open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Скарб (манэтны)

**Манэтны скарб** — грашовая сума, выключаная з абарачэньня і схаваная ў патаемным месцы (часьцей за ўсё закапаная ў зямлі). У мінулым звычайны спосаб захаваньня грошай, якім карысталіся найчасьцей у неспакойныя часы.

Зьвесткі пра прыхаваньне грошай захоўваюцца ў крыніцах антычнага часу.

Манэтны скарб — адзін з найбольш распаўсюджаных фальклёрных сюжэтаў. Багата згадак пра скарбы маецца ў паданьнях і легендах.

У ВКЛ, паводле Статуту 1566 году знойдзены на сваёй зямлі манэтны скарб належаў таму хто яго знайшоў. Знойдзены скарб на чужой зямлі — дзяліўся пароўну паміж землеўласьнікам і тым хто яго знайшоў. Сьвядома знойдзены манэтны скарб належаў землеўласьніку. Скарб знойдзены на закладзенай зямлі належаў напалову таму, хто знайшоў, а другая палова дзялілася пароўну землеўласьнікам і тым хто ўзяў зямлю пад заклад.

Цяпер ўсе скарбы належаць дзяржаве, а таму хто яго знайшоў сплочваецца чвэрць ацэначнага кошту скарбу.

Манэтны скарб зьяўляецца гістарычным помнікам, які дае магчымасьць вызначыць склад грашовага абарачэньня, уяўленьне пра грашовыя вагавыя сыстэмы старажытных дзяржаваў. Дасьледваньне скарбу пачынаецца з вызначэньня яго ўтрыманьня і даты ўхаваньня, якая прымаецца за дату эмісіі самай малодшай манэты ў скарбе. Далейшыя навуковыя дасьледваньні праводзяцца нават не на адным знойдзеным манэтным скарбе, яны заснаваныя на навуковым вывучэньні і аналізе шматлікіх скарбаў у спалучэньні з тапаграфічнымі дадзенымі і пісьмовымі крыніцамі. Правільнае вывучэньне дазваляе ўзнавіць заканамернасьці і інтэнсіўнасьці грашовага абароту, узровень разьвіцьця і асноўныя кірункі эканамічнай, палітычнай і культурнай сувязі розных дзяржаваў.

На Беларусі выяўлена і апісана больш за 1100 манэтных скарбаў з антычных часоў да 20 стагодзьдя. Частка манэтных скарбаў захоўваецца ў Нацыянальным музэі гісторыі і культуры Беларусі, Менскім абласным краязнаўчым музэі, раённых музэях.

Першы навукова зарэгістраваны манэтны скарб на землях нашай дзяржавы — лічыцца Пінскі манэтны скарб 1804 году.

## Дадатковыя зьвесткі
Самым багатым манэтным скарбам у сьвеце лічыцца знойдзены ў 1714 годзе каля Мадэны (Італія) — 80 тысяч залатых манэт. Па колькасьці манэт (150 тысяч) самы багаты скарб знойдзены ў Брусэлі ў 1908 годзе.

На Беларусі самым багатым скарбам лічыцца Магілёскі скарб 1936 году — (476 дукатаў і двайных дукатаў 15—18 стагодзьдзяў, зь якіх да навукоўцаў патрапіла 466 манэт), схаваны ў 1790-я. Цяпер ён захоўваецца ў Эрмітажы.

## Літаратура
* 
* Валянцін Рабцэвіч. Нумізматыка Беларусі. — Мн.: Полымя, 1995.

Катэгорыя:Нумізматыка
Шылакарчма

**Шылакарчма́** () — горад у заходняй Летуве, недалёка ад мяжы з Расеяй і Курскай затокі. Колькасьць насельніцтва налічвае каля 21 тыс. чалавек. Горад зьяўляецца адміністрацыйным цэнтрам Шылакарчмянскага раёну Клайпедзкага павету. Шылакарчма адносіцца да этнаграфічнага рэгіёну Малая Летува.

## Гісторыя
Шылакарчма была заснаваная ў 1511 годзе на дарозе паміж Клайпедай і *Тыльзытам* (цяпер Савецк) на тэрыторыі *Ўсходняй Прусіі*. Сьпярша гэта было месца, дзе адпачывалі вандроўцы на дарозе паміж гэтымі гарадамі (адсюль і пайшла назва гораду). У 1550 годзе тут быў пабудаваны першы касьцёл, а паселішча пачало інтэнсіўна разьвівацца. З-за блізкасьці буйных гарадоў Шылакарчма не атрымлівала статус гораду да 1941 году. На працягу 500 гадоў горад быў славуты сваім рыбным гандлем.

У 1923 годзе разам з Клайпедай Шылакарчма адышла Летувіскай Рэспубліцы, але ў 1939 годзе дабравольна перададзена ў склад Нямеччыны. У часы Другой сусьветнай вайны тут разьмяшчаўся буйны лягер для ваеннапалонных.
Баранавічы Цэнтральныя

**Баранавічы Цэнтральныя** — чыгуначная станцыя ў Баранавічах на лініі Бэрлін—Масква. Адзін пасажырскі пэрон на два бакі. Дзейнічае мост для пераходу праз рэйкі.

## Даведка
* тэлефон даведкі: **+375 163 492177**
* з гарадскога тэлефону таксама: **151**

## Паслугі

### У будынку вакзалу
* касы
** міжгародная
** міжнародная
** прыгарадная
* даведка (у міжнароднай касе)
* заля-чакальня
* перагаворны пункт (тэлефон)
* кафэ
* аддзяленьне міліцыі

### Пробач з вакзалам
* мост для выхаду на пэрон і праз рэйкі ў горад
* туалет
* шапікі

## Гісторыя
Уведзеная ў эксплюатацыю ў лістападзе 1871 году невялікая станцыя Баранавічы, для рамонту і замены паравозаў на Александраўскай чыгунцы (*Александровской железной дороге*).

З заснаваньня станцыі распачалася гісторыя гораду Баранавіч.

Катэгорыя:Станцыі Беларускай чыгункі
Катэгорыя:Баранавічы
Галяктыка (неадназначнасьць)

**Галяктыка:**

* Галяктыка — зьвязанае ўтварэньне з сотняў мільярдаў зорак, памерам дзясяткі тысяч парсэк
* Галяктыка (пішацца з загалоўнай літары) або Млечны Шлях — імя ўласнае галяктыкі, у якой знаходзяцца Сонца і Зямля
* «Галяктыка» — расейская кампанія, якая распрацоўвае дзелавое ПЗ, а таксама створаная ёю аднайменная карпаратыўная інфармацыйная сыстэма кляса ERP.
* Рок-група «Галяктыка»
Радыёвыпраменьваньне

**Радыёвыпраме́ньваньне** (радыёхвалі, радыёчастасьці) — электрамагнітнае выпраменьваньне з даўжынямі хваляў 5 × 10−5 — 1010 мэтраў і частасьцямі, адпаведна, ад 6 × 1012Гц і да некалькіх гэрцаў. Радыёхвалі выкарыстоўваюцца пры перадачы зьвестак у радыёсетках.

## Дыяпазоны частасьцяў

## Глядзіце таксама
* Электрамагнітнае выпраменьваньне

## Крыніцы

Катэгорыя:Электрадынаміка
Катэгорыя:Электрамагнітныя зьявы
Катэгорыя:Электрамагнітнае выпраменьваньне
Катэгорыя:Радыётэхніка
*
Катэгорыя:Радыёаматарства
Мэтэаралёгія

**Мэтэаралё́гія** — навука пра будову і ўласьцівасьці зямной атмасфэры, а таксама фізычныя працэсы, якія ў ёй адбываюцца.

## Разьдзелы мэтэаралёгіі
* фізыка атмасфэры
* хімія атмасфэры
* дынамічная мэтэаралёгія
* сынаптычная мэтэаралёгія і кліматалёгія
* біялягічная мэтэаралёгія

## Асноўныя аб’екты дасьледаваньня
* склад атмасфэры
* будова атмасфэры
* цеплавы рэжым атмасфэры
* вільгацеабмен у атмасфэры
* агульная цыркуляцыя атмасфэры
* электрычныя палі
* аптычныя і акустычныя зьявы.

