Старая Ёлча

**Стара́я Ёлча** — вёска ў Брагінскім раёне Гомельскай вобласьці. Уваходзіць у склад Новаялчанскага сельсавету.

## Геаграфія
Вёска разьмешчана за 39 км на паўднёвы ўсход ад Брагіна, за 2 км ад чыгуначнай станцыі Ёлча (на лініі Оўруч — Чарнігаў), за 158 км ад Гомеля. Транспартныя сувязі па прасёлкавай, затым па аўтамабільнай дарозе Камарын — Брагін. На ўсходзе і поўначы возера Ёлчанскае.

## Гісторыя
Выяўленае археолягамі гарадзішча канца I тысячагодзьдзя да н. э. — пачатка I тысячагодзьдзя н. э. і пазьнейшага часу (ва ўрочышчы Пасёлак) сьведчыць пра засяленьне тутэйшых месцаў з даўніх часоў.

### Каралеўства Польскае ў Рэчы Паспалітай

Ці не ўпершыню Ёлча (Jewcza) згаданая ў падатковым рэестры ад 6 студзеня 1571 году як сяло воласьці Любецкага замку ў Кіеўскім ваяводзтве Каралеўства Польскага. Тады ў ім налічвалася 10 дымоў (двароў). 7 кастрычніка 1596 году складзены судовы дэкрэт, што да захаваньня панам Войцехам Сасьніцкім службаў у Ёлчы і Бярозках, нададзеных каралём у пажыцьцёвую пасэсію пану Івану Лобасу, мужу названай у крыніцы Тацяны Лобасавай. У 1614 годзе чарговы пасэсар Рыгор Зван, са згоды караля, саступіў Ёлчу і Бярозкі на тых жа ўмовах князю Сямёну Лышко (Лычко) і яго жонцы пані Катарыне Каменскай. У Ёлчы на 1616 год было 6 , зь якіх штогод разам зьбіралася 45 злотых, жыта 9 бочак, кожная па 15 грошаў, разам складалі 4 злотыя, 15 грошаў, з арандаваных млыноў Ёлчанскага і ў Бярозках яшчэ 120 злотых, за працу ў фальварку; усяго 178 злотых 15 грошаў.

Згодна з падатковым рэестрам 1628 году, з 12 дымоў маёнтку Ёлча і Бярозкі пана Яна Мікалая Яніцкага скарб мусіў атрымаць па 3 злотыя, з 18 агароднікаў па паўтары злотыя, са сьвятара 6 злотых, з кола млыновага 3 злотыя. Тая пасэсія была пацьверджана каралеўскім прывілеем ад 12 сакавіка 1631 году. Валодаў М. Яніцкі Ёлчай зь Бярозкамі і ў 1636 годзе.

Паводле тарыфу падымнага «dwoiego» Кіеўскага ваяводзтва 1640 году, з 78 дымоў сяла Ёлча і сяла Бярозкі пана Міхала Ясьлікоўскага, скарбніка чарнігаўскага, выбіралася 78 злотых.

14 сьнежня 1656 году каралеўскім прывілеем Ёлча (Jołcza) і Бярозкі перададзеныя ў пажыцьцёвае валоданьне пану Лукашу Бялабжэскаму. 20 сакавіка 1659 году тыя ж добры пажыцьцёва падараваныя пану Юрыю Нячаю (Грузевічу) і жонцы яго пані Даміцэлі з Хадыкаў. 22 траўня 1660 году датаваны прывілей, якім пацьверджана пажыцьцёвае права на Ёлчу і Бярозкі сужэнства Лукаша і Ганны зь Сілічаў Бялабжэскіх. Але новымі каралеўскімі прывілеямі 1662, 1667, 1668 гадоў вёскі былі замацаваныя за панамі Нячаямі; адначасова скасаваныя ўсе папярэднія наданьні.

У 1683 годзе з 12 дымоў вёскі Ёлча пана Нячая да скарбу выплачваліся 2 злотыя. У акце Оўруцкага гродзкага суда ад 28 чэрвеня 1687 году зазначана, што Ёлчу (Jołcza), Юркавічы і Хатучу, якія трымаў пан Нячай, у адрозьненьне ад места Брагіна, вёсак і хутароў пана Яна Канецпольскага, казакі палкоўніка Паўла Апостала Шчуроўскага сваім больш як паўгадавым пастоем не абцяжарвалі, хоць і мусілі («lubo tam powinni byli stać»).

