Жыгімонт Аўгуст

**Жыгімо́нт А́ўгуст**, **Жыгімонт ІІ** (1 жніўня 1520, Кракаў — 7 ліпеня 1572) — вялікі князь літоўскі і кароль польскі (1548—1572, фармальна з 1529). Сын Жыгімонта Старога і Боны Сфорца.

## Імя

Зігімунд, Зігімунт, Зігісмунд або Зігісмонд, пазьней Зыгмунд, Зыгмант або Жыгмант (Sigimund, Sigimunt, Sigismund, Sigismondus, Siegmund, Zygmont, Żygmont) — імя германскага паходжаньня. Іменная аснова сіг- (зыг-, зег-) (імёны ліцьвінаў Зігібут, Зыгел, Зыгер; германскія імёны Sigibot, Sigel, Siger) паходзіць ад гоцкага і бургундзкага sigus 'перамога', а аснова -мунд- (-мунт-, -монт-) (імёны ліцьвінаў Монтгерд, Валімонт, Скірмунт; германскія імёны Mundgerd, Walmont, Sciremunt) — ад германскага *mundô 'рука, абарона, крэўнасьць' або гоцкага munds 'моц розуму, імкненьне', mundrs 'гарлівы, палкі'. Такім парадкам, імя Жыгімонт азначае «перамога гарлівасьці».

Адпаведнасьць імя Жыгімонт германскаму імю Sigimund сьцьвердзілі францускі лінгвіст-германіст Раймонд Шмітляйн, які на падставе шматгадовых дасьледаваньняў прыйшоў да высноваў пра германскае паходжаньне літоўскіх уласных імёнаў, і амэрыканскі лінгвіст Альфрэд Зэн.

## Біяграфія
У 1522 годзе сойм Вялікага Княства Літоўскага даў гарантыю Жыгімонту Старому, што па ягонай сьмерці Жыгімонта Аўгуста абяруць вялікім князем. У 1526 годзе па сьмерці апошніх мазавецкіх князёў Бона Сфорца намагалася перадаць Мазавецкае княства Жыгімонту Аўгусту, але яго далучылі проста да Польшчы. На сойме ВКЛ у кастрычніку 1529 году Жыгімонта Аўгуста абралі вялікім князем пры жыцьці бацькі, а 18 сьнежня на польскім сойме Жыгімонт Стары дамогся абраньня сына каралём польскім. Каранацыя прайшла ў Кракаве 20 лютага 1530 году, але рэальная ўлада ў Польшчы і ВКЛ засталася ў Жыгімонта Старога.

У 1543 годзе адбыўся шлюб Жыгімонта Аўгуста з дачкой спадчыньніка Сьвятой Рымскай імпэрыі Фэрдынанда — эрцгерцагіняй Лізаветай Аўстрыйскай.

У 1544 годзе Жыгімонт Аўгуст пачаў рэальнае кіраваньне ў Вялікім Княстве Літоўскім, але Жыгімонт Стары захоўваў правы кантролю за расходамі зь вялікакняскага скарбу.

У 1547 годзе Жыгімонт Аўгуст таемна пабраўся шлюбам з Барбарай Радзівіл. У выніку гэтага шлюбу браты Барбары Мікалай Радзівіл «Руды» і Мікалай Радзівіл «Чорны» занялі пануючае становішча ў ВКЛ, і пэўны час Жыгімонт Аўгуст быў пад іх уплывам. Жыгімонт Стары і Бона Сфорца былі супраць гэтага шлюбу, як і значная частка польскіх магнатаў.

Па сьмерці бацькі ў 1548 годзе Жыгімонт Аўгуст стаў поўнаўладным каралём і вялікім князем. Склаў таемную дамову аб узаемнай дапамозе з каралём Чэхіі і Вугоршчыны Фэрдынандам I Габсбургам. Гэты хаўрус замацавалі, калі па сьмерці Барбары, у 1551 годзе, Жыгімонт Аўгуст ажаніўся з эрцгерцагіняй Кацярынай Аўстрыйскай, сястрой сваёй першай жонкі. Але пазьней адмовіўся ад хаўрусу з Габсбургамі. У 1550 годзе ён падараваў Радзівілам шэраг гарадоў і вёсак, у тым ліку і Койданаў, вялікія зямельныя абшары. У 1550 годзе Жыгімонт Аўгуст наведаў Койданаў, гасьцяваў некалькі дзён у маёнтку Радзівілаў, захапляўся маляўнічасьцю яго ваколіц, пра што згадвае ў сваіх творах Уладзіслаў Сыракомля.

У 1562 годзе засьведчыў беларускую назву дзяржаўнага гербу — Пагоню — у сваім загадзе біць на Віленскай мынцы манэты-траякі: 

### Замежная палітыка

Замежная палітыка Жыгімонта Аўгуста скіроўвалася на захаваньне мірных стасункаў з суседнімі дзяржавамі. Прусія заставалася васалам Польшчы. Дачыненьні з Швэцыяй палепшыліся, калі ў 1568 годзе тамтэйшы сталец заняў Юхан III, швагер Жыгімонта Аўгуста. Але дачыненьні з Маскоўскай дзяржавай былі кепскімі, Іван IV Тыран пачаў нічым не абгрунтаваную Інфлянцкую вайну 1558—1582 гадоў, якая падштурхнула ВКЛ да складаньня Люблінскай уніі 1569 году.

### Унутраная палітыка
Унутраная палітыка Жыгімонта Аўгуста скіроўвалася на паляпшэньне становішча і павелічэньне ўплыву сярэдняй шляхты. На сойме 1562—1563 гадоў падтрымаў рэформу скарбу, судоў і войска. Вяртаў сабе землі, раздадзеныя магнатам з 1504 году. У выніку рэформаў павялічыліся прыбыткі дзяржаўнага скарбу. Спрыяў правядзеньню Валочнай памеры ў ВКЛ. Пачаў стварэньне вайскова-марскога флёту Польшчы, стварыў Марскую камісію.

У час яго кіраваньня пашырылася Рэфармацыя розных плыняў. Праводзіў палітыку талерантнасьці датычна ўсіх канфэсіяў. Віленскім прывілеем 1563 году пацьвердзіў роўнасьць правоў праваслаўнага і каталіцкага баярства ВКЛ.

Зацьвердзіў Статут Вялікага Княства Літоўскага 1566 году. У апошнія гады свайго ўладараньня пад ціскам каталіцкай царквы дазволіў дзейнасьць езуітаў у Польшчы з 1564 году і ў ВКЛ з 1569 году, што сталася пачаткам Контрарэфармацыі.

Быў мэцэнатам, падтрымліваў мастакоў, архітэктараў, музыкаў, актораў. Ягонае княжаньне было пэрыядам росквіту Адраджэньня ў ВКЛ.

### Сьмерць
Памёр не пакінуўшы нашчадкаў, на ім скончылася мужчынская галіна дынастыі Ягелонаў. У сваім палітычным тастамэнце раіў шляхце прытрымлівацца хаўрусу з Францыяй і абраць на пасады караля і вялікага князя францускага прынца. Гэта ажыцьцявілі на элекцыйным сойме ў 1573 годзе, абраўшы Генрыка Валезы.

## Мова і культура

Ва ўмове ад 1545 году з прускім герцагам Альбрэхтам Гогенцолернам, пляменьнікам свайго бацькі Жыгімонта Старога, назваў беларускую мову «роднай», «нашай»: . Тым часам Альбрэхт Прускі ва ўласным выкладзе той умовы азначыў гэтую мову літоўскай: «*Lithuanica vero volgari Raigrod*». Літоўскія паны-камісары (Вацлаў, біскуп жамойцкі; Рыгор Осьцік, кашталян віленскі; Аляксандар Хадкевіч, ваявода наваградзкі; Ян Даманоўскі, пробст Віленскі; Мікалай Нарбут, капітан мазырскі) зьвярнулі ўвагу на неадпаведнасьць некаторых месцаў у лісьце прускага герцага да ліста вялікага князя, але абмінулі як нейкую неадпаведнасьць сьцьверджаньне, што «Райгрод» ёсьць назвай «*у народнай літоўскай мове*».