## Вывучае
* цыклёны
* антыцыклёны
* тэмпэратуру атмасфэры
* вільготнасьць
* хмарнасьць
* вятры

## Кароткая гісторыя мэтэаралёгіі ў Расеі і СССР
* канец XVII ст. (пры Пятры I) — пачаліся сталыя назіраньні за надвор’ем.
* 1715 г. — першы ў Расеі вадамерны пост, па загадзе Пятра I на Няве ў Петрапаўлаўскай крэпасьці.
* 30-я гады XVIII ст. — створаная сетка з 20 мэтэастанцый («Вялікая паўночная экспэдыцыя»).
* 1 красавіка 1849 г. — у Пецярбургу заснаваная «Галоўная фізычная абсэрваторыя» (ГФА). (Цяпер «Галоўная геафізычная абсэрваторыя» ім. А. І. Ваейкава (ГГО)).
** 1868—1895 — дырэктар Г. І. Вільд
** 1896…? — дырэктар М. А. Рыкачоў
** 1913—1916 — дырэктар Б. Б. Галіцын
* 70-я гады XIX ст. — масавае разьвіцьцё сеткі пунктаў гідралягічных назіраньняў на буйных рэках і азёрах.
* 1 студзеня 1872 г. — ГФА прыступіла да стварэньня штодзённых сынаптычных мапаў Эўропы і Сыбіры і да выпуску мэтэаралягічнага бюлетэня (дату прынята лічыць днём нараджэньня службы надвор’я ў Расеі).
* 21 чэрвеня 1921 г. — У. І. Ленін падпісаў дэкрэт «Аб арганізацыі мэтэаралягічнай службы ў РСФСР».
* жнівень 1929 г. — пастанова СНК СССР аб арганізацыі адзінай Гідрамэтэаралягічнай службы.
** стваральнік і кіраўнік — А. Ф. Вангенгейм, старшыня Гідрамэтэаралягічнага камітэту пры СНК СССР. (У 1934 годзе прысуджаны да 10 гадоў ВПЛ)
* 1 студзеня 1930 г. — пачало працу «Цэнтральнае бюро надвор’я».

## Глядзіце таксама
* Радыёвыпраменьваньне

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 

## Вонкавыя спасылкі
* Расейскі дзяржаўны гідрамэтэаралягічны ўнівэрсытэт (РДГМУ) 
* Гідрамэтэаралягічны навукова-даследчы цэнтар Расейскай Фэдэрацыі 
* Аддзяленьне мэтэаралёгіі і кліматалёгіі Маскоўскага цэнтра Расейскага геаграфічнага грамадзтва 
* Пахаладаньне 2006 
* Фронты 
* Як мэтэаролягі прадказваюць надвор’е
Андрэ Жыд

**Поль Гіём Андрэ́ Жыд** (; 22 лістапада 1869, Парыж — 19 лютага 1951, там сама) — францускі раманіст, эсэіст, прадстаўнік мадэрнізму, ляўрэат Нобэлеўскай прэміі ў галіне літаратуры (1947). Быў таксама заснавальнікам літаратурнага часопісу *Nouvelle Revue Française* і адным з заснавальнікаў знакамітага парыскага выдавецтва *[[Éditions Gallimard]]*.

## Біяграфія і раньняя творчасьць
Прыцягнуў увагу крытыкі складаньнем у рытмічнай прозе «Зямныя стравы» (, 1897), у якім прапаведавалася рамантычная ідэя «качэўніцтва». Мастацкая мова Жыда блізкая да мовы сымбалістаў. Жыд быў доўгі час «адшчапенцам» у сучаснай яму францускай культуры: ён быў адным зь вельмі нешматлікіх перакананых прапаведнікаў пратэстанцтва ў Францыі і разам з тым адным зь першых буйных францускіх пісьменьнікаў, у творчасьці якіх значную ролю граў матыў гомасэксуальнасьці, што выклікала грамадзкі скандал у 1924 годзе. Творчасьць Жыда зрабіла вялікі ўплыў на францускіх экзыстанцыялістаў, галоўным чынам Альбэра Камю і Жана-Паля Сартра.

У канцы 1920-х, пасьля неаднаразовых паездак у Афрыку, пісьменьнік выступіў з асуджэньнем каляніялізму.

## Андрэ Жыд і СССР
У сярэдзіне 1930-х гадоў, у становішчы захопу Эўропы фашызмам, А. Жыд захапіўся сацыялістычнай ідэяй, неаднаразова выступаў у падтрымку СССР і наведваў Зьвяз. Падчас апошняга прыезду (неўзабаве пасьля сьмерці Максіма Горкага ў 1936 годзе) Жыд расчараваўся ў савецкім ладзе. У канцы 1936 году выйшла яго яркая кніга «Вяртаньне з СССР» (), дзе крытыкуецца адсутнасьць волі думкі ў СССР, цьвёрды кантроль за літаратурай і грамадзкім жыцьцём, некаторыя страшныя рысы новага савецкага чалавеку; нараўне з гэтым у ёй нямала цёплых словаў па адрасе простых савецкіх людзей, захапленьні самаадданасьцю будоўляў і іншае. Утрыманьне кнігі Жыд дбайна хаваў аж да выхаду ў сьвет, і яна выклікала эфэкт разарваўшайся бомбы (падобным прэцэдэнтам было расчараваньне левага румынскага пісьменьніка Панаіта Істраці, які выступіў з крытыкай савецкай бюракратыі ў 1929 годзе). Імя пісьменьніка (пасьля афіцыйнага разбору кнігі ў «Праўдзе») патрапіла ў СССР пад забарону, асудзіла кнігу і частка левай інтэлігенцыі на Захадзе, якая безумоўна падтрымлівала Сталіна (у тым ліку, Рамэн Ралян і Ліён Фэйхтвангер).

Пасьля акупацыі Францыі нацыстамі Жыд пераехаў у Туніс (1942).

## Найбольш значныя творы
* Імараліст, 1902
* Сутарэньні Ватыкану, 1914
* Пастаральная сымфонія, 1919
* Фальшываманэтчыкі, 1925
* Тэзэй, 1946

Жыд славуты таксама сваім «Дыярыўшам», які ён складаў ад 1889 году.

## Прызнаньне
У 1947 годзе Швэдзкая акадэмія прысудзіла Жыду Нобэлеўскую прэмію «за глыбокія і мастацка значныя творы, у якіх чалавечыя праблемы прадстаўленыя з бясстрашным каханьнем да ісьціны і глыбокай псыхалягічнай праніклівасьцю».

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Парыжы
Катэгорыя:Францускія літаратары
Катэгорыя:Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі ў галіне літаратуры
Катэгорыя:Памерлі ў Парыжы
Кубак Беларусі па футболе 2008—2009 гадоў

**Кубак Беларусі па футболе ў сэзоне 2008—2009 гадоў** — беларускі футбольны турнір сярод прафэсійных беларускіх клюбаў, а таксама камандаў КФК. Уладальнікам кубка стаў наваполацкі «Нафтан».

## 1/64 фіналу

## 1/32 фіналу

## 1/16 фіналу

## 1/8 фіналу

## 1/4 фіналу

## 1/2 фіналу

## Фінал

## Вонкавыя спасылкі
* «1/32 финала. Долой субординацию» «Прессбол», 1 жніўня 2008
* «Ваш выход, маэстро!» «Прессбол», 4 верасьня 2008
* Мосты — Мадрид «Прессбол», 5 верасьня 2008
* Без двух «Динамо» и Могилева «Прессбол», 9 верасьня 2008
* 1/8 финала. Первые матчи. Чтоб мало не показалось «Прессбол», 30 кастрычніка 2008
* 1/8 финала. Ответные матчи. И снова Пудышев! «Прессбол», 4 лістапада 2008
* 1/8 финала. Ответные матчи. Кривец подкрался незаметно «Прессбол», 21 лістапада 2008
* Анонс. СтАРТ-хаус «Прессбол», 13 сакавіка 2009
* Полуфиналы. Первые матчи. Игра в жмурки «Прессбол», 10 красавіка 2009
* Финал. Нафтан — Шахтер. Оживляж «Прессбол», 10 красавіка 2009

Катэгорыя:Кубак Беларусі
Украінская Народная Партыя

* **[[Украінская Народная Партыя (1902)|Украінская Народная Партыя]]**&nbsp;— гістарычная палітычная партыя ва Ўкраіне, заснаваная Міколай Міхноўскім.
* **[[Украінская Народная Партыя (1999)|Украінская Народная Партыя]]**&nbsp;— сучасная палітычная партыя ва Ўкраіне
Клінт Істўуд

**Клінтан Істўуд-малодшы** (; нарадзіўся 31 траўня 1930 году) — амэрыканскі кінаактор і кінарэжысэр.

## Біяграфія
Істўуд нарадзіўся 31 траўня 1930 году ў Сан-Францыска.

У пэрыяд ад 1960-х да 1980-х Клінт Істўуд быў у ліку найболей буйных зорак Галівуду, ствараючы выяву нешматслоўнага героя баявікоў і вэстэрнаў. У цяперашні час Клінт Істўуд зьяўляецца аўтарытэтным рэжысэрам і валодае двума «Оскарамі» за найлепшую рэжысуру ў 1992 і 2004 гадах.

