Бешанковічы

**Бешанко́вічы** — мястэчка ў Беларусі, на левым беразе Дзьвіны. Адміністрацыйны цэнтар Бешанковіцкага раёну Віцебскай вобласьці. Насельніцтва на 2018 год — 6597 чалавек. Знаходзяцца за 51 км ад Віцебску, за 38 км ад чыгуначнай станцыі Чашнікі (лінія Ворша — Лепель). Вузел аўтамабільных дарог на Віцебск, Шуміліна, Лепель, Чашнікі, Сянно. Рачная прыстань.

Бешанковічы — даўняе магдэбурскае места гістарычнай Полаччыны. Да нашага часу тут захаваўся палацава-паркавы комплекс Храптовічаў у стылі клясыцызму, помнік архітэктуры XIX ст.

## Назва
Паводле найбольш папулярнага меркаваньня, тапонім Бешанковічы ўтварыўся ад слова бешань — 'моцная плынь на сярэдзіне ракі'. На думку беларускага географа Вадзіма Жучкевіча, у аснове назвы — прозьвішча Бешанковіч.

Паводле мовазнаўцы Вінцука Вячоркі, гістарычная форма назвы паселішча — Бе́шанкавічы. Яна адпавядае той жа словаўтваральнай мадэлі, што і Алёхнавічы, Асіпавічы і Радашкавічы.

Варыянты назвы ў гістарычных крыніцах: *Бешинковичи* (1567 год).

## Гісторыя
### Вялікае Княства Літоўскае
Паводле паданьня, Бешанковічы знаходзіліся на месцы сучаснай вёскі Мількавічаў, на левым беразе Дзьвіны, вышэй за ўток у яе ракі Крывінкі. Пазьней іх перанесьлі на 6 км ніжэй. Першы пісьмовы ўпамін пра Бешанковічы датуецца 1447 годам (паводле А. Сапунова) або 1460 годам (паводле гісторыка А. Турчыновіча) у зьвязку з пабудовай тут царквы Сьвятога Ільлі вялікім князем Казімерам. У пачатку XVІ&nbsp;ст. вёска ўваходзіла ў склад Крывінскай воласьці Полацкага ваяводзтва і знаходзілася ў валоданьні Друцкіх-Саколінскіх. Паводле рэвізіі Полацкага замка 1552 году, тут было 34 двары.

У 1605 годзе Бешанковічы перайшлі да Язерскіх, з 1615 году — у валоданьні аршанскага маршалка М. Андравонжа. У 1630 годзе Бешанковічы набыў ваявода віленскі Казімер Леў Сапега, па чым яны пачалі імкліва разьвівацца і атрымалі статус мястэчка. Ужо 4 кастрычніка 1634 году кароль і вялікі князь Уладзіслаў Ваза надаў Бешанковічам Магдэбурскае права і дазвол на 2 кірмашы ў год і таргі штотыдзень. У 1650 годзе Казімер Леў Сапега збудаваў тут касьцёл. З канца XVІІ стагодзьдзя Бешанковічамі валодалі Агінскія, у мястэчку пачалі будавацца камяніцы. У Вялікую Паўночную вайну ў 1708 годзе тут стаялі расейскія войскі, тройчы спыняўся маскоўскі гаспадар Пётар&nbsp;I.

Зь сярэдзіны XVIII стагодзьдзя Бешанковічы — места, у якім было каля 1,5 тысячы двароў; цэнтар ганчарнага і мылаварнага рамёстваў, вырабу гонты; працаваў гасьціны двор. Для эканамічнага разьвіцьця Бешанковічаў важнае значэньне меў адзін з найбольшых у Беларусі штогадовых кірмашоў (29 чэрвеня — 27 ліпеня), на які прыяжджалі беларускія, расейскія і заходнеэўрапейскія купцы. У 1770-я гады Міхал Казімер Агінскі збудаваў у месьце палац, заклаў парк зь некалькімі экзотамі, вадаёмамі, гаспадарчымі пабудовамі.

