open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Касьцёл Сьвятога Станіслава Косткі і калегіюм езуітаў (Бабруйск)

**Касьцёл Сьвятога Станіслава Косткі і кале́гіюм езуі́таў** — помнік архітэктуры XVII—XVIII стагодзьдзяў у Бабруйску. Знаходзіцца ў Старым Месьце (цяпер тэрыторыя фартэцыі), на гістарычным Рынку. Твор архітэктуры барока. Разам з кляштарам быў цэнтрам езуіцкай рэзыдэнцыі.

Комплекс складаўся з касьцёла, будынка калегіюму і гаспадарчых пабудоваў. У XIX ст. расейскія ўлады часткова зруйнавалі касьцёл і цалкам зьнішчылі калегіюм.

## Гісторыя

### Вялікае Княства Літоўскае

У 1615 годзе староста Пётра Трызна заснаваў у Бабруйску касьцёл. У 1625 годзе драўляны касьцёл перадалі езуітам. Сярод архітэктараў былі Ўладзіслаў Дзягілевіч (1699—1700), Казімер Мацелякоўскі (1735—1736), Тамаш Жаброўскі (1746), Габрыэль Лянкевіч (1747—1748) і Францішак Карава (1757—1758). Вядома таксама пра ўдзел у будаваньні ў 1732—1747 гадох муляра Якуба Руофа.

Мураваны езуіцкі касьцёл, асьвечаны ў імя Сьвятога Станіслава Косткі, збудавалі ў стылі барока ў 1745—1747 гадох паводле праекту віленскага архітэктара Тамаша Жаброўскага. Пры касьцёле дзеялі бібліятэка, пяцігадовая школа і тэатар, першы ўпамін пра які датуецца 1760 годам — тут ставіліся п’есы рэлігійнага зместу.

### Пад уладай Расейскай імпэрыі

Па другім падзеле Рэчы Паспалітай (1793 год), калі Бабруйск апынуўся ў складзе Расейскай імпэрыі, касьцёл пэўны час працягваў дзеяць. Аднак пры будаваньні ў першай палове ХІХ ст. крэпасьці расейскія ўлады зачынілі касьцёл і карэнным спосабам перабудавалі яго пад цэйхгаўз (зьнішчылі вежы).

### Найноўшы час
За савецкім часам у будынку касьцёла была гаўптвахта.

## Архітэктура

Помнік архітэктуры барока. Гэта 3-нэфавая базыліка без трансэпту. Над галоўным фасад узвышаліся дзьве вежы, на адной зь якіх быў гадзіньнік з боем, а на другой — матэматычны компас. Вежы падзяліліся на тры ярусы, паміж верхнімі чацьверыкамі зьмяшчаўся фігурны франтон з валютамі. Прэзьбітэрыюм меў паўкруглае завяршэньне, з бакоў вімы месьціліся дзьве сымэтрычныя закрысьціі.

Усярэдзіне нэфы перакрываліся цыліндрычнымі скляпеньнямі з распалубкамі на здвоеных падпружных арках, якім на фасадах адпавядалі здвоеныя пілястры, у чым можна бачыць прыкмету позьняга барока. Пры ўваходзе месьціўся «хор мураваны на 2 філярах з сходамі з абодвух бакоў». Невялікія хоры разьмяшчаліся таксама над закрысьціямі. Галоўны аўтар, які ўлучаў 8 позьнебарочных скульптураў сьвятых (у тым ліку скульптуры сьвятых Ігната, Бергіяша, Ксавэрыя, Станіслава), 6 бакавых аўтароў, амбон і ўсё сакральнае начыньне інтэр’еру былі драўлянымі. Яго зрабілі майстры Язэп Шыла і Антон Марціноўскі. Сьцены аздаблялі фрэскі, а сярод абразоў знаходзіліся сармацкія данатарскія партрэты караля Жыгімонта Вазы й Пятра Трызны.

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* Габрусь Т. Наша «езуіцкае» барока // Наша вера. № 1 (15), 2001.

## Вонкавыя спасылкі
* 
* 

Бабруйск
Бабруйск
Бабруйск
Катэгорыя:Касьцёлы Бабруйску
Бабруйск
Осіек

**О́сіек** (, ) — найбуйнейшы горад харвацкай Славоніі, чацьверты паводле велічыні горад у Харватыі і адміністрацыйны цэнтар Осіецка-Баранскай жупаніі. Месьціцца на правым беразе ракі Дравы.

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт гораду Осіеку
* Cайт гораду Осіеку
(15760) Альбіён

**(15760) Альбіён** (таксама можа пазначацца **1992 QB<sub>1</sub>**) — першы выяўлены пасьля адкрыцьця Плютону й Харону аб’ект поясу Койпэра. Ён быў адкрыты ў 1992 годзе. На дадзены момант яго адносяць да к’юбіванаў — аб’ектаў Галоўнага поясу Койпэра. Тэрмін *к’юбівана* паходзіць ад ангельскага пазначэньня «Q B one oh» ( — «к’ю-бі-ўан-а»).

Альбіён быў выяўлены Дэвідам Джуітам і Джэйн Лу ў абсэрваторыі на гары Маўна-Кэа на Гаваях. Адкрывальнікамі аб’ект быў названы «Смайлі», але, так як астэроід з такой назвай ужо існуе (астэроід 1613 Смайлі), то гэтае імя ня прыжылося. Пасьля аб’екту быў прысвоены нумар 15760.

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 

Катэгорыя:Пояс Койпэра
Катэгорыя:Сонечная сыстэма
Цягнік 1оты (гісторыя першая)

***Цягнік 1оты (гісторыя першая)*** (niamuzyka) — першы альбом PANaNieba.

## Апісаньне
Запіс распаўсюджваўся толькі праз Інтэрнэт.

## Зьмест
# цягнік (інтра)
# валацуга (муз.: DJ Hit-r; сл.: Хвядот; чытаньне: Хвядот, Сьведак)
# навошта (скіт)
# дарога (муз.: DJ Hit-r; сл.: Хвядот, Сьведак; чытаньне: Хвядот, Сьведак)
# людзі (скіт)
# 1 такі (муз.: DJ Hit-r, Хвядот; сл.: Хвядот; чытаньне: Хвядот; прыпеў: Сьведак)
# пэсымізм (скіт)
# сьцены сыстэмы (муз.: DJ Hit-r; сл.: Сьведак, Хвядот; чытаньне: Хвядот, Сьведак)
# мы хочам новага! (скіт)
# калі-небудзь будзе (муз.: DJ Hit-r; сл.: Хвядот; чытаньне: Хвядот, Сьведак)
# чух-чух-чух... (скіт)
# малекулы ілюзый (муз.: Мэтамарфоза (ИМ); сл.: Сьведак; чытаньне: Сьведак)

## Вонкавыя спасылкі
* PANaNieba — Афіцыйная старонка
* ЖЖ Хвядот

Катэгорыя:Альбомы PANaNieba
Парсэк

**Парсэ́к** (скарочана **пк**) — распаўсюджаная ў астраноміі пазасыстэмная адзінка вымярэньня адлегласьці. Назва ўтвараецца ад '''пар'''алякса кутняй '''сэк'''унды й пазначае адлегласьць да аб’екта, гадавая трыганамэтрычная паралякса якога роўная адной кутняй сэкундзе.

Паводле іншага эквівалентнага азначэньня, парсэк — гэтая такая адлегласьць, зь якое сярэдні радыюс зямной арбіты (роўны 1 а. а.), пэрпэндыкулярны прамяню зроку, бачны пад кутом 1″.

: **1 пк** = \frac{360\cdot60\cdot60}{2\pi} а. а. = 206&nbsp;265 а. а. = 3,08568×1016 м = 30,8568 Пм (пэтамэтраў) = 3,2616 сьветлавых гадоў.

Выкарыстоўваюцца таксама кратныя адзінкі: кіляпарсэк (кпк), мэгапарсэк (Мпк) і гігапарсэк (Гпк).

## Некаторыя адлегласьці ў парсэках
* 1 астранамічная адзінка складае 4,85×10−6 парсэк;
*  касьмічны апарат «Вояджэр-1» знаходзіўся на адлегласьці ад Сонца 0,00047&nbsp;пк. (96,9 а. а.);
* Дыямэтар воблака Оорта каля 0,6&nbsp;пк.;
* Адлегласьць ад Сонца да найбліжэйшай зоркі (Проксіма Цэнтаўра) складае прыкладна 1,3&nbsp;парсэка;
* Адлегласьць да цэнтра нашай Галяктыкі — каля 8 кіляпарсэк, дыямэтар Галяктыкі прыблізна 30 кпк.;
* Адлегласьць да туманнасьці Андрамэды 0,77 мэгапарсэк;
* Самая блізкая буйная скупнасьць галяктык, скупнасьць Дзевы, знаходзіцца на адлегласьці 18 Мпк.;
* Да гарызонту назіранага Сусьвету — каля 4&nbsp;Гпк.

