Судэцкія немцы

**Судэцкія немцы**, або **судэтанемцы** (, ) — этнаграфічная група немцаў, якая да 1945 г. кампактна пражывала ў памежных рэгіёнах Чэхіі (Судэцкай вобласьці). Гэты тэрмін у 1920—1930-я гады таксама ўжываўся шэрагам палітыкаў як агульная назва ўсіх немцаў у межах Багеміі, Маравіі і Чэскай Сылезіі.

## Ад Аўстра-Вугоршчыны да Чэхаславаччыны. Фармаваньне нацыі

Ужо да XIX стагодзьдзя немцы складалі большасьць насельніцтва судэцкага рэгіёну (каля 90 %). Аднак пры падзеле Аўстра-Вугоршчыны ў 1918 г. паўночна-заходняя мяжа Чэхаславаччыны прайшла па традыцыйнай мяжы каралеўства Багемія (нягледзячы на паўстаньні і спробы абвяшчэньня чатырох нямецкіх адміністрацыяў у спрэчным рэгіёне), што адразу паставіла перад маладой рэспублікай «нямецкае пытаньне» (колькасьць судэцкіх немцаў дасягала да 1938 г. 3,3 млн чалавек). Адпаведныя тэрыторыі былі вядомыя як Судэцкая вобласьць ().

«Агульнага абазначэньня ўсіх немцаў на тэрыторыі ўсёй Чэхаславаччыны ніколі не існавала». Само паняцьце «судэцкія немцы» ўпершыню зьявілася ў 1902 г. (уведзена пісьменьнікам Францам Есэрам), але стала спарадычна выкарыстоўвацца для абазначэньня немцаў на тэрыторыі Багеміі і Маравіі ў 1920-я гг., а ў актыўны палітычны ўжытак уведзена толькі Генляйнам у 1933 г. Менавіта да міжваеннага пэрыяду адносіцца фармаваньне немцаў Чэхаславаччыны як асобай этнічнай суполкі (да 1918 г. немцы з Прагі ці Брно не атаясамлялі сябе зь нямецкім сельскім насельніцтвам Судэтаў).

У палітычнай сыстэме міжваеннай Чэхаславаччыны этнічна «чэхаславацкія» грамадзкія арганізацыі былі ў большасьці сваёй фармальна аддзелены ад «нямецкіх», і дзейнічала некалькі палітычных партыяў судэцкіх немцаў: сацыял-дэмакратычная, аграрная (ляндбунд), хрысьціянскіх сацыялістаў (клерыкалы). Менавіта ў Судэтах упершыню зьявілася арганізацыя з назвай «нацыянал-сацыялістычная рабочая партыя» (DNSAP), яе лідэр Рудольф Юнг падкрэсьліваў, што яна старэйшая за гітлераўскую НСДАП; увосень 1933 г. гэта партыя была забаронена. Адасоблена была і сыстэма адукацыі, захоўваўся гістарычны падзел Карлава ўнівэрсытэту на чэскае і нямецкае аддзяленьні. У парлямэнце Чэхаславаччыны немцы, як і іншыя нацыянальныя меншасьці, мелі права выступаць на роднай мове.

## Нацысцкі пэрыяд
Палітычна актыўная нацыянал-сэпаратысцкая Судэта-нямецкая партыя Конрада Генляйна, якая ўзьнікла ў 1935 г. на грунце Судэта-нямецкага айчыннага фронту і адразу ж перамагла на агульнадзяржаўных выбарах (апярэдзіўшы ўсе «чэхаславацкія» партыі), патрабавала спачатку аўтаноміі, а затым далучэньня Судэцкай вобласьці да Трэцяга райху. Неўзабаве пасьля аншлюсу Аўстрыі пад націскам Нямеччыны без удзелу Чэхаславаччыны было заключана чатырохбаковае Мюнхэнскае пагадненьне 1938 г., у выніку якога тэрыторыі судэцкіх немцаў — найбольш прамыслова разьвітыя і важныя ў тым ліку для ваеннай прамысловасьці раёны — апынуліся ў складзе Нямеччыны.

