open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Эўтаназія

**Эўтана́зія** (ад  (эў танатос) — «добрая сьмерць», εύθανασια) — добраахвотнае, як мага больш бязбольнае і ўзгодненае зь лекарам забойства невылечнага хворага чалавека або жывёлы.

Пад эўтаназіяй маецца на ўвазе акт, які выклікае сьмерць пацыента. Дазволіць пацыенту памерці, зь ягонай згоды, адключыўшы ад штучных апаратаў ці не даючы патрэбныя лекі, ня лічыцца эўтаназіяй, хаця часам гэта называюць *пасіўнай эўтаназіяй*.

Звычайны мэтад правядзеньня эўтаназіі — вялікая доза абязбольнага снатворнага сродку.

У нацысцкай Нямеччыне эўтаназіяй (*Euthanasie*) называлі сыстэматычнае забойства дзяцей з прыроджанымі дэфэктамі і псыхічна хворых. Таму цяпер у нямецкай мове ўжываюць іншы тэрмін (*Sterbehilfe* — літаральна, «дапамога памерці»).

У грамадзтве шматлікіх краінаў сьвету цяпер адбываюцца гарачыя дэбаты на тэму дазволу эўтаназіі. Звычайна хрысьціяне і прадстаўнікі іншых рэлігіяў выступаюць супраць эўтаназіі.

З 2002 году эўтаназія дазволеная ў Бэльгіі й Нідэрляндах. У Нідэрляндах у 2003 годзе мелі месца 1626 актаў эўтаназіі. Пэўны тып эўтаназіі дазволены ў Швайцарыі і ў амэрыканскім штаце Орэган.

У Беларусі эўтаназія забароненая. У артыкуле 38 закону «Аб ахове здароўя», прынятым у 2001 годзе, запісана: «Эўтаназія — добраахвотная, узгодненая з лекарам сьмерць невылечнага хворага з дапамогай адмысловых абязбольных сродкаў. Мэдычным і фармацэўтычным работнікам забараняецца зьдзяйсьненьне эўтаназіі». За парушэньне прадугледжваецца крымінальная адказнасьць як за наўмыснае забойства.

## Вонкавыя спасылкі
* Эўтаназія ў Беларусі: «за» і «супраць»
* Анґельскамоўная старонка euthanasia.com
Ашурэ

**Ашурэ** — салодкая рытуальная страва ў мусульманаў, якую гатуюць з нагоды аднайменнага сьвята (10 мухарама, першага месяца календара, у наш час прыпадае на вясну).

Паводле мусульманскай традыцыі, у дзень «ашурэ» здарыліся некалькі важных падзеяў біблейскай гісторыі: Адам сустрэў Еву, Аўраам выратаваўся з пажару, Якуб узьяднаўся зь Юзэфам. Але найперш сьвята ўсталяванае ў памяць выбаўленьня ад сусветнага патопу, якое адбылося ў гэты дзень: Ной загадаў сваёй сям’і прыгатаваць салодкую страву з рэшткаў усёй ежы, якая заставалася на каўчэгу, калі ён прыстаў да гары Арарат, таму ў ангельскамоўных асяродках ашурэ называюць яшчэ «пудынгам Ноя». Інгрэдыенты, кансыстэнцыя, зьнешні выгляд ашурэ моцна адрозьніваюцца ў розных краінах і ў залежнасьці ад ураджаю, пары году, на якую прыпадае ашурэ, даступнасьці прадуктаў канкрэтнай сям’і і іншага.

У беларуска-літоўскіх татараў ашурэ здаўна і дагэтуль гатуюць у выглядзе ўзвару зь некалькіх відаў садавіны, цукру, а таксама пшаніцы ці рысу. У Турцыі і многіх іншых мусульманскіх краінах ашурэ гатуюць з пшаніцы ці рысу на малацэ і вадзе з дадаткам вінаграднага соку, бабоў, нуту, сачавіцы, арэхаў і сушаных ягад да кансістэнцыі своеасаблівага пудынгу.

## Літаратура

Катэгорыя:Татарская кухня
Ангельская кухня

**Анге́льская ку́хня** ў наш час не карыстаецца вялікай папулярнасьцю ў сьвеце, але аказала пэўны ўплыў на фармаваньне комплексу страваў, уласьцівых агульнаэрапейскай кулінарыі (напрыклад: ростбіф, біфштэкс). Сярод арыстакратыі Рэчы Паспалітай асобныя стравы ангельскай кухні пачалі распаўсюджвацца ў другой палове XVIII стагодзьдзя (у гэты час распаўсюдзілася мода на портэр), спачатку пры пасярэдніцтве францускай кухні, пазьней дзякуючы высокай рэпутацыі ангельскай культуры ў эпоху прамысловай рэвалюцыі. У сярэдзіне XIX стагодзьдзя з Ангельшчыны прыйшла мода на нятлустую сьвініну (бэкон), гарбату (асабліва на адмысловы спосаб яе падачы, г. зв. «гарбату па-ангельску»), сэндвічы, ром, пудынгі (асабліва плам-пудынг) і іншыя. У Ангельшчыне была вынайдзеная блізкая да сучаснай кухонная пліта, якая пачала распаўсюджвацца ў заможных дамах у 1830-х гадах пад назвай «ангельскай». Самастойная рэцэпцыя беларускай шляхтай ангельскіх звычаяў спынілася пасьля падаўленьня паўстаньня 1863 году.

У другой палове XX стагодзьдзя Ангельшчына найбольш прычынілася да распаўсюджваньня ў Эўропе кулінарных традыцыяў сваіх былых калёніяў (асабліва Індыі, напрыклад кары) ды іншых неэўрапейскіх краінаў (Кітаю, Японіі) і сёньня зьяўляецца самай касмапалітызаванай у гастранамічным сэнсе нацыяй у Эўропе. З уласна ангельскіх традыцыйных страваў захоўваюцца пудынгі, якія гатуюць і як асноўныя (мясныя, крупяныя, гародніныя) і як дэсэртныя (салодкія фруктовыя) стравы. Г. зв. «чорны пудынг» на самой справе зьяўляецца аналягам беларускай крывянкі. Папулярнай нацыянальнай стравай зьяўляецца вадкая аўсяная каша — порыдж, якую звычайна ядуць на сьняданьне. Ангельшчына мае разьвітую малочную гаспадарку, вырабляе некалькі славутых гатункаў нацыянальных сыроў (стылтан, ўэнзьлідэйл і інш.); на пачатку XX стагодзьдзя вялікую папулярнасьць мела імпартаванае зь Беларусі дзісенскае масла. Ангельцы спажываюць вельмі мала хлеба, але шмат рыбы і морапрадуктаў (асабліва любяць смажаную рыбу са смажанай бульбай, «фіш-энд-чыпс»), мяса нятлустых гатункаў (з соўсамі — мятным, кетчупам і г. д.). Найбольш папулярнымі стравамі ў грамадзкім харчаваньні ў апошнія дзесяцігодзьдзі зьяўляюцца асарты з крэветак, стэйк «гарні» і «шварцвальдзкі» вішнёвы торт.

## Глядзіце таксама
* Імбірнае печыва

## Літаратура

## Вонкавыя спасылкі
Дзісенскае масла

**Дзі́сенскае ма́сла** — гатунак масла, які вырабляўся сялянскім арцелямі Дзісенскага павету Віленскай губэрні на пачатку XX стагодзьдзя і пастаўляўся ў буйныя прамысловыя цэнтры Расійскай імпэрыі, а таксама на экспарт.

Арцельнае масларобства ўзьнікла ў Дзісенскім і суседнім Дрысенскім павеце Віцебскай губэрні ў канцы XIX стагодзьдзя ў сувязі з рэзкім падзеньнем попыту на прадукцыю земляробства. Асабліва пасьпяхова разьвіваўся экспарт у Ангельшчыну. У 1905 годзе зь Дзісенскага павету было адпраўлена ў Ангельшчыну масла на 10 тыс. руб., у 1908 — на 175 тыс., і ў 1910 — на 260 тыс. руб. Дзісенскае масла займала адно зь першых месцаў на ангельским рынку і каштавала на 2—4 шылінгі даражэй, чым іншыя гатункі масла з Расейскай імпэрыі. Яно збывалася без пасярэднікаў цераз транспартную кантору «Гергард і Гей» у Лёндан і Лідс. Па прыбыцьці ў Ангельшчыну па пошце высылаўся аванс ад 36 до 45 р. за бочку, рэшта — пасьля поўнай рэалізацыі. На жаль, арцельныя пастаўшчыкі не паспрабавалі зарэгістраваць адмысловай гандлёвай маркі, і дзісенскае масла пастаўлялася пераважна пад маркай «галшцінскага». Пасьля Першай сусьветнай вайны замежны рынак і высокая рэпутацыя дзісенскага масла былі страчаныя назаўжды.

