open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ампэрсанд

**Ампэрса́нд** , таксама вядомы як «**знак і**», уяўляе сабой лагаграму ⟨&⟩, якая прадстаўляе злучнік «і». Ампэрсанд ўзьнік як лігатура літар *et* — .

## Этымалёгія
Традыцыйна ў ангельскай мове пры вымаўленьні любая літара, якая таксама магла выкарыстоўвацца як слова сама па сабе (⟨a⟩, ⟨i⟩ і ⟨o⟩), мела прэфікс лацінскага выразу *per se* («сама па сабе»), напрыклад, «per se A». Таксама была звычайнай практыкай дадаваць знак *&* у канцы альфабэту, гэта была 27-я літара, якая выстаўлялася як лацінскае *et,* ці пазьней па-ангельску — *and*. У выніку, альфабэт заканчваўся на «*X, Y, Z, *'and per se and*'».* Гэтая апошняя фраза звычайна замянялася на «*ampersand*», і гэты тэрмін увайшоў ва ўжытак ангельскае мовы ў 1837 годзе.

«Тэрмін ампэрсанд зьяўляецца скажэньнем *and per se and*, што літаральна азначае *& сам па сабе*. Сымбаль & паходзіць ад лігатуры *ET* альбо *et*, якая зьяўляецца лацінскім словам, якое пазначае „і“.»

Ужо сьцьвярджалася, што Андрэ-Мары Ампэр (*André-Marie Ampère*) выкарыстаў гэты сымбаль у сваіх шырока распаўсюджаных публікацыях і што людзі сталі называць новую форму «*Ampère's and*».

## Гісторыя й выкарыстаньне

У сучаснасьці ампэрсанд выкарыстоўваецца ў мовах, дзе злучнік «і» («й») ёсьць дзьвюма й больш літарамі. У беларускай мове патрэбы выкарыстоўваць ⟨&⟩ няма, але выкарыстоўваць яго можна.

Ампэрсанд выкарыстоўваюць розныя кампаніі, напрыклад *Johnson & Johnson*, *Dolce & Gabbana;* яго выкарыстоўваюць у абрэвіятурах (ува ангельскай і інш. мовах): *P&O* («*Peninsular and Oriental*»).

## Крыніцы

Катэгорыя:друкарскія знакі
Знак рашоткі (актаторп)

**Знак рашо́ткі**  альбо **актато́рп** — сымбаль; іншыя назвы — **хэш**, **хэштэ́г**, **знак ну́мару**, **дые́з** (з-за вонкавага падабенства гэтых двух знакаў), знак фунта (знак рашоткі часта выкарыстоўваюць у выпадках, калі ў сыстэме адсутнічае тэхнічная магчымасьць уводу сымбаля фунта — **£**). Актаторп гістарычна выкарыстоўваўся для шырокага спэктру мэтаў, уключаючы абазначэньне парадкавага нумара і ў якасьці лігатурнай абрэвіятуры для абазначэньня фунтаў стэрлінгаў. Актаторп ёсьць вытворным ад цяпер рэдкага **℔**.

## Выкарыстаньне

### Як сымбаль нумару (замест №)
Калі ⟨#⟩ стаіць перад лічбай, ён чытаецца як «нумар». Напрыклад, «*аловак #2*» азначае «*аловак нумар два*». Замест знака ⟨#⟩ таксама выкарыстоўваецца «No», а на Беларусі часьцей за ўсё сымбаль ⟨№⟩.

Калі ⟨#⟩ стаіць пасьля лічбы, ён чытаецца як «фунт» альбо «фунт стэрлінгаў». Тэкст «5# мяшок мукі» будзе азначаць «пяціфунтавы мяшок мукі».

### У [[Матэматыка|матэматыцы]]

* У тэорыі мностваў #S — гэта адно з магчымых пазначэньняў магутнасьці або памеру мностваў, замест |S|. Гэта азначае, для набору S = \{s_1,s_2,s_3, \dots , s_n\}, у яком усе s_i узаемна розныя, \#S = n = |S|. Гэта абазначэньне толькі часам выкарыстоўваецца для канчатковых мностваў, звычайна ў тэорыі лікаў, каб пазьбегнуць блытаніны з сымбалем дзялімасьці, напрыклад: a \mid b.
* У тапалёгіі *A#B* — гэта сувязная сума разнастайнасьці *A* і *B*, альбо вузлоў *A* і *B* у тэорыі вузлоў.
* У тэорыі лікаў *n#* зьяўляецца першасным значэньнем *n*.
* У канструктыўнай матэматыцы *#* пазначае стаўленьне адасобленасьці.
* У *тэорыі вылічальнай складанасьці* *#P* пазначае кляса складанасьці задач падліку. У стандартнай натацыі для гэтай клясы выкарыстоўваецца сымбаль знака ліку, а ня знак дыез з музыкі, але ён вымаўляецца як «*дыез Р*». У больш агульным пляне знак колькасьці можа выкарыстоўвацца для абазначэньня клясы задач падліку, зьвязаных зь любай клясай задач пошуку.

## Крыніцы

Катэгорыя:друкарскія знакі
Вагнэр

* Ота Вагнэр — аўстрыйскі архітэктар;
* «Вагнэр» — тэрарыстычная арганізацыя Расеі;
* Рыхард Вагнэр — нямецкі опэрны кампазытар.
Плюс

**Плюс**  ці  —  двайковы апэратар, які паказвае на складаньне, як у выпадку **2 + 8 = 10**.

## Сэнс сымбаля
⟨+⟩ таксама можа служыць унарным апэратарам, які пакідае свой апэранд нязьменным (*+x* азначае тое ж самае, што й *x*). Гэта абазначэньне можа выкарыстоўвацца, калі пажадана падкрэсьліць станоўчасьць колькасьці, асабліва ў адрозьненьне ад адмоўных лікаў (+5 супраць -5).

Знак «плюс» таксама можа паказваць на мноства іншых апэрацыяў, у залежнасьці ад разгляданай матэматычнай сыстэмы. Многія альгебраічныя структуры, такія як вэктарныя прасторы й матрычныя кольцы, маюць некаторую апэрацыю, якая называецца складаньнем або эквівалентная яму. Аднак прынята выкарыстоўваць ⟨+⟩ толькі для абазначэньня камунітатыўных апэрацыяў.

## Гісторыя
Найраньнешай кнігай, у якой выкарыстоўваўся ⟨+⟩, лічыцца камэрцыйны трактат 1489 году Ёгана Відмана, дзе сымбаль ужываецца ў сэнсе прыкметы павелічэньня. У першай палове XVI стагодзьдзя сымбаль ўжо як абазначэньне складаньня сустракаецца ў кнігах Гэнрыха Граматэўса й яго вучня Крыстафа Рудольфа. Франсуа Віет (1540—1603), стваральнік сымбалічнай мовы альгебры, сыстэматычна для складаньня ўжываў ⟨+⟩, прытым паходжаньне гэтай натацыі ў Віета зьвязваецца з мальтыйскім крыжам.

## Знак

Каб пазьбегнуць падабенства з хрысьціянскім крыжам у юдаізьме замест знака плюсу выкарыстоўваўся знак ⟨﬩⟩, які выглядае як плюс безь вертыкальнай рысы пад гарызантальнай. У прыватнасьці, у многіх Ізраільскіх школах, асабліва ў рэлігійных, знак складаньня пішуць менавіта так.

## Крыніцы

Катэгорыя:Матэматыка
Катэгорыя:Матэматычныя сымбалі
Катэгорыя:Друкарскія знакі
Цытата

**Цыта́та** (ад  — ) — гэта даслоўная вытрымка зь якога-небудзь тэксту ці прамовы.

Прыклад цытаты:„[Прамоўца] прыводзіць дзесяткі два цытат з старажытных грэкаў і рымлян.“

## Прававы статус
Прававы статус цытат на тэрыторыі Рэспублікі Беларусь ўсталюе Закон Рэспублікі Беларусь ад 17 траўня 2011 г. № 262-З „*Аб аўтарскім праве й сумежных правах*“.„ЗАКОН РЭСПУБЛІКІ БЕЛАРУСЬ(*ад 17 траўня 2011 г. № 262-З*)„Аб аўтарскім праве й сумежных правах“
*Прыняты Палатай прадстаўнікоў 27 красавіка 2011 году<br />Адобраны Саветам Рэспублікі 28 красавіка 2011 году*
*Разьдзел 4 (IV)*. Выпадкі свабоднага выкарыстаньня абʼектаў аўтарскага права й сумежных правоў*Артыкул 32.* Свабоднае выкарыстаньне абʼектаў аўтарскага права й сумежных правоў*2.* Дапускаецца прайграваньне ўрыўкаў з правамерна агучаных твораў (цытаваньне) у арыгінале й перакладзе ў дасьледчых, адукацыйных, палемічных, крытычных або інфармацыйных мэтах у тым абʼёме, які апраўданы мэтай цытаваньня.“

## Ілжывая цытата
Ілжывая цытата — спэцыфічная зьява, калі цытата запамінаецца з памылкай альбо са скажэньнем. Варыянтаў паходжаньня можа быць некалькі:

* Цытата прыпісваецца зламысна альбо па памылцы.
* Цытата вырвана з кантэксту са скажэньнем сэнсу.
* Цытата „*праз другія рукі*“: той, каму яе прыпісваюць, ня быў яе аўтарам, а сам кагосьці цытаваў.
* Цытата перафразавана альбо скарочана ў больш трапную або кароткую, але з захаваньнем зыходнага сэнсу.
* Цытата выдуманага пэрсанажа, якая прыпісваецца асабіста ягонаму аўтару.