## Фільмаграфія

## Згадкі ў кінэматографе
У другой частцы трылёгіі «Назад у будучыню» герой карціны Марці Макфлай бачыць, як Біф у сваім хмарачосе ў прысутнасьці дзьвюх дзевак глядзіць фільм з Клінтам Істўудам, які падкладае пад адзежу мэталічную пласьціну, якая выканала ролю бронекамізэльцы. У трэцяй частцы карціны Марці пападае на Дзікі Захад узору 1885 году, і тамака завецца Клінтам Істўудам. Марці паўтарае трук Істўуда з бронекамізэлькай, які бачыў у кіно ў другой частцы. Пасьля таго, як Марці адправіўся ў будучыню, а паравоз, якім разганялі «Дэ Лорэан» зваліўся ў цясьніну (і «Клінта Істўуда» зьлічылі загінулым у гэтай цясьніне), гэтую цясьніну назвалі «Цясьніна Істўуд».

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* 
* ClintEastwood.net
* Яны ваявалі за Радзімы

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Сан-Францыска
Катэгорыя:Акторы ЗША
Катэгорыя:Кінарэжысэры ЗША
Катэгорыя:Кавалеры ордэна Ганаровага легіёну
Катэгорыя:Акторы вэстэрнаў
Кірыл Тамашэвіч

міні|250пкс|К. Ф. Тамашэвіч
**Кірыл Фаміч Тамашэвіч** (1852 — пасьля 1909) — дэпутат Дзяржаўнай думы Расейскай імпэрыі III скліканьня ад Магілёўскай губэрні. Уваходзіў у фракцыю нацыяналістаў.

Скончыў Горы-Горацкую земляробскую школу (зараз Беларуская сельскагаспадарчая акадэмія), служыў межаўшчыком, выкладчыкам арытмэтыкі і фізыкі, службоўцам у канцылярыі Магілёўскага губэрнатара.

Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1852 годзе
Катэгорыя:Дэпутаты Дзяржаўнай думы Расейскай імпэрыі
Аляксандар дэ Род

**Аляксандар дэ Род** (; 15 сакавіка 1591, Авіньён, Францыя — 5 лістапада 1660, Іспаган, Іран) — францускі манах-езуіт, у 17 стагодзьдзі праводзіў актыўную місіянэрскую дзейнасьць у Індакітаі. Аказаў вялікі ўплыў на распаўсюд хрысьціянства ў Віетнаме, стварыў віетнамскі альфабэт на аснове лацінкі.

## Біяграфія
Аляксандар нарадзіўся ў Авіньёне (Францыя) 15 сакавіка 1591 году, у 1612 годзе ўвайшоў у Таварыства Езуса й у 1619 годзе быў накіраваны ў якасьці місіянэра ў Індакітай.

Знаходзячыся больш 10 год у Ханоі, Дэ Род напісаў Катэхізіс на віетнамскай мове, стварыў віетнамскую пісьменнасьць на аснове лацінскага альфабэту, якая выкарыстоўваецца па сёньняшні дзень. У сваім дакладзе Аляксандар казаў, што пры ім прынялі хрысьціянства больш 6 000 мясцовых жыхароў.

У 1630 годзе Аляксандар дэ Род быў высланы з Віетнама й правёў наступныя 10 год у Макао. Пазьней ён яшчэ раз вяртаўся ў Індакітай, дзе правёў яшчэ 6 гадоў, прыгаворваўся да сьмяротнага пакараньня, якое пазьней было заменена на сасланьне.

У 1649 годзе Дэ Род вярнуўся Ў Рым, дзе зьвяртаўся з просьбамі аб павелічэньні фінансаваньня каталіцкіх місій у Індакітаі. Пазьней яго накіравалі ў Пэрсію, дзе Аляксандар дэ Род памёр у 1660 годзе.

## Вонкавыя спасылкі

* Артыкул у каталіцкай энцыкляпэдыі аб Аляксандры Дэ Родзе

Катэгорыя:Нарадзіліся 15 сакавіка
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1591 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Авіньёне
Катэгорыя:Місіянэры
Катэгорыя:Езуіты
Катэгорыя:Памерлі 5 лістапада
Катэгорыя:Памерлі ў 1660 годзе
Катэгорыя:Памерлі ў Іспагане
Liberum veto

**«Во́льнае ве́та»** () — прынцып парлямэнцкага ладу ў Рэчы Паспалітай, які дазваляў любому дэпутату сойма спыніць абмеркаваньне пытаньня ў сойме і працу сойма наогул, выступіўшы супраць.

Вытокам гэтага прынцыпу стала традыцыя аднадушнага прыняцьця рашэньняў у сойме, дзе кожны шляхціч прадстаўляў свой павет, быў абраны мясцовым соймікам і нёс перад ім адказнасьць за ўсе рашэньні сойма, а таксама канфэдэратыўнага характару самой польска-літоўскай дзяржавы. Рашэньне, прынятае большасьцю супраць жаданьня меншасьці (нават калі гэта быў толькі адзін соймік) лічылі парушэньнем прынцыпу палітычнай роўнасьці. Акрамя таго, для абгрунтаваньня паказанага прынцыпу спасылаліся на закон Nihil novi (так званая Радамская канстытуцыя), які забараняў каралям прымаць новыя законы бяз згоды шляхты.

Звычайна лічыцца, што ўпершыню гэтым правам скарыстаўся і спыніў працу сойма прадстаўнік Трокаў Уладзіслаў Сіцыньскі ў 1652 г. Але гэтае меркаваньне хібна ў рэчаіснасьці, ён толькі наклаў вета на працяг дэбатаў у сойме па-за ўсталяваным законам тэрмінам. Толькі ў 1669 годзе ў Кракаве праца сойма была датэрмінова спыненая на падставе liberum veto, накладзенага прадстаўніком Кіева Адамам Алізарам.

У першай палове XVIII стагодзьдзя, гэтая практыка становіцца ўсё больш і больш звычайнай для сэсій сойма, якія спыняліся ў адпаведнасьці з liberum veto. Суседзі Рэчы Паспалітай: Расея і Прусія зьлічылі гэта зручнай прыладай паслабленьня Польшчы.

Пасьля 1764 г. liberum veto практычна не ўжывалася: прынцып аднадушнасьці не перашкаджаў працы канфэдэратыўных соймаў. Дэпутаты ў пачатку сэсіі фармавалі «канфэдэрацыю» (), каб прадухіліць яе прыпынак працы сойма ў адпаведнасьці з liberum veto.

Liberum veto было скасавана 3 траўня 1791 году; Канстытуцыя (прынятая канфэдэратыўным Чатырохгадовым соймам) усталявала прынцып большасьці.

Дасягненьні той канстытуцыі, аднак – закліканай стаць першай сучаснай кадыфікаванай канстытуцыяй Эўропы – былі ануляваныя іншым, канфэдэратыўным соймам, сабраным у Гародні ў 1793 г. Гэты сойм, пад прымусам Расеі і Прусіі, ратыфікаваў перадапошні, Другі падзел Рэчы Паспалітай.

Катэгорыя:Рэч Паспалітая
Катэгорыя:Канстытуцыйнае права
Казьма Мінін (газэта)

«**Казьма Мінін**» () — расейская дарэвалюцыйная газэта літаратурна-палітычнага зьместу, друкаваны орган Ніжагародзкага аддзяленьня георгіеўска-маркаўскага Зьвязу расейскага народу. Выступала супраць лібэральнай ідэалёгіі, жыдоўства, рэвалюцыянэраў. Выходзіла з 1909 па 1917 гады два разы на тыдзень.

Рэдактары: 
* В. І. Кісялёў, 
* Г. Р. Васільеў.

## Літаратура
* Козьма Минин [Нижний Новгород, 1909—1917] // Русская периодическая печать (1895 — октябрь 1917): Справочник. — М.: Гос. изд-во полит. лит., 1957. — С. 173. 
* «Козьма Минин» // Святая Русь. Энциклопедия Русского Народа. Русский патриотизм. Гл. ред., сост. О. А. Платонов, сост. А. Д. Степанов. — М.: 2003

Катэгорыя:Расейскія газэты
Браты Маркс

**Браты Маркс** (*Marx Brothers*) — папулярны ў ЗША камэдыйны квінтэт, які спэцыялізаваўся на «камэдыі абсурду» — боек, аплявух, флірту і «кіданьні тартоў».

