open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Электронная музыка

**Электронная музыка** (ад , у простамоўі таксама «электроніка») — шырокі музычны жанр, які абазначае музыку, створаную з выкарыстаньнем электронных музычных інструмэнтаў. Хоць першыя электронныя інструмэнты зьявіліся яшчэ напачатку XX стагодзьдзя, электронная музыка як жанр разьвілася ў другой палове XX стагодзьдзя й на пачатак XXI стагодзьдзя ўключае дзясяткі разнавіднасьцяў.

Электронная музыка апэруе гукамі, якія ўтвараюцца пры выкарыстаньні электронных тэхналёгіяў і электрамэханічных музычных інструмэнтаў. Прыкладамі электрамэханічных музычных інструмэнтаў могуць служыць тэлармоніюм, арган Гаманда й электрагітара. Чысты электронны гук атрымліваюць, ужываючы такія інструмэнты як тэрмэнвокс, сынтэзатар і кампутар.

Электронная музыка першапачаткова асацыявалася толькі з заходняй акадэмічнай музыкай, але гэта зьмянілася са зьяўленьнем даступных па кошце электронных сынтэзатараў ў канцы 1960-х гадоў. Сынтэзатары праз свой умераны кошт сталі даступныя ня толькі буйным студыям гуказапісу, але таксама й шырокай публіцы. Гэта зьмяніла вобраз папулярнай музыкі — сынтэзатары сталі выкарыстоўваць шматлікія рок- і поп-артысты. З гэтага моманту электронная музыка стала звыклай часткай папулярнай культуры. У 1970-х гадох электронная музыка пачала аказваць значны ўплыў на папулярную музыку праз зьяўленьне такіх жанраў, як то дыска, краўт-рок, новая хваля, сынці-поп, гіп-гоп і EDM. У 1980-х гадох электронная музыка стала больш дамінуючай у папулярнай музыцы з большай залежнасьцю ад сынтэзатараў і выкарыстаньнем праграмуемых барабанных машын, як то Roland TR-808 і сынтэзатараў басу, такіх як TB-303. У гэтай жа дэкадзе набылі папулярнасьць лічбавыя тэхналёгіі для сынтэзатараў, у тым ліку лічбавыя сынтэзатары, як то Yamaha DX7. Група музыкаў і дзеячаў з музычнай сфэры распрацавалі лічбавы інтэрфейс MIDI. Сёньня электронная музыка ўключае ў сябе вялікую колькасьць розных стыляў ад экспэрымэнтальнай акадэмічнай музыцы да папулярнай электроннай танцавальнай музыкі. На сёньня поп-электронная музыка найбольш папулярна ў сьвеце й адносіцца да мэйнстрымавай музыкі ў адрозьненьне ад папярэдніх часоў, калі такая музыка спэцыялізавалася толькі на нішавых рынках.

## Глядзіце таксама
* Тэхна
* Эмбіент
* Kraftwerk
* Жан-Мішэль Жар
* Электронны гардкор

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Гісторыя электронных музычных інструмэнтаў


Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы
Флямэнка

**Флямэ́нка** () — традыцыйны музычна-танцавальны стыль, які паходзіць з гішпанскай правінцыі Андалюзіі. Флямэнка, як вядома на сёньня, узыходзіць да XVIII стагодзьдзя, была заснавана на аснове андалюзійскай музыкі й танцу. Флямэнка было ўпершыню згадана ў літаратуры ў 1774 годзе ў кнізе Хасэ Кадальса, як жанр, які паходзіць ад андалюзійскай і цыганскай музыкі і танцавальных стыляў. Існуе спрэчка паводле ягонага паходжаньня, бо існуюць розныя меркаваньні й аспэкты на конт паходжаньня стылю, гэтак навукова не даказаныя, але лічыцца, што флямэнка зьвязана з маўрытанскай культурай, але само па сабе зьяўляецца сумесьсю культурных стыляў мусульманаў, цыганаў, кастыльскіх імігрантаў, габрэяў і іншых народнасьцяў Андалюзіі, якія прывялі да стварэньня гэтага жанру. На цяперашні час флямэнка разглядаецца як нематэрыяльная культурная спадчына чалавецтва і рэгіёну Андалюзіі.

Флямэнка ёсьць зьліцьцём  музычнага суправаджэньня (токе, ), сьпеваў (кантэ, ) і танца (байле, ). Стыль прадстаўлены некалькімі дзясяткамі разнавіднасьцяў, то бок лік якіх большы за 50. Танцы й песьні флямэнка, як правіла, суправаджаюцца гітарай і пэркусіяй: рытмічным біцьцём у ладкі (пальмас, ), гульнёй на пэркусійнай скрыні (кахон, ); часам — кастаньетамі. Выканаўцы флямэнка называюцца «баядор» (танцор) і «кантаор» (сьпявак), «такаор» (гітарыст).

У апошнія гады папулярнасьць флямэнка значна пашырылася ў Лацінскай Амэрыцы, як то ў Гватэмале, Коста-Рыцы, Панаме й Сальвадоры, дзе ў апошні час зьявіліся шмат групаў і школаў флямэнка. У Японіі флямэнка настолькі папулярны, што колькасьць школаў флямэнка пераўзыходзіць колькасьць аналягічных установаў у Гішпаніі. У лістападзе 2010 году ЮНЭСКО аб’явіла флямэнка нематэрыяльнай культурнай спадчынай чалавецтва.

## Глядзіце таксама
* Антоніё Гадэс
* Лёля Флёрэс

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Андалюзійскае агенцтва па разьвіцьцю флямэнка. 
* Flamenco Olímpico. Дакумэнтальны рэпартаж. 
* Усё пра флямэнка. 

Катэгорыя:Гішпанія
Катэгорыя:Культура Гішпаніі
Катэгорыя:Танцы
Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы
Мурашкі (вусякі)

**Мурашкі** () — сямейства грамадзкіх вусякоў атрада перапонкавакрылых, да якога таксама ставяцца восы і пчолы. Адносяцца да ліку найболей распаўсюджаных вусякоў, даволі цікавы сваёй арганізацыяй супольства. Навука, якая займаецца вывучэньнем мурашак, называецца мірмэкалёгіей. Мурашкі эвалюцыянавалі ад восападобнага продка ў крэйдавы пэрыяд, каля 140 мільёнаў гадоў таму.

Мурашкі ўтвараюць калёніі, якія вар’іруюцца ў памерах ад некалькіх дзесяткаў драпежных асобаў, якія жывуць у невялікіх натуральных поласьцях да высокаарганізаваных калёніяў, якія могуць займаць вялікія тэрыторыі і складаюцца зь мільёнаў арганізмаў. У вялікіх калёніях асобныя мурашкі адносяцца да розных «кастаў», як то бяскрылыя самкі, жаўнеры, працоўнікі і іншыя спэцыялізаваныя групы. Калёніі часам разглядаюцца як супэрарганізм, бо мурашкі ў іх дзейнічаюць як адзінае цэлае, калектыўна працуючы разам на падтрымку жыцьцядзейнасьці калёніі.

Мурашкі калянізавалі амаль кожны вучастак сушы на Зямлі. Адзінымі месцамі, пазбаўленыя мурашкаў, зьяўляюцца Антарктыда і некалькі аддаленых або негасьцінных астравоў, зь цяжкімі ўмовамі жыцьця. Мурашыныя калёніі квітнеюць у большасьці экасыстэмаў, а таксама могуць утвараць да 15—25% ад біямасы жывёлаў на пэўнай тэрыторыі. Іхны посьпех выжываньня ў розных асяродзьдзях атаесамляецца зь іхнай сацыяльнай арганізацыяй і іхнай здольнасьцю зьмяняць асяродзьдзе пражываньня, задзейнічаць рэсурсы, і здольнасьць да самаабароны.

Мурашынае супольства практыкуе падзел працы, зносіны паміж асобамі, і здольнасьць вырашаць складаныя задачы. Гэтыя паралелі з чалавечымі супольнасьцямі ўжо даўно зьяўляецца крыніцай натхненьня і прадметам дасьледаваньняў. Шматлікія чалавечыя культуры выкарыстоўваюць мурашак ў ежу, для атрыманьня лекаў і рытуалаў. Некаторыя віды высока цэняцца ў ролі біялягічных сродкаў барацьбы з шкоднікамі.

