open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Канстанцін Ян Шуйскі

**Канстанці́н Ян Шу́йскі** (? — 1695) — дзяржаўны дзяяч ВКЛ. З княскага роду Шуйскіх. Берасьцейскі пісар земскі ў 1663—1679 і харужы ў 1679—1690, вялікі пісар ВКЛ ад 1690; староста ялоўскі й загальскі. Шмат разоў выбіраўся паслом на соймы.

## Літаратура
* Міхаіл Красноў // 

Канстанцін Ян
Катэгорыя:Пісары вялікія літоўскія
Катэгорыя:Асобы Вялікага Княства Літоўскага
Ежы Канстанцін Шуйскі

**Е́жы Канстанці́н Шу́йскі** (? — 1694) — дзяржаўны дзеяч і вайсковы ВКЛ. З княскага роду Шуйскіх. Удзельнічаў у вайне з украінскімі казакамі ў вайне Расеі з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гадоў. Берасьцейскі чашнік ад 1676, судзьдзя гродзкі ад 1686. Выбіраўся паслом на элекцыйны сойм 1669, дэпутатам Трыбуналу ВКЛ у 1691.

## Літаратура
* Міхаіл Красноў // 

Ежы Канстанцін
Катэгорыя:Асобы Вялікага Княства Літоўскага
Касьцёл Сьвятых Апосталаў Пятра і Паўла (Коўна)

**Ковенскі касьцёл Сьвятых Пятра і Паўла** — помнік архітэктуры готыкі XV – XIX стагодзьдзяў.

## Гісторыя

*1408 – 1413 — збудаваны мураваны касьцёл.
*1624 — корпусу храма былі нададзены барочныя рысы.
*1800 — рэстаўраваны, дабудавана вежа на галоўным фасадзе.

## Архітэктура

Ад першапачатковага гатычнага касьцёлу больш-менш захавалася бадай што толькі ўсходняя частка: апсыда і прэзьбітэрый. Іх даволі тонкія сьцены ўмацаваны гранёнымі контрфорсамі, перакрыцьцё ўтвараюць вытанчаныя позьнегатычныя сотавыя скляпеньні. 
Вежа на галоўным фасадзе храма так званага «сармацкага» тыпу маюць больш позьняе паходжаньне.

## Вонкавыя спасылкі

Петрапаўлаўскі
Коўна
Коўна
Коўна
Фара Вітаўта (Коўна)

**Ковенскі касьцёл Унебаўзяцьця Найсьвяцейшай Дзевы Марыі** або **Фара Вітаўта** — помнік сакральнай готыкі Вялікага Княства Літоўскага

## Гісторыя

* 1400-1411 — збудаваны па загадзе Вітаўта.
* 1655 — зьнішчаны маскоўскім войскам.
* 1669 — адноўлены.
* 1812 — зьнішчаны.
* 1819 — адноўлены.
* 1853 — перададзены праваслаўнай царкве.
* 1919 — вернуты каталікам.
* 1938 — рэстаўраваны.
* 1978 — праведзены архітэктурныя і археалягічныя дасьледаваньні.

## Архітэктура

Прастакутны аб’ём збудаванага Вітаўтам храма быў моцна выцягнуты з усходу на захад, хаця, як і ўсе першыя касьцёлы ў княстве, меў 4-ы апорныя слупы. Мае выразныя рысы нямецкай сакральнай готыкі, бо, верагодна, быў збудаваны ганзейскімі майстрамі, якім ў 1436 годзе быў дадзены прывілей на адпраўленьне службы ў ім. Дзьве капліцы паабапал усходняй часткі кафалікона ўтвараюць трансэпт. Вытанчаная вежа з высокім шатровым дахам пры ўваходзе падкрэсьлівае істотны для готыкі вэртыкалізм збудаваньня.

Фара Вітаўта
Коўна
Коўна
Коўна
Касьцёл Сьвятога Юрыя (Коўна)

**Касьцёл Сьвятога Юрыя ў [[Коўна|Коўне]]** — помнік готыкі Вялікага княства Літоўскага

## Гісторыя

* 1468 – Казімір Ягелончык запрасіў манахаў-бэрнардынаў у Коўна.
* 1492 – заканчэньне будаўніцтва, асьвячэньне.
* 1576-1579 – перабудаваны.
* 1643 – адноўлены, пасьля пажараў 1603, 1624.
* 1656, 1659 – пашкоджаны маскоўскім войскам.
* 1812 – пераўтвораны расейскім войскам у вайсковы магазын.

## Архітэктура

Ініцыятарамі будаўніцтва касьцёлу былі манахі бэрнардыны. Падобны тып храмаў з выцягнутым трохнэфным каталіконам, падоўжанай гранёнай апсыдай і бязьвежавым фасадам паходзіць з Італіі, адкуль прыехалі і самі манахі.

Храмы падобныя Юр’еўскаму касьцёлу: Сьв. Францішка, Сьв. Яна, Унебаўзяцьця Найсьв. Марыі ў Вільні і Сьв. Пятра і Сьв. Паўла ў Коўне былі новай формай і новым крокам наперад сакральнага дойлідзтва ВКЛ.

## Вонкавыя спасылкі

Юрый
Коўна
Коўна
Коўна
Кайманавы астравы

**Кайманавы астравы** () — брытанская заморская тэрыторыя ў заходняй частцы Карыбскага мора.

## Вонкавыя спасылкі
Джордж Таўн

**Джордж Таўн** (па-ангельску: *George Town*) — сталіца і найбуйнейшы горад Кайманавых выспаў. Насельніцтва складае 20 626 жыхароў (1999).

Катэгорыя:Гарады Кайманавых астравоў
Катэгорыя:Сталіцы Паўночнай Амэрыкі
Касьцёл Сьвятога Мікалая (Коўна)

**Сьвятамікольскі касьцёл у [[Коўна|Коўне]]** — помнік гатычнага храмабудаўніцтва Вялікага Княства Літоўскага.

## Гісторыя
* XV стагодзьдзе — пабудова касьцёла.
* 1655 — пашкоджаны маскоўскім войскам.
* 1663 — адрамантавана.
* 1938—1939 — рэканструявана.

## Архітэктура
На ўсё Вялікае Княства гэта бадай што адзіны гатычны касьцёл, які мае асымэтрычны плян. Аднак ад старога гатычнага Сьвятамікольскага касьцёлу бэнэдыктынскага кляштара захаваўся толькі алтар Сьв. Бэнэдыкта.

Мікола
Коўна
Коўна
Коўна
Касьцёл Сьвятой Гертруды (Коўна)

**Касьцёл Сьвятой Гертруды ў Коўне** — невялікі, але вельмі яркі помнік гатычнай архітэктуры Вялікага княства Літоўскага.

## Гісторыя

1503 — узьведзены ў прадмесьці Коўна на Віленскім шляху.

Сярэдзіна XVI стагодзьдзя — дабудавана вежа на галоўным фасадзе.

1655 — значна пашкоджаны.

1680 — адноўлены.

1812 — пашкоджаны.

1992 — адноўлены.

## Архітэктура

Вельмі просты па форме і выкананьні касьцёл добра захаваўся да нашага часу. Па сваім пляне — невялікі кафалікон аднанефны з далучанай да яго невялікай чатырохграннай апсыдай касьцёл Сьв. Гертруды найбольш нагадвае віленскі касьцёл Сьв. Ганны. Як і віленскі касьцёл ён мае позьнегатычны характар, аднак нашмат прасьцейшы ў выкананьні і аздабленьні.

## Вонкавыя спасылкі

Гертруда
Коўна
Коўна
Коўна
Касьцёл Найсьвяцейшай Тройцы (Коўна)

**Ковенскі сьвятатраецкі або сэмінарскі касьцёл** — помнік архітэктуры позьняга рэнэсансу й барока, які па традыцыі зьмяшчае ў сабе ярка выражаныя рысы готыкі ВКЛ.

## Гісторыя

* 1624—1634 — збудаваны.
* 1668 — узноўлены пасьля пажару.
* 1898 — рэстаўраваны.
* 1969 — рэканструяваны.

## Архітэктура

Сьвятатраецкі касьцёл быў збудаваны пры кляштары бэрнардынаў у стылі позьняга рэнэсансу. У самой архітэктуры храма аднак адчуваецца моцны ўплыў готыкі: контрфорсы, стылізаваныя пад пілястры, вузкія стральчатыя вокны.

