Францішак Градоўскі

**Францішак Градоўскі** ( 1545 — 1591) — дзяржаўны дзяяч ВКЛ, паэт-лацініст.

## Біяграфічныя зьвесткі
Паходзіў са шляхецкай сям’і гэрбу «Паўкозіч». Продкі яго ў пачатку XVI ст. перасяліліся зь Малой Польшчы ў Жамойць. Па веравызнаньні Ф. Градоўскі быў кальвіністам. Зь 1565 р. вучыўся ў Вітэнбергскім унівэрсітэце, атрымаў гуманістычную адукацыю.

У 1578 і 1580 гадох прызначаўся Соймам паборцам падаткаў у Ковенскім павеце. Служыў сакратаром каралёў Стэфана Баторыя й Жыгімонта III Вазы, зь 1588 р. маршалак гаспадарскі. У 1588 р. дэпутат ад шляхты ў пасольстве саслоўяў ВКЛ да новаабранага караля Жыгімонта III Вазы, што засьведчыла прызнаньне ў Вялікім Княстве яго абраньне. У 1589 р. пасол на Сойме ад Троцкага ваяводзтва. Магчыма, удзельнічаў у Інфлянцкай вайне, у рэйдзе 1581 р. польнага гетмана Крыштафа Радзівіла Перуна з-пад Пскову ў глыб Расеі.

## Літаратурная творчасьць
Напісаў на лацінскай мове паэму «Апісаньне маскоўскага паходу князя Крыштафа Радзівіла» (Вільня, 1582), у якой услаўлялася выправа 1581 р., ваенныя подзьвігі Крыштафа Радзівіла Перуна й яго бацькі Мікалая Радзівіла Рудога, пераможцы ў Вульскай бітве (1564). У творы апісаны рэальныя падзеі й гістарычныя асобы, назіраецца насьледаваньне ўзорам антычнага гераічнага эпасу.

Менш року спатрэбілася Ф. Градоўскаму, каб у 790 радках дактылічнага гэкзамэтру ўславіць ваеньныя подзьвігі Крыштофа Радзівіла й яго паплечнікаў, стварыць велічны гімн вайсковай мужнасьці й гераізму. Некаторыя заслугі Крыштофа ў 1560—70-х гадох Ф. Градоўскі пералічвае ў канцы твора, асноўная ж увага зьвернута на яго паход па тылах расейскіх войскаў. Менавіта падчас маскоўскае выправы Крыштоф Радзівіл Пярун яскрава выявіў здольнасьці ваеначальніка й якасьці жаўнера. Пачаткова перад конным корпусам стаяла задача прыкрываць правы флянг наступаючай на Пскоў арміі Стэфана Баторыя. Па меры таго як пасоўвалася наперад войска Баторыя, задача корпуса зьмянялася: каб ацьцягнуць увагу ад асноўных сілаў і выклікаць зьбянтэнаннасьць сярод расейских ваеначальнікаў, гетман польны літоўскі ўварваўся ў глыб маскоўскіх уладаньняў. Імклівы й манэўраны атрад Радзівіла двойчы перасякаў Волгу, дасягнуў возера Ільмень, пад Старыцай напалохаў самога Івана Жахлівага, які знаходзіўся там зь сям’ёй і дваром. У другой палове кастрычніку экспэдыцыйны корпус К. Радзівіла з багатай здабычай зьявіўся пад сьценамі Пскову ў лагяры Стэфана Баторыя, дзе быў сустрэты зь вялікай пашанай.

Зразумець пункт гледжаньня на радзівілаўскую выправу Ф. Градоўскага як паэта й грамадзяніна дапамагаюць першыя ж радкі паэмы:Не цешце сябе надзеяй, маскавіты, не думайце,

Што беспакарана будзеце парушаць нашыя межы,

Што магутныя ліцвіны нічога не зробяць у адказ

I будуць цярпець ваш гвалт.Паход К. Радзівіла ў глыб маскоўскіх земляў зьяўляецца, на думку Ф. Градоўскага, справядлівай помстай, пакараньнем маскавітаў за наньесьеныя крыўды.

У «Апісаньні маскоўскага паходу…» аўтар падрабязна прасочвае шлях атрада К. Радзівіла, твор насычаны назвамі невялікіх гарадоў, вёсак, маленькіх рачулак; геаграфічныя зьвесткі, гістарычныя экскурсы чаргуюцца зь апісаньнямі вайсковых сутыкняньняў і карных акцыяў. Тут няшмат разгорнутых батальных сцэн, але напісаны яны зь відавочным майстэрствам, маляўніча й жыва, як, напрыклад, сцэна сутычкі ля ракі Схаломы:...Шум і лямант усчыняюцца ў цемры,

Без разбору гінуць маскавіты,

I не могуць адолець моцных шыхтоў нашых:

