Банацка-баўгарская мова

**Банацка-баўга́рская мова** (саманазва: *Palćena balgarsćija jázić*, *Banátsća balgarsćija jázić*; ) — стандартызаваная форма аднаго зь зьнешніх дыялектаў баўгарскае мовы, распаўсюджанага ў гістарычным рэгіёне Банат, што на паўночным усходзе Сэрбіі й захадзе Румыніі. Моваю карыстаюцца банацкія баўгары — адна з этнаграфічных групаў баўгараў. Афіцыйныя падлікі даюць колькасьць носьбітаў мовы прыкладна ў 8000 чалавек, зь якіх 1658 пражывае ў Сэрбіі, блізу 6500 — у Румыніі; іншыя ацэнкі даюць колькасьць носьбітаў прыкладна да 15 тыс. чал.

Дыялекты, што палеглі ў аснову літаратурнай банацка-баўгарскай мовы, маюць стандартызаваную пісьмовасьць і параўнальна старую літаратурную традыцыю.

## Паходжаньне, клясыфікацыя
Дыялекты, на якіх заснаваная банацка-баўгарская літаратурная мова, выкарыстоўваюць банацкія баўгары — мясцовая этнаграфічная група баўгараў. Зьяўленьне продкаў банацкіх баўгараў зьвязваецца зь перасяленьнем баўгараў з поўначы Баўгарыі некалькі стагодзьдзяў таму на тэрыторыі тагачаснай Валахіі — княства на тэрыторыі паўднёвай Румыніі.

Асноваю банацка-баўгарскіх дыялектаў стаў паўлікянскі дыялект рупскае дыялектнае групы, які дагэтуль мае ўжытак у цэнтральнай і паўночнай Баўгарыі. Іншыя варыянты кялсыфікацыі разглядаюць банацка-баўгарскія дыялекты як вынік зьмяшэньня паўднёва-ўсходняга й паўночна-заходняга баўгарскіх дыялектаў ва ўмовах «астраўной» сытуацыі й ва ўмовах новага іншамоўнага атачэньня.

Банацкія баўгары, у адрозьненьне ад баўгараў Баўгарыі, прытрымліваюцца каталіцкага веравызнаньня.

## Гісторыя
Першай літаратурна-пісьмовай і рэлігійнай мовай банацкіх баўгараў-каталікоў стала г.зв. *ілірская* пісьмовая мова на аснове штакаўскага дыялекту з ужыткам басанчыцы — спэцыфічнай басьнійскай азбукі на аснове кірыліцы — і італьянскай лацініцы. Гэты варыянт пісьмовай мовы меў ужытак да 1860 году.

У 1740-х гадох у мястэчку Дудэшці-Вэкі была заснаваная першая школа, дзе адбывалася вывучэньне банацка-баўгарскае мовы, пры гэтым у адукацыі выкарыстоўваўся лацінскі альфабэт. Ужо ў гэтыя часы лацінскі альфабэт выкарыстоўвалі таксама некаторыя сьвятары, але ягонаю асаблівасьцю заставалася забарона на яго выкарыстаньне. У ХІХ ст. групамі мясцовай інтэлігенцыі пачынае ажыцьцяўляцца праца па ўдасканаленьні ранейшых кнігаў на мове й напісаньні новых працаў. У гэтым жа стагодзьдзі банацка-баўгарскія школы сталі выкарыстоўваць новую пісьмовую мову — г.зв. *ілірыйска-славянскую*, якая прасоўвалася ў рэчышчы панславянскага руху ілірызму. У працэсе выкарыстаньня гэтае пісьмовае мовы банацка-баўгарская мова ўвабрала ў сябе пэўную колькасьць харвацкіх і славенскіх запазычваньняў.

У 1851 годзе пад аўтарствам Імэр Бэрэца выходзіць Катэхізіс на мове, пазьней Андраш Клабучар складае на мове кнігу малітваў і гімнаў. У 1866 годзе Ёжэф Рыл разам чальцамі Ўнівэрсытэцкага таварыства ў Вінгу праводзіць працу па стандартызацыі мовы й выдае яе правапіс (*Balgarsku právupisanj*), які пазьней выкарыстоўваўся для распрацоўкі мясцовых навучальных матэрыялаў. Пішуцца сьвецкія вершы, у прыватнасьці, Янашам Узунам. Пазьнейшыя працы таксама абапіраюцца на рэлігійную галіну — выдаюцца пераклад Эвангельля, складаецца каляндар (Леапольд Косьлікаў), малітоўнік (Франк Глас, Людовік Фішэр). Гэтыя працы набылі пэўную папулярнасьць у банацка-баўгарскай літаратуры.