## Глядзіце таксама
* Camponotus herculeanus

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* AntBase. Таксанамічная база зьвестак.
* Форум пра мурашоў. AntStore.
* Мурашкі. AntClub.

Катэгорыя:Вусякі
Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы
Віды пад пагрозай выміраньня

**Ві́ды пад пагро́зай выміра́ньня** — біялягічныя віды, які знаходзяцца пад пагрозаю выміраньня праз сваю малую колькасьць альбо пэўныя чыньнікі навакольнага асяродзьдзя. Віды пад пагрозай выміраньня ёсьць звычайным таксанамічны відам, але можа быць і іншай эвалюцыйна значымай адзінкай, напрыклад падвідам. Міжнародны зьвяз аховы прыроды (МЗАП) вызначае адсотак відаў пад пагрозай выміраньня прыблізна ў 40% ад усіх арганізмаў, абапіраючыся на рознаманэнтнасьць відаў, вядомых да 2006 году (МЗАП зьбірае зьвесткі пра ўсе віды, схільныя да пагрозы выміраньня ў той ці іншай ступені).

Раней пра гэта людзі практычна не турбаваліся, забіваючы столькі жывёлаў, колькі трэба было для ежы ці шкуры. З разрастаньнем насельніцтва і гандлю колькасьць узрастала, што часьцяком прыводзіла да выміраньня некаторых відаў. Толькі да сярэдзіны XVI стагодзьдзя людзі сталі турбавацца аб тым, што часам паляўнічыя ўгодзьдзі пустуюць, і менавіта тады пачалі ўводзіцца першыя абмежаваньні на паляваньне. Аднак гэткая забарона мае іншую мэту — працяг паляваньня пасьля аднаўленьня колькасьці зьвера. А першыя ж забароны, якія забараняюць паляваньне і іншае вынішчэньне жывёлаў, нарадзіліся зусім не раней канчатку XIX стагодзьдзя, калі нават у самой Эўропе пачалі зьнікаць некаторыя віды, то бок амаль вымерлі зубры, яшчэ ў 1627 годзе зьнік тур, і зьнікаў тарпан, які вымер у 1918 годзе.

У многіх краінах існуюць законы, якія забясьпечваюць абарону гэтых відах: напрыклад, забарона на паляваньне, абмежаваньне асваеньня земляў або стварэньне запаведнікаў. Фактычна толькі нешматлікія віды, схільныя да пагрозы выміраньня, атрымліваюць юрыдычную абарону. Большасьць відаў выміраюць альбо патэнцыйна вымруць, гэтак і не атрымаўшы водгуку ў грамадзтве.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* The U.S. Fish and Wildlife Service (USFWS) — Endangered Species Program
* U.S. Fish & Wildlife Service. Threatened and Endangered Species System (TESS)
* The World Conservation Union (IUCN)
* The Convention on Biological Diversity
* Conservation Breeding Specialist Group, IUCN
* Conservation Breeding Specialist Group, IUCN: CBSG «PHVA» Reports (Population and Habitat Viability Assessment)
* The World Wide Fund for Nature
* African Wild Dog Conservancy
* Endangered Species & Wetlands Report
* Endangered species by continent
* Sundarbans Tiger Project
* Everything you wanted to know about endangered species
*  «Science counts species on brink». *BBC News*.
* Endangered Native Carnivores in the Southern Rockies
* Read Congressional Research Service (CRS) Reports regarding Endangered Species
* Endangered Species Information
* CBC Digital Archives — Endangered Species in Canada
* 100 Success Stories for Endangered Species Act
* The Red List


Катэгорыя:Чырвоная кніга
Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы
Прада (музэй)

**Прада** () — музэй і мастацкая галерэя, якія знаходзяцца ў Мадрыдзе, сталіцы Гішпаніі. У Прада знаходзіцца адна з лепшых у сьвеце калекцый эўрапейскага мастацтва пэрыяду XII—XIX стагодзьдзяў. Музэй быў утвораны на падставе гішпанскай Каралеўскай Калекцыі. Заснаваны як музэй карцін і скульптуры, ён таксама зьмяшчае іншыя важныя калекцыі: больш чым 5000 малюнкаў, 2000 друкаваных выданьняў, 1000 манэт і мэдалёў, і амаль 2000 дэкаратыўных аб’ектаў і твораў мастацтва.

Катэгорыя:Культура Мадрыду
Катэгорыя:Музэі Гішпаніі
Аданталёгія

**Аданталёгія** (ад , родны склон *odontos* — зуб і  — навука) — навука, якая вывучае будову, варыяцыі і эвалюцыю зубасківічнай сыстэмы. Аданталёгія разглядае пытаньні, зьвязаныя з анатоміяй, фізыялёгіяй, паталёгіяй і прафіляктыкай захворваньняў органаў жаваньня і падзі, разглядаючы іх у сувязі з агульным станам арганізму чалавека і сацыяльнымі ўмовамі ягонага існаваньня. 

Тэрапэўтычная аданталёгія ёсьць састарэлым сынонімам стаматалёгіі, разглядае пытаньні лячэньня і прафіляктыкі зубных захворваньняў. Антрапалягічная аданталёгія — кірунак антрапалёгіі, які вывучае эвалюцыйную, расавую і этнічную зьменлівасьць будовы зубной сыстэмы чалавека і ягоных папярэднікаў. Аданталёгія падзяляецца на лекавую і сацыяльную.

## Аданталягічныя прыкметы
Прыкметы, якія вывучаюцца аданталёгіяй ёсьць усё біялягічныя ўласьцівасьці зубавай сыстэмы, якія могуць быць выяўленыя пры дапамозе аданталягічных мэтадаў. Яны падзяляюцца на дзьве асноўныя групы — вымяральныя прыкметы (або адантамэтрычныя), гэта значыць тыя, якія могуць быць вымераныя па шэрагу стандартных характарыстыкаў, як то даўжыня, вышыня і іншыя, а таксама апісальныя (або адантаскапічныя) — асобныя варыяцыі і анамаліі будовы і рэльефу зубоў і іхных асобных частак. Асобна Аляксандар Зубаў выдзяляў кірунак аданталёгіі, які вывучае структуру бугарковых узораў на галоўках зубоў — адантагліфіка.

## Глядзіце таксама
* Стаматалёгія

## Крыніцы

## Літаратура
* 

## Вонкавыя спасылкі

* Расавая аданталёгія

Катэгорыя:Антрапалёгія
Катэгорыя:Зубы
Страўнікава-кішачны тракт

**Страўнікава-кішачны тракт** — сыстэма органаў сапраўдных шматвузавых жывёлаў, прызначаная для перапрацоўкі й здабываньня зь ежы пажыўных рэчываў, усмоктваньня іх у кроў і вывядзеньня з арганізму неперавараных рэшткаў. Страўнікава-кішачны тракт чалавека складаецца з страўніка, тонкай кішкі й тоўстай кішкі, але часам тэрмін ахоплівае ўсе структуры, ад рота да анусу. «Стрававальная сыстэма» зьяўляецца больш шырокім тэрмінам, які ўключае ў сябе ўсе структуры, у тым ліку дапаможныя органы страваваньня. У гэтай сыстэме, працэс страваваньня мае шмат этапаў, першы зь якіх пачынаецца ў роце. Пераварваньне ежы ўключае ў сябе ейнае расьшчапленьне на больш дробныя кампанэнты, пакуль яны ня змогуць быць паглынутыя й засвойваеныя арганізмам.

У дарослага самца чалавека, страўнікава-кішачны тракт складае 5 мэтраў у даўжыню, альбо да 9 мэтраў без эфэкту цягліцавага тонусу, і складаецца зь верхняга й ніжняга тракту. У страўнікава-кішачным тракце таксама можна вызеліць на пярэднюю кішку, сярэднюю й заднюю, адлюстроўваючы эмбрыянальнае паходжаньня кожнага сэгмэнта тракта.

