Радзівілы

**Радзіві́лы** — магнацкі род гербу Трубы, найбуйнейшы ў Вялікім Княстве Літоўскім. Выхадцы з роду займалі найвышэйшыя дзяржаўныя адміністрацыйныя і вайсковыя пасады. Па падзелах Рэчы Паспалітай увайшлі ў лік арыстакратыі Расейскай імпэрыі, Прусіі, Аўстра-Вугоршчыны.

Род Радзівілаў быў у сваяцтве з арыстакратычнымі радзінамі Эўропы, кіроўнымі дамамі Прусіі, Ангальта, Нойнбургу, Курляндыі, Малдовы. У наш час выхадцы з роду жывуць у Польшчы, Францыі, Вялікабрытаніі, ЗША, Канадзе і іншых краінах. 
Большасьць Радзівілаў па Рэфармацыі засталася каталікамі

У час перапісу 1917 году некалькі выхадцаў з роду Радзівілаў, што валодалі маёнткамі на Случчыне, назвалі сябе беларусамі паводле нацыянальнасьці. Па стварэньні ўраду Беларускай Народнай Рэспублікі ўладальнік Нясьвіжу Альбрэхт Радзівіл згадзіўся прадстаўляць яго ў розных эўрапейскіх краінах. Яшчэ раней у 1912 годзе Марыя Магдалена з Завішаў, жонка Вацлава Мікалая Радзівіла, публічна абвясьціла на старонках прэсы: «*Лічу сябе беларускай, паходжаньня літоўскага. Як і муж мой, за польку сябе не лічу*». 

## Прозьвішча

Ратвіл (Ratwilius) і Вілірад або Вілрад (Willirad, Wilrad) — імёны германскага паходжаньня. Іменная аснова -рад- (-рат-) (імёны ліцьвінаў Раталт, Радавін, Конрад; германскія імёны Ratolt, Radowin, Konrad) паходзіць ад гоцкага *rêþs, германскага rad- 'рада', а аснова -віл- (імёны ліцьвінаў Вільбут, Вільгейда, Мунтвіл; германскія імёны Willebut, Williheid, Muntwil) — ад гоцкага wilja 'воля'. Такім парадкам, імя Радзівіл азначае «рада волі».

Адпаведнасьць імя Радзівіл германскаму імю Ratwilius сьцьвердзіў францускі лінгвіст-германіст Раймонд Шмітляйн, які на падставе шматгадовых дасьледаваньняў прыйшоў да высноваў пра германскае паходжаньне літоўскіх уласных імёнаў. Адпаведнасьць імя Радзівіл германскім імёнам Ratwilius і Wilrad прызнае летувіскі лінгвіст .

## Генэтыка
ДНК-тэст парэшткаў Мікалая Радзівіла «Рудога» сьведчыць пра прыналежнасьць усяго роду Радзівілаў да гаплягрупы Y-храмасомы R1a1.

## Паходжаньне

Пра паходжаньне Радзівілаў існуе некалькі легендарных паданьняў: паводле некаторых зьвестак, род мае зьвязкі з найвышэйшым жрэцкім станам паганскай Літвы, а ягоным пачынальнікам быў Лізьдзейка. Гэтыя паданьні, а таксама характэрны канчатак слова (аднагучныя — *Эрдзівіл*, *Манцівіл* і інш.) сьведчаць пра глыбокую старажытнасьць роду.

У пытаньні паходжаньня Радзівілаў гісторык Павал Урбан зьвяртае на ўвагу на тое, як іх характарызаваў Сымон Будны. Адпаведную прадмову-прысьвячэньне ён зьмясьціў у выдадзеным у Нясьвіжы Катэхізьме:

Сучасная навука лічыць заснавальнікам роду Радзівіла Осьцікавіча (?—1477), сына кашталяна віленскага Осьціка. Сын Радзівіла Осьцікавіча Мікалай «Стары» (?—1509) меў 4 сыноў, ад якіх пайшлі 3 галіны роду:

* *Першая* (старэйшая) з тытулам князёў на Гонядзі (цяпер Польшча) і Мядзелі (Беларусь) пайшла ад Мікалая, згасла ў 1542 годзе
* *Другая* (фактычна малодшая), з тытулам князёў на Біржах і Дубінках (Летува) — ад Юрыя «Геркулеса Літоўскага», згасла ў 1669 годзе
* *Трэцяя*, з тытулам князёў на Нясьвіжы (Беларусь) і Алыцы (Украіна) — ад Яна «Барадатага»

Упершыню тытул князя Сьвятой Рымскай імпэрыі для ўласнай гонядзка-мядзельскай галіны атрымаў 25 лютага 1518 году Мікалай (каля 1470—1521). Для ўсіх выхадцаў з роду імпэрскі княскі тытул 10 сьнежня 1547 году здабыў Мікалай «Чорны» (1515—1565).