Каманда складалася з 
* Чыка (Леанард, 1887—1961), 
* Харпа (Адольф/Артур, 1888—1964),
* Граўча (Юліюс Генры, 1890—1977), 
* Гама (Мільтан, 1892—1977), 
* Зэпа (Гербэрт, 1901—1979).

Яны гулялі ў вадэвілях і тэатральных пастаноўках, але сусьветную вядомасьць здабылі дзякуючы кінэматографу.

Іх ставяць у адзін шэраг з такімі зоркамі нямых камэдый як Чарлі Чаплін і Бастэр Кітан. Сыны габрэйскіх уцекачоў.

## Крыніцы

* 

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Нью-Ёрку
Катэгорыя:Акторы ЗША
Катэгорыя:Кінарэжысэры ЗША
Катэгорыя:Акторы нямога кіно
Мэйнстрым

**Мэ́йнстрым** ( — асноўная плынь) — пераважны кірунак у якой-небудзь галіне (навуковай, культурнай і інш.) для адпаведнага пэрыяду часу. Часта выкарыстоўваецца для азначэньня якіх-небудзь «афіцыйных», массавых тэндэнцыяў у культуры, мастацтве дзеля кантрасту з альтэрнатывай, андэграўндам, нямасавым, элітарным кірункам.

У прымяненьні да масавай культуры аналягічны тэрмін MOR («middle of the road», «сярэдзіна дарогі») выкарыстоўваецца для азначэньня найбольш папулярнай на радыёстанцыях і камэрцыйна прыбыльнай плыні ў папулярнай музыцы, у межах якой могуць зьмешвацца элемэнты набольш папулярных на дадзены момант стыляў. Панятак узьнік у ЗША ў 40-х гадох XX стагодзьдзя. Найбольш моцны ўплыў на музычны мэйнстрым аказваюць ЗША, Вялікабрытанія, Нямеччына й краіны Скандынавіі.

Катэгорыя:Культура
Ірыс (астэроід)

**7 Ірыс** (**Iris**) — астэроід дыямэтрам 203 км.

Альбэда 0,21(белы=1). Вялікая паўвось 2,385 а. а. Арбітальны эксцэнтрысытэт 0,231. Абсалютная зорная велічыня 5,51. Сыдэрычны пэрыяд 3,7 гадоў. Нахіл арбіты да экліптыкі 5°31‘. Аргумэнт пэрыцэнтра 145°11‘. Даўгата ўзыходзячага вузла 259,55‘. Сярэдняя анамалія 313,9°.

## Глядзіце таксама
* Сьпіс астэроідаў (1—100)

## Вонкавыя спасылкі
* Арбіта астэроіда ў сонечнай сыстэме (Near-Earth Object Program).

Катэгорыя:Астэроіды
Радзівілішкі

**Радзівілі́шкі** () — места ў Летуве, каля ракі Бержы. Адміністрацыйны цэнтар Радзівілішкаўскага раёну Шавельскага павету. Насельніцтва на 2023 год — 15 112 чалавек.

Радзівілішкі — даўняе мястэчка гістарычнай Жамойці, якое ўлады Летувы абвясьцілі часткай афіцыйнага летувіскага этнаграфічнага рэгіёну «Аўкштайція».

## Назва

Паводле францускага лінгвіста-германіста Раймонда Шмітляйна, які на падставе шматгадовых дасьледаваньняў прыйшоў да высноваў пра германскае паходжаньне літоўскіх уласных імёнаў, імя Радзівіл цалкам адпавядае засьведчанаму ў гістарычных крыніцах старажытнаму германскаму імя Ratwilius.

Яшчэ этнограф і мовазнаўца Яўхім Карскі зьвяртаў увагу на тое, што ў латыскай Курляндыі, «*большасьць [[Беларуская мова|беларускіх]] населеных месцаў заканчваюцца на -ішкі*», пазьней у рэчышчы палітыкі летувізацыі падобныя тапонімы на -ішкі азначылі як «гістарычна балтыйскія» і нават «тыпова летувіскія». Тым часам менскі дасьледнік Алёхна Дайліда зазначае, што «*ва [[Усходнегерманскія мовы|ўсходнегерманскіх мовах]] быў пашыраны суфікс -isk-: такім парадкам, так менаваная „лінія Сафарэвіча“ (мяжа перавагі паселішчаў з назовамі на -ішкі ў Панямоньні) не абавязкова зьнітаваная з балтамі*».

## Гісторыя
У 1584 годзе гэтае паселішча заснаваў Крыштап Мікалай Радзівіл «Пярун». Радзівілы, якія валодалі паселішчам з 1529 да 1764 году. У 1687 годзе вялікі князь Ян Сабескі надаў мястэчку права мець свой кірмаш. Радзівілішкі некалькі разоў руйнаваліся войскамі Маскоўскай дзяржавы, а таксама цярпелі ад іншых заваёўнікаў. Па чуме 1708—1710 гадоў у мястэчку зусім не засталося жыхароў.

У выніку трэцяга падзел Рэчы Паспалітай (1795 год) Радзівілішкі апынуліся ў складзе Расейскай імпэрыі. У 1870 годзе праз паселішча прайшла чыгунка Ліепая — Ромны, а ў 1873 годзе — Радзівілішкі — Дзьвінск, па чым мястэчка пачалі хутка разьвівацца.

У 1919 годзе Радзівілішкі трапілі ў склад Летувіскай Рэспублікі, дзе ў 1923 годзе атрымалі статус места.

## Крыніцы

Катэгорыя:Гарады Летувы
1260-я

**1260-я**

Стагодзьдзі: XII стагодзьдзе - XIII стагодзьдзе - XIV стагодзьдзе

Дзесяцігодзьдзі: 
1210-я
1220-я
1230-я
1240-я
1250-я
**1260-я**
1270-я
1280-я
1290-я
1300-я
1310-я


Гады: 
1260, 1261, 1262, 1263, 1264, 1265, 1266, 1267, 1268, 1269

----

## Асноўныя падзеі
*

Катэгорыя:1260-я
Дукат

**Дука́т** ( — герцагства) — агульнаэўрапейская назва залатой манэты.

Першыя дукаты выбіла Вэнэцыя ў 1284. Пасьля выбіваліся на землях Вугоршчыне, Чэхіі, Нямеччыны. У Польшчы дукат першы раз выбілі ў 1320 годзе.

На землях ВКЛ вядомыя ў 14-16 стагодзьдзях вядомыя дукаты Вугоршчыны. Адзіны вядомы навукоўцам «вугорскі дукат» 15 стагодзьдзя знойдзены на Замкавай гары ў Крычаве. Напрыканцы 16 — 18 стагодзьдзя сустракаюцца дукаты Паўночных Нідэрляндаў (Лабанчык) і Нямеччыны.

У ВКЛ дукаты выбіваліся на віленскай мынцы ў 1547—1550 (3,57 г.), 1553, 1554, 1560, 1561, 1563—1567, 1569, 1571, 1586, 1590, 1591, 1665, 1666 гадох (3,5г). Усе літоўскія дукаты мелі 980 пробу золата.

У летапісах сустракаецца назва дуката — «злоты», «залаты», «чырвоны ў злоце», «залаты ў золаце».

Акрамя дукатаў у золаце выбіваліся літоўскія паўдукаты (1664, 1665) і тры дукаты (1615), паўпартугалы (5 дукатаў) і партугалы (10 дукатаў).

Іх часта выкарыстоўвалі ў якасці ўпрыгожванняў у выглядзе манеты з бантам.

Катэгорыя:Нумізматыка
Катэгорыя:Манэты Вялікага Княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай
Сцэнарыст

**Сцэнары́ст** — аўтар сцэнару для кінафільму або тэлесэрыялу, кампутарнай гульні.

Часта рэжысэр-пастаноўшчык фільма зьяўляецца аўтарам або суаўтарам сцэнару фільму, што здымаецца.
Прадусар

**Прадусар** () — чалавек у індустрыі забавак, які рэгулюе (або дапамагае рэгуляваць) фінансавыя, адміністрацыйныя, тэхналягічныя або юрыдычныя аспэкты, а таксама рэгулюе рэпэртуарную палітыку пры выкананьні якога-небудзь праекту ў вобласьці культуры.