## Галерэя
### Творы малярства

Cranach the Younger Sigismund II Augustus.jpg|Л. Кранах малодшы, каля 1553 г.
Žygimont Aŭgust. Жыгімонт Аўгуст (1561).jpg|Невядомы мастак, 1561 г.
Žygimont Aŭgust. Жыгімонт Аўгуст (1605-15).jpg|Невядомы мастак, XVI ст.
Žygimont Aŭgust. Жыгімонт Аўгуст (XVII).jpg|Невядомы мастак, XVII ст.


Žygimont Aŭgust. Жыгімонт Аўгуст (1645).jpg|Невядомы мастак, 1645 г.
Žygimont Aŭgust. Жыгімонт Аўгуст (XVIII).jpg|Невядомы мастак, XVIII ст.
Žygimont Aŭgust. Жыгімонт Аўгуст (1750-1850).jpg|Невядомы мастак, 1750—1850 гг.
Žygimont Aŭgust. Жыгімонт Аўгуст (1752-59).jpg|Невядомы мастак, 1752—1759 гг.


Žygimont Aŭgust. Жыгімонт Аўгуст (1790).jpg|Невядомы мастак, 1790 г.
Žygimont Aŭgust-Jagajła. Жыгімонт Аўгуст-Ягайла (K. Aleksandrovič, 1790).jpg|К. Александровіч, 1790 г.
Žygimont Aŭgust. Жыгімонт Аўгуст (1851-75).jpg|Невядомы мастак, 1851—1875 гг.
Žygimont Aŭgust. Жыгімонт Аўгуст (M. Krajewski, 1866-70).jpg|М. Краеўскі, 1866—1870 гг.


### Графічныя партрэты

Žygimont Aŭgust. Жыгімонт Аўгуст (V. Solis, 1554).jpg|V. Solis, 1554 г.
Žygimont Aŭgust. Жыгімонт Аўгуст (N. Nelli, 1560).jpg|N. Nelli, 1560 г.
Žygimont Aŭgust. Жыгімонт Аўгуст (1594).jpg|Невядомы мастак, 1594 г.
Žygimont Aŭgust. Жыгімонт Аўгуст (11.08.1604).jpg|Невядомы мастак, 11 жніўня 1604 г.


Žygimont Aŭgust. Жыгімонт Аўгуст (1605).jpg|Ян Глухоўскі, 1605 г.
Žygimont Aŭgust. Жыгімонт Аўгуст (1601-50).jpg|Невядомы мастак, XVII ст.
Žygimont Aŭgust. Жыгімонт Аўгуст (1760-1800).jpg|Невядомы мастак, 1760—1800 гг.
Žygimont Aŭgust. Жыгімонт Аўгуст (1760-1800) (2).jpg|Невядомы мастак, 1760—1800 гг.


Žygimont Aŭgust. Жыгімонт Аўгуст (A. Lesser, 1830-84).jpg|A. Lesser, 1830—1884 гг.
Žygimont Aŭgust. Жыгімонт Аўгуст (A. Bozza, 1831).jpg|A. Bozza, 1831 г.
Žygimont Aŭgust. Жыгімонт Аўгуст (J. Aziambłoŭski, 1850).jpg|Ю. Азямблоўскі, 1850 г.
Žygimont Aŭgust. Жыгімонт Аўгуст (A. Maurin, XIX).jpg|А. Маўрын, XIX ст.


