Віленскае ваяводзтва

**Віленскае ваяводзтва** — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка на паўночным захадзе Вялікага Княства Літоўскага. Плошча каля 44,2 тыс. км². Сталіца — места Вільня. Найбольшыя месты: Ашмяны, Ліда, Вількамір і Браслаў.

## Гісторыя

Утварылася ў 1413 годзе згодна з Гарадзельскім прывілеем на аснове Віленскага княства. У склад ваяводзтва ўвайшла большая частка заходніх, цэнтральных і ўсходніх земляў сучаснай Беларусі (воласьці і буйныя маёнткі з цэнтрамі Ашмяны, Бабруйск, Барысаў, Браслаў, Быхаў, Глуск, Крычаў, Ліда, Магілёў, Менск і інш.), а таксама паўночна-ўсходнія землі цяперашняй Летувы (воласьці і буйныя маёнткі з цэнтрамі Вількамір, Уцяна, Біржы, Кернаў, Сьвянцяны).

У вайсковых дачыненьнях ваяводу віленскаму падпарадкоўваліся намесьнік наваградзкі, а таксама Слуцкае, Клецкае (да 1521 году) і Амсьціслаўскае (да 1529 году) княствы, якія таксама фармальна ўваходзілі ў склад ваяводзтва (фактычна былі аўтаномнымі). На Беларусі мела цераспалосныя дзялянкі з Троцкім ваяводзтвам у Бабруйскай воласьці — «віленскую палавіну» (места Бабруйск і 18 сёлаў).

У студзені 1507 году з складу Віленскага вылучылася Наваградзкае ваяводзтва. У 1537 годзе ў склад ваяводзтва ўвайшла Гомельская воласьць.

Згодна з адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформай 1565—1566 гадоў зь Віленскага вылучылася Менскае ваяводзтва. У 1654 годзе на тэрыторыі ваяводзтва (ад Браслава да Вільні) расьсялілася смаленская шляхта, якая мела тут экстэрытарыяльную арганізацыю з Старадубскага і Смаленскага паветаў (соймікі зьбіраліся ў Вільні). Гэта было намінальнае Смаленскае ваяводзтва.

Захаваліся сьведчаньні азначэньня жыхароў Віленскага ваяводзтва ліцьвінамі: «*виленский гость литвин Дема Матвеев*» (1555 год), «*литвин [[Віленскі павет (ВКЛ)|Виленского повету]] Абросимка*», «*литвин города Вилны Ян*», «*литвин Виленского повету Сашка*», «*литвин Виленского повету Христофор Рудинской*», «*литвин шляхтич кормовой Виленского повету Матяш Збороцкий*» (усе 1609—1610 гады), «*литвин Виленского повету Федор Косарев, шляхтич*» (1610 год), «*…в роспросе Васька [Степанов] сказался: родом литвин [[беларусцы|белорусец]] [[Ашмянскі павет|Шменского повету]]*» (1627 год), «*литвин Александр [Олехновский] в роспросе сказался родом белорусец, [[Полацкае ваяводзтва|Полоцкого повету]], шляхтич; отец его был шляхтич же, испомещен был под [[Вільня|Вильной]] в Ошмянском повете, и отец де его то имение свое продал, а в то место имение купил в Полоцком повете*» (1632 год), «*Мишковский Ян Семенов… литвин, шляхтич [[Лідзкі павет|Лидского повета]]*» (1633 год), «*литвин Агейка Родионов, Виленского повету*» (1657 год). У матрыкуле Каралявецкага ўнівэрсытэту пад 1722 годам значыцца *Nowicki Ignat., Lithvan. ex districtu Lidensi*. Паводле каталёгу ордэну трынітарыяў у Рэчы Паспалітай (1785 год), *Josepho Koncewicz… Lithuanus, in districtu Osmianensi natus… Sacramento Danilewcz… Lithuanus, in districtu Osmianensi natus*. Апроч таго, сярод вернікаў некалькіх вёсак і мястэчак упамінаецца старалітва, якую крыніцы зьвязваюць з русінамі: Ельня (1668 і паміж 1670 і 1675 гадамі); Сьвір (1689 год); Ваверка (1692 год); Жодзішкі (1701 год); Няцеч, Старажымавічы і Чапліцы (1721 год). 

У 1791 годзе, згодна з Канстытуцыяй Рэчы Паспалітай, утварыўся Завілейскі (з цэнтрам у Паставах) і Эйшыскі паветы. У 1793 годзе вальны сойм пераўтварыў Браслаўскі павет у ваяводзтва. 20 сьнежня 1793 году адбылася ліквідацыя намінальнага Смаленскага ваяводзтва.

У выніку Трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай (1795 год) тэрыторыя Віленскага ваяводзтва апынулася ў складзе Расейскай імпэрыі.

## Сымболіка
Герб ваяводзтва меў наступны выгляд: «*белая Пагоня ў чырвоным полі*».

Ваяводзкая харугва была чырвонага колеру з выяваю гербу Пагоня ў цэнтры.


Vilnia, Pahonia. Вільня, Пагоня (1712).jpg|1712 г.
Vilnia, Pahonia. Вільня, Пагоня (1720) (2).jpg|каля 1720 г.
Vilnia, Pahonia. Вільня, Пагоня (1794).jpg|1794 г.
Vilnia, Pahonia. Вільня, Пагоня (B. Starzyński, 1875-1900).jpg|канец XIX ст. (рэканструкцыя)


## Геаграфія

На паўночным захадзе і поўначы межавала з Троцкім ваяводзтвам і Курляндыяй, на ўсходзе — з Полацкім і Менскім ваяводзтвамі, на поўдні — з Наваградзкім ваяводзтвам, на захадзе — з Троцкім ваяводзтвам.

## Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел

Ваяводзтва падзялялася на 5 паветаў: Віленскі, Ашмянскі, Лідзкі, Вількамірскі і Браслаўскі.

Ваяводзкі соймік праводзіўся ў Вільні. У павятовых цэнтрах месьціліся падкаморскія, земскія і гродзкія суды, праходзілі павятовыя соймікі.

Ашмянская, браслаўская, віленская, вількамірская і лідзкая шляхта абірала дзесяць паслоў на Вальны сойм Рэчы Паспалітай, а таксама дзесяць дэпутатаў на Галоўны Трыбунал.

## Дэмаграфія
На 1775 год Віленскае ваяводзтва налічвала каля 70 тыс. дымоў, зь якіх мескія складалі 7 тыс.

## Ураднікі

У Сэнаце Рэчы Паспалітай Віленскае ваяводзтва мела трох прадстаўнікоў — біскупа, ваяводу і кашталяна. За ўвесь час свайго існаваньня ваяводзтва мела 29 біскупаў, 33 ваяводы, 37 кашталянаў.

Ваяводзкі мундзір складаўся зь цёмна-сіняга («гранатовага») кунтуша, ярка-пунсовых адваротаў і жупана.

## Заўвагі

## Крыніцы

## Літаратура
* 
*