Амсьціслаўскае ваяводзтва

**Амсьці́слаўскае ваяво́дзтва** — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка на ўсходзе Вялікага Княства Літоўскага. Плошча каля 22,6 тыс. км². Сталіца — места Амсьціслаў. Найбольшыя месты і мястэчкі: Дрыбін, Жукава, Крычаў, Радамля, Радзівілаў, Расна, Хаславічы, Шумячы.

## Гісторыя
Утварылася згодна з адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформай 1565—1566 гадоў на аснове Амсьціслаўскага княства (з 1529 году — намесьніцтва).

У 1601 годзе большасьць мясцовага праваслаўнага сьвятарства далучылася да Берасьцейскай уніі. У 1614 годзе з фундацыі старосты Пятра Паца ў Амсьціславе збудавалі першы касьцёл, у 1637 годзе насупраць Замкавай гары — касьцёл і кляштар кармэлітаў. У 1641 годзе браты Москавічы заснавалі Тупічэўскі мужчынскі манастыр, а ў 1665 годзе Мар’яна Сухадольская — Мазалаўскі жаночы манастыр.

22 ліпеня 1654 году ў пачатку вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай маскоўскія войскі пад камандаю Трубяцкога захапілі Амсьціслаў і ўчынілі масавую разьню мескага насельніцтва. Акупанты з асаблівай жорсткасьцю забілі амаль 15 тыс. чалавек, у жывых засталося толькі каля 700 месьцічаў. У 1690 годзе ў Амсьціславе зьявіліся езуіты, якія трымалі тут місію, пазьней рэзыдэнцыю і калегіюм.

Захаваліся сьведчаньні азначэньня жыхароў Амсьціслаўскага ваяводзтва ліцьвінамі: «*литвин [[Амсьціслаў|мстисловец]] Юря Телега*» (1609—1610 гады), «*…литвин Корнило Офонасьев в роспросе сказал: Кричевского повету, отец де ево был в [[Крычаў|Кричеве]] городничий*» (1627 год), «*…Матюшка [Михайлов] в роспросе сказался: родом он литвин, [[беларусцы|белорусец]] Мстиславского повету <…> жена его Полашка сказалась: родом литовка, белоруска Мстиславского ж повету*» (1631 год), «*литвин Куземка Головач… шляхтич… Мстиславского повету*» (1632 год), «*…литвин — белорусец Степан Голынский <…> Мстиславского повету*» (1633 год), «*литвин… Андрюшка Петров, купец мстисловец*» (1644 год). Апроч таго, апавядаючы пра рэйд невялікага варожага аддзелу на Смаленшчыну ў 1565 годзе, маскоўскі летапіс адзначаў, што гэта былі «літоўскія людзі», удакладняючы: «*амсьціслаўцы і крычаўцы*». Паводле каталёгу студэнтаў Грэцкай калегіі ў Рыме, Аўгустын Тамашэўскі азначаецца як *Lithuanus, Mscislavia* (1780 год).

У верасьні 1708 году ў Вялікую Паўночную вайну на тэрыторыі ваяводзтва адбыліся дзьве істотныя бітвы паміж швэдзкімі і расейскімі войскамі: спачатку пад Маляцічамі, а потым — пад Раеўкай.

У выніку першага падзелу Рэчы Паспалітай (1772 год) Амсьціслаўскае ваяводзтва спыніла сваё існаваньне. Ягоная тэрыторыя ўвайшла ў склад Амсьціслаўскага намесьніцтва Расейскай імпэрыі. Аднак урад ваяводы і кашталяна амсьціслаўскіх захоўваўся ў Вялікім Княстве Літоўскім да ліквідацыі дзяржавы ў 1795 годзе.

