Украінскі правапіс 1933 году

**Украінскі правапіс 1933 году** () — украінскі правапіс, прыняты ў 1933 годзе ў тагачаснай сталіцы ЎССР, у Харкаве. Пачаўся працэс штучнага збліжэньня ўкраінскай і расейскай моўных традыцый правапісу. Некаторыя нормы, адхіленыя з-за адсутнасьці ў расейскім правапісе, вернуты да ўкраінскага правапісу 2019 году.

## Напярэдадні рэформы
На 1920-я гады прыпаў росквіт украінскага мовазнаўства, праведзена значная праца па нармаваньні ўкраінскай літаратурнай мовы, навуковай тэрміналёгіі, слоўнікаў. Праца навукоўцаў адзначылася выданьнем Украінскага правапісу 1928 г., што ўпершыню стала афіцыйным і уніфікаваным для ўсёй Украіны. Убачылі сьвет Акадэмічны расейска-ўкраінскі слоўнік пад рэд. Агатангела Крымскага. Аднак кадыфікацыя 1928—1929 гадоў, якая аб’ядноўвала ў адным правапісным кодэксе прыдняпроўскую й прыднястроўскую моўныя нормы, аказалася нездавальняючай пры тых палітычных абставінах і мела патрэбу ў зьменах.

## Пачатак рэпрэсый і русыфікацыі
Але на пачатку 1930-х гадоў на Ўкраіну пракацілася хваля татальнай плянавай русыфікацыі пад лёзунгамі барацьбы з украінскім нацыяналізмам.

«Новая эпоха» савецкай палітыкі ў адносінах да ўкраінскай культуры, а таксама мовы пачалася пасьля пастановы ЦК ВКП(б) ад 3 красавіка 1932 г. «Аб падаўленьні нацыяналізму ва Ўкраіне» і ўвядзеньня камуністычных ідэй. Для гэтага ва Ўкраіну быў накаваны Павел Постышаў, які прыбыў у сталіцу Харкаў у студзені 1933 году. Ён сілком чысьціў Украіну ад «нацыяналістаў». 7 ліпеня 1933 г. Мікола Скрыпнік скончыў жыцьцё самагубствам, не вытрымаўшы перасьледу. Члены Прэзыдыюма Артаграфічнай камісіі Ўсевалад Ганцоў, А. Прыходька, С. Піліпенка (Алякса Сіняўскі й А. Крымскага рэпрэсавалі пазьней). У правапісе шукалі «нацыяналістычнае шкодніцтва», неабходнае для барацьбы з украінскім нацыянальным адраджэньнем.

## Выкараненьне спэцыфічных асаблівасьцёў украінскай мовы
Зьнішчаць і спыняць росквіт украінскай мовы ўвогуле, і літаратурнай мовы ў прыватнасьці, бальшавікі спачатку ўзяліся чужымі рукамі — за гэта ўзяліся Андрэй Хвыля (сапраўднае прозьвішча Олінтэр) і Н. Кагановіч. Па сутнасьці, яны першыя паднялі шум, нібы ва ўкраінскім мовазнаўстве — буржуазна-шавіністычны дэструктыўны мэтад, што й замацаваў А. Хвыля сваёй сумнай памяці кнігай «Выкараніць, зьнішчыць карані ўкраінскага нацыяналізму на моўным фронце», Харкаў, 1933 г., было надрукавана 15 000 асобнікаў.

