open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Царква Ўсьпеньня Багародзіцы (Браслаў)

**Царква́ Ўсьпе́ньня Багаро́дзіцы** — помнік гісторыі другой паловы XIX стагодзьдзя (мураўёўка) у Браславе. Знаходзіцца ў цэнтры места, побач з Замкавай гарой, на гістарычнай Вялікай вуліцы. Дзее. Твор архітэктуры расейскай эклектыкі.  Аб’ект Дзяржаўнага сьпісу гістарычна-культурных каштоўнасьцяў Беларусі.

## Гісторыя

Мураваную царкву Ўрадавага сыноду Расейскай імпэрыі (Маскоўскай царквы) у Браславе збудавалі ў 1897 годзе.

У 2016 годзе будынак улучылі ў сьпіс гістарычна-культурных каштоўнасьцяў Беларусі.

## Архітэктура
Прыклад сынадальнага кірунку царкоўнай архітэктуры Расейскай імпэрыі. Складаецца з асноўнага кубічнага аб’ему, 5-граннай апсыды з бакавой рызьніцай, трапэзнай, а таксама 2-яруснай званіцы-прытвора. 4-схільны дах асноўнага аб'ёму завяршаецца пяцікупальлем на 8-гранных барабанах, званіца — гранёным шатром з купалам-цыбулінай. Галоўны аркавы ўваходны праём мае выгляд масіўнага партала з кілепадобнай прафіляванай аркай на калёнах-бочках. Такімі ж аркамі афармляюцца бакавыя ўваходы, аркавыя прасьветы яруса-звона званіцы. Фасады падзяляюцца аркавымі аконнымі праёмамі з калёнкамі-бочкамі, маюць багаты гарызантальны архітэктурны падзел: кутнія руставаныя лапаткі, прафіляваныя цягі і карнізы з сухарыкамі, прастакутныя панэлі, аркавыя нішы.

Усярэдзіне роўная столь у цэнтры адкрываецца 8-гранным барабанам з шатровым купалам, які трымаецца на чатырох слупах. Апсыда адкрываецца вялікай аркай і вылучаецца 3-ярусным драўляным іканастасам. Сьцены, пафарбаваныя ў зялёныя таны, упрыгожвае белая і блакітная арнамэнтальна-трафарэтная размалёўка.

## Галерэя

### Гістарычныя здымкі

Brasłaŭ, Zamkavaja hara-Vialikaja. Браслаў, Замкавая гара-Вялікая (1915).jpg|1915 г.
Brasłaŭ, Vialikaja. Браслаў, Вялікая (1919-39) (2).jpg|1919—1939 гг.
Brasłaŭ, Vialikaja. Браслаў, Вялікая (1919-39) (3).jpg|1919—1939 гг. 
Brasłaŭ, Naviaty. Браслаў, Навяты (1910-29).jpg|З боку возера Навятаў, да 1930 г.


Brasłaŭ, Vialikaja. Браслаў, Вялікая (1930-39) (2).jpg|1930-я гг.  
Brasłaŭ, Vialikaja. Браслаў, Вялікая (1930-39).jpg|1930-я гг.   
Brasłaŭ, Rynak. Браслаў, Рынак (J. Bułhak, 1934).jpg|Ян Булгак, 1934 г.
Brasłaŭ, Zamkavaja hara-Vialikaja. Браслаў, Замкавая гара-Вялікая (07.1944).jpg|ліпень 1944 г


### Сучасныя здымкі

Carkva Uśpieńnia Praśviatoj Baharodzicy - Brasłaŭ - 1.jpg|Агульны выгляд
Браслаў. Успенская гара.jpg|Агульны выгляд 
Braslav orthodox church.jpg|Бакавы фасад
Braslav2.JPG|З боку апсыды


## Заўвагі

## Крыніцы

## Літаратура
* 

## Вонкавыя спасылкі

* 

Браслаў
Катэгорыя:Збудаваньні Браслава
Катэгорыя:Рэлігія ў Браславе
Верхняя Аўстрыя

**Верхняя Аўстрыя** () — фэдэральная зямля на поўначы Аўстрыі. Сталіца і найбуйнейшы горад — Лінц. Насельніцтва на 2001 год — 1 377 000 чалавек (3-е месца сярод зямель).

Верхняя Аўстрыя — фэдэральная зямля Аўстрыі, якая знаходзіцца на самым яе поўначы, якую дзеліць на дзьве часткі з захаду на ўсход Дунай. Яна мяжуе з Чэхіяй і Нямеччынай, а таксама з аўстрыйскімі землямі Ніжняй Аўстрыяй, Зальцбургам і Штырыяй. Працягласьць Верхняй Аўстрыі з поўначы на поўдзень складае 145 км, а з захаду на ўсход — 165 км. Верхняя Аўстрыя займае 14,3 % усёй плошчы Аўстрыі, зьяўляючыся чацьвертай па сваіх памерах сярод іншых зямель Аўстрыі — 11 982 км² (плошча ўсёй Аўстрыі 83 871 км²), саступаючы толькі землям Ніжняй Аўстрыі, Штырыі і Тыролю. У Верхняй Аўстрыі пражываюць 1 402 050 жыхароў, зь іх працаздольных 605 246 чалавек.

## Асобы
* Фрыц Шахэрмайр
Фрыц Шахэрмайр

**Фрыц Шахэрмайр** (, 10 студзеня 1895, Урфар — 26 сьнежня 1987, Айзэнштат) — аўстрыйскі гісторык, спэцыяліст па старажытнай гісторыі, адзін з найстарых антыказнаўцаў Аўстрыі. Навуковыя інтарэсы Шахермайра закраналі шматлікія пэрыяды гісторыі старажытнага сьвету, аднак найбольшы ўнёсак Шахермайр унёс у дасьледаваньне раньняй гісторыі Балканскай паўвыспы і дзейнасьці Аляксандра Македонскага.

Катэгорыя:Нямецкія навукоўцы
Карынтыя (зямля)

**Карынтыя** (, , ) — фэдэральная зямля на поўдні Аўстрыі. Сталіца і найбуйнейшы горад — Клягенфурт. Насельніцтва на 2001 год — 559 тыс. чалавек (6-е месца сярод зямель).

## Рэльеф
Плошча тэрыторыі Карынтыі — 9536 км ² (5-е месца сярод земляў Аўстрыі). На поўначы Карынтыя мяжуе зь землямі Зальцбургам і Штырыяй, на ўсходзе — з Штырыяй і Славеніяй, на поўдні — з Славеніяй і Італіяй, на захадзе — з Тыролем.

## Асобы
* Пэтэр Гандкэ
* Робэрт Музыль

## Крыніцы
Царква Сьвятой Эўфрасіньні Полацкай (Росіца)

**Царква Сьвятой Эўфрасіньні Полацкай** — помнік гісторыі другой паловы XIX стагодзьдзя (мураўёўка) у Росіцы. Знаходзіцца ва ўсходняй частцы колішняга мястэчка, на беразе возера Росіцы. Твор архітэктуры расейскай эклектыкі.

## Гісторыя

Мураваную царкву Ўрадавага сыноду Расейскай імпэрыі (Маскоўскай царквы) у Росіцы збудавалі ў 1866 годзе на месцы драўлянай царквы Сьвятога Пасаду.

У 1930-я гады савецкія ўлады зачынілі царкву, пазьней будынак зруйнавалі. Захаваліся толькі рэшткі званіцы.

## Архітэктура
Прыклад эклектычнай царкоўнай архітэктуры Расейскай імпэрыі. 

## Крыніцы

## Літаратура
* 

## Вонкавыя спасылкі
* 

Катэгорыя:Росіца
Катэгорыя:Зьнішчаныя праваслаўныя храмы Беларусі
Ніжняя Аўстрыя

**Ніжняя Аўстрыя** () — фэдэральная зямля на паўночным усходзе Аўстрыі. Сталіца і найбуйнейшы горад — Санкт-Пёльтэн. Насельніцтва  чалавек (2-е месца сярод зямель; зьвесткі 2006 г.).

Сталіцай Ніжняй Аўстрыі зьяўляецца горад Санкт-Пёльтэн, насельніцтва якога складае 50 тыс. чалавек. Санкт-Пёльтэн знаходзіцца за 60 км на захад ад Вены ў раёне Мостфіртэлі. Горад разьмешчаны на рацэ Трайзэне, паміж Дунаем і перадгор’ямі Альпаў. Ён узьнік у VIII стагодзьдзі вакол абацтва сьвятога Гіпаліта і зьяўляецца адным з самых старажытных гарадоў Аўстрыі, некалі ён нават быў сталіцай краіны. З 1986 году — самы малады адміністрацыйны цэнтар Аўстрыі. Іншымі буйнымі гарадамі Ніжняй Аўстрыі зьяўляюцца гарады Вінэр Нойштат (39 тыс. чалавек), Крэмс (23,5 тыс. чалавек) і Вайдгофэн-на-Ібсе (11,5 тыс. чалавек), якія маюць асаблівы рэгіянальны статус.

