open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
25 кастрычніка

## Падзеі
* 1415 — у часе Стогадовае вайны адбылася бітва пад Азэнкурам, у якой ангельцы разьбілі войскі Францыі *(на выяве)*
* 1501 — вялікі князь Аляксандар выдаў Мельніцкі прывілей
* 1902 — асьвечаны менскі мячэт, помнік архітэктуры ХІХ стагодзьдзя
* 1920 — генэрал Станіслаў Булак-Балаховіч разам з 15 тысячамі жаўнерамі перасек часовую польска-савецкую мяжу, прыступіў да змаганьня з Чырвонаю арміяй
* 1944 — ля ўзьбярэжжа вострава Лейтэ адбыўся найбуйнейшы ў гісторыі марскі бой
* 1946 — у Парыжы ўтварылася Беларуская грэка-каталіцкая місія на чале з рэктарам айцом Львом Гарошкам
* 1956 — заснаваны Беларускі навукова-дасьледчы інстытут сельскагаспадарчай вытворчасьці
* 1992 — грамадзяне Летувы на рэфэрэндуме прынялі канстытуцыю краіны
* 2010 — у Пінску на заводзе «Пінскдрэў-ДСП» адбыўся выбух і пажар, які ўнёс жыцьці 14 чалавек

## Нараджэньні
* 1825 — Ёган Штраўс II, аўстрыйскі кампазытар
* 1838 — Жорж Бізэ, францускі кампазытар
* 1868 — Карл Грыгаровіч, беларускі скрыпач і пэдагог
* 1881 — Паблё Пікаса, гішпанскі мастак і скульптар
* 1884 — Сяргей Дубінскі, беларускі археоляг і гісторык
* 1898 — Яўген Разін, савецкі ваенны гісторык
* 1932 — Уладзімер Анісковіч, беларускі крытык і перакладчык
* 1934 — Карлас Шэрман, беларуска-гішпанскі перакладчык, літаратар і праваабаронца
* 1936 — Віктар Тураў, беларускі кінарэжысэр
* 1947 — Уладзімер Мікалаевіч Белы, беларускі фізык-вынаходнік
* 1952 — Аляксандар Карабанаў, беларускі геоляг-акадэмік
* 1955 — Яўген Анішчанка, беларускі гісторык
* 1957 — Аляксандар Радзевіч, беларускі дзяржаўны дзяяч, Міністар прамысловасьці Рэспублікі Беларусь
* 1981 — Шон Райт-Філіпс, ангельскі футбаліст, паўабаронца «Манчэстэр Сіці» і зборнай Ангельшчыны
* 1986 — Крэйг Гарднэр, ангельскі футбаліст, паўабаронца клюбу «Бірмінггэм Сіці»

## Сьмерці
* 1400 — Джэфры Чосэр, брытанскі паэт, філёзаф і дыплямат
* 1942 — Хвядос Шынклер, беларускі пісьменьнік
* 1958 — Вольфганг Паўлі, фізык, ляўрэат Нобэлеўскай прэміі 1945 году
* 1983 — Мар’ян Пецюкевіч, дзеяч заходнебеларускага нацыянальнага руху, этнограф
* 1991 — Міхась Міцкевіч, беларускі грамадзка-культурны, рэлігійны і сьвецкі дзяяч
* 2015 — Якаў Малайчук, беларускі харавы дырыгент, краязнаўца

## Сьвяты
* У Беларусі традыцыйна ўшаноўваецца Марцін. «Марцін сьвяты — губіцель гагаты», казалі нашыя продкі. Этнограф Уладзімер Васілевіч тлумачыць, што пад «гагатой» трэба разумець патлусьцелых за лета гусей, якіх у гэты дзень смажылі або везьлі на продаж.
1825

## Падзеі
*  Паўстаньне дзекабрыстаў

## Нараджэньні
* 11 красавіка — Фэрдынанд Лясаль, нямецкі філёзаф, юрыст, эканаміст, палітычны дзяяч
* 22 кастрычніка — Фрыдрых фон Шміт, архітэктар, прадстаўнік нэаготыкі
* 25 кастрычніка — Ёган Штраўс II, аўстрыйскі кампазытар
* 2 сьнежня — Крыш’яніс Валдэмарс, выбітны латыскі публіцыст, выдавец, грамадзка-палітычны дзеяч
* Апалін Гафмейстар, расейскі памешчык, дзяяч рэвалюцыйнага руху, мэмуарыст
* Францішак Юндзіл, адзін з кіраўнікоў Паўстаньня 1863—1864 гадоў

## Сьмерці
* 7 траўня — Антоніё Сальеры, італьянскі кампазытар, дырыгент і пэдагог
* 16 верасьня — Францішак Карпінскі, польскі паэт-сэнтымэнталіст
* 10 кастрычніка — Зьміцер Бартнянскі, кампазытар Украіны і Расеі, заснавальнік расейскай кампазытарскай школы
* 17 лістапада — Жан Поль, нямецкі пісьменьнік
* 19 лістапада — Аляксандар I Раманаў, Імпэратар усерасейскі з 1801
* 29 лістапада — Зарыян Даленга-Хадакоўскі, беларускі археоляг, фальклярыст, этнограф, дыялектоляг
* 6 сьнежня — Дэніел Коўк, ангельскі барыстэр і чалец парлямэнту
* 20 сьнежня — Тыматэвуш Павал Гажэнскі, рымска-каталіцкі дзяяч, арцыбіскуп познанска-гнезьненскі
* 29 сьнежня — Жак-Люі Давід, францускі мастак
* Гаспар Чыж — маршалак шляхты Віленскай губэрні, пасол Чатырохгадовага Сойма.
1881

## Падзеі
* 13 сакавіка — расейскі цар Аляксандар II забіты беларускім нарадавольцам Ігнатам Грынявіцкім
* 19 кастрычніка — у Расейская імпэрыі быў прыняты закон пра перавод дробнае шляхты ў катэгорыю аднадворцаў
* у Менску створаная падпольная друкарня народніцкай арганізацыі «Чорны перадзел»
* у Пецярбурскім унівэрсытэце створанае нелегальнае беларускае зямляцтва

## Нараджэньні
* 7 лютага — Рамуальд Зямкевіч, беларускі бібліяфіл, аўтар «Нашай Нівы»
* 25 лютага — Ўільям Фостэр, амэрыканскі камуніст
* 19 красавіка — Усевалад Ігнатоўскі, беларускі гісторык
* 30 красавіка — Янка Журба, беларускі паэт
* 4 траўня — Аляксандар Керанскі, расейскі палітык, сацыяліст, апошні кіраўнік дэмакратычнага Часовага ўраду Расеі
* 9 чэрвеня — Іван Луцкевіч, пачынальнік беларускага нацыянальнага руху
* 30 чэрвеня — Павел Растаргуеў, беларускі мовазнаўца
* 1 кастрычніка — Міхаіл Станюта, беларускі мастак
* 3 кастрычніка — Людамір Міхал Рагоўскі, польскі кампазытар і дырыгент
* 25 кастрычніка — Паблё Пікаса, гішпанскі мастак і скульптар
* 14 лістапада — Аляксей Кайгарадаў, беларускі акадэмік, кліматоляг і геафізык
* 19 лістапада — Уладзімер Марзон, хірург, заслужаны доктар Беларусі
* 25 лістапада — Ян XXIII, рымскі папа
* 28 лістапада — Аляксандар Розін, беларускі геоляг, чалец-карэспандэнт Акадэміі навук Беларусі

## Сьмерці
* 9 лютага — Фёдар Дастаеўскі, расейскі пісьменьнік
* 1 сакавіка — Ігнат Грынявіцкі, беларускі рэвалюцыянэр-нарадаволец
* 10 кастрычніка — Даніель Камбоні, італьянскі місіянэр
1868

## Падзеі
*

## Нараджэньні
* 25 кастрычніка — Карл Грыгаровіч, беларускі скрыпач і пэдагог

* Якаў Юдзялеўскі, расейскі рэвалюцыянэр, францускі філёзаф і гісторык жыдоўскага паходжаньня

## Сьмерці
* 29 траўня — Аляксандар Здановіч, беларускі і польскі гісторык, мовазнаўца, пэдагог
8 красавіка

## Падзеі
 1525 — пераўтварэньне Тэўтонскага ордэна ў герцагства Прусія
 1766 — у ЗША запатэнтавалі пажарную драбіну
 1783 — Кацярына II выдала маніфэст аб далучэньні Крыму да Расеі
 1820 — грэцкі селянін з выспы Мілёс адкапаў славутую статую Вэнэры *(на выяве)*

