Іван Мележ

**Іва́н Па́ўлавіч Ме́леж** (8 лютага 1921 — 9 жніўня 1976) — беларускі пісьменьнік, драматург, публіцыст. Народны пісьменьнік Беларусі (1972).

## Біяграфія

Нарадзіўся ў сялянскай сям’і ў вёсцы Глінішча Юравіцкай воласьці Рэчыцкага павету Гомельскай губэрні РСФСР (сёньня Хвойніцкі раён Гомельскай вобласьці). Пасьля заканчэньня сярэдняй школы №1 у Хвойніках уладкаваўся на працу ў Хвойніцкі райкам камсамолу. У 1939 годзе паступіў у Маскоўскі інстытут гісторыі, філязофіі і літаратуры. Зь першага курсу быў прызваны на службу ў войска. Улетку 1940 году ўдзельнічаў у вызваленьні Паўночнай Букавіны.

З самага пачатку Вялікай Айчыннай вайны на фронце. 20 чэрвеня 1942 году пад Растовам быў цяжка паранены ў правае плячо. Накіраваны на лячэньне ў Тбілісі. Пасьля жыў у Бугуруслане (Арэнбурская вобласьць, Расея).

З 1943 году на завочным аддзяленьні філялягічнага факультэту Беларускага дзяржаўнага ўнівэрсытэту, які працаваў у эвакуацыі на станцыі Сходня ў Маскоўскай вобласьці. Перавёўся на стацыянар і скончыў унівэрсытэт у 1945 годзе ўжо ў Менску, паступіў у асьпірантуру. У гэтым жа годзе ўступіў у Саюз пісьменьнікаў БССР. Выкладаў беларускую літаратуру ва ўнівэрсытэце, працаваў у рэдакцыі літаратурнага часопіса «Полымя», у апараце ЦК КПБ. У 1966 годзе Іван Мележ становіцца сакратаром Саюзу пісьменьнікаў БССР, у 1971—1974 намесьнік старшыні гэтай арганізацыі. Адначасова з 1967 да 1976 году дэпутат Вярхоўнага Савету БССР.

Жонка Лідзія Якаўлеўна. Дзеці — Людзьміла і Ларыса.

## Творчасьць
У 1939 годзе дэбютаваў у літаратуры вершам *«Радзіме»* (газэта *«[[Чырвоная зьмена]]»*). Упершыню празаічны твор Івана Мележа апублікаваны ў 1943 годзе ў газэце *«Бугурусланская праўда»*. Выдаў зборнікі аповесьцей і апавяданьняў *«У завіруху»* (1946) *«Гарачы жнівень»* (1948), *«Заўсёды наперадзе»* (нарыс, 1948), *«Блізкае і далёкае»* (1954), *«У гарах дажджы»* (1957), *«Што ён за чалавек»* (апавяданьні, аповесьці, нарысы, 1961), *«Жыцьцёвыя клопаты»* (нарысы, эсэ, крытычныя артыкулы, 1975), *«Белыя вішні і яблыні»* (1976), *«Першая кніга: Дзёньнікі, сшыткі, з запісных кніжак»* (1977). Аўтар раману *«Мінскі напрамак»* (1952, дапрацаванае выданьне ў 1974), цыкла раманаў *«Палеская хроніка»* — *«Людзі на балоце»* (1962), *«Подых навальніцы»* (1966) і «*Завеі, снежань*» (1978). У 1969—1971 выйшаў збор твораў у шасьці, у 1979—1985 — у 10 тамах.

Напісаў п’есы *«Пакуль вы маладыя»* (1956, асобнае выданьне ў 1958, пастаўлена ў 1957), *«Дні нашага нараджэньня»* (апублікавана й пастаўлена ў 1958), аднаактоўку *«Хто прыйшоў уночы»* (1959, асобнае выданьне ў 1966). Па раманах *«Людзі на балоце»* і *«Подых навальніцы»* Беларускім тэлебачаньнем створаны ў 1996 годзе спэктакль. Беларускім тэатрам імя Янкі Купалы пастаўлены ў 1966 годзе спэктакль *«Людзі на балоце»*, Гомельскім абласным тэатрам — *«Подых навальніцы»* (1977), у 1989 годзе — *«Страсьці эпохі»* (паводле раману *«Завеі, снежань»*).

