Янавічы

**Я́навічы** — мястэчка ў Беларусі, на рацэ Вымнянцы, каля Янавіцкага возера. Цэнтар сельсавету Віцебскага раёну Віцебскай вобласьці. Насельніцтва на 2018 год — 727 чалавек. Знаходзяцца за 28 км на паўночны ўсход ад Віцебску, за 26 км на поўнач ад чыгуначнай станцыі Лёзна. Аўтамабільная дарога зьвязвае мястэчка зь Лёзнам і з шашай Віцебск — Сураж.

Янавічы — даўняе мястэчка гістарычнай Віцебшчыны. Сярод мясцовых славутасьцяў вылучалася царква Прачыстай Багародзіцы пры Тадулінскім манастыры базылянаў, помнік архітэктуры віленскага барока, зруйнаваны савецкімі ўладамі.

## Гісторыя

### Вялікае Княства Літоўскае

Першы пісьмовы ўпамін пра Янавічы як сяло і цэнтар воласьці ў Віцебскім ваяводзтве Вялікага Княства Літоўскага датуецца 1511 годам. Згодна з адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформай 1565—1566 гадоў паселішча ўвайшло ў склад Віцебскага павету.

У XVIII стагодзьдзі Янавічы ўпамінаюцца як мястэчка, уладаньне Пацеяў. На беразе возера Вымка ў мясцовасьці Тадуліне існаваў манастыр Прачыстай Багародзіцы, фундаваны ў 1740 годзе Тадэвушам Агінскім.

### Пад уладай Расейскай імпэрыі

У выніку першага падзелу Рэчы Паспалітай (1772 год) Янавічы апынуліся ў складзе Расейскай імпэрыі, у Сураскім павеце Віцебскай губэрні. На 1800 год у мястэчку было 11 двароў. Тут працаваў жалезны завод, у 1829 годзе адкрылася кардонавае, у 1854 годзе — мукамольнае прадпрыемства, у 1866 годзе — бровар. Празь Янавічы праходзіў паштовы тракт Сураж — Янавічы, на якім разьмяшчаліся паштовая станцыя і карчма. Непадалёк ад мястэчка знаходзіўся маёнтак Янавічы, які ў 1878 годзе належаў зямяніну І. Багдановічу. У маёнтку існавалі 2 млыны.

Па здушэньні нацыянальна-вызвольнага паўстаньня (1863—1864) расейскія ўлады перабудавалі царкву пры Тадулінскім манастыры ў стылі маскоўскай архітэктуры. У 1880 годзе ў Янавічах адкрылася царкоўнапрыходзкая школа, у 1897 годзе — мужчынская настаўніцкая школа. У гэты час у мястэчку дзеялі 5 сынагогаў, працавалі 36 крамаў, скураны завод. Кожны тыдзень у нядзелю адбываўся торг. У 1885 годзе ў Янавічах збудавалі Траецкую царкву-мураўёўку. У 2-й палове ХІХ стагодзьдзя ў мястэчку было 234 дамы, штогод праводзіліся 3 кірмашы. У пачатку ХХ стагодзьдзя ў Янавічах дзеяла царква і юдэйскія малітоўныя школы, працавалі школа з 80 навучэнцамі, лякарня, пошта, паравы млын і аптэка; на кірмашах ішоў гандаль лёнам і хлебам.


Janavičy, Rynak-Unišaŭskaja. Янавічы, Рынак-Унішаўская (A. Kałanicki, 1929).jpg|Рынак з боку Ўнішаўскай вуліцы, 1929 г.
Janavičy, Rynak. Янавічы, Рынак (A. Kałanicki, 1926).jpg|Рог Рынку
Janavičy. Янавічы (A. Kałanicki, 1918-41).jpg|Вуліца
Janavičy, Vymnianka-Kazłoŭ Vostraŭ. Янавічы, Вымнянка-Казлоў Востраў (A. Kałanicki, 1920-29).jpg|З боку Казлова вострава


### Найноўшы час
25 сакавіка 1918 году згодна з Трэцяй Устаўной граматай Янавічы абвяшчаліся часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 году згодна з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі яны ўвайшлі ў склад Беларускай ССР, аднак 16 студзеня Масква адабрала мястэчка разам зь іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад РСФСР. У 1924 годзе Янавічы вярнулі ў склад БССР, дзе яны сталі цэнтрам Янавіцкага сельсавету Сураскага раёну Віцебскай акругі. У 1933 годзе ў мястэчку пачаў працаваць ільнозавод. У 1937 годзе бальшавікі зачынілі Траецкую царкву, а ў 1943 годзе — зруйнавалі яе. У Другую сусьветную вайну з 1941 да 10 кастрычніка 1943 году мястэчка знаходзілася пад акупацыяй Трэцяга Райху.

У 1957 годзе ў Янавічы перанесьлі цэнтар Сураскага раёну, потым мястэчка ўваходзіла ў склад Віцебскага раёну, з 1962 году ў складзе Лёзьненскага раёну, цяпер у Віцебскім раёне. У 1960-я гады савецкія ўлады зруйнавалі Тадулінскі манастыр, цэглу выкарысталі на будаваньне дарогі ў Янавічы.