 1848 — абвяшчэньне роўнасьці моваў у Аўстра-Вугоршчыне
 1861 — імпэратар Франц Ёзэф I выдаў талеранцыйны патэнт, які ўраўноўваў пратэстанцкія цэрквы ў Аўстрыі з каталіцтвам
 1904 — Вялікабрытанія і Францыя падпісалі пагадненьне аб Эгіпце, Марока і іншых каляніяльных уладаньнях, якое атрымала неафіцыйную назву «Сардэчная згода» (Антанта).
 1924 — утварэньне Беларускае вайсковае акругі
 1944 — пачатак Крымскай апэрацыі, у ходзе якой Крым быў вызвалены ад нямецка-румынскай акупацыі
 1946 — у Жэнэве прайшло апошняе паседжаньне Лігі Нацыяў
 1956 — адкрыцьцё Беларускага дзяржаўнага тэатра юнага гледача
 1986 — кіраўнік СССР Міхаіл Гарбачоў у часе свайго візыту ў Тальяці ўпершыню ўжыў слова «перабудова»
 2010 — ЗША і Расея падпісалі ў Празе дамову аб скарачэньні наземных ядзерных узбраеньняў

## Нараджэньні
* 563 да н. э. — Сідхартха Гаўтама, індыйскі прынц, пасьля пераўвасабленьня Буда
* 1320 — Пэдру I, кароль Партугаліі
* 1938 — Кофі Анан, генэральны сакратар ААН (1997-2006), ляўрэат Нобэлеўскай прэміі міру 2001 году
* 1947 — Валер Башметаў, беларускі навуковец, доктар тэхнічных навук, рэктар Віцебскага дзяржаўнага тэхналягічнага ўнівэрсытэту
* 1950 — Яўген Саўчанка, губэрнатар Белгародзкай вобласьці Расеі
* 1958 — Віктар Зінчук, расейскі гітарыст-віртуоз, кампазытар, аранжоўнік, Заслужаны артыст Расеі
* 1958 — Сяргей Чарановіч, беларускі графік

## Сьмерці
* 1835 — Вільгельм фон Гумбальт, нямецкі філёзаф і грамадзкі дзеяч
* 1909 — Гэлена Маджэеўская, польская акторка
* 1922 — Эрык фон Фалькенгайн, нямецкі генэрал, ваенны міністар Нямеччыны, начальнік генэральнага штабу Нямеччыны падчас Першай сусьветнай вайны
* 1931 — Канстантын Пілінкевіч, праваслаўны сьвятар, протаярэй
* 1959 — Леан Уладзіслаў Радзівіл, вайсковец, мэцэнат, апошні ардынат нясьвіскі
* 1973 — Паблё Пікаса, гішпанскі мастак і скульптар
* 1984 — Пётар Капіца, савецкі фізык, ляўрэат Нобэлеўскай прэміі 1978 году
* 2008 — Надзея Румянцава, савецкая і расейская акторка тэатру і кіно
* 2011:
** Станіслаў Галактыёнаў, беларускі савецкі і амэрыканскі навуковец, адзін з заснавальнікаў малекулярнага мадэляваньня
** Антон Лабуда, беларускі фізык, доктар фізычна-матэматычных навук, прафэсар
* 2013 — Маргарэт Тэтчэр, прэм’ер-міністар Вялікабрытаніі ў 1979-1990 гадах

## Сьвяты
*  Японія, Фэстываль кветак, Дзень нараджэньня Буды.
1973

## Падзеі
* 4 студзеня — заснаваны Інстытут фотабіялёгіі
* 11 верасьня — Путч Аўгуста Піначэта ўсталяваў 17-гадовую дыктатуру ў Чылі і выклікаў шэраг радыкальных эканамічных рэформ

## Нараджэньні
* 13 лютага — Андрэй Хадановіч, беларускі літаратар, паэт, перакладчык
* 21 красавіка — Андрэй Швед, дзяржаўны дзяяч Беларусі
* 14 траўня — Наталі Жэнэўева Марыя Касьцюшка-Марызэ, француская палітык
* 18 траўня — Сяргей Далідовіч, беларускі лыжнік
* 3 кастрычніка — Кары Руэсьлётэн, нарвэская сьпявачка

## Сьмерці
* 8 красавіка — Паблё Пікаса, гішпанскі мастак і скульптар
* 6 жніўня — Фульхэнсіё Батыста, кубінскі прэзыдэнт і дыктатар 
* 2 верасьня — Джон Рональд Руэл Толкін, брытанскі пісьменьнік і мовазнаўца
* 11 верасьня — Сальвадор Альендэ, прэзыдэнт Чылі
* 23 верасьня — Паблё Нэруда, чылійскі паэт
2 лістапада

## Падзеі
* 1569 — вялікі князь Жыгімонт Аўгуст надаў Крынкам (Троцкае ваяводзтва) Магдэбурскае права і герб
* 1623 — паўстаньне месьцічаў Віцебску супраць царкоўнай уніі, у час якога быў забіты Язафат Кунцэвіч
* 1648 — на загад Багдана Хмяльніцкага ўкраінскія казакі ўпершыню ў Рэчы Паспалітай учынілі габрэйскі пагром
* 1769 — падзеньне вежы віленскай катэдры спрычынілася да сьмерці 6 ксяндзоў
* 1917 — Брытанская імпэрыя афіцыйна падтрымала аднаўленьне габрэйскае дзяржаўнасьці ў Палестыне
* 1939 — на пазачарговай сэсіі Вярхоўнага Савету СССР у Маскве быў прыняты закон пра ўлучэньне Заходняй Беларусі ў склад Савецкага Саюзу і ўваходжаньне яе ў БССР
* 1967 — у Менску адкрыўся Дзяржаўны музэй Беларусі
* 1988 — працу амэрыканскага інтэрнэту прыпыніў першы сеткавы чарвяк — чарвяк Морыса
* 2000 — на борце Міжнароднае касьмічнае станцыі зьявіліся першыя касманаўты
* 2001 — заснаванае латвійскае прадпрыемства «Пасажырскі цягнік»

## Нараджэньні
* 69 да н. э. — Клеапатра, эгіпецкая фараонка
* 1699 — Жан Батыст Шардэн, францускі жывапісец
* 1836 — Міхал Андрыёлі, беларускі мастак, паўстанец
* 1842 — Фэлікс Зянковіч, удзельнік паўстаньня 1863—64 рокаў, прыродазнаўца, мэмуарыст
* 1845 — Леанард Іваноўскі, расейскі гаспадарчы і грамадзкі дзяяч
* 1865 — Ўорэн Г. Гардынг, 29-ы прэзыдэнт ЗША
* 1869 — Язэп Стаброўскі, археоляг, філёзаф і вынаходнік
* 1902 — Станіслаў Грынкевіч, беларускі грамадзкі й палітычны дзяяч
* 1906 — Зьміцер Бяляцкі, беларускі дзяржаўны дзяяч, мэдык і навуковец
* 1909 — Максім Лужанін, беларускі пісьменьнік, кінадраматург і перакладнік
* 1930 — Аляксандар Баршчэўскі, беларускі літаратуразнавец, перакладнік і фальклярыст
* 1960 — Алесь Наварыч, беларускі пісьменьнік
* 1974 — Руслан Салей, беларускі хакеіст

## Сьмерці
* 1903 — Адам Плуг, беларускі пісьменьнік і журналіст
* 1950 — Джордж Бэрнард Шоў, брытанскі пісьменьнік і драматург
* 1959 — Аляксандар Орса, беларускі пэдагог і грамадзка-культурны дзяяч
* 2007 — Аўгіньня Кавалюк, беларуская паэтка

## Сьвяты
* Каталікі — Дзень Задушны
* Дзяды, дзень памяці продкаў
*  Дзень работнікаў грамадзянскай авіяцыі.
* Дзень міжнароднага прызнаньня Пецярбургу
1899

## Падзеі
* 2 кастрычніка — адчыненая пэдагагічная школа ў Пружанах
* 29 лістапада — заснаваны футбольны клюб Барсэлёна

## Нараджэньні
* 3 жніўня — Баляслаў Грабінскі, беларускі грамадзка-палітычны дзяяч
* 21 ліпеня — Эрнэст Гэмінгўэй, амэрыканскі пісьменьнік
* 20 лістапада — Міхась Клімковіч, беларускі пісьменьнік, аўтар гімну БССР
* 30 лістапада — Міхась Лынькоў, беларускі пісьменьнік
* Францішак Ляхоцкі, польскі паэт-эмігрант беларускага паходжаньня

## Сьмерці
* 25 лютага — Паўль Ройтэр, заснавальнік агенцыі Ройтэрз
* 2 жніўня — Ян Эдвард Ваньковіч, паўстанец 1863 году
3 чэрвеня

## Падзеі
* 1826 — памёр расейскі гісторык і пісьменьнік Мікалай Карамзін
* 1863 — адбылася Мілавідзкая бітва паміж царскім войскам і паўстанцамі Кастуся Каліноўскага
* 1907 — расейскі цар распусьціў Думу і прызначыў новы недэмакратычны парадак выбараў
* 1912 — на хутары Акопы на Лагойшчыне Янка Купала паставіў апошнюю кропку ў камэдыі «Паўлінка»
* 1924 — памёр Франц Кафка, адзін з асноўных нямецкамоўных пісьменьнікаў XX ст. 
* 1935 — нарадзіўся беларускі паэт Васіль Зуёнак
* 1936 — нарадзіўся беларускі пісьменьнік і журналіст Алесь Дзятлаў
* 1961 — пачатак двухдзённых перамоваў у Вене Мікіты Хрушчова і Джона Кенэдзі
* 1964 — дэбют «Rolling Stones» на амэрыканскім тэлебачаньні ў праграме «Шоў Дына Мартына»
* 1964 — памёр ляўрэат Нобэлеўскай прэміі па літаратуры 1939 году фінскі пісьменьнік Франс Эміль Сіланпяя
* 1986 — нарадзіўся гішпанскі тэнісіст Рафаэль Надаль
* 1991 — заснавалі «Славенскае прэс-агенцтва»
* 2006 — абвешчаная незалежнасьць Чарнагорыі

## Нараджэньні
* 1868 — Мікалай Прывалаў, савецкі музыка-этнограф, інструмэнтавед, дырыжор і кампазытар
* 1879 — Вівіен Джон Ўудўард, ангельскі футбольны нападнік, двухразовы алімпійскі чэмпіён у складзе зборнай Вялікабрытаніі
* 1881 — Юліюш Румель, палкоўнік коннай артылерыі войскаў Расейскай імпэрыі, генэрал дывізіі Войска Польскага
* 1935 — Васіль Зуёнак, беларускі паэт
* 1936 — Алесь Дзятлаў, беларускі пісьменьнік, журналіст
* 1943 — Міхаіл Рубец, савецкі і ўкраінскі пілёт, прафэсар, акадэмік беларускага паходжаньня
* 1949 — Ніна Богдан,  беларуская эканамістка і былая дэканка факультэту банкаўскай справы БДЭУ
* 1986 — Рафаэль Надаль, гішпанскі тэнісіст

## Сьмерці
* 1875 — Жорж Бізэ, францускі кампазытар
* 1890 — Оскар Кольбэрг, польскі этнограф, фальклярыст, кампазытар
* 1899 — Ёган Штраўс II, аўстрыйскі кампазытар
* 1924 — Франц Кафка, адзін з асноўных нямецкамоўных пісьменьнікаў XX ст.
* 1938 — Мігель Флета, гішпанскі опэрны сьпявак
* 1960 — Уладзімер Перцаў, беларукі гісторык
* 1963 — Ян XXIII, рымскі папа
* 1987 — Андрэс Сэговія, гтшпанскі гітарыст
* 2008 — Міхаіл Герчык, расейскі савецкі пісьменьнік і паэт

## Сьвяты
*  Дзень Незалежнасьці
1875

## Падзеі
* 2 ліпеня — заснаваная Нясьвіская настаўніцкая сэмінарыя

## Нараджэньні
* 13 траўня — Станіслаў Жукоўскі, польскі і расейскі мастак беларускага паходжаньня
* 5 сьнежня — Міхал Мілеўскі, польскі генэрал

## Сьмерці
* 3 чэрвеня — Жорж Бізэ, францускі кампазытар
16 лістапада

## Падзеі
* 1384 — у Кракаве адбылася каранацыя Ядвігі, будучае жонкі вялікага князя Ягайлы
* 1632 — адбылася бітва пад Лютцэнам, найбольшая ў Трыццацігадовую вайну
* 1812 — армія Напалеона перайшла Бярэзіну
* 1849 — пісьменьніку Фёдару Дастаеўскаму вынесьлі сьмяротны вырак
* 1920 — утварылася Беларуская рада Случчыны
* 1945 — стварэньне Арганізацыі ААН па пытаньнях адукацыі, навукі і культуры (ЮНЭСКА)
* 1965 — запуск бесьпілётнага касьмічнага карабля «Вэнэра-3»
* 1966 — адбыўся найбольшы з зарэгістраваных зарапад: да 2300 мэтэораў у хвіліну
* 1992 — Украіна адмовілася ад расейскага рубля на сваёй тэрыторыі
* 2016 — У Віцебску ўсталявалі Помнік АМАПу

## Нараджэньні
* 1854 — Юзэф Караль Патоцкі, польскі паэт і публіцыст
* 1898 — Вінцэнт Гадлеўскі, беларускі рэлігійны і грамадзкі дзяяч
* 1905 — Ян Скрыган, беларускі пісьменьнік
* 1914 — Язэп Семяжон, беларускі перакладнік і паэт
* 1923 — Мікалай Крукоўскі, беларускі эстэтык
* 1925 — Кастусь Акула, беларускі празаік, паэт, драматург і публіцыст
* 1936 — Антоніё Гадэс, гішпанскі танцор і харэограф
* 1953 — Аляксандар Пракапенка, беларускі футбаліст

## Сьмерці
* 1957 — Янка Чарапук, дзяяч БНР, арганізатар беларускага жыцьця ў Чыкага (ЗША)
* 1982 — Андрэй Макаёнак, беларускі драматург
* 2006 — Мілтан Фрыдман, амэрыканскі эканаміст
* 2021:
** Сяргей Філімонаў, беларускі тэлевізійны вядоўца
** Мікола Шабовіч, беларускі паэт, кандыдат філялягічных навук, дацэнт
* 2023 — Кацярына Мясьнікова, беларуская мастачка

## Сьвяты
* Каталікі — Успамін Маці Божай Вастрабрамскай
* Міжнародны дзень талерантнасьці
1546

## Падзеі
*

## Нараджэньні
*

## Сьмерці
* 18 лютага — Марцін Лютар, нямецкі рэфарматар царквы
1805

## Падзеі
*

## Нараджэньні
* 26 лютага — Аляксандар Здановіч, беларускі і польскі гісторык, мовазнаўца, пэдагог
* 26 лістапада — Яўстах Янушкевіч, беларускі кнігавыдавец, публіцыст, арганізатар паўстаньня 1830—1831 гадоў

## Сьмерці
* 9 траўня — Фрыдрых Шылер, нямецкі паэт і драматург
* 28 траўня — Люіджы Бакерыні, італьянскі кампазытар

## Вонкавыя спасылкі
9 траўня

## Падзеі
* 1502 — Хрыстафор Калюмб вырушае з Кадзісу ў сваё чацьвертае падарожжа ў Новы сьвет
 1633 — новаабраны кароль Рэчы Паспалітай Уладзіслаў IV з-пад Варшавы павёў войска на дапамогу абложанаму Смаленску
 1877 — Румынія атрымала незалежнасьць
 1901 — у Мэльбурне адбылося першае паседжаньне парлямэнту Аўстраліі
 1918 — I Сусьветная вайна: нямецкія войскі адбілі спробу брытанцаў заблякаваць порт у Астэндзе
 1920 — парад польскага войска на Крашчаціку ў Кіеве
 1927 — парлямэнт Аўстраліі пераехаў у новую сталіцу — Канбэру
 1929 — пачатак працы камісіі ЦК ВКП(б) па вывучэньні практыкі правядзеньня новай нацыянальнай палітыкі ў БССР
 1936 — Італія анэксавала Этыёпію пасьля захопу 5 траўня Адыс-Абэбы
 1936 — Бітва за Атлянтыку: брытанцы захапілі нямецкую падводную лодку U-110 разам з шыфравальнай машынкай Энігма
* 1945 — скончылася нямецка-савецкая вайна
* 1945 — савецкія войскі вызвалілі канцлягер Тэрэзін
 1950 — утварылася Эўрапейская супольнасьць вугалю і сталі (прадвесьнік Эўрапейскага Зьвязу)
 1950 — заснаваная гішпанская аўтамабільная кампанія SEAT
 1953 — у Менску выйшаў першы нумар часопісу «Маладосьць»
 1971 — запуск зонду Mariner 8 скончыўся аварыяй ракетаносьбіту Atlas-Centaur
 1974 — адкрыцьцё праскага мэтрапалітэну
 1974 — Ўотэргейцкі скандал: распачатыя слуханьні і працэс імпічмэнту амэрыканскага прэзыдэнта Рычарда Ніксана
 1987 — катастрофа Іл-62 у лесе пад Варшавай, загінулі 183 чалавекі
 1994 — Нэльсан Мандэла стаў пешым чарнаскурым прэзыдэнтам Паўднёвай Афрыкі
 1995 — адкрыцьцё Амсьціслаўскага гістарычна-археалягічнага музэю
 2001 — заснаваная «Банялуцкая біржа»
 2002 — апублікаваны канчатковы варыянт Рамкавай канвэнцыі ААН па зьмене клімату
 2003 — запуск японскага касьмічнага зонду Хаябуса
 2012 — 45 чалавек загінулі ў авіякатастрофе летаку Sukhoi Superjet 100 на Яве (Інданэзія)

## Нараджэньні
* 1439 — Піюс III, папа рымскі
* 1883 — Хасэ Артэга-й-Гасэт, гішпанскі філёзаф
* 1913 — Васіль Івашын, беларускі літаратуразнаўца, пэдагог
* 1924 — Булат Акуджава, расейскі бард, паэт, пісьменьнік
* 1929 — Людвіг Асецкі, беларускі графік
* 1951 — Януш Крупскі, польскі гісторык, кіраўнік Упраўленьня па вэтэранах і рэпрэсаваных асобах
* 1962 — Лешак Чарнецкі, польскі прадпрымальнік

## Сьмерці
* 1794 — Юзэф Забела, гэнэрал-лейтэнант войскаў ВКЛ, пасол Чатырохгадовага Сойму, польны гетман ВКЛ ад 1793 году
* 1794 — Юзэф Казімер Касакоўскі, рымска-каталіцкі й дзяржаўны дзяяч Рэчы Паспалітай
* 1805 — Фрыдрых Шылер, нямецкі паэт і драматург
* 1891 — Адам Станіслаў Красінскі, віленскі біскуп, прапаведнік, філёляг, паэт, перакладнік
* 1986 — Тэнцынг Норгэй, нэпальскі альпініст
* 1991 — Яна Дзягілева, сыбірская паэтка, сьпявачка, удзельніца гуртоў «Великие Октябри» й «Коммунизм»
* 2004 — Ахмад Кадыраў, кіраўнік Чачэнскае рэспублікі Ічкерыя
* 2019 — Сяргей Дарэнка, расейскі журналіст, тэле- і радыёвядоўца, камэнтатар, прадусар

## Сьвяты
* Дзень Перамогі над нацызмам
* Дзень Эўропы
1817

## Падзеі
*

## Нараджэньні
*

## Сьмерці
* 15 кастрычніка — Тадэвуш Касьцюшка, герой нацыянальна-вызваленчага руху ў Рэчы Паспалітай і ў ЗША

## Вонкавыя спасылкі
12 верасьня

## Падзеі
* 1485 — войскі Маскоўскае дзяржавы ўзялі Цьвер, апошні князь цьвярскі Міхаіл Барысавіч здолеў уцячы ў Вялікае Княства Літоўскае
* 1635 — Каралеўства Польскае падпісала сэпаратную дамову са Швэцыяй, за апошняй засталіся Інфлянты, за Прусіяй — Клайпеда, а Ўладзіслаў Ваза канчаткова адмовіўся ад прэтэнзіяў на швэдзкі сталец.
* 1683 — адбылася Венская бітва, у выніку якой кааліцыйнае войска Сьвятое Рымскае імпэрыі і Рэчы Паспалітае на чале з каралём і вялікім князем Янам Сабескім спыніла асманскую навалу
* 1733 — паўторнае абраньне каралём і вялікім князем Станіслава Ляшчынскага
* 1848 — пераўтварэньне Швайцарыі са зьвязу асобных кантонаў у фэдэрацыйную дзяржаву
* 1914 — скончылася Бітва на Марне, адна зь першых вялікіх бітваў Першай сусьветнай вайны
* 1940 — францускія падлеткі знайшлі малюнкі часоў палеаліту ў пячоры Ляско
* 1959 — запуск міжплянэтнае станцыі «Месяц-2»
* 1995 — беларускія вайскова-паветраныя сілы зьбілі адзін паветраны шар, які ў змаганьні за кубак Гордана Бэнэта заляцеў на тэрыторыю Беларусі
* 1999 — ва Ўсходні Тымор былі ўведзеныя сілы ААН, пад абаронай якіх пачалося практычнае ажыцьцяўленьне мер па станаўленьні незалежнай дзяржавы
* 2008 — у Белай (Польшча) адкрытая лава Язэпа Крашэўскага
* 2009 — у Менску адбылося афіцыйнае адкрыцьцё 27-кілямэтровай вэлядарожкі ўздоўж ракі Сьвіслач

## Нараджэньні
* 1893 — Томаш Жук-Рыбіцкі, польскі афіцэр, археоляг-аматар
* 1897 — Ірэн Жаліё-Кюры, француская вучоная-фізык, ляўрэат Нобэлеўскай прэміі па хіміі
* 1906 — Дзьмітры Шастаковіч, расейскі савецкі кампазытар, піяніст, пэдагог і грамадзкі дзяяч
* 1921 — Станіслаў Лем, польскі пісьменьнік-фантаст
* 1929 — Мікалай Матукоўскі, беларускі драматург
* 1929 — Яша Бурш, беларускі паэт у Польшчы
* 1949 — Яўген Чыквін, польскі палітык, беларускі й праваслаўны дзяяч у Польшчы
* 1954 — Алесь Жлутка, беларускі мовазнавец і гісторык
* 1960 — Аляксандар Колбышаў, рэжысэр, сцэнарыст, актор
* 1977 — Дашгын Гюльмамэдаў, грузінскі палітык, лідэр азэрбайджанцаў Грузіі, грамадзка-палітычны дзяяч Грузіі і Азэрбайджану
* 1986 — Эмі Росам, амэрыканская кінаакторка й прадусарка

## Сьмерці
* 1263 — Міндоўг, князь і нейкі час кароль Літвы
* 1362 — Інакенцыюс VI, папа рымскі
* 1612 — Васіль IV Шуйскі, маскоўскі князь, цар з 1606 да 1610 году
* 1929 — Райніс (Ян Райніс), латыскі паэт, драматург
* 1933 — Антон Камінскі, беларускі мастак
* 1959 — Мітрафан, праваслаўны царкоўны дзяяч
* 1964 — Сяргей Пясэцкі, адзін з найбольш яскравых польскіх пісьменьнікаў беларускага паходжаньня XX стагодзьдзя
* 1972 — Сяргей Шутаў, беларускі краязнавец
* 2008 — Кастусь Козак, беларускі вязень ГУЛАГу, адзін з кіраўнікоў паўстаньня палітычных вязьняў у СССР
* 2015 — Аляксей Кароль, беларускі журналіст

## Вонкавыя спасылкі
1950

## Падзеі
* 6 студзеня — пачала працу беларуская служба Радыё Ватыкана
* 26 студзеня — Індыя прымае канстытуцыю і абвяшчае сябе рэспублікай
* 25 чэрвеня — Пачалася Карэйская вайна
* 20 верасьня — У Нью-Ёрку выйшаў у сьвет першы нумар газэты «Беларус»
* 17 лістапада — заснаваны «Менскі радыёзавод»
* 1-е Міжнароднае спаборніцтва прафэсійна-тэхнічнай адукацыі ў Мадрыдзе

## Нараджэньні
* 2 студзеня — Сямён Домаш, беларускі палітык
* 28 студзеня — Хамад ібн Іса Аль Халіфа, дзейнічаючы кароль Бахрэйна
* 5 красавіка — Агнэта Фэльтскуг — швэдзкая сьпявачка, аўтар песень, музычны прадусэр, салістка гурта ABBA
* 8 красавіка — Яўген Саўчанка, губэрнатар Белгародзкай вобласьці
* 6 траўня — Міхаіл Мясьніковіч, беларускі дзяржаўны дзеяч
* 6 чэрвеня — Аляксей Дудараў , беларускі літаратар. Найбольш вядомы як драматург
* 13 жніўня — Ларыса Фінкельштэйн, заснавальніца 1-й у Беларусі прыватнай галерэі «Брама»
* 21 верасьня — Біл Мюрэй, амэрыканскі актор, рэжысэр і прадусар

## Сьмерці
* 21 студзеня — Джордж Оруэл, ангельскі пісьменьнік
* 13 лютага — Рафаэль Сабатыні, італьянскі пісьменьнік
* 30 сьнежня — Рамуальд Райс, польскі жаўнер Арміі Краёвай
1903

## Падзеі
* 1 студзеня — Эдуард VII, кароль Злучанага Каралеўства, стаў кайзэрам Індыі
* 1 ліпеня — мэрыя Вены ўтварыла «Венскія лініі» для кіраваньня гарадзкімі перавозкамі
* 17 сьнежня — першы пасьпяховы палёт на самалёце з рухавіком унутранага згараньня ажыцьцявілі амэрыканскія мэханікі браты Ўілбур і Орвіл Райт

## Нараджэньні
* 13 лютага — Жорж Сымэнон, бэльгійскі дэтэктыўны пісьменьнік
* 27 лютага — Ёзэф Доў Салавейчык, адзін з найбуйнейшых галахістаў і жыдоўскіх мысьляроў XX стагодзьдзя
* 25 чэрвеня — Джордж Оруэл, ангельскі пісьменьнік
* 11 ліпеня — Вільям Генрыхавіч Фішэр, савецкі пісьменьнік нямецкага паходжаньня
* 20 верасьня — Натальля Арсеньнева, беларуская паэтка
* 27 верасьня — Вера Харужая, беларуская падпольніца, партызанка
* 14 кастрычніка — Сямён Косбэрг, савецкі канструктар ракетных рухавікоў
* 1 лістапада — Кузьма Кісялёў, савецкі дзяржаўны дзяяч і дыплямат Беларусі
* 27 лістапада — Піліп Пестрак, беларускі паэт, празаік, публіцыст, крытык

## Сьмерці
* 15 красавіка — Людвік Станіслаў Фадзей Акінчыц, лекар, паўстанец 1863 року
* 22 верасьня — Мэноцьці Гарыбальдзі, італійскі й польскі вайсковец
25 чэрвеня

## Падзеі
* 1447 — вялікі князь Казімер каранаваўся на караля польскага
* 1660 — Трынаццацігадовая вайна: адбыліся бітвы паміж абаронцамі Вялікага Княства Літоўскага і маскоўскімі захопнікамі пад Зэльвай, Галынкай, Дзярэчынам
* 1794 — Паўстаньне Тадэвуша Касьцюшкі: адбыўся бой з расейскімі карнымі войскамі пад мястэчкам Солы
* 1840 — загадам расейскага цара Мікалая I на тэрыторыі Беларусі ўведзенае імпэрскае заканадаўства. Канчаткова спыненае дзеяньне Трэцяга статуту ВКЛ
* 1946 — Пачаў сваю дзейнасьць Сусьветны банк
* 1950 — Паўночная Карэя напала на Паўднёвую, пачалася вайна
* 1975 — Мазамбік атрымаў незалежнасьць ад Партугаліі
* 1991 — Славенія і Харватыя абвясьцілі незалежнасьць ад Югаславіі
* 2003 — Савет Міністраў ліквідаваў Нацыянальны гуманітарны ліцэй імя Якуба Коласа, адзіны беларускамоўны ў краіне

## Нараджэньні
* 1852 — Антоніё Гаўдзі-і-Карнэт, гішпанскі архітэктар
* 1903 — Джордж Орўэл, ангельскі пісьменьнік
* 1905 — Пятрусь Броўка, беларускі грамадзкі дзяяч, пісьменьнік, паэт і перакладчык
* 1911 — Феафіл Анісовіч, беларускі мастак дэкаратыўна-ўжытковага мастацтва
* 1929 — Анатоль Кірпічнікаў, расейскі археоляг і гісторык
* 1938 — Валянцін Лукашоў, беларускі геахімік, чалец-карэспандэнт, доктар геоляга-мінэралягічных навук, прафэсар
* 1963 — Леанід Маркелаў, прэзыдэнт рэспублікі Марый Эл
* 1967 — Андрэй Раўкоў, 8-ы міністар абароны Рэспублікі Беларусь (з 2014 году)
* 1975 — Міхась Башура, беларускі пісьменьнік
* 1985 — Скот Браўн, шатляндзкі футбаліст

## Сьмерці
* 1673 — Шарль Аж’е дэ Бац дэ Кастэльмор, граф д’Артаньян, францускі шляхціц, мушкетэр
* 1834 — Мікалай Ян Манугевіч, суфраган варшаўскі, біскуп сейненскі
* 1966 — Язэп Бельскі, савецкі партыйны і прафсаюзны дзяяч, адзін з арганізатараў партызанскага руху ў Менскай вобласьці ў гады нямецка-савецкай вайны
* 1974 — Янка Раманоўскі, беларускі мастак
* 1997 — Жак-Іў Кусто, францускі акіянограф
* 2009 — Майкл Джэксан, амэрыканскі сьпявак
* 2009 — Зінаіда Стагурская, беларуская вэлягоншчыца
* 2011 — Раман Тармола-Мірскі, беларускія паэт, сцэнарыст

## Сьвяты
*
15 лістапада

## Падзеі
* 1416 — сабор япіскапаў у Наваградку пасьвяціў Рыгора Цамблака ў мітрапаліта кіеўскага
* 1859 — коштам Эвангеліса Запаса *(на выяве)* у Атэнах распачалася алімпіяда, якая адрадзіла традыцыю старажытных грэцкіх алімпійскіх гульняў
* 1918 — закрыцьцё Сьвіслацкай беларускай настаўніцкай сэмінарыі
* 1925 — выйшла першая перадача Першага Нацыянальнага каналу Беларускага радыё
* 1932 — у Менску адкрылася Беларуская кансэрваторыя
* 1962 — стварэньне Саюзу кінэматаграфістаў Беларусі
* 1971 — кампанія «Інтэл» выпусьціла першы мікрапрацэсар (мадэль 4004)
* 1992 — Сялянская партыя правяла на плошчы Незалежнасьці свой першы мітынг, асноўным патрабаваньнем было ўвядзеньне права прыватнай уласнасьці на зямлю
* 2002 — заснаваньне Беларускага культурна-асьветніцкага цэнтру ў Познані

## Нараджэньні
* 1738 — Ўільям Гэршэль, астраном, які адкрыў плянэту Уран
* 1869 — Чарлз Ўілсан, брытанскі фізык, ляўрэат Нобэлеўскае прэміі (1927)
* 1885 — Мацьвей Яворскі, беларускі гісторык
* 1887 — Джорджыя О’Кіф, амэрыканская мастачка
* 1919 — Алесь Міцкевіч, беларускі грамадзка-культурны і рэлігійны дзяяч у ЗША
* 1938 — Віктар Цітоў, беларускі этноляг і гісторык культуры
* 1945 — Ані-Фрыд Люнгстад, швэдзкая сьпявачка, салістка гурту ABBA
* 1947 — Анатоль Ярмоленка, беларускі сьпявак, мастацкі кіраўнік гурту «Сябры»
* 1951 — Віктар Скорабагатаў, беларускі опэрны сьпявак і пэдагог
* 1955 — Сяргей Войчанка, беларускі мастак і дызайнэр
* 1974 — Аляксей Айдараў, беларускі і ўкраінскі біятляніст
* 1979 — Клара Яндава, чэская акторка тэатру і кіно

## Сьмерці
* 1630 — Ёган Кеплер, нямецкі матэматык, астраном і астроляг
* 1907 — Юзаф Каліноўскі, блізкі паплечнік Кастуся Каліноўскага
* 1908 — Цысі, маньчжурская імпэратрыца
* 1916 — Генрык Сянкевіч, польскі пісьменьнік
* 1949 — Джон Нэвіль Кейнс, ангельскі эканаміст

## Сьвяты
* Міжнародны дзень адмовы ад паленьня
1916

## Падзеі
* 24 красавіка — 30 красавіка — Велікоднае паўстаньне ў Дубліне
* 2 верасьня — пачалася Тутраканская бітва

## Нараджэньні
* 7 студзеня — Паўль Керэс, эстонскі, савецкі шахматыст, міжнародны гросмайстар
* 14 студзеня — Уладзіслаў Чарняўскі, беларускі каталіцкі сьвятар, перакладчык бібліі й Катэхэзіса на беларускую мову
* 5 лютага — Валянтына Пашкевіч, беларускі пэдагог, грамадзкая і культурная дзяячка
* 4 сакавіка — Ганс Айзэнк, нямецкі псыхоляг, аўтар тэста IQ
* 16 сакавіка — Цутому Ямагуці — японец, адна зь нешматлікіх асобаў, якія перажылі абодва атамныя бамабваньні Хірасімы і Нагасакі
* 20 сакавіка — Ніна Абрамчык, беларуская грамадзка-палітычная дзяячка, пісьменьніца
* 30 красавіка — Клёд Шэнан, амэрыканскі матэматык і інжынэр, стваральнік тэорыі інфармацыі
* 15 траўня — Ніна Тарас, беларуская пісьменьніца
* 1 чэрвеня — Алівія дэ Гэвілэнд, амэрыканская акторка
* 22 ліпеня — Уладзімер Юрэвіч, беларускі пісьменьнік і літаратуразнаўца
* 4 кастрычніка — Віталь Гінзбург, савецкі і расейскі фізык-тэарэтык, ляўрэат Нобэлеўскай прэміі ў галіне фізыкі (2003)
* 9 кастрычніка — Віталь Кажан, беларускі вайсковы і грамадзкі дзяяч, ад 1950 году жыў у ЗША
* 4 лістапада — Ўолтэр Кронкайт, амэрыканскі журналіст, вядучы на тэлеканале CBS

## Сьмерці
* 9 студзеня — Тадэвуш Айдукевіч, польскі мастак
* 31 траўня — Горх Фок, нямецкі пісьменьнік-марыніст, значная фігура нямецкай прыгодніцкай літаратуры
* 15 лістапада — Генрык Сянкевіч, польска-беларускі пісьменьнік
* 22 лістапада — Джэк Лёндан, амэрыканскі пісьменьнік
1846

## Падзеі
* Адноўленае біскупскае ўзначальваньне структуры Расейскае праваслаўнае стараабрадзкае царквы, зьявілася яе сучасная (Белакрыніцкая) герархія
* 10 сьнежня — Слуцак выкуплены ў дзяржаўную маёмасьць Расейскай імпэрыі