Страўнікава-кішачны тракт вызваляе гармоны, якія дапамагаюць рэгуляваць працэс страваваньня. Гэтыя гармоны ўключаюць гастрын, сэкрэтын, халецыстакінін і грэлін, якія прамежкава зьяўляюцца інтракрыннымі й аўтакрыннымі мэханізмамі, паказваючы, што вузы вырабляюць гэтыя гармоны, захоўваючы структуру ўсёй эвалюцыі. Жаваньне, у працэсе якога ежа зьмешваецца са сьліной, пачынае працэс страваваньня. Пасьля пражоўваньня атрымоўваецца болюс, які можа быць паглынуты па страваводу да страўніка. Тут ён зьмешваецца са страўнікавым сокам, а потым праходзіць да дванаццаціпалай кішкі, дзе ён зьмешваецца з шэрагам фэрмэнтаў, выпрацоўваемых падстраўнікавай залозай. Сьліна таксама зьмяшчае каталітычны фэрмэнт, які мае назоў аміляза, што пачынае дзейнічаць на прадукты харчаваньня яшчэ ў роце.

## Хваробы
* Сальманэлёз

## Глядзіце таксама
* Helicobacter pylori

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Страўнікавая сыстэма.


Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы
Мэтраполітэн (музэй)

**Мэтраполітэн** () — найбуйнейшы музэй мастацтва ў Нью-Ёрку, ЗША. Знаходзіцца на так званай Музэйнай міле на 5-й авэню дзе знаходзяцца дзевяць разнастайных музэяў. У шырокіх колах мастацтвазнаўцаў і жыхароў Нью-Ёрку музэй завецца як **Мэт**.

## Гісторыя
Музэй быў заснаваны ў 1870 годзе  групай амэрыканскіх бізнэсоўцаў і прыхільнікаў мастацтва (*the Union League Club of New York*). Ён упершыню адкрыў свае дзьверы для публікі 20 лютага 1872 году. Першым прэзыдэнтам стаў Джон Тэйлар Джонстан, а выканаўчым дырэктарам — выдавец Джордж Палмэр Путнэм.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Музэі Нью-Ёрку
Бжазова Гаць

**Бжазова Гаць** () — вёска ў гміне Кураў Пулаўскага павету Люблінскага ваяводзтва Польшчы. Бжазова Гаць стаіць на рацэ Кураўка.  

У 1887 годзе ў вёсцы нарадзіўся Станіслаў Пэнкаля. 

## Крыніцы

Катэгорыя:Населеныя пункты Люблінскага ваяводзтва
Катэгорыя:Пулаўскі павет
Станіслаў Пэнкаля

**Станіслаў Пэнкаля** (; нар. 5 красавіка 1887 году ў Бжазовай Гаці — пам. 10 верасьня 1939 году ў Кураве) — польскі грамадзкі і палітычны дзяяч.

Зь сялянскай сям’і. Удзельнічаў у кансьпірацыі супраць царскай улады. Быў сябрам Баявой арганізацыі Польскае Сацыялістычнае Партыі. Яго тры браты, таксама сацыялісты, былі расстраляныя расейцамі ў 1906 годзе. Да 1914 году знаходзіўся пад паліцэйскім наглядам. За часам Першай сусьветнай вайны належаў да Польскай вайсковай арганізацыі. У 1918 годзе быў арыштаваны аўстрыйцамі за ўдзел у патрыятычных дэманстрацыях. Дабравольцам удзельнічаў у вайне з бальшавікамі. За часам вольнай Польшчы належаў да сялянскіх партыі. У 1919—1922 гадох быў дэпутатам Заканадаўчага сойму. Быў таксама войтам або намесьнікам войта Курава (дакладных зьвестак няма). Быў заснавальнікам гміннай крэдытнай касы й сябрам яго кантрольнай камісіі. Загінуў падчас бамбардзіроўкі Курава нямецкай Люфтвафэ.

Быў узнагароджаны Крыжам Незалежнасьці (1937).

## Крыніцы

## Літаратура
* Stanisław Pękala, w: *Posłowie i senatorowie Rzeczypospolitej Polskiej 1919—1939: słownik biograficzny. T. 4. M-P*, Piotr Majewski; red. nauk. Grzegorz Mazur; Wydawnictwo Sejmowe, Warszawa 2009, s. 351—352 

Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1887 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Люблінскім ваяводзтве
Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў Расейскай імпэрыі
Катэгорыя:Сябры Польскай вайсковай арганізацыі
Катэгорыя:Удзельнікі польска-савецкай вайны
Катэгорыя:Дэпутаты Сойму Польскай Рэспублікі (1918—1939)
Катэгорыя:Палітыкі мясцовага кіраваньня Польскай Рэспублікі (1918—1939)
Катэгорыя:Памерлі ў Люблінскім ваяводзтве
Катэгорыя:Ахвяры бамбаваньня
Пчаліныя

**Пчалі́ныя** — надсямейства джаланосных лятальных вусякоў падатрада сьцябліністачэраўныя атраду балонкакрылых, роднаснае восам і мурашам. Навука аб пчолах называецца апіялёгія (апідалёгія).

Налічвае 6 сямействаў і каля 30 000 відаў. Пашыраныя паўсюдна. Кормяцца пылком і нэктарам расьлінаў. Маюць гаспадарчую значнасьць у якасьці апыляльнікаў расьлінаў. Меданосных пчолаў разводзяць дзеля атрыманьня мёду і іншых вырабаў пчалярства. Даўжыня складае ад 1,5 мм да 5 см. У большасьці відаў 1—1,5 см. Цела пераважна ўкрытае валаскамі. Рот грызуча-ліжучы ў выглядзе хабатка. Многія віды маюць зьбіральныя прыстасаваньні для пылку, у тым ліку густыя валаскі на задніх нагах або пашыраныя галёнкі і першы членік задняй лапкі. Добра разьвітыя сьлінныя залозы і вальляк. Маюць джала і атрутныя залозы. Большасьць відаў адзіночныя. У гнязьдзе самец і самка, якая будуе гняздо і зьбірае корм для лічынак. У грамадзкіх відаў пчаліная сям'я складаецца з адной або некалькіх плодных самак і самцоў, а таксама мноства бясплодных працоўных самак. Паразытныя віды адкладаюць яйцы на корм, назапашаны іншымі вусякамі, і карыстаюцца гнёздамі іншых відаў пчолаў.

## Беларусь
У Беларусі пераважна трапляюцца чмялі і віды сямейства пчолаў — андрэна, гілеюс, калет і панург. 

## Крыніцы
Нарды

**Нарды** — настольная гульня, разьлічаная на двух гульцоў. Гульня праходзіць на спэцыяльнай дошцы, падзеленай на дзьве паловы. Мэты гульні — кідаючы кубік і перамяшчаючы шашкі ў адпаведнасьці з ачкамі, якія выпалі, прайсьці поўнае кола па дошцы, зайсьці імі ў сваю хату й выкінуць іх за дошку раней, чым гэта зробіць супраціўнік.

## Глядзіце таксама
* Кароткія нарды
* Крыжыкі-нулікі

## Вонкавыя спасылкі

* Гласары
* Правілы, артыкулы, школа нардаў і шмат што іншае
* Усё аб нардах
* Чатранг-Намаг. зьўленьне гульні
* Праект LiveGames зьмяшчае гульню ў Нарды он-лайн

Катэгорыя:Гульні на дошцы
Антоні Фуртак

**Антоні Ян Фуртак** (; нар. 12 чэрвеня 1944 году ў Хжонхувку) — былы польскі палітык.

Працаваў на гдынскіх вэрфях. Пасьля працаваў кіраўнікам аддзяленьня садоў у сельскагаспадарчай школе. З 1985 году працаваў на сваёй фэрме. У 1990—2003 гадох зноў працаваў на вэрфях. З 2004 году на пэнсіі.

