Барацінка

**Барацінка**, **баратынка** — дробная медная манэта Рэчы Паспалітай.

Другая Паўночная вайна, названая ў народзе «Швэдзкі патоп» выклікала сур’ёзны гаспадарчы і грашовы крызіс Рэчы Паспалітай. Дзяржаўны скарб ня быў здольны задаволіць грашовыя патрэбы і абавязальніцвы, найперш перад войскам. Тагачасны кіраўнік кракаўскае мынцы (манэтнага двара) Тытус Лівіюш Баратыні, прапанаваў выбіваць дробную медную манэту, якая б мела прымусовую афіцыйную вартасьць срэбнага шэлегу ці 1/3 гроша. Сойм пагадзіўся на той праект, нягледзячы на тое, што гэта было ашуканствам, бо новы медны шэлег ня меў сапраўднай вартасьці траціны гроша, ці 1/90 злотага.

Быў вызначаны дзяржаўны ліміт медных шэлегаў ў квоце 182.291 польскіх злотых на кракаўскай і 817.708 злотых для Кароны ды 1 мільён злотых для Вялікага Княства на ўяздоўскай мынцы, заснаванай у 1659 годзе адмыслова для біцьця новых шэлегаў. Баратыні нелегальна парушыў ліміт выбіцьця. За гэта быў абвінавачаны ў 1662 годзе, калі Сойм загадаў ўстрымацца ад біцьця барацінак. Але праблемы зь дзяржаўным скарбам працягваліся, і ў 1663 годзе эмісыя аднавілася ды пашырылася на літоўскія мынцы, трактуючы гэта як адзіную магчымасьць выйсьця з грашовага крызісу і аплаты пазыкаў.

З аднаго фунту (405 грамаў) медзі Баратыні біў 300 шэлегаў, вартых 100 грошам. 57 грошаў ішлі ў дзяржаўны скарб, рэшту браў утрымальнік мынцы. Акрамя вялізных прыбыткаў Баратыні надалей ашукваў скарб, б’ючы манэты па-за лімітам, ды якія ня йшлі да дзяржавы. Доўгі час яго ў гэтым абвінавачвалі, пакуль у 1666 годзе не зачынілі ўяздоўскую шэляговую мынцу. Апошняе біцьцё медных шэлегаў скончылася ў 1668 годзе. Вялізная колькасьць медных шэлегаў і іх ня вельмі добрая якасьць заахвочвалі да фальшаваньня. Злоўленаму фальшываманэтчыку пагражала катаваньне, адсячэньне правай рукі і прыбіваньне яе на гарадзкой браме, ды адсячэньне галавы. Аднак пэрспэктыва вялікага і лёгкага прыбытку справаджалі тое, што ахвотнікаў да рызыкі не бракавала. Мяркуюць, што фальшываманэтчыкі вырабілі каля дзясятай часткі з эмісіі, якая лічыцца агулам каля 1,8 мільярда манэтаў.

Названыя ад прозьвішча Баратыні — барацінкамі, медзяныя шэлегі дапамаглі дзяржаўнаму скарбу выкараскацца з пазыкаў. Прычыніліся, аднак, да паглыбленьня манэтнага хаосу ў Рэчы Паспалітай (былі ва ўжытку да пачатку XVIII стагодзьдзя). Прыкладна ў 1664 годзе за дукат трэба было даць 195 грошай срэбрам. У барацінках тэарэтычна было тое самае, але ў сапраўднасьці трэба было заплаціць 270 грошаў ці 810 шэлегаў. Гэткая колькасьць барацінак важыла каля кіляграму. Незадаволеныя з выплаты заробку непаўнавартаснай манэтай жаўнеры ўздымалі бунты, былі больш падатныя на агітацыю праціўнікаў караля і ахвотна далучаліся да рокашу Любамірскага (спыненьне аплаты заробку барацінкамі было адным з пажаданьняў рокашу).

Каронныя барацінкі мелі на авэрсе галаву караля Яна Казіміра ў ляўровым вянку, надпіс *.IOAN. - CAS. REX* вакол галавы падзеленыя літарамі *T.L.B* (ініцыялы Баратыні). У пазьнейшых эмісіях рабіліся таксама выпускі безь літар *T.L.B* ды зь іншымі тытуламі. Рэвэрс выяўляе польскага арла са шчытом гербу Ваза на грудзях. Вакол надпіс *SOLID.REGN - POLON* і год. З долу падзяляе надпіс герб падскарбія кароннага Ян Казіміра Красінскага — Сьлепаўрон (Сьляпы воран). У пазьнейшых выпусках здаралася іншае разьмяшчэньне асобных элемэнтаў.

Барацінкі літоўскія, пачаткова бітыя ў Уяздоўскай мынцы, мелі ідэнтычны авэрс, як і каронныя. Пазьней зьмены адбыліся ў ініцыялах. На рэвэрсе была Пагоня. Пад ім герб падскарбія літоўскага (напачатку кароннага). Па колу надпіс, падзелены ў гары княскай каронай, *SOLI.MAG.DVC.LIT*, і дата. Пазьней літоўскія барацінкі білі: Аліўская мынца, Берасьцейская мынца, Віленская мынца, Коўнаская мынца і Мальбарская мынца. У пазьнейшых манэтах адбываліся зьмены.

Літоўскія барацінкі біліся:

*1660 Уяздоў (надпіс *TLB* пад галавою / выява сьлепаўрона (сьляпога ворана) пад Пагоняю)
*1661 Уяздоў (*TLB* / бяз надпісаў пад пагоняю; са сьлепаўронам) / *маюцца зьвесткі пра срэбраны шэлег такога тыпу ў адзінкавым варыянце*)
*1661 Вільня (*TLB* / *HKPL* пад Пагоняю)
*1663 Оліва (*GFH* / пад пагоняю Сноп (герб Вазаў) і Венява (галава каровы — герб Багуслава Ляшчынскага, падскарбія кароннага))
*1664 Вільня (надпіс *TLB* пад выяваю / *HKPL* пад Пагоняю)
*1665 Вільня, Берасьце (надпіс *TLB* пад выяваю / *HKPL* пад Пагоняю)
*1665 Коўна (*GFH* / галава аленя)
*1665 Коўна (*GZH* / галава аленя)
*1665 Уяздоў (*TLB* / выява сьлепаўрона (сьляпога ворана) пад Пагоняю)
*1665 Оліва (*GFH* / пад пагоняю Сноп і Венява)
*1666 Уяздоў (*TLB* / выява сьлепаўрона пад Пагоняю)
*1666 Оліва (*GFH* / пад пагоняю Сноп і Венява)
*1666 Вільня, Берасьце (надпіс *TLB* пад выяваю / *HKPL* пад Пагоняю)
*1666 Мальбарк (надпіс *GFH* пад выяваю / *HKPL* пад Пагоняю)
*1666 Мальбарк (надпіс *TZH* пад выяваю / *HKPL* пад Пагоняю)
*1666 Коўна (*GZH* / галава аленя)
*1667 Уяздоў (*TLB* / выява сьлепаўрона (сьляпога ворана) пад Пагоняю)
*1667 Берасьце (надпіс *TLB* пад выяваю / *HKPL* пад Пагоняю)
*1668 Вільня, Берасьце (надпіс *TLB* пад выяваю / *HKPL* пад Пагоняю)

Цяперака барацінкі не цікавяць калекцыянэраў. Іх кошт рэдка сягае вышэй даляра.

Катэгорыя:Нумізматыка
Катэгорыя:Манэты Вялікага Княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай