Вайскова-марскі флёт СССР

**Вайско́ва-марскі́ флёт СССР** (ВМФ СССР) — марское войска СССР, заснаванае ў сакавіку 1924 г. пад назовам Вайскова-марскія сілы Рабоча-сялянскай Чырвонай арміі (ВМС РСЧА; да сьнежня 1937 г.). Меў істотны ўплыў на большасьць сутыкненьняў Халоднай вайны, бо тыя пераважна засяроджваліся на марскіх войсках. Улучаў 2 акіянічныя флёты (Паўночны і Ціхаакіянскі), 2 марскія флёты (Балтыйскі і Чарнаморскі), Касьпійскую флятылію і Ленінградзкую вайскова-марскую базу. Складаўся з падлодак, надводных караблёў, марской авіяцыі, берагавой артылерыі і марской пяхоты. Пасьля скасаваньня СССР 8 сьнежня 1991 г. пераважна склаў Вайскова-марскі флёт Расеі. Частка Чарнаморскага флёту СССР склала Вайскова-марскія сілы Ўкраіны і Вайскова-марскі флёт Грузіі. Частка Касьпійскай флятыліі адышла .

## Склад
На 1990 г. Вайскова-марскі флёт СССР улучаў 5 радоў войскаў:
* падводныя лодкі (210) — 63 , 72 з крылатымі ракетамі, 64 атамныя тарпэдныя, 65 звычайных і 9 дапаможных;
* надводныя караблі (623) — 4 авіяносцы, 2 верталётаносцы, 4 лінейныя крэйсэры, 30 крэйсэры, 45 эсьмінцаў, 113 фрэгатаў, 425 вартавых караблёў;
* марскую авіяцыю (1172 самалёты);
* берагавую артылерыю;
* марскую пяхоту (12,6 тыс. чалавек).

Меў у сваім складзе дапаможны флёт і дапаможныя службы на сушы. Зь вясны 1956 г. улучаў адмысловыя падводныя выведвальна-падрыўныя злучэньні і часткі (). Галоўны штаб месьціўся ў Маскве (Расейская СФСР). Налічваў 6 аб’яднаньняў: 2 акіянічныя фляты —  (Севераморск, Мурманская вобласьць; з 11 траўня 1937 г.) і Ціхаакіянскі (Уладзівасток; з красавіка 1932 г.), 2 марскія фляты — Балтыйскі (Калінінград; з 1935 г.) і Чарнаморскі (Севастопаль; з 1935 г.),  (Астрахань; з 27 чэрвеня 1931 г.) і .

### Замежныя базы

Вайскова-марскі флёт СССР меў базы ў 12 краінах за мяжой:
* Эўропа (2) — Альбанія (1955—1962; Влёра), Фінляндыя (1940—1941, 1944—1956; , );
* Азія (3) — Віетнам (з 1979 г.; ), Паўднёвы Емэн (з 1971 г.; Адэн, Сакотра), Сырыя (з 1969 г.; Латакія, Тартус);
* Афрыка (7) — Ангола (з 1976 г.; Луанда), Гвінэя (1970—1981; Конакры), Лібія (з 1975 г.; , Табрук, Трыпалі), Самалі (1964—1977; Бэрэра), Туніс (з 1972 г.; Бізерта, Сфакс), Эгіпет (1969—1976; Александрыя, , Порт-Саід, ), Этыёпія (з 1977 г.; архіпэляг Дахлак — востраў Нокра).

## Мінуўшчына
28 сакавіка 1924 г.  Леў Троцкі (1923—1925) стварыў Управу Вайскова-марскіх сілаў Рабоча-сялянскай Чырвонай арміі (ВМС РСЧА). Прызначэньне 1-м начальнікам Управы ВМС РСЧА атрымаў . 25 траўня 1925 г. народны камісар ваенных і марскіх справаў Міхаіл Фрунзэ сваёй Дырэктывай зацьвердзіў 1-ы Статут карабельнай службы ВМС РСЧА. Статутам вызначаліся абавязкі начальніцкага, старшынскага і шэраговага асабовага складу, які падзяляўся паводле спэцыяльнасьцяў. 26 лютага 1926 г.  СССР зацьвердзіў 1-ю праграму ваеннага караблебудаўніцтва на 1926—1932 гг., у тым ліку 12 падлодак на Балтыйскім заводзе ў Ленінградзе. За 1926—1941 гг. пабудавалі 133 падлодкі. 1 ліпеня 1927 г. Навукова-статутны аддзел Штаба РСЧА выдаў Статут артылерыйскай службы берагавой абароны.