## Правілы цытаваньня
Пры цытаваньні дапушчальна мадэрнізаваць артаграфію й пунктуацыю, апускаць слова (словы), пазначаючы пропуск шматкропʼем. Пры цытаваньні ў беларускай мове варта выкарыстоўваць сымбалі ⟨„⟩ і ⟨“⟩, а калі аўтар цытуе кагосьці ў тэксьце, то трэба выкарыстоўваць ⟨«⟩ і ⟨»⟩, напрыклад:„«Вікіпэ́дыя»  — шматмоўная агульнадаступная свабодна распаўсюджваная інтэрнэт-энцыкляпэдыя…“
Дапушчальна выкарыстоўваць і такі варыянт:„Вікіпэ́дыя“  — шматмоўная агульнадаступная свабодна распаўсюджваная інтэрнэт-энцыкляпэдыя…“

Пры цытаваньні тэкста, напісанага лацінкай, варта выкарыстоўваць сымбалі ⟨„⟩ і ⟨“⟩, а калі аўтар цытуе кагосьці ў тэксьце, то трэба выкарыстоўваць ⟨«⟩ і ⟨»⟩, напрыклад: „«Vikipédyja»  — šmatmoŭnaja ahulnadastupnaja svabodna raspaŭsiudžvanaja internet-encyklapedyja…“

## У Вікіпэдыі
У Вікіпэдыі ёсьць некалькі тыпаў цытаваньня.

### Першы тып
Гэты тып выглядае так:
«Вікіпэ́дыя»  — шматмоўная агульнадаступная свабодна распаўсюджваная інтэрнэт-энцыкляпэдыя…»
Такія цытаты падыходзяць для доўгіх тэкстаў, аднак могуць выкарыстоўвацца й для кароткіх тэкстаў.

### Другі тып

Гэты тып падыходзіць для кароткіх цытат (некалькі словаў / адзін сказ).

### Трэці тып

Вікіпэдыя — свабодная энцыкляпэдыя, якую можа рэдагаваць кожны.

Гэты тып падыходзіць для цытаваньня іншамоўных тэкстаў, дзе пад перакладам на беларускую мову ёсьць арыгінальны тэкст.

### Чацьверты тып
Гэты тып выглядае так:«Вікіпэ́дыя»  — шматмоўная агульнадаступная свабодна распаўсюджваная інтэрнэт-энцыкляпэдыя…»
Такія цытаты падыходзяць для любых тэкстаў.

## Заўвагі

## Крыніцы


Катэгорыя:Літаратурныя прыёмы
Катэгорыя:Рэдагаваньне
Катэгорыя:Навуковыя матэрыялы
Знак параграфа

**Знак пара́графа**  — друкарскі знак, які ўжываецца для абазначэньня параграфа.

## Выкарыстаньне

Знак параграфа выкарыстоўваецца для пазначэньня параграфа ў кнігах, дапаможніках, падручніках і г. д.

Пры дубляванні знаку (§§) яны чытаецца як множны лік слова параграф — «параграфы». Напрыклад, «§§ 10—25» будзе чытацца як параграфы (разьдзелы) зь 10 па 25».

Знак параграфа сам па сабе часам зьяўляецца сымбалем сыстэмы правасудзьдзя, як жазло Асклепія выкарыстоўваецца для абазначэньня мэдыцыны. Міністэрства юстыцыі Аўстрыі некаторы час выкарыстоўвала гэты сымбаль у сваім лягатыпе.

## Гісторыя
Ёсьць тры вэрсіі паходжаньня знаку параграфа:

# сымбаль зьявіўся ад стылізаванай пары літар S — скарачэньня нямецкага слова *Satz*, якое азначае «фраза, сказ»;
# Па іншай вэрсіі, гэта камбінацыя двух літар S, якія абазначаюць скарачэньне ад лацінскага *signum sectiōnis* — «Пазнака разьдзела».
# Па трэцяй вэрсіі, знак параграфа — адаптацыя старажытнагрэцкага *παράγραφος* (paragraphos) — унівэрсальнага тэрміна для клясы знакаў прыпынку, якія выкарыстоўваюцца перапісчыкамі з рознымі формамі й прызначэньнем.

## Глядзіце таксама
* Адпунктоўка
* Знакі прыпынку

## Крыніцы

Катэгорыя:Знакі прыпынку
Катэгорыя:Друкарскія знакі беларускай мовы
Катэгорыя:Друкарскія знакі
Варта (неадназначнасьць)

**[[Варта]]** — узброеная ахова. Іншыя значэньні:

## Тапонімы

### Нямеччына
* Варта — вёска ў Верхняй Лужыцы
* Варта — мястэчка ў Турынгіі

### Польшча
* Варта — рака ў цэнтральнай і заходняй Польшчы
* Варта — места ў Сярадзкім павеце Лодзкага ваяводзтва
* Варта — меска-вясковая гміна ў Сярадзкім павеце Лодзкага ваяводзтва

## Спорт
* Варта — польскі футбольны клюб з Познані
* Варта — польскі валейбольны клюб з Заверця

## Тэхніка
* Варта — украінскі бронеаўтамабіль
* VARTA — нямецкая кампанія

## Іншае
* «Варта» — менскі часопіс
Таттэлекам

**«Таттэлекам»** — прадпрыемства сувязі Расеі, заснаванае ў красавіку 1998 году ў Казані.

На 2023 год меў 2 млн абанэнтаў у Татарстане, у тым ліку звыш 650 000 абанэнтаў тэлефаніі і звыш 500 000 абанэнтаў хуткаснага доступу да Сеціва. Наймаў каля 4000 супрацоўнікаў. Аказваў паслугі сотавай сувязі праз даччынае прадпрыемства «Твае мабільныя тэхналёгіі». Таксама пастаўляў паслугі лічбавага тэлебачаньня. Улучаў Казанскую ўправу электрасувязі і 4 занальныя вузлы электрасувязі (ЗУЭС): Альмецьеўскі, Набярэжначаўнінскі, Чыстапальскі і Буінскі.

## Мінуўшчына
1 красавіка 1998 году Міністэрства сувязі Татарстану ўтварала Ўправу электрасувязі «Таттэлекам» на аснове Казанскай міжгародняй тэлефонна-тэлеграфнай станцыі (МТТС). У 2000 годзе прадпрыемства налічвала 11 занальных вузлоў электрасувязі, Набярэжна-Чаўнінскую МТТС і вытворчасьць Казанскай МТТС. 8 ліпеня 2003 году Міністэрства зямельных і маёмасных дачыненьняў Татарстану ухваліла Пастанову № 87 аб пераўтварэньні ўнітарнага прадпрыемства «Таттэлекам» у адкрытае акцыйнае таварыства. У 2006 годзе ўрад Татарстану далучыў «Казанскую гарадзкую тэлефонную сетку» (ГТС) да «Таттэлекама». 9 красавіка 2007 году Казанскія ГТС і МТТС злучылі ў Казанскую ўправу электрасувязі. 30 ліпеня 2008 году «Таттэлекам» падлучыў 2245 школ Татарстану да шыракапалоснага доступу да Сеціва. 20 жніўня падлучылі 800-тысячнага абанэнта тэлефоннай сеткі. У сьнежні скончылі лічбавізаваньне сельскіх тэлефонных сетак Татарстану.

У студзені 2015 году запусьцілі 1000-ную базавую станцыю сотавай сувязі 4-га пакаленьня. У жніўні ААТ «Таттэлекам» пераўтаварылі ў публічнае акцыйнае таварыства, а АТ «Смартс-Казань» — у ТАА «Твае мабільныя тэхналёгіі» («ТМТ»). У верасьні адчынілі сядзібу продажаў і абслугоўваньня ў Іннаполісе (Верхняўслонскі раён). У студзені 2016 году хуткасны доступ да Сеціва запусьцілі ў трамваях Набярэжных Чаўноў. У сакавіку адчынілі новыя сядзібы мабільнай сувязі «Лётай» у Казані, Набярэжных Чаўнах, Ніжнякамску, Мензілінску, Альмецьеўску, у сяле Пестрацы, Высокая гара і пасёлку Стоўбішча. У траўні 2017 году запусьцілі сеціўнае радыё «Азан» («Апавяшчэньне» з татарскай). У сьнежні ліку абанэнтаў мабільнай сувязі «Лётай» дасягнуў 500 000. За 2017 у Казані разгарнулі маламагутную шырокую сетку бяздротавай сувязі для Сеціва рэчаў.

