open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Мітрафан Кепель

**Мітрафан Тэадоравіч Кепель** (4 чэрвеня 1880, Лебедзеўская гміна Лідзкага павету — ?) — заходнебеларускі грамадзка-палітычны дзеяч.

## Жыцьцяпіс
Праваслаўны, беларус. Бацька — Тэадор, маці — Эўдакія.

Быў членам Беларускай сялянска-работніцкай грамады, Таварыства беларускай школы, знаходзіўся ў шчыльным кантакце з пасламі беларускага клюба «Змаганьне». У 1928 годзе выбіраўся ў Сойм, зьяўляўся сябрам назіральнай рады Беларускага каапэратыўнага банка ў Вільні, супрацоўнічаў з газетай «Наша воля». Зьяўляўся прыхільнікам ідэі адрыву Заходняй Беларусі ад Польшчы і далучэння яе да СССР.

Меў сына Юрыя, актывіста заходнебеларускага студэнцкага руху, вядомага спартоўца па акадэмічным веславаньні, пераможца традыцыйнай парыскай рэгаты па рацэ Сэне ў 1936 г.

## Літаратура
* Адамковіч А. Беларусы ў Літве: учора і сёння. Кніга І / А. Адамковіч. — Вільня : Таварыства беларускай культуры ў Літве, 2010. — 95 с. ISBN 978-9955-578-14-7

Катэгорыя:Сябры БСРГ
Катэгорыя:Сябры Таварыства беларускай школы
Косаўскі павет

**Косаўскі павет** быў часткаю Палескага ваяводзтва ў Польшчы. Існаваў з 1921 па 1935 гады. У склад павету ўваходзіла 6 сельскіх гмінаў і 2 месты.

Сьпіс сельсіх гмінаў: 
* Гміна Боркі-Гічыцы
* Гміна Івацэвічы
* Гміна Косава
* Гміна Пескі
* Гміна Радаснае
* Гміна Сьвятая Воля
* Гміна Целяханы

Сьпіс местаў:
* Косаў
* Ражанае

Катэгорыя:Косаўскі павет (1918—1939)
Катэгорыя:Былыя адміністрацыйна-тэрытарыяльныя адзінкі Беларусі
Ядат

**Ядат** (*Ядзят*, *Ядзет*) — мужчынскае імя і вытворнае ад яго прозьвішча.

## Паходжаньне

Адад або Адат (Adhad, Adat) — імя германскага паходжаньня. Іменная аснова -гад- (-ад-, -ат-) (імёны ліцьвінаў Ядвіга, Гатман, Бернат; германскія імёны Hadwig, Hadoman, Bernat) паходзіць ад гоцкага *haþus, германскага hathu 'бой'.

Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: *cum Jadath*, *Jadath* (2 кастрычніка 1413 году); *чоловеки… Едят Совдиковичъ* (1440—1492 гады); *того Ядата а Петра, двух братовъ… бояромъ* (16 траўня 1488 году); *на бояръ же его милости Миколая а на Крщона Ядотовичовъ* (каля 1516 году); *Миколаевая Ядотовича*, *Якубъ Ядет* (1528 год).

## Носьбіты
* Ядат — літоўскі баярын, які на Гарадзельскай уніі атрымаў герб Шраняву
* Мікалаевая Ядатавіча — судэраўская баярыня, якая ўпамінаецца ў попісе войска Вялікага Княства Літоўскага 1528 году
* Якуб Ядзет — бельскі баярын, які ўпамінаецца ў попісе войска ВКЛ 1528 году

## Крыніцы

Катэгорыя:Мужчынскія імёны
Аляксандар Скараход

**Аляксандар Скараход** (**Скараходаў**) (1913—?) — беларускі пэдагог, мастак.

Ад 1946 году працаваў настаўнікам у беларускай пачатковай школе ў лягеры АБЦ у Ватэнштэце. Актыўна ўдзельнічаў у афармленьні кніг, выдаваных у Ватэнштэце. Дакладна вядома, што ён ілюстраваў кнігі: Вацлава Ластоўскага «Дудар», «Музыка і чэрці. Беларуская народная казка» (Беларускае выдавецтва ЯС, 1947. 14 с.) і Оскар Ўайлд «Шчасьлівы прынц: Казка» (пераклад з ангельскай Л. Хвалько. Ватэнштэт: выдавецтва Беларускага Дапамаговага Камітэту лягеру АБЦ, 1947. 21 с.).

У 1947 годзе выехаў у Вялікабрытанію, быў сябрам ЗБВБ і Згуртаваньня беларускіх камбатантаў.

## Крыніцы

## Літаратура
* Запісы БІНІМ №40

Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1913 годзе
Катэгорыя:Беларускія мастакі
Катэгорыя:Беларускія пэдагогі
Катэгорыя:Беларусы ў Нямеччыне
Катэгорыя:Беларусы ў Вялікабрытаніі
Торыгаўт

**Торыгаўт** (*Доргайльт*) — мужчынскае імя і вытворнае ад яго прозьвішча.

## Паходжаньне

Торгаўт або Торгаўд (Torgaut, Þórgautr, Thorgaud) — імя германскага паходжаньня. Іменная аснова -тор- (-тар-, -дар-) (імёны ліцьвінаў Тарут, Тарвід, Турвін; германскія імёны Tarut, Torvid, Thurwine) паходзіць ад гоцкага thaur > thoris 'волат, асілак', а аснова -гаўд- (-гаўт-, -каўд-) (імёны ліцьвінаў Гаўтоўт, Гаўдземунда, Саргоўд; германскія імёны Gautald, Gaudemund, Saregaud) — ад германскага *gautaz 'гот' або гоцкага goþs 'добры, годны', godei 'дабро, годнасьць, цнота'.

У Прусіі бытавала імя *Dargaude*.

Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: *Торыгавт Миколаевич*, *Степанъ Доркгоильтовичъ* (1528 год).

## Носьбіты
* Торыгаўт Мікалаевіч — вількамірскі баярын, які ўпамінаецца ў попісе войска Вялікага Княства Літоўскага 1528 году

## Глядзіце таксама
* Тора
* Гаўт

## Крыніцы

Катэгорыя:Мужчынскія імёны
Яльмуд

**Яльмуд** — мужчынскае імя і вытворнае ад яго прозьвішча.

## Паходжаньне

Аламуд, Алмуда, Алмод, Аламот або Алмот (Alamud, Almudis, Almodis, Alamoth, Almoth) — імя германскага паходжаньня. Іменная аснова ал- (імёны ліцьвінаў Алігут, Альмін, Аламунт; германскія імёны Algut, Almin, Alamunt) паходзіць ад гоцкага alls 'увесь, кожны', а аснова -мод- (-мот-, -мут-) (імёны ліцьвінаў Мотар, Мутаўт, Эймут; германскія імёны Motar, Muotolt, Eimuot) — ад гоцкага moþs '(баявы) дух, лютасьць, адвага'.

Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: *z Kowalów wsi za miastem y za stawem mieszkaiący trzymaią wlok 1/2 mianowicie: <…> [[Маціла|Matul]] Jalmud* (1641 год).

## Глядзіце таксама
* Ала
* Мут

## Крыніцы

Катэгорыя:Мужчынскія імёны
Мары Юо

**Мары Юó** (па-француску: *Marie Huot*; 28 чэрвеня 1846, Танэр, Ёна, Францыя – 13 красавіка 1930, Парыж, Францыя) — француская паэтка, пісьменьніца, фэміністка, журналістка, абаронца правоў жывёлаў, нэамальтузіянка. 
## Жыцьцяпіс

Марыя Юо нарадзілася ў 1846 годзе. Дзявочае поўнае імя: Мацільда Марыя Канстанцыя Мэнэтрые.

У 1869 годзе выйшла замуж за Анатоля Тэадора Мары Юо, выдаўца левага парыскага часопіса L'Encyclopédie Contemporaine Illustrée.

Журналістка і пісьменьніца (яна пісала дэкадэнцкія сымбалісцкія вершы), Мары Юо вядомая як папярэдніца францускага нэамальтузіянства, упершыню публічна ў 1892 годзе агучыла адначасова фэмінісцкі і нэамальтузіянскі лёзунг «Страйк жыватоў».