На поўначы мяжуе з Чэхіяй, на ўсходзе — са Славаччынай, на паўднёвым усходзе — з фэдэральнай зямлёй Бургенляндам, на поўдні — з фэдэральнай зямлёй Штырыяй і на захадзе — зь Верхняй Аўстрыяй. Галоўнай ракой Ніжняй Аўстрыі зьяўляецца Дунай.

У Ніжняй Аўстрыі разьмешчана мясцовасьць Вахаў, уключаная ў сьпіс Сусьветнай спадчыны.

## Асобы
* Курт Вальдгайм

## Вонкавыя спасылкі
* Niederosterreich | state, Austria  Britannica.com
Штырыя (зямля)

**Штырыя** (, , ) — фэдэральная зямля Аўстрыі, або саюзу Аўстрыі. Знаходзіцца на поўдні краіны. Зьяўляецца другім краем па плошчы, якая складаецца з 16 399 км². На поўдні мяжуе з Славеніяй. На поўначы мяжуе з краямі Аўстрыі: Верхняя Аўстрыя, Ніжняя Аўстрыя, Зальцбург, Бургенлянд, Карынтыя. У 2019 годзе насельніцтва Штырыі склала 1 243 052 чалавек. Галоўным местам зьяўляецца Грац, дзе жыве 288 806 чалавек (на пачатак 2019). Плошча краю Штырыя — 16 398,74 км², насельніцтва — 1 243 052 чалавекі (2019), што складае 14,0% насельніцтва Аўстрыі, з гэтага ліку жыхароў Штырскае зямлі 23,2% прыпадае на Грац. Пераважная большасьць насельніцтва (81,3%) каталікі.

## Паходжаньне назвы
Слова «Штырыя» паходзіць ад назвы шляхецкага роду «Штыр», што панаваў у Верхняй Аўстрыі. Нават цяпер Штырыю завуць Штайрмарк, што перакладаецца, як вотчына Штыраў.

## Гаспадарка
Штырская гаспадарка адносна недаразьвіта. Большасьць людзей займаецца земляробствам, але больш за ўсё на жывёладоўлі. Гэта зьвязана з тым, што значную частку краю займаюць горы й халмы, на якіх цяжка араць.

## Земскі падзел краю




Штырыя дзеліцца на 13 частак (*Bezirke* — Бэцырк).

### Галоўнае места
* Грац

### Іншыя часткі
* Брук-Мюрцушляг
* Дойчляндсбэрг
* Грац-Умгебунг
* Гартбэрг-Фюрстэнфэльд
* Ляйбніц
* Леобэн
* Ліцэн
* Мурталь
* Паўднёва-ўсходняя Штырыя
* Фойтсбэрг
* Вайц

## Вядомыя ўраджэнцы краю
* Арнольд Шварцэнэгер (нар. 1947), амэрыканскі актор, колішні губэрнатар штату Каліфорнія (ЗША).

## Вонкавыя спасылкі
* Imperial Austria: Treasures of Art, Arms and Armor from the State of Styria — The Canadian Museum of Civilization
* Official Tourism Website of Styria
Шумэр

**Шумэр** — старажытная краіна ў Паўднёвай Мэсапатаміі, на землях сучаснага Ірака. Існавала ў 4—2 тыс. да н. э. Старажытныя паселішчы на гэтых землях вядомыя з 4 тыс. да н. э. У 2-й пал. 4 тыс. да н. э. заселена шумэрамі, якія заснавалі тут гарады-дзяржавы: Кіш, Лагаш, Ума, Ур, Урук і інш.

На думку шэрагу сучасных гісторыкаў, першыя сталыя паселішчы шумэраў на поўдні Мэсапатаміі зьявіліся паміж 5500 і 4000 гадамі да н. э., пра што сьведчаць назвы гарадоў, рэкаў і іншых геаграфічнвых назваў на шумэрскай мове, якая ўяўляе сабой аглютынатыўны ізалят.

Гэтыя пасяленцы, былі яны шумэрамі ці не, зьяўляліся носьбітамі культуры Ўбэйд, якая ў сваю чаргу разьвілася з Самарскай культуры паўночнай часткі Мэсапатаміі. Не зважаечы на тое, што ўбэйдыйцы не згадваюцца ні ў адным шумэрскім тэксце, менавіта іх сучасныя гісторыкі лічаць першая цывілізацыйная сілай у Шумэры, бо яны асушвалі балоты, займаліся сельскай гаспадаркай, гандлем і рамёствамі, у тым ліку ткацтвам, вытворчасьцю вырабаў са скуры і мэталаў, ганчарнай справай, узводзілі будынкі з каменьню.

Асноўныя заняткі насельніцтва: рыбалоўства, земляробства, жывёлагадоўля, рамёствы. Эканоміка Шумэра была заснавана на ірыгацыйным земляробстве: у абшчынных, храмавых і буйнаўласьніцкіх гаспадарках выкарыстоўвалася праца вольных абшчыньнікаў, кліентаў, рабоў.

## Крыніцы

## Літаратура
* Беларуская Савецкая Энцыклапедыя. У 12 т. Т.11. Футбол — Яя; Дадатак / Беларуская Савецкая Энцыклапедыя; Рэдкал.: П. У. Броўка (гал. рэд.) і інш. — Мн.: Бел.Сав.Эн., 1974. — 656 с.: іл., карты.
* БелЭн у 18 т. Т. 17. — Мн., 2003.

## Вонкавыя спасылкі
* Старажытная шумэрская гісторыя.

Катэгорыя:Былыя дзяржавы

Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы
Шумэры

**Шумеры** — старажытны народ, які насяляў Паўднёвую Мэсапатамію ў IV—II тыс. да н. э.

Мелі самастойную мову, роднаснасьць якой з мовамі іншых групаў не ўстаноўлена. У антрапалягічных адносінах належалі да міжземнаморскай і балкана-каўказскай рас вялікай эўрапеоіднай расы. 3 сярэдзіны ІІІ тыс. да н. э. пачаўся паступовы працэс выцясьненьня шумэрскай мовы і асыміляцыі шумэраў акадцамі, які завяршыўся ў 1-й пал. ІІ-га тыс. да н. э.

Шумеры — стваральнікі клінапісу і пісаных законаў; вынаходнікі ганчарнага круга, плуга, аркі, купала, меднага і бронзавага ліцьця, клепкі і пайкі, гравіроўкі і інкрустацыі. Шумэры, верагодна, былі першай развітай цывілізацыяй у гісторыі чалавецтва. Іх багатая духоўная і матэрыяльная культура паслужыла асновай для разьвіцьця культураў пазьнейшых цывілізацый Мэсапатаміі.

## Глядзіце таксама
* Шумэр

## Літаратура
* Крамер С. Шумеры. Первая цивилизация на Земле / Пер. с англ. А. В. Милосердовой. — М.: ЗАО Центрполиграф, 2010. — 383 с.

Катэгорыя:Этнасы
Шызы голуб

**Шызы голуб** (*Columba livia*) — шырока распаўсюджаная птушка сямейства галубовых, радзімай якой лічацца Эўропа, Паўднёва-Заходняя Азія і Паўночная Афрыка. Яшчэ ў глыбокай старажытнасьці гэтыя птушкі былі прыручаныя чалавекам, у выніку былі выведзеныя так званыя хатнія галубы (*Columba livia var. Domestica*). У часы Вялікіх адкрыцьцяў чалавек перавозіў з сабой усю сваю маёмасьць, у тым ліку і галубоў. Пасьля зьдзічэлыя галубы (Columba livia var. Urbana) шырока распаўсюдзіліся ў сьвеце і сталі сынантропамі, звыклымі насельнікамі вялікіх гарадоў і сельскагаспадарчых фэрмаў.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Галубовыя
Шымпанзэ

**Шымпанзэ́** (*Pan*) — род зь сямейства гамінідаў атрада прыматаў. Да яго адносяцца два віды: шымпанзэ звычайны (*Pan troglodytes*) і шымпанзэ карлікавы (*Pan paniscus*), таксама вядомы пад назвай баноба. Абодвы віды знаходзяцца пад пагрозай вымыраньня.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Гамініды
Гамініды

**Гаміні́ды** (*Hominidae*) — сямейства найболей прагрэсіўных прыматаў, якое паводле тэорыі эвалюцыі ўключае і людзей. Адносіцца да надсямейства чалавекападобных малпаў.

Сямейства гамінід дзеліцца на два падсямейства з 4 родамі і 7 сучаснымі відамі:

* падсямейства *Ponginae*
** арангутаны, *Pongo*
*** барнэйскі арангутан, *Pongo pygmaeus*
*** суматранскі арангутан, *Pongo abelii*
* падсямейства *Homininae*
** гарылы, *Gorilla*
*** заходняя гарыла, *Gorilla gorilla*
*** усходняя гарыла, *Gorilla beringei*
** шымпанзэ, *Pan*
*** звычайны шымпанзэ, *Pan troglodytes*
*** баноба, *Pan paniscus*
** людзі, *Homo*
*** чалавек разумны, *Homo sapiens*

## Глядзіце таксама

* Парантроп

## Літаратура
* Алексеев В. П., Першиц А. И. История первобытного общества. М., 1999; М., 2001;
* Хрисанфова Е. Н., Перевозчиков И. В. Антропология. М.: Изд-во МГУ, 1999.
Шын Фэйн

**Шын Фэйн** ( — «мы самі») — палітычная партыя, якая дзейнічае ў Паўночнай Ірляндыі (Ольстэры) і выступае за ягонае далучэньне да Рэспублікі Ірляндыя. Таксама партыя дзейнічае ў Рэспубліцы Ірляндыя. Партыя была заснавана ў 1905 годзе Артурам Грыфітам. Сёньня існуюць дзьве партыі «Шын Фэйн» — Рэспубліканская і Часовая.

З 2007 па 2022 гады гэта была другая паводле велічыні партыя ў Асамблеі Паўночнай Ірляндыі пасьля Дэмакратычнай юніянісцкай партыі, але ейныя сябры займалі пасаду намесьніка першага міністра ў выканаўчай уладзе Паўночнай Ірландыі. У Палаце абшчынаў партыя мае сем месцаў, але ўстрымліваецца ад іх, аднак не займаюць іх празь неабходнасьць даваць прысягу ангельскаму манарху. У 2022 годзе Шын Фэйн здабыла рэкордную колькасьць дэпутацкіх мандатаў у Асамблеі Паўночнай Ірландыі, пераўзышоўшы Дэмакратычную юніянісцкую партыю, такім чынам, упершыню ірляндзкая нацыяналістычная партыя атрымала першая месца паводле колькасьці месцаў у Асамблеі. У ніжняй палаце парлямэнту, вядомым як Дойл Эрэн, партыя мае 36 месцаў з 160.

Партыя карыстаецца падтрымкай сярод ірляндцаў-каталікоў і супрацьстаіць юніянісцкім арганізацыям, якія выступаюць за знаходжаньне Паўночнай Ірляндыі ў складзе Вялікабрытаніі.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Палітычныя партыі Ірляндыі
Катэгорыя:Шын Фэйн
Джэры Адамз

**Джэры Адамз** (, ; нарадзіўся 6 кастрычніка 1948, Бэлфаст, Вялікабрытанія) — ірляндзкі палітык, кіраўнік партыі Шын Фэйн. Выступае за стварэньне адзінай Ірляндыі на ўсім адпаведным востраве.

Удзельнічаў у асацыяцыі барацьбітаў за грамадзянскія правы, неаднаразова затрымліваўся і ўтрымоўваўся ў турме. У 1983 Адамс быў абраны правадыром партыі Шын Фэйн. Адамз рэгулярна абіраецца ў брытанскі парлямэнт, аднак разам зь іншымі чальцамі партыі прынцыпова ня ўдзельнічае ў ім з-за неабходнасьці даваць прысягу ангельскай каралеве.

Катэгорыя:Брытанскія палітыкі
Катэгорыя:Асобы Паўночнай Ірляндыі
Шырлі Маклэйн

**Шырлі Маклэйн** (; нарадзілася 24 красавіка 1934 году, Рычманд, Вірджынія) — амэрыканская актрыса і пісьменьніца, аўтар шматлікіх кніг на аўтабіяграфічныя і эзатэрычныя тэмы. Ляўрэатка прэміі «Оскар» за найлепшую жаночую ролю (1983).

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Афіцыйны сайт.
* 

Катэгорыя:Акторкі ЗША
Рычманд (Вірджынія)

**Рычманд** () — горад на ўсходзе ЗША, сталіца штату Вірджыніі. Насельніцтва на 2004 год — 192 тыс. чалавек.

## Гісторыя
У 1607 годзе ангельскі кароль Якуб I даў Вірджынскай кампаніі ліцэнзію на стварэньне калёніяў у Паўночнай Амэрыцы. У тым жа годзе было заснавана ангельскае паселішча Джэймзтаўн, якое знаходзіцца за 70 км ад цяперашняга Рычманду.

Вялікае значэньне Рычманду было падчас Грамадзянскай вайны ў ЗША. Рычманд быў другой сталіцай Канфэдэрацыі. 2 красавіка 1865 году 25% будынкаў у горадзе было зьнішчана пажарамі, якія салдаты войска Канфэдэрацыі наладзілі, адыходзячы з гораду.

## Асобы
* Шырлі Маклэйн — амэрыканская актрыса і пісьменьніца

Катэгорыя:Гарады Вірджыніі
Шэрань

**Шэ́рань** — від цьвёрдых атмасфэрных ападкаў, адкладаньне лёду на галінах дрэваў, правадах, наземных прадметах у выніку намярзаньня кропель пераахалоджанага туману (**зярністая шэрань**) або непасрэднага пераходу пары ў крышталікі лёду (**крышталічная шэрань**). У Беларусі бывае з кастрычніка да красавіка, найчасьцей у студзені.

## Глядзіце таксама
* Мароз
* Намаразь

## Літаратура
* Геаграфічныя паняцці і тэрміны: Энцыклапедычны даведнік. — Мн., БелЭн, 1993. ISBN 5-85700-085-8

Катэгорыя:Надвор’е
Катэгорыя:Мэтэаралёгія
Эдвард Мунк

**Э́двард Мунк** (; 12 сьнежня 1863, Лётэн, Нарвэгія — 23 студзеня 1944, Экелі, недалёка ад Осьлё, Нарвэгія) — нарвэскі мастак і графік, які аддаваў перавагу сымбалізму і экспрэсіянізму.

## Глядзіце таксама
* Музэй Мунка
* Крык

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Нарвэскія мастакі
Музэй Мунка

**Музэй Мунка** () — музэй у Осьлё, які займаецца зборам, апрацоўкай і папулярызацыяй творчасьці нарвэскага мастака і графіка Эдварда Мунка.

У цяперашні час музэйны фонд складае каля 1100 карцін, 4500 малюнкаў, 18000 графічных файлаў. Акрамя твораў мастака ў музэі захоўваюцца некалькі асабістых рэчаў мастака, у тым ліку і тыя, якія ён завяшчаў гораду пасьля сваёй сьмерці (1944).

Музэй быў урачыста адкрыты ў 1963 годзе.

## Вонкавыя спасылкі
* Сайт музэю

Катэгорыя:Музэі Осьлё
Мунк, Эдвард
Шэрая лісіца

**Шэрая лісіца** (*Urocyon cinereoargenteus*) — від сямейства сабачых, якія жывуць на поўначы Канады, па ўсіх тэрыторыях Цэнтральнай Амэрыкі і Паўднёвай Амэрыкі, да Вэнэсуэлы. Дадзены від вельмі падобны да ісьляндзкай лісіцы, зьяўляецца адзіным відам *Urocyon* і лічыцца самым прымітыўным драпежнікам зь сямейства канідаў (сабак).

## Зьнешні выгляд
Даўжыня цела 48—69 см, даўжыня хвоста 27—44 см; маса дарослых 2—9 кг, вышыня 36 см. Ногі кароткія. Хвост доўгі, пушысты.

## Вонкавыя спасылкі
* ''Urocyon cinereoargenteus'' | ARKive
* Vu, L. 2011. ''Urocyon cinereoargenteus'', Animal Diversity Web
* Cypher, B.L., Fuller, T.K. & List, R. 2008. Urocyon cinereoargenteus. The IUCN
* Ronald M. Nowak. 2005. Walker’s carnivores of the world — JHU Press, P. 83 Google кнігі

Катэгорыя:Сабачыя
Эгіль Скалягрымсан

**Эгіль Скалягрымсан** ( — сын Лысага Грыма; каля 910, Боргарнэс (паводле паданьняў) — каля 990) — вялікі ісьляндзкі скальд, жыцьцё якога апісанае ў «Сазе пра Эгіля» (мяркуюць, што яна напісана каля 1220). Згодна з сагай, скальд, сын аднаго зь першапасяленцаў Ісьляндыі, бясстрашна змагаўся з каралямі Нарвэгіі Гаральдам і Эйрыкам, зьдзяйсняў ваярскія подзьвігі і быў верны сябрам, горача любіў сына. Адначасова ён быў агідны, сквапны, люты, сеяў раздор дзеля пацехі.

