Казаская абсцэнная лексыка

**Каза́ская абсцэ́нная ле́ксыка** (, *balağat sözder* або *boğauyz sözder*) — ґрупа словаў у казаскай мове, што ставіцца да абсцэннае лексыкі. Абсцэнная лексыка казахаў стала тэмаю дасьледваньня яшчэ ў XIX стагодзьдзі (А. Дываеў), першая спроба напісаць сыстэмную працу на гэтую тэматыку была распачатая А. Сэйдымбэкам (1942—2009). Абсцэнныя словы ў казаскай мове маюць цюрскае паходжаньне і маюць амаль што ідэнтычныя аналяґі ва ўсіх цюрскіх мовах. Таксама сярод казахаў папулярныя скрыўленыя (паводле казаскае фанэтыцы) варыянты расейскіх абсцэнных выразаў, што абумоўліваецца высокаю дзельлю насельніцтва, што валодае расейскаю моваю.

## Дасьледваньне
Дасьледаваньне й вывучэньне казаскае абсцэннае лексыкі й зьневажальных словаў да гэтага часу застаецца свайго роду табу. Намаганьне казаскага пісьменьніка Акселеў Сэйдымбэка напісаць сыстэмны труд па казаскай лаянцы пад назваю «Бейпіл сөздер: қазақтың эротикалық фольклоры» () была сустрэтая нэґатыўна і не набыла папулярнасьці ў чытачоў. Тое, што дасьледваньне казаскага «эратычнага фальклёру» адстае ад патрабаваньня часу, прызнае й сам аўтар кнігі. Акселеў Сэйдымбэк піша, што зьбіраньнем казаскае нецэнзурнае лексыкі яшчэ ў XIX стагодзьдзі займаўся вучоны-этноґраф Абубакір Дываеў. Гэта пацьвярджаюць словы Халела Дасмухамэдава ў трудзе «Казаская народная літаратура» (1928 рок):

Пералічваючы тыпы казаскае народнае літаратуры, нельга не згадаць адсцэнныя вершы (песьні). Некаторыя казаскія лаянковыя прыказкі сабраў і ўпершыню апублікаваў у 1900 годзе ў Ташкенце А. Дываеў.

Ці захаваліся рукапісы Абубакіра Дываева й Бэйсэнбая Кенжэбайулы, якія таксама займаліся казаскаю абсцэннаю лексыкаю, невядома. Хоць казаскі эратычны фальклёр ніколі й не выдаваўся ў выглядзе асобнага зборніка, шматлікія навукоўцы і дасьледнікі зьвярталі на яго ўвагу ў сваіх працах. Сярод іх: навукоўцы Алькей Маргулан, Мырзабэк Дуйсэнаў, пісьменьнікі Габіт Мусрэпаў, Сапаргалі Бэґалін, Куандык Шангытбаеў, Шэрхан Муртаза, Аскар Аразакын.

## Лексычныя адзінкі

Часам некаторыя казаскія словы (напрыклад, *emşek* — грудзі) неабґрунтавана замяняюцца на менш «вульґарныя» аналяґі, аднак такая сарамлівасьць, на думку кіраўніка аддзела па розьвітку мовы і моўнае палітыкі Астанінскага мэдычнага ўнівэрсытэту Мухамбэдыі Ахмэтава, нічым не апраўданая.

### Аналяґі ў роднасных мовах
У роднасных цюрскіх мовах існуюць практычна цалкам ідэнтычныя аналяґі казаскіх абсцэнных выразаў.

## Этымалёґія
* **Qotaq** (цюрс. *qotaq*) — сустракаецца ў значэньні «чэлес» у кнізе па мэдыцыне чагатайскаю моваю паводле Субханкулі-хана (XVII стагодзьдзе).
* **Tasaq** — ад старажытнацюрскае назвы машны і мужчынскага плоцевага орґана *«tašaq»* ().
* **Am** — ад назвы жаночага плоцевага орґана ў дыялектах агузаў ды кіпчакоў — *«ам»* (/EM).
* **Köt** — ад старажытнацюрскага *köt* (; зад, задняя частка). Таксама існуюць некалькі падобных словаў: *ked* (канец, задняя частка) ды *ket* (канец, зад). А казаскаму «kötlık» адпавядае старажытнацюрскае *kötlük* () — «пэдэраст», «жанчынападобны» ды «зьдзяйсьняльны садомскі грэх».
* Адзьдзеяслоўны назоўнік **sıgu** і вытворныя — ад старажытнацюрскага кораня *sik-* (), што пазначае «сукупленьне». Мужчынскі плоцевы орґан таксама называўся *sik*, аднак у сучаснай казаскай ён так не называецца. Гэтая назва захавалася ў іншых цюрскіх мовах — турэцкай () ды азэрбайджанскай (). У слоўнікавым артыкуле «сік» у кнізе «Дыван лугат ат-цюрк» Махмуд аль-Кашгары рэкамэндуе падчас чытаньня Карану ля цюрскага простага люду прыглушаць арабзкія словы  (**сік**кінан),  (мум**сік**а) ды  (юм**сік**у).

З прыстойнасьці, а таксама з павагі і беражлівых адносінаў да Кнігі Алага Ўсявышняга, чытальнікам ў асяродзьдзі цюрскага простага люду і іхніх жанчынаў варта прыглушаць чытаньне [наступных] словаў Усявышняга:  («…дала кожнай па нажы…»), і іншых словаў слов Усявышнега:  («Ніхто не ўтрымае міласьць, якую Алаг адчыняе людзям. А тое, што Ён утрымлівае, ніхто ня можа падараваць пасьля Яго»). Яму варта прыглушаць чытаньне падобных вершаў у іх асяродзьдзі, бо яны ня ведаюць іхняга [сапраўднага] сэнсу і мяркуюць, што іх сэнс такі ж, як той, які яны ведаюць з сваёй мовы.

* **Şöpaq** ад старажытнацюрскага *çöbäk/çöbäg* () — «чэлес хлопчыка».
* **Jälep** ад слова «джалаб» (), што пазначае прастытутку, распусную жанчыну (таксама мае значэньне «падробка», «быдла для продажу»). Верагодна запазычанае ў фарсі з арабскае мовы, дзе «джалаб» пазначае «рабы; увазны тавар».

## У культуры
### У народным фальклёры
У кнізе Акселеў Сэйдымбэка «Бейпіл сөздер» сабрана мноства прыкладаў ужываньня абсцэнных выразаў у казаскім народным фальклёры. Напрыклад:

;Песьня пра сустрэчу замужняй жанчыны са сваёй маці

**Жанчына**:
Adyr-adyr taulardyñ,
Tasy qiyn, apam-au.
Adyr aiyr qotaqtyñ
Basy qiyn, apam-au.
**Маці**:
Köterıp qoiyp sanyñdy,
Kölbetıp berseñ amyñdy,
Ağyzady qanyñdy,
Kırgızedı janyñdy.
**Жанчына**:
Endı qotaq jaman dep,
Aitpas boldym, apam-au!
Qara tamaq naizadan,
Qaitpas boldym, apam-au!
**Маці**:
Talai da tarlan şapty ğoi,
Anañ da dämın tatty ğoi.
Üirengenşe qatty ğoi,
Üirengen soñ tättı ğoi.




О мать, трудны камни
Бугристых гор.
О мать моя, трудна головка
Бугристого хуя.

Если приподнимешь бёдра
И дашь пизду наискосок,
Он пустит твою кровь
И оживит тебя.

Цяпер не казацьму,
Што гык страшон, о маці мая!
Не адмаўляцьмуся
ад чарнашыяе дзіды, о маці мая!

Многие матёрые бежали,
І твая маці таксама скаштавала.
Пакуль не абвыкнеш — цьвёрды,
Калі абвыкнеш — салодкі.