Яна таксама была вельмі правакацыйнай генэральнай сакратаркай Народнай лігі супраць вівісэкцыі, блізкай да рэвалюцыйных колаў, якія ў пэрыяд з 1886 па 1890 год праводзілі прапаганду супраць карыды і скачак на быках, мода на якія тады распаўсюджвалася ў Парыжы, і супраць навуковых экспэрымэнтаў на жывёлах.

У той жа час яна таксама апублікавала зборнік вершаў «Le Missel de Notre-Dame des Solitudes» з прадмовай Рашыльд у 1908 годзе. Сяброўства паміж Рашыльдай і Мары Юо бярэ пачатак ад іх агульнай барацьбы супраць вівісэкцыі.

Памерла ў Парыжы 13 красавіка 1930 году.

## Публікацыі

• Missel de Notre-Dame des Solitudes, Paris, Sansot, 1908.

• Le mal de vivre, Paris, Génération Consciente, 1909. 

## Крыніцы

Катэгорыя:Нарадзіліся 28 чэрвеня
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1846 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Францыі
Катэгорыя:Францускія паэткі
Катэгорыя:Францускія фэміністкі
Катэгорыя:Францускія літаратары і літаратаркі
Катэгорыя:Францускія журналісты
Катэгорыя:Францускія актывісты
Катэгорыя:Правы жывёлаў
Катэгорыя:Фэмінізм
Катэгорыя:Сымбалісты
Катэгорыя:Асобы Парыжу
Катэгорыя:Памерлі 13 красавіка
Катэгорыя:Памерлі ў 1930 годзе
Рыгмонт

**Рыгмонт** (*Рыгмунт*) — мужчынскае імя і вытворнае ад яго прозьвішча **Ры́гмант**.

## Паходжаньне

Рэгмунд, Рагемунт або Рэгімунт (Regmundus, Ragemunt, Regimunt) і Рыхмонт, Рыгмунт або Рыгамонт (Richmont, Rigmunt, Rigomont) — імёны германскага паходжаньня. Іменная аснова -раг- (-рэг-) (імёны ліцьвінаў Рагла, Рагін, Рагвалод; германскія імёны Ragilo, Ragenus, Ragvald) паходзіць ад гоцкага raginon 'гаспадарыць, судзіць, выракоўваць', ragin 'вырак', аснова -рых- (-рык-) (імёны ліцьвінаў Дзітрык, Індрых, Эрык; германскія імёны Ditricus, Hindrich, Erik) — ад гоцкага reiks 'магутны', германскага rikja 'магутны, каралеўскі', а аснова -мунд- (-мунт-, -монт-) (імёны ліцьвінаў Монтгерд, Валімонт, Жыгімонт; германскія імёны Mundgerd, Walmont, Sigimunt) — ад германскага *mundô 'рука, абарона, крэўнасьць' або гоцкага munds 'моц розуму, імкненьне', mundrs 'гарлівы, палкі'.

Прыдомкам Рэгмунт (варыянты — Рэгмант, Рэймант) карыстаўся шляхецкі род Сабяшанскіх зь Люблінскага ваяводзтва.

Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: *i jm. p. Rygmuntem… Rygmunt… Rygmunta rotmistrza wiłkomirskiego* (1782—1784 гады); *JM pana Rygmunta*, *Parafia [[Біржы|birżańska]]… Rygmontyszki folwark* (1784 год); *Anna Rygmont* (1787 год).

## Носьбіты
* Францішак Рыгмант (Franciszek Rygmont) — дзяржаўны дзяяч Вялікага Княства Літоўскага, будаўнічы анікштаўскі ў 1794 годзе

Рыгмунты або Рыгманты (Rygmunt, Rygmont) гербу ўласнага — літоўскі шляхецкі род з ваколіцаў Сьвянцянаў.

На гістарычнай Упіччыне існуе вёска Рыгмонтышкі.

## Крыніцы

Катэгорыя:Мужчынскія імёны
Граб

**Граб** (*Carpinus*) — род кветкавых расьлін сямейства бярозавых. Налічваецца каля 50 відаў.

## Апісаньне

Аднадомныя лістападныя дрэвы (вышыня да 30 м), рэдка кусты з густой яйцападобнай кронай і вэртыкальна-рабрыстым ствалом. Кара гладкая, светлая, серабрыста-шэрая, потым цёмная, трэшчынаватая. Лісьце двухрадна разьмешчанае, чаргаванае, простае, шчыльнае, цёмна-зялёнае. Кветкі дробныя, аднаполыя, аднадомныя, у павіслых зеленавата-чырвоных каташках. Цьвітуць адначасова з распусканьнем лісьця. Плод — аднанасенны рабрысты арэшак. Ценевыносьлівыя, засухаўстойлівыя расьліны. Устойлівыя да гарадзкіх умоў, шкоднікаў і хвароб. Жывуць да 100—300 (часам да 400) гадоў. Добра пераносяць падстрыганьне. Размнажаюцца насеньнем і вегетатыўна (парасткамі).

## Пашырэньне й ваколіца
Утвараюць грабавыя лясы. Пашыраны ва Усходняй Азіі, Эўропе (асабліва Цэнтральнай і Заходняй) і Паўночнай Амэрыцы (1 від), пераважна ў горных і перадгорных ваеоліцах. На Каўказе сустракаюцца лясы, створаныя грабам каўказскім, у Крыме — усходнім, або грабіннікам, у Карэі, Японіі і Кітаі прыморскім, або сэрцалістым, у Паўночнай Амэрыцы — грабам каралінскім, або амэрыканскім, у Еўропе, у т. л. ў Прыбалтыцы, на Беларусі і Украіне, — грабам звычайным, або эўрапейскім. Розныя віды граба ўтвараюць мяшаныя насаджэньні з дубам і букам.

## Значэньне і выкарыстаньне
Дэкаратыўныя, дубільныя, кармавыя, тэхнічныя і фарбавальныя расьліны. Драўніна цяжкая, цьвёрдая, выкарыстоўваецца ў машынабудаваньні, сталярнай, такарнай справе, ідзе на выраб музычных інструментаў, мэблі, паркету. Выкарыстоўваюць для азеляненьня населеных месцаў. Ёсць дэкаратыўныя садовыя формы: пірамідальная, ніцая, калонападобная, лопасцялістая, пурпуровая і інш.

## Крыніцы

## Літаратура
* Вынаеў Г. Граб // БЭ ў 18 т. Т. 5. Мн., 1997.

## Вонкавыя спасылкі
* Флора Кітая — Ostryopsis davidiana

Катэгорыя:Бярозавыя
Катэгорыя:Флёра Эўразіі
Катэгорыя:Флёра Паўночнай Амэрыкі
Зэйвальд

**Зэйвальд** (*Жэйвэльт*) — мужчынскае імя і вытворнае ад яго прозьвішча.

## Паходжаньне

Зэйвальд або Зэйвальт (Seywaldus, Seivalt) — імя германскага паходжаньня. Іменная аснова сай- (сей-, зей-) (імёны ліцьвінаў Шэйбар, Сайбут, Саймунт; германскія імёны Seiber, Seyboth, Seymund) паходзіць ад гоцкага saio 'вястун' або ад асновы сіг- (зыг-, зег-), а аснова -валд- (-алд, -олт) (імёны ліцьвінаў Геральт, Левалт, Рамвольт; германскія імёны Gerwald, Lewolt, Romuald) — ад гоцкага і германскага waldan 'валодаць, гаспадарыць' або wulþus 'слава, мажнасьць'.

Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: *Zejwald* (1913 год).

## Носьбіты
Зэйвальды (Zeywald, Zejwald, Zejwalt) — літоўскі шляхецкі род зь Віленскага павету.

Жэйвэльты (Żejwelt) — літоўскі шляхецкі род з Троцкага павету.

## Крыніцы

Катэгорыя:Мужчынскія імёны
Фонд Тутака

**Фонд Тутака** існуе ў Польшчы. Яго заснавалі для распаўсюджаньня беларускае культуры ў Польшчы і ва ўсім сьвеце. Грамада мае саб старонку ў сеціве: Тутакаорг і Тутакафэсторг.

Дзеяньні фундацыі маюць на мэце папулярызацыю беларускае культуры, у тым ліку ў яе падляскім рэгіянальным варыянце.

