open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ян Карцан

**Ян Карцан** (?, Вялічкі — 1611) — друкар і кнігавыдавец.

## Біяграфія
Нарадзіўся ў Вялічках. Паводле веравызнаньня — пратэстант. Друкарскай справе навучаўся ў Кракаве. Упершыню асталяваўся на працы ў мястэчку Лоск, дзе зьмяніў на пасадзе выдаўца Даніеля Лянчыцкага, што працаваў у магната Яна Кішкі і выехаў у Вільню. У 1576 годзе выходзяць з так званай Замковай друкарні Яна Кішкі сачыненьне С. Буднага «Аб галоўных палажэньнях хрысьціянскай веры» і праца Цыцэрона «Аб павіннасьцях», пераложаная на польскую мову С. Кашуцкім. За час працы ў Лоску з 1576 па 1580 год Карцан выпусьціў сем кніг: пяць на польскай мове і дзьве на лацінскай.

Пасьля імя Карцана сустракаецца на выданьнях, што выходзяць у Вільні. 31 ліпеня 1599 году ён уступіў у законнае валоданьне домам па вуліцы Бэрнардынскай, які адкупіў у віленскага мяшчаніна Захарыяша Амуратовіча. Першыя кнігі выдаўца віленскага пэрыяду: «Тлумачэньне малітваў» («Wyklad na modlitwie») С. Судровіса і «Новы запавет» («Nowy testament») датуюцца 1580 годам. У 1583 годзе перавыдае ў Вільні сачыненьне «Аб павіннасьцях», а ў 1595 годзе ўпершыню выдае сачыненьне Цыцэрона «Кнігі аб старасьці» ў перакладзе Б. Буднага. У гэты годзе таксама выдае «Гісторыю Юдэйскай вайны» ў дзьвюх частках і сачыненьне Казаковіча «Дух Данііла» — вершы па выпадак пахаваньня, напісаныя на латыні і па-польску. У 1600 годзе Я. Карцан выпускае сачыненьне Юста Ліпсіюса «Аб сталасьці» ў перакладзе Я. Пятровіча, якое ў 1649 годзе было перавыдана ў Кракаве і ў 1770 годзе — у Вільні. Важнае месца ў гэтым разьдзеле выдавецкага пляну Карцана займаюць кнігі Яна Пратасавіча.

У самым канцы XVI — пачатку XVII стст. Карцан друкуе сэрыю падручнікаў. Каля 1599 году выходзіць «Лемантар» польскай мовы. У 1602 годзе ў Вільні выходзіць падручнік арытмэтыкі — «Альгарытм», складзены ў свой час Бэрнардам Ваевудкам. Пазьней Карцан распачаў выпуск у Літве кніг па мэдыцыне, а таксама прыступіў да выпуску календароў («Новы і стары каляндар на год…1606»). Апошні раз подпіс Я. Карцана зьявіўся на брашуры З. Мічынскага («Oratio»), выдадзенай у студзені 1611 году.

За трыццаць гадоў працы з 1580 па 1611 г. Ян Карцан выдаў 101 кнігу на польскай, лацінскай і грэцкай мовах; у тым ліку — сачыненьні антычных аўтараў — 11, на маральна-этычныя тэмы — 4, навукова-вучэбная літаратура — 7, па мэдыцыне — 3, на палітычныя тэмы — 10, апісаньне вандровак — 3, календары — 3, палемічная літаратура — 9, панэгірыкаў — 22, тэалягічнага характару — 21, на іншыя тэмы — 8. 

Пасьля сьмерці Я. Карцана друкарня перайшла да яго сына Ёсіфа.

## Літаратура
* Карцан Ян // Энцыклапедычны даведнік. Мысліцелі і асветнікі Беларусі. — Мн., 1995.
* Анушкин. А. На заре книгопечатания в Литве / Выд. «Mintis» — Вильнюс, 1970.
* Ян Карцан

Катэгорыя:Нарадзіліся ў XVI стагодзьдзі
Катэгорыя:Тыпографы Вялікага Княства Літоўскага
Катэгорыя:Памерлі ў 1611 годзе
Оргус (футбольны клюб)

«**Оргус**» () — дацкі футбольны клюб з гораду Оргусу. Заснаваны ў 1880 годзе. Пяціразовы чэмпіён Даніі, дзевяціразовы ўладальнік Кубка Даніі.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Оргус
Апафэгматы

«**Кароткія і ясныя аповесьці, якія па-грэцку называюцца „Апафэгматы“**» — кніга Беняша Буднага, упершыню выдадзеная ў 1599 годзе ў віленскай друкарні Яна Карцана. Твор уяўляе сабой філязофска-этычныя сэнтэнцыі з нагоды вучэньня ці жыцьця антычных філёзафаў і палітычных дзеячаў з твораў Дыягена Лаэрцкага, Плютарха, Цыцэрона і іншых.

Кніга падзелена Б. Будным паводле жанрава-тэматычнага прынцыпу на чатыры часткі: першая зьмяшчае 300 апавяданьняў з жыцьця 42 філёзафаў старадаўняй Грэцыі (Сакрат, Плятон, Арыстотэль, Пітагор, Дэмакрыта і г. д.), другая прысьвечана палкаводцам і вядомым людзям антычнасьці і сярэднявечча (Ю. Цэзар, А. Македонскі, Ганібал, Пампэй і іншыя), героі трэцяй кнігі — славутыя спартанцы (Леанід, Лісандар, Агіс і іншыя), чацьвертая зьмяшчае мудраслоўі знакамітых жанчын (Алімпія — маці А. Македонскага, Піфія — дачка Арыстотэля, рымлянка Люкрэцыя). Апошняя кніга пачынаецца апавяданьнем пра Ванду і Ядвігу — польскіх каралеў.

Кніга перавыдавалася адзінаццаць разоў. Першае і другое выданьні «Апафэгматаў» (1599, 1603) убачылі сьвет у віленскай друкарні Я. Карцана. У 1614 кніга з дапаўненьнямі двойчы выдавалася ў Любчы ў друкарні П. Б. Кміты. Потым шэсьць разоў выходзіла ў Кракаве. У пачатку XVIII ст. на загад Пятра I была перакладзеная на расейскую мову. Тры выданьні зьявіліся ў Маскве і пяць — у Пецярбургу.

Пад назвай «Займальная гісторыя пра купца, які пусьціўся ў заклад зь іншым на цноту ўласнае жонкі» да кнігі была далучана апрацоўка навэлы з «Дэкамэрона» Дж. Бакачча (дзень 2, навэла 9), якая адсутнічала ў віленскім выданьні.

## Крыніцы

Катэгорыя:Літаратура Вялікага Княства Літоўскага
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1599 годзе
Ян Казімер Пашкевіч

**Ян Казімер Пашкевіч** (другая палова XVI ст. — 1636) — паэт, слуга Канцылярыі Вялікага Княства Літоўскага.

## Біяграфія
З слуцкага шляхецкага роду Пашкевічаў гербу «Радван». Быў слугой Канцылярыі Вялікага Княства Літоўскага. За заслугі, нададзеныя ў канцылярыі, 18 жніўня 1631 году атрымаў ад караля і вялікага князя намінацыйны прывілей на скарбовае дваранства і юргельт у памеры 160 злотых па сьмерці Самуэля Бральніцкага.

## Творчасьць
Вядомы яго адзіны верш «Полска квітнет лаціною…» (датаваны 1621, апубл. 1842), які сваімі ідэйна-эстэтычнымі якасьцямі вылучаецца сярод патрыятычнай паэзіі на старабеларускай мове. Твор захаваўся ў Слуцкім сьпісе Статута Вялікага Княства Літоўскага 1529 году. У ім зьмешчана яшчэ 5 аўтографаў паэта, а таксама запісы іншых асобаў, якія сьведчаць, што ў 1-й пал. XVII ст. рукапіс бытаваў у Вільні, дзе, напэўна, і быў напісаны верш. Асноўны матыў твора — ухваленьне роднай мовы, падкрэсьліваньне яе выбітнага месца ў жыцьці грамадзтва і кожнага чалавека. Напісаны правільным чатырохстопным харэем, гэта твор паказвае адыход беларускай паэзіі XVII ст. ад неарганічнай старабеларускай мове сылябікі, на зьмену якой прыходзіла сыляба-танічная сыстэма вершаскладаньня. Паводле В. Рагойшы, адзін зь першых узораў харэічнага мэтру ў беларускай пісьмовай паэзіі.

