open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Пружанскі павет (1918—1939)

**Пружа́нскі паве́т** — павет Палескага ваяводзтва Польскай Рэспублікі. Сядзіба — мястэчка Пружана.

## Мінуўшчына

Былы павет Гарадзенскай губэрні Расеі. У 1919—1920 у складзе Берасьцейскае акругі Цывільнага кіраўніцтва ўсходніх земляў пад польскай адміністрацыяй.

12 сьнежня 1920 року гміны Белавежа, Масева і Сухопаль вылучаныя ў склад навастворанага Белавескага павету.

Утвораны 1 сакавіка 1921 году пасьля ўваходу ў склад Польскай Рэспублікі. Улучыў 17 вясковых гмінаў і 3 мястэчкі.

Ліквідаваны пасьля далучэньня да БССР ў верасьні 1939 року. У цяперашні час большая частка тэрыторыі павету адносіцца да Пружанскага раёну Беларусі.

## Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел

### Гміны

* Байкі. Ліквідаваная 22 студзеня 1926
* Бяроза Картуская. Ліквідаваная 1 красавіка 1932, тэрыторыі ўвайшлі ў склад гмінаў Сяхновічы, Малеч і Сялец
* Гарадзечна. 12 красавіка 1928 далучаная частка ліквідаванае гміны Дворцы Берасьцейскага павету
* Дабучын *(да [[1926]])*
* Котра. Ліквідаваная 1 красавіка 1932 ліквідаваная, тэрыторыі ўвайшлі ў склад гмінаў Руднікі, Сухопаль і Шарашоў
* Лінова. Ліквідаваная 1 красавіка 1932, тэрыторыі ўвайшлі ў склад гмінаў Малеч, Пружана і Шарашоў
* Малеч
* Мацеевічы. 22 студзеня 1926 перайменаваная ў гміну Міжлесьсе
* Мацясы. 1 студзеня 1926 увайшла ў склад Кобрынскага павету
* Міжлесьсе. 22 студзеня 1926 гміна Маціевічы перайменаваная ў Міжлесьсе. 1 красавіка 1932 ліквідаваная, тэрыторыі ўвайшлі ў склад гміны Сяхновічы
* Мікіцічы *(да [[1926]])*
* Носкі *(да [[1926]])*
* Пружана. Створаная 22 студзеня 1926
* Равяцічы. Ліквідаваная 1 красавіка 1932, тэрыторыі ўвайшлі ў склад гмінаў Сяхновічы і Малеч
* Руднікі. Цэнтар: *Харава*, *Руднікі*
* Сухопаль. Пераведзеная 26 ліпеня 1926 са складу Бельскага павету Беластоцкага ваяводзтва
* Сялец
* Сяхновічы. Створаная 1 красавіка 1932 з тэрыторыяў ліквідаванай гміны Міжлесьсе
* Чарнякова *(да [[1926]])*
* Шані. Ліквідаваная 22 студзеня 1926
* Шарашоў. 12 красавіка 1928 далучаная частка тэрыторыі ліквідаванай гміны Дворцы Берасьцейскага павету

### Месты
* Пружана
* Бяроза-Картуская
* Шарашоў (1 красавіка 1934 статус места скасаваны)

## Насельніцтва
Паводле вынікаў перапісу 1931 року, насельніцтва павету складала 108 600 чалавек, шчыльнасьць — 41 чал./км².

## Глядзіце таксама

* Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Польскай Рэспублікі (1918—1939)
* Палескае ваяводзтва

## Крыніцы

## Літаратура
* 

## Вонкавыя спасылкі

* Інтэрнэт-сыстэма прававых актаў Польшчы
* Інтэрнэт-сыстэма прававых актаў Польшчы


Катэгорыя:Былыя адміністрацыйна-тэрытарыяльныя адзінкі Беларусі
Юры Жыгамонт

**Ю́ры Ўладзі́меравіч Жыгамо́нт** (нар. 1968, Дзямідаў, Нараўлянскі раён, Гомельская вобласьць, цяпер Беларусь) — беларускі актор і журналіст.

Каля 17 гадоў вёў тэлеперадачу «Падарожжы дылетанта», якую стварыў на тэлеканале «Сталічнае тэлебачаньне». Па выніках галасаваньня, праведзеных газэтай «Комсомольская правда в Белоруссии» празнаны любімым тэлевядучым на тэлеканале «СТБ» 2010 году.

## Біяграфія
Юры Жыгамонт нарадзіўся на Палесьсі. Яго прапрабабуля была дачкою войта і, паводле зьвестак, пражыла больш за сто гадоў. Яго дзед, Пётар Мацьвеевіч Жыгамонт, быў расстраляны ў Горкім (цяпер Ніжні Ноўгарад), яго забралі ў 1937-м, а расстралялі ў 1938 годзе. Юры яшчэ зь дзяцінства цікавіўся гісторыяй, рэтра-рэчамі. Рана пачаў вандраваць — старэйшы брат яго заўсёды браў з сабою, калі кудысьці ехаў.

Скончыў ПТВ па спэцыяльнасьці «кіроўца вежавых кранаў». У 1994 г. скончыў БДТМІ (Тэатральна-мастацкі інстытут). Падчас навучэньня ў Тэатральна-мастацкім інстытуце вырашыў вывучыць Беларусь. На вакацыях шукаў на мапе нейкае мястэчка, набываў квіток і ехаў туды. Хадзіў па вуліцах, глядзеў на старажытныя дамы, палацы, паркі. А наступнай раніцай ехаў ужо ў іншае мястэчка.

Актор тэатру і кіно, з 2002 г. служыць у Тэатры юнага гледача, у якім прымае ўдзел у спэктаклях «Маленькі лорд Фаўнтлярой», «Тарас на Парнасе». Самымі дарагімі для сябе кнігамі лічыць Біблію і паэму «Новая зямля» Якуба Коласа.

17 кастрычніка 2021 году ў выдавецтве «Беларуская энцыкляпэдыя імя Петруся Броўкі» выйшла яго кніга «Мястэчкі і вёскі Беларусі», якая ўвабрала аповеды са сцэнароў да тэлеперадачы «Падарожжы дылетанта» за 17 гадоў. Больш за 50 аповедаў пра вёскі зьмяшчалі фотаздымкі. Нататкі зьмяшчалі казкі і паданьні пра паходжаньне мястэчак у 10 раёнах, у тым ліку ў Аршанскім і Барысаўскім, Ваўкавыскім і Вярэнаўскім, Івацэвіцкім і Карэліцкім, Лідзкім і Ляхавіцкім, Мёрскім і Пастаўскім раёнах. Найбольш падрабязныя паданьні апісвалі паходжаньне такіх 14 вёсак і мястэчак, як Барань і Бяльмонты, Бусяж і Варонча, Вішнявец і Гайцюнішкі, Гудагай і Друя, Дрысьвяты і Жырмуны, Ідолта і Лынтупы, Мсьцібава і Шарашова. Цана кнігі ў кнігарнях Менску складала 30 рублёў (11,75 $).

## Цытаты

#### Пра сябе

#### Пра беларусаў

#### Пра шанаваньне памяці продкаў

## Узнагароды
23 траўня 2012 году загадам міністра культуры РБ Паўла Латушкі, Юры Жыгамонт узнагародзжаны нагрудным знакам Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь «За ўклад у развіццё культуры Беларусі».

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* 

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Нараўлянскім раёне
Катэгорыя:Беларускія акторы
Катэгорыя:Беларускія тэлевядучыя
Чэслаў Зьбяранскі

**Чэ́слаў Мі́хал Зьбяра́нскі** (; 6 сьнежня 1885, Варшава — 31 траўня 1982, Нью-Ёрк) — польскі інжынэр, піянэр польскае авіяцыі, маёр Войска Польскага. У 1910—1911 гадох разам са  сканструяваў лятак з 2 парамі крылаў — першы польскі самалёт, часткова сабраны з мэталу.

## Жыцьцяпіс

Нарадзіўся 6 сьнежня 1885 году ў Варшаве. Пасьля сканчэньня Львоўскае палітэхнікі зацікавіўся авіяцыяй, стаў сузаснавальнікам «гуртку авіятараў» (), дзе разам са Станіславам Цывінскім намерыўся распрацаваць і сабраць лятак. Першая спроба падняцца ў паветра (травень 1911) скончылася ўзгараньнем. 25 верасьня 1911 году ў Варшаве самалёт, пілятаваны , праляцеў за 15 хвілінаў 15—20 кілямэтраў.