Нашчадак роду і апошні ардынат на Нясьвіжы Альбрэхт Антоні Вільгельм валодаў Палацава-замкавым комплексам у Нясьвіжы у часы Польскай Рэспублікі, а ў 1935 годзе эміграваў на Захад. У траўні 2009 ягоная дачка Альжбета Радзівіл наведала Нясьвіж, дзе зрабіла наступную заяву:

## Уладаньні
Радзівілы — буйныя зямяне, якія сваім эканамічным значэньнем у сярэдзіне XVI — першай палове XVIII стагодзьдзяў займалі першае месца сярод магнатаў Вялікага Княства Літоўскага. Ужо ў другой палове XVI ст. яны валодалі на тэрыторыі сучаснай Беларусі местамі і мястэчкамі: Геранёны, Давыд-Гарадок, Клецак, Койданаў, Копысь, Лахва, Мір, Нясьвіж, Чарнаўчыцы, Шчучын, мноствам вёсак; на тэрыторыі сучаснай Украіны — местам Алыкай зь дзясяткамі вёсак (Валынскае ваяводзтва); на тэрыторыі сучаснай Польшчы — местам Шыдлоўцам зь вёскамі (Сандамірскае ваяводзтва), на тэрыторым сучаснай Летувы — Біржамі, Дубінкамі (Віленскае ваяводзтва), Кейданамі (Жамойць) і інш. Пэўны час у XV—XVI стагодзьдзях адна з галінаў роду мела маёнткі зь местамі Гонядзю і Райгорадам на Падляшшы. У XVII—XVIII стагодзьдзях мелі шэраг іншых маёнткаў. У 1612 годзе атрымалі Слуцкае княства зь местамі Слуцкам і Капылём. Таксама валодалі маёнткамі ў Францыі і Італіі.

Апрача гэтых уласных спадчынных маёнткаў рэгулярна атрымлівалі ў пажыцьцёвае карыстаньне дзяржаўныя маёнткі (староствы) разам з пасадамі старостаў: Ашмяны, Барысаў, Берасьце, Крычаў, Ліда, Мазыр і інш.


Файл:Olyka brama zamkowa.jpg|Алыка
Файл:Lithuania Birże Radziwiłł Castle.jpg|Біржы
Файл:Berlin Palais Radziwill.JPG|Бэрлін
Файл:Palac Prezydencki w Warszawie 5.JPG|Варшава (вялікі)
Файл:7 Warszawa 221.jpg|Варшава (малы)
Файл:Lyubcha.jpg|Любча
Файл:Mir39.JPG|Мір
Файл:Nesvizh Castle 2011.JPG|Нясьвіж


У 1586 годзе браты Мікалай Крыштап, Альбрэхт і Станіслаў склалі пагадненьне пра стварэньне Нясьвіскай, Клецкай і Алыцкай ардынацыяў (непадзельных уласных маёнткаў, што перадаваліся ў спадчыну толькі паводле мужчынскай лініі, пазьней — толькі старэйшаму сыну). Іншыя маёнткі Радзівілаў знаходзіліся на аляідальным праве (маглі перадавацца ў спадчыну жанчынам, свабодна адчужацца). У XIX ст. утварылася Давыд-Гарадоцкая ардынацыя.

Радзівілы мелі ўласныя фартэцыі з залогамі — Нясьвіж, Біржы, Кейданы, Мір, Любчу і іншыя. За часамі росквіту ў XVII стагодзьдзі Радзівілам належалі 23 замкі, 426 местаў і мястэчак, 2032 маёнткі і звыш 10 000 вёсак у Вялікім Княстве Літоўскім і за мяжой.