У 1924 годзе адзін з пачынальнікаў Беларускага нацыянальнага адраджэньня Вацлаў Ластоўскі пакінуў сьведчаньне, што беларусы на ўсходзе Магілёўскай губэрні працягвалі называць сябе ліцьвінамі: «*дагэтуль народ наш называе сябе Літвінамі (прыкладам, у [[Чарнігаўская губэрня|Чарнігаўшчыне]], ва ўсходняй Магілёўшчыне і [[Смаленская губэрня|Смаленшчыне]]*)». Мовазнаўца Іван Бялькевіч запісаў у другой палове 1920-х гадоў у ваколіцах Амсьціслава: «*Нашы заходнія суседзі — ліцьвіны*».

## Сымболіка
Герб ваяводзтва меў наступны выгляд: белая Пагоня ў чырвоным полі. Ваяводзкая харугва была лімонна-жоўтага колеру (паводле Гваньіні — «памяранцавага», аранжавага) з выяваю гербу Пагоні ў цэнтры.

Мескія гербы атрымалі Амсьціслаў (Малая Пагоня) і Крычаў.


Amścisłaŭ, Pahonia. Амсьціслаў, Пагоня (1712).jpg|1712 г.
Amścisłaŭ, Pahonia. Амсьціслаў, Пагоня (1720) (2).jpg|каля 1720 г.
Amścisłaŭ, Pahonia. Амсьціслаў, Пагоня (1794).jpg|1794 г.
Amścisłaŭ, Pahonia. Амсьціслаў, Пагоня (B. Starzyński, 1875-1900).jpg|канец XIX ст. (рэканструкцыя)


## Геаграфія
На поўначы межавала з Аршанскім паветам Віцебскага ваяводзтва і Смаленскім паветам Смаленскага ваяводзтва (пэўны час апошняе знаходзілася пад уладай Маскоўскай дзяржавы), на ўсходзе — зь Белгарадзкай губэрняй Маскоўскай дзяржавы, на поўдні — з Старадубскім паветам Смаленскага ваяводзтва, на захадзе — з Рэчыцкім паветам Менскага ваяводзтва.

Ахоплівала тэрыторыі былога Амсьціслаўскага княства, Крычаўскай воласьці і прыватных маёнткаў, папярэдне вылучаных зь іхнага складу.

На тэрыторыі ваяводзтва знаходзіліся месты і мястэчкі: Амсьціслаў, Ганна / Мілаславічы, Геранімаў / Гронаў, Дрыбін, Жукава, Казімераў, Канічы, Касьцюковічы, Клімавічы, Лазовіцы, Маляцічы, Манастыршчына, Міхалаў / Забычаньне, Негін, Пятровічы, Пячэрск, Радамля, Расна,  Радзівілаў / Хоцімля, Родня, Саматэвічы Студзянец, Хаславічы, Шумячы. Магдэбурскае права мелі Амсьціслаў (16 жніўня 1634 году) і Крычаў (23 жніўня 1633 году).


Połacak-Viciebsk-Amścisłaŭ. Полацак-Віцебск-Амсьціслаў (1665).jpg|Полацкае, Віцебскае і Амсьціслаўскае ваяводзтвы (Парыж, 1665)
Miensk-Amścisłaŭ. Менск-Амсьціслаў (1666).jpg|Частка Менскага і Амсьціслаўскага ваяводзтва (Парыж, 1666)
Miensk-Amścisłaŭ-Połacak-Viciebsk. Менск-Амсьціслаў-Полацак-Віцебск (1781).jpg|Менскае, Амсьціслаўскае, Полацкае і Віцебскае ваяводзтвы (Вэнэцыя, 1781)


Amścisłaŭ. Амсьціслаў (1724-29).jpg|Амсьціслаўскае ваяводзтва (Парыж, 1724—1729)
Amścisłaŭ. Амсьціслаў (1724-29) (2).jpg|Амсьціслаўскае ваяводзтва (Парыж, 1724—1729)
Amścisłaŭ. Амсьціслаў (1724-29) (3).jpg|Амсьціслаўскае ваяводзтва (Парыж, 1724—1729)


## Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел

Ваяводзтва ня мела падзелу на паветы. У яго склад уваходзілі Крычаўскае, Чэрыкаўскае, Чавускае, Радамльскае і Клімавіцкае нягродавае староствы (дзяржаўныя воласьці) і прылеглыя прыватнаўласьніцкія маёнткі.

