Танганьіка

**Танганьі́ка** — возера ў паўднёва-ўсходняй Афрыцы на тэрыторыі Замбіі, Дэмакратычнай Рэспублікі Конга, Бурундзі і Танзаніі, але большасьць воднай тэрыторыі належыць Танзаніі (46%) і Дэмакратычнай Рэспублікі Конга (40%). Плошча паверхні 34 400 км². Знаходзіцца на вышыні 773 мэтраў над узроўнем мора, максымальная глыбіня складае 1435 мэтраў (другое па глыбіні пасьля Байкалу возера). Даўжыня возера — 650 км, шырыня 40—80 км, такім чынам, Танганьіка зьяўляецца самым доўгім прэснаводным возерам.

У гэтым рэгіёне знаходзіцца так званая Вялікая Рыфавая даліна — гіганцкі разлом, які ўзьнік у выніку тэктанічных зрухаў. У даліне ўтварыўся шэраг азёраў, зь якіх найбольш вядомыя гэта Танганьіка, Малаві, Вікторыя, Эдўард, Ківу, возера Георга, Туркана і Альбэрт. Кожнае возера мае розную гісторыю і час утварэньня, істотная розьніца тычыцца і фаўны. Вада з возера трапляе ў раку Конга, і ў канчатковым рахунку — у Атлянтычны акіян.

## Гісторыя
Мяркуецца, што людзі зьявіліся ў рэгіёне возера яшчэ ў каменным веку. Час ад сярэдняга каменнага веку да позьняга каменнага веку апісваецца як эпоха разьвітых паляўніча-зьбіральніцкіх групаў. Спосабаў, якімі карэнныя жыхары рэгіёну лавілі рыбу, вядома шмат.

Першымі вядомымі дасьледнікамі, якія знайшлі возера, былі брытанскія дасьледнікі Рычард Бэртан і Джон Сьпік у 1858 годзе. Яны знайшлі яго падчас пошуку вытоку ракі Ніл. Сьпік працягнуў свае пошукі і знайшоў сапраўдную крыніцу ракі, якой аказалася возера Вікторыя. Пазьней міма возера з экспэдыцыяй праходзіў Дэйвід Лівінгстан.

Возера было месцам бітвы за возера Танганьіка падчас Першай сусьветнай вайны. З дапамогай парома Граф фон Гёцэн немцы цалкам захапілі кантроль над возерам на раньніх этапах вайны. Карабель выкарыстоўваўся як дзеля перапраўкі грузаў і пэрсаналу праз возера, гэтак і дзеля раптоўных нападаў на войскі Вялікабрытаніі і Бэльгіі. Такім чынам, іхных сілам стала вельмі важна атрымаць кантроль над возерам. Пад камандаваньнем лейтэнанта-камандора Джэфры Спайсэра-Сымсана брытанскі каралеўскі флёт выканаў грандыёзную задачу па дастаўцы двух узброеных маторных чоўнаў Мімі і Туту з Ангельшчыны па чыгунцы, дарозе і рацэ ў Альбэрвіль на заходнім беразе возера. Два чаўны чакалі да сьнежня 1915 году і нечакана атакавалі немцаў, захапіўшы кананэрскі човен Кінгані. Яшчэ адная нямецкая суднiна, Гэдвіг, была затопленая ў лютым 1916 году, у выніку чаго Гёцэн стаў адзіным нямецкім караблём на возеры. Каб пазьбегнуць страты карабля на карысьць брытанцаў, ён быў затоплены 26 ліпеня 1916 году. Пазьней суднiна была ўзьнятая ў 1924 годзе і перайменаваная ў Лімба.

У 1965 годзе аргентынскі рэвалюцыянэр Чэ Гевара выкарыстаў заходнія берагі Танганьікі ў якасці трэнавальнай базы для заірскіх паўстанцаў. Чэ і ягоныя байцы беспасьпяхова спрабавалі зрынуць урад ДР Конга, але паколькі НАСА амаль год уважліва сачыла за падрыхтоўкай да перавароту, небясьпека была своечасова прадухіленая.

