Прыназоўнік

**Прыназо́ўнік** — службовая часьціна мовы, якая выражае адносіны паміж назоўнікам (або займеньнікам) ва ўскосным склоне і іншымі словамі ў словазлучэньні ці сказе. У сказе *Весела квеціцца *'ў** небе вясёлка'' ([[Янка Купала]]) пры дапамозе прыназоўніка **у** выражаюцца адносіны паміж назоўнікам неба ў месным склоне і [[Дзеяслоў|дзеясловам]] квеціцца.

Значэньне прыназоўніка выразна выяўляецца толькі ў значэньні, дзе яны могуць выражаць розныя адносіны:
* прасторавыя (абазначаюць месца): ''Пайсьці ў лес''
* ча́савыя: ''закончыць да заходу''
* спосабу дзеяньня: ''слухаць зь цікавасьцю''
* прадметныя: ''быць з народам''
* і іншыя

Паводле паходжаньня прыназоўнікі падзяляюцца на:
* вытворныя
* невытворныя
Да невытворных належаць прыназоўнікі **а, аб, ад, без (бяз, бязь), да, для, дзеля, з (зь), за, к, ля, на, над, па, пад, пра, праз (празь), пры, у, цераз (церазь)**. Гэтыя прыназоўнікі існуюць у беларускай мове даўно.

Вытворныя прыназоўнікі больш позьняга паходжаньня. Яны ўтварыліся ад самастойных часьцін мовы:
* ад прыслоўяў (**вакол, навокал, напярэдадні, супроць, уздоўж, пасярод, паабапал** і інш.)
* ад назоўнікаў ва ўскосных склонах з прыназоўнікамі і бязь іх (**за выключэньнем, пры дапамозе, на працягу, на чале, з прычыны, з выпадку, з мэтай, у галіне, у выніку, у ролі, перад, шляхам** і інш.)
* ад дзеепрыслоўяў (**нягледзячы на, дзякуючы** і інш.)
Паводле будовы прыназоўнікі падзяляюцца на:
* простыя
* складаныя
* састаўныя
Простыя прыназоўнікі складаюцца з аднаго слова: **ад, аб, без (бяз, бязь), да, у (ў), на, па, пра** і інш.

Складаныя прыназоўнікі ўтварыліся з двух простых: **з-за, з-пад, па-над, па-за**.

Састаўныя прыназоўнікі з двух або некалькіх словаў: **з выпадку, на чале, у адпаведнасьці з (у адпаведнасьці зь)** і інш.

== Правапіс прыназоўнікаў ==

Складаныя прыназоўнікі **з-за, з-пад, па-за, па-над** пішуцца праз злучок: ''з-за ракі, з-пад [[Сьвіслач (Магілёўская вобласьць)|Сьвіслачы]], па-за школы, па-над лесам''.

Перад словамі, што пачынаюцца са спалучэньня зычных, у якіх першы **з, с, ж, ш**, замест прыназоўніка **з (зь)** ужываецца яго від **са**: ''са змроку, са склепа, са жменю, са штаба''.

Некаторыя прыназоўнікі, якія канчаюцца на зычны, перад займеньнікам **мне**—**мною** пішуцца з дадатковым **а**: ''с**а** мною, над**а** мною, пад**а** мною, перад**а** мною''.

Замест прыназоўніка **у (ў)** ужываецца яго від **ва** перад словамі, якія пачынаюцца з **у (ў)**: ''ва ўсіх, ва ўзросьце, ва ўзводзе, ва ўнівэрсітэце''.

Прыназоўнікі, ўтвораныя ад назоўніка з прыназоўнікам, дзеепрыслоўя з прыназоўнікам, пішуцца як два слова: ''на працягу навучальнага году, у галіне сельскай гаспадаркі, нягледзячы на непагадзь''.

== Ужываньне некаторых прыназоўнікаў ==

Утварэньне некаторых прыназоўнікаў у беларускай мове мае шэраг асаблівасьцяў. Многія зь іх ствараюць адметнасьць беларускай мове ад іншых моваў.

=== Прыназоўнік па ===

Прыназоўнік **па** ўжываецца:
* зь вінавальным склонам назоўніка (займеньніка) пры абазначэньні апісаньня дзеяньня: ''ісьці па ваду, зьезьдзіць па дровы, зьбегаць па бацьку''
Прыназоўнік **па** ўжываецца зь вінавальным склонам лічэбнікаў (за выключэньнем ''адзін''): ''узяць па сем кніжак, сабраць па 25 цэнтнэраў жыта з гектара''
* зь месным склонам: ''блукаць па лесе, па палях, хадзіць па лёдзе, гуляць па садзе, размаўляць па тэлефоне, ступаць па пяску, сумаваць па родных''.

=== Прыназоўнік праз (празь), цераз (церазь) ===

Прыназоўнік **праз (празь), цераз (церазь)** ужываюцца зь вінавальным склонам: ''праехаць праз горад, праехаць празь места, прайсьці праз выпрабаваньні, паведаміць праз газэту, пераскочыць цераз роў''.

Прыназоўнік **праз (празь)** ужываецца ва ўстойлівых выразах: ''гаворыць празь сьмех, сказаць празь сьлёзы, гаварыць праз сон''.

Прыназоўнік **праз (празь)** ужываецца і для выражэньня прычыны: ''Студэнтка прыязджала а выхадны дзень і затрымалася праз завіруху''. ([[Іван Шамякін]])

=== Ужываньне іншых прыназоўнікаў ===

Часам ужываньне прыназоўнікаў вызначаецца дзеясловам, да якога адносіцца прыназоўнік з назоўнікам. Напрыклад, пры дзеясловах са значэньнем пачуцьцяў, перажываньняў (''сьмяяца, насьміхацца, жартаваць, зьдзекавацца, кпіць, дзівіцца'' і падобн.) ужываецца прыназоўнік **з (зь)** з родным склонам назоўніка ці займеньніка: ''сьмяяцца зь яго, жартаваць зь Мікалая, дзівіцца з усяго''.

Некаторыя вытворныя прыназоўнікі і адпаведныя паўназначныя словы, ад якіх гэтыя прыназоўнікі ўтвораныя, гучаць і пішуцца аднолькава. Іх можна вызначыць толькі ў кожным сказе па сваім значэньні. Неабходна ведаць, што прыназоўнікі не зьяўляюцца членамі сказа, а назоўнікі, прыслоўі і дзеепрыслоўі зьяўляюцца членамі сказа. Параўнайце:
* ''Апабал — рэкі і азёры''. ([[Янка Купала]]) Тут **абапал** — прыслоўе, выступае акалічнасьцю.
* ''Абапал гасьцінца стаяць старыя бярозы''. ([[Янка Брыль]]) Тут **абапал''' — прыназоўнік, членам сказа не зьяўляецца.

## Заўвагі

Катэгорыя:Часьціны мовы