Частка з іх гіне ад мяча, іншыя топяцца ў імклівых хвалях,

Частка ўцякае і намагаецца знайсці надзейнае сховішча,

Нібыта пастух, які, пабачыўшы, што

Па небе разносіцца грукат і надыходзіць навальніца,

Пакідае поле і хаваецца пад дрэвам.Асаблівасьцю твора зьяўляецьца прысутнасьць побач з галоўным гэроям мноства іншых герояў і пэрсанажаў. Шмат радкоў прысьвечана каралю Стэфану Баторыю, зь імём якога зьвязаны, на думку паэта, шчасьлівыя зьмены ў ходзе Лівонскае вайны. Прысутнічаюць у творы вобразы Філона Кміты-Чарнабыльскага й Гальяша Пельгрымоўскага, згадваюцца браты Каспар і Габрыэль Бекешы, Міхайла Гарабурда, многія расейскія баяры й ваяводы.

На гістарычны, фактаграфічны матэрыял арганічна нарошчваюцца літаратурныя, уласнамастацкія элемэнты. «Апісаньне маскоўскага паходу…» зьяўляецца й гістарычнай крыніцай, і паэтычным творам, сьведчыць як пра інфармацыйную дасьведчанасьць аўтара, так і пра яго пісьменьніцкія здольнасьці, высокі агульнакультурны ўзровень.

Ф. Градоўскі быў, безсумньеву, добрым знаўцам антычнага гэраічнага эпасу, уважлівым чытачом «Іліяды» Гамэра й «Энэіды» Вэргіліюса, насьледаваньне якім плёна паўплывала на яго працу над уласным эпічным творам. Паэт увёў у паэму шэраг міталягічных вобразаў і клясічных літаратурных сцэн, тыповых для антычнага эпасу фармальных прыёмаў, што ўзбагаціла мастацкі зьмест. Ваеначальнікі ў паэме зьвяртаюцца зь патрыятычнымі прамовамі да сваіх жаўнераў (Стэфан Баторыяў, Мікалай Радзівіл, Крыштоф Радзівіл) і адзін да аднаго (Крыштоф Радзівіл і Філон Кміта-Чарнабыльскі), да маскоўскага ваяводы князя Сярэбранага прамаўляе рака Дняпро, просьбы-маленьні Крыштофа адрасуюцца Марсу, Бялоне, Дыяне. Перад трэцьцяй выправай Стэфана Баторыя зьяўляецца знаменьне, якое Мікалай Радзівіл у сваім прароцтве называе знакам будучай перамогі над войскамі Івана Жахлівага. За апісаньнем бітвы на рацэ Уле йдзе, у паэме маўклівая, журботная сцэна пахаваньня забітых жаўнераў, ахвяраў бога вайны Марса. Перад пачаткам наступу войска Стэфана Баторыя на Пскоў адбываецца нарада ваеначальнікаў, дзе абмяркоўваецца плян вайсковых дзеяньняў і разьмяркоўваюцца абавязкі й задачы кожнага. Традыцыйныя атрыбуты клясічнага гераічнага эпасу ўведзены Ф. Градоўскім у эпічную паэму, прысьвечаную рэальным падзеям канца XVI ст.

Аўтар ахвотна параўноўваў сучасныя яму падзеі й подзьвігі герояў зь падзеямі й подзьвігамі старажытных часоў. Так, пачынаючы апісваць заключны этап Лівонскае вайны (трэцюю выправу Стэфана Баторыя), ён згадвае правадыра рымлянаў Лукула, вайну зь Мітрыдатам; дзёрзкі рэйд Крыштофа Радзівіла параўноўвае зь легендарным пераходам Ганібала праз Альпы й са знакамітым паходам Ксэркса на Грэцыю. Адзначаючы мужнасьць і храбрасьць расейскіх жаўнераў, абаронцаў Тарапца, паэт кажа, што яны, падобна рымскім Фабіям, паклалі сваё жыцьцё за Бацькаўшчыну.

Уславіўшы ў сваёй паэме вайсковыя подзьвігі К. Радзівіла й яго паплечнікаў, Ф. Градоўскі выказвае шчырае жаданьне, каб у далейшым яму давялося складаць толькі гімны міру:...О маўчы, самая тужлівая муза,

Пра чорныя войны і вярні добрыя часы светлага міру,

Я ж тады лепш і ахвотней праспяваю гімны міру.

Адзіны мір магутнейшы за шматлікія трыумфы,

Хай выпраўляюцца лютыя войны пад іншае неба.Паэма Ф. Градоўскага стала ўзорам для аналягічных твораў Я. Каханоўскага, А. Рымшы, Я. Радвана.

## Літаратура

* Кавалёў С. Героіка-эпічная паэзія Беларусі і Літвы канца XVI ст. Мн., 1993.

Катэгорыя:Лацінамоўныя паэты
Катэгорыя:Паэты Вялікага Княства Літоўскага
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1545 годзе
Катэгорыя:Памерлі ў 1591 годзе