## Прафэсіі
* **[[Кінапрадусар]]** або тэлевізійны прадусар:
** Асацыяваны прадусар — выконвае абмежаваныя прадусарскія функцыі пад кіраўніцтвам прадусара;
** Каардынуючы прадусар — каардынуе працу некалькіх прадусараў;
** Супрадусар — выконвае функцыі прадусара разам з астатнімі супрадусарамі ў камандзе;
** Выканаўчы прадусар — кантралюе працу іншых прадусараў; часам ініцыюе вытворчасьць, але звычайна кантралюе творчыя і дзелавыя аспэкты вытворчасьці (пакідаючы вядомую меру творчасьці за рэжысэрам);
** Лінейны прадусар — кіруе працай пэрсаналу, рэгулюе тэхналягічныя пытаньні, бюджэт, графік прац і не ўмешваецца ў творчы працэс;
** Генэральны прадусар — інспэктуе (звычайна пад кіраўніцтвам выканаўчага прадусара) працу іншых прадусараў.
* **[[Тэатральны прадусар]]**
* **[[Музычны прадусар]]** (існуе таксама прадусар запісу або саўндтрэку («sound producer»)
* **[[Прадусар гульні]]** (у індустрыі кампутарных гульняў)
* **[[Прадусар вэб-сайта]]** — кантралюе кіраваньне сайтам

## Іншае
* ''Прадусары'' (фільм, 1967)
* ''Прадусары'' (фільм, 2005)
* ''Прадусары'' (тэлесэрыял)

## Глядзіце таксама

* Антрэпрэнэр
Прадпрымальнік

**Прадпрыма́льнік** — асоба, якая прымае на сябе рызыку заснаваньня новага прадпрыемства.

## У мастацтве
У мастацтве прадпрымальнік бывае мэнэджарам у некаторых відах мастацтваў, гаспадарам прыватнага відовішчнага прадпрыемства (тэатра, цырка і інш.) — антрэпрызы. За мяжой такіх прадпрымальнікаў называюць: *мэнэджар* (у Ангельшчыне), *імпрэсарыё* (у Італіі) *прадусарам* (у ЗША). Антрэпрэнэры зьявіліся з моманту ўзьнікненьня прафэсійных труп. Вядомы кантракт, заключаны францускім антрэпрэнэрам Л’Эпэраньерам з акторкай М. Фэрэ яшчэ ў 1545 годзе.

## Крыніцы
Кінарэжысэр

**Кінарэжысэр** — адна з асноўных прафэсій у мастацтве кіно, кіравальны ўдзельнік працэсу стварэньня фільма, які адказвае за мастацкую і сцэнічную складнікі карціны.

У тыповым выпадку ў абавязкі рэжысэра ўваходзіць:
* азначэньне агульнага мастацкага стылю фільма;
* рэалізацыя сцэнара;
* кіраўніцтва акторамі, як з пункта гледжаньня мізансцэны, так і з пункта гледжаньня манэры гульні і іншых выразных сродкаў;
* кіраўніцтва працай апэратара;
* кіраўніцтва мантажом фільма.

## Глядзіце таксама
* Рэжысэр
* Тэатральны рэжысэр
* Сьпіс кінарэжысэраў
** Сьпіс кінарэжысэраў Беларусі
** Сьпіс кінарэжысэраў СССР

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Прафэсіі
Катэгорыя:Кінапрафэсіі
Рэжысэр

**Рэжысэр** (, ад  — кірую) — пастаноўшчык спэктакля, кінафільму, эстрадна-канцэртнай праграмы, тэлевізійных і радыёпраграм, цыркавога прадстаўленьня, опэры.

## Глядзіце таксама
* Рэжысэрскае мастацтва
* Сьпіс кінарэжысэраў
* Сьпіс кінарэжысэраў Беларусі
* Тэатральны рэжысэр
* Сьпіс тэатральных рэжысэраў
* Кінарэжысэр

## Крыніцы


Катэгорыя:Прафэсіі
Катэгорыя:Тэатральная тэрміналёгія
Нярынга

**Няры́нга** () — горад у заходняй Летуве. Горад разьмяшчаецца на Курскай пярэсьпе на беразе Балтыйскага мора. Зьяўляецца адміністрацыйным цэнтрам Нярынскага гарадзкога раёну. Нярынга складаецца з чатырох рыбацкіх вёсак (Юадкрантэ, Прэілі, Первалкі і Ніды), якія ў нашы часы сталі турыстычнымі аб’ектамі. Вёскі былі аб’яднаныя ў адзін горад у 1961 годзе. Нярынга расьцягнулася ўздоўж марскога берага на 50 км. Паромнымі пераправамі Нярынга злучаецца з Клайпедай. Горад належыць да этнаграфічнага рэгіёну Малая Летува.

## Гісторыя
Першыя згадкі аб паселішчы Ніда (*Нідэн*) зьявіліся ў хроніках Тэўтонскага ордэна ў 1429 годзе. Разам з Клайпедай практычна ўсю сваю гісторыю гэта тэрыторыя знаходзілася ў складзе Прусіі, але ў 1920 годзе, пасьля летувіскай правакацыі ў Клайпедзе была анэксаваная Летувой.

У 1939 годзе Курская пярэспа, разам з Клайпедай была перададзена Нямеччыне, але пасьля Другой сусьветнай вайны трапіла ў склад Летувіскай ССР. У 1961 годзе чатыры вёскі на летувіскай частцы Курскай пярэспы былі аб’яднаныя ў горад Нярынга.

У 2000 годзе Курская пярэспа была ўключана ў Сьпіс сусьветнай спадчыны ЮНЭСКО як адзін з самых прыгожых куткоў Эўропы.

Катэгорыя:Гарады Летувы
Сьпіс рэнэсансных збудаваньняў Вялікага Княства Літоўскага

**Сьпіс рэнэсансных збудаваньняў Вялікага Княства Літоўскага** — пералік рэнэсансных збудаваньняў Вялікага Княства Літоўскага паводле месцаў іх разьмяшчэньня ў альфабэтным парадку.

## В
; Вялёна
* Касьцёл Унебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі — помнік эпохі рэнэсансу з рысамі готыкі

; Вільня
* Горні і Дольны вялікакняскія замкі
* Касьцёл Сьвятых Францішка і Бэрнарда і кляштар бэрнардынаў — паўднёва-ўсходняя нарожная вежа касьцёла лічыцца выбітным помнікам рэнэсансу
* Касьцёл Сьвятых Станіслава і Уладзіслава — на пэўным этапе быў перабудаваны ў стылі рэнэсанс.
* Касьцёл Сьвятых Ганны і Барбары на Дольнім замку

## Г
; Гнезна
* Касьцёл Сьвятога Міхала

; Горадня
* Стары замак — у стылі рэнэсанс быў перабудаваны ў час Стэфана Баторыя

## К
; Кейданы
* Касьцёл Сьвятога Юрыя — мае выразныя рысы готыкі

; Коўна
* Касьцёл Найсьвяцейшай Тройцы — таксама мае рысы готыкі, як і барока

; Крэтынга
* Касьцёл Зьвеставаньня Найсьвяцейшай Панны Марыі — помнік эпохі рэнэсансу з рысамі готыкі

## М
; Менск
* Царква Сьвятога Духа — барочны-рэнэсансны храм з моцнымі рысамі готыкі, не захаваўся

; Мерач
* Касьцёл Унебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі — мае рысы готыкі

; Мір
* Замак-кастэль — выбітны помнік абарончай гатычнай архітэктуры ВКЛ, унесены ў Сьпіс Сусьветнай спадчыны. Першапачаткова замак меў рысы рэнэсансу, затым набыў рысы барока
* Касьцёл Сьвятога Мікалая — мае рысы готыкі

; Мядзел
* Вялікакняскі замак — меў рысы рэнэсансу пасьля перабудовы замка Бонай Сфорца

## Р
; Рыконты 
* Касьцёл Найсьвяцейшай Тройцы — помнік эпохі рэнэсансу з рысамі готыкі

; Скарулі
* Касьцёл Сьвятой Ганны — помнік эпохі рэнэсансу з рысамі готыкі.

; Сынковічы
* Царква Сьвятога Міхаіла

## Ц
; Цытавяны
* Касьцёл Найсьвяцейшай Панны Марыі — мае гатычныя рысы


Катэгорыя:Культурныя сьпісы
Катэгорыя:Сьпісы месцаў
Актор

[міні|Літаратурная вечарына. Зьлева направа: [Сакрат Яновіч, В. Семян (актор), Ян Чыквін. Польшча, Варшава, 1994 год.]]
**Актор** (,  — выканавец; ж. род **акторка**) — выканавец роляў у драматычных спэктаклях і кіно, радзей у опэрных, балетных, эстрадных і цыркавых прадстаўленьнях.
  
