open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Стабурагс

**Стабурагс** (таксама вядомы як **Стабурадзэ**) (па-латыску: Staburags) — колішні 18-мэтровы вуцёс, што разьмяшчаўся ў Латвіі на левым беразе Дзьвіны. Зь ніжняй частцы скалы сьцякала мноства крыніцаў, што надавала Стабурагсу супольныя рысы з вадаспадамі. Шмат стагодзьдзяў Стабурагс ушаноўваўся мясцовымі жыхарамі. У 1966 годзе вуцёс быў затоплены падчас будаўніцтва Плявінскай гідраэлектрастанцыі. У парку Вігантэ побач зь месцам, дзе знаходзілася сьвятыня, знаходзяцца дрэвы, пасаджаныя кіраўнікамі й адметнымі асобамі Латвіі ды эстрада. Таксама тут у 2003 року быў створаны памятны знак "Dieva auss" (Божае вуха).

## У фальклёры
У латыскай народнай творчасьці налічваецца 82 вэрсіі легендаў пра паходжаньне Стабурагсу. Паводле найбольш распаўсюджаных, у гэтых мясьцінах некалі жыла дзяўчына, муж якой быў рыбаком. Аднойчы яна як заўжды чакала каханага, стоячы на высокім беразе Дзьвіны. Але ў тую ноч на рацэ адбылася моцная бура, і хлопец патануў. Дзяўчына, убачыўшы гэта, пачала плакаць і неўзабаве скамянела, пераўтварыўшыся на скалу, але яе сьлёзы цякуць і дагэтуль.

## У творчасьці Новага часу
У 1820 годзе лютэранскі сьвятар Стэндэрс запісаў ад 103-гадовай жанчыны 11 народных песьняў пра Стабурагс. У 1846 годзе гэта натхніла прафэсара ўнівэрсытэту ў Тарту Крузэ выдаць кнігу латыскай і нямецкай мовамі. У 1850 року ў Елгаве пабачыла сьвет нямецкамоўная брашура „Der Stabburags”.. У 1869 годзе Фрыдрых Мальбэрг напісаў паэму "Стабурагс і Лесма". У 1871 у часопісе "Балтыйскі весьнік" зьявілася эсэ Карла Зарыньша "Стабурадзэ ў Курляндыі". У 1875 годзе Аўксэліс выдае паэтычны збор "Стабурадзэ". У 1895 Вальдэмарс Залітыс піша кнігу „Staburaga bērni” ("Дзеці Стабурагсу"). У 1939 року Аляксандрас Брыедыс стварыў скульптуру "Дайна", што ўвасабляла латыскую народную песьню, якая была ўсталяваная каля Ліпавай крыніцы.

## Зьнішчэньне
У 1947 годзе савецкі інстытут "Гідраэнэргапраект" падрыхтаваў комплексную праграму пабудовы сеткі вадасховішчаў і ГЭС у ніжняй плыні Дзьвіны. Побач са Стабурагсам мелі ўзьнікнуць два вадасховішчы — пры Мэмэньскай ГЭС з узроўнем вады 16 мэтраў і пры Плявіньскай з узроўнем вады 24 мэтры. Гэты варыянт не ўяўляў небясьпекі для Стабурагсу. Але ў 1955 годзе быў прыняты новы праект, паводле якога ўзровень вады ў вадасховішчы каля Плявіньскай ГЭС павінен быў быць павышаны на 40 мэтраў. Гэта выклікала вялікі смутак у народзе, і падчас будаўніцтва ГЭС у 1961-1965 роках амаль кожная латыская сям’я пасьпела прыехаць на разьвітаньне са Стабурагсам. Скала пайшла пад ваду ў сьнежні 1966 року. Пад вадой апынулася і скульптура "Дайна", якую неўзабаве ўсё ж выцягнулі з вады й перавезьлі ў Сігулду.

У наш час вяршыня Стабурагсу знаходзіцца на глыбіні больш за дваццаць мэтраў. Падчас паніжэньняў узроўню вады яна можа часова паказвацца на паверхні.


Файл:Daugavas krasts vigantes parka.JPG|Бераг Дзьвіны ў парку Вігантэ
Файл:kapnes uz staburagu.JPG|Сходы да месца затапленьня скалы
Файл:Dieva auss.JPG|Памятны знак „Божае вуха”


## Крыніцы
* 

Катэгорыя:Дзьвіна
Катэгорыя:Геаграфія Латвіі
Эрсыка

**Эрсыка** (гістарычныя назвы: **Герцыке**, **Герцык**, **Герсыкэ**, **Эрсыка**; ) — колішні горад на правым беразе Дзьвіны, за 180 кілямэтраў ад Полацку, цяпер паселішча ў складзе Ліванскага краю Латвіі. Цягам 2-й паловы XI — 1-й паловы XIII стагодзьдзя належала да Полацкага княства, як фарпост і цэнтар уладаньняў у Ніжнім Падзьвіньні.

## Назва
Назву места Герцыке Арыст Кунік, Герман Пабст, Аўгуст Біленштайн і іншыя дасьледчыкі набліжалі да стараславянскага *град*, , . Найбольш грунтоўным зьяўляецца меркаваньне Германа Пабста, заснаванае, імаверна, на справаздачы ад 26.3.1292 пра дзейнасьць ганзейскага пасольства ў Ноўгарадзе ў 1291 годзе. У справаздачы паведамляецца, што паслы Любэку, Вісьбю й Рыгі ў час пасольства жылі не ў самім Ноўгарадзе, а ў **Gerceke**, гэтае месца паслы называлі *curia regia*, і наўгародцы езьдзілі туды для вядзеньня перамоваў. Гэта *curia regia* паблізу Ноўгараду — княская рэзыдэнцыя Гарадзішча, цяпер вядомая як Рурыкава Гарадзішча. З гэтага вынікае, што калі Гарадзішча на Волхаве звалася па-нямецку Gerceke, то Gercike на Дзьвіне, верагодна, таксама меў назву **Гарадзішча**.

## Гісторыя
Паселішча на месцы Герцыке існавала з X ст., археалягічныя раскопкі зафіксавалі агулам 10 будаўнічых гарызонтаў. У XI стагодзьдзі былі пабудаваныя земляныя ўмацаваньні — гарадзішча авальнай формы (70x100 м). На гарадзішчы выяўленыя рэшткі драўляных пабудоваў зь пячамі, знойдзеныя рэчы, тыповыя для балтаў і славянаў, характэрныя для гарадоў Полацкай зямлі. Пасад (750×200 м) быў заселены ў XI—XII ст. і знаходзіўся на поўнач ад гарадзішча. Знойдзеныя крыжыкі і некаторыя ўпрыгожаньні, характэрныя для славянаў. Насельніцтва складалася пераважна з латгалаў, пражывала і нязначная колькасьць русінаў. Побач выяўлены могільнік X—XII стагодзьдзяў, пахавальны абрад — трупапалажэньне, жаночыя ўпрыгожаньні ў большасьці латгальскія.

Упершыню горад згадваецца ў «Хроніцы Лівоніі» пад 1203 рок як багатая княская рэзыдэнцыя з праваслаўнымі цэрквамі, цэнтар княства пад кіраваньнем Усевалада, падпарадкаванага Полацку. У 1209, 1214 і 1215 на Герцыке нападалі крыжакі, разрабавалі і спалілі яго. У 1230 перайшоў пад уладу рыскага біскупу. Пасьля XIV стагодзьдзя ў пісьмовых крыніцах ня згадваецца. Сучаснае паселішча знаходзіцца ў 2,4 кілямэтры на поўдзень ад гарадзішча (насельніцтва 96).


Jersikas_pilskalns.JPG|Агульны выгляд гарадзішча
Jersika_Daugava.JPG|Дзьвіна ў Эрсыцы
Building_near_with_Castle_Hill_in_Jersika.JPG|Гаспадарчы будынак побач з гарадзішчам
Haradzišča_Jersika.JPG|Вяршыня
Haradzišča2.JPG|Погляд у кірунку аўтатрасы
Jersikas_pareizticīgo_baznīca_2000-07-21.jpg|Праваслаўная бажніца ў Эрсыцы


## Крыніцы

## Літаратура
* *Balodis F.* Jersika // Senatne un Maksla. Riga, 1936. № 4.
* *Balodis F.* Jersikas un tai 1939. Gada izdaritie izrakumi. Riga, 1940.
* *Клейнберг И.* О топониме Gercike в источниках ХІІІ в. // Вспомогательные исторические дисциплины, IV. Ленинград, 1972. С. 127.
* *Штыхов Г. В.* Города Полоцкой земли (IX—XIII вв.). — Мн., 1978. — С. 62.
* 
*  
* 

Катэгорыя:Населеныя пункты Латвіі
Катэгорыя:Полацкае княства
Катэгорыя:Гісторыя Латвіі
Сушы (неадназначнасьць)

Назву **Сушы** маюць:

* Сушы — японская страва з рысу і сырой рыбы
* Сушы — вёска ў Валожынскім раёне Менскай вобласьці Беларусі
Патрымпас

**Патрымпас** (*Аўтрымпс*, *Андайс*) — у старажытнапрускай міталёгіі бог мора і ўрадлівасьці, адзін з трох галоўных багоў прускага пантэону разам зь Пяркунасам і Пікулісам-Патоласам. Уладар жыцьця й сьмерці, мог прымаць аблічча вужа. Адначасова бог мудрасьці, апякун служыцеляў культаў. Існуюць зьвесткі, што ў ахвяру Патрымпасу маглі прыносіць дзяцей.