## Найбольш вядомыя з роду

Сярод выхадцаў з роду Радзівілаў былі каралева і вялікая княгіня Барбара Радзівіл (1520—1551) і віленскі кардынал Юры Радзівіл (1556—1600), 7 канцлераў і 8 гетманаў вялікіх літоўскіх, 3 япіскапы і 27 ваяводаў.

### Пакаленьне 1
* Радзівіл Осьцікавіч (? — 1477) — кашталян віленскі, пачынальнік роду

### Пакаленьне 2
* Мікалай «Стары» (каля 1440—1509) — ваявода віленскі і канцлер вялікі літоўскі; заснаваў лятыфундыю, якая забясьпечыла магутнасьць роду

### Пакаленьне 3

* Мікалай (1470—1521) — ваявода віленскі і канцлер вялікі літоўскі; у 1518 годзе атрымаў ад імпэратара Сьвятой Рымскай імпэрыі Максіміляна I тытул князя «на Гонядзі і Мядзелі».
* Ян «Барадаты» (1474—1522) — маршалак земскі літоўскі і кашталян троцкі.
* Войцех (каля 1476—1519) — першы зь літоўскіх магнатаў біскуп віленскі
* Ганна (1476—1522) — жонка Конрада III Рудога, апошняя княгіня мазавецкая
* Юры Радзівіл (1480—1541) — гетман польны літоўскі; застаўся пераможцам у 30 бітвах, за што атрымаў мянушку «*Літоўскі Геркулес*»

### Пакаленьне 4

* Мікалай (каля 1492—1529/1530) — біскуп жамойцкі
* Ян (1492—1542) — староста генэральны жамойцкі; апошні мужчына з гонядзка-мядзельскай лініі роду
* Мікалай «Чорны» (1515—1565) — намесьнік вялікага князя; у 1553 годзе прыняў кальвінізм і зрабіўся ягоным апантаным прыхільнікам, у 1563 уласным коштам надрукаваў у Берасьці Біблію
* Мікалай «Руды» (1512—1588) — гетман вялікі літоўскі; як брат Барбары наблізіўся да Жыгімонта Аўгуста, а па ягонай сьмерці быў амаль неабмежаваным кіраўніком дзяржавы
* Барбара Радзівіл (1520—1551) — каралева польская і вялікая княгіня літоўская, другая жонка Жыгімонта Аўгуста

### Пакаленьне 5

* Крыштап Мікалай (1547—1603) — гетман вялікі літоўскі; за вайсковы талент атрымаў мянушку «*Пярун*»
* Мікалай Крыштап «Сіротка» (1549—1616) — ваявода віленскі, I ардынат на Нясьвіжы (1586); мэцэнат і пісьменьнік
* Юры Радзівіл (1556—1600) — біскуп віленскі і кракаўскі, першы каталіцкі кардынал зь Літвы; памёр у Рыме
* Альбрэхт (1558—1592) — маршалак дворны літоўскі, I ардынат на Клецку
* Станіслаў (1559—1599) — маршалак вялікі літоўскі і староста генэральны жамойцкі, I ардынат на Алыцы

### Пакаленьне 6

* Януш (1579—1620) — кашталян віленскі; ажаніўся з Соф’яй Алелькавіч, за якой атрымаў Слуцкае княства
* Альжбета (1583—?) — жонка Льва Сапегі
* Крыштап (1585—1640) — гетман вялікі літоўскі; за ўласны кошт фінансаваў навучаньне літоўскіх студэнатаў-кальвіністаў ўва ўнівэрсытэтах Нямеччыны
* Ян Юры (1588—1625) — кашталян троцкі
* Альбрэхт Уладзіслаў (1589—1636) — кашталян віленскі, адзін з найбагацейшых магнатаў Літвы свайго часу
* Жыгімонт Караль (1591—1642) — ваявода наваградзкі; кавалер Мальтыйскага ордэна, збудаваў касьцёлы ў Сталовічах, і Дзераўной
* Аляксандар Людвік (1594—1654) — маршалак вялікі літоўскі і ваявода полацкі; збудаваў замак у Белай
* Альбрэхт Станіслаў (1595—1656) — канцлер вялікі літоўскі, за актыўную палітычную дзейнасьць атрымаў мянушку «*Абаронца Правоў*»; заснаваў Пінскі езуіцкі калегіюм

