Баруны

**Бару́ны** — вёска ў Беларусі, на рацэ Жылянцы. Цэнтар сельсавету Ашмянскага раёну Гарадзенскай вобласьці. Насельніцтва на 2010 год — 454 чалавекі. Знаходзяцца за 22 км на паўднёвы ўсход ад Ашмянаў, за 42 км ад чыгуначнай станцыі Ашмяны.

Баруны — даўняе магдэбурскае мястэчка гістарычнай Ашмяншчыны, вядомае цудоўным абразам Маці Божай і базылянскім манастыром, у якім дзеяла адна з найлепшых школаў Вялікага Княства Літоўскага. Да нашага часу тут захаваўся адметны комплекс царквы і манастыра базылянаў у стылі віленскага барока, помнік архітэктуры XVIII ст.

## Назва

Бара (Baro) — імя германскага паходжаньня. Іменная аснова -бар- (-бор-) (імёны ліцьвінаў Барвід, Барвін, Вісбар; германскія імёны Barvid, Barwin, Wisbar) паходзіць ад гоцкага bara, baur 'чалавек, дзіця' (літаральна — «народжаны»). Антрапанімічны суфікс-пашыральнік -ун- (-un-) адзначаецца як у славянскіх, так і ў германскіх мовах. У 1789 годзе ў Польшчы адзначалася прозьвішча Barun.

На думку географа Вадзіма Жучкевіча, тапонім Баруны ўтварыўся да асновы *[[Бор|бор]]* і азначае 'жыхароў бору'.

Вёскі Баруны і Барунова існавалі на гістарычнай Віцебшчыне.

## Гісторыя

### Вялікае Княства Літоўскае
У 1613 годзе мітрапаліт Язэп Руцкі спрыяў адкрыцьцю некалькіх установаў адукацыі, у тым ліку пачатковай школы для манахаў і сьвятароў у Барунах. У гэты час мястэчка ўваходзілася ў склад Ашмянскага павету Віленскага ваяводзтва.

У 1778—1793 гадох у Барунах вялося будаваньне мураванага манастырскага корпусу, па сканчэньні якога школа пераўтварылася ў 6-клясную. У розны час у ёй навучаліся пісьменьнікі Антоні Эдвард Адынец, Юльян Корсак, Ігнат Ходзька; сярод настаўнікаў школы былі базыляны Ф. Бялдоўскі, М. Лебель, Б. Ляўковіч, Г. Лебель, Б. Гамалінскі, С. Катовіч, С. Ушацкі.

### Пад уладай Расейскай імпэрыі
У выніку трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай (1795 год) Баруны апынуліся ў складзе Расейскай імпэрыі, у Куцавіцкай воласьці Ашмянскага павету Віленскай губэрні. Па здушэньні вызвольнага паўстаньня (1830—1831) расейскія ўлады ліквідавалі школу, пазьней гвалтоўна адабралі царкву і манастыр ў Сьвятога Пасаду і перадалі Ўрадавага сыноду Расейскай імпэрыі (Маскоўскай царквы).

На 1855 год у Барунах было 17 двароў. У кастрычніку 1884 году з мэтай маскалізацыі колішняга Вялікага Княства Літоўскага расейскія ўлады адкрылі тут царкоўна-прыходзкую школу (28 вучняў, настаўнік В. Завадзкі, выпускнік Маладэчанскай настаўніцкай сэмінарыі). У канцы XIX ст. Баруны былі ўласнасьцю ведамства духавенства Ўрадавага сыноду.

За часамі Першай сусьветнай вайны ў 1915 годзе Баруны занялі войскі Нямецкай імпэрыі.