## Нараджэньні
* 21 лютага — Сватаплук Чэх, чэскі пісьменьнік, паэт
* 5 траўня — Генрык Сянкевіч, польскі пісьменьнік

## Сьмерці
* 4 красавіка — Лявон Бароўскі, літаратуразнаўца, пэдагог і публіцыст
5 траўня

## Падзеі
* 1543 — шлюб вялікага князя Жыгімонта Аўгуста з Альжбетай Габсбург
* 1581 — у Астрозе (Валынь) друкар Іван Фёдараў выдаў першы рускі каляндар
* 1836 — у Бэльгіі запрацавала першая ў Эўропе чыгунка
* 1921 — Како Шанэль прэзэнтавала парфуму Chanel No. 5
* 1933 — савецкія ўлады стварылі «Палітычную камісію для перагляду расейска-беларускага слоўніка і новых правілаў правапісу беларускай мовы»
* 1945 — Другая сусьветная вайна: завяршылася вызваленьне з-пад нацысцкае акупацыі Нідэрляндаў і Даніі
* 1949 — дзесяць эўрапейскіх краінаў падпісалі Лёнданскую дамову аб утварэньні Рады Эўропы
* 1951 — у Вялікабрытаніі адбылася прэзэнтацыя першага кампутара, створанага адмыслова для гульняў
* 1978 — адкрыўся Гарадзенскі дзяржаўны ўнівэрсытэт імя Янкі Купалы
* 1992 — пачатак грамадзянскай вайны ў Таджыкістане
* 2012 — у Менску ўпершыню адбыліся міжнародныя майстар-клясы пад кіраўніцтвам Сокэ Кубота Такаюкі

## Нараджэньні
* 1747 — Леапольд II, кароль Нямеччыны, імпэратар Сьвятой Рымскай Імпэрыі
* 1818 — Карл Маркс, нямецкі філёзаф і эканаміст
* 1819 — Станіслаў Манюшка, беларускі кампазытар
* 1831 — Уладзіслаў Борзабагаты, паўстанцкі камісар Наваградзкага павету ў 1863 годзе, удзельнік Парыскай Камуны, мэмуарыст
* 1846 — Генрык Сянкевіч, польскі пісьменьнік
* 1921 — Рыгор Булацкі, беларускі пэдагог, гісторык, журналіст
* 1934 — Аляксей Гардзіцкі, беларускі літаратуразнаўца
* 1936 — Васіль Цімафеевіч Якавенка, беларускі пісьменьнік
* 1937  — Мікалай Карцель, беларускі генэтык-вынаходнік трансгеннай бульбы
* 1941 — Уладзімер Ярэц, беларускі матацыкліст, вандроўца
* 1945 — Казімер Велікаселец, дапаможны біскуп Пінскае дыяцэзіі
* 1952 — Вілем Вітэвээн, нідэрляндзкі палітык
* 1960 — Юры Беленькі, беларускі палітык
* 1966 — Сяргей Станішаў, баўгарскі палітык, журналіст і гісторык, зьяўляецца кіраўніком Баўгарскай Сацыялістычнай партыі, прэм’ер-міністар Баўгарыі
* 1971 — Брэд Фрыдэль, амэрыканскі футбольны гулец, які зараз прадстаўляе клюб ангельскае Прэм’ер Лігі Астан Вілу
* 1988 — Адэль, ангельская поп-соўл і джазавая сьпявачка

## Сьмерці
* 1821 — Напалеон I Банапарт, генэрал францускай рэвалюцыйнай арміі, першы консул Першай Францускай Рэспублікі імпэратар Французаў
* 2007 — Тэадор Мэйман, амэрыканскі фізык, стваральнік першай практычнай мадэлі лязэра
* 2016 —  Аляксандар Талерчык, беларускі краязнавец, гісторык, пэдагог, мэцэнат

## Сьвяты
* Дзень Эўропы
* : 5 траўня
* : Дзень друку
1738

## Падзеі
*

## Нараджэньні
* 15 лістапада — Уільям Гершэль, астраном, які адкрыў плянэту Уран

## Сьмерці
*

## Вонкавыя спасылкі
1982

## Падзеі
* Першынство сьвету па біятлёне ў Раўбічах
* Заканчэньне будаўніцтва Мазырскага нафтаперапрацоўчага заводу
* Першая імплянтацыя сталага штучнага сэрца чалавеку
* Увядзеньне ў мэдыцыну магнітна-рэзананснае тамаграфіі (МРТ)
* Распрацоўка першага дазволенага да продажу генетычна-мадыфікаванага прадукту ў Сэнт-Люіскім унівэрсітэце (ЗША)
* Насельніцтва Кітаю дасягнула 1 мільярду чалавек
* Утвораныя пяты і шосты каледжы міжнароднай супольнасьці — Заходнеамэрыканскі і Адрыятычны

* 2 красавіка — аргентынскае войска захапіла ў Брытаніі Фолклэндзкія астравы
* 6 чэрвеня — ізраільскае ўварваньне ў Лібан
* 14 чэрвеня — перамога Брытаніі над Аргентынаю ў вайне за Фалькленды

## Нараджэньні
* 12 студзеня — Віталь Карпанаў, беларускі сьпявак і аўтар песьні «Хата бацькоў» (2021)
* 6 лютага — Эліс Іў, амэрыканская і брытанская акторка
* 20 траўня — Натальля Падольская, беларуская сьпявачка
* 28 траўня — Міхал Зых, польскі фігурыст
* 28 жніўня:
** Лі Эн Раймз, амэрыканская сьпявачка
** Тыягу Мота, італьянскі футбаліст
* 25 верасьня — Сяргей Сахарук, беларускі футбольны брамнік

## Сьмерці
* 1 ліпеня — Уладзімер Мяжэвіч, беларускі пісьменьнік
* 10 лістапада — Леанід Брэжнеў, кіраўнік СССР
* 16 лістапада — Андрэй Макаёнак, беларускі драматург
1822

## Падзеі
* 

## Нараджэньні
* 1 лістапада — Зыгмунт Фялінскі, каталіцкі сьвяты, біскуп
* 27 сьнежня — Люі Пастэр, францускі мікрабіёляг і хімік

## Сьмерці
* 25 жніўня — Уільям Гершэль, астраном, які адкрыў плянэту Уран
25 жніўня

## Падзеі
* 521 да н.э. — бунт у Бабілёне супраць караля Пэрсыі Дарыя Вялікага; Арака, сын Халдзіты, абвесьціў сябе каралём Бабілёну як Навуходаносар IV
* 1580 — Фіх МакХ'ю О'Бірн разьбіў ангельцаў пры Глэнмалюры
* 1609 — Галілео Галілей збудаваў свой першы тэлескоп
* 1718 — заснаваны Новы Арлеан ў амэрыканскім штаце Луізыяна
* 1768 — Джэймз Кук распачаў сваё першае падарожжа
* 1804 — у Сьвіслачы адкрытая 6-клясавая гімназія, адным са знакамітых вучняў якой быў Кастусь Каліноўскі
* 1825 — Уругвай абвясьціў сваю незалежнасьць ад Бразыліі
* 1915 — нямецкія войскі захапілі Брэст-Літоўск
* 1919 — адкрыўся першы ў сьвеце рэгулярны міжнародны авіяцыйны маршрут Лёндан-Парыж
* 1919 — выйшаў першы нумар рэдагаванай Янкам Купалам газэты «Звон»
* 1920 — скончылася Варшаўская бітва
* 1939 — падпісаная ангельска-польская дамова аб узаемнае ваеннай дапамозе
* 1940 — ангельцы зьдзейсьнілі першы авіяналёт на Бэрлін
* 1944 — Парыж вызвалены ад нямецкіх захопнікаў
* 1960 — у Рыме пачаліся XVII Алімпійскія гульні
* 1978 — у Гішпаніі адмененае пакараньне сьмерцю ў мірны час
* 1991 — дэклярацыі аб незалежнасьці Беларусі нададзеная сіла канстытуцыйнага закону (Дзень Адраджэньня)
* 1991 — створаная апэрацыйная сыстэма Linux
* 2003 — бомбавы замах у Мумбаі, загінула 52 асобы

## Нараджэньні
* 1530 — Іван Жахлівы, вялікі князь маскоўскі і «ўсяе Русі», цар «усяе Русі»
* 1932 — Пятрусь Макаль, беларускі паэт, драматург, перакладнік
* 1949 — Мартын Аміс, ангельскі пісьменьнік
* 1953 — Уладзімер Арлоў, беларускі пісьменьнік
* 1958 — Тым Бэртан, амэрыканскі кінарэжысэр, сцэнарыст
* 1970 — Кляўдыя Шыфэр, нямецкая топ-мадэль