У гэтым адзіна вядомым творы Я. К. Пашкевіча, напісаным у панэгірычным стылі, упершыню прагучала актуальная і сёньня думка аб тым, што народ жыве да таго часу, пакуль жыве яго мова. Падкрэсьліваючы значэньне старабеларускай мовы («русчызны») ў жыцьці ўсяго Княства і ставячы яе па значнасьці на адзін узровень з польскай, Я. Пашкевіч выказвае ўпэўненасьць у шчасьлівым лёсе роднага слова.

; старабеларускі тэкст

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Ян Казімір Пашкевіч. «Полска квитнет лациною…» чытае Сяргей Балахонаў

Катэгорыя:Нарадзіліся ў XVI стагодзьдзі
Катэгорыя:Памерлі ў 1636 годзе
Катэгорыя:Паэты Вялікага Княства Літоўскага
Катэгорыя:Старабеларускамоўныя паэты
Францішак Цэтнэр

**Францішак Цэтнэр** (? — ) — дзяржаўны дзяяч Вялікага Княства Літоўскага. Ваявода смаленскі (з 1714).

Трымаў Камянацкае (з 1702) і Вярбельскае (з 1727) староствы.

## Біяграфія

Прадстаўнік шляхецкага роду Цэтнэраў гербу «Прырова», сын Яна, кашталяна валынскага, і Люзанны з Джурова.

У 1702—1703 набіраў ахвотнікаў у панцырную харугву. Абіраўся паслом на сойм 1712.

Ажаніўся з Ганнай, дачкой ваяводы люблінскага Станіслава Тарлы. У шлюбе меў дачку Францішку, другую жонку ваяводы падольскага Міхала Юзэфа Жавускага.

Партрэты Францішка Цэтнэра і ягонай жонкі Ганны (абодва каля 1730) у наш час захоўваюцца ў Львоўскай галерэі мастацтваў, куды яны трапілі з палаца Жавускіх у мястэчку Раздол.

## Крыніцы

Францішак
Катэгорыя:Ваяводы смаленскія
Жавускія

**Жавускія** () — шляхецкі род гербу Крыўда.

## Гісторыя
Паходзіць з Падляшша, упершыню ўпамінаецца ў дакумэнтах за 1541 год у зьвязку з Крыштапам Жавускім. Значнае ўзвышэньне роду адбылося ў XVIII ст., калі Станіслаў Жавускі набыў у спадкаемцаў Яна Сабескага Падгорацкі замак і навакольныя землі. 

Ад старэйшага сына Вацлава Пятра Жавускага ўтварылася іншая галіна роду, якая валодала маёнткам Паграбішчам на Падольлі.

У 1856 годзе атрымаў тытул графаў Каралеўства Польскага.

## Найбольш вядомыя з роду
* Лявон Крэўза-Жавускі (?—1639) — арцыбіскуп смаленскі
* Станіслаў Матэвуш Жавускі (1662—1730) — гетман вялікі каронны
* Вацлаў Пётар Жавускі (1706—1779) — гетман вялікі каронны
* Станіслаў Фэрдынанд Жавускі (1737—1786) — харунжы вялікі літоўскі
* Адам Лаўрын Жавускі (1760—1825) — кашталян віцебскі 
* Генрык Жавускі (1791—1866) — польскі пісьменьнік
* Эвэліна Жавуская (1801—1882) — жонка Анарэ дэ Бальзака

## Галерэя

Файл:Waclaw Rzewuski11.jpg|Вацлаў Пётар Жавускі
Файл:Stanisłaŭ Ferdynand Žavuski. Станіслаў Фэрдынанд Жавускі (XVIII).jpg|Станіслаў Фэрдынанд Жавускі
Файл:Ludvika Chadkievič (Žavuskaja). Людвіка Хадкевіч (Жавуская) (XVIII).jpg|Людвіка Хадкевіч (з Жавускіх)
Файл:Tereza Karalina Radzivił (Žavuskaja). Тэрэза Караліна Радзівіл (Жавуская) (1760-69).jpg|Тэрэза Караліна Радзівіл (з Жавускіх)
Файл:Anton von Maron 003.jpg|Браты Францішак і Казімер Жавускія
Файл:Anton Graff Portrait Konstancja Rzewuska 1789.jpg|Канстанцыя Жавуская (зь Люббамірскіх)
Файл:Bacciarelli Franciszka Rzewuska.jpg|Францішка Жавуская (з Цэтнэраў)
Файл:Hanska Holz Sowgen 1825.jpg|Эвэліна Ганская (з Жавускіх)


## Крыніцы

*
Серадз

**Серадз** () — горад у Польшчы, уваходзіць у Лодзінскае ваяводзтва, Сярадзкі павет. Мае статус гарадзкой гміны. Займае плошчу 51,22 км². Насельніцтва 44&nbsp;326 чалавек (на 2004 год). Гэта адзін з найстарэйшых гарадоў Польшчы.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Гарады Лодзінскага ваяводзтва
Паўднёваэстонская мова

**Паўднёваэстонскія дыялекты**, **паўднёваэстонская мова** — дыялектная супольнасьць, на якой размаўляюць эстонцы на поўдні Эстоніі (Вырумаа, Тартумаа, Пылвамаа, Валгамаа, Вільяндзімаа). Традыцыйна лічыцца дыялектам у складзе эстонскае мовы, але ў нашыя часы ўсё часьцей лічыцца асобнай эстонскай мовай.

Межы паміж паўночнаэстонскімі і паўднёваэстонскімі гаворкамі праходзяць па рацэ Эмайыгі і паўночным беразе возера Выртс'ярв.

Улучае ў сябе гаворкі выру, сэту, тарту, мулґі, лудзінскія і краснагародзкія дыялекты.

## Гісторыя

У 17-19 стагодзьдзях літаратура паўднёвае Эстоніі разьвівалася на аснове тартускіх і паўночнавырускіх гаворак. У канцы 17 стагодзьдзя быў выдадзены пераклад на гэтую мову Новага Запавету.

У канцы 19 стагодзьдзя паўднёваэстонскія гаворкі выйшлі з ужытку праз пранікненьне ў Эстонію правалібэральных ідэяў, згодна зь якімі ў краіне мае быць адзіная дзяржаўная нацыянальная мова. З 1980-ых гадоў ідзе актыўнае адраджэньне мовы, існуе вырускі інстытут.

## Прыклад мовы
Па-эстонску: Kõik inimesed sünnivad vabadena ja võrdsetena oma väärikuselt ja õigustelt. Neile on antud mõistus ja südametunnistus ja nende suhtumist üksteisesse peab kandma vendluse vaim.

Па-паўднёваэстонску: Kõik inemiseq sünnüseq avvo ja õiguisi poolõst ütesugumaidsis. Näile om annõt mudsu ja süämetunnistus ja nä piät ütstõõsõga vele muudu läbi käümä.

Па-беларуску: Усе людзі нараджаюцца вольнымі й роўнымі ў сваёй годнасьці і правох. Яны надзелены розумам і сумленьнем і павінныя ставіцца адзін да аднаго ў духу братэрства.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Language Policy in Estonia
* На поддержку языка и культуры Южной Эстонии выделено 2 миллиона крон (на русском и эстонском языках) // Finugor.ru

Катэгорыя:Мовы Расеі
Катэгорыя:Фіна-вугорскія мовы
Слабада (Сіроцінскі сельсавет)

**Слабада́** — вёска ў Шумілінскім раёне Віцебскай вобласьці. Слабада ўваходзіць у склад Сіроцінскага сельсавету.

## Гісторыя
У 1939 годзе вёска Жаробычы аб’яднана зь вёскай Слабада, у сувязі з чым, сустракалася назва і Слабада-Жаробычы.

## Насельніцтва
* 2010 год — 635 чалавек
* 1999 год — 700 чалавек

## Крыніцы

Катэгорыя:Сіроцінскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Шумілінскага раёну
Людвік Абрамовіч

**Людвік Кароль Абрамовіч** (5 ліпеня 1879, Масква — 9 сакавіка 1939, Вільня) — польскі гісторык, грамадзкі дзеяч, журналіст, выдавец.

