Артаэпія ўкраінскай мовы

**Артаэ́пія ўкраінскай мовы** (&nbsp;— «правільны», і &nbsp;— «мова», «маўленьне»)&nbsp;— культура і правілы вымаўленьня гукавых асаблівасьцяў украінскай літаратурнай мовы.

Ва ўкраінскай літаратурнай мове вымаўленьне словаў і словазлучэньняў падпарадкоўваецца пэўным правілам.

## Галосныя гукі
* Галосныя гукі ва ўкраінскай літаратурнай мове пад націскам вымаўляюцца выразна, дакладна: [*нака́з*], [*го́рдість*] (гонар), [*у́сно*] (вусна), [*се́ла*] (вёскі), [*кри́ца*] (сталь), [*лі́вий*] (левы). Для літаратурнай мовы характэрна таксама выразная вымова **[а]**, **[у]**, **[і]**, **[о]** у ненаціскных складах: [*малина*] (маліна), [*кувати*] (куваць), [*пішоў*] (пайшоў), [*молоко*] (малако).
* У ненаціскных складах **[е]** вымаўляецца з набліжэньнем да **[и]**, а **[и]** гучыць падобна да **[е]**. Напрыклад: [*се<sup>и</sup>ло*] (вёска), [*те<sup>и</sup>че*] (цячэ), [*ди<sup>е</sup>вис*] (глядзі). Аднак у залежнасьці ад месца ў слове, ад характару суседніх гукаў набліжэньне **[е]** да **[и]** і **[и]** да **[е]** не заўсёды аднолькавае. Перад складам з націскным **[е]** галосны **[и]** вымаўляецца як **[еи]**, a галосны **[е]** перад складам з націскным **[и]** гучыць як **[иі]** [*т*'еи**хенький''] (ціхенькі) [''м**иі**ні''] (мне). Ненаціскны **[и]** перад наступным **[й]** вымаўляецца выразна [''добрий''] (добры), [''ч**еи**рвоний''] (чырвоны).