## Літаратура
*J.Suchocki, Mitologia bałtyjska, Warszawa 1991.

Катэгорыя:Багі
Патолас

**Патолас** (*Пікуліс*, *Пікулас*, *Патулус*, *Дрэбклюс*, *Даргунас*, *Галунас*, *Рагочус*, *Пікчус*, *Прагарэліс*, *Трытынтояс*) — адзін з тройцы галоўных багоў у старажытнапрускай міталёгіі. Зьвязаны са сьветам памерлых, падзем’ем, цемрай, няшчасьцем. Яго сымбалем зьяўляліся насаджаныя на рагаціну чарапы чалавека, каровы і каня.

Патолас і Патрымпас уважаюцца за падабенства грэцкіх Кастора і Палюкса, то бок, багоў-блізьнятаў. Адзін зь іх стары, другі малады, першы павязаны з памерлымі, другі — з жывымі.

## Літаратура
*J.Suchocki, Mitologia bałtyjska, Warszawa 1991.

Катэгорыя:Багі
Крывэ

**Крывэ** () — мітычны найвышэйшы жрэц у старажытнабалтыйскай рэлігіі. Сымбалем крывэ лічылася скрыўленае жазло — крывуля, з каторай магла быць павязаная пасада Крывэ-Крывэйтэ. Найстарэйшай крыніцай, у якой сустракаецца крывэ, ёсьць «Пруская хроніка» Пятра з Дуйсбургу. Паводле яе, крывэ меў рэзыдэнцыю ў Рамуве, а пазьней — у Вільні. Прусы ўшаноўвалі яго як Папу Рымскага, а ўплыў рэлігійнай улады крывэ нібы даходзіў да земляў ліцьвінаў і ліваў. Асноўным заняткам крывэ як сьвятара было захоўваньне вечнага агню (Зьнічу). Разам з тым крывэ выконваў і функцыі судзьдзі.

Паводле зьвестак Сымона Грунаў, крывэ атачаўся колам падначаленых яму жрацоў-вайдэлотаў. Калі крывэ меў цяжкую хваробу і ня быў здольны выконваць свае абавязкі, ён спальваў сябе, па чым вайдэлоты абіралі новага крывэ. Таксама ў «Прускай хроніцы» прыводзіцца сьпіс з 48 легендарных крывэ, які ахоплівае прамежак часу за 503—1265 гады.

Па заваёве прускіх земляў Тэўтонскім ордэнам крывэ сышлі ў лясы, пазьней некаторы час яны нібы мелі рэзыдэнцыю ў Вільні (Лізьдзейка). Апошні легендарны крывэ Гінтаўт нібы памёр у 1414 годзе.

У 2002 годзе пасаду крывэ сымбалічна аднавіў рух «Рамува». У 2002—2014 гадох яе займаў Ёнас Трынкунас, ад 2014 году — Інія Трынкунене.

## Глядзіце таксама
* Дывірыкс

## Крыніцы

Катэгорыя:Паганства
Twitter Bootstrap

**Twitter Bootstrap** (front-end framework) — свабодны набор інструмэнтаў для стварэньня сайтаў і вэб-прылажэньняў. Ўключае ў сябе HTML і CSS шаблёны афармленьня для тыпаграфікі, вэб-формаў, кнопак, пазнак, блёкаў навігацыі й іншых кампанэнтаў вэб-інтэрфэйсаў, уключаючы JavaScript пашырэньня.

Bootstrap выкарыстоўвае самыя сучасныя напрацоўкі ў галіне CSS і HTML, з гэтай прычыны на старых вэрсіях браўзэраў могуць узьнікаць цяжкасьці з адлюстраваньнем кантэнту й вёрсткай. Таму трэба быць уважлівым пры падтрымцы старых браўзэраў.

Bootstrap, першапачаткова называўся **Twitter Blueprint**, быў распрацаваны Маркам Ота й Джэйкабам Торнтанам ў Twitter як фрэймворк для падтрымкі ўзгодненасьці паміж ўнутранымі інструмэнтамі. Перад Bootstrap выкарыстоўваліся розныя бібліятэкі для распрацоўкі інтэрфэйсу, што прыводзіла да шматлікіх канфліктаў, якія стваралі цяжкасьці ў абслугоўваньні.

## Асноўныя перавагі Twitter Bootstrap 5
* Эканомія часу — вы можаце зэканоміць шмат часу й намаганьняў, выкарыстоўваючы шаблёны дызайну й клясы Bootstrap і надаваць больш увагі іншым распрацоўкам;
* Высокая хуткасьць — з выкарыстаньнем Bootstrap вы можаце лёгка ствараць дынамічныя макеты. Макеты Bootstrap лёгка маштабуюцца на розныя прылады й разьдзяленьні экранаў бязь будзь якіх зьмяненьняў у разьметцы;
* Гарманічны дызайн — усё кампанэнты плятформы Bootstrap выкарыстоўваюць адзіны стыль і шаблёны з дапамогаю цэнтральнай бібліятэкі. У выніку дызайн і макеты вэб-старонак узгадняюцца адно з адным;
* Сумяшчальнасьць з браўзэрамі — Twitter Bootstrap сумяшчальны з усімі сучаснымі браўзэрамі, такімі як Mozilla Firefox, Google Chrome, Safari, і Opera;
* Адкрытае праграмнае забесьпячэньне — самая лепшая асаблівасьць Twitter Bootstrap, якая прадугледжвае зручнасьць выкарыстаньня, з дапамогаю адкрытасьці зыходных кодаў і бясплатнай загрузкі.

## Асноўныя інструмэнты Bootstrap
* **Сеткі** — загадзя зададзеныя памеры слупкоў, якія можна адразу ж выкарыстоўваць, напрыклад шырыня калёнкі 140px ставіцца да кляса .span2, які можна выкарыстоўваць у CSS апісаньні дакумэнта.
* **Шаблёны** — фіксаваны або гумовы шаблён дакумэнта.
* **Тыпаграфіка** — апісаньні шрыфтоў, вызначэньне некаторых клясаў для шрыфтоў, такіх як код, цытаты й да т.п.
* **Мэдыя** — прадстаўляе пэўнае кіраваньне малюнкамі і відэа.
* **Табліцы** — сродкі афармленьня табліц, дазваляе дадаваць функцыянальнасьць сартаваньня.
* **Формы** — клясы для афармленьня ня толькі формаў, але й некаторых падзей, якія адбываюцца зь імі.
* **Навігацыя** — клясы для афармленьня табаў, укладак, старонак, меню й тулбара.
* **Алерт** — афармленьне дыялёгавых вокнаў, падказак і ўсплываючых вокнаў.

## Глядзіце таксама
* CSS
* HTML
* JavaScript
* CSS frameworks

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйная старонка Twitter Bootstrap

Катэгорыя:Інфармацыйныя тэхналёгіі
Катэгорыя:Вэб-дызайн
Катэгорыя:Вэб-распрацоўка
Катэгорыя:HTML
Тона

**Тона** (, ад сяр.-стаг.  — бочка) — назва некаторых адзінак вымярэньня вагі, масы й аб’ёму.
* Тона (мэтрычная тона) = 10 цэнтнэраў = 1000 кіляграмаў. Беларускае пазначэньне: т; міжнароднае: t. Пазасыстэмная адзінка, у Беларусі дапушчана да выкарыстаньня нараўне з адзінкамі Міжнароднай сыстэмы адзінак (СІ).
* Амэрыканская тона (кароткая тона) = 907,18474 кіляграмаў.
* Ангельская тона (доўгая тона) = 1.016,0469088 кіляграмаў.
* Рэгістравая тона — адзінка, якой у суднаходзтве вымяраюць аб’ём памяшканьня, якое можа быць занятае пад карысны груз. Роўная 2,83 м³.
* Фрахтовая тона — адзінка вымярэньня памеру фрахту. Для цяжкіх і кампактных грузаў роўная 1016,0469088 кг, а для лёгкіх і аб’ёмных грузаў — 1,12 м³.