Baruny, Rynak, Bazylanski. Баруны, Рынак, Базылянскі (N. Orda, 1879).jpg|Царква. Н. Орда, 1879 г.
Baruny, Rynak. Баруны, Рынак (1915-18) (3).jpg|Царква па маскоўскай перабудове, 1915—1918 гг.
Baruny, Rynak, Bazylanski. Баруны, Рынак, Базылянскі (W. Wichmann, 1916).jpg|Царква, 1916 гг.
Baruny, Rynak, Bazylanski, Kaplica. Баруны, Рынак, Базылянскі, Капліца (J. Drazdovič, 1929).jpg|Капліца. Я. Драздовіч, 


### Найноўшы час
25 сакавіка 1918 году згодна з Трэцяй Устаўной граматай Баруны абвяшчаліся часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 году ў адпаведнасьці з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі яны ўвайшлі ў склад Беларускай ССР. Згодна з Рыскай мірнай дамовай 1921 году Баруны апынуліся ў складзе міжваеннай Польскай Рэспублікі, у Ашмянскім павеце Віленскага ваяводзтва. У пачатку 1920-х гадоў у мястэчку дзеяла беларуская настаўніцкая сэмінарыя, дырэктарам якой быў Сымон Рак-Міхайлоўскі. Жыхары Барунаў і вакольных вёсак бралі актыўны ўдзел у беларускім нацыянальна-вызвольным руху. Адзін зь ягоных кіраўнікоў — пасол сойму В. Станулевіч. Улетку 1928 і ў сьнежні 1929 году тут адбыліся мітынгі, на апошнім сябры Беларускага сялянска-работніцкага пасольскага клюбу «Змаганьне» Я. Гаўрылік і Ф. Валынец пашыралі ўлёткі.

У 1939 годзе Баруны ўвайшлі ў БССР, дзе сталі цэнтрам сельсавету Ашмянскага раёну. Статус паселішча панізілі да вёскі. На 1991 год тут было 168 двароў, на 1995 год — 178. У 2000-я гады Баруны атрымалі афіцыйны статус «аграгарадку».


Baruny. Баруны (1896).jpg|Царква і манастыр, 1896 г.
Baruny. Баруны (1900).jpg|Царква і манастыр, каля 1900 г.
Baruny, Bazylanski. Баруны, Базылянскі (1915-18).jpg|Царква па маскоўскай перабудове, 1915—1918 гг.
Baruny, Rynak, Bazylanski. Баруны, Рынак, Базылянскі (1916) (2).jpg|Рынак, 1917 г.


Baruny, Bazylanski. Баруны, Базылянскі (1920-29).jpg|Манастыр, 1920-я гг.
Baruny. Баруны (1920-29).jpg|Каплічка, 1920-я гг.
Baruny. Баруны (1920-29) (2).jpg|Старая камяніца, 1920-я гг.
Baruny, Rynak, Bazylanski, Kaplica. Баруны, Рынак, Базылянскі, Капліца (J. Kłos, 1930).jpg|Капліца, 1930 г.


## Насельніцтва

### Дэмаграфія
* **XIX стагодзьдзе**: 1855 год — каля 120 чал.; 1880 год — 155 чал.
* **XX стагодзьдзе**: 1905 год — 229 чал.; 1925 год — каля 260 чал.; 1991 год — 516 чал.; 1995 год — 524 чал.; 1999 год — 487 чал.
* **XXI стагодзьдзе**: 2001 год — 525 чал.; 2010 год — 454 чал.

### Інфраструктура
У Барунах працуюць сярэдняя школа, бібліятэка, дом культуры.

## Забудова

### Вуліцы і пляцы

З урбананімічнай спадчыны Барунаў да нашага часу гістарычныя назвы захавалі вуліцы Гальшанская і Горная. Гістарычны Рынак у наш час ня мае афіцыйнай назвы.

## Эканоміка
Экспэрымэнтальная база і жвірова-сартавальны завод «Баруны».

## Турыстычная інфармацыя

### Славутасьці
* Могілкі вайсковыя часоў I Сусьветнай вайны
* Царква Сьвятых Апосталаў Пятра і Паўла і манастыр базылянаў (1747—1753; цяпер касьцёл)

## Галерэя

Kaścioł u Barunach1.JPG|Ансамбль базылянскага манастыра
Kaścioł u Barunach.JPG|Былая царква
Дэкаратыўнае аздабленьне інтэр’ера царквы.jpg|Былая царква, інтэр'ер
Manastyr bazylanaŭ u Barunach.JPG|Манастыр базылянаў


## Крыніцы

## Літаратура
* Баруны. //  — С. 322.
* Каранеўскі А. Р. Баруны. //  — С. 312, 313.
* 
* 

## Вонкавыя спасылкі
* 

Катэгорыя:Баруны