## Задумы
Сярод мерапрыемстваў фонду можна назваць:
* Фэстываль беларускае традыцыі
* Дэкляматарскі конкурс да Дня роднае мовы (2022, 2023, 2024, 2025, 2026)
* Гавары так, аб мы цябе пабачылі
* Мужчынскі хор Зграя
* Хто ты гэткі?
* Фэстываль абуджаных "Тутака"
* Фэстываль "Бардаўская восень"
* Дзень Волі
* Мерапрыемства да перапісу насельніцтва Польшчы ў 2021 годзе
* Канцэрт "Сэрцам зь Беларусьсю" праведзены ў 2020 годзе

## Глядзіце таксама
* АБ-БА
* Бэтэска
* Фэстываль Тутака

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Фонд "Тутака" і яго задачы
* Міжнароднага Дэкламатарскага конкурсу да Дня роднай мовы ў 2025 годзе
* Фэст Тутака

Катэгорыя:Беларусы ў Польшчы
Катэгорыя:Беларускія арганізацыі Польшчы
Катэгорыя:Польскія арганізацыі
Катэгорыя:Арганізацыі Падляскага ваяводзтва
Маканавічы

**Мака́навічы** — вёска ў Рэчыцкім раёне Гомельскай вобласьці. Уваходзіць у склад Зашчоб’еўскага сельсавету.   

## Геаграфія
За 57 км на паўднёвы захад ад Рэчыцы, чыгуначная плятформа Маканавічы (на ветцы Васілевічы — Хвойнікі ад лініі Гомель — Каленкавічы), за 107 км ад Гомля.

## Гісторыя
### Вялікае Княства Літоўскае і Рэч Паспалітая

10 лістапада 1509 году сяльцо Маканавічы (Мокавовичи) у Рэчыцкай воласьці прывілеем караля Жыгімонта Старога аддадзена на вечнасьць дзяку Грыцку Алексеевічу.

Пры разьмежаваньні Кіеўскага ваяводзтва Кароны Польскай і Мазырскага павету Вялікага Княства Літоўскага у сьнежні 1621 — студзені 1622 году складаньне дакумэнту паны камісары завершылі ў сяле князёў Жыжэмскіх Маканавічы Рэчыцкага павету ВКЛ.

26 жніўня 1658 году кароль Ян Казімер пацьвердзіў права пана Вінцэнта Гаека на саступку сваіх пажыцьцёвых добраў Валосавічы і Маканавічы сужэнцам Казімеру і Катарыне з Гарбацкіх Гаекам.

### Пад уладай Расейскай імпэрыі

Пасьля другога падзелу Рэчы Паспалітай (1793) Маканавічы — у межах Рэчыцкай акругі Чарнігаўскага намесьніцтва (губэрні), з 1796 году ў складзе тэрытарыяльна ўпарадкаванага Рэчыцкага павету Маларасейскай, а з 29 жніўня 1797 году Менскай губэрні Расейскай імпэрыі. У «Камеральном описании… Речицкой округи», датаваным 29 студзеня 1796 году, засьведчана, што сяло Маканавічы належала панам Станіславу і Леапольду Аскіркам.

У парэформавы пэрыяд Маканавічы адміністрацыйна знаходзіліся ў Васілевіцкай воласьці.

У 1889 годзе Фелікс (Шчасны), сын Эміля, Аскерка валодаў маёнткамі Маканавічы (8764 дзесяціны), Дзеравішча (2788 дз.), Глінішча (300 дз.) і Азярын (32 дз.).

На 1909 год у сяле Маканавічы налічвалася 114 двароў з 774 жыхарамі.

### Найноўшы час

9 лютага 1918 году, яшчэ да падпісаньня Берасьцейскага міру з бальшавіцкай Расеяй (3 сакавіка), Нямеччына перадала паўднёвую частку Беларусі Украінскай Народнай Рэспубліцы. У адказ на гэта, 9 сакавіка Другой Устаўной граматай тэрыторыя абвешчана часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. Маканавічы, аднак, у складзе Васілевіцкай воласьці апынуліся ў часова створанай 15 чэрвеня Палескай губэрні з цэнтрам у Рэчыцы, з кастрычніка — у Мазыры. Ад 18 траўня тут дзейнічала «варта Украінскай Дзяржавы» гэтмана Паўла Скарападзкага.

1 студзеня 1919 году, згодна з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі, Рэчыцкі павет увайшоў у склад Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі Беларусі, але 16 студзеня разам зь іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі быў далучаны да РСФСР.

## Заўвагі

## Крыніцы

## Літаратура
* 

Катэгорыя:Зашчоб’еўскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Рэчыцкага раёну
Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVI стагодзьдзі
Зашчоб’е

**Зашчо́б’е** — вёска ў Рэчыцкім раёне Гомельскай вобласьці. Цэнтар аднайменнага сельсавету.

## Геаграфія
За 56 км на паўднёвы захад ад Рэчыцы, чыгуначная плятформа Зашчо́б’е (на ветцы Васілевічы — Хвойнікі ад лініі Гомель — Каленкавічы), за 105 км ад Гомля.

## Гісторыя

### Вялікае Княства Літоўскае

Сяло Зашчоўб'е вядомае зь ліста аб падзеле маёнтку Брагін паміж князямі-братамі Аляксандрам Аляксандравічам і Міхаілам Аляксандравічам Вішнявецкімі, датаванага 15-м сакавіка 1574 году. У выніку братэрскага паразуменьня  *Село Защовбъе з людми отчизными и неотчизными, з данью грошовою и медовою, з кгрунтом, дубровами, з лесы, чертежами, з ловы зверинными, з полми и сеножатми*  дасталося князю Аляксандру.

### Расейская імпэрыя

Пасьля другога падзелу Рэчы Паспалітай (1793) Зашчоб'е — у межах Рэчыцкай акругі Чарнігаўскага намесьніцтва (губэрні), з 1796 году ў складзе тэрытарыяльна ўпарадкаванага Рэчыцкага павету Маларасейскай, а з 29 жніўня 1797 году Менскай губэрні Расейскай імпэрыі. У «Камеральном описании... Речицкой округи», датаваным 29 студзеня 1796 году, засьведчана, што часткі сяла Зашчэлб'е належалі Сялецкаму базыльянскаму манастыру і генэралу-ад'ютанту Амброзію Аскірку. 

У парэформавы пэрыяд Зашчоб'е адміністрацыйна знаходзілася ў Васілевіцкай воласьці.  

На 1909 год у вёсцы Зашчоб'е налічвалася 95 двароў з 527 жыхарамі.

### Найноўшы час

9 лютага 1918 году, яшчэ да падпісаньня Берасьцейскага міру з бальшавіцкай Расеяй (3 сакавіка), Нямеччына перадала паўднёвую частку Беларусі Украінскай Народнай Рэспубліцы. У адказ на гэта, 9 сакавіка Другой Устаўной граматай тэрыторыя абвешчана часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. Зашчоб'е, аднак, у складзе Васілевіцкай воласьці апынулася ў часова створанай 15 чэрвеня Палескай губэрні з цэнтрам у Рэчыцы, з кастрычніка – у Мазыры. Ад 18 траўня тут дзейнічала «варта Украінскай Дзяржавы» гэтмана Паўла Скарападзкага. 

1 студзеня 1919 году, згодна з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі, Рэчыцкі павет увайшоў у склад Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі Беларусі, але 16 студзеня разам зь іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі быў далучаны да РСФСР.

## Насельніцтва

## Заўвагі

## Крыніцы

## Літаратура
* 

Катэгорыя:Населеныя пункты Рэчыцкага раёну
Вожык белагруды

**Во́жык белагру́ды** (*Erinaceus roumanicus*) — жывёла клясы сысуноў атрада мошкаедных сямейства вожыкавых.

## Распаўсюджваньне
Сустракаецца ў паўднёвай Эўропі на Каўказе і дасягаючы аж да заходняга Сыбіру. Насяляе сельскагаспадарчыя ўгодзьдзі, паркі і сады ў сельскай і гарадской мясцовасьці, хмызьняковыя месцы пражываньня на ўзлесках і хмызьняковай расліннасьці.

## Постаць
Яго даўжыня складае 171—280 мм, даўжыня хваста 29 мм, маса 0.24-1.2 кг. Ніжнія часткі цела амаль белыя.

## Лад жыцьця
Гэта адзіночныя начныя жывёлы, якія днём праводзяць у гнязьдзе, а ноччу шукаюць ежу. Іх рацыён пераважна складаецца з вусякоў, дажджавых чарвякоў і мнаганожак.