На канец 2022 году «Таттэлекам» меў 1158 аўтаматычных тэлефонных станцыяў на 725 258 нумароў, зь якіх задзейнічала 48 %. Таксама налічвалася 1799 станцыяў сотавай сувязі, зь іх 96 % (1739) 4-га пакаленьня.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* 

Катэгорыя:Прадпрыемствы
Катэгорыя:Татарстан
Катэгорыя:Казань
Катэгорыя:Апэратары мабільнай сувязі Расеі
Катэгорыя:Інтэрнэт у Расеі
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1998 годзе
Даўга

**Даўга** (*Дэўг*), **Дава**, **Доўг** (*Доўк*, *Долг*) — мужчынскае імя і вытворнае прозьвішча.

## Паходжаньне

Даўга або Дава (Daugo, Daugjis, Davo) — імя германскага паходжаньня. Іменная аснова -даў(г)- паходзіць ад гоцкага daug 'годна', бургундзкага daugjis 'здольны, годны' або ад асновы -даг- (-дак-, -таг-). Сярод ліцьвінаў бытавалі імёны Давейка (Давіка), Даўгіла (Дагіла, Догель), Даўбар (Даўбір, Дабар), Даўбарт, Давіл, Давінь, Давірд, Даўгайла (Дагала), Даўгер (Даўер), Даўгерд (Даўгард), Даўгод (Даўгот), Даўгоўд, Даўгін (Даўкен), Даўмен, Даўмонт (Даўмунд, Даўмунт, Дамунт, Домунд), Даўят, Міндоўг, Ядаг. Адзначаліся германскія імёны Davico, Dagila (Dahilo, Degel), Dauber (Daber), Daubert, Davila (Dauwila), Dawin (Dauwin), Daverdt, Dagalo, Dauharjis (Dauer, Daherr), Daugaard, Dagott, Dagaud, Dagin (Dawkin), Dauman, Damondus (Damundus), Dowyatt (Daviato), Mindach, Adago. 

У Прусіі бытавалі імёны: *Dagil / Dogel / Daugil / Dawgill / Dawgil* (1309, 1344, 1354, 1358, 1397 і 1407 гады), *Daugin* (1364 год), *Dabote / Dabud / Dabut* (1366, 1407 і 1418 гады), *Dawille* (1398 год).

Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: *[[Ганус (імя)|Hannus]] Dolge* (5 чэрвеня 1414 году); *Dowgone* (16 красавіка 1444 году); *оу Лидском повете землю пустую тяглую на има Довкговщину* (17 сакавіка 1514 году); *боярина сомилиского ж Якуба Довкговича* (19 студзеня 1516 году); *з людми… з Довкомъ Миколаевичомъ* (13 траўня 1525 году); *Тырвидъ Довкговичъ*, *Петръ Довкгович* (1528 год); *два чоловеки отъчызныхъ… а Юxъна Даугевича* (27 кастрычніка 1538 году); *Гринь, Кузьма Долговичи* (1563 год); *Михно Долговичъ* (1566 год); *земянка гсдръская повету Менского Ганна Станиславовна Довкговна Павловая Гербовая… брат дей мой рожoный на име Мартин Станиславович Довкгович… своих трох члвеков, то ест на име Гришка Девкгу* (24 лютага 1590 году); *p. Ian Dawwa… połowa p. Dawwowi… зanu Ianowi Dawwie* (1701 год); *Daugowicze* (1744 год); *Władysław Dauhowicz* (1791 год); *Józef Doukowicz* (1815 год).

## Носьбіты
* Якуб Доўгавіч — суміліскі баярын, які ўпамінаецца ў 1516 годзе
* Тырвід Доўгавіч — пянянскі баярын, які ўпамінаецца ў попісе войска Вялікага Княства Літоўскага 1528 году
* Пётар Доўгавіч — расенскі баярын, які ўпамінаецца ў попісе войска ВКЛ 1528 году
* Аршуля Тамашаўна і Мацей Юр’евіч Даўевічы — расенскія зямяне, якія ўпамінаюцца паміж 1589 і 1590 гадамі

Даўговічы (Dougowicz) — прыгонныя зь вёскі Дубнікаў (Віленскі павет), якія ўпамінаюцца ў XIX стагодзьдзі.

На гістарычнай Троччыне існуе места Доўгі (Даўгі), на гістарычнай Вількаміршчыне — вёска Даўгішкі. У гістарычнай Прусіі каля Караляўцу існавала вёска Дэваў (*Devau*).

## Заўвагі

## Крыніцы

Катэгорыя:Мужчынскія імёны
Беларусы Сібіры

**Белару́сы Сібі́ры**, таксама **Белару́сы Сыбі́ру**, або **Беларусы Сыбіры** — беларуская дыяспара ў Сібіры. 

Вышлыя зь Беларусі зьявіліся ва Ўсходняй Сібіры ў складзе першых экспэдыцыяў казакоў і першапраходцаў. Па дадзеных Усерасейскага перапісу насельніцтва 2010 года, у Іркуцкай вобласьці пражывае 7929 беларусаў (*гл. таксама [[Беларусы Іркуччыны]]*). У Іркуцку дзейнічае рэгіянальная грамадзкая арганізацыя Іркуцкае таварыства беларускай культуры імя Яна Чэрскага.

## Гісторыя

### Мінуўшчына
У другой палове XVI і XVII стагодзьдзяў паміж Рэччу Паспалітай і Маскоўскай дзяржавай неаднаразова ўзьнікалі ўзброеныя канфлікты. Палонных беларусаў (ліцьвінаў) нярэдка адпраўлялі ў Сыбір у якасьці служылых людзей, таму сярод першапраходцаў і будаўнікоў першых сыбірскіх местаў была досыць вялікая колькасьць продкаў сучасных беларусаў.

Многія ліцьвіны, што трапілі ў Сыбір былі найбольш адукаванай праслойкай ейнага насельніцтва. Значная іх частка на Радзіме належала да саслоўя служылай шляхты. Дзякуючы гэтаму яны прымалі актыўны ўдзел у грамадзкім жыцьці першых сыбірскіх местаў і астрогаў, выконвалі адказныя дзяржаўныя даручэньні.

Пасьля Нацыянальнага Вызваленчага Паўстаньня 1863—1864 гадоў маскавіты вывезьлі шмат беларусаў у Сыбір. Сярод іх былі й тыя, хто актыўна падтрымаў дзеяньні лідэра нацыянальна-вызваленчага руху, нацыянальнага героя Беларусі — Кастуся Каліноўскага. У Іркуцк быў сасланы адзін зь ягоных найбліжэйшых памочнікаў, стрыечны брат Юзаф Каліноўскі. Гэтая хваля ссыльных зь Беларусі падарыла Сыбіры некалькі выбітных навукоўцаў.

### Цяпершчына
У 1994 годзе ствараецца культурна-асьветніцкае таварыства «*беларусы Сыбіры*», якое ўзначаліў Уладзімір Васільевіч Галуза. Грамадзтва стала адным ініцыятараў стварэньня Асацыяцыі нацыянальна-культурных аўтаноміяў і нацыянальных арґанізацыяў места й вобласьці, а Ўладзімір Васільевіч Галуза — ейным першым кіраўніком.

Пасьля прыняцьця Закона «Аб нацыянальна-культурнай аўтаноміі» ў 1997 годзе ствараецца Навасыбірская мясцовая нацыянальна-культурная аўтаномія беларусаў, якая праз два гады пераўтворыцца ў Навасыбірскую рэґіянальную нацыянальна-культурную аўтаномію беларусаў. У 1999 адкрываецца «*Беларускі культурны цэнтар*». У 2001 годзе ствараецца грамадзкая арґанізацыя «*Беларускі культурна-асьветніцкі цэнтар у імя сьвятой [[Эўфрасіньня Полацкая|Эўфрасіньні Полацкай]]*»

## Заўвагі

## Крыніцы

Катэгорыя:Беларусы ў Расеі
Катэгорыя:Беларуская эміграцыя
Беларусы Іркуччыны

**Белару́сы Ірку́ччыны** — беларуская дыяспара на Іркуччыне. Па дадзеных Усерасейскага перапісу насельніцтва 2010 года, у Іркуцкай вобласьці пражывае 7929 беларусаў.Паводле некаторых крыніцаў, на Іркуччыне пражываюць дзясяткі тысяч беларусаў.