## Адзінкі масы
Сухая тона таксама пазначае вагу, але такога рэчыва, якое было высушана да адносна нізкага, кансыстэнтнага ўзроўню ўтрыманьня вільгаці (чыстая вага). Можа выкарыстоўвацца для такіх рэчываў, у якіх цьвёрды матэрыял замочаны ў вадзе або распушчаны вадою. Калі рэчыва знаходзіцца ў сваім натуральным, вільготным стане, то прымяняецца назва «тона вільготнага матэрыялу».

## Адзінкі аб’ёму
Тона водазьмяшчэньня — гэта адзінка вымярэньня аб’ёму, якая выкарыстоўваецца для разьліку водазьмяшчэньня судна. Калі водазьмяшчэньнем называюць грузападымальнасьць карабля, то маюць на ўвазе аб’ём вады, выцесьнены суднам, памножаны на яе шчыльнасьць і вымяраны ў ангельскіх тонах (тонах водазьмяшчэньня). Тона водазьмяшчэньня — аб’ём вады, які важыць адну тону. Гэта эквівалентна каля 0,97 м³ вады.

Адна фрахтовая тона — каля 1,13 м³. Яна паказвае аб’ём грузавога аўтамабіля, цягніка ці іншага сродку перавозкі. Раней выкарыстоўвалася й для караблёў, цяпер жа выкарыстоўваецца рэгістравая тона, якая адпавядае 2,83 м³.

Раней у Вялікабрытаніі выкарыстоўвалася такая адзінка вымярэньня, як вадзяная тона, якая была эквівалентная 1,02 м³. Гэта быў аб’ём, займаны масай адной ангельскай тоны вады.

## Адзінкі энэргіі

* тона ў тратылавым эквіваленце — адзінка вымярэньня энэргіі, роўная 4,184·109 Дж або 109 тэрмахімічных калёрыяў (адна гігакалёрыя); вызначаецца як колькасьць энэргіі, якая вылучаюцца пры дэтанацыі 1 тоны тратылу. Пры дэтанацыі кілятоны або мегатоны тратылу вылучаецца адпаведна 4,184·1012 або 4,184·1015 Дж. Вымярэньня ў тратылавым эквіваленце могуць выкарыстоўвацца для апісаньня сілы ядзернай зброі або ў сэйсмалёгіі.

* тона ўмоўнага паліва (т.у.п.) — адзінка вымярэньня энэргіі, роўная 2,93·1010 Дж; вызначаецца як колькасьць энэргіі, што вылучаецца пры згараньні 1 тоны паліва зь цеплатворнай здольнасьцю 7000 ккал/кг (адпавядае цеплатворнай здольнасьці каменнага вугалю).

## Глядзіце таксама
* Кіляграм
* Цэнтнэр

Катэгорыя:Адзінкі вымярэньня масы
Катэгорыя:Адзінкі вымярэньня аб’ёму
Помнік Гедзіміну (Вільня)

**По́мнік Гедзімі́ну** — конны помнік вялікаму князю літоўскаму Гедзіміну ў Вільні, легендарным заснавальнікам якой ён зьяўляецца. Разьмешчаны на Катэдральнай плошчы, справа ад касьцёла Сьвятых Станіслава й Уладыслава.

Помнік выкананы скульптарам Міндаўгасам Шнінасам паводле праекту амэрыканскага скульптара летувіскага паходжаньня Вітаўтаса Кашубы. Адліты ў Беларусі з бронзы, канфіскаванай летувіскімі мытнікамі на мяжы й перададзенай гораду. Граніт для пастамэнту падораны прэзыдэнтам Украіны Леанідам Кучмам. Урачыстае адкрыцьцё адбылося 22 верасьня 1996 году.

У аснову праекту лёг міт аб заснаваньні гораду, які апісваецца ў Хроніцы Быхаўца, паводле якога Гедзімін паехаў са сваёй сталіцы Трокаў на паляваньне каля ракі Вяльлі. На адной з гор ён забіў магутнага тура, за што тая атрымала назву Туравай. Гедзімін спыніўся на ноч каля сьвяцілішча Швінтарога, дзе спальвалі літоўскіх князёў, пры сутоку Вяльлі і Вільні. У сьне яму зьявіўся вялікі жалезны воўк, які стаяў на Туравай гары і выў як сотня ваўкоў. Сон уразіў князя, і, каб даведацца аб яго значэньні, быў выкліканы вярхоўны паганскі сьвятар крывэ-крывайціс Лізьдзейка, які і растлумачыў князю, што на гэтым месцы трэба закласьці горад, слава якога, як сьведчыць выцьцё ваўка, разыдзецца па ўсім сьвеце. Гедзімін прыносіць ахвяры ў сьвяцілішчы й намерваецца перанесьці сваю сталіцу.

Манумэнт адлюстроўвае самога князя Гедзіміна, які трымае ў левай руцэ аголены меч, і яго жарабца, які стаіць ззаду. Помнік Гедзіміну зьяўляецца адным зь нешматлікіх, дзе вершнік знаходзіцца не на кані, а побач зь ім. Воўк выкананы з граніту, хоць паводле легенды быў жалезным.

## Вонкавыя спасылкі

Гедзімін
Катэгорыя:Гедзімін
Катэгорыя:Помнікі заснавальнікам гарадоў
Катэгорыя:Помнікі манархам
Качалы

**Кача́лы** (, па-падляску: *Kačáły*) — вёска ў Гайнаўскім павеце Падляскага ваяводзтва Польшчы. Знаходзіцца ў гміне Нараў.

## Насельніцтва
Жыхары вёскі ў большасьці этнічныя беларусы, якія карыстаюцца падляскім дыялектам, праваслаўныя (прыход Нараў).

Катэгорыя:Гайнаўскі павет
Катэгорыя:Вёскі Падляскага ваяводзтва
Вэцумніекі

**Вэцумніекі** — вёска ў Латвіі, цэнтар Вэцумніецкага краю. Адносіцца да гістарычнага рэгіёну Зэмгалэ. Каля вёскі праходзяць аўташлях Р88 Баўска-Ліндэ і чыгуначная лінія Крустпілс-Елгава. Адлегласьць ад Рыгі складае 45 кілямэтраў, ад Баўскі — 30 кілямэтраў. Празь вёску цячэ рака Тальке, на якой утвораныя два вадасховішчы — Старое ды Новае азёры.

## Гісторыя
Месца сучасных Вэцумніекаў было заселенае ад часоў жалезнага веку, аб чым сьведчаць знаходкі ІІ-ІХ стагодзьдзяў на гарадзішчы Чыганы. Да 1940 року паселішча мела назву Вэцмуіжа, або па-нямецку Нойгут.

## Інфраструктура
Забудова Вэцумніекаў складаецца з двух- і трохпавярховых шматкватэрных будынкаў, а таксама з дамоў сядзібнага тыпу. У вёсцы маюцца сярэдняя, музычная і мастацкая школы, бібліятэка, народны дом, лютэранская кірха, капліца, спартовая заля, забаўляльны цэнтар. У Вэцумніеках налічваецца 22 вуліцы, агульная працягласьць якіх складае 10,05 кілямэтраў.

## Славутыя асобы
*Інгмарс Лідака — палітык (1966)
*Айнарс Ковальс — легкаатлет (1981)
*Айварс Сіліньш — актор (1947)

## Крыніцы

Катэгорыя:Населеныя пункты Латвіі
Катэгорыя:Цэнтры краёў Латвіі
Ясьманаўцы

Назву **Ясьманаўцы** маюць:

## Населеныя пункты
### [[Беларусь]]
* Менская вобласьць:
** Ясьманаўцы — вёска ў Валожынскім раёне
** Ясьманаўцы — вёска ў Вялейскім раёне

## Глядзіце таксама
* Есьманы
* Ясьманава
* Ясьманы
Блонці

**Блонці** () — вёска ў Латвіі, цэнтар Цыблскага краю. Адносіцца да гістарычнага рэгіёну Латгалія. Разьмяшчаецца на ўсход ад шашы Р49 Карсава-Люцын-Эзэрніекі. У вёсцы знаходзяцца самакіраваньне, дзіцячы садок, бібліятэка, народны дом. У савецкія часы Блонці зьяўлялася цэнтрам калгасу імя Кірава.

