open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Рудальф Віест

**Рудо́льф Віест** (; , Надзьроце, Аўстра-Вугоршчына — , канцлягер Флёсэнбюрг, Нямеччына) — чэхаславацкі дывізійны генэрал, славак па нацыянальнасьці (адзіны генэрал-славак у міжваеннай Чэхаславаччыне), камандзір паўстанцкай арміі падчас Славацкага нацыянальнага паўстаньня.

У 1920—1939 гадах знаходзіўся на вайсковай і дыпляматычнай службе. У 1933 годзе быў узьведзены ў брыгадныя генэралы, у 1938 — у дывізійныя генэралы.

У 1939 годзе, будучы афіцэрам Славацкай арміі, ён прымкнуў да групы антыфашысцкі настроеных афіцэраў, незадаволеных падзелам Чэхаславаччыны на Славаччыну і Пратэктарат Багеміі і Маравіі. Падтрымліваў стасункі з чэхаславацкім урадам ў выганьні, які месьціўся ў Лёндане, праз Вугоршчыну эміграваў у Францыю, дзе стаў чальцом чэхаславацкага нацыянальнага камітэту ў Парыжы і камандзірам Чэхаславацкай арміі ў Францыі. З 1 студзеня 1940 году — камандзір 1-й Чэхаславацкай дывізіі ў Францыі. Пасьля таго, як у чэрвені 1940 году Нямеччына разграміла Францыю, Рудольф Віест перабраўся ў Вялікабрытанію, дзе стаў міністрам чэхаславацкага ўраду ў выгнаньні.

У жніўні 1944 году Рудольф Віест выляцеў у складзе чэхаславацкай дэлегацыі ў СССР, а адтуль у кастрычніку 1944 году — у Банска-Быстрыцу, дзе знаходзіўся цэнтар Славацкага нацыянальнага паўстаньня, і разам зь Янам Голіянам камандваў 1-й Чэхаславацкай арміяй у Славаччыне.

Чэхаславацкі ўрад у выгнаньні спрабаваў празь Віеста атрымаць кантроль над арміяй і паўстаньнем, але сытуацыя для паўсталых склалася благая, і ўначы з 27 на 28 кастрычніка Віест аддаў апошні загад: «Бой за свабоду Чэхаславаччыны не завершыўся, ён будзе працягвацца ў гарах». 3 лістапада 1944 году Віест і Голіян былі 
схопленыя ў Погранскам Букаўцы, вывезеныя ў Нямеччыну, прыгавораныя да сьмерці, і ў 1945 годзе казьнены ў канцлягеры Флёсэнбюрг.

## Крыніцы

Катэгорыя:Военачальнікі Славаччыны
Катэгорыя:Ахвяры нямецкіх канцэнтрацыйных лягераў
Катэгорыя:Славацкае нацыянальнае паўстаньне
Аўгустын Малар

**Аўгустын Малар** (; 18 ліпеня 1894, Райтэрн — 1945, Заксэнгаўзэн) — славацкі вайсковы дзяяч, генэрал 1-й клясы (генэрал-лейтэнант). Адзін з выбітнейшых вайскоўцаў Першай Славацкай рэспублікі, пакараны сьмерцю ў Нямеччыне за падазрэньне ў прыналежнасьці да Славацкага нацыянальнага паўстаньня 1944 году.

Катэгорыя:Военачальнікі Славаччыны
Катэгорыя:Ахвяры нямецкіх канцэнтрацыйных лягераў
Плянэты-гіганты

**Плянэты-гіганты** — чатыры плянэты Сонечнай сыстэмы: Юпітэр, Сатурн, Уран, Нэптун; разьмешчаныя за межамі кальца малых плянэт. Гэтыя плянэты, якія маюць шэраг падобных фізычных характарыстык, таксама называюць зьнешнімі плянэтамі.

У адрозьненьне ад цьвёрдацельных плянэт зямной групы, усе яны зьяўляюцца газавымі плянэтамі, валодаюць значна больш вялікімі памерамі і масамі (з прычыны чаго ціск у іх нетрах значна вышэйшы), больш нізкай сярэдняй шчыльнасьцю (блізкай да сярэдняй Сонечнай, 1,4 г/см³), магутный атмасфэрай, хуткім кручэньнем, а таксама кольцамі (у той час як у плянэт зямной групы такіх няма) і вялікай колькасьцю спадарожнікаў. Амаль усе гэтыя характарыстыкі меншаюць ад Юпітэра да Нэптуну.

## Глядзіце таксама
* Плянэты зямной групы
* Карлікавыя плянэты
* Газавыя плянэты
* Экзаплянэты

Катэгорыя:Плянэты Сонечнай сыстэмы
Славацкае нацыянальнае паўстаньне

**Слава́цкае нацыяна́льнае паўста́ньне** () — узброенае паўстаньне, арганізаванае славацкім рухам супраціву падчас Другой сусьветнай вайны, якое распачалося 29 жніўня 1944 году ў Банскай Быстрыцы з мэтай зрынуць калябаранцкі славацкі ўрад Ёзэфа Тыса. Неўзабаве мяцежныя войскі былі пераможаныя сіламі нацыскай Нямеччыны, аднак партызанская вайна працягвалася да акупацыі Славаччыны войскамі СССР.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Славацкае нацыянальнае паўстаньне
Катэгорыя:Рухі супраціву падчас Другой сусьветнай вайны
Катэгорыя:Паўстаньні ў Другой сусьветнай вайне
Катэгорыя:Жнівень 1944 году
Катэгорыя:Падзеі 29 жніўня
Катэгорыя:1944 год у Славаччыне
Ян Голіян

**Ян Голіян** (, 7 студзеня 1906, Дамбавар, Вугоршчына — ? 1945, Флёсэнбург, Нямеччына) — славацкі брыгадны генэрал, арганізатар і кіраўнік Славацкага народнага паўстаньня.

Да 1939 афіцэр чэхаславацкай арміі. У 1939—1943 служыў у штабе ў Трэнчыне. У 1943 начальнік штаба «Хуткай дывізіі». Падчас службы ў Трэнчыне ўсталяваў стасункі з антынацыскім падпольлем. У студзені 1944 стаў камандуючым сухапутнымі войскамі. Тады ж падрыхтаваў плян паўстаньня, ухваленага 23 сакавіка чэхаславацкім урадам у выгнаньні. 30 красавіка быў прызначаны вайсковым міністрам нелегальнай Славацкай народнай рады. 29 жніўня аддаў загад аб пачатку паўстаньня. З 1 верасьня галава чэхаславацкай арміі ў Славаччыне. Пасьля паразы Славацкага народнага паўстаньня 28 кастрычніка 1944 году аддаў загад аб пераходзе часткаў на партызанскае становішча. 3 лістапада ў Погранскам Букаўцы ў Банскай Быстрыцы трапіў у нямецкі палон разам з генэралам Рудольфам Віестам. Загінуў у канцэнтрацыйным лягеры Флёсэнбург, дзе быў казьнены разам зь іншымі славацкімі афіцэрамі напачатку 1945.

Катэгорыя:Военачальнікі Славаччыны
Катэгорыя:Славацкае нацыянальнае паўстаньне
Катэгорыя:Ахвяры нямецкіх канцэнтрацыйных лягераў
Катэгорыя:Нарадзіліся 7 студзеня
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1906 годзе
Катэгорыя:Памерлі ў 1945 годзе
Жыліна

**Жы́ліна** (, , , ) — горад на паўночным захадзе Славаччыны, пры ўпадзеньні ў раку Ваг рэк Кісуца і Райч'янка, цэнтар аднайменнага Жылінскага краю. Насельніцтва — 85 302 чалавек (2009).

## Крыніцы
Славацкая нацыянальная партыя

**Слава́цкая народная па́ртыя** (, скарочана *SNS*) — нацыяналістычная, правацэнтрысцкая палітычная партыя ў Славаччыне, зарэгістраваная ў Міністэрстве ўнутраных справаў 7 сакавіка 1990 року.

## Гісторыя
Партыя паўстала ў 1989 року ў разгар аксамітнай рэвалюцыі ў Чэхаславаччыне. Устаноўчы сход адбыўся 19 траўня 1990 ў Жыліне. Партыя лічыць сябе пераемніцай аднайменнае партыі, якая дзейнічала да Другой сусьветнай вайны.

На парлямэнцкіх выбарах у чэрвені 1990 року партыя атрымала 13,94% галасоў і 22 мандаты з 150 у славацкай Нацыянальнай Радзе, а таксама атрымала прадстаўніцтва на агульначэхаславацкім узроўні ў Палаце нацыянальнасьцяў (11,44% галасоў ад Славаччыны і 9 месцаў з 75) і Народнай палаце (10,96% галасоў ад Славаччыны і 6 месцаў з 200). У 1992 року СНП некалькі паменшыла сваё прадстаўніцтва ў заканадаўчых органах (7,93% і 15; 9,35% і 9; 9,93% і 6 адпаведна). У 1992—1998 зь невялікім перапынкам у 1994 року СНП мела прадстаўнікоў у другім і трэцім урадах Ўладзімера Мэч’яра.

У 2001 ад СНП аддзялілася частка сябраў, якія назваліся Сапраўднай славацкай народнай партыяй (, PSNS). У 2005 абедзьве часткі аб’ядналіся зноў.

На парлямэнцкіх выбарах 2002 року СНП ня здолела пераадолець пяціадсоткавы бар’ер, а ў 2004 року ня здолела правесьці сваіх кандыдатаў на выбарах у Эўрапарлямэнт. Аднак ужо на выбарах 2006 року СНП дамаглася значнага посьпеху, атрымаўшы 11,73% галасоў і 20 месцаў у парлямэнце. Акрамя таго, пасьля выбараў СНП увайшла ў кааліцыю зь левацэнтрысцкай партыяй Курс — сацыяльная дэмакратыя і Рухам за дэмакратычную Славаччыну.

З 2006 па 2010 партыя таксама кантралявала тры міністэрскія партфэлі — адукацыі, экалёгіі і рэгіянальнага разьвіцьця. У Эўрапарлямэнце па выніках выбараў 2009 року партыя мела аднаго дэпутата. На парлямэнцкіх выбарах 2010 року партыя ледзь пераадолела пяціадсоткавы бар’ер, атрымаўшы 128 490 (5,07%) галасоў і 9 мандатаў. На парлямэнцкіх выбарах 2012 року партыя атрымала 4,55% галасоў і 0 месцаў у парлямэнце.

### Вынікі на выбарах

## Дзейнасьць
Славацкая народная партыя прытрымліваецца ідэяў заснавальнікаў гістарычнай аднайменнай партыі (1871—1938), нацыянальных, хрысьціянскіх і сацыяльных прынцыпаў і кірыла-мятодаўскай традыцыі.

Лідар партыі ў 2003—2012 роках Ян Слота прыцягваўся да судовай адказнасьці за ўдзел у шэрагу правапарушэньняў (падпал, аўтамабільны крадзеж, злачынны напад). Падчас суду Слота прызнаўся ў некаторых злачынствах і зазначыў, што ганарыцца нападам і зьбіцьцём вугорца.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт партыі 
* Рэестар партыяў Міністэрства ўнутраных справаў

Катэгорыя:Палітычныя партыі Славаччыны
Катэгорыя:Нацыяналістычныя партыі
Катэгорыя:Ультраправыя партыі
Катэгорыя:Эўраскептычныя партыі
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1989 годзе
Катэгорыя:Антыцыганства
Катэгорыя:Славацкі нацыяналізм
Валашка

**Валашка** () — доўгая (да 1 мэтру), тонкая, лёгкая сякерка, якая выкарыстоўвалася ў мінулым славакамі (галоўным чынам пастухамі ці разбойнікамі накшталт Янашыка) як зброя, кій і інструмант.

Валашка — неад’емная частка славацкай традыцыйнай культуры і выкарыстоўваецца ў народных танцах. З аднаго боку валашка гострая, зь іншага — тупая і можа выкарыстоўвацца як малаток.

Акрамя славакаў падобныя сякеркі мелі вугорцы (фокаш), гуралі (цюпагі), гуцулы.

## Галярэі

Файл:Fokoslovas.jpg|Старажытны вугорац з фокашам
Файл:Janosik - Wladyslaw Skoczylas (77104868) (cropped).jpg|Юрай Янашык з валашкаю
Файл:Thokolyi.jpg|Эмэрык Тэкэлі з фокашам


## Вонкавыя спасылкі
* Здымак дэкаратыўнай валашкі

Катэгорыя:Халодная зброя
Катэгорыя:Славацкая культура
Лабарац

**Ла́барэц** () — рака ва Ўсходняй Славаччыне. Выцякае з гор Нізке Бескіды. Упадае ў Латарыцу. Галоўныя прытокі Удава, Вуж і Ціраха. На рацэ месьцяцца гарады Медзілабарце ды Гуменьне.

Згодна з паданьнем рака названая ў гонар князя Лабарца, старая назва ракі была Сьвіржава.

Каля гораду Міхайлаўцэ на рэчцы месьціцца вадасховішча Зямплінская Шырава.

Катэгорыя:Рэкі Славаччыны
Уж

**Уж** (, ) — рака ў Славаччыне і Ўкраіне.

Даўжыня 127 км, зь якіх 21,3 км цячэ па Славаччыне. Выток знаходзіцца ва Ўкраіне ва ўсходніх Карпатах у падножжа Вадападзельнага хрыбта. Праходзіць праз украінска-славацкую граніцу каля славацкай вёскі Загор, цячэ па Ўсходнеславацкай нізіне і ўцякае ў Лабарац каля славацкай вёскі Драгнёў (раён Міхайлаўцэ).

На Вужы стаіць горад Ужгарад.

Катэгорыя:Рэкі Славаччыны
Катэгорыя:Рэкі Ўкраіны
Лабарэц (неадназначнасьць)

Назву Лабарац маюць:

* Лабарац (князь) — лягэндарны славянскі князь у Падкарпацьці ў IX стагодзьдзі.
* Лабарац — рака ва ўсходняй Славаччыне.
Газавыя плянэты

**Га́завыя плянэ́ты** (**плянэты-гіганты, газавыя гіганты**) — плянэты, якія маюць значную долю газу ў сваім складзе (у асноўным вадарода й гелія). У Сонечнай сыстэме гэта Юпітэр, Сатурн, Уран і Нэптун. Самай вялікай вядомай газавай плянэтай зьяўляецца TrES-4b. Згодна з гіпотэзай аб паходжаньні Сонечнай сыстэмы, плянэты-гіганты ўтварыліся пазьней, чым плянэты зямной групы, калі тэмпэратура калясонечнай імглістасьці звалілася настолькі, што сталі крышталізавацца розныя газы. Да гэтага часу большая частка тугаплаўкіх рэчываў (вокіслы, сылікаты, мэталі) ужо выпалі з газавай фазы, і зь іх утварыліся ўнутраныя плянэты (ад Мэркурыю да Марсу).

Пэрыяд кручэньня газавых плянэт вакол сваёй восі досыць невялікі — 9—17 гадзін.

Гіпотэзы аб унутраным будынку газавых плянэт мяркуюць наяўнасьць некалькіх пластоў. На пэўнай глыбіні ціск у атмасфэрах газавых плянэт дасягае высокіх значэньняў, дастатковых для пераходу вадароду ў вадкі стан. Калі плянэта досыць вялікая, то яшчэ ніжэй можа разьмяшчацца пласт мэталёвага вадароду (які нагадвае вадкі мэталь, дзе пратоны й электроны існуюць паасобна), электратоку Ў якім спараджаюць магутнае магнітнае поле плянэты. Мяркуецца, што газавыя плянэты маюць таксама адносна нявялікае каменнае або мэталёвае ядро.

Як паказалі вымярэньні апарата «Галілеа», ціск і тэмпэратура хутка растуць ужо ў верхніх пластах газавых плянэт. На глыбіні 130 км у атмасфэры Юпітэра тэмпэратура склала каля 420 Кельвін (145 градусаў Цэльсія), ціск — 24 атмасфэры. Усе газавыя плянэты Сонечнай сыстэмы выпраменьваюць больш цяпла, чым атрымліваюць ад Сонца. Верагодна, прычына складаецца ў іх паступовым сьціску, але некаторыя вучоныя лічаць, што ў нетрах гіганцкіх плянэт ідуць рэакцыі тэрмаядзернага сынтэзу.

У атмасфэры газавых плянэт дзьмуць магутныя вятры з хуткасьцямі да тысяч кілямэтраў у гадзіну. Маюцца пастаянныя атмасфэрныя адукацыі, якія ўяўляюць сабой гіганцкія віхуры. Напрыклад, Вялікая чырвоная пляма (памерам у некалькі разоў больш Зямлі) на Юпітэры назіраюць ўжо больш за 300 гадоў. Маецца Вялікая цёмная пляма на Нэптуне, больш дробныя плямы на Сатурне.

Для ўсіх газавых плянэт Сонечнай сыстэмы стаўленьне сумарнай масы іх спадарожнікаў да масы плянэты складае каля 0,01%. Для тлумачэньня гэтага факту распрацаваны мадэлі фарміраваньня спадарожнікаў зь газа-пылявых дыскаў зь вялікай колькасьцю газу (пры гэтым дзейнічае мэханізм, які абмяжоўвае рост спадарожнікаў).

Газавымі могуць зьяўляцца толькі буйныя плянэты, так як невялікія нябесныя целы ня здольныя ўтрымаць такі лёгкі газ, як вадарод.

Большасьць выяўленых экзаплянэт такія вялікія, што бясспрэчна зьяўляюцца газавымі. На адной зь іх (круціцца вельмі блізка ад зоркі) атрымалася выявіць разагрэтую атмасфэру.

Катэгорыя:Газавыя гіганты
Катэгорыя:Сонечная сыстэма
Новыя Задворцы

**Но́выя Задво́рцы** — былая вёска ў Берасьцейскім раёне Берасьцейскай вобласьці. Новыя Задворцы ўваходзілі ў склад Тэльмінскага сельсавету. Цяпер частка Берасьця.

## Гісторыя
1 чэрвеня 2007 году вёска перададзеная ў склад гораду Берасьця. 21 сьнежня 2007 году вёска выключаная з складу Тэльмінскага сельсавету.

## Насельніцтва
* 1999 год — 389 чалавек

## Крыніцы

Катэгорыя:Колішнія населеныя пункты Берасьцейскага раёну
Катэгорыя:Мікрараёны Берасьця
Джон Бэрнтал

**Джон Бэрнтал** (, 20 верасьня 1976, Вашынгтон, ЗША) — ангельскі кінаактор, рэжысэр. Велізарную папулярнасьць набыў з прасоўваньнем на экраны тэлесэрыяла «Хадзячыя мерцьвякі».

## Фільмаграфія

**Mary/Mary* (2001)
**Revenge of the Middle-Aged Woman* (2004)
**Tony n' Tina's Wedding* (2004)
**Home of the Brave* (2006)
**World Trade Center* (2006)
**The Air I Breathe* (2007)
**Day Zero* (2007)
**A Line in the Sand* (2008)
**Bar Starz* (2008)
**Night at the Museum: Battle of the Smithsonian* (2009)
**The Ghost Writer* (2010)
**Walks* (2010)
**Date Night* (2010)
**Rampart* (2011)

### Тэлесэрыялы

**Law & Order: Criminal Intent* (2002)
**Boston Legal* (2004)
**Dr. Vegas* (2004)
**Without a Trace* (2004)
**How I Met Your Mother* (2005)
**Jonny Zero* (2005)
**Law & Order: Special Victims Unit* (2005)
**CSI: Miami* (2005)
**Canada A.M. Weekend* (2006)
**The Class* (2006–2007)
**Eastwick* (2009)
**The Pacific* (2010)
**Numb3rs* (2010)
**[[Хадзячыя мерцьвякі (тэлесэрыял)|Хадзячыя мерцьвякі]]* (2010)

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
*

Катэгорыя:Нарадзіліся 20 верасьня
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1976 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Вашынгтоне
Катэгорыя:Акторы ЗША
Дамінік Геранім Радзівіл

**Дамінік Геранім Радзівіл** (4 жніўня 1786, места Белая Берасьцейскага ваяводзтва — 11 лістапада 1813, Бітва пад Ханаў) — вайсковы дзяяч Рэчы Паспалітай, палкоўнік войска Княства Варшаўскага і гвардыі Напалеона. XI ардынат на Нясьвіжы і Алыцы, валодаў маёнткамі Біржы, Дубінкі, Слуцак, Капыль.

Дамінік Геранім Радзівіл — апошні наўпроставы прадстаўнік нясьвіскай мужчынскай лініі роду Радзівілаў.

## Біяграфія
Прадстаўнік шляхецкага роду Радзівілаў гербу «Трубы», сын Гераніма Вінцэнта, падкаморага вялікага літоўскага, і Соф’і Дароты Фрыдэрыкі фон Турн-Таксіс. Страціў бацьку ў год свайго нараджэньня, апекваўся Каралем Станіславам «Пане Каханку», а з 1790 году — Адамам Чартарыйскім.

У 1804 годзе атрымаў тытул камэргера расейскага цара Аляксандра і пасяліўся ў Нясьвіжы. Паводле сьведчаньня Ўладзіслава Сыракомлі, у гэты час Нясьвіж *«разьвіваўся і квітнеў, меў назву малой Варшавы»*. У замку аднавіўся радзівілаўскі тэатар, запрацавалі гандлёвыя ўстановы, пошта і рэстарацыя. Езуіцкая гімназія перайшла да дамініканаў. Дзеля яе забесьпячэньня аддаў вёску Скаробін. На Рынку ўзьнесьліся мураныя і добра забясьпечаныя купецкія крамы, дзе гандлявала шмат рамесьнікаў і купцоў.

У 1807 годзе ажаніўся з Ізабэлай Мнішак, аднак праз 14 дзён выехаў да свайго палаца ў Варшаве з Тэафіліяй Мараўскай, зь якой у 1809 годзе пабраўся шлюбам у другі раз. Ад Т. Мараўскай меў сына Аляксандра Дамініка і дачку Стэфанію.

З 1810 годду служыў у войску Княства Варшаўскага, меў званьне палкоўніка і камандаваў 8-м палком ўланаў. У чэрвені 1812 годзе наперадзе свайго палку ачоліў урачысты ўваход войскаў Напалеона ў Вільні, калі той паабяцаў свабоду і незалежнасьць ВКЛ і Рэчы Паспалітай. Удзельнічаў у напалеонаўскай выправе на Маскву, за ўдзел у бітве пад Смаленскам узнагароджаны Ордэнам Ганаровага легіёну.

З кастрычніка 1812 году атрымаў званьне маёра Імпэратарскай Гвардыі, браў удзел у бітве пад Ліпскам. Атрымаўшы цяжкую кантузію ў бітве пад Ханаў, памёр у Францыі 11 лістапада 1813 году.

Улады Расейскай імпэрыі сэквэстравалі маёнткі Дамініка Радзівіла за ўдзел яго ў вайне на баку Напалеона.

## Галерэя

Daminik Hieranim Radzivił. Дамінік Геранім Радзівіл (1805).jpg|Невядомы мастак, паміж 1800 і 1825 
Daminik Hieranim Radzivił. Дамінік Геранім Радзівіл (1812).jpg|Жак Люі Давід, 1812
Daminik Hieranim Radzivił. Дамінік Геранім Радзівіл (XIX) (2).jpg|Невядомы мастак, XIX ст. 
Daminik Hieranim Radzivił. Дамінік Геранім Радзівіл (XIX)..jpg|Невядомы мастак, XIX ст. 
Daminik Hieranim Radzivił. Дамінік Геранім Радзівіл (XIX).jpg|Невядомы мастак, XIX ст. 
Daminik Hieranim Radzivił. Дамінік Геранім Радзівіл (XIX) (4).jpg|Невядомы мастак, XIX ст. 
Daminik Hieranim Radzivił. Дамінік Геранім Радзівіл (1801-25).jpg|Невядомы мастак, XIX ст. 
Daminik Hieranim Radzivił. Дамінік Геранім Радзівіл (1875).jpg|Невядомы мастак, 1875


У картцы да артыкула прыводзіцца партрэт XIX ст. пэндзля невядомага мастака.

## Крыніцы

## Літаратура
* 

Катэгорыя:Нарадзіліся 4 жніўня
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1786 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Белай
Дамінік Геранім
Катэгорыя:Памерлі 11 лістапада
Катэгорыя:Памерлі ў 1813 годзе
Канстантын Радзівіл

**Канстантын Радзівіл** (5 красавіка 1793, Рым — 6 красавіка 1869, Паланэчка) — мэцэнат, адзін зь першых беларускіх фальклярыстаў.

## Біяграфія
З княскага роду Радзівілаў гербу «Трубы», сын Мацея і Альжбеты з Хадкевічаў. Атрымаў у спадчыну маёнтак Паланэчка ў Наваградзкім павеце, які быў адным з культурных асяродкаў у краі.

Збудаваў Паланэчкаўскі палац, побач зь якім разьбіў францускі парк. Сабраў значную бібліятэку (4 тыс. тамоў), архіў, калекцыю твораў мастацтва, у якой былі партрэты прадстаўнікоў роду Радзівілаў, карціны Ю. Пешкі, Я. Рустэма, гравюры, габэлены, мэдалі.

Быў камэргерам расейскага імпэратарскага двара. У 1820 уступіў у таемнае палітычнае таварыства «Нацыянальнае масонства», а ў 1821 далучыўся да яго пераемніка — Патрыятычнага таварыства (сябар Камітэту Літоўскай правінцыі). Па здушэньні паўстаньня дзекабрыстаў (1825) яго арыштавалі расейскія ўлады.

У сьнежні 1863 заступніцтва К. Радзівіла перад Мураўёвым-вешальнікам дазволіла замяніць сьмяротны прысуд аднаму зь лідэраў нацыянальна-вызвольнага паўстаньня З. Чаховічу на ссылку ў Сыбір.

Жонкамі К. Радзівіла былі: 
* Марыя з Грабоўскіх
* Цэлестына з Сулістроўскіх: дачка Ядзьвіга
* Адэля з Краніцкіх: сыны Мікалай Антоні, Мацей Юзэф, Караль Вільгельм, Канстантын Вінцэнт, Дамінік Марыя; дочкі Цэлестына, Антаніна, Міхаліна.

## Працы
У 1850-х даслаў у Расейскае геаграфічнае таварыства «Статыстычны нарыс Наваградзкага павету» і «Этнаграфічныя зьвесткі пра жыхароў Наваградзкага павету» (зьберагаюцца ў архіве таварыства). Ахарактарызаваў беларускую мову («кривицкое наречие»), склаў слоўнічак мясцовых словаў, апісваў адзеньне, абрады на Купальле, Дзяды, куцьцю, вясельле наваградзкіх сялянаў; запісаў 84 прыказкі, калядную, 2 купальскія і 27 вясельных песень.

## Крыніцы

## Літаратура
* 

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Рыме
Канстантын
Катэгорыя:Памерлі ў Баранавіцкім раёне
Павал Сапега (памёр у 1579)

**Павал Іванавіч Сапега** (каля 1490—1579) — дзяржаўны і вайсковы дзяяч Вялікага Княства Літоўскага. Дзяржаўца браслаўскі (1517—1547), маршалак гаспадарскі (1519—1557), ваявода падляскі (1556—1558) і наваградзкі (з 1588).

Па сьмерці бацькі атрымаў Кодань і ваколіцы.

## Біяграфія

З коданскай лініі магнацкага роду Сапегаў гербу Ліс, сын Івана і яго першай жонкі. Меў брата Пятра. Навучаўся ў Кракаўскім унівэрсытэце.

Браў удзел у вайне з Маскоўскай дзяржавай у 1534—1535 роках, Інфлянцкай вайне (1558—1582) у 1561 року. У 1549 року праводзіў перамовы ад імя вялікага князя з маскоўскім пасольствам у справе падаўжэньня замірэньня.

Браў удзел у васьмі соймах у 1559—1568 роках. Быў супраціўнікам Люблінскай уніі, аднак акт уніі падпісаў. Вызнаваў праваслаўе, у пэўны час жыцьця — кальвінізм.

Упершыню ажаніўся з Аленай Гальшанскай, зь якой меў сыноў Аляксандра, Мікалая і Багдана, а таксама дачок Багдану і Марыну. Другі раз пабраўся шлюбам з Аляксандрай Хадкевіч, зь якой меў сына Андрэя, а таксама дачок Васілісу, Раіну і Марыну. Спачыў ў царкве Сьвятой Тройцы ў Вільні.

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 

Павал
Катэгорыя:Маршалкі гаспадарскія
Катэгорыя:Ваяводы падляскія
Катэгорыя:Памерлі ў 1579 годзе
Харчовая соль

**Соль**, ***кухе́нная соль***, ***каме́нная соль*** (хлярыд натру, NaCl) — мінэрал, харчовы прадукт. Бясколерны, празрысты, можа мець розныя адценьні з-за прымесяў. У здробненым выглядзе ўяўляе сабой дробныя крышталі белага колеру.

## Здабыча
На Беларусі прамысловыя паклады вядомы на Прыпяцкім прагіне. Распрацоўваецца Мазырскае радовішча ў Гомельскай вобласьці. Са здабытай сыравіны вырабляюць кухонную соль у Мазыры.

## Значэньне
Соль жыцьцёва неабходная для чалавека: удзельнічае ў падтрыманьні водна-салявога балянсу ў арганізьме, натра-каліевага іённага абмену, зьяўляецца асноўным мэханізмам транспартацыі ў клетку пажыўных рэчываў і вываду прадуктаў жыцьцядзейнасьці. Недахоп натру (аднаго з кампанэнтаў хімічнай формулы солі) вядзе да абязводжаньня арганізму і ўтварэньня маршчынаў, іён хлёру зьяўляецца асноўным матэрыялам для выпрацоўкі важнага кампанэнту страўнікавага соку — салянай кіслаты. Сутачная норма ўжываньня солі — 5—6 г. Пры яе ўжываньні ў большай колькасьці ўзрастае рызыка гіпэртаніі, цяжкіх захворваньняў нырак, сэрцава-судзіннай сыстэмы.

## Выкарыстаньне
Каменная соль выкарыстоўваецца ў харчовай, тэкстыльнай, фармацэўтычнай, хімічнай прамысловасьці, халадзільнай справе, вытворчасьці плястмасаў і інш.

### У харчаваньні
Сярэдняе дзённае спажываньне солі бяз шкоды здароўю складае блізу 2 грамаў. Ёдаваную соль лепей ужываць у салатах, бо пры тэрмічнай апрацоўцы зь яе выпарваецца ёд, які зьяўляецца адным са значных элемэнтаў для нармальнага росту і разьвіцьця чалавека. Яшчэ болей за павараную карысная марская соль, якая ўтрымлівае ў сваім складзе прымесі (каля 5%) іншых мінэралаў: магну, кальцу, калю і да т. п.

## Крыніцы

## Літаратура
* *Вольга Кулінковіч*. Соль у меру — добра // «Звязда» №7 (26871) 14 студзеня 2011


Катэгорыя:Мінэралы
Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы
Беларускі народны тэатар

**Белару́скі наро́дны тэа́тар** — беларускі тэатар, заснаваны ў Вільні 7 траўня 1926 году. Кіраўніком зьяўляўся Пятро Булгак. Аднак практычная дзейнасьць гэтага тэатра была мінімальнай. Ён здолеў паставіць усяго некалькі спэктакляў у Вільні і адзін — у Новай Вілейцы.

У пачатку чэрвеня 1927 году гэтая трупа была ператворана ў Вандроўны беларускі народны тэатар (ВБНТ) пры Віленскім аддзеле БІГіК.

## Выдадзеныя п’есы
* Чорт і Баба. Жарт у 1 акце (паводле народнай казкі) // Беларускі народны тэатр: Сцэнічныя творы. Кн. 1. Вільня: выд. т-ва «Пагоня», 1927. 13 с.

## Крыніцы

Катэгорыя:Беларускія тэатры
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1926 годзе
Катэгорыя:Заходняя Беларусь
Катэгорыя:Беларусы ў Вільні
Мандэльштам

**Мандэльшта́м** — жыдоўскае прозьвішча. Азначае «ствол мігдалаў».

## Вядомыя носьбіты
* Восіп Мандэльштам (1891—1938) — расейскі паэт, эсэіст, перакладнік і крытык
* Леанід Мандэльштам (1879—1944) — савецкі фізык, адзін з заснавальнікаў савецкай навуковай школы радыёфізыкі
* Макс Эмануэль Мандэльштам (1838/1839—1912) — расейскі лекар-афтальмоляг
* Марцін Мандэльштам (1872—1947) — савецкі рэвалюцыйны дзяяч, гісторык
* Мікалай Мандэльштам (1826—1882) — беларускі лекар, навуковец
* Надзея Мандэльштам (1899—1980) — савецкая пісьменьніца-мэмуарыстка, жонка Восіпа Мандэльштама
* Паўль Мандэльштам (1872—1941) — латыскі інжынэр-будаўнік, архітэктар
* Стэнлі Мандэльштам (1928—2016) — фізык-тэарэтык ЗША, адзін з заснавальнікаў савецкай навуковай школы радыёфізыкі

## Глядзіце таксама
* 3461 Мандэльштам — астэроід
* Зьменныя Мандэльштама — матэматычны тэрмін
* Мандэльштам — кратэр на адваротным баку Месяца, названы ў гонар фізыка Леаніда Мандэльштама
Грышкевіч

**Грышкевіч** — беларускае прозьвішча. Вядомыя носьбіты:

* Францішак Грышкевіч — беларускі паэт, публіцыст, перакладнік, пэдагог
* Аляксандар Грышкевіч — беларускі мастак
* Вінцэнт Жук-Грышкевіч — беларускі грамадзка-палітычны дзяяч, прэзыдэнт Рады БНР
* Раіса Жук-Грышкевіч — дзяячка беларускай эміграцыі
Верхняя Нармандыя

**Верхняя Нармандыя** () — былы рэгіён на паўночным захадзе Францыі. Меў межы з наступнымі былымі рэгіёнамі: на ўсходзе зь Пікардыяй і Іль-дэ-Франс, на поўдні — з  Цэнтрам, на паўднёвым захадзе — зь Ніжняй Нармандыяй, на поўначы й паўночным захадзе абмываецца Ля-Маншам. Плошча 12 317 км². Насельніцтва па стане на 2012 год складала 1 845 547 чалавек. У склад рэгіёну ўваходзілі 2 дэпартамэнты: Эр і Прыморская Сэна. Адміністрацыйным цэнтрам быў Руан (111 557 жыхароў), аднак найбуйнейшым горадам быў Гаўр (172 074 жыхары). У выніку  тэрытарыяльнай рэформы францускіх рэгіёнаў 2014 году, 1 студзеня 2016 увайшоў разам зь Ніжняй Нармандыяй ў склад новаўтворанага рэгіёну Нармандыя (Руан стаў адміністрацыйным цэнтрам усяго гэтага рэгіёну).


Катэгорыя:Нармандыя
Лазэрная ўказка

**Ла́зэрная ўка́зка** — партатыўны генэратар кагерэнтных і монахраматычных электрамагнітных хваляў бачнага дыяпазону ў выглядзе вузканакіраванага праменя. У большасьці выпадкаў вырабляецца на аснове чырвонага лазэрнага дыёда, які выпраменьвае ў дыяпазоне 635—670 нм. З-за таго, што дыёд выпраменьвае ненапраўлена, значная частка выпраменьваньня падае на ўнутраныя сьценкі корпуса і паглынаецца. У сувязі з гэтым ККД лазэрнай ўказкі нізкі. Для арганізацыі выпраменьваньня ў вузканакіраваны прамень, як правіла выкарыстоўваецца дваякапукатая лінза-каліматар. Аднак пры якаснай факусоўцы праменя (якую можна вырабіць самастойна падкручваючы прыціскную гайку лінзы), указку можна выкарыстаць для правядзеньня досведаў з лазэрным праменем (напрыклад, для вывучэння інтэрфэрэнцыі). Магутнасьць праменя ўказкі складае прыкладна 1-5 мвт, у продажы маюцца і больш магутныя. У большасьці зь іх лазэрны дыёд не зачынены, таму разьбіраць іх трэба вельмі асьцярожна. Зь цягам часу адчынены лазэрны дыёд «выгарае», з-за чаго яго магутнасьць падае. Так што з часам падобная ўказка практычна перастане сьвяціць, па-за залежнасьцю ад узроўню зарада батарэйкі. Зялёныя лазэрныя ўказкі маюць складаную будоўлю і больш нагадваюць па прыладзе сапраўдныя лазэры.

## Выкарыстаньне лазэрных указак
* Лазэрныя ўказкі звычайна выкарыстоўваюцца ў адукацыйных установах і на бізнэс-прэзэнтацыях замест звычайных указак. Чырвоныя лазэрныя ўказкі могуць выкарыстоўвацца ў памяшканьнях і ўвечар на адчыненых прасторах. Зялёныя лазэрныя ўказкі могуць выкарыстоўвацца ў тых жа ўмовах, але зялёныя лазэрныя ўказкі, у адрозьненьне ад чырвоных, добра бачныя на вуліцы днём і на далёкіх адлегласьцях. Адзіны недахоп лазэрных указак пры указываньні на мэту, з-за таго што чалавечая рука ня можа доўга знаходзіцца ў нерухомым стане будуць бачныя рыўкі кропкі.
* Сьветлавая пляма, утвораная лазэрнай указкай, прыцягвае котак (і сабак), выклікаючы моцнае імкненьне злавіць яго, што нярэдка выкарыстоўваецца людзьмі ў гульнях з гэтымі хатнімі жывёламі. Ня варта забываць, што прамень лазэрнай указкі, накіраваны ў вочы чалавека або жывёлы, можа пашкодзіць сятчатку.
* Зялёныя лазэрныя ўказкі могуць выкарыстоўвацца для аматарскай астраноміі. У бязьмесячную ноч прамень зялёнай лазэрнай указкі можа выкарыстоўвацца для указваньня на зоркі і сузор’і.
* Сапраўды ўсталяваная лазэрная ўказка можа выкарыстоўвацца як лазэрны прыцэл, каб нацэліць пальную або пнэўматычную зброю.
* Лазэрныя ўказкі выкарыстаюць у сваіх канструкцыях радыёаматары, у якасьці элемэнту сувязі ў межах бачнасьці.
* Указка са знятым каліматарам выкарыстоўваецца ў аматарскай галаграфіі. Гэтае адзінае вядомае ўжываньне лазэра ў побыце, дзе выкарыстоўваецца менавіта найболей каштоўная ўласьцівасьць лазэра, у корані якое адрозьнівае яго ад сьвятлодыёда — кагэрэнтнасьць выпраменьваньня.

Катэгорыя:Прымяненьне лазэраў
Беларуская партыя сацыялістаў-фэдэралістаў

**Беларуская партыя сацыялістаў-фэдэралістаў**, **БПСФ** — беларуская палітычная партыя, якая дзейнічала ў 1918 — сярэдзіне 1920-х гг.

## Гісторыя
Утварылася ўлетку 1918 г. на базе цэнтрысцкіх сілаў у БСГ. Кіроўны цэнтар БПСФ уключаў Язэпа Варонку, А. Цьвікевіча (пасьля далучыўся да БПСР), Кастуся Езавітава, Васіля Захарку (будучу старшыня Рады БНР), Антона Аўсяніка, Пётру Крачэўскага і Івана Сераду.

Такім парадкам, БПСФ мела шырокі ўплыў у Радзе БНР. Ейная фракцыя мела таксама назоў «фракцыя былых міністраў», паколькі многія чальцы раней (вясна 1918) былі чальцамі першага ўраду БНР. У складзе фракцыі быў і колішні старшыня Рады Серада (18 сакавіка — 14 траўня 1918).

Акурат таму 22 ліпеня 1918 Рада зацьвердзіла новы ўрад БНР на чале зь Серадом заміж праіснавалага некалькі тыдняў ураду Скірмунта. Новы кабінэт, займаючы цэнтрысцкія пазыцыі, безумоўна меў болей абсягу для манэўраў, але зрабіць анічога ня даў рады.

У лістападзе 1918 г., у варунках рэвалюцыі ў Нямеччыне і зьмены геапалітычнага становішча, Рада сфармавала новы ўрад на чале з эсдэкам А. Луцкевічам. У склад ягонага кабінэту ўвайшлі 3 эсэфы (Варонка, Захарка, Цьвікевіч).

У студзені 1919 г. у Вільні адбыўся зьезд партыі.

Увесну 1919 г. падтрымлівала некаторы час Пілсудзкага, улетку ўсьлед за эсэрамі стала ў апазыцыю да польскіх уладаў. З гэтага часу БПСФ патрапіла пад моцны ўплыў больш шматлікай і арганізаванай БПСР. Асабліва добра гэта выявілася ў часе сэсіі Рады БНР (лістапад-сьнежань 1919), на якім эсэры і эсэфы (50 з 87 чальцоў Рады) выказалі недавер палянафільскаму ўраду і Прэзыдыюму Рады. Гэта пацягнула за сабой раскол у Радзе БНР: эсэфы ўвайшлі ў эсэраўскую Народную раду БНР. Пётра Крычэўскі быў абраны на старшыню Рады, эсэфы ўвайшлі ў Прэзыдыюм і Раду народных міністраў. Зь цягам часу дзейнасьць партыі зусім заняпала, у 1921 г. яна была разгромлена ў БССР. Некаторы час яеныя групы дзейнічалі ў Заходняй Беларусі.