### Зборнікі
* «У завіруху» (1946)
* «Гарачы жнівень» (1948)
* «Заўсёды наперадзе» (нарыс, 1948)
* «Блізкае і далёкае» (1954)
* «У гарах дажджы» (1957)
* «Што ён за чалавек» (апавяданьні, аповесьці, нарысы, 1961)
* «Жыцьцёвыя клопаты» (нарысы, эсэ, крытычныя артыкулы, 1975)
* «Белыя вішні і яблыні» (1976)
* «Першая кніга: Дзёньнікі, сшыткі, з запісных кніжак» (1977)

### Раманы
* «Менскі напрамак» (1952, дапрацаванае выданьне выйшла ў 1972)
* «Людзі на балоце» (1962, экранізаваны ў 1981 годзе)
* «Подых навальніцы» (1966, экранізаваны ў 1982 годзе)
* «Завеі, сьнежань» (1978)

### П’есы
* «Пакуль вы маладыя» (1956, пастаўленая ў 1957, асобнае выданьне — 1957)
* «Дні нашага нараджэньня» (1958)
* «Хто прыйшоў уночы» (1959, асобнае выданьне — 1966)

Па матывах раманаў «Людзі на балоце», «Подых навальніцы» і «Завеі, сьнежань» у 1982 годзе зьняты фільм «Апейка».

## Узнагароды
* Літаратурная прэмія імя Якуба Коласа (1962) за раман «Людзі на балоце»
* Народны пісьменьнік БССР (1972)
* Ленінская прэмія (1972) за раманы «Людзі на балоце» і «Подых навальніцы»
* Дзяржаўная прэмія БССР імя Якуба Коласа (1976) за зборнік крытычных нарысаў і артыкулаў «Жыцьцёвыя клопаты» (пасьмяротна)

## Ушанаваньне памяці

У гонар Івана Мележа названая вуліца ў Менску.

25 траўня 2021 году Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь выпусьціў у абарачэньне памятныя манэты «Іван Мележ. 100 гадоў». Срэбраныя манэты мелі намінал 20 рублёў, а медна-нікелевыя па рублі. На рэвэрсе быў адлюстраваны партрэт Івана Мележа. Чаканку ажыцьцявіў «Літоўскі манэтны двор».

## Мележы не з-пад Прагі

У мэтрычных кнігах 1795—1851 гадоў Алексіцкай Сьвята-Мікалаеўскай царквы, да прыходу якой належала вёска Глінішча,  прозьвішча, нібы *па-вясковаму* (?), запісвалася як Мале́жык. Тое ж і ў рэвізіі 1811 г. У рэвізіі 1834 г. упершыню сустрэтае прозьвішча Ме́леж (*Мѣлежъ*). Згодна з інвэнтаром 1845 г. у маёнтку Глінішча і Азярын пана Рыгора, сына Станіслава, Аскеркі, у вёсцы Глінішча пражывалі браты 52-х гадовы Іван і 57-мі гадовы Андрэй Іванавыя Мале́жы зь сямействамі, 28-мі гадовы Ігнат Хведараў Мале́ж з 25-ці гадовай жонкай Просяй. У рэвізіі 1850 г. таксама названыя Мале́жы. Гэты варыянт прозьвішча ад 1855 г. (*Игнатій Федоровъ Малѣжъ*) і надалей у мэтрыках ужываўся стала. У рэвізіі 1858 г. ізноў — Мележ. У мэтрыцы 1878 г. працягвалі пісацца Малежамі. Недзе ад 1890 г., імаверна, з волі шматгадовага юравіцкага валаснога старшыні Хведара Ігнатавага ўжывалася выключна форма Ме́леж. Магчыма, дзеля таго і была створана збольшага іранічная сямейная легенда, зь якой вынікае нібыта*род пайшоў ад чэха Ігната Мелешака аднекуль з-пад Прагі. Нейкім чынам Мелешак служыў у *рускім* войску. Прыйшоў аднойчы з сябрам, юравіцкім хлопцам, на пабыўку ў вёску Глінішчы — на радзіму ж далёка. І закахаўся тут у мясцовую дзяўчыну-прыгажуню Кацярыну. Прайшоў тэрмін службы ў войску, маладыя пабраліся шлюбам. Было ў іх дзесяць дзяцей, сярод іх сын Фёдар. Прозвішча сваё на новай радзіме перайначыў — стаў Мележам. Марыў іншы раз: «Эх, пабываем мы, дзеткі, калі-небудзь у Залатой Празе…»*
Легенда пераказана са слоў роднай сястры І. П. Мележа Тамары Аляхновіч. На самай жа справе маецца зьвестка пра тое, як 1 (13) лістапада 1836 г. 19-ці гадовы глінішчанец Ігнат Хведараў Малежык ажаніўся з 16-ці гадовай вадовіцкай дзяўчынай Эўфрасіньняй (не Кацярынай), дачкой Міхайла Сьцяпанавага Борыса. 25 чэрвеня (7 ліпеня) 1838 г. у іх нарадзіўся сын Мікіта. Далей — болей. На 1858 г. у сужэнцаў было ўжо чатыры сыны — Мікіта (20 г.), Пракоп (17), Хведар (11), Хама (9) і дзьве дачкі — Сьцепаніда (14) і Аўдося (3). У войску Ігнат ніколі не служыў.

Зьвесткі пра Ігнатавых бацьку і дзеда. У мэтрыцы 1795 г. сутракаецца датаваны 11-м лістапада запіс пра шлюб 17-ці гадовага Хведара Гаўрылавага Малежыка з Матрунай, дачкой Міхала Віньніка; сьведкамі тады выступілі Іван Малежык і Павал Швец. У мэтрыках 1801 і 1802 гадоў маюцца запісы пра сьмерць і пахаваньне 49-ці гадовага Гаўрылы Малежыка і 56-ці гадовага Піліпа Іванавага Малежыка.

Пэўна, людзі з прозьвішчам Малеж або Малежык жылі ў Глінішчы яшчэ за часоў Рэчы Паспалітай, г. зн. задоўга да таго, як для іх зьявілася павіннасьць служыць у расейскім войску. Усё паказвае на тое, што з Чэхіі на Беларусь першы з Малежыкаў наўрад ці прыходзіў. Прынамсі, то ня мог быць Ігнат, прадзед пісьменьніка.

Што да рэдкасьці прозьвішча Мележ, маўляў, сустракаецца адно ў Глінішчах. Падобна, свой выгляд яно набыло, ці ня дзеля большай мілагучнасьці, намаганьнямі бацькі Ігната і сына Хведара — юравіцкіх валасных старшыняў, асобаў публічных.

## Заўвагі

## Крыніцы

## Літаратура
* Драздова, Зінаіда Уладзіміраўна. Майстэрства слова: Моўна-стылявыя асаблівасці «Палескай хронікі» Івана Мележа / З. У. Драздова; АН Беларусі. Ін-т літаратуры імя Я. Купалы. — Мн.: Навука і тэхніка, 1993. — 136 с. — ISBN 5-343-00967-0.
* Ляшук, Вера Якаўлеўна. Іван Мележ у школе: Дапаможнік для настаўнікаў агульнаадукацыйных устаноў / В. Я. Ляшук. — Мн.: Аверсэв, 2002. — 191 с. — (Вывучэнне творчасці пісьменніка) (Школьнікам, абітурыентам, навучэнцам.). — ISBN 985-478-023-6.
* Кулешов, Ф. И. Подвиг художника: литературный путь И. Мележа. — Минск : Изд-во БГУ им. В. И. Ленина, 1982.
* Мележ Іван // 
* Мележ Іван // Іван Мележ. Людзі на балоце. — Мн.: Мастацкая літаратура, 2002.

## Вонкавыя спасылкі
* Кароткая біяграфія на старонцы «Беларускія літаратары»
*  
* Творы на «Беларускай Палічцы»
* Апавяданьні Івана Мележа на сайце «Студенческая библиотека»

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Хвойніцкім раёне
Катэгорыя:Беларускія драматургі
Катэгорыя:Беларускія літаратары
Катэгорыя:Беларускія публіцысты
Катэгорыя:Ляўрэаты Літаратурнай прэміі імя Якуба Коласа