Згаданая Ёлча (Juwcza) ў тарыфах падымнага падатку Кіеўскага ваяводзтва 1711 і 1714 гадоў. У 1734 годзе зь вёскі Ёлча да скарбу выплачваліся ўсяго 1 злоты і 7 з паловай (pułośma) грошаў, а гэта значыць, што ў ёй было хіба 8 двароў. Паводле тарыфа 1754 году, з 40 двароў (×6 — каля 240 жыхароў) вёскі Ёлча (Jełcza) «do grodu» (Оўруцкага замку) выплачвалася 6 злотых, 7 з паловай грошаў, «na milicję» (на вайсковыя патрэбы павету і ваяводзтва) 25 злотых. У апошніх двух выпадках прыналежнасьць паселішча пазначаная як спрэчная (in controverso). Але ўладальнік названы ў датаваным 15 лютага 1754 году запісе «wieczystego prawa darownego» на добры Ёлча (Jołcza), Бярозкі, Савічы, Грушна «і іншых», відавочна, прыналежных да Ёлчанскага ключа, ад падканцлера літоўскага графа Міхала Сапегі войскаму ашмянскаму пану Францішку Ракіцкаму, за подпісам вялікага канцлера літоўскага князя Міхала Чартарыйскага, замацаваным вялікай пячаткай.

У 1774 годзе ў Ёлчы ўзьведзены новы драўляны на падмурку з цэглы будынак Сьвята-Міхайлаўскай царквы.

### Пад уладай Расейскай імпэрыі

У выніку другога падзелу Рэчы Паспалітай (1793) Ёлча — у межах Рэчыцкай акругі Чарнігаўскага намесьніцтва (губэрні), з 1796 году — у складзе адноўленага Рэчыцкага павету Маларасейскай, а з 29 жніўня 1797 году — Менскай губэерні Расейскай імпэрыі. З крыніцы, заснаванай на матэрыялах рэвізіі 1795 году, вядома, што сёлы Ёлча, Грушна, вёскі Бярозкі, Савічы, Галкі і іншыя былі ў заставе ў пана Ігнацыя Шышкі, а належалі (відавочна, зноў жа застаўным правам) ротмістру троцкаму пану Валенцію Зялёнку. Ад 27 жніўня 1799 году аднаасобным уладальнікам Ёлчанскага ключа стаў пан Людвік Ракіцкі.

На 1811 год эканомам ў фальварку Ёлча названы Казімер Шчасновіч. Паводле ведамасьці Сьвята-Міхайлаўскай царквы за 1818 год, сяло Ёлча і навакольныя вёскі належалі былому маршалку Менскай губэрні, стацкаму саветніку пану Людвіку Ракіцкаму. У канцы сьнежня 1831 году пан падкаморы рэчыцкі Ўладыслаў Прозар, жанаты з дачкой маршалка Л. Ракіцкага пані Тэкляй, заключыў кантракт у 9 100 рублёў серабром на продаж гарэлкі з фальваркавых бровараў у Хвойніках, Гарадзішчы і Ёлчы з бацькам і сынам Лейбай і Абрамам Шайковічамі, якія ўважаліся першымі ў гэткага кшталту камэрцыі не адно ў Рэчыцкім павеце Менскай губэрні.

У 1850 годзе — уласнасьць паноў Прозараў. У «Списках населённых мест Минской губернии по уездам, приходам, еврейским обществам со сведениями об их расположении и народонаселении [Дело]: 1857 г.» засьведчана, што 244 жыхары сяла і 268 жыхароў вёскі Ёлча былі прыхаджанамі Сьвята-Міхайлаўскай царквы, 7 мужчын і 6 жанчын зьліку жыхароў фальварку Ёлча зьяўляліся парафіянамі Астраглядаўскага касьцёлу Унебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі.

