Ян Баршчэўскі

**Ян Баршчэ́ўскі** (; 1790, 1794 альбо 1796, в. Мурагі, цяпер Расонскі раён, Віцебская вобласьць, Беларусь — , Чуднаў, цяпер Жытомірская вобласьць, Украіна) — беларускі і польскі пісьменьнік, выдавец, адзін з пачынальнікаў новай беларускай літаратуры.

## Біяграфія

### Маладосьць і навучаньне
Нарадзіўся ў вёсцы Мурагі Полацкага намесьніцтва ў сям’і грэка-каталіцкага сьвятара (род быў шляхецкага паходжаньня). Навучаўся ў Полацкай езуіцкай калегіі, дзе набыў вядомасьць чытальніка і вершапісца. Выступаў з уласнымі арацыямі і вершамі, напісаў у клясычным стылі паэму «*Пояс Вэнэры*» (на польскай мове, не захавалася). Студэнцкія канікулы найчасьцей праводзіў у вандроўках па навакольлі возера Нешчарда.

Пасьля заканчэньня Полацкай калегіі працаваў хатнім настаўнікам і гувэрнэрам. Падарожнічаў па Беларусі, зьбіраў фальклёр.

### Пецярбурскі пэрыяд
У 1817 г. пераехаў у Санкт-Пецярбург, дзе выкладаў грэцкую і лацінскую мову ў некалькіх дзяржаўных установах і сам вывучаў старажытную літаратуру. Выконваючы даручэньні марскога ведамства, пабываў у Францыі, Вялікай Брытаніі і Фінляндыі, падарожнічаў па Полаччыне і Мсьціслаўшчыне. У Пецярбурґу ён пазнаёміўся з Адамам Міцкевічам і Тарасам Шаўчэнкам, якія, з ускосных зьвестак, высока ацанілі паэтычныя спробы маладога пісьменьніка, падштурхнулі яго на шлях прафэсійнай творчасьці. Ю. Барташэвіч сьцьвярджаў нават, што Міцкевіч уласнай рукой правіў асобныя яго вершы.

У 1840—1844 гадах Ян Баршчэўскі выдаваў у Пецярбурґу штогадовы альманах «*[[Niezabudka]]*» («*Незабудка*») з дапамогай літаратурнага гуртка выхадцаў пераважна зь Беларусі. Падтрымліваў творчыя сувязі з чальцамі гуртка і яго карэспандэнтамі — журналістам і крытыкам Рамуальдам Падбярэскім, літаратуразнаўцам і гісторыкам , мастакамі Казімерам і , фальклярыстам , пісьменьнікамі , , Тадэвушам Лада-Заблоцкім, , В. Давідам, Станіславам Ляховічам, Аляксандрам Гротам-Спасоўскім. Сярод самых блізкіх сяброў Баршчэўскага пецярбурскага пэрыяду сучасьнікі называлі , знаёмага з паэтам яшчэ з часоў вучобы ў Полацкай калегіі. Рэдкалегія часопіса мела кантакты з «*Дэмакратычным таварыствам*» (1836—1838), прапагандавала (праз Ф. Лаўцэвіча) забароненыя патрыятычныя вершы.

### Чуднаўскі пэрыяд
У сярэдзіне 1840-х гадоў (1847?) на запрашэньне польскага пісьменьніка Г. Жавускага і крытыка М. Грабоўскага Баршчэўскі пераехаў у г. Чуднаў на Валынь. Пасяліўся ў доме графіні Ю. Жавускай, дзе жыў і вядомы мастак-графік Напалеон Орда.

У канцы 1840-х гадоў захварэў на сухоты і пасьля працяглай хваробы памёр у 1851 годзе. Пахаваны ў г. Чуднаве.

У красавіку 2019 року ў Чуднаве на прыватным падворку была выяўленая надмагільная пліта зь меркаванай магілы Яна Баршчэўскага. Пліта была перанесеная з разрабаваных за савецкім часам каталіцкіх могілак мястэчка.

## Творчасьць
Дзякуючы сваёй схільнасьці да паэтычных экспромтаў быў жаданым госьцем на сямейных урачыстасьцях вясковай шляхты. Першыя вядомыя вершы, напісаныя па-беларуску — «*Дзеванька*» (прысьвечаны каханай дзяўчыне Максімавічанцы) і «*Бунт хлопаў*» («*Рабункі мужыкоў*», «*Размова хлопаў*»). Займаўся таксама жывапісам (маляваў пэйзажы і карыкатуры, яго мастацкія творы карысталіся папулярнасьцю сярод мясцовых жыхароў.