### Пакаленьне 7

* Януш (1612—1655) — гетман вялікі літоўскі, меў вайсковы талент; склаў Кейданскую унію з Швэцыяй
* Багуслаў (1620—1669) — канюшы вялікі літоўскі, асабісты дарадца швэдзкага караля Карла X Густава ў часе Паўночнай вайны 1655—1660 гадоў; мэцэнат, заснавальнік Жодзіна
* Міхал Казімер (1635—1680) — ваявода віленскі і гетман польны літоўскі; перад сьмерцю ў 1679 наведаў з каралеўскай дэлегацыяй імпэратара Леапольда ў Вене і Папу Інакенцыюса XI у Рыме
* Дамінік Мікалай (1648/1653—1697) — канцлер вялікі літоўскі; заснавальнік малодшай (клецкай) лініі роду

### Пакаленьне 8

* Станіслаў Казімер (1648—1690) — маршалак вялікі літоўскі; заснаваў кляштар дамініканаў у Клецку
* Караль Станіслаў (1669—1719) — канцлер вялікі літоўскі; заснаваў базылянскі кляштар у Міры, збудаваў касьцёл у Налібаках
* Ганна Кацярына з Сангушкаў (1676—1746) — жонка Караля Станіслава, зь якім мела 13 дзяцей; гаспадарчая дзяячка і мэцэнатка
* Ян Мікалай (1681—1729) — ваявода наваградзкі; першы з роду атрымаў Ордэн Белага арла
* Мікалай Фаўстын (1688—1746) — ваявода наваградзкі; збудаваў палац у Зьдзецеле
* Барбара з Завішаў (1690—1770) — жонка Мікалая Фаўстына, зь якім мела 14 дзяцей; актыўная палітычная дзяячка

### Пакаленьне 9
* Міхал Казімер «Рыбанька» (1702—1762) — гетман вялікі літоўскі і ваявода віленскі; адбудаваў Нясьвіскі замак, заснаваў друкарню і кадэцкі корпус
* Францішка Ўршуля зь Вішнявецкіх; (1705—1753) — жонка Міхала Казімера «Рыбанькі»; першая ў Вялікім Княстве Літоўскім жанчына-драматург, стваральніца самабытнага тэатра ў Нясьвіскай рэзыдэнцыі
* Удальрык Крыштап (1713—1770) — пісар вялікі літоўскі; спрабаваў увесьці ў спэктаклі прыдворных тэатраў беларускую мову
* Геранім Флярыян (1715—1760) — харунжы вялікі літоўскі, уладальнік г.зв. «Нойбурскіх маёнткаў», заснаваў Слуцкі тэатар Радзівілаў
* Юры (1721—1754) — ваявода наваградзкі

### Пакаленьне 10
* Караль Станіслаў «Пане Каханку» (1734—1790) — ваявода віленскі; найбольш заможны магнат Рэчы Паспалітай 2-й паловы XVIII стагодзьдзя і адзін з найбагацейшых арыстакратаў у Эўропе
* Міхал Геранім (1744—1831) — апошні ваявода віленскі
* Мацей (1749—1800) — апошні кашталян віленскі; кампазытар і драматург
* Геранім Вінцэнт (1759—1786) — падкаморы вялікі літоўскі; кавалер Ордэна Сьвятога Губэрта

### Пакаленьне 11
* Антоні Генрых Радзівіл (1775—1833) — адзіны кампазытар, зь якім Ёган Вольфганг фон Гётэ супрацаваў як лібрэтыст; заснавальнік бэрлінскай лініі роду
* Дамінік Геранім Радзівіл (1786—1813) — апошні мужчына зь нясьвіскай лініі; кавалер Ордэна Ганаровага легіёну
* Канстантын Радзівіл (1793—1869) — мэцэнат, адзін зь першых беларускіх фальклярыстаў

### Пакаленьне 15
* Марыя Магдалена з Завішаў (1861—1945) — жонка Вацлава Мікалая; дзяячка беларускага культурнага руху, мэцэнатка