3 верасьня 1932 г. начальнік ВМС РСЧА  (1931—1937) зацьвердзіў Загад аб стварэньні  ў Ленінградзе. 27 траўня 1935 г. Цэнтральны выканаўчы камітэт (ЦВК) і Савет народных камісараў СССР зацьвердзілі супольную Пастанову № 1982/341 «Аб вайскова-марскіх сьцягах Саюза ССР». 30 сьнежня 1937 г. ЦВК і СНК СССР зацьвердзілі Пастанову «Аб утварэньні Народнага камісарыяту Вайскова-марскога флёта СССР», паводле якой перайменавалі ВМС РСЧА ў Вайскова-марскі флёт СССР. На 1 студзеня 1938 г. ВМФ СССР налічваў 24 надводныя караблі (3 лінкары, 3 крэйсэры, 1 лідэр і 17 эсьмінцаў) і 150 падлодак: 10 вялікіх, 10 мінна-зарараджальных, 78 сярэдніх і 52 малыя. Падчас Зімняй вайны 1939—1940 гг. супраць Фінляндыі Балтыйскі флёт СССР пераважна выкарыстоўваў крэйсэры і лінкары для абстрэлу фінскіх партоў.

Напярэдадні Нямецка-савецкай вайны, на 21 чэрвеня 1941 г., Вайскова-марскі флёт СССР налічваў 3 лінейныя караблі, 7 крэйсэраў, 59 лідэраў і эсьмінцаў, 218 падлодак, 269 тарпэдных катэраў, 22 вартавыя караблі, 88  і 77 паляўнічых на падлодкі. 22 чэрвеня 1941 г., а 3-й гадзіне ночы,  Нямецкай дзяржавы ажыцьцявіла налёт на галоўную базу Чарнаморскага флёта СССР у Севастопалі. А 3:06 22 чэрвеня начальнік штаба Чарнаморскага флёта  аддаў 1-ы ў СССР баявы загад адкрыць агонь па нямецкіх самалётах. Цягам Нямецка-савецкай вайны 1941—1945 гг. ВМФ СССР пераважна супрацьстаяў паветранаму і сухапутнаму войскам Нямецкай дзяржавы. Карабельная артылерыя СССР выдаткавала каля 85% боезапасу па берагавых мэтах. Марская авіяцыя СССР ажыцьцявіла каля 40% вылетаў для ўдараў па сухапутных войсках Нямеччыны. 23 з 88 ваенных апэрацыяў, у якіх удзельнічаў ВМФ СССР падчас вайны, былі армейскімі і франтавымі на сушы. Вайскова-марскі флёт СССР накіраваў на сухапутныя франты Чырвонай арміі звыш 400 тыс. маракоў. Доля ВМФ у савецкіх выдатках на ўзбраеньні ўпала з 11,5% у 1941 г. да 6,6% у 1944 годзе. Цягам 1941—1945 гг. Паўночны флёт СССР суправадзіў 76 арктычных канвоеў хаўрусьнікаў з 1463 транспартамі ў Архангельск і Мурманск. Балтыйскі флёт СССР большую частку вайны ўдзельнічаў у абароне Ленінграда падчас яго блякады Ўзброенымі сіламі Нямецкай дзяржавы цягам 1941—1944 гадоў. Чарнаморскі флёт СССР правёў 1941—1943 гг. за пераважна дэсантнымі апэрацыямі на Крымскім паўвостраве і Кубані.

ВМФ СССР удзельнічаў у Карэйскай вайне 1950—1953 гг. на баку Паўночнай Карэі (Карэйская Народна-Дэмакратычная Рэспубліка), у Віетнамскай вайне 1959—1975 гг. на баку Паўночнага Віетнама (Дэмакратычная Рэспубліка Віетнам), у Самалійска-этыёпскай вайне 1977—1978 гг. на баку Этыёпіі і ў  з 1975 г. на баку .

### Галоўныя камандзіры
* Эдуард Панцаржанскі (1924)
*  (1924—1926)
*  (1926—1931)
*  (1931—1937)
*  (1937—1938)
*  (1938)
*  (1938, в. а.)
*  (1938—1939)
*  (1939—1947, 1951—1956)
*  (1947—1951)
*  (1956—1985)
*  (1985—1991)

## Беларусь
У 1946—1991 гг., за 46 гадоў, каля мільёна жыхароў Беларускай ССР прайшлі службу ў Вайскова-марскім флёце СССР (1/5 мужчынскага насельніцтва). На красавік 2012 г. у Беларусі пражывалі звыш 200 тыс. чалавек, якія адслужылі ў ВМФ СССР (4,2% мужчынскага насельніцтва).

## Крыніцы


Катэгорыя:Зьявіліся ў 1924 годзе
Катэгорыя:Зьніклі ў 1991 годзе