## Крыніцы

Катэгорыя:Населеныя пункты Латвіі
Катэгорыя:Цэнтры краёў Латвіі
Птэразаўры

**Птэразаўры** — атрад вымерлых паўзуноў кляды архазаўраў. Узьніклі ў позьнім трыясе, зьніклі падчас крэйдава-палеагенавага выміраньня. Птэразаўры лічацца першымі хрыбетнымі жывёламі, якія разьвілі здольнасьці да палёту. Да іх ліку ўваходзяць найвялікшыя істоты ў гісторыі Зямлі, што маглі лётаць (квэцалькаатль, гатцэгаптэрыкс). У масавай культуры звычайна апісваюцца як крылатыя дыназаўры, але насамрэч зьяўляюцца толькі сястрынскім таксонам апошніх у межах кляды арнітадыраў.

## Марфалёгія

Крылы птэразаўраў уяўлялі сабой мэмбрану са скуры ды цягліцаў, якая падтрымлівалася доўгім чацьвёртым пальцам. Большасьць прадстаўнікоў атраду мела доўгія сківіцы з вострымі аднастайнымі зубамі. У буйных позьніх формаў (птэранадонт) зубы зьніклі. Шэраг птэразаўраў валодаў грабянямі на галаве, якія маглі мець апазнавальную фунцкцыю або быць прыкметай плоцевага дымарфізму. Размах крылаў птэразаўраў вагаўся ад 25 сантымэтраў да 12 мэтраў.

## Гісторыя вывучэньня

Першыя рэшткі птэразаўраў (адбітак на камені з баварскіх сланцаў) былі апісаныя Каліні ў 1784 годзе. Натураліст назваў знаходку «невядомай марской жывёлай». Толькі ў 1801 годзе Жорж Кюўе прыйшоў да высновы на конт паветранага ладу жыцьця вымерлай жывёлы, якую назваў птэрадактылем. Тым ня менш, у першай траціне ХІХ стагодзьдзя ўяўленьне пра птэразаўраў як пра водных жывёлаў мела шырокі распаўсюджаньне. Атрад Pterosauria быў выдзелены ў 1834 годзе Каўпам.

## Біялёгія
Першыя птэразаўры мелі невялікія памеры і харчаваліся пераважна суставаногімі. Цягам канца юры — пачатку крэйды прадстаўнікі атраду трансфармаваліся з прадстаўнікоў біёты лясоў у жывёлаў, трафічна зьвязаных з морам. Магчыма, гэта было зьвязана з узьнікненьнем птушак. У канцы крэйды сярод птэразаўраў захаваліся толькі буйныя формы (птэранадонт, квэцалькаатль). Самі ж яны зьяўляліся здабычай тэраподаў і марскіх паўзуноў. Традыцыйна лічыцца, што птэразаўры не былі здольнымі вольна рухацца па зямлі, а толькі павольна перамяшчацца з апорай на крылы, але меркаваныя знаходкі сьлядоў даюць падставу падвергнуць гэта сумневу. 

Для птэразаўраў не выключаюцца наяўнасьць цеплакроўнасьці, жыванароджаньня й гадоўлі маладых асобнікаў. Віды, якія займалі экалягічную нішу сучасных марскіх птушак, маглі падобным чынам ўтвараць калёніі на прыбярэжных скалах.

## Клясыфікацыя
У цяперашні час апісана 205 радоў птэразаўраў. Яны падзяляюцца на дзьве асноўныя групы — даўгахвостых вусякажэрных рамфарынхаў, памеры якіх не перавышалі 1,5 мэтру (раньняя — позьняя юра) і караткахвостых грабяністых птэрадактыляў. Асобна стаяць позьнетрыясавыя формы, якія паводле выгляду й ладу жыцьця бліжэй да рамфарынхаў.

Eudimorphodon_BW.jpg|Эўдымарфадонт, прымітыўны вусякажэрны птэразаўр
Cearadactylus.jpg|Цэрадактыль, сярэдні крэйдавы птэразаўр
Hatzegopteryx_BW.jpg|Гатцэгаптэрыкс, гіганцкі позьнекрэйдавы птэразаўр


## Крыніцы

Катэгорыя:Вымерлыя паўзуны
Катэгорыя:Фаўна трыясу
Катэгорыя:Фаўна юры
Катэгорыя:Фаўна крэйды
Сонечнае зацьменьне 20 сакавіка 2015 году

**Сонечнае зацьменьне 20 сакавіка 2015 году** — поўнае сонечнае зацьменьне 120 сароса. Паласа поўнага зацьменьня праходзіць праз паўночную частку Атлянтычнага акіяну (Фарэрскія астравы, Нарвэскае мора). Максымальная працягласьць поўнай фазы назіралася на Фарэрскіх астравах і складала 2 хвіліны 47 сэкундаў.

У Беларусі фаза зацьменьня склала ад 0,63 у Брагіне да 0,73 у Браславе, у Менску — 0,7. Такім чынам, гэта першае добра бачнае з тэрыторыі Беларусі зацьменьне ў ХХІ стагодзьдзі.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Сонечныя зацьменьні
Катэгорыя:Падзеі 2015 году
Ганімэд (спадарожнік)

**Ганімэд** — натуральны спадарожнік Юпітэру. Адзін з так званых Галілеевых спадарожнікаў. Найвялікшы з усіх спадарожнікаў у Сонечнай сыстэме (пераўзыходзіць па памерах плянэту Мэркурый) і адзіны зь іх, які валодае ўласнай магнітасфэрай. Ганімэд мае арбітальны рэзананс 1:2:4 з Эўропай і Іо. Маса Ганімэду ў 2,02 разы пераўзыходзіць масу Месяцу.

Ганімэд утвораны з вадзяных льдоў і сылікатавых пародаў. Мяркуецца, што ён мае жалезнае ядро і акіян пад карой, плошча якога можа пераўзыходзіць усю гідрасфэру Зямлі разам. Паверхня Ганімэду складаецца з двух тыпаў ляндшафтаў — старых цёмных кратэраваных і больш маладых, але таксама старажытных сьветлых узвышаных.

Спадарожнік мае вельмі тонкую атмасфэру, якая складаецца зь тлену і, магчыма, азону.

Ганімэд адкрыты разам з Іо, Эўропай і Каліста Галілеа Галілеем у студзені 1610 року, аднак маюцца зьвесткі, што яго мог назіраць няўзброеным вокам кітайскі астраном Гань Дэ ў 365 годзе да н. э. Гэта падаецца магчымым, зважаючы на зорную вялічыню Ганімэду: яго можна ўбачыць, засланіўшы нечым яркі Юпітэр, што знаходзіцца вельмі блізка ад яго.

Назва Ганімэду была прапанаваная Сымонам Марыюсам у гонар мітычнага Ганімэда — віначарпальніка й магчымага каханка Зэўса.

Побач з Ганімэдам праляталі наступныя міжплянэтныя станцыі:
*Піянэр-10 (1973)
*Піняэр-11 (1974)
*Вояджэр-1 (1979)
*Вояджэр-2 (1979)
*Галілеа (1995)
*Новыя гарызонты (2007)

## Крыніцы

Катэгорыя:Спадарожнікі Юпітэра
Гімалія (спадарожнік Юпітэра)

**Гімалія** — спадарожнік плянэты Юпітэр, шосты паводле дыямэтру і пяты паводле масы сярод спадарожнікавай сыстэмы Юпітэра. Адкрыты Чарлзам Пэрайнам 3 сьнежня 1904 року ў абсэрваторыі Лік. Названы ў гонар німфы Гімаліі, што мела тры сыны ад Зэўса. Разам зь іншымі зьнешнімі спадарожнікамі Гімалія атрымала сучаснае імя толькі ў 1975 годзе. З 1955 па 1975 рок спадарожнік меў назву Гестыя.

Гімалія зьяўляецца галоўным целам сярод спадарожнікаў сваёй групы, куды таксама ўваходзяць Леда, Лісытэя, Эляра і Дыя. Усе целы групы Гімаліі маюць прыкметны нахіл кружнікаў, валодаюць даволі значным эксцэнтрысытэтам і абыходзяць Юпітэр цягам 8—9 месяцаў.

Гімалія была сфатаграфаваная з адлегласьці 4,4 мільёну кілямэтраў апаратам «Касыні» ў 2000 року і станцыяй «Новыя Гарызонты» ў 2007. Спадарожнік мае шэры колер, падобны да астэроідаў тыпу C.

## Крыніцы

Катэгорыя:Спадарожнікі Юпітэра
Пасыфэ (спадарожнік Юпітэра)

**Пасыфэ** — зьнешні рэтраградны спадарожнік плянэты Юпітэр. Адкрыты ў 1908 годзе Жанам Філібэрам Мэлё. Назву атрымаў у 1975 годзе ў гонар Пасыфаі, жонкі Міноса й маці Мінатаўра. (Канчатак -э або -е ў назвах спадарожнікаў сьведчыць аб рэтраградным руху.) Ад 1955 да 1975 року меў назву Пасэйдон.

