Дэмбраўская кадрыля

**Дэмбраўская кадрыля** — это мясцовы  пазаабрадавы парна-гуртавы танец  Шчучынскага раёна Гродзенскай вобласці.  Як і іншыя кадрылі, Дэмбраўская называецца ў адпаведнасці з мясцовасцю свайго існавання (аг. Дэмбрава). Танец “Дэмбраўская кадрыля” мае ўстойлівую кампазіцыю і рэгламентаваную лексіку. Танец выконвае шэсць пар. Складаецца кадрыля з трох кален. Уваходзіць у спіс нематэрыяльнай культурнай спадчыны Рэспублікі Беларусь.

## Веды і навыкі, якія могуць быць карыснымі і цікавымі сучасным спажыўцам

За час існавання танца накапіліся веды і ўменні, якія перадаваліся з пакалення ў пакаленне. Важным навыкам з’яўляецца навучанне уменню слухаць і адчуваць музыку, фарміраваць уменне разумець “мову” руху, навучаць культуры зносін і паводзін у соцыўме. Тэхніка выканання побытава танца “Дэмбраўская кадрыля”, якая з’яўляецца яскравай адметнасцю традыцыйнай танцавальнай культуры Шчучыншчыны, мае значны мастацкі патэнцыял, які можа быць выкарыстаны і раскрыты пры пастаноўцы сучаснага харэаграфічнага нумара, як прафесіяналамі, так і аматарамі танцавальнага мастацтва. Малюнак танца адрозніваецца сваёй асаблівасцю, якая можа быць выкарыстана на прафесійнай сцэне, як асобны самастойны танец, так і яго элементы могуць паслужыць асновай для стварэння новых танцавальных малюнкаў. Акрамя выкарыстання танца ў конкурсах, якія накіраваны на вывучэнне і падтрымку традыцыйнай культуры і святаў народнага календара, ён можа выступаць выдатным спосабам для прыцягнення турыстаў. У апошні час назіраецца тэндэнцыя цікавасці турыстаў да традыцыйнай культуры, звычаяў, мясцовага фальклору, танец можа выступаць важным інструментам для прыцягнення турыстаў у рэгіён.

## Актуальныя cацыяльныя і культурныя функцыі

Цікавыя і багатыя танцавальныя традыцыі Шчучыншчыны, Дэмбраўскага краю, іх практыка і выкарыстанне выклікае гонар за сваю малую радзіму, як у жыхароў вескі, так і супрацоўнікаў дзяржаўнай установы культуры “Шчучынскі раённы цэнтр культуры і народнай творчасці”. Танец асаблівы сваёй перадачай з пакалення ў пакалення, што выконвае функцыю культурнага самавызначэння чалавека. Служыць сродкам перадачы ведаў, вопыту, самасцвярджэння чалавека, дачынення да традыцыйнай культуры сваіх продкаў. Кожны жыхар мясцовасці, дзе танчыць Дэмбраўскую кадрылю імкнецца захаваць, зберагчы і передавать сваю культурную спадчыну, якая перадавалася з пакалення ў пакаленнні. Праз пасрэдніцтва танца людзі знаёмяцца паміж сабой, перадаюць свае веды, уменні, культурныя традыцыі, знаёмяцца з мінулым. Танец адлюстроўвае сацыяльныя працэсы, узаемаадносіны людзей.

## Арганізацыі (няўрадавыя, грамадскія, дзяржаўныя), якія спрыяюць практыцы перадачы элемента

Аддзел культуры і дасуга “Дэмбраўскі сельскі Дом фальклору”; дзяржаўная ўстанова культуры “Шчучынскі раённы цэнтр культуры і народнай творчасці”; Дэмбраўскі сельскі выканаўчы камітэт; адкрытае акцыянернае таварыства “Демброво”; Шчучынскі раённы выканаўчы камітэт.