## Культура

У Іркуцку дзейнічае рэгіянальная грамадзкая арганізацыя Іркуцкае таварыства беларускай культуры імя Яна Чэрскага.

## Крыніцы

Катэгорыя:Беларуская эміграцыя
Катэгорыя:Беларусы ў Расеі
Бірыла

**Бірыла** (*Бірыля*, *Бірыль*, *Біруль*), **Бярыла** (*Бярэла*, *Берыль*, *Бэруль*), **Берла** — мужчынскае імя і вытворнае ад яго прозьвішча.

## Паходжаньне

Берыла, Берэла або Берул (Berilo, Berila, Berela, Berul) — імя германскага паходжаньня. Іменная аснова -бер- (-бір-) (імёны ліцьвінаў Бірын, Бірыбольд, Бэрвольд; германскія імёны Birin, Beribald, Berwoldus) паходзіць ад гоцкага baira, германскага bero 'мядзьведзь'.

Імя Бярыла гістарычна бытавала ў Польшчы: *Berilo* (1428, 1440, 1442, 1456 і 1489 гады).

Імя Бірыль бытавала ў Ноўгарадзе: *Бириль Васко* (1539 год).

Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: *соудилъ есмь Биреля съ [[Арман]]овичемь про колоколъ про немецьскыи: Бирель правъ* (1284 год); *купил у воита ковенского на имя у Бириля у Tpoцкомъ повете в [[Жыжмары|Жижморскои]] волости именье на имя Бирилявское* (22 ліпеня 1501 году); *Pawel Birulicz… Liewon a Miron Biruliczy… Janko a Trochim Birulicy… Wasiuk Birulic* (1558 год); *Федко Бирел* (красавік — травень 1580 году), *Хведко Бирел* (травень 1580 году); *Janowa Berelowa* (1624 год); *Pana Berelewicza* (1666 год); *Biryło* (1670 год); *Justyna Birełowicz* (1810 год); *Pawluć Magdalena z Biriłów* (1879 год).

## Носьбіты
* Бірыль — дзяржаўны дзяяч Вялікага Княства Літоўскага, ковенскі войт у 1501 годзе
* Ян і Юры Венцлававічы Берлы Бярловічы — расенскія зямяне, якія ўпамінаюцца ў 1599 годзе
* Фёдар Бірыловіч — жыхар вёскі Цны (Наваградзкае ваяводзтва), які ўпамінаецца ў 1696 годзе
* Міхаіл Берыль — жыхар вёскі Нізоўкі (каля Ігумену), які ўпамінаецца ў 1701 годзе
* Зьміцер, Андрэй, Фёдар, Аксіньня і Юстыніяна Бірылы — жыхары вёскі Сянежыцаў (Наваградзкае ваяводзтва), якія ўпамінаюцца ў 1726 годзе
* Эльяш Бераловіч — жыхар вёскі Белічанаў (Гарадзенскі павет), які ўпамінаецца ў 1773 годзе
* Мікалай Бірыла (1923—1992) — беларускі мовазнаўца

Бярулі — парафіяне касьцёла ў Асьвеі на 1812 год.

Бэрулевіч (Berulewicz), Бярыла (Bierylo) і Бірыля або Бірыла (Biryla) — прозьвішчы, зафіксаваныя ў XIX стагодзьдзі ў ваколіцах Сувалкаў.

На 1901 год існавала вёска Бірылаўка на поўначы Гараднянскага павету Чарнігаўскай губэрні.

У 1905 годзе існавала вёска Бірылы ў Беняконскай воласьці.

На гістарычнай Гарадзеншчыне існуе вёска Бірулічы. Назву Бірулі маюць вёскі на гістарычных Амсьціслаўшчыне і Полаччыне.

## Крыніцы

Катэгорыя:Мужчынскія імёны
Астэрызм (тыпаграфіка)

**Астэры́зм** (, )  — тыпаграфічны (друкарскі) сымбаль, які складаецца з трох астэрыскаў, разьмешчаных у трыкутніку, які выкарыстоўваецца для розных мэтаў. Назва паходзіць ад астранамічнага тэрміна, які пазначае групу зорак.

Першапачаткова астэрызм выкарыстоўваўся як разнавіднасьць дзінкуса ў друкарні.

Ён таксама можа выкарыстоўвацца для абазначэньня «*бяз назвы*», «*бяз аўтара*», калі назва альбо аўтар не пазначаныя.

У мэтэаралёгіі зорачка ў мадэлі станцыі паказвае на ўмераны сьнегапад.

## Дынкус

**Ды́нкус** альбо **дзі́нкус** — друкарскае сымбаль для падзелу тэксту, напрыклад, пры разрывах разьдзелаў. Яго мэта — «*пазначыць на нязначныя перапынкі ў тэксьце*», прыцягнуць увагу да ўрыўка альбо да асобных падразьдзелаў кнігі. Такім чынам, астэрызм зьяўляецца разнавіднасьцю дынкусу. У цяперашні час такое выкарыстаньне сымбаля практычна састарэла. Найчасьцей выкарыстоўваюцца іншыя дынкусы — тры кропкі ці тры зорачкі ў гарызантальным шэрагу. Прыклад дынкусу : «…Якое-небудзь слова якое-небудзь слова якое-небудзь слова якое-небудзь слова!* * *якое-небудзь слова якое-небудзь слова якое-небудзь слова якое-небудзь слова…»
Для той жа мэты можа выкарыстоўвацца невялікі чорна-белы малюнак альбо *флерон* (❧).

## 
У  для паказу астэрызму можа выкарыстоўвацца канструкцыя, падобная гэтай:

```latex
\newcommand{\asterism}{\smash{% 
    \raisebox{-.5ex}{% 
      \setlength{\tabcolsep}{-.5pt}% 
      \begin{tabular}{@{}cc@{}}% 
        \multicolumn2c*\\[-2ex]*&*% 
      \end{tabular}}}}
```


## Падобныя сымбалі

* ⁑
* ∴
* ⛬
* ⸫

## Глядзіце таксама
* Астэрыск (зорачка)
* Тыпаграфіка

## Крыніцы

Катэгорыя:Друкарскія знакі
Беластоцкая чыгунка

**Беластоцкая чыгунка** () была заснаваная ў БССР 2 сьнежня 1939 году па загадзе Народнага камісарыяту шляхоў зносін СССР. Была далучаная да ўстановы Берасьце-Літоўская чыгунка 1 верасьня 1946 году.

## Управа
Беластоцкая чыгуна мела сваю ўправу ў месьце Беласток. Чыгунка мела аддзяленьні:
* Беластоцкае
* Лідзкае
* Маладачанскае
* Ваўкавыскае

Кожнае аддзяленьне мела свой чыгуначны вузел: Беластоцкі, Лідзкі, Маладачанскі, Ваўкавыскі. Работнікі чыгункі наймалі з СССР. Асноўнымі былі расейцы, бо яны валодалі расейскаю моваю, якая была абавязковай для работы на чыгунцы. Ніжнія работнікі засталіся з ранейшае польскае чыгункі, бо простыя работы маглі рабіць тутэйшыя насельнікі.

22 чэрвеня 1941 году напалі немцы на СССР. Паступова ўсе чыгуначныя вузлы Беластоцкае чыгункі захапілі немцы. Беластоцкая чыгунка была падпарадкаваная нямецкай чыгунцы. У 1944 годзе войска СССР выбілі немцаў і Беластоцкая чыгунка пачала сваю дзейнасьць у складзе чыгункі СССР. Прыпыніла сваю дзейнасьць Беластоцкая чыгунка 15 кастрычніка 1946 году.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Дорогой памяти
* Дорога длиной в… 12 лет

Катэгорыя:Чыгунка БССР
Катэгорыя:Польская чыгунка
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1939 годзе
Катэгорыя:Зьніклі ў 1946 годзе
Радавін

**Радаві́н** (*Радзівін*), **Радвін** (*Радзьвін*) — мужчынскае імя і вытворнае ад яго прозьвішча.

## Паходжаньне

Радавін, Радэвін, Радвін або Ратвін (Radowin, Radewin, Radwin, Radwinus, Ratwin) і Вінірад (Winirad) — імёны германскага паходжаньня. Іменная аснова -рад- (-рат-) (імёны ліцьвінаў Радзівіл, Раталт, Конрад; германскія імёны Ratwilius, Ratolt, Konrad) паходзіць ад гоцкага *rêþs, германскага rad- 'рада', а аснова -він- (імёны ліцьвінаў Бутвін, Людвін, Монтвін; германскія імёны Butwin, Liuduin, Mondawin) — ад гоцкага wins 'сябар'.

У Прусіі бытавала імя *Radwen*.

У Польшчы ў 1557 годзе і XVII ст. адзначалася прозьвішча Radziwin (Radivinus).

Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: *села Радвиновичовъ* (1554 год); *у того екстракту, при печати притисненой, подписъ рукъ тыми словы: Въ небытности пана Себастіана Корижни, писара кгродского Виленского, Станиславъ Бартломеевичъ Радвинъ Ивановичъ* (22 сьнежня 1580 году); *Село Борки. <…> Радовинъ Телятиновичъ отчичь волока, сыны его два Миколай и Якубъ* (26 кастрычніка 1609 году); *Andrzey y Michał Radziwinowiczowie zachoże stolarze* (1738 год); *Anna Radzwinowicz* (1798 год); *Marianna Anna Radziwinowicz* (1804 год).

## Носьбіты
* Станіслаў Бартламеевіч Радвін Івановіч — віленскі шляхціч, які ўпамінаецца ў 1580 годзе
* Юры Міхайлавіч Радвіновіч — расенскі зямянін, які ўпамінаецца ў 1597 годзе
* Ян, Фядора, Мацей, Міхал, Каця і Ганна Радвіны — жыхары вёскі Жардэляў (Ашмянскі павет), якія ўпамінаюцца ў 1809 годзе
* Ян і Ізыдар Радзівіновічы (Radziwinowicz) — удзельнікі нацыянальна-вызвольнага паўстаньня 1863—1864 гадоў з Гарадзенскай губэрні

Радзівіновічы — літоўскі шляхецкі род.

На 1905 год існаваў фальварак Ратвіншчына ў Пружанскім павеце Гарадзенскай губэрні.

На 1910 год існавала лясная вартоўня Радвіна ў Гомельскім павеце Магілёўскай губэрні.

## Глядзіце таксама
* Рад
* Віна

## Крыніцы

Катэгорыя:Мужчынскія імёны
Берасьце-Літоўская чыгунка

**Бе́расьце-Літо́ўская чыгу́нка** () была заснаваная ў БССР 2 сьнежня 1939 году на загад Народнага камісарыяту шляхоў зносін СССР. 15 кастрычніка 1946 году да БЛЧ была далучаная распушчаная Беластоцкая чыгунка. 28 ліпеня 1951 году аб’ядноўваюцца Берасьце-Літоўская чыгунка зь Менскім аддзяленьнем Заходняе чыгункі. Аб’яднаная ўстанова мае назву Менская чыгунка.

## Крыніцы

## Літаратура
*. Брэст-Літоўская чыгунка // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 3: Беларусы — Варанец / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 3. — С. 287. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0068-4 (т. 3).
* Брэст-Літоўская чыгунка // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 2: Беліцк — Гімн / Рэдкал.: Б. І. Сачанка (гал. рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн. : БелЭн, 1994. — С. 87. — 20 000 экз. — ISBN 5-85700-142-0.

## Вонкавыя спасылкі
* Дорогой памяти
* Дорога длиной в… 12 лет

Катэгорыя:Беларуская чыгунка
Катэгорыя:Чыгунка БССР
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1939 годзе
Катэгорыя:Зьніклі ў 1951 годзе
Чатырохкропкавы крыж

**Чатырохкро́пкавы крыж**  — гэта друкарскі знак, які выкарыстоўваецца ў кітайскай, японскай і карэйскай мовах.

## Гісторыя
Гістарычна гэты сымбаль выкарыстоўваўся для прыцягненьня ўвагі да чагосьці важнага ў тэксьце, напрыклад, да прадмовы альбо зноскі. У якасьці абазначэньня заўвагі знак служыць такой жа мэты, як і астэрыск у беларускай мове.

## Крыніцы

Катэгорыя:Друкарскія знакі
Сьлімак

**Сьлімакі́**, **сьлізьнякі** — агульнаўжывальная назва чэраваногіх (*Gastropoda*) малюскаў, якія маюць вонкавую ракавіну. Чэраваногіх з рудымэнтарнай ракавінай ці тых, якія яе цалкам страцілі, называюць смаўжамі. Паколькі большасьць чэраваногіх мае ракавіну, часта сьлімакамі называюць усіх прадстаўнікоў клясы.

## Анатомія

У целе сьлімака вылучаюць галаву, нагу і нутраносны мяшок, ад якога адыходзіць плашч. Даўжыня цела 15—200 мм. Органы дыханьня — лёгачныя мяшкі. Сьлімакі перасоўваюцца на ніжняй паверхні нагі (*падэшве*), праганяючы па яе даўжыні хвалі цяглічных скарачэньняў. Акрамя таго, эпітэль нагі выдзяляе вялікую колькасьць сьлізі, якая спрыяе лепшаму коўзаньню па паверхні субстрату. Дробныя сьлімакі здольныя рухацца пры дапамозе біцьця расьнічак.

Унутраносны мяшок заключаны ў вапнавую ракавіну, якая выдзяляецца з плашчу, якая скручаная ў сьпіраль ці мае форму каўпака (*марскія* і прэснаводныя сподачкі). Будова гэтага аддзела цела парушае білятэральную сымэтрыю арганізма. Вонкавая асымэтрыя характарызуе толькі частку прадстаўнікоў. Яна бывае абумоўленая турбасьпіральнай (закручанай у трох вымярэньнях) формай ракавіны, а таксама кірункам плыні вады, што прыносіць тлен і хімічныя сыгналы да жабраў і органаў пачуцьцяў, што знаходзяцца ў паражніне плашча, — зьлева направа. Нутраная асымэтрыя (датычна да разьмяшчэньня вантробаў) — вынік адбыўшагася падчас эвалюцыі звароту ракавіны на 180° (торсіі).

## Крыніцы

## Літаратура
* *Вэстхайдэ Ст., Рыгер Р.* Ад найпрасцейшых да малюскаў і артрапод // Заалогія беспазваночных. = Spezielle Zoology. Teil 1: Einzeller und Wirbellose Tiere / пер. з ім. Аб. Н. Бёлінг, З. М. Ляпкова, А. Ст. Міхееў, Аб. Г. Манылаў, А. А. Аскольскі, А. Ст. Філіпава, А. Ст. Чэсуноў; пад рэд. А. Ст. Часунова. — М.: Таварышаванне навуковых выданняў КМК, 2008. — Т. 1. — iv+512+iv з. — 1000 экз. — .
* 

Катэгорыя:Чэраваногія
Готарт

**Готарт** (*Гаторт*), **Готард** — мужчынскае імя і вытворнае ад яго прозьвішча.

## Паходжаньне

Готард, пазьней Готэрт (Godhard, Gotard, Gottert) і Гардгот (Hardgot) — імёны германскага паходжаньня. Іменная аснова -гуд- (-год-, -гут-) (імёны ліцьвінаў Готалт, Гудман, Саўгут; германскія імёны Gotald, Gudman, Savegot) паходзіць ад гоцкага guþs 'Бог', gôþs 'добры, старанны, пабожны' або *guts 'гот', а аснова -гард- (-гарт-, -арт-) (імёны ліцьвінаў Бэйнарт, Ленарт, Мэйнарт; германскія імёны Beynart, Lenhardt, Meinhart) — ад гоцкага hardus 'моцны, цьвёрды'. Апроч таго, адзначалася старажытнае германскае імя Gotrudis (Got-trudis).

Этымалягічны слоўнік старапольскіх асабовых імёнаў, выдадзены Польскай акадэміяй навук, адзначае гістарычнае бытаваньне ў Польшчы германскага імя Gotart (Godart, Gutart).

У Польшчы гістарычна адзначаўся германскі антрапонім Готартавіч (Gotartowicz).

Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: *Gothard Tawteginden son*, *Godhard, filius Tautheginde* (12 кастрычніка 1398 году); *Gothardus dictus Gotard de [[Эйрагола|Raygel]]* (17 студзеня 1413 году); *Thomas Gatart* (13 лістапада 1414 году); *[[Дорг (імя)|Доркгю]] у Кнетове чоловекъ Кготортъ* (1440—1492 гады); *князь Литовьскій Готортъ* (Наўгародзкі чацьверты летапіс і Сафійскі першы летапіс); *discreto presbitero domino Gotardo vicario inibidem* (1485 год); *Gotardo zacrista* (25 чэрвеня 1500 году); *honorabili Domino Gotardo altarista de [[Сьвір (мястэчка)|Swir]]* (26 студзеня 1516 году); *в дому пана Кготартове* (25 красавіка 1517 году); *Матеи Кготартикъ* (1528 год); *человека своего… на имя Кгаторта, а прозвищо Доктор* (20 жніўня 1528 году); *о пойманье наместъника их лопеньского Яна Кготартовича* (7 жніўня 1546 году); *мещане кременецкие на имя… Янъ Кготартъ* (ліпень 1548 году); *Каспер Кготаръдовичъ* (1565 год); *Каспоръ Кготартовичъ*, *Якубъ Кгодартовичъ*, *Кготардъ Яновичъ*, *Павелъ Кготартовичъ*, *Янъ Миколаевичъ Кготартъ*, *Миколай Яновичъ Кготартовичъ* (1567 год); *Gotarth* (1564—1569 гады); *Wacław Gotard… Marcina Gotarda z Dowkintyszek… Wacław Marcinowicz Gotart z Babiniszek w pow. [[Вялёна|wielońskim]]* (1667 год); *od P. Samuela Gotarda* (1690 год); *cum Anna Gotartowną Virg. Lutherana* (4 лютага 1787 году); *Zenon Gotard Duchnowski* (10 сакавіка 1797 году).