## Вонкавыя спасылкі
* Amori, G.; Hutterer, R.; Kryštufek, B.; Yigit, N.; Mitsainas, G.; Palomo, L. 2021. ''Erinaceus roumanicus''. The IUCN 
* Collins, S. 2022. «Erinaceus» (On-line), Animal Diversity Web 

Катэгорыя:Вожыкавыя
Катэгорыя:Чырвоны сьпіс МСАП відаў з найменшай рызыкай
Катэгорыя:Сысуны Эўропы
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1900 годзе
Міхал Ракочы

**Мі́хал Ракочы** (;  30 сакавіка 2002 году) — польскі футбаліст, атакуючы паўабаронца клюбу «Гурнік» з Забжэ. Здольны згуляць на розных пазыцыях у паўабароне.

## Кар’ера
Пачынаў займацца футболам у родным мястэчку Ясла. У 2015 годзе прыяднаўся да моладзевага складу кракаўскага клюбу «Краковія». Дэбютаваў у складзе асноўнага складу каманды ў траўні 2018 году, зьявіўшыся на пляцоўцы ў матчы супраць «Погані». У верасьні 2020 году выправіўся ў арэнду ў клюб «Пушча», дзе ў гэтым першалігавым клюбе атрымаў шмат гульнявой практыкі. Па вяртаньні з арэнды пачаў шмат гуляць за кракаўцаў, часам выконваючы абавязкі капітанам каманды. У 2022 годзе працягнуў кантракт яшчэ на пяць гадоў. Хутка стаў адным зь лідэраў каманды, але ў сэзоне 2024—2025 гадоў страціў месца ў складзе, у выніку чаго быў вымушаны сысьці ў арэнду ў турэцкі клюбу «Анкарагюджу». Па вяртаньні ня здолеў адваяваць месца ў складзе, таму ў студзені 2026 году зьмяніў кракаўскую каманду на забжаўскі «Гурнік».

## Дасягненьні
**«Краковія»**:
* Уладальнік Кубка Польшчы: 2020

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* 
* 
* 

Катэгорыя:Польскія футбалісты
Перагонка

**Пераго́нка** або **дыстыля́цыя** — працэс разьдзяленьня складнікаў ці рэчываў у вадкай сумесі з дапамогай выбарчага кіпеньня і кандэнсацыі, звычайна ўнутры апарату пад назвай перагонны куб. Сухая перагонка адбываецца награваньнем цьвёрдых матэрыялаў да газападобных прадуктаў; пры гэтым могуць адбывацца такія хімічныя перамены, як разбуральная перагонка або крэкінг. У прамысловасьці перагонка — гэта практычна ўнівэрсальна патрэбная тэхналягічная апэрацыя, хоць і ёсьць фізычным працэсам разьдзяленьня, а не хімічнай рэакцыяй.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Алькагольная перагонка 
* Перагонка нафты 


Катэгорыя:Альхімічныя працэсы
Катэгорыя:Фазавыя пераходы
Катэгорыя:Газавыя тэхналёгіі
Катэгорыя:Старажытныя вынаходніцтвы
Мінідаг

**Мінідаг Багаты** (, таксама *Mynydawc* або *Mynyddawg*; 550 — VII ст.) — кароль Дзін Эйдзіну (сучаснага Эдынбургу) у VI—VII стагодзьдзях.

## Біяграфія
Упамінаецца ў паэме Гадодзін. Сын Ісгірана, унук Мерыдаўна. Аб'яднаў пад сваім начальствам брытаў поўначы перад агульнай небясьпекай з боку саксам, што нападалі на землі кельцкай Брытаніі. У кааліцыю ўвайшлі яго брат Кінан зь Дзін Эйдзіну, Каледаг з Гадодзіну ды іншыя. Брыты змаглі сабраць каля 300 чалавек, у той час як саксонскае войска налічвала некалькі тысячаў ваяроў. У бітве пад Катраеце брыты змаглі разьбіць саксаў і зьвярнуць іх ва ўцёкі.

## Глядзіце таксама
* Міндоўг (імя)

## Крыніцы

Катэгорыя:Сярэднявечны Ўэйлз
Вісігер

**Вісігер** (*Вісгер*, *Візгер*, *Візгір*), **Віскер** (*Вішкер*, *Вешкер*, *Віскар*) — мужчынскае імя і вытворнае ад яго прозьвішча.

## Паходжаньне

Вісагер, Вісукер або Віскар, пазьней Вісгер або Вайскер (Uuisager, Wisuker, Wiscar, Wisger, Weisker) і Гервіса (Gervisa) — імя германскага паходжаньня. Іменная аснова -віс- (-віз-, -веш-) (імёны ліцьвінаў Вісігерд, Вісімунт, Вішымут; германскія імёны Wisigard, Wisemund, Vismuot) паходзіць ад гоцкага wis 'мудры, абазнаны', а аснова -гер- (-гар-, -гір-) (імёны ліцьвінаў Гералт, Гермонт, Бутгер; германскія імёны Gerolt, Geromont, Butger) — ад стараісьляндзкага geirr, стараверхненямецкага gēr 'дзіда'.

У Прусіі бытавала імя *Wissegar* (1338, 1339, 1354 і 1360 гады).

У Смаленску ў XII ст. адзначалася германскае (паўночнагерманскае) імя *Viskarr* (< Visgeirr).

У Польшчы адзначаецца прозьвішча Візгер (Wizgier).

Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: *Визкгиръ Анъдрушковичъ* (1528 год); *людеи волости [[Высокі Двор|Высокодворское]]… Стася Вискаревича* (17 кастрычніка 1536 году); *Piotr i Jan Wiskierowi* (1712 год); *Anna	Wisgiarówna* (1721 год); *Sawka Wieszkier, ciahły* (1722 год); *czwierć jedną pustą Wiszkierowa… Jan Wiszkier… Piotr Wiszkier… Bumbiszka Wiszkier* (1738 год); *Wizgiri* (1744 год); *Józef Wizgier* (1825 год).

## Носьбіты
* Візгір Андрушкавіч — расенскі баярын, які ўпамінаецца ў попісе войска Вялікага Княства Літоўскага 1528 году

Вісігеры (Wissygier, Wissiger) гербу Багорыя — літоўскі шляхецкі род.

У актах Вялікага Княства Літоўскага ўпамінаўся маёнтак Візгірышкі каля Расенаў.

## Глядзіце таксама
* Віс
* Гера

## Крыніцы

Катэгорыя:Мужчынскія імёны
Бальтэр

**Бальтэр** (*Балтэр*, *Балтр*), **Болдэр** — мужчынскае імя і вытворнае ад яго прозьвішча.

## Паходжаньне

Балдэр, Балтэр або Балдыр, пазьней Больдэр (Baldheri, Balther, Balterus, Baldier, Bolder) і Гарыбалд або Ерыбалд (Haribald, Eribald) — імёны германскага паходжаньня. Іменная аснова -балд- (-болд-, -болт-) (імёны ліцьвінаў Бірыбольд, Румбольд, Рыбалт; германскія імёны Beribald, Rumbold, Ribald) паходзіць ад гоцкага *balth, стараверхненямецкага bald 'сьмелы, адважны', а аснова -гер- (-ер-) (імёны ліцьвінаў Герман, Гунтэр, Кіндэр; германскія імёны Herman, Gunter, Kinder) — ад гоцкага harjis, германскага heri 'войска, загон' або гоцкага hairus, германскага heru 'меч'.

Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: *Васко Болдыр* (1649 год); *Iwan Balter… Andrzey Balter* (1738 год); *wioski… Bołdery* (1782—1783 гады); *Parafia [[Салокі|sołocka]]… Bołdery… Kozaczyzna wieś, czyli Bołdery* (1784 год); *Ewa Bałterowicz* (1800 год); *Boltrowiczowna* (1804 год); *Bałtrowiczowna* (1811 год).