Пасыфэ зьяўляецца найбольшым сярод рэтраградных спадарожнікаў Юпітэра і ўзначальвае аднайменную групу, да якой раней адносіліся Ананке, Кармэ і Сынопэ, а ў цяперашні час — Эўрыдомэ, S/2003 J 23, Гэгэмонэ, Спондэ, Кіленэ, Мэгаклітэ, S/2003 J 4, Сынопэ, Аўтаноэ, Ааэдэ, S/2011 J 2, Юпітэр LI і Корэ. Усе гэтыя спадарожнікі маюць адваротны кірунак руху, значны нахіл кружніку і абарочваюцца вакол плянэты больш чым за два гады.

Аналізы візуальнага спэктру паказваюць падабенства будовы Пасыфэ з астэроідамі тыпу С.

## Крыніцы
Катэгорыя:Спадарожнікі Юпітэра
Зубачы (Падляскае ваяводзтва)

**Зубачы́** (, па-падляску: *Zubačý*) — вёска ў Гайнаўскім павеце Падляскага ваяводзтва Польшчы. Знаходзіцца ў гміне Чаромха.

## Насельніцтва
Жыхары вёскі ў большасьці этнічныя беларусы, якія карыстаюцца падляскім дыялектам, праваслаўныя (прыход Пакровы Божае Маці на месцы). Па набліжанасьці мясцовай гаворкі да ўкраінскай мовы ў меншай часткі жыхароў украінская нацыянальная ідэнтыфікацыя.

## Гісторыя
Вёска згаданая ў 1499 годзе як *іменія Туровскіе* ў судовых дакумэнтах, якія тычыліся спрэчкі за Зубачы паміж Карнілай і Івашкам Андрэевічамі ды іхняю сястрою Яраслаўнай Валковіч. Паводле некаторых зьвестак у 1580 годзе Зубачы былі местам. У 17 ст. Зубачамі валодалі Сапегі (вядома, што ў 1765 годзе Аляксандар Сапега аддаў у арэнду Зубачы Яну Яжыну). Першыя згадкі пра мясцовую ўніяцкую парафію Пакровы Божай Маці датуюцца 1677 годам. У 1781 годзе ў выніку шлюбу Ганны Сангушка Сапегі пераходзяць да Патоцкіх. З 19 ст. мясцовасьцю валодаюць Пуслоўскія. 20 лістапада 1895 году згарэла драўляная царква ўніяцкіх часоў і да 1897 году пабудаваная была новая (існуе па сёньняшні дзень). У міжваенны пэрыяд Зубачы прыналежалі да гміны Высокае Палескага ваяводзтва.

## Ураджэнцы
* Пётра Сьвентахоўскі (1939 — 2006) — беларускі жывапісец і пэдагог.

## Зноскі

Катэгорыя:Гайнаўскі павет
Катэгорыя:Вёскі Падляскага ваяводзтва
Ставішча (Падляскае ваяводзтва)

**Ставішча** (, па-падляску: *Stavyšče*) — вёска ў Гайнаўскім павеце Падляскага ваяводзтва Польшчы. Знаходзіцца ў гміне Чаромха.

## Насельніцтва
Жыхары вёскі ў большасьці этнічныя беларусы, якія карыстаюцца падляскім дыялектам, праваслаўныя (прыход Зубачы). Па набліжанасьці мясцовай гаворкі да ўкраінскай мовы ў меншай часткі жыхароў украінская нацыянальная ідэнтыфікацыя.

## Гісторыя
Ставішча было згаданае ў 1566 годзе ў рэвізіі валочай памеры Палавецкага войтаўства (у яго склад уваходзілі вёскі Ставішча, Пяшчатка, Сухоры (пасьля фальварк Ажарова), Сухадол, Хлевішча ды Палоўцы). Войтаўства месьцілася тады ў Мілейчыцкай воласьці Берасьцейскага павету Берасьцейскага ваяводзтва Вялікага Княства Літоўскага. У міжваенны пэрыяд Ставішчы прыналежалі да гміны Палоўцы, а з 1928 г. да гміны Вярховічы Берасьцейскага павету Палескага ваяводзтва. У 1965 годзе на тутэйшых могілках была пабудаваная капліца ў гонар Цуду сьв. Арханёла Міхаіла.

## Крыніцы

Катэгорыя:Гайнаўскі павет
Катэгорыя:Вёскі Падляскага ваяводзтва
Леда (спадарожнік Юпітэра)

**Леда** — невялікі зьнешні спадарожнік плянэты Юпітэр. Адносіцца да групы Гімаліі. Адкрыты Чарлзам Ковалем 14 верасьня 1974 году. Гэта быў апошні спадарожнік Юпітэра, адкрыты ў дакасьмічную эру. Назву атрымаў у гонар Леды, каханкі Зэўса.

## Крыніцы

Катэгорыя:Спадарожнікі Юпітэра
Лісытэя (спадарожнік Юпітэра)

**Лісытэя** — невялікі зьнешні спадарожнік плянэты Юпітэр. Адносіцца да групы Гімаліі.  Адкрыты Сэтам Барнсам Нікалсанам 6 ліпеня 1938 году. Назву атрымаў у гонар Лісытэі, дачкі Акіяна і каханкі Зэўса. Назва была афіцыйна зацьверджаная ў 1975 годзе, да гэтага ад 1955 року ўжываўся варыянт Дэмэтра.

## Крыніцы

Катэгорыя:Спадарожнікі Юпітэра
Кармэ (спадарожнік Юпітэра)

**Кармэ** — невялікі зьнешні рэтраградны спадарожнік плянэты Юпітэр. Адкрыты Сэтам Барнзам Нікалсанам 30 ліпеня 1938 року. Назву атрымаў у 1975 годзе ў гонар Кармэ, маці крыцкай багіні Брытамартыды. Ад 1955 да 1975 року стасоўна Кармэ ўжывалася назва Пан, якая цяпер належыць спадарожніку Сатурна.

Раней Кармэ адносілі да групы Пасыфэ, цяпер жа яна ўважаецца за галоўнае цела аднайменнай групы, куды апроч Кармэ ўваходзяць Гэрсэ, S/2003 J 10, Пазытэе, Халдэнэ, Архэ, Ісаноэ, Эрыномэ, Кале, Айтнэ, Тайгэтэ, S/2003 J 9, S/2003 J 5, S/2003 J 19, Каліке, Эўкелядэ ды Каліроэ. Спадарожнікі гэтай групы аддаленыя ад плянэты на 23—24 мільёны кілямэтраў і маюць нахіл кружніку каля 165°.Jacobson, R. A. (2000).

## Крыніцы

Катэгорыя:Група Кармэ
Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1938 годзе
Вялікая Апака

**Вялі́кая Апа́ка** (, па-падляску: *Opáka*) — вёска ў Гайнаўскім павеце Падляскага ваяводзтва Польшчы. Знаходзіцца ў гміне Чаромха.

## Насельніцтва
Жыхары вёскі ў большасьці этнічныя беларусы, якія карыстаюцца падляскім дыялектам, праваслаўныя (прыход Вярсток). Па набліжанасьці мясцовай гаворкі да ўкраінскай мовы ў меншай часткі жыхароў украінская нацыянальная ідэнтыфікацыя.

## Гісторыя
Паводле польскага гісторыка Белавескай пушчы Атона Гэдэмана ў 16 ст. на месцы сёньняшняй Апакі існавала вёска з дваром (магчыма зьвестка адносіцца таксама да Малой Апакі). У 19 ст. акрамя вёскі быў тут фальварак Пушкевічаў. У міжваенны пэрыяд прыналежала да гміны Вярховічы Берасьцейскага павету Палескага ваяводзтва. Пасьля Другой сусьветнай вайны плянавалася падзяліць вёску паміж Польшчай і Савецкі Саюзам, але па прашэньнях жыхароў поўнасьцю засталася ў складзе Польшчы. З 1950 году пачалася будова царквы ў гонар Нараджэньня Багародзіцы (дзейнічае з 1966 г.).

## Глядзіце таксама
* Малая Апака

## Крыніцы

Катэгорыя:Гайнаўскі павет
Катэгорыя:Вёскі Падляскага ваяводзтва
Волька Церахоўская

**Во́лька Церахо́ўская** (, па-падляску: *Vílka*) — вёска ў Гайнаўскім павеце Падляскага ваяводзтва Польшчы. Знаходзіцца ў гміне Чаромха.

## Насельніцтва
Жыхары прысёлку ў большасьці этнічныя беларусы, якія карыстаюцца падляскім дыялектам, праваслаўныя (прыход сьв. Барбары Кузаве). Па набліжанасьці мясцовай гаворкі да ўкраінскай мовы ў меншай часткі жыхароў украінская нацыянальная ідэнтыфікацыя.