## Літаратура

Катэгорыя:Харчовыя прадукты
Бяляш

**Бяля́ш** (ад татарскага *бәлеш*, *bәleş* — пірог) — выраб зь цеста зь мясной, рыбнай і іншай начынкай; традыцыйная татарская страва, якая атрымала шырокае распаўсюджаньне ў грамадзкім харчаваньні (пераважна ў якасьці «хуткай ежы») па ўсім былым Савецкім Саюзе, у тым ліку ў Беларусі.

Арыгінальная татарская страва гатуецца з двух скавародных бліноў (або пластоў цеста) з начынкай, з зашчыпанымі краямі, вядомая ў многіх варыяцыях, можа быць як асноўнай стравай, так і дэсэртам. Аналягі беляшоў вядомыя ў большасьці цюрцкіх народаў, вельмі блізкія да іх бялюшы літоўскіх (беларускіх) татараў.

## Гладзіце таксама
* Кныш
* Валяваны

## Крыніцы

Катэгорыя:Беларускія стравы
Катэгорыя:Татарская кухня
Верашчака

**Верашча́ка** — традыцыйная беларуская і польская страва, вядомая з «саскіх» (саксонскіх) часоў, ад сярэдзіны XVIII стагодзьдзя.

## Складнікі
Для прыгатаваньня верашчакі выкарыстоўваюцца: 1 курыца сярэдняга памеру, сушаныя баравікі — 1 жменя, сьмятана — 1 шклянка, грудзінка — 100 грамаў, 2 цыбуліны сярэдняга памеру, пшанічная мука — 3 сталовыя лыжкі, зеляніна пятрушкі і кропу, перац, кмен і каляндра.

## Прыгатаваньне
Курыцу вараць да гатоўнасьці ў вадзе. Затым мяса курыцы аддзяляюць ад костак і дробна наразаюць. У асобным посудзе адварваюць папярэдне замочаныя сушаныя баравікі. Пасьля ў  (глыбокую патэльню) уліваюць 2 шклянкі працэджанага курынага булёну і 2 шклянкі грыбнога. Грудзінку наразаюць дробнымі кавалкамі і падсмажваюць на патэльні. Туды ж дадаюць парэзаную цыбулю, якую гатуюць да залацістага адценьня. Затым булён у сатэйніку даводзяць да кіпеньня. Пасьля гэтага туды дадаюць парэзаную кураціну, баравікі і падсмажаную грудзінку з цыбуляй. Затым 3 сталовыя лыжкі мукі разводзяць у вадзе і тонкім струменем уліваюць у булён. Туды ж дадаюць шклянку сьмятаны, перац, кмен і каляндру. Пасьля сатэйнік закрываюць накрыўкай і пераводзяць на малы агонь, на якім гатуюць 30—40 хвілінаў. За гэты час выпякаюць бліны. Пасьля адкрыцьця накрыўкі верашчаку пасыпаюць зелянінай. Бліны дзеляць на чвэрці, якія зварочваюць у трубачку, каб макаць у верашчаку адкрытым бокам.

## Гісторыя

Пры двары караля Аўгуста III у Варшаве быў славуты кухмістр Верашчака, аўтар адмысловага спосабу падаваньня кілбасы: кілбаса, якая падавалася «на верашчаку», рэзалася ў талерцы, перакладалася кавалкамі сала і палівалася вострай падлівай. Есьці яе трэба было лыжкай, адсюль і прымаўка: «за караля Саса лыжкай кілбаса». У клясычнай польскай кулінарыі верашчака, або кілбаса па-старапольску, дагэтуль гатуецца зь белай кілбасы, зваранай у піве напалам з вадой, затым пакрышанай на кавалкі і вельмі хутка (каля 1 хв.) патушанай у густым заквашаным цыбулевым соўсе.

Неўзабаве верашчака выйшла за межы каралеўскага двара і зазнала шэраг мадыфікацыяў у розных мясьцінах і сацыяльных пластах Польшчы й ВКЛ. Напрыклад, у канцы XVIII стагодзьдзя ў Нясьвіжы частавалі «каўбасой, так званай верашчакай, з соўсам падрыхтаванай», наведвальнікаў бэрнардынскага кляштару. У адным з варыянтаў верашчака ўяўляла сабою густы суп з кілбасой, паўгускамі ды ячнай кашай. Стравы падобнай рэцэптуры, зь мясцовымі адрозьненьнямі, вядомыя па ўсёй Літве (сучасная Беларусь) пад назвай верашчака, часьцей мачанка: падсмажаныя кавалачкі сала, каўбасы, сьвіныя рабрынкі з вострымі прыправамі падкалочваюць мукой і тушаць у печы. На паўночным захадзе Беларусі і ў Летуве верашчаку тушаць на бураковым квасе. Ядуць як мачаньне для бліноў.

Народная этымалёгія выводзіла назву ад шыпеньня, якое зыходзіць ад кілбасы пад час гатаваньня. Адной з магчымых дадатковых падстаў пашырэньня своеасаблівага «культу верашчакі ў XIX стагодзьдзі была асоба Марылі Верашчакі, каханай Адама Міцкевіча.

## Крыніцы

Катэгорыя:Стравы зь мяса
Катэгорыя:Беларускія стравы
Катэгорыя:Польская кухня
Аер звычайны

**Ае́р звыча́йны** () — шматгадовая травяністая расьліна сямейства ароідных.

## Біялёгія

Вышыня да 120 см. Тоўстае (да 3 см) паўзучае карэнішча. Лісьце доўгае, мечападобнае. Кветкі зеленавата-жоўтыя, у цыліндрычных катахах. Плады — сухія ягады. Пашыраны па ўсёй Беларусі па берагах рэк, азёр, старыц, на балотах утварае зарасьнікі. Цьвіце ў траўні — чэрвені. Народныя назвы: *ірны корань*, *шувар*, *касатар*, *явар*, *ярай*, *яір*, *ярнік*, *татарнік*.

## Гісторыя
Радзіма — Цэнтральная Азія. Паводле адной з вэрсіяў, у Эўропу аер завезьлі арабскія і фінікійскія купцы. Больш распаўсюджаная вэрсія — што гэтая заслуга належыць татарам, якія нібыта вазілі з сабой карэнішчы аеру, адмыслова засяляючы ім вадаёмы, у якіх паілі сваіх коней (лічылася, што аер расьце толькі ў «здаровай» вадзе), таму палякі называюць аер «татарак». Паступова распаўсюджваўся з усходу на захад Эўропы. У XV—XVI стагодзьдзях аер яшчэ ня рос у Заходняй Эўропе; яго зацукраванае карэньне завозілася туды з ВКЛ, Маскоўскай дзяржавы, Асманскай імпэрыі як адмысловая спэцыя. Эўрапейскія энцыкляпэдыі XVI стагодзьдзя паведамлялі, што найбольш аеру паходзіць менавіта зь Белай Русі. Нарыхтоўка карэньня захоўвала ў нас сваё значэньне яшчэ ў XIX стагодзьдзі. Іх выкарыстоўвалі ў піваварстве заміж хмеля, дадавалі ў зьбіцень, рабілі папулярную настойку на гарэлцы — аераўку. Увесну беднякі ўжывалі ў ежу маладыя парасткі аеру без аніякай апрацоўкі. Аер, таксама як лісьце клёну і дубу, выкарыстоўвалі пры выпечцы хлеба.

## Выкарыстаньне
Найлепшыя якасьці маюць карэнішчы двух-трохгадовых расьлін (утрымліваюць да 4,8% эфірных алеяў, дубільныя рэчывы), якія нарыхтоўваюць зь верасьня да глыбокай восені, сушаць і захоўваюць у сухім памяшканьні, скрынях або мяшках. У наш час іх (а таксама экстракт з аеру) ужываюць як араматычныя дадаткі ў напоі, кампоты зь сьвежых і сухіх яблыкаў, груш, рэвеню, вараць у цукровым сыропе і інш. Як замяняльнік імбіру, карыцы, мускатнага арэху карэнішчы ўжываюць для араматызацыі пудынгаў, печыва, крэмаў. Могуць замяняць бабкі (лаўровае лісьце).