Троіца
Коўна
Коўна
Коўна
Касьцёл Сьвятых Ганны і Барбары на Дольнім замку (Вільня)

**Касьцёл [[Сьвятая Ганна|Сьвятой Ганны]] на Дольнім замку** — помнік раньняй і позьняй готыкі ВКЛ.

## Гісторыя
* Кан. XIV — пач. XV — будуецца на плошчы Віленскага Дольняга замку.
* 1551 — па загадзе Жыгімонта ІІ Аўгуста пачытаецца будаўніцтва новага мураванага касьцёла Сьвятых Ганны і Барбары.
* 1661 — незавершаны дагэтуль храм быў разабраны.

## Архітэктура
Першы храм часоў Ягайлы быў амаль ідэнтычны першаму касьцёлу Сьв. Станіслава: прастакутны невялікі кафалікон умацаваны контрфорсамі і падзелены чатырма апорнымі слупамі на 3 нэфы, з выцягнутай гранёнай апсыдай з поўдня і квадратнай вежай з захаду. Храм Жыгімонта ІІ будаваў італьянскі архітэктар Дж. Чыні ў стылі рэнэсансу са шматлікімі элемэнтамі готыкі. З-за сьмерці караля-фундатара храм так і ня быў дабудаваны.

Ганна
Вільня
Вільня
Касьцёл Сьвятога Юрыя (Кейданы)

**Сьвятаюр’еўскі касьцёл у Кейданах** — гатычны храм Вялікага княства Літоўскага.

## Гісторыя
* Мяжа ХV—XVІ стагодзьдзяў — збудаваны пры замку Радзівілаў біржайскай лініі.
* Сярэдзіна XVI — прыстасаваны пад кальвінскі збор.
* 1655 — у касьцёле быў адслужаны малебен у гонар падпісаньня уніі ВКЛ са Швэцыяй (Кейданскай уніі).
* 1758 — рэканструяваны.

## Архітэктура
Позьнегатычны касьцёл мае простую трохнефавую залявую структуру асноўнага аб’ёму, пяцігранную апсыду прэзьбітэрыя і невялікую закрыстыю з правага боку ад апсыды. На галоўным фасадзе касьцёл меў магутную чацьвярыковую вежу. Звонку сьцены касьцёла ўпрыгожваюць арнамэнты выкладзеныя перапаленай цэглай-клінкерам. Па пляне ён набліжаецца да раней збудаваных касьцёлах у Троках і Мерачы.

Кейданы
Кейданы
Кейданы
Кейданы
Леонэ

**Леонэ** (, код ISO 4217: *SLL*) — афіцыйная валюта Сьера-Леонэ. Дзеліцца на 100 цэнтаў. Звычайна скарачаецца «Le».

## Гісторыя
Леонэ быў ўведзены ў абарачэньне ў 1964 годзе, каб замяніць Брытанскі Заходнеафрыканскі фунт, па абменным курсе 1 фунт = 2 леонэ (ці 1 леонэ = 10 шылінгаў).

## Манэты
У 1964 годзе былі ўведзены манэты вартасьцю ½, 1, 5, 10 і 20 цэнтаў. На ўсіх манэтах была выява сэра Мілтана Маргаі. У 1972 годзе, былі ўведзены манэты вартасьцю 50 цэнтаў з выявай доктара Сіяка Стывэнса. Гэтая выява засталася на новай сэрыі манэтаў уведзеных у 1980 годзе. У 1987 годзе была ўведзена нікелева-бронзавая манэта вартасьцю 1 леонэ.

У 1996 годзе былі ўведзены манэты вартасьцю 10, 50 і 100 леонэ. 500 леонэ былі ўведзены ў 2004 годзе.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Валюты
Катэгорыя:Сьера-Леонэ
Касьцёл Унебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі (Мерач)

**Касьцёл Унебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі** (**Фарны**) — помнік архітэктуры XV—XVII стагодзьдзяў у Мерачы. Знаходзіцца ў цэнтры мястэчка. Дзее. Твор гатычнай архітэктуры Вялікага Княства Літоўскага з элемэнтамі рэнэсансу і барока. Аб’ект Рэгістру культурных каштоўнасьцяў Летувы.

## Гісторыя

### Вялікае Княства Літоўскае
Мураваны касьцёл у Мерачы збудавалі ў 1443 годзе паводле фундацыі Ягайлы ад 1434 году.

У 1648 годзе да касьцёла прыбудавалі нартэкс, завершаны барокавым франтонам. Тады, відаць, упершыню атынкавалі фасады, а таксама павялічылі ў даўжыню закрысьцію. Работы праводзіліся на сродкі караля і вялікага князя Ўладзіслава Вазы.

### Пад уладай Расейскай імпэрыі
Па трэцім падзеле Рэчы Паспалітай (1795 год), калі Мерач апынуўся ў складзе Расейскай імпэрыі, касьцёл працягваў дзеяць. У XIX ст. касьцельны пляц атачылі мурам з брамай. У 1884 годзе праводзіўся рамонт будынка касьцёла.

### Найноўшы час
За савецкім часам набажэнствы ў касьцёле не перапыняліся.

## Архітэктура
Помнік архітэктуры готыкі з элемэнтамі рэнэсансу. Мае падабенства да больш раньняга Троцкага і пазьнейшага Кейданскага Фарных касьцёлаў. У выніку пазьнейшых перабудоваў набыў рысы барока.

Складаецца з асноўнага аб’ёму прастакутнай у пляне формы, роўнага зь ім вышынёй прэзьбітэрыюму, які заканчваецца 5-граннай апсыдай. Будынак накрываецца 2-схільным дахам. Да паўночнай сьцяны далучаецца закрысьція. Усярэдзіну вядуць дзьвярныя праёмы ў галоўным фасадзе і паўднёвай сьцяне прэзьбітэрыюму. Сьцены ўмацоўваюцца шматпрыступкавымі контрфорсамі.

Унутраная прастора падзяляецца чатырма 6-граннымі слупамі на тры нэфы роўнай вышыні, перакрытыя крыжовымі скляпеньнямі. Прасторава прэзьбітэрыюм і асноўны аб’ём злучаюцца паміж сабой трыма сьпічастымі аркамі. У тоўшчы тарцовай усходняй сьцяны і паўднёва-заходняга кута вітыя ўсходы.

## Галерэя

### Гістарычныя здымкі

Mierač, Fara. Мерач, Фара (1901-14) (3).jpg|да 1915 г.
Mierač, Fara. Мерач, Фара (1901-14).jpg|да 1915 г.
Mierač, Fara. Мерач, Фара (1901-14) (2).jpg|да 1915 г.
Mierač, Zamkavaja, Fara. Мерач, Замкавая, Фара (1901-14).jpg|да 1915 г.


### Сучасныя здымкі

Merkinė, Lithuania - panoramio (21).jpg|Агульны выгляд
Merkinė, bažnyčia, church - panoramio.jpg|З боку апсыды
Interjeras, Merkinės bažnyčia.jpg|Інтэр'ер
Merkinės bažnyčios varpinė, Varėnos rajonas, Merkines church bell tower, Varena District - panoramio.jpg|Брама


## Крыніцы

## Літаратура
* 

## Вонкавыя спасылкі
* 

Мерач
Мерач
Мерач
Мерач
Касьцёл Сьвятога Яна Хрысьціцеля (Сапежышкі)

**Касьцёл Сьвятога Яна Хрысьціцеля ў Сапежышках** — прыклад позьняй архаічнай готыкі Вялікага княства.

## Гісторыя
1578 год — збудаваны  ў маёнтку Сапегаў. 1666, 1698 — рэканструяваны. 1812 — пашкоджаны. 1923, 1969, 1979 — рэстаўраваны.

## Архітэктура
Невялікі прыватнаўласьніцкі касьцёл Сапегаў у Сапежышках — помнік позьнегатычнага сакральнага дойлідзтва ВКЛ. У той час, калі ў княстве пануючыя пазыцыі заняў рэнэсанс, буйныя магнаты Сапегі будуюць сабе невялікі, недасканалы ў пляне і архаічны аздабленьні касьцёл. Трэба меркаваць, што ўся сымбалічнасьць гэтага касьцёла і ёсьць яго падкрэсьленая традыцыйнасьць. Гэта апошні водгук чыстай готыкі ў архітэктуры ВКЛ.

Сапежышкі
Сапежышкі
Сапежышкі
Сапежышкі
Касьцёл Найсьвяцейшай Тройцы (Рыконты)

**Касьцёл Найсьвяцейшай Тройцы** ў Рыконтах быў збудаваны ў якасьці пратэстанцкага збору на падмурку гатычнай традыцыі храмабудаўніцтва ВКЛ, таму мае прыкметы гатычнага стылю: гранёныя кантрафорсы, стральчатыя вокны.