А. Хвыля, кіраўнік навастворанай 1933 г. артаграфічнай камісіі пры Народным камісарыяце асьветы, сьцьвярджаў:«Правапіс, зацьверджаны М. Скрыпнікам 6 верасьня 1928 году накіраваў разьвіцьцё ўкраінскай мовы на польскую, чэскую буржуазную культуру. Гэта ставіла бар’ер паміж украінскай і маскальскай мовамі, перашкаджала вывучэньню пісьменнасьці шырокімі працоўнымі масамі . Камісія, створаная НДА, перагледзела ўкраінскі правапіс . Асноўныя выпраўленьні тычыліся ліквідацыі ўсіх правілаў, якія арыентавалі ўкраінскую мову на польскую й чэскую буржуазныя культуры, скажалі сучасную ўкраінскую мову й ставілі бар’ер паміж украінскай і маскальскай мовамі . Адкінуты мёртвыя кансерватыўныя нормы, устаноўленыя нацыяналістамі, якія скажаюць сучасную ўкраінскую мову, жывую мову практыкі працоўных мас Украіны».Без усялякіх дыскусій і канферэнцый названая камісія «перапрацавала» й у 1933 г. выдала новыя правілы. *З алфавіту была выкінутая літара [[ґ]],* кардынальна зменена напісаньне іншамоўных слоў, зменены парадыгмы склонавых лексем. У правілы ўнесена каля 126 паправак, цалкам зменены раздзел аб напісанні іншамоўных слоў. Новыя правілы правапісу ўпершыню былі апублікаваныя ў часопісе «Політэхнічная адукацыя» (933, «&nbsp;6), у канцы 1933&nbsp;г. яны выйшлі асобнай кнігай «Украінскі правапіс».

З абвінавачваньнямі ва ўбіваньні кліну паміж расейскай і ўкраінскай моўнымі практыкамі:

* Ліквідаваны формы парнага ліку (*дві книзі, три вербі, чотири хаті, дві руці* і інш.).
* Адменена ўжыванне вінавальнага склону ў формах: *бачу молодиці, веду хлопці, дивлюся на піонерки*.
* З паралельных форм *бабів і баб, хатів і хат, губів і губ, статтів і статей* засталіся толькі найбольш блізкія да расейскай варыянту.
* З паралельных словаў тваральных варыянтаў *становисько&nbsp;— становище, огнисько&nbsp;— огнище, гноїсько&nbsp;— гноїще* пераважней утварэньняў з суфіксам (суфіксам) **-ище**.
* Паралельныя формы давальнага і меснага склонаў адзіночнага ліку назоўнікаў другога скланеньня *святові&nbsp;— святу, серцеві&nbsp;— серцю, сонцеві&nbsp;— сонцю, у русі&nbsp;— у рухові* абмяжаваны формамі на **-у(ю)**, агульнымі з расейскімі.
* Чаргаваньне прыставак (прыназоўнікаў) *з&nbsp;— с* перад глухімі зычнымі **к, п, т, х** была пашырана да **ф**:

* Надпіс замежных словаў *бакханка, барбаризм* па лацінскім узоры вернуты да ўсходнеўкраінскага варыянту, вырабленага пад уплывам царкоўнаславянскай і расейскай моваў: *вакханка, варваризм,* а таксама *претенсія, іхтіосавр, бронтосавр* (узаконены *претензія, іхтіозавр, бронтозавр*), *радіюс, консиліюм, медіюм, Маріюпіль* (узаконены *радіус, консиліум, медіум, Маріуполь*).
* Спрошчана ўжываньне канчаткаў давальнага склону адзіночнага ліку мужчынскага роду (*-ові, -еві/-єві*). Згодна з папярэднім правапісам, назоўнікі мужчынскага роду павінны мець канчаткі *-ові, -еві/-єві*, а ўжываньне канчатка *-у/-ю* абмежавана. Наступныя рэформы спрасьцілі й абагульнілі ўжыванне гэтых форм, аддаючы перавагу аналягічнаму расейскай канчатку *-у/-ю*.
* Устаноўлена цьвёрдае напісаньне шэрагу прыметнікаў:

* Канчатак *-и* ў родзе адзіночнага ліку для назоўнікаў жаночага роду з двума зычнымі ў канцы асновы быў заменены на *-і*, што супала з гістарычным разьвіцьцём украінскай мовы (Шавялёў):