## Паходжанне элемента

Кадрылі, што ўтвараюць вялікую групу ў беларускім харэаграфічным фальклоры, атрымалі шырокае распаўсюджанне ў Беларусі на працягу ХХ ст. і існавалі ў розных мясцовых варыянтах, напрыклад "Дэмбраўская кадрыля". У сваёй аснове кадрыля – танец іншаземнага паходжання - у Англіі гэты танец пад назва "Контрданс" быў добра вядомы ўжо ў XVII ст.. На працягу XVIII ст. танец распаўсюджваецца па ўсёй Еўропе пад рознымі назвамі – экасэз, катыльён, лансье, кадрыля. У ХІХ ст. на тэрыторыі сучаснай Беларусі пачынаецца працэс асіміляцыі танца з традыцыямі мясцовай танцавальнай культурай. Беларусам імпануюць прастата рухаў, разнастайнасць пабудоў, блізкіх па малюнку іх танцавальнай творчасці. У выніку нарадзіліся танцы, якія набылі новую мастацкую форму, нацыянальны каларыт, вызначэнне "народны". Менавіта бачнае месца ў харэаграфічнай культуры займае кадрыля. Кадрыля – народны танец, заўсёды спаўняецца весела, забіяцка, зладжана, з іскрыстым народным гумарам. З цягам часу беларускія варыянты кадрылі захаваалі толькі асноўныя кампазіцыйныя матывы агульнаеўрапейскага танца, самі ж фігуры, іх малюнак, рух, манера - усё трансфармавалася ў арыгінальны танец. Выкананне кадрылі ў побыце адзначаецца свабоднай натуральнасцю і вызначаецца мясцовымі густамі. У Гродзенскай вобласці кадрылі спаўняюцца з акцэнтам на 1-ю чвэрць такта стрымана, простым крокам, які захоўваецца і ў “Дэмбраўскай кадрылі” Шчучынскага раёна, аднак у складзе арыгінальных пераходаў. Па апытаннях носьбітаў вядома, што кадрыля на Шчучыньшчыне была шырока распаўсюджана ў такіх вёсках, як Стараўшчына і Красляне, якія знаходзяцца побач з Дэмбрава. У 20-30-ыя гг. ХХ ст. танец выконваўся на вячорках, якія ладзіліся ў той мясцовасці. Сакута Іван Сяргеевіч распавядаў пра тое, што будучы 7-8-гадовым хлопчыкам, ён бачыў як танцуюць “Дэмбраўскую кадрылю” ягоныя бацькі і дзяды (якія на той момант былі 70-90-гадовыя). Мясцовыя музыкі звычайна гралі мелодыю танца на гармоніку, бубне або барабане, у сярэдзіне 80-ых гадоў ХХ ст. да іх далучылася скрыпка. У час Вялікай Айчыннай вайны выкананне кадрылі перарвалася. У пасляваенныя гады “Дэмбраўская кадрыля” была менш распаўсюджана, у сувязі з тым, што імпрэзы і вячоркі с цягам часу страчвалі сваю папулярнасць. Этап аднаўлення прыпадае на 60-80-я гады ХХ ст., калі танец зноў стаў выконвацца на вяселлях і вячорках. У пачатку 1970-ых гадоў пачалося больш грунтоўнае вывучэнне танцу спецыялістамі, з’явілася яго сцэнічнае ўвасабленне. У 90-х гг. падчас вывучэння танцавальнага фальклору Шчучынскага раёну, Дэмбрава наведаў і зрабіў відэазапіс танцу вядомы беларускі этнахарэограф М.А.Козенка. У 2006 ён змясціў падрабязнае апісанне ўсіх фігур і рухаў Дэмбраўскай кадрылі, а таксама яе музычнае суправаджэнне ў трэцім томе “Гродзенскае Панямонне” шасцітомнага выдання “Традыцыйная мастацкая культура Беларусаў”(апісанне танца дадаецца). Шмат намаганняў для захавання “Дэмбраўскай кадрылі” прыкладзена братам і сястрой Аўсейчык Уладзімірам Пятровічам і Аўсейчык Нінай Пятроўнай с аграгарадка Дэмбрава. У 90-ых гг. ХХ ст. Ніна Пятроўна працавала загадчыцай Дэмбраўскага клуба. Яна збірала матэрыял для захавання кадрылі пры дапамозе сталых людзей в. Стараўшчына. Жыхар вескі Антон Драгун паказваў рухі і фігуры танца. Гэты танец спачатку танцавалі толькі дарослыя, але паступова пачалі танцаваць і дзеці. У 1996 годзе быў заснаваны фальклорны калектыў “Дэмбраўская кадрыля” на базе Дэмбраўскага сельскага Дома фальклору і народных традыцый. У 2008 годзе калектыў атрымаў званне “узорны” ўжо пад назвай “Скарбоначка”. За гады свайго існавання ў гэтым калектыве займаліся амаль усе дзеці аг. Дэмбрава. Яны вывучалі не толькі Дэмбраўскую кадрылю, але і іншыя побытавыя танцы, якія танцаваліся моладдзю ў дадзенай мясцовасці: “Полька-бабачка”, “Падыспань”, “Нарэчанька”, “Лявоніха” і іншыя. Мясцовыя варыянты танцаў “Лысы”, “Кракавяк”, якія аднавіла “Скарбоначка” маюць свае адметныя рысы, якія выразна адрозніваюць іх ад іншых танцаў Гродзеншчыны. На працягу сваёй актыўнай творчай дзейнасці ўдзельнікі калектыву праводзілі майстар-класы, ладзілі вечарыны, праводзілі этнаграфічныя экспедыцыі, якія сталі важнай крыніцай ведаў аб танцавальных традыцыях рэгіёна. Таксама ўдзельнічалі ў шматлікіх конкурсах і фестывалях. Прымалі ўдзел у рэспубліканскім фестывалі фальклорнага мастацтва “Берагіня” у 2006 і 2012 гадах. За сваю актыўную дзейнасць і папулярызацыю беларускай традыцыйнай культуры ў 2016 годзе ўзорны фальклорны калектыў “Скарбоначка” атрымаў Ганаровую грамату Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь. На сённяшні дзень кадрылю танцуюць тры пакаленні дэмраўцаў ва ўзросце ад 8 да 50 гадоў. Дзейнічаюць дзве дзіцячыя танцавальныя групы па 6 пар, што ўказвае на трывалую пераемнасць танцавальных народных традыцый. У распаўсюджванні інфармацыі і папулярызацыі мясцовага танца сярод насельніцтва Беларусі важную ролю выконваюць СМІ. За час існавання танца і калектыву, які яго папулярызуе, было апублікавана больш за дваццаць публікацый, знята і выпушчана ў эфір многа відэаматэрыялаў пра адметную з’яву народнай культуры не толькі аг. Дэмбрава, але і Гродзеншчыны ў цэлым.