Скончыў Ягелонскі ўнівэрсытэт у Кракаве. 3 1905 у Вільні. 3 1906 супрацоўнік выданьняў «Gazeta Wileńska», «Kurier Wileński». У 1911—1938 рэдагаваў і выдаваў газэту «Przegląd Wileński». У 1925—1939 старшыня Навуковага камітэту садзейнічаньня бібліятэцы Ўрублеўскіх (цяпер Цэнтральная бібліятэка АН Летувы). Быў зьвязаны зь беларускім грамадзка-культурным жыцьцём у Вільні.

У кнізе «*Чатыры стагодзі кнігадрукавання ў Вільні, 1525—1925*» (Вільня, 1925) пісаў пра дзейнасьць Ф. Скарыны і яго пасьлядоўнікаў. 

У кастрычніку 1938 г. друк газэты «Przegląd Wileński» быў спынены з-за хваробы рэдактара Людвіка Абрамовіча, што выклікала ў Вільні моцны розгалас і шкадаваньні нават з боку апанэнтаў. Людвік Абрамовіч памёр 9 сакавіка 1939 году й віленскія газэты надрукавалі пра яго нэкралёгі.

## Бібліяграфія
* 

## Крыніцы

## Літаратура
* Мальдзіс А. Абрамовіч // БЭ ў 18 т. Т. 1. Мн., 1996.

Катэгорыя:Нарадзіліся 5 ліпеня
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1879 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Маскве
Катэгорыя:Памерлі 9 сакавіка
Катэгорыя:Памерлі ў 1939 годзе
Катэгорыя:Памерлі ў Вільні
Лаўчанскі сельсавет

**Лаўча́нскі сельсавет** — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Лунінецкага раёну Берасьцейскай вобласьці. Адміністрацыйны цэнтар — вёска Лоўча.

## Гісторыя
12 кастрычніка 1940 году створаны ў складзе Лунінецкага раёну Пінскай вобласьці (з 8 студзеня 1954 году — Берасьцейскай).

## Населеныя пункты
* 1 студзеня 1947 году — 4

## Літаратура
*  С. 203
*  С. 401
*  С. 200

Катэгорыя:Былыя сельсаветы Лунінецкага раёну
Катэгорыя:Сельсаветы, створаныя ў 1940 годзе
Ткачы (Берасьцейская вобласьць)

**Ткачы́** — вёска ў Пружанскім раёне Берасьцейскай вобласьці. Уваходзіць у склад Лінаўскага сельсавету.

## Мінуўшчына
За расейскім часам — вёска ў Байкоўскай воласьці Пружанскага павету Гарадзенскай губэрні.

За польскім часам — у гміне Байкі Пружанскага павету Палескага ваяводзтва.

З 12 кастрычніка 1940 — цэнтар сельсавету ў Пружанскім раёне Берасьцейскай вобласьці БССР.

Да 2005 року вёска ўваходзіла ў склад Бакунскага сельсавету. Рашэньнем Берасьцейскага абласнога савету дэпутатаў №190 18 лістапада 2005 року сельсавет скасаваны, яго вёскі ўлучаныя ў склад Лінаўскага сельсавету.

## Насельніцтва
* 2010 год — 86 чалавек
* 1999 год — 121 чалавек

## Транспарт
Аўтамабільныя дарогі  Чахец — Кутнявічы і  Аранчыцы — Бакуны — Вінец.

## Асобы
* Вольга Галай — кандыдат філялягічных навук, дацэнт катэдры нямецкай мовы ў Беларускім дзяржаўным унівэрсытэце

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Надвор’е ў Ткачах

Катэгорыя:Населеныя пункты Пружанскага раёну
Катэгорыя:Лінаўскі сельсавет
Анжуан

**Анжуан** ці **Ндзвані** (, па-каморску: *Ndzwani*) — адзін з трох аўтаномных астравоў краіны Каморскія астравы, які зьяўляецца самым усходнім востравам краіны. Адміністрацыйны цэнтар — Муцамуду. Плошча — 424 км², насельніцтва складае 277 500 чалавек (на 2006 год).
Махелі

**Махелі** ці **Мвалі** (, па-каморску: *Ndzwani*) — адзін з трох аўтаномных астравоў краіны Каморскія астравы, які зьяўляецца самым маленькім востравам краіны. Адміністрацыйны цэнтар — Фамбоні. Плошча — 290 км², насельніцтва складае 38 000 чалавек (на 2006 год).
Адамава (рэгіён)

**Адамава** () — адзін зь дзесяці рэгіёнаў Камэруна, які месьціцца ў цэнтральнай частцы краіны, мяжуе з Нігерыяй і ЦАР. Адміністрацыйны цэнтар — Нгаундэрэ. Плошча — 63 701 км², насельніцтва складае 838 689 чалавек (на 2007 год).

## Крыніцы
Гранд-Камор

**Гранд-Камор** ці **Нгазіджа** (, па-каморску: *Ngazidja*) — адзін з трох аўтаномных астравоў краіны Каморскія астравы, які зьяўляецца самым вялікім населеным востравам краіны. Адміністрацыйны цэнтар — Мароні. Плошча — 1 148 км², насельніцтва складае 316 600 чалавек (на 2006 год).
Альжбета Радзівіл (Шыдлавецкая)

**Альжбета Радзівіл** (у дзявоцтве **Шыдлавецкая**, ; , Шыдловец — , Вільня) — прадстаўніца арыстакратыі Вялікага Княства Літоўскага.

## Біяграфія
Паходзіла з шляхецкага роду Шыдлавецкіх гербу «Адравондж», дачка Крыштапа, канцлера вялікага кароннага, і Соф’і з Таргавіска. Мела братоў Мікалая, Людвіка і Жыгімонта, а таксама сясьцёр Соф’ю, Крыстыну і Марыю. Вызнавала кальвінізм.

Згодна з дамовай паміж сваякамі, складзенай у 1536, атрымала дзьве траціны родавага маёнтку Шыдловец, рэшта адыйшла да сястры Крыстыны. У 1547, каб пазьбегнуць падзелу маёнтку і яго пераходу ў чужыя рукі, выкупіла частку сястры.

Выйшла замуж 12 лютага 1548 у Сандаміры за Мікалая Радзівіла «Чорнага». У шлюбе мела сыноў Альбрэхта, Мікалая Крыштапа, Станіслава і Юрыя, а таксама дачок Ганну Магдалену, Крыстыну, Соф’ю Агнешку і Альжбету.

## Крыніцы

Альжбета
Альжбета
Цэнтральны рэгіён (Камэрун)

**Цэнтральны рэгіён** () — адзін зь дзесяці рэгіёнаў Камэруна, які месьціцца ў цэнтральнай частцы краіны. Адміністрацыйны цэнтар — Яундэ. Плошча — 38 953 км², насельніцтва складае 2 797 212 чалавек (на 2007 год).

## Крыніцы
Усходні рэгіён (Камэрун)

**Усходні рэгіён** () — адзін зь дзесяці рэгіёнаў Камэруна, які месьціцца ўва ўсходняй частцы краіны. Адміністрацыйны цэнтар — Бэртуа. Плошча — 109 002 км², насельніцтва складае 875 949 чалавек (на 2007 год).

## Крыніцы
Ускрайні Паўночны рэгіён (Камэрун)

**Ускрайні Паўночны рэгіён** () — адзін зь дзесяці рэгіёнаў Камэруна, які месьціцца ў паўночнай частцы краіны. Адміністрацыйны цэнтар — Маруа. Плошча — 34 263 км², насельніцтва складае 3 142 883 чалавек (на 2007 год).

## Крыніцы
Літараль (Камэрун)

**Літараль** () — адзін зь дзесяці рэгіёнаў Камэруна, які месьціцца ў заходняй частцы краіны. Адміністрацыйны цэнтар — Дуала. Плошча — 20 248 км², насельніцтва складае 2 294 540 чалавек (на 2007 год).

## Крыніцы
Паўночна-заходні рэгіён (Камэрун)

**Паўночна-заходні рэгіён** () — адзін зь дзесяці рэгіёнаў Камэруна, які месьціцца ў паўночнай частцы краіны, мяжуе з Нігерыяй на поўначы. Адміністрацыйны цэнтар — Бамэнда. Плошча — 17 300 км², насельніцтва складае 2 095 538 чалавек (на 2007 год).

## Крыніцы
Паўднёвы рэгіён (Камэрун)

**Паўднёвы рэгіён** () — адзін зь дзесяці рэгіёнаў Камэруна, які месьціцца ў паўднёвай частцы краіны, мяжуе з Экватарыяльнай Гвінэяй, Габонам і Рэспублкай Конга. На захадзе ад рэгіёна месьціцца Біяфрскі заліў. Адміністрацыйны цэнтар — Эбалява. Плошча — 47 191 км², насельніцтва складае 633 082 чалавек (на 2007 год).