## Біяразнастайнасьць
### Паўзуны
Возера Танганьіка і прылеглыя да яго балоцістыя тэрыторыі ёсьць домам для нільскіх кракадзілаў, у тым ліку вядомага гіганта Густава. Тут таксама месьцяцца арэалы розных відаў чарапахаў. Кобра віду  ёсьць рэдкім падвідам зьмеяў, якія харчуюцца пераважна рыбай. Яна сустракаецца толькі ў возеры Танганьіка, дзе аддае перавагу скалістым берагам.

### Цыхліды

У возеры жывуць ня менш за 250 эндэмічных відаў цыхлідаў, і, верагодна, маюцца яшчэ незафіксаваныя віды. Амаль усе зь іх, то бок каля 98%, сустракаюцца толькі тут і анідзе больш, што робіць Танганьіку каштоўным біялягічным рэсурсам дзеля вывучэньня відатварэньня і эвалюцыі. Цыхліды афрыканскіх Вялікіх азёраў, улучна з Танганьікай, дэманструюць найбольш разнастайную адаптыўную радыяцыю сярод хрыбетных. Некаторыя эндэмічныя віды сустракаюцца крыху вышэй па цёку ў рацэ Лукуга, то бок адтоку з возера, але далейшы іхны распаўсюд ў басэйн ракі Конга абмежаваны геаграфічнымі і хімічнымі фактарамі, бо асяродзьдзе возера значна больш стабільнае і сталае ў параўнаньні з парогамі і хуткаплыннымі вучасткамі ракі Конга.

Акрамя таго, вада Танганьікі лужная і мае больш высокі ўзровень pH, якому цыхліды аддаюць перавагу, а таксама зьмяшчае больш кальцу і мінэралаў, чым кісьлінныя, насычаныя мутай воды Конга, якія зьбіраюць шмат арганічных рэшткаў з навакольных трапічных лясоў. У некаторых участках ракі Конга, далёка ад парогаў або бурных плыняў, назапашаныя асадкі і арганічныя рэчывы ствараюць зоны «чорнай вады» з высокай канцэнтрацыяй гарбавальных рэчываў, што ўтвараюцца ад гніеньня драўніны і лісьця, ствараючы асяродзьдзе, у якім цыхліды ня могуць жыць. Тое ж самае тычыцца і многіх трапічных прэснаводных відаў, якія, верагодна, не змаглі б існаваць у прахалоднай і лужнай вадзе возера.

Зважаючы на тое, што ў Танганьіцы менш відаў цыхлідаў, чым у азёрах Малаві або Вікторыя, дзе адносна нядаўна было выбуховае павелічэньне відаў, што прывяло да зьяўленьня многіх цесна павязаных паміж сабою відаў, цыхліды Танганьікі ёсьць найбольш марфалягічна і генэтычна разнастайнымі. Гэта зьвязана з старажытнасьцю возера, бо яно значна старэйшае за іншыя азёры. Танганьіка мае найбольшую колькасьць эндэмічных родаў цыхлідаў сярод усіх афрыканскіх азёраў.

