Зубар

**Зу́бар** ці **эўрапе́йскі бізо́н** () — жывёліна клясы сысуноў сямейства пустарогіх. Адзіны прадстаўнік роду бізонаў у Эўразіі. Зубар ёсьць самым цяжкім і буйным сысуном на эўрапейскім кантынэнце і апошнім эўрапейскім прадстаўніком дзікіх быкоў.

Нацыянальны сымбаль Беларусі. Эўрапейскі зубар занесены ў Чырвоную кнігу Рэспублікі Беларусь, Летувы, Расеі, Украіны, Польшчы, Чырвоную кнігу МСАП.

## Падвіды
Існавалі ўсяго тры падвіды зуброў:
* *Bison bonasus bonasus* — белавескі зубар;
* *Bison bonasus caucasicus* — каўкаскі зубар (зьнішчаны ў пачатку ХХ стагодзьдзя);
* *Bison bonasus hungarorum* — зубар вугорскі, або карпацкі (зьніклы).

Белавескі (эўрапейскі) падвід аднаўляецца шляхам разьвядзеньня жывёл, якія захаваліся ў заапарках, каўкаскі — узнаўляецца гібрыдызацыяй *Bison bonasus* і *Bison bonasus caucasicus*.

## Аднаўленьне
У 1914 годзе ў Белавескай пушчы налічвалася каля 700 зуброў. Першая сусьветная вайна 1914—1918 гадоў прывяла да адсутнасьці аховы пушчы, што выклікала скарачэньне колькасьці зуброў. У 1915 годзе засталося каля 300 асобінаў. У 1916 годзе менш за 100. У лютым 1919 году апошнюю дзікую зубрыху забіў мясцовы лясьнік зь вёскі Сточак (Беларуская ССР; цяпер Гайнаўскі павет, Падляскае ваяводзтва, Польшча). 26 жніўня 1923 году ў Бэрліне (Нямеччына) на прапанову намесьніка кіраўніка Заалягічнага музэю ў Варшаве  (1854—1928) заснавалі . Да 1927 году зубры адсутнічалі ў прыродным асяродзьдзі. У выніку міжнароднага перапісу 1926 г. у заапарках Эўропы налічылі 52 зубры, якія паходзілі ад 5 самцоў (быкоў) і 7 самак (кароваў). На студзень 2012 г. агульнасусьветны статак эўрапейскіх зуброў перасягнуў 4000 асобінаў, зь іх звыш паловы жылі ў прыродзе. Найбольш зуброў было ў польскай частцы Белавескай пушчы. Другі паводле колькасьці статак знаходзіўся ў Беларусі — 1150 асобін, у тым ліку 415 зуброў у Белавескай пушчы. Штогадовая сьмяротнасьць зуброў у Беларусі вагалася ад 55 да 130 асобінаў.

У 1854 годзе застрэлілі апошняга зубра на землях сучаснай Летувы. У 1969 годзе заснавалі Пашыляйскі зуброўнік, куды прывезьлі першую пару белавескіх зуброў. У 1970 г. дадалі яшчэ 6. У 1972 г. прыбылі яшчэ 2 зубры. У 1973 годзе ў першай пары зьявілася патомства і 5 зуброў выпусьцілі на волю з пастаўніка ў Пашыляйскі лес. Ад заснаваньня да 2012 г. у Пашыляйскім зуброўніку нарадзілася каля 140 зубранятаў, на волі — яшчэ каля 80.

## У культуры

Да нашага часу дайшлі наскальныя малюнкі зуброў, створаныя 30 тыс. гадоў да н. э. На выяўленых насьценных росьпісах 13 тысячагодзьдзя да н. э. зубры займаюць 2-е месца пасьля дзікіх коней. У пячорах Альтаміра (аўтаномная супольнасьць Кантабрыя, Гішпанія) і Руфіньяк (дэпартамэнт Дардонь, рэгіён Аквітанія — Лімузэн — Пуату-Шарант, Францыя) знаходзяцца найбольш знаныя росьпісы. У  (дэпартамэнт Дардонь, Францыя) знайшлі выразаную з аленевага рогу статуэтку зубра, які ліжа ўкус вусяка.

У 1190-я гг. у г. Пасаў (цяпер зямля Баварыя, Нямеччына) адбылося напісаньне эпічнай паэмы «Песьня пра Нібэлюнгаў», у якой згадваюцца зубры. У 1523 г. у Кракаве (Польскае каралеўства) Мікола Гусоўскі (1470—1533) выдаў лацінамоўную паэму «Песьню пра зубра». У 1834 годзе ў Парыжы (Францыя) Адам Міцкевіч (1798—1855) выдаў эпічную паэму «Пан Тадэвуш», у якой згадваў зуброў. У 1930 годзе Янка Маўр выдаў аповесьць «Палескія рабінзоны», дзе адбываецца забой апошняга зубра.

Скульптуры зубра стварылі Аўгуст Гаўль (1869—1921),  (1886—1960) і  (1841—1919). Найбольшая ў сьвеце статуя (вага — 76 тонаў) вышынёй 20 мэтраў месьціцца каля вёскі Петкавічы (Баранавіцкі раён, Берасьцейская вобласьць, Беларусь) побач з аўамагістральлю М1 Берасьце—Ворша.

Імя зубра носяць: род злакаў Зуброўка, бо зубры імі харчуюцца; гатунак гарэлкі «Зуброўка»; ровар «Зубраня»;  (Мядзельскі раён, Менская вобласьць).

### У геральдыцы

POL gmina Białowieża COA.svg|Герб Белавежы (Гайнаўскі павет, Падляскае ваяводзтва)
POL powiat hajnowski COA.svg|Герб Гайнаўскага павету
POL gmina Narewka COA.svg|Герб Нараўкі (Гайнаўскі павет)
Tykocin Herb.svg|Герб Тыкоціна (Беластоцкі павет, Падляскае ваяводзтва)
Coat of Arms of Brest Region.svg|Герб Берасьцейскай вобласьці (Беларусь)
Coat of Arms of Hrodna Voblasts.svg|Герб Гарадзенскай вобласьці
Coat of Arms of Serpukhov rayon (Moscow oblast).png|Герб  (Маскоўская вобласьць, Расея)


### У філятэліі
У 1954 г. у Польшчы выпусьцілі першую паштовую марку з выявай зубра.


Belarus stamp 2008 5000R European Bisons.jpg|11-ы стандартны выпуск (Беларусь, 2008 г.)
European bison on stamps Romania 1968.jpg|Пошта Румыніі (1968 г.)
The Soviet Union 1969 CPA 3796 stamp (European Bisons).jpg|Сэрыя − Запаведнік Белавеская пушча (СССР, 1969 г.)
1973 CPA 4248.jpg|Каўказскі запаведнік (СССР, 1973 г.)
1996. Stamp of Belarus 0124.jpg|Зубар белавескі (Беларусь, 1995 г.)
75 лет зоопарку2.jpg|Спецштэмпель да 75-годзьдзя  Гарадзенскага заапарку (Беларусь, 2002 г.)


### У фалерыстыцы

Bialowieza_Forest_-_Bison_(silver)_rv.png|Манэта Нацбанку Беларусі «Белавежская пушча. Зубр» (2001 г.)
RR5516-0007R Зубр.gif|Манэта Банку Расеі — Сэрыя: «Чырвоная кніга», Зубар, 50 рублёў, рэвэрс (1994 г.)


## Крыніцы

## Літаратура
* 

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Пустарогія