## Носьбіты
Бальтрэвіч (Boltrewicz) — прозьвішча, зафіксаванае ў XIX стагодзьдзі ў ваколіцах Сувалкаў.

## Глядзіце таксама
* Бальд
* Геры

## Крыніцы

Катэгорыя:Мужчынскія імёны
Крот эўрапейскі

**Крот эўрапейскі** (*Talpa europaea*) — жывёла клясы сысуноў атрада мошкаедных сямейства кратовых.

## Распаўсюджваньне
Сустракаецца ў Эўропі і заходнім Сыбіру ад узроўню мора да 2700 м. Ён прысутнічае ў большасьці месцаў, дзе глеба дастаткова глыбокая, каб можна было будаваць норы: лугі, пашы, ворныя землі, сады і паркі; рэдка сустракаецца ў іглічных лясах, а таксама месцах з пясчанымі, камяністымі або пастаянна забалочанымі глебамі.

## Постаць
Яго даўжыня складае 113–159 мм, даўжыня хваста 25–40 мм, маса ад 58–122 г (не цяжарныя самкі) да 65–133 г (самцы). Цела доўгае, цыліндрычнае. Шэрсьць аксаміцістая і чорнага колеру. У іх цалкам развітыя вочы, маленькія і часта схаваныя поўсьцю, і вонкавых вушэй няма. Нос голы, за выключэньнем адчувальных вусоў. Пярэднія канечнасьці добра прыстасаваныя для капаньня. Пярэднія лапы маюць 5 моцных кіпцюроў і пастаянна павернутыя вонкі.

## Лад жыцьця
Большую частку часу праводзіць у разгалінаваных сыстэмах нор, на пабудову якіх можа спатрэбіцца да 220 дзён, а агульная даўжыня іх можа перавышаць 1000 м. Сілкуецца пераважна дажджавымі чарвякамі, але і іншымі глебавымі бесхрыбетнымі. Асобныя тэрыторыі невялікія: 0,1–2 га для самак і 0,3–4 га для самцоў. Яны адзіночныя і агрэсіўна тэрытарыяльныя, за выключэньнем кароткага пэрыяду спарваньня.

## Вонкавыя спасылкі
* Gazzard, A.; Atkinson, R. 2023. ''Talpa europaea''. The IUCN 
* Sondergaard, E. 2006. «Talpa europaea» (On-line), Animal Diversity Web 

Катэгорыя:Кратовыя
Катэгорыя:Чырвоны сьпіс МСАП відаў з найменшай рызыкай
Катэгорыя:Сысуны Эўропы
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1758 годзе
Палесьсе Жытомір

**«Пале́сьсе»** () — украінскі футбольны клюб з Жытоміру, што месьціцца ў аднайменнай вобласьці. Заснаваны ў 1959 годзе. Свае хатнія матчы ладзіць на Цэнтральным стадыёне.

## Гісторыя
Футбольная каманда ў Жытоміры зьявілася ў 1959 годзе на грунце абласной рады добраахвотнага спартовага таварыства «Авангард». З наступнага году пэўны час каманда брала ўдзел у чэмпіянаце СССР у ніжэйшых дывізіёнах.

З 1967 па 1976 гады жытомірская каманда насіла назву «Аўтамабіліст», і менавіта тады яна дамаглася найвышэйшых посьпехаў. У 1967 годзе «Аўтамабіліст» стаў чэмпіёнам УССР, а шаснаццаць гульцоў каманды атрымалі званьне майстроў спорту. У 1972 годзе «Аўтамабіліст», застаючыся адным з наймацнейшых клюбаў краіны, здабыў першы Кубак УССР. У фінале жытомірскія футбалісты ў дадатковы час выгулялі моцны данецкі «Шахтар» зь лікам 1:0. З 1977 году, па рэарганізацыі футбольнага чэмпіянату СССР, Жытомір быў прадстаўлены ў другой лізе, а клюб меў назоў «Спартак». У 1987 годзе клюб быў пераназваны ў «Палесьсе».

Па здабыцьці незалежнасьці клюб атрымаў назву «Хімік», дзякуючы заступніцтву мясцовага заводу па хімічнай вытворчасьці. Клюб прабіўся ў найвышэйшы дывізіён чэмпіянату Ўкраіны і спаборнічаў там ажно сем гадоў. Празь фінансавыя цяжкасьці клюб страціў месца ў эліце, а таксама вярнуў сваю былую назву «Палесьсе». У 2005 годзе клюб прыпыніў сваё існаваньне. Адраджэньне жытомірскага футболу адбылося толькі ў 2016 годзе, калі з ініцыятывы Жытомірскай мескай рады паўстаў клюб «Жытомір». У наступным годзе клюб павярнуў назву «Палесьсе». Улетку 2021 годзе ўласьнікам каманды стаў Генадзь Буткевіч, дзякуючы якому вынікі каманды палепшыліся. Паводле вынікаў сэзону 2022—2023 гадоў «Палесьсе» вярнулася ў Прэм’ер-лігу.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Жытомір
Хімкі (футбольны клюб)

**«Хі́мкі»** () — колішні расейскі футбольны клюб з аднайменнага гораду Маскоўскае вобласьці. Заснаваны 30 студзеня 1997 году. Свае хатнія матчы ладзіў на Арэне-Хімкі.

## Гісторыя
Футбольная каманда «Хімкі» зьявілася ў 1996 годзе, дзякуючы аб’яднаньню двух гарадзкіх камандаў «Наватар» і «Родзіна», якія бралі ўдзел у гарадзкіх і абласных пяршынствах. Па стварэньні каманда правяла сэзон у аматарскай лізе, пасьля чаго атрымала права згуляць у Трэцяй лізе. У выніку 30 студзеня 1997 годзе быў закладзены прафэсійны клюб. «Хімкі» паступова прасоўваліся ў герархіі расейскага футболу. Першым трэнэрам быў Уладзімер Штапаў, якога ў 2000 годзе зьмяніў Віктар Папаеў, колішні гулец маскавіцкага «Спартаку».

З 2001 годзе каманда ўжо гуляла ў другім дывізіёне. У складзе клюбу пачалі зьяўляцца знакамітыя футбалісты, як то Аляксандар Данішэўскі, Павал Паграбняк, Андрэй Ціханаў, Уладзімер Бясчасных і Юры Драздоў. У 2005 годзе «Хімкі» дакрочылі да фіналу Кубка Расеі, дзе зьведалі паразу ад ЦСКА. У сэзоне 2006 годзе клюб дамогся прасоўваньня ў элітны дывізіён. У 2007 годзе галоўным трэнэрам клюбу стаў Славалюб Мусьлін. У канцы 2008 году вырашаўся лёс клюбу, бо празь цяжкі фінансавы стан кіраўніцтва Маскоўскай вобласьці мела на мэце аб’яднаньне «Хімак» з раменскім «Сатурнам», але абодва клюбы працягнулі сваё існаваньне. Паводле вынікаў сэзону 2009 году каманда страціла месца ў Прэм’ер-лізе, вярнуўшыся на доўгі час у другі дывізіён. Вяртаньне ў найвышэйшую лігу Расеі адбылося толькі ў 2020 годзе.

У красавіку 2025 году было абвешчана аб адстаўцы галоўнага трэнэра Франка Артыгі. СМІ называлі адным з чыньнікаў гэтага рашэньня тое, што гішпанец публічна падтрымаў гульцоў каманды ў патрабаваньні выплаціць шматмесячныя даўгі заробкаў. Пасьля навіны аб адстаўцы трэнэра футбалісты адмовіліся праводзіць трэнаваньне і рыхтавацца да маючага адбыцца найважнейшага матчу супраць «Зэніту». У чэрвені клюб быў расфармаваны.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт
Адам Гложак

**Адам Гложак** (;  25 ліпеня 2002 году) — чэскі футбаліст, нападнік нямецкага клюбу «Гофэнгайм» і нацыянальнай зборнай Чэхіі.

## Кар’ера
### Клюбная
У веку 12 гадоў поруч з сваім старэйшым братам Даніелем пераехаў з родных Іванчыцаў у сталіцу, дзе далучыўся да моладзевай акадэміі «Спарты». 2 кастрычніка 2018 году дэбютаваў у асноўным складзе клюбу, зьявіўшыся ў матчы Кубка Чэхіі супраць клюбу «Славай». 10 лістапада зьявіўся на пляцоўцы ў матчы чэмпіянату краіны супраць «Карвіны», дзе пражане здабылі перамогу зь лікам 2:1. У далейшым пачаў больш прыцягвацца да матчаў «Спарты». Паводле вынікаў сэзону 2020—2021 гадоў поруч зь Янам Кухтам стаў найлепшым бамбардзірам лігі, не зважаючы на тое, што прапусьціў чатыры месяцы праз пашкоджаньне.