## Гісторыя
Узгадваецца ў вялікакняскіх інвэнтарах пад назвай Волька — Цярэхі ў 1731 г. Дакумэнты 1786 году сьцьвярджаюць пра існаваньне дзьвёх вёсак — Волькі і Цярэхаў. Пасьля Трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай Кацярына ІІ перадала Вольку зь іншымі вёскамі амелянецкага шляхоцкага ключу сям’і князя Гагарына. У міжваенны пэрыяд прыналежала да гміны Вярховічы Берасьцейскага павету Палескага ваяводзтва. 22 і 23 жніўня 1942 году немцы памардавалі 11 мясцовых жыхароў і савецкіх партызанаў. У 1981 — 1984 гадах жыхары пабудавалі тут царкву сьв. Ганны.

## Крыніцы

Катэгорыя:Гайнаўскі павет
Катэгорыя:Вёскі Падляскага ваяводзтва
Чаромха-Сяло

**Чаро́мха-Сяло́** (па-падляску: *Чэрэмуха, Чэрэмха*; *Čerémucha, Čerémcha*, ) — вёска ў Гайнаўскім павеце Падляскага ваяводзтва Польшчы. Знаходзіцца ў гміне Чаромха.

## Насельніцтва
Жыхары вёскі ў большасьці этнічныя беларусы, якія карыстаюцца падляскім дыялектам, праваслаўныя (прыход Чаромха). Па набліжанасьці мясцовай гаворкі да ўкраінскай мовы ў меншай часткі жыхароў украінская нацыянальная ідэнтыфікацыя.

## Гісторыя
У 1560 годзе вёска Нурэц зьяўлялася каралеўскім прадмесьцем суседніх Кляшчэляў і разьмяшчалася на 58 валоках зямлі. Пасьля Люблінскай вуніі знаходзілася на самой мяжы паміж Каронай Польскай і ВКЛ (на падляскім, каралеўскім боку). У люстрацыі клашчэлеўскіх маёмасьцяў 1660 году ўпершыню сустракаецца назва Чаромха. У люстрацыі 1784 году ўзгадваецца царква на могілках побач зь вёскай. Захаваную да сёньняшняга дня царкву сьвсьв. Кузьмы і Дзям’яна з 1799 году можна лічыць другай сьвятыняй на гэтым месцы. Ужо ў першай палове 19 ст. існавала тут школа. Паводле польскага перапісу насельніцтва 1921 г. пражывалі тут 390 жыхароў (усе беларускай нацыянальнасьці). У міжваенны пэрыяд Ставішчы прыналежалі да гміны Кляшчэлі Бельскага павету Беластоцкага ваяводзтва. У ліпені 1944 году побач зь вёскай ішлі цяжкія боі паміж савецкай 65 Арміяй ды 5 танкавай дывізіяй СС *Вікінг*. У іх выніку 26 і 28 ліпеня вёска была ўшчэнт зьнішчаная.

## Вонкавыя спасылкі
*  Дзмітры Шатыловіч, ''Вёска Чаромха i наваколле ў міжваенны перыяд'' (у:) Віталь Луба (рэд.), ''У новай айчыне. Штодзённае жыццё беларусаў Беласточчыны ў міжваенны перыяд'', Беласток 2001

## Зноскі

Катэгорыя:Гайнаўскі павет
Катэгорыя:Вёскі Падляскага ваяводзтва
Кале (спадарожнік Юпітэра)

**Кале** — зьнешні рэтраградны спадарожнік плянэты Юпітэр. Адносіцца да групы Кармэ. Адкрыты Шэпардам, Джэвітам і Клэйнам у 2001 годзе. Назву атрымаў у гонар адной з харытаў.

Дыямэтар Кале складае каля двух кілямэтраў. Спадарожнік у сярэднім аддалены на 22409 тысячаў кілямэтраў ад цэнтру плянэты, абарот робіць за 685,324 дзён. Нахіл кружніку складае 165° да экліптыкі і 166° да роўніку Юпітэру. Эксцэнтрысытэт складае 0,2011.

## Крыніцы

Катэгорыя:Спадарожнікі Юпітэра
Спондэ (спадарожнік Юпітэра)

**Спондэ** — зьнешні рэтраградны спадарожнік плянэты Юпітэр. Адносіцца да групы Пасыфэ. Адкрыты Скотам Шэпардам у 2001 годзе. Атрымаў назву ў гонар адной з хораў.

Спондэ мае блізу двух кілямэтраў упоперак. Сярэдняя адлегласьць ад Юпітэру складае 24253 тысячаў кілямэтраў. Нахіл кружніку складае 154°. Абарот вакол Юпітэру робіць за 771,604 дзён. Арбітальны эксцэнтрысытэт роўны 0,443.

## Крыніцы

Катэгорыя:Спадарожнікі Юпітэра
Тэба (спадарожнік Юпітэра)

**Тэба** — унутраны спадарожнік плянэты Юпітэр, адкрыты Стывэнам Сынотам падчас апрацоўкі фатаздымкаў міжплянэтнага апарату «Вояджэр-1». У 1983 годзк спадарожнік атрымаў імя ў гонар німфы Тэбы. Пасьля «Вояджэраў» спадарожнік быў дасьледаваны апаратам «Галілеа» у 1995 годзе.

Параўнальна зь іншымі ўнутранымі спадарожнікамі Тэба мае даволі вялікія паказчыкі эксцэнтрысытэту й нахілу кружніку, што можа быць павязана з уплывам суседняга Іо ў мінулым. Тэба заўсёды павёрнутая да Юпітэру адным бокам дзякуючы сынхранізаванаму вярчэньню.

Тэба мае эліпсападобную няправільную форму. Яе паверхня цёмная, вядучае й вядомае паўшар’і адрозьніваюцца адно ад аднога паводле яркасьці ў 1,3 разы. На Тэбе маецца шмат кратэраў, зь якіх на наш час мае назву толькі найвялікшы 40-кілямэтровы Зэт.

## Крыніцы

Катэгорыя:Спадарожнікі Юпітэра
Таршын Рэйнбаўз

«**Таршын Рэйнбаўз**» () — мальтыйскі футбольны клюб з гораду Таршыну. Заснаваны ў 1944 годзе.

## Вонкавыя спасылкі
* Профіль на soccerway.com

Катэгорыя:Таршын‎
Кардэлія (спадарожнік)

**Кардэлія** — унутраны спадарожнік плянэты Ўран, адкрыты падчас вывучэньня здымкаў міжплянэтнага апарату «Вояджэр-2» 20 студзеня 1986 году. Пасьля адкрыцьця Кардэлія была згубленая з полю зрокаў усіх тэлескопаў да назіраньняў Хабляўскага касьмічнага тэлескопу ў 1997 годзе. Назва дадзеная ў гонар Кардэліі, дачкі караля Лір.

Кардэлія разам з Афэліяй зьяўляецца спадарожнікам-вартаўніком кола Эпсылён. Спадарожнік мае арбітальны рэзананс 5:3 з Разаліндай. Кардэлія ўяўляе сабой цёмны аб’ект няправільнай формы.

## Крыніцы

Катэгорыя:Спадарожнікі Ўрана
Крэсыда (спадарожнік)

**Крэсыда** — адзін з унутраных спадарожнікаў плянэты Ўран. Адкрыты на здымках, атрыманых зь міжплянэтнага апарату «Вояджэр-2» 9 студзеня 1986 року. Названы ў гонар Крэсыды, дачкі траянскага цара Калхаса, гераіні п’есы Шэксьпіра «Траіл і Крэсыда».

Крэсыда адносіцца да групы Порцыі, у якую таксама ўваходзяць спадарожнікі Б’янка, Дэздэмона, Джульета, Порцыя, Разалінда, Купідон, Бэлінда і Пэрдыта. Гэтыя спадарожнікі маюць падобныя арбітальныя й фатамэтрычныя парамэтры. Згодна са здымкамі, уск яны маюць шэраваты колер.

Ад найбліжэйшага спадарожніка — Дэздэмоны — Крэсыду аддзяляе ўсяго 890 кілямэтраў, таму не выключана іх сутыкненьне цягам бліжэйшых ста мільёнаў гадоў.

## Крыніцы

Катэгорыя:Спадарожнікі Ўрана
Порцыя (спадарожнік)

**Порцыя** — адзін з унутраных спадарожнікаў плянэты Ўран. Адкрыты на здымках, атрыманых зь міжплянэтнага апарату «Вояджэр-2» 3 студзеня 1986 року. Названы ў гонар гераіні п’есы Шэксьпіра «Вэнэцыянскі гандляр».