Усе цыхліды Танганьікі стасуюць да падсямейства . З 10 трыбаў гэтага падсямейства палова пераважна або цалкам абмежаваная возерам, а яшчэ тры зь іх маюць свае віды ў Танганьіцы. Некаторыя дасьледнікі прапануюць падзяляць цыхлідаў Танганьікі на 12—16 трыбаў. Большасьць цыхлідаў Танганьікі жыве ўздоўж берагавой лініі на глыбіні да 100 мэтраў, але некаторыя глыбакаводныя віды рэгулярна апускаюцца да 200 мэтраў. Віды  былі знойдзеныя выключна на глыбіні большай за 300 мэтраў, што глыбей за іншыя вядомыя на сёньня віды цыхлідаў. Некаторыя глыбакаводныя роды былі злоўленыя ў месцах, амаль пазбаўленых тлену, і застаецца незразумелым як яны там выжываюць. Цыхліды Танганьікі ў асноўным бэнтальныя, то бок жывуць на дне або каля яго, і/ці прыбярэжныя. Ніякія цыхліды Танганьікі ня ёсьць пэлягічнымі, за выключэньнем некаторых драпежнага роду . Два віды з гэтага роду, як то  і , пераважна харчуюцца танганьіскімі сардзінамі. цыхліды Танганьікі значна адрозьніваюцца паміж сабою, бо некаторыя зь іх ёсьць расьлінаедамі, дэтрытафагамі, плянктонажэрамі, вусякажэрамі, малюскажэрамі, пад’ядальнікамі, а таксама харчуюцца лускамі іншых рыбаў і драпежнічаюць на рыбаў. Аднак гэтыя дыетычныя асаблівасьці могуць зьмяняцца ў залежнасьці ад магчымасьцяў. Гэтак, шматлікія віды танганьіскіх цыхлідаў з пэўнай дыетай часам могуць драпежнічаць на іншых рыбаў, калі іхныя папуляцыі павялічваюцца. Паводзіны гэтых рыбаў пры нерасьце падзяляюцца на дзьве асноўныя групы, то бок тыя, што пакідаюць ікру ў пяску часта ў пячорах або скальных шчылінах, і тыя, што выношваюць ікру ў роце. Сярод эндэмічных відаў два зь іх ёсьць найменшымі цыхлідамі ў сьвеце, як то  і . Абодва віды жывуць у ракавінках і маюць даўжынёю 4—5 см. Найбуйнешая цыхліда , якая можа вырастаць да 90 см, таксама жыве ў Танганьіцы.

### Іншыя рыбы
Возера Танганьіка ёсьць домам для больш чым 80 відаў іншых рыбаў, пры гэтым блізу 60% зь іх ёсьць эндэмічнымі. Адкрытыя воды пэлягічнай зоны заселеныя чатырма нецыхліднымі відамі, то бок тут жывуць два віды танганьіскіх сардзінаў, якія ўтвараюць найбольшую біямасу рыбаў у гэтай зоне і зьяўляюцца важнай здабычай для іншых рыбаў.

Сярод найбольш незвычайных рыбаў возера — эндэмічныя гнездавыя паразыты самы, у тым ліку  і . Яны адкладаюць ікру сынхронна з цыхлідамі, якія выношваюць ікру ў роце. Цыхліды падбіраюць іх у рот, прымаючы за ўласныя. Калі зь яек сома вылупляюцца малькі, яны зьядаюць ікру цыхлідаў. У басэйне возера сустракаюцца выключна шэсьць родаў сома. Хоць род  ня лічыцца эндэмічным, шэсьць ягоных відаў сустракаюцца толькі ў Танганьіцы, дзе жывуць як у плыткіх, гэтак і ў адносна глыбокіх водах. На глыбіні яны зважчайна драпежнічаюць.

### Малюскі і ракападобныя

Усяго вядома 83 відаў прэснаводных сьлімакоў, зь якіх 65 ёсьць эндэмічнымі, і 11 відаў двухстворкавых, з 8-ю эндэмікамі сярод іх. Многія зь мясцовых сьлімакоў незвычайныя для азёраў, бо маюць прыкметна патоўшчаныя ракавінкі і/ці выразны арнамэнт — рысы, якія часьцей сустракаюцца ў марскіх сьлімакоў. Гэтыя віды называюць морападобнымі. Спачатку лічылася, што яны зьвязаны з падобнымі марскімі сьлімакамі, але цяпер вядома, што яны ня маюць дачынення адзін да аднаго. Іхны вонкавы выгляд, хутчэй за ўсё, абумоўлены высокай разнастайнасьцю асяродзьдзяў пражываньня ў возеры Танганьіка і эвалюцыйным ціскам з боку рыбаў, якія ядуць сьлімакоў. Усяго 17 родаў прэснаводных сьлімакоў ёсьць эндэмічнымі для возера. У возеры таксама сустракаецца ля 30 відаў не морападобных сьлімакоў, але толькі пяць зь іх ёсьць эндэмічнымі.

Ракападобных таксама вельмі шмат у Танганьіцы, пры гэтым тут сустракаецца больш за 200 відаў, зь якіх больш за палову ёсьць эндэмікамі. Сярод усіх азёраў Рыфтавай даліны Танганьіка значна пераўзыходзіць астатнія паводле разнастайнасьці ракападобных і прэснаводных сьлімакоў як паводле агульнай колькасьці відаў, гэтак і паводле колькасьці эндэмікаў. Напрыклад, адзіныя іншыя азёры Рыфтавай даліны, дзе ёсьць эндэмічныя віды прэснаводных крабаў, — гэта азёры Ківу і Вікторыя, кожнае зь якіх мае толькі два такія віды.

## Экалягічныя загрозы

Велізарныя рэсурсы возера і іхнае бескантрольнае выкарыстаньне прывялі да складанай экалягічнай сытуацыі ў тых краях, якая таксама павязаная з агульным зьбядненьнем і цяжкім сацыяльным станам насельніцтва, якое пражывае вакол Танганьікі. Рыбалоўная прамысловасьць возера грунтуецца толькі на шасьці відах рыбаў, двух прэснаводных відаў і чатырох відаў сардзінаў, а разам зт імі вынішчаюцца і іншыя экзатычныя віды рыбаў, якія больш анідзе ў сьвеце не сустракаюцца. Улоў нязначны, але забясьпечвае працай 100 тысячаў чалавек і харчаваньнем у дзесяць разоў большай колькасьці людзей. Возера таксама забясьпечвае наўпроставы доступ да чыстай пітной вады і ёсьць важным шляхам для гандлю паміж дзяржавамі. Навакольныя лясы ідуць на дровы, драўляны вугаль і розную іншую прадукцыю. Возера мае жыцьцёва важнае значэньне для прыкладна 10 мільёнаў чалавек, якія жывуць ля возера.

Пытаньне ў тым, як доўга возера Танганьіка будзе заставацца адзінай крыніцай жыцьця для ўсіх народаў, якія насяляюць ягоныя берагі і іхнай дзейнасьці. Выкарыстаньне разбуральных рыбалоўных прыладаў і павелічэньне рыбалоўных бандаў пагражаюць зьнясіленьнем рыбных запасаў. Забруджваньне побытавымі і прамысловымі адкідамі штогод павялічваецца ў дзесяць разоў. Адкіды жывёлагадоўчых бойняў, браварняў, фарбавых заводаў і вытворцаў акумулятараў у Бурундзі, а таксама значная частка побытавых адкідаў зь невялікіх гарадоў і паселішчаў вакол возера трапляюць беспасярэдне ў воды возера без ачысткі. Вялікая колькасьць ападкаў таксама трапляе ў возера без затрымкі, сьцякаючы ў возера цэлымі плынямі, паколькі высечка лясоў і апрацоўка глебы пашкодзілі глебавае покрыва ўзьбярэжжа Танганьікі. Увогуле, возера пакутуе ад бескантрольнай забудовы і незаплянаванай дзейнасьці і ўплыву чалавека.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Танганьіка. Флёра і фаўна. 

Катэгорыя:Азёры Афрыкі
Катэгорыя:Азёры Бурундзі
Катэгорыя:Азёры Дэмакратычнай рэспублікі Конга
Катэгорыя:Азёры Замбіі
Катэгорыя:Азёры Танзаніі
Катэгорыя:Вялікія Афрыканскія азёры
Катэгорыя:Азёры Вялікай рыфтавай даліны