Катэгорыя:Ісьляндзкія паэты
Крык (карціна)

«**Крык**» (; 1893—1910) — група карцінаў, выкананых у жанры экспрэсіянізму нарвэскім мастаком Эдвардам Мункам, які намаляваў напоўненую адчаем фігуру на фоне крывава-чырвонага неба. Пэйзаж на фоне — від Осьлё-фіёрда з пагорка Экебэрг, у горадзе Осьлё, Нарвэгія.

Мунк стварыў некалькі вэрсіяў «Крыку», а менавіта 4, выкарыстоўваючы розныя тэхнікі. У музэі Мунка прадстаўлены адзін з двух варыянтаў, выкананых алеем, і адна пастэль. Нарвэскі Нацыянальны музэй мастацтва, архітэктуры і дызайну зьмяшчае ў сваёй галерэі другую вэрсію, выкананую алеем. Чацьвертая вэрсія, выкананая пастэльлю, належыць нарвэскаму мільярдэру Пэтэру Ольсэну. Мунк таксама стварыў літаграфіі (1895) гэтага твора.

Крык зрабіўся мішэньню некалькіх крадзяжоў. У 1994 годзе карціна была скрадзена з нацыянальнай галерэі. Некалькімі месяцамі пазьней яна была вернутая на сваё месца. «Крык» і іншы вядомы твор мастака «Мадонна» былі скрадзеныя з музэю Мунка. Абедзьве карціны былі вернутыя ў 2006 годзе. Атрымаўшы некаторыя пашкоджаньні, карціны зноў былі выстаўленыя на паказ у маі 2008, пасьля рэстаўрацыі.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Карціны Эдварда Мунка
Эстляндзкая губэрня

**Эстляндзкая губэрня** () — губэрня Расейскай імпэрыі, самая паўночная з трох губэрняў Прыбалтыйскага краю, цягнулася паласой з усходу на захад уздоўж паўднёвага берагу Фінскага заліва і канчалася архіпэлягам астравоў.

### Адміністрацыйны падзел

Катэгорыя:Губэрні Расейскай імпэрыі
Фінская затока

**Фі́нская зато́ка** (, , , ) — затока ва ўсходняй частцы Балтыйскага мора, абмывае берагі Фінляндыі, Расеі і Эстоніі.

Даўжыня 390 км, шырыня ля ўвахода 70 км. Глыбіня ад 100 м ля ўвахода ў затоку да 5 м і меней ва ўсходняй частцы (г. зв. Неўская губа). Плошча Фінскае затокі — 29,5 тысячы квадратных кілямэтраў. Фінская затока ёсьць дробнаводнай. Сярэдняя ейная глыбіня складае 38 мэтраў, максымальная глыбіня 115 м, глыбіня Неўскае губы — 2,5 — 6 мэтраў. Па дне Неўскае губы для праходу суднаў прарыты фарватэр. Большая частка тэрыторыі знаходзіцца ў межах Прадглінтавае раўніны, тэрасаванай у выніку Літарынавага мора. Мора пачало адступаць прыкладна 3800 год таму, пакідаючы на месцы свайго былога дна прыбярэжныя тэрасы.

Катэгорыя:Затокі Фінляндыі
Катэгорыя:Затокі Эстоніі
Катэгорыя:Затокі Расеі
Катэгорыя:Затокі Балтыйскага мора
Катэгорыя:Геаграфія Фінляндыі
Катэгорыя:Геаграфія Эстоніі
Катэгорыя:Геаграфія Расеі
Катэгорыя:Фінская затока
Эскалатар

**Эскалатар** ( — штучнае слова, створанае па прыкладу слова elevator, ад  — штурмавая лесьвіца) — пад’ёмна-транспартная машына ў выглядзе нахіленай на 30-35 ° да гарызонту лесьвіцы з рухомымі прыступкамі для перамяшчэньня людзей з аднаго ўзроўню на іншы. Прыступкі лесьвіцы звычайна прымацаваныя да замкнёнага ланцугу, які прыводзіцца ў рух ад электрарухавіка праз рэдуктар. Эскалатары распаўсюджаныя на станцыях мэтрапалітэна, вакзалах, у буйных гандлёвых установах, у падземных пераходах.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Мэтрапалітэн
Катэгорыя:Мэханізмы
Эскімосы

**Эскімосы** — народ, які засяляе тэрыторыі ад усходняга краю Чукоткі да Грэнляндыі. Колькасьць прыблізна 90 тысяч чалавек (2000). Мовы адносяцца да эскімоскай галіны эскімоска-алеуцкай сям'і.

Катэгорыя:Этнасы
Эрых Гонэкер

**Э́рых Го́нэкер** (, 25 жніўня 1912, Нойнкірхэн — 29 траўня 1994, Сант’яга-дэ-Чылі) — нямецкі палітычны дзяяч, шматгадовы кіраўнік Нямецкай Дэмакратычнай Рэспублікі (1971—1989 гг.), Генэральны сакратар САПГ і Дзяржсавета НДР, Герой НДР (1987), Герой Савецкага Саюзу (1982).

## Крыніцы

Катэгорыя:Нямецкія палітыкі
Катэгорыя:Нарадзіліся 25 жніўня
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1912 годзе
Катэгорыя:Памерлі 29 траўня
Катэгорыя:Памерлі ў 1994 годзе
Эрых Рэдэр

**Э́рых Ёган А́льбэрт Рэ́дэр** (; 24 красавіка 1876 — 6 лістапада 1960) — нямецкі грос-адмірал, галоўнакамандуючы ВМС Трэцяга Райху.

## Крыніцы

Катэгорыя:Нямецкія вайскоўцы
Крыгсмарынэ

**Крыгсмарынэ** (&nbsp;— вайскова-марскі флёт)&nbsp;— афіцыйная назва вайскова-марскіх сілаў у эпоху Трэцяга Райху. 1 чэрвеня 1935 году гэтае імя атрымала колішняя Райхсмарынэ (&nbsp;— флёт Райха). Пасьля Другой сусьветнай вайны заходненямецкі флёт быў названы Бундэсмарынэ (&nbsp;— фэдэральны флёт), усходненямецкі&nbsp;— Фольксмарынэ (&nbsp;— народны флёт).

Першым камандуючым Крыгсмарынэ з 1935 па 1943 гады быў Эрых Рэдэр. Пры Рэдэры адбылося фармаваньне ВМС Трэцяга Райха. З 1943 па 1945 гг. камандуючым флётам быў прызначаны Карл Дзёніц. У траўні 1945 году на пост камандуючага прызначылі Ганса-Георга фон Фрыдэбурга. Апошнім камандуючым Крыгсмарынэ стаў Вальтэр Варцэха, які ўзначальваў флёт у траўні-ліпені 1945 году.

## Вонкавыя спасылкі
* German Kriegsmarine 

Катэгорыя:Вэрмахт
Катэгорыя:Колішнія вайскова-марскія сілы
Катэгорыя:Нямеччына ў час Другой сусьветнай вайны
Катэгорыя:Марская гісторыя Другой сусьветнай вайны
Расейскае геаграфічнае таварыства

**Расе́йскае геаграфі́чнае тава́рыства** () — адно з найстарэйшых геаграфічных таварыстваў у сьвеце.

Заснаванае ў 1845 годзе з ініцыятывы адмірала Фёдара Літке, акадэміка К. М. Бэра, адмірала Ф. П. Урангеля. Галоўная задача — збор і распаўсюджаньне геаграфічных зьвестак. Экспэдыцыі Расейскага геаграфічнага таварыства адыгралі вялікую ролю ў засваеньні Сыбіры, Далёкага Ўсходу, Сярэдняй і Цэнтральнай Азіі, Сусьветнага акіяна, у разьвіцьці мараплаўства, адкрыцьці і вывучэньні новых земляў.

## Вонкавыя спасылкі
Эрык IX Сьвяты

**Эрык IX Сьвяты** (таксама вядомы як **Эрык Законьнік**, **Эрык Швэдзкі** і **Сьвяты Эрык** — швэд. *Erik den helige* або швед. *Sankt Erik*) (нар. прыкладна 1120 — 18 траўня 1160) — швэдзкі кароль, які кіраваў краінай з 1156 па 1160 гг . Гістарычных зьвестак пра яго не захавалася, і ўся інфармацыя, якая дайшла да нашага часу, заснаваная на легендах, складзеных аб Эрыку ўжо да таго часу, калі ён ужо быў бэатыфікаваны ў народзе (царква ніколі не прызнавала яго сьвятым). Зьяўляецца сьвятым-заступнікам горада Стакгольм і намаляваны на яго гербе.

Катэгорыя:Каралі Швэцыі
Катэгорыя:Сьвятыя Швэцыі
Эрнст Яндль

**Эрнст Яндль** (; 1 жніўня 1925, Вена — 9 чэрвеня 2000) — аўстрыйскі пісьменьнік.

Вывучаў германістыку і англіцыстыку, доктар філялёгіі (1950), настаўнік гімназіі ў Вене.

Літаратурныя публікацыі з 1952 году, за якія атрымаў мноства прэміяў, у тым ліку і літаратурную прэмію Георга Бюхнэра (1984).

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Аўстрыйскія літаратары
Ян Рустэм

**Ян Рустэ́м** (, , ; 1762, Стамбул — , каля Дукштаў) — мастак армянскага, турэцкага або грэцкага паходжаньня, стваральнік віленскай мастацкай школы.

## Жыцьцяпіс
На запрашэньне Адама Чартарыйскага ў 1774 року прыехаў у Варшаву, дзе сярод ягоных настаўнікаў былі Ян Пётр Норблін і Марчэла Бачарэльлі. У 1788—1790 вучыўся ў Нямеччыне, дзе стаў вольным муляром.

Пасьля на непрацяглы час вярнуўся ў Варшаву, адкуль неўзабаве пераехаў у Вільню. У 1798—1832 выкладаў у  (з 1803 — Віленскі ўнівэрсытэт). У 1821 року атрымаў прафэсарскае званьне. Яго вучнямі былі між іншых: Ёсіф Аляшкевіч, Валенцій Ваньковіч, Ян Дамель, Міхаіл Кулеша, Напалеон Орда, Канут Русецкі, Іван Хруцкі, Тарас Шаўчэнка.

## Творчасьць
Маляваў пераважна партрэты, між іншым: Адама Казімера Чартарыйскага, Тамаша Зана, Андрэя Сьнядэцкага, Яна Сьнядэцкага, Яўхіма Лялевеля. Вядомыя таксама ягоныя гістарычныя сцэны і пэйзажы. Праектаваў дэкарацыі і касьцюмы для віленскага тэатру.

Творы захоўваюцца ў музэях Летувы, Нямеччыны, Польшчы.

## Літаратура

* 
* 
* 

## Вонкавыя спасылкі
* zycie i tworczosc — rustem jan

Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1762 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Стамбуле
Катэгорыя:Беларускія мастакі і мастачкі
Катэгорыя:Летувіскія мастакі і мастачкі
Катэгорыя:Польскія мастакі і мастачкі
Катэгорыя:Мастакі XVIII стагодзьдзя
Катэгорыя:Мастакі XIX стагодзьдзя
Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскага ўнівэрсытэту
Катэгорыя:Масоны
Катэгорыя:Памерлі ў Летуве
Язафат Булгак

**Язафат Булгак** (, Слонімскі павет — ) — беларускі царкоўны дзяяч. Япіскап тураўскі (1790—1795) і берасьцейскі (1798—1828), мітрапаліт кіеўскі, галіцкі і усяе Русі (з 1817), архіяпіскап полацкі (з 1833). Доктар тэалёгіі і кананічнага права (1785).

Супрацьстаяў уладам Расейскай імпэрыі ў справе ліквідацыі Грэцка-каталіцкай царквы і гвалтоўнага яе далучэньня да Ўрадавага сыноду (Маскоўскага патрыярхату). Ягоная сьмерць зьняла апошнюю перашкоду да забароны расейскімі ўладамі Уніі — аднаго з захадаў палітыкі русіфікацыі колішняга Вялікага Княства Літоўскага.

## Біяграфія
Прадстаўнік шляхецкага роду Булгакаў гербу «Сыракомля». Меў кузэна Юрыя Булгака, япіскапа пінскага і тураўскага, зь якім яго нярэдка блыталі.

Навучаўся ў школе пры Жыровіцкім манастыры (1763—1774), працягваў адукацыю ў Рыме (1782—1785).

У 1774 годзе ўступіў у ордэн базылянаў. Выкладаў у манастырскіх школах у Беразьвеччы (цяпер Глыбоцкі раён) і Жыровічах. Быў япіскапам тураўскім і каад’ютарам Пінскай япархіі.

За часамі маскоўскага гаспадара Паўла I спрыяў вяртаньню да Уніі парафіяў, якія расейскія ўлады гвалтоўна далучылі да Ўрадавага сыноду Расейскай імпэрыі. У 1797 годзе даслаў папскаму нунцыю ў Расейскай імпэрыі Л. Літу запіскі пра ўціск уніятаў у Кіеўскай і Пінскай япархіях.

У 1798 годзе атрымаў прызначэньне япіскапам берасьцейскім, ягоная рэзыдэнцыя спачатку месьцілася ў Наваградку, потым з 1810 году — у Жыровічах. Будучы грэка-каталіцкім мітрапалітам, адначасна з 1818 году быў старшынём 2-га (уніяцкага) дэпартамэнту Рымска-каталіцкай духоўнай калегіі ў Пецярбургу (з 1828 году — асобнай Грэка-каталіцкай калегіі). Імкнуўся ўзвысіць значэньне базылянаў у царкве (прызначэньне іх прадстаўніка ў сябры 2-га дэпартамэнту ў 1819 годзе, праект аб’яднаньня Літоўскай і Беларускай правінцыяў ордэна і інш.).

Узмацненьне ва ўнутранай палітыцы царызму расейскіх нацыяналістычных тэндэнцыяў зь сярэдзіны 1820-х гадоў прывяло да зьмяншэньня ролі ўніяцкай япархіі і асабіста Я. Булгака. У агоным атачэньні зьявіліся маладыя дзеячы (Ё. Сямашка, А. 3убко, В. Лужынскі і інш.) — прыхільнікі збліжэньня, а потым і аб’яднаньня з Урадавым сынодам Расейскай імпэрыі (Маскоўскім патрыярхатам).

Вядомы фатограф Ян Булгак у сваёй кнізе «Край дзіцячых гадоў» апавядаючы пра знакамітых людзей уласнага роду, з спасылкай на працу Мар’яна Дубецкага, пісаў:

Нягледзячы на тое, што Я. Булгак памёр грэка-каталіком, І. Сямашка і іншыя пахавалі яго ў царкве Ўрадавага сыноду Расейскай імпэрыі.

## Галерэя

Jazafat Bułhak. Язафат Булгак (M. Kazakievič, 1843).jpg|М. Казакевіч, 1843 г.
Jazafat Bułhak. Язафат Булгак (1888).jpg|Невядомы мастак, 1888 г.
Jazafat Bułhak. Язафат Булгак (1890).jpg|Невядомы мастак, 1890 г.


## Крыніцы

## Літаратура
* 
* Юрка Віцьбіч. Паданьне аб таямнічым сьвятле // Наша Вера. № 1 (11), 2000.

## Вонкавыя спасылкі

Язафат
Катэгорыя:Беларускія ўніяцкія дзеячы
Катэгорыя:Кіеўскія ўніяцкія біскупы
Катэгорыя:Полацкія ўніяцкія архібіскупы
Ваеннапалонны

**Ваеннапало́нны** — затрыманая асоба, вызначаная ў артыкуле 4 і 5 Жэнеўскай Канвэнцыі аб абыходжаньні з ваеннапалоннымі ад 12 жніўня 1949 як тая, што прымала ўдзела ў ваенных дзеяньнях пад камандваньнем свайго ўраду і была затрымана вайсковымі сіламі супрацьлеглага боку. Такая асоба мае асобы статус падчас збройных канфліктаў.

Згодна артыкула 4 Жэнеўскай Канвэнцыі аб абыходжаньні з ваеннапалоннымі палонным можа быць прызнана асоба, якая належыць да адной зь пералічаных катэгорыяў:

# чальцы ўзброеных сілаў аднаго з бакоў пад час канфлікту, а таксама міліцыянты і ўдзельнікі дабраахвотных фармаваньняў, якія ўваходзяць у склад ўзброеных сілаў;
# чальцы іншай міліцыі і іншых дабраахвотных адзелаў, уключна з удзелнікамі арганізаванага руху супраціву, якія належаць да аднаго з бакоў у канфлікце і якія дзейнічаюць паза граніцамі ці нават ў граніцах уласных тэрыторыяў, пры ўмове, что тая міліцыя ці дабраахвотныя адзелы, уваходзячыя ў арганізаваны рух супраціву, адпавядаюць наступным умовам:
## маюць начале асобу якая адказвае за сваіх падначаленых;
## стала носяць здалёк бачны знак адрозьненьня;
## адкрыта носяць зброю;
## прытрымліваюцца ў сваіх паводзінах права і звычаі вайны
# чальцы рэгулярных узброенных сілаў, якія падначаленыя ўладам ці ўраду, якіх не прызнае дзяржава, што іх затрымала;
# асобы, якія суправаджаюць ўзброеныя сілы, але не належаць да іх непасрэдна, як напрыклад цывільная абслуга вайсковых самалётаў, вайсковыя карэспандэнты, дасыльныя, чальцы адзелаў працы ці службы, закліканыя апекавацца вайскоўцамі, пры ўмове, што яны атрымалі дазвол ад тых сілаў збройных, якім дапамагаюць, апошні абавязаны выдаць ім пасьведчаньня асобы адпаведнага ўзору;
# экіпажы судоў, уключна з капітанамі, лоцманамі і юнгамі, і чальцы экіпажаў грамадзянскай авіяцыі бакоў у канфлікце, калі яны ня маюць права на спрыяльны рэжым у адпаведнаьсьці зь іншымі нормамі міжнароднага права;
# насельніцтва неакупаванай тэрыторыі, якое пры набліжэньні суперніка добраахвотна возьмецца за зброю для барацьбы з наступаючым войскам, не пасьпеўшы сфармавацца ў рэгулярныя ўзброеныя сілы, калі яно адкрыта носіць зброю і выконвае законы і звычаі вайны.

## Крыніцы

Катэгорыя:Вайсковае права

Катэгорыя:Ваенныя дзеяньні
Катэгорыя:Міжнароднае права ўзброеных канфліктаў
Мэзаамэрыка

**Мэзаамэрыка** — гісторыка-культурны рэгіён, які распасьціраецца прыкладна ад цэнтра Мэксыкі да Гандураса і Нікарагуа. Тэрмін быў уведзены ва ўжытак у 1943 годзе нямецкім філёзафам і антраполягам Паўлем Кірхгофам.

## Асноўныя зьвесткі

Насельніцтва Мезаамэрыкі ў дакалюмбаву эпоху адрозьнівалася наступнымі прыкметамі:
* грамадзтва на аснове земляробства са складанымі структурамі кіраваньня, якія ў некаторых выпадках дасягалі ўзроўню дзяржавы;
* шырокія цырыманіяльныя цэнтры ці нават гарады з буйнымі збудаваньнямі (піраміды, палацы, арэны для сьвятой гульні ў мяч);
* высокі ўзровень разьвіцьця рамёстваў: апрацоўка каменя, керамікі, дрэва, тэкстылю, маляваньне, апрацоўка мэталаў;
* веды астраноміі, дакладны каляндар, разьвіцьцё арыгінальных сыстэмаў пісьменства.

Мэзаамэрыка зьяўлялася радзімай шматлікіх высокаразьвітых культураў:
* Ацтэкі
* Мая
* Міштэкі
* Альмэкі
* Пурэпеча
* Сапатэкі
* Тальтэкі
* Татанакі
* Уастэкі
* Чычымекі
Эсэн

**Эсэн** () — горад на захадзе Нямеччыны, знаходзіцца ў зямлі Паўночны Райн — Вэстфалія. Насельніцтва 574 082 чалавекі (на 2023 год). У 2010 годзе разам з вугорскім Пэчам і турэцкім Стамбулам зьяўляўся культурнай сталіцай Эўропы.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Гарады Паўночнага Райну — Вэстфаліі
Ена (горад)

**Ена** ( ) — старадаўні ўнівэрсытэцкі горад Нямеччыны на рацэ Зале, другі па велічыні пасьля Эрфурту горад у зямлі Турынгія. Насельніцтва гораду — 104 200 чал. (2010).

Горад знакаміты сваім унівэрсытэтам, адкрытым у 1558 годзе, дзе ў цяперашні час навучаецца больш за 20 тысячаў студэнтаў. З пабудовай чыгункі ў 1874 годзе Ена паступова ператварылася ў прамысловы цэнтар. У часы НДР тут разьмяшчаўся цэнтар оптыка-мэханічнай прамысловасьці — камбінат Carl Zeiss, найбуйнейшае прадпрыемства краіны, на якім працавала каля 60 тысячаў чалавек. Carl Zeiss вырабляе большай часткай на экспарт розныя аптычныя прыборы, астранамічнае абсталяваньне, сьветлавыя і электронныя мікраскопы, мэдычнае абсталяваньне, фотааб’ектывы, біноклі. Экспартнае значэньне мае і вытворчасьць аптычнага шкла, мэдыкамэнтаў.

## Выбітныя мясьціны
* JenTower

## Асобы
* Рудальф Крыстаф Ойкен, нямецкі філёзаф і пісьменьнік

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт
JenTower

**JenTower** — небасяг ў нямецкім горадзе Ена.

Вышынная вежа JenTower да студзеня 2005 насіла назву «Intershop Tower» па імя свайго асноўнага арандатара кампаніі «Intershop Communications AG». Пасьля скасаваньня дамовы арэнды з кампаніяй «Інтэршоп» 30 лістапада 2004 вежа была перайменаваная ў «JenTower». Новая назва вышыннага дома не прыжылося ў жыхароў горада, і яны па-ранейшаму называюць яе ім. «Uniturm» — «унівэрсытэцкая вежа». У вежы ёсьць і неафіцыйныя, але шырока ужывальныя мянушкі: Keksrolle (кекс-рулет) або, напрыклад, не патрабавальная перакладу латынізаваная мянушка Penis Jenensis і інш.

У цяперашні час JenTower належыць кампаніі «Saller».

Катэгорыя:Ена
Катэгорыя:Небасягі Нямеччыны
Заале

**Заале**, таксама **Зале** () — рака ў Баварыі, Турынгіі і Саксоніі-Ангальт, левы прыток Эльбы. Даўжыня ракі скарацілася з-за розных будаўнічых мерапрыемстваў (з 1933 па 1942 г.) з 427 км на 413 км. Плошча басэйна — 24 тыс. км². Сярэдні расход вады 100 м³/с.

Рака бярэ пачатак у гарах Фіхтэль на вышыні 828 м. Упадае ў Эльбу ля Барбі.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Рэкі Нямеччыны
Сьпіс прэм’ер-міністраў Японіі

Ніжэй прыведзены **сьпіс прэм'ер-міністраў [[Японія|Японіі]]**:
* Хірабумі Іта (1885—1888)
* Курода Кіятака (1888—1889)
* Ямагата Арытома (1889—1891)
* Мацуката Масаёсі (1891—1892)
* Іта Хірабумі (1892—1896)
* Мацуката Масаёсі (1896—1898)
* Іта Хірабумі (1898—1898)
* Окума Сыгенобу (1898—1898)
* Ямагата Арытома (1898—1900)
* Іта Хірабумі (1900—1901)
* Кацура Тара ()
* Саёндзі Кінмоці ()
* Кацура Тара ()
* Саёндзі Кінмоці ()
* Кацура Тара ()
* Ямамота Ганбей ()
* Окума Сыгенобу (1914—1916)
* Тарауці Масатаке ()
* Хара Такасі ()
* Такахасі Карэкіё ()
* Ката Тамасабура ()
* Ямамота Ганбей ()
* Кіёўра Кейго ()
* Ката Такаакі ()
* Васацукі Рэйдзіра ()
* Танака Гііці ()
* Хамагуці Осаці ()
* Васацукі Рэйдзіра ()
* Інукай Цуёсі ()
* Саіта Макота ()
* Окада Кейсуке ()
* Хірота Кокі ()
* Хаясі Сендзюра ()
* Каноэ Фурмімара ()
* Хіранума Кііціра ()
* Абэ Набуюкі ()
* Ёнай Міцумаса ()
* Каноэ Фурмімара ()
* Каноэ Фурмімара ()
* Тодзё Хідзекі ()
* Койса Куніякі ()
* Сузукі Кантара ()
* Хігасікуні Нарухіка ()
* Сідзенара Кідзюра ()
* Ёсіда Сігэру ()
* Катаяма Тэцу ()
* Асіда Хітосі ()
* Ёсіда Сігэру ()
* Ёсіда Сігэру ()
* Ёсіда Сігэру ()
* Ёсіда Сігэру ()
* Хатаяма Іціра ()
* Хатаяма Іціра ()
* Хатаяма Іціра ()
* Ісібасі Танзан ()
* Кісі Набусукэ ()
* Кісі Набусукэ ()
* Ікеда Хаята ()
* Ікеда Хаята ()
* Ікеда Хаята ()
* Сата Эйсаку ()
* Сата Эйсаку ()
* Сата Эйсаку ()
* Танака Какуэй ()
* Танака Какуэй ()
* Мікі, Такэа ()
* Фукуда Такэа ()
* Ахіра Масаёсі ()
* Ахіра Масаёсі ()
* Сузукі Зэнка ()
* Накасонэ Ясухіра ()
* Накасонэ Ясухіра ()
* Накасонэ Ясухіра ()
* Такесіта Набору ()
* Уна Сасуке ()
* Кайфу Тасікі ()
* Кайфу Тасікі ()
* Міязава Кііці ()
* Хасакава Марыхіта ()
* Хата Цутому ()
* Мураяма Тамііці ()
* Хасімота Ротара ()
* Хасімота Ротара ()
* Обуці Кейза ()
* Моры Ясіра ()
* Моры Ясіра ()
* Кайдзумі Дзюніціра ()
* Кайдзумі Дзюніціра ()
* Кайдзумі Дзюніціра ()
* Абэ Сіндзо ()