Ад 27 кастрычніка 1869 году маёнткам Ёлча з 13 597 дзесяцінамі ўгодзьдзяў валодалі расейскія купцы Якаў Аляксандравіч, Флор Аляксандравіч, Андрэй Аляксандравіч Селюковы. Тут дзейнічалі паравы з прыбыткам 2000 рублёў у год, два вадзяныя (200 р.), конны (80 р.) млыны, дзьве карчмы (160 р.). У сьпісе прыходаў і прычтаў па чатырох благачынных акругах (у межах Рэчыцкага павету) Менскай епархіі на 1876 год у складзе прычту Міхайлаўскай царквы ў Ёлчы названыя настаяцель а. Феафан Мінкевіч, в. а. штатнага псаломшчыка Аляксей Юрашкевіч і звышштатны Хведар Варсоба, просьфірня Еўфрасіньня Шнэк. На 1879 год да прыходу належалі 889 душ мужчынскага і 935 душ жаночага полу сялянскага саслоўя з жыхароў сяла Старая Ёлча, вёсак Новая Ёлча, Бярозкі, Кацічаў, Чэрнеў, Капорынка, Галкі, Вяльле, мястэчка Камарын; у архіве царквы захоўваліся мэтрычныя кнігі з 1755 году, эвангельлі выданьня 1773 і 1795 гадоў, спавядальныя сьпісы 1800 году.

Паводле «Спісу землеўладальнікаў Мінскай губерні» 1889 году, праваслаўны купец Флор Аляксандравіч Сялюк меў у Ёлчы 6975 дзесяцін зямлі. Згодна зь перапісам 1897 году, у сяле існавалі школа граматы, царква; побач — сядзіба Ёлча і бровар. Дзейнічалі параходная прыстань і паромная пераправа. На 1904 год сярод зямельных уласьнікаў Менскай губэрні, якія мелі 500 і болей дзесяцін, названы ўладальнік маёнтку Ёлча спадчынны ганаровы грамадзянін Аляксандар Флоравіч Сялюк.

### Найноўшы час

9 лютага 1918 году, яшчэ да падпісаньня Берасьцейскай мірнай дамовы з бальшавіцкай Расеяй (3 сакавіка), Нямеччына перадала паўднёвую частку Беларусі Украінскай Народнай Рэспубліцы. У адказ на гэта, 9 сакавіка Другой Устаўной граматай тэрыторыя абвяшчалася часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. Старая Ёлча ў складзе Рэчыцкага павету, аднак, апынулася ў часова створанай 15 чэрвеня Палескай губэрні з цэнтрам у Рэчыцы, з кастрычніка — у Мазыры. З 18 траўня тут дзейнічала «варта Украінскай Дзяржавы» гэтмана Паўла Скарападзкага.

1 студзеня 1919, згодна з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі, Рэчыцкі павет увайшоў у склад Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі Беларусі, але 16 студзеня разам зь іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі быў далучаны да РСФСР.
 
Пасьля ўзьяднаньня з БССР, ад 8 сьнежня 1926 да 30 сьнежня 1927 году вёска — цэнтар Стараялчанскага сельсавету Камарынскага раёну Рэчыцкай акругі (з 9 чэрвеня 1927 году — Гомельскай акругі).

У 1929 годзе арганізаваны калгас.

У час Другой сусьветнай вайны ў верасьні 1943 году акупанты спалілі тут 50 двароў і забілі 18 жыхароў. Вызвалена вёска 23 верасьня 1943 году. У 1959 годзе ў складзе саўгаса «Краснае» (цэнтар — вёска Краснае).

У 1962 годзе да Старой Ёлчы далучана вёска Прудавіца.

## Насельніцтва
* **XIX стагодзьдзе:** 1850 год — 38 двароў; 1885 год — 32 двары, 130 жыхароў; 1897 год — 33 двары, 190 жыхароў.
* **XX стагодзьдзе:** 1909 год — 52 двары, 369 жыхароў *у вёсцы Ёлча*, 1 двор, 31 жыхар *у маёнтку Ёлча;* 1940 год — 150 двароў, 611 жыхароў; 1959 год — 334 жыхары.
* **XXI стагодзьдзе:** 2004 год — 94 гаспадаркі, 185 жыхароў; 2006 год — 98 гаспадарак, 172 жыхары, зь якіх 13 — ва ўзросьце да 16 гадоў, 57 — у працаздольным і 102 — старэйшым за працаздольны.

### Забудова
Пляніроўка складаецца з амаль просталінейнай вуліцы, арыентаванай з паўднёвага ўсходу на паўночны захад і перасякаемай каналам. На поўдні да галоўнай, далучаецца кароткая вуліца. Забудавана драўлянымі хатамі сядзібнага тыпу.

## Заўвагі

## Крыніцы

## Літаратура
* 

Катэгорыя:Новаялчанскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Брагінскага раёну