## Глядзіце таксама
* Сьветлавы год
* Астранамічная адзінка
* Кілямэтар

Катэгорыя:Адзінкі вымярэньня даўжыні
Катэгорыя:Адзінкі вымярэньня ў астраноміі
Катэгорыя:Паралякса
Сонечная карона

**Со́нечная каро́на** — вонкавыя пласты атмасфэры Сонца, якія пачынаюцца ўслед за фотасфэрай, хромасфэрай і пераходнай вобласьцю. Межы кароны Сонца дагэтуль не ўсталяваныя, на сёньняшні дзень ясна, што яна працягваецца, прынамсі, да меж Сонечнай сыстэмы. Зямля, гэтак жа як і іншыя плянэты, знаходзяцца ўсярэдзіне карон.
Карона мае высокую тэмпэратуру — каля 1,5 млн. К. Прычына такой высокай каранальнай тэмпэратуры дагэтуль да канца не ясная, магчыма, карону награваюць струмені хваль, якія ўтварыліся ў падфотасфэрных пластах.
Шчыльнасьць кароны малая, таму яна ня бачная на фоне яркага выпраменьваньня шчыльных пластоў Сонца. Асноўная структура, назіраная ў кароне — каранальныя аркі. Каранальныя аркі ўяўляюць з сябе завесу або сыстэму завес магнітнага поля з плязмай падвышанай шчыльнасьці.

Падчас зацьменьняў пры назіраньнях у белым сьвятле карона бачная як прамяністая структура (глядзіце малюнак), форма й структура якой залежыць ад фазы сонечнага цыклу. У эпоху максімуму сонечных плям яна мае параўнальна круглявую форму. Прамыя й накіраваныя ўздоўж радыюсу Сонцы прамяні кароны назіраюцца як у сонечнага экватара, так і ў палярных абласьцях. Калі жа плям мала, каранальныя прамяні ўтвораюцца толькі ў экватарыяльных і сярэдніх шыротах. Форма кароны становіцца выцягнутай. У канцавоссяў зьяўляюцца характэрныя кароткія прамяні, так званыя палярныя шчотачкі. Пры гэтым агульная яркасьць кароны памяншаецца.
Зьмены сонечнай кароны ў сонечным цыкле выявіў у 1897 году пулкаўскі астраном Аляксей Паўлавіч Ганскі.

Катэгорыя:Сонца
Палямарская абсэрваторыя

**Паляма́рская абсэрвато́рыя** — прыватная абсэрваторыя у акрузе Сан-Дыега (Каліфорнія), за 145 кілямэтраў на паўднёвы ўсход ад Маўнт-Ўілсанаўскай абсэрваторыі, на гары Паламар. Яна прыналежыць і кіруецца Каліфарнійскім тэхналягічным інстытутам (Калтэхам). Сама абсэрваторыя на дадзены момант складаецца з чатырох асноўных прылад: 200-цалёвы (5,08 мэтраў) тэлескоп Хэйла, 48-цалёвы (1,22 м) тэлескоп Самуэля Осчына, 18-цалёвы тэлескоп Шміта і 60-цалёвы тэлескоп-рэфлектар. Таксама ў абсэрваторыі захоўваецца Паламарскі інтэрфэромэтар.

## Вонкавыя спасылкі
* Старонка сайта Калтэха, прысвечаная Палямарскай абсэрваторыі
* Справаздача аб завяршэньні дасьледаваньняў зорнага неба ў Палямарскай абсэрваторыі

Катэгорыя:Астранамічныя абсэрваторыі ЗША
Катэгорыя:Каліфарнійскі тэхналягічны інстытут
Катэгорыя:Астранамічныя інстытуты і ўстановы
Катэгорыя:Сан-Дыега (акруга)
Фобас (неадназначнасьць)

**Фобас**:
* Фобас — спадарожнік плянэты Марс.
* Фобас — сын бога Арэса у грэцкай міталёгіі.
* «Фобас» — аўтаматычная міжплянэтная станцыя для вывучэньня Марса й Фобаса.
Нямузыка

**нямузыка** (niamuzyka) — другі альбом PANaNieba, які зьявіўся на сьвет у ліпені 2007 года.

## Гісторыя

## Апісаньне
Запіс распаўсюджваецца толькі праз Інтэрнэт.

## Зьмест
# intra / інтра
# nirvana / нірвана (муз.: Хвядот; сл., чытаньне: Хвядот, Сьведак)
# zmahar (m.v.) / змагар (м.в.) (муз.: Хвядот паводле 2pac; сл., чытаньне: Хвядот, Сьведак)
# mix / мікс (нямуз.: Хвядот; невакал: Сьведак, Хвядот)
# klubny mix / клюбны мікс (муз., сл., чытаньне: Хвядот Сьведак)
# paety biaź viežaŭ / паэты бязь вежаў (муз.: DJ Гіт-р; сл.: Хвядот; чытаньне: Хвядот, Сьведак)
# paśla / пасьля (муз., сл., чытаньне: Хвядот)
# apakalipsys (z udziełam Cmex) / апакаліпсыс (з удзелам Cmex) (муз.: Cmex; сл.: Хвядот; чытаньне: Сьведак, Хвядот)
# pračnucca / прачнуцца (нямузыка: Хвядот, Сьведак; сл., чытаньне: Хвядот)
# ślozy (mixtape) / сьлёзы (мікстэйп) (музыка: паводле G-Unit; словы: Сьведак; чытаньне: Сьведак, Хвядот)
# ciahnikovy śvistok / цягніковы сьвісток (муз.: DJ Гіт-р; сл.: Цьвік, Хвядот; чытаньне: Хвядот, Сьведак; бэквакал: КацяНя)
# doždž / дождж (муз.: Хвядот; сл., чытаньне: Сьведак)
# dym / дым (муз.: Хвядот; сл., чытаньне: Хвядот, Сьведак)
# niamuzyka / нямузыка (нямуз.: Хвядот, Сьведак; сл., чытаньне: Сьведак)
# za100jemsia / за100емся (муз., сл., чытаньне: Хвядот)

## Вонкавыя спасылкі
* PANaNieba - Афіцыйная Старонка
* ЖЖ Хвядот

Катэгорыя:Альбомы 2007 году Катэгорыя:Альбомы PANaNieba
Сьпіс плянэтападобных аб’ектаў

Гэтая табліца ўключае плянэты, карлікавыя плянэты й спадарожнікі плянэтных памераў (>1000 км у дыямэтры), уваходныя ў Сонечную сыстэму. Яна аб’ядноўвае інфармацыю аб аб’ектах плянэтных памераў у Сонечнай сыстэме й іх уласьцівасьцях, асабліва зважаючы на тыя, якія спэцыфічныя для плянэтападобных аб’ектаў і важныя для магчымай будучай калянізацыі Сонечнай сыстэмы. Таксама паказаная ўнутраная структура (плянэталягічная мадэль) для тых аб’ектаў, для якіх маюцца дадзеныя. Целы згрупаваныя па плянэта-спадарожнікавых сыстэмах і асноўных рэгіёнах Сонечнай сыстэмы. Спадарожнікі сьледуюць за аб’ектамі, вакол якіх яны зьвяртаюцца ў парадку ўзрастаньня адлегласьці. Для кожнай сыстэмы паказаная сумарная плошча ўсіх аб’ектаў плянэтных памераў, уваходных у гэтую сыстэму, і якія маюць цьвёрдую паверхню.

## Глядзіце таксама
* Экзаплянэта — плянэта, не прыналежная Сонечнай сыстэме
** Сьпіс экзаплянэтных сыстэм

## Крыніцы

Плянэтападобныя
Катэгорыя:Аб’екты плянэтнай масы
Арэс

**А́рэс**, **А́рэй** () — у старажытнагрэцкай міталёгіі бог падступнай, вераломнай вайны, сын Зэўса й Геры. Бацька Фобаса, Дэймаса, Эраса й Гармоніі (ад Афрадыты). Бацька Аскалафа й Іялмена (ад Астыёхі). Ад зьвяза з пляядай Стэропай нарадзіўся Эномай. Бацька амазонкі Антыёпы (Іпаліты). Бацька фракійскага цара Дыямеда. Ад шлюбу з бістонскай німфай нарадзіўся фракійскі цар Тэрэй.


