Ненецкая мова

**Не́нецкая мова** (па-ненецку: *ненэцяʼ вада*) — самадыйская мова ўральскае моўнае сям’і, на якой размаўляе самадыйскі народ ненцы.

Ненецкая мова можа разглядацца рознымі навукоўцамі па-іншаму. Так, прыкладам, ненецкую мову адны навукоўцы могуць лічыць адною мовай з двума дыялектамі, іншыя — дзьвюма блізкароднаснымі мовамі (*ненецкія мовы*), падзяляючы мову на тундравую ды лясную. Узаемазразумеласьць паміж мовамі зьяўляецца слабай.

Тундравая ненецкая мае больш носьбітаў за лясную ненецкую; на тундравай размаўляе блізу 30 000 — 40 000 чалавек на тэрыторыях ад паўвыспы Канін да ракі Енісей. На лясной ненецкай размаўляе размаўляе прыкладна 1 000 — 1 500 чалавек, яна распаўсюджаная ў навакольлях рэк Аган, Пур, Лямін і Надым (усход і цэнтар Ямала-Ненецкай АА, цэнтар ды паўночны ўсход Ханты-Мансійскай АА).

## Клясыфікацыя
Ненецкая мова ўваходзіць у склад уральскае моўнае сям’і, што робіць яе далёкім сваяком некаторых эўрапейскіх моваў — фінскай, эстонскай, вугорскай, а таксама шэрагу іншых моваў, распаўсюджаных у Расеі (гл. фіна-вугорскія мовы).

## Гісторыя
Прыход ненцаў на тэрыторыю іхнага сучаснага пражываньня датуецца І тысячагодзьдзем н. э. У іх этнагенэзе бралі ўдзел як уласна самадыйскія роды поўдню Сыбіры, так і абарыгеннае насельніцтва тундравае й лесатундравае зонаў. Дакладных зьвестак пра гэтыя працэсы не захавалася, аднак у ненецкім фальклёры фігуруюць падземныя духі пад назваю *сіхірця* (па-ненецку: *сихиртя*) — звычайна лічыцца, што гэта і зьяўляецца адлюстраваньнем сустрэчы з абарыгенным насельніцтвам.

Ненцы ў эрапейскай частцы Расеі цесна кантактавалі з комі, пазьней — з расейцамі, за Ўралам — з хантамі, мансі; самадыйскімі народамі, пра што сьведчаць раньнія запазычаньні. Абедзьве ненецкія мовы зазналі значны ўплыў з боку расейскае мовы. Тундравая ненецкая, у меншай ступені, падверглася таксама ўплыву комі мовы і паўночных гаворак хантыйскае мовы, лясная ненецкая — усходніх гаворак хантыйскае мовы.

У цяперашні час пасьля калектывізацыі, перасяленьня шматлікіх ненцаў у пасёлкі і актыўнага засваеньня нафтагазаносных раёнаў традыцыйны лад жыцьця ненцаў знаходзіцца пад пагрозай, аднак мова захоўваецца параўнальна добра, асабліва серад тых ненцаў, што яшчэ пражываюць у тундры.

## Лінгвістычная характарыстыка
### Граматыка ды сынтаксіс
Зь лінгвістычнага гледзішча ненецкая мова зьяўляецца моваю марфалягічнага тыпу, якая праяўляе аглютынацыю. Мова мае невялікую склонавую сыстэму, тры шэрагі спражэньня (суб’ектнае, суб’ектна-аб’ектнае, вяртальнае), багатую сыстэму нахіленьняў, што выражае мноства значэньняў, у прыватнасьці эвідэнцыяльных, пры гэтым сыстэма часу ў дзеясловах зьяўляецца досыць беднаю. Існуе разгалінаваная сыстэма нефінітных формаў, іменнае спражэньне (выкарыстаньне дзеяслоўных паказьнікаў пры імёнах, напрыклад *не* , недмˮ ()). Назоўнік мае тры лікі (адзіночнае, дваістае, множнае), сем склонаў, катэгорыю асабовае прыналежнасьці і асабова-прызначальныя суфіксы. У ненецкай мове маецца тры часы: нявызначанае, мінулае, будучае. Існуе аб’ектнае, суб’ектнае ды безаб’ектнае спражэньні. Інфінітыў дзеяслова пазначаецца суфіксамі *-сь* (першая кляса), *-ць* і *-зь* (другая кляса).