На старонках «*Незабудкі*» Ян Баршчэўскі друкаваў пераважна вершаваныя апавяданьні. Ад клясыцызму паступова перайшоў да рамантызму. У 1843 годзе ў часопісе «*[[Rocznik literacki]]*» («*Літаратурны штогоднік*») упершыню надрукаваны яго беларускія вершы — «*Дзеванька*», «*Гарэліца*», апрацаваная народная песьня «*Зязюля*».

Баршчэўскі склаўся як паэт пад уплывам польскага клясыцызму. Захапленьне паэзіяй Адама Міцкевіча адбілася на ягоных польскіх творах (паэма «Жыцьцё сіраты», санэты «Мэлёдыі пілігрыма»).

У 1844—1846 гадах выдаў свой галоўны твор — празаічны зборнік «*[[Шляхціц Завальня, або Беларусь у фантастычных апавяданьнях]]*» (т. 1—4, на польскай мове, гравюры Р. Жукоўскага), асобныя часткі якога раней друкаваліся ў часопісах «Rocznik literacki» і «Athenæum». Матэрыяльную дапамогу ў выданьні кніг Яна Баршчэўскага аказаў віленскі пісьменьнік Аляксандар Здановіч. Па невядомых прычынах ня выйшлі падрыхтаваныя аўтарам 5-ы і 6-ы тамы. Творы, сабраныя ў зборніку «Шляхціц Завальня…», напісаны пад відавочным уплывам беларускага фальклёру. Ян Баршчэўскі выкарыстаў сюжэты казак і легендаў «дзікага паўночнага боку Беларусі», апаэтызаваў родныя мясьціны, у тым ліку «велізарнае возера Нешчарда, накшалт затокі», каля якога знахадзілася вёска Мурагі, дзе прайшло ягонае дзяцінства.

Ян Баршчэўскі падтрымліваў блізкія адносіны з польскім паэтам і перакладчыкам К. Пятроўскім і доктарам Г. Кёлерам, зьбіраў матэрыялы пра археалягічныя аб’екты, падарожнічаў. У 1849 годзе выдаў у Кіеве 1-ю частку зборніка «Проза і вершы» (на польскай мове), куды ўвайшлі баляды, паэма «*Жыцьцё сіраты*», аповесьць «*Душа не ў сваім целе*».

## Спадчына

Ян Баршчэўскі займае надзвычай важнае месца ў гісторыі мастацкай культуры беларусаў. На працягу ўсёй творчасьці кіраваўся рамантычна-ўзьнёслым пачуцьцём любові да роднага краю. Як рамантык аддаваў перавагу выключным, сьвяточным і трагічным аспэктам вясковага жыцьця, чым тлумачацца асобныя праявы страрашляхецкага кансэрватызму, ідэалізацыі мінулай вольнасьці і дабрачыннасьці. Яго беларускія творы напісаны ў фальклёрным стылі, маюць павучальны ці бурлескна-рэалістычны характар. Творы Баршчэўскага распаўсюджваліся ў рукапісах або вусным шляхам як народныя. Верш «*Бунт хлопаў*» трапіў у фальклёрныя запісы А. Семянтоўскага і П. Шэйна, зробленыя ў канцы XIX стагодзьдзя. У чытаньні і перапісваньні гэтага твору абвінавачваўся Паўлюк Багрым.

## Беларускія пераклады
У 1916 годзе ў віленскай газэце «Гоман» зьявілася некалькі казак з «Шляхціца Завальні», перакладзеных на беларускую мову Янам Станкевічам. У 1917 годзе дзьве казкі былі надрукаваны асобнымі брашурамі — «''Начэпнасьць''» і «*Чорнакніжнік і зьмея, што вылупілася с пятушынаго яйца*», — якія, аднак, не атрымалі шырокай вядомасьці: згодна з загадам Галоўліта БССР № 33 ад 3 чэрвеня 1937 году гэтыя дзьве брашуры, у ліку іншых кніг шкоднага зьместу, падлягалі адабраньню зь бібліятэк і навучальных устаноў рэспублікі; прычынай, магчыма, была асоба перакладчыка.