Порцыя зьяўляецца найбуйнейшым з унутраных спадарожнікаў Урану пасьля Паку і галоўным аб’ектам аднайменнай групы, у якую таксама ўваходзяць спадарожнікі Б’янка, Крэсыда, Дэздэмона, Джульета, Разалінда, Купідон, Бэлінда і Пэрдыта. Гэтыя спадарожнікі маюць падобныя арбітальныя й фатамэтрычныя парамэтры. Згодна са здымкамі, уск яны маюць шэраваты колер. У спэктры Порцыі былі знойдзеныя сьляды вадзянога льду.

## Крыніцы

Катэгорыя:Спадарожнікі Ўрана
Скандэрбэг

**Гео́ргі Кастрыё́ці** (), больш вядомы як **Скандэрбэг** () — альбанскі арыстакрат, княжа Кастрыёці, нацыянальны герой Альбаніі, правадыр альбанскага паўстаньня супраць улады Асманскай імпэрыі.

## Біяграфія
Нарадзіўся ў 1405 годзе ў сям’і князя Яна I Кастрыёці. У 1423 годзе быў адвезены ў Асманскую імпэрыю ў якасьці ганаровага закладніка, дзе навярнуўся ў іслам. Служыў у асманскім войску, атрымаў афіцэрскае званьне. Дзякуючы мужнасьці атрымаў ад туркаў прозьвішча Іскандэр-бэй, у гонар Аляксандра Македонскага. Гэтая мянушка на альбанскі лад «Скандэрбэг» і захавалася за Георгіем. У 1443 годзе дэзэртаваў з асманскага войска і ўцёк да хаты ў Альбанію, дзе вярнуўся да хрысьціянства і ўзначаліў барацьбу з асманамі. 25 гадоў Скандэрбэг пасьпяхова ўтрымліваў сваю радзіму ад захопу Асманскай імпэрыяй.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Кастрыёці Скандэрбэг. I Castriota Scanderbeg. Principi d’Albania 
* Георгі Кастрыёці. Умный сайт 

Катэгорыя:Альбанскія рыма-каталіцкія дзеячы
Катэгорыя:Альбанскія вайскоўцы
Катэгорыя:Вайскоўцы Асманскай імпэрыі
Катэгорыя:Альбанскія манархі
Катэгорыя:Хрысьціянскія манархі
Катэгорыя:Перайшлі з ісламу
Катэгорыя:Прынялі рыма-каталіцтва
Катэгорыя:Кастрыёці
Лінамээсконд Пярну

«**Лінамээсконд**» () — былы эстонскі футбольны клюб з гораду Пярну. Заснаваны ў 2010 годзе і расфармаваны пасьля сэзону 2016 году.

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Спорт у Пярну
Гуды (неадназначнасьць)

Назву **Гуды** маюць:

* Гуды — традыцыйная летувіская назва беларусаў
* Гуды — вёска ў Лідзкім раёне Гарадзенскай вобласьці
* Гуды — вёска ў Валожынскім раёне Менскай вобласьці
Белавескі нацыянальны парк

**Белаве́скі нацыяна́льны парк** () — прыродаахоўная тэрыторыя, што знаходзіцца ў Польшчы (Падляскае ваяводзтва) ля граніцы з Рэспублікай Беларусь. Пад аховай знаходзіцца частка ляснога масіву Белавескай пушчы.

21 лістапада 1947 году Савет міністраў Польшчы ухваліў Пастанову пра аднаўленьне Белавескага нацыянальнага парку. Яго межамі сталі: на захадзе — рака Нараўка, на поўначы — рака Гвозьна, на поўдні — Паляна Белавеская, а на ўсходзе — польска-савецкая дзяржаўная мяжа. Кіраўніком парку стаў Ян Карпінскі, які займаў пасаду да 1952 году.

Будынак дырэкцыі парку знаходзіцца ў Белавежы. Цяпер у склад парку ўваходзіць тры адміністрацыйныя адзінкі: Мяжа аховы Гвозьня, Мяжа аховы Арлоўка і Цэнтар гатоўлі зуброў (з трыма рэзэрвацыямі гатоўлі і Рэзэрвацыяй паказу зубраў).

Прасторы Белавескага нацыянальнага парку ў 1979 годзе, з нагоды вялікага значэньня для культуры і спадчыны чалавецтва, унесьлі ў прэстыжны сьпіс Сусьветнай спадчыны ЮНЭСКО. У 1992 годзе ЮНЭСКО пашырыла статус Сусьветнай спадчыны аб’екту на прылеглы да парку беларускі вучастак «Белавеская пушча», які падлягаў ахове (4500 га). У выніку ў Белавескай пушчы паўстаў адзін зь сямі ў сьвеце і трох у Эўропе трансгранічны аб’ект сусьветнай спадчыны.

## Крыніцы

Катэгорыя:Геаграфія Польшчы
Катэгорыя:Нацыянальныя паркі Польшчы
Катэгорыя:Белавеская пушча
Карнуфэкс

**Карнуфэкс** — апісаны ў 2015 годзе вымерлы род позьнетрыясавых кракадзілападобных, які жыў у Паўночнай Амэрыцы, фармацыя Пэкін. Гэтая жывёла была драпежнікам вышэйшага парадку на тэрыторыі цяперашняга штату Паўночная Караліна ў карнскі век.

Скамянелыя рэшткі драпежніка былі знойдзеныя яшчэ дзесяць гадоў таму і захоўваліся ў калекцыях Музэю прырадазнаўчых навукаў штату, пакуль на іх не зьвярнулі ўвагу навукоўцы. Пры дапамозе сканэру была змадэляваная трохмерная мадэль чэрапу. Таксама было высьветлена, што ў вышыню карнуфэкс дасягаў як найменей 275 сантымэтраў, а яго даўжыня дасягала 9,8 мэтраў. Мяркуючы па даўжыні пярэдніх канечнасьцяў, гэты драпежнік, хутчэй за ўсё, быў біпэдальным, падобна тэраподам.

Асаблівасьці экалёгіі гіганцкіх кракадзіламорфаў пакуль ня высьветленыя, але параўноўваючы зь іншымі буйнымі архазаўрамі, можна меркаваць, што карнуфэксы жэрлі этазаўраў і двусабаказубаў.

Карнуфэкс зьяўляецца адным зь першых кракадзілападобных. Род зьяўляецца сястрынскім таксонам равізухаў.

## Крыніцы



## Вонкавыя спасылкі
*У ЗША адкрылі гіганцкага двухногага кракадзіла трыяса

Катэгорыя:Вымерлыя паўзуны
Катэгорыя:Фаўна трыясу
Ідыём

**Ідыё́м** (ад &nbsp;— *асаблівасьць*, *своеасаблівасьць*)&nbsp;— агульны тэрмін, уведзены ў лінгвістыцы XX стагодзьдзя для абазначэньня розных форм існаваньня моў: мовы, дыялекту, гаворкі, варыянтаў літаратурнай мовы і гэтак далей. Выкарыстоўваецца для падкрэсьліваньня агульных уласцівасьцей такіх моўных утварэньняў, або ў выпадках, калі іх кваліфікацыя як асобнай мовы, дыялекту, гаворкі і г. д. зьяўляецца праблемнай або дыскусійнай.

## Глядзіце таксама
* Мова
* Дыялект
* Гаворка
* Літаратурная мова
* Ідыялект

## Літаратура
* В.&nbsp;А.&nbsp;Виноградов. *Идиом*. Лингвистический энциклопедический словарь.&nbsp;— М.: Советская энциклопедия, 1990.

Катэгорыя:Мовазнаўства
Тытанія (спадарожнік Урана)

**Тыта́нія** — найвялікшы са спадарожнікаў плянэты Ўран, восьмы па памеры спадарожнік у Сонечнай сыстэме. Адкрыты разам з Абэронам Уільямам Гершэлем 11 студзеня 1787 року. Названы ў гонар гераіні п’есы Шэксьпіра «Сон у летнюю ноч». Імя было нададзенае спадарожніку Джонам Гершэлем у 1852 годзе. Большасьць зьвестак аб Тытаніі была атрыманая пасьля пралёту міжплянэтнага зонду Вояджэр-2 праз сыстэму Ўрана ў студзені 1986 году.

## Арбітальныя ўласьцівасьці
Сярэдняя адлегласьць Тытаніі ад цэнтру Ўрану складае 435840 кілямэтраў, што робіць яе другім паводле аддаленасьці буйным спадарожнікам пасьля Абэрону. Кружнік Тытаніі амаль ня мае эксцэнтрысытэту й нахілу. Ён ляжыць унутры магнітасфэры Ўрану. Падобна іншым аб’ектам яго спадарожнікавай сыстэмы, Тытанія мае незвычайныя поры году. Паўночнае і паўднёвае паўшар’і па чарзе разгортваюцца да Сонца, якое стаіць там у зэніце 42 гады, тады як супрацьлеглае паўшар’е цягам такога ж часу перажывае палярную ноч. З-за гэтай асаблівасьці пакуль атрымалася картаграфаваць толькі паўднёвыя паўшар’і спадарожнікаў Урану.