У выніку першага падзелу Рэчы Паспалітай (1772 год) задзьвінская частка Бешанковічаў з 500 дварамі апынулася ў складзе Расейскай імпэрыі. Па сьмерці І. Агінскага ў 1775 годзе места перайшло да Яўхіма Храптовіча, які збудаваў тут новы палац. На 1785 год у літоўскай частцы было 1000 двароў, дзеялі касьцёл і царква.

### Пад уладай Расейскай імпэрыі
У выніку другога падзелу Рэчы Паспалітай (1793 год) Бешанковічы цалкам апынуліся ў складзе Расейскай імпэрыі. Новыя ўлады панізілі статус паселішча да мястэчка Лепельскага павету; у гэты час больш за чвэрць ягоных жыхароў займаліся толькі сельскай гаспадаркай. У вайну 1812 году з 11 ліпеня да 20 кастрычніка Бешанковічы займалі францускія войскі, некалькі дзён тут разьмяшчаўся штаб Напалеона. У верасьні 1821 году на агляд расейскай гвардыі ў мястэчка прыяжджаў маскоўскі гаспадар Аляксандар I. 

На 1868 год у Бешанковічах 392 будынкі; працавалі расейская народная вучэльня, 2 гарбарныя заводы, бровар, 115 крамаў, у навакольлі 17 вадзяных і ветраных млыноў. Ужо ў сярэдзіне XІХ стагодзьдзя галоўныя вуліцы былі брукаванымі. З 1881 году Дзьвіной з Вулы на Віцебск рэгулярна хадзіў параход, а з 1892 году — 4 параходы. Паводле вынікаў перапісу 1897 году, у мястэчку было 1099 будынкаў. У пачатку XX ст. — 7 мураваных і 1243 драўляныя дамы, пошта, тэлеграф, царкоўна-прыходзкая школа, 3 народныя вучэльні, 127 крамаў, лякарня. 

У Першую сусьветную вайну Бешанковічы апынуліся ў прыфрантавой паласе, сюды перанесьлі цэнтар Лепельскага павету (у красавіку — верасьні 1918 году цэнтар Бешанковіцкага павету).


Biešankovičy, Dźvina. Бешанковічы, Дзьвіна (C. Faber du Faur, 29.07.1812).jpg|Агульны выгляд мястэчка
Biešankovičy, Zadźvinskaja Słabodka, Mikolskaja. Бешанковічы, Задзьвінская Слабодка, Мікольская (C. Faber du Faur, 29.07.1812).jpg|Царква Сьвятога Мікалая
Biešankovičy, Chraptovič-Pietrapaŭłaŭskaja. Бешанковічы, Храптовіч-Петрапаўлаўская (C. Faber du Faur, 28.07.1812).jpg|Царква Сьвятых Апосталаў Пятра і Паўла
Biešankovičy, Pietrapaŭłaŭskaja. Бешанковічы, Петрапаўлаўская (28.07.1812).jpg|Царква Сьвятых Апосталаў Пятра і Паўла


Biešankovičy, Chraptovič. Бешанковічы, Храптовіч (A. Adam, 24.07.1812).jpg|Палац Храптовічаў
Biešankovičy, Dźvina. Бешанковічы, Дзьвіна (C. Faber du Faur, 30.07.1812) (2).jpg|Сынагога
Biešankovičy, Dźvina. Бешанковічы, Дзьвіна (A. Adam, 24.07.1812).jpg|Пераход цераз раку
Biešankovičy. Бешанковічы (A. Adam, 25.07.1812).jpg|Каля мястэчка


### Найноўшы час
25 сакавіка 1918 году згодна з Трэцяй Устаўной граматай Бешанковічы абвяшчаліся часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 году згодна з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі яны ўвайшлі ў склад Беларускай ССР, аднак 16 студзеня Масква адабрала мястэчка разам зь іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад РСФСР; у Лепельскім (1919—1923) і Бачэйкаўскім паветах (1923—1924). У 1924 годзе Бешанковічы вярнулі БССР, дзе яны сталі цэнтрам раёну Віцебскай акругі. 27 верасьня 1938 году паселішча атрымала афіцыйны статус пасёлку гарадзкога тыпу, у Віцебскай вобласьці. У Другую сусьветную вайну з 6 ліпеня 1941 да 25 чэрвеня 1944 году мястэчка знаходзілася пад акупацыяй Трэцяга Райху.

20 студзеня 2006 году афіцыйна зацьвердзілі герб і сьцяг Бешанковічаў.


Biešankovičy, Chraptovič. Бешанковічы, Храптовіч (1901-17).jpg|Палац Храптовічаў, да 
Biešankovičy, Chraptovič. Бешанковічы, Храптовіч (1903).jpg|Палац Храптовічаў, 1903 г.
Biešankovičy, Śviatych Kazimiera i Rafała. Бешанковічы, Сьвятых Казімера і Рафала (1913).jpg|Касьцёл Сьвятога Казімера і Рафала, 1913 г.
Biešankovičy, Śviatych Kazimiera i Rafała. Бешанковічы, Сьвятых Казімера і Рафала (1913) (2).jpg|Касьцёл з боку апсыды, 

Biešankovičy, Śviatych Kazimiera i Rafała. Бешанковічы, Сьвятых Казімера і Рафала (1913) (3).jpg|Інтэр’ер касьцёла, 1913 г.
Biešankovičy, Rynak. Бешанковічы, Рынак (1910-17).jpg|Помнік, 1910-я гг.
Biešankovičy, Zadźvinskaja Słabodka, Mikolskaja. Бешанковічы, Задзьвінская Слабодка, Мікольская (1901-17).jpg|Царква на Задзьвінскай Слабодцы, да 1918 г.
Biešankovičy, Dźvina, Chraptovič. Бешанковічы, Дзьвіна, Храптовіч (1901-17).jpg|Параходная прыстань і сьвірны Храптовічаў, да 1918 г.


## Насельніцтва
### Дэмаграфія


ImageSize = width:auto height:180 barincrement:29
PlotArea = left:50 bottom:20 top:15 right:15
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
Colors =
  id:linegrey2 value:gray(0.9)
  id:linegrey value:gray(0.7)
  id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8)
  id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:10000
ScaleMajor = unit:year increment:2500 start:0 gridcolor:linegrey
ScaleMinor = unit:year increment:500 start:0 gridcolor:linegrey2
PlotData =
  color:cobar width:15
  bar:1750 from:0 till:5500
  bar:1868 from:0 till:3205
  bar:1897 from:0 till:4423
  bar:1939 from:0 till:4300
  bar:1968 from:0 till:4500
  bar:1977 from:0 till:5500
  bar:1992 from:0 till:9437
  bar:1995 from:0 till:9100
  bar:2004 from:0 till:8200
  bar:2009 from:0 till:7344
  bar:2018 from:0 till:6597
TextData=
  fontsize:10px pos:(10,195)
  text:



* **XVIII стагодзьдзе**: 1750 год — 5,5 тыс. чал.
* **XIX стагодзьдзе**: 1838 год — 2359 чал. (1159 муж. і 1200 жан.), зь іх шляхты 35 муж. і 36 жан., духоўнага стану каталіцкага 1 муж., духоўнага стану праваслаўнага 4 муж. і 3 жан., купцоў-юдэяў 25 муж. і 28 жан., мяшчанаў-хрысьціянаў 529 муж. і 529 жан., мяшчанаў-юдэяў 497 муж. і 530 жан., сялянаў зямянскіх 42 муж. і 58 жан., аднадворцаў 3 муж. і 1 жан., адстаўных салдатаў 8 муж. і 3 жан., дваровых людзей 15 муж. і 12 жан.; 1868 год — 3205 чал.; 1880 год — 4638 чал.; 1897 год — 4423 чал (2071 муж. і 2352 жан.), зь іх 1193 праваслаўных, 48 каталікоў, 3182 юдэяў
* **XX стагодзьдзе**: 1939 год — 4,3 тыс. чал.; 1968 год — 4,5 тыс. чал.; 1969 год — 4,7 тыс. чал.; 1977 год — 5,5 тыс. чал.; 1992 год — 9437 чал.; 1995 год — 9,1 тыс. чал.
* **XXI стагодзьдзе**: 2004 год — 8,2 тыс. чал.; 2005 год — 8,1 тыс. чал.; 2006 год — 8,0 тыс. чал.; 2009 год — 7344 чал. (перапіс); 2010 год — 7,3 тыс. чал.; 2016 год — 6701 чал.; 2017 год — 6647 чал.; 2018 год — 6597 чал.