Склоны ў ненецкай мове:

* Назоўны: *Хибя?* ()
* Родны: *Хибяʼ?* () [каму належыць?]
* Вінавальны: *Хибямʼ?* ()
* Давальна-накіроўчы: *Хибянʼ?* ()
* Мясцова-творны: *Хибяхана?* ()
* Адкладальны: *Хибяхад?* ()
* Падоўжны: *Хибявна?* ()

Пры зьмяненьні слова па склонах да яго ў канцы дадаецца адмысловы суфікс:

* Назоўны: *ханена* ()
* Родны: *ханенаʼ*
* Вінавальны: *ханена*'мʼ***
* Давальна-накіроўчы: ''ханена'''нʼ***
* Мясцова-творны: *ханена*'хана***
* Адкладальны: ''ханена'''хад***
* Падоўжны: *ханена*'вна**'

### Фаналёгія ды артаграфія
У фаналёгіі маецца супрацьпастаўленьне зычных паводле цьвёрдасьці або мяккасьці ды звонкасьці або глухасьці. Існуе дзьве гартанныя змычныя. Галосныя: и, *е*, *а*, *ы*, *э*, *у*, *о*, бываюць звычайнымі, кароткімі і падоўжанымі. Націск рухомы. У пачатку ненецкіх словаў сустракаюцца гукі, якія пазначаюцца наступнымі літарамі: *в*, *е*, *ё*, *и*, *л*, *м*, *н*, *у*, *п*, *с*, *т*, *х*, *ю*, *я*. Ёт у пачатку слова ў спалучэньні з галоснай [і] пазначаецца літарай *и* (напрыклад, слова *ирий* () вымаўляецца як *йірій*). Знак апострафа ʼ называецца *звонкі тасер* і пазначае прыдыханьне , знак з двух апострафаў ʼʼ называецца *глухі тасер* і пазначае мацнейшае прыдыханьне (гартанную змычку). Літарай *Ӈӈ* пазначаецца гук [ŋ] (аналягічны ангельскаму спалучэньню *ng*). Літарай *в* пазначаецца гук, аналягічны ангельскаму *w*, літарай *х* — прыдыханьне (у пачатку слова) і звонкі фрыкатыўны гук, аналягічны беларускаму *г* [ɣ] (у сярэдзіне слова).

### Агульныя рысы ў ненецкіх мовах
Агульнай асаблівасьцю абедзьвюх моваў/дыялектаў зьяўляецца сыстэматычная паляталізацыя амаль усіх зычных. Гэтая зьява паходзіць ад адрозьненьняў паміж рознымі якасьцямі галосных у протасамадыйскіх мовах.

* 
* 
* 
* 
* 

Вэлярныя зычныя *k ды *ŋ зазналі зрух у *sʲ ды *nʲ і разам з гэтым — паляталізацыю. Аналягічныя зьмены таксама адбыліся і ў іншых самадыйскіх мовах тундравае тэрыторыі: энецкай, нганасанскай і вымерлай юрацкай.

### Адрозьненьні паміж ненецкімі мовамі
Тундравая ненецкая паводле шэрагу рысаў засталася бліжэйшай да першапачатковай протаненецкай мовы, чымся лясная ненецкая, фаналёгія якой знаходзілася пад уплывам усходніх дыялектаў хантыйскае мовы. Зьмены ў сучасных мовах улучаюць у сябе:

* Тундравая ненецкая:
** Дэлябіялізацыя /wʲ/ у /j/
** Леніцыя пачатковага /k/ у /x/
** Спрашчэньне /ʔk/ да /k/
* Лясная ненецкая:
** Пераход пачатковага /s/ у /x/
** Сярэдняя дэназалізацыя /nʲ/ у /j/
** Пераход /r/, /rʲ/ у лятэральныя фрыкатыўныя /ɬ/, /ɬʲ/
** Скарачэньне падвойных насавых
** Пераход /lː/ у /nɬ/
** Зьмены ў паляталізаваных вэлярных /kʲ/, /xʲ/, /ŋʲ/
** Падвышэньне незакрытых галосных перад складам зь першапачатковай закрытай галоснай
** Страта адрозьненьняў галосных у ненаціскных складах
** Усталяваньне адрозьненьня паводле кароткасьці/даўжыні для гукаў /a/ ды /æ/

## Пісьмовасьць
Першыя кнігі на ненецкай мове былі выдадзеныя напрыканцы ХІХ ст. У іх выкарыстоўваўся кірылічны альфабэт на расейскай аснове, бязь некалькіх літараў. У 1931 року быў створаны альфабэт на лацінскай аснове, у 1937-38 гадох ненецкі альфабэт быў зноў пераведзены на кірылічную аснову. Зрэшты, гэта тычыцца толькі тундравае ненецкае мовы: тундравая ненецкая мова добра задакумэнтаваная, мае статус карэннае мовы й мовы меншасьці, тады як першая пісьмовасьць на лясной ненецкай зьявілася толькі ў 1990- гадох, а сама мова зьяўляецца слаба задакумэнтаванай.

Сучасны ненецкі альфабэт:

У альфабэце лясной ненецкай у дадатак таксама выкарыстоўваюцца літары *Ӆӆ* ды *Ӭӭ*.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Nenets Phrase-book
* Tundra Nenets homepage
* ЧУМотека: Уроки ненецкого с ЧУМработницей. Урок 1. Летят утки
* Forest Nenets - English Glossary
* Comparative Nenets-Nganasan Multimedia Dictionary

Катэгорыя:Самадыйскія мовы
Катэгорыя:Мовы Расеі