Важны лекавы сродак, як унутраны (узбуджае апэтыт, дапамагае ад захворваньняў страўніка, пячонкі) так і вонкавы (узмацняе цыбуліны валасоў, дапамагае пры рэўматызме).

Катэгорыя:Спэцыі
Катэгорыя:Таксоны, найменаваныя Карлам Лінэем
Катэгорыя:Віды, апісаныя ў 1753 годзе
Катэгорыя:Чырвоны сьпіс МСАП відаў з найменшай рызыкай
Катэгорыя:Аеравыя
Катэгорыя:Галюцынагенныя расьліны і грыбы
Катэгорыя:Расьлінныя і грыбныя стымулятары
Катэгорыя:Культура першых народаў Канады
Катэгорыя:Флёра Паўночнай Амэрыкі
Катэгорыя:Флёра Азіі
Брусьніцы

**Брусьні́цы** () — від кветкавых расьлінаў сямейства верасовых, шматгадовазялёны кустарнічак вышыні 10—25 см з доўгім паўзучым карэнішчам, прамастойным ці ўзыходным галінастым сьцяблом. У Беларусі трапляюцца часта ў лясах, хмызьняках, на высечках, мохавых балотах.

Шарападобныя чырвоныя ці белавата-ружовыя сакавітыя салодкія ягады з прыемнай кісьлінай і лёгкім гаркаватым прысмакам даспяваюць у жніўні — верасьні (ураджайнасьць 150—200 кг/га). Утрымліваюць бялкі, арганічныя кіслоты (бэнзойную, яблычную, лімонную, воцатную, мурашыную, шчаўёвую і іншыя), да 9 % цукроў (фруктоза, цукроза, глюкоза), пэкціны, мінэральныя і дубільныя рэчывы, гліказіды арбуцын, вакцынін, вітаміны C, B9, PP, карацін, катэхіны, фітанцыды, антацыяны і іншыя. Брусьніцы багатыя марганцам.

Ягады спажываюць сьвежыя і мочаныя (залітыя вадой ягады захоўваюцца да вясны, бо ўтрымліваюць натуральны кансэрвант — бэнзойную кіслату); выкарыстоўваюць у кандытарскай прамысловасьці, для квашаньня капусты. Зь ягад гатуюць варэньне (у тым ліку зь яблыкамі, грушамі), джэм, павідла, марынады, кісель, морс, пасьцілу, начынку для цукерак і пірагоў. З брусьніц таксама робяць узвары, настойваюць на гатаванай астуджанай вадзе з цукрам і мёдам. Лісьце выкарыстоўваюць як сурагат гарбаты. Даўней нарыхтоўка ягад у запас мела вялікае гаспадарчае значэньне: брусьніцы парылі ў гаршках, ссыпалі ў кадушкі і бочкі, дадаючы прыправы; зь іх рабілі сок, сыроп, павідла (на мёдзе) і іншыя.

У скандынаўскіх краінах папулярныя як гарнір да мясных страў. Такі ж ужытак мелі і ў беларускай кулінарыі: да смажаніны брусьніцы запякалі ў гаршках або варылі ва ўласным саку.

Брусьніцы (лісьце і сьпелыя ягады) — каштоўная лекавая расьліна: мачагонны, антысэптычны, вяжучы, проціцынготны сродак.

## Выкарыстаньне ў філятэліі

* У 1964 годзе ў СССР была выпушчаная паштовая марка з выявай брусніц (ЦФА № 3136).
* У 2004 годзе ў Беларусі была выпушчана паштовая марка з выявай брусьніц 
* Выява брусьніц зьмешчана на гербе Шаркаўшчыны


File:BIA Szarkowszczyzna COA.jpg|Герб Шаркаўшчыны
Файл:The Soviet Union 1964 CPA 3136 stamp (Wild Berries. Lingonberry, partridgeberry, mountain cranberry or cowberry (Vaccinium vitis-idaea)).jpg|Паштовая марка СССР
Файл:2004. Stamp of Belarus 0533.jpg|Паштовая марка Беларусі



## Літаратура

Катэгорыя:Ягады
Сальцісон

**Сальцісо́н** (**сальтысо́н**) — традыцыйны мясны выраб у беларускай, украінскай і польскай кухнях.

Адвараныя, дробна парэзаныя, пасоленыя сьвіныя вантробы (лёгкія, печань, сэрца, ныркі), а таксама галавізна, прыпраўленыя часнаком, перцам і іншымі спэцыямі, перамешваюць, кладуць у тоўстыя сьвіныя кішкі ці страўнік і зноў вараць ці падпякаюць у печы. Потым на 1–1,5 дні прыціскаюць гнётам. Ядуць халодным. Страва і назва пазычаныя з італьянскай кухні. Традыцыйны італьянскі сальцісон прыпраўляецца часнаком, перцам і кменам.

## Вонкавыя спасылкі
* 

Катэгорыя:Беларускія стравы
Катэгорыя:Італьянская кухня
Катэгорыя:Польская кухня
Катэгорыя:Украінская кухня
Катэгорыя:Стравы з субпрадуктаў
Галавізна

**Галавізна** — частка сьвіной галавы, якая застаецца пасьля аддзяленьня лыча са сківіцамі, языка, вушэй і мозгу. Выкарыстоўваецца (разам з вушамі і лычам) для варкі квашаніны. Таксама неабходны элемэнт для вырабу сальцісонаў.

## Літаратура

Катэгорыя:Мяса
30 сьнежня

## Падзеі
* 1842 — у дачыненьні да Беларусі ўпершыню быў ужыты расейскі імпэрскі тэрмін «Северо-Западный край». Новы тэрмін аб’ядноўваў Віленскую, Віцебскую, Гарадзенскую, Ковенскую, Магілёўскую і Менскую губэрні.
* 1917 — у ноч з 30 на 31 сьнежня ў Менску бальшавікі штыхамі і кулямётамі разагналі Першы Ўсебеларускі зьезд. Менавіта ў гэтую ноч Зьезд прыняў рэзалюцыю аб дзяржаўнай аўтаноміі Беларусі. Адразу пасьля гэтага ў залю гарадзкога тэатру ўварваліся салдаты і пачалі разгон Зьезду.
* 1922 — БССР была ўключаная ў склад СССР
* 1992 — Беларусь устанавіла дыпляматычныя дачыненьні зь Летувою
* 2016 — набыў моц Лясны кодэкс Рэспублікі Беларусь

## Нараджэньні
* 1865 — Рэд’ярд Кіплінг, ангельскі пісьменьнік, ляўрэат Нобэлеўскай прэміі
* 1880 — Антон Баначыч, беларускі сьпявак і пэдагог
* 1946 — Ніна Багінская, грамадзкая дзяячка Беларусі
* 1976 — Павал Севярынец, беларускі хрысьціянскі палітык і публіцыст

## Сьмерці
* 1937 — Аляксандар Цьвікевіч, беларускі грамадзка-палітычны дзяяч
* 1950 — Рамуальд Райс, польскі жаўнер Арміі Краёвай
* 2006 — Садам Хусэйн, ірацкі дзяржаўны і палітычны дзяяч

## Сьвяты
* у Беларусі традыцыйна ўшаноўваецца *Сьцяпан*. Гэты дзень быў адметны тым, што сканчаўся тэрмін службы парабкаў: «*На сьвяты Сьцяпан кожны сам сабе пан*», «*На сьвятога Сьцяпана знайду другога пана*».
26 сьнежня

## Падзеі
* 1926 — выйшаў на экраны першы беларускі мастацкі фільм «Лясная быль». Зьняў яго кінарэжысэр Юры Тарыч паводле аповесьці Міхася Чарота «Сьвінапас».
* 1989 — адноўленая «Люблянская біржа»