## Носьбіты
* Готарт ( 1266) — літоўскі князь, паплечнік Гердзеня
* Готард Таўцігіндавіч — літоўскі баярын, які засьведчыў Салінскую ўмову
* Мацей Готартык — бельскі баярын, які ўпамінаецца ў попісе войска Вялікага Княства Літоўскага 1528 году

Духноўскія Готгарды — літоўскі шляхецкі род Наваградзкага ваяводзтва.

Гатартовічы-Жахоўскія — літоўскі шляхецкі род.

Гатардовічы (Gatardowicz, Gotardowicz) гербу Ліс — літоўскі шляхецкі род.

Готарты (Gottart) гербу Ліс — літоўскі шляхецкі род.

Готард (Gotard) — прозьвішча, зафіксаванае ў XIX стагодзьдзі ў ваколіцах Сувалкаў.

## Глядзіце таксама
* Гуда
* Гарт

## Крыніцы

Катэгорыя:Мужчынскія імёны
Доргень

**Доргень**, **Доргін** — мужчынскае імя і вытворнае ад яго прозьвішча.

## Паходжаньне

Друген, Дрогін або Дроген (Druogen, Drogin, Drogen) — імя германскага паходжаньня.  Іменная аснова дрог- (дорг-) (імёны ліцьвінаў Даргіла, Даргвойн, Драгат; германскія імёны Drogila, Драгабода, Drogat) паходзіць ад бургундзкага drogo 'ваяр'.

У Прусіі бытавала імя *Drogenne*.

Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: *Доркгеню у [[Крожы|Крожех]] чоловекъ Мижюс* (1440—1492 гады).

## Носьбіты
* Доргень — літоўскі баярын, які атрымаў наданьне ад вялікага князя Казімера

Даргеневічы, Даргеновічы і Даргіновічы — літоўскія шляхецкія роды.

## Глядзіце таксама
* Другенэн

## Крыніцы

Катэгорыя:Мужчынскія імёны
Angry Birds Seasons

**Angry Birds Seasons** (бел. Злыя птушкі: Сезоны) — кампутарная гульня ад фінскай кампаніі Rovio, прысвечаная святам і порам года. Другая гульня з серыі Angry Birds.
Барвойн

**Барвойн** — мужчынскае імя.

## Паходжаньне

Барвайн або Бэрвайн (Barwein, Bärwein) — імя германскага паходжаньня. Іменная аснова -бар- (-бор-) (імёны ліцьвінаў Барвід, Барвін, Вісбар; германскія імёны Barvid, Barwin, Wisbar) паходзіць ад гоцкага bara, baur 'чалавек, дзіця' (літаральна — «народжаны»), аснова -бер- (-бір-) (імёны ліцьвінаў Бірын, Бірыбольд, Бэрвольд; германскія імёны Birin, Beribald, Berwoldus) — ад гоцкага baira, германскага bero 'мядзьведзь', а аснова -вуйн- (-войн-, -вун-) (імёны ліцьвінаў Войнар, Войнат, Гервойна; германскія імёны Wunar, Voinot, Geruuni) — ад старагерманскага wunna, гоцкага wunands 'шчаснасьць, задаволенасьць', ісьляндзкага vænn 'прыемны', нямецкага gewohnt 'задаволены' або ад асновы -він- (-вайн-).

У Кракаве адзначалася прозьвішча Birwain (Bir-wain): Jan Birwain упамінаецца ў 1395 годзе.

На тэрыторыі цяперашняй Летувы адзначалася імя *Borveinus*, якое зьвязваюць зь нямецкім імём Perwein < *Berwein, Berwin.

Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: *шесть чоловековъ Боривоинишки у Медницкои волости… Борвоину два чоловеки, да земля пустая*, *Сеньку [[Саймонт|Соимонътовичу]] а Ивашку Борвоиновичу земля пустая Моищишина*, *Барвоину две семъици* (1440—1492 гады); *Янъ Барвоиновичъ* (1528 год).

## Носьбіты
* Барвойн — літоўскі баярын, які атрымаў наданьні ад вялікага князя Казімера; меў сына Івана (Івашку)
* Ян Барвойнавіч — бяржанскі баярын, які ўпамінаецца ў попісе войска Вялікага Княства Літоўскага 1528 году

## Глядзіце таксама
* Бара
* Война

## Крыніцы

Катэгорыя:Мужчынскія імёны
Знак нумару

**Знак ну́мару** ці **лі́чбавы сы́мбаль**  зьяўляецца друкарскім (тыпаграфічным) сымбалям, які пазначае парадкавую нумарацыю. Напрыклад, пры выкарыстаньні ⟨№⟩ напісаная доўгая форма адраса «*Вуліца імя [[Кастусь Каліноўскі|Кастуся Каліноўскага]], дом нумар 2*» скарачаецца да «*Вуліца імя Кастуся Каліноўскага дом №&nbsp;2*», аднак абедзьве формы вымаўляюцца доўга.

У тэксьце ⟨№⟩ ужываецца толькі зь лікам, ад якога пры наборы аддзяляецца прабелам (напрыклад, *№&nbsp;10*). Калі выкарыстоўваюцца здвоеныя знакі, знак нумара не падвойваецца (напрыклад, *№ 1—9*).

## У розных тыпаграфіках

### Англамоўныя краіны
У англамоўных краінах выкарыстоўваецца знакі:

* **No.**
* **No** (спалучэньне літар ⟨N⟩ і ⟨o⟩
* **[[Знак рашоткі (актаторп)|#]]** (у літаратуры рэдка)

### Беларусь
На Беларусі выкарыстоўваецца клясычны сымбаль **№**. Выкарыстоўваецца таксама ва Ўкраіне і ў Расеі.

### Нямеччына
У Нямеччыны выкарыстоўваецца спалучэньне літар ⟨N⟩ і ⟨r⟩ з кропкай — **Nr.** Выкарыстоўваецца таксама ў Летуве, Нідэрляндах, Польшчы, Румыніі й Эстоніі.

### Францыя
Ува Францыі выкарыстоўваюцца:

* **n<sup>o</sup>**
* **n<sup>os</sup>** (для множнага ліку)
* **n°**

### Італія, Гішпанія, Партугалія
У Італіі, Гішпаніі й Партугаліі выкарыстоўваюцца:

* **N<sup><u>o</u></sup>**
* **n<sup><u>o</u></sup>**
* **N.<sup>o</sup>**
* **n.<sup>o</sup>**
* **N.<sup><u>o</u></sup>**
* **n.<sup><u>o</u></sup>**
* **N<sup><u>os</u></sup>**

### Скандынавія
У Скандынавіі выкарыстоўваецца **nr.** ці **nr:**.

## Крыніцы

Катэгорыя:Друкарскія знакі
Ꙇ

**Ꙇ**, **ꙇ** (**кірылічная ёта**) — гэта кірылічная літара, заснаваная на грэцкай літары ёта, і выкарыстоўваецца ў навуковай літаратуры з XIX стагодзьдзя для транскрыпцыі літары іжэ (Ⰹ).

## Кадаваньне

## Крыніцы

Катэгорыя:Пашыраныя кірылічныя літары
От (кірыліца)

**Ѿ**, **ѿ** (**от**) — гэта літара раньняга кірылічнага альфабэту. Хоць яна ўзьнікла як лігатура літар ⟨Ѡ⟩ і ⟨Т⟩, яна функцыянавала як асобная літара альфабэту, разьмешчаная паміж ⟨Х⟩ і ⟨Ц⟩. Гэта можна ўбачыць у першай друкаванай кірылічнай азбуцы (ілюстраванай) і працягвае выкарыстоўвацца ў сучаснасьці (у царкоўнаславянскай мове).

## Заўвагі

## Крыніцы

Катэгорыя:Пашыраныя кірылічныя літары
Ꙉ

**Ꙉ**, **ꙉ** (**джэрв**; )&nbsp;— гэта адна зь літар кірылічнага альфабэту, якая выкарыстоўвалася ў старой кірыліцы. Джэрв выкарыстоўваўся ў многіх раньніх сэрбахарвацкіх запісах для абазначэньня гукаў [] і [] (сучасныя đ/ђ і ć/ћ).

Джэрв&nbsp;— аснова сучасных літар Ћ і Ђ; першая фактычна была прамым адраджэньнем джэрв і лічылася той жа літарай.

