Невель

**Не́вель** — места ў Расеі, пры ўтоку ракі Еменкі ў возера Невель. Адміністрацыйны цэнтар Невельскага раёну Пскоўскай вобласьці. Насельніцтва на 2018 год — 15 079 чалавек. Знаходзіцца за 242 км на паўднёвы ўсход ад Пскова, вузел чыгуначных лініяў Вялікія Лукі — Полацак і Новасакольнікі — Віцебск.

Невель — магдэбурскае места гістарычнай Полаччыны, старажытны замак Вялікага Княства Літоўскага, на этнічнай тэрыторыі беларусаў. Сярод мясцовых славутасьцяў вылучаліся царква Прачыстай Багародзіцы, Спаскі манастыр і збудаваны ў стылі віленскага барока комплекс кляштару францішканаў з касьцёлам Сьвятога Юрыя, помнікі архітэктуры XVII—XVIII стагодзьдзяў, зруйнаваныя савецкімі ўладамі.

## Назва
Тапонім Невель утварыўся ад назвы возера Невелю (Неўлю). Тым часам гідронім, імаверна, паходзіць ад балцкага nevo — 'балоцістае месца'.

## Гісторыя
### Раньнія часы

Папярэднікам Невеля лічыцца горад *Емянец* Полацкага княства, першы ўпамін пра які датуецца 1185 годам. Паводле беларускага дасьледніка Міхася Ткачова, гэты тапонім утварыўся ад назвы ракі Еменкі, якая ўпадала ў возера Невель.

### Паміж Вялікім Княствам Літоўскім і Маскоўскай дзяржавай

Уласна Невель ўпершыню ўпамінаецца ў XV ст. як места ў Таропецкай воласьці Вялікага Княства Літоўскага. У XVI ст. паселішча мела значэньне абароннага пункту (замка) на мяжы Літвы і Масквы. У 1562 годзе гетман вялікі Мікалай Радзівіл «Руды» з войскам колькасьцю 4 тыс. чал. (паводле іншых зьвестак 1,5 тыс. чал.) разьбіў пад Невелем 15(25)-тысячнае маскоўскае войска, аднак таго ж году па аблозе 45-тысячным войскам места захапіла Маскоўская дзяржава. У 1580 годзе кароль і вялікі князь Стэфан Баторы вызваліў Невель, аднак паводле Ям-Запольскага міру 1582 году яго мусілі перадаць маскоўскаму гаспадару.

У 1617 годзе Невель вярнуўся да Вялікага Княства Літоўскага, дзе ўвайшоў у склад Полацкага ваяводзтва. 3 сакавіка 1623 году кароль і вялікі князь Уладзіслаў Ваза надаў месту Магдэбурскае права і герб: «*у срэбным полі павержаны вой — [[Галіят|Ґаліят]], над якім стаіць Давід зь мечам*» (пацьвярджаліся каралём і вялікім князем Станіславам Аўгустам Панятоўскім 14 лістапада 1762 году). У 1633—1634 гадох Невель быў сталіцай павету Смаленскага ваяводзтва. У 1649 годзе кароль і вялікі князь Ян Казімер перадаў Невельскае староства Янушу Радзівілу, які збудаваў тут касьцёл. З пачаткам вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667) у 1655 годзе Невель захапілі маскоўскія войскі Аляксея Міхайлавіча, але ў адпаведнасьці з мірнай дамовай 1678 году места засталося за Вялікім Княствам Літоўскім.

У 1678 годзе Невель пацярпеў ад вялікага пажару. На 1681 год тут было 367 двароў, на 1700 год — 394, на 1712 год — 270. У 1731 годзе ў месьце налічвалася 403 дымы.

### Пад уладай Расейскай імпэрыі

У выніку першага падзелу Рэчы Паспалітай (1772 год) Невель апынуўся ў складзе Расейскай імпэрыі, дзе стаў цэнтрам павету Полацкага намесьніцтва, з 1796 году Беларускай, з 1802 году Віцебскай губэрні. На 1780 год у месьце існавалі манастыр, царква і касьцёл. На 1799 год у Невельскім павеце дзеялі 21 драўляная царква (Маскоўскі патрыярхат), 1 мураваная і 11 драўляных цэркваў (Сьвяты Пасад), 1 мураваны і 2 драўляныя касьцёлы; у самім месьце на гэты ж час 6 драўляных цэркваў, 2 мураваныя, касьцёл і мураваны мужчынскі манастыр, 2 мураваныя і 144 драўляныя прыватныя будынкі, 2 крамы, 2 вадзяныя млыны, 2 вучэльні, 15 мураваных і 37 драўляных крамаў, 15 вуліцаў. Паводле вынікаў перапісу 1897 году, беларусы складалі 84% жыхароў Невельскага павету.

