Паляваньне з арламі

**Паляваньне з арламі** — традыцыйная форма сакалінага паляваньня, якая сустракаецца ў сучасным Казахстане і Кыргызстане, а таксама сярод дыяспар у Баян-Ольгі (Манголія) і Сіньцзяне (Кітай). Цюркскія народы найбольш вядомы паляваньнем зь беркутамі, але таксама выкарыстоўваюцца і іншыя птушкі: ястрабы-куратнікі, сапсаны, балабаны і іншыя.

## Словы
У казаскай і кыргыскай мовах існуюць асобныя словы для тых, хто палюе з драпежнымі птушкамі наогул, і для тых паляўнічых, хто выкарыстоўвае канкрэтна арлоў.

У казаскай мове словы «*құсбегі*» і «*саятшы*» ставяцца да паляўнічых з сокаламі ў цэлым; пры гэтым «*құсбегі*» паходзіць ад слоў «*құс*» (птушка) і «*бек*» (пан) і літаральна перакладаецца як «пан птушак». У старажытнацюркскай мове «*куш*-*бегі*» быў таксама тытулам, які выкарыстоўвалі для самых паважаных дарадцаў мясцовых цароў.

У той жа час, «*саятшы*» паходзіць ад слова «*саят*» (сакалінае паляваньне) і ўстаўкі *-шы*, які выкарыстоўваецца для прафэсійных званьняў на цюркскіх мовах.

Казаскае слова для сакольнічых, якія палююць з арламі — гэта «*бүркітші*», ад «*бүркіт*» (беркут). Для тых, хто выкарыстоўвае ястрабаў-куратнікаў, выкарыстоўваецца «*қаршығашы*» — ад «*қаршыға*» (ястраб-куратнік).

У кыргыскім мове агульным словам, якім абазначаюць тых, хто выкарыстоўвае ў паляваньні драпежных птушак, зьяўляецца «münüshkör». А паляўнічы, які выкарыстоўвае менавіта арлоў, пазначаецца як «bürkütchü» — ад «bürkütchü» (беркут, «залаты арол»).

## Гісторыя

### Кідані (кітаі)

У роках з 936 па 945 год н. э. кідані (альбо кітаі), прадстаўнікі качавога народа з Маньджурыі, заваявалі частку Паўночнага Кітая. У 960 годзе Кітай быў заваяваны грамадою Сун. Кідані хутка перанялі большую частку кітайскай культуры.

Нягледзячы на тое, што кідані асімілявалі кітайскую культуру, яны ўсё ж захавалі многія качавыя традыцыі, уласьцівыя іх продкам — паляваньне з арламі. Захаваліся выявы і апісаньні падобных паляваньняў тых часоў.

### Казахстан

У часы СССР і насаджэньня калгаснай гаспадаркі ў вобласьці многія казахі беглі ў суседнюю Манголію, каб захаваць свой качавы вобраз жыцьця;  яны асталяваліся пераважна ў правінцыі Баян-Вольгі і прынесьлі з сабой свае звычаі паляваньня з арламі. Да гэтага часу існуе прыблізна некалькі сотняў паляўнічых з арламі ў вобласьці Баян-Вольгі, які размешчаны ў Алтайскіх гарах у Заходняй Манголіі. Іх звычаі сакалінага паляваньня ўключаюць паляваньне з беркутам на конях: яны, перш за ўсё, палююць на лісіц чырвоных і карсака. Яны таксама выкарыстоўваюць арлоў, каб паляваць на ліс і зайцоў у халодныя зімовыя месяцы, калі значна лягчэй заўважыць ярка афарбаваных лісіц на белым сьнезе.

Кожны кастрычнік, на штогадовым фэстывалі «Залаты арол», дэманструюцца паляўнічыя звычаі казахаў. Нягледзячы на тое, што ўрад Казахстана неаднаразова рабіў спробы «прывабіць» практыкуючых гэтыя казаскія звычаі на гістарычную радзіму ў Казахстан, большасьць казахаў усё ж лічыць за лепшае заставацца ў Манголіі.

## Крыніцы

## Літаратура

* Soma, Takuya. Hunting Arts of Eagle Falconers in the Altai-Kazakhs: Contemporary Operations of Horse-Riding Falconry in Sagsai County, Western Mongolia // Japanese Journal of Human and Animal Relation. — 2013. — Вып. 35. — С. 58–66.
* Soma, Takuya. 2012. ‘Ethnoarhchaeology of Horse-Riding Falconry’, The Asian Conference on the Social Sciences 2012 - Official Conference Proceedings, pp. 167–182.
* THE CENTRAL ASIAN FALCONRY PROJECT

Катэгорыя:Казаская культура
Катэгорыя:Культура Кыргыстану