Падчас I сусьветнай вайны Зьбяранскі служыў у , Польскай вайсковай арганізацыі і ў авіяцыі арміі Польшчы ў Францыі (г. зв. ). Па сканчэньні вайны з бальшавікамі дэмабілізаваны.

У 1920-х гадох Зьбяранскі выпрадукоўваў аўтамабілі, матацыклы і дрызіны. У 1930 годзе распачаў працу ў дзяржаўнай адміністрацыі. Быў старастам Лунінецкага, пасьля Пружанскага паветаў (да 1939).

У 1939 зьехаў у Францыю, дзе ў часе II сусьветнай зарганізаваў і кіраваў Бюром вайсковае прамысловасьці. Пасьля эміграваў у Канаду. Працаваў над стварэньнем узбраеньняў для супрацьпаветранае абароны і кантраляваў тэхналёгію вытворчасьці Avro Anson V у Federal Aircraft Company.

Перад заканчэньнем вайны зьехаў у Злучаныя Штаты. Быў актыўным дзеячом польскае дыяспары, фундатарам ангельскамоўнага кнігазбору для бібліятэкі Авіяцыйнага інстытуту ў Варшаве (1962).

Памёр 31 траўня 1982 году ў Нью-Ёрку.

## Узнагароды
* Срэбны крыж вайсковага ордэна Віртуці Мілітары
* Крыж незалежнасьці зь мячамі
* Камандорскі крыж ордэна адраджэньня Польшчы
* Кавалерскі крыж ордэна адраджэньня Польшчы
* Крыж Валечных — чатырохразова
* Залаты крыж заслугі
* Залаты крыж Лігі супрацьпаветранай і супрацьгазавай абароны

## Літаратура
* 

## Вонкавыя спасылкі
* 
* 
* 

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Варшаве
Катэгорыя:Піянэры авіяцыі
Катэгорыя:Польскія інжынэры
Катэгорыя:Асобы Пружанаў
Катэгорыя:Сябры Польскай сацыялістычнай партыі
Катэгорыя:Выпускнікі Львоўскай палітэхнікі
Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусьветнай вайны
Катэгорыя:Удзельнікі польска-савецкай вайны
Катэгорыя:Памерлі ў Нью-Ёрку
Knol

**«Кнол»** ( — закрыты праект амэрыканскага прадпрыемства «Гугл», які дазваляе карыстальнікам ствараць артыкулы на розныя тэмы.

Бэта-вэрсія праекту была адчыненая 23 ліпеня 2008 году. Ня меў правілаў адносна цытаваньня або нэўтральнасьці. Некаторыя старонкі праекту зьяўляюцца ўласнымі меркаваньнямі іхніх стваральнікаў, іншыя рэклямуюць тавары на продаж. Некаторыя старонкі зьяўляюцца інструкцыямі па эксплюатацыі ці дапаможнікамі. Іншыя ўдзельнікі маюць магчымасьць камэнтаваць зьмест артыкулу ўнізе.

## Глядзіце таксама
* Вікіпэдыя
* Citizendium

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйная бачына

Катэгорыя:Гугл
Катэгорыя:Он-лайн энцыкляпэдыі
Катэгорыя:Вэб-сайты ЗША
Катэгорыя:Вэб 2.0
Катэгорыя:Зьявіліся ў 2008 годзе
Януш Радзівіл (неадназначнасьць)

* Януш Радзівіл (1579—1620) — дзяржаўны дзяяч Вялікага Княства Літоўскага
* Януш Радзівіл (1612—1655) — дзяржаўны і вайсковы дзяяч Вялікага Княства Літоўскага
* Януш Францішак Радзівіл (1880—1967) — дзяржаўны дзяяч міжваеннай Польскай Рэспублікі
.50 BMG

Набой **.50 BMG** (12,7×99 mm NATO, .50 **B**rowning **M**achine **G**un) быў створаны ў 1920-х гадах у якасьці боепрыпасу для буйнакалібернага кулямёта сыстэмы Браўнінг. Пасьля Другой сусьветнай вайны набой быў стандартызаваны NATO і вырабляўся некаторымі краінамі-ўдзельніцамі NATO па адзіных тэхнічных парамэтрах.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Патроны
Шпіталі

**Шпіталі́** — вёска ў Жабінкаўскім раёне Берасьцейскай вобласьці. Шпіталі ўваходзяць у склад Сьцяпанкаўскага сельсавету.

## Насельніцтва
* 2010 год — 111 чалавек
* 1999 год — 125 чалавек

## Крыніцы

Катэгорыя:Сьцяпанкаўскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Жабінкаўскага раёну
Пружанскі павет

**Пружанскі павет**:

* Пружанскі павет (Расейская імпэрыя) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў Расейскай імпэрыі ў 1795—1915 гадох
* Пружанскі павет (Другая Рэч Паспалітая) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў Другой Рэчы Паспалітай у 1921—1939 гадох
Іван Сапега

**Іван Сямёнавіч Сапега** (каля 1450 — 4 сьнежня 1517) — дзяржаўны дзяяч Вялікага Княства Літоўскага. Пісар (з 1488) і маршалак гаспадарскі (з 1504), сакратар вялікі літоўскі (з 1506), ваявода віцебскі (1511—1514) і падляскі (з 1514).

Заснавальнік коданскай лініі роду Сапегаў, заклаў асновы яе лятыфундыі. У 1504 годзе збудаваў мястэчка Іказьнь і Іказьненскі замак, заснаваў мястэчка Кодань з замкам (на левым беразе Бугу каля Берасьця). У выніку войнаў страціў смаленскія маёнткі, але атрымаў ад вялікіх князёў новыя — на Браслаўшчыне, Падляшшы і Берасьцейшчыне.

## Біяграфія

З шляхецкага роду Сапегаў гербу Ліс, другі сын Сямёна, пісара гаспадарскага, і Настасьсі Паўшанкі. Меў брата Багдана, заснавальніка чарэйска-ружанскай лініі роду.

Быў паслом у Маскве (1497, 1498 і 1499 гады), а таксама ў Рыме (1501 год), дзе дамогся ад Папы зацьверджаньня мітрапаліта Ёсіфа I Балгарыновіча. Тамака ж далучыўся да Флярэнтыйскай царкоўнай уніі.

3 1501 году стаў канцлерам вялікай княгіні Алены Іванаўны. У 1502 годзе быў паслом да магістра Лівонскага ордэна, у 1503 годзе — у Маскву, склаў замірэньне, якое скончыла вайну Маскоўскай дзяржавы зь Вялікім Княства Літоўскім (1500—1503).

Па абраньні на сталец Жыгімонта Старога (1506 год) тытуляваўся найвышэйшым сакратаром вялікім літоўскім. У 1505 годзе зноў скіраваўся з пасольствам у Маскву, аднак працягнуць тэрмін замірэньня не атрымалася. Быў намесьнікам віцебскім у 1508—1514 гадох (з 1511 году ваяводам). Зноў выехаў паслом у Маскву ў 1508 годзе, склаў мір, якім скончылася вайна Маскоўскай дзяржавы зь Вялікім Княствам Літоўскім (1507—1508).

У 1512 годзе праводзіў перамовы ў Каралеўстве Польскім з кароннай радаю пра дапамогу ў вайне Маскоўскай дзяржавы зь Вялікім Княствам Літоўскім (1512—1522). Браў удзел у кампаніі 1514 году пад камандаю гетмана Канстантына Астроскага. Камандаваў часткай войска ў бітве на Бярэзіне 27 жніўня 1514 году і ў Аршанскай бітве (1514 год). Пахавалі І. Сапегу ў царкве Сьвятога Духа ў Кодні.

Быў двойчы жанатым. Імя і паходжаньне першай жонкі невядомыя, другі раз ажаніўся з Альжбетай Глябовіч. У першым шлюбе нарадзіліся дзеці:
* Павал (пам. 1579), ваявода падляскі і наваградзкі
* Міхал (пам. каля 1540)
* Фёдар (пам. каля 1548), дваранін гаспадарскі
* Даброхна (пам. па 1528), жонка кашталяна люблінскага Яна Тэнчынскага
* Ганна, жонка старосты чаркаскага і канеўскага Яна Неміровіча

## Літоўская мова

У грамаце вялікага князя Аляксандра да біскупа віленскага Войцеха Табара ад 1503 году Іван Сапега, які працаваў у славянскім сакратарыяце Вялікага Княства Літоўскага і фактычна азначаўся ў дзьвюх папскіх булах ад 1501 году як «*сакратар рускай мовы*» («*secretarius Ruthenicus*», «*in cancellaria Ruthenica secretarium et capitaneum*»), характарызаваўся як «*secretario nostro Litvano*» («*secretarius noster Litvanus*»), што варта разумець як «*сакратар літоўскай мовы*».

## Заўвагі

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 

Іван Сямёнавіч
Катэгорыя:Пісары вялікія літоўскія
Катэгорыя:Маршалкі гаспадарскія
Катэгорыя:Ваяводы віцебскія
Катэгорыя:Ваяводы падляскія
Катэгорыя:Памерлі 4 сьнежня
Катэгорыя:Памерлі ў 1517 годзе
Дзяракі

Назву **Дзяракі** маюць:

* Дзяракі — вёска ў Дзятлаўскім раёне Гарадзенскай вобласьці
* Дзяракі — хутар у Смаргонскім раёне Гарадзенскай вобласьці
Ян Пётар Сапега

**Ян Пётар Сапега** (1569, Быхаў або Магілёў — , Масква) — вайсковы дзяяч Вялікага Княства Літоўскага, удзельнік інтэрвэнцыі Рэчы Паспалітай у Маскоўскую дзяржаву.

Валодаў Вяйсеямі ў Гарадзенскім павеце, быў старостам усьвяцкім (з 1600).

## Біяграфія
З чарэйска-ружанскай лініі магнацкага роду Сапегаў гербу Ліс, сын Паўла, кашталяна кіеўскага, і Ганны з Хадкевічаў. Навучаўся ў Віленскай акадэміі, Падуанскім унівэрсытэце.

Браў удзел у баях з крымскімі татарамі. У вайну з Швэцыяй (1600—1629) камандаваў гусарскай і казацкай харугвамі, 7 студзеня 1601 браў удзел у пераможнай бітве пад Вэндэнам, 29 чэрвеня 1601 году пад Кокенгаўзэнам, 5 сакавіка 1603 году пад Раквэрэ, 13 красавіка 1603 году ва ўзяцьці Дэрпта. У Кірхгольмскай бітве (1605 год) камандаваў правым крылом.

У часе рокашу М. Зэбжыдоўскага прывёў да караля перад бітвай пад Гузавам 6 ліпеня 1607 году гусарскую і казацкую харугвы.

У жніўні 1607 году на згоду канцлера Льва Сапегі прапанаваў Дзьмітрыю Самазванцу II сваю дапамогу ў авалоданьні маскоўскім стальцам. У ліпені 1608 году з войскам у 1720 жаўнераў перайшоў маскоўскую мяжу. 25 жніўня 1608 годзе заняў Вязьму, потым спаткаў Марыну Мнішак зь яе бацькам і прывёз іх у Тушына да Дзьмітрыя Самазванца II. 2 кастрычніка 1608 году разьбіў войска І. Шуйскага пад Рахманавам, аблажыў Троіца-Сергіеў манастыр, падпарадкаваў Замаскварэцкі край. У лютым 1610 году заняў Дзьмітраў. 1 сакавіка 1610 году пацярпеў паразу ад М. Скопіна-Шуйскага, у чэрвені 1610 году далучыўся да Дзьмітрыя Самазванца II у Калузе. 25 чэрвеня 1610 году абвяшчаўся ўласнымі жаўнерамі гетманам. У ліпені 1610 годзе рушыў на Маскву.

27 ліпеня 1610 году, калі з стальца скінулі маскоўскага гаспадара Васіля Шуйскага і ўсталявалася сямібаяршчына, прыехаў у Маскву і вёў перамовы пра перадачу ўлады Дзьмітрыю Самазванцу II (у войску Яна Пятра былі настроі абвясьціць царом свайго гетмана). У ліпені 1611 году заняў Аляксандраву Слабаду, аблажыў Пераяслаў-Залескі, 15 жніўня 1611 году штурмам узяў Белы Горад у Маскве.

У шлюбе з Соф’яй Вэйгэр меў сыноў Андрэя Станіслава, Яна, Флярыяна і Паўла Яна, а таксама дачку Сузанну Соф’ю.

Аўтар дыярыюша: *«Dzieje Marsa krwawego i sprawy odważne, rycerskie przez Wielmożnego Pana Jego Mości Pana Jana Piotra Sapiehę starostę uświadzkiego w monarchii moskiewskiej od roku 1608 do roku 1612 sławnie odprawowane»*.

Памёр ад хваробы ў Крамлі. Спачыў у Лепунах (Гарадзенскі павет).

## Рознае
* На карціне Яна Матэйкі «Казаньне Скаргі» Я. П. Сапега сядзіць каля Пятра Скаргі.
* Постаць Яна Пятра Сапегі упамінаецца ў расейскім фільме «1612: Хроники смутного времени» ў эпізодзе, дзе галоўны герой Андрэй (Пётар Кіслоў), наважваецца пайсьці служыць у войска Гетмана (Міхал Жаброўскі), і выдае сябе за гішпанскага наёмніка — Альвара (Рамун Лянга). На што Гетман адказвае: «служыў адзін гішпанец у Сапега».

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 

Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1569 годзе
Ян Пётар
Катэгорыя:Памерлі 15 кастрычніка
Катэгорыя:Памерлі ў 1611 годзе
Катэгорыя:Памерлі ў Маскве
Хмелева

**Хме́лева** — вёска ў Жабінкаўскім раёне Берасьцейскай вобласьці. Хмелева ўваходзіць у склад і зьяўляеца адміністрацыйным цэнтрам Хмелеўскага сельсавету.

## Насельніцтва
* 2010 год — 379 чалавек
* 1999 год — 384 чалавекі

## Асобы
* Іван Арабейка — беларускі паэт

## Славутасьці
* Храм-капліца, які быў пабудаваны ў гонар абраза Чанстахоўскай Багародзіцы (адзіны ў Беларусі)
* Спаса-Праабражэнскі манастыр

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Хмелеўскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Жабінкаўскага раёну
Мікалай Рэй

**Мікалай Рэй** (; 4 лютага 1505, мяст. Жураўна каля г. Галіч, Украіна — паміж 8 верасьня і 4 кастрычніка 1569) — польскі пісьменьнік, першы зь вядучых прадстаўнікоў рэнэсансавай літаратуры ў Польшчы.

## Крыніцы

## Літаратура
* Wilczak T. Studia nad twórczością Mikołaja Reja. Poznań, 1975
* Podgorska T. Komizm w twórczości Micołaja Reja. Wrocław, 1981.

Катэгорыя:Польскія літаратары
Пратэй эўрапейскі

**Эўрапейскі пратэй**, або **ольм** (*Proteus anguineus*, або *Р. anguinus*) — род земнаводных сямейства пратэяў. Вядомы 1 від.

Цела выцягнутае, хвост доўгі, вёслападобны, з плаўніковай складкай. Даўжыня да 30 см, афарбоўка цела бледна-ружовая. Канечнасьці слабыя, на пярэдніх па 3 пальцы, на задніх па 2. Вочы пад скурай, рэдукаваныя.

Жыве ў падземных (пячорных) вадаёмах Балканскай паўвыспы. Корміцца бесхрыбетнымі. Апладненьне ўнутранае. Адкладвае да 80 яек або нараджае 2 дзіцяняці.

Занесены ў Чырвоную кнігу МСАП.

Катэгорыя:Амфібіі
Амэрыканскія пратэі

**Амэрыканскія пратэі** (*Necturus*) — род земнаводных сямейства пратэяў. Уключае 5 відаў.

Цела выцягнутае, хвост доўгі, вёслападобны, з плаўніковай складкай. Вонкавых шчэлепаў 3 пары. Даўжыня да 43 см, афарбоўка зьменлівая, ад карычнева-чырвонай да шэрай з блакітна-чорнымі плямамі. На канечнасьцях па 4 пальцы. Вочы прыкметныя.

Жыве ў Паўночнай Амэрыцы. Насяляе чыстыя азёры зь пясчаным дном і багатай расьліннасьцю. Кормяцца бесхрыбетнымі. Апладненьне ўнутранае. Адкладвае некалькі дзясяткаў яек.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Амфібіі
Ян Юры Радзівіл

**Ян Юры Радзівіл** (8 студзеня 1588, мястэчка Чарнаўчыцы Берасьцейскага павету — 18 сьнежня 1625, места Кобрынь) — дзяржаўны дзяяч Вялікага Княства Літоўскага, кашталян троцкі (з 1613)

Валодаў маёнткамі ва Ўкраіне; II ардынат на Нясьвіжы (1616).

## Біяграфія
Зь нясьвіскай лініі роду Радзівілаў гербу «Трубы», сын Мікалая Крыштапа «Сіроткі», ваяводы віленскага, і Альжбеты Яўхіміі зь Вішнявецкіх. Меў братоў Жыгімонта Караля, Альбрэхта Ўладзіслава і Аляксандра Людвіка.