У пачатку XX ст. Невель знаходзіўся на скрыжаваньні 2 чыгунак і меў разьвітую прамысловасьць, у гэты час ад колішняга замка засталіся толькі валы. На 1906 год у месьце было 28 вуліцаў, 10 завулкаў і 6 пляцаў, 232 мураваныя і 1222 драўляныя будынкі. На 1910 год — дзеялі 4 царквы, 3 капліцы, касьцёл і 15 сынагог, працавалі гімназія, 3 бібліятэкі і друкарня.

### Найноўшы час
25 сакавіка 1918 году згодна з Трэцяй Устаўной граматай Невель абвяшчаўся часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 году згодна з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі места ўвайшло ў склад Беларускай ССР, дзе стала цэнтрам павету («падраёну») Віцебскага раёну. Аднак 16 студзеня маскоўскія бальшавікі адабралі Невель разам зь іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад РСФСР, з 1924 году ў Пскоўскай губэрні (з 1957 году ў Пскоўскай вобласьці). У 1926 годзе кіраўніцтва БССР прасіла вярнуць места у склад Беларусі, але Масква не задаволіла гэтую просьбу. У Другую сусьветную вайну з 16 ліпеня 1941 да 6—7 кастрычніка 1943 году Невель знаходзіўся пад акупацыяй Трэцяга Райху.


Nieviel, Zamkavaja. Невель, Замкавая (1870).jpg|Замкавая вуліца, 1870 г.
Nieviel, Mikałajeŭskaja-Jemienka. Невель, Мікалаеўская-Еменка (1870).jpg|Панарама места, 1870 г.
Nieviel, Mikałajeŭskaja-Jemienka. Невель, Мікалаеўская-Еменка (1904-17).jpg|Касьцёл і Спаская царква, да 1918 г.
Nieviel, Rynak. Невель, Рынак (1942).jpg|Касьцёл, 1942 г.

Nieviel, Rynak-Juraŭskaja. Невель, Рынак-Юраўская (1942).jpg|Прачысьценская царква па маскоўскай перабудове
Nievielski zamak. Невельскі замак (1914).jpg|Замак, да 1918 г.
Nieviel, Šašejnaja. Невель, Шашэйная (1901-18).jpg|Шашэйная вуліца, да 1918 г.


## Насельніцтва
### Дэмаграфія


ImageSize = width:auto height:160 barincrement:29
PlotArea = left:50 bottom:20 top:15 right:15
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
Colors =
  id:linegrey2 value:gray(0.9)
  id:linegrey value:gray(0.7)
  id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8)
  id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:23000
ScaleMajor = unit:year increment:5000 start:0 gridcolor:linegrey
ScaleMinor = unit:year increment:1000 start:0 gridcolor:linegrey2
PlotData =
  color:cobar width:15
  bar:1799 from:0 till:2908 
  bar:1896 from:0 till:9062 
  bar:1959 from:0 till:14634 
  bar:1959 from:0 till:9700 
  bar:1970 from:0 till:17800 
  bar:1993 from:0 till:22200
  bar:2002 from:0 till:18545
  bar:2009 from:0 till:16633
TextData=
  fontsize:10px pos:(25,195)
  text:



