Гонядзь

**Го́нядзь**, **Ганязь** () — места ў Польшчы, на рацэ Бобры. Цэнтар меска-сельскай гміны Монькаўскага павету Падляскага ваяводзтва. Плошча 4,28 км². Насельніцтва на 2005 год — 1903 чалавекі.

Гонядзь — магдэбурскае места гістарычнага Падляшша каля мяжы з Мазовіяй, адна з рэзыдэнцыяў магнацкага роду Радзівілаў і старажытны замак Вялікага Княства Літоўскага, на этнічнай тэрыторыі беларусаў. 

## Назвы
Існуе меркаваньне, што тапонім Гонядзь мае балтыйскае паходжаньне. Нямецкія кронікі ўпамінаюць даўнішнюю мяжу паміж плямёнамі галіндаў і яцьвягаў (судаваў). Мяжа паміж Галіндзіяй і Судовіяй праходзіла ракою Лыкам і далей ракою Бобраю. Іншыя дасьледнікі зьвязваюць паходжаньне назвы з племем голядзю.

## Гісторыя

### Паміж Вялікім Княствам Літоўскім і Каралеўствам Польскім
Першы пісьмовы ўпамін пра Гонядзь як места Выскай зямлі Мазовіі датуецца 14 жніўня 1358 году. 2 сьнежня 1382 году мазавецкі князь Земавіт IV з братам Янушам I заснавалі замак Тэўтонскага ордэну Вызну ў межах Гонядзкага павету. 30 сьнежня 1401 году Земавіт IV заклаў свайму брату Янушу I, князю чэрскаму, Выскую зямлю разам з Гонядзкім паветам. 29 студзеня 1402 году Земавіт IV выкупіў ў вялікага магістра Тэўтонскага ордэну Выскую зямлю з Гонядзкім паветам. 2 ліпеня 1402 году вялікі магістар Тэўтонскага ордэну адмовіў у лісьце Янушу I і Земавіту IV на факт перадачы вялікаму князю літоўскаму Вітаўту Гонядзкага павету ў выніку далучэньня яго да Вялікага Княства Літоўскага. Да 1430 году Вітаўт фундаваў парафіяльны касьцёл Унебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі, сьвятога Яна Хрысьціцеля і сьвятой Агнешкі.

У 1503 годзе Гонядзь перайшоў у валоданьне Міхала Глінскага. У 1509 годзе места перайшло да ваяводы віленскага Мікалая Радзівіла  «Старога», які 4 траўня 1511 году збудаваў у замку капліцу. У 1518 годзе ён атрымаў тытул князя на Гонядзі і Мядзеле. 23 красавіка 1529 году Жыгімонт Стары надаў свайму сыну Жыгімонту Аўгусту лясы, сенажаці і пусткі, прылеглыя да ваколіцаў Гонядзі. У апісаньні Гонядзкага маёнтку, складзеным у 1536 годзе, упамінаецца адзін асочнік жмайдзін. У выніку шлюбу ваяводы полацкага Станіслава Давойны з Пэтранэляй Радзівіл места перайшло да Давойнаў. 15 лютага 1547 году Гонядзь атрымала Магдэбурскае права і герб: *«у залатым полі чорны [[Мядзьведзевыя|мядзьведзь]]»*. На 1566 год у месьце было 600 будынкаў.

У 1569 годзе згодна з умовамі Люблінскай уніі Гонядзь перайшоў да Каралеўства Польскага. У 1572 годзе ён увайшоў у склад Кнышынскага староства. У 1574 годзе Гонядзкае староства перайшло да Яна Замойскага. На 1576 год у месьце было 369 будынкаў. 28 траўня 1621 году ў Гонядзі адбыўся пажар. 7 сакавіка 1667 году ўтварылася меская рада. У 1669 годзе парафія Гонядзі ўвайшла у склад Аўгустоўскага дэканату. 15 лютага 1676 году кароль і вялікі князь Ян Сабескі надаў войтаўства ў Гонядзі. На 1765 год у месьце было 243 будынкі. У 1775 годзе пачалося будаваньне новага драўлянага касьцёла. 8 верасьня 1779 году ў Гонядзі адбыўся чарговы пажар. 24 чэрвеня 1794 году ў час паўстаньня Тадэвуша Касьцюшкі паўстанцкія аддзелы перамаглі ў бітве з прускімі войскамі пад Асаўцом і Клімашэўніцай.

