Сярэднявечча

**Сярэднявечча** — пэрыяд у гісторыі Эўропы паміж Антычнасьцю і Новым часам.

Пачаткам Сярэднявечча лічаць падзеньне Заходняй Рымскай імпэрыі напрыканцы V стагодзьдзя (лічыцца, што імпэрыя прыпыніла сваё існаваньне 4 верасьня 476 году, калі Ромул Аўгуста адрокся ад стальца). Адносна канца Сярэднявечча ў гісторыкаў няма адзінага меркаваньня, бо любая пэрыядызацыя Сярэднявечча носіць умоўны характар.

## Пэрыядызацыя Сярэдніх вякоў
Пры пэрыядызацыі гісторыі Сярэднявечча гісторыкі карыстаюцца самымі разнастайнымі прыкметамі, з-за чаго яна выглядае дужа недасканалай. Частка гісторыкаў лічыць за пачатак Сярэднявечча заняпад Рымскай імпэрыі (476) або падзел Рымскай імпэрыі на Заходнюю і Ўсходнюю (395), ці прыняцьце хрысьціянства Канстантынам Вялікім (312), ці год пераносу сталіцы імпэрыі ў Канстантынопаль (330). У якасьці канца Сярэднявечча прапануюць час зьяўленьня пратэстанцтва (1521), ці адкрыцьця Амэрыкі Калюмбам (1492), або ўзяцьце Канстантынопаля асманамі (1453), ці пачатак заняпаду фэадалізму ў Эўропе ў сувязі з Ангельскай рэвалюцыяй (1642). Тым ня менш, усе гэтыя падзеі сьведчаць аб нейкім канцы адной эпохі і пачатку новай, таму межы Сярэдніх вякоў хоць і выглядаюць вельмі размыта, але ўсё ж такі яны ёсьць.

## Культура Сярэднявечча

### Навука

У гэты пэрыяд Касьцёл робіцца спадкаемцам Рымскай імпэрыі і ахоўнікам адукацыі, ствараючы і падтрымліваючы школы. Большасьць адукаваных людзей былі сьвятарамі і манахамі, а ўсе галіны ведаў падпарадкоўваліся багаслоў’ю. Адзінай мэтай навукоўцаў раньняга Сярэднявечча было захаваць рэшткі антычных ведаў, а цэнтар навукі і культуры тады зьмясьціўся ў ісламскія краіны Блізкага Ўсходу і Маўрытанскай Гішпаніі. Узрастаньне цікаўнасьці да навуковых ведаў пачалося ў Эўропе з ХІІ ст., які забясьпечыў Эўропу ведамі ў філязофіі, лёгіцы, дакладных навуках, натуральных навуках і мэдыцыне грэкаў і мусульман. Вынікам гэтага стала нараджэньне новай навукі ў ХІV-ХV стагодзьдзях.

Навуковы Рэнэсанс суправаджаўся масавай перакладніцкай дзейнасьцю і ўзрастаньнем агульнай адукацыі ў Эўропе. Эўропа знаходзілася перад палітычным, сацыяльным і эканамічным рэнэсансам, а ўзрост колькасьці насельніцтва, урбанізацыя спрыялі разьвіцьцю школаў. Школы ўзьнікалі каля сабораў, сярод якіх асабліва значнымі робяцца школы ў Рэймсе, Шартры ды Парыжы. Калі колькасьць вучняў значна памножылася, то сталі ўзьнікаць і ўнівэрсытэты. Унівэрсытэты ўзьнікалі вакол біскупскіх школаў, як гэта адбылося з Сарбонай у Парыжы, альбо вакол навуковых гурткоў, як гэта адбылося ў Балёньні.

Асноўнаю моваю адукацыі працягвалі заставацца лацінская і грэцкая мовы.

Навука ў Сярэднявеччы была пэўным этапам у навуковым разьвіцьці і знаходзілася перад навукай Рэнэсанса, якая стала пераемніцай Сярэднявечча. Навука ўвабрала ў сябе дасягненьні грэцкай і ісламскай навукі якія падрыхтавалі глебу для больш позьніх навуковых дасягненьняў. У гэты пэрыяд быў зроблены шэраг значных навуковых вынаходжаньняў, у выніку якіх сфармаваліся вытокі сучаснай навукі.