У Трэцім райху частка Судэцкай вобласьці ўтварыла асобнае райхсгаў Судэтэнлянд (), са сталіцай у Райхэнбэргу (Ліберацы). Імпэрскім камісарам, а затым штатгальтарам і гаўляйтарам НСДАП у Судэтах быў Генляйн. На гэтай тэрыторыі была выраблена вялікая колькасьць ваеннай тэхнікі. Некаторыя раёны былі далучаны да Баварыі і да Остмарка — былой Аўстрыі (райхсгаў Верхні Дунай і райхсгаў Ніжні Дунай).

## Дэпартацыя

Пасьля Другой сусьветнай вайны паводле дэкрэтаў Бэнеша судэцкія немцы (колькасьцю звыш 3 млн) і карпацкія немцы (каля 500 тыс.), якія пражывалі ў Славаччыне і на Закарпацкай Украіне, былі выгнаны з Чэхаславаччыны і пасяліліся ў розных раёнах Нямеччыны (пераважна — у Баварыі) і Аўстрыі (гэта суправаджалася шматлікімі ахвярамі сярод мірнага насельніцтва, «маршамі сьмерці» і да т.п.), а землі, якія былі вызвалены ад немцаў, былі заселены чэхамі.

## Пасьля 1945 году

У наш час у Нямеччыне й Аўстрыі існуюць арганізацыі выхадцаў з Судэцкай вобласьці: Судэта-нямецкае зямляцтва (Sudetendeutsche Landsmannschaft), якое створана на базе 4 аб’яднаньняў: Абшчыны Земляроба, Таварыства Зэлігера, Таварыства Ёганэса Матэзыюса — эвангельскія судэцкія немцы і Вітыка-бунда.

Да трох баварскіх этнічных групаў (бавараў, франконцаў і швабаў) далучыліся выгнаныя судэцкія немцы («чацьвёртае племя»), якія перасяліліся ў Баварыю галоўным чынам пасьля 1945 году. Баварыя падала ім абарону і падтрымку. У Загадзе ад 5 лістапада 1962 году гаворыцца: Урад Баварыі прызнае прыналежнасьць судэцкіх немцаў да карэннага баварскага насельніцтва. Поўны ўдзячнасьці да здабытай радзімы, «новыя баварцы» прыклалі шмат высілкаў да яе аднаўленьня пасьля Другой сусьветнай вайны.

У самой Чэхіі жыве 40 тысячаў чалавек, якія лічаць сябе немцамі. Праблема судэцкіх немцаў працягвае час ад часу ўсплываць у чэска-нямецкіх і чэска-аўстрыйскіх стасунках.

У Вугоршчыне групай навуковых дасьледнікаў і выкладчыкаў створана арганізацыя «Навуковы сход судэцкіх немцаў» (, , , ), якая ставіць мэтай прадставіць і захаваць культуру судэцкіх немцаў.

3 лістапада 2009 прэзыдэнтам Чэхіі Вацлавам Клаўсам быў падпісаны Лісабонскі дагавор, набыцьцё якім сілы фармальна дае права судэцкім немцам, якія падвергліся дэпартацыі, патрабаваць кампэнсацыі ад ураду Чэхіі.

## Вядомыя судэцкія немцы
* Ота Кітэль
* Курт Кніспэль
* Грэгар Ёган Мэндэль
* Фэрдынанд Поршэ
* Отфрыд Пройсьлер
* Оскар Шындлер
* Адальбэрт Штыфтэр
* Томаш Энгэ

## Глядзіце таксама
* Рассяленьне немцаў на ўсход
* Пангерманізм
* Судэцкі крызіс

## Крыніцы

## Літаратура
* *Кретинин С. В.* Судетские немцы: народ без родины. 1918—1945. Воронеж, 2000. ISBN 5-7455-1135-4

Катэгорыя:Нямецкая дыяспара
Катэгорыя:Народы Чэхіі
Немцы
Катэгорыя:Нацыянальныя меншасьці
Катэгорыя:Гісторыя Чэхаславаччыны
Катэгорыя:Дэпартаваныя народы