2 чэрвеня 2022 году ўінгер далучыўся да нямецкага «Баеру» зь Левэркузена, склаўшы працоўную дамову на пяць гадоў. 17 сакавіка 2024 году футбаліст забіў важны гол у пераможным матчы супраць «Фрайбургу» (3:2). Па вяртаньні пасьля траўмы галёнкаступнёвай суставы, празь якую ён быў выключаны з гульні на месяц, 5 траўня 2024 году Гложак зрабіў хет-трык з галявых перадачаў у матчы супраць франкфурцкага «Айнтрахту» ў пераможным зь лікам 5:1 сустрэчы. У выніку чэх стаў найлепшым гульцом матчу. 17 жніўня 2024 году Гложак падпісаў шматгадовы кантракт з «Гофэнгаймам».

### Міжнародная
Дэбютаваў у складзе нацыянальнай зборнай Чэхіі 4 верасьня 2020 году ў матчы Лігі Нацыяў супраць зборнай Славаччыны. У 2021 годзе быў далучаны да складу зборнай на чэмпіянат Эўропы 2020 году. У кастрычніку 2021 году ўлучыў першы гол у кашулі нацыянальнай каманды ў адборачным матчы да чэмпіянату сьвету супраць зборнай Беларусі.

## Дасягненьні
**«Спарта»**:
* Уладальнік Кубка Чэхіі: 2020

**«Баер»**:
* Чэмпіён Нямеччыны: 2024
* Уладальнік Кубка Нямеччыны: 2024

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* 
* 
* 

Катэгорыя:Чэскія футбалісты
Вадашчур вялікі

**Вадашчур вялікі** (*Neomys fodiens*) — жывёла клясы сысуноў атрада мошкаедных сямейства зямлярыйкавых.

## Распаўсюджваньне
Сустракаецца ў Эўропе і Азіі ад узроўню мора да 2500 м. Ён прысутнічае ў большасьці месцаў, дзе глеба дастаткова глыбокая, каб можна было будаваць норы: лугі, пашы, ворныя землі, сады і паркі; рэдка сустракаецца ў іглічных лясах, а таксама месцах з пясчанымі, камяністымі або пастаянна забалочанымі глебамі.

## Постаць
Від цёмнага колеру зь белым нізам, маса 15 г. Афарбоўка на сьпіне і зьнізу рэзка размежаваная. Зубы маюць чырвоныя кончыкі. Саміцы маюць пяць параў малочных залозаў. 

## Лад жыцьця
Від полуводный з воданепрымальнай поўсьцю. Ён сустракаецца ў самых разнастайных водна-балотных месцах, як прэснаводных, так і прыбярэжных: азёры, рэкі, ручаі, балоты, вільготныя лугі, вільготныя лясы, марскія берагі і водна-адліўныя ўгодзьдзі. Гэта самая водная з усіх эўрапейскіх землярыек. Палюе на сушы і ў вадзе на бесхрыбетных, у тым ліку на ракападобных, часам здабывае дробную рыбу і земнаводных. Ён вельмі тэрытарыяльны, самцы перамяшчаюцца з тэрыторыі толькі ў перыяд размнажэньня.

## Вонкавыя спасылкі
* Hutterer, R.; Meinig, H.; Bertolino, S.; Kryštufek, B.; Sheftel, B.; Stubbe, M.; Samiya, R.; Ariunbold, J.; Buuveibaatar, V.; Dorjderem, S.; Monkhzul, Ts.; Otgonbaatar, M.; Tsogbadrakh, M. 2016. ''Talpa europaea''. The IUCN 
* Fahey, B. 1999. «Talpa europaea» (On-line), Animal Diversity Web 

Катэгорыя:Зямлярыйкавыя
Катэгорыя:Чырвоны сьпіс МСАП відаў з найменшай рызыкай
Катэгорыя:Сысуны Эўропы
Катэгорыя:Сысуны Азіі
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1771 годзе
Вэйдэр

**Вэйдэр**, **Вайдар** — мужчынскае імя і вытворнае ад яго прозьвішча.

## Паходжаньне

Вейдэр, Вайтар або Вейдыр (Weidher, Uaithari, Weidire) і Вайдэр (Weider) — імёны германскага паходжаньня. Іменная аснова вайд- (вейд-) (імёны ліцьвінаў Вайдзіла, Войдаўт, Вейдман; германскія імёны Weidel, Weidelt, Weidman) паходзіць ад гоцкага waida 'поле, паша' або ад асновы -від- (-вайд-), а аснова -гер- (-ер-) (імёны ліцьвінаў Герман, Гунтэр, Кіндэр; германскія імёны Herman, Gunter, Kinder) — ад гоцкага harjis, германскага heri 'войска, загон' або гоцкага hairus, германскага heru 'меч'.

Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: *Wieś Weyderowo. Jakub Weyder, Marcin y Ładuz Weyderowie* (26 жніўня 1765 году).

## Носьбіты
У актах Вялікага Княства Літоўскага ўпаміналася сяло Вайдары (*Вайдары*) каля Цельшаў.

## Глядзіце таксама
* Вайда
* Геры

## Крыніцы

Катэгорыя:Мужчынскія імёны
Рытэн

**Рытэн** (*Рыцін*) — мужчынскае імя і вытворнае ад яго прозьвішча.

## Паходжаньне

Рыдэн (Rieden) — імя германскага паходжаньня. Іменная аснова -рыд- (-рыт-) (імёны ліцьвінаў Рыдэль, Рытаўт, Зэгрыда; германскія імёны Riedel, Ritoldus, Segrida) паходзіць ад бургундзкага rîdan, стараісьляндзкага ridha, стараангельскага rīdan 'езьдзіць конна'.

Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: *Wieś Rogowscy… Stepan Ryten… Wieś Olutowo. Joú Rytin, Andrżey Rytin* (1765 год).

## Крыніцы

Катэгорыя:Мужчынскія імёны
Кантмін

**Кантмі́н**, **Гонтмін** (*Гантмі́н*) — мужчынскае імя.

## Паходжаньне

Кундамен (Cundomenus) і Менегунда (Menegundia) — імёны германскага паходжаньня. Іменная аснова -гунд- (-гунт-, -кунт-) (імёны ліцьвінаў Гунтар, Вігунт, Вірконт; германскія імёны Guntar, Wigunt, Werecundus) паходзіць ад гоцкага gunþs 'бойка, бітва', а аснова -мін- (-мен-) (імёны ліцьвінаў Мінят, Асьміна, Гальмін; германскія імёны Miniatus, Osminna, Galmin) — ад гоцкага minan 'менаваць, памятаць, любіць', minthi 'памяць'.

У Прусіі бытавала імя *Cantemynne*.

Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: *Петръ Кантминович* (1528 год); *Петрашъ а Доркгужъ Кгонтминовичи служъба* (28 ліпеня 1530 году); *Контмин [[Маж|Можович]]… Контмин Пашкович… Контмин Кушлович* (1538 год); *бояромъ… Юрю Контминовичу* (25 сьнежня 1566 году); *Янъ Контминъ* (17 сакавіка 1578 году); *Павлюкъ Контминовичъ, Петрашъ Контминовичъ* (24 красавіка 1580 году); *бояре… Матеемъ Кгантминовичомъ* (12 красавіка 1584 году).

## Носьбіты
* Пётар Кантмінавіч — цельшаўскі баярын, які ўпамінаецца ў попісе войска Вялікага Княства Літоўскага 1528 году
* Кантмін Пашкавіч — жыхар Жамойцкага староства, які ўпамінаецца ў 1537 годзе

На гістарычнай Слонімшчыне існуе вёска Катмінаўцы.