* У адпаведнасьці з этымалёгіяй чаргуюцца галосных:

* Ва ўскосных склонах украінскія прозьвішчы атрымалі новыя канчаткі:

* Геаграфічныя назвы адсартаваныя. Згодна з правапісам 1928 г. назвы гарадоў павінны былі пераносіцца «пісьмова ў іх нацыянальна-гістарычным выглядзе» (§&nbsp;81), а правапіс 1933 г. патрабуе перадаваць як «як прыняты савецкімі органамі дзяржаўнай улады» (§&nbsp;89):

Назвы гарадоў пачалі заканчвацца на -ськ, -цьк (а не -ське, -цьке): Волочинське, Старобільське, Пинське, Зінов'ївське, Луцьке й інш. і г. д.

Пачалі адмяняцца такія назвы, як назоўнікі: із Старобільська, під Волочинськом, а не як прыметнікі: із Старобільського, під Волочинським.

Прыметнікі, утвораныя з назваў гарадоў *перемиський*, *радомиський*, зьвернуты на *перемишльський*, *радомишльський*.

* Практыкуецца пазьбяганьне назоўнікаў у тых выпадках, калі яны не паўтараюць расейскага ўжытку: прыназоўнік *до* ў парах ***до''' школи'', ***до** Києва'' пасьлядоўна замяняецца прыназоўнікам ''у''&nbsp;— ***у*' школу*, ***у** Київ*.
* З ужытку ў УССР зьніклі канструкцыі зь безасабовымі прыметнікамі: *випуск машин припинено*, *злочинця затримано*; замест гэтага квітнее суржыкаваньне: *випуск машин припинений*, *злочинець затриманий*.
* Штучна падзеленыя прыметнік на два *'дружній** прыметнікі: ''дружний'' і ''дружній,'' розьніцу паміж імі можна ўсталяваць, толькі параўнаўшы іх з расійкімі аналагамі ''дружественным'' ''дружественным.'' Такая ж апэрацыя была зроблена са словам **багатир*'. На адным штучна зроблены два словы: *багатир* (багатий) і *богатир* (витязь, лицар, герой).
* Увядзеньне новай, скапіяванай з расейскай, тэрміналёгіі ва ўсіх галінах ведаў:



* Імёны людзей унармаваныя ў адпаведнасьці з усходнеўкраінскай традыцыяй:



* Паколькі літара ґ была выдалена з альфабэту, замежныя ўласныя імёны з h і g сталі прадстаўляцца толькі адной літарай г, незалежна ад вымаўленьня (§ 76):



* Лексыка грэцкай літары θ зьменена для ўсходняга ўзору:



* Гукавое спалучэньне ія ў іншамоўных словах, зацьверджанае правапісам 1928 г., было заменена распаўсюджаным у тагачаснай практыцы іа:



* Нямецкі дыфтонг *eі*, які гучыць як *ай*, узяў напісаньне:



* У запазычаных словах зь мяккім л зацьвярджаецца ўсходнеўкраінскае вымаўленьне л::



* Упарадкаваны правапіс замежных слоў:



* Унармаваныя націскі:



== Зьнішчэньне тэрміналёгіі й лексыкі ==
Пасьля фізычнай расправы над мовазнаўцамі тэрміналягічная справа нанесла чарговы ўдар. Былі створаны спэцыяльныя брыгады для прагляду слоўнікаў і выдаленьня «нацыяналістычных» словаў і тэрмінаў; гвалтоўнымі мэтадамі ўся тэрміналёгія (тэхнічная, навуковая) прыводзіцца ў поўную адпаведнасьць з расейкай. Нават у мовазнаўстве была ўведзена расейкая граматычная тэрміналёгія, якая адкінула ўсе дасягненьні ўкраінскіх навукоўцаў.