## Гісторыя
Джэрв шырока выкарыстоўваўся ў сэрбскай кірыліцы, дзе гэта была афіцыйна выкарыстоўваная літара. Калі ён быў зьмешчаны ў літарах ⟨н⟩ і ⟨л⟩, ён быў прадстаўлены для гукаў [] і [], якія сёньня прадстаўлены Њ і Љ адпаведна.

## Крыніцы

Ꙉ
Ꙏ

**Ꙏ**, **ꙏ** (**нэўтра́льны ер**) — былая літара кірылічнага альфабэту.

## Гісторыя
Ён выкарыстоўваецца для транскрыбаваньня ⟨Ь⟩ або ⟨Ъ⟩, калі немагчыма вызначыць розьніцу ў гістарычнай рукапісы.

Ён падобны на ⟨Ъ⟩, але з кручком у верхняй частцы сьцябла. У некаторых шрыфтах ён выглядае ідэнтычна ⟨Ъ⟩.

## Крыніцы

Катэгорыя:Пашыраныя кірылічныя літары
Ꙓ

**Ꙓ**, **ꙓ** (**ётаваны [[Ѣ|яць]]**) — літара стараславянскай кірылічнай альфабэту, якая сустракаецца толькі ў «Ізборніку Сьвятаслава» 1073 году. Дадзены сымбаль пабудаваны як лігатура літар І і Ѣ. У глаголіцы адсутнічае, лікавага значэньня ня мае. У склад літар кірылічнага альфабэту не ўключаецца, таму й парадкавага нумара ня мае (звычайна пра існаваньне гэтакай літары наогул не згадваецца). Уласнае імя літары невядома (і невядома, ці было яно наогул); апісальная назва «ётаваны яць» — умоўная. Ётаваны яць выкарыстоўваўся ў пачатку словаў і пасьля галосных: ꙓди, наꙓдъсѧ. Вымаўляўся, верагодна, як [] альбо [].

## Крыніцы

Катэгорыя:Пашыраныя кірылічныя літары
Ꙗ

**Ꙗ**, **ꙗ** (**а ётаваная**) — літара кірылічнага альфабэту, лігатура літар ⟨І⟩ й ⟨А⟩. Цяпер выкарыстоўваецца толькі ў царкоўнаславянскай мове.

## Правілы напісаньня
Правілы царкоўнаславянскай мовы патрабуюць выкарыстоўваць Ꙗ ў пачатку словаў, а ўласна Ѧ — у сярэдзіне і ў канцы, за наступнымі двума выключэньнямі:

* асабовы займеньнік ѧ҆ (=іх, III твар Вінавальны склон, множны лік) пішацца праз Ѧ (але ўтворанае ад яго адноснае займеньнік *ꙗ҆́же* (=якая, якія, якіх) — праз ꙗ);
* слова ѧ҆зыкъ і вытворныя ад яго пішуцца розна ў залежнасьці ад сэнсу: праз Ѧ пішуцца орган прамовы і сродак зносін, а народ («*наше́ствїе га́ллѡвъ и҆ съ ни́ми двꙋна́десѧти ꙗ҆зы̑къ*») — праз Ꙗ.

## Юнікод

* U+A656 (**Ꙗ**)
* U+A657 (**ꙗ**).

Катэгорыя:Пашыраныя кірылічныя літары
Ѥ

**Ѥ**, **ѥ** (**єе ётаваная**; )&nbsp;— літара кірылічнага альфабэту, лігатура літар ⟨І⟩ й ⟨Є⟩. Цяпер выкарыстоўваецца толькі ў царкоўнаславянскай мове.

## Гук
У пачатку словаў і пасьля галосных азначае спалучэньне гукаў [je], пасьля зычных (часьцей за ўсё *л*, *н* або *р*)&nbsp;— іх зьмякчэньне і гук [e]. Уласнага імя ў кірылічнай азбуцы ня мае, апісальная назва «Є ётаваныя»&nbsp;— умоўная.

Катэгорыя:Пашыраныя кірылічныя літары
Ꙙ

**Ꙙ**, **ꙙ** (**закры́ты ма́лы юс**; )&nbsp;— былая літара кірыліцы. Сустракаецца ў помніках югаслаўскага пісьма XI—XII стагодзьдзяў.

## Гісторыя і выкарыстаньне
Звычайна выкарыстоўваўся на месцы малога ці малога ётаванага юсаў. За выключэньнем асобных выпадкаў, гэта літара практычна невядомая.

## Закрыты ётаваны малы юс

**Ꙝ**, **ꙝ** (**закры́ты ётаваны ма́лы юс**)&nbsp;— рэдкі варыянт закрытага малога юсу. Ёсьць лігатурай літар ⟨І⟩ й ⟨Ꙙ⟩.

## Крыніцы

Юсы
Ꙛ

**Ꙛ**, **ꙛ** (**зьмяша́ны** ці **мяша́ны юс**; )&nbsp;— рэдкая літара кірылічнага альфабэту.

Юсы
Ѩ

**Ѩ**, **ѩ** (**юс малы ётаваны**) — літара кірылічнага альфабэту, лігатура літар ⟨І⟩ й ⟨Ѧ⟩.

Юсы
Ꙟ

**Ꙟ**, **ꙟ** (**ын**, **ыня**; )&nbsp;— былая літара кірылічнага альфабэту.

## Гісторыя
Ын выкарыстоўваўся ў румынскім кірылічным альфабэце, абазначаў гукі , , і  у пачатку словаў. У сучасным румынскім альфабэце яго замянілі на ⟨în⟩, ⟨îm⟩, альбо ⟨î⟩.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Пашыраныя кірылічныя літары
Катэгорыя:Румынская мова
Ѷ

**Ѷ**, **ѷ** (**і́жыца з кендэ́май**)&nbsp;— архаічная літара кірылічнага альфабэту.

## Гук
Фармальна выбар правільнага чытаньня іжыцы вызначаюць надрадковыя знакі: калі над іжыцай стаіць прыдыханьне йальбр націск, то гэта галосны , а калі нічога не стаіць&nbsp;— то зычны . Для абазначэньня іжыц, якія трэба чытаць як , але якія стаяць не ў пачатку слова й не пад націскам, выкарыстоўваецца спэцыяльны надрадковы знак&nbsp;— кендэма (ѷ), сёньня часам памылкова званы «двайным гравісам». Іжыца з кендэмай асобнай літарай азбукі не зьяўляецца.

Апісаныя правілы выкарыстаньня іжыцы з кендэмай вельмі адрозьніваюцца ад грэцкага ўжываньня двух кропак (дыерэзісу) над літарай іпсылён (ϋ): у грэкаў дыерэзіс над галоснай ставіцца для таго, каб яна не ўтварыла дыфтонг з суседняй галоснай.

У артаграфіі старамаскоўскага зводу царкоўнаславянскай мовы сыстэма была ў цэлым той жа, хоць дыграф ѹ і гамападобны ук у вялікай меры былі ўзаемазаменныя; часта абвяшчалася правіла такога віду: абазначаць гук [у] дыграфам ѹ у пачатку словаў і пад націскам, калі толькі апошняй або перадапошняй перад тым літарай не зьяўляецца О; у астатніх выпадках выкарыстоўваць ук (на практыцы, зрэшты, ад яго адыходзілі ў абодва бакі).

## Вонкавыя спасылкі

Ѵ
Ꙡ

**Ꙡ**, **ꙡ** (**зваро́тная ц**; )&nbsp;— архаічная літара кірылічнага альфабэту.

## Гсторыя
**Ꙡ** выкарыстоўвалася ў старадаўніх наўгародзкіх берасьцяных граматах нароўні зь іншымі перавернутымі літарамі. Алёграф ⟨Ц⟩ і абазначае той жа гук&nbsp;— глухую альвеалярную шыпячую афрыкату . У мове Ноўгарада і яго ваколіц розьніца паміж Ц  і ч  была ліквідавана, і ⟨Ꙡ⟩ замяняе абедзьве гэтыя літары ў дакумэнтах.

## Прыклад
«…ко Спирокѹ. Оже ти не возѧло Матеека пи, воложи ю со Прѹсомо ко мне. Ѧзо ти олово попродале, и свине**ꙡ**е, и клепание вьхо. Ѹже мне не ехати во Сѹжедале. Воскѹ кѹплены 3 пи. А тоби поити сѹда. Воложи олова со **ꙡ**етыри безмене, полотене**ꙡ**а со дова **ꙡ**ереленаѧ. А кѹны прави сопроста.»

## Крыніцы

Катэгорыя:Пашыраныя кірылічныя літары
Ѭ

**Ѭ**, **ѭ** (**юс вялі́кі ётава́ны**) — літара кірылічнага альфабэту, лігатура літар ⟨І⟩ й ⟨Ѫ⟩. У глаголіцы адпавядае літары Ⱙ.