У 1980—1981 гадох быў дзеячом прафсаюзу Салідарнасьць і Салідарнасьці фэрмэраў. Пасьля ўводу ваеннага палажэньня ўходзіў у кансьпірацыйнае структуры Салідарнасьці. У 1989 годзе быў абраны дэпутатам Сойму X скліканьня (1989—1991) зь сьпісу кандыдатаў Грамадзкага камітэту. У 1991 годзе быў пераабраны дэпутатам Сойму I скліканьня (1991—1993) з акругі Гданьск. Быў старшынём сельскагаспадарчай камісіі Сойму.

## Літаратура
* Hanna Malarecka-Simbierowicz (red.), Nasi w Sejmie i Senacie, Oficyna Wydawnicza Volumen, Warszawa 1990 

## Вонкавыя спасылкі
* Зьвесткі пра былых дэпутатаў Сойму на старонцы Сойму 
* Antoni Furtak // Encyklopedia Solidarności 
* Асабістая старонка 

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Люблінскім ваяводзтве
Катэгорыя:Дэпутаты Сойму Польскай Рэспублікі
Археі

**Археі** () — дамэн ці надцарства жывых арганізмаў. Археі зьяўляюцца аднавузавымі пракарыётамі, якія на малекулярным узроўні заўважна адрозьніваюцца як ад бактэрыяў, гэтак і ад эўкарыётаў. Адрозьненьні назіраюцца ў кампанэнтах сынтэзу бялку, структуры вузавай сьценкі, біяхіміі (толькі сярод архей ёсьць мэтанагеты) і ўстойлівасьць да фактараў зьнешняга асяродзьдзя (большая частка — экстрэмафілы). У мінулым археі клясыфікаваліся як бактэрыі, іншымі вядомымі пракарыётамі, архебактэрыямі, аднак гэтая клясыфікацыя на сёньня лічыцца састарэлай. На самой справе археі маюць незалежную эвалюцыйную гісторыю і маюць шмат адрозьненьняў у сваёй біяхімічнай будове ад іншых формаў жыцьця, таму яны цяпер клясыфікуюцца як асобны дамэн.

Археі і бактэрыі, як правіла, маюць аналягічную форму і памер, хоць колькі археяў маюць формы досыць адрозныя ад бактэрыяў, як то плоская і квадратовая форма вузаў археі віду *[[Haloquadratum walsbyi]]*. Нягледзячы на ​​гэтае марфалягічнае падабенства з бактэрыямі, археі валодаюць генамі і мэтабалічнымі рэакцыямі, якія больш цесна зьвязаны зь некаторымі эўкарыётамі. Іншыя аспэкты біяхіміі археяў ёсьць унікальнымі, як то яны залежаць ад этэрных ліпідаў у іхнай вузавай мэмбране. Археі сілкуюцца з большай колькасьці крыніцаў энэргіі ў параўнаньні з эўкарыётамі. Крыніцамі выступаюць цукар, аміяк, іёны мэталаў або нават газападобны вадарод. Талерантныя да солі археі выкарыстоўваюць сонечнае сьвятло ў якасьці крыніцы энэргіі, а іншых віды археяў сілкуюцца вугляродам, але ў адрозьненьне ад расьлінаў і цыянабактэрыяў, невядомы аніводны зь відаў археяў, які сілкуецца адразу зь дзьвюх вышэйзгаданых крыніцаў. Археі размножваюцца бясплоцевым шляхам праз дзяленьне, фрагмэнтацыю або адлучэньне. У адрозьненьне ад бактэрыяў і эўкарыётаў няма вядомых відаў археяў, якія размножваюцца праз зароднікі.

Першапачаткова археі разглядаліся як экстрэмафілы, якія жывуць у неспрыяльных умовах навакольнага асяродзьдзя, як то гарачыя крыніцы і салёныя возеры, але з тых часоў яны былі знойдзены ў шырокім дыяпазоне асяродзьдзяў пражываньня, у тым ліку ў глебе, акіянах і балотах. Акрамя таго, археі зьяўляюцца часткай мікрафлёры чалавека, бо іх можна знайсьці ў тоўстай кішцы, роце і на скуры. Асабліва шматлікую колькасьць гэтых арганізмаў можна сустрэць у акіяне, а археі, якія жывуць у плянктоне, могуць разглядацца як адна з найбольш распаўсюджаных групаў арганізмаў на плянэце. Археі зьяўляюцца важнай часткай жыцьця Зямлі і могуць гуляць ролю ў вугляродным і азотным цыклях. Няма выразных прыкладаў археявых патагенаў або паразытаў, але часьцяком яны выступаюць у ролі мутуалістаў і камэнсалаў. Адным з такіх прыкладаў зьяўляецца мэтанагены, якія насяляюць страўнікава-кішачны тракт чалавека, дзе дапамагаюць у працэсе страваваньня. Мэтанагены выкарыстоўваюцца ў вытворчасьці біягазу і ачыстцы сьцёкавых водаў, а таксама ў галіне біятэхналёгіяў, дзе эксплюатуюцца фэрмэнты экстрэмафільных архебактэрыяў, якія могуць вытрымліваць высокія тэмпэратуры і арганічныя растваральнікі.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Уводзіны пра археі. 
* Таксанамічная клясыфікацыя археяў. 

Катэгорыя:Пракарыёты
Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы
Інфрачырвонае выпраменьваньне

**Інфрачырвонае выпраменьваньне** — электрамагнітнае выпраменьваньне са спэктральным дыяпазонам паміж чырвоным канцом бачнага сьвятла (з даўжынёй хвалі λ = 0,74 мкм) і мікрахвалевым выпраменьваньнем (λ ~ 1—2 мм). Інфрачырвонае выпраменьваньне вынайшаў у 1800 годзе ангельскі навуковец Ўільям Гэршэль.

У наш час увесь дыяпазон інфрачырвонага выпраменьваньня падзяляюць на тры складнікі:
* кароткахвалевы абсяг: λ&nbsp;=&nbsp;0,74—2,5 мкм;
* сярэднехвалевы абсяг: λ&nbsp;=&nbsp;2,5—50 мкм;
* даўгахвалевы абсяг: λ&nbsp;=&nbsp;50—2000 мкм;

Апошнім часам даўгахвалевую ўскраіну гэтага дыяпазону выдзяляюць у асобны, незалежны дыяпазон электрамагнітных хваляў — тэрагэрцавае выпраменьваньне (сублімілімэтравае выпраменьваньне).

Інфрачырвонае выпраменьваньне таксама называюць «цеплавым» выпраменьваньнем, бо інфрачырвонае выпраменьваньне ад нацепленых прадметаў успрымаецца скурай чалавека як адчуваньне цяпла. Пры гэтым даўжыні хваляў, якія выпраменьваюцца целам, залежаць ад тэмпэратуры нацяпленьня: чым вышэйшая тэмпэратура, тым карацейшая даўжыня хвалі і вышэйшая інтэнсіўнасьць выпраменьваньня. Спэктар выпраменьваньня абсалютна чорнага цела пры адносна невысокіх (да некалькі тысячаў Кельвінаў) тэмпэратурах ляжыць у асноўным менавіта ў гэтым дыяпазоне. Інфрачырвонае выпраменьваньне выпускаюць узбуджаныя атамы ці іёны.

## Цяпло

Інфрачырвонае выпраменьваньне часта называюць «цеплавым выпраменьваньнем», але насамрэч гэта сьвятло і электрамагнітнае выпраменьваньне любой частасьці награвае рэчы, якія паглынаюць гэтае выпраменьваньне. На інфрачырвонае выпраменьваньне ад Сонца выпадае толькі 49% цяпла, якое атрымлівае Зямля — астатняе цяпло атрымліваецца ад сьвятла, якое паглынаецца і зноў выпрамяняецца з большымі даўжынямі хвалі. Лазэры, якія выпрамяняюць бачнае сьвятло або ультрафіялет, могуць абпаліць паперу, а вельмі расьпечаныя рэчы могуць выпрамяняць бачнае сьвятло. Рэчы, што маюць пакаёвую тэмпэратуру, выпрамяняюць звычайна ў дыяпазоне 8-25 нм.

Цеплыня — энэргія, якую набывае ці губляе цела пры цеплаперадачы. У адрозьненьне ад цяпла, пераданага сродкамі цеплаправоднасьці або канвэкцыі, выпраменьваньне можа перадавацца ў вакуўме.