## Нараджэньні
* 1793 — Ева Фялінская, польская пісьменьніца, мэмуарыстка, удзельніца вызваленчага руху
* 1803 — Фрыдрых Крэйцвальд, эстонскі паэт, пісьменьнік, фальклярыст, асьветнік, мэдык і грамадзкі дзеяч,
* 1842 — Стафан Аляксандар Зьвяровіч, рымска-каталіцкі дзеяч Расейскае імпэрыі
* 1872 — Ральф Норман Энджэл, журналіст, пісьменьнік, лектар, ляўрэат Нобэлеўскай прэміі міру (1933)
* 1891 — Алесь Вініцкі, беларускі грамадзкі дзеяч, гісторык на эміграцыі (Нямеччына, ЗША)
* 1893:
** Яўген Цікоцкі, беларускі кампазытар, народны артыст Беларусі
**  Мао Дзэ-дун, кітайскі камуністычны кіраўнік
* 1922 — Алег Лапіцкі, беларускі дзеяч, удзельнік антысавецкага супраціву
* 1930:
** Генадзь Івакін, беларускі мастак
** Жан Фэра, францускі кампазытар і паэт-песеньнік
* 1931 —  Аляксандар Талерчык, беларускі краязнавец, гісторык, пэдагог, мэцэнат
* 1935 — Віёрыка Картэс, румынская опэрная спявачка (мэцца-сапрана)
* 1937 — Уладзімер Гніламёдаў, беларускі літаратуразнаўца, акадэмік
* 1949 — Міхаіл Баярскі, савецкі і расейскі актор тэатру і кіно, сьпявак, тэлевядучы, заслужаны артыст РСФСР
* 1953 — Тоамас Хэндрык Ільвэс, эстонскі палітык, прэзыдэнт Эстоніі
* 1971 — Джарэд Лета, амэрыканскі актор і рок-музыка
* 1976 — Яніна Правалінская-Карольчык, беларуская лёгкаатлетка (штурханьне ядра)
* 1986 — Юго Лярыс, францускі футбаліст
* 1989 — Сафіян Фэгулі, альжырскі футбаліст
* 1990 — Ааран Рэмсі, валійскі футбаліст

## Сьмерці
* 1530 — Бабур, заснавальнік Імпэрыі вялікіх маголаў
* 1820 — Жазэф Фушэ, францускі палітычны й дзяржаўны дзяяч
* 1827 — Ян Давід Голанд, нямецкі кампазытар і дырыгент
* 1842 — Габрыель Агінскі, дзяржаўны дзяяч Вялікага Княства Літоўскага, вайсковы дарадца і віцэ-прэзыдэнт Часовага Ўраду Літвы
* 1913 — Амброз Бірс, амэрыканскі пісьменьнік і журналіст, выбітны публіцыст-сатырык
* 1937:
**  Антон Ждановіч, беларускі актор тэатру
** Мікалай Касьпяровіч, беларускі этнограф і мовазнаўца
* 1940 — Баляслаў Пачопка, беларускі культурна-асьветніцкі і рэлігійны дзеяч
* 1957 — Юры Сабалеўскі, беларускі грамадзка-палітычны дзяяч, публіцыст.
* 1978 — Язэп Германовіч, беларускі каталіцкі сьвятар-марыянін лацінскага і бізантыйскага абраду, пісьменьнік, паэт і публіцыст
* 2001 — Міраслаў Масакоўскі, польскі лекар-нэўроляг і нэўрапатоляг
* 2003 — Леанід Калодзежны, беларускі пісьменьнік

## Сьвяты
* Славенія: Дзень незалежнасьці і адзінства
Greencard

**Greencard** (green card, грынкард, ґрынкард, зялёная картка) — ідэнтыфікацыйная картка сталага рэзыдэнта ЗША, які ня мае амэрыканскага грамадзянства. Яна зьяўляецца доказам таго, што ўладальнік карткі мае права стала пражываць на тэрыторыі ЗША.

Назва карткі тлумачыцца тым, што раней форма (Alien Registration Receipt Card) мела зялёны колер. Цяпер форма мае назву Permanent Resident Card альбо I-551, і мае іншы колер.

## Лятарэя

Адзін са спосабаў атрымаць зялёную картку — праз штогадовую лятарэю ўраду ЗША (Diversity Visa Program, скарочана DV-2004, DV-2005, DV-2006), якая дае пераможцам магчымасьць атрымаць права на сталае жыхарства ў Злучаных Штатах Амэрыкі.

Штогод лятарэя дае права легальнай іміграцыі ў ЗША прыкладна 50,000 чалавек з розных краінаў сьвету.

З 2004 году ўдзел у лятарэі магчымы толькі праз інтэрнэт (афіцыйны вэбсайт dvlottery.state.gov). Падаць заяўку на ўдзел у лятарэі можа любы чалавек, народжаны у той краіне, якая мае права ўдзельнічаць у лятарэі. Грамадзяне Беларусі маюць права ўдзелу ў лятарэі, а, напрыклад, грамадзянам Расеі забаронены ўдзел у лятарэі (сьпіс дазволеных краінаў можа зьмяніцца).

У 2004 годзе грынкард выйгралі 925 беларускіх грамадзян.

## Вонкавыя спасылкі

* Афіцыйная старонка лятарэі «Green Card»
* Латарэя Грын Кард рэгістрацыі
* Амэрыканская лятарэя Green Card: досьвед тых, хто выйграў
* Шмат інфармацыі, а таксама плятная дапамога дзеля афармлення лятарэі Green Card

Катэгорыя:ЗША
Сьвята Трох Каралёў

**Сьвята Трох Каралёў** або **Аб’яўленьне Пана** — адно з галоўных сьвятаў каталіцкага календару, адзначаецца 6 студзеня. Узьнікла ў першыя стагодзьдзі хрысьціянства на Ўсходзе.

«Тры Каралі» — народная назва, Аб’яўленьне Пана — тэалягічная. У праваслаўнай царкве адпаведнае сьвята завецца Богаяўленьне і зьвязваецца з Хрышчэньнем Ісуса Хрыста Янам Хрысьціцелем і зшэсьцем на яго Духа Сьвятога ў выглядзе голуба (19.01).

У каталіцтве Аб’яўленьне Пана сьвяткуецца з 4 ст., ягоная сымболіка зьвязваецца з паведамленьнем эвангельляў, як паганскія каралі-варажбіты Каспар, Мэльхіёр і Балтазар, папярэджаныя анёлам, прышлі пакланіцца немаўляці Ісусу і прынесьлі дары.

У памяць пра гэта ў касьцёлах служаць падзячныя малебны, Хрысту прыносяцца ў ахвяру як каралю — золата, як Богу — ладан, як чалавеку — міра. Асьвечанай у касьцёле крэйдай на дзьвярах дамоў пішуць літары KMB (CMB), перамяжаючы іх крыжыкамі, і нумар году, накшталт: K+M+B+2013. Сёньня пераважна лічаць, што гэта першыя літары імёнаў трох усходніх мудрацоў, якія прыйшлі пакланіцца нованароджанаму Мэсіі: Каспар, Мэльхіёр і Бальтазар. Адак гэты звычай зьяўляецца няправільнай інтэрпрэтацыяй лацінскіх надпісаў CMB Christus Benedicat Mansion (няхай Хрыстос блаславіць гэты дом). «Шчодрым вечарам» напярэдадні гэтага сьвята заканчваюцца «сьвятыя вечары», г.зн. вечары ад Божага Нараджэньня да Т.к.с. Дзецям і сваякам у гэты вечар (05.01) дораць падарункі, раздаюць пірагі. З самога сьвята пачынаюцца карнавальныя гульні і забавы, якія сканчаюцца на Папялец.

Традыцыйна на вячэру самога сьвята ў Рэчы Паспалітай пяклі мігдалавы торт або пірог з запечаным у сярэдзіне вялікім мігдалам. Той, каму даставаўся кавалак з гэтым мігдалам, мусіў сваім коштам арганізаваць вечарыну на Папялец; дзяўчыне ў гэтым выпадку варажылі хуткае замужжа. У канцы ХІХ ст. звычай быў крыху зьменены, і таго, хто даставаў мігдал, абвяшчалі «мігдаловым каралём», г.зн. ганаровым маршалкам банкету.

## Крыніцы

## Літаратура

* Свята трох Каралёў \\ Газэта «Звязда»

Катэгорыя:Каталіцкія сьвяты
Катэгорыя:Тры мудрацы
Арэхі

**Арэ́хі**, або **гарэхі** — ядомыя плады гарэхаплодных культур, складаюцца са шкарлупіны (цьвёрдай ці мяккай) і ядомага ядра. Найбольш распаўсюджаныя арахіс, валоскі гарэх, каштаны, кедравыя гарэхі, ляшчына, мігдалы, мускатны гарэх, фісташкі, фундук. Смачны і высокакалярыйны харчовы прадукт. Ядры зьмяшчаюць шмат тлушчу (30—60 %), бялкоў (да 20 %), мінэральныя солі, вітаміны B, C, каратын. Сьпелыя ядры спажываюць у сьвежым выглядзе. У кулінарыі выкарыстоўваюць для прыгатаваньня салодкіх страваў (крэмы, торты, марозіва і г. д.), мучных і кандытарскіх вырабаў, на Каўказе, у Сярэдняй Азіі і іншых рэгіёнах, для прыгатаваньня соўсаў. Захоўваць належыць у цёмным прахалодным месцы. Зь некаторых гарэхаў (арахісу, валоскіх, кедравых) здабываюць каштоўныя алеі.