Акторскае мастацтва бесьперапынна эвалюцыянавала. Да пачатку XX стагодзьдзя ў акторскай гульні пераважалі шаблённасьць характараў і тыпажоў. Рэвалюцыю ў акторскім майстэрстве зьдзейсьніў заснавальнік МХАТу Станіслаўскі. Ён заклікаў актораў адчуваць, што адчувае герой, літаральна «залазіць у яго шкуру». Унутраны сьвет герояў стаў мець большае значэньне, чым дэкарацыі тэатру і строй гарнітураў.
 
Аснову акторскай творчасьці складае прынцып пераўвасабленьня. Існуюць паняцьці вонкавага і ўнутранага пераўвасабленьня, якія, аднак, могуць быць падзеленыя толькі ўмоўна. Па істоце, гэта два бакі складанага творчага працэсу, зьмешчаныя паміж сабой у цеснай узаемасувязі. Падчас пераўвасабленьняў дзеяньне, думка і пачуцьцё знаходзяцца ў непарыўным адзінстве. Актор зьвяртаецца да дапамогі грыма, гарнітуры (у некаторых выглядах тэатру — да дапамогі маскі), выпрацоўвае інтанацыі, жэсты, хаду, міміку, якія перадаюць з той або іншай ступеньню жыцьцёвай пэўнасьці або тэатральнай умоўнасьці зьнешнасьць і манеру паводзін адлюстроўванага ім асобы. Але сапраўднае пераўвасабленьне складаецца ня толькі ў тым, каб перадаць на сцэне вонкавае аблічча пэрсанажа: актор расчыняе духоўны сьвет свайго героя, паказвае яго характар, выяўляе яго думкі і перажываньні.

## Глядзіце таксама
* Акторскае мастацтва
* Амплюа
* Вандроўныя акторы
* Сыстэма Станіслаўскага
* Сэ́ю (японскія акторы агучкі)
* Тэатар
* Травэсьці (акторкі, якія граюць дзіцячыя ролі)
* Кінэматограф
* Рэжысэр
* Кінарэжысэр

## Вонкавыя спасылкі
* Сцэнічнае мастацтва і навыкі акторскага майстэрства
* Прафэсійны партал актораў

Катэгорыя:Вольныя прафэсіі
Катэгорыя:Кінапрафэсіі

Катэгорыя:Тэатральная тэрміналёгія
Амплюа

**Амплюа́** () — вызначаны род роляў, якія адпавядаюць вонкавым і ўнутраным зьвесткам актора.

Падзел актораў па амплюа выцякаў першым чынам з падзелу драматычных твораў на два асноўных выгляду: трагедыю і камэдыю; кожны зь іх патрабаваў ад актора адмысловых дадзеных і адмысловага стылю гульні.
Таму яшчэ ў старажытнай Грэцыі існавала падзел актораў на трагікаў і комікаў, пры чым, у залежнасьці ад характару выкананай ролі, трагікі падпадзяляліся на:
* першых (протаганіст)
* другіх (дэўтэраганіст)
* трэціх (трытаганіст)
Ілжыва-клясычны тэатар ведаў наступную, якая зрабілася для эўрапейскага тэатра традыцыйнай, клясыфікацыю роляў:
* героі і гераіні
* палюбоўнікі і палюбоўніцы
* першыя палюбоўнікі (*jeunes premiers*)
* каралі
* тыраны
* бацькі
* напярсьнікі і напярсьніцы
* лакеі
* субрэткі
* інжэню (*ingénues)
* пэтымэтры (*petit-maitres'')
* прасьцякі
* злыдні

Паколькі ілжыва-клясычная драматургія цікавілася пераважна душэўнай калізіяй галоўных дзейных асобаў (герояў, палюбоўнікаў), то другарадныя пэрсанажы былі надзвычай схематычныя і стэрэатыпныя. Рэалістычная драматургія запатрабавала большай індывідуалізацыі другарадных пэрсанажаў; з прычыны гэтага, нягледзячы на наступную дыфэрэнцыяцыю амплюа, прынцып трафарэтнага дзяленьня пачынае паступова губляць свой сэнс і значэньне.

Катэгорыя:Тэатар
Катэгорыя:Тэатральная тэрміналёгія
Манархія

**Мана́рхія** ( — «адзінаўладзьдзе») — 1) форма кіраваньня, пры якой вярхоўная дзяржаўная ўлада прыналежыць адной асобе — манарху (каралю, цару, імпэратару, герцагу, эрцгерцагу, султану, эміру…) і звычайна перадаецца па спадчыне.

**Манархія** — 2) гэта форма дзяржаўнага кіраваньня, у якой крыніцай улады зьяўляецца Бог (самадзяржаўе) або сам носьбіт дзяржаўнай улады (самаўладзтва), а падставай улады служаць яе маральны аўтарытэт у грамадзтве і традыцыя, у сілу чаго ўлада спадчынная і неадрыньваная. (Таксама манархія, адна з найстаражытных формаў кіраваньня.)

## Выгляды манархій
* Абсалютная манархія — манархія, якая прадугледжвае амаль неабмежаваную ўладу манарха. Пры абсалютнай манархіі ўрад або іншыя органы ўлады адказныя толькі перад манархам як главой дзяржавы, а парлямэнт у шэрагу выпадкаў наогул адсутнічае або зьяўляецца толькі дарадчым органам пры манарху (цару, каралю і інш.).
* Канстытуцыйная манархія — манархія, пры якой улада манарха абмежаваная канстытуцыяй. Пры канстытуцыйнай манархіі рэальная заканадаўчая ўлада прыналежыць парлямэнту, а выканаўчая — ураду. Канстытуцыйная манархія існуе ў двух формах: дуалістычная манархія і парлямэнтарная манархія.
** Дуалістычная манархія ( — дваісты) — канстытуцыйная манархія, у якой улада манарха абмежаваная канстытуцыяй, але манарх фармальна і фактычна захоўвае шырокую ўладу.
** Парлямэнтарная манархія — канстытуцыйная манархія, у якой манарх выконвае свае функцыі чыста намінальна. Пры парлямэнтарнай манархіі ўрад адказна перад парлямэнтам, якому прыналежыць фармальнае вяршэнства сярод іншых органаў дзяржавы.
* Тэакратычная манархія — манархія, пры якой палітычная ўлада прыналежыць главе царквы або рэлігійнаму лідэру.

## Манархічныя дзяржавы сучаснасьці
У сьпісах прадстаўленыя манархіі на 30 траўня 2008 году. Асобным сьпісам прадстаўленыя дамініёны — манархіі — былыя ангельскія калёніі, у якіх галавой дзяржавы зьяўляецца каралева (кароль) Вялікабрытаніі.

### [[Эўропа]]

* Андора
* Бэльгія
* Ватыкан (выбарная тэакратычная абсалютная)
* Вялікабрытанія
* Гішпанія
* Данія
* Ліхтэнштайн
* Люксэмбург
* Манака
* Нідэрлянды
* Нарвэгія
* Швэцыя

### [[Азія]]

* Аман
* Бахрэйн
* Брунэй
* Бутан
* Аб’яднаныя Арабскія Эміраты (фэдэрацыя манархій)
* Камбоджа
* Катар
* Кувэйт
* Малайзія (выбарная)
* Саудаўская Арабія
* Тайлянд
* Японія
* Ярданія

### [[Афрыка]]

* Лесота
* Марока
* Свазілэнд

### [[Акіянія]]

* Тонга

## [[Дамініён]]ы
У дамініёнах, або каралеўствах Садружнасьці, главой зьяўляецца манарх Вялікабрытаніі, прадстаўлены генэрал-губэрнатарам.

### [[Амэрыка]]

* Антыгуа і Барбуда
* Багамы
* Барбадас
* Бэліз
* Грэнада
* Канада
* Сьвятая Люсія
* Сьвяты Вінцэнт і Грэнадзіны
* Сьвяты Кітс і Нэвіс
* Ямайка

### [[Акіянія]]

* Аўстралія
* Новая Зэляндыя
* Папуа-Новая Гвінэя
* Саламонавы выспы
* Тувалу

## Спадарожныя паняцьці
* Абсалютызм
* Дэспатызм
* Дынастыя
* Дзяржава
* Карона
* Манарх
* Манархізм
* Атрыманьне пасады ў спадчыну
* Рэгенцтва
* Самадзяржаўе
* Скіпэтар
* Тыранія
* Тугра

## Вонкавыя спасылкі


Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы
Новыя Акмяны

**Но́выя Акмя́ны** () — горад у паўночнай Летуве, недалёка ад мяжы з Латвіяй. Зьяўляецца адміністрацыйным цэнтрам Акмянскага раёну Шавельскага павету. Насельніцтва налічвае каля 11,7 тыс. чалавек. Горад адносіцца да этнаграфічнага рэгіёну Жамойць.