Катэгорыя:Пэрсанажы «Адысэі»
Катэгорыя:Нашчадкі Геры
Катэгорыя:Нашчадкі Зэўса
Катэгорыя:Тракія ў старажытнагрэцкай міталёгіі
Катэгорыя:Алімпійскія багі
Катэгорыя:Багі вайны
Фобас (касьмічны апарат)

«**Фобас**» — сэрыя савецкіх аўтаматычных міжплянэтных станцыяў, прызначаных для дасьледаваньня Марсу і яго спадарожніка Фобасу.

Праект пад кіраўніцтвам акадэміка Сагдзеева быў пачаты на хвалі пасьпяховага супрацоўніцтва з заходнімі навуковымі арганізацыямі ў рамках праекту АМС «Вэга».

У 1988 году было запушчана 2 апараты-блізьнюкі. Зь іх адзін быў страчаны на этапе пералёту да Марсу. Другі здолеў выйсьці на арбіту чырвонай плянэты й выканаў немалую частку навуковай праграмы, але потым таксама быў страчаны.

На гэтым у савецкай праграме вывучэньня Марса прыйшоў канец. Запуск наступнага, ужо расейскага, апарата для дасьледаваньня Марсу — станцыі «Марс-96» у 1996 годзе — скончыўся няўдачай. Наступны расейскі апарат для дасьледаваньня Марсу й яго спадарожнікаў плянуецца запусьціць у 2009 годзе. Асноўнай мэтай апарату «Фобас-грунт» будзе зьяўляцца дастаўка на зямлю ўзору грунта з Фобасу.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Аўтаматычныя міжплянэтныя станцыі
Катэгорыя:Дасьледаваньне Марсу
Катэгорыя:Касманаўтыка Расеі
Марс (неадназначнасьць)

Назву **Марс** маюць:

* Марс — плянэта Сонечнай сыстэмы
* Марс — бог рымскага пантэону
* «Марс» — савецкі міжплянэтны касьмічны апарат для вывучэньня плянэты Марс і касьмічнай прасторы
* Марс — пляцоўка на топе складовай шчоглы
* Марс — вядома некалькі фільмаў з такой назвай
* Mars, Incorporated — амэрыканская харчовая кампанія
* Марс — шакалядны батончык аднайменнай амэрыканскай фірмы

## Населеныя пункты
### [[Беларусь]]
* Марс — пасёлак у Лоеўскім раёне Гомельскай вобласьці
* Марс — вёска ў Койданаўскім раёне Менскай вобласьці

### [[Расея]]
* Марс — вёска ў Мцэнскам раёне Арлоўскай вобласьці
* Марс — вёска ў Аўргазінскім раёне Башкартастану
* Марс — вёска ў Кушнарэнкаўскім раёне Башкартастану
* Марс — хутар у Падгаранскім раёне Варонескай вобласьці
* Марс — пасёлак у Барацінскім раёне Калускай вобласьці
* Марс — вёска ў Малмыскім раёне Кіраўскай вобласьці
* Марс — вёска ў Цаліковым раёне Курганскай вобласьці
* Марс — вёска ў Рускім раёне Маскоўскай вобласьці
* Марс — вёска ў Шарангскім раёне Ніжагародзкай вобласьці
* Марс — сяліба ў Краснасулінскім раёне Растоўскай вобласьці
Фобас (міталёгія)

**Фобас** ( — «страх») — адзін з спадарожнікаў-слуг бога вайны Арэса.

Катэгорыя:Старажытнагрэцкая міталёгія
Юпітэр (неадназначнасьць)

Назву **Юпітэр** маюць:
* Юпітэр — бог у старажытнарымскай міталёгіі, падобны з Зэўсам у старажытных грэкаў
* Юпітэр — 5-я плянэта Сонечнай сыстэмы
* Юпітэр (астралёгія)
* Юпітэр — балістычная ракета ЗША
* «Юпітэр» — магутны асьвятляльнік, ужывальны, у асноўным, на здымачных пляцоўках
* Юпітэр — вёска ў Койданаўскім раёне Менскай вобласьці Беларусі
Нэптун (неадназначнасьць)

**Нэптун**:
* Нэптун (плянэта) — плянэта Сонечнай сыстэмы
* Нэптун (астралёгія)
* Нэптун (міталёгія) — бажаство старажытнарымскага пантэона.
* Нэптун (элемэнт)
Плютон (неадназначнасьць)

**Плютон**:

* Плютон (карлікавая плянэта) — падвойная карлікавая плянэта (глядзіце таксама Харон (карлікавая плянэта)), да нядаўняга часу якая лічылася дзявятай плянэтай сонечнай сыстэмы.
* Плютон (астралёгія)
* Плютон (міталёгія) у рымскай міталёгіі — уладар замагільнага міру.
* Плютос — бог багацьця ў старажытнагрэцкай міталёгіі.
Дэймас (неадназначнасьць)

**Дэймас**:
* Дэймас — адзін з двух спадарожнікаў плянэты Марс.
* Дэймас — сын бога Арэса у грэцкай міталёгіі.
Дэймас (міталёгія)

У старажытнагрэцкай міталёгіі, **Дэймас** ( — «жах») — адзін з сыноў Арэса й Афрадыты, імпэрсаніфікацыя жаху. Ён, яго брат Фобас, багіня разладу Эрыс і багіня Эніё суправаджаюць Арэса ў бітвах. Асаф Гол, які адкрыў у 1877 году спадарожнікі Марса, назваў іх у гонар Дэймаса й Фобаса.

Катэгорыя:Старажытнагрэцкія багі
Эрыс

**Эрыс**:
* Эрыс (136199 Eris) — карлікавая плянэта, раней вядомая як 2003 UB313
* Эрыс — старажытнагрэцкая багіня разладу
Эрыс (міталёгія)

**Эры́с** ( — «*дужаньне, сутычка, сварка, разлад*») — у грэцкай міталёгіі пэрсаніфікацыя разладу.

Эрыс — сярод першасных касмаганічных сіл: яна дачка Нікс, унучка Хаосу (Гесіёд, «Тэаганія»). Хоць Эрыс спарадзіла голад, скрухі, бітвы, забойствы, спрэчкі, цяжбы, беззаконьне, яна жа спарадзіла працу. Адгэтуль у Гесіёда дзьве Эрыс: адна выклікае войны і варожасьць і нялюбая людзьмі, іншая — карысная людзям, прымушаючы іх змагацца ў працы.

Эрыс стала прычынай суперніцтва Афрадыты, Атэны й Геры (што прывяло да Траянскай вайны), кінуўшы на вясельлі Пэлея й Фэтыды яблык з надпісам «Найпрыгажэйшай» (яблык разладу).

У гонар Эрыс названая адна з карлікавых плянэт.

## Глядзіце таксама
* Дысномія (міталёгія) — дачка Эрыс, дух беззаконьня
* Лета — дачка Эрыс, маці харыт
Пэлей

**Пэлей** (ад грэцкага: Πηλεύς) — у грэцкай міталёгіі сын Эака, уладар мірмідонаў у Тэсаліі, удзельнік паходу арганаўтаў і Калідонскага паляваньня, муж Фэтыды і бацька Ахіла. Легенды аб Пэлее апісаныя ў «Андромаху» Эўрыпіда.

## Вонкавыя спасылкі

* Энцыкляпэдыя антычнай міталёгіі

Катэгорыя:Старажытнагрэцкая міталёгія
Катэгорыя:Удзельнікі Калідонскага паляваньня
Катэгорыя:Арганаўты
Катэгорыя:Міты Тэсаліі
Альтаір

**Альтаір** (α Aql / Альфа Арла) — найбольш яркая зорка сузор'я Арла і 12-я па яркасьці зорка на небе з бачным бляскам 0,77. Назва паходзіць ад арабскага «*ан-наср ат-таір*» (), што значыць «ястраб, які ляціць»

Альтаір зьяўляецца адной зь вяршынь «летне-восеньскага трохкутніка», які бачны ў Паўночным паўшар'і ў летнія і восеньскія месяцы. Гэта белая, гарачая зорка спэктральнага кляса «A7», знаходзіцца ўсяго ў 5 Парсэках ад Зямлі.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Арол (сузор’е)
Катэгорыя:Зоркі
Вінаградаў

**Вінагра́даў** (; да 1946 году — *Сэўлюш*) — раённы горад у Закарпацкай вобласьці ва Ўкраіне. Разьмешчаны на правым беразе ракі Цісы пад Чорнай гарой, на якой вырошчваецца вінаград. Плошча гораду — 50,6 тыс. км². Колькасьць насельніцтва — блізу 26 000 чалавек.

## Гісторыя
Упершыню ўзгадваецца ў 1262 годзе.

## Помнікі архітэктуры

* Вінаградаўскі замак (іншая назва - Канькаўскі замак) - замак у Закарпацьці, помнік архітэктуры нацыянальнага значэньня. Разьмешчаны на ўсходняй ускраіне Вінаградава, ля падножжа Чорнай Гары.
* Палац Перені — былы палац і парк барона Жыгманду Пэрэні‎, помнік архітэктуры нацыянальнага значэньня.
* Узьнясенскі касьцёл — помнік архітэктуры нацыянальнага значэньня. Будынак быў узьведзены ў 13 -15 стагодзьдзях, зьведаў некалькі перабудоў.
* Кляштар францысканцаў — помнік сакральнай архітэктуры, комплекс якога ўключае касьцёл 1516 году і прыбудаваны да касьцёла двухпавярховы будынак кельлі. Помнік архітэктуры нацыянальнага значэньня.
* Рэфармацкі касьцёл — каменны будынак, пабудаваны ў 1828-1872 гг. На фасадзе захаваліся архітэктурныя дэталі і элемэнты дэкору, у тым ліку портык над уваходам, мэталічная брама і арачны ўваход.
* Скульптура анёла-ахоўніка горада, усталяваная перад будынкам мясцовай рады, грэка-каталіцкай царквой (1796), а таксама былой сінагогай (XІX стагодзьдзе).

### іншыя помнікі

* Міні-скульптура саляному шахтару ў межах турыстычнага маршруту "Саляны шлях Закарпацьця". Знаходзіцца ў Канькаўскім замку.

Катэгорыя:Гарады Ўкраіны
Катэгорыя:Населеныя пункты Закарпацкай вобласьці
Зямля (неадназначнасьць)

**Зямля́**:
* Зямля — трэцяя ад Сонца плянэта Сонечнай сыстэмы
* Зямля — суб’ект фэдэрацыі ў Нямеччыне
* Зямля — суб’ект фэдэрацыі ў Аўстрыі
* «Зямля» — вядомы кінафільм 1930 году, рэжысэр якога — Аляксандар Даўжэнка
* Зямля — літара усіх славянскіх кірылічных альфабэтаў
* Зямля — праваднік, электрычны патэнцыял якога ўмоўна прымаецца за нуль
* Зямля (эканоміка) — адзін з трох чыньнікаў прадукцыі.

## Глядзіце таксама
* Сьвет (неадназначнасьць)
Эфэкт Магнуса

**Эфэкт Магнуса** — фізычная зьява, якая ўзьнікае пры абцяканьні струменем вадкасьці альбо газу цела, якое верціцца ў гэтым струмені. На цела пачынае ўзьдзейнічаць сіла, якая накіраваная пэрпэндыкулярна кірунку струменя.

Такая сiла — гэта вынік сумеснага дзеяньня розных фізычных працэсаў, такіх як зьяўленьне цыркуляцыі хуткасьцяў вакол цела і ўтварэньне сумежнага пласта ў асяродзьдзі вакол абцякальнага цела. Эфэкт быў упершыню апісаны нямецкім фізыкам Генрыхам Магнусам у 1853 годзе.

Цела, якое верціцца ў струмені вадкасьці альбо газу, стварае ў асяродзьдзі вакол сябе віхравы рух. Зь аднаго боку цела напрамак віхуры супадае зь напрамкам струменя, які абцякае цела і, адпаведна, хуткасьць руху асяродзьдзя з гэтага боку павялічваецца. Але з іншага боку цела напрамак віхуры процілегла напрамку руху струменя і хуткасьць руху асяродзьдзя памяншаецца. Такім чынам, паводле закону Бэрнулі, узьнікае рознасьць ціскаў, якая спараджае папярочную сілу. Напрамак гэтай сілы пэрпэндыкулярны кірунку струменя.

## Тэорыя

Паводле закону Кутта-Жукоўскага, сіла будзе абумоўленай цыркуляцыяй хуткасьці і будзе тым больш, чым больш гэтая цыркуляцыя:
::F =  \rho \cdot( V \times \Gamma ) 
Каэфіцыент пад'ёмнай сілы можа быць вызначаны з графікаў экспэрымэнтальных дадзеных зь выкарыстаньнем ліку Рэйнальдса.

## Эфэкт Магнуса для шара

Для **шара** (просты выпадак, калi хуткасьцi не залежаць ад кутняй каардынаты), цыркуляцыя хуткасьці вакол цела акрэсьліваецца як:
::\Gamma =  \omega\cdot R  \cdot 2\pi R 
дзе *R* — прамень (радыус) шара, *ω* — кутняя хуткасьць шара.
Наступнае ўраўненьне апісвае сілу, якая ствараецца, калі верціцца **шар**:
::F =  \rho \cdot V \cdot\omega \cdot R\cdot 2\pi\ R 
дзе *F* — пад'ёмная сіла, *<math>\rho</math>* — шчыльнасьць вадкасьці або газу, *V* — лінейная хуткасьць шара, *ω* — кутняя хуткасьць шара, *R* — прамень (радыус) шара.
Таксама можна напісаць гэтую сілу як:
::F = C \cdot \rho \cdot 2R \cdot {V^2\over 2}
дзе *C* — каэфіцыент пад'ёмнай сілы. Можна бачыць, што для **шара** каэфіцыент пад'ёмнай сілы будзе роўны:
::C = 2\pi \cdot {\omega R \over V}

## Прыклады

З прычыны эфэкту Магнуса зьмяняюцца траекторыі палёту футбольных і тэнісных мячоў.

## Вонкавыя спасылкі

* The Magnus Effect: Why do cricket balls swing and curveballs curve? — па-ангельску
* Ruprecht Nennstiel. How do bullets fly? — па-ангельску
* Lift of a rotating cylinder (NASA) — па-ангельску
* Ruprecht Nennstiel. How do bullets fly? (Old version, 1998) — па-ангельску
* pl.physik.tu-berlin.de Der Magnus-Effekt (pdf) — па-нямецку
* Efecto Magnus — па-гiшпаньску
* El efecto Magnus y el movimiento de la pelota deportiva — па-гiшпаньску
* Efecto Magnus (Applet Java) — па-гiшпаньску

Катэгорыя:Фізыка
Паляда (астэроід)

**2 Паля́да** (**Pallas**) — другі адкрыты астэроід. Адкрыты 28 сакавіка 1802 Генрыхам Вільгельмам Ольбэрсам і названы ў гонар Паляды — дочкі Трытона і сяброўкі Афіны Паляды з старажытнагрэцкай міталёгіі (хоць у грэкаў гэта магло быць і мужчынскім імем і эпітэтам самой Афіны, але лічыцца што першыя астэроіды атрымлівалі толькі жаночыя імёны).

Адносіцца да галоўнага пояса астэроідаў і мае арбітальныя парамэтры:
* вялікая паўвось арбіты 2.772 а. а.;
* пэрыгелій 2.135 а. а., афэлій 3.410 а. а.;
* нахіл 34.852°
* эксцэнтрысытэт 0.230;
* пэрыяд звароту 4.62 гады.
Мае альбеда 0.159, што дае на адлегласьці у 1 а. а. сьвяцільнасьць у 4.13 зорнай велічыні і адносіцца да спэктральнага кляса B. Адно абарачэньне вакол сваёй восі астэроід зьдзяйсняе за 0.32555 дня (~7.8 гадзін).

Паляда зьяўляецца другім паводле памераў целам галоўнага пояса астэроідаў — 570×525×500 км (некалькі пераўзыходзячы Вэсту). Так як у жніўні 2006 Цэрэра была пераведзена ў статут карлікавай плянэты, у сапраўдны момант Паляда зьяўляецца найбольшым астэроідам.

## Глядзіце таксама
* Сьпіс астэроідаў (1—100)

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Арбіта астэроіда ў сонечнай сыстэме (Near-Earth Object Program).

Катэгорыя:Астэроіды
Юнона (астэроід)

**3 Юнона** (**Juno**, сымбаль: ) — трэці астэроід.

Адкрыты 1 верасьня 1804 году Карлам Людвігам Хардынгам і названы ў гонар Юноны — жонкі Юпітэра, вярхоўнага рымскага бажаства. Адносіцца да галоўнага пояса астэроідаў, узначальваючы аднайменнае сямейства Юноны, і мае арбітальныя парамэтры: вялікая паўвось 2.668 а. а., пэрыгелій 1.978 а. а., афэлій 3.357 а. а., нахіл 12.972°, эксцэнтрысытэт 0.258, пэрыяд звароту 4,36 году. Адзін з даволі буйных астэроідаў галоўнага пояса — па розных адзнаках ад 234 да 267 км у дыямэтры, абарачэньне вакол сваёй восі зьдзяйсняе за 0,3004 дня. Мае альбеда 0.238, што дае на адлегласьці у 1 а. а. сьвяцільнасьць у 5.33 зорнай велічыні і ставіцца да спэктральнага кляса S.