20 студзеня 2006 году афіцыйна зацьвердзілі герб Янавічаў.


Janavičy, Dvarecki-Bahdanovič. Янавічы, Дварэцкі-Багдановіч (1914).jpg|Сядзіба Дварэцкіх-Багдановічаў, 1914 г.
Janavičy, Dvarecki-Bahdanovič. Янавічы, Дварэцкі-Багдановіч (1914) (4).jpg|Сядзіба з боку саду
Janavičy, Dvarecki-Bahdanovič. Янавічы, Дварэцкі-Багдановіч (1914) (2).jpg|Сад
Janavičy, Dvarecki-Bahdanovič. Янавічы, Дварэцкі-Багдановіч (1914) (3).jpg|Сядзіба, інтэр’ер

Janavičy, Viciebskaja. Янавічы, Віцебская (1913).jpg|Віцебская шаша, 1913 г.
Janavičy, Rynak, Rubaškin. Янавічы, Рынак, Рубашкін (1901-18).jpg|Вучэльня, да 1918 г.
Janavičy, Rynak. Янавічы, Рынак (1901-18).jpg|Кірмаш на Рынку, да 1918 г.
Janavičy, Rynak. Янавічы, Рынак (1918).jpg|Рынак. Мітынг, 1918 г.


## Насельніцтва

### Дэмаграфія
* **XIX стагодзьдзе**: 1800 год — 84 чал.; 1839 год — 1250 чал. (648 муж. і 602 жан.), у тым ліку духоўнага стану праваслаўнага 10 муж. і 7 жан., купцоў-хрысьціянаў 3 муж., купцоў-юдэяў 10 муж. і 8 жан., мяшчанаў-хрысьціянаў 62 муж. і 55 жан., мяшчанаў-юдэяў 501 муж. і 474 жан., сялянаў зямянскіх 59 муж. і 55 жан., аднадворцаў 1 муж. і 3 жан., адстаўных салдатаў 2 муж.; 1882 год — 934 чал.
* **XX стагодзьдзе**: 1905 год — 1781 чал.
* **XXI стагодзьдзе**: 2002 год — 1087 чал.; 1 студзеня 2003 году — 1108 чал.; 2009 год — 929 чал. (перапіс); 2016 год — 765 чал.; 2017 год — 752 чал.; 2018 год — 727 чал.

### Інфраструктура
У Янавічах працуюць сярэдняя школа, дашкольная ўстанова, лякарня, бібліятэка, дом культуры.

## Забудова

### Вуліцы і пляцы
З урбананімічнай спадчыны Янавічаў да нашага часу гістарычныя назвы захавалі вуліцы Азёрная, Валькаўская, Віцебская, Зарэчная, Лёзьненская, Набярэжная, Пукшанская, Слабадзкая, Сураская, Унішэўская і Школьная, а таксама завулкі Валькаўскі і Слабадзкі. Гістарычны Рынак ня мае афіцыйнай назвы. Таксама ў мястэчку існавалі вуліцы Парэцкая і Рынкавая.

## Эканоміка
Янавіцкая філія ААТ «Малако» (колішні Віцебскі малочны завод). Аграгарадок «Янавічы» ўвялі ў эксплюатацыю ў сьнежні 2007 году. Тут плянуецца зладзіць вытворчасьць ПВГУП «Цэнтар Палімэр» паўторнай перапрацоўкі плястмасы і вырабу палімэрных гранулаў (2008 год; 35 працоўных месцаў).

## Турыстычная інфармацыя

### Славутасьці
* Вучэльня (канец ХІХ ст.)

### Страчаная спадчына
* Манастыр базылянаў Тадулінскі (1770, Сьвяты Пасад)
* Сядзібна-паркавы комплекс Дварэцкіх-Багдановічаў (пачатак ХІХ ст.)
* Царква Сьвятой Тройцы (1885; мураўёўка)

## Асобы
* Міхаіл Барадзін (1884—1951) — дзяржаўны і партыйны дзяяч. У 1908—1918 гадох стварыў у Чыкага школу для эмігрантаў, сябар Таварыства дапамогі расейскім палітзьняволеным. Консул РСФСР у Мэксыцы, галоўны палітычны дарадца ЦВК у Кітаі. Ад 1927 году ў СССР — супрацоўнік Вышэйшай рады народнай гаспадаркі, намесьнік наркама працы, намесьнік дырэктара ТАСС. Ад 1932 году галоўны рэдактар «Moscow News», адначасна ў 1949—1951 гадох рэдактар Савецкага інфарацыйнага бюро. У 1951 годзе рэпрэсаваны, рэабілітаваны пасьмяротна.

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 
* 
* 
* 

## Вонкавыя спасылкі
* 
* мяст. Янавічы, Прыдзьвінскі край: гісторыя і сучаснасьць
* Прагноз надвор’я ў мяст. Янавічах

Катэгорыя:Янавічы
Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XIX стагодзьдзі