Ваяводзкі соймік праводзіўся ў Амсьціславе, тамака ж месьціліся падкаморскі, земскі і гродзкі суды, склікалася паспалітае рушаньне. Амсьціслаўская шляхта абірала двух паслоў на Вальны сойм Рэчы Паспалітай, а таксама двух дэпутатаў на Галоўны Трыбунал (па адным на вясновую і восеньскую сэсіі).

## Дэмаграфія
У сярэдзіне XVII ст. Амсьціслаўскае ваяводзтва налічвала 13 769 дымоў. Паводле сучасных падлікаў, да вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667) колькасьць насельніцтва складала каля 96 тыс. чал., па вайне яно скарацілася да 27 тыс. чал.

На 1717 год ваяводзтва налічвала 2323 дымы

## Ураднікі

У Сэнаце Рэчы Паспалітай Амсьціслаўскае ваяводзтва мела двух прадстаўнікоў — ваяводу і кашталяна. Згодна зь Люблінскай уніяй (1569) ваявода і кашталян амсьціслаўскія займалі даволі невысокія месцы: ваявода — па холмскім і перад мальбарскім, кашталян — па холмскім і перад эльблёнскім. З гэтае прычыны амсьціслаўскія пасады не цікавілі прадстаўнікоў вялікіх магнацкіх радоў, звычайна іх займалі нашчадкі руска-літоўскіх князёў і нават прадстаўнікі сярэдняй шляхты. За ўвесь час свайго існаваньня Амсьціслаўскае ваяводзтва мела 33 ваяводы і 28 кашталянаў.

Ваяводзкі мундзір складаўся зь цёмна-сіняга («гранатовага») кунтуша са срэбнымі адваротамі і жоўтага («саламянага») жупана.

## Архітэктура
### Драўляная
На Амсьціслаўшчыне склалася даўняя традыцыя драўлянага дойлідзтва.


Amścisłaŭ, Tupičeŭščyna, Mikolskaja-Ŭviadzienskaja. Амсьціслаў, Тупічэўшчына, Мікольская-Ўвядзенская (1880-99).jpg|Надбрамная і цёплая цэрквы, Тупічэўшчына
Amścisłaŭ, Tupičeŭščyna, Duchaŭskaja. Амсьціслаў, Тупічэўшчына, Духаўская (1880-99).jpg|Халодная царква, Тупічэўшчына
Спасо Преображенская церковь.JPG|Могілкавая царква, Амсьціслаў
Chocimsk, Radziviłaŭ, Baharodzickaja. Хоцімск, Радзівілаў, Багародзіцкая (1901-17).jpg|Царква Раства Багародзіцы, Радзівілаў


### Мураваная
У XVIII ст. у мураваную архітэктуру Амсьціслаўшчыны прыйшла стылістыка віленскага барока.


Кармяліцкі касьцёл 2.jpg|Касьцёл кармэлітаў, Амсьціслаў (віленскае барока)
Касцёл Святога Міхаіла Арханёла. Мсціслаў.jpg|Касьцёл і калегіюм езуітаў, Амсьціслаў
Царква сьв. Ануфрыя 2.jpg|Царква Сьвятога Ануфрыя, Ануфрыева
Packava. Пацкава (1913).jpg|Руіны касьцёла, Пацкава


## Заўвагі

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* Мяцельскі А. Мсціслаўскае княства і ваяводства ў ХІІ—ХVIII стст. — Менск: «Беларуская навука», 2010. — 664 с.: іл. .
* 

## Вонкавыя спасылкі
* 


Катэгорыя:Ваяводзтвы, створаныя ў 1566 годзе
Катэгорыя:Ваяводзтвы, скасаваныя ў 1772 годзе