## Глядзіце таксама
* Гунт
* Мін

## Крыніцы

Катэгорыя:Мужчынскія імёны
Вадашчур малы

**Вадашчур малы** (*Neomys anomalus*) — жывёла клясы сысуноў атрада мошкаедных сямейства зямлярыйкавых.

## Распаўсюджваньне
Сустракаецца ў Эўропі і Заходняй Азіі (Албанія, Аўстрыя, Баўгарыя, Беларусь, Бэльгія, Босьнія і Герцагавіна, Вугоршчына, Германія, Грэцыя, Іран, Іспанія, Італія, Ліхтэнштэйн, Малдова, Партугалія, Паўночная Македонія, Польшча, Расія, Румынія, Сэрбія, Славакія, Славенія, Турцыя, Украіна, Францыя, Харватыя, Чарнагорыя, Чэхія, Швайцарыя) ад узроўню мора да 1850 м. Насяляе пышную расьліннасьць побач з павольна цякучымі або стаячымі эўтрофнымі водамі (балоты, азёры, рэкі, ручаі). На выбар асяроддзя пражывання ўплывае канкурэнцыя з буйнейшай *[[Вадашчур вялікі|N. fodiens]]*. Увогуле, *N. anomalus* менш водны, чым *N. fodiens*, і можа каланізаваць тэрыторыі, далёкія ад вады. Аднак у рэгіёнах, дзе *N. fodiens* адсутнічае, *N. anomalus* можа заняць водную нішу свайго канкурэнта і павялічыць памеры.

## Постаць
Яго даўжыня складае 6–9 см, даўжыня хваста 4–7 см, маса 6–16(18,5) г. Зьверху поўсць шыферна-чорная, а зьнізу ад шэрага да белага. Морда з доўгімі вусамі. Хвост голы. Кончыкі зубоў чырванавата-карычневыя.

## Лад жыцьця
Палюе на мяккацелых бесхрыбетных, такімі як лічынкі вусякоў, павукі і чарвякі. Размнажэньне, верагодна, адбываецца з красавіка па кастрычнік. Самка мае максімум тры памёту ў год, кожны з якіх зьмяшчае ад 3 да 13 дзіцянятаў. Працягласьць жыцьця гэтых жывёл, у няволі, складае прыкладна 2 гады.

## Вонкавыя спасылкі
* Hutterer, R.; Kryštufek, B.; Yigit, N.; Mitsainas, G.; Meinig, H.; Bertolino, S.; Palomo, L. 2021. ''Talpa europaea''. The IUCN 

Катэгорыя:Зямлярыйкавыя
Катэгорыя:Чырвоны сьпіс МСАП відаў з найменшай рызыкай
Катэгорыя:Сысуны Эўропы
Катэгорыя:Сысуны Азіі
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1907 годзе
Прэгель

**Прэґель** (; старая пруская назва — Preigile, па іншых зьвестках ёсьць таксама варыянт Preigara; ) — рака ў Расеі, вусьце якой месьціцца ў месце Каралевец у Сьвежую затоку Балтыйскага мора. Даўжыня ракі — 123 км, плошча басэйну — 15 500 км².

## Геаграфія

Прэґель ёсьць найдаўжэйшая рака, якая ляжыць цалкам у межах Калінінградзкае вобласьці. Выток зь места яднаньня Інстручу й Анґрапы, каля места Выструч. Шырыня Прэґелі ў Выстручы памерана 20 мэтрамі, ў Караляўце — 80 мэтрамі. Глыбіня разьніцца з 2—3 мэтраў у вышэйшым віры да 8—16 ў ніжэйшым.

## Месты й мястэчкі
Сьпіс местаў ды мястэчак, якія месьцяцца якраз на Прэґелі:

• Каралявец

• Тапіоў

• Вылява

• Выструч
Вадашчур

**Вадашчур** (*Neomys*) — род жывёл клясы сысуноў атрада мошкаедных сямейства зямлярыйкавых.

## Апісаньне
Гэтыя жывёлы дасягаюць даўжыні цела ад 7 да 10 сантымэтраў, даўжыні хваста ад 4,5 да 8 сантымэтраў і вагі ад 12 да 18 грам. Вушы маленькія і амаль цалкам схаваныя ў поўсьці. Валасяны полаг кароткі і шчыльны, зьверху афарбаваны ад шэра-бурага да чорнага, ніз больш светлы, часта белы.

## Распаўсюджваньне
Сустракаецца на большай частцы Эўропы, ў частцы паўночнай Азіі, а таксама ў Турцыі і Іране. Звычайна яны сустракаюцца каля вадаёмаў, такіх як азёры, рэкі або балоты.

## Лад жыцьця
Яны ўмелыя плыўцы і нырцы ​​і часта шукаюць ежу ў вадзе. Каб адпачыць, яны сыходзяць у норы, якія выкапалі самі або перанялі ў іншых дробных сысуноў. Яны могуць быць актыўнымі як днём, так і ноччу і вядуць пераважна адзіночны лад жыцьця. Рацыён складаецца як з бесхрыбетных (напрыклад, лічынак вусякоў), так і з дробных хрыбетных (напрыклад, рыб і жаб).

## Віды
* Вадашчур вялікі (*Neomys fodiens*) (Pennant, 1771)
* Вадашчур малы (*Neomys anomalus*) Cabrera, 1907
* *Neomys milleri* Mottaz, 1907
* *Neomys teres* Miller, 1908

Катэгорыя:Зямлярыйкавыя
Адрыян Капралік

**А́дрыян Ка́пралік** (;  10 чэрвеня 2002 году) — славацкі футбаліст, нападнік нямецкага клюбу «Гольштайн».

## Кар’ера
### Клюбная
Капралік дэбютаваў у айчынным чэмпіянаце ў кашулі «Жыліны» ў хатнім матчы супраць трнаўскага «Спартака»  14 чэрвеня 2020 году. Ён выйшаў у другім тайме на замену Патрыку Ільку. Той матч скончыўся перамогай жылінскага клюбу зь лікам 2:1. Свой першы гол нападнік здабыў у матчы супраць «Трэнчыну», паспрыяўшы перамозе зь лікам 4:2. Асабліва добрым для гульца быў сэзон 2022—2023 гадоў, калі футбаліст за сэзон 7 разоў цэліў мяч у браму супернікаў. Прыкметным быў матч хатні матч супраць браціслаўскага «Словану», калі Капралік забіў чатыры галы ў браму сталічнага клюбу. Той матч скончыўся зь лікам 4:1 на карысьць жылінцаў.

Улетку 2023 году паводле арэнднай угоды далучыўся да польскага клюбу «Гурнік», адзначыўшыся голам у дэбютным матчы супраць «Відзэва». 10 лютага 2024 году ўлучыў два мячы ў браму «Пясту» ды яшчэ асыставаў партнэру, дзякуючы чаму дапамог здабыць перамогу клюбу з Забжэ.

### Міжнародная
Нападнік быў выкліканы на матчы зборнай Славаччыны ў лістападзе 2022 году. Калі 17 лістапада Капралік застаўся на лаве запасных у матчы супраць зборнай Чарнагорыі, праз тры дні гулец дэбютаваў у кашулі нацыянальнай каманды ў таварыскім матчы супраць зборнай Чылі, зьявіўшыся на пляцоўцы на 89-й хвіліне матчу.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* 
* 
* 

Катэгорыя:Славацкія футбалісты
Даніель Бяліца

**Даніель Бяліца** (;  30 красавіка 1999 году) — польскі футбаліст, брамнік нідэрляндзкага клюбу НАК.

## Кар’ера
Далучыўся да акадэміі забжэўскага «Гурніка» ў 2015 годзе. У сакавіку 2018 году быў пераведзены да складу галоўнай каманды клюбу. Дэбютаваў 2 верасьня таго ж году ў матчы Кубка Польшчы. 15 сьнежня дэбютаваў у Экстраклясе ў матчы супраць «Аркі». Але, пасьля гэтага ня меў гульнявой практыцы. Наступны сэзон правёў у арэндзе ў першалігавай «Сандэцьі», дзе быў асноўным брамнікам, а потым абараняў колеры познаньскай «Варты» з Экстраклясы, аднак на полі практычна не зьяўляўся. Па вяртаньні з арэндаў пачаў выкарыстоўвацца ў «Гурніка», канчаткова замацаваўшыся ў браме ў сэзоне 2022—2023 гадоў.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* 
* 
* 

Катэгорыя:Польскія футбалісты
Мэтро 2033

**«Мэтро 2033»** — пастапакаліптычны раман Зьмітра Глухоўскага, які апавядае пра жыцьцё людзей у маскоўскім мэтро пасьля ядзернай вайны на Зямле. Выданы выдаўніцтвам «Эксмо» у 2005 годзе й потым перавыданны выдаўніцтвам «Популярная литература» у 2007 годзе. На эўрапейскім літаратурным конкурсе Eurocon раман названы найлепшым дэбютам 2007 года.