## Сьмерці
* 1227 — Чынгісхан, мангольскі хан, вялікі ваеначальнік, стваральнік сусьветнай дзяржавы, што распалася пасьля ягонай сьмерці, заснавальнік Мангольскай дзяржавы, арганізатар заваявальных паходаў у Азію і Ўсходнюю Эўропу, аб’яднальнік Манголіі
* 1482 — Маргарыта Анжуйская, каралева Англіі
* 1807 — Францішак Дыянізі Князьнін, польскі паэт, прадстаўнік сэнтымэнталізму
* 1822 — Ўільям Гершэль, брытанскі астраном, які адкрыў плянэту Уран
* 1822 — Эрнст Тэадар Амадэй Гофман, нямецкі літаратар, кампазытар, мастак рамантычнага кірунку
* 1867 — Майкл Фарадэй, брытанскі фізык і хімік
* 1900 — Фрыдрых Ніцшэ, нямецкі паэт ды філёзаф
* 1904 — Анры Фантэн-Лятур, францускі мастак
* 1908 — Анры Бэкерэль, францускі фізык
* 1934 — Нестар Махно, кіраўнік анархісцкага руху
* 1947 — Алеся Александровіч, беларуская літаратуразнаўца і пэдагог
* 1984 — Труман Капотэ, амэрыканскі пісьменьнік
* 1985 — Саманта Сьміт, амэрыканская актывістка-змагарка за мір
* 1991 — Вацлаў Пануцэвіч, беларускі палітычны і рэлігійны дзеяч, гісторык
* 2008 — Васіль Несьцярэнка, беларускі навуковец, дырэктар Інстытуту радыяцыйнай бясьпекі «Белрад»
* 2018 — Джон Маккейн, сэнатар ЗША, сябар Рэспубліканскай партыі
* 2019 — Пятро Васючэнка, беларускі літаратар

## Сьвяты
*  Уругвай: Дзень Незалежнасьці
1996

## Падзеі
* 19 студзеня — заснаваны «Азэрсэл Тэлекам»
* 29 сакавіка — адчынілася Фондавая біржа Кіпру
* 2 красавіка — у Маскве Б. Ельцын і А. Лукашэнка падпісалі дамову пра стварэньне саюзнае дзяржавы; у Менску адбыліся масавыя акцыі пратэсту і іх жорсткі разгон
* 23 траўня — пад Баранавічамі разьбіўся Су-27. Загінуў Уладзімер Карват, якога пазьней пасьмяротна ўзнагародзілі званьнем Герой Беларусі (упершыню ў краіне)
* 31 жніўня — Замірэньне Расеі й Ічкерыі (1996)
* 11 верасьня — заснаваны «Беларускі цэмэнтны завод»
* 24 лістапада — Рэфэрэндум у Беларусі, што скасаваў падзяленьне ўлады
* 27 лістапада — спыненыя паўнамоцтвы Вярхоўнага Савету Рэспублікі Беларусь

## Нараджэньні
* 16 студзеня — Кім Джэні, паўднёвакарэйская сьпявачка, удзельніца гурта Blackpink

## Сьмерці
* 23 траўня — Уладзімер Карват, беларускі лётчык, загінуў у час выкананьня навучальна-трэніровачнага палёту
* 31 жніўня — Пятрусь Макаль, беларускі паэт, драматург, перакладнік
* 5 лістапада — Віктар Тураў, беларускі кінарэжысэр
* 20 сьнежня — Карл Саган, амэрыканскі астраном і папулярызатар навукі
20 сьнежня

## Падзеі
* 1518 — Францішак Скарына выдаў у Празе Кніга Ісуса Навіна
* 1569 — вялікі князь Жыгімонт Аўгуст надаў Суражу мескі герб
* 1812 — Вайна 1812 году: войскі Расейскай імпэрыі займаюць Горадню
* 1879 — Томас Эдысан правёў дэманстрацыю працы лямпы напальваньня
* 1924 — у Латвіі ўтварылася культурна-асьветнае таварыства «Беларуская хата»
* 1937 — у Менску бальшавікі расстралялі гісторыка Васіля Дружчыца, мовазнаўца і грамадзкага дзеяча Сьцяпана Некрашэвіча, літаратуразнаўца і пэдагога Міхаіла Піятуховіча
* 1938 — у СССР увялі працоўныя кніжкі
* 1945 — выйшаў першы нумар «Настаўніцкай газэты»
* 1963 — заснаваны «Баранавіцкі баваўняны камбінат»
* 1999 — Партугалія перадала Макао Кітаю
* 2000 — парлямэнт Вялікабрытаніі ўхваліў кланаваньне, але выключна ў мэдычных мэтах

## Нараджэньні
* 1865 — Мод Гон, ірляндзкая грамадзка-палітычная дзеячка
* 1940 — Вадзім Дапкюнас, беларускі тэатральны дзеяч і арганізатар тэатральнае справы

## Сьмерці
* 1859 — Ева Фялінская, польская пісьменьніца, мэмуарыстка, удзельніца вызваленчага руху
* 1996 — Карл Саган, амэрыканскі астраном і папулярызатар навукі

## Сьвяты
* Міжнародны дзень салідарнасьці людзей
* Беларусь: Дзень супрацоўнікаў органаў дзяржаўнай і нацыянальнай бясьпекі
Плошча

**Пло́шча** — матэматычная і фізычная велічыня, якая вымярае памер аб’екта на роўніцы. Плошча фігуры можа быць вымераная шляхам параўнаньня квадратаў фігураў фіксаванага памеру. У Міжнароднай сыстэме адзінак (СІ), стандартная адзінка вымярэньня плошчы ёсьць квадратны мэтар (запісваецца ў выглядзе м²); 1 м² зьяўляецца плошчай квадрату, бакі якога роўныя аднаму мэтру. Фігура з плошчай у 3 м² будзе мець тую ж плошчу, што тры такіх квадратаў плошчай у 1 м².

Ёсьць некалькі вядомых формул для вызначэньня плошчы простых фігураў, як то трыкутнікаў, прастакутнікаў і акружынаў. Выкарыстоўваючы гэтыя формулы, плошчу любога шматкутніка можна знайсьці шляхам дзяленьня шматкутніка на трыкутнікі. Для фігураў з выгнутымі межамі, падлік звычайна патрабуе вылічыць плошчу. Сапраўды, праблема вызначэньня плошчы такіх фігураў было асноўнай матывацыяй для гістарычнага разьвіцьця вылічэньня.

Плошча паверхні вымярае сумарную плошчу ўсіх вонкавых бакоў (паверхі) аб’екта. Формулы для вылічэньня плошчы паверхні простых фігураў былі вылічаныя яшчэ старажытнымі грэкамі, але вылічэньне плошчу паверхні больш складаных фігураў, як правіла, патрабуе шматпарамэтрычнага падліку.

Плошча гуляе важную ролю ў сучаснай матэматыцы. У дадатак да відавочнай важнасьці ў геамэтрыі і матэматычным аналізе, плошча зьвязана з вызначэньнем дэтэрмінанту лінейнай альгебры, і зьяўляецца асноўнай уласьцівасьцю паверхняў у дыфэрэнцыяльнай геамэтрыі. У аналізе, плошча падмноства плоскасьці вызначаецца з выкарыстаньнем меры Лебэга, хоць і не ўсякае падмноства можа быць вымерна. У цэлым, плошча ў вышэйшай матэматыцы разглядаецца як прыватны выпадак аб’ёму для двухмерных вобласьцей.

Плошча можа быць вызначана шляхам выкарыстаньня аксіёмаў, вызначаючы яе як функцыю набору пэўных плоскіх фігураў на мностве рэчаісных лікаў. Можна даказаць, што такая функцыя існуе.

## Меры
Вось некаторыя меры плошчы:

* квадратны мэтар (плошча, якую займае простакутнік памерам мэтар на мэтар). Скарочана кв.м.
* ар = 100 кв.м.
* гектар = 10,000 кв.м.
* квадратны кілямэтар (кв.км.) = 1,000,000 кв.м.

Немэтрычныя меры плошчы:

* квадратны фут = 0.09290304 кв.м.
* квадратны ярд = 0.83612736 кв.м.
* акр = 4046.8564224 кв.м.
* квадратная міля = 640 акраў = 2.5899881103 кв.км.

## Карысныя формулы
* Плошча прастакутніка альбо квадрата: даўжыня × шырыня
* Плошча круга: π×r²

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Плошча і аб’ём. Энцыкляпэдыя элемэнтарнай матэматыкі
* Калькулятар плошчаў

Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы
Юліянскі каляндар

**Юлія́нскі калянда́р** («стары стыль») — каляндар, уведзены пры Юліі Цэзары (46 год да н. э.) з дапамогай александрыйскага астранома Сазігена. Складаецца з трох гадоў па 365 содняў («звычайных») і чацьвертага (нумар якога дзеліцца на чатыры, «вісакоснага») у 366 содняў. Адставаньне юліянскага календару ад сонечнага складае 24 гадзіны за 128 гадоў. Гэтая недакладнасьць была выяўленая ў 1324 годзе. Але новая сыстэма зьлічэньня была ўведзеная толькі ў 16 стагодзьдзі (1582) — ёю стаў грыгарыянскі каляндар. Пасьля падзелаў Рэчы Паспалітай у другой палове 18 стагодзьдзя ў Беларусі аднавілі юліянскі каляндар праз захоп Расейскай імпэрыяй. Выкарыстоўваўся да замены бальшавікамі на грыгарыянскі ў лютым 1918 г.