## Крыніцы
Паўднёва-заходні рэгіён (Камэрун)

**Паўднёва-заходні рэгіён** () — адзін зь дзесяці рэгіёнаў Камэруна, які месьціцца ў паўднёва-заходняй частцы краіны, мяжуе з Нігерыяй. Адміністрацыйны цэнтар — Буэа. Плошча — 25 410 км², насельніцтва складае 1 419 269 чалавек (на 2007 год).

## Крыніцы
Заходні рэгіён (Камэрун)

**Заходні рэгіён** () — адзін зь дзесяці рэгіёнаў Камэруна, які месьціцца ў цэнтральна-заходняй частцы краіны. Адміністрацыйны цэнтар — Бафусам. Плошча — 13 892 км², насельніцтва складае 2 269 136 чалавек (на 2007 год).

## Крыніцы
Стафан Збараскі

**Стафан Андрэевіч Збараскі** (каля 1518—1586) — дзяржаўны дзяяч Вялікага Княства Літоўскага. Ваявода віцебскі (1555—1564), кашталян троцкі (з 1564) і ваявода троцкі (1566—1585). Аўтар «Дзёньніка літоўскіх паслоў»

## Біяграфія
З княскага роду Збараскіх гербу ўласнага, сын Андрэя Сямёнавіча і Алены з Гербуртаў. Быў дзедзічам суміліскіх, жосьлінскіх, рудніцкіх і дарсуніскіх маёнткаў. Стаў князем збараскім па 1528 годзе. З 1543 году быў прыдворным караля і вялікага князя.

У 1556 ачольваў пасольства ў Маскву, дзе склаў мірную ўмову на шэсьць гадоў. Падзеі пасольскага падарожжа апісаў у «Дзёньніку літоўскіх паслоў». За часам Стафана Баторыя браў удзел у вайне з Іванам Тыранам і пад Полацкам, разам з Астафіем Валовічам, камандаваў пяхотаю.

Выступаў на карысьць складаньня Люблінскай уніі. Быў адным з рускіх магнатаў, якія засталіся ў Любліне па ад’езьдзе зь места літоўскіх паслоў у ноч на 28 лютага 1569 году, пастанавіўшы перайсьці зь літоўскага на польскае падданства. 22 траўня сын Стафана — Пётар Збараскі — быў адным зь першых рускіх князёў, які прысягнуў на вернасьць каралю польскаму. Сам Стафан склаў яе 26 траўня.

У час безкаралеўя 1574 году, перадаў мястэчка Міжрэчча Падляскае, якое належала Кароне Польскай, да Берасьцейскага ваяводзтва, так што прыбыткі зь яго належалі Вялікаму Княству Літоўскаму.

Пабіраўся шлюбам тройчы: першы раз з княгіняй Ганнай Забярэзінскай, другі — з княгіняй Анастасіяй Мсьціслаўскай, трэці — з Даротай Фірлей, кальвінсткай, дачкой люблінскага кашталяна. Ад першай жонкі меў сына Пятра. Сваю дачку Варвару аддаў за кузэна, Габрыеля Тышчынскага.

Стафан Збараскі быў ахрышчаны праваслаўным, але перайшоў у кальвінізм. У 1552 годзе спрыяў заснаваньню кальвінскага збора ў Віцебску. Выступаў адным з галоўных пратэстантаў Вялікага Княства Літоўскага і Кароны Польскай. Спрыяючы пашырэньню кальвінізму на сваіх землях, адначасна выдаткоўваў сродкі на будаваньне і падтрымку праваслаўных манастыроў. Перад сваёй сьмерцю ў 1585 годзе, прыняў каталіцтва.

## Заўвагі

## Крыніцы

## Літаратура
* Старажытная беларуская літаратура (XII—XVII стст.) / Уклад., прадм., камент. І. Саверчанкі. — : Кнігазбор, 2007. — 608 с.
* Войтович Л. Князівські династії Східної Європи (кінець IX — початок XVI ст.): склад, суспільна і політична роль. Історико-генеалогічне дослідження — Львів, 2002.
* Пасочнік В. Ціна віри. Опіум для народу на службі в людей з народу: століття XVI та XVII // День, № 129, 4 серпня 2006 року
* Яковенко Н. Паралельний світ. Дослідження з історії уявлень та ідей в Україні XVI—XVII ст. — Київ: Критика, 2002.

Катэгорыя:Ваяводы троцкія
Катэгорыя:Ваяводы віцебскія
Катэгорыя:Кашталяны троцкія
Катэгорыя:Сьвецкія сэнатары Рэчы Паспалітай
Катэгорыя:Збараскія
Катэгорыя:Дыпляматы Рэчы Паспалітай
Катэгорыя:Удзельнікі Інфлянцкай вайны (бок Вялікага Княства Літоўскага і Каралеўства Польскага)
Катэгорыя:Памерлі ў 1586 годзе
Катэгорыя:Кальвіністы Вялікага Княства Літоўскага
Цэнтральная правінцыя (Кенія)

**Цэнтра́льная праві́нцыя** () — адна з васьмі правінцыяў Кеніі, якая месьціцца ў цэнтральнай частцы краіны. Адміністрацыйны цэнтар — Ньеры. Плошча — 13 236 км², насельніцтва складае 4 145 794 чалавек (на 2007 год).
Прыбярэжная правінцыя (Кенія)

**Прыбярэ́жная праві́нцыя** () — адна з васьмі правінцыяў Кеніі, якая месьціцца ў паўднёва-заходняй частцы краіны, мяжуе з Танзаніяй. Адміністрацыйны цэнтар — Мамбаса. Плошча — 84 113 км², насельніцтва складае 3 035 306 чалавек (на 2007 год).

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
Усходняя правінцыя (Кенія)

**Усхо́дняя праві́нцыя** () — адна з васьмі правінцыяў Кеніі, якая месьціцца ў цэнтральнай частцы краіны, мяжуе з Этыёпіяй. Адміністрацыйны цэнтар — Эмбу. Плошча — 154 354 км², насельніцтва складае 5 277 037 чалавек (на 2007 год).

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
Найробі (правінцыя)

**Найро́бі** () — адна з васьмі правінцыяў Кеніі, якая месьціцца ў цэнтральнай частцы краіны, зьяўляецца самай маленькай правінцыяй краіны. Адміністрацыйны цэнтар — Найробі. Плошча — 693 км², насельніцтва складае 2 982 226 чалавек (на 2007 год).
 
## Крыніцы

 
## Вонкавыя спасылкі
Паўночна-ўсходняя правінцыя (Кенія)

**Паўно́чна-ўсхо́дняя праві́нцыя** () — адна з васьмі правінцыяў Кеніі, якая месьціцца ў паўночна-ўсходняй частцы краіны, мяжуе з Самалі. Адміністрацыйны цэнтар — Гарыса. Плошча — 126 186 км², насельніцтва складае 1 762 370 чалавек (на 2007 год).
Ньянза

**Ньянза** () — адна з васьмі правінцыяў Кеніі, якая месьціцца ў паўднёва-заходняй частцы краіны. Адміністрацыйны цэнтар — Кісуму. Плошча — 12 507 км², насельніцтва складае 5 050 174 чалавек (на 2007 год).

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
Рыфт-Валей

**Рыфт-Ва́лі** () — адна з васьмі правінцыяў Кеніі, якая месьціцца ў заходняй частцы краіны, мяжуе з Паўднёвым Суданам, Угандай і Танзаніяй. Адміністрацыйны цэнтар — Накуру. Плошча — 182 413 км², насельніцтва складае 8 786 372 чалавек (на 2007 год).
Заходняя правінцыя (Кенія)

**Захо́дняя праві́нцыя** () — адна з васьмі правінцыяў Кеніі, якая месьціцца ў заходняй частцы краіны, мяжуе з Угандай. Адміністрацыйны цэнтар — Какамега. Плошча — 8 285 км², насельніцтва складае 4 022 913 чалавек (на 2007 год).