Навучаўся ў езуіцкіх калегіюмах Нясьвіжу, Бранева, Аўгсбургу, падарожнічаў па Нямеччыне, Італіі.

Абіраўся паслом на сойм (1611), маршалак Галоўнага Трыбуналу ў 1616. Падтрымліваў палітыку Жыгімонта Вазы, неаднаразова быў сэнатарам-рэзыдэнтам пры каралю.

У 1619 выехаў у вялікае замежнае падарожжа, наведаў Нямеччыну, Бэльгію, Анегльшчыну, Францыю, Гішпанію, Італію. У 1621 запісаўся ва ўнівэрсытэт у Падуі, а ў 1625 — у Балёньні.
 
У шлюбе з Элеанорай Астроскай дзяцей ня меў, па ягонай сьмерці Нясьвіская ардынацыя перайшла да брата Альбрэхта Ўладзіслава.

У апошні год жыцьця Я. Ю. Радзівіла на тэрыторыі сучаснай Беларусі прайшла чума («моравае паветра»), ад якой ён, імаверна, і памёр.

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 

Ян Юры
Катэгорыя:Памерлі ў Кобрыні
Махмуд Абас

**Махму́д Аба́с** (), партыйная мянушка **Абу Мазэн** (ابو مازن; нарадзіўся 26 сакавіка 1935, Цфата) — палестынскі палітык, старшыня (прэзыдэнт) Палестынскай Нацыянальнай Адміністрацыі, старшыня руху ФАТХ.

## Крыніцы

Катэгорыя:Палестынскія палітыкі
Джавані Гронкі

**Джавані Гронкі** (, 10 верасьня 1887 — 17 кастрычніка 1978) — італьянскі палітык, прэзыдэнт Італіі з 1955 па 1962 год. Яго прэзыдэнцкі тэрмін адзначыўся няўдалым укараненьнем у італьянскі ўрад левых партыйных плыняў.

Катэгорыя:Італьянскія палітыкі
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1887 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся 10 верасьня
Катэгорыя:Памерлі ў 1978 годзе
Катэгорыя:Памерлі 17 кастрычніка
Катэгорыя:Прэзыдэнты Італіі
Джузэпэ Сарагат

**Джузэпэ Сарагат** (; 19 верасьня 1898 — 11 чэрвеня 1988) — італьянскі палітык, прэзыдэнт Італіі з 1964 па 1971 год.

## Біяграфія

Джузэпэ Сарагат нарадзіўся 19 верасьня 1898 году ў Турыне ў сям’і імігрантаў з Сардыніі.

У сваёй палітычнай кар’еры ён быў памяркоўным сацыялістам. У 1947 годзе ён пакінуў Сацыялістычную партыю з-за заклапочанасьці з нагоды разрыву альянсу з камуністамі, і далучыўся да Італьянскай сацыялістычнай рабочай партыі, якая неўзабаве ператварылася ў Сацыял-дэмакратычную партыю Італіі. У ёй Сарагат рэалізаваў сябе ў якасьці пасьпяховага палітыка, стаўшы неўзабаве яе нязьменным лідэрам.

## Крыніцы

Катэгорыя:Італьянскія палітыкі
Катэгорыя:Прэзыдэнты Італіі
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1898 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся 19 верасьня
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Турыне
Катэгорыя:Памерлі ў 1988 годзе
Катэгорыя:Памерлі 11 чэрвеня
Беларуская вызваленчая армія

**Беларуская вызваленчая армія** — партызанская арганізацыя беларускіх нацыяналістаў, створаная ў 1944 годзе для барацьбы як з СССР, так і з нацысцкай Нямеччынай. Узначальвалася Міхалам Вітушкам. Цесна супрацоўнічала з УПА, таксама супрацоўнічала з Арміяй Краёвай і нават з амэрыканскай разьведкай ЦРУ. У адрозьненьне ад УПА, належыла больш не на стацыянарныя ваенізаваныя атрады, а на падпольшчыкаў, жылі звычайнай грамадзянскім жыцьцём, а ў выпадку неабходнасьці зьдзяйсьнялі дывэрсіі і партызанскія засады і вылазкі. Беларуская вызваленчая армія была створана на аснове ўзьяднаньня ў адну арганізацыю Беларускай незалежніцкай партыі і Беларускай самаабароны, а таксама шэрагу іншых маленькіх падпольных арганізацыяў. Дзейнічала да 1955 году, але фіксаваліся партызанскія дзеяньні яе чальцоў і пазьней.

Катэгорыя:Партызанскія рухі
Плошча Пікадылі

**Пікадылі-сёркус** () — плошча і транспартная разьвязка ў цэнтральным Лёндане, раён Вэстмінстэр. Створана ў 1819 г. як разьвязка паміж Пікадылі-стрыт і Рыджэнт-стрыт. Пасьля да іх дадалася яшчэ адна вуліца, Шэфтсберы-авэню.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Лёндан
Катэгорыя:Плошчы Лёндана
Зайд ібн Султан ан-Нахаян

Шэйх **Зайд ібн Султан ан-Нахаян** (1918/1916 — 2 лістапада 2004, Абу Дабі) — 14-ы кіраўнік з роду ан-Нахаян, кіруючага на тэрыторыі эмірату Абу Дабі ўжо каля 250 гадоў. Прэзыдэнт Аб’яднаных Арабскіх Эміратаў (1971—2004).

## Крыніцы

Катэгорыя:Прэзыдэнты Аб’яднаных Арабскіх Эміратаў
Алі Абдула Салег

**Алі́ Абдала́ Са́лег** (; нарадзіўся 21 сакавіка 1942, Баіт-эль-Агмар, Емэнскае Мутавакілійскае каралеўства — 4 сьнежня 2017, Сана, Емэн) — емэнскі палітык, які служыў у якасьці першага прэзыдэнта Емэну пасьля емэнскага ўзьяднаньня з 22 траўня 1990 году па сваю адстаўку 25 лютага 2012 году, пасьля емэнскай рэвалюцыі.

Раней займаў пасаду прэзыдэнта Емэнскай Арабскай Рэспублікі, таксама вядомай як Паўночны Емэн, зь ліпеня 1978 году, пасьля забойства прэзыдэнта Агмада Гусэйна Ггашымі. На працягу ягоных двух дзесяцігодзьдзяў ва ўладзе, ён быў абвінавачаны ў крадзяжы мільярдаў даляраў з найбяднейшай арабскай нацыі.

Салег у маладым узросьце ўступіў у войска і ў 1962—1968 гадох на баку рэспубліканцаў прымаў удзел у грамадзянскай вайне супраць раялістаў. У 1978 годзе стаў прэзыдэнтам Емэнскай Арабскай Рэспублікі. У 1994 годзе абараніў адзінства краіны, падавіўшы мяцеж сэпаратыстаў. Доўгі час лічыўся ўмераным прэзыдэнтам, пашыраў сувязі краіны з заходнімі дзяржавамі, асабліва са ЗША ў барацьбе з тэрарызмам. У 2011 годзе ў выніку «арабскай вясны», якая распаўсюдзілася па ўсім Емэне, прэзыдэнту стала больш складана трымаць уладу ў сваіх руках, пакуль у рэшце рэшт ён ня быў адхілены ад улады ў якасьці прэзыдэнта ў 2012 годзе.

У сьнежні 2017 году ён заявіў аб выхадзе з кааліцыі з хусітамі і перайшоў на бок сваіх былых ворагаў — Саудаўскай Арабіі і Аб’яднаных Арабскіх Эміратаў. Зьяўляючыся абвінавачаным у здрадзе, Салег быў забіты снайпэрам-хусітам [8] падчас перастрэлкі ў сталіцы Сане 4 сьнежня 2017 году.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Біяграфія на BBC News.

Катэгорыя:Емэнскія палітыкі
Катэгорыя:Емэн
Баб-эль-Мандэбская пратока

**Баб-эль-Мандэбская пратока** (араб. باب المندب (Баб-эль-Мандэб — «вароты сьлёз (смутку)»), фр. Bab-el-Mandeb) — пратока паміж паўднёва-заходнім ўскрайкам Арабійскім паўвостравам (дзяржава Емэн) і Афрыкай (дзяржавы Джыбуці і Эрытрэя). Злучае Чырвонае мора з Адэнскай затокай Арабійскага мора.

Найменшая шырыня 26,5 км, найменшая глыбіня на фарватэры 182 м.