## Пажыўная каштоўнасьць
Плод гарэхаў, як то мігдалаў, валоскага гарэха, фундука, пэкану, фісташкаў ды іншых, зьяўляецца канцэнтратам ўсіх неабходных элемэнтаў ежы. Іхнае ядро зьмяшчае да 70% і больш тлушчавай высокакалярыйнай алею, да 20% бялкоў, вугляводы (цукар, крухмал) і цэлы набор вітамінаў А, В, С, Р і іншыя. Наяўнасьць вітамінаў надае асаблівую каштоўнасьць плоду гарэхаў, забясьпечваючы іхнае лячэбнае значэньне ў барацьбе з сардэчнымі хваробамі, падвышаным ціскам крыві, захворваньнямі сьценкаў крывяносных судзінаў і іншых. Але штодня варта ўжываць ня больш за 30 грамаў гарэхаў. Вядома , што 1 кг валоскіх гарэхаў дае больш за 8,5 тысячы калёрыяў і па каларыйнасьці ядра валоскага гарэха ў два разы перавышаюць пшанічны хлеб вышэйшага гатунку. Бразыльскі гарэх зьяўляецца лепшай крыніца сэлену (антыаксіданта, які тармозіць працэсы старэньня). Трэба ўжываць ўсяго адзін ці два бразыльскія гарэхі на дзень, каб задаволіць содневую патрэбу ў сэлене.

Некалькі эпідэміялягічных дасьледаваньняў выявілі, што людзі, якія рэгулярна ўжываюць гарэхі зьяўляюцца менш схільнымі да каранарнай сардэчнай недастатковасьці. Упершыню да гарэхаў зьвярнуліся як да абароны супраць гэтай хваробы ў 1993 годзе. Пасьля шмат клінічных дасьледаваньняў выявілі, што спажываньне розных гарэхаў, у прыватнасьці такіх як мігдалы і валоскі гарэх, могуць зьнізіць узровень халестэрынавых канцэнтрацыяў. Таксама гарэхі могуць прадухіліць ці зьнізіць рызыку захворваньня на рак падстраўнікавай залозы.

### Гатункі гарэхаў
Паводле якасьці гарэхі падзяляюць на гатункі: фундук і валоскія граэхі — на вышэйшыя, 1-й і 2-й; ляшчына  — на 1-й і 2-й; мігдалы — на вышэйшы і 1-й. Арэхі вышэйшага і 1-га гатункаў павінны быць цэлымі, вызваленымі ад вонкавай абалонкі, сьпелымі, чыстымі, з раўнамернай афарбоўкай шкарлупіны. Ядра павінны быць пакрытыя лупінай розных адценьняў ад сьветла-карычневага да карычневага колеру, на зломе — ад белага да крэмавага, безь іншых пахаў і прысмакаў. У 2-га гатунку дапускаюцца гарэхі розных гатункаў, разнастайныя па форме, памерах і колеру.

## Крыніцы

## Літаратура

## Вонкавыя спасылкі

* Дасьледваньні гарэхаў


Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы
Агрэст

**Агрэст**, **аґрэст** ( ці *Ribes uva-crispa*) — род шматгадовых расьлін сямейства агрэставых.

У Беларусі пашыраны агрэст звычайны, ці эўрапейскі — родапачынальнік большасьці культурных гатункаў — ягаднае шматгадовае кустоўе вышынёй да 120 см з парасткамі, пакрытымі шыпамі. Дзікі агрэст зрэдку трапляецца па схілах, сярод хмызьнякоў. Назва паходзіць ад францускага *groseillier à maquereaux* — «парэчкі для макрэлі» (у францускай кухні гатуюць макрэль у агрэставым соўсе). У ежу ідуць ягады круглай ці падоўжанай формы, часам пакрытыя валаскамі. Колер пладоў — зялёны, жоўты, чырвоны і нават пурпуровы. Ягады зьмяшчаюць да 9 цукроў (фруктоза і глюкоза), арганічныя кіслоты, мінэральныя рэчывы (фосфар, жалеза, вапень, да 260 мг% калію, медзь), пектынавыя і дубільныя рэчывы, 30 мг% вітаміну C (ня менш чым у лімоне), каратын, вітаміны B1, P, E.

Як ягадная культура вядомы на тэрыторыях усходніх славян з XI стагодзьдзя. Набыў шырокае распаўсюджаньне ў Беларусі ў XIX стагодзьдзі, калі пачалі культывавацца заходнеэўрапейскія гатункі. Найбольш традыцыйнымі лічацца гатункі ангельскі жоўты (ягады зеленавата-жоўтыя на пачатку высьпяваньня, сьпелыя ягады маюць бурштынава-жоўты колер), варшаўскі (сьпелыя ягады маюць чырвоны колер), зялёны бутэлечны (цёмна-зялёныя ягады з чырванавата-карычневымі кропкамі па жылках, ня маюць валаскоў). Спажываюць у сырым выглядзе (толькі сьпелыя, мяккія, з характэрным для гатунку колерам). Прыдаецца для гатаваньня джэмаў, канфітураў, жэле, мармэлядаў, кампотаў, сочыва, павідла, засушкі (для гатаваньня лепш надаюцца недасьпелыя, яшчэ цьвёрдыя ягады). Сушаны агрэст ужываюць для мясных і рыбных соўсаў. Таксама з агрэсту робяць шыпучае віно, наліўкі. У «Літоўскай гаспадыні» згадваецца спосаб захаваньня агрэсту на зіму. Захаваны агрэст выкарыстоўваюць для пенак: ягады агрэсту вараць у вадзе да мяккасьці, праціраюць празь сіта, атрыманым мармэлядам запраўляюць пенкі, узьбітыя зь бялкоў, дадаўшы ваніль.

## Глядзіце таксама
* Ёшта

## Літаратура

## Вонкавыя спасылкі
* Артыкул пра агрэст на партале «Садоўнікам»
* Кароткая інфармацыя пра агрэст на «Базе раслін»

Катэгорыя:Парэчкі
Катэгорыя:Таксоны, найменаваныя Карлам Лінэем
Катэгорыя:Флёра Афрыкі
Катэгорыя:Флёра Заходняй Азіі
Катэгорыя:Флёра Эўропы
Катэгорыя:Віды, апісаныя ў 1753 годзе
Bieły Son

**Bieły Son** — гурт зь Беласточчыны.

## Гісторыя
Гурт выконваў песьні на беларускай мове. Прымаў удзел у фэстывалі «Басовішча». Частка песень у іхным аднайменным альбоме напісаная на словы Ларысы Геніюш, Янкі Купалы. У цяперашні час гурт спыніў сваё існаваньне.

## Дыскаграфія

### Альбомы
* Bieły Son (МС, 1995)

### Супольныя праекты
* Сэрца Эўропы in rock — «Зорка» (2001)
* Жыць для Беларусі — «У песьнях ёсьць хлеб» (2005)

## Удзельнікі
* Ян Хоха (Jan Chocha): сьпеў, акустычная гітара
* Марта Драль (Marta Dral): сьпеў
* Яўген Маліноўскі (Eugeniusz Malinowski): гітара
* Даніэль Матысюк (Daniel Matysiuk): бубны
* Тадэвуш Дарошка (Tadeusz Doroszko): бас-гітара

Катэгорыя:Беларускія рок-гурты
Катэгорыя:Рок-гурты Польшчы
Катэгорыя:Беларускія музычныя гурты Польшчы
Катэгорыя:Музычныя гурты, якія зьявіліся ў 1995 годзе
Паляндвіца

**Паляндві́ца** — традыцыйны беларускі і польскі мясны выраб, пераважна зь ялавічыны, але таксама са свініны і часам каніны.

Назва ад польскага слова *lędźwie* (паясьніца, сьцёгны). Паляндвіцу аддзялялі ад чвэрці тушы, пачынаючы ад сьцегнавой косткі і далей уперад такім чынам, каб не пашкодзіць мышцаў шынкі.