### У сучаснай прозе

«Сен» — гэта, відаць, «ты»: «мен сен сігірім» — «я цябе…», — крычалі кызымкам нашыя расейскія балалар. «Ой, бала, бала, бала, колькі рокаў працавала?» — такія стылізацыі складаў эдэмскі народ для Малодшага Брата, па іх мы і вывучалі казаскую мову. Ды яшчэ часам лаяліся: «Аін цыґін», значна больш шчодра надарыўшы казахаў расейскаю лаянкаю: бачыш, бывала, два казахі між сабою: каля-баля, каля-баля — і раптам роднае: так і разэдак его маць, — і зноўку: каля-баля, каля-баля. «Казаскаю лаяцца — гэта ў іх лічыцца за грэх, — растлумачылі дасьведчаныя людзі. — А расейскаю ня грэх».

Штось ведаю… Як тут і цо агулам… Нават крыху казакша бельме: нан — гэта хлеб, напрыклад; сыра — піва; кутак бас — гыкагаловы; махаббат — каханьне; акша — грошы… Усё, здаецца…

## Ужываньне

### У старажытнасьці
У Сярэднявеччы былі спаборніцтвы, калі казаскія батыры ня толькі з зброяю ў руках, але і словамі спаборнічалі, хто каго аблае. Слова ў стэпе гуляла вырашальную ролю й лаянка — гэта старажытная качавая традыцыя. То дужа багаты пласт казаскае мовы. Існуюць імёны людзей і фальклёрныя запісы, што сьведчаць пра тое, што казаская лаянка — мастацкая, рытмічная і яна дужа вострая, што б’е айно ў мэту.

У шматлікіх айтысах старажытнасьці, асабліва ў айтысах між дзяўчынамі й хлопцамі, у ґрупавых (*[[:kk:Бәдік айтыс|bädık]]*) айтысах ужываліся вульґарныя жарты, лаянка, пры дапамозе зьедлівых словаў выкплялі і кпілі над супернікам.

### У наш час
Паводле казаскага перакладніка й пісьменьніка Геральда Бэльґера, сучасныя казахі ў асноўным лаяцца расейскаю. Паводле яго «мовіць роднаю моваю казахі будуць тады, калі пачнуць лаяцца казаскаю. Казаская лаянка значна вобразьнейшая й багацейшая». Таго ж меркаваньня прытрымліваўся Акселеў Сэйдымбэк: «Сёньня ўся казаская моладзь у размовы між сабою ў якасьці выклічніка ўжывае расейскі мат. Ужывае дужа непрыемныя, вульґарныя расейскія словы».

Паводле намесьніка дырэктара Інстытута мовазнаўства імя Байтурсынава Анары Фазылжанавае, ужываньне мату абумоўленае няўмельствам дакладна выказаць сваю думку ў эмацыйным пляне. «У нас усходні калярыт, мы крыху зачыненая культура. Кантэкстная заходняя цывілізацыя, да якое мы адносіма і расейскую, больш адчыненая, дзе ўсе кажуць проста. У казахаў наўпрост казаць пра штось ня прынята. Староччамі адточвалася майстэрства іншасказаньня. Таму ў нас звычайнымі словамі можна так сказаць, што пачуламу стане сорамна, але ня кожны здолее гэта зразумець. Для гэтага трэба валодаць словам у найвышэйшай ступені», — адзначыла яна.

Казаская лаянка практычна не ўжываецца ў літаратуры ды афіцыйных СМІ, але шырока распаўсюджаная ў штодзённым жыцьці і ўжываецца ў песьнях некаторых казахстанскіх рэп-выканаўцах ды гуртоў: ДМХ, Smerch, WestArs і інш. У рок-гурту «Адаптация» з Актабе існуе песьня «Қотақты жеме».

На пачатку студзеня 2015 адзін з карыстальнікаў дзяржаўнага сайту «Літаратурны партал» апублікаваў урывак з твора А. Сэйдымбека «Бейпіл сөздер», што спарадзіла буру нэґатыўных водгукаў з боку казаскамоўных карыстальнікаў сеткі. Матэрыял быў неўзабаве выдалены.

