Жыве Беларусь!

**Жыве́ Белару́сь!** — патрыятычны заклік, скіраваны на абуджэньне нацыянальна-грамадзянскіх пачуцьцяў, кансалідацыю народу Беларусі ў абарону свабоды, незалежнасьці сваёй краіны, роднай мовы, усёй нацыянальнай культуры. Шырокае ўжываньне гэтага выразу-фразэалягізму ў розныя часы стала магчымым дзякуючы яго зьместу — зычаньню росквіту сваёй зямлі, сваёй дзяржаве. Разглядаецца як нацыянальны дэвіз — адзін зь беларускіх нацыянальных сымбаляў разам з гербам Пагоняй і бел-чырвона-белым сьцягам — у якім у максымальна ляпідарнай форме фармулюецца беларуская нацыянальная ідэя.

## Гісторыя

### Беларускі нацыянальна-вызвольны рух

Вытокі беларускага патрыятычнага закліку-дэвізу звычайна прымяркоўваюць да паўстанцкага руху 1863—1864 гадоў і дзейнасьці яго кіраўніка Кастуся Каліноўскага: сябры віленскай рэвалюцыйнай арганізацыі карысталіся паролем «Люблю Беларусь. — Так узаемна». Тым часам яшчэ ў 1859 годзе народжаны на гістарычнай Случчыне беларускі паэт Уладзіслаў Сыракомля (Людвік Кандратовіч), які — як і яго сучасьнікі — называў Беларусь Літвой («*О Радзіма Літва, о Айчына сьвятая*»), падкрэсьліваў у адным з сваіх вершаў: «*Пра адно я толькі сьпяваю, хоць на розныя ноты: Хай жыве наша Літва! Хай жывуць [[Ліцьвіны|ліцьвіны]]!*».

У сваёй сучаснай форме выраз «Жыве Беларусь!» упершыню прагучаў у вершы Янкі Купалы «», напісаным у 1905—1907 гады:

У самім вершы малады паэт мерна і журботна апісвае зь вялікай любоўю Беларусь і зь вялікім болем — лёс яе народу, а заканчэньне ў выглядзе аксюмарану разглядаецца як самасьцьверджаньне беларусаў і маніфэстацыя схаванай беларускай моцы: «*мы — ёсьць!*». Апошнія словы верша ў якасьці эпіграфу да надрукаванага ў 1908 годзе артыкулу «Вялікае сьвята „Жалейка“ Янука Купалы» ўзяў літаратурны крытык і публіцыст Уладзімер Самойла. Гэта спрыяла папулярызацыі выразу, які ў розных формах замацоўваўся ў паэтычных і публіцыстычных творах беларускіх пісьменьнікаў, ідэолягаў нацыянальнага руху. Сярод іншага, назву «» атрымаў верш Хведара Чарнышэвіча, апублікаваны ў 1912 годзе.

Покліч «Жыве Беларусь!» адразу перанялі беларускія публіцысты-адраджэнцы як знак беларускага самаўсьведамленьня: *«… Плыве жывое беларускае слова, будзячы сэрцы беларусаў і паказваючы ўсім, што „Жыве Беларусь!“*» (Наша Ніва, 11 лістапада 1910 году). У рэдакцыйнай нататцы «Нашай Нівы» (1911 год, № 9—10) зазначалася:

У мадыфікаваным, разгорнутым выглядзе — «Няхай жыве вольная Беларусь» — выраз вышылі золатам на беларускіх нацыянальных бел-чырвона-белых сьцягох, пашытых паводле эскізу Клаўдзія Дуж-Душэўскага і разасланых у беларускія арганізацыі ўвесну 1917 году. Лёзунг «Няхай жыве вольная Беларусь!» заняў цэнтральнае месца над прэзыдыюмам Усебеларускага зьезду 1917 году. Яго шырока выкарыстоўвалі ў грамадзка-палітычным жыцьці Беларускай Народнай Рэспублікі, потым, у саветызаванай форме, у Беларускай ССР («Няхай жыве Савецкая Беларусь!» і інш.). Сярод іншага, у студзені 1918 году дэвіз «няхай жыве на вякі [вольная Беларусь]» зьявіўся ў звароце да беларускай моладзі генэрала Канстанціна Аляксееўскага, надрукаваным у часопісе «Чырвоны шлях» (Петраград) — першым беларускім савецкім выданьні. У рэзалюцыі зьезду Случчыны ад 14 лістапада 1920 году зазначалася:

У пачатковай форме — «Жыве Беларусь!» — выраз упершыню загучаў як палітычны нацыянальны заклік у 1918 годзе (выступ у Кіеўскім унівэрсытэце Антона Баліцкага, якому гэта ставіў у віну Сямён Вальфсон). У 1920-я гады покліч «Жыве Беларусь!» ужываўся на сходах беларускіх студэнтаў у Празе, пазьней — на грамадзкіх сходах у Парыжы, Вільні. У 1925 годзе працоўныя Берасьця на мескім мітынгу скандавалі «Няхай жыве аб’яднаная Савецкая Беларусь!». Надпіс «Жыве вольная Беларусь» () зьмясьціў на сваё карціне «Пагоня» (1927 год) беларускі мастак Язэп Драздовіч. Паводле сьведчаньня жыхара вёскі Пагораў, надрукаванага ўвосень 1939 году ў газэце «Звязда», улады міжваеннай Польскай Рэспублікі склалі пратакол і арыштавалі жыхароў вёскі за покліч «Няхай жыве Беларусь і народная школа!» на сходзе, дзе тыя патрабавалі беларускай мовы навучаньня ў мясцовай школе.

У Другую сусьветную вайну выраз «Жыве Беларусь!» ужываўся беларусамі незалежна ад палітычных поглядаў. У 5-м разьдзеле статуту Саюзу беларускай моладзі рэглямэнтавалася: «*прывітаньнем і разьвітаньнем зьяўляецца падняцьце правае рукі із словамі „Жыве Беларусь!“ — „Жыве“*». У ліпені 1943 году СБМ атрымаў свой друкаваны орган — штомесячнік «Жыве Беларусь!». У верасьні 1944 году пры бэрлінскай арганізацыі «Вінэта» ўтварылася гастрольная тэатральная трупа пад назвай «Жыве Беларусь». Зь іншага боку покліч «Жыве Беларусь!» ужывалі савецкія партызаны. У фондах Віцебскага абласнога краязнаўчага музэю захоўваюцца ўлёткі з тэкстам «Партызанскага маршу» (аўтар тэксту — Пімен Панчанка):

Тым часам яшчэ ў лістападзе 1942 году ў Маскве адкрылася экспазыцыя пад назвай «Беларусь жыве, Беларусь змагаецца, Беларусь была і будзе савецкай». Яна працавала да жніўня 1944 году, пакуль не пераехала ў заняты Чырвонай Арміяй Менск. Покліч «Беларусь жыве, Беларусь змагаецца!» неаднаразова выкарыстоўвала газэта «Савецкая Беларусь».

Па вайне выраз «Жыве Беларусь!» стаў прыкметным, неад’емным элемэнтам палітычнага і духоўнага жыцьця Беларускай эміграцыі. Пад такой назвай выходзілі часопісы, а пазьней так зваўся пэрыёдык Беларускага вызвольнага руху (1957—1962, Ангельшчына — ЗША), бюлетэнь БЦР (1976—1986, Нямеччына — ЗША). Пашырэньню выразу «Жыве Беларусь!» у Заходняй Эўропе спрыяла дзейнасьць тэатральнай беларускай трупы такой жа назвы. У 1944—1948 гадох гэтая трупа зладзіла ў Нямеччыне сотні выступаў, як для беларусаў, так і для іншых гледачоў. Покліч «Жыве Беларусь!» стаў стандартавым для беларускіх скаўтаў пры абавязковым характары афіцыйнага скаўцкага поклічу «Напагатове!». Арганізацыі моладзі, студэнцкія і грамадзкія суполкі выдалі дзясяткі жэтонаў, плякатаў, паштовак з надпісамі «Жыве Беларусь». Арганізацыя беларуска-амэрыканскай моладзі аздобіла летнія саколкі надпісам «Жыве Беларусь».

У паваеннай Беларусі дэвіз «Жыве Беларусь!» працягваў афіцыйна ўжывацца ў саветызаванай форме «Няхай жыве Савецкая Беларусь!», што засьведчылі плякаты дзяржаўнага выдавецтва БССР (1947 год), мастакоў Мікалая Гуціева (1948 год), Яфіма Тараса (1949 год), Пятра Калініна (1958 год), Уладзімера Васюка (1988 год, з азначэньнем «працоўная» замест «Савецкая») і Івана Ўладычыка (1989 год). Пра неафіцыйнае ўжываньне пачатковага выразу «Жыве Беларусь!» сьведчыць аднайменны верш, напісаны ў 1976 годзе змагаром з савецкай фальсыфікацыяй гісторыі Вялікага Княства Літоўскага гісторыкам і публіцыстам Міколам Ермаловічам.

З пачаткам працэсу дэмакратызацыі ў СССР аднаўленьне і грамадзкую легітымнасьць уласна выразу «Жыве Беларусь!» абумовіла разьвіцьцё руху Беларускага Народнага Фронту «Адраджэньне» і іншых грамадзкіх арганізацыяў. З 1980-х гадоў лёзунг «Жыве Беларусь» актыўна загучаў у адраджэнскіх колах і на мітынгах у падтрымку незалежнасьці Беларусі.

### Рэспубліка Беларусь

Па аднаўленьні незалежнасьці Беларусі ў 1990 годзе заклік «Жыве Беларусь!» загучаў у афіцыйных выступах, на ўрачыстых імпрэзах і зборах, у залі парлямэнту незалежнай Беларусі. Тады ж зьявілася песьня «Жыве Беларусь!» (музыка — Васіль Раінчык, словы — Леанід Пранчак), якая прэтэндавала на статус дзяржаўнага гімну Беларусі. У 1993 годзе пад назвай «Янка Купала. Жыве Беларусь» у дзяржаўным выдавецтве Мастацкая літаратура выйшаў зборнік твораў народнага песьняра, прысьвечаных Беларусі і яе гісторыі, куды ўвайшлі ў тым ліку прыхаваныя савецкімі ўладамі вершы і публіцыстычныя артыкулы. У 1994 годзе «Жыве Беларусь» на афіцыйным канцэрце да Дня Незалежнасьці Беларусі гукалі беларускія музыкі, сярод якіх былі Аляксандар Саладуха і Іна Афанасьева. Гэты канцэрт трансьлявала Беларускае тэлебачаньне. У 1995 годзе Народныя паэты Беларусі Пімен Панчанка і Максім Танк, акадэмік і віцэ-прэзыдэнт Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі Радзім Гарэцкі і іншыя беларускія творчыя і навуковыя дзеячы выступілі з прапановай прыняць у якасьці дзяржаўнага гімну Беларусі верш Алеся Ставера «Вякамі стваралі мы нашу дзяржаву», дзе апяваюцца герб Пагоня і бел-чырвона-белы сьцяг (*сьцяг Айчыны*) і сьцьвярджаецца нацыянальны дэвіз: «*Дружней, беларусы! Гучней, беларусы! Гукайма: Жыве Беларусь!*».

Па ўсталяваньні аўтарытарнага рэжыму Лукашэнкі і аднаўленьні палітыкі русіфікацыі Беларусі (1995 год) выраз у сваёй пачатковай форме — «Жыве Беларусь!» — практычна зьнік з афіцыйнага ўжытку, аднак працягваў шырока выкарыстоўвацца ў асяродзьдзі дэмакратычнай апазыцыі. Заклік «Жыве Беларусь! Жыве вечна!» пашыраў легендарны герой беларускага руху Мірон, які рэгулярна ўздымаў нацыянальны бел-чырвона-белы сьцяг у цяжкадаступных (высокіх і небясьпечных) месцах. У 2006 годзе супрацоўнікі сілавых структураў рэжыму Лукашэнкі пры затрыманьнях і арыштах яго апанэтаў пачалі запісваць у пратаколы, што тыя «*выкрыквалі антыдзяржаўны лёзунг „Жыве Беларусь!“*». У 2012 годзе на 62-м Канскім кінафэстывалі адбылася прэм’ера фільму «Жыве Беларусь», у якім апавядалася пра рэаліі палітычнага рэжыму Лукашэнкі.

Разам з тым пад дэвізам «Жыве Беларусь!» у 1990—2020 гадох выходзіла «Народная газета» (гэты дэвіз зьявіўся намаганьнямі яе першага галоўнага рэдактара Ёсіфа Сярэдзіча) — афіцыйнае друкаванае выданьне парлямэнту Беларусі, а з 1996 году — створанага Лукашэнкам Нацыянальнага сходу. У 2002 годзе ўлады зацьвердзілі афіцыйны гімн з радком у прыпеве «*Вечна жыві і квітней, Беларусь!*», што ёсьць мадыфікаваным паводле структуры заклікам «Жыве Беларусь!» або «Няхай жыве Беларусь!». У 2007 годзе сьпявачка Анжаліка Агурбаш у час «Славянскага базару» ў Віцебску гукнула з сцэны «Жыве Беларусь» з пазьнейшым тлумачэньнем: «*Упершыню чую, што гэта апазыцыйны лёзунг. <…> І наогул не разумею, што крымінальнага вы бачыце ў гэтай фразе? Або публіка бачыць? Я асабіста — не*». Тады ж газэта «Советская Белоруссия» зазначыла, што выраз «Жыве Беларусь!» паводле сэнсу цалкам адпавядае тагачасным афіцыйным лёзунгам «За Беларусь!» і «Квітней, Беларусь!».

У 2010-я гады адзначалася, што лёзунг «Жыве Беларусь!» пашырыўся сярод беларусаў розных палітычных поглядаў і зноў стаў бесьперашкодна публічна выкарыстоўвацца ў Беларусі. Разам з тым у 2019 годзе ў мас-мэдыях асьвятлялася неадназначная сытуацыя з размоўнікам на этыкетцы першага ў сьвеце валошкавага марозіва, дзе была фраза лацінкай «*Жыве Беларусь!*» з зацемкай «*каб атрымаць павагу*» (). У продаж марозіва з гэтай фразай на пакунку паступіла 13 траўня, аднак ужо 17 траўня яно зьнікла з шмат якіх крамаў. Зьявілася інфармацыя, што прычынай сталі скаргі з структураў рэжыму Лукашэнкі на фразу «Жыве Беларусь!», тым часам паводле вытворцы, скаргаў на надпісы не паступала, а марозіва зьнікла празь нечакана высокі попыт. Неўзабаве вытворца анансаваў зьмяненьне ўсіх фразаў у размоўніку на этыкетцы (у тым ліку «Жыве Беларусь!»), што патлумачылі наяўнасьцю пачатковай задумы выкарыстаць агулам 30 розных надпісаў паводле колькасьці дзён бязьвізавага знаходжаньня замежнікаў у Беларусі ў час Эўрапейскіх гульняў.

У 2020 годзе заклік «Жыве Беларусь!» стаў адным з сымбаляў пратэстаў супраць фальсыфікацыі выбараў, гвалту і беззаконьня. Аднак яшчэ 20 жніўня 2020 году на праўладным мітынгу ў Стоўпцах мясцовы дэпутат Палаты прадстаўнікоў Іван Мамайка (былы начальнік раённай міліцыі) завяршыў свой выступ заклікам: «*Падтрымаем уладу. Жыве Беларусь!*». Тым часам у пратаколах і сьледчых пастановах рэжыму Лукашэнкі «Жыве Беларусь!» зноў сталі азначаць як «*антыдзяржаўны лёзунг*». Апроч таго, сьцьвярджалася пра «*цынічны зьмест*», «*абразьлівы сэнс*» і «*зьнявагу маральных каштоўнасьцяў*». Гэтыя азначэньні цалкам зьняпраўдзіла экспэртыза, праведзеная ў кастрычніку 2020 году супрацоўнікамі Цэнтру дасьледаваньняў беларускай культуры, мовы і літаратуры Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі. Паводле высноваў лігвістаў, гэты выраз адлюстроўвае існасьць унутранай і замежнай палітыкі Беларусі, скіраванай на забесьпячэньне росквіту краіны і росту дабрабыту яе грамадзянаў. Тым часам ужо ў лістападзе 2020 году зьвязаны з рэжымам Лукашэнкі гісторык-прапагандыст Ігар Марзалюк спрабаваў публічна дыскрэдытаваць покліч «Жыве Беларусь!», даводзячы, што гэта калька на нямецкае нацыянал-сацыялістычнае «Зыг Гайль!», і дэманструючы забароненае нацысцкае прывітаньне ў жывым этэры (пры гэтым сьцьвярджаючы, што да вайны ўжываліся толькі «Няхай жыве вольная Беларусь» ды «Няхай жыве Савецкая Беларусь»). Тым часам захаваўся відэазапіс, на якім Лукашэнка ў верасьні 1995 году сустрэў воплескамі покліч «Жыве Беларусь!» Рыгора Барадуліна, якім Народны паэт Беларусі завяршыў чытаньне вершаў на сцэне Купалаўскага тэатру.

Покліч «Жыве!» — у тым ліку як частка нацыянальнага дэвізу «Жыве Беларусь!» — стаў беларускім словам 2020 году паводле вынікаў галасаваньня, якое зладзіла Радыё Свабода. У студзені 2021 году дацэнт канстытуцыйнага права Іван Пляхімовіч, аўтар двухтомнага «Камэнтару да Канстытуцыі Рэспублікі Беларусь», выступіў з прапановай — замацаваць нацыянальны дэвіз «Жыве Беларусь!» у Канстытуцыі як дзяржаўны сымбаль. Гэта мае спрыяць разьвіцьцю і адзінству беларускай нацыі, умацаваньню яе духу, паказваць адметнасьць беларусаў.

Падчас расейскага ўварваньня ва Ўкраіну 25 сакавіка 2022 году ў Дзень Волі беларускія добраахвотнікі батальёну імя Кастуся Каліноўскага прынялі прысягу, тэкст якой заканчваўся словамі «Жыве Беларусь!».

## Фразэалёгія
Выраз «Жыве Беларусь!» належыць да ліку выклічнікавых фразэалягізмаў. Ён ужываецца ў розных сытуацыях, у тым ліку як прывітальны покліч пры сустрэчы зь сябрам, або як разьвітальны. Як заклік патрыятычнага ўздыму ўжываецца ў час вулічных дэманстрацыяў і іншых акцыяў. Таксама гэта адначасна дэвіз і лёзунг.

«Жыве Беларусь!» вымаўляецца зь лягічным націскам на першым кампанэнце, часам з узьняцьцем рукі. Калі выраз выкарыстоўваецца ў якасьці прывітальнага воклічу, то суразмоўца адказвае паўторам толькі першага слова: «Жыве Беларусь! — Жыве!» (што асацыюецца з паролем паўстанцаў Кастуся Каліноўскага). Такі адказ на вокліч гучыць, напрыклад, у апавяданьні Васіля Быкава «На Чорных лядах». Таксама сустракаецца адказ «Жыве вечна!», які відаць, узыходзіць да артыкула генэрала Аляксееўскага.

## Глядзіце таксама
* Бел-чырвона-белы сьцяг
* Пагоня
* Сымболіка Беларусі
* Беларускае нацыянальнае адраджэньне

## Заўвагі

## Крыніцы

## Літаратура
* Калінкіна С. Жыве Беларусь! // Народная Воля. № 40, 27.05.2014. С. 1.
* Кіпель В. Жыве Беларусь! // Наша Ніва. № 8 (270), 22.02.2002. С. 14.
* Латышонак А. Дзяржаўная сымболіка Беларускай Народнай Рэспублікі // Жаўнеры БНР. — Беласток — Вільня, 2009. С. 303—306.
* 
* Корбут В. Жыве Беларусь! // Советская Белоруссия. № 126 (22781), 11.07.2007 г.
* Лемешев И. «Жыве Беларусь!» // Секретные исследования. № 19, 2013 г.

## Вонкавыя спасылкі
* Гурневіч Д. Як «Жыве Беларусь» бараніла «Советская Белоруссия» і крычаў дэпутат на мітынгу за Лукашэнку, Радыё Свабода, 23 чэрвеня 2021 г.
* Беларускае слова 2020 году — «Жыве!», Радыё Свабода, 11 сьнежня 2020 г.
* Уткіна Н. Адкуль з’явіўся вокліч «Жыве Беларусь!», Рэгіянальная газета, 19.10.2020 г.
* Дацэнт канстытуцыйнага права: Варта дадаць у Канстытуцыю яшчэ адзін дзяржаўны сімвал — дэвіз «Жыве Беларусь!», Наша Ніва, 13 студзеня 2021 г.
* Мартинович Д. «Жыве Беларусь!» Как появился знаменитый лозунг и кто его использовал, TUT.BY, 11.11.2020 г.
* Ученые из НАН Беларуси объяснили, почему «Жыве Беларусь» и БЧБ — не «циничные и оскорбительные», TUT.BY, 11.11.2020 г.

Катэгорыя:Беларусы
Катэгорыя:Гісторыя Беларусі
Катэгорыя:Беларускі нацыяналізм
Катэгорыя:Палітычныя лёзунгі