У 1971 годзе казкі «*Пра чарнакніжніка і зьмяю, што вывелася зь яйка, зьнесенага пеўнем*» у перакладзе Максіма Гарэцкага і «*Белая сарока*» ў перакладзе Вячаслава Рагойшы былі ўключаны ў хрэстаматыю «Беларуская літаратура XIX стагодзьдзя», а ў 1977 годзе ў дакумэнтальным зборніку «Пачынальнікі: з гісторыка-літаратурных матэрыялаў XIX ст.» былі прадстаўлены тры ўводныя разьдзелы («*Колькі слоў ад аўтара*», «*Нарыс Паўночнай Беларусі*», «*Шляхціц Завальня*») у перакладзе Генадзя Кісялёва. У 1981 годзе за пераклад кнігі ўзяўся Уладзімер Мархель, які сваю працу так і не закончыў. Поўны жа пераклад «Шляхціца Завальні», выкананы Міколам Хаўстовічам, быў апублікаваны толькі ў 1990 годзе. У гэтае выданьне таксама ўвайшлі пераклады аповесьцей Баршчэўскага «*Драўляны Дзядок і кабета Інсекта*» і «*Душа не ў сваім целе*». У 1998 годзе ў сэрыі «Беларускі кнігазбор» выйшаў том «*Ян Баршчэўскі. Выбраныя творы*», куды, апрача згаданых твораў, увайшлі таксама пераклады п’есы «*Жыцьцё сіраты*», вершаў і лістоў пісьменьніка, выкананыя Рыгорам Барадуліным, Кастусём Цьвіркам, Уладзімерам Мархелем, Уладзімерам Дубоўкам і Міколам Хаўстовічам. У 2003 годзе быў надрукаваны зборнік вершаў Баршчэўскага «*Лісты да Юліі*» ў перакладзе Анатоля Канапелькі, а ў 2004 годзе — зборнік лістоў у перакладзе В. Таранеўскага.

## Памяць
У 2020 годзе фонд імя Марыі Магдалены Радзівіл (Швайцарыя) адкрыў у Чуднаве (Жытомірская вобласьць, Украіна) помнік Яну Баршчэўскаму. У 2021 годзе ў Менску адрэстаўравалі надмагільную пліту Баршчэўскага, якую знайшлі ўвесну 2019 году ў Чуднаве. На пліце быў надпіс па-польску: «Ян Баршчэўскі, шанаваў Бога, прыроду і людзей, пісьменьнік натхненьняў і пачуцьцяў. Жыў годна 70 гадоў. Памёр 28 лютага 1851 году».

## Бібліяграфія
1922
* 
1990
* 
### [[Аўдыё]]
* 

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі. Віцебская вобласць. — Мн.: БСЭ, 1985. — С. 390.
* Р. Зямкевіч. Ян Баршчэўскі, першы беларускі пісьменьнік XIX сталецьця. — Вільня, 1911.
* В. Бароўка, С. Якаўлеў. Рэцэпцыя фальклорна-міфалагічнай спадчыны ў кнізе Яна Баршчэўскага «Шляхціц Завальня, або Беларусь у фантастычных апавяданнях» // Матэрыялы III Міжнароднага кангрэса беларусістаў «Беларуская культура ў дыялогу цывілізацый», Мн., 2000. — С. 173—176.
* М. Хаўстовіч. Паэт і казачнік азёрнага краю // Ян Баршчэўскі. Выбр. тв. — Мн., 1998. — С. 20.
* 
* 
* 

## Вонкавыя спасылкі

* ''Szlachcic Zawalnia''. Jan Barszczewski. 1846. St Petersburg: W Drukarni Eduarda Pratza
* Партрэт аўтарства Алеся Пушкіна

Катэгорыя:Беларускія дзіцячыя літаратары
Катэгорыя:Польскія літаратары
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Віцебскай губэрні
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Расонскім раёне
Катэгорыя:Выпускнікі Полацкай езуіцкай акадэміі
Катэгорыя:Беларускія выдаўцы
Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменьнікі
Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты і паэткі
Катэгорыя:Польскамоўныя паэты і паэткі
Катэгорыя:Беларускія літаратары-фантасты
Катэгорыя:Літаратары рамантызму