----
* Транслітэрацыя ажыццяўлена з дапамогай табліцы адпаведнасьцяў паміж кірыдзі і рамадзі.

Прэм’ер-міністры Японіі
Мэравінгі

**Мэраві́нгі** (,  або *Merovinger*) — першая дынастыя франскіх каралёў ў гісторыі Францыі. Каралі гэтай дынастыі кіравалі з канца V да сярэдзіны VIII стагодзьдзя на тэрыторыі сучасных Францыі і Бэльгіі. Яны паходзілі з салічных франкаў, якія ў V стагодзьдзі абгрунтаваліся ў Камбрэ (Хлядыён Доўгавалосы) і ў Турнэ (Хільдэрык I). З хрышчэньнем Хлёдвіга I пачалася хрысьціянізацыя франкаў.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Мэравінгі
Клезьмер

**Кле́зьмер** (ад  *кле(й)зьмер*, слова з двух каранёў, якое ўзыходзіць да  [*клей*] інструмэнты і *זֶמֶר* [*зэмер*] напеў) — традыцыйная нелітургічная музыка ўсходнеэўрапейскіх жыдоў і асаблівы стыль яе выкананьня. Выканаўцы музыкі ў гэтым стылі — кле́зьмеры ( — адз. л. *кле(й)змэр*, мн. л. *клезмо́рым/кле́зьмерс/кле́зьмер*).

## Апісаньне
Вытокі клезьмера знаходзяцца як у старажытным жыдоўскім фальклёры, так і ў музыцы суседніх народаў, асабліва малдоўскай. Першапачаткова клезьмерская музыка прызначалася для выкананьня на вясельлях, адсюль структурна адпавядае традыцыйнаму абраду заключэньня шлюбу. У пісьмовым выглядзе слова «клезьмер» у цяперашнім значэньні ўпершыню зафіксаванае ў Манускрыпце XVI стагодзьдзя. Тэрмін «клезьмерская музыка» ( *кле́зьмерышэ музі́к*) быў уведзены ва ўжываньне савецкім музыказнаўцам Мойшам (Майсеем Якаўлевічам) Берагоўскім (1892—1961) у 1938 року.

## Музычныя формы
* Фрэйлахс (фрэйлекс)
* Хора
* Шэр
* Нігун
* Хосідл (хусідл)

## Уплыў на іншыя музычныя жанры і культуры
У канцы XIX і першай палове XIX стагодзьдзя, асабліва ў паўднёва-заходніх рэгіёнах Расейскай імпэрыі, клезьмер аказаў уплыў на расейскі гарадзкі раманс, а таксама блатную песьню. Аранжыроўкі ў стылі клезьмера дагэтуль папулярныя ў многіх выканаўцаў гэтага жанру.

## Глядзіце таксама
* Хава Нагіла

## Крыніцы і заўвагі

## Вонкавыя спасылкі

* Электронная габрэйская энцыкляпэдыя
* Клезьмер — тэорыя і мінуўшчына на бачыне ансамблю жыдоўскай песьні «Дона-Дона» (Масква)

Катэгорыя:Музычныя жанры
Катэгорыя:Габрэйская музыка
Сьпіс гарадоў Турэччыны

Сьпіс **[[горад|гарадоў]] [[Турэччына|Турэччыны]]** паводле колькасьці насельніцтва. У сьпіс уключаны гарады з насельніцтвам не менш за 100 000 чалавек па стане на 31 сьнежня 2007. Колькасьць насельніцтва прыводзіцца адносна названага горада без уліку пасяленьняў, якія складаюць яго прыгарады.
Іркуцк

**Ірку́цк** () — горад (з 1686) у Расеі, адміністрацыйны цэнтар Іркуцкай вобласьці. Насельніцтва 606,3 тыс. чал. (2024). Заснаваны ў 1661 годзе. Найбуйнейшы навуковы, прамысловы і культурны цэнтар Усходняй Сыбіры.

## Асобы
* Аляксей Жалобаў, іркуцкі губэрнатар з роду Жалобавых
* Інакенці Якаўкін, расейскі гісторык права, бібліятэказнавец, бібліёграф

## Глядзіце таксама
* Іркуцкі трамвай

## Вонкавыя спасылкі
Мэнталітэт

**Мэнталітэт** (ад ,  «розум, разумовае») — своеасаблівы стан і накіраванасьць індывідуальнай і групавой сьвядомасьці, набор ўжо складаны на падсьвядомым узроўні, нормаў, прынцыпаў, архетыпаў, жыцьцёвых арыентацыяў, узнаўленьня сукупнага вопыту папярэдніх пакаленьняў.

Ключавымі словамі ў вызначэньні мэнталітэту яўляецца карціна сьвету, набор духоўных каштоўнасьцяў (маралі), не заўсёды ўсьвядомленая сыстэма жыцьцёвых каардынатаў і падсьвядомых стэрэатыпаў.

Звычайна ў сучасным грамадзтве ўжываецца ў значэньні «мэнталітэт» як сынонім слова «мэнтальнасьць», і мае на ўвазе сацыялягічны кантэкст — той ці іншай «склад розуму». Гэта значыць устойлівыя інтэлектуальныя і эмацыйныя асаблівасьці, уласьцівыя таму ці іншаму індывіду як прадстаўніку некаторай сацыяльнай групы (выхаванцы дзіцячага сада, навучэнцы сярэдняй агульнаадукацыйнай школы, ваенныя асобнага роду войскаў, студэнты ВНУ, пэдагогі, спартоўцы, сьвятары, навукоўцы, бізнэсоўцы і гандляры, асуджаныя ў месцах зьняволеньня і г. д.). Слова ўжываецца і ў кантэксьце менавіта сацыяльнай агульнасьці (нацыя, народ, этнас).

## Літаратура
* Шкуратов В. А., «Историческая психология», г. Москва, 1994 г.;
* Донченко Е. А., «Социетальная психика», г. Киев, 1994 г.;
* Королев А. А., «Этноменталитет: сущность, структура, проблемы формирования», Мос. ГУ, г. Москва, 2011 г. ;
* Этнопсихология;
* Яковенко Н., «Всуп до історії», м. Київ, 2007 р.

Катэгорыя:Сацыялёгія
Катэгорыя:Псыхалёгія
Катэгорыя:Этналёгія
Чыта

**Чыта** — горад (з 1851 году) у Расеі, адміністрацыйны цэнтар Забайкальскага краю. Насельніцтва на 2024 год — 333,1 тыс. чал. Горад разьмешчаны ў Забайкальлі, пры ўпадзеньні ракі Чыты (мясцовыя жыхары часта завуць яе «Чыцінка») у Інгоду (басэйн Амуру).

У пэрыяд з 1920 па 1922 год Чыта была сталіцай Далёкаўсходняй рэспублікі, з 1922 году — цэнтрам Забайкальскай губэрні. У 1926 Чыта стала акруговым горадам Далёкаўсходняга краю, а з 1937 зьяўляецца цэнтрам Чыцінскай вобласьці.

## Глядзіце таксама
* Аўтамагістраль Амур

## Крыніцы
Адам Бялькевіч

**Адам Бялькевіч** (1798, Вільня — 1840) — навуковец-мэдык. Прафэсар Віленскага ўнівэрсытэту (1827).

## Біяграфія
З роду Бялькевічаў, меў брата Антонія. У 1815—1820 навучаўся ў Віленскім унівэрсытэце, у 1822—1823 кшталтаваў веды ў Санкт-Пецярбургу і Маскве. З 1837 лекар.