Да найбольш значных навуковых вынаходжаньняў трэба аднесьці:

***Індыйска-арабскія лічбы.***
Гэта вынаходжаньне параўнальнае са стварэньнем альфабэту.

***Оптыка і лінзы.***
У працы Ібн аль-Хайсама «Скарбніца оптыкі» (каля 1038 г.) разглядаліся лінзы і іх павелічальныя здольнасьці. Роджэр Бэкан (памер у 1294 г.) узгадвае аб выкарыстаньні лінз дзеля карэкцыі зрока сталых людзей. Акуляры з выпуклым шклом, напэўна былі выраблены да 1280 г. Да 1300 г. яны былі выраблены ў Вэнэцыі. Гэта дало крок да развою гандлю шліфаванымі лінзамі і акулярамі..

***Оптыка і пэрспэктыва.***
Ібн аль-Хайсам сфармуляваў тэорыю пранікненьня сьвятла, якая растлумачвала асноўныя факты ўспрыняцьця. «Оптыка» па-лацінску стала вядомай як «пэрспэктыва»(*perspectiva*). У ХІІІ ст. Бэкан, Пічэм і Ўайтло напісалі камэнтары па пытаньнях «пэрспэктывы». Сучаснае ўспрыманьне пэрспэктывы як разьдзелу оптыкі нарадзілася ў Флярэнцыі ў ХІV ст. Стваральнікам эўрапейскай школы пэрспэктывы стаў скульптар Ларэнца Гіберці, а пазьней, Леанарда да Вінчы.

***Дадатковая мэханіка машынаў, гадзіньнікаў і аўтаматаў.***
Традыцыя эліністычная ў мэханіцы вадзяных колаў і вадзяных гадзіньнікаў працягнулася ў ісламскую эпоху і нарадзіла больш дасканалую і дакладную літаратуру, якая апісвала вялікае мноства канструкцыяў водападымальных мэханізмаў, вадзяных млыноў, паветраных млыноў, асадных машынаў, гадзіньнікаў, аўтаматаў і інш. Гэтыя распрацоўкі прывялі да стварэньня мэханічных гадзіньнікаў ў ХIV ст. У ХVІ ды ХVІІ ст., зьявілася вялікая колькасьць кнігаў аб мэханізмах як на арабскай, так і на лацінскай мовах, у якіх былі выкладзены мэханічныя ідэі, якія існавалі раней.

***Уплыў геаграфіі й астраноміі на мараходзтва і геаграфічныя адкрыцьці.***
Вялікія геаграфічныя адкрыцьці ХV ст. сталі магчымы дзякуючы карыстаньню навуковымі ведамі, для паляпшэньня навігацыі ад імкненьня дасягнуць Індыі праз Атлянтычны акіян. Для такога плаваньня набходна было існаваньне спэцыяльных астранамічных інструмэнтаў і табліцаў скланеньняў. «Таледзкія табліцы» аль-Зарклі (Арзакель), «Альфансійскія табліцы» і арабскія, гішпанскія і партугальскія каляндары ХIV ст. давалі неабходныя тэарэтычныя дадзеныя. Вылічэньні спрашчаліся з выкарыстаньнем формул з трыганамэтрыі. Іншымі фактарамі, стала выкарыстаньне компасу і разьвіцьцё картаграфіі.

***Алхімія і мэталургія***
Мэталы цікавілі алхімікаў болей за ўсё, іх магчымасьці вывучаліся пры шматлікіх вопытах. Апроч трактатаў па алхіміі ў некаторых спэцыяльных працах апісвалася вытворчасьць і тэрмічная апрацоўка сталі, а таксама вырабы мячоў. Усе гэтыя дасьледаваньні спрыялі ў дачыненьні сучаснай мэталургіі.

***Порах і гарматы***
Вынаходжаньне пораху кітайцамі, яго выкарыстаньне арабамі і перайманьне, альбо новае адкрыцьцё манахам Бэртольдам Шварцам у Эўропе мела далёкія гістарычныя наступствы.

***Дыстыляцыя і неарганічныя кіслоты***
Алхімікі атрымоўвалі азотную, серную, саляную кісьлю і «царову гарэлку» шляхам дыстыляцыі.

## Праблематыка Сярэднявечча

Значны час Сярэднія вякі вывучаліся як «Цёмныя часы», чаму ў вялікай ступені спрыялі пратэстанцкія гісторыкі. Але сёньня гэта падвяргаецца сур’ёзнаму перагляду, і нярэдка ў гэтай галіне дасягаюцца цікавыя вынікі.

## Вонкавыя спасылкі
*Middle Ages Брытаніка


Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы