open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Гіпэртанія

**Гіпэртанія** (*артэрыяльная гіпэртэнзія*) — устойлівае падвышэньне артэрыяльнага ціску ад 140/90 мм рт. сл. і вышэй. Эсэнцыяльная гіпэртанія складае 90—95% выпадкаў хваробы. У астатніх выпадках дыягнастуюць другасныя, сымптаматычныя гіпэртаніі: нырачныя (нэфрагенныя) 3—4%, эндакрынныя 0,1—0,3%, гемадынамічныя, нэўралягічныя, стрэсавыя, абумоўленыя прыёмам некаторых рэчываў і АГ цяжарных, пры якіх павышэньне ціску крыві зьяўляецца адным з сымптомаў асноўнага захворваньня. Ад ускладненьняў хваробы ўзьнікаюць , кровазьліцьцё ў мозаг (інсульт) і ,  аднаго з бакоў  і . Ад хваробы пакутуе траціна дарослых ва ўсім сьвеце. У 2009 годзе павышаны ціск мелі 1,3 млн жыхароў Беларусі. На красавік 2012 г. лік хворых на гіпэртанію вырас да 1,815 млн чалавек (19,2% насельніцтва Беларусі).

## Папярэджаньне
Прадухіленьне хваробы ўлучае адмаўленьне  і ўжываньня сьпіртовых напояў, устойлівы расклад працы і , 9-гадзінны начны сон і дзённы сон на працягу 1,5 гадзіны, жвавы адпачынак у выхадныя дні і паўсядзённае разьмінаньне, уніканьне ўжываньня жывёльных тлушчаў і тлустага мяса (найперш сьвініны), выключэньне багатай на халестэрын ежы (вяршкі, , курыны , , масла, ныркі, печань і сьмятана) і абмежаваньне спажываньня солі 4 грамамі ў суткі. Таксама мэтазгодна спажываць ежу, багатую на ёд (кальмары, крабы,  і ), каль (гародніна, какава, садавіна і ягады) і магн (гарох, , , кукуруза, курага, разынкі, соя,  і ).

## Чыньнікі
Хваробе спрыяе тытунепаленьне, нэрвовае напружаньне, страх, няўпэўненасьць і нявырашаны ўнутраны канфлікт, залішні шум і гучная музыка, тлустая, салёная і вострая ежа, , ужываньне стэроідаў і трыцыклічных антыдэпрэсантаў.

## Праявы
Пры пачатковай ступені хваробы назіраецца галаўны боль, пачашчанае сэрцабіцьцё і адчуваньне цяжкасьці ў . Пры ўстойлівай ступені зьяўляецца запамарока, боль у вобласьці сэрца, «аняменьне» рук і , мільганьне «мушак» перад вачыма, пагаршаецца зрок. Таксама адзначаецца , хуткая стамляльнасьць і раздражняльнасьць. У трэцяй ступені хваробы ўзьнікае  і слабасьць,  і задышка.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* 
* 
* 
* *Адам Фельман.* Гіпэртанія Пер. з англ. Н. Д. Фірсава (2019)

Катэгорыя:Захворваньні
Катэгорыя:Кардыялёгія
Піюс IV

**Піюс IV** (), сьвецкае імя **Джаваньні Анджэлё Мэдычы** ; 31 сакавіка 1499, Мілян, Мілянскае герцагства — 9 сьнежня 1565, Рым, Папская дзяржава) — папа рымскі з 25 сьнежня 1559 г па 9 сьнежня 1565.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Піюс IV. Catholic Encyclopedia

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Міляне
Катэгорыя:Памерлі ў Рыме
Леў XII

**Леў XII** (), сьвецкае імя — **Анібале Франчэска граф Джэнга** (; 22 жніўня 1760, Джэнга, Папская дзяржава — 10 лютага 1829, Рым, Папская дзяржава) — папа рымскі з 28 верасьня 1823 па 10 лютага 1829 году.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Леў XII. Catholic Encyclopedia

Катэгорыя:Памерлі ў Рыме
Контрарэфармацыя

**Контрарэфармацыя** — пэрыяд каталіцкага адраджэньня ў XVI—XVII стст. Лічыцца, што контрарэфармацыя пачалася ў часы папы Піюса IV ў 1560 і працягвалася да 1648 году — моманту заканчэньня Трыццацігадовай вайны.

Контрарэфармацыя ўключала ў сябе шырокі спэктар намаганьняў па барацьбе з пратэстантызмам. Вылучаюць пяць кірункаў дзейнасьці контрарэфармацыі:
* веравучэньне;
* духоўная і структурная перабудова;
* манаскія ордэны;
* духоўныя рухі;
* палітычныя аспэкты.

На Беларусі пэрыяд Контрарэфармацыя характарызуецца актыўнаю дзейнасьцю ордэна езуітаў.

Катэгорыя:Гісторыя Эўропы
Марыс Гайліс

**Марыс Гайліс** (; нарадзіўся 9 ліпеня 1951 году, Рыга, Латвійская ССР, СССР) — прэм’ер-міністар Латвіі ў 1994—1995 гг., міністар абароны асяродзьдзя і рэгіянальнага разьвіцьця ў 1995—1996 гг., дэпутат пятага і шостага Сойму ад «Латвійскага шляху».

У 1995 годзе Марыс Гайліс двойчы пабываў у Менску.

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Рызе
Катэгорыя:Паслы на Сойм Латвіі
Катэгорыя:Міністры Латвіі
Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Латвіі
Дучча ды Буанінсэньня

**Дучча ды Буанінсэньня** (; каля 1255, г. Сыена, Італія — 3 кастрычніка 1319) — італьянскі жывапісец.

Заснавальнік Cыенскай школы жывапісу. Зазнаў уплыў італьянска-бізантыйскага жывапісу і францускай гатычнай мініятуры. Для ягоных твораў характэрны асобныя рысы мастацтва Протарэнэсансу. Стварыў алтарныя абразы з арнамэнтным залатым тлом, гучнай вытанчанай каляровай гамай («Мадонна са сьвятымі», «Мадонна з шасьцю анёламі», «Мадонна францысканцаў», каля 1280, «Мадонна Ручэляі», 1285). У галоўным творы — алтарным абразе сыенскага сабора «Маэста» (двухбаковы паліпціх, 1308-11) з выявай Мадонны ў акружэньні сьвятых і анёлаў на пярэднім баку і сцэнаў пакутаў Хрыста на тыльным баку — імкнуўся надаць большую жыцьцёвасьць і пераканаўчасьць традыцыйным кампазыцыйным схемам, перадаць прастору і аб’ём. У 1288 па яго малюнку быў выкананы першы ў Італіі манумэнтальны віграж.

## Галерэя

Выява:Duccio_franciscan-madonna-421.jpg|«Мадонна францысканцаў»
Выява:Duccio Madonna ruccelai.jpg|«Мадонна Ручэлаі»
Выява:Maesta.Duccio._detail.jpg|«Маэста» (дэталь)


## Літаратура
* Brandi С. Duccio. Firenze, 1951
* Carli E. Duccio. Milano, 1962

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Італьянскія мастакі
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1255 годзе
Катэгорыя:Памерлі ў 1319 годзе
Катэгорыя:Памерлі 3 кастрычніка
Ганс Шпэман

**Ганс Шпэман** (; 27 чэрвеня 1869, Штутгарт, Нямецкая імпэрыя — 9 верасьня, 1941, Фрайбург, Трэці райх) — нямецкі эмбрыёляг, ляўрэат Нобелеўскай прэміі па фізыялёгіі і мэдыцыне (1935) «за адкрыцьцё арганізуючых эфэктаў у эмбрыянальным разьвіцьці».

Катэгорыя:Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі ў галіне фізыялёгіі ці мэдыцыны
Харбін

**Харбін** — горад у паўночна-ўсходнім Кітаі, адміністрацыйны цэнтар правінцыі Хэйлунцьзян. Згодна з сучасным кітайскім адміністрацыйным падзелам Харбін зьяўляецца горадам субправінцыйнага значэньня. Харбін у адміністрацыйна-тэрытарыяльным пляне падзяляецца на: 8 гарадзкіх раёнаў (Даолі, Наньган, Сянфан, Даовай, Пінфан, Сунбэй, Хулань, Ачэн), 3 гарады павятовага ўзроўню (Шанчжы, Шуанчэн, Учан) і 7 паветаў (Фанчжэн, Бінь, Ілань, Баянь, Тунхэ, Мулань, Яньшоў).

Насельніцтва з прыгарадамі — 10,6 мільёну жыхароў.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Гарады Кітаю
Паўднёвы востраў (Новая Зэляндыя)

**Паўднёвы востраў** (ці **Новы Манстэр**) — самы вялікі востраў Новай Зэляндыі (другая па велічыні — Паўночны востраў).

На высьпе пражывае каля мільёна чалавек, што прыблізна складае 24% ад усяго насельніцтва Новай Зэляндыі.

Плошча вострава — 151 215 км ², гэта 12-ы па велічыні востраў у сьвеце. Уздоўж заходняга ўзьбярэжжа цягнецца ланцуг гор Паўднёвых Альпаў.

Катэгорыя:Астравы Новай Зэляндыі
Катэгорыя:Палінэзія
Фіналы Кубка Лібэртадорэс 1960 году

**Фінальныя матчы Кубка Лібэртадорэс 1960 году** праходзілі ў Мантэвідэо й праз тыдзень у Асунсьёне. Сустракаліся «Пэньяроль» і «Алімпія». Дзякуючы перамозе ў хатняй гульні й нічыі ў гасьцёх уругвайцы сталі першымі ўладальнікамі кубка.

## Матчы

## Пераможца
* **[[Пэньяроль Мантэвідэо|Пэньяроль]]** (Уругвай) — першы тытул

Катэгорыя:1960 год у футболе
1960
Фіналы Кубка Лібэртадорэс 1961 году

**Фінальныя матчы Кубка Лібэртадорэс 1961 году** праходзілі ў Мантэвідэо й праз тыдзень у Сан-Паўлу. Сустракаліся «Пэньяроль» і «Палмэйрас». Дзякуючы перамозе ў хатняй гульні й нічыі ў гасьцёх уругвайцы сталі другімі запар ўладальнікамі кубка.

## Матчы

## Пераможца
**[[Пэньяроль Мантэвідэо|Пэньяроль]] (Уругвай)** (другі тытул)

Катэгорыя:1961 год у футболе
1961
Фіналы Кубка Лібэртадорэс 1962 году

**Фінальныя матчы Кубка Лібэртадорэс 1962 году** праходзілі ў Мантэвідэо й Сантусе. Сустракаліся «Пэньяроль» і «Сантус». Дзьвюх сустрэчаў клюбам не хапіла, каб выявіць пераможцу. Таму трэці матч адбыўся ў Буэнас-Айрэсе, дзе мацнейшымі былі футбалісты з Бразыліі.

## Матчы

## Плэй-оф

## Пераможца
**[[Сантус (футбольны клюб)|Сантус]] <small>(першы тытул)</small>**

Катэгорыя:1962 год у футболе
1962
Марфалёгія (мовазнаўства)

**Марфалё́гія** ( форма і  вучэньне, літаральна *навука аб формах*) — разьдзел граматыкі, які вывучае заканамернасьці функцыянаваньня й разьвіцьця гэтай сыстэмы. Цесна зьвязаная з марфаналёгіяй, словаўтварэньнем, сынтаксісам. Адрозьніваюць агульную (тэарэтычную) і прыватную марфалёгію пэўнай мовы. Таксама сыстэма мэханізмаў мовы, якая забясьпечвае пабудову й разуменьне яе словаформаў.

Кожная словаформа членіцца на меншыя знакавыя адзінкі — марфэмы, морфы. Марфалёгія забясьпечвае «памарфэмнае» суаднясеньне кампанэнтаў унутранага (зьмястоўнага) боку словаформы з кампанэнтамі яго зьнешняга (гукавога) боку. Яна накіраваная на перадачу значэньняў менавіта службовымі элемэнтамі (а не каранямі), што адрозьнівае яе ад лексыкалёгіі, у цэнтры ўвагі якой значэньні каранёў і цэлых словаў. Марфалёгія вызначае марфалягічныя (граматычныя) асаблівасьці цэлых клясаў словаў (часьцінаў мовы), незалежна ад іх прыватнага значэньня. Кожная часьціна мовы мае сваю сыстэму граматычных значэньняў, катэгорыяй і агульных дадатковых (фармальных) адзнак, якія служаць для выражэньня адносінаў паміж словамі ў словазлучэньні або сказе. Так, назоўнікам уласьцівыя значэньні роду, ліку, склону; дзеясловам — стану, трываньня, ладу, часу, асобы, ліку й інш.; прыметнікам — роду, ліку, склону, ступеняў параўнаньня, а для якасных — формы суб’ектыўнай ацэнкі. Напрыклад, назоўнікі *станок*, *лес*, *бярэзьнік* пры розных лексычных (рэальных) значэньнях маюць агульныя граматычныя значэньні мужчынскага роду, адзіночнага ліку, назоўнага, вінавальнага склонаў; дзеясловы *наедзем*, *напішам* аб’ядноўваюцца граматычнымі значэньнямі закончанага трываньня, простага будучага часу, 1-й асобы множнага ліку і інш. Граматычныя значэньні могуць быць выражаныя сынтаксічна (з дапамогай афіксаў) і аналітычна (апісальна, спалучэньнем словаў). Напрыклад, у назоўніку *вясна* значэньне жаночага роду, адзіночнага ліку й назоўнага склону выражанае канчаткам ***-а***, у дзеяслове *гаворым* значэньне 1-й асобы множнага ліку абвеснага ладу — канчаткам ***-ым***. Аналітычны спосаб выкарыстоўваецца пры выражэньні граматычнага значэньня ступеняў параўнаньня прыметнікаў і прыслоўяў (*больш далёкі*, *самы далёкі*, *найбольш далёка*), будучага часу, загаднага й умоўнага ладу дзеясловаў (*буду чытаць*, *чытаў бы*, *давайце чытаць*). Сродкамі выражэньня марфалягічнага значэньня выступаюць таксама націск у слове (*скалы́* — *ска́лы*), чаргаваньне асноваў (суплетывізм, *чалавек* — *людзі*) і інш. Марфалягічнае зьмяненьне слова не ўплывае на ягонае лексычнае значэньне.

## Крыніцы
Лявон Вашко

**Лявон Вашко** (нар. ) — беларускі празаік, драматург, літаратуразнаўца.

## Біяграфія
Нарадзіўся ў Гародні. Скончыў факультэт журналістыкі БДУ. Працаваў журналістам у газэтах і часопісах. Цяпер — на творчай працы. Таксама аўтар электроннай ведамкі «Духахрам».

## Творы
* 1995 «Эўрапейскія гісторыі» — апавяданьні
* 1997 «Паэты — цары»
* 1997 «Гістарызацыя сьвядомасьці» — вершы з прысьвячэньнем
* 2000 «Маленькі сшытак Лявона Вашка» — складанка

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* 

Катэгорыя:Беларускія паэты і паэткі
Катэгорыя:Ляўрэаты прэміі «Гліняны Вялес»
Фіналы Кубка Лібэртадорэс 1963 году

**Фінальныя матчы Кубка Лібэртадорэс 1963 году** праходзілі ў Рыю-дэ-Жанэйру й Буэнас-Айрэсе. Сустракаліся дзейсны чэмпіён «Сантус» і «Бока Хуніёрс». Футбалісты з Бразыліі перамаглі ў кубку другі раз запар і зраўняліся ў колькасьці перамогаў з уругвайскім «Пэньяролем».

## Матчы

## Пераможца
**[[Сантус (футбольны клюб)|Сантус]] <small>(другі тытул)</small>**

Катэгорыя:1963 год у футболе
1963
Юры Брайдэр

**Юры Міхайлавіч Брайдэр** (8 студзеня 1948, Дзяржынск, Дзяржынскі раён, Менская вобласьць, БССР, СССР — 8 лютага 2007, РБ) — беларускі расейскамоўны пісьменьнік-фантаст, які пісаў у суаўтарстве з Мікалаем Чадовічам.

## Жыцьцяпіс

Юры Брайдэр пасьля заканчэньня Менскага тэхнікуму сувязі працаваў у органах МУС, даслужыўся да званьня маёра міліцыі. З 1994 г. на пэнсіі. Сваімі творамі спрыяў пашырэньню русіфікацыі Беларусі.

Першая сумесная публікацыя зь Мікалаем Чадовічам — “Парушальнік” (1983) у газэце “Знамя Юности”.

Ляўрэат Дзяржаўнай прэміі Прыднястроўскай Малдаўскай Рэспублікі (1995) за аповесьць “Стрелы Перуна с разделяющимися боеголовками”, чалец Літаратурнага журы прэміі “Странник” (з 1996) і неаднаразовы ляўрэат прэміі “Странник”, у тым ліку ў жанравай намінацыі “Меч Руматы” (1998) за раман “Между плахой и секирой”.

Удзельнік канвэнтаў фантастыкі “Аэліта-83”, “Інтерпрэскан-95”, “Зорны мост — 2003”, дзе ягоны раман “Цьвік у башцы” стаў ляўрэатам у намінацыі “Буйная форма” і на VIII кангрэсе фантастаў Расіі (2003) атрымаў прэмію “Меч у люстэрку”.

## Літаратура

* Юрий Брайдер. Рекомендательный библиографический список. Дзержинск 2003.
* Кралюкевич А. Дзержинский затворник.// Советская Белоруссия. Минск. 8 декабря 2004.

Катэгорыя:Нарадзіліся 8 студзеня
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1948 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Койданаве
Катэгорыя:Памерлі 8 лютага
Катэгорыя:Памерлі ў 2007 годзе
Катэгорыя:Беларускія літаратары
Юлі Берзін

**Юлі Саламонавіч Берзін** (1904, Полацак, Віцебская губэрня, Расейская імпэрыя — 11 чэрвеня 1942) — савецкі пісьменьнік.

## Жыцьцяпіс
Нарадзіўся ў 1904 годзе ў Полацку ў габрэйскай сям’і рамесьніка. У пачатку 20-х гадоў служыў ў РСЧА. Скончыў юрыдычны факультэт Ленінградзкага ўнівэрсытэту. Літаратурнай працай займаўся з 1926 году, уваходзіў у літаратурную суполку «Змена», чалец Саюзу пісьменьнікаў.

Арыштаваны 10 лютага 1938 году. Да арышту пражываў у Ленінградзе па адрасе канал Грыбаедава, д. 9, кв. 18. Абвінавачваўся ў тым, што «з 1930 году зьяўляўся актыўным удзельнікам антысавецкай праватрацкісцкай арганізацыі сярод пісьменьнікаў Ленінграду» (арт. 58-10, 58-11 і 58-8 КК РСФСР). Пастановай Асобай Нарады пры НКУС СССР ад 2 ліпеня 1939 г. Берзін Ю. С. «за актыўны ўдзел у антысавецкай праватрацкісцкай арганізацыі» быў асуджаны да зьняволеньня ў ППЛ тэрмінам на 8 гадоў. 2 ліпеня 1939 г. быў этапаваны ў Паўночусходляг. 26 сакавіка 1942 г. паўторна арыштаваны і 16 траўня 1942 г. асуджаны Ваенным трыбуналам войск НКУС пры Дальдбудзе за «сыстэматычную паражэнцкую прафашысцкую агітацыю сярод зьняволеных» да расстрэлу. 11 чэрвеня 1942 г. прысуд быў прыведзены ў выкананьне.

Вызначэньнем № 513-Н-57 Ваеннага трыбуналу Ленінградзкай ваеннай акругі 8 траўня 1957 году, справа вытворчасьцю спыненая за адсутнасьцю складу злачынства. Рэабілітаваны.

## Бібліяграфія
* «Форд» (1927)
* «100 % каханьня, разгулу і спэкуляцыі» (1928)
* «Канец дзявятага палка» (1929)
* «Пітэкантрапасы», аповесьць (часопіс «Звезда», №6 — 1929)
* «Аптымістычны раман» (1930)
* «Заваёўнікі і дробязь» (1930)
* «Накаўт» (1931)
* «Вяртаньне на Ітаку» (1934)
* «Эліксір маладосьці» (п'еса) (1935)

## Літаратура
* Баркоўскі А.  Трагічны шлях талентаў. // Голас Радзімы. № 6. 6 лютага 2002. С. 6.
* Березин Юлий Соломонович (1904-1942). // Писатели Ленинграда. Библиографический справочник. 1934-1981. (Авт.-сост. В. Бахтин, А. Лурье.) Ленинград. 1982. С. 33.
* Березин Юлий Соломонович (1904-1942). // Магадан. Рекомендательный указатель литературы. Магадан. 1990. С. 263-264.

Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1904 годзе
Катэгорыя:Савецкія літаратары
Катэгорыя:Памерлі 11 чэрвеня
Катэгорыя:Памерлі ў 1942 годзе
Катэгорыя:Расстраляныя
Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў СССР
Хосьні Мубарак

**Хосьні Мубарак** (4 траўня 1928, Кафра эль-Мусайлаха — ) — эгіпецкі вайсковы, палітычны і дзяржаўны дзяяч, чацьвёрты прэзыдэнт Эгіпту ў 1981—2011.

Нарадзіўся ў малой вёсцы ў дэльце Нілу. У 1949—1974 служыў у войску. Даслужыўся да камандуючага вайскова-паветранымі сіламі і намесьніка міністра абароны краіны. У 1959—1960 і 1964—1965 навучаўся ў СССР, у Вайсковай акадэміі імя Фрунзэ ў Маскве.

У 1975 тагачасны прэзыдэнт Эгіпту Анвар Садат прызначыў Мубарака віцэ-прэзыдэнтам краіны. Пасьля забойства ісламістамі Садата падчас вайсковага параду 6 кастрычніка 1981 Мубарак пераняў пасаду прэзыдэнта і ўвёў у краіне надзвычайнае становішча.

Пераабіраўся большасьцю галасоў на рэфэрэндумах у 1987, 1993 і 1999 гадах. Галасаваньне праходзіла без альтэрнатыўных кандыдатаў. Неабходнасьць рэфэрэндумаў абгрунтоўвалася захаваньнем надзвычайнага становішча ў краіне, выкліканага абвастрэньнем ісламскай праблемы.

26 верасьня 1999 у Эгіпце адбыўся чарговы рэфэрэндум аб падаўжэньні на шэсьць гадоў прэзыдэнцкіх паўнамоцтваў Мубарака, па выніках якога ён захаваў пасаду прэзыдэнта, атрымаўшы падтрымку ў 93,79% галасоў.

У 2005 годзе былі прынятыя папраўкі да Канстытуцыі, дзякуючы якім партыі атрымалі права вылучаць сваіх кандыдатаў на пасаду прэзыдэнта. Першыя выбары па новай сыстэме прайшлі 7 верасьня 2005 году. Мубарак атрымаў перамогу. Законнасьць гэтых выбараў ставіцца пад сумнеў, паколькі было зафіксавана мноства парушэньняў.

29 студзеня 2011, празь пяць дзён пасьля пачатку вулічных пратэстаў супраць свайго кіраўніцтва, Мубарак прызначыў віцэ-прэзыдэнтам Амара Сулеймана, які да таго часу быў шэфам эгіпецкай спэцслужбы.

10 лютага 2011 году, нягледзячы на чаканьні, Мубарак адмовіўся сыходзіць з пасады прэзыдэнта, абвясьціўшы, што ня будзе балатавацца на наступных выбарах.

11 лютага 2011 году пад ціскам шматтысячных пратэстоўцаў адмовіўся ад сваёй пасады.

15 красавіка 2015 году зьявілася інфармацыя пра сьмерць Мубарака, дастаўленага ў каірскі вайсковы шпіталь «Аль Маадзі», якая была пазьней абвергнутая лекарамі.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Эгіпце
Катэгорыя:Прэзыдэнты Эгіпту
Ян Збажына

**Ян Збажына** (сапр. ***Іван Мікалаевіч Савіцкі***; 31 сакавіка 1964, Баранавічы — 10 лютага 2011, Берасьце) — беларускі літаратар і грамадзкі дзяяч з Баранавічаў.

У 1993 годзе скончыў Гарадзенскі дзяржаўны ўнівэрсытэт імя Янкі Купалы. Гісторык, выкладчык сацыяльна-палітычных дысцыплінаў. Працаваў выкладчыкам у баранавіцкіх школах, ВНУ.

Адзін з актыўных удзельнікаў беларускага руху 1990-х. Пачынальнік скаўцкага руху ў Баранавічах і Беларусі. Удзельнічаў у заснаваньні баранавіцкай філіі БАЖ, сябра АГП.

Яго творы друкаваліся ў беларускіх літаратурных выданьнях («Полымя», «Маладосьць», «Бярозка», «ЛіМ», «Ніва», «Дзеяслоў»). Друкаваўся ў зборніках «Агледзіны» (1998), «Паэзія Берасьцейшчыны „Дзядзінец“» (1999). Таксама, асобныя творы Я. Збажыны — апавяданьні, афарызмы, вэрсэты, вершы, танка, хоку, эсэ — друкаваліся ў Баранавіцкіх газэтах «Наш край», «Шаг», «Інтэкс-прэс», газэце ТБМ «Наша слова», у Берасьцейскай абласной газэце «Заря», у Беластоцкім штотыднёвіку «Ніва», газэце «Літаратура і мастацтва» (афарызмы, 1998), часопісах «Першацвет» (1994), «Бярозка» (1995), «Маладосць» (1995), «Полымя» (1997), «Дзеяслоў» (2006), літаратурным альманаху «Святліца» (2000, 2006; Баранавічы).

Як згадвае Алесь Аркуш: 

У 2004 годзе выдаў кнігу паэзіі і прозы «*Пыл саркафагаў*», станоўча ацэненую крытыкамі.

Памёр 10 сьнежня 2011 пасьля двух апэрацыяў у Берасьцейскім абласным шпіталі.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* «Пыл саркафагаў» на сайце Святліцы
* «Меч гладыятара» ў Дзеяслове
* «Пляванне ў столь»
* на «Камунікаце»

Катэгорыя:Нарадзіліся 31 сакавіка
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1964 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Баранавічах
Катэгорыя:Асобы Баранавічаў
Катэгорыя:Беларускія літаратары
Катэгорыя:Памерлі 10 лютага
Катэгорыя:Памерлі ў 2011 годзе
Катэгорыя:Памерлі ў Берасьці
Фіналы Кубка Лібэртадорэс 1964 году

**Фінальныя матчы Кубка Лібэртадорэс 1964 году** праходзілі ў Мантэвідэо й Авэльянэдзе. Клюбы «Насьяналь» і «Індэпэнд’ентэ» першы раз выйшлі ў фінал кубка, але пераможцам сталі менавіта аргентынцы.

## Матчы

## Пераможца
**[[Індэпэнд’ентэ Авэльянэда|Індэпэнд’ентэ]] <small>(Першы тытул)</small>**

Катэгорыя:1964 год у футболе
1964
Матчы зборнай Беларусі па футболе 2011 году

__БЯЗЬ_ЗЬМЕСТУ__
### Таварыскі матч

### Адборачны матч [[Чэмпіянат Эўропы па футболе 2012 году|ЧЭ-2012]]

### Таварыскі матч

### Адборачны матч [[Чэмпіянат Эўропы па футболе 2012 году|ЧЭ-2012]]

### Адборачны матч [[Чэмпіянат Эўропы па футболе 2012 году|ЧЭ-2012]]

### Таварыскі матч

### Адборачны матч [[Чэмпіянат Эўропы па футболе 2012 году|ЧЭ-2012]]

### Адборачны матч [[Чэмпіянат Эўропы па футболе 2012 году|ЧЭ-2012]]

### Адборачны матч [[Чэмпіянат Эўропы па футболе 2012 году|ЧЭ-2012]]

### Таварыскі матч

### Таварыскі матч

Катэгорыя:2011 год у футболе
Катэгорыя:Зборная Беларусі па футболе
Горст Кёлер

**Горст Кёлер** (; 22 лютага 1943, цяпер вёска Скербешуў, Замойскі павет, Люблінскае ваяводзтва, Польшча&nbsp;— 1 лютага 2025, Бэрлін) — нямецкі дзяржаўны й палітычны дзяяч. Паходзіць зь сям’і бесарабскіх немцаў, якая ў 1940 годзе перасялілася з малдаўскай вёскі Рышканы на тэрыторыю акупаванай Нямеччынай Польшчы.

## Кар’ера
З 1965 да 1969 году Кёлер вучыўся ва ўнівэрсытэце ў Тубінгене па спэцыяльнасьці «палітэканомія й паліталёгія». З 1969 да 1976 ён працаваў там як асыстэнт у Інстытуце прыкладнога эканамічнага аналізу. З 1976 да 1981 — у Фэдэральным міністэрстве эканомікі.

У 1982 Кёлер зьмяніў месца працы на Фэдэральнае міністэрства фінансаў. Будучы статс-сакратаром міністэрства, з 1990 па 1993 выконваў ролю шэрпы (памочніка па справах «Вялікай сямёркі») канцлера Гельмута Коля.

З 1993 да 1998 ён быў прэзыдэнтам Асацыяцыі ашчадных банкаў Нямеччыны й наступныя 2 гады кіраваў Эўрапейскім банкам рэканструкцыі й разьвіцьця (ЭБРР) у Лёндане.

У 2000—2004 — прэзыдэнт Міжнароднага валютнага фонду.

У 2004—2010 — прэзыдэнт Нямеччыны. Падаў у адстаўку з-за моцнай адмоўнай рэакцыі на яго спрэчныя выказваньні наконт выкарыстаньня бундэсвэра для абароны эканамічных інтарэсаў ФРГ.

## Крыніцы

Катэгорыя:Прэзыдэнты Нямеччыны
Катэгорыя:Нямецкія палітыкі
Герб Туркмэнскай ССР

**Герб Туркмэнскай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі** — дзяржаўны сымбаль Туркмэнскай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі. Герб складаецца з малюнка на фоне ўзыходзячага сонца сярпа й молата, чырвонай зоркі, фабрычных будынкаў, апраўленых вянком з расчыненага бавоўны і каласоў, дывана, з надпісам на абвівальнай вянок чырвонай стужцы: «Пралетары ўсіх краін, злучайцеся!» На туркмэнскай і расескай мовах. 

Пазьнейшая вэрсія герба мела таксама надпіс «ТССР» паміж сярпом і молатам, знізу, і чырвонай зоркай, зьверху. 

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Гербы рэспублік СССР
Катэгорыя:Туркмэнская ССР
Герб Таджыцкай ССР

**Герб Таджы́цкай ССР** — дзяржаўны сымбаль Таджыцкай ССР. 20 траўня 1937 году Прэзідыюм ЦВК Саветаў Таджыцкай ССР прыняў пастанову «Аб Дзяржаўных гербе й сьцягу Таджыцкай ССР». Гэтай пастановай быў канчаткова зацьверджаны толькі сьцяг, а герб рэкамендавана зьмяніць. У 1938 годзе ў абрэвіятуры на сьцягу й у гербе «Ç» ад слова «Çumhurijat» была заменена літарай «R» ад слова «Respublika». 28 верасьня 1940 году Прэзыдыюм Вярхоўнага Савету Таджыцкай ССР выдаў указ, у якім было зьменена напісаньне тэкстаў надпісаў на сьцягу й гербе з лацінізаванага альфабэту на новы кірылічны альфабэт.

Таджыцкая ССР
Катэгорыя:Таджыцкая ССР
Кавалерыя

**Кавалерыя** або **коньніца** — род войскаў, у якім для вядзеньня баявых дзеяньняў ці перамяшчэньня выкарыстоўваецца верхавы конь. Валодаючы высокай рухомасьцю й манеўранасьцю ў спалучэньні зь імклівым і магутным ударам, кавалерыя ў шматлікіх бітвах гуляла вырашальную ролю. Здольнасьць весьці самастойныя дзеяньні ў значным адрыве ад сваіх войскаў, пераадольваць ў кароткі час вялікія адлегласьці, раптам зьяўляцца на флянгах і ў тыле праціўніка, хутка разгортвацца для бою, пераходзіць ад адных дзеяньняў да іншых як ў конным, гэтак і пешым шыхту забясьпечвала кавалерыі магчымасьць пасьпяхова вырашаць разнастайныя тактычныя й апэратыўна-стратэгічныя задачы.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Войска
Юзэф Караль Патоцкі

**Ю́зэф Ка́раль Пато́цкі** гербу Шэліга (псэўданім Мар’ян Богуш, 16 лістапада 1854, Пружана — 1898 ці 1899, Варшава) — польскі паэт і публіцыст. Брат літаратара і крытыка Антонія.

## Жыцьцяпіс

Бацькі — Аляксандар і Касыльда Патоцкія (у дзявоцтве Яблонская).

У 1876—1880 роках навучаўся на прыродна-матэматычным факультэце Варшаўскага ўнівэрсытэту. Ягоныя публіцыстычныя артыкулы і паэтычныя творы зьяўляліся ў тым ліку на старонках «Tygodnika Powszechnego», «Wędrowca» і «Prawdy». Быў адным з заснавальнікаў часопісу «Głos» і ягоным рэдактарам. У 1894 року арыштаванымі расейскімі ўладамі, а пазьней высланы ў Адэсу за ўдзел у патрыятычнай дэманстрацыі. Вярнуўся з высылкі ў 1897 року.

Пісаў вершы, публіцыстычныя артыкулы і сацыялягічныя трактаты. Пераклаў «Сыстэматыку сынтэтычнае філязофіі» Гэрбэрта Спэнсэра.

## Літаратура
* 

Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1854 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся 16 лістапада
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Пружанах
Катэгорыя:Польскія літаратары пазытывізму
Юзэф Караль
Катэгорыя:Памерлі ў Варшаве
Маніфэст камуністычнай партыі

**«Маніфэст камуністычнай партыі»** () — праца Карла Маркса і Фрыдрыха Энгельса, у якой яны дэкляруюць і абгрунтоўваюць мэты, задачы і мэтады барацьбы камуністычных арганізацыяў і партыяў. Аўтары абвяшчаюць непазбежнасьць гібелі капіталізму ад рук пралетарыяту. Маніфэст пачынаецца словамі: «Прывід блукае па Эўропе — прывід камунізму», а сканчаецца знакамітым гістарычным лёзунгам: «Пралетарыи ўсіх краінаў, яднайцеся!».

Упершыню выдадзены 21 лютага 1848. Перавыдаваўся шмат разоў, у тым ліку і пры жыцьці аўтараў, аднак зьмены не ўносіліся. У прадмове да нямецкага выданьня 1872 году Ф. Энгельс адзначаў: «Аднак „Маніфэст“ зьяўляецца гістарычным дакумэнтам, зьмяняць які мы ўжо ня лічым сябе ўправе».

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Маніфэсты
Катэгорыя:Кнігі 1848 году
Катэгорыя:Марксізм
Катэгорыя:Нямецкія кнігі
Лявон Патоцкі

**Ляво́н Станісла́вавіч Пато́цкі** гербу Пілява (14 ліпеня 1799, Коханаў, цяпер Талачынскі раён — 6 сьнежня 1864, Рыга) — мэмуарыст. Псэўданім: *Bonawentura z Kochanowa*.

## Жыцьцяпіс
З роду Патоцкіх, граф. Бацька Лявона Станіслаў Патоцкі прымаў актыўны ўдзел у палітычным жыцьці Рэчы Паспалітай, быў ад’ютантам Тадэвуша Касьцюшкі, а ў часы Варшаўскага герцагства — Фрыдрыха-Аўгуста. Маці — Юзэфа з Салагубаў.

Дзяцінства і маладосьць Л. Патоцкі правёў у вышэйшых колах Варшавы, вучыўся ў Сьвіслацкай гімназіі, скончыў Варшаўскі ўнівэрсытэт. Адразу па сканчэньні ажаніўся з Барбарай Касакоўскай і пасяліўся ў ейным маёнтку ў Рудаве (каля Сьвіслачы).

У 1828 року стаў камэргерам пры двары Польскага царства. Разам з айчымам Тадэвушам Тышкевічам прымаў актыўны ўдзел у паўстаньні 1830—1831 г. на тэрыторыі Літвы. Па паразе паўстаньня эміграваў у Дрэздэн. У 1834 року па абвяшчэньні амністыі вярнуўся на радзіму.

Неўзабаве разьвёўся з жонкай і два гады пражываў у родных і знаёмых на Літве. У 1836 пераехаў у Варшаву.

## Творчасьць

Займаўся пісьменьніцтвам. Найбольш вядомы яго 3-томны твор «Мэмуары пана Камэртона», выдадзены пасьля сьмерці Л. Патоцкага.

У «Мэмуарах…» апісваюцца гістарычныя мясьціны і помнікі, паданьні, песьні, звычаі і абрады летувіскага народу на тэрыторыі Курляндыі і Жамойці. Таксама «Мэмуары…» зьмяшчаюць апісаньні і зьвесткі пра стан буйных магнацкіх рэзыдэнцыяў 1820—1840-х гг., у тым ліку тышкевічавай Сьвіслачы, сапегавых Дзярэчына і Ружанаў, радзівілаўскага Нясьвіжу, Ляхавічаў часоў гетмана М. Масальскага, Зэльвы. Л. Патоцкі піша ня толькі пра сустрэчы з уладальнікамі рэзыдэнцыяў, але і падае розныя гістарычныя зьвесткі, паданьні, показкі пра ўладальнікаў, асьвятляе гісторыю старажытных родаў.

Быў адным з заснавальнікаў штомесячніку «Biblioteka Warszawska».

## Літаратура
* 

Лявон Станіслававіч
Катэгорыя:Навучэнцы Сьвіслацкай гімназіі
Катэгорыя:Удзельнікі паўстаньня 1830—1831 гадоў
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1799 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся 14 ліпеня
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Талачынскім раёне
Катэгорыя:Памерлі ў 1864 годзе
Катэгорыя:Памерлі 6 сьнежня
Катэгорыя:Памерлі ў Рызе
Падольск (Маскоўская вобласьць)

**Падо́льск** () — горад у Расеі абласнога значэньня й адначасова адміністрацыйны цэнтар Падольскага раёна Маскоўскай вобласьці, месьціцца на рацэ Пахра, прытоку Масквы-ракі. Знаходзіцца ў 35 кілямэтрах ад самага цэнтру Масквы й у 15 кілямэтрах ад МКАД. У паўночнай частцы мяжуе з Шчарбінкай, на поўдні — з Клімаўскам. Плошча — 40,04 км², насельніцтва — 183,1 тысяча чалавек (2010 год). Буйны прамысловы й культурны цэнтар Маскоўскай вобласьці. Утварыўся зь сяла Падол, якое належала ў XVIII стагодзьдзі маскоўскаму Данілаву манастыру. З 1871 году мае статус гораду. У 1971 годзе ўзнагароджаны ордэнам Працоўнага Чырвонага Сьцяга. У 2004 годзе атрымаў статус гарадзкой акругі.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт Адміністрацыі Падольску.
* Афіцыйны сайт дэпутатаў гарадзкой акругі Падольск
* Падольскі музэй
* Газэта «Подольский рабочий»
* Гісторыя города Падольска
* Выбітныя людзі горада
* Ваена-патрыятычнае аб’яднаньне «Память»
* Праваслаўныя храмы й манастыры
* Апісаньне межаў горада
* Электронны каталёг горада
* Панарамы горада
* Street view Падольска
Амар Сулейман

**Амар Сулейман** (нарадзўіся 2 ліпеня 1936 году, Кена) — віцэ-прэзыдэнт Эгіпту з 29 студзеня 2011 да 11 лютага 2011 году.

## Біяграфія
Пачаў сваю кар’еру ў эгіпецкай арміі і ў свой час праходзіў навучаньне ў Вайсковай акадэміі імя Фрунзэ ў Маскве.

У 1993 Сулейман стаў шэфам эгіпецкай спэцслужбы і захаваў гэтую пасаду да прызначэньня віцэ-прэзыдэнтам.

29 студзеня 2011 пасьля пяці дзён вулічных пратэстаў супраць прэзыдэнта Мубарака той празначыў віцэ-прэзыдэнтам Амара Сулеймана.

Экспэрты лічаць, што Сулейман падзяляе погляды Мубарака на ключавыя пытаньні эгіпецкай палітыкі, у тым ліку на дачыненьні з Іранам, Ізраілем і ЗША ды на адносіны з ісламісцкім рухам «Братоў-мусульманаў».

10 лютага 2011 году Мубарак перадаў яму частку сваіх паўнамоцтваў.

## Крыніцы

Катэгорыя:Нарадзіліся 2 ліпеня
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1936 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Эгіпце
Катэгорыя:Эгіпецкія палітыкі
Антоні Патоцкі

**Анто́ні Пато́цкі** гербу Шэліга (; псэўданімы Jerzy Grot і A. P. Ordyński; 17 верасьня 1867, Койданаў, Менская губэрня, Расейская імпэрыя — 5 кастрычніка 1939, Варшава) — польскі пісьменьнік і літаратурны крытык, брат Юзэфа Караля.

## Жыцьцяпіс
Бацькі — Аляксандар і Касыльда Патоцкія (у дзявоцтве Яблонская).

Вучыўся ў сярэдніх школах ў Менску і Варшаве, вышэйшую адукацыю атрымаў у 1894—1897 у парыскай Школе палітычных навук (). Калі ў Парыжы паўстала польскае артыстычна-літаратурнае кола, стаў ягоным сакратаром. Акрамя рэдактарскай і публіцыстычнай дзейнасьці выконваў розныя функцыі ў эмігранцкіх арганізацыях (Польска-францускі камітэт, Польскае артыстычна-літаратурнае таварыства, Таварыства сацыяльна-культурнай працы для польскае дыяспары ў Францыі. У 1904—1905 гг. выдаваў у Парыжы часопіс «Мастацтва».

У часе Першай сусьветнай вайны быў віцэ-прэзыдэнтам Польскага нацыянальнага зьвязку. У 1931 року быў камісарам польскага ўраду на сусьветнай выставе ў Парыжы. Перад пачаткам вайны вярнуўся ў Варшаву і пасяліўся ў Соймавым гатэлі. Памёр у Варшаве. У 1901 г. Э. Пашкоўскі напісаў аб Патоцкім аповесьць, дзе ён выведзены пад імем Юліка Блоцкага.

## Творчасьць
Быў аўтарам папулярных брашураў: « Аб Яне Гутэнбергу і аб тым, як людзі навучыліся пісаць і друкавацца» (1899; 2-е выд., 1927), «Аб Крыштафу Калюмбу або аб тым, хто першым адкрыў Амэрыку» (1925).

Аўтар зборніку апавяданьняў «Martosia i my» (1899) і інш., крытычных артыкулаў.

## Узнагароды
У 1925 року адзначаны Ордэнам Ганаровага легіёну.

У 1935 адзначаны Залатым акадэмічным лаўрам Польскай акадэміі літаратуры.

## Крыніцы

## Літаратура
* Родина Потоцкого Антона Александровича. // Валаханович А. И., Кулагин А. Н.  Дзержинщина: прошлое и настоящее. Минск. 1986. С. 146—147.
* Патоцкі Антон Аляксандравіч. // Памяць. Гісторыка-дакументальная хроніка Дзяржынскага раёна. Мінск. 2004. С. 263.

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Койданаве
Катэгорыя:Польскія літаратары
Антоні
Катэгорыя:Памерлі ў Варшаве
Калман Рэйзен

**Калман Рэйзен (Рэйзін)** (1848, Койданава, Менская губэрня, Расейская імпэрыя — ліпень 1921, Менск) — габрэйскі самавук, аўтар некалькіх фэльетонаў у «Ха-Меліц» ды вершаў на іўрыце (зборнік «Іёна хомія» — «Галубка, якая буркуе», Бердзічаў, 1893) і на ідыш. Бацька Абрама, Залмана і Сары.

## Літаратура
* Валахановіч А. І. Пісьменніцкая сям’я з Койданава // Памяць. Гісторыка-дакументальная хроніка Дзяржынскага раёна. Мінск. 2004. С. 622.

Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1848 годзе

Катэгорыя:Паэты на мове ідыш
Катэгорыя:Памерлі ў 1921 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Койданаве
Катэгорыя:Памерлі ў Менску
Катэгорыя:Беларускія жыды
Залман Рэйзен

**Залман Калманавіч Рэйзен (Рэйзін)** (8 кастрычніка 1887, Койданаў, Менская губэрня, Расейская імпэрыя — 1941, СССР) — габрэйскі журналіст, лінгвіст і гісторык літаратуры.

## Біяграфія
Пісаў на ідыш. Брат Абрама і Сары Рэйзенаў. Вучыўся ў розных хедарах, затым у расейскай гарадзкой вучэльні (Менск). Як і старэйшы брат, быў палымяным прыхільнікам мовы ідыш. У 1908 г. апублікаваў «Ідышы граматык» (Варшава), дапамагаў брату ў падрыхтоўцы падручніка «Ды мутэршпрах» («Родная мова», Варшава, 1908), у 1914 г. выйшаў складзены ім «Лексікон фун дэр ідышер літаратур ун прэсе» («Слоўнік габрэйскай літаратуры і друку», Варшава, 1914) зь біяграфіямі пісьменьнікаў (да пэрыяду Хаскалы ўлучна), пералікам газэт і часопісаў, якія выходзілі з 1686 г. па 1913 г., і рэестрам ананімных твораў.

У 1915 г. Залман пасяліўся ў Вільні, дзейна прапагандаваў ідыш як адзіную, па ягоным перакананьні, мову зносін габрэяў, выступаў зь лекцыямі пра граматыку ідыш у габрэйскім народным унівэрсытэце, настаўніцкай сэмінарыі і на розных курсах настаўнікаў. У 1918—1920 гг. уваходзіў у рэдкалегію газэты «Лецте найес», дзе ўвёў уніфікаваную артаграфію. У 1920—1939 гг. быў рэдактарам газэты «Вілнэр тог» (потым яна звалася «Дэр тог» і мела іншыя часавыя назвы). У 1925 заснаваў вышэйшы габрэйскі інстытут YIVO. У 1928 г. два месяцы знаходзіўся ў турме за пратэст супраць уводзін польскімі уладамі агульнага (у тым ліку і для габрэяў) дня адпачынку ў нядзелю. Таксама Залману Рэйзену належыць пераклад «Злачынства і пакараньне» Ф. Дастаеўскага на мову ідыш.

Пасьля прыходу ў Вільню РСЧА (18 верасьня 1939 г.) Рэйзен 1 кастрычніка 1939 г. быў арыштаваны, нягледзячы на ягоную ў асноўным прасавецкую арыентацыю, і ў канцы 1939 г. вывезены ў Вялейку, а потым сьляды ягоныя губляюцца (па некаторых зьвестках — забіты па шляху ў лягер, па іншых — расстраляны ў чэрвені 1941 г.).

Шматлікія навуковыя артыкулы і публікацыі Рэйзена ўвайшлі ў зборнік «Ідышы літаратур ун ідышы шпрах» («Ідыш — літаратура і мова», Буэнас-Айрэс, 1965).

## Літаратура
* Валахановіч А. І. Пісьменніцкая сям’я з Койданава // Памяць. Гісторыка-дакументальная хроніка Дзяржынскага раёна. Мінск. 2004. С. 622—623.

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Койданаве
Катэгорыя:Габрэйскія дзеячы
Катэгорыя:Памерлі ў 1940-я гады
Сара Рэйзен

**Сара Калманаўна Рэйзен (Рэйзін)** (1885, Койданава, Менская губэрня, Расейская імпэрыя — 1974, ЗША) — паэтка, дзіцячая пісьменьніца і перакладніца.

Пісала на ідыш. Сястра Абрама і Залмана Рэйзенаў. З 1933 г. жыла ў ЗША. Аўтар шэрагу зборнікаў вершаў і прозы. Першая яе кніга «Сон і ява» выйшла ў Варшаве, другая «Вершы» — у Вільні, трэцяя «Вершы» — у 1955 г. у Нью-Ёрку. Перакладала на ідыш творы А. С. Пушкіна, І. С. Тургенева, Л. М. Лермантава і інш.

## Літаратура

* Валахановіч А. І. Пісьменніцкая сям’я з Койданава // Памяць. Гісторыка-дакументальная хроніка Дзяржынскага раёна. Мінск. 2004. С. 623.

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Койданаве
Катэгорыя:Памерлі ў Нью-Ёрку
Катэгорыя:Паэты на мове ідыш
Лічы

**Кітайскія лічы** (*Litchi chinensis*) — пладовыя дрэвы сямейства сапіндавыя, вядомыя таксама як «лічы» (у беларускай мове — толькі форма множнага ліку), «ліджы», «лайсі», «лісі», «кітайская сліва».

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Расьліны
Лішайнікі

**Лішайнікі** (*Lichenes*) — група ніжэйшых расьлінаў, утвораных сымбіёзам грыба (мікабіёнт) і водарасьці (фікабіёнт).

Катэгорыя:Эўкарыёты
Лія Кебэдэ

**Лія Кебедэ** (, , нар. 1 сакавіка 1978 г. у Адыс-Абэбе) — этыёпская фотамадэль, акторка.

## Біяграфія
Два разы зьяўлялася на вокладцы амэрыканскага выданьня Vogue. Паводле зьвестак Forbes у 2007 годзе знаходзілася на 11 месцы ў сьпісе самых высокааплатных мадэляў сьвету. З 2005 году зьяўляецца амбасадарам добрай волі Сусьветнай арганізацыі здароўя па пытаньнях здароўя маці, нованароджаных і дзяцей. Ад 2000 да 2013 году была замужам за Kassy Kebede, ад якога нарадзіла дваіх дзяцей: сын Suhul (нар. у 2001 г.) і дачка Raee (нар. у жніўні 2005 г.). З 2007 году сям’я жыве ў Нью-Ёрку.

## Вонкавыя спасылкі

* 

Катэгорыя:Этыёпскія фотамадэлі
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Адыс-Абэбе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Этыёпіі
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1978 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся 1 сакавіка
Лябіялізацыя

**Лябіяліза́цыя** — від дадатковай артыкуляцыі зычных, пры якім перад наступнымі лябіялізаванымі галоснымі (у бел. мове: [о], [у]) губы акругляюцца і крыху выцягваюцца ўперад, ствараючы дадатковы рэзанатар.

Азначаецца «малым кружком» зьверху справа ад літары, напр., [с˚ум].

Катэгорыя:Фанэтычныя зьмены
Катэгорыя:Зычныя
Ліяна

**Лія́ны** — расьліны, сьцёблы якіх няздольныя самастойна захоўваць вэртыкальнае становішча й якія выкарыстоўваюць іншыя расьліны ў якасьці апоры.

Сярод ліянаў ёсьць як дрэвавыя, так і травяністыя расьліны.

Шматлікія лазячыя папараці сустракаліся яшчэ ў камэннавугольным пэрыядзе. У наш час ліяны шырока распаўсюджаныя сярод судзіннавых расьлінаў, асабліва насенных. Пераважна, гэта трапічныя расьліны.

Катэгорыя:Лозы
Катэгорыя:Біялягічная тэрміналёгія
Ляакоан

**Ляако́ан**, *Ляакоант* — у старажытнагрэцкай міталёгіі траянскі прадракальнік, або жрэц. Паводле пашыранага міту, у час Траянскай вайны Ляакоан разам з двума сынамі быў забіты двума марскімі зьмеямі за тое, што насуперак волі багіні Атэны намагаўся не дапусьціць прыняцьця траянцамі ў дар ад грэкаў драўлянага каня, у якім схаваліся грэцкія воіны, і папярэджваў суайчыньнікаў аб каварстве ворагаў. Міт пра Ляакоана адлюстраваны ў антычнай літаратуры і выяўленчым мастацтве. Найбольш вядома мармуровая група «Ляакоан» родаскіх скульптараў Агесандра, Атэнадора і Палідора.

Катэгорыя:Старажытнагрэцкая міталёгія
Зборная Славаччыны па футболе

**Збо́рная Слава́ччыны па футбо́ле** () прадстаўляе Славацкую Рэспубліку на міжнародных футбольных турнірах і ў таварыскіх матчах. Узьнікла ў 1993 пасьля распаду Чэхаславаччыны. Сталы ўдзельнік усіх адборачных турніраў да чэмпіянатаў сьвету і Эўропы. Упершыню прабілася ў фінальную стадыю Чэмпіянату сьвету-2010, дзе на групавой стадыі заняла другое месца, а ў плэй-оф саступіла зборнай Нідэрляндаў 1:2. Славаччына таксама была блізкая і да выхаду ў фінальную частку ЧС-2006, калі заняла другое месца ў групе і атрымала права на стыкавыя матчы супраць Гішпаніі, аднак ня здолела прабіцца на турнір.

Найбольш прынцыповым для зборнай Славаччыны зьяўляецца суперніцтва са зборнай Чэхіі. У адборачным турніры да чэмпіянату сьвету-2010 славакі здолелі абыграць чэхаў у Празе (2:1), а ў Браціславе згулялі ўнічыю (2:2), хоць двойчы вялі ў ліку.
Лява

**Лява** — распалены вадкі (эфузія) або вельмі глейкі (экструзія), расплаў горных парод, пераважна сылікатнага складу (SiO2 прыкладна ад 40 да 95%), выліваецца на паверхню Зямлі пры вывяржэньні вульканаў. Пры застываньні лавы ўтвараюцца эфузіўныя горныя пароды, можа ўтварыцца лявавае плято. Тэмпэратура лявы вагаецца ў межах ад 500 да 1200&nbsp;°C.

Адрозьненьне ад магмы — няма газаў, што ўзьнікаюць пры вывяржэньні.

## Крыніцы

Катэгорыя:Геалёгія
Ладан

**Ладан** — у перакладзе з грэцкай мовы азначае араматычную смалу, якую атрымліваюць пры падсечцы кары дрэва баскевіля, што расьце на тэрыторыі ўсходняй Афрыкі, Азіі і ў паўднёва-заходняй частцы Арабійскай паўвыспы. Склад ладана, які ўключае ў сабе густы сьлізісты сок (г. зв. камедзь), эфірныя маслы і іншыя рэчывы, часткова рашчынаецца ў вадзе. Пры награваньні і спальваньні яго выдзяляецца араматычны пах, які выкарыстоўваецца ў час рэлігійных абрадаў.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Рэлігія
Лазар Богша

**Ла́зар Бо́гша** — полацкі майстар-ювэлір XII стагодзьдзя, вольны рамесьнік.

У 1161 годзе для Саборнай царквы Спаскага манастыра стварыў шэдэўр рускага мастацтва — напрастольны крыж Эўфрасіньні Полацкай. Мастацкія асаблівасьці крыжа сьведчаць пра повязі з традыцыямі кіеўскай ювэлірнай школы.

Імя майстра захавалася ў надпісе, пакінутым ім на адваротным боку крыжа:

Дакладная дата стварэньня вырабу і пазначэньня імя аўтара ёсьць рэдкім выняткам для мастацтва таго пэрыяду. Некалькі ананімных работ таго пэрыяду паводле тэхнікі вырабу таксама залічваюць да твораў Лазара Богшы (напрыклад, мэдальён барм нагруднага княскага упрыгожваньня з Кіеўскага скарбу 1824 году, апісаны Нікадзімам Кандаковым), якія лічацца найлепшымі ўзорамі эмалевага мастацтва Русі.

Існуюць работы больш позьняга пэрыяду, створаныя ў традыцыях Лазара Богшы — іх залічваюць да твораў яго вучняў.

Выказваліся здагадкі, што паводле паходжаньня Лазар мог быць выхадцам з Паўднёва-Заходняй Русі або з заходніх славянаў.

Мяркуецца, што Лазар — гэта імя, атрыманае ім у хрышчэньні, а Богша — скарачэньне ад паганскага імя Багуслаў, пашыранага ў заходніх славянаў у XII стагодзьдзі. Датычна таго, дзе ён пазнаёміўся з мастацтвам перагародкавай эмалі, называюцца як Бізантыя, так і Грузія (першая з краінаў, якая пераняла зь Бізантыі гэтае мастацтва). Да моманту стварэньня крыжа на заказ княгіні Эўфрасіньні майстар быў не малады — надпісы на крыжы блізкія да датаваных надпісаў 1130-х гадоў і мяркуецца, што Лазар засвоіў манеру пісьма ў сваёй юнацкасьці і карыстаўся ёю ўсё жыцьцё.

## Глядзіце таксама
* Бука (імя)

## Крыніцы

## Літаратура
* 

Катэгорыя:Асобы Полацку
Катэгорыя:Нарадзіліся ў XII стагодзьдзі
Лайнус Карл Полінг

**Лайнус Карл Полінг** (; 28 лютага 1901, Портлэнд, Арэгон — 19 жніўня 1994, Біг-Сюр, Каліфорнія) — амэрыканскі хімік, крышталёграф, ляўрэат двух Нобэлеўскіх прэмій: па хіміі (1954) і прэміі міру (1962), а таксама Міжнароднай Ленінскай прэміі «За ўмацаваньне міру паміж народамі» (1970).

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Нарадзіліся ў ЗША
Катэгорыя:Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі міру
Катэгорыя:Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі ў галіне хіміі
Катэгорыя:Навукоўцы ЗША
Ляктацыя

**Лякта́цыя** — гэта працэс утварэньня і адводу малака з малочных залоз сысуноў. Ляктацыя складаецца зь дзьвюх фаз: праляктынавай, у працэсе якой спэцыяльныя вузы сынтэзуюць малако, і аксытацынавай, у працэсе якой малако па малочных пратоках паступае ў малочныя сынусы, дзе захоўваецца. Запускаецца і падтрымліваецца ляктацыя за кошт стымуляваньня адчувальных нэрвовых канчаткаў у вобласьці сасцоў і арэолаў.

Катэгорыя:Фізыялёгія
Аквітанія (рэгіён)

**Аквітанія** (, , ) — гістарычная вобласьць і былы рэгіён на паўднёвым захадзе сучаснай Францыі, абмежаваны Біскайскім залівам на захадзе, Пірэнэямі на поўдні (натуральная мяжа з Гішпаніяй), былымі рэгіёнамі Пуату-Шарант і Лімузэн на поўначы і Поўдзень-Пірэнэі на ўсходзе. Плошча 41 309 км². Насельніцтва па стане на 2013 год складала 3 316 889 чалавек. У склад рэгіёну ўваходзілі 5 дэпартамэнтаў: Дардонь, Жыронда, Лянды, Лёт і Гарона й Атлянтычныя Пірэнэі. Адміністрацыйны цэнтар і найбуйнейшы горад — Бардо (243 626 жыхароў). У выніку  тэрытарыяльнай рэформы францускіх рэгіёнаў 2014 году, 1 студзеня 2016 увайшоў разам з Пуату-Шарант і Лімузэнам у склад новаўтворанага рэгіёну Нувэль-Акітэн (Бардо стаў адміністрацыйным цэнтрам усяго гэтага рэгіёну).

Катэгорыя:Гістарычныя вобласьці Францыі
Лянгусты

**Лянгу́сты** (інфраатрад *Achelata*, па іншай сыстэме — надсямейства *Palinuroidea*) — дзесяціногія даўгахвостыя ракі. Усяго існуе каля 100 відаў лянгустаў. Лянгусты распаўсюджаныя ў цёплых морах. Даўжыня цела — да 60 см падобныя да амараў, але пазбаўленыя клюшняў. Цела і тоўстыя антэны забясьпечаны магутнымі шыпамі.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Ракападобныя
Лада

**«Лада»** — расейскі аўтамабільны брэнд завода «АўтаВАЗ», заснаваны ў 1966 годзе. Найбуйнейшы вытворца легкавых аўтамабіляў у Расеі і СНД.

У 1993 годзе «ТТС» падпісалі кантракт з «АўтаВАЗам». У 1995 годзе адкрылі першы паўнавартасны Аўтацэнтар — салён «Лада» ў горадзе Набярэжныя Чаўны і выйшлі на прамыя пастаўкі з аўтазавода. У 1995 годзе адкрыўся офіс у Казані. Да 1997 годзе пераганялі машыны з Набярэжных Чаўноў. Пасьля перавозілі па чыгунцы

Мадэлі:

* LADA XRAY
* LADA Vesta
* LADA Largus
* LADA Granta
* Lada Kalina
* LADA Priora
* LADA 4x4

## Беларусь
У 2024 годзе ў Беларусі прадалі 12 312 самаходаў «Лада», якія склалі 25 % ад агульнага ліку продажаў легкавікоў. У выніку «Лада» заняла 2-е месца паводле продажаў у краіне пасьля мясцовага заводу «Белджы».

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* 

Катэгорыя:Аўтамабілі Расеі
Катэгорыя:Тальяці
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1970 годзе
Ладаскі вакзал

**Ладаскі вакзал** — пасажырскі тэрмінал станцыі Санкт-Пецярбург-Ладаскі, самы сучасны з 5-ці дзеючых чыгуначных вакзалаў Санкт-Пецярбургу, адзіны вакзал горада з транзітным рухам пасажырскіх цягнікоў (Масква-Хэльсынкі і Масква-Мурманск). Разьмешчаны на Занеўскім праспэкце, 4. 
                                                                       

Катэгорыя:Чыгуначныя вакзалы Санкт-Пецярбургу
Катэгорыя:Зьявіліся ў 2003 годзе
Катэгорыя:Чырвонагвардзейскі раён (Санкт-Пецярбург)
Лао Шэ

**Лао Шэ** (老舍, піньінь: Lǎo Shě; сапраўднае імя **Шу Цынчунь**, Shū Qìngchūn, 舒庆春; 3 лютага 1899 — 24 жніўня 1966) — кітайскі празаік, драматург, публіцыст, больш вядомы рэалістычнай і сатырычнай прозай; адзін зь вядучых майстроў нацыянальнай літаратуры. Маньчжурскага паходжаньня. «Лао Шэ» нешта накшталт фамільярна вытворнага ад яго імя (літар. «Дружа Шэ»).

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Кітайскія літаратары
Ляран Блян

**Ляран Блян** (;  19 лістапада 1965 году, Алес, Гар, Францыя) — былы францускі футбаліст і трэнэр. Падчас кар’еры гульца выступаў на пазыцыі абаронцы. Чэмпіён сьвету 1998 году. Ад 2010 да 2012 году быў трэнэрам зборнай каманды Францыі.

## Крыніцы

## Літаратура
* Руднік В. Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток: «Set-Print», 2006.

Катэгорыя:Францускія футбалісты
Катэгорыя:Чэмпіёны сьвету па футболе
Катэгорыя:Кавалеры ордэна Ганаровага легіёну
Амар Ляроса

**Амар Рубэн Ляроса** (;  18 лістапада 1947 году, Лянус, Аргентына) — аргентынскі футбаліст, гуляў на пазыцыі паўабаронцы. Зьяўляўся гульцом нацыянальнай зборнай Аргентыны, разам зь якой стаў чэмпіёнам сьвету 1978 году.

## Крыніцы

## Літаратура
* Руднік В. Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток: «Set-Print», 2006.

Катэгорыя:Аргентынскія футбалісты
Катэгорыя:Чэмпіёны сьвету па футболе
Лярс фон Трыер

**Лярс фон Тры́ер** (, імя пры нараджэньні Lars Holbæk Trier; , Капэнгаген, Данія) — дацкі кінарэжысэр і сцэнарыст, стваральнік кірунку ў кінэматографе «Догма 95».

## Фільмаграфія
* 1991 — Эўропа / 
* 2000 — Танцуючы ў цемры / 
* 2003 — Догвіль / 

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Капэнгагене
Катэгорыя:Дацкія кінарэжысэры
Лярэнса Фэрнандэс

**Лярэнcа Фэрнандэс** (; 20 траўня 1900, Рэдандэля, Гішпанія — 16 лістапада 1973, Мантэвідэо, Уругвай) — уругвайскі футбаліст, які нарадзіўся ў Гішпаніі. Былы гулец нацыянальнай зборнай Уругваю, гуляў на пазыцыі паўабаронцы. У 1930 годзе разам з нацыянальнай камандай стаўся першым чэмпіёнам сьвету.

## Дасягненьні
### Клюбныя
**«Пэньяроль»**:
* Чэмпіён Уругваю (4): 1928, 1929, 1932, 1935

### Міжнародныя
**Зборная Ўругваю**:
* Пераможца Паўднёваамэрыканскага чэмпіянату: 1926, 1935
* Пераможца футбольнага турніру алімпійскіх гульняў: 1928
* Чэмпіён сьвету: 1930

## Літаратура
* Руднік В. Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток:"Set-Print", 2006.

Катэгорыя:Уругвайскія футбалісты
Катэгорыя:Чэмпіёны сьвету па футболе
Лінкальнскі сабор

**Лінкальнскі сабор Панны Марыі** (The Cathedral Church of the Blessed Virgin Mary of Lincoln) - гатычны сабор аднайменнай дыяцэзіі царквы Ангельшчыны ў горадзе Лінкальн, які будаваўся з канца XII стагодзьдзя па 1311 г.. Да абвалу ў 1549 г. цэнтральнага шпілю 160-мэтровы сабор быў самым высокім будынкам на Зямлі. Да яго пабудовы рэкорд вышыннасьці на працягу тысячагодзьдзяў належаў пірамідзе Хеопса.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Храмы
Лінус Торвальдс

**Лінус Бэнэдыкт Торвальдс** (нар.  у Хэльсынкі, Фінляндыя) — фінскі праграміст, сусьветна вядомы як арганізатар распрацоўваньня ядра Linux. Цяпер выконвае ролю каардынатара гэтага праекту.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Фінляндзкія праграмісты
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Хэльсынкі
Катэгорыя:Асобы, у гонар якіх названы астэроід
Літургія агалошаных

**Літургія агалошаных** — другая, пасьля праскамідыі, частка літургіі бізантыйскага чыну. Мае мэтай прыгатаваць тых, якія моляцца, да годнай прысутнасьці пры зьдзяйсьненьні таемства эўхарыстыі, нагадаць ім пра жыцьцё і пакуты Хрыста, растлумачыць як і чаму, з пункту гледжаньня Царквы, былі і могуць быць выратавальнымі жыцьцё і пакуты Хрыстовы.

Катэгорыя:Праваслаўе