### Пад уладай Прусіі і Расейскай імпэрыі
У выніку трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай (1795 год) Гонядзь апынуўся ў складзе Прусіі. Прускія ўлады анулявалі абавязковы да таго часу прывілей «de non tolerandis Judaeis», што паспрыяла значнаму прытоку жыдоў, галоўным чынам так званых літвакоў. Па паразе Прусіі ў вайне з Францыяй паводле Тыльзыцкага міру ў 1807 годзе Гонядзь апынуўся ў складзе Расейскае імпэрыі, у Беластоцкім павеце Гарадзенскай губэрні. На 1845 год у мястэчку было 196 будынкаў. У 1864 годзе на месцы старых шпітальных могілак збудавалі капліцу Сьвятога Флярыяна.

У Першую сусьветную вайну з прычыны праходжаньня лініі фронту ракою Бобраю Гонядзь пацярпеў у выніку ваенных дзеяньняў. У 1915 годзе места занялі войскі Нямецкай імпэрыі.

### Найноўшы час
25 сакавіка 1918 году згодна з Трэцяй Устаўной граматай Гонядзь абвяшчаўся часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 году ў адпаведнасьці з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі ён увайшоў у склад Беларускай ССР. Згодна з Рыскай мірнай дамовай 1921 году места апынулася ў складзе міжваеннай Польскай Рэспублікі. 26 верасьня 1921 году згарэў стары драўляны касьцёл, а 15 верасьня 1924 году адбылося асьвячэньне новага касьцёла, збудаванага паводле праекту архітэктара Оскара Сасноўскага.

З пачаткам Другой сусьветнай вайны 15 верасьня 1939 году Гонядзь акупавалі войскі Трэцяга Райху, але праз тыдзень места перадалі СССР згодна з пактам Молатава-Рыбэнтропа. У лістападзе 1939 году Гонядзь увайшоў у склад БССР. У 1941—1944 гадох места зноў знаходзілася пад акупацыяй нацысцкай Нямеччыны. У чэрвені — ліпені 1941 году нацысты забілі 116 жыхароў, у асноўным жыдоўскага паходжаньня. 10 жніўня 1944 году яны падарвалі дзьве вежы і частку сьценаў касьцёла, разбурэньні места дасягнулі 80% з прычыны праходжаньня лініі фронту ракою Бобраю. 20 верасьня 1945 году ўлады СССР перадалі Гонядзь Польскай Народнай Рэспубліцы. У 1955 годзе завяршылася аднаўленьне касьцёла.

## Насельніцтва
* **XVII стагодзьдзе**: 1566 год — 4 тыс. чал. 
* **XVIII стагодзьдзе**: 1765 год — 1,5 тыс. чал.; 1799 год — 1373 чал., зь іх 498 юдэяў
* **XIX стагодзьдзе**: 1878 год — 2943 чал., зь іх 1053 каталікі, 15 праваслаўных і 1880 юдэяў; 1897 год — 3402 чал.
* **XX стагодзьдзе**: 30 сьнежня 1995 году — 1907 чал.
* **XXI стагодзьдзе**: 2005 год — 1903 чал.

## Турыстычная інфармацыя
### Інфраструктура
Праз Гонязь праходзіць водны турыстычны шлях ракою Бобраю, які злучае Аўгустоўскую раўніну і Елцкае паазер'е з Наравам.

### Славутасьці
* Капліца Сьвятога Флярыяна (1864)
* Касьцёл Сьвятой Агнешкі (1922—1924)
* Могілкі: старыя каталіцкія, капліца Сьвятога Духа; юдэйскія

### Страчаная спадчына
* Касьцёл Сьвятой Агнешкі (1779)
* Сынагога (XVIII ст.)

## Галерэя

Kapliczka w Goniądzu, w oddali kościół - panoramio.jpg|Капліца Сьвятога Флярыяна
Goniadz cmentarz.jpg|Капліца Найсьвяцейшай Тройцы
Kościół Św. Agnieszki przy ul.Mickiewicza - panoramio.jpg|Касьцёл Сьвятой Агнешкі
Na Placu 11 Listopada - panoramio.jpg|Рынак


## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 
* 

## Вонкавыя спасылкі