Меней чым за тры месяцы тыраж перавыдыньня у 100 тысяч асобнікаў быў поўнасьцю проданы, выдавецтва выпусьціла дадатковы 100-тысячны тыраж, які быў распраданы менш чым за год да мая 2008 года, трэці тыраж склаў 50 тысяч асобнікаў. Раман таксама стаў асновай для кампутарнай гульні Metro 2033.

## Сьвет «Мэтро 2033»
Кніга апавядае пра людзей, якія засталіся пасьля адзернай вайны. У рамане вайна ўзгадваецца толькі павярхоўна. У выніку абмена ядзернымі ўдарам усе буйныя места былі зьнішчаны зь Зямлі. Амаль усе дзеяньня здараюцца у Маскоўскім мэтрапалітэну, дзе на станцыях і ў пераходах жывуць людзі. Дзякуючы рашучым дзеяньням службаў грамадзянскай абароны мэтрапалітэн удалося абараніць ад радыяцыі, амаль на ўсех станцыяў былі гэрмазасоўкі. Частка станцыяў закінута, частка тунэляў зьнішчана, некаторыя станцыі захоплены істотамі з вонкі.

Жыхары ў мэтро харчуюцца тым, што змаглі ўзгадаваць у тунэлях. У асноўным гэта грыбы, якім ня трэба многа сьвятла, але на некаторых станцыях таксама ўзгадаваецца бульба, памідоркі, агуркі. Таксама шмат на якіх станцыях разгадоўваюцца свіньні ды іншыя жывелы.

Хутка пасьля вайны цэнтралізаваная сыстема мэтрапалітэну распалася. станцыі пачалі існаваць як асобныя карлікавыя гарада. Некаторыя зьвязаліся вакол ідэяў, рэлігіяў, больш моцных станцыяў і г. д.

Частка станцыя незалежныя. Частка заняты арганізаванымі крамольнікамі альбо існуюць ува ўмовах анархіі. Супольста таксама гандлююць адно з адным, заключаюць зьвязы, змагаюцца.

Места, якое была на Зямле ня быў ушкоджаны падчас вайны, аднак пад уплывам часу ды агрэсіўнага навагольля многа будынкаў струхлелі ды рассыпаліся. Расьліны і жывёліны моцна мутавалі.

## Спасылкі

Катэгорыя:Зьміцер Глухоўскі
Катэгорыя:Раманы 2005 году
Катэгорыя:Постапакаліптычныя раманы
Катэгорыя:Сусьвет Мэтро 2033
Катэгорыя:Раманы пра Маскву
Мацей Выдра

**Ма́цей Вы́дра** (;  1 траўня 1992 году) — чэскі футбаліст, нападнік пльзенскага клюбу «Вікторыя». Гулец мае багаты досьвед выступаў ня толькі ў чэскіх спаборніцтвах, але ў іншых эўрапейскіх чэмпіянатах. Гэтак Выдра абараняў колеры бэльгійскага «Бруге», італьянскага «Ўдынэзэ» ды ангельскіх клюбаў «Ўотфард», «Дэрбі Каўнці» і «Бэрнлі».

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* 
* 
* 

Катэгорыя:Чэскія футбалісты
Мінбут

**Мінбут** — мужчынскае імя.

## Паходжаньне

Менбода (Menbodo) і Бутмэн (Butmen) — імёны германскага паходжаньня. Іменная аснова -мін- (-мен-) (імёны ліцьвінаў Мінят, Асьміна, Гальмін; германскія імёны Miniatus, Osminna, Galmin) паходзіць ад гоцкага minan 'менаваць, памятаць, любіць', minthi 'памяць', а аснова -бут- (-бот-) (імёны ліцьвінаў Бутвід, Бутрык, Вільбут; германскія імёны Botvid, Butariks, Willebut) — ад усходнегерманскага but- з значэньнем 'корань, камель' (гепідзкае butilo 'камель') або ад асновы -буд- (-бод-).

Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: *Минбут Петрович… Енко Минбутович… Шимко Минбутович… Янко Минбутович* (1537—1538 гады).

## Носьбіты
* Мінбут Пятровіч, Енка, Шымка і Янка Мінбутавічы — жыхары Жамойцкага староства, якія ўпамінаюцца ў 1537—1538 гадох

## Глядзіце таксама
* Мін
* Бота
* Бода

## Заўвагі

## Крыніцы

Катэгорыя:Мужчынскія імёны
Бутмін

**Бутмін**, **Буцьмін** — мужчынскае імя і вытворнае ад яго прозьвішча.

## Паходжаньне

Бутмэн або Будмін (Butmen, Budmyn) і Менбода (Menbodo) — імёны германскага паходжаньня. Іменная аснова -бут- (-бот-) (імёны ліцьвінаў Бутвід, Бутрык, Вільбут; германскія імёны Botvid, Butariks, Willebut) — ад усходнегерманскага but- з значэньнем 'корань, камель' (гепідзкае butilo 'камель') або ад асновы -буд- (-бод-), а аснова -мін- (-мен-) (імёны ліцьвінаў Мінят, Асьміна, Гальмін; германскія імёны Miniatus, Osminna, Galmin) — ад гоцкага minan 'менаваць, памятаць, любіць', minthi 'памяць'. Апроч таго, адзначалася германскае імя Buthmann (Buth-mann).

Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: *Jerzy Butmin… Józef Butmin* (1667 год); *Jerzy Buttminn* (1790 год).

## Носьбіты
* Войцех Адамавіч Буцьмін — расенскі зямянін, які ўпамінаецца ў 1597 годзе
* Флярыян Бутмін — пробашч касьцёла ў Лаўксодах на 1897 год

Бутміны гербу Касьцеша — літоўскі шляхецкі род з ваколіцаў Расенаў.

## Глядзіце таксама
* Бота
* Бода
* Мін

## Заўвагі

## Крыніцы

Катэгорыя:Мужчынскія імёны
Балтрым

**Балтрым** (*Баўтрым*, *Балтрэм*) — мужчынскае імя і вытворнае ад яго прозьвішча.

## Паходжаньне

Рымбалд (Rimbald, Rimbold) — імя германскага паходжаньня. Іменная аснова -рым- (імёны ліцьвінаў Рымель, Рыман, Рымунд; германскія імёны Riemel, Rimann, Rimund) паходзіць ад гоцкага rimis 'спакой, стрыманасьць, непарухлівасьць', а аснова -балд- (-болд-, -болт-) (імёны ліцьвінаў Бальдвін, Бірыбольд, Румбольд; германскія імёны Baldwin, Beribald, Rumbold) — ад гоцкага *balth, стараверхненямецкага bald 'сьмелы, адважны'. Апроч таго, адзначалася старажытнае германскае імя Baltram (Balt-ram).

Этымалягічны слоўнік старапольскіх асабовых імёнаў, выдадзены Польскай акадэміяй навук, адзначае гістарычнае бытаваньне ў Польшчы германскага імя Rymbołt.

У ваколіцах Мэмэлю адзначаліся прозьвішчы Baltrim, Baltrimowicz і Baltremowicz. 

Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: *Alexander Bałtrymowicz* (24 кастрычніка 1765 году); *[[Кунігунда|Cunegunde]] Baltrymowna* (23 кастрычніка 1792 году); *Catharina Baltrymowa* (20 лістапада 1792 году); *Isidorum Baltrym* (25 лістапада 1803 году); *Martiana Baltrymowna* (19 лістапада 1818 году); *Ignacy Boutrymowicz* (1821 год); *Franciszka Baltrymowicz* (1836 год).

## Носьбіты
* Аляксандар Балтрымовіч — шляхціч Аршанскага павету, які ўпамінаецца ў 1765 годзе
* Балтрэм (Bałtrem) — сын пачынальніка шляхецкага роду Лютыкаў, які ўпамінаецца ў 1832 годзе
* Антон Сьцяпанавіч Балтрымовіч — старшыня Яноўскай воласьці на 1897 год

Балтрымовічы — літоўскі шляхецкі род.

У актах Вялікага Княства Літоўскага ўпаміналася сяло Бальтрымы (*Бальтримы*) каля Цельшаў.

## Глядзіце таксама
* Бальд
* Рым

## Крыніцы

Катэгорыя:Мужчынскія імёны