## Гісторыя
* 1555 — пабудавана драўляны пратэстанцкі збор.
* 1585 — узьведзены мураваны збор.
* 1655 — значна пашкоджаны.
* 1688 — рэстаўраваны Марцыянам Агінскім і перададзены каталікам.
* 1888—1889 — рамантаваны.
* 1934 — рэстаўраваны.

## Вонкавыя спасылкі

Рыконты
Рыконты
Рыконты
Рыконты
Рыконты
Рыконты
Багаяўленская царква (Астрог)

**Багаяўленская царква ў [[Астрог (горад)|Астрозе]]** — помнік праваслаўнага храмабудаўніцтва ВКЛ, гатычны храм з абарончымі рысамі.

## Гісторыя
У 1521 годзе распачатае будаўніцтва мураванага храма архітэктарам меркавана з Кракава.

## Архітэктура
У архітэктуры Астроскай Богаяўленскай царквы відавочна традыцыя старажытнарускага чатырохстолпнага з трыма апсыдамі і пяцьцю вежамі-купаламі з шаломападобным дахам. Звонку ж адразу кідаюцца ў вочы гатычныя рысы храма: вокны са стральчатым завяршэньнем і магутныя контрфорсы. Царква была збудавана ў фамільным замку віленскім ваяводам і вялікім гетманам Канстанцінам Астроскім.

## Вонкавыя спасылкі
* Сучасны фатаздымак храма

Астрог
Астрог
Астрог
Астрог
Катэгорыя:Храмы Божага Яўленьня
Крыстафэр Рэн

**Кры́стафэр Рэн** (; 20 кастрычніка 1632, Ўілтшыр – 25 лютага 1723, Лёндан) — ангельскі  архітэктар, матэматык і астраном. Адзін з заснавальнікаў і прэзыдэнт (1680-1682) Каралеўскага таварыства прыродазнаўчых навук. У архітэктуры быў прадстаўніком клясыцызму. Па ягоным праекце была збудаваная Катэдра Сьвятога Паўла ў Лёндане й адбылася рэканструкцыя ангельскай сталіцы пасьля пажару 1666 году. Па загадзе Карла II Рэнам была заснаваная Грынвіцкая Каралеўская абсэрваторыя.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Брытанскія архітэктары
Катэгорыя:Брытанскія астраномы
Катэгорыя:Брытанскія матэматыкі
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1632 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся 20 кастрычніка
Катэгорыя:Памерлі ў 1723 годзе
Катэгорыя:Памерлі 25 лютага
Эпістэмалёгія

**Эпістэмалёгія** (ад грэцкага: ἐπιστήμη — «веды» й λόγος — «навука») альбо **тэо́рыя ве́даў** — тэорыя спазнаньня ці разуменьня сьвету, разьдзел філязофіі, які вывучае характар і межы ведаў, а таксама абґрунтаваньне й рацыянальнасьць веры. Эпістэмалёгія тлумачыць, чаму наш розум мае стаўленьне да рэчаіснасьці й наколькі гэтыя стасункі ёсьць сапраўднымі альбо несапраўднымі. Навука дазваляе адрозьніць праўду ад ілжывасьці, калі мы атрымліваем веды ад навакольнага сьвету. Паколькі вывучэньне эпістэмалёгіі дазваляе нам зразумець пра тое, як мы думаем, гэта карысны мэтад ацэнкі сьвету вакол нас. Адпаведна, без эпістэмалёгіі ў людзей не было б падставаў для даверу сваім думкам і дзеяньням.

Традыцыйна эпістэмалёгія атаясамляецца з тэорыяй пазнаньня. Аднак у неклясычнай філязофіі можа быць зафіксавана тэндэнцыя да разьдзяленьня эпістэмалёгіі й гнасэалёгіі, што было заснавана на зыходнай катэгарыяльнай апазыцыі. Калі гнасэалёгія разгортвае свае ўяўленьні вакол апазыцыі «суб’ект — аб’ект», тады для эпістэмалёгіі базавай ёсьць апазыцыя «аб’ект — веданьне». У эпістамалёгіі традыцыйна разглядаюцца пытаньні:
* Што такое веданьне?
* Як мы атрымоўваем веды?
* Як мы ведаем, што мы ведаем?

Большая частка дэбатаў у гэтай вобласьці была засяроджана на аналізе прыроды ведаў і пратое, як яна сустасуецца са зьвязанымі паняткамі, як то ісьціна, вера й абґрунтаваньне. Яна таксама вывучае сродкі вытворчасьці ведаў, а таксама ставіцца са скэптыцызмам да розных ведаў. Тэрмін «эпістэмалёгія» быў уведзены шатляндзкім філёзафам Джэймзам Фрэдэрыкам Фэр’е й актыўна ўжываўся ў анґельска-амэрыканскай філязофіі XX стагодзьдзя. У фізыцы канцэпцыя эпістэмалёгіі мае жыцьцёва важнае значэньне ў сучаснай інтэрпрэтацыі квантавае мэханікі, і выкарыстоўваецца шматлікімі аўтарамі для аналізу працы дамінуючых фізыкаў, як то Вэрнэр Гайзэнбэрг, Макс Борн і Вольфганг Паўлі.

Многія філёзафы мяркуюць, што веды паходзяць з розуму. Людзі маюць здольнасьць разважаць, і, такім парадкам, яны могуць атрымліваць веды з гэтых разважаньняў. Іншыя філёзафы сьцьвярджаюць, што людзі становяцца дасьведчанымі толькі тады, калі адчуваюць жыцьцёвыя сытуацыі й маюць непасрэдны кантакт з навакольным сьветам. Гэтыя філёзафы настойваюць, што чалавек можа атрымаць веды толькі тады, калі адчувае жыцьцё сваімі ўласнымі пачуцьцямі.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Эпістэмалёгія. Стэнфардзкі ўнівэрсытэт.
* Эпістэмалёгія. Інтэрнэт-энцыкляпэдыя філязофіі.
* Што такое эпістэмалёгія? Yale CampusPerss.
* Што такое эпістэмалёгія? Learn Religions.


Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы
Чаві

**Чавіер Эрнандэс Крэўс** (; больш вядомы як **Чаві**, ) — былы каталёнскі футбаліст, які гуляе на пазыцыі паўабаронцы. Неаднойчы выклікаўся ў зборную Гішпаніі, разам зь якой станавіўся чэмпіёнам сьвету і Эўропы. З 2021 па 2024 гады працаваў галоўным трэнэрам клюбу «Барсэлёна».

## Кар’ера
Чаві пачаў выступаць за юнацкія футбольныя каманды «Барсэлёны» з 11 гадоў. У сэзоне 1997—1998 гадоў ён пачаў гуляць за дарослую каманду клюбу. Чаві дэбютаваў у матчы Супэркубка Гішпаніі супраць «Мальёркі» 18 жніўня 1998, ён адразу выйшаў у асноўным складзе і забіў гол. Ён таксама меў вялікую ролю ў перамозе «Барсэлёны» ў Чэмпіянаце Гішпаніі ў сэзоне 1998—1999 гадоў. Сэзон 1999—2000 гадоў быў для Чаві выдатным у пэрсанальным пляне, бо з прычыны траўмы Хасэпа Гуардыёля, ён быў асноўным выбарам Люі Ван Гаалю на пазыцыю апорнага паўабаронцы. У чэмпіёнскім для Барсэлёны сэзоне 2004—2005 гадоў Чаві быў найбольш карыстаемым гульцом у камандзе, правёўшы 36 матчаў. Чаві мае кантракт з «Барсэлёнай» да 2010 году. За зборную Гішпаніі Чаві дэбютаваў 15 лістапада 2000 у матчы супраць зборнай Нідэрляндаў. У 2008 годзе выйграў Чэмпіянат Эўропы па футболе ў складзе зборнай Гішпаніі. Быў прызнаны лепшым гульцом першынства.

## Характарыстыка
Чаві зьяўляецца прыкладам плэймэйкера з выдатным бачаньнем поля. Ён таксама адрозьніваецца ўнівэрсалізмам — можа згуляць на любой пазыцыі ў паўабароне. Таксама зьяўляецца някепскім выканаўцам штрафных удараў.