## Апісанне залежнасці элемента ад традыцыйнага культурнага ландшафта, у якім існуе элемент

Дэмбрава (Дамброва) – былая вёска, зараз мае статус аграгарадка, з’яўляецца цэнтрам Дэмбраўскага сельсавета. У XVI ст. Дзебрава, шляхецкае ўладанне ў Лідскім павеце, у XVIІ ст.у цэнтры вёскі меўся касцёл, пабудаваны з цэглы, акаймаваны бутавай агарожай з брамай. Касцёл – помнік архітэктуры барока. Жыхары Дэмбрава заўсёды адрозніваліся сваёй працавітасцю. Жанчыны займаліся рукадзеллем. Найбольш распаўсюджаны былі такія напрамкі народнай культуры як ткацтва, вышыўка, вязанне. Мужчыны, у сваю чаргу, займаліся лозапляценнем, разьбой па дрэву. У Дэмбрава і сёння жывуць і працуюць майстры па бляхарству (Ян Янавіч Собех) і разьбе па дрэву (Дзмітрый Аляксандравіч Скорб), якія праводзяць майстар-классы для дзяцей і моладзі, каб тыя пераймалі вопыт старэйшых. Адметным фактам з’яўляецца род музыкантаў Крыштаповічаў, якія жылі ў Дэмбрава і ладзілі вечарыны на працягу многіх гадоў у мясцовасці. Гралі на музычных інструментах, такіх як: бубен, гармонік, барабан, у сярэдзіне 80-ых гадоў ХХ ст. дабавілася скрыпка. На працягу ўсяго існавання адроджанага з 70-х гг. XX ст. танца, на дзіва ўстойліва захоўваецца традыцыйны культурны ланшафт аг. Дэмбрава. Да гэтага часу застаюцца папулярнымі вячоркі, святы, фальклорныя гульні, танцы, песні і абрады, якія ладзяцца пад кіраўніцтвам супрацоўнікаў мясцовага клуба. Кадрыля існуе ў вясковым асяроддзі, што прыдае ёй мясцовы каларыт і арыгінальнасць, тым самым прываблівае аматараў народных побытавых танцаў і турыстаў. Супрацоўніцтва мясцовых жыхароў з адміністрацыяй дзяржаўнай установы культуры “Шчучынскі раённы цэнтр культуры і народнай творчасці” садзейнічае захаванню “Дэмбраўскай кадрылі”, яе асаблівасцей, дае магчымаць папулярызаваць яе сярод іншых жыхароў вобласці, зацікаўленых у захаванні традыцыйнай культуры асобаў.

## Мова альбо дыялекты, якія выкарыстоўваюцца

Паўднёва-заходні дыялект беларускай мовыПаўднёва-заходні дыялект беларускай мовыПаўднёва-заходні дыялект беларускай мовыПаўднёва-заходні дыялект беларускай мовы.