## Праграмныя мэты
Выступала за канфіскацыю зямлі ў буйных земляўласьнікаў, стварэньне на гэтым грунце «беларускага нацыянальнага зямельнага фонду», узрост прамысловай вытворчасьці і паступовую перадачу яе ў рукі народу. Партыя, працягваючы лінію БСГ, выступала за ўтварэньне ў пэрспэктыве сусьветнай фэдэрацыі народаў, дзе Беларусь мусіла стацца адной са складовых адзінак.

## Глядзіце таксама
* Беларуская партыя сацыялістаў-рэвалюцыянэраў
* БНР
* Рада БНР

Катэгорыя:Палітычныя партыі Беларусі
Катэгорыя:Сацыялістычныя партыі Беларусі
Катэгорыя:Сацыялістычныя партыі Польшчы
Катэгорыя:Зьніклі ў 1920-я гады
Катэгорыя:1918 год у Беларусі
Катэгорыя:Беларускія палітычныя партыі Заходняй Беларусі
Катэгорыя:Палітычныя партыі, заснаваныя ў 1918 годзе
Пратасаўшчына

Назву **Пратасаўшчына** маюць:

## Населеныя пункты
### [[Беларусь]]
* Гарадзенская вобласьць:
** Пратасаўшчына — вёска ў Шчучынскім раёне

* Менская вобласьць:
** Пратасаўшчына — вёска ў Барысаўскім раёне
** Пратасаўшчына — вёска ў Пухавіцкім раёне
Антон Прушынскі

**Антон Станіслаў Прушынскі** (1826—1895) — менскі фатограф. Адзін з пачынальнікаў беларускай фатаграфіі. Аўтар вядомага фатаздымка Вінцэнта Дунін-Марцінкевіча. Арыгінал здымку Вінцэнта Дунін-Марцінкевіча захоўваецца ў Нацыянальным музэі гісторыі і культуры Беларусі.

## Біяграфія
9 лютага 1852 году Прушынскі выканаў ролю «Караля Лятальскага» падчас прэм’еры спэктаклю «Сялянкі» ў Менску.

У 1863 годзе арыштаваны за ўдзел у паўстаньні. Высланы ў Томск. Яго жонка Палагея з Кулакоў разам зь дзецьмі адправілася за мужам у выгнаньне. Пасьля вяртаньня з высылкі зьехаў у Польшчу.

Пра Прушынскага згадваў часопіс «Фотографической иллюстрации» № 8—9 за 1863 год: «Дзьве адзіныя ў горадзе фатаграфіі, першая Прушынскага, даволі недасьведчанага фатографа, які карыстаецца падтрымкай польскага насельніцтва і ў цяперашні час арыштаваны за ўдзел у мецяжы, — другая Якава Аляксандравіча Брафмана, выдатнага фатографа, што заслугоўвае па майстэрстве сваім заняць найганаровейшае месца ў коле нашых расейскіх фатографаў».

## Сям’я
* Казімер Прушынскі (1875—1945) — сын Антона, польскі фатограф

## Крыніцы

Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1826 годзе
Катэгорыя:Беларускія фатографы
Катэгорыя:Польскія фатографы
Катэгорыя:Паўстанцы 1863—1864 гадоў
Катэгорыя:Памерлі ў 1895 годзе
Антоні Казімер Тышкевіч

**Антоні Казімер Тышкевіч** (1723—1778) — вайсковы дзяяч Вялікага Княства Літоўскага, генэрал-лейтэнант літоўскага войска.

## Біяграфія

З лагойскай лініі роду Тышкевічаў гербу «Ляліва», сын Міхала Яна і Рэгіны з Лярскіх. Меў братоў Фэліцыяна, Мікалая, Юзэфа Ігнація. Успадкаваў ад бацькі тытул графа на Лагойску і Бярдычаве.

Сьпярша быў ротмістрам панцырнай харугвы. З 1776 генэрал, камандзір 1-й Брыгады Нацыянальнай Кавалерыі Вялікага Княства Літоўскага.

Ад першага шлюбу з Тэрэзай Тызэнгаўз (1753) меў сына Вінцэнта, другі раз ажаніўся з Тэрэзай Булгарынай (дзяцей не было).

Прыведзеныя ў артыкуле партрэты невядомага мастака XVIII ст. паходзяць з Лагойскай галерэі, аднак у наш час захоўваюцца ў Нацыянальным музэі (Варшава).

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* 

Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1723 годзе
Антоні Казімер
Катэгорыя:Памерлі ў 1778 годзе
Вялікі кулён

**Вялікі кулён** (Краншнэп; ) — від птушак зь сямейства бакасавых. За апошнія дзесяцігодзьдзі колькасьць птушкі ў Эўропе ўстойліва памяншаецца. У 2008 годзе вялікі кулён атрымаў ахоўны статус Міжнароднага саюзу аховы прыроды і прыродных багацьцяў.

## Апісаньне

Вялікі кулён мае памеры ад 50 да 60 см і важыць ад 575 да 1000 г. Размах крылаў складае ад 80 да 100 см. Характэрнай рысай віду зьяўляецца доўгая і выгнутая ўніз дзюба. Саміца зазвычай крыху буйнейшая за самца, а ейная дзюба яшчэ больш доўгая і выгнутая. Ногі доўгія з шырока расстаўленымі пальцамі, што дазваляе птушцы спакойна вандраваць па вільготных мясьцінах. Афарбоўка вялікага кулёна хутчэй сьціплая, апярэньне вар’юецца ад бэжава-карычневага да шэра-карычневага з разнастайнымі палоскамі і крапінкамі.

## Распаўсюджаньне
Гняздуюць у багністых і іншых вільготных мясцовасьцях. Узімку яны пражываюць ля ўзьбярэжжаў, у глыбіні матэрыка — на лугох і поймах.

Асноўны арэал — Паўночная і Цэнтральная Эўропа, а таксама Брытанскія выспы. У зімовы час гэтыя птушкі зьдзяйсьняюць пералёты на ўзьбярэжжы Заходняй і Паўднёвай Эўропы. Сустракаюцца таксама ў вялікай частцы Азіі, іхні арэал даходзіць да Байкалу і Маньчжурыі на ўсходзе і Кыргыстану на поўдні.

## Харчаваньне
Харчуюцца казуркамі, чарвякамі і малюскамі, якіх яны падбіраюць з зямлі сваёй доўгай дзюбай. Пры гэтым яны ўжываюць дзюбу таксама ў якасьці пінцэту, каб дастаць сьлімакоў ці ракушкі зь іхніх цьвёрдых абалонак.

## Размнажэньне

Гнёзды будуюць адкрыта на зямлі, на купіне травы або асакі, якая выступае з вады. У пляскатых заглыбленьнях робяць высьцілку з сухое травы або асакі і пер’я. Гнёзды лёгка даступныя для драпежнікаў з-за свайго наземнага разьмяшчэньня.

У кладцы зазвычай чатыры яйкі. Вельмі рэдка сустракаюцца кладкі з трох або пяці яек. Першыя кладкі зьяўляюцца ў апошняй дэкадзе красавіка. На працягу 28—30 дзён бацькі па чарзе грэюць яйкі. Пры зьяўленьні небясьпекі (заўважвае набліжэньне чалавека за некалькі сотняў мэтраў) птушка пакідае гняздо, адходзіць на бясьпечную адлегласьць і ўзьлятае. Актыўна атакуе ў паветры варонаў, крумкачоў і драпежных птушак, якія залятаюць на тэрыторыю калёніі.

Птушаняты па вылупленьні адразу пачынаюць бегаць і шукаць казурак і чарвякоў.

## На Беларусі
Занесены ў Чырвоную кнігу Беларусі. Колькасьць вялікага кулёна складае каля 950—1200 параў на гнездаваньні. У ліпені-жніўні адлятае ў вырай: у больш цёплыя мясьціны Заходняе Эўропы, басэйн Міжземнага і Касьпійскага мораў.

Грамадзкая арганізацыя «Ахова птушак Бацькаўшчыны» абрала вялікага кулёна птушкай 2011 году.

## Крыніцы

## Літаратура
* *Сяргей Куркач*. Даўгадзюбы вялікі кулён стаў беларускай птушкай году-2011 // «Звязда» №4 (26868) 11 студзеня 2011
* 

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Бакасавыя
Катэгорыя:Птушкі Эўропы
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1758 годзе
Мікалай Тышкевіч

**Мікалай Тышкевіч** (каля 1721 — 6 сьнежня 1796, Вільня) — рэлігійны дзяяч Вялікага Княства Літоўскага, генэрал-лейтэнант літоўскага войска.

## Біяграфія
З лагойскай лініі роду Тышкевічаў гербу «Ляліва», сын Міхала Яна і Рэгіны з Ларскіх. Меў братоў Фэліцыяна, Антонія Казімера, Юзэфа Ігнація. Успадкаваў ад бацькі тытул графа на Лагойску і Бярдычаве.

Быў канонікам Віленскага катэдральнага касьцёла, сьвятаром у капліцы Сьв. Казімера.

25 верасьня 1793 атрымаў Ордэн Белага Арла.

Памёр 6 сьнежня 1796 у Вільні. Пахавалі графа ў Лагойску.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* 

Мікалай
Катэгорыя:Узнагароджаныя ордэнам Белага арла
Катэгорыя:Памерлі 6 сьнежня
Катэгорыя:Памерлі ў 1796 годзе
Катэгорыя:Памерлі ў Вільні
Караль Юзэф Сапега

**Караль Юзэф Сапега** (да 1718 — 20 сакавіка 1768, места Вішніцы Берасьцейскага ваяводзтва) — дзяржаўны дзяяч Вялікага Княства Літоўскага. Пісар польны літоўскі (1730—1748), ваявода берасьцейскі (з 1748). Кавалер Ордэна Белага Арла (1766).

## Біяграфія
З коданскай лініі роду Сапегаў гербу «Ліс», сын Уладзіслава Язафата і Крыстыны з Сангушкаў. Меў брата Ігнація.

Абіраўся паслом на соймы. На элекцыі 1733 падтрымаў Станіслава Ляшчынскага, аднак неўзабаве перайшоў на бок Аўгуста Саса. На элекцыі 1763 падтрымаў Станіслава Аўгуста Панятоўскага.

Па сьмерці брата апекваўся пляменьнікамі, распачаў шэраг працэсаў датычна іхнай маёмасьці.

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 

Караль Юзэф
Катэгорыя:Памерлі 20 сакавіка
Катэгорыя:Памерлі ў 1768 годзе
Катэгорыя:Ваяводы берасьцейскія
Катэгорыя:Пісары польныя літоўскія
Катэгорыя:Сьвецкія сэнатары Рэчы Паспалітай
Катэгорыя:Узнагароджаныя ордэнам Белага арла
Катэгорыя:Узнагароджаныя ордэнам Сьвятога Станіслава
Клачкі

Назву **Клачкі** маюць:

* Клачкі — вёска ў Гарадзенскім раёне Гарадзенскай вобласьці
* Клачкі — вёска ў Шчучынскім раёне Гарадзенскай вобласьці
* Клачкі — вёска ў Койданаўскім раёне Менскай вобласьці
* Клачкі — пасёлак у Койданаўскім раёне Менскай вобласьці
Вінцэнт Тышкевіч

**Вінцэнт Тышкевіч** (1757 — 12 сакавіка 1816, маёнтак Дубай каля Пінску) — дзяржаўны дзяяч Вялікага Княства Літоўскага. Пісар вялікі літоўскі (з 1780), рэфэрэндар вялікі літоўскі (з 1781).

Валодаў шэрагам маёнткаў каля Пінску, а таксама мястэчкамі Сьвіслач, Лагойск і Белаполе. Трымаў Стралкоўскае староства.

## Біяграфія

З лагойскай лініі роду Тышкевічаў гербу Ляліва, сын Антонія Казімера, генэрал-лейтэнанта літоўскага войска, і Тэрэзы з Тызэнгаўзаў. Успадкаваў ад бацькі тытул графа на Лагойску і Бярдычаве.

Нанова перабудаваў Сьвіслач, заклаў галяндзкага кшталту парк, перарэзаў яго каналамі і стварыў вялікі заасад. Заснаваў у мястэчку на ўласныя сродкі Сьвіслацкую гімназію — цэнтар асьветы і вальнадумства на Гарадзеншчыне пачатку XIX стагодзьдзя.

У 1778 годзе пабраўся шлюбам з Марыяй Тэрэзай Панятоўскай, нашчадкаў на пакінуў.

Практыкаваў пакараньні ў дачыненьні да ўласных аканомаў, калі тыя пераўзыходзілі раз і назаўсёды ўсталяваны гадавы прыбытак маёнтку.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* 

Вінцэнт
Катэгорыя:Рэфэрэндары вялікія сьвецкія літоўскія
Катэгорыя:Пісары вялікія літоўскія
Жаўтаногі кулік

**Жаўтаногі кулік** (*Tringa flavipes*) — прыбярэжная птушка, належыць да сямейства бакасавых.

Жаўтаногі кулік марфалягічна вельмі падобны да вялікага куліка (*Tringa melanoleuca*). Дарослыя асобіны маюць доўгія жоўтыя ногі, шэравата-карычневы колер цела зьверху і белы зьнізу. Шыя і грудзі афарбаваныя палосамі ў цёмна-карычневы колер.

Распаўсюджаны паблізу лесу і сажалак у тайзе на Алясцы і Квэбэку. Гняздо знаходзіцца на зямлі, звычайна на адкрытых сухіх месцах. Жаўтаногі кулік зьяўляецца пералётнай птушкай, і на зіму ён перамяшчаецца ўздоўж узьбярэжжа ЗША ў Мэксыканскую затоку і Паўднёвую Амэрыку.

Катэгорыя:Бакасавыя
Ўіліс Таўэр

**Ўіліс Таўэр** (), да 2009 году — **Сірс Таўэр** () — хмарачос, які знаходзіцца ў горадзе Чыкага, ЗША. Яго вышыня складае 443,2 м, колькасьць паверхаў — 110. Пачатак будаўніцтва — жнівень 1970 году, канчатак — 4 траўня 1973 году. Сёньня Ўіліс Таўэр зьяўляецца самым вялікім будынкам ў Злучаных Штатах Амэрыкі, а падчас завяршэньня будаўніцтва ён быў самым высокім у сьвеце.

## Вонкавыя спасылкi

* Афіцыйны вэб-сайт

Катэгорыя:Збудаваньні
Катэгорыя:Чыкага
Ніжняя Нармандыя

**Ніжняя Нармандыя** () — былы рэгіён на паўночным захадзе Францыі. Меў межы з наступнымі былымі рэгіёнамі: на ўсходзе зь Верхняй Нармандыяй і Цэнтрам, на поўдні — з Пэі-дэ-ля-Люар і Брэтаньню, на захадзе й поўначы абмываецца Ля-Маншам. Плошча 17 568 км². Насельніцтва па стане на 2013 год складала 1 478 712  чалавек. У склад рэгіёну ўваходзілі 3 дэпартамэнты: Кальвадос, Манш і Орн. Адміністрацыйным цэнтрам і найбуйнейшым горадам быў Кан (107 229  жыхароў). У выніку  тэрытарыяльнай рэформы францускіх рэгіёнаў 2014 году, 1 студзеня 2016 увайшоў разам зь Верхняй Нармандыяй ў склад новаўтворанага рэгіёну Нармандыя (адміністрацыйным цэнтрам усяго гэтага рэгіёну стаў Руан).

## Вонкавыя спасылкі


Катэгорыя:Нармандыя
Аляксандар Масальскі

**Аляксандар Масальскі** (? — пахаваны 19 траўня 1645) — дзяржаўны дзяяч Вялікага Княства Літоўскага. Кашталян дорпацкі (з 1627) і смаленскі (з 1631), ваявода менскі (з 1638).

## Біяграфія
З княскага роду Масальскіх гербу ўласнага, сын Рыгора, падкаморага гарадзенскага, і Марыі з Рачкаў.

Атрымаў шэраг урадаў, у тым ліку маршалка ковенскага (у 1617).

Ажаніўся з Апалоніяй, дачкой пісара вялікага літоўскага Мікалая Ясінскага. У шлюбе меў сыноў Станіслава і Аляксандра, а таксама дачку Соф’ю Вікторыю.

## Крыніцы

## Літаратура
* 

Аляксандар
Катэгорыя:Кашталяны дорпацкія
Катэгорыя:Кашталяны смаленскія
Катэгорыя:Ваяводы менскія
Пяцігорцы

**Пяцігорцы**, потым таксама **панцырныя** — сярэднецяжкая літоўская кавалерыя з ХVІ да ХVІІІ ст. У Польшчы аналягічныя часткі пазней маглі называць панцырнымі, або "панцырнымі казакамі" ().

Фармацыя ўжывалася часта як дапаўненьне гусараў — як лягчэйшыя ад гусараў яны часта шлі ў атаку другім шэрагам цяжкой конніцы, ці акружалі флянгі разьбітага гусарамі няпрыяцеля. У адрозненні ад іх пачаткова мелі  ўсходні (каўказкі) тып узбраення і не ўжывалі даўгіх дзідаў. З гусарамі пяцігорцаў спалучаў таксама спосаб рэкрутацыі г. зв. «таварыскі набор» ().

Да канца XVI стагодзьдзя пяцігорцы не карысталіся дасьпехамі, а толькі шаломамі місюркамі ды шчыткова-кальчужнымі паруччамі — карвашамі. Пазьней дасьпех пяцігорца складаўся з: кальчугі (кальчужнага панцыру), паручча — карвашы, шалому — місюркі ці шышака, часта з барміцай — дачэпленым кальчужным каўнерам. У якасьці шчыта выступаў плецены калкан — круглая тарча турэцкага тыпу. Наступальнай зброяй была трохмэтровая дзіда са стопарам-круком — рагаціна, або канчар, шабля, два пісталеты ды рушніца (раней лук). Ужывалі таксама дзіды і дасьпехі іншых тыпаў — але ж звычайна лягчэйшыя за гусарскія. У XVIІ ст. пяцігорцы пачалі насіць таксама кірасы. Паводле цяжкасьці пяцігорцы занялі ў кавалерыі ВКЛ месца паміж гусарамі і казакамі, часам перавышаючы іх паводле колькасьці.

Напрыканцы ХІV ст. пяцігорцамі называлі лёгкую найманую коньніцу каўкаскага паходжаньня, якая складалася з каўкаскіх горцаў (чаркесаў з ваколіцаў Кубані і Пяцігор’я), якія аселі ў Вялікім Княстве Літоўскім. Паводле легенды бралі ўдзел у бітве пад Воршай 1514 г. Наступная хваля чаркесаў на чале з пяцьцю кабардынскімі князямі зьявілася на Літве ў 1562 годзе, дзе яны працягвалі службу ў пяцігорскіх харугвах. Так, рота Цямрука Оныхавіча Шымковіча брала ўдзел у войнах С. Баторыя з Гданьскам і Масквой. Стаконная рота пяцігорцаў Захарыя білася ў бітве пад Кірхгольмам 1605, Станіслава Хвалібога пад Клушынам у 1610 ды іншых. З часам у пяцігорцах пачалі служыць таксама татары, шляхта і панцырныя баяры, склаўшы іх асноўную масу.

## Глядзіце таксама

* Лісоўчыкі

Катэгорыя:Літоўская коньніца
Лядзкі сельсавет (Шчучынскі раён)

**Ля́дзкі сельсавет** — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Шчучынскага раёну Гарадзенскай вобласьці. Адміністрацыйны цэнтар — вёска Лядзк.

## Гісторыя
Утвораны 16 ліпеня 1954 году ў складзе Шчучынскага раёну Гарадзенскай вобласьці БССР шляхам аб’яднанья скасаваных Еўлашоўскага і Шынкавецкага сельсаветаў. 

25 лютага 1961 году да сельсавету далучана частка скасаванага Герніцкага сельсавету. 

12 сакавіка 1973 году ў склад Дэмбраўскага сельсавету перададзены вёскі Багушы, Навасёлкі, Пісклюкі, Рыча, Рыча Дзяржаўная, Шарупы і Шынкаўцы. У 1976 годзе ў склад Дэмбраўскага сельсавета перададзены вёскі Агульс, Балі, Барысаўка, Вайкалы, Вароны, Доўгая, Еўлашы, Кузьмы, Кухары, Слонна, Чапаеўка і хутары Пятрэлеўшчына і Лядзк Высокі. 

25 верасьня 2002 году ў склад сельсавета з Шчучынскага сельсавету перададзена вёска Тапілішкі.

Насельніцтва сельсавету паводле перапісу 2009 году — 2287 чалавек, зь іх 61,3 % — палякі, 32,4 % — беларусы, 2,8 % — расейцы.

## Крыніцы


Катэгорыя:Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Шчучынскага раёну
Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі
Катэгорыя:Сельсаветы, створаныя ў 1954 годзе
Нітра

**Ні́тра** (, ) — горад на захадзе Славаччыны й адміністрацыйны цэнтар Нітранскага края, месьціца на рацэ Нітра. Насельніцтва гораду складае амаль 85 тысячаў чалавек.

## Гісторыя
Напрыканцы V стагодзьдзя на тэрыторыі Нітры ўпершыню зьяўляюцца славяне. У VII стагодзьдзі тэрыторыя была часткай імпэрыі Сама, потым было створана Нітранскае княства, якое пазьней сталася часткай Вялікай Маравіі. Менавіта Нітра лічыцца калыскай славацкага хрысьціянства, бо як лічыцца ў 829—833 гадох паганец Прыбіна заклікаў сюды зальцбурскага архіэпіскапа, каб той асьвяціў царкву. Тутака й спыняліся Кірыл і Мяфодзій. Пасьля паразы Вялікай Маравіі Нітра адыйшла да Вугорскага каралеўства, дзе стала цэнтрам жупы.

У 1248 годзе Нітра стала свабодным каралеўскім горадам, яна належала да ліку самых заможных гарадоў Вугоршчыны. У XIX стагодзьдзі тут жыло больш за 10 тысячаў жыхароў. У складзе Чэхаславаччыны Нітра зноўку сталася цэнтрам жупы. На сёньня Нітра важны прамысловы цэнтар заходняй Славаччыны.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Сайт горада
* Замак Нітры
Перадпускавы падагравальнік рухавіку

**Перадпускавы падагравальнік рухавіку** — прылада, якая дазваляе папярэдне прагрэць рухавік транспартнага сродку безь ягонага пуску, напрыклад, для палягчэньня старту ў марознае надвор’е. Запуск магчымы па таймэры, дыстанцыйна або па мабільным тэлефоне.

Вынаходцам электрычнага падагравальніка рухавіку лічаць , які ў 1949 годзе атрымаў патэнт на падагравальнік ахаладжальнай вадкасьці. У цяперашні час электрычныя падагравальнікі шырока распаўсюджаныя ў паўночных краінах, такіх як Канада, Скандынавія, паўночныя штаты ЗША. У гэтых рэгіёнах электрычныя падагравальнікі часта ўваходзяць у стандартовую камплектацыю аўтамабіляў, а разеткі для падлучэньня падагравальнікаў разьмяшчаюцца на шматлікіх аўтамабільных стаянках і паркінгах.

Паліўныя перадпускавыя падагравальнікі зьяўляюцца, у адрозьненьне ад электрычных, цалкам аўтаномнымі. Яны ўсталёўваюцца ў маторным адсеку аўтамабіля і могуць працаваць на бэнзіне, дызэльным паліве ці газе.

Перавагай паліўных падагравальнікаў ёсьць магчымасьць адразу пачаць рух у цалкам разагрэтым салёне аўтамабіля, не чакаючы на прагрэў рухавіка. Да недахопаў адносіцца высокі кошт паліўных падагравальнікаў.

Найбольш вядомымі вытворцамі паліўных падагравальнікаў зьяўляюцца Webasto, Eberspacher і Теплостар.

## Крыніцы

Катэгорыя:Рухавік унутранага згараньня
Асадка

**Аса́дка** (, пяро) уяўляе сабой прыладу зь пяром любога выгляду, што выкарыстоўваецца для даданьня атрамэнтаў на паверхню, звычайна, паперу, для пісьма альбо маляваньня. Існуе некалькі розных тыпаў асадкі, у тым ліку шарыкавая, ролерная, фантанавая ды флямастэр. Гістарычна найвялікшае ўжываньне набылі пер’і, пер’евыя ды трысьнёгавыя асадкі. Сучасныя асадкі маюць розныя формы ды памеры. Найбольш распаўсюджанымі колерамі атрамэнтаў ёсьць чорны ды блакітны.

## Глядзіце таксама
* Аловак
* Папера
* Гумка

Катэгорыя:Пісьмовыя прылады
Катэгорыя:Канцтавары