Катэгорыя:Пратокі
Адэнская затока

**Адэнская затока** (, ) — частка Арабскага мора Індыйскага акіяна. Працягласьць 890 км. Паўночны бераг затокі — Арабійскі паўвостраў (дзяржава Емэн). Паўднёвы і заходні берагі ўтварае Афрыканскі кантынэнт (дзяржавы Самалі і Джыбуці).

Катэгорыя:Затокі Індыйскага акіяна
Танкер

**Танкер** () — марское або рачное грузавое судна, прызначанае для перавозкі наліўных грузаў. Корпус танкера ўяўляе сабой жорсткі мэталічны каркас, да якога прымацаваная мэталічная абшыўка. Корпус дзеліцца перагародкамі на шэраг адсекаў (танкаў), якія запаўняюцца наліўнымі грузамі. Аб’ём аднаго танка можа складаць ад 600 да 10 000 м³ і больш для буйнатанажных танкераў. З мэтай забесьпячэньня астойлівасьці танкера ў парожнім стане частка танкаў запаўняецца вадой.

## Глядзіце таксама
* Газавоз

## Літаратура
* 

## Вонкавыя спасылкі
* ''Логвинович Э. Г.'' Танкер // Вялікая савецкая энцыкляпэдыя 
* Наливное судно // Вялікая савецкая энцыкляпэдыя 

Катэгорыя:Тыпы караблёў
Лярс Лёке Расмусэн

**Лярс Лёке Расмусэн** (;  15 траўня 1964, Вайле) — дацкі дзяржаўны і палітычны дзяяч, прэм’ер-міністар Даніі з 5 красавіка 2009.

Чалец лібэральна-кансэрватыўнай партыі Вэнстрэ. Дэпутат дацкага парлямэнту з 1994 году.

Міністар унутраных справаў і аховы здароўя ў 2001—2007 гадах. Міністар фінансаў у 2007—2009 гадах. Пасьля адстаўкі Андэрса Фог Расмусэн з пасады прэм’ер-міністра Даніі, у сувязі зь яго выбраньнем на пасаду Генэральнага сакратара НАТА Лярс Лёке Расмусэн ўзначаліў дацкі ўрад.

## Крыніцы

Катэгорыя:Дацкія палітыкі
Катэгорыя:Нарадзіліся 15 траўня
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1964 годзе
Лянгелян

**Лянгелян** () — востраў у Балтыйскім моры. Разьмешчаны на захадзе ад пратокі Вялікі Бэльт, паміж астравамі Фюн і Лёлян. Належыць Даніі. Плошча 284 км², даўжыня 52 км, шырыня 11 км. Насельніцтва складае 13 277 чалавек паводле стану на 1 студзеня 2010 году.

Катэгорыя:Астравы Балтыйскага мора
Востраў Сьвятога Паўла

**Востраў Святога Паўла** (мальт. Il-Gżejjer ta 'San Pawl), таксама вядомы як **Сэлмунэт** (мальт. Selmunett) — роўны востраў, дакладней два вострава, злучаных дробным перашыйкам, якія знаходзяцца ў бухце Сьв. Паўла ў Мальтыйскім архіпэлягу. Ужо некалькі дзесяцігодзьдзяў востраў зьяўляецца незаселеным, пасьля таго як апошні і адзіны фэрмэр пакінуў сваё невялікае жытло на ёй.

Катэгорыя:Астравы Міжземнага мора
Катэгорыя:Астравы Мальты
Фільфла

**Фільфла** (мальт. Filfla) — востраў Мальты, разьмешчаны ў 5 км на поўдзень ад галоўнага вострава архіпэляга. Адміністрацыйна ўваходзіць у муніцыпалітэт Зурык.

Фільфла — неўрадлівая, незаселеная выспа плошчай каля 6 га, складаецца з 60-мэтровай вапняковай скалы з плоскай вяршыняй. Побач знаходзіцца маленькая выспачка Фільфалета.

## Галерэя

File:Filfla island.jpg
File:Filfla.jpg
File:Filfla 2008-12-12.jpg
File:Filfla Malta.jpg


Катэгорыя:Астравы Міжземнага мора
Катэгорыя:Астравы Мальты
Музэй

**Музэй** (ад грэцк. *Μουσεῖον* — «дом муз») — установа, якая займаецца зьбіраньнем, вывучэньнем, захоўваньнем і экспанаваньнем прадметаў — помнікаў натуральнай гісторыі, матэрыяльнай і духоўнай культуры, а таксама асьветніцкай і папулярызатарскай дзейнасьцю.

## Беларусь
На 17 траўня 2013 году налічвалася 162 музэі (звыш 3 млн экспанатаў): 91 комплексны, 43 гістарычных, 14 мастацтвазнаўчых, па 7 літаратурных і галіновых. У 2012 годзе яны прынялі 5,7 млн наведвальнікаў, правялі 5,1 тыс. выставаў і зладзілі 1351,1 тыс. экскурсіяў. Звыш 200 тыс. наведваньняў мелі 8 музэяў: Нацыянальны гісторыка-культурны музэй-запаведнік «Нясьвіж» (431 тыс; Менская вобласьць), Мэмарыяльны комплекс «Берасьцейская крэпасьць-герой» (355,4 тыс), Гомельскі палаца-паркавы ансамбль (309,2 тыс), Замкавы комплекс «Мір» (275,5 тыс; Карэліцкі раён, Гарадзенская вобласьць), Беларускі дзяржаўны музэй гісторыі Вялікай Айчыннай вайны (234,9 тыс), Нацыянальны Полацкі гісторыка-культурны музэй-запаведнік (223,9 тыс) (Віцебская вобласьць), Нацыянальны мастацкі музэй Рэспублікі Беларусь (215,8 тыс.) і Дзяржаўны мэмарыяльны комплекс «Хатынь» (204,5 тыс; Лагойскі раён, Менская вобл.).

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
Музы

**Музы** () — у старажытнагрэцкай міталёгіі дачкі бога Зэўса і тытыніды Мнэмазіны, якія жывуць на Парнасе багіні — заступніцы навук, паэзіі і мастацтваў. Згаданыя ў «Іліядзе» і «Адысэі» (XXIV 60, сказана, што іх дзевяць).

Музы мелі свае храмы, якія называліся мусэёнамі (ад гэтага слова і паходзіць «музэй»).

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Старажытнагрэцкая міталёгія
Франчэска Касіга

**Франчэска Маўрыцыё Касіга** (; 26 ліпеня 1928, Сасары, Сардынія, Італія — 17 жніўня 2010, Рым, Італія) — італьянскі палітычны дзяяч, восьмы Прэзыдэнт Італіі (ад 1985 да 1992 году), 43-і старшыня Савета міністраў Італіі (1979-80). Пажыцьцёвы сэнатар, Ганаровы Прэзыдэнт Італіі. Таксама зьяўляўся прафэсарам канстытуцыйнага права ва Ўнівэрсытэце Sassari.

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Італіі
Катэгорыя:Італьянскія палітыкі
Катэгорыя:Прэзыдэнты Італіі
Катэгорыя:Сэнатары Італіі
Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Італіі
Катэгорыя:Кавалеры ордэна Караля Таміслава
Катэгорыя:Кавалеры Вялікага Крыжа ордэна Ганаровага легіёну
Катэгорыя:Узнагароджаныя крыжам камандорскім з зоркай ордэна Адраджэньня Польшчы
Катэгорыя:Памерлі ў Італіі
Катэгорыя:Памерлі ў Рыме
Оскар Люіджы Скальфара

**Оскар Люіджы Скальфара** (; 9 верасьня 1918 — 29 студзеня 2012, Навара, Італія) — італьянскі палітык, прэзыдэнт Італіі ў 1992—1999, затым пажыцьцёвы сэнатар.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Італьянскія палітыкі
Катэгорыя:Прэзыдэнты Італіі
Катэгорыя:Сэнатары Італіі
Катэгорыя:Памерлі ў Італіі
Карлё Адзэльлё Чампі

**Карлё Адзэльлё Чампі** (; 9 сьнежня 1920, Ліворна, Італія — 16 верасьня 2016, Рым, Італія) — дзясяты прэзыдэнт Італьянскай рэспублікі. Быў абраны на гэты пост 13 траўня 1999 году. Уступіў у пасаду 18 траўня 1999 году. Ягоны прэзыдэнцкі тэрмін скончыўся 15 траўня 2006 году.

## Крыніцы

Катэгорыя:Італьянскія палітыкі
Катэгорыя:Прэзыдэнты Італіі
Катэгорыя:Сэнатары Італіі
Камінота

**Камінота** — Мальтыйская незаселеная выспа ў Міжземнам моры, разьмешчаная на паўночы ад выспы Мальта і за 100 м ад выспы Каміно. Плошча выспы складае 0,25 км².