* **XVIII стагодзьдзе**: 1780 год — 835 мяшчанаў і 123 юдэі; 1799 год — 2908 чал., зь іх мяшчанаў-хрысьціянаў 1793, юдэяў 767; купцоў-хрысьціянаў 107, юдэяў 7; шляхты 53, духавенства 17, вайскоўцаў 33
* **XIX стагодзьдзе**: 1856 год — 6,7 тыс. чал.; 1886 год — 7263 чал., зь іх 3539 праваслаўных, 153 каталікі, 34 пратэстанты, 3 стараверы 3530 юдэяў; 1896 год — 9062 чал., зь іх паводле веры: праваслаўных 3467, каталікоў 596, раскольнікаў 185, пратэстантаў 142, юдэяў 4587, магамэтанаў 15, іншых 70; паводле стану: шляхты 140, духоўнага стану 85, ганаровых грамадзянаў і купцоў 248, мяшчанаў 6875, вайсковага стану 1093, сялянаў 525, іншых 96; 1897 год — 9349 чал., зь іх 2411 беларусаў, 1009 расейцаў і 5831 жыдоў
* **XX стагодзьдзе**: 1931 год — 12,1 тыс. чал.; 1939 год — 15,6 тыс. чал.; 1959 год — 14&nbsp;634 чал. (6465 муж. і 8169 жан.); 1970 год — 17&nbsp;715 чал.; 1979 год — 20&nbsp;730 чал.; 1989 год — 22&nbsp;368 чал.; 1993 год — 22,2 тыс. чал.; 1996 год — 21,6 тыс. чал.; 1998 год — 21,2 тыс. чал.
* **XXI стагодзьдзе**: 2001 год — 20,4 тыс. чал.; 2002 год — 18&nbsp;545 чал.; 2005 год — 17,8 тыс. чал.; 2009 год — 16&nbsp;633 чал.; 1 студзеня 2010 году — 16&nbsp;395 чал.; 14 кастрычніка 2010 году (перапіс) — 16&nbsp;324 чал.; 2011 год — 16&nbsp;272 чал.; 2012 год — 15&nbsp;885 чал.; 2013 год — 15&nbsp;578 чал.; 2014 год — 15&nbsp;417 чал.; 2015 год — 15&nbsp;252 чал.; 2016 год — 15&nbsp;250 чал.; 2017 год — 15&nbsp;133 чал.

## Забудова
### Вуліцы і пляцы

З урбананімічнай спадчыны Невелю гістарычныя назвы захавалі вуліцы Замкавая, Падгорная і Ўзгор'е.

## Эканоміка
Завод аўтаматычных тэлефонных станцыяў; швацкае аб’яднаньне; малочна-кансэрвавы камбінат; абутковая і мэблевая фабрыкі; ільнозавод.

## Транспарт
Невель знаходзіцца на аўтамабільнай магістралі  і зьяўляецца чыгуначным вузлом. Дзеюць 2 чыгуначныя вакзалы — Невель-1 і Невель-2. Невель-1 разьмяшчаецца на чыгуначнай лініі Вялікія Лукі — Полацак, а Невель-2 — на чыгуначнай магістралі Санкт-Пецярбург — Віцебск.

## Турыстычная інфармацыя
### Інфраструктура

Дзее Невельскі краязнаўчы музэй (у будынку колішняй паштовай станцыі).

### Славутасьці
* Забудова гістарычная (XIX — пачатак ХХ ст.; фрагмэнты)
* Паштовая станцыя (1831)
* Плябанія пры зруйнаваным касьцёле Сьвятога Юрыя
* Царква Найсьвяцейшай Тройцы (2-я палова XIX ст.; мураўёўка)
* Царква Сьвятога Яна Багаслова

### Страчаная спадчына
* Замак (XVI ст.)
* Касьцёл Сьвятога Юрыя і кляштар францішканаў (XVIII ст.)
* Манастыр Сьвятога Спаса (XVII ст.)
* Сынагога
* Царква Прачыстай Багародзіцы (XVIII ст.)

## Асобы
* Эдуард Аршанскі (1899—1974) — беларускі рэжысэр, сцэнарыст
* Казімер Бржушкевіч (нар. 1922) — мастак
* Рыгор Вайцінскі (1893—1953) — савецкі партыйны дзяяч, навуковец-кітаезнавец
* Сяргей Вышалескі (1874—1958) — навуковец-вэтэрынар, акадэмік
* Іван Дэйніс (1900—1985) — беларускі краязнавец, пэдагог
* Яўген Зайцаў (1908—1992) — беларускі мастак
* Марыя Юдзіна (1899—1970) — савецкая піяністка

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 
* 
* Невельская старина. — СПб.: Акрополь, 1993.

## Вонкавыя спасылкі
*