## Крыніцы
Ян Рудаміна-Дусяцкі (сын Яна)

**Ян Рудаміна-Дусяцкі** (1581 — ) — дзяржаўны дзяяч Вялікага Княства Літоўскага. Кашталян наваградзкі (з 1636).

## Біяграфія
Прадстаўнік шляхецкага роду Рудамінаў-Дусяцкіх гербу «Трубы», сын Яна, войскага браслаўскага, і Фэліцыі з Талочкаў. Меў братоў Пятра і Крыштапа.

Навучаўся ў Віленскай акадэміі, Інгальштацкім (цяпер — Мюнхэнскі) і Аўгсбурскім унівэрсытэтах.

Атрымаў урады каралеўскага двараніна і сакратара. Быў дэпутатам Галоўнага Трыбуналу ў 1610. З 1618 займаў пасаду лясьнічага вількійскага, у 1619—1622 — наваградзкага падваяводы, у 1627—1636 — харунжага. У 1623—1635 неаднаразова абіраўся паслом на сойм.

Браў удзел у вайне з Швэцыяй (1600—1629), Хоцінскай бітве з туркамі (1621).

Апісаў бітву ў вершаваным творы «Праўдзівы дыярыюш экспэдыцыі Кароны Польскай і Вялікага Княства Літоўскага супраць Асмана ў Валахіі шчасьліва выпраўленай» (1640). Яму прысьвяціў свае творы Мацей Казімер Сарбеўскі.

## Крыніцы

## Літаратура
* 

Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1581 годзе
Ян (сын Яна)
Катэгорыя:Кашталяны наваградзкія
Дзёньнік літоўскіх паслоў

«**Дзёньнік літоўскіх паслоў**» — умоўная назва алітаратуранай справаздачы віцебскага ваяводы Стафана Збараскага, складзеная ў 1556 годзе па вяртаньні на радзіму з пасольства да вялікага князя маскоўскага Івана IV Жахлівага. Мова іншаземцаў — маскоўскіх дваранаў — перадаецца аўтарам у перакладзе на старабеларускую.

## Апісаньне
Апісаньне падзеяў пачынаецца з моманту прыезду пасольства Вялікага Княства Літоўскага на землі Маскоўскага княства, паведамленьнем пра час — 7 студзеня 1556 году, і пералікам кіраўнікоў пасольскай місіі з указаньнем іх пасадаў. Сярод галоўных сюжэтна-кампазыцыйных кампанэнтаў — сцэна аўдыенцыі ў Крамлі, якая ўключае наступныя топікі: прыезд прыставаў да вялікіх паслоў і запрашэньне ў Крэмль, праезд брамы (сцэна ля слупоў), сустрэча ў сенцах перад палацам князя зь пералікам баяраў, якія выйшлі насустрач, рытуальнае прадстаўленьне вялікаму князю паслоў, ветлівае запрашэньне ад манарха заняць адпаведнае месца на лаве насупраць ад яго, нарэшце, прапанова баярына-дыплямата Івана Віскаватага ад імя манарха перайсьці ў палату для вядзеньня перамоваў.

У «Дзёньніку» некалькі сцэнаў перамоваў паміж пасламі Літвы і маскоўскімі баярамі. Аўтар фіксуе ўдзельнікаў дыскусіяў з абодвух бакоў, перадае асноўныя прамовы, зьмест пытаньняў, якія абмяркоўваліся. Галоўны прадмет перамоваў — падпісаньне артыкулаў замірэньня паміж дзьвюма краінамі. У якасьці прадмета абмеркаваньня ў творы выступаюць і другасныя зьявы, што былі зьвязаныя зь бясьпекай і побытам вялікіх паслоў у Маскве.

Усяго ў «Дзёньніку» дзесяць прамоваў паслоў, пяць маналёгаў вялікага князя маскоўскага, 12 прамоваў прыставаў, восем маналёгаў маскоўскіх баяраў, зь якіх шэсьць — безасабовыя і дзьве — пэрсаніфікаваныя, найбольш значная зь якіх — прамова Якава Салтыкова-Марозава ў час першай аўдыенцыі паслоў у вялікага князя.

Аповед завяршаецца прыездам «у сваю зямлю» 23 лютага 1556 году.

## Асобы
У «Дзёньніку» фігуруюць больш за дзесяць пэрсанажаў, прычым усе яны — гістарычныя асобы: маскоўскі князь Іван IV Жахлівы, баяры Якаў Салтыкоў-Марозаў, Міхайла Марозаў, Іван Варанцоў, Фёдар Сукін, пісар Іван Віскаваты.

## Літаратура
* Старажытная беларуская літаратура (XII—XVII стст.) / Уклад., прадм., камент. І. Саверчанкі. — Мінск: Кнігазбор, 2007. — С. 174—177. — 608 с.
* Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў у двух тамах. Том 1. Даўняя літаратура XI — першай паловы XVIII стагоддзя. — Мінск. Беларуская навука. 2006. С. 686

Катэгорыя:Зьявіліся ў 1556 годзе
Катэгорыя:Літаратура Вялікага Княства Літоўскага
Крыштап Рудаміна-Дусяцкі

**Крыштап Рудаміна-Дусяцкі** (? — ) — дзяржаўны дзяяч Вялікага Княства Літоўскага. Кашталян полацкі (1645—1654), ваявода менскі (з 1654).

## Біяграфія
Прадстаўнік шляхецкага роду Рудамінаў-Дусяцкіх гербу «Трубы», сын Яна, войскага браслаўскага, і Фэліцыі з Талочкаў. Меў братоў Яна і Пятра.

Навучаўся ў Віленскай акадэміі, Марбурскім і Падуанскім унівэрсытэтах.

Удзельнічаў у войнах з Швэцыяй 1600—1629, Маскоўскай дзяржавай 1609—1618 і 1654—1667. Браў удзел у Хоцінскай бітве (1621).

У 1630—1645 займаў пасаду маршалка браслаўскага. Абіраўся паслом на соймы 1627 і 1632. Быў дэпутатам Галоўнага Трыбуналу ў 1639, 1644 і 1653.

Меў сына Пятра.

## Крыніцы

## Літаратура
* 

Крыштап
Катэгорыя:Ваяводы менскія
Катэгорыя:Кашталяны полацкія
Пётар Рудаміна-Дусяцкі (сын Яна)

**Пётар Рудаміна-Дусяцкі** (? — ) — дзяржаўны дзяяч Вялікага Княства Літоўскага. Кашталян дорпацкі (1639—1643) і смаленскі (з 1643). Трымаў Усьвяцкае староства ў 1623—1640.

## Біяграфія
Прадстаўнік шляхецкага роду Рудамінаў-Дусяцкіх гербу «Трубы», сын Яна, войскага браслаўскага, і Фэліцыі з Талочкаў. Меў братоў Яна і Крыштапа.

Навучаўся ў Нясьвіскім калегіюме, Віленскай акадэміі.

Удзельнічаў у войнах з Швэцыяй 1600—1629, Маскоўскай дзяржавай 1609—1618 і 1632—1634.

У 1620—1621 займаў пасаду браслаўскага падстолія, у 1621—1624 — войскага, у 1624—1639 — харунжага. Абіраўся паслом на соймы 1631, 1632 і 1635. Быў дэпутатам Галоўнага Трыбуналу ў 1619 і 1626.

Меў сына Яна Мікалая.

## Крыніцы

## Літаратура
* 

Пётар
Катэгорыя:Кашталяны смаленскія
Катэгорыя:Кашталяны дорпацкія
Ян Рудаміна-Дусяцкі (сын Мацея)

**Ян Рудаміна-Дусяцкі** (каля 1543 — ) — дзяржаўны дзяяч Вялікага Княства Літоўскага.

## Біяграфія
Прадстаўнік шляхецкага роду Рудамінаў-Дусяцкіх гербу «Трубы», сын Мацея, віленскага купца.

Удзельнічаў у Інфлянцкай вайне (1558—1582). У 1600 атрымаў урад войскага браслаўскага. Быў дэпутатам Галоўнага Трыбуналу ў 1602, 1605 і 1615. Збудаваў Камайскі касьцёл.

Ажаніўся з Фэліцыяй Талочка. У шлюбе меў сыноў Пятра, Яна і Крыштапа.

## Крыніцы

## Літаратура
* 

Ян (сын Мацея)
Ян Мікалай Рудаміна-Дусяцкі

**Ян Мікалай Рудаміна-Дусяцкі** (1615 — ) — дзяржаўны дзяяч Вялікага Княства Літоўскага.

Трымаў Усьвяцкае староства.