## Крыніцы

Катэгорыя:Электрамагнітныя зьявы

Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы
Флейта

**Фле́йта** () — агульная назва для шэрагу інструмэнтаў з групы драўляных духавых. У адрозьненьне ад іншых духавых інструмэнтаў, у флейты гукі ўтвараюцца ў выніку расьсячэньня плыні паветра аб грань, замест выкарыстаньня язычка. Музыка, які грае на флейце, звычайна мянуецца флейтыстам. Флейтай звычайна называюць найбольш распаўсюджаную ў прафэсійнай музыцы разнавіднасьць флейтаў — папярочную флейту. Флейта зьяўляецца адным з самых старажытных музычных інструмэнтаў. Прабацькам флейты можна назваць звычайны сьвісток, які зьявіўся яшчэ ў старажытных народаў, і ў тыя часы быў хутчэй не музычным інструмэнтам, а цацкай альбо прыстасаваньнем для выкананьня рэлігійных магічных абрадаў, як напрыклад, у індзейцаў Паўночнай і Паўднёвай Амэрыцы, якія выгатаўлялі сьвісткі з гліны, косткаў і дрэва.

Першыя флейта былі выраблены 35—40 тысячаў гадоў да н. э. і знойдзены ў рэгіёне Швабская Альба ў Нямеччыне. Гэтыя флейты паказваюць, што распрацаваная музычная традыцыя існавала з самага раньняга пэрыяду прысутнасьці сучаснага чалавека ў Эўропе.

## Гісторыя разьвіцьця
Старажытнай формай флейты, відаць па ўсім, зьяўляецца сьвісток. Паступова ў сьвістковых люлечках сталі прарэзаць пальцавыя адтуліны, ператвараючы просты сьвісток у сьвістковую флейту, на якой ужо можна было выконваць музычныя творы. Першыя археалягічныя знаходкі флейты датуюцца 35—40 тысячаў гадоў да нашай эры, такім чынам флейта зьяўляецца адным з самых старажытных музычных інструмэнтаў у сьвеце.

Падоўжная флейта была вядомая ў Старажытным Эгіпце яшчэ пяць тысячаў гадоў таму назад, і яна застаецца асноўным духавым інструмэнтам на ўсім Блізкім Усходзе. Падоўжная флейта, якая мае 5—6 пальцавых адтулінаў і здольная да актаўнага перадуваньню, забясьпечвае поўны музычны гукарад, асобныя інтэрвалы ўнутры якога могуць зьмяняцца, утвараючы розныя лады пасродкам пераскражаваных пальцаў, закрыцьця адтулінаў напалову, а таксама зьмены кірунку й сілы дыханьня.

## Глядзіце таксама
* Блёкфлейта
* Дзі — кітайская папярочная флейта
* Ірляндзкая флейта — папярочная флейта, выкарыстоўваемая ў Ірляндыі
* Кена — балівійская падоўжная флейта
* Жалейка — беларуская падоўжная двуствольная сьвістковая флейта
* Папярочная флейта
* Пыжатка — руская падоўжная аднаствольная флейта
* Ўістл — ірляндская (шатляндзкая, ангельская) падоўжная флейта

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Форум флейтыстаў
* Флейта спосабы сварэньня й гульні
* Нотны архіў для флейты


Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы
Аўтаспорт

**Аўтаспо́рт**, **аўтамабільны спорт**; (, таксама ) — катэгорыя тэхнічных відаў спорту, у якіх людзі спаборнічаюць у хуткасьці праходжаньня трасы на аўтамабілях (прататып, легкавы аўтамабіль, грузавік, недарожнік і г. д.). Большасьць сусьветных чэмпіянатаў па аўтаспорту праводзяцца Міжнароднай аўтамабільнай фэдэрацыяй.

Аўтаспорт — папулярны від спорту. Тэлетрансьляцыі спаборніцтваў маюць вялікую тэлевізійную аўдыторыю ўва ўсім сьвеце. Асаблівасьць аўтагонках у тым, што гэта тэхнічны від спорту, і посьпех у іх патрабуе працы вялікіх калектываў адмыслоўцаў: канструктараў, мэханікаў, штурманаў і пілётаў.

Аўтагонкі выконваюць таксама функцыю распрацоўкі й тэставаньня інавацыйных тэхналёгій у канструяваньні аўтамабіляў. Вядучыя сусьветныя вытворцы аўтамабіляў і аўтамабільных аксэсуараў звычайна маюць свае завадзкія каманды альбо спансуюць незалежныя каманды. Акрамя перавагаў, зьвязаных з тэставаньнем новых тэхналёгіяў, спонсарства служыць таксама сродкам рэклямы.

## Гісторыя
### Пачатак
Першыя гонкі пачаліся неўзабаве пасьля будаўніцтва першага пасьпяховага аўтамабіля з бэнзінавым рухавіком. Першая гонка адбылася 28 красавіка 1887 году й была арганізвана галоўным рэдактарам ​парыскага выданьня «Le Vélocipède», гаспадаром Фосье. Гонка складалася з 2 км трасы ад моста Нэі ў Булёнскім лесе. Яе выйграў Жорж Бутон з кампаніі Дыён-Бутон на машыне, якую ён пабудаваў разам з Жулем-Альбэрам дэ Дыёнам, але Бутон быў і адзіным удзельнікам заезду, таму гэтую гонку складана назваць паўнавартасным спаборніцтвам.

## Крыніцы
Вайсковая справа

**Вайсковая справа** — складаны тэрмін, які можа мець наступныя значэньні:
* У шырокім разуменьні ахоплівае ўсе пытаньні вайсковае тэорыі і практыкі, зьвязаныя з вайсковым будаўніцтвам, падрыхтоўкай і дзеяньнямі ўзброеных сілаў, у мірны і ваенны час, падрыхтоўкі насельніцтва краіны на выпадак вайны;
* у вузкім разуменьні — гэта сыстэма ведаў, неабходных вайскоўцам і вайсковаабавязаным для пасьпяховага выкананьня свайго вайсковага абавязку.

Як правіла войска падзяляецца на розныя галіны, як то сухапутныя сілы, вайскова-марскія сілы, вайскова-паветраныя сілы, а ў некаторых краінах — марская пяхота і берагавая ахова. Задача вайскоцаў звычайна вызначаецца як абарона дзяржавы і ейных грамадзянаў, а таксама вядзеньне вайны супраць іншай дзяржавы. Вайскоўцы могуць таксама мець дадатковыя санкцыянаваныя і несанкцыянаваныя функцыі ў грамадзтве, у тым ліку, прасоўваньне палітычнай праграмы, абарона карпаратыўных эканамічных інтарэсаў, унутранага кантролю насельніцтва, будаўніцтва, выкананьне аварыйнай службы, сацыяльныя абрады і ахова важных абласьцёх і кірункаў. 

Падчас знаходжаньня дзяржавы ў стане вайны, войска, як правіла, займае важнаую ролю ў жыцьці краіны ў гэты час, і ў вельмі вялікай ступені любая сфэра грамадзянскага жыцьця мілітарызуецца ў той ці іншай ступені. Вайсковая дыктатура мае месца пры зьліцьці дзяржаўнага апарату і кіраўнічага апарату войска, калі кіраўніцтва дзяржавы фактычна знаходзіцца ў руках вайскоўцаў.

Прафэсія салдата як частка вайсковай справы зьяўляецца старэйшай за ўсю пісаную гісторыю. Адныя з найстарэйшых выяваў з Антычнасьці адлюстроўваюць моц і веліч военачальнікаў. Бітва пры Кадэшы ў 1274 да н. э. была адным з ключавых момантаў у праўленьні Рамсэса II і ўсхвалялася ў старажытных эгіпецкіх барэльефах. Праз тысячу гадоў, у Азіі, першы кітайскі імпэратар Цынь Шыхуандзі настолькі намерваўся ўразіць багоў сваёй ваеннай моцай, што быў пахаваны разам са сваёй тэракотавай арміяй. Аднымі з самых адданых вайсковай справе былі рымляне, пакінуўшы ў спадчыну мноства трактатаў і помнікаў пісьменнасьці, а таксама архітэктурных помнікаў, такіх як трыюмфальныя аркі і .

