Зэмгалы

**Зэмга́лы**, **сэміга́лы** (; ) — адно з балтыйскіх плямёнаў, якое жыло на поўдні Латвіі ў Зэмгаліі, вядомае працяглым супрацівам нямецкім крыжакам — Лівонскаму ордэну. Пазьней разам з суседнімі латгаламі, куршамі і лівамі утварылі народ латышоў.

## Назва
Няма адзінага меркаваньня датычна этымалёгіі назвы «зэмгалы». Дасьледнікі пагаджаюцца, што другая яе частка азначае 'мяжу', 'канец' (ад «галас»). Тым часам першую частку летувіскія аўтары імкнуцца зьвязваць з *ziem* 'поўнач', іншыя дасьледнікі — з *zem* 'нізкі'. Гісторык Вацлаў Пануцэвіч зьвяртае ўвагу на тое, што ў назьве «зэмгалы» першая частка абазначае жамойтаў (жэймаў).

Вялікі князь Гедзімін у сваім лісьце-пасланьні да манахаў-францішканаў Саксоніі, датаваным 26 траўнем 1323 году, запрашаў у Вялікае Княства Літоўскае чатырох прапаведнікаў, каб яны маглі апеквацца двума касьцёламі, збудаванымі ў Вільні і Наваградку. Гедзімін ставіў умову і пажаданьне, каб місіянэры абавязкова ведалі польскую, зэмгальскую і рускую мовы. У пасланьні таксама дадавалася, што гэтымі мовамі валодалі іншыя місіянэры, якія дагэтуль былі або яшчэ знаходзіліся ў Вялікім Княстве Літоўскім.

Тым часам яшчэ Густынскі летапіс называў зэмгалаў жамойтамі, а нямецкі гісторык  у 1828 годзе зьвяртаў увагу на тое, што ў старажытнасьці саамы займалі даволі вялікую тэрыторыю, а таксама на падабенства паміж зэмгаламі, жамойтамі і самляндцамі, назвы якіх ён зьвязваў менавіта з саамамі. У 1847 годзе ў часопісе Міністэрства народнай асьветы Расейскай імпэрыі зазначалася, што «*[[Самадыйскія народы|Самаеды]], [[Жамойты|Самагіты]], Самігалы, Сембы або Самлянд ёсьць народамі, прыналежнымі да [[Фіна-вугорскія народы|Фінскага кораню]]*».

У 1420 годзе пасланцы вялікага князя Вітаўта на арбітражным працэсе наконт дзяржаўнай прыналежнасьці Жамойці, які праходзіў ва Ўроцлаве, сьцьвярджалі перад судом, што існавала «*тры зямлі Жамойтаў*». Паводле Вацлава Пануцэвіча, жамойцкае сялянскае насельніцтва складала падуладную большасьць у пэўных землях Тэўтонскага ордэну (Самляндыя), Вялікага Княства Літоўскага (Жамойць) і Лівонскага ордэну. Тым часам нямецкі энцыкляпэдыст XVII ст. , які карыстаўся шматлікімі гістарычнымі працамі і геаграфічнымі апісаньнямі, пры апісаньні сталіцы Зэмгаліі Мітавы зазначаў, што паводле Альбэрта Каяловіча, «*у 1315 годзе, альбо каля таго часу, лівонцы аднялі ў [[ліцьвіны|ліцьвінаў]] гэтую частку Samogitien, якая цяпер называецца Курляндыя, альбо Curonia*», а таксама, што «*ў Samogitien, або Samaiten, або Sudinia, якую ў частцы Прусіі таксама называюць Sambiam, уладарыў брат узгаданага Lituonis, Saimo*». 

У Хроніцы Эўрапейскай Сарматыі, апублікаванай у 1582 годзе, паведамлялася:

Тое, што зэмгалы (*Samegallen* або *Semgallen*), жамойты (*Sameiten* або *Samogitier*) і самляндцы (*Samen* або *Samländern*) ад пачатку складалі адно племя, зазначаў яшчэ ў 1859 годзе курляндзка-нямецкі гісторык .

## Гісторыя
Археалягічныя зьвесткі сьведчаць, што ў другой палове 1-га тысячагодзьдзя н. э. зэмгалы мелі шмат агульнага ў культуры з жамойтамі.

Разам зь літвой і куршамі зэмгалы ўпамінаюцца ў недатаваных уводзінах да Аповесьці мінулых часоў. Паводле Лаўрэнцеўскага летапісу, у 1106 годзе полацкія князі ўчынілі выправу на зэмгалаў, але пацярпелі паразу.

Некаторыя гісторыкі лічаць, што зэмгалы былі адным зь першых балтыйскіх плямёнаў, якія ўсталявалі цэнтралізаваную ўладу. Аднак яна была слабай з прычыны змаганьня племянной шляхты за ўладу і ўплыў. Найбольш прыкметным земгальскім правадыром быў Віестарц. Пагадніўшы пасвараныя зэмгальскія кланы і стварыўшы адзіную дзяржаву ў пачатку XIII ст., Вестур склаў зьвяз зь Лівонскім ордэнам з мэтай перамагчы вонкавых супернікаў. Аднак па тым, як немцы парушылі хаўрусную дамову і ўварваліся ў яго зямлі, Вестур аб’яднаўся з жамойтамі, разам зь якімі дасягнуў сваёй найбольш гучнай перамогі — разгрому Лівонскага ордэну ў бітве пад Саўле (цяпер Шаўлі) у 1236 годзе.

Іншым вядомым правадыром зэмгалаў быў Намейт (Намейсіс), амаль легендарная постаць у латвійскай літаратуры. Паводле падданьня, ён зьбіраўся правесьці найбуйнейшую ў гісторыю вайсковую выправу аб’яднаных балтыйскіх плямёнаў. Яго мэтай быў зваротны напад на землі Ордэну і іх заваёва. Але дзеля таго, што адзінай пісьмовай інфармацыяй пра Намейта ёсьць апісаньне яго сьмерці у час аблогі Крыстбургу ва Ўсходняй Прусіі, гісторыкі працягваюць спрачацца пра тое, ці існаваў ён наогул. Разам з тым, можна з упэўненасьцю сказаць, што ў 1270-х гадох зьявіўся новы моцны манарх, які атрымаў некалькі буйных перамог над лівонскімі рыцарамі ў Зэмгаліі і Ўсходняй Прусіі.

У 1285 годзе крыжакі збудавалі замак Гайлігенбэрг насупраць галоўнага гораду зэмгалаў. У 1290 годзе зэмгалы разам з жамойтамі ўзялі гэты замак у аблогу, якая, аднак, правалілася. Па няўдалай аблозе тысячы зэмгалаў перамясьціліся ў Жамойць.

26 траўнем 1323 году вялікі князь літоўскі Гедзімін у сваім лісьце-пасланьні да манахаў-францішканаў Саксоніі запрашаў у Вялікае Княства Літоўскае чатырох прапаведнікаў, каб яны маглі апеквацца двума касьцёламі, збудаванымі ў Вільні і Наваградку. Гедзімін ставіў умову і пажаданьне, каб місіянэры абавязкова ведалі польскую, зэмгальскую і рускую мовы. У пасланьні таксама дадавалася, што гэтымі мовамі валодалі іншыя місіянэры, якія дагэтуль былі або яшчэ знаходзіліся ў Вялікім Княстве Літоўскім.

## Глядзіце таксама
* Зэмбін

## Заўвагі

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 

Катэгорыя:Балты