Найлепш надаецца да вэнджаньня, а сырая да кароткага (некалькі хвілінаў) смажаньня. Традыцыйныя вэнджаныя паляндвіцы адразу пасьля восеньскага забою вытрымлівалі некалькі дзён у крыві, адбівалі дзеля мяккасьці і да вясны правяльвалі ў асмоленых скрынях у халодным памяшканьні, пасыпаўшы сольлю, салетрай і сумесьсю спэцыяў (бабкі, перац, гваздзікі, каляндра і іншыя). У сакавіку даставалі са скрыняў і вэндзілі ў валовых кішках. У татарскай кухні традыцыйна цэніцца паляндвіца з каніны, зь якой між іншым гатуюць біфштэкс па-татарску. У сучаснай Беларусі пераважае паляндвіца са сьвініны, якую соляць, націраюць часнаком, перцам і іншымі духмянымі прыправамі; для завяльваньня ўпіхваюць у гладкую кішку або шчыльна абціскаючы абвязваюць палатном і вешаюць у сухім месцы. Часам перад завяльваньнем трымаюць у расоле.

## Літаратура

Катэгорыя:Беларускія стравы
Катэгорыя:Польская кухня
Катэгорыя:Украінская кухня
Катэгорыя:Стравы зь мяса
Татарскі біфштэкс

**Тата́рскі біфштэ́кс**, **біфштэ́кс па-тата́рску** — старадаўняя страва стэпавых качэўнікаў з сырога мяса (пачаткова, з каніны).

## Гісторыя
У Эўропу зьвесткі пра татарскі біфштэкс прывез францускі афіцэр Г. дэ Баплян, які ў сярэдзіне XVII стагодзьдзя доўгі час служыў наёмнікам ва Ўкраіне. Паводле яго назіраньняў, татары, якія служылі ў войску Рэчы Паспалітай, выразалі дужыя кавалкі конскай паляндвіцы таўшчынёй на 1—2 пальцы, і, моцна пасаліўшы з аднаго боку, каб выклікаць інтэнсіўнае выдзяленьне крыві, укладвалі іх пад сёдлы на сьпіны сваіх коней; пасьля 2 гадзін язды ў тэмпе маршавага пераходу мяса здымалася, выдалялася крывавая пена з аднаго боку, і ўсе апэрацыі паўтараліся з другім бокам паляндвіцы, пасьля чаго татарскі біфштэкс лічыўся гатовым да спажываньня. Беларускія татары, якія пераважна адмовіліся ад спажываньня каніны, гэтую страву страцілі досыць даўно. У наш час татарскі біфштэкс, які стаў інтэрнацыянальнай стравай, гатуецца з рубленага мяса (неабавязкова з каніны).

## Прыгатаваньне
Дужы кавалак конскай (ялавічынай) паляндвіцы, аліва, марынаваныя шампіньёны, карнішоны, цыбуля, яечны жаўток, муштарда (гарчыца), соль, перац.

Мяса найлепш нарэзаць нажом на дробныя кавалкі, у крайнім выпадку прапусьціць праз грубую мясарубку. Рукамі вымешаць мяса з прыправамі (апроч муштарды) ў аднародную масу. Муштарда дадаецца ў самым канцы (яе заўчаснае зьмяшэньне з алеем можа выклікаць зьліпаньне масы ў камкі). Фармуюцца асобныя порцыі, пасыпаюцца пасечанымі шампіньёнамі, карнішонамі, цыбуляй.

## Літаратура

Катэгорыя:Беларускія стравы
Катэгорыя:Татарская кухня
Мігдалы

**Мігдалы** — плады аднайменнага дрэва (, раней клясыфікавалася як *Prunus amygdalus* ці *Amygdalus communis*) вышынёй да 8 м з бліскучым дробназубчастым лісьцем і сьветла-ружовымі або белымі кветкамі, якое расьце ў Міжземнамор’і і іншых субтрапічных рэгіёнах. Галоўныя камэрцыйныя вытворцы — Каліфорнія, Гішпанія, Італія. Мігдалы — блізкі сваяк сьлівы, пэрсіка, але ў ежу спажываецца ня мякаць плада, а г. зв. «арэхі» — ядро касьцянкі.

## Апісаньне
Шкарлупіньне «арэхаў» вельмі цьвёрдае. Ядро мігдалы белае, саладкавае, са слабым водарам, пакрытае тонкай карычневай абалонкай. Каб выдаліць яе, трэба апусціць ядро, ачышчанае ад шкарлупіньня, на 1 хвіліну ў кіпень. Ачышчанае ядро рэкамендуюць прамыць праточнай вадой і высушыць у духоўцы пры 50—70 °C. Мігдалы зьмяшчаюць значную колькасьць тлушчу, этэрныя алеі, каля 20% бялку, зь вітамінаў — невялікая колькасьць C і PP. Высокакалярыйныя (100 г = 650 ккал).

Адрозьніваюць 2 разнастайнасьці мігдалы: салодкія і горкія. Апошнія зьмяшчаюць гліказід амігдалін, які лёгка распадаецца, выдзяляючы атрутную сінільную кіслату, таму спажываць горкія мігдалы ў ежу можна толькі ў мінімальных колькасьцях. Салодкія мігдалы ужываюць сьвежымі як дэсэрт, а таксама пры вырабе соўсаў, печыва, тартоў і г. д.

## У кулінарыі

У шляхецкай кулінарыі Рэчы Паспалітай вядомыя з XVI стагодзьдзя. Зь іх выраблялі ахаладжальны напой аршад, марцыпаны, мігдаловую поліўку (на Вігілію), мігдаловы торт (на Трох Каралёў), мігдаловае «малако» для сьціслага посту і г. д. У сялянскім асяродзьдзі мігдалы заставаліся недаступнымі, адсюль прыказка «Думаць пра нябесныя мігдалы».

### Мігдаловая поліўка
Ачышчаныя і высушаныя молатыя мігдалы варыць 10-15 хвілін у малацэ (1,5 л малака — 120 г мігдалаў), працадзіць і зьлёгку пасаладзіць; падаваць цёплай з рысам, звараным у малацэ. Можна падаваць халоднай — звараныя ў малацэ мігдалы загушчаюць яечнымі жаўткамі.

## Літаратура

Катэгорыя:Ядомыя гарэхі і насеньне
Катэгорыя:Таксоны, найменаваныя Аўгустам Бачам
Катэгорыя:Сьліва
Катэгорыя:Перакускі
Катэгорыя:Сельскагаспадарчыя культуры
Катэгорыя:Пладовыя дрэвы
Катэгорыя:Сымбалі Каліфорніі
Поліўка

**По́ліўка** — даўняя назва любога супу, апроч некаторых, якія мелі адметныя назвы (баршчу, капусты, і г. д.).

З XVIII стагодзьдзя ў прывілеяваных пластоў грамадзтва назва пачала выцясьняцца запазычаным зь нямецкай мовы словам «суп». Поліўка зь піва называлася граматка, з гусінай ці са сьвіной крыві — чорная поліўка. У XIX—XX стагодзьдзях у сялянскім асяродзьдзі на поліўку спачатку варылі мяса з прыправамі (у посныя дні — грыбы, рыбу). Потым невялікую колькасьць мукі разводзілі вадой і залівалі ў гаршчок (часам закалочвалі сухую муку), потым далівалі хлебны квас або сыраватку, бурачны расол. У некаторых раёнах дадавалі хлебную рошчыну.

На Магілёўшчыне, у Заходнім і Цэнтральным Палесьсі поліўка — старая назва заціркі (калатушы).

## Глядзіце таксама
* Патраўка

## Літаратура

Катэгорыя:Беларускія супы
Катэгорыя:Польская кухня
Катэгорыя:Украінская кухня
Старка

**Ста́рка** — традыцыйны старапольскі алькагольны напой.

Гарэлка з чыстага жытнёвага сьпірту, вытрыманая ў дубовых бочках на працягу 5 – 10 гадоў. Мае сьветлабронзавы колер, падобны да ўіскі.

Катэгорыя:Беларускія алькагольныя напоі
Катэгорыя:Польская кухня
Тапінамбур

**Тапіна́мбур** (ад францускага: *topinambour*), даўней **[[бульва]]**, **земляна́я гру́ша**, **слане́чнік клубняно́сны** () — шматгадовая травяністая клубняносная расьліна сямейства складанакветных вышынёй да 3 м.

Клубні — цыліндрычнай, круглай або грушападобнай формы, белыя, жоўтыя, фіялетавыя або ружовыя. Утрымліваюць 1–3% бялку, вітаміны C, B1, каратын, каля 16–18% вугляводаў (у асноўным інулін), менш за 0,5% тлушчу. Мякаць пяшчотная, сочная, з прыемным саладкавым смакам.