Новыя Акмяны адзін з самых маладых гарадоў Летувы. Ён узьнік вакол буйнога цэмэнтнага завода (ПО «Акмянцэмэнтас»), які быў пабудаваны ў 1952 годзе. Завод выпускае каля 700 000 тон цэмэнту штогод.

Катэгорыя:Гарады Летувы
Занятасьць насельніцтва

**Занятасьць насельніцтва** — дзейнасьць працаздольнага насельніцтва краіны, па стварэньню матэрыяльных альбо нематэрыяльных рэчаў, дзеля здавальненьня асабістых альбо грамадзкіх патрэбаў, якая не супярэчыць законам краіны.

Занятасьць характарызуецца паказчыкам *узровень занятасьці* і вызначаецца як адносіна колькасьці занятых да агульнай колькасьці працаздольнага насельніцтва краіны.

## Віды
Вызначаюць наступныя віды занятасьці.

* Паводле формы ўласнасьці на прадметы вытворчасьці:
*# праца па найму,
*# прадпрымальнасьць,
*# асабістая занятасьць (рамяство)
* Паводле месца працы:
*# на прадпрыемстве (фірме)
*# на даму
* Паводле рэгулярнасьці працы:
*# поўная
*# часовая
*# сэзонная
*# выпадковая
* Паводле легітымнасьці працаўладкаваньня:
*# фармальная (зарэгістраваная)
*# нефармальная
* Па статусу дзейнасьці:
*# асноўная
*# дадатковая (другасная)

## Структура
Пры вызначэньні структуры занятасьці ўлічваюць колькасьць занятых і незанятых зь ліку ўсяго працаздольнага насельніцтва. Падзяленьня занятых па відах занятасьці, па сфэрах вытворчасьці, па галінах вытворчасьці і невытворчай сфэры, па рэгіёнам краіны, па прадпрыемствам розных формаў уласнасьці і розных прафэсій і відаў дзейнасьці. Пры гэтым улічваюць пол, узрост і адукацыю.

З тэрмінам «*занятасьці*» зьвязан тэрмін «*[[беспрацоўе]]*», які па сутнасьці праціўны занятасьці і можа быць азначаны, як *незанятасьць*.

## У Беларусі

У студзені 2023 году ў гаспадарцы Беларусі было занята 4,173 млн чалавек, як паведаміў Нацыянальны статыстычны камітэт Беларусі. Гэта было на 73  600 чалавек менш чым на пачатку 2022 году, на 122 600 чалавек менш чым на пачатку 2021 году і на 156 500 чалавек менш чым на пачатку 2020 году.

## Крыніцы
Габрэі

**Габрэ́і, жыды** або **габра́і** ( — *егуды́м*) — народ, які узыходзіць да насельніцтва старажытнага Ізраільскага й Юдэйскага царстваў і жыве ў шматлікіх краінах сьвету (з 1948 году йснуе таксама габрэйская дзяржава — Ізраіль).

Колькасьць ад 13 да 14 млн чал. (2006, ацэнка), зь іх каля 40 % у ЗША і 35 % у Ізраілі. Таксама йснуюць іншыя ацэнкі, згодна якіх сусьветная колькасьць габрэяў складае больш як 17 500 000 чалавек, зь якіх 46% у ЗША, 31% у Йзраілі, 12% у СНД і Балтыі, 6% у Арґентыне й Ўругваі.

Габрэі жывуць больш чым у 110 краінах сьвету. Статыстычны ўлік усіх існых габрэяў сустракае вядомыя цяжкасьці. У розных краінах сьвету рознымі арганізацыямі выкарыстоўваюцца розныя крытэры прыналежнасьці да габрэйства. Адзнакі колькасьці габрэяў у дыяспары засноўваюцца як на зьвестках перапісаў насельніцтва, так і на зьвестках, якія існуюць у габрэйскіх арганізацыяў. Вынікі перапісаў насельніцтва грунтуюцца на пісьмовых апытаньнях насельніцтва, у якіх выбар рэспандэнтам нацыянальнасьці грунтуецца на самаідэнтыфікацыі — самавызначэньні, на якую ў сваю чаргу ўплываюць мясцовыя палітычныя й іншыя ўмовы.

У Беларусі паводле перапісу насельніцтва 1999 году зарэгістравана 27,8 тыс. габрэяў (у 1989 — 111 тыс.).

Рэлігіяй габрэяў зьяўляецца юдаізм. Гістарычна паняцьці «габрэй» і «юдэй» цесна пераплеценыя і ў большасьці моў неадметныя. У шматлікіх мовах народаў сьвету гэтыя тэрміны пазначаюцца адным словам, што падтрымліваецца юдаізмам.

Гістарычнай і рэлігійнай мовай габрэяў зьяўляецца старажытны іўрыт (мова Талмуда і Торы — г. зн. Бібліі). У сярэднявеччы пад уплывам міграцыі разьвіліся таксама мова ідыш — мова «ашкеназі», г.зн. паўночнаэўрапейскіх (нямецкіх) габрэяў, які зьяўляецца дыялектам нямецкай мовы і ўваходны ў германскую групу моў; а таксама мова ладына — мова нашчадкаў гішпанскіх габрэяў — «сэйфардаў», што зьяўляецца дыялектам гішпанскай і ўваходная ў групу раманскіх моваў. Большасьць габрэяў кажуць у асноўным на мовах краінаў пражываньня. У Ізраілі дзяржаўнай мовай зьяўляецца новы іўрыт, адроджаны ў якасьці гутарковага ў XIX стагодзьдзі.

## Глядзіце таксама
* Галакост

## Вонкавыя спасылкі
* Jewish Virtual Library
Аўтарытарнасьць

**Аўтарытарнасьць** ( — уплыў, улада) — характарыстыка асобы, або стыль кіраўніцтва, ёю ажыцьцяўлянага, якая выяўляецца ў імкненьні максымальна падпарадкаваць свайму ўплыву партнёраў па ўзаемадзеяньні і зносінам, падпарадкаваных.

Найболей ярка аўтарытарнасьць выяўляецца ў аўтакратычным ціску кіраўніка (лідэра) на падпарадкаваных (кіраваных), ухіленьні іншых людзей ад удзелу ў рашэньні найважных пытаньняў, як стратэгічных, так і тактычных. Аўтарытарны кіраўнік строга кантралюе рашэньне любой задачы, цьвёрда перарывае ініцыятыву чальцоў групы, успрымаючы яе як акт свавольля і замах на яго аўтарытэт і вартасьць, суб’ектыўна ацэньвае дасягнутыя вынікі, кіруючыся ўласнымі ўсталёўкамі.

## Глядзіце таксама
* Аўтарытарны характар
* Аўтарытарна-лібэральны ідэал
* Аўтарытарны стыль кіраваньня
* Аўтарытарызм

Катэгорыя:Грамадзтва
Аўтарытарны характар

**Аўтарытарны характар** — адзін з тыпаў сацыяльнага характару, апісаны Э. Фромам. 

Галоўнае для аўтарытарнага характару — стаўленьне да ўлады і сілы. «Для аўтарытарнага характару існуюць два пола — моцныя і нямоглыя. Сіла аўтаматычна выклікае яго любоў і гатовасьць падпарадкавацца… Нямоглыя людзі і арганізацыі аўтаматычна выклікаюць яго пагарду… Чалавек іншага тыпу жахаецца самой думкі пошасьць на слабога, але аўтарытарная асоба адчувае тым вялікую лютасьць, чым бездапаможней яго ахвяра» (Э. Фром).

Для аўтарытарнай асобы характэрна імкненьне адчуваць сваю прыналежнасьць да якой-небудзь магутнай і непераадольнай сілы, цалкам пераважнай волю. Гэтая рыса была названая экстэрнальнасьцю. «Агульная рыса ўсяго аўтарытарнага мысленьня складаецца ў перакананьні, што жыцьцё вызначаецца сіламі, ляжалымі па-за чалавекам, па-за яго інтэрасаў і жаданьняў. Адзіна магчымае шчасьце — у падначаленьні гэтым сілам» (Э. Фром).

Катэгорыя:Псыхалягічныя рысы асобы
Катэгорыя:Псыхааналіз
Катэгорыя:Грамадзтва
Арыстакратыя

**Арыстакра́тыя** (, «шляхта, найшляхетнага паходжаньня» і , «улада, дзяржава, магутнасьць») — прывілеяваны кляс грамадзтва, які ў асноўным складаецца з прадстаўнікоў самых высакародных сем’яў, шляхты.