## Біяграфія
Прадстаўнік шляхецкага роду Рудамінаў-Дусяцкіх гербу «Трубы», сын Пятра, кашталяна смаленскага.

Навучаўся ў Віленскай і Кракаўскай акадэміях, Ляйдэнскім і Балёнскім унівэрсытэтах.

У 1639—1645 займаў пасаду харунжага браслаўскага, з 1645 — маршалак. Абіраўся паслом на сойм 1648, быў дэпутатам Галоўнага Трыбуналу ў 1640 і 1645.

## Крыніцы

## Літаратура
* 

Ян Мікалай
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1615 годзе
Ян Рудаміна-Дусяцкі

* Ян Рудаміна-Дусяцкі (?—1599) — віленскі бурмістар
* Ян Рудаміна-Дусяцкі (каля 1543—1621) — войскі браслаўскі
* Ян Рудаміна-Дусяцкі (1581—1646) — кашталян наваградзкі
* Ян Мікалай Рудаміна-Дусяцкі (1615—1651) — браслаўскі земскі маршалак
Вацлаў Шэмет

**Вацлаў Шэмет** (? — ) — дзяржаўны дзяяч Вялікага Княства Літоўскага. Кашталян полацкі (1588—1597) і смаленскі (з 1597).

Трымаў Расейскую і Скірстымонкую дзяржавы (1575).

## Біяграфія
Прадстаўнік шляхецкага роду Шэметаў гербу «Лебедзь», сын Мальхера, кашталяна жамойцкага, і Альжбеты з Глябовічаў.

Вызнаваў кальвінізм. У 1582 атрымаў урад падкаморага жамойцкага.

Ажаніўся з Альжбетай, дачкой кашталяна троцкага Юрыя Хадкевіча. У шлюбе меў сыноў Крыштапа Вацлава і Юрыя, а таксама дачок Ганну (жонка Крыштапа Кіршэнштэйна), Альжбету (жонка Пятра Паца) і невядомую (жонка Аляксандра Агінскага).

## Крыніцы

## Літаратура
* 

Вацлаў
Катэгорыя:Кашталяны смаленскія
Катэгорыя:Кашталяны полацкія
Ян Сасноўскі

**Ян Сасноўскі** (? — ) — дзяржаўны і вайсковы дзяяч Вялікага Княства Літоўскага. Кашталян полацкі (з 1654).

Ян Сасноўскі — адзін з найвыдатнейшых камандзіраў літоўскага войска сярэдняга зьвяна.

## Біяграфія
Прадстаўнік шляхецкага роду Сасноўскіх гербу «Наленч». У якасьці таварыша гусарскай харугвы ўдзельнічаў у вайне з Швэцыяй (1600—1629). У 1622 кіраваў абаронай Біржаў ад швэдаў.

У 1635 пры падтрымцы Крыштапа Радзівіла атрымаў урад падстолія віленскага. Улетку 1648 удзельнічаў у Віленскім правінцыяльным сынодзе кальвіністаў.

За часамі антыфэадальнай вайны (1648—1651) камандаваў абаронай Слуцку ад казацкага загону Яна Сакалоўскага. У пачатку 1651 атрымаў загад на збор гусарскай харугвы колькасьцю 150 чалавек, але на загад Януша Радзівіла мусіў набіраць 2 казацкія харугвы (300 чалавек). У красавіку — чэрвені 1651 на чале казацкай харугвы ваяваў супраць украінскіх загонаў у Мазырскім павеце.

З пратэкцыі Багуслава Радзівіла ў 1654 атрымаў пасаду полацкага кашталяна. Удзельнічаў у вайне з Маскоўскай дзяржавай (1654—1667). У студзені — лютым ягоная харугва ваявала супраць маскоўскіх захопнікаў каля Магілёва і Быхава. Па падпісаньні Кейданскай дэклярацыі (1655) захаваў вернасьць каралю і вялікаму князю Яну Казімеру, у верасьні 1655 ягоная харугва пакінула войска Януша Радзівіла. Улетку 1656 ад імя караля спрабаваў авалодаць Слуцкам, магчыма, тады ж перайшоў з кальвінізму ў каталіцтва. Улетку 1659 на загад гетмана Паўла Яна Сапегі накіраваўся пад Быхаў на дапамогу казацкаму палкоўніку Івану Нячаю. Па злучэньні з аддзелам Самуэля Аскеркі пад Койданавам, у жніўні 1659 ягонае войска рушыла пад Менск, а потым пад Бабруйск, але з прычыны нявыплаты грошаў жаўнеры далей ісьці адмовіліся і разьмясьціліся ў Глуску. Адзінай сур’ёзнай акцыяй выправы быў рэйд невялікага аддзелу пад Магілёў, які завяршыўся паленьнем прадмесьцяў.

## Крыніцы

## Літаратура
* 

Ян
Катэгорыя:Кашталяны полацкія
Ян Сцыпіён

**Ян Сцыпіён** (? — 1738) — дзяржаўны дзяяч Вялікага Княства Літоўскага. Кашталян смаленскі (з 1720).

Па бацьку валодаў Сукурчамі, Шчучынам і Балотнам у Лідзкім, Сякержынцамі ў Гарадзенскім, Бебраўцамі ў Мазырскім паветах. Ад маці ўспадкаваў Канюхі ў Ваўкавыскім павеце. Дзякуючы дзяржаўнай службе атрымаў вёскі Горні (1708) і Пуршчы (1711) на Лідчыне. У 1710 карыстаўся маёнткам Агінскіх Яшуны Віленскага павету. Трымаў Лідзкае (з 1713) і Барцянскае (з 1719) староствы.

## Біяграфія
Прадстаўнік шляхецкага роду Сцыпіёнаў гербу ўласнага, сын Андрэя, падчашага гарадзенскага і харужага вендэнскага, і Элеаноры з Сухадольскіх. Меў брата Казімера.

Падтрымліваў Радзівілаў і Аўгуста Моцнага, за якога прагаласаваў на элекцыі ў 1697. У 1695 дзякуючы падтрымцы Яна Мікалая Радзівіла атрымаў урад лідзкага гродзкага пісара. У 1699 абіраўся дэпутатам у Галоўны Трыбунал (у 1703—1704 ягоны маршалак). У 1704 спрабаваў заняць пасаду лідзкага земскага пісара, але атрымаў толькі месца падстолія. Нарэшце, у 1713, дзякуючы падтрымцы Міхала Антонія Радзівіла, атырмаў Лідзкае старосты, якое дагэтуль доўгі час належала Радзівілам.

Актыўна ўдзельнічаў палітыцы: скардзіўся на злоўжываньні расейскай арміі ў Лідзкім павеце (1710), выступаў супраць «царскай пратэкцыі» Рэчы Паспалітай (1716), прапаноўваў зьняць з усіх дзяржаўных пасадаў «дысыдэнтаў» — некаталікоў (1720). У 1719 кашталян віленскі Людвік Канстантын Пацей перадаў яму Барцянскае староства ў Лідзкім павеце. 7 лістапада 1720 атрымаў пасаду кашталяна смаленскага. Спробы ў 1732 заняць пасаду ваяводы смаленскага былі беспасьпяховымі.

У 1735 заснаваў у Балотна калегіюм піяраў, а ў 1738 у Канюхах — кляштар дамініканаў.

Ажаніўся з Тэрэзай, дачкой падстолія віцебскага і войскага полацкага Юрыя Юзафовіча-Глябіцкага. У шлюбе меў некалькі сыноў (паўналецьця дасягнуў толькі Юзэфа) і дачку Ганну.

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* Данскіх С. Шляхта італьянскага паходжаньня ў Лідскім павеце ВКЛ: пытаньні рэцэпцыі і асіміляцыі // «Герольд Litherland» № 17, 2006. С. 57—68.

Ян
Катэгорыя:Кашталяны смаленскія
Сцыпіёны

**Сцыпіёны** (*Scipio del Campo*) — шляхецкі род гербу ўласнага, які ў сярэдзіне XVIII ст. увайшоў у шэрагі магнатаў Вялікага Княства Літоўскага.

Пачынальнікам роду на Літве, паводле афіцыйнай генэалягічнай вэрсіі, быў італьянскі нашчадак рымскіх Сцыпіёнаў нэапалітанскі шляхціч Пётар Сцыпіён дэль Кампа — маршалак двара каралевы Боны Сфорца і губэрнатар княства Бары ў Італіі, яе спадчыннага ўладаньня. Пётар трапіў у Каралеўства Польскае ў 1518 разам з каралевай.