## Матэрыяльныя аб’екты, якія звязаны з практыкай элемента

Неад’емнай часткай танца з’ўляюцца касцюмы, якія апранаюць жанчыны і мужчыны, каб станцаваць танец. Жаночы і мужчынскі строі рабіліся самімі жанчынамі, якія ткалі на кроснах і рабілі вышыўка на аддзенні. У апісанні строяў адлюстроўваюцца адметныя асаблівасці рэгіёну. Жаночы строй аг. Дэмбрава. Касцюм складаецца з кашулi з прамым рукавом сабраным на манжэту. Кашуля зашпiльваецца на 1 гузiк. Вышыўка крыжыкам. Арнамент – геаметрычны чырвонага i чорнага колераў. Выраз гарлавiны авальнай формы. Спаднiца шэрага колеру ў клетку запрасавана ў складкi, даўжыня – да паловы голенi. Фартух аздоблены арнаментам чырвонага i чорнага колераў. Галаўны ўбор - шаўковыя стужкі-завязкi (ружовыя). Мужчынскі строй аг. Дэмбрава.Кашулi з прамым рукавом сабраным на манжэту. Кашуля зашпiльваецца на 2гузiка. Рукавы прамыя з манжэтай, якая зашпiльваецца на 1 гузiк. Каўнер-манiшка, манжэты рукавоў і ніз кашулі аздоблены вышыўкай. Арнамент раслiнна-геаметрычны чырвонага i чорнага колераў. Пояс шырокi, узор геаметрычны, кампазiцыя трохчасткавая дарожкавая. Уздоўж пояса iдуць вузкiя безузорныя рознакаляровыя палоскi цёмна-бэзавага, чырвонага, шэрага колераў. Канцы пояса ўпрыгожаны махрай.

## Іншыя нематэрыяльныя элементы, звязаныя з практыкай элемента

Для выканання танца на вечарынах было неабходна музычнае суправаджэнне (запісаная партытура побытавага танца “Дэмбраўская кадрыля”). У Дэмбраўскім рэгіёне выкарыстоўваліся такія інструменты, як гармонік, барабан, бубен, скрыпка. На кожную вечарыну запрашаліся музыкі, у Дэмбрава гэта музыканты сям’і Крыштаповічаў. Сёння большасць народных музыкаў Шчучынскага раёну добра ведаюць “Дэмбраўскую кадрылю” і гатовы зайграць яе для танцораў. Акрамя “Дэмбраўскай кадрылі” выконваюцца і іншыя народныя танцы такія як, “Лысы”, “Кракавяк”, “Падыспань”, “Лявоніха”, “Нарэчанька”, “Полька-бабачка” і іншыя. “Лысы” і “Кракавяк” увогуле з’яўляюцца адметнымі танцамі для Дэмбраўскага рэгіёну.

## Мадэлі перадачы элемента ў супольнасці

Адным з традыцыйных спосабаў перадачы вопыта, культуры, звычаяў з’яўляецца сям’я і асяроддзе, якое акружае чалавека. Дэмбраўскую кадрылю танцуюць тры пакаленні, што ўказвае на пераемнасць танцавальных народных традыцый. Таксама, адной з важных і найбольш відавочных мадэляў, з’яўляецца перадача элемента праз заняткі ў клубным фарміраванні – узорным фалькорным калектыве “Скарбоначка” аддзела культуры і дасуга “Дэмбраўскі сельскі Дом фальклору”. З малых гадоў дзеці, якія займаюцца ў калектыве, вывучаюць і танцуюць “Дэмбраўскую кадрылю”. Другім спосабам перадачы танца, з’яўляецца перайманне ад блізкіх людзей: ад маці да сына ці дачкі, ад дзяцей да бацькоў. Гэты танец выконваенцца на мерапрыемствах, якія арганізоўваюць самі жыхары: вяселле, святы, прысвечаныя дню нараджэння, на Вялікдзень, Каляды. Танец танцуется ў асяроддзі сваякоў і суседзяў.

## Пагрозы для існавання і перадачы элемента

З кожным годам колькасць жыхароў аг. Дэмбрава памяншаецца (няма натуральнага прыросту насельніцтва). На фоне ўрбанізацыі шматлікія ўдзельнікі калектыву і людзі, якія непасрэдна танчаць кадрылю, пераязджаюць у горад, за кошт гэтага яны меньш увагі надаюць танцу. Нажаль, амаль адсутнічае праграма па фінансавай падтрымцы, якая магла б спрыяць развіццю, удасканаленню і папулярызацыі побытавага танца “Дэмбраўская кадрыля”.

## Литература
* Аутентичный фольклор: проблемы изучения, сохранения, подражания: сборник научных трудов участников Международной научно-практической конференции (памяти З. Можейко) (Минск, 29 -30 апреля 2018 г.) - Минск: БГУКМ, 2018. - 225 c
* Кодекс Республики Беларусь О культуре. -  2017. – 272 с.
## Ссылки
* "Танец был и будет". Как в Щучинском районе продолжают традиции "Дембровской кадрили"https://www.belarus.by/ru/press-center/press-release/tanets-byl-i-budet-kak-v-schuchinskom-rajone-prodolzhajut-traditsii-dembrovskoj-kadrili_i_0000178457.html
* Мясцовы танец “Дэмбраўская кадрыля” Шчучынскага раёна Гродзенскай вобласці https://living-heritage.by/nks/7611/?sphrase_id=72988