## Узнагароды
### Клюбныя
**«Барсэлёна»**:
* Чэмпіён Гішпаніі (8): 1999, 2005, 2006, 2009, 2010, 2011, 2013, 2015
* Уладальнік Кубка Гішпаніі (3): 2009, 2012, 2015
* Уладальнік Супэркубка Гішпаніі (6): 2005, 2006, 2009, 2010, 2011, 2013
* Пераможца Лігі чэмпіёнаў (4): 2006, 2009, 2011, 2015
* Уладальнік Супэркубка Эўропы (2): 2009, 2011
* Пераможца клюбнага чэмпіянату сьвету (2): 2009, 2011

**«Аль-Сад»**:
* Чэмпіён Катару: 2019
* Уладальнік Кубка эміру Катару: 2017
* Уладальнік Кубка Катару: 2017
* Уладальнік Супэркубка Катару: 2017

### Міжнародныя
**Гішпанія**:
* Чэмпіён сьвету: 2010
* Чэмпіён Эўропы: 2008, 2012
* Срэбраны прызэр Алімпійскіх гульняў: 2000

## Вонкавыя спасылкі
* Профіль на афіцыйным сайце ФК «Барсэлёна»

Катэгорыя:Гішпанскія футбалісты
Катэгорыя:Гішпанскія футбалісты і футбалісткі на Алімпійскіх гульнях
Катэгорыя:Футбалісты і футбалісткі на летніх Алімпійскіх гульнях 2000 году
Катэгорыя:Прызэры летніх Алімпійскіх гульняў 2000 году
Катэгорыя:Чэмпіёны сьвету па футболе
Катэгорыя:Чэмпіёны Эўропы па футболе
Тэлеалёгія

**Тэлеалёгія** — філязофская канцэпцыя, паводле якой усё ў сьвеце створана мэтазгодна і ўсялякае разьвіцьцё ёсьць ажыцьцяўленьнем загадзя вызначаных Богам і прыродай мэтаў.

Катэгорыя:Філязофія
Імплікацыя

**Імплікацыя** ( — шчыльна зьвязваю) — лягічная апэрацыя, у выніку якой утвараецца складанае выказваньне з двух выказваньняў шляхам лягічнай зьвязкі. Працэс адпавядае злучніку «калі ..., тады (у такім выпадку) ...». У імплікацыйным выказваньні выдзяляюць антэцэдэнт (выказваньне, да якога далучаецца частка «калі...») і кансэквэнт (выказваньне, што адпавядае слову «тады (у такім выпадку) ...»).

У клясычнай матэматычнай лёгіцы зыходзяць з панятку матэрыяльнай імплікацыі, якая вызначаецца з дапамогай функцыі імавернасьці (ісьціннасьці): імплікацыя ілжывая у выпадку вернасьці антэцэдэнта і ілжывасьці кансэквэнта і верная ва ўсіх іншых выпадках.

## Літаратура
* Логіка выказванняў: вучэбны дапаможнік / Гарбузаў, Віктар Мікалаевіч; Немец, Уладзімер Сьцяпанавіч; ГрДУ імя Я. Купалы. — Гродна: ГрДУ, 1997. — 44 с.
* Матэматыка: вучэб.-мэтад. дапам. У 2 ч. Ч. 1 — 2-е выд., перапрац. / Баранцэвіч, Канстанцін Зянонавіч; Пакала, Аляксандар Анатольевіч. — Мн., БДПУ, 2005. — 176 с.
* Матэматыка: вучэб.-мэтад. дапам. У 2 ч. Ч. 1. / Баранцэвіч, Канстанцін Зянонавіч; Пакала, Аляксандар Анатольевіч. — Мн., 1996.
* Кантрольная праца па матэматыцы / Баранцэвіч, Канстанцін Зянонавіч; Пакала, Аляксандар Анатольевіч. — Мн., 1993.
* Геаметрыя 7 — 11. / Пагарэлаў А. — Мн., 1991.
* Задачнік-практыкум па матэматыцы / Пакала А. А. — Мн., 1994.
* Асновы пачатковага курса матэматыкі / Стойлава Л. П., Пышкала А. М.— Мн., 1990.

Катэгорыя:Філязофія
Катэгорыя:Лёгіка
Скарыны

**Скары́ны** (***Skaryny***) — беларускі купецкі род. Паходзіць з Полацку. Найбуйнейшага росквіту дасягнуў у 16 ст. Вядомы невялікі ланцуг прадстаўнікоў роду. Найбольш вядомы з роду — Францішак Скарына.

## Прадстаўнікі
**Лукіян** (? — да 1512), у 1492 на яго й на іншых полацкіх купцоў скардзіліся расейскія паслы
# **Іван** (?-1529, Познань), купец
## **Раман** (? — пасьля 1535), віленскі грамадзянін, пасьля служыў у Нямеччыне, спрыяў вырашэньню справы пра даўгі свайго бацькі на карысьць дзядзькі Францішка
## ?, д. — **Еська Сьцяпанавіч**, полацкі мешчанін
# **[[Францішак Скарына|Францішак]]** (каля 1490—1552), усходнеславянскі першадрукар; ж. — паміж 1525—1528 **Малгажата** (? — каля 1535), удава віленскага бурмістра Юр’я Адверніка
## **Сімеон Рус** (? — пасьля 1584), доктар, садоўнік, жыў у Чэхіі (Градчаны)

* **Язэп Скарына** — паводле інвэнтару Бабруйску ад 1626, шляхціч, адзін з самых саможных жыхароў гораду.
* **Ян Хрызостам Скарына**, рыма-каталіцкі сьвятар, пасьля навучаньня ў Рыме накіраваны служыць у Полацкую дыяцэзію. Пры першай публікацыі гэтая рэкамэндацыя аднесеная да 1558. Пазьней Георгі Галенчанка, дасьледаваўшы гэты дакумэнт, прыйшоў да высновы, што датыроўка адчытаная недакладна, і насамрэч ён адносіцца не да XVI стагодзьдзя, а да другой паловы XVIII стагодзьдзя. Гэтая вэрсія, у прыватнасьці, здымае супярэчнасьць, зьвязаную з тым, што каталіцкай полацкай дыяцэзіі ў 1588 не існавала.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
Фрытаўн

**Фрыта́ўн** () — сталіца і самы вялікі горад Сьера-Леонэ, разьмешчаны на ўзьбярэжжы Атлянтычнага акіяна. Насельніцтва налічвае 1,07 млн чалавек.

Фрытаўн зьяўляецца буйным марскім портам, празь які ідзе амаль увесь экспарт-імпарт краіны. Прамысловасьць гораду таксама канцэнтруецца вакол порта, разьвіцьцё атрымала рыбапераапрацоўчая галіна, нафтапераапрацоўчая, і прадпрыемствы апрацоўкі дыямэнтаў.

Тэрыторыя сучаснага Фрытаўну была заселена ў 1787 годзе вызваленымі рабамі, якія прыбывалі з Паўночнай Амэрыкі. У 1792 годзе быў заснаваны сам горад. З 1808 да 1874 году Фрытаўн зьяўляўся сталіцай Брытанскай Заходняй Афрыкі. Падчас Другой сусьветнай вайны горад быў базай брытанскага вайсковага флёта.

У 1990-х гадах горад быў амаль поўнасьцю зруйнаваны падчас грамадзянскай вайны. У 1998 годзе Фрытаўн быў заняты міжнароднымі войскамі, якія спрабавалі вярнуць да ўлады прэзыдэнта Ахмада Кабу.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Гарады Сьера-Леонэ
Катэгорыя:Сталіцы Афрыкі
Тога

**То́га**, **То́ґа**; афіцыйна – **Тагале́ская рэспу́бліка**, **Таґале́ская рэспу́бліка** () — дзяржава ў Заходняй Афрыцы, мае выхад да Атлянтычнага акіяна, мяжуе з Ганай, Бэнінам і Буркіна-Фасо.

## Гісторыя
У 1884 годзе ў горадзе Тогавіль нямецкі вандроўнік Густаў Нахцігаль падпісаў пагадненьне зь мясцовым уладаром Млапам ІІІ і ўсталяваў тут нямецкі пратэктарат.

Да 1918 году Тога была нямецкай калёніяй, якую потым забрала Францыя. У 1960 годзе краіна атрымала незалежнасьць. 5 лютага 2005 году памёр кіруючы 38 гадоў прэзыдэнт Гнасінбэ Эядэма. Уладу атрымаў яго сын Фор Гнасімбэ.

## Палітыка
Тога — гэта рэспубліка. Паводле канстытуцыі 1992 году кіраўніком дзяржавы зьяўляецца прэзыдэнт, які выбіраецца агульным галасаваньнем на пяцігадовы тэрмін. Заканадаўчая ўлада належыць аднапалатнаму парлямэнту (Народнаму Сходу), які складаецца з 81 дэпутата. Тэрмін іх паўнамоцтваў — пяць гадоў. Выканаўчая ўлада належыць ураду і прэм’ер-міністру, якія назначаюцца прэзыдэнтам.

## Адміністрацыйны падзел
Тога дзеліцца на 5 абласьцей і сталіцу, яны, у сваю чаргу дзеляцца на 30 прэфэктур і адзін раён.

## Геаграфія
Тога разьмяшчаецца ў Заходняй Афрыцы, на ўзьбярэжжы Гвінэйскай затокі. На ўсходзе мяжуе з Бэнінам, на захадзе з Ганай, на поўначы з Буркіна-Фасо. Большая частка паверхні краіны занятая гарамі і ўзвышшамі. Узьбярэжжа прадстаўлена нізінай, якая на поўнач паступова ўздымаецца. У паўднёва-заходняй частцы краіны знаходзяцца горы Тога. На ўзьбярэжжы Тога знаходзяцца шматлікія лагуны. Сярэдняя тэмпэратура складае ад 23&nbsp;°C да 32&nbsp;°C. Клімат трапічны. Расьліннасьць саванная.

## Эканоміка
Эканоміка краіны слаба разьвітая. Асновай эканомікі застаецца сельская гаспадарка, якая забясьпечвае 34% нацыянальнага прыбытку і дае працу 69% працаздольнага насельніцтва.

Урадлівая зямля займае 11,3% паверхні краіны, большасьць зь якіх распрацаваная. Асноўныя сельскагаспадарчыя культуры гэта: , язьмін, рыс, кукуруза, сорга, проса. На экспарт вырошчваецца кава, бавоўна і .

На тэрыторыі Тога знаходзяцца вельмі вялікія радовішчы фасфатаў. Іх здабыча складае 2,1 млн тонаў у год. Ёсьць таксама і вапняк, мармур, соль. Электрычнасьць выпрацоўваецца з водных рэсурсаў. Прамысловасьць забясьпечвае толькі 20,4% нацыянальнага прыбытку. Складаецца толькі зь некалькіх прадпрыемстваў лёгкай і будаўнічай прамысловасьці.

Транспартная сетка разьвітая вельмі слаба. Агульная даўжыня чыгункі складае 568 км. Даўжыня аўтамабільных дарогаў складае 7,9 тыс. км, зь якіх 2,5 тыс зь цьвёрдым пакрыцьцём (у асноўным вакол Ломэ).

## Дэмаграфія
Большасьць насельніцтва Тога гэта анімісты (51%), другой па веравызнаньні групай зьяўляюцца хрысьціяне (29%), астатнія 20% — мусульмане.

## Культура

## Вонкавыя спасылкі
Заходняя Афрыка

**Захо́дняя А́фрыка** — умоўная назва часткі афрыканскага кантынэнту, якая знаходзіцца на поўначы ад Ґвінэйскай затокі, і на поўдзень ад Сахары. Уключае абшары заходняга Сахелю, заходняга Судану, часткова тэрыторыі Афрыкі занятыя трапічнымі лясамі.

## Геаграфія
Па клясыфікацыі ААН да Заходняй Афрыкі адносяцца наступныя краіны:
	
*  Буркіна-Фасо
*  Бэнін
*  Ґамбія
*  Гана
*  Ґвінэя
*  Ґвінэя-Бісаў
*  Каба-Вэрдэ
*  Кот д'Івуар
*  Лібэрыя
*  Малі
*  Маўрытанія
*  Ніґер
*  Ніґерыя
*  Сьвятая Гэлена
*  Сьера-Леонэ
*  Сэнэгал
*  Тоґа

Часам да Заходняй Афрыкі адносяць і Заходнюю Сахару, Чад і Камэрун.

Тэрыторыя Заходняй Афрыкі пераважна занятая раўнінамі (каля 300 м над узроўнем мора), тэрыторыі, якія ўздымаюцца вышэй, месьцяцца толькі лякальна (самыя высокія ў Сьера-Леонэ і Камэруне). Клімат у асноўным паўсухі, расьліннасьць саванная, сухая пара цягнецца зь лістапада да сакавіка. Трапічныя лясы сустракаюцца толькі на ўзьбярэжжы Ґвінэйскай затокі, і на тэрыторыі Ніґерыі і Камэруну. На паўночнай тэрыторыі Заходняй Афрыкі, у зоне Сахелю, прылягаючай да Сахары, расьліннасьць паўпустэльная, у асноўным уздоўж рэк.

Праз Заходнюю Афрыку працякаюць некалькі вялікіх рэк:
* Вольта
* Гамбія
* Ніґер
* Сэнэгал

## Насельніцтва
На мяжы з Сахарай жывуць бэрбэры і маўры з больш сьветлай скурай, на поўдзень — нігера-кардафанскія народнасьці. Значная колькасьць насельніцтва Заходняй Афрыкі вызнае мясцовыя веравызнаньні, таксама існуюць і мусульмане, на ўзьбярэжжы хрысьціяне, якія зьявіліся ў выніку місіянэрскай дзейнасьці.
Верхняя царква (Горадня)

**Верхняя царква** месьцілася ў заходняй частцы Старога замка ў Горадні. Зьяўляецца помнікам самабытнай гарадзенскай школы мураванага дойлідзтва. У пляне царква ўяўляе сабою невялікі квадрат 8,9×8,9 мэтраў з далучанай да яго з усходняга боку паўцыркулярнай апсыдай. Існуюць некалькі варыянтаў рэканструкцыі зьнешняга выгляду помніка.

## Гісторыя
* пабудаваная ў XIІІ—XІV ст.
* 1933 год — адкрыта Ю. Ядкоўскім падчас раскопаў на Старым замку.

Горадня
Горадня
Горадня
Горадня
Замкавая царква (Наваградак)

**Царква́ Прачы́стай Багаро́дзіцы** (**За́мкавая**) — помнік архітэктуры XIV—XVII стагодзьдзяў у Наваградку. Знаходзілася на Замкавай гары, пасярод замка. У 1870-я гады ўлады Расейскай імпэрыі зруйнавалі будынак царквы (захаваліся падмуркі). Твор архітэктуры мясцовай школы дойлідзтва і барока.

## Гісторыя
### Вялікае Княства Літоўскае
Будаваньне царквы, відаць, пачалося яшчэ за вялікім князем Гедымінам да 1323 году, калі Наваградак быў ягонай рэзыдэнцыяй. Каля 1316 году места стала катэдрай першага літоўскага мітрапаліта Феафіла. Магчыма, збудавалі царкву трохі пазьней, за сынам Гедыміна Карыятам, якому ў сярэдзіне XIV ст. належала Наваградзкае ўдзельнае княства.

У другой палове XIV ст. будынак перабудавалі — дадалі чатыры слупы ў цэнтры. У 1416 годзе тут адбыўся сабор з удзелам япіскапаў полацкага, чарнігаўскага, луцкага, уладзіміра-валынскага, перамышальскага, смаленскага, тураўскага і холмскага. На прапанову вялікага князя Вітаўта сабор пасьвяціў у сан асобнага ад Масквы мітрапаліта Рыгора Цамблака і фактычна абвясьціў аўтакефалію. Пазьней царква стала катэдрай мітрапаліта Канстантынопальскага патрыярхату.

З XVI ст. у царкве захоўваўся цудоўны абраз Маці Божай Наваградзкай. У 1581—1775 гадох тут адбываліся паседжаньні Літоўскага трыбуналу.

У XVІІ ст. царкву перабудавалі ў стылі позьняга барока. У 1751 годзе яна моцна пацярпела ад пажару. 

### Пад уладай Расейскай імпэрыі
Па трэцім падзеле Рэчы Паспалітай (1795 год), калі Наваградак апынуўся ў складзе Расейскай імпэрыі, царква ўжо ня дзейнічала. А ў 1870-я гады помнік архітэктуры, увогуле, разабралі на цэглу.

### Найноўшы час
У 1970-я гады праводзіліся археалягічныя дасьледаваньні падмуркаў царквы.

## Архітэктура
Першая царква была крыжападобнай у пляне і мела невялікія памеры 13,5×13,5 м. Усярэдзіне чатыры слупы падтрымлівалі барабан з купалам. Два бакавыя нэфы і апсыда мелі нэрвюрныя скляпеньні. Сьцены царквы былі з чырвонай і абпаленай цэглы, бакавыя выступы аздабляліся блёкамі жоўта-зялёнага туфа.

У выніку перабудовы XVII ст. аб’ём падоўжылі на захад, павялічылі апсыду. Над паўднёвай сьцяной збудавалі вежу складанай канфігурацыі. Фасады дэкаравалі фігурнымі атынкаванымі карнізамі, нішамі, цягамі ды іншым.

## Галерэя

Navahradak, Kavalskaja. Наваградак, Кавальская (J. Pieška, 1800).jpg|Ю. Пешка, каля 1800 г.
Navahradak, Zamkavaja. Наваградак, Замкавая (1801-50).jpg|XIX ст.
Navahradak, Zamkavaja. Наваградак, Замкавая (K. Rusiecki, 1846).jpg|К. Русецкі, 1846 г.
Navahradak, Zamkavaja. Наваградак, Замкавая (M. Ružanski, 1883).jpg|1883 г.


## Крыніцы

## Літаратура
* 

## Вонкавыя спасылкі
* 

Наваградак
Наваградак
Наваградак
Наваградак
Катэгорыя:Зьявіліся ў XIV стагодзьдзі
Катэгорыя:Зьнішчаныя праваслаўныя храмы Беларусі
Катэгорыя:Зьнішчаныя збудаваньні Наваградку
Катэгорыя:Храмы пад тытулам Найсьвяцейшай Панны Марыі
Лямэ

**Лямэ́** () — сталіца і самы вялікі горад Тога. Знаходзіцца ў паўднёвай частцы краіны на ўзьбярэжжы Атлянтычнага акіяна. Колькасьць жыхароў складае прыкладна 800 тыс. чалавек. Горад зьяўляецца адміністрацыйным і прамысловым цэнтрам краіны, а таксама асноўным портам, празь які ідзе ўвесь зьнешні гандаль краіны.

Горад быў заснаваны ў XVIII стагодзьдзі пад назвай *Бэй Біч*. З 1897 году зьмяніўшы назву на Лямэ горад быў сталіцай нямецкай калёніі. У 1914 годзе яго захапілі францускія войскі.

Катэгорыя:Гарады Тога
Катэгорыя:Сталіцы Афрыкі
Тамаш Пайздэрскі

**Тамаш Пайздэрскі** (; 1864—1908) — польскі архітэктар. Працаваў у разнастайных стылях, уключаючы нэагатычны, нэараманскі, нэабарока, клясыцызм.

Апошняй ягонай працай стаў праект для касьцёла Сьвятых Сымона й Алены (Чырвоны касьцёл) у Менску. Архітэктар памёр падчас будаўніцтва, так і не пабачыўшы свой праект завершаным.

## Крыніцы

Катэгорыя:Польскія архітэктары
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1864 годзе
Катэгорыя:Памерлі ў 1908 годзе
Усходняя Афрыка

**Усходняя Афрыка** — умоўны геаграфічны тэрмін, які ўключае тэрыторыю на ўсход ад Нілу і Вялікага Афрыканскага Разлома. Сюды звычайна далучаюць і выспы ў Індыйскім акіяне.

Сюды адносяцца наступныя краіны:

 Бурундзі

 Джыбуці

 Эрытрэя

 Этыёпія

 Кенія

 Каморскія выспы

 Мадаґаскар

 Маўрыкій

 Руанда

 Сэйшэлы

 Самалі

 Танзанія

 Уґанда

Часам да Ўсходняй Афрыкі далучаюць Мазамбік і Судан. Зь іншага боку гэты тэрмін ужываецца для вызначэньня выключна краінаў разьмешчаных вакол возера Вікторыя (Кенія, Танзанія, Уґанда, Руанда і Бурундзі).

Ва Ўсходняй Афрыцы жывуць каля 200 народнасьцяў і сустракаюцца чатыры моўныя ґрупы. У выніку значных культурных адрозьненьняў у гэтым рэґіёне неаднаразова пачыналіся войны, у тым ліку і грамадзянскія.

## Вонкавыя спасылкі
Нэараманскі стыль

**Нэараманскі стыль** — плынь у архітэктуры канца XIX — пачатку XX стст., заснаваная на ідэі адраджэньня раманскай архітэктуры XI—XII стст.

Будынкам у гэтым стылі ўласьцівы круглыя аркі, паўцыркулярныя аркі на вокнах і гарызантальныя мураваныя шэрагі. У адрозьненьне ад гістарычнага раманскага стылю, нэараманскія архітэктурныя помнікі схіляюцца да спрашчэньня дэкаратыўны элемэнтаў, у прыватнасьці, аркаў і вокнаў. Напрыканцы XIX — пачатку XX стст. у Злучаных Штатах у гэтым стылі будаваліся шматлікія ўнівэрсытэцкія інтэрнаты. Найбольш вядомыя прыклады можна знайсьці ў Каліфарнійскім унівэрсытэце ў Лос-Анджэлесе і ва ўнівэрсытэце Паўднёвай Каліфорніі. Нэараманскі стыль шырока выкарыстоўваўся пры будаўніцтве цэркваў, і, зрэдку, сынагогаў.

Найвыбітнейшым амэрыканскім архітэктарам, які працаваў у нэараманскім стылі быў Гэнры Гобсан Рычардсан. Яго дзейнасьць дала пачатак асаблівае нэараманскае плыні ў Амэрыцы, якую ў яго гонар назвалі «нэараманскім стылем Рычардсана» (*«Richardsonian Romanesque»*).

Раньняй разнавіднасьцю нэарамнскага стылю 1830-х гг. зьяўляўся шырока распаўсюджаны ў Нямеччыне «стыль круглых аркаў» («Rundbogenstil»).

На працягу XIX ст., архітэктурныя формы ў якіх будаваліся англіканскія цэрквы залежалі ад веравызнаньня пэўных рэлігіёзных сходаў. Тады, калі высокія англа-каталіцкія цэрквы, пад уплывам Оксфардскага руху, будаваліся ў нэагатычным стылі, то тагачасныя нізкія і шырокія цэрквы звычайна будаваліся ў нэараманскім стылі.

## Вонкавыя спасылкі
Літара

**Лі́тара** (ад лац. *litera*) — асобны сымбаль пэўнага альфабэту, графэма. Колькасьць літараў у альфабэце залежыць ад мовы. Часьцей за ўсё літара адпавядае гуку ў маўленьні, але існуюць літары, якія не вымаўляюцца. Літары ёсьць складнікамі словаў.

## Вонкавыя спасылкі


Катэгорыя:Мовазнаўства
Сяргей Гоцманаў

**Сярге́й Анато́льевіч Го́цманаў** ( 27 сакавіка 1959, Карасу, Казаская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка, СССР) — беларускі футбаліст, які гуляў за зборную СССР у 1980-я гады. 4 разы прызнаваўся лепшым футбалістам Беларусі (1983, 1985, 1987, 1989).

## Кар’ера

### «Дынама» Менск
Першы футбольны клюб за які гуляў Гоцманаў — гэта «Дынама» (Менск), у які ён быў запрошаны ў 1979 годзе. У складзе гэтай каманды ён выйграў чэмпіянат СССР у 1982 годзе пад кіраўніцтвам Эдуарда Малафеева.

### Зборная СССР
Свой першы міжнародны матч ён згуляў супраць зборнай Фінляндыі 15 траўня 1984 году, другая міжнародная сустрэчы адбылася 2 чэрвеня 1984 году, калі зборная СССР гуляла супраць зборнай Ангельшчыны на стадыёне «Ўэмблі». У 1988 годзе на чэмпіянаце Эўропы, Гоцманаў быў удзельнікам савецкай каманды ў дзьвюх гульнях у групе Б (якую зборная СССР ачоліла), таксама ў абедзьвюх дафінальных гульнях і ў фінальнай гульні, у якой савецкая зборная прайграла зборнай Нідэрляндаў зь лікам 0:2.

Падчас гульні за «Дынама» Менск і зборную СССР Гоцманаў абвяшчаўся беларускім футбалістам году ў 1983, 1985, 1987 і 1989 гадах.

### У Ангельшчыне
У лютым 1990 году Гоцманава запрасілі ў ангельскі клюб «Брайтан энд Гоўв Альбіён» на некантрактнай аснове і ён забіў чатыры галы за 16 гульняў. Падчас нядоўгага знаходжаньня ў клюбе «Голдстан Граўнд» (*Goldstone Ground*) Гоцманаў стаў культавай фігурай на полі. У адной з гульняў ён паказаў кляс, калі абыграўшы брамніка перад забіцьцём голу адсалютаваў заўзятарам. «Альбіён» хацеў падпісаць кантракт з Гоцманавым, але ня змог перабіць прапанову «Саўтгэмптану» і футбаліст перайшоў у «Саўт».

Гульня ў «Саўгэмптане» ня склалася, за ўвесь сэзон 1990 году Гоцманаў згуляў толькі чатырнаццаць гульняў.