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
*
Зьмеі

**Зьмеі** () — падатрад паўзуноў атрада лускаватых. Сярод разнастайнасьці зьмеяў сустракаюцца і бяскрыўдныя, і вельмі небясьпечныя для чалавека і жывёлаў атрутныя прадстаўнікі. Вывучэньнем зьмеяў займаецца навука сэрпэнталёгія.

Многія віды зьмеяў маюць чэрап зь некалькі суставамі ў параўнаньні зь іхнымі продкамі яшчарамі, што дазваляе ім праглынуць здабычу значна большую паводле памераў чым іхныя галовы, дзякуючы высокай мабільнасьцю сківіцаў. Для таго, каб прыстасаваццца да іхных вузкіх целаў, парныя ворганы зьмеяў, як то ныркі, месьцяцца адзін перад адным, а не бок аб бок як у сысуноў, а большасьць зь іх маюць толькі адное функцыянальнае лёгкае. Некаторыя віды захоўваюць лагво з парай рудымэнтарных кіпцюроў на абодвух баках кляакі. Яшчаркі разьвіліся праз падаўжэньне цела і зьнікненьне канцавінаў або іхнае значнае памяншэньне незалежна адзін ад аднаго, то бок згодна з канвэргентнай эвалюцыяй, што прывяло да зьяўленьне шматлікіх відаў бязногіх яшчарак. Бязногія яшчаркі нагадваюць зьмей, але некалькі агульныя групы бязногіх яшчарак маюць павекі і зьнешнія вушы, якія бракуюць у зьмеяў, хоць гэтае правіла і не зьяўляецца ўнівэрсальным.

Зьмеі сустракаюцца на ўсіх кантынэнтах, акрамя Антарктыды, і на большасьці астравоў. Выключэньне складаюць некаторыя буйныя астравы, як то Ірляндыя, Ісьляндыя, Грэнляндыя, астравы Гавайскага архіпэлягу і Новай Зэляндыі, а таксама мноства дробных астравоў Атлянтыкі і цэнтральнай частцы Ціхага акіяну. Акрамя таго, арэал марскіх зьмеяў уключае ў сябе Індыйскі і Ціхі акіяны. 

Сярод розных відаў зьмеяў на Беларусі водзяцца гадзюка, вуж і мядзянка, апошняя зь якіх занесена ў Чырвоную кнігу Рэспублікі Беларусь.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Бібліяграфія па тэме «зьмеі». Biodiversity Heritage Library.
* Зьмеі. Integrated Taxonomic Information System.

Катэгорыя:Жывёлы
Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы
Выбуховае рэчыва

**Выбуховае рэчыва** — хімічнае злучэньне ці іхная сумесь, здольная ў выніку пэўных зьнешніх узьдзеяньняў ці нутраных працэсаў разрывацца з выбухам, выдзяляючы цеплыню і ўтвараючы моцна нацепленыя газы. Комплекс працэсаў, які адбываецца ў такім рэчыве, называецца дэтанацыяй. Традыцыйна да выбуховых рэчываў таксама адносяць злучэньні і сумесі, якія не дэтануюць, а гараць з вызначанай хуткасьцю , як то кідальныя порахі, піратэхнічныя саставы.

Існуе шэраг рэчываў, таксама здольных да выбуху, як то ядзерныя і тэрмаядзерныя матэрыялы, антырэчывы. Таксама існуюць мэтады ўзьдзеяньня на розныя рэчывы, якія прыводзяць да выбуху, як то ўзьдзеньне лазэрам або электрычнай дугой. Звычайна такія рэчывы не называюць «выбуховымі». Выбуховыя рэчывы выкарыстоўваюцца ў зброі, будаўніцтве, горнай справе.

## Гісторыя

Чалавек распрацоўваў і вывучаў выбуховыя рэчывы разам з магчымасьцямі іхнага выкарыстаньня на практыцы на працягу даволі доўгага пэрыяду часу. Гістарычна першым правобразам сучасных выбуховых рэчываў можна лічыць гэтак званы «грэцкі агонь». Аўтарства дадзенай вынаходкі прыпісваецца грэку, якога клічылі Калінікас, а ў якасьці даты стварэньня складу называецца 667 год. Азначанае рэчыва пасьля выкарыстоўвалася рознымі народамі Эўропы й Блізкага Усходу, аднак у ходзе гістарычнага працэсу рэцэпт ягонага вырабу быў згублены. Мяркуецца, што «грэцкі агонь» складаўся зь серкі, смалы, солі і нягашанай вапны. Асаблівасьцю дадзенага выбуховага рэчыва зьяўлялася павышэньне інтэнсіўнасьці ўзгараньня пры спробе тушэньня выкліканага ім полымя вадой. Празь некаторы час, у 682 годзе, у Кітаі былі распрацаваны першыя прататыпы пораху, у склад якіх уваходзілі салетра, серка і драўняны парашок. Першапачаткова сумесь ужывалася ў піратэхніцы, а затым набыла і ваеннае значэньне.

Выкарыстаньне пораху ў Эўропе паводле гістарычных згадак адносіцца прыблізна да 1250 году, аднак гісторыкі не валодаюць дакладнымі зьвесткамі пра тое, хто менавіта выступіў у ролі першаадкрывальніка гэтага выбуховага рэчыва. Сярод магчымых кандыдатур у профільных дасьледаваньнях называюцца, у прыватнасьці, імёны Бэртольда Шварца і Роджэра Бэкана, а італьянскія спэцыялісты мяркуюць, што першае прымяненьне пораху варта асацыяваць з горадам Балёньняй напачатку XIII стагодзьдзя, то бок 1216 год. Маюцца таксама зьвесткі пра тое, што дадзенае выбуховае рэчыва ў ягонай кітайскай вэрсіі выкарыстоўвалася мангольскімі заваёўнікамі пад правадырствам Чынгісхана, якія задзейнічалі яго для падрыву гарадзкіх сьценаў пры аблозе. Гэты факт дазваляе некаторым дасьледчыкам сьцьвярджаць, што на аснове пораху была створана ў першую чаргу выбуховая, і толькі затым, агнястрэльная зброя. Празь некаторы час, у пачатку XIV стагодзьдзя, разгляданае выбуховае рэчыва знайшло прымяненьне ў артылерыі, забясьпечваючы выкідваньне снарадаў з гарматаў. Распрацоўка і ўдасканаленьне агнястрэльнай зборі прывяло да заняпаду эпохі рыцарства.

## Глядзіце таксама
* Гэксаген
* Нітрагліцэрын
* Трынітраталуол

## Вонкавыя спасылкі
* Міжнароднае таварыства інжэнэраў-узрывальнікаў
* Інфармацынйы партал пра выбуховыя рэчывы

Катэгорыя:Выбуховыя рэчывы
Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы
Драўніна

**Драўніна** — дрэва, якое выкарыстоўваецца для будаўніцтва, вырабу мэблі і папяровай пульпы. Драўніна зьяўляецца цяжкай, кудзелістай структурнай тканінай, якая знаходзіцца ў сьцеблах і каранях дрэвах. Яна шырока выкарыстоўваецца на працягу тысячаў гадоў як паліва і ў якасьці будаўнічага матэрыялу. Гэта арганічны матэрыял, прыродны кампазыт з цэлюлёзных валокнаў, якія ўзмацняюцца пры расьцяжэньні. Да цьвёрдых сортаў дрэва адносіцца чырвонае дрэва, цік, чорнае дрэва, ружовае дрэва, дуб, вяз, эўкаліпт і бук. Усе, акрамя эўкаліпта, растуць дужа павольна, з-за чаго іх сусьветныя запасы практычна вычарпаныя. Да мяккіх сортаў драўніны адносяцца драўніна хвойных дрэваў (сасны, яліны, лістоўніцы), яны растуць хутка і лёгка паддаюцца апрацоўцы, але лічыцца драўніна нізкай якасьці. Да белай драўніны адносіцца драўніна бярозы, ясеня, клёна і явара, усе гэтыя дрэвы хутка растуць, іхнюю драўніну выкарыстоўваюць як шпону і лічаць таннай.