## Глядзіце таксама
* Мальтыйскі архіпэляг

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Астравы Мальты
Катэгорыя:Астравы Міжземнага мора
Кома (возера)

**Ко́ма** () — возера на поўначы Італіі. Разьмешчана каля падножжа Альпаў, на вышыні 198 м. Плошча 146 км², даўжыня 50 км (у сярэдняй частцы падзяляецца на два басэйны), шырыня 4,5 км, глыбіня да 410 м. Катлавіна тэктоніка-ледавіковага паходжаньня. Берагі высокія, скалістыя. Праз возера працякае рака Ада, прыток ракі По; на поўначы ўпадае рака Мера.

На працягу многіх стагодзьдзяў возера было было месца адпачынку арыстракратыі. У Ліерна, што месьціцца на возеры, у мясцовай царкве быў створаны рыцарскі ордэн з дапамогай Савойскае дынастыі шляхам аб’яднаньня ордэна сьвятога Маўрыцыюса і ордэна сьвятога Лязара. Акрамя шляхты, возера аблюбавалі шматлікія мастакі, які стварылі мноства карцінаў мясцовасьці з чароўнай атмасфэрай. На возеры маюцца мястэчкі з раскошнымі віламі, што робіць месца адным з найвялікшых сымбаляў статусу ў сьвеце.

Рыбалоўства, суднаходзтва. Кліматычныя курорты: Кома, Лека, Бэляджа і інш.

Сярод найбольш эксклюзіўных мясцін на Возера Кома — гэта **[[Льерна]]**, старажытнае мястэчка з самым маляўнічым выглядам на возера, якое знаходзіцца насупраць мысу Беладжа. Цалкам пазбаўленае масавага турызму, Льерна валодае надзвычай закрытым рынкам нерухомасці, дзе вілы прадаюцца па цэнах, што перавышаюць 100 мільёнаў еўра.

## Літаратура
* Pensa P., Noi gente dl Lario, Cairoli editore, Como, 1982.
* Macadam, Alta (1997). Blue Guide. Northern Italy: from the Alps to Bologna. London: A & C Black. .

## Вонкавыя спасылкі
* Турыстычны партал.

Катэгорыя:Азёры Італіі
Карункі

**Карункі** — дэкаратыўныя элемэнты з тканіны і нітак. Агульнай прыкметай усіх відаў карункаў зьяўляюцца дзіркі розных дыямэтраў паміж ніткамі, якія ўтвараюць ўзор. Карункі выкарыстоўваюцца ў афармленьні адзеньня, а таксама ў афармленьні інтэр’еру ў выглядзе дэкаратыўных пано, абрусаў, цюляў, пакрываў. Карункі выкарыстоўваюцца таксама для ўпрыгожваньня жаночай ніжняй бялізны.

## Вонкавыя спасылкі

*
Катэгорыя:Адзеньне
Георг Ом

**Георг Сыман Ом** (; 16 сакавіка 1789, Эрлянген — 6 ліпеня 1854, Мюнхэн) — нямецкі фізык. У ягоны гонар названая адзінка вымярэньня супраціву ом.

## Біяграфія
Нарадзіўся ў сям’і беднага сьлесара. Бацька яго, дастаткова разьвіты й адукаваны чалавек, зь дзяцінства прывучаў сына да фізыкі і матэматыкі і ў рэшце рэшт адправіў яго вучыцца ў гімназію. У 1806 годзе Ом, скончыўшы курс у гімназіі, пачаў вывучаць матэматычныя навукі ў Эрлягенскім унівэрсытэце, але ўжо пасьля трох сэмэстраў кінуў унівэрсытэт і пачаў працаваць настаўнікам у Готштаце (Швайцарыя). У 1809 пакінуў Швайцарыю і, пераехаўшы ў Ноенбург, цалкам прысьвяціў сябе вывучэньню матэматыкі; у 1811 абараніў у Эрлянгене доктарскую дысэртацыю і з 1811 г. па 1813 г. ў якасьці прыват-дацэнта чытаў там жа лекцыі па матэматыцы, але ўжо ў 1813 прыняў месца выкладчыка па матэматыцы ў Бамбэргу (1813—1817), адкуль перайшоў затым на такую ж пасаду ў Кёльне (1817—1828). На працягу свайго знаходжаньня ў Кёльне Ом апублікаваў свае знакамітыя працы па тэорыі гальванічнага круга.

## Глядзіце таксама
* Закон Ома

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1789 годзе
Катэгорыя:Нямецкія фізыкі
Катэгорыя:Узнагароджаныя мэдалём Коплі
Катэгорыя:Памерлі ў 1854 годзе
Лілея кучаравая

**Лілея кучаравая**, або **царскія кучары** () — кветкавая расьліна сямейства лілейных. Народныя назвы — галубіныя званочкі, кульчыкі, рэхлікі.

Распаўсюджана ў Эўразіі (Эўропа, Сыбір, Далёкі Ўсход). Трапляецца ў лісьцевых, хвойных і хвойна-шыракалістых лясах.

## Вонкавыя спасылкі
* Артыкул у Чырвонай кнізе Беларусі

Катэгорыя:Кветкавыя
Катэгорыя:Таксоны, найменаваныя Карлам Лінэем
Лілея

**Лілея**, або **Лялея** (*Lilium*) — род кветкавых расьлінаў сямейства лілейных.

Каля 100 відаў. Пашыраны ва ўмераным і субтрапічным паясах Паўночнага паўшар’я. Уведзены ў культуру да нашай эры. Больш за 2 тыс. сартоў. На Беларусі 1 дзікарослы від — лілея кучаравая, шэраг інтрадукаваных відаў.

Катэгорыя:Расьліны
Ля-Кандамін

**Ля-Кандамі́н** (, ) — адзін з чатырох гарадоў і дзесяці раёнаў Манака. Плошча — 237 283 м². Насельніцтва — 3847 чал. (паводле зьвестак на 2000 г.). Разьмешчаны паміж гарадамі Манака, Монтэ-Карлё і раёнам Монтэ-Карлё — Манэгеці. Горад амываецца Міжземным морам. Ля-Кандамін вядомы сваёй шырокай гаваньню і ўяўляе сабою асноўны порт і дзелавы цэнтар краіны.

## Галерэя

Файл:MonacoView.jpg|Ля-Кандамін і порт Манака
Файл:Monaco-panorama.jpg|Монтэ-Карлё, Ля-Кандамін, Манака-Вільле і Фанвіей


Катэгорыя:Геаграфія Манака
Дархан

**Дархан** ( — каваль) — трэці паводле велічыні горад Манголіі і адміністрацыйны цэнтар Дарханскага аймаку. Колькасьць яго насельніцтва складае 74 300 жыхароў (на 2007 год).

## Крыніцы

Катэгорыя:Гарады Манголіі
Архон

**Архон** () — рака ў Манголіі, правы прыток ракі Сэленга.

## Гідраграфія

Даўжыня 1124 км, плошча басэйна 132,8 тыс. км². Рака бярэ свой пачатак у Хангайскіх гарах у Ара-Хангайскім аймаку Манголіі, у вярхоўях мае вузкую, месцамі каньёнападобную даліну, утварае вадаспад Улаан-Цутгалан вышынёй каля 20 м і шырынёй 10 м, у сярэднім цячэньні даліна глыбокая, зьвілістая, у нізоўях, па выхадзе з гор, рэчышча Архон пашыраецца да 100—150 метраў. Архон роўна на 100 км даўжэй Сэленгі і зьяўляецца самай працяглай ракой Манголіі.

Катэгорыя:Рэкі Манголіі
Эрдэнэт

**Эрдэнэт** (манг. Эрдэнэт) — другі па велічыні горад у Манголіі, у міжрэччы Сэленгі і ракі Архон, адміністрацыйная адзінка цэнтральнага падпарадкаваньня, а з 1992 г. цэнтар Архонскага аймака, у які, апроч уласна гораду, уваходзіць толькі адзін самон (сельскі раён) .