### Позьняя кар’ера
У верасьні 1991 году Гоцманаў перайшоў у нямецкую лігу, дзе згуляў адзін сэзон за «Гале 1896» (*VfL Halle 1896*) перад вяртаньнем у Менск, дзе быў запрошаны ў клюб «Дынама-93».

Пасьля распаду СССР ён згуляў тры гульні за зборную Беларусі, згуляўшы першую гульню 28 кастрычніка 1992 году супраць зборнай Украіны зь лікам 1:1. У сярэдзіне 1990-х гадоў Гоцманаў пераехаў у ЗША ў клюб «Мінэсота Тандэр».

Ягоная жонка Вольга была трэнэрам беларускай нацыянальнай зборнай па гімнастыцы. Цяпер Гоцманаў жыве ў Ўудбэры (Мінэсота), дзе трэнэруе мясцовую моладзевую каманду па футболе. Ягоны сын, Аляксандар Гоцманаў, гуляў у «Каларада Рэпідз», перад пераходам у «Мінэсоту Тандэр».

## Крыніцы

Катэгорыя:Беларускія футбалісты
Катэгорыя:Савецкія футбалісты
Катэгорыя:Амэрыканцы беларускага паходжаньня
Ктулху

**Кту́лху** — мітычная пачвара, прыдуманая амэрыканскім пісьменьнікам Говардам Лаўкрафтам. Упершыню ўзгадваецца ў апавяданьні *«Покліч Ктулху»* у 1928.

## Зьнешні выгляд і месца існаваньня
Ктулху падобны адначасова на васьмінога (галава), цмока (крылы на сьпіне), чалавека (тулава). Дакладныя памеры невядомыя, але можна меркаваць, што Ктулху дастаткова вялікі, бо адзін з герояў твора назваў яго падобным да «хадзячае гары».

Належыць да роду *Старажытных*. Ляжыць у сьне, падобным да сьмерці (верагодна, коме) на вяршыні затопленага гораду *Р’льех* пасярод Ціхага акіяну. Калі зоркі *«трапна сыходзяцца»*, горад паўстае з вады й Ктулху прачынаецца.

## Культ Ктулху

Таксама паводле твораў Лаўкрафта, па ўсёй Зямлі існуюць групы культыстаў, якія прыносяць Ктулху чалавечыя ахвяраваньні, шалеюць, таньчаць і ўвесь час чытаюць закляцьце: *«Пх’нглуі мглв’нафх Ктулху Р’льех вгах’нагл фхтагн»*, што прыкладна перакладаецца як *«Дома ў Р’льеху мёртвы Ктулху чакае й бачыць сны»*.

Ктулху здольны ўплываць на чалавечы розум, аднак з-за таго, што Р’льех амаль увесь час знаходзіцца пад вадою, Ктулху можа ўплываць толькі на сны. У *«Поклічы Ктулху»* сны, якія ён дасылае, даводзяць людзей да вар'яцтва.

## Імя, ягонае вымаўленьне й варыянты напісаньня

Говард Лаўкрафт казаў, што імя *Cthulhu* варта вымаўляць як *Kathooloo* ці *Khlûl’hloo*. Ні ў водным з арыгінальных ангельскіх варыянтаў няма вымаўленьня *Cthulhu* як *Цтулху*.
Іншыя варыянты напісаньня: *Tulu, Clulu, Clooloo, Cighulu, Cathulu, Kutulu, Q’thulu, Ktulu, Kthulhut, Kulhu, Thu Thu Hmong*

## Творы Лаўкрафта, дзе ўзгадваецца Ктулху

* *«Покліч Ктулху»*
* *«Жах у Данвічы»*
* *«Горы вар’яцтва»*
* *«Шаптун у начы»*
* *«Цень па-над Інсмутам»*

## Ктулху ў сучаснай культуры

### Сеціва

У сеціве Ктулху набыў даволі вялікую папулярнасьць і для яго нават прыдумалі спэцыяльны смайл: {:€ або :-Е або ©€. Стаў героям шматлікіх карыкатураў, коміксаў, жартаў і пародыяў.

Папулярныя выказваньні з удзелам Ктулху: *«Ктулху захавае твой моск»*, *«Ктулху фхтагн!»*, *«Ктулху захавае ўсіх»*.

### Музыка

Ктулху ўзгадваецца ў шэрагу кампазыцыяў (пераважна мэталёвага кірунку):

* Інструмэнтоўка *«The Call of Ktulu»* гурту «Metallica» (альбом «Ride the Lightning», 1984)
* Песьня *«The Thing That Should Not Be»* гурту «Metallica» (альбом «Master of Puppets», 1986)
* Песьня *«Cthulhu»* гурту «Therion» (альбом «Beyond Sanctorum», 1992)
* Песьня *«Cthulhu Rising»* гурту «Draconian» (альбом «Dark Oceans We Cry», 2002)
* Песьні гурту «Cradle Of Filth» — *«Cthulhu Dawn»* (альбом «Midian», 2000) і *«Mother of abominations»* (альбом «Nymphetamine», 2004)
* Песьня *«Shakled to the Trilithon of Ktulhu»* гурту «Bal-Sagoth»
* Інструмэнтоўка *«Rite Of Cthulhu»* гурту «Samael»
* Песьня *«Дикий койот»* гурту «Ляпис Трубецкой» (альбом «Весёлые картинки», 2011)

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Літаратурныя пэрсанажы
Катэгорыя:Міты Ктулху
Аляксандар Кушнярэвіч

**Аляксандар Мікалаевіч Кушнярэвіч** ( 26 траўня 1958) — беларускі гісторык архітэктуры, мастацтвазнавец. Дасьледуе гатычнае дойлідства Вялікага Княства Літоўскага.

* 1982 — скончыў Менскі пэдагагічны інстытут.
* 1982—1987 — археоляг інстытуту «Белспэцпраэктрэстаўрацыя»
* З 1987 — працаваў у інстытуце Нацыянальнай Акадэміі Навук Беларусі
* З 1992 — выкладае ў Беларускім дзяржаўным пэдагагічным унівэрсытэце.
* 1995 — дацэнт.
* 2005 — доктар мастацтвазнаўства.
* З 2005 — загадчык катэдры гісторыі сусьветнай цывілізацыі Міжнароднага гуманітарнага-эканамічнага інстытута.

### Працы

* *Культавае дойлідства Беларусі ХІІІ-XVI стст.: Гісторычнае і архітэктурна-археалагічнае даследванне.* Мн., 1993.
* *Гатычнае сакральнае дойлідства Вялікага княства Літоўскага* // Весці Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Максіма Танка. 2002 №3
* *Мураванае мілітарнае гатычнае дойлідства ВКЛ: гісторыка-архітэктурная тыпалогія* // Весці Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Максіма Танка. 2002 №3
* *Гісторыка-архітэктурная тыпалогія мураванага дынастычнага абарончага дойлідства ВКЛ* // Беларускі гістарычны часопіс 2005, №12

### Літаратура
* 

Кушнярэвіч, Аляксандар
Кушнярэвіч, Аляксандр
Касьцёл Найсьвяцейшай Тройцы (Клецак)

**Касьцёл Найсьвяцейшай Тройцы** (**Фарны**) — помнік архітэктуры XVI стагодзьдзя ў Клецку. Знаходзіцца на гістарычнай Віленскай вуліцы. У 1950-я гады савецкія ўлады ўзарвалі касьцёл (захаваліся падмуркі і фрагмэнт мура). Твор архітэктуры рэнэсансу.

## Гісторыя
### Вялікае Княства Літоўскае

У 1450 годзе з фундацыі Андрэя Маствіловіча ў Клецку збудавалі Фарны касьцёл. Відаць, першы будынак быў драўляным. У канцы 1550 году Мікалай Радзівіл Чорны перадаў касьцёл пад кальвінскі збор. У 1560—1562 гадох Сымон Будны быў міністрам у зборы. У 2-й палове XVI ст. за Альбрэхтам Радзівілам касьцёл вярнулі каталікам і перабудавалі яго паводле праекту Я. М. Бэрнардоні. У 1607 годзе яго асьвяціў біскуп віленскі Юры Радзівіл.

### Пад уладай Расейскай імпэрыі
Па другім падзеле Рэчы Паспалітай (1793 год), калі Клецак апынуўся ў складзе Расейскай імпэрыі, касьцёл працягваў дзеяць.

### Найноўшы час
У 1950-я гады савецкія ўлады ўзарвалі помнік архітэктуры. Ад касьцёла захавалася толькі частка заходняга мура.