Зямля зьмяшчае каля аднаго трыльёну тон драўніны, якая расьце з хуткасьцю 10 мільярдаў тон у год. Як багатыя вугляродна-нэўтральна аднаўляльныя рэсурсы, драўняныя матэрыялы выкліваюць вялікую цікавасьць у якасьці крыніцы аднаўляльнай энэргіі. У 1991 годзе было сабрана каля 3,5 мільярду кубічных мэтраў драўніны. Яна зьяўляецца дамінуючым матэрыялам пры стварэньні мэблі і пры будаўніцтве.

Беларусь зьяўляецца лясной дзяржавай, маючы комплексны паказчык колькасьці лясных рэсурсаў вышэйшы за большасьць краінаў Эўропы. Пры гэтым большая частка з нарыхтаванай драўніны пераапрацоўваецца ўнутры краіны, дзе маецца вялікая колькасьць пераапрацоўчых прадпрыемстваў.

## Беларусь
На студзень 2014 году ў Беларусі на душу насельніцтва прыпадала 173 кубамэтры лесу, што ў 2,5 разы перавышала сусьветны ўзровень. Пры гэтым, да 2010-х гадоў у экспарце лясной прамысловасьці пераважаў лес-кругляк і танныя паўфабрыкаты. Зь іх за мяжой выпускалі вырабы з высокай дададзенай вартасьцю, а назад увозілі мэблю і паперу.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Фізычныя ўласьцівасьці драўніны

Катэгорыя:Лясная гаспадарка
Катэгорыя:Дрэвы
Катэгорыя:Матэрыялы
Катэгорыя:Будаўнічыя матэрыялы
Катэгорыя:Паліва
Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы
Рух (альбом)

***Рух*** — трэці студыйны й першы беларускамоўны альбом беларускага гурту «Дзецідзяцей», запісаны ў 2010 годзе.

## Зьмест
# «Соль ды палын»
# «Раптам (крочыць)»
# «ЛюТы»
# «Падарожжа»
# «Вяртаньне»
# «Падалося»
# «Рэчка»
# «Камякі»
# «Падлетак»
# «Нічога»
# «Івона»
# «Гімн моладзі»
# «Раптам (таньчыць)»
# «Сьвята»

## Удзельнікі
* Ганна Хітрык: сьпеў
* Міхал Зуй: гітара
* Зьміцер Есяневіч: гітара
* Павал Чымбаевіч: бас-гітара, баян
* Андрэй Сапоненка: бубны, пэркусія
* Юлія Глушыцкая: віялянчэль

## Праца над дыскам
* Віталь Кулеўскі: гукарэжысэр, студыя «Sunflowers»
* Зьміцер Каршакевіч: гукарэжысэр, студыя «Sunflowers»
* Ганна Гарбачэўская: фота й дызайн вокладкі
* Уладзімер Ушакоў: прадусар

Песьні напісалі Есяневіч-Зуй-Хітрык, у №8 выкарыстаны народныя словы.

Аранжыроўкі, плясканьне ў далоні (№6), ла-ла-ла (№9) — Дзецідзяцей. Хор моладзі (№12) — добраахвотнікі з detidetey.com/forum і Дзецідзяцей дудка (№12) — Уладзімер Ліхашапка.

Запіс, зьвядзеньне, мастэрынг: гукарэжысэры Віталь Кулеўскі й Зьміцер Каршакевіч, студыя «Sunflowers». Акрамя №1,2,3,4,6 (бубны запісаў Алесь Зайцаў, студыя «Бегемот») і №12 (інструмэнты запісаў Сяргей Баброўка, студыя «Селах»)

Выдавец: кампанія West Records, травень 2010.

## Вонкавыя спасылкі
* Рэцэнзія на experty.by
* Агляд на «Радыё Свабода»
Камары

**Камары́**, або **сапра́ўдныя камары́**, або **крывасмо́кавыя камары́** (*Culicidae*) — сямейства двухкрылых вусякоў, якія належаць да групы даўгавусых (*Nematocera*), саміцы імага якіх у большасьці выпадках зьяўляюцца кампанэнтам комплексу гнуса.

Камары праходзяць чатыры этапы жыцьцёвага цыклю: яйка, лічынка, лялячка й дарослая асоба, як то імага. Дарослыя самкі адкладаюць яйкі ў стаячай вадзе, якая можа быць саланчаковай, азёрная, лужынай ці знаходзіцца ў штучным рэзэрвуары. Першыя тры этапы ажыцьцяўляюцца на вадзе й займаюць прыкладна 5—14 дзён у залежнасьці ад тэмпэратуры й іншых умоваў навакольнага асяродзьдзя. Зь яек вылупляюцца лічынкі, якія потым ператвараюцца ў лялячак. Дарослыя камары выходзяць зь лялячкі, якая плавае на паверхні вады. Дарослыя асобіны жывуць на працягу 4—8 тыдняў.

Камары маюць ротавыя органы, адаптаваныя для праколваньня скуры жывёлаў і расьлінаў. Яны складаюцца зь верхняй і ніжняй губы, якія выцягваюцца, утвараючы футляр, дзе зьмяшчаюцца доўгія тонкія іглы, але ў самцоў ротавыя органы зьяўляюцца недаразьвітымі. Мужчынская асоба камароў звычайна сілкуецца нэктарам і расьлінным сокам, аднак самка камара павінна атрымлівае пажыўныя рэчывы з крыві чалавека ці жывёлаў, перш чым яна адкладвае яйкі. Існуюць каля 3500 відаў камароў, якіх можна знайсьці па ўсім сьвеце. Сьліна камара перадаецца жывёле ці чалавеку падчас укусу, і можа выклікаць водрыкі ці сьверб. Акрамя таго, многія віды могуць заглынаць хваробатворныя мікраарганізмы падчас укусу і перадаваць іх наступным ахвярам. Такім чынам, камары ёсьць аднымі з галоўных пераносчыкаў паразытарных захворваньняў, як то малярыя і філярыя, і арбавірусных захворваньняў, як то жоўтая ліхаманка, чыкунгунья, ліхаманка Заходняга Нілу, ліхаманка дэнге і Зыка. Перадаючы хваробы, камары выклікаюць сьмерць большай колькасьці людзей, чым любы іншы таксон жывёлаў, то бок чалавечыя страты складаюць больш за 700 тысяч штогод. Сьцьвярджаецца, што амаль палова людзей, якія калі-небудзь жылі на сьвеце, памерлі ад хваробы, якую пераносяць камары, але гэта сьцьвярджэнне часьцяком аспрэчваецца. Камары не могуць жыць і нармальна функцыянаваць, калі тэмпература паветра апускаецца ніжэй за 10°C. Найвялікшая актыўнасьць камароў выяўляецца пры тэмпературы 15—25°C.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Камары. Curlie.
* Камары. National Geographic.
* Камары й захворваньні. Illinois Department of Public Health.

Катэгорыя:Двухкрылыя
Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы
Срэбра

**Срэ́бра** (Ag, , ад англа-саксонскага sedlfor siolfur) **Ag** — хімічны элемэнт 11 групы пэрыядычнай сыстэмы (паводле старой клясыфікацыі — першай пабочнай падгрупы); атамны нумар 47. Бліскучы белы мэтал. Срэбра крыху цьвярдзейшае за золата. Срэбра — коўкі мэтал. Срэбра — высакародны мэтал. Срэбра больш хімічна актыўнае за золата і, магчыма, паляд. Срэбра мае найбольшую электраправоднасьць і цеплаправоднасьць сярод усіх мэталаў. Срэбра мае найменшы кантактны супор. Срэбра не акісьляецца на паветры і ў вадзе, але цямнее ў прысутнасьці азону, серкавадароднай кісьлі ці паветра з серкай. Срэбра вядомае са старажытнасьці. Яно згадваецца ў кнізе Роду. Археалягічныя знаходкі ў Малой Азіі і на астравах Эгейскага мора сьведчаць пра тое, што людзі навучыліся аддзяляць срэбра ад волава не пазьней за 3000 г да н. э. Адным з спосабаў атрыманьня срэбра зьяўляецца электроліз медзі. Срэбра ачышчаюць да 99,9%. Таксама існуе срэбра чысьцінёй да 99,999+%.