## Глядзіце таксама
* Сьпіс астэроідаў (1—100)

## Вонкавыя спасылкі
* Арбіта астэроіда ў сонечнай сыстэме (Near-Earth Object Program).

Катэгорыя:Астэроіды
Флёра (астэроід)

**8 Флора** (**Flora**) — астэроід дыямэтрам 141,0 км.

Альбэда 0,21(белы=1). Абсалютная зорная велічыня +6,49. Сынадычны пэрыяд 3,3 гады. Вялікая паўвось 2,201 а.а. Арбітальны эксцэнтрысытэт 0,156. Нахіл арбіты да экліптыкі 5°53‘. Аргумэнт пэрыцэнтра 285°00‘. Даўгата ўзыходзячага вузла 111°03‘. Сярэдняя анамалія 206.0°.

## Глядзіце таксама

* Сьпіс астэроідаў (1—100)

## Вонкавыя спасылкі
* Арбіта астэроіда ў сонечнай сыстэме (Near-Earth Object Program).

Катэгорыя:Астэроіды
Гнастыцызм

**Гнастыцы́зм** (ад  — «спазнаньне», «веды») — філязофска-рэлігійная плынь, асноўнай тэзай якой ёсьць думка, што ўсё ў сьвеце спазнавальнае, уключна з Богам. Для гностыкаў асабісты досьвед у стасунках з Богам важнейшы за цьверджаньні царкоўных інстытутаў і догмы веры.

## Гісторыя
Гнастыцызм узьнік на памежжы эраў на Блізкім Усходзе ў выніку ўзаемадзеяньня самых розных рэлігійных і філязофскіх плыняў. Найбольш распаўсюджаны быў у Міжземнамор’і ў першых стагодзьдзях новай эры. Першым настаўнікам і прапаведнікам гнастыцызму лічаць Ісуса Хрыста. З часоў Ісусавых вучняў паходзяць і асноўныя гнастычныя тэксты: Эвангельле ад Тамаша, Эвангельле ад Яна, Эвангельле ад Філіпа і яшчэ некалькі меншых тэкстаў.

У II стагодзьдзі гнастыцызм распаўсюджваўся адначасова зь дзейнасьцю аднага з асноўных Хрыстовых апосталаў — сьвятога Паўла. У гэты час плынь распадаецца на некалькі школаў.

## Сутнасьць
Ядром гнастыцызму зьяўляецца ўяўленьне пра вызваленьне ці ўратаваньне чалавечай душы зь вязьніцы матэрыяльнага шляхам спазнаньня адносінаў паміж людзкім і боскім. Існаваньне Бога ў гнастыцызьме не зьяўляецца несумнеўным. Гнастыцызм абапіраецца не на гатовыя аксіёмы, а на асабісты пазытыўны досьвед пра Божае існаваньне.

## Літаратура
* Wolfgang Kosack: *Geschichte der Gnosis in Antike, Urchristentum und Islam.* Texte, Bilder, Dokumente. 525 Seiten. Verlag Christoph Brunner, Basel 2014.  http://d-nb.info/1052235077

## Вонкавыя спасылкі
Геранімус Босх

**Геранімус Босх** (; сапраўднае імя ***Геранімус (ці Ерун) ван Аакэн***; каля 1450 — 9 жніўня 1516) — надзвычай пладавіты мастак эпохі раньняга Паўночнага Адраджэньня XV—XVI стагодзьдзяў і лічыцца адным з самых загадкавых тагачасных прадстаўнікоў мастацтва. Большасьць ягоных працаў прысьвечаныя тэме грэхападзеньня чалавека і яго заганам.

## Жыцьцё

Ерун ван Аакэн нарадзіўся каля 1453 году ў Гэртахёнбосе. Яго сям’я яшчэ з даўніх часоў мела дачыненьне да мастацтва. Як «Геранімус-мастак» ён упершыню згадваецца ў дакумэнце 1480 году.

## Творчасьць
Творы Босха заўжды валодалі неверагоднай прыцягальнай сілай. Сьпярша лічылася, што «чартаўня» на ягоных карцінах прызначаная толькі дзеля таго, каб пацешыць гледачоў, паказытаць ім нэрвы, як рабілі майстры італьянскага Адраджэньня, уплятаючы ў свае арнамэнты гратэскныя фігуры. Сучасныя вучоныя прыйшлі да высновы, што творчасьць Босха таіць у сабе куды больш глыбокі сэнс, і шмат разоў спрабавалі патлумачыць яе значэньне, адшукаць яе вытокі.

## Найбольш вядомыя творы
* «Сад зямных асалодаў» (1503—1504) — дрэва, алей, Музэй Прада, Мадрыд
* «Спакуса сьвятога Антонія» (1505—1506) — дрэва, алей, Нацыянальны музэй старажытнага мастацтва, Лісабон
* «Карабель дурняў» (1490—1500) — дрэва, алей, Люўр, Парыж

## Галерэя

Файл:Ascent of the Blessed.jpg|Узыход у эмпірэй. Цыкль «Шчасьлівыя й праклятыя»
Файл:El jardín de las Delicias, de El Bosco.jpg|«Сад зямных асалодаў»
Файл:Temptation of Saint Anthony central panel by Bosch.jpeg|Цэнтральная частка трыптыху «Спакуса сьвятога Антонія»
Файл:Jheronimus_Bosch_011.jpg|«Карабель дурняў». Люўр, Парыж
File:Bosch-signature.svg


## Спадчыньнікі
Адным са спадчыньнікаў жывапісца зьяўляецца Антон Карбэйн. Так, відэакліпы для альбому Depeche Mode 1993 году былі зняты пад уражаньнем твораў мастака. 

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Нідэрляндзкія мастакі і мастачкі
Літасфэра

**Літасфэ́ра** (ад грэц. λίθος — камень і σφαίρα — сфэра) — цьвёрдая абалонка Зямлі. Складаецца з зямной кары і верхняй часткі мантыі, да астэнасфэры, дзе хуткасьці сэйсмічных хваль паніжаюцца, што сьведчыць пра зьмену плястычнасьці парод.

Літасфэра разьбіта на блёкі — літасфэрныя пліты, якія рухаюцца па адносна плястычнай астэнасфэры. Вывучэньню й апісаньню гэтых рухаў прысьвечаны падзел геалёгіі аб тэктоніцы пліт.

Літасфэра пад акіянамі й кантынэнтамі значна адрозьніваецца. Літасфэра пад акіянамі зьведала мноства этапаў частковага плаўленьня ў выніку ўтварэньня акіянічнай кары, яна моцна зьбедненая лёгкаплаўкімі рэдкімі элемэнтамі і ў асноўным складаецца з дунітаў і гарцбургітаў.
Астэнасфэра

**Астэнасфэ́ра** — пласт у мантыі Зямлі. Астэнасфэра вылучаецца па паніжэньні хуткасьцяў сэйсмічных хваляў. Вышэй астэнасфэры залягае літасфэра — хрупкая абалонка Зямлі. Мяжа паміж літасфэрай і астэнасфэрай можа ляжаць на глыбіні ад 4 (пад рыфтамі) да 200 (пад кратонамі) км.

## Вонкавыя спасылкі
* 

Катэгорыя:Геасфэры
Тугрык

**Ту́грык** (, міжнародны код — *MNT*) — афіцыйная валюта Манголіі. Адзін тугрык дзеліцца на 100 мангомаў. Існуе манэта вартасьцю адзін тугрык, і банкноты вартасьцю 1, 3, 5, 10, 25, 50, 100, 500, 1000, 5000, 10 000, 20 000 тугрыкаў, але ў абарачэньні прымаюць удзел банкноты вартасьцю болей за 10 тугрыкаў.

Назва валюты мае паходжаньне ад слова *dughurik* — «кола».

Катэгорыя:Азіяцкія валюты
Катэгорыя:Эканоміка Манголіі
Катэгорыя:ISO 4217
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1925 годзе
Катэгорыя:Валюты ў звароце
Браво

**Бра́во** () — папулярны расейскі гурт, які зьявіўся ў Маскве ў 1983 годзе. Нязьменны кіраўнік гурту, гітарыст і аўтар большасьці песень — Яўген Хаўтан (). Гурт запісаў дзесяць альбомаў. «Брава» граюць у стылі, які нагадвае біт 1950—1960-х гадоў і мае элемэнты джазу. Гэты гурт стварыў непаўторны стыль, які паўплываў на моладзевую культуру СССР 1980-х.

У розны час выкалістамі «Брава» былі Жана Агузарава, Валеры Сюткін, сёньня ў ім сьпяваюць Робэрт Ленц і лідар Яўген Хаўтан.

У 2006 годзе «Брава» наведвалі Менск зь юбілейным канцэртам.