Найбольш гучны варыянт родавага прозьвішча гучаў як «графы дэль Кампа Сцыпіё». У 2-й палове XVIII ст. часьцей ужывалася форма «Сцыпіё дэ Кампа», а ў XIX ст. — «дэ Кампа Сцыпіён».

## Найбольш вядомыя прадстаўнікі

* Ян Сцыпіён (?—1738) — кашталян смаленскі
* Юзэф Сцыпіён (?—1743) — маршалак дворны літоўскі
* Ігнаці Сцыпіён (1728—1791) — падстолі вялікі літоўскі

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* Данскіх С. Данскіх Сяргей. Шляхта італьянскага паходжання ў Лідскім павеце ВКЛ: пытанні рэцэпцыі і асіміляцыі // «Герольд Litherland» № 17, 2006. С. 57—68.

## Вонкавыя спасылкі

* Гербоўнік шляхты ВКЛ Герб Сцыпіён і яго ўжывальнікі - электронны рэсурс Ю.Лычкоўскага 

Катэгорыя:Беларускія шляхецкія роды
Катэгорыя:Генэалёгія
*
Выруская мова

**Вы́руская мова** альбо **вы́рускі дыялект** (, ) — адна з гаворак паўднёваэстонскае мовы, альбо дыялект у складзе паўднёвае гаворкі эстонскае мовы. Зьяўляецца найбольш распаўсюджанай гаворкай паўднёваэстонскае моўнае супольнасьці і ейным літаратурным стандартам. Распаўсюджаная на ўсходнім поўдні Эстоніі, павет Вырумаа.

## Гісторыя

Вырускія гаворкі зьяўляюцца часткай паўднёваэстонскае мовы (дыялекту). Выруская мова — найбольш далёкая ад паўночнаэстонскага літаратурнага стандарту. Блізкія паўднёваэстонскія гаворкі тарту і мулґі зьяўляюцца бліжэйшымі да дыялектаў паўночнае Эстоніі.

На гаворках, блізкіх да вырускае мовы, да другое паловы 20 ст. размаўлялі ў ваколіцах Люцыну, Лейву (Латвія) і Краснагародзкага (Расея).

У канцы 19 стагодзьдзя паўднёваэстонскія гаворкі выйшлі з ужытку праз пранікненьне ў Эстонію правалібэральных ідэяў, згодна зь якімі ў краіне мае быць адзіная дзяржаўная нацыянальная мова. З 1980-ых гадоў ідзе актыўнае адраджэньне мовы, існуе вырускі інстытут.

## Пісьмовасьць
Выруская мова мае свой уласны літаратурны стандарт і альфабэт, які аналяґічны альфабэтам іншых шматлікіх прыбалтыйска-фінскіх моваў.

Выгляд вырускага альфабэту.

Літарай Qq паказваецца асаблівы гартанны гук, які не зьяўляецца ні галоснай, ні зычнай. Апостраф зьяўляецца паказчыкам памякчэньня папярэдняга зычнага гуку.

## Грамадзкае жыцьцё

Адраджэньне паўднёваэстонскіх гаворак і ў прыватнасьці вырускае літаратурнае мовы пачалося ў 1980-ых гадох.

Зараз вырускую мову ўжываюць у сваёй дзейнасьці шэраг паўднёваэстонскіх паэтаў, аўтараў і драматурґаў. Раз на два тыдні выдаецца ґазэта Uma Leht. Маюцца 26 школ, у якіх даступна вывучэньне мовы. Нягледзячы на даволі істотную грамадзкую падтрымку, выруская мова зараз зьяўляецца мовай, якая знаходзіцца пад патэнцыяльнай пагрозай выміраньня. Літаратурны паўночнаэстонскі стандарт мае большую папулярнасьць сярод жыхароў паўднёвае Эстоніі.

## Вонкавыя спасылкі

* Uma Leht — ґазэта на вырускай мове
* Võro-Eesti synaraamat — выруска-эстонскі слоўнік
* Ilma rahaldaq intõrnetimängoq — вырускамоўны гульнёвы партал
* Lastekas.ee,  — мультфільмы па-выруску
* Võro Instituut

## Крыніцы

Катэгорыя:Мовы Расеі
Катэгорыя:Фіна-вугорскія мовы
Крынкаўскі сельсавет

Назву **Кры́нкаўскі [[сельсавет]]** маюць:

* Крынкаўскі сельсавет — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Лёзьненскага раёну Віцебскай вобласьці
* Крынкаўскі сельсавет — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Бераставіцкага раёну Гарадзенскай вобласьці
* Крынкаўскі сельсавет — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Рэчыцкага раёну Гомельскай акругі
* Крынкаўскі сельсавет — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Старадароскага раёну Менскай вобласьці

## Глядзіце таксама
* Крынкаўскі раён
Крынкаўскі сельсавет (Старадароскі раён)

**Кры́нкаўскі сельсавет** — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Старадароскага раёну Менскай вобласьці. Адміністрацыйны цэнтар — вёска Крынка.

## Населеныя пункты
* 1 студзеня 1947 году — 9

## Літаратура
*  С. 408
*  С. 51

Катэгорыя:Былыя сельсаветы Старадароскага раёну
Аляксандар Цаўня

**Аляксандар Цаўня** (;  19 студзеня 1988 году, Дзьвінск, Латвійская ССР) — латвійскі футбаліст, паўабаронца. Выступаў за нацыянальную зборную Латвіі.

## Кар’ера
### «Сконта»
Аляксандар Цаўня зьяўляецца выхаванцам футбольных школаў «ДЮСШ Дзьвінск» і «Сконта». За моладзевы склад апошніх ён выступаў да канца 2005 году. У студзені 2006 году ён далучыўся да каманды першага латыскага дывізіёну «Алімп». У траўні таго ж году вярнуўся ў «Сконта», за які правёў 10 матчаў і забіў два галы ў другой палове чэмпіянату краіны. Ужо ў наступным сэзоне Цаўня стаў гульцом асноўнага складу клюбу. У студзені 2009 году Аляксандар быў арандаваны ангельскім клюбам «Ўотфард», які выступаў у чэмпіянаце футбольнай лігі. Па заканчэньні арэнды футбаліст вярнуўся ў «Сконта». Летам 2010 году футбаліст знаходзіўся на праглядзе ў ангельскім клюбе «Блэкпул», аднак «прыморцам» ён не падышоў.

### ЦСКА Масква
У студзені 2011 году Цаўня правёў перадсэзонны збор з маскоўскім ЦСКА, паводле выніках якога быў арандаваны на паўгоду з правам выкупу. Дэбют у ЦСКА адбыўся 17 лютага 2011 году ў матчы Лігі Эўропы супраць грэцкага клюбу ПАОК. 27 чэрвеня Аляксандар падпісаў афіцыйны кантракт з ЦСКА тэрмінам на пяць гадоў.

## Міжнародная кар’ера
У нацыянальную зборную Латвіі Цаўня ўпершыню быў выкліканы ў 2007 годзе. Дэбют адбыўся ў 2008 годзе.

## Дасягненьні
**«Сконта»**:
* Чэмпіён Латвіі: 2010

**ЦСКА**:
* Чэмпіён Расеі: 2013, 2014, 2016
* Уладальнік Кубка Расеі: 2011, 2013
* Уладальнік Супэркубка Расеі: 2013

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Профіль на афіцыйным сайце ЦСКА
* Профіль на сайце transfermarkt.de

Катэгорыя:Латвійскія футбалісты
Антон Шунін

**Антон Шу́нін** (;  27 студзеня 1987 году, Масква, СССР) — расейскі футбаліст, брамнік. Гулец нацыянальнай зборнай Расеі.

## Кар’ера
### Клюбная
Антон зьяўляецца выхаванцам футбольнага клюбу «Дынама» з Масквы. 21 красавіка 2007 году дэбютаваў у асноўным складзе «Дынама» ў матчы 6-га туру чэмпіянату Расеі супраць каманды «Хімкі», які скончыўся перамогай «Дынама» зь лікам 2:1.

### Міжнародная
22 жніўня 2007 году дэбютаваў у нацыянальнай зборнай Расеі ў таварыскім матчы супраць зборнай Польшчы, які скончыўся зь лікам 2:2.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* 
* Профіль на афіцыйным сайце «Дынама» Масква
* Профіль на сайце fcdin.com

Катэгорыя:Расейскія футбалісты
Гордан Шыльдэнфэльд

**Гордан Шыльдэнфэльд** (;  18 сакавіка 1985 году, Шыбэнік, СФРЮ) — былы харвацкі футбаліст, абаронца. Мае на сваім рахунку матчы ў складзе нацыянальнай зборнай Харватыі.