2) **Арыстакратыяй** таксама завецца форма дзяржаўнага кіраваньня меньшасьцю шляхецкіх прадстаўнікоў грамадзтва (у адрозьненьне ад аднаасобнага спадчыннага кіраваньня манарха, аднаасобнага выбарнага кіраваньня тырана або дэмакратыі). Дадзеная форма кіраваньня была характэрная для некаторых гарадоў-дзяржаваў антычнасьці (Старажытны Рым, Спарта і г. д.) і для некаторых сярэднявечных рэспублік Эўропы.

Тэрмін уведзены ва ўжываньне антычнымі філёзафамі-ідэалістамі (Платон, Арыстоцель).

Асноўным адрозьненьнем арыстакратыі ад алігархіі зьяўляецца клопат арыстакратыі аб выгодзе ўсёй дзяржавы, а не выключна аб выгодзе ўласнага кляса, што падобна адрозьненьню паміж манархіяй і тыраніяй.

## Глядзіце таксама
* Quod licet Iovi, non licet bovi
* Noblesse oblige

## Літаратура
* Марк Блок. Шляхта // Блок М. Фэадальнае грамадзтва. М., 2003, с. 277—329

Катэгорыя:Формы дзяржавы
Катэгорыя:Паліталёгія
Катэгорыя:Сацыялёгія
Ваенная дыктатура

**Вайсковая [[дыктатура]]** — форма кіраваньня, у якой усёй уладай валодаюць вайскоўцы, як правіла, якія захапілі ўладу ў выніку дзяржаўнага перавароту.

## Выгляды ваеннай дыктатуры
У Лацінскай Амэрыцы ваенная дыктатура як правіла ўяўляе сабой камісію зь некалькіх старэйшых вайскаводаў, якую завуць хунтай. Для краінаў Азіі й Афрыкі больш характэрная аднаасобная дыктатура, узначаленая адным чалавекам, які стварае свой культ асобы, хоць ваенны пераварот у Тайляндзе зьдзейсьніла менавіта група вайскоўцаў, якая пакінула манархію (па іншых дадзеных пераварот быў зьдзейсьнены пад кіраўніцтвам манарха).

## Прыклады сучасных ваенных дыктатур
* Фіджы — вайскоўцы захапілі ўладу ў сьнежні 2006.
* Тайлянд — вайскоўцы захапілі ўладу падчас перавароту 19 верасьня 2006.
* Маўрытанія — 3 жніўня 2005, вайскоўцы зьдзейсьнілі пераварот і абвясьцілі часавую ваенную дыктатуру на два году. У лістападзе 2006 былі праведзеныя парлямэнцкія, а ў сакавіку 2007 прэзыдэнцкія выбары, але ўжо 6 жніўня 2008 ваенныя зноў зьдейсьнілі пераварот.
* Пакістан — генэрал Пэрвэз Мушараф захапіў уладу ў 1999.
* Лібія — група афіцэраў арганізавала пераварот 1 верасьня 1969, і дагэтуль знаходзіцца ва ўладзе.
* М’янма (Бірма) — вайскоўцы захапілі ўладу ў 1962.

Катэгорыя:Дыктатуры
Катэгорыя:Вайсковая сацыялёгія
Аўтарытарызм

**Аўтарытары́зм** (ад лац. *auctoritas* — улада, уплыў) — характарыстыка адмысловых тыпаў недэмакратычных рэжымаў, заснаваных на неабмежаванай уладзе аднай асобы або групы асобаў пры захаваньні некаторых эканамічных, грамадзянскіх, духоўных воляў для грамадзян. Тэрмін «аўтарытарызм» быў уведзены ў навуковы зварот тэарэтыкамі Франкфурцкай школы нэамарксызма і азначаў вызначаны набор сацыяльных характарыстак, уласьцівых як палітычнай культуры, так і масавай прытомнасьці ў цэлым.

Палітычны рэжым, які адпавядае прынцыпам аўтарытарнасьці, азначае адсутнасьць сапраўднай дэмакратыі як у стаўленьні вольнага правядзеньня выбараў, так і ў пытаньнях кіраваньня дзяржаўнымі структурамі. Часта спалучаецца з дыктатурай асобнай асобы, якая выяўляецца ў той або іншай ступені.

### Прыкметы аўтарытарнага рэжыму

* аўтакратызм або невялікі лік носьбітаў улады (манарх, дыктатар, ваенная хунта, алігархічная група); 
* непадкантрольнасьць улады народу, звужаныя або зьведзеныя да мінімума дзеяньня прынцыпаў выбарнасьці дзяржаўных органаў і службовых асобаў, падсправаздачнасьць іх насельніцтву; 
* ігнаруецца прынцып падзелу ўлад, глава дзяржавы, выканаўчая ўлада дамінуюць, роля прадстаўнічых органаў абмежаваная; 
* манапалізацыя ўлады і палітыкі, недапушчэньне рэальнай палітычнай апазыцыі і канкурэнцыі (часам адсутнасьць разнастайных палітычных інстытутаў можа быць сьледзтвам нясьпеласьці грамадзянскага грамадзтва); 
* адмова ад татальнага кантролю над грамадзтвам, неўмяшаньне або абмежаванае ўмяшаньне ў па-за палітычныя сфэры, першым чынам у эканоміку; 
* у якасьці мэтадаў дзяржаўнага кіраваньня дамінуюць камандныя, адміністрацыйныя, у той жа час адсутнічае тэрор, практычна не ўжываюцца масавыя рэпрэсіі; 
* адсутнічае адзіная ідэалёгія; 
* правы і волі асобы галоўным чынам абвяшчаюцца, але рэальна не забясьпечваюцца (першым чынам, у палітычнай сфэры); 
* асоба пазбаўленая гарантыяў бясьпекі ва ўзаемаадносінах з уладай; 
* сілавыя структуры грамадзтву практычна непадкантрольныя і выкарыстоўваюцца часам у палітычных мэтах.

## Прыклады
* Чэхаславаччына ў 1947—1989 гадах.
* Аргентына пры Пэроне.
* Баўгарыя ў 1945—1990 гадах.
* Польшча ў 1945—1981 гадах.
* Партугалія ў 1928—1974 гадах.
* Куба пры Фідэлю Кастра
* Югаславія пры маршале Ціта
* Таджыкістан пры Рахмоне
* і іншыя
Таксама часам лічыцца аўтарытарызмам дзяржаўны лад Беларусі за Лукашэнкам.

## Глядзіце таксама
* Супэрпрэзыдэнцкая рэспубліка
* Безальтэрнатыўныя выбары

Катэгорыя:Формы дзяржавы
Безальтэрнатыўныя выбары

**Безальтэрнатыўныя выбары** (выбары без альтэрнатывы) — выгляд выбараў, пры якім у перадвыбарнай гонцы ўдзельнічае толькі адзін кандыдат або адна партыя. Электарат пры гэтым можа галасаваць толькі за або супраць кандыдата. 

Безальтэрнатыўныя выбары часта зьяўляецца асноўным выглядам выбараў у краінах з аўтарытарным або таталітарным рэжымам. У сувязі з гэтым, у прадстаўнікоў лібэральна-дэмакратычных поглядаў склалася адмоўнае стаўленьне да такой сыстэмы галасаваньня.

Такі выгляд выбараў практыкаваўся, у прыватнасьці, у Савецкім Саюзе з сярэдзіны 20-х па сярэдзіне 80-х гадоў XX стагодзьдзя. Таксама безальтэрнатыўным галасаваньнем абіраецца старшыня Парлямэнцкай Асамблеі Рады Эўропы, рэктар МДУ, парлямэнт КНДР і некаторыя іншыя кіраўнікі або партыі.

Катэгорыя:Выбары
Электарат

**Электара́т** ( — выбарнік) — кола выбарнікаў, якія галасуюць за вызначаную партыю на парлямэнцкіх, прэзыдэнцкіх або муніцыпальных выбарах. У шырэйшым значэньні ўжываецца як сынонім выбарчага корпуса краіны.

## Выбары
Буйныя палітычныя партыі, якія даўно склаліся, як правіла, маюць значны сталы электарат, таму для вынікаў выбараў маюць вялікае значэньне **маргінальныя выбарнікі** — вагальныя, якія не прымыкаюць да сталага электарата выбарнікі.

## Глядзіце таксама
* Выбары
* Галасаваньне
* Палітыка

## Крыніцы
* Энцыкляпэдычны слоўнік «Канстытуцыя Расейскай Фэдэрацыі»

Катэгорыя:Выбары