### Пячаці і гербы

Žygimont Aŭgust, Pahonia. Жыгімонт Аўгуст, Пагоня (K. Kielisiński, 1539, 1841).jpg|Пячаць 1539 г.
Žygimont Aŭgust, Pahonia. Жыгімонт Аўгуст, Пагоня (1552).jpg|З Прускай хронікі, 1552 г.
Žygimont Aŭgust, Pahonia. Жыгімонт Аўгуст, Пагоня (J. Matejko, 1875).jpg|Я. Матэйка, 1875 г.
Žygimont Aŭgust, Pahonia. Жыгімонт Аўгуст, Пагоня (B. Starzyński, 1875-1900).jpg|Б. Старжынскі, 1875—1800 г.


### Грошы

Žygimont Aŭgust, Pahonia-Kalumny, Hroš. Жыгімонт Аўгуст, Пагоня-Калюмны, Грош (1545, 1875).jpg|Грош, 1545 г.
Žygimont Aŭgust, Pahonia-Kalumny, Hroš. Жыгімонт Аўгуст, Пагоня-Калюмны, Грош (1546, 1875).jpg|Грош, 1546 г.
Žygimont Aŭgust, Pahonia-Kalumny, Hroš. Жыгімонт Аўгуст, Пагоня-Калюмны, Грош (1546, 1875) (2).jpg|Грош, 1546 г.
Žygimont Aŭgust, Pahonia-Kalumny, Hroš. Жыгімонт Аўгуст, Пагоня-Калюмны, Грош (1547, 1875).jpg|Грош, 1547 г.


Žygimont Aŭgust, Pahonia, Hroš. Жыгімонт Аўгуст, Пагоня, Грош (1566, 1875).jpg|Грош, 1566 г.
Žygimont Aŭgust, Pahonia, Hroš. Жыгімонт Аўгуст, Пагоня, Грош (1566, 1875) (2).jpg|Грош, 1566 г.
Žygimont Aŭgust, Pahonia-Kalumny, Hroš. Жыгімонт Аўгуст, Пагоня-Калюмны, Грош (1566, 1875).jpg|Грош, 1566 г.
Žygimont Aŭgust, Pahonia-Kalumny, Dvuhroš. Жыгімонт Аўгуст, Пагоня-Калюмны, Двугрош (1565, 1875).jpg|Двугрош, 1565 г.


Žygimont Aŭgust, Pahonia, Trajak. Жыгімонт Аўгуст, Пагоня, Траяк (1547, 1875).jpg|Траяк, 1547 г.
Žygimont Aŭgust, Pahonia-Kalumny, Trajak. Жыгімонт Аўгуст, Пагоня-Калюмны, Траяк (1562, 1875).jpg|Траяк, 1562 г.
Žygimont Aŭgust, Pahonia-Kalumny, Trajak. Жыгімонт Аўгуст, Пагоня-Калюмны, Траяк (1562, 1875) (2).jpg|Траяк, 1562 г.
Žygimont Aŭgust, Pahonia-Kalumny, Čvarak. Жыгімонт Аўгуст, Пагоня-Калюмны, Чварак (1565, 1875).jpg|Чварак, 1565 г.


Žygimont Aŭgust, Pahonia-Kalumny, Čvarak. Жыгімонт Аўгуст, Пагоня-Калюмны, Чварак (1568, 1875).jpg|Чварак, 1568 г.
Žygimont Aŭgust, Pahonia, Šastak. Жыгімонт Аўгуст, Пагоня, Шастак (1547, 1875).jpg|Шастак, 1547 г.
Žygimont Aŭgust, Pahonia-Kalumny, Šastak. Жыгімонт Аўгуст, Пагоня-Калюмны, Шастак (1562, 1875).jpg|Шастак, 1562 г.
Žygimont Aŭgust, Pahonia, Dvudenar. Жыгімонт Аўгуст, Пагоня, Двудэнар (1566, 1875).jpg|Двудэнар, 1566 г.


## Заўвагі

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 
*  
* 

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Кракаве
Катэгорыя:Ягайлавічы
Катэгорыя:Памерлі ў Кнышыне
Катэгорыя:Пахаваныя ў Вавэльскай катэдры