Радзіма — Атлянтычнае ўзьбярэжжа Паўночнай Амэрыкі, спажывалася ў ежу мясцовымі індзейцамі, на пачатку XVII стагодзьдзя прывезеная ў Эўропу французамі. У Рэчы Паспалітай «бульва» распаўсюдзілася ў першай палове XVIII стагодзьдзя — яе варылі, абіралі, падавалі зь белым або муштародовым соўсам. У канцы XVIII стагодзьдзя тапінамбур быў выцеснены падобнай па спосабе вырошчваньня і смаку бульбай, якая ў беларускай і летувіскай мовах пераняла ягоную назву (у летувіскай мове «бульба» — *bùlvė*). У Беларусі вырошчваецца галоўным чынам на корм жывёле, часам дзічэе, у кулінарыі ўжываецца толькі энтузіястамі гэтай культуры.

Спажываць тапінамбур належыць неўзабаве пасьля выкопваньня: варыць, запякаць, з сырых гатаваць салаты. Тапінамбур — вельмі трывалая да ўмоваў вырошчваньня культура, лёгка пераносіць маразы (пры гэтым клубні набываюць яшчэ больш салодкі смак). Таму пэўную частку клубняў пакідаюць зімаваць.

## Літаратура

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Гародніна
Кулябяк

**Кулябяк**, **кулябяка**&nbsp;— пірог з начынкай, традыцыйная расейская страва, якая атрымала шырокае распаўсюджаньне ў сьвеце.

## Гісторыя
Пачатковыя старарасейскія кулябякі гатаваліся з XVII стагодзьдзя, выключна з дражджавога цеста, зь некалькімі праслойкамі фаршу&nbsp;— з капусты, грэцкай кашы, крутых яек, сушанай і варанай рыбы, грыбоў, цыбулі й іншага. Мяркуюць, што назва паходзіць ад нямецкага «*Kohlgebäck*»&nbsp;— «запечаная (у цесьце) капуста». У XIX стагодзьдзі францускія кулінары, якія працавалі ў Расеі, надалі кулябякам міжнародную вядомасьць і адаптавалі іх рэцэптуру пад патрабаваньні «высокай кулінарыі»: іх сталі гатаваць з больш далікатнага «францускага» цеста, у якасьці начынкі ўжываць дзічыну, шампіньёны, рыс, ласося й г.&nbsp;д. Мода на кулябякі пад францускім уплывам трапіла і на шляхецкія двары Польшчы і Літвы, дзе кухмістры мясцовых магнатаў стваралі свае арыгінальныя рэцэпты кулябякаў («а-ля Сапега», «а-ля Радзівіл» і г.&nbsp;д.).

## Прыгатаваньне
Традыцыйны кулябяк робіцца з дражджавога цеста, раскатанага ў прастакутнік таўшчынёй 1&nbsp;см; у цэнтар выкладаецца фарш, часта зь некалькіх розных пластоў, загортваецца, старанна зьляпляецца. Згорнуты кулябяк выкладаецца швом уніз на нашмараваную тлушчам бляху, пакідаецца на пэўны час, каб цеста «падышло». Перад запяканьнем у духоўцы нашмароўваецца яйкам і наколваецца ў некалькіх месцах відэльцам. Кулябяк звычайна падаюць парэзанымі на кавалкі, палітыя таплёным маслам&nbsp;— як самастойную страву і як дадатак да булёнаў, супоў.

## Літаратура

Катэгорыя:Беларускія стравы
Катэгорыя:Расейская кухня
Катэгорыя:Пірагі
Відэлец

**Відэ́лец** — сталовы прыбор у выглядзе стрыжня з тонкімі зубцамі (звычайна, двума, трыма або чатырма).

Відэлец выкарыстоўвалі яшчэ старажытныя грэкі, а таксама рымляне, пра што сьведчыць мноства знойдзеных відэльцаў пры архэалягічных раскопках. Ён таксама ўзгадваецца ў Бібліі (кніга цара Самюэля, 2-13), але не знайшоў шырокага прымянененьня ва Заходняй Эўропе да 10 стагодзьдзя, калі відэлец набыў значную папулярнасьць у Бізантыйскай імпэрыі. Спачатку ён меў толькі адзін зубец. У выніку крыжовых паходаў  ў 11 стагодзьдзі распаўсюдзіўся па Заходняй Эўропе, перадусім у Італіі. Каталіцкая царква асуджала выкарыстаньне відэльцаў, «як залішнюю раскошу». У Польшчы і ВКЛ відэлец пачаў пранікаць ад часоў Боны Сфорцы. Відэльцы XVI – XVII стагодзьдзяў называліся *грабкі*, мелі адносна кароткія тронкі і два доўгія зубцы, ужываліся не як індывідуальная прылада, а толькі для накладаньня страў зь мяса, птушкі і інш. з агульнага блюда (пасьля чаго іх елі рукамі), пра што захавалася прыказка: «лыжка за халявай, а відэлец — на стале» (лыжку, у адрозьненьне ад відэльцу, шляхта насіла з сабой за халявай ботаў). Увядзеньне відэльцу ў шырокі побыт, па-за Італіяй, заняло вельмі доўгі час: у Францыі відэлец зьявіўся толькі ў апошняй чвэрці 16 стагодзьдзя, пры Генрыху III Валуа (паводле адной зь легенд, ён прывёз гэтую моду з Рэчы Паспалітай, дзе кароткі час быў каралём), у Расеі — з канца 17 стагодзьдзя. У Рэчы Паспалітай відэлец некалькі стагодзьдзяў заставаўся прэрагатывай найбольш заможных і адукаваных арыстакратаў; абавязковае забесьпячэньне кожнага госьця нажом і відэльцам пры каралеўскім двары зьвязваюць з Аўгустам II (сярэдзіна XVIII стагодзьдзя). У побыт абсалютнай большасьці жыхароў Беларусі відэлец канчаткова ўвайшоў толькі ў другой палове XX стагодзьдзя.

## Крыніцы


## Вонкавыя спасылкі
* 
* Эсэ Станіслава Бабкевіча Пра відэлец як зброю

Катэгорыя:Сталовыя прыборы
Баршчэўнік сібірскі

**Баршчэ́ўнік сібі́рскі** () — шматгадовая травяністая расьліна сямейства парасонавых.

Вышыня да 3 м. Расьце на лугах, палетках, узьлесках шыракалістых лясоў, на лядах, у садах і гародах, па берагах рэк, у хмызьняках. Вэгетуе з красавік па верасень, цьвіце ў чэрвені — ліпені жоўта-зеленаватымі кветкамі ў суквецьцях-парасоніках. Плоданосіць 1 раз у жыцьці. Народныя назвы *баршч*, *баршчаўка*, *бядрыца* (апошняя назва сьведчыць пра асацыяцыю зь бядрынцам).

Лісьце — буйное, перыста-расьсечанае, зубчатае; утрымлівае да 200 мг % вітаміну C і да 18 мг% каратыну, у карэньні шмат цукраў. Ядуць маладую зеляніну (лісьце, націну, суквецьці) у самых разнастайных формах. Для зялёных салатаў лісьце папярэдне абдаюць крутым кіпенем або вымочваюць у вадзе, каб выдаліць рэзкі пах. Адварное лісьце можна есьці як шпінат, адвар зь лісьця з чаранкамі нагадвае курыны булён. Адваранае націньне ядуць з воцатам, або смажаць у алеі. З ачышчанага і дробна пасечанага націньня і лісьця гатуюць начынку для пяльменяў, піражкоў і г. д. Парасткі зь зялёнымі суквецьцямі кладуць у яечню, смажаць з цыбуляй і маслам, вараць у падсоленай вадзе як цьвятную капусту. Як прыправу спажываюць карэньне (сьвежае і сушанае), сушанае лісьце, часам і насеньне. У Польшчы і ВКЛ з пабегаў і насеньня даўней гатавалі хатняе піва. Чаранкі і націньне зьбіраюць да бутанізаціі (красавік — чэрвень), суквецьці, што не распусьціліся — у ліпені — жніўні, увосені або раньняй вясной.

Яшчэ ў пачатку XX стагодзьдзя кіслы суп з баршчэўніка, які называўся *боршч* або (у палянізаваным варыянце) *баршч*, быў звыклым у беларусаў Віленскай і Менскай губэрняў. Пучкі баршчэўніка елі і сырымі. Лічыцца, што ў старажытных славян менавіта гэтая расьліна была галоўным кампанэнтам баршчу, і толькі пазьней назва «боршч» перанесеная на суп з буракоў.