#### У Вікіпэдыі
3 студзеня 2015 году у Расейскай Вікіпэдыі быў створаны артыкул «Казаская абсцэнная лексыка» (). Неўзабаве мноства інтэрнэт-выданьняў Казахстану апублікавала навіну пра зьяўленьне артыкула, прысьвечаны «казаскай лаянцы», 6 студзеня пра гэта згадалі ў этэры праґрамы «7News» на «Сёмым канале». Хоць зьява артыкулу не выклікала асаблівага абурэньня ў казаскім грамадзтве, знайшліся і тыя, хто інтэрпрэтаваў гэтую падзею ў нэґатыўным ключы і заклікаў упаўнаважаныя орґаны «прыняць меры».

5 лютага ў Казаскай Вікіпэдыі зьявілася вэрсія гэтага артыкулу казаскаю моваю (глядзіце Қазақтың боғауыз сөздері). Неўзабаве артыкул быў выдалены без абмеркаваньня адным з адміністратараў праекту, а потым адноўлены, але бяз разьдзелу «Лексыка» і бяз жаднага абсцэннага слова. На дадзены момант артыкул могуць рэдаґаваць толькі адміністратары Казаскае Вікіпэдыі, зарэґістраваным або ананімным карыстальнікам доступ да рэдаґаваньня абмежаваны на нявызначаны тэрмін.

### Адказнасьць за ўжываньне
#### Адміністрацыйная
Паводле артыкулу № 434 «Дробнае гуліґанства» Кодэксу Рэспублікі Казахстану пра адміністрацыйныя правапарушэньні, шэраг правапарушэньняў, у тым ліку «абсцэнная лаянка ў грамадзкіх месцах, абразьлівае чапляньне да фызычных асобаў» караецца штрафам у памеры 10 МРП (1 МРП = 2525 казахстанскіх тэнґе) або адміністрацыйным арыштам да 10 содняў. Паўторнае ўчыненьне дадзенага правапарушэньня цягам року караецца адміністрацыйным арыштам да 15 содняў.

#### Крымінальная
Паводле Крымінальнага кодэксу Казахстану (артыкул № 131), «прыніжэньне гонару й годнасьці іншае асобы, выказанае ў непрыстойнай форме» цягне за сабою штраф у памеры да 100 МРП або прыцягненьне да грамадзкіх працаў на тэрмін да 120 гадзінаў, або папраўчыя працы на тэрмін да 100 гадзінаў. Гэтае ж правапарушэньне «зьдзейсьненае публічна або з ужываньнем  сродкаў масавае інфармацыі або інфармацыйна-камунікацыйных сетак» караецца штрафам да 200 МРП або папраўчымі працамі ў той жа колькасьці (200 гадзінаў), або грамадзкімі працамі на тэрмін да 180 часов.

#### Маральная
Паводле фатве, апублікаванай на сайце мячэці «Хазрэт Султан», у маўленьні лаянкі асуджаецца ісламам, і мусульмане маюць цурацца гэтага. У артыкуле «Пытаньні пра зьдзяйсьненьне зіярату», падрыхтаванай прэс-сакратаром прадстаўніцтва ДКМ Казахстану ў Паўднёва-Казахстанскай вобласьці Мухамаджанам Естэміравым, рэкамэндуецца пры наведваньні магілаў памерлых устрымацца ад плётак і лаянкі.

## Ужываньне расейскае лаянкі ў казаскай мове

У выніку працяглае расеяфікацыі карэннага насельніцтва Казахстану (75 % казахаў валодаюць расейскаю моваю) казахамі, апрача спрадвечна казаскіх лаянкавых словаў, у побыце ўжываецца шмат выразаў, запазычаных з расейскае мовы і падладжаных пад асаблівасьці казаскае фанэтыкі. Бо часьцей за ўсё расейскую лаянку ўжываюць выхадцы зь вясковае мясцовасьці, з своеасабліваю вымоваю расейскіх словаў (што ўвогуле характэрна для фанэтыкі цюрскіх моваў) — шмат лаянкі моцна скрыўляюцца.

## Глядзіце таксама
* Расейскі мат

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 
* 

## Вонкавыя спасылкі
* Статья о Казахском мате появилась в Русской Википедии — *[[Викиновости]]*
* Песня с казахским матом на добре

Катэгорыя:Казаская мова
Катэгорыя:Ненарматыўная лексыка