## Архітэктура

Помнік архітэктуры рэнэсансу зь вельмі моцнымі гатычнымі рысамі. Гэта быў 1-нэфавы, прастакутны ў пляне асноўны аб’ём з 5-граннай апсыдай, якія завяршаліся агульным дахам, 2-схільным над асноўным аб'ёмам і шматгранным над алтаром. Да паўночнай сьцяны прэзьбітэрыюма далучалася невялікая 2-павярховая закрысьція, на другім паверсе якой была скарбніца. Сьцены ўмацоўваліся контрфорсамі і завяршаліся прафіляваным карнізам. Аконныя праёмы былі аркавымі. Перад галоўным фасад узвышалася 3-ярусная вежа-званіца з аркавымі прастакутнымі аконнымі праёмамі, упрыгожанымі нішамі, філёнгамі, завершаная купалам-баняй. Ніжні ярус вежы чацьверыковы, астатнія — васьмерыковыя.

Усярэдзіне асноўны аб'ём меў цыліндрычнае скляпеньне з распалубкамі. Інтэр'ер ўпрыгожвалі багата аздобленыя разныя алтары і скульптура. Падлога была цаглянай, зь некалькімі каменнымі плітамі ў асноўным аб'ёме. Пад алтарнай часткай былі сутарэньні. Над уваходам разьмяшчаліся драўляныя хоры. 

## Галерэя

Klecak, Fara. Клецак, Фара (A. Visłocki, 1923).jpg|А. Віслоцкі, 1923 г.
Klecak, Fara. Клецак, Фара (J. Bułhak, 1925).jpg|Я. Булгак, 1925 г.
Klecak, Vilenskaja. Клецак, Віленская (1927).jpg|1927 г.
Klecak, Łań. Клецак, Лань (1928).jpg|1928 г.
Klecak, Fara. Клецак, Фара (1930).jpg|1930 г.
Klecak, Fara. Клецак, Фара (21.06.1932).jpg|21 чэрвеня 1932 г.
Klecak, Zakaścielnaja, Fara. Клецак, Закасьцельная, Фара (K. Aramovič, 1937).jpg|К. Адамовіч, 1937 г.
Klecak, Fara. Клецак, Фара (1901-39) (2).jpg|да 1939 г.
Klecak, Fara. Клецак, Фара (1919-39).jpg|да 1939 г.
Klecak, Fara. Клецак, Фара (1901-39).jpg|да 1939 г.
Klecak, Fara. Клецак, Фара (1930-39).jpg|да 1939 г.
Klecak, Fara. Клецак, Фара (1901-39) (3).jpg|да 1939 г.


## Заўвагі

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 
* 

## Вонкавыя спасылкі
* 

Клецак
Клецак
Клецак
Клецак
Клецак
Клецак
Катэгорыя:Зьнішчаныя касьцёлы Беларусі
Кантрафорс

**Кантрафорс** (ад францускага *contreforce* — «процідзейная сіла») — вэртыкальная канструкцыя ў форме выступа, рабра, папярочнай сьценкі са зьнешняга ці ўнутранага (унутраны кантрафорс) боку сьцяны. Рэдка сустракаюцца кантрафорсы ў выглядзе асобна стаячага слупа-апоры, адасобленага ад збудаваньня. Прызначаны для ўзмацненьня сьцяны ў найбольш напружаным месцы і перайманьня ціску распору скляпеньняў.

Шырокае распаўсюджаньне *кантрафорс*, як элемэнт канструкцыі, атрымаў у гатычнай архітэктуры, што было зьвязана з фарміраваньнем т.зв. *каркаснай структуры* будынка. Сэнс палягаў у пераразьмеркаваньні цяжару скляпеньняў на пяты скляпеньняў (у раманскай архітэктуры цяжар мураваных скляпеньняў пераходзіў на ўсю сьцяну), якія абапіраліся на сьцены звонку ўзмоцненыя *кантрафорсамі*. у базылікальных храмах, дзе галоўны нэф быў вышэй за бакавыя дзеля перадачы цяжару на вонкавыя кантрафорсы выкарыстоўвалі дадатковыя канструкцыі — т. зв. *[[аркбутан]]ы*, якія ўялялі сабою палову аркі стральчатай формы. У далейшым каркасныя канструкцыі з выкарыстаньнем *кантрафорсаў* і *аркбутанаў* шырока выкарыстоўваліся ў архітэктуры нэаготыкі.

У ВКЛ (у праватнасьці, на тэрыторыі сучаснай Беларусі) былі распаўсюджаны чатырохслуповыя зальныя храмы, у якіх шырока выкарыстоўваліся магутныя зьнешнія кантрафорсы, аднак не было патрэбы ва ўжываньні аркбутанаў (зальны храм мае роўнавысокія нэфы). Рэдкае выключэньне ўяўляе сабою перабудаваны Вітаўтам ў пачатку XV ст. касьцёл Сьвятога Станіслава ў Вільні ў стылі нямецкай катэдральнай готыкі. Ён меў высокі цэнтральны нэф, цяжар скляпеньняў якога пераймалі і перадавалі на бакавыя *кантрафорсы* шэрагі аркбутанаў.

Вылучаюць шэраг асобных тыпаў кантрфорсаў, у тым ліку *дыяганальны*, які ўзводзіца на вуглу будынку, утвараючы са сьценамі вугал у 135°. У прыватнасьці, дыяганальнымі кантрафорсамі ўзмоцненыя фасады касьцёлаў ва Ўселюбе і ў Ішкальдзі.

Катэгорыя:Архітэктурныя элемэнты
Тамара Габрусь

**Тамара Віктараўна Габрусь** (нарадзілася 2 кастрычніка 1945, Менск) — беларускі гісторык архітэктуры, мастацтвазнавец. Сябра Саюзу беларускіх пісьменьнікаў (ад 2004 году).

## Біяграфія
* 1968 — скончыла архітэктурнае аддзяленьне будаўнічага факультэту Беларускага політэхнічнага інстытуту.
* 1974—1980 — працавала ў выдавецтве «Беларуская Энцыкляпэдыя».
* 1983 — старшы, а з 2003 вядучы навуковы супрацоўнік Інстытуту мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклёру Нацыянальнай Акадэміі Навук Беларусі.
* 2002 — доктар мастацтвазнаўства.
* 2003 — сябра Савету па манумэнтальным мастацтве Савету Міністраў Рэспублікі Беларусь.

### Навуковыя інтарэсы

Дасьледуе мастацтвазнаўчыя праблемы беларускага дойлідзтва эпохі фэадалізму, мураваную архітэктуру і манумэнтальнае мастацтва беларускага барока. Разам з Г. Галенчанка ўвяла ў навуковы ўжытак і атрыбутавала першыя на тэрыторыі Цэнтральнай і Ўсходняй Эўропы архітэктурна-праектныя чарцяжы XVI ст. зь Нясьвіжа. Аўтар навуковых прац, сцэнарыяў для відэафільмаў, зборнікаў вершаў.

## Працы
Аўтарка 3 манаграфій і больш за 300 артыкулаў і разьдзелаў па гісторыі беларускага дойлідзтва ў айчынных і замежных навуковых зборніках і часопісах.
* *Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі*. Т. 1—7, 1979—1987 (у саўдзеле)
* *Гісторыя беларускага мастацтва*. Т. 1—7, 1987—1994 (у саўдзеле)
* *Архітэктура Беларусі. Энцыклапедычны даведнік*. 1993 (у саўдзеле)
* *Скарына і яго эпоха*. 1990
* *Барока ў беларускай культуры і мастацтве*.1998, 2000 (у саўдзеле)
* *Мастацтва бачыць свет*. Падручнік для сярэдняй школы. 2000
* *Страчаная спадчына*. 1997, 2003 (у саўдзеле, аўтар-укладальнік)
* *Помнікі манументальнага дойлідства Міншчыны*. Мн., 1991.
* *Адлюстраванне канфесійна-палітычнай сітуацыі ў культавым дойлідстве Беларусі* // Беларусіка = Albaruthenica. Мн., 1992. Кн. 2
* *Появление пректного чертежа в зодчестве Белоруссии XVI в.* // Архитектурное наследство. М., 1996. Вып. 41.
* *Архитектура Беларуси XVI в. в свете коллекции чертежей Дж. М.Бернадони* // Нясвіж: Гісторыя. Культура. Мастацтва. Варшава; Мн., 1998
* *Мураваныя харалы: Сакральная архітэктура бел. барока*. Мн., 2001
* 
* 

## Крыніцы

## Літаратура
* 

Катэгорыя:Беларускія гісторыкі архітэктуры
Катэгорыя:Беларускія мастацтвазнаўцы
Катэгорыя:Беларускія літаратаркі
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Менску
Катэгорыя:Дактары мастацтвазнаўства
Катэгорыя:Выкладчыкі БДУ