## Кар’ера
### Клюбная
Гордан зьяўляецца выхаванцам футбольнага клюбу «Шыбэнік». Ва ўзросьце 16 гадоў дэбютаваў у асноўным складзе каманды супраць «Каменю» зь Інграду. Правёў сэзон 2005—2006 гадоў у другой харвацкай лізе, здолеў вывесьці каманду ў першую лігу й дзякуючы сваім выступам атрымаў мноства прапановаў ад харвацкіх клюбаў. Абраў у выніку ў зімовым міжсэзоньні «Дынама» з Загрэбу, у складзе якога адгуляў сэзон 2007—2008 гадоў.

У 2008 годзе быў выкуплены турэцкім клюбам «Бэшыкташ», але летам быў аддадзены ў арэнду нямецкаму «Дуйсбургу». Праз год зноўку перайшоў на правах арэнды, але ўжо ў аўстрыйскі «Штурм». 8 чэрвеня 2010 году падпісаў трохгадовае пагадненьне аб выступе за клюб, сума ўгоды склала 400 тысячаў эўра. Паміж клюбамі было дасягнута пагадненьне, што ў выпадку датэрміновага разрыву кантракту 20% сумы пяройдуць да «Бэшыкташу». 7 ліпеня 2011 году ён падпісаў кантракт зь нямецкім клюбам «Айнтрахт», такім чынам, скасаваўшы пагадненьне са «Штурмам». Сума ўгоды склала мільён эўра.

10 ліпеня 2012 году склаў трохгадовы кантракт з маскоўскім «Дынама».

### Міжнародная
14 лістапада 2009 году дэбютаваў у складзе нацыянальнай зборнай Харватыі, выйшаўшы на 59-й хвіліне замест Дарыё Срны ў матчы супраць зборнай Ліхтэнштайну.

## Дасягненьні
**«Дынама» Загрэб**:
* Чэмпіён Харватыі: 2008, 2016
* Уладальнік Кубка Харватыі: 2008, 2016

**«Штурм»**:
* Чэмпіён Аўстрыі: 2011
* Уладальнік Кубка Аўстрыі: 2010

**«Панатынаікос»**:
* Уладальнік Кубка Грэцыі: 2014

## Асабістае жыцьцё
Ягоны бацька зьяўляецца аўстрыйцам паводле нацыянальнасьці, які ёсьць выхадцам са Славеніі.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Профіль на афіцыйным сайце «Дынама» Масква
* Профіль на сайце fussballdaten.de
* Статыстыка на сайце National Football Teams

Катэгорыя:Харвацкія футбалісты
Вераломная васьмёрка

«**Вераломная васьмёрка**» () — Джуліюс Бланк, Віктар Грыніч, Юджын Кляйнэр, Джэй Ласт, Гордан Мур, Робэрт Нойс, Шэлдан Робэртс і Жан Эрні — восем фізыкаў і інжынэраў Shockley Semiconductor Laboratory, якія звольніліся з-за канфлікту з Ўільямам Шоклі і стварылі ўласную кампанію, Fairchild Semiconductor. Шоклі назваў тое, што здарылася «здрадай» (). Хто першым вымавіў і хто ўвёў у абарот словазлучэньне «вераломная васьмёрка» — так і засталося невядомым.

У 1956 годзе Шоклі набраў каманду таленавітых маладых спэцыялістаў для распрацоўкі й запуску ў вытворчасьць новых паўправадніковых прыбораў. Нобэлеўскі ляўрэат па фізыцы, дасьведчаны дасьледчык і выкладчык не справіўся з кіраваньнем прадпрыемствам. Ён абраў, як аказалася пазьней, беспэрспэктыўную стратэгію й сваімі рукамі стварыў непамяркоўныя ўмовы для супрацоўнікаў. У сакавіку 1957 нязгодныя з дыктатам Шоклі пачалі перамовы аб стварэньні новай, *сваёй* кампаніі, а ў жніўні заключылі пагадненьне з Шэрманам Фэйрчайлдам. Фармальны разрыў адносінаў адбыўся 18 верасьня 1957 году. Заснаваная «васьмёркай» Fairchild Semiconductor неўзабаве вырасла ў найбуйнейшага вытворца паўправаднікоў, тэхналягічнага лідэра галіны. Fairchild 1960-х стала найважнейшым бізнэс-інкубатарам Крамянёвай даліны, прама ці ўскосна датычным да стварэньня дзясяткаў карпарацыяў — ад AMD да Zilog

## Крыніцы

Катэгорыя:Гісторыя тэхнікі
Лукамірскі сельсавет

**Лукамі́рскі сельсаве́т** — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Пружанскага раёну Берасьцейскай вобласьці. Адміністрацыйны цэнтар — вёска Лукомер.

## Гісторыя
12 кастрычніка 1940 году створаны ў складзе Пружанскага раёну Берасьцейскай вобласьці.

Сельсавет скасаваны, населеныя пункты перададзены Малецкаму сельсавету.

## Населеныя пункты
* 1 студзеня 1947 году — 8

## Літаратура
*  С. 576
*  С. 67

Катэгорыя:Былыя сельсаветы Пружанскага раёну
Катэгорыя:Сельсаветы, створаныя ў 1940 годзе
Сэту (мова)

**Мова сэ́ту**, **сэ́туская мова** (альбо **дыялект сэту**, **сэтускі дыялект**) — адна з паўднёваэстонскіх гаворак альбо дыялект вырускае мовы. Таксама можа лічыцца гаворкай эстонскае мовы альбо самастойнай мовай.

Распаўсюджаная сярод лякальнае фіна-вугорскае супольнасьці сэту, якая вельмі блізкая да эстонцаў. Носьбіты мовы пражываюць галоўным чынам у Пячорскім раёне (Пскоўская вобласьць, Расея) і на ўсходзе эстонскіх паветаў Пыльвамаа і Вырумаа. Гістарычна гэтая тэрыторыя мае назву Сэтумаа (у перакладзе з эстонскае «зямля сэту»).

Мова імкліва вымірае — з прыкладна 10 200 сэту родную мову ўжываюць толькі 5000.

## Параўнаньне
Ніжэй прыведзены артыкул 1 з Усеагульнае дэклярацыі правоў чалавека па-эстонску, паўднёваэстонску, сэтуску й беларуску. Звычайна гэты артыкул служыць ацэнкавым крытэрам параўнаньня блізкасьці моваў.

* **Па-эстонску**: «Kõik inimesed sünnivad vabadena ja võrdsetena oma väärikuselt ja õigustelt. Neile on antud mõistus ja südametunnistus ja nende suhtumist üksteisesse peab kandma vendluse vaim.»

* **Па-паўднёваэстонску** (**выруску**): «Kõik inemiseq sünnüseq avvo ja õiguisi poolõst ütesugumaidsis. Näile om annõt mudsu ja süämetunnistus ja nä piät ütstõõsõga vele muudu läbi käümä.»

* **Сэту**: «Kõik inemiseq sünnüseq avvo ja õiguisi poolõst ütesugumaidsist. Näile om annõt mudsu ja süämetun’stus ja nä piät ütstõõsõga vele muudu läbi kjauma.»

* **Па-беларуску**: «Усе людзі нараджаюцца вольнымі й роўнымі ў сваёй годнасьці і правох. Яны надзелены розумам і сумленьнем і павінныя ставіцца адзін да аднаго ў духу братэрства.»

## Спасылкі
* Setu keel (seto kiil')

Катэгорыя:Мовы Расеі
Катэгорыя:Фіна-вугорскія мовы
Сэту

Назва **сэ́ту** і іншыя аднакарэнныя зь ёй маюць некалькі значэньняў:

* Калі Вас цікавіць малы фіна-вугорскі народ сэту, гл. артыкул Сэту (этнас)
* Калі Вас цікавіць сэтускі дыялект паўднёваэстонскае мовы, на якім размаўляюць сэту, гл. артыкул Сэту (мова)
* Калі Вас цікавіць раён паўднёвага эстонска-расейскага памежжа, які зьяўляецца гістарычным рэґіёнам пражываньня сэту, гл. артыкул Сэтумаа.