== Зычныя гукі ==
* Звонкія зычныя **[дж]**, **[дз]**, **[дз']** ва ўкраінскай літаратурнай мове вымаўляюцца як адзіны гук, што адрозьнівае іх ад вымаўленьня гукаспалучэньняў **[д]** + **[ж]**, **[д]** + **[з]**, **[д]** + **[ з ']**.
* Шыпячыя зычныя **[ж]**, **[ч]**, **[ш]**, **[дж]** перад галоснымі **[а]**, **[о]**, **[у]**, **[е]**, **[и]** і перад зычнымі вымаўляюцца ва ўкраінскай літаратурнай мове цьвёрда.
* У маўленчым струмені зычныя гукі **[ж]**, **[ч]**, **[ш]** прыпадабняюцца наступным гукам **[з]**, **[ц]**, **[з]**, а гукі **[з]**, **[ц]**, **[з]** прыпадабняюцца наступным **[ж]**, **[ч]**, **[ш]**. Вымаўляецца [''звазься''], [''стезьці''], [''смієсься''], [''не муцься''], [''ріцьці''], [''зрішши''], [''жчепленьня''], пішацца ''зважся'' (наважся), ''стежці'' (сьцежцы), ''смієшся'' (сьмяешся), ''не мучся'' (не пакутуй), ''річці'' (рэчцы), ''зрісши'' (павялічыўшыся), ''зчеплення'' (счапленьне).
* У маўленчым струмені спалучэньне мяккага гуку **[т ']** зь мяккімі **[з']** або **[ц ']** ўтварае падоўжаны мяккі гук **[ц':]** або **[ц ']**. Вымаўляецца [''робиецьца''], [''тіцьці''], [''брацький''], пішацца ''робиться'' (робіцца), ''тітці'' (цётцы), ''братський'' (братэрскі).
* У маўленчым струмені звонкі гук **[з]** у спалучэньні зь іншымі зычнымі вымаўляецца звонка: ''[з]'їзд'' (зьезд), ''[з]боку'', ''[з]года'', ''лі[з]ти'' (лезьці), ''Моро[з]ко'' (Марозка). Прэфікс ***з***, як [[прыназоўнік]], перад глухім зычным пераходзіць у ***с***-: вымаўляецца [сьцідити] пішацца ''зцідити'' (зцадзіць), вымаўляецца [''ссушити''] пішацца ''зсушити'' (засушыць). Зьмена прэфікса ***з***- на ***с***- замацоўваецца правапісам, калі прэфікс стаіць перад **[к]**, **[п]**, **[т]**, **[х]**, **[ф]**: ''сказати'' (сказаць), ''спитати'' (спытаць), ''стурбований'' (занепакоены), ''схилити'' (схіліць), ''сфотографувати'' (сфатаграфаваць).
* У маўленчым струмені глухія зычныя перад звонкімі прыпадабняюцца да парных звонкіх, азванчаюцца: вымаўляецца [''бородьба''], але пішацца ''боротьба'' (барацьба), вымаўляецца [''прозьба''], але пішацца ''просьба'', вымаўляецца [''ходжби''], але пішацца ''хоч би'' (хоць бы).
* У маўленчым струмені зычныя **[д]**, **[т]**, **[л]**, **[н]**, **[з]**, **[с]**, **[ц]** — у спалучэньні зь мяккімі мякчэюць: [''міцьнісьть''], [''пісьля''] [''сьвято''] [''гідьні''], пішацца: ''міцність'' (моцнавсьць), ''після'' (пасьля), ''свято'' (сьвята), ''гідні'' (годныя).
* Зычны **[в]** у канцы склада, у пачатку слова перад зычным вымаўляецца як нескладовы гук **[ў]**, які ня можа прыпадабняцца глухому зычнаму **[ф]**. У маўленчым струмені адбываецца чаргаваньне гукаў **[у]** — **[в]**, **[і]** — **[й]**, што дазваляе пазьбягаць непажаданага, цяжкага для вымаўленьня зьбегу зычных гукаў.
* Чаргаваньне **[у]** — **[в]**, **[і]** — **[й]** залежыць ад таго, якім гукам — зычным ці галосным — сканчаецца папярэдняе слова і пачынаецца наступнае.

Для параўнаньня:

1. ''Вік живи — вік **у**чись'' (век жыві — век вучыся).

2. ''А скільки **в**[''ў''] нас багатства і щастя золотого'' (а колькі ў нас багацьця і шчасьця залатога).

3. ''Джериха встала **й** собі пішла в хату'' (Джэрыха ўстала й сабе пайшла ў хату).

4. ''Ті очі так **і** променилися м’яким, довірливим світлом'' (тыя вочы так і прамянелі мяккім, даверлівым сьвятлом).

* У пачатку маўленьня перад словам, якое пачынаецца зычным гукам, вымаўляецца і адпаведна пішацца **[у]**: ***У*' лісі був, а дров не бачи**в**[*ў*]* (У лесе быў, а дроў ня бачыў). Перад словам, якое пачынаецца з галоснага, гучыць зычны *'[в]**: ***В*'[*ў*] автобусі ба­гато людей* (у аўтобусе багата людзей). Чаргаваньне *'[у]** — **[в]** у пачатку словаў залежыць ад значэньня слова. Правапіс замацоўвае напісаньне некаторых словаў толькі з **[у]** ці толькі з **[в]*': *утиск* (уціск), *угруповання* (групоўка), *уряд* (урад), *указ* (указ), *влада* (улада), *власний* (уласны), *вплив* (уплыў), *вправа* (управа [кірунак]), але зь іншым значэньнем — *управа*(управа [на кагосьці]), *враження* (уражаньне), але *ура­ження* (паражэньне), *вступ* (уступленьне), але *уступ'' (уступ [прыступка]).

## Некаторыя фразы на ўкраінскай мове

## Глядзіце таксама
* Украінская мова

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Калекцыя аўдыёфайлаў з вымоваю 16 тыс. украінскіх слоў
* Український правопис / Ред.: Є. І. Мазніченко, Н. М. Максименко, О. В. Осадча. — К.: Наукова думка, 2012. — 288 c.

Катэгорыя:Украінская мова