## Гісторыя
Літара выкарыстоўвалася ў кірыліцы й глаголіцы. Прыкладна да X стагодзьдзя вымаўлялася як , але фанэма ператварылася ў гук  (цяпер гэты гук выкарыстоўвае «Ю»).

Сьведчаньнем нефанэмнасьці Ѭ ў кірыла-мятодзійскім дыялекце зьяўляецца адсутнасьць літары ў першапачатковым выглядзе глаголіцы.

## Выкарыстаньне

**Ѭ** выкарыстоўвалася ў баўгарскай мове да XIX стагодзьдзя. У некаторых шрыфтах літара мае кропку над знакам ётацыі (на выяве).

Катэгорыя:Пашыраныя кірылічныя літары
Ꙣ

**Ꙣ**, **ꙣ** (**мя́ккая д**)&nbsp;— літара кірылічнага альфабэту. Цяпер выкарыстоўваецца толькі ў царкоўнаславянскай мове й абазначае гук [].

Катэгорыя:Пашыраныя кірылічныя літары
Ꙥ

**Ꙥ**, **ꙥ** (**мя́ккая эл**)&nbsp;— літара кірылічнага альфабэту, лігатура літар ⟨Л⟩ й ⟨Г⟩. Цяпер выкарыстоўваецца толькі ў царкоўнаславянскай мове й абазначае гук [].

Л
Ꙩ

**Ꙩ**, **ꙩ** (**манакуля́рнае о** ці **во́чнае о**; )&nbsp;— рэдкі кірылічны гліф на аснове літары ⟨О⟩. Сустракаецца ў некаторых рукапісах у корані *ꙩкꙩ* (вока) і ў некаторых іншых функцыях, у прыватнасьці ў пачатку слова або склада. Гэтак жа выкарыстоўваецца ў некаторых позьніх берасьцяных граматах XIV і XV стагодзьдзяў, дзе звычайна адрозьніваецца ад о па шырыні, уяўляючы сабой *[[Ѻ|круглае о]]*  з кропкай унутры.

## Крыніцы

Катэгорыя:Пашыраныя кірылічныя літары
Ꙫ

**Ꙫ**, **ꙫ** (**о бінакуля́рнае**; )&nbsp;— архаічная літара кірылічнага альфабэту.

## Гісторыя
Гэты варыянт гліфу можна знайсьці ў некаторых рукапісах ў множным ліку альбо ў дваістай форме каранёвага слова вока, напрыклад, *Ꙫчи*, .

## Крыніцы

Катэгорыя:Пашыраныя кірылічныя літары
Ꙭ

**Ꙭ**, **ꙭ** (**падво́йнае манакуля́рнае о** ці **падво́йнае во́чнае о**; )&nbsp;— літара кірылічнага альфабэту . Гэты варыянт гліфу можна знайсьці ў некаторых рукапісах ў множным ліку або ў дваістай форме слова вока, напрыклад ꙭчи, .

Катэгорыя:Пашыраныя кірылічныя літары
Ꚙ

**Ꚙ**, **ꚙ** (**падво́йнае о**; )&nbsp;— літара кірылічнага альфабэту, лігатура літар ⟨О⟩ й ⟨О⟩.

## Гісторыя
⟨Ꚙ⟩ сустракаецца ў некаторых раньніх стараславянскіх рукапісах, дзе яно выкарыстоўваецца замест ⟨О⟩ у: *двꚙе* «два» альбо *ꚙбо* «абодва» *ꚙбанадесять* «дванаццаць» і *двꚙюнадесять* «дванаццаць».

## Крыніцы

Катэгорыя:Пашыраныя кірылічныя літары
Ꚛ

**Ꚛ**, **ꚛ** (**перакрыжава́нае о**; )&nbsp;— былая літара кірылічнага альфабэту.

## Гісторыя

Зьяўленьне ⟨Ꚛ⟩ зьвязваюць са зьмяненьнем рэпертуару графем у XIV—XV стагодзьдзяў, зьвязанага з актывізацыяй культурных і канфэсійных сувязяў зь Бізантыяй і паўднёвымі славянамі, у прыватнасьці засваеньня іншаславянскай кніжнай традыцыі . У берасьцяных граматах XV стагодзьдзя разьвілася традыцыя (найбольш раньнія прыклады якой сустракаюцца ўжо ў XIII стагодзьдзі) у пачатку слова і пасьля галоснай пісаць шырокае, часта растуленае зьверху ⟨о⟩, а ў астатніх выпадках вузкае звычайнае ⟨о⟩. У якасьці шырокага маглі выступаць варыянты вочнага ⟨о⟩, ⟨о⟩ з крыжам: ꚛкрестъ, ꚛкругъ, альбо магла выкарыстоўвацца «*амега*»: ωстровескои, ωстровескимъ (астроўскі, астроўскім). Карскі лічыць зьяўленьне вочных варыянтаў запазычаньнем у грэкаў праз паўднёвых славян, а варыянт з крыжам — другасным у адносінах да вочным варыянтам, створаным па іх узоры. У заяўцы прыводзяцца ў якасьці прыкладу «*early Slavonic manuscripts*» і малюнак нейкага друкаванага Эванґельля 1553 ці 1554 году.

## Крыніцы

Катэгорыя:Пашыраныя кірылічныя літары
П̓

**П̓**, **п̓** (**п з ко́скай зьве́рху**) — літара кірылічнага альфабэту.

## Гісторыя
Літара выкарыстоўвалась у кабардзінскай кірылічнай азбуцы (1906) і ў абхаскай кірылічнай азбуцы (1887).

## Крыніцы

Катэгорыя:Пашыраныя кірылічныя літары
П̑

**П̑**, **п̑** (**п зь пераку́ленай кра́ткай**; )&nbsp;— архаічная літара кірыліцы, трэцяя літара кабардзіна-чаркескага альфабэту.

## Выкарыстаньне
Выкарыстоўвалася ў кабардзінскай кірылічнай азбуцы ў 1830 годзе.

## Гісторыя
У 1825 годзе кабардзінскі асьветнік Ш.&nbsp;Ногма склаў кабардзіна-чаркескі альфабэт на арабскай графічнай аснове. Ён утрымліваў 42 літары, 15 зь якіх былі прыдуманы аўтарам для абазначэньня спэцыфічных гукаў кабардзіна-чаркескай мовы.

У 1830 годзе, азнаёміўшыся з вопытам Гарцылеўскага, Ногма распрацаваў новы варыянт альфабэту, на гэты раз на кірылічнай аснове. Гэты альфабэт быў выкарыстаны ім для запісу фальклёрных матэрыялаў, складаньня слоўніка й граматыкі. Для абазначэньня спэцыфічных кабардзіна-чаркескіх гукаў Ногма выкарыстаў надбуквенныя дыякрытычныя знакі. У выкарыстаньні асобных літар у гэтым альфабэце мелася некаторая непасьлядоўнасьць, але ў цэлым ён меў наступныя літары: а, б, п̑, п, т, ц, ж, ч̑, х̑, х̇, д, з̑, р, з, ц, с, ш, ш̑, т̑, ж̑, г̇, ф, ф̑, в, к̑, к̈, к̇, к, г, дж, л, л̑, л̇, м, н, о, һ, х, и, і, ѣ, ы, у, ю, ъ, ь

Альфабэт Ногмы, добра прыстасаваны да складанай фанэтыкі кабардзіна-чаркескай мовы, меў вялікае гістарычнае значэньне, але не прывёў да стварэньня агульнанароднай пісьменнасьці.

## Крыніцы

## Літаратура
* 

Катэгорыя:Пашыраныя кірылічныя літары
Катэгорыя:Паўночны Каўказ
Беларусы Славеніі

**Белару́сы Славе́ніі** — беларуская дыяспара Славеніі.

 год у Славеніі налічвалася каля 500 беларусаў.

## Крыніцы

Катэгорыя:Беларуская дыяспара
Катэгорыя:Народы Славеніі
Ә

**Ә**, **ә** (**шва**; ) — літара кірылічнага альфабэту. Паходзіць ад лацінскай літары ⟨Ə⟩. У цяперашні час яна выкарыстоўваецца ў абхаскай, башкірскай, дунганскай, ітэльменскай, калмыцкай, казаскай, курдзкай, уйгурскай і татарскай мовах. Да пераводу на лацінскі альфабэт яна таксама выкарыстоўвалася ў азэрбайджанскай, каракалпацкай і туркмэнскай мовах. У азэрбайджанскім і некаторых іншых альфабэтах, вытворных ад лацінкі, існуе літара падобнага вонкавага выгляду .

## Выкарыстоўваецца

## Юнікод
* **Ә**: U+04D8
* **ә**: U+04D9

Катэгорыя:Пашыраныя кірылічныя літары