## Прыродныя крыніцы
Разам з цынай, ртуцьцю, антымонам, аршэньнікам, срэбра — важны элемэнт для патрэб чалавецтва. Паводле распаўсюджанасьці ў зямной кары займае 67-е месца сярод элемэнтаў. Самароднае срэбра і яго мінэралы (аргэніт Ag2S і кэраргірыт AgCl) — рэдкія, асноўная маса срэбра атрымліваецца пры дабываньні іншых мэталаў: руд волава, руд волава з цынкам, медзі, радовішчаў золата, медна-нікелевых руд. Сярод краінаў заходняга паўшар’я буйныя вытворцы срэбра — Мэксыка, ЗША, Канада ды Пэру.

## Прымяненьне
Гістарычна срэбра выкарыстоўвалася для вырабу манэт ў шматлікіх краінах сьвету. Срэбра ўжываецца ў спэцыяльным хімічным абсталяваньні і апаратуры для харчовай прамысловасьці, у якасьці пакрыцьця дэталяў адказнага прызначэньня ў электроніцы і радыётэхніцы. Адным з асноўных прымяненьняў срэбра зьяўляецца выраб фотаматэрыялаў. Чыстае срэбра не таксічнае. Срэбра выкарыстоўваецца ў стаматалягічных стопках. Срэбра мае антысэптычны эфэкт і забівае мікраарганізмы, не прыносячы шкоды вышэйшым арганізмам. Важнае значэньне маюць стопкі срэбра. У ювэлірных і іншых вырабах, для якіх важны прыгожы выгляд, выкарыстоўваецца стэрлінг — стопак срэбра, які ўтрымлівае 92,5% срэбра, астатняе — медзь ці іншы мэтал.

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* Серабро // 
* 

## Вонкавыя спасылкі
* 


Катэгорыя:Высакародныя мэталы
Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы
Солі

**Солі** — кляса хімічных злучэньняў; крышталічныя ў нармальных ўмовах рэчывы зь іённай будовай.

Рашчынныя солі з вадой утвараюць рашчыны электралітаў. Могуць разглядацца як прадукт замяшчэньня атамаў вадароду ў кісьлі на атамы мэталу або гідроксагрупы ў аснове на кіслотную астачу. Утвараюцца шляхам рэакцыі нэўтралізацыі паміж кісьляй і асновай, узаемадзеяньнем кісьлі з асноўным аксыдам, з мэталам, іншымі рэакцыямі.

Адрозьніваюць солі нэўтральныя (або сярэднія), кіслыя, якія ўтрымліваюць незамешчаныя атамы вадароду пры кіслотнай астачы (напрыклад, NaHCO3), асноўныя, калі прысутнічаюць незамешчаныя гідроксагрупы (напрыклад, Cu(OH)Cl), двайныя (напрыклад, KCl•MgCl2 = KMgCl3), камплексныя.
 
Для соляў характэрная рашчыннасьць у палярных рашчыньніках, асабліва ў вадзе.

## Уласьцівасьці
### Колер
Цьвёрдыя солі, як правіла, зьяўляюцца празрыстымі, як то натр хларыд. У многіх выпадках непразрыстасьць або празрыстасьць толькі зьвязана з адрозьненьнем у памерах асобных монакрышталяў. У сувязі з тым, што сьвятло адлюстроўваецца ад мяжы паміж крышталітамі, буйнейшыя крышталі, як правіла, зьяўляюцца празрыстымі, у той час як полікрышталіты выглядаюць як белыя парашкі.

Солі існуюць у многіх розных колерах, якія ўзнікаюць за аніёнаў ці катыёнаў, як то:
* натр храмат мае жоўты колер празь іён храмату;
* каль дыхрамат мае аранжавы колер празь іён дыхрамату;
* кобальт нітрат мае чырвоны колер праз храмафор гідратыраванага кобальту (II) ([Co(H2O)6]2+);
* медзь сульфат (II) мае сіні колеру праз храмафор медзі (II);
* каль пэрманганат мае фіялетавую афарбоўку праз пэрманганату аніёну;
* нікель хларыд, як правіла, мае зялёны колер [NiCl2(H2O)4];
* натр хларыд і магн сульфат зьяўляюцца бескаляровымі або маюць белы колер праз тое, што складовыя катыёны і аніёны не паглынаюць бачную частку спэктру.

Некаторыя мінэралы зьяўляюцца солямі, таму што яны рашчынаюцца ў вадзе. Такім жа чынам неарганічныя пігмэнты, як правіла, не зьяўляюцца солямі, таму што нераспушчальнасьць зьяўляецца патрабаванай для іхнай устойлівасьці. Некаторыя арганічныя фарбавальнікі зьяўляюцца солямі, аднак яны практычна нераспушчальныя ў вадзе.

### Смак
Розныя солі могуць мець усе пяць асноўных смакаў, як то салёны (натр хларыд), салодкі (волава ацэтат, які будзе выклікаць атручваньне волавам пры ягоным праглынаньні), кіслы (каль бітартрат), горкі (магн сульфат) і ўмамі ці гэтак званы мясны смак (натр глутамат).


Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы
Вылічальная матэматыка

**Выліча́льная матэма́тыка** — разьдзел матэматыкі, які ўключае ў сябе кола пытаньняў, зьвязаных з выкананьнем вылічэньняў і выкарыстаньнем кампутараў. У больш вузкім разуменьні вылічальная матэматыка — тэорыя лічбавых мэтадаў разьвязваньня тыповых матэматычных задачаў. Сучасная вылічальная матэматыка ўключае ў кола сваіх праблемаў вывучэньне асаблівасьцяў вылічэньня з выкарыстаньнем кампутараў.

Вылічальная матэматыка мае шырокае кола прыкладнога выкарыстаньня для правядзеньня навуковых і інжынэрных разьлікаў. На ейнай аснове ў апошнія дзесяцігодзьдзі разьвіліся новыя вобласьці навук, як то вылічальная хімія, вылічальная біялёгія.

## Гісторыя
Вылічальная матэматыка ўзьнікла вельмі даўно, яшчэ ў старажытным Міжрэччы, дзе былі распрацаваны мэтады здабычы квадратнага кораня. У эпоху навуковай рэвалюцыі вылічальная матэматыка хутка разьвівалася, зыходзячы з практычных патрэбаў, паралельна з матэматычным аналізам. У прыватнасьці, набліжаныя вылічэньні шырока выкарыстоўваліся ў нябеснай мэханіцы для прадказаньня руху нябесных целаў, што прывяло да вынаходзтва геліяцэнтрычнай сыстэмы, законаў Кеплера, законаў Ньютана. XVII і XVIII стагодзьдзі сталі сьведкамі распрацоўкі значнай колькасьці лікавых мэтадаў і альгарытмаў.

Выкананьне вялікай колькасьці інжынэрных вылічэньняў у XIX і XX стагодзьдзях запатрабавала стварэньня адпаведных сродкаў. Адным з такіх сродкаў стала лягарытмічная лінейка, іншым — табліцы функцыі. Табліцы трансцэндэнтных фукнцыяў друкаваліся зь вялікай дакладнасьцю — да 16 знакаў пасьля коскі, і значна дапамагалі праводзіць разьлікі. Існавалі таксама мэханічныя прылады для выкананьня матэматычных апэрацыяў — арытмомэтры. У першай палове XX стагодзьдзя для рашэньня дыфэрэнцыяльных раўнаньняў выкарыстоўваліся аналягавыя электрычныя схемы.

Вынаходзтва кампутара ў сярэдзіне XX стагодзьдзя азначала стварэньне ўнівэрсальнага інструмэнта для матэматычных разьлікаў. Нараўне з мэйнфрэймамі да шырокага распаўсюджваньня пэрсанальных кампутараў ў распараджэньні інжынэраў і вучоных для выкананьня ручных аперацый былі калькулятары.