### Пакаленьне 17
* Канстанты Радзівіл (1958) — польскі лекар і палітык.

## Галерэя
### Мужчынскі партрэт

Файл:Mikałaj Radzivił Amor. Мікалай Радзівіл Амор (XVII).jpg|Мікалай Радзівіл
Файл:Mikałaj Radzivił Rudy. Мікалай Радзівіл Руды.jpg|Мікалай Радзівіл «Руды»
Файл:Stanisłaŭ Radzivił Pabožny. Станіслаў Радзівіл Пабожны (XIX).jpg|Станіслаў Радзівіл
Jan Uładzisłaŭ Radzivił. Ян Уладзіслаў Радзівіл (1733-37).jpg|Ян Уладзіслаў Радзівіл
Файл:Kryštap Radzivił. Крыштап Радзівіл (XVII).jpg|Крыштап Радзівіл
Файл:Albrecht Stanisłaŭ Radzivił. Альбрэхт Станіслаў Радзівіл 1640.jpg|Альбрэхт Станіслаў Радзівіл
Stanisłaŭ Radzivił. Станіслаў Радзівіл (1733-37).jpg|Станіслаў Радзівіл
Файл:Stanisłaŭ Kazimier Radzivił. Станіслаў Казімер Радзівіл (1733).jpg|Станіслаў Казімер Радзівіл
Michał Antoni Radzivił. Міхал Антоні Радзівіл (1733-37).jpg|Міхал Антоні Радзівіл
Mikałaj Kryštap Radzivił. Мікалай Крыштап Радзівіл (1733-37).jpg|Мікалай Крыштап Радзівіл
Файл:Karal Stanisłaŭ Radzivił. Караль Станіслаў Радзівіл (XVIII).jpg|Караль Станіслаў Радзівіл
Файл:Michał Kazimier Radzivił Rybańka. Міхал Казімер Радзівіл Рыбанька (XVIII).jpg|Міхал Казімер Радзівіл «Рыбанька»


### Жаночы партрэт

Maryja Radzivił (Gonzaga). Марыя Радзівіл (Ганзага) (1733-37).jpg|Марыя Радзівіл (з Ганзагаў)
Файл:Krystyna Jaŭchimija Radzivił. Крыстына Яўхімія Радзівіл (J. Schrötter, 1640-49).jpg|Крыстына Яўхімія Радзівіл
Файл:Hanna Radzivił (Kettler). Ганна Радзівіл (Кетлер) (1585-86).jpg|Ганна Радзівіл (з Кетлераў)
Файл:Alžbieta Sofja Radzivił (Hohenzollern). Альжбета Соф’я Радзівіл (Гогенцолерн) (1613).jpg|Альжбета Соф’я Радзівіл (з Гагэнцолернаў)
Файл:Maryja Radzivił (Lupu). Марыя Радзівіл (Лупу) (1733-37).jpg|Марыя Радзівіл (з Лупаў)
Alžbieta Radzivił (Šydłavieckaja). Альжбета Радзівіл (Шыдлавецкая) (1733-37).jpg|Альжбета Радзівіл (з Шыдлавецкіх)
Sofja Radzivił (Batory). Соф’я Радзівіл (Баторы) (1733-37).jpg|Соф’я Радзівіл (з Баторыяў)
Файл:Sofja Radzivił (Rej). Соф’я Радзівіл (Рэй) (V. Klikoŭski, 1740).jpg|Соф’я Радзівіл (з Рэяў)
Файл:Antanina Radzivił (Miačynskaja). Антаніна Радзівіл (Мячынская) (1750).jpg|Антаніна Радзівіл (зь Мячынскіх)
Файл:Maryja Radzivił (Lubamirskaja). Марыя Радзівіл (Любамірская).jpg|Марыя Радзівіл (зь Любамірскіх)
Файл:Hanna Ludvika Radzivił (Mycielskaja). Ганна Людвіка Радзівіл (Мыцельская).jpg|Ганна Людвіка Радзівіл (з Мыцельскіх)
Anžalika Marta Radzivił (Miačynskaja). Анжаліка Марта Радзівіл (Мячынская) (XVIII).jpg|Анжаліка Марта Радзівіл (зь Мячынскіх)


## Спадчына
У 1950 годзе ў рэчышча палітыкі русіфікацыі Беларусі (расейскага этнацыду беларусаў) савецкія ўлады падаравалі Польшчы абсалютную большасьць партрэтаў (63 адзінкі) зь Нясьвіскай галерэі.

## Заўвагі

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 
*  
* 

## Вонкавыя спасылкі
* 
* 
* 
* 
*