Беларусцы

**Белару́сцы** — назва рознаэтнічнага насельніцтва Белай Русі (найперш жыхароў Полацкага, Віцебскага, Амсьціслаўскага і часткова Менскага ваяводзтваў Вялікага Княства Літоўскага, а таксама Смаленшчыны і Севершчыны), якая ўжывалася ў афіцыйных дакумэнтах Маскоўскай дзяржавы ў XVII—XVIII стагодзьдзях. У XIX стагодзьдзі так называлі ўжо толькі беларусаў, і сама назва трансфармавалася ў этнонім «беларусы».

У запісах маскоўскіх вайсковых пісараў XVII стагодзьдзя назва «беларусцы» ўжывалася дзеля азначэньня праваслаўнага вызнаньня тых палонных ліцьвінаў і ўкраінцаў, якія былі праваслаўнымі (у адрозьненьне ад ліцьвінаў-каталікоў). 

## Беларускі арэал
Гістарычныя сьведчаньні пра «беларусцаў» на захадзе этнічнай тэрыторыі беларусаў (па-за азначаным у Беларускай энцыкляпэдыі арэалам): «*…в роспросе Васька [Степанов] сказался: родом [[Ліцьвіны|литвин]] белорусец [[Ашмянскі павет|Шменского повету]] [[Лебедзева|Лебедева]] торшку*» (1627 год), «*Войтешка Михайлов, родом он белорусец [[Лідзкі павет|Литцково повету]]*», «*белорусец Миколай Подолетцкий, а в роспросе сказался: Ошманского повету шляхетцкой сын*» (абодва 1636 год).

На падставе таго, што палонныя шляхцічы-ліцьвіны называлі сябе толькі «ліцьвінамі», напрыклад, «*литвин Корнейко Круковский, уроженец [[Аршанскі павет|Оршанского повету]], шляхтич белоруские веры*»), гісторык Алег Латышонак прыйшоў да наступнай высновы:
«*Сьвядомае ўжываньне назвы „беларусец“ непісьменнымі сялянамі і прадстаўнікамі гарадзкога плебсу ў сытуацыі, калі гэтае найменьне невядома шляхце, я лічу немагчымым. Выснова з гэтага можа быць толькі адна: слова „беларусец“ ува ўсіх выпадках уклалі ў вусны прышэльцаў маскоўскія чыноўнікі*».

Разам з тым, раней публікаваліся некалькі азначэньняў шляхцічаў як «беларусцаў» у маскоўскіх дакумэнтах: «*поляк… Ондрей Станислав в роспросе сказал, что он родом белорусец, шляхтич [[Полацкае ваяводзтва|Полоцкого повету]]… князь… Глинский*», «*литвин Александр [Олехновский] в роспросе сказался родом белорусец, Полоцкого повету, шляхтич; отец его был шляхтич же, испомещен был под [[Вільня|Вильной]] в Ошмянском повете, и отец де его то имение свое продал, а в то место имение купил в Полоцком повете*», «*белорусец Ондрюшка Кукшин сказал: шляхтич он [[Аршанскі павет|Оршанского повету]]*» (усе 1632 году), «*…литвин — белорусец Степан Голынский <…> в роспросе сказал: [[Амсьціслаўскае ваяводзтва|Мстиславского повету]], белорусец, шляхтич*» (1633 год).

Гісторык  у сваёй публікацыі «Бунт томской „литвы“ в 1634 г.» (1894 год) адзначаў, што паводле гістарычных крыніцаў, сярод высланых у 1633 годзе ў Томск «літоўскіх людзей» у колькасьці 150 асобаў, якія галоўным парадкам паходзілі з Амсьціслаўскага, Крычаўскага, Аршанскага, Магілёўскага, Прапойскага ды іншых «беларускіх» паветаў, толькі адзін чалавек назваў сябе «беларусцам».

У інвэнтары Дынабурскага староства 1765 году (паводле публікацыі 1903 году) жыхары вёсак *Obrab Krywanow* і *Obrąb Lipiniszki* азначаюцца як *Białorusci*: *Chodzko Maraszko, Iwan Nowiczunek, Iwan Rymko, Hryszko Polak, Isak Zaiec, Iwan Zayczonek, Janko Poskrebko, Sierhiey Owczynnik, Fiedor Jorsz, Achrem Dobyczen, Hryszko Zarionek <...> Jakub Swok, Leon Malinowski, Piotr Garbunowski, Fiedor Kirol, Karnisz Ciereszonek, Kirylko Kopacz, Mikuła Saprunow*.

Бытаваньне назвы «беларусцы» адзначалася яшчэ ў XIX стагодзьдзі:
* У 1827 годзе расейскі навуковец  азначаў нашчадкаў крывічоў як «літоўска-рускіх» (), «ліцьвіна-русаў» () і «беларусцаў» ().
* У 1836 годзе расейскі гісторык  пісаў пра Ўкраіну: «*Прыйшлі жа туды яшчэ пазьней літоўцы або беларусцы, з [[Гедзімін]]ам, і ўвялі ў пісьмовы ўжытак сваю мову*».
* У 1873 годзе ўкраінскі лексыкограф і этнограф  падаў у сваім слоўніку «*народныя ўкраінскія назвы*»: для Беларусі — «*Литва*», для беларуса — «*[[Ліцьвякі|литвак]], литвин, білорусець*».

## Украінскі арэал
Мовазнаўца  на падставе аналізу дакумэнтаў 1620-х гадоў прыйшоў да высновы, што тэрмінам «беларусцы» азначаліся таксама жыхары сучаснай Украіны: «*…родина де ее в Белой Руси в [[Фастаў|Хвастове]]; отец и мать были белорусцы, православные христианские веры*», «*…свели де ево в [[Кіеў|Киевский]] повет, жил у белорусца*», «*белорусцы: Михайло Иванов сын Гулянский, руское имя Анисим, сказал: родина де его в [[Астрог (горад)|Острожском]] повете <…> Ондрей Ларивонов сын Шкундеков, руское имя Перфирей, сказал: родина де его под [[Вішнявец (мястэчка)|Вишневцом]]*», «*…свели в Киев, жил у белорусца*», «*белорусцы: <…> Федор Мартынов сын мелник, а русское имя тож, сказал: родом де из-подо [[Львоў|Лвова]] зо [[Золачаў (горад)|Злочева]]*» (усе 1623—1624 гады).

Гісторык  зазначае, што з дапамогай раней неапублікаваных архіўных матэрыялаў колькасьць такіх прыкладаў значна павялічваецца. Найбольш красамоўныя зь іх тыя, у якіх Кіеў вызначаецца як места, дзе жывуць «беларусцы»: «*а в Киеве, де, только у белорусцов служба в Печерском монастыре*», «*а веры де, крестьянские в Киеве и по иным городом, где живут белорусцы, ещо не отымают*». Таксама ён зьвяртае ўвагу на паведамленьне маскоўскага ганца пра сытуацыю, што склалася ў Рэчы Паспалітай за часамі казацка-сялянскай вайны (ліпень 1649 году), дзе «беларусцамі» называюцца ў тым ліку жыхары зямель Украіны, што апынуліся пад уладай казакоў: «*А белорусцы, де, государь, всякие черные люди всех городов и уездов, которые за казаками, стоят против поляков с казаки заодно, а которые, де, государь, белорусцы в литовских городех поветныи люди, и те, де, неволею слушают Литвы*».

## Заўвагі

## Крыніцы

## Літаратура
* 

## Вонкавыя спасылкі
* Митин М. Белая Русь. Хроника употребления термина, Pawet.net, 21 красавіка 2017 г.

Катэгорыя:Беларусы