## Вонкавыя спасылкі
Офіцыйная старонка гурту «Брава»

Катэгорыя:Расейскія музычныя гурты
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1983 годзе
Кратон

**Крато́н** (ад  — сіла, крэпасьць) — стабільны ўчастак кантынэнтальнай кары, архэйскага веку. Гэта найбольш старажытныя блёкі кантынэнтальнай кары, яны займаюць вялікую частку аб’ёму ўсіх кантынэнтаў. Тэрмін «кратон» быў уведзены нямецкім геолягам Гансам Штыле ў 1936 годзе.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Геалягічная гісторыя
Каралеўства Югаславія

**Каралеўства Югаславія** ( — афіцыйная назва, якая ўжывалася з 3 кастрычніка 1929 году да 1941 году ў дачыненьні да Каралеўства сэрбаў, харватаў і славенцаў, створанага на Балканскай паўвысьпе ў 1918 годзе.

Катэгорыя:Гісторыя Югаславіі
The Hobos

**The Hobos** (у перакладзе з ангельскай мовы: *бадзягі*, *валацугі*) – латыскі музычны гурт, утвораны ў Ліепаі ў 1999 г. зацятым вандроўнікам і шукальнікам прыгод Роландам Удрысам (які стаў вакалістам і духоўным лідэрам калектыву).

## Гісторыя
Першыя спробы супольнай ігры пачаліся з выступаў у разнастайных ліепайскіх клюбах. Хлопцы нядоўга марылі пра посьпех і славу: напрыканцы дэбютнага 1999 году з дапамогай сваіх калег з Prāta Vētra яны запісалі першы альбом *Numbvision*, які дасягнуў залатога статусу ў Латвіі й Летуве. Бубнач Вілніс Крэвіньш прыйшоў да Удрыса зь Līvi.

Другі альбом запісваўся ўжо на студыі Abbey Road, што прадвызначыла выхад гурту на эўрапейскую арэну (пераважна на рынкі Нямеччыны, Швэцыі, Фінляндыі й Эстоніі). У 2002 годзе быў запісаны паваротны трэці альбом *Flashback Mornings*, песьня зь якога пад назвай «Flying Away» безальтэрнатыўна лічыцца найлешай у творчасьці калектыву (да таго ж яна здабыла ўзнагароду як рок-песьня году ў Латвіі). Што ж датычыць самога альбому, то ён таксама быў прызнаны рокавым альбомам году ў краіне.

Тэксты песень ад самага пачатку пісаліся на ангельскай мове, што сталася ня столькі праявай любові латыскіх выканаўцаў да прынадаў глябалізму, колькі адлюстраваньнем мітусьлівай Роландавай натуры, якой карціць па ўсім сьвеце адчуваць сябе як дома. Гэтая акалічнасьць кладзе свой адбітак і на музыку гурта, якую немагчыма адназначна аднесьці да нейкага жанру. Напачатку творчасьці гурт хіліўся да немудрагелістага біту з папулярнай мэлёдыкай і блюзавымі гітарнымі афарбоўкамі. Але надалей у ягонай музыцы надышла пара зьменаў у гучаньні. Ад трэцяга альбому The Hobos усё болей увагі надае электроннаму саўнду, разнастайным блытаным рытмам і галасавым экспэрымэнтам. Можна сказаць, што сёньня музыкі пераканаўча вандруюць у бок інды-року.

Варта дадаць, што The Hobos аддаюць перавагу арыгінальным (можна нават сказаць — аўтарскім) аздабленьням альбомаў. Кожны зь іх выпускаецца абавязкова ў папяровай (з кардону) вокладцы зь незвычайным начыньнем.

Цяпер гурт стала базуецца ў Рызе, дзе мае сваю пляцоўку для рэпэтыцыяў, хаця, пачынаючы з 2004 г., яго ўдзельнікі больш увагі надаюць пабочным праектам, чым працы ў самім The Hobos. Аднак яны па-ранейшаму зьбіраюцца разам, каб зайграць на рознага кшталту фэстах ці іншых супольных канцэртах.

## Склад гурта
* Роландс Удрыс (*Удрыціс*) — вакал, аўтар песьняў
* Марціньш Буркевіч — бас-гітара
* Эганс Кронбэргс — гітара
* Вілніс Крэвіньш — бубны

## Альбомы
* *[[Numbvision]]* (1999)
* *[[Perfect Solution]]* (2001)
* *[[Flashback Mornings]]* (2002)
* *[[Radio Jah Jah]]* (2004)

## Вонкавыя спасылкі
* Бачынка гурта на партале выдаўца Platforma Records

Катэгорыя:Латыскія музычныя гурты
Улан-Батар

**Ула́н-Ба́тар** (, вымаўл. ) — сталіца Манголіі. Горад разьмешчаны ў цэнтральнай частцы краіны, на рацэ Туўл; у даліне, абкружанай чатырма горнымі масівамі: Баяндзурх, Чынгелтэй, Сангіна Чаіркхан і Багдчан. Сярэдняя вышыня над узроўнем мора —1350 м. Плошча гораду 4704,4 км², колькасьць жыхароў — 989,9 тысяч.

## Гісторыя
Датай заснаваньня гораду лічыцца 1639 год. Тады, на беразе возера Зірыт Кагаан Нуўр адбылася ўрачыстасьць, пад час якой чатыгохгадовага Дзанабадзара прызналі ўвасабленьнем богд-гэгэнаў — рэлігійных кіраўнікоў Манголіі. Качуючая рэзыдэнцыя Дзанабадзара і яго правапераймальнікаў была названая *Örgöö* (палацавая юрта) — ад якой зьявілася эўрапейская назва *Urga*. Да другой паловы XVIII ст. гэтая рэзыдэнцыя зьмяняла сваё месца шмат разоў. Урэшце, у 1778 годзе яна спынілася на месцы сёньняшняй сталіцы Манголіі. Пачаткова Ўрга была вялікім маўзалеем, і толькі ў XIX стагодзьдзі стала асноўным цэнтрам гандлю на гарбатным шляху паміж Кітаем і Расеяй. У 1911 годзе ва Ўрзе было абвешчана аб незалежнасьці Манголіі (не прызнаная іншымі краінамі, замест гэтага ў дамове паміж Кітаем і Расеяй 1915 году была прызнана аўтаномія Манголіі ў межах Кітаю). У 1918 годзе ва Ўргу зноў увайшлі кітайскія войскі. У 1921 годзе барон Унгерн фон Штэрнбэрг са сваімі войскамі заваяваў горад і вызваліў богд-гэгэна з кітайскага палону. Некалькі месяцаў барон кіраваў горадам, пасьля чаго ў горад увайшла Чырвоная армія. 26 лістапада 1924 году была зьменена назва на Ўлан-Батар (па-мангольску: Улаанбаатар — «Чырвоны асілак», у гонар народнага героя Дамдзіна Сухэ-Батара, які пазваў Чырвоную армію на дапамогу). У 1938 годзе былі зьнішчаныя ўсе ламаісцкія сьвятыні гораду, і тры з чатырох палацаў богд-гэгэна. У 50-х — 60-х гадах ХХ стагодзьдзя распачалася вялікая будова гораду.

## Транспарт
Горад зьяўляецца галоўным транспартным цэнтрам краіны. Ёсьць міжнародны аэрапорт, праз горад праходзіць адгалінаваньне Транссыбірскай (трансмагольскай) магістралі. З гораду ідуць аўтамабільныя дарогі ў кірунку межаў Расеі і Кітаю.

## Адукацыя
Ва Ўлан-Батары ёсьць вышэйшыя навучальныя ўстановы, сярод іх Мангольскі дзяржаўны ўнівэрсытэт.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Гарады Манголіі
Катэгорыя:Сталіцы Азіі
Каралеўства сэрбаў, харватаў і славенцаў

**Каралеўства сэрбаў, харватаў і славенцаў**, альбо скарочана **Каралеўства СХС** (на тагачаснай сэрбскахарвацкай: *Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca / Краљевина Срба, Хрвата и Словенаца*, ) — дзяржава, якая існавала на Балканах з 1918 да 1941/1945. 3 кастрычніка 1929 году перайменаваная ў **[[Каралеўства Югаславія]]** (*Краљевина Југославија, Kraljevina Jugoslavija*). Існаваньне Каралеўства — першы пэрыяд у гісторыі Югаславіі, называны таксама пэрыядам Першай Югаславіі.

## Узьнікненьне Каралеўства
Пасьля распаду Аўстра-Вугоршчыны ў яе паўднёвай частцы, населенай паўднёвымі славянамі, узьнікла **[[Дзяржава славенцаў, харватаў і сэрбаў]]** (Дзяржава СХС, па-сэрбскахарвацку: *Država Slovenaca, Hrvata i Srba*, ), якую абвясьціла 29 кастрычніка 1918 году ў Загрэбе *Нацыянальная рада славенцаў, харватаў і сэрбаў*. У гэтую дзяржаву ўвайшлі славенская Крайна, частка Штырыі, Харватыя са Славоніяй і Далмацыяй ды Босьнія і Герцагавіна. 1 сьнежня 1918 году адбылося злучэньне Дзяржавы СХС з *Сэрбскім каралеўствам*, у склад якога ў той час уваходзіла Македонія, Чарнагорыя, частка Ваяводзіны і Косава.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Колішнія дзяржавы Эўропы
Катэгорыя:Гісторыя Сэрбіі
Катэгорыя:Гісторыя Харватыі
Катэгорыя:Гісторыя Босьніі і Герцагавіны
Катэгорыя:Колішнія славянскія дзяржавы
Катэгорыя:Гісторыя Чарнагорыі
Катэгорыя:Гісторыя Славеніі
Катэгорыя:Гісторыя Паўночнай Македоніі
Катэгорыя:Гісторыя Югаславіі
Лік Рэйнальдса

**Лік Рэйнальдса** альбо **крытэр Рэйнальдса**, таксама **Рэйно́льдса** (па-ангельску: *Reynolds number*) — беспамерная фізычная велічыня, якая зьяўляецца крытэрам падабенства струменяў вадкасьці альбо газу. Лік Рэйнальдса вызначае верагоднасьць таго, ці будзе плынь лямінарнай, ці турбулентнай. Крытэр названы ў гонар выбітнага ірляндзкага фізыка О. Рэйнальдса (1842—1912), аўтара шматлікіх піянэрскіх прац па гідрадынаміцы.

Лік Рэйнальдса — адзін з найболей важных крытэраў у тэорыі падабенства і гідрадынаміцы.

## Вызначэньне і фізычны сэнс

Лік Рэйнальдса акрэсьліваецца праз наступны выраз:

:: Re = \frac{\rho \cdot v \cdot d}{\eta} 

дзе \rho — шчыльнасьць асяродзьдзя, v — характэрная хуткасьць, d — характэрны памер, \eta — дынамічная глейкасьць (ліпкасьць) асяродзьдзя.

Лік Рэйнальдса можна напісаць як:

:: Re =  = \frac{\mbox{Sily inercyi}}{\mbox{Hliejkija sily}} 

Гэта і ёсьць асноўны фізычны сэнс крытэру, — стасунак сіл інэрцыі да сіл глейкага (ліпкага) супраціву.

## Крытычны лік Рэйнальдса

Пераход плыні ад лямінарнага да турбулентнага рэжыму адбываецца па дасягненьні так званага *крытычнага ліку Рэйнальдса* Re_{kp}. Пры Re  плынь будзе ў лямінарнам рэжыме, а пры Re > Re_{kp} магчыма ўзьнікненьне турбулентнасьці (бурлівай плыні). Крытычнае значэньне ліку Рейнольдса залежыць ад розных абставін, па-першае ад таго, як і дзе цячэ вадкасьць (ад пэўнага выгляду плыні: плынь у круглай трубе, плынь вакол шара і г.д.)

Напрыклад, для плыні ў круглай трубе:

::Re_{kp} \simeq 2300.

Лік Рэйнальдса добра дзейнічае як крытэр пераходу ад лямінарнага да турбулентнага рэжыму плыні тады, калі вадкасьць цячэ пад вонкавым ціскам (напорам). Калі напору няма, пераходная зона паміж лямінарным і турбулентным рэжымамі ўзрастае, і выкарыстаньне ліку Рэйнальдса як крытэра не заўсёды правамерна. Напрыклад, хоць у вадасховішчах фармальна вылічаныя значэньні ліку Рэйнальдса вельмі вялікія, а пры гэтым усё роўна назіраецца лямінарная плынь.

Катэгорыя:Фізыка
Гідрадынаміка

**Гідрадына́міка** — галіна фізыкі суцэльных асяродьдзяў, якая вывучае рух ідэальных і рэальных вадкасьцяў і газаў.

Як і ў іншых галінах фізыкі суцэльных асяродзьдзяў, першым чынам ажыцьцяўляецца пераход ад рэальнага асяродзьдзя, якое складаецца зь вялікага ліку асобных часьцінак (атамаў або малекул), — да *абстрактнага суцэльнага асяродзьдзя*.

Дзеля яго і пішуцца ураўненьні руху: дыфэрэнцыяльныя раўнаньні Наўе-Стокса ў частковых вытворных.
Аляксандар Сільвановіч

**Аляксандар Сільвановіч** (1937, Беларусь — 16 траўня 2007, Саўт-Рывэр, Нью-Джэрзі, ЗША), беларускі (у эміграцыі) грамадзкі дзеяч. Жыў у ЗША з пачатку 1950-х гадоў. Вышэйшая адукацыя. Чалец прэзыдыюму Рады БНР, чалец Рады і Кансісторыі Беларускай Аўтакефальнай Праваслаўнай Царквы, супрацоўнік Беларускага Інстытуту Навукі і Мастацтва. Cустаршыня Кааліцыі ў абарону дэмакратыі і правоў чалавека ў Беларусі, лабіст дапамогі Беларусі «ў змаганьні за незалежнасьць і народаўладзьдзе». Удзельнічаў у арганізаваньні і завозе ў Беларусь гуманітарнай дапамогі ахвярам Чарнобылю.

Сільвановіч, Аляксандар
Гасьцінец (прэмія)

**Гасьці́нец** — грашовы штраф, працэнт з сумы, дадзенай пад залёг і, таксама, дадатковая прэмія, даплата за добрую паслугу, выражэньне задавальненьня кліента. Гасьцінец неабавязковы, хаця ў некаторых краінах грошы «на каву» — гэта нефармальны абавязак і звычай. Сутнасьць гасьцінца найлепш перадае ангельскае слова: *TIP* скарачэньне ад фразы *to insure promptness*, што ў перакладзе азначае «Каб запэўніць неадкладнасьць (абслугоўваньня)».

У залежнасьці ад краіны (і ўзроўню месца) гэта ад 5% да 25% цаны за паслугу. 

## Крыніцы

## Літаратура
* Гасцінец. //  — С. 168.
* Гасцінец¹.  — С. 39.

Катэгорыя:Эканоміка
Лючана Павароцьці

**Люча́на Паваро́цьці** (12 кастрычніка 1935 — 6 верасьня 2007) — знакаміты італьянскі сьпявак (тэнар), адзін з самых вядомых сьпевакоў сучаснасьці як у опэры, так і ў іншых музычных жанрах.

## Дзяцінства
Лючана Павароцьці нарадзіўся ў Італіі ў прыгарадзе Мадэны 12 кастрычніка 1935 году ў сям'і Адэлі Вэнтуры, якая працавала на тытунёвай фабрыцы і Фэрнанда Павароцьці, пекара і сьпевака. Нягледзячы на тое, што Лючана добра адгукаўся пра сваё дзяцінства, сям’я жыла бедна. Падчас Другой сусьветнай вайны (у 1943 годзе) сям’я пакінула горад. Калі Лючана было 9 гадоў, ён пачаў сьпяваць у невялікім царкоўным хоры, у якім сьпяваў ягоны бацька.

## Кар’ера
Грунтоўна вучыцца сьпяваць Лючана Павароцьці пачаў у 1954 годзе, калі яму было 19 гадоў.

Дэбют Лючана ў опэры адбыўся 29 красавіка 1961 году ў горадзе Рэджа-Эмілія, калі ён сыграў ролю Рудольфа ў опэры «Багема» Джакама Пуччыні. Неўзабаве Лючана ўжо выступаў у гэтай ролі ў опэрным тэатры «Ля Скаля». Супрацоўнічаў з Плясыда Дамінга і Хасэ Карэрасам, выступаў зь імі пад назвай «Тры тэнары».

## Вонкавыя спасылкі

* Афіцыйная старонка 
* Фан-сайт 
* Лючана Павароцьці на IMDb 

Катэгорыя:Нарадзіліся 12 кастрычніка
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1935 годзе
Катэгорыя:Італьянскія сьпевакі і сьпявачкі
Катэгорыя:Тэнары
Катэгорыя:Опэра
Катэгорыя:Памерлі 6 верасьня
Катэгорыя:Памерлі ў 2007 годзе
Джана Наніні

**Джа́на Нані́ні** (; нар. 14 чэрвеня 1956 году ў Сіене) — італьянская сьпявачка і аўтарка песьняў. 

## Дыскаграфія
* *Gianna Nannini* (1976)
* *Una radura* (1978)
* *California* (1979)
* *G.N.* (1981)
* *Sconcerto Rock* (1981, саўндтрэк)
* *Latin Lover* (1982)
* *Puzzle* (1984)
* *Tutto Live* (1985, канцэртны запіс)
* *Profumo* (1986)
* *Maschi e altri* (1987, складанка)
* *Malafemmina* (1988)
* *Scandalo* (1990)
* *Giannissima* (1991, канцэртны запіс)
* *X Forza e X Amore* (1993)
* *Dispetto* (1995)
* *Bomboloni* (1996, складанка)
* *Cuore* (1998)
* *Momo* (2002, саўндтрэк)
* *Aria* (2002)
* *Perle* (2004)
* *Grazie* (2006)
* *Pia come la canto io* (2007)
## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Нарадзіліся 14 чэрвеня
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1956 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Сіене
Катэгорыя:Італьянскія сьпевакі і сьпявачкі
Матэя Матэўскі

**Матэя Матэўскі** (па-македонску *Матеја Матевски*; 13 сакавіка 1929, Стамбул, Турэччына — 6 чэрвеня 2018, Скоп’е, Рэспубліка Македонія) — македонскі паэт, тэатразнаўца і перакладчык, акадэмік Македонскай акадэміі навук і мастацтваў. 

Скончыў філязофскі факультэт унівэрсытэту ў Скоп’і, працаваў рэдактарам на радыё, з 1967 году быў дырэктарам радыё і тэлевізіі ў Скоп’і. 

## Творчасьць
Сваім першым паэтычным зборнікам "Дажджы" Матэя Матэўскі запачаткаваў новую эпоху ў македонскай лірыцы, якая да гэтага часу намагалася вызваліцца ад правінцыйнай закамплексаванасьці, фальклёрнага эпігонства і вычарпанага набору паэтычных сродкаў.

Галоўным чынам у зборніку "Ліпа" адчуваецца ўплыў Ф.Г.Лоркі, творы якога Матэўскі перакладаў. Адным з асноўных сымбаляў у творчасьці Матэўскага зьяўляецца вада як стыхія жыцьця, трава як стыхія непаддайнасьці і дрэва, камень і корань як сымбалі трывалай лучнасьці з роднай зямлёй. Адной з асноўных тэмаў ягонай творчасьці зьяўляецца тэма вяртаньня ў сьвет дзяцінства, на радзіму, да прыроды. У вершах пераплятаецца рэфлексыйнасьць з мэдытатыўнасьцю, сюррэалістычныя мэтады і рамантыка. 

Матэя Матэўскі займаецца таксама тэатральнай крытыкай. 

### Бібліяграфія
* *Дождови* (1956, "Дажджы")
* *Рамноденица* (1963, "Раўнадзенства")
* *Перуника* (1976, "Касач")
* *Круг* (1977, "Кола")
* *Липа* (1980, "Ліпа")
* *Раѓање на трагедијата* (1985, "Нараджэньне трагедыі")
* Внатрешен предел (2000, "Унутраны краявід")

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Паўночнамакедонскія літаратары
Хабар

**Ха́бар** — грошы і рэчы, што перадаюцца службовай асобе ў якасьці подкупу і аплаты злачыннага дзеяньня. Караецца правам, але нягледзячы на гэта вельмі распаўсюджаная ў шматлікіх краінах, у тым ліку і ў Беларусі. 

## Беларусь
За 2010 год удалося выкрыць 608 атрыманьняў хабару, у тым ліку найбольшы выяўлены ў незалежнай Беларусі ў памеры $500 тысячаў. Сярэдні памер выкрытага хабару складаў ад $200 да $300.

## Глядзіце таксама
* Карупцыя
* Transparency International

## Крыніцы

Катэгорыя:Злачынствы
Катэгорыя:Эканоміка
Карупцыя

**Кару́пцыя** ( — «сапсаваньне») — злоўжываньне службавай асобай нададзенымі ёй паўнамоцтвамі для асабістага ўзбагачэньня. Найбольш пашыраныя праявы: подкуп службоўцаў, хабарніцтва за наданьне дабротаў і прывілеяў ды пратэкцыянізм. Пашыраецца пры павелічэньні ліку чыноўнікаў і іх ператварэньні ў грамадзкі слой, які мае ўладныя прывілеі. Ёсьць неад’емным складнікам і ўмовай існаваньня ценявой гаспадаркі, маёмаснага расслаеньня грамадзтва, чыньнікам заняпаду гаспадарча-палітычнага жыцьця і падзеньня грамадзкіх нораваў. Удзел у ёй чыноўнікаў і праваахоўнікаў стварае ўмовы, калі пры павелічэньні гаспадарчай злачыннасьці зьмяншаецца прыцягненьне правапарушальнікаў да крымінальнай адказнасьці і пашыраецца дзейнасьць мафійных установаў грамадзтва.

## Беларусь
У 2010 г. на карупцыю прыпадала 2,9% выяўленых злачынстваў (3,6 тыс. з 140 тыс.). Найбольш пашыранымі відамі былі хабарніцтва (36,4%), службовы падлог (28,8%) і крадзеж на працы (23,7%).

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
Гідрасфэра

**Гідрасфэ́ра** (грэц. *Hydor* — «вада» + *Sphaira* — «сфэра») — сукупнасьць усіх водных запасаў Зямлі.

Вялікая частка вады засяроджаная ў акіяне, значна менш — у кантынэнтальнай рачной сетцы й падземных водах. Таксама вялікія запасы вады маюцца ў атмасфэры, у выглядзе аблокаў і вадзянога пару. Звыш 96% аб’ёму гідрасфэры складаюць моры й акіяны, каля 2% — падземныя воды, каля 2% — льды й сьнягі, каля 0,02% — паверхневыя воды сушы. Частка вады знаходзіцца ў цьвёрдым стане ў выглядзе ледавікоў, сьнегавых полагаў і ў вечнай мерзлаце, уяўляючы сабой крыёсфэру.

Паверхневыя воды, займаючы параўнальна малую долю ў агульнай масе гідрасфэры, тым ня менш граюць найважнейшую ролю ў жыцьці нашай плянэты, зьяўляючыся асноўнай крыніцай водазабесьпячэньня, абрашэньня ды абвадненьня. Гэтая геасфэра знаходзіцца ў сталым узаемадзеяньні з атмасфэрай, зямной карой і біясфэрай.

Узаемадзеяньне гэтых водаў і ўзаемныя пераходы з адных відаў водаў у іншыя складаюць складаны кругазварот вады на зямным шары. У гідрасфэры ўпершыню зарадзілася жыцьцё на Зямлі. Толькі ў пачатку палеазойскай эры пачалося паступовае перасяленьне жывёл і расьлінных арганізмаў на сушу.

## Глядзіце таксама
* Геасфэра
Брацтва сьвятога Вінцэнта Фэрэра

**Брацтва [[Вінцэнт Фэрэр|сьвятога Вінцэнта Фэрэра]]** (, ) — каталіцкая манаская супольнасьць традыцыяналісцкага кірунку.

Брацтва стварылася ў 1979 годзе і было першапачаткова сэдэвакантысцкім, але пазьней прымірылася са Сьвятым пасадам і 28 кастрычніка 1988 году атрымала статус рэлігійнага інстытуту пантыфікальнага права. У літургіі сьвятары Брацтва ўжываюць стары Дамініканскі абрад, у манаскім жыцьці абапіраюцца на традыцыі дамініканаў. Брацтва не належыць да Дамініканскага ордэну, хаця выказвала пажаданьне ўвайсьці ў яго.

Адзіны кляштар Брацтва носіць імя сьвятога Тамаша Аквінскага і знаходзіцца ў паўночна-заходняй Францыі.

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт Брацтва

Катэгорыя:Каталіцкія манаскія супольнасьці
Удзела

**У́дзела** (таксама — *Ву́дзела*) — вёска ў Беларусі, каля ракі Бярозаўкі. Адміністрацыйны цэнтар Удзелаўскага сельсавету Глыбоцкага раёну Віцебскай вобласьці.

## Насельніцтва
* **XX стагодзьдзе**: 1999 год — 413 чал.
* **XXI стагодзьдзе** 2010 год — 473 чал.

## Славутасьці
Удзела ляжыць на трасе папулярнай турыстычнай вандроўкі: Празарокі — Пліса — Глыбокае — Удзела — Мосар — Бушыкі (Залесьсе Царкоўнае) — Лужкі — Германавічы.

У вёсцы знаходзіцца касьцёл Беззаганнага Зачацьця Найсьвяцейшай Панны Марыі і кляштар францішканаў (XVIII ст.).

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* 
* 

Катэгорыя:Удзелаўскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Глыбоцкага раёну