### Адукацыя
У Бешанковічах працуюць 2 агульнаадукацыйныя, дзіцяча-юнацкая спартовая, музычная школы.

### Культура
Дзеюць дом культуры, дом рамёстваў, бібліятэка.

### [[Мас-мэдыя]]
У мястэчку выдаецца раённая газэта «Зара».

## Забудова
### Плян
Паводле генэральных плянаў (1969 і 1979 гады) Бешанковічы разьвіваецца пераважна ў паўднёва-заходнім кірунку. Цэнтар забудоўваецца 2—3-павярховымі жылымі дамамі. Вядзецца будаўніцтва катэджаў. Прамысловая зона знаходзіцца ў паўднёва-ўсходняй і паўночна-заходняй частках.

### Вуліцы і пляцы

У Бешанковічах таксама існавалі вуліцы Лагавая, Набярэжная, Палявая, Слабада і Чашніцкая, а таксама Віленскі завулак. Гістарычны Рынак у наш час ня мае афіцыйнай назвы.

## Эканоміка
Прадпрыемствы лёгкай і харчовай прамысловасьці, вытворчасьць будаўнічых матэрыялаў.

## Транспарт
Празь Бешанковічы праходзяць аўтамабільныя дарогі: магістраль  (Менск — Віцебск),  (Бешанковічы — Чашнікі),  (Сянно — Ушачы).

Рэгулярныя аўтобусныя маршруты злучаюць мястэчка зь Менскам, Віцебскам, Полацкам, Лепелем, Чашнікамі, Вушачамі ды іншымі.

## Турыстычная інфармацыя
### Інфраструктура

Працуе Бешанковіцкі гістарычна-краязнаўчы музэй. Меская гасьцініца мае афіцыйны адрас *вуліца Камуністычная, 22*. Дзее дом паляўнічага.

Мястэчка — вядомы цэнтар традыцыйных ганчарных вырабаў, г. зв. «бешанковіцкай керамікі».

### Славутасьці
* Капліца могілкавая (канец ХІХ ст.)
* Могілкі: хрысьціянскія, юдэйскія
* Палацава-паркавы комплекс Храптовічаў (XVIII ст.)
* Царква Сьвятога Прарока Ільлі (1870; мураўёўка)

### Страчаная спадчына

* «Дуб Напалеона»

Паводле легенды, нібы ў 1812 годзе францускі імпэратар Напалеон I пазаваў мастаку Альбрэхту Адаму менавіта пад гэтым дрэвам. Дуб сьпілавалі 28 кастрычніка 2010 году, ён праіснаваў каля чатырохсот гадоў. Дрэва было каля 30 мэтраў у вышыню і мела ў папярочніку каля 2-х мэтраў. Раней дрэва атачаў плот, таксама існавала таблічка пра тое, што гэта помнік прыроды, які ахоўваецца дзяржавай.
* Касьцёл Сьвятых Казімера і Рафала (1650)
* Сынагога
* Царква на Задзьвінскай Слабодцы (XVIII ст.)

## Асобы
* Міхась Багдановіч (нар. 1951) — мастак
* Леў Даватар (1903—1941) — вайскавод, генэрал-маёр
* Яўхім Храптовіч (1729—1812) — грамадзкі і дзяржаўны дзяяч, філёзаф, публіцыст і паэт
* Салямон Юдовін (1894—1954) — графік
* Маісей Юдовін (1898—1966) — паэт

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Вонкавыя спасылкі
* Бешанковічы, Radzima.org
* Бешанковічы, Прыдзьвінскі край: Гісторыя і сучаснасьць
* Бешанковічы, Глёбус Беларусі