З 1825 выкладаў у Віленскім унівэрсытэце, ад’юнкт анатоміі. Гатаваў прэпараты для ўнівэрсытэцкага анатамічнага тэатру. Праводзіў дасьледаваньні ў галінах батанікі і арніталёгіі.

Этнограф і гісторык А. Кіркор пісаў:

## Крыніцы

Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1798 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Вільні
Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскага ўнівэрсытэту
Катэгорыя:Памерлі ў 1840 годзе
Сырт (узвышша)

**Сырт** (цюрк. *сырт* — узвышэнне, узвышша), у Заволжы і Паўднёвым Перадуральлі — выцягнутае плоскае шырокае ўвалістае узвышша (вышынёй 300—350 мэтраў), разьдзеленая балкамі і пакрытая стэпавай расьліннасьцю (напрыклад, Агульны Сырт). 

Катэгорыя:Геаграфія
Акно

**Акно** — праём, які адмыслова ствараецца ў агароджвальных канструкцыях будынку ў працэсе будаўніцтва. Праз вокны ў пакоі паступае сьвятло; таксама яны могуць служыць для вэнтыляцыі памяшканьняў. Вокны зьяўляюцца галоўнай (да 50%) крыніцай страты цеплыні ў будынках.

## Глядзіце таксама
* Аканіца

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Акно
Падышаг

**Падышаг** ( паці — «спадар» і шаг — «цар») — тытул манарха ў некаторых краінах Блізкага і Сярэдняга Ўсходу, напрыклад у Асманскай імпэрыі (XV стагодзьдзе — 1922) і Аўганістане (1926 — ліпень 1973).

Трэцім падышагам Вялікіх Манголаў быў Акбар Вялікі.

## Глядзіце таксама
* Султан
Герб Маўрыцыю

**Герб [[Маўрыцы]]ю** ўяўляе сабой падзелены на чвэрці шчыт залатога і блакітнага колераў. У правай верхняй чвэрці намаляваны старажытны карабель залатога колеру на блакітным фоне. Гэта сымбаль калянізацыі астравоў эўрапейцамі. У левай верхняй чвэрці намаляваны тры пальмы на залатым фоне. Яны адлюстроўваюць трапічную прыроду астравоў. У ніжняй частцы герба намаляваны чырвоны ключ на залатым фоне і серабрыстая зорка над гарой на блакітным фоне. Яны ўвасабляюць сабой дэвіз герба: Stella Clavisque Maris Indici (па-лацінску: Зорка і ключ Індыйскага акіяна). Шчыт апраўляюць два сцябла цукровага трысьнёга, які зьяўляецца галоўнай сельскагаспадарчай культурай Маўрыцыю. Шчытатрымальнікі герба зьяўляюцца дронт і алень. Дронт — буйная нялётная птушка, вымерлая ў XVII стагодзьдзі, сымбаль вострава Маўрыцы. Алень сымбалізуе замбараў, завезеных галандцамі з Явы.

Маўрыцы
Катэгорыя:Маўрыцы
Катэгорыя:Гербы з птушкамі
Нью-Ёрскі ўнівэрсытэт

**Нью-Ё́рскі ўнівэрсытэ́т** () — унівэрсытэт у горадзе Нью-Ёрк.

Унівэрсытэт зьяўляецца самым буйным навукова-дасьледчым некамэрцыйным прыватным унівэрсытэтам Злучаных Штатаў. У ім навучаюцца 39 408 студэнтаў (па дадзеных на восень 2004 году).

Нью-Ёрскі ўнівэрсытэт — член Асацыяцыі амэрыканскіх унівэрсітэтаў, якая аб’ядноўвае з 1900 году вядучыя навукова-дасьледчыя ўнівэрсытэты Паўночнай Амэрыкі.

Нью-Ёрскі ўнівэрсытэт складаецца з 16 школ, інстытутаў і коледжаў.

Галоўны корпус унівэрсітэту разьмяшчаецца ў Грынвіч-Вілідж ў Манхэтане, Нью-Ёрк.

Сярод выпускнікоў і выкладчыкаў унівэрсытэту 31 нобэлеўскі ляўрэат, 3 ляўрэаты прэміі Абэля, 16 ляўрэатаў Пулітцэраўскай прэміі, 19 ляўрэатаў прэміі «Оскар», Эмі, Грэмі і Тоні, а таксама стыпэндыятаў фондаў Макартура і Гугенхайма і чальцоў Нацыянальнай акадэміі навук ЗША.

Нью-Ёрскі ўнівэрсытэт мае адну з самых вялікіх колькасьцяў выпускнікоў у сьвеце. На канец 2004 году яна складала 350 000 чалавек, зь іх 17 000 замежных студэнтаў.

Талісман інстытуту — рудая рысь. Колеры ўнівэрсытэту — фіялетавы і белы.

## Прафэсары
* Робэрт Інгл

Катэгорыя:Унівэрсытэты ЗША
Вішнявецкі сельсавет

**Вішняве́цкі сельсавет** — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Стаўпецкага раёну Менскай вобласьці. Адміністрацыйны цэнтар — вёска Гавязна. Разьмешчаны ў паўднёвай частцы раёну.

## Гісторыя
12 кастрычніка 1940 году створаны Гавязьнянскі сельсавет у складзе Стаўпецкага раёну Баранавіцкай вобласьці.

27 кастрычніка 1964 году сельсавет перайменаваны ў Вішнявецкі.

28 траўня 2013 году сельсавету перададзеныя вёскі Горкі, Жацерава, Раёўшчына, Савоні, якія ўваходзілі ў склад ліквідаванага Варацішчанскага сельсавету.

## Крыніцы

## Літаратура
*  С. 421


Катэгорыя:Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Стаўпецкага раёну
Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі
Катэгорыя:Сельсаветы, створаныя ў 1964 годзе
Вязавец (Стаўпецкі раён)

**Вязаве́ц** — вёска ў Стаўпецкім раёне Менскай вобласьці. Уваходзіць у склад Вішнявецкага сельсавету.

## Насельніцтва
* 1999 год — 115 чалавек
* 2010 год — 74 чалавекі

## Крыніцы

Катэгорыя:Вішнявецкі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Стаўпецкага раёну
Засульскі сельсавет

**Засу́льскі сельсавет** — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Стаўпецкага раёну Менскай вобласьці. Адміністрацыйны цэнтар — вёска Засульле.

## Гісторыя
12 кастрычніка 1940 году створаны Засульскі сельсавет у складзе Стаўпецкага раёну Баранавіцкай вобласьці.

28 траўня 2013 году сельсавет ліквідаваны, усе населеныя пункты — вёскі Варнавугал, Грызаўшчына, Даўнаршчына, Ждановічы, Зарэчча, Засульле, Камейшы, Навасельле, Ражанка, Сосенка, Татаршчына, Ячонка і хутар Алешкава — перададзеныя ў склад Рубяжэвіцкага сельсавету.

## Геаграфія
Тэрыторыя 4600 га. 

## Насельніцтва
* 2009 год — 1059 чалавек

## Крыніцы

## Літаратура
*  С. 421

Катэгорыя:Былыя сельсаветы Стаўпецкага раёну
Катэгорыя:Сельсаветы, створаныя ў 1940 годзе
Засульле

**Засу́льле** — вёска ў Рубяжэвіцкім сельсавеце Стаўпецкага раёну Менскай вобласьці.

## Гісторыя
Вёска існуе з 16 стагодзьдзя. Першапачатковыя ўладальнікі — татарскія князі Уланы (Улановічы). У 1592 годзе вёску набыў князь Яраш Жыжэмскі. На працягу 17 стагодзьдзя вёска разрастаецца, гэтаму спрыяе яе знаходжаньне на гандлёвым шляху Менск — Мір. У 18 стагодзьдзі на некаторы час вёска ўваходзіла ў склад уладаньняў Радзівілаў. У канцы 18 стагодзьдзя ўладальнік — Вінцэнт Дзерналовіч. У 19 стагодзьдзі права ўласнасьці перайшло да Крупскіх. У складзе міжваеннай Польшчы — да 1939 году.

Да 28 траўня 2013 году — цэнтар Засульскага сельсавету. 28 траўня 2013 году перададзеная зь ліквідаванага Засульскага ў склад Рубяжэвіцкага сельсавету.

## Насельніцтва
* 2010 год — 333 чалавекі
* 1999 год — 411 чалавек
* 1999 год — 422 чалавекі, 186 двароў

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* 

Катэгорыя:Рубяжэвіцкі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Стаўпецкага раёну
Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVI стагодзьдзі