Катэгорыя:Гарады Манголіі
Эканоміка Мальты

**Мальта** — індустрыяльная краіна з разьвітымі прамысловасьцю, гандлем, сфэрай фінансаў і паслугаў.
 
Важнае значэньне мае турызм (звыш 1000000 чал. у год), другая пасьля прамысловасьці крыніца паступленьня замежнай валюты. ВНП на душу насельніцтва 8712 даляраў ЗША (1995). Вядучыя галіны прамысловасьці — электронная (дае звыш 3 / 5 кошту экспарту), тэкстыльная, харчовая (вытворчасьць садавінавых кансэрваў і сокаў, тытунёвых вырабаў), хіміка-фармацэўтычная. Значны даход прыносяць суднарамонт і суднабудаваньне (мальтыйскія докі — найбуйнейшыя на Міжземным моры). Захаваліся старадаўнія мастацкія рамёствы — чаканка па срэбру і золату, пляценьне карункаў, шкладуўная вытворчасьць і інш. Сельская гаспадарка грае малаважную ролю, большасьць харчаваньня імпартуецца. Вырошчваюць раньні бульбу, гародніну, з садавіны — пэрсікі, клубніцы, вінаград, цытрусавыя, інжыр, аліўкі і інш. Чыгункі няма. Галоўны марскі порт — Валета. Міжнародны аэрапорт Луга.

Катэгорыя:Мальта
Міхаэль Шумахэр

**Міхаэ́ль Шума́хэр** (; , Гюрт, Паўночны Райн-Вэстфалія, ФРН) — гоншчык Формулы-1, сяміразовы чэмпіён сьвету, уладальнік шматлікіх рэкордаў Формулы-1, самы пасьпяховы пілот за ўсю гісторыю аўтаспорту. У прэсе яго часта называюць «Сонечным хлопчыкам», «Чырвоным баронам» або «Шумі». У Першую сусьветную вайну «Чырвоным баронам» клікалі лепшага аса вайны — барона Манфрэда фон Рыхтгофэна, які лётаў на аэрапляне чырвонага колеру. Шумахэр жа атрымаў мянушку «Чырвоны барон» з-за аддаленага вонкавага падабенства, чырвонага колеру баліда Ferrari, чырвонай спартовай формы і сваёй непераможнасьці.

У сьнежні 2013 Міхаэль Шумахэр разьбіўся на горных лыжах і моцна пацярпеў. Да чэрвеня 2014 знаходзіўся ў коме. Зь верасьня 2014 працягвае рэабілітацыю дома.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Нямецкія спартоўцы
Магеланавы Воблакі

**Магеланавы воблакі** (Вялікае і Малое) — дзьве карлікавыя галяктыкі, спадарожнікі Млечнага Шляху; самыя яркія ў Паўднёвым паўшар’і неба, найбольш блізкія да нашай Галяктыкі. Названыя па імі партугальскага мараплаўцы Фэрнана Магелана, каманда якога выявіла іх падчас першага кругасьветнага падарожжа ў 1519 годзе.

Магеланавы воблакі відаць на паўднёвым небе простым вокам як туманныя плямы няправільнай формы, Вялікае Магеланава воблака — у сузор’і Залатой Рыбы, Малое — у Тукане. Памеры Магеланавых воблакаў складаюць каля некалькіх дзясяткаў тысячаў сьветлавых гадоў. Адлегласьць ад Зямлі да Вялікага Магеланава воблака 150 тыс. сьв. гадоў, да Малога — 200 тыс. сьв. гадоў. Магеланавы воблакі сфармаваліся на некалькі мільярдаў гадоў пазьней за нашу Галяктыку і маюць шмат маладых зорак і газапылавых комплексаў, дзе ідзе актыўны працэс зоркаўтварэньня. У Вялікім Магеланавым воблаку ў лютым 1987 году ўспыхнула звышновая зорка, якую можна было бачыць паўпрост зь Зямлі.

Катэгорыя:Галяктыкі
Катэгорыя:Мясцовая група
Папскі крыж

**Папскі Крыж** або **Фэрула** () — знак папскага служэньня. Як матэрыяльны крыж, яго несьлі перад рымскім папам у працэсах ці карысталіся ім як пастырскім посахам. Разнавіднасьць лацінскага крыжа, але з трыма папярочкамі.

## Гл.таксама
* Крыж

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Крыжы
Катэгорыя:Васьміканцовыя крыжы
Ян Радзівіл (сын Мікалая)

**Ян Радзівіл** (1492, Гонядзь — 1542, Хоўхла) — дзяржаўны дзяяч Вялікага Княства Літоўскага. Падчашы вялікі літоўскі (з 1517), староста генэральны жамойцкі (з 1535).

Валодаў маёнткамі на тэрыторыі сучаснай Летувы і на Падляшшы. Быў старостам васілішкаўскім (1523) і бельскім (1522), дзяржаўцам маркаўскім (1520—1534). Князь Сьвятой Рымскай імпэрыі на Гонядзі і Мядзелі.

## Біяграфія

З гонядзка-мядзельскай лініі княскага роду Радзівілаў гербу «Трубы», сын Мікалая, канцлера вялікага літоўскага, і Альжбеты з Саковічаў. Меў брата Мікалая, біскупа жамойцкага. Апошні мужчына-прадстаўнік гэтай галіны роду.

У 1516—1521 гадох ваяваў супраць Тэўтонскага ордэна. Браў удзел у вайне з Маскоўскай дзяржавы 1534—1537 гадоў.

У 1517 годзе атрымаў урад падчашага вялікага літоўскага. Уваходзіў у склад камісіяў датычна разьмежаваньня Вялікага Княства Літоўскага з Мазовіяй (1529), Прусіяй (1532) і Інфлянтамі (1540—1541). У 1535 годзе стаў старостам генэральным жамойцкім.

У 1530—1540-х гадох трыюмвірат у складзе Ян Радзівіла, ягонага дзядзькі Юрыя Радзівіла і Альбрэхта Гаштольда фактычна кіраваў Вялікім Княства Літоўскім у час адсутнасьці ў дзяржаве Жыгімонта Старога.

У 1524 годзе ажаніўся з Ганнай, адзінай дачкой і спадкаемніцай мечніка вялікага літоўскага Януша Касьцевіча. У шлюбе нарадзіліся 3 дачкі:
* Ганна (1525—1600), жонка ваяводы віцебскага Станіслава Кішкі (пам. 1554)
* Пэтранэля (1526—1564), жонка ваяводы полацкага Станіслава Давойны (пам. 1573)
* Альжбета (пам. 1565), жонка ваяводы рускага Гераніма Сяняўскага (1519—1582)

## Галерэя

Jan Radzivił. Ян Радзівіл (H. Lajbovič, 1758).jpg|З альбома «Выявы роду Радзівілаў». Г. Ляйбовіч, 1758 г.
Jan Radzivił. Ян Радзівіл (M. Starkman, 1857).jpg|М. Старкман, 1857 г.
Jan Radzivił. Ян Радзівіл (W. Gerson, 1860).jpg|В. Герсан, 1860 г.


У картцы да артыкула прыводзіцца партрэт зь Нясьвіскай партрэтнай галерэі, напісаны каля 1733 году невядомым мастаком. У 1950 годзе на загад уладаў СССР гэты партрэт перадалі Польшчы, цяпер ён захоўваецца ў Нацыянальным музэі ў Варшаве.

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 

Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1492 годзе
Ян
Катэгорыя:Падчашыі вялікія літоўскія
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Гонядзі
Катэгорыя:Памерлі ў 1542 годзе
Берасьцейская крэпасьць (неадназначнасьць)

* Берасьцейская крэпасьць
* Берасьцейская крэпасьць — кніга Сяргея Сьмірнова (1957)
* Берасьцейская крэпасьць — мастацкі фільм (2010)
Берасьцейская крэпасьць (фільм)

**Берасьце́йская крэ́пасьць** () — фільм рэжысэра Аляксандра Кота. Фільм распавядае пра савецкую абарону Берасьцейскай крэпасьці ў чэрвені 1941 году.

## Сюжэт

## Акторы
* Аляксей Капашоў — *Сашка Акімаў*
* Андрэй Мярзлікін — *лейтэнант Кіжаватаў*
* Павал Дзеравянка — *палкавы камісар Яфім Фамін*
* Аляксандар Каршуноў — *маёр Пётар Гаўрылаў*
* Яўген Цыганоў — *старшы палітрук Пачэрнікаў*
* Анатоль Кот — *нямецкі дывэрсант*

## Вытворчасьць

Здымкі адбываліся ў 2009 року ў мэмарыяльным комплексе «Берасьцейская крэпасьць-герой». Першыя кадры фільму сьфільмаваныя ў Пружанскім палацыку.

## Узнагароды
* На міжнародным менскім кінафэсьце «Лістапад» Андрэй Мярзьлікін быў узнагароджаны за ўдзел у здымках фільму «Берасьцейская крэпасьць».
* Нацыянальная кінапрэмія Расейскай Фэдэрацыі «Залаты арол» за найлепшы мантаж і за найлепшую гукарэжысэрскую работу.. Намінацыя як «Лепшы ігравы фільм».
* Прэмія «Ніка» «Мастак па касьцюмах» Сяргею Стручаву і Ўладзімеру Карэцкаму, «Мастак-пастаноўшчык» Алмі Мацьвяйчук і «Гукарэжысэр» Філіп Ламшын і Анатоль Белазераў. Фільм таксама атрымаў 5 намінацыяў на прэмію «Ніка» як «Лепшы фільм», «Рэжысэр», «Мужчынская роля» (П. Дзеравянка), «Мужчынская роля другога пляну» (Я. Цыганаў) і «Адкрыцьцё году» (А. Капашоў).

## Крыніцы

Катэгорыя:Расейскія фільмы
Катэгорыя:Фільмы «Беларусьфільму»
Катэгорыя:Фільмы пра Другую сусьветную вайну
Катэгорыя:Гістарычныя фільмы
Катэгорыя:Драматычныя фільмы
Катэгорыя:Фільмы 2010 году
Катэгорыя:Другая сусьветная вайна на Беларусі
Копты

**Копты** (ад  — эгіпцянін, , мн. л. ) — эгіпецкія хрысьціяне, складаюць каля 8-9% насельніцтва Эгіпту, гэта значыць прыкладна 6 млн чалавек (гэтая лічба, магчыма, заніжаная; па іншых дадзеных — каля 8 млн чалавек). Большасьць коптаў вызнаюць хрысьціянства, належаць, галоўным чынам, да Копцкай праваслаўнай царквы з ліку дахалкідонскіх цэркваў. Частка коптаў (каля 100 тыс. чалавек) належыць да Копцкай каталіцкай царквы.

Копты — прадстаўнікі аднае з найстарэйшых галінаў хрысьціянства, якія захавалі ў сваёй гісторыі і культуры рысы продкаў з глыбіні стагодзьдзяў, з часоў фараонаў і іхніх падданых.

Як лічаць копты, хрысьціянства ў Эгіпце зьявілася праз іхняга першага патрыярха — апостала-эвангеліста Марка.

У VII стагодзьдзі ў Эгіпет уварваліся арабы, якія рэдка выкарыстоўвалі назву «эгіпцянін», пераважна ўжываючы тэрмін «копт». Такім чынам эгіпцяне сталі вядомыя як «копты», а нехалкідонская эгіпецкая царква — Копцкай царквой.

## Выбітныя копты
* Бутрас Бутрас-Галі — Генэральны сакратар ААН.

## Галерэя


Coptic cross.svg|Копцкі крыж
Coptic&Arabic.jpg|Копцкі і арабскі надпісы ў Старым Каіры
Copts around the world.jpg|Копты па ўсім сьвеце



## Крыніцы


Катэгорыя:Эгіпецкія хрысьціянскія дзеячы
Катэгорыя:Афразійскія народы
Катэгорыя:Народы Сярэдняга Ўсходу
Катэгорыя:Этнарэлігійныя групы Афрыкі
Катэгорыя:Карэнныя народы Паўночнай Афрыкі
Катэгорыя:Старажытныя народы Афрыкі
Лявон Рыдлеўскі

**Ляво́н Рыдле́ўскі** (14 кастрычніка 1903, мяст. Ульянавічы Магілёўскай губэрні, цяпер Сеньненскі раён — 24 кастрычніка 1953, Лёндан) — беларускі палітычны і грамадзкі дзяяч.

## Біяграфічныя зьвесткі
У 1917—1920 навучаўся ў Слуцкай беларускай гімназіі, сябра культурна-асьветніцкага гуртка «Папараць-кветка». У 1923 годзе скончыў Віленскую беларускую гімназію, у 1929-м — Вышэйшы політэхнічны інстытут у Подэбрадах (Чэхаславаччына).

Быў адным з самых маладых удзельнікаў Слуцкага паўстаньня 1920 году і антысавецкага партызанскага руху на Палесьсі да 1921 году. Падчас навучаньня ў Чэхаславаччыне быў сябрам Аб’яднаньня беларускіх студэнцкіх арганізацыяў замежжа і Заходняй Беларусі. У 1929 разам зь Міколам Абрамчыкам выехаў у Францыю. Быў ініцыятарам стварэньня і адным з кіраўнікоў «Хаўруса беларускай працоўнай эміграцыі ў Францыі» ў Парыжы (1930—31). На пачатку Другой сусьветнай вайны дамогся дазволу ваяваць беларусам у складзе францускага замежнага легіёну; падчас акупацыі Францыі ўдзельнічаў у францускім Супраціве.

У 1945-1947 выдаваў газэту «Беларускія навіны».

У 1947 годзе абраны сакратаром Прэзыдыюму, пазьней — віцэ-прэзыдэнтам Рады БНР. У лістападзе 1948 на 1-м сусьветным зьезьдзе беларускай эміграцыі выбраны старшынём «Сусьветнага аб’яднаньня беларускай эміграцыі». Падтрымліваў цесныя сувязі зь Беларускім домам ордэна марыянаў і іншымі рэлігійнымі арганізацыямі.

Лявон Рыдлеўскі памёр 24 кастрычніка 1953 году, быў пахаваны на могілках Гэмпстэд у Лёндане. 11 сьнежня 1955 году на ягонай магіле быў усталяваны помнік, які пазьней зьнік. 27 лістапада 2010 году помнік Лявону Рыдлеўскаму быў адноўлены.

## Крыніцы

## Літаратура
* 3 жыцьця й дзейнасьці М. Абрамчыка // 3 гісторыяй на «Вы». Вып. 3. — Мн., 1994.
* Гэтак было. Успаміны слуцкага паўстанца // «Спадчына» № 1, 1997.
* 

Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1903 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся 14 кастрычніка
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Сеньненскім раёне
Катэгорыя:Памерлі ў 1953 годзе
Катэгорыя:Памерлі 24 кастрычніка
Катэгорыя:Памерлі ў Лёндане
Катэгорыя:Дзеячы беларускай эміграцыі
Катэгорыя:Удзельнікі Слуцкага паўстаньня
Блез Кампаорэ

**Блез Кампаорэ** (;  3 лютага 1951, Уагадугу, Верхняя Вольта) — палітычны дзяяч Буркіна-Фасо. Па нацыянальнасьці — мосі, сын правадыра племені. Прэзыдэнт Буркіна-Фасо з 1987 году.

## Крыніцы

Катэгорыя:Буркіна-Фасо
Альбэр II (князь Манака)

**Альбэр II** (;  14 сакавіка 1958, Манака-Віль), поўнае імя — **Альбэр Аляксандар Люі П’ер Грымальдзі** — кіруючы князь Манака і герцаг Валенцінуа з 2005, з дома Грымальдзі, адзіны сын Рэнье III і Грэйс Келі. Мае тытул Яго сьветласьць (*Sérénité*).

Падчас перадсьмяротнай хваробы бацькі, з 31 сакавіка 2005 да скону Рэнье (6 красавіка), Альбэр быў рэгентам.

## Крыніцы

Катэгорыя:Князі Манака
Катэгорыя:Бобслэісты Манака
Катэгорыя:Бобслэісты Манака на Алімпійскіх гульнях
Катэгорыя:Бобслэісты на зімовых Алімпійскіх гульнях 1988 году
Катэгорыя:Бобслэісты на зімовых Алімпійскіх гульнях 1992 году
Катэгорыя:Бобслэісты на зімовых Алімпійскіх гульнях 1994 году
Катэгорыя:Бобслэісты на зімовых Алімпійскіх гульнях 1998 году
Катэгорыя:Бобслэісты і бобслэісткі на зімовых Алімпійскіх гульнях 2002 году
Катэгорыя:Кавалеры Вялікага Крыжа ордэна Ганаровага легіёну
Катэгорыя:Кавалеры Вялікага крыжа ордэна Вітаўта Вялікага
Катэгорыя:Выпускнікі Амгерцкага коледжу
Альбэрт II (кароль Бэльгіі)

Ягамосьць **Альбэ́рт II Бэльгі́йскі** (, , , ;  6 чэрвеня 1934) — шосты кароль Бэльгіі з 1993 да 2013 году.

## Крыніцы

Катэгорыя:Каралі Бэльгіі
Катэгорыя:Кавалеры ордэна Вітаўта Вялікага
Ян Радзівіл

Імя **Ян Радзівіл** мелі наступныя дзяржаўныя дзеячы Вялікага Княства Літоўскага:

* Ян Радзівіл «Барадаты» (1474—1522) — маршалак гаспадарскі і кашталян троцкі
* Ян Радзівіл (1492—1542) — падчашы вялікі літоўскі
* Ян Радзівіл (1516—1551) — крайчы вялікі літоўскі