Першая траціна ХХ ст. характарызуецца перапынкам у разьвіцьці мовы, выкліканым рэзка ўзмоцненай мадзьярызацыяй і падзелам Банату між Румыніяй і Югаславіяй у 1919 годзе. З 1930 году працэс разьвіцьця мовы адноўлены, але ён быў зноў спынены Другой сусьветнай вайной: літаратурная мова практычна згасла, знаходзячы выкарыстаньне олькі ў канфэсійных мэтах. На цяперашні момант назіраецца адраджэньне гэтае мікрамовы.

Пры адукацыі таксама выкарыстоўваліся сэрбская або румынская мовы, але ў рэлігійнай дзейнасьці працягваецца ўжываньне банацка-баўгарскае мовы.

## Асноўныя рысы
З дыялекталягічнага пункту гледжаньня банацка-баўгарскія дыялекты могуць клясыфікавацца як адныя з гаворак паўлікянскага дыялекту, распаўсюджанага ў сучаснай Баўгарыі.

### Фанэтыка, фаналёгія
Банацка-баўгарскія дыялекты адрозьнівае ад літаратурнае баўгарскае мовы наяўнасьць шэрагу трывалых гукавых адпаведнасьцяў. Напрыклад, галосны  можа паўставаць на месцы сваіх этымалягічных адпаведнікаў або выступаць на месцы . Сярод іншых падобных асаблівасьцяў вылучаецца рэфлекс стараславянскага ѣ у выглядзе шырокага *е*, а таксама пераходы *o* > *u* і, часам, *e* > *i* (напрыклад, *pole* > *puljé* («поле»), *selo* > *sélu* («сяло»), *ognište* > *ugništi* («агмень»)). Іншая характэрная асаблівасьць — паляталізацыя канчатковых зычных, уласьцівая іншым паўднёваславянскім мовам, але толькі некаторым дыялектам баўгарскай (напрыклад, *den* > *denj* («дзень»)).

### Лексыка
У сувязі з кантактамі ў гістарычна шматнацыянальным Банаце банацка-баўгарскія дыялекты гістарычна ўспрынялі некаторую частку лексыкі іншых народаў рэгіёну. Да падобных запазычваньняў адносяцца нямецкія (*drot* «дрот», *gáng* «пярэдні пакой, калідор»), вугорскія (*vilánj* «электрычнасьць», *mozi* «кіно»), харвацкага (*stvár* «рэч», *ráčun* «рахунак») і румынскага (*šedinca* «сустрэча») паходжаньня. У банацка-баўгарскіх дыялектах таксама ўтрымліваецца пэўная колькасьць лексэмаў асманскага й грэцкага паходжаньня, якія зьяўляюцца таксама ўласьцівымі й іншым баўгарскім дыялектам (*hirgjén*  τριαντάφυλλο «ружа»). Запазычваньні складаюць каля 20% ад усяго лексычнага фонду банацка-баўгарскіх дыялектаў.

Акрамя запазычваньняў, маюць ужытак нэалягізмы й калькі, якія замянілі некаторыя ранейшыя словы (напрыклад, *svetica* замест старога *ikona* (пад уплывам нямецкага *Heiligenbild*); *zarno* «куля» (ад «зерне»); *oganbalváč* «вулькан», літаральна — «вогнены шалік»; *predhurta* «прадмова»).

## Пісьмовасьць
Банацка-баўгарская літаратурная мова мае ўласны альфабэт, у аснову якога пакладзены харвацкая вэрсія лацінскага альфабэту. Гэты альфабэт адлюстроўвае некаторыя фанэтычныя рысы, архаічныя для баўгарскіх дыялектаў Баўгарыі. Альфабэт кадыфікаваны ў 1866 годзе і выкарыстоўваецца ў літаратуры й СМІ.

Ніжэй прыведзены выгляд сучаснага банацка-баўгарскага альфабэту. Прыведзеныя адпаведнікі кірылічным альфабэтам, а таксама гукі, што пазначаюцца той ці іншай літарай (паводле IPA).

* **Узор**:

Ойча наш на банацка-баўгарскай і параўнаньне з баўгарскім перакладам.

## Крыніцы

## Літаратура
* Милетич Л. Книжнината и езикът на банатските българи // Сборник за народни умотворения, наука и книжнина. София, 1900, кн. XVI и XVII.
* Duličenko A. D. Das Banater-Bulgarische // Einführung in die slavischen Sprachen. Darmstadt, 1998.
* Rill J. Bâlgàrskutu právupísanji. U Péštà, 1866.
* Velčov L. Manen madžársći-bâlgarsći rêčnić… Szeged, 1896.

Катэгорыя:Баўгарская мова
Катэгорыя:Славянскія мікрамовы
Катэгорыя:Мовы Румыніі
Катэгорыя:Мовы Сэрбіі