## Будова

Тытанія ўтвораная са льду і скальных пародаў. Пэўна, яна мая ўнутраны падзел на скалістае ядро і ледзяную мантыю. Радыюс ядра можа складаць дзьве траціны радыюсу Тытаніі, а маса — 58%. Меркаваны ціск у цэнтры Тытаніі складае 0,58 ГПа. На мяжы ядра й мантыі можа знаходзіцца акіян вадкай вады глыбінёй да 50 кілямэтраў з тэмпэратурай 190 К. Параўнальна старажытная і трохі чырвоная паверхня Тытаніі нясе на сябе сьляды як эндагенных, гэтак і экзагенных працэсаў. Паводле яркасьці сярод галоўных спадарожнікаў Урану яна саступае Арыэлю ды Мірандзе, але пераўзыходзіць Умбрыэль і Абэрон. Паверхня Тытаніі пакрытая мноствам кратэраў памерам да 326 кілямэтраў, аднак саступае ў маштабах кратэраванасьці Абэрону. Для рэльефу Тытаніі характэрныя сыстэмы каньёнаў (хасматы) ды ўступаў (рыпы). Найвялікшы каньён, Мэсына Хасмата, мае працягласьць 1500 кілямэтраў, ад роўніку да паўднёвага канцавосься. На Тытаніі магчымыя крыявульканічныя працэсы, якія маглі прывесьці да ўзьнікненьня некаторых кратэраў. Агулам уласныя назвы маюць 18 геаграфічных аб’ектаў на Тытаніі, сярод якіх дзьве хасмы, адзін рып і 15 кратэраў. Усе яны разьмяшчаюцца ў паўднёвым паўшар’і.

## Атмасфэра
Інфрачырвоная спэктраскапія, праведзеная з 2001 па 2005 рок, паказалі прысутнасьць на паверхні Тытаніі вадзяных льдоў і дыяксыду вугляроду. Такім чынам, Тытанія тэарэтычна можа валодаць вельмі тонкай атмасфэрай зь ціскам каля 10 трыльённых бару.

## Крыніцы

Катэгорыя:Спадарожнікі Ўрана
Купідон (спадарожнік)

**Купідон** — адзін з унутраных спадарожнікаў плянэты Ўран. Адкрыты 25 жніўня 2003 году Маркам Шоўвальтэрам і Джэкам Лісаўэрам з дапамогай Хаблаўскага касьмічнага тэлескопу. Названы ў гонар героя п’есы Шэксьпіра «Цімон Атэнскі».

Купідон адносіцца да групы Порцыі, у якую таксама ўваходзяць спадарожнікі Б’янка, Крэсыда, Дэздэмона, Джульета, Порцыя, Разалінда, Бэлінда і Пэрдыта і зьяўляецца найменшым зь іх.

Ад найбліжэйшага спадарожніка — Бэлінды — Купідон аддзяляе ўсяго 863 кілямэтры.

## Крыніцы

Катэгорыя:Спадарожнікі Ўрана
Лобэз

**Лобэз** (, ) — горад у Польшчы ў Лобэскім павеце Заходнепаморскага ваяводзтва Польшчы, адміністрацыя гміны Лобэз.

Знаходзіцца за 90 км на паўночны ўсход ад Шчэціну і за 70 км на поўдзень ад Балтыйскага ўзьбярэжжа. Першыя згадкі аб Лобэзе датуюцца 1271 годам. У 1275 атрымаў любецкія правы. Перад пачаткам Другой сусьветнай вайны ў месьце налічвалася 7300 жыхароў. Да 1945 року тэрыторыя належала Нямеччыне. У 1945 року Лобэз занялі савецкія войскі, пасьля гэтага ён увайшоў у склад Польшчы. Нямецкае насельніцтва дэпартаванае. Колькасьць насельніцтва гораду дасягае 10 тыс. чалавек.

## Геаграфія
Праз Лобэз цячэ рака Рэга.

### Месцазнаходжаньне і прырода

### Тэмпэратура і ападкі

## Дэмаграфія

ImageSize = width:420 height:320
PlotArea = left:50 right:20 top:25 bottom:30
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
Colors =
  id:linegrey2 value:gray(0.9)
  id:linegrey value:gray(0.7)
  id:cobar value:rgb(0.2,0.7,0.8)
  id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:11000
ScaleMajor = unit:year increment:11000 start:0 gridcolor:linegrey
ScaleMinor = unit:year increment:1000 start:0 gridcolor:linegrey2
PlotData =
  color:cobar width:20 align:center
  bar:1680 from:0 till:800
  bar:1740 from:0 till:1191
  bar:1749 from:0 till:1339
  bar:1831 from:0 till:2443
  bar:1861 from:0 till:4756
  bar:1895 from:0 till:5187
  bar:1925 from:0 till:5994
  bar:1933 from:0 till:6947
  bar:1939 from:0 till:7310
  bar:1945 from:0 till:1710
  bar:1946 from:0 till:4144
  bar:1957 from:0 till:6026
  bar:1970 from:0 till:7355
  bar:1990 from:0 till:10953

PlotData=
  textcolor:black fontsize:S
  bar:1680 at: 800 text: 0,8 shift:(0)
  bar:1740 at: 1191 text: 1,2 shift:(0)
  bar:1749 at: 1339 text: 1,3 shift:(0)
  bar:1831 at: 2443 text: 2,4 shift:(0)
  bar:1861 at: 4756 text: 4,8 shift:(0)
  bar:1895 at: 5187 text: 5,2 shift:(0)
  bar:1925 at: 5994 text: 6 shift:(0)
  bar:1933 at: 6947 text: 7 shift:(0)
  bar:1939 at: 7310 text: 7,3 shift:(0)
  bar:1945 at: 1710 text: 1,7 shift:(0)
  bar:1946 at: 4144 text: 4,1 shift:(0)
  bar:1957 at: 6026 text: 6 shift:(0)
  bar:1970 at: 7355 text: 7,4 shift:(0)
  bar:1990 at: 10953 text:11 shift:(0)
  

## Мэры

## Крыніцы

Катэгорыя:Гарады Заходнепаморскага ваяводзтва
Ламачына (Аршанскі раён)

**Лама́чына** — вёска ў Аршанскім раёне Віцебскай вобласьці. Уваходзіць у склад Забалацкага сельсавету.

## Гісторыя
Згадваецца ў 1642 годзе як вёска ў Аршанскім павеце Вялікага Княства Літоўскага. У 1782 годзе ў складзе маёнтку Пагост, ва ўладаньні езуітаў. 32 двары, 157 мужчынаў і 133 жанчыны сялянаў.

## Насельніцтва
* 2010 год — 50 чалавек
* 1999 год — 68 чалавек

## Крыніцы

Катэгорыя:Забалацкі сельсавет (Аршанскі раён)
Катэгорыя:Населеныя пункты Аршанскага раёну
Б’янка (спадарожнік)

**Б'янка** - адзін з унутраных спадарожнікаў плянэты Ўран. Адкрыты на здымках, атрыманых зь міжплянэтнага апарату «Вояджэр-2» 23 студзеня 1986 року. Названы ў гонар сястры Катарыны, гераіні п'есы Шэксьпіра «Утаймаваньне наравістай».

Б'янка адносіцца да групы Порцыі, у якую таксама ўваходзяць спадарожнікі Крэсыда, Дэздэмона, Джульета, Порцыя, Разалінда, Купідон, Бэлінда і Пэрдыта. Гэтыя спадарожнікі маюць падобныя арбітальныя й фатамэтрычныя парамэтры. Згодна са здымкамі, уск яны маюць шэраваты колер.

## Крыніцы
Катэгорыя:Спадарожнікі Ўрана
Кубак Фарэрскіх астравоў па футболе

**Кубак Фарэрскіх астравоў па футболе** () — штогадовы кубак Фарэрскіх астравоў, які праходзіць у фармаце алімпійскай сыстэмы. Першы розыгрыш быў праведзены ў 1955 годзе. Найбольш пасьпяховы клюб — ГБ Торсгаўн, які выйграваў спаборніцтва 30 разоў.

## Пераможцы
* ГБ Торсгаўн — 30 разоў
* Б-36 Торсгаўн, КІ Кляксьвік — 7
* Вікінгур, ГІ Гота — 6
* Твэройры — 5
* ЭБ-Стрэймур — 4
* Рунавік — 3
* Б-71 Сандой, ВБ Воавур — 1

Катэгорыя:Фарэрскі футбол
Фарэрскія астравы