## Літаратура

Катэгорыя:Травы
Чорная поліўка

**Чо́рная по́ліўка** — даўняя густая поліўка са сьвіной, часьцей з гусінай або качынай крыві, вядомая многім эўрапейскім народам.

Гусіную ды качыную поліўку варылі з касьцей і вантробаў, сьвежай крыві (каб кроў не згарнулася, у яе дадавалі крыху солі або воцату), загушчалі мукой або цёртай булкай. Для паляпшэньня смаку дадавалі сушаныя сьлівы і яблыкі, спэцыі (перац, цынамон, гвазьдзікі). Падавалі з нарэзанымі птушынымі вантробамі, варанымі лазанкамі, клёцкамі і г. д.

Чорная поліўка служыла сымбалем адмовы дзяўчыны ці яе бацькоў няўдаламу жаніху (як, напрыклад, Яцаку Сапліцу ў паэме Адама Міцкевіча «Пан Тадэвуш»).

## Літаратура

Катэгорыя:Беларускія супы
Катэгорыя:Польскія супы
Катэгорыя:Стравы з крыві
Аранжад

**Аранжа́д** — прахаладжальны напой, які гатуецца з газаванай вады і апэльсінавага сыропу. Раней гатаваўся саматужным спосабам з сумесі ахалоджанай вады, цукру і сьвежага апэльсінавага соку. Вядомы ў Рэчы Паспалітай з XVIII стагодзьдзя, запазычаны з францускай кулінарыі.

## Глядзіце таксама
* Кола

## Літаратура

Катэгорыя:Безалькагольныя напоі
Вугорская кухня

**Вугорская кухня** складвалася стагодзьдзямі на скрыжаваньні эўрапейскіх (перадусім італьянскіх і нямецкіх) і ўсходніх (найперш фіна-вугорскіх, турэцкіх і іншых) традыцыяў і мае вельмі своеасаблівае аблічча. Коратка вугорскую кухню, тлустую і вострую, як калісьці і шляхецкая кухня Рэчы Паспалітай, характарызуюць словамі «шпік і перац», але насамрэч яна выкарыстоўвае самыя разнастайныя кампанэнты, — амаль усе вугорскія стравы маюць досыць складаную рэцэптуру. Асноўны спосабы тэрмічнай апрацоўкі — варка, смажаньне і тушэньне. Стравы гатуюць амаль выключна на сьвіным сале, масла і алей ужываюць радзей. Шырока ўжываецца сьмятана, якой запраўляюць і першыя і другія стравы, вырабляюць разнастайныя соўсы. Шмат ужываецца мукі: зь яе гатуюць запраўку (пасероўку), якая надае стравам гушчыню; тархоню — падсушанае цеста, замешанае на яйках, у выглядзе дробных шарыкаў, накшталт крупы, выкарыстоўваецца заміж рысу ў галубцах, фаршыраваным пэрцы, у гарнірах і г. д.; рулет «рэцеш» зь вельмі тонка раскатанага цеста; разнастайныя клёцкі і г. д.

Вельмі папулярная садавіна, асабліва цыбуля, безь якой немагчыма ўявіць амаль ніводную вугорскую страву, часнок, памідоры, бульба, салодкі перац — папрыка, якую вугорцы ўвялі ў эўрапейскую кухню. Шчодра ўжываюцца спэцыі. З сушаных здробненых стручкоў папрыкі вырабляюць адмысловы чырвоны парашок, які надае вугорскім стравам востры смак і спэцыфічны водар. Вугорцы па-майстэрску гатуюць рачную рыбу. Многія вугорскія стравы (гуляш, папрыкаш) даўно атрымалі інтэрнацыянальную вядомасьць, хаця часам замежныя інтэрпрэтацыі вугорскіх страваў моцна адрозьніваюцца ад арыгіналаў.

У Беларусі вугорскі культурны ўплыў у Сярэднявеччы адчуваўся значна больш, чым цяпер, дасягнуўшы максымуму пры Стэфане Баторыі, які значную частку свайго праўленьня правёў у Беларусі (памёр у Горадні). Многія жаўнеры зь яго 40-тысячнага вугорскага войска аселі ў Беларусі, паступова асіміляваўшыся. У вугорцаў добра разьвітая культура вінаробства, на працягу многіх стагодзьдзяў вугорскае віно, асабліва такай, было ўлюбёным напоем шляхты Рэчы Паспалітай.

## Літаратура
Амялушка

**Амялу́шка звыча́йная** () — пеўчая птушка атраду вераб’інападобных.

У Беларусі трапляецца на веснавым (красавік) і асеньнім (лістапад) пралётах, у невялікай колькасьці зімуе (прылятае з поўначы ў кастрычніку). Трымаецца лясоў, дзе шмат рабіны, шыпшыны, крушыны, ядлоўцу. Даўжыня каля 20 см, маса да 60 г.

Да пачатку XX стагодзьдзя — аб’ект шляхецкага паляваньня. Гатавалася падобна да бакасаў, перапёлак, рабіньнікаў, рабчыкаў: напрыклад, печанымі, з укладзенымі ў брушную поласьць птушкі кавалкамі масла, зьмяшанага са здрабнёнымі «ягадамі» ядлоўцу.

## Літаратура

## Вонкавыя спасылкі
* Амялушка. Вызначальнік — Ахова птушак Бацькаўшчыны

Катэгорыя:Амялушкавыя
Гуляш

**Гуля́ш** — група «знакавых» страваў вугорскай кухні, якія служаць своеасаблівай візыткай Вугоршчыны ў сьвеце, але за межамі самой Вугоршчыны не зусім слушна інтэрпрэтуюцца.

У краінах Цэнтральнай Эўропы — суседзях Вугоршчыны, і ў астатнім сьвеце (асабліва ў ЗША) гуляш — страва накшталт цёмнага рагу зь ялавічыны, курыцы ці сьвініны, тушаная ў пікантным соўсе з вострай папрыкі з дадаткам вялікай колькасьці цыбулі і спэцыямі (перцам, маяранам і г. д.). У самой Вугоршчыне такая страва называецца *pörkölt* (безь сьмятаны) або папрыкаш (са сьмятанай).

Сапраўдны гуляш: у Вугоршчыне прыметнік *gulyás* («пастухоў») адносяць да густога наварыстага гэтак званага «пастуховага супу» (*gulyás leves*), які ядуць з гаршчкоў лыжкамі. Гэтая страва больш вадкая, чым «міжнародны» гуляш, у яе апроч, мяса, цыбулі і папрыкі, дадаюць таматы, салодкі перац, бульбу, локшыну, мучныя клёцкі.

## Глядзіце таксама
* Бограч

## Літаратура

Катэгорыя:Вугорская кухня
Бакас

**Бака́с** () — птушка сямейства бакасавых атраду сеўцападобных.

У Беларусі звычайны пералётны від. Жыве каля вады, на балотах і прырэчных лугах, забалочаных узьлесках. Даўжыня цела 27—29 см, маса 100—125 г. Апярэньне карычнявата-бурае з вохрыстымі стракацінамі, брушка белае. Дзюба доўгая (каля чвэрці агульнай даўжыні), прамая. У час такаваньня самец выдае гукі, падобныя да бляяньня барана (адсюль народная назва *баранчык*, *козка*). Корміцца чарвямі, сьлімакамі, жукамі, лічынкамі казурак, карэньчыкамі травяністых расьлінаў.

Міжнародна прызнаны як папулярны аб’ект спартовага паляваньня (слова «снайпэр» паходзіць ад ангельскага *sniper* — «паляўнічы на бакасаў»).

Даўней мяса бакаса лічылася ў шляхецкай кулінарыі найсмачнейшым з усіх дзікіх птушак. Мяса перад прыгатаваньнем вымагае бардзіраваньня або марынаваньня (даўней бакасаў марынавалі на зіму пасьля запяканьня вытрыбушанымі на ражне).

## Літаратура

## Вонкавыя спасылкі
* Вызначальнік — Ахова птушак Бацькаўшчыны. Бакас

Катэгорыя:Бакасавыя
Бардзіраваньне

**Бардзіраваньне** — падрыхтоўка пярнатай дзічыны для цеплавой апрацоўкі, у тым ліку папярэдняе шпігаваньне. Неабходнае для прыгатаваньня бакасаў, слонак, рабіньнікаў і іншых птушак.

## Глядзіце таксама
* Бланшыраваньне

## Літаратура

Катэгорыя:Прыгатаваньне ежы