Рэформа «правапісу» фактычна ператварылася ў барацьбу з самабытнымі й самабытнымі асаблівасьцямі ўкраінскай мовы. З гэтай мэтай змагар з «нацыяналізмам» у мовазнаўстве Андрэй Хвыля, сам пазьней рэпрэсаваны за нацыяналізм, высунуў перад нагляднымі органамі партыі наступныя патрабаваньні аб тэрміналягічнай дзейнасьці:

* неадкладна спыніць выданьне ўсіх слоўнікаў;
* агляд слоўнікаў і ўсёй тэрміналёгіі;
* уніфікаваць тэхнічную тэрміналёгію з тэрміналёгіяй, якая існуе ў Савецкім Зьвязе й выкарыстоўваецца ва Ўкраіне;
* перагледзець кадры на моўным фронце й выгнаць з гэтага фронту буржуазна-нацыяналістычныя элемэнты;
* прагляд правапісу.

Украінская лексыка была пастаўлена ў залежнасьць ад расейскай, адбывалася сыстэматычная ліквідацыя спэцыфічнай украінскай лексыкі й замена яе расейкай. Прыклад:

Спэцыфічнае ўкраінскае слова *закотистий (закотистий комір)* выдаленае са слоўнікаў і ўведзенае *слова відкладний (відкладний комір),* таму што яно прытрымліваецца формы расійскай *отложной (отложной воротник).*

Калі правапісцы 1933 г. былі рэпрэсаваныя, у часы страху й моўнага хаосу ўсе пэрыядычныя выданьні, а таксама выдавецтвы Ўкраінскай ССР рэгулярна атрымлівалі сьпісы словаў, якіх трэба пазьбягаць, ад вядучага камуністычнага партыйнага выданьня.

Дакладна такая ж [[моўная палітыка]] прымяняецца да беларускай мовы. Таксама ў 1933 годзе быў уведзены новы беларускі правапіс — у беларускую мову ўнесены каля 30 фанэтычных і марфалягічных прыкмет, узятых жыўцом з расейкай мовы. Актыўная русыфікацыя беларускай лексыкі пачалася з накаваньня лексыкаграфічнай практыкі.

== Тэкст ==
 (Альтернативне посилання: [https://web.archive.org/web/20210829120707/http://movahistory.org.ua/wiki/%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%97%D0%BD%D1%81%D1%8C%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D0%BF%D0%B8%D1%81._1933_%D1%80.].)

== Глядзіце таксама ==

* [[Украінскі правапіс 1904 году]]
* [[Украінскі правапіс 1928 году]]
* [[Украінскі правапіс 1993 году]]
* [[Украінскі правапіс 2019 году]]

== Крыніцы ==


== Літаратура ==

* *Караван С.* Таямніцы ўкраінскай мовы. Навукова-папулярная разведка з дадаткам слоўнікаў рэпрэсаванай і закінутай украінскай лексікі.&nbsp;— К. : УКСП «Кобза», 1994.&nbsp;— 152 с.&nbsp;— ISBN 5-87274-051-4.
* *Німчук В.* [https://web.archive.org/web/20010508115559/http://www.vlada.kiev.ua/pravopys/1.html Праблемы ўкраінскага правапісу ў ХХ&nbsp;Арт.]
* *Агіенка І.'' І гісторыя ўкраінскай літаратурнай мовы.&nbsp;— Кіеў, 2001.&nbsp;— (Выданне першае&nbsp;— Вініпег, 1949).
* Украінская мова ў ХХ стагоддзі: гісторыя лінгвацыду. Дакументы і матэрыялы / пад рэд. Л.Масенка .&nbsp;— К. : Кіева-Магілянская акадэмія, 2005.&nbsp;— 399 с.&nbsp;— ISBN 966-518-314-1.

## Вонкавыя спасылкі

* 1933 год у гісторыі ўкраінскай мовы
* Лінгвістычныя рэпрэсіі 1933г
Катэгорыя:Украінская мова
Катэгорыя:Правапісы ўкраінскай мовы