## Крыніцы

Катэгорыя:Каляндар
Грыгарыянскі каляндар

**Грыгарыя́нскі калянда́р** («новы стыль») — каляндар, уведзены ў 1582 годзе папам Грыгорыюсам VIII, які перасунуў зьлічэньне на 10 содняў наперад (наступным днём пасьля 4 кастрычніка 1582 году стала 15 кастрычніка 1582 году), каб улічыць пагрэшнасьць, якая назьбіралася ў Юліянскім календары. У грыгарыянскім календары гады, якія заканчваюцца на 00, сталі лічыць высакоснымі толькі ў тым выпадку, калі лік, што складаецца зь першых дзьвюх лічбаў, дзеліцца на чатыры (1600 — высакосны, 1900 — звычайны, гэтым ён розьніцца ад старога стылю). Адставаньне грыгарыянскага календару ад сонечнага складае 24 гадзіны за 3300 гадоў.

**Табліца датаў пераходу на грыгарыянскі каляндар у розных краінах:**

## Разьмеркаваньне высакосных гадоў
У адрозьненьне ад Юліянскага календару, у Грыгарыянскім высакосныя гады разьмяркоўваюцца іншым чынам:
* Кожны год, нумар якога кратны 4 — высакосны.
* Кожны год, нумар якога кратны 100 — не высакосны.
* Кожны год, нумар якога кратны 400 — высакосны.

У выніку, сярэдняя працягласьць году складае 365,2425 дня:

365,2425=365+0,25-0,01+0,0025=365+\frac{1}{4}-\frac{1}{100}+\frac{1}{400}

## Месяцы

## Разыходжаньне Юліянскага й Грыгарыянскага календароў
Зь цягам часу ў Юліянскім календары накопліваецца значна большая памылка — адны суткі за 128 гадоў. Адсюль разыходжаньне ў каляндарных датах:


Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1582 годзе
Насельніцтва

**Насе́льніцтва** — супольнасьць людзей, якія пражываюць у пэўным месцы, у межах асобнай тэрыторыі, кантынэнту, краіны. Дасьледаваньнем дынамікі зьменаў насельніцтва займаецца навука дэмаграфія.

Напрыканцы палеаліту (прыблізна 15 тысячаў гадоў да н. э.) колькасьць насельніцтва Зямлі сягала 3 мільёнаў чалавек; напрыканцы нэаліту (2 тысячы гадоў да н. э.) — 50 мільёнаў чалавек; у нулявым годзе — каля 230 мільёнаў чалавек; у 1000 годзе — 275 мільёнаў чалавек; у 1900 — 1,6 мільярду чалавек, у 1993 годзе — 5,5 мільярду чалавек, у 2004 годзе каля 6,4 мільярду.

На 2004 год Кітай займаў першае месца на плянэце па колькасьці насельніцтва — 1,3 мільярду чалавек. На другім месцы Індыя — 1,1 мільярду чалавек. На трэцім — Злучаныя Штаты Амэрыкі з 293 мільёнамі.

## Глядзіце таксама
* Дэмаграфія
* Насельніцтва Беларусі
* Сьпіс краінаў паводле насельніцтва
* Сьпіс гарадоў-мільянэраў

## Вонкавыя спасылкі
* 6 студзеня 2005 году насельніцтва Кітаю дасягнула мяжы ў адзін мільярд 300 мільёнаў чалавек
Дэмаграфія

**Дэмагра́фія** (з грэцкай *demos* — народ, насельніцтва) — галіна навукі, якая вывучае дынаміку зьмены насельніцтва, ягоную геаграфію, структуру, шчыльнасьць, узроставы і плоцевы склад, колькасную дынаміку.

Дэмаграфічны аналіз вывучае і вымярае памеры і дынаміку папуляцыяў. Ён можа ахопліваць цэлыя грамадзтвы або групы, вызначаныя такімі крытэрамі, як адукацыя, нацыянальнасьць, рэлігія і этнічная прыналежнасьць. У навучальных установах дэмаграфію звычайна разглядаюць як галіну сацыялёгіі, хоць існуе шэраг незалежных дэмаграфічных катэдраў. Мэтады дэмаграфічнага аналізу былі ў першую чаргу распрацаваныя дзеля вывучэньня папуляцыяў чалавека, але распаўсюджваюцца на розныя вобласьці, дзе дасьледнікі хочуць ведаць, як папуляцыі сацыяльных суб’ектаў могуць зьмяняцца зь цягам часу праз працэсы нараджэньня, сьмяротнасьці і міграцыі. У кантэксьце біялягічных папуляцыяў чалавека дэмаграфічны аналіз выкарыстоўвае адміністрацыйныя запісы дзеля распрацоўкі незалежнай ацэнкі колькасьці насельніцтва. Ацэнкі дэмаграфічнага аналізу часта лічацца надзейным стандартам для ацэнкі дакладнасьці інфармацыі перапісу, сабранай у любы час. У сфэры працоўнай сілы дэмаграфічны аналіз выкарыстоўваецца дзеля ацэнкі памераў і плыняў папуляцыяў работнікаў. У папуляцыйнай экалёгіі ўвага надаецца нараджэньню, сьмяротнасьці, міграцыі і іміграцыі асобінаў у папуляцыі жывых арганізмаў. Дэмаграфічны аналіз выкарыстоўваецца ў самых розных кантэкстах. Напрыклад, ён часта выкарыстоўваецца ў бізнэсовых плянах дзеля апісаньня папуляцыяў, павязанай з геаграфічным месцазнаходжаньнем бізнэсу.

## Крыніцы
1944

## Падзеі
* 12 сакавіка — заснаваныя Азарыцкія лягеры сьмерці
* 3 ліпеня — Савецкая Армія ўвайшла ў Менск
* 1 жніўня — 3 кастрычніка — Варшаўскае паўстаньне
* Сьнежань — заснаваная «Македонская дзяржаўная чыгунка»
** заснаваны «Барысаўскі млынкамбінат»

## Нараджэньні
* 3 студзеня — Міхась Раманюк, беларускі этнограф
* 9 студзеня — Джымі Пэйдж, рок-музыка, гітарыст Led Zeppelin
* 28 лютага — Зэп Маер, нямецкі футбаліст, брамнік, чэмпіён сьвету 1974 году
* 15 красавіка — Джахар Дудаеў, першы прэзыдэнт Чачэнскай рэспублікі (1991—1996)
* 24 красавіка — Зянон Пазьняк, беларускі палітык і грамадзкі дзяяч
* 14 траўня — Джордж Лукас, амэрыканскі кінарэжысэр («Зорныя войны»)
* 26 чэрвеня — Генадзь Зюганаў, расейскі палітык, лідэр КПРФ
* 3 ліпеня — Раландас Павілёніс, летувіскі філёзаф, лінгвіст, палітык
* 7 верасьня — Бора Мілутынавіч, сэрбскі футбольны трэнэр
* 15 верасьня — Якаў Малайчук, беларускі харавы дырыгент, краязнаўца
* 25 верасьня — Майкл Дуглас, амэрыканскі кінаактор
* 28 верасьня — Мілаш Зэман, чэскі палітык
* 27 кастрычніка — Мікалай Карачанцаў, савецкі і расейскі актор тэатра і кіно
* 28 лістапада — Рыгор Сарока, беларускі дырыгент

## Сьмерці
* 9 студзеня — Антанас Сьмятона, летувіскі дзяржаўны дзяяч, прэзыдэнт Летувы
* 22 студзеня — Ціхан Баран, беларускі піянэр-герой
* 18 лютага — Лётар Фройтэль, нямецкі военачальнік у Другой сусьветнай вайне
* 11 траўня — Марат Казей, беларускі піянэр-герой
* 16 чэрвеня — Ян Піўнік «Пануры», польскі партызан
* 4 ліпеня — Фабіян Пачобут-Адляніцкі, беларускі каталіцкі сьвятар
* 10 ліпеня — Язэп Урбановіч, адзін з арганізатараў і кіраўнікоў антыфашысцкага падпольля і партызанскага руху на Берасьцейшчыне
* 31 ліпеня — Антуан дэ Сэнт-Экзюпэры, францускі пісьменьнік і лётчык
* 27 верасьня — Томаш Жук-Рыбіцкі, польскі афіцэр, археоляг-аматар
* 24 кастрычніка — Кастусь Быліч, беларускі актор
* 26 кастрычніка — Алесь Мілюць, заходнебеларускі паэт
* 22 лістапада — Кузьма Чорны, беларускі пісьменьнік
* 27 лістапада — Леанід Мандэльштам, савецкі фізык, акадэмік АН СССР
* Станіслаў Жукоўскі, польскі і расейскі мастак беларускага паходжаньня