Карэл Чапэк

**Карэл Чапэк** (; 9 студзеня 1890 — 25 сьнежня 1938, Прага) — чэскі празаік, публіцыст, перакладчык, фатограф, драматург і філёзаф.

## Біяграфія
Нарадзіўся ў Малых Сватанёвіцах, у хуткім часе з бацькамі пераехаў ва Упіцэ. Вучыўся ў гімназіі ў Градцы Кралавэ, а пазьней у Брне, куды мусіў перавесьціся праз антывугорскую дзейнасьць. У 1915 годзе скончыў філязофскі факультэт Карлавага ўнівэрсытэта ў Празе, пасьля вывучаў філязофію ў Бэрліне і Парыжы. Праз хваробу ня быў прызваны ў войска і ня ўдзельнічаў у баях першай сусьветнай вайны. Аднак гэтая вайна вельмі паўплывала на сьветабачаньне пісьменьніка.
Пасьля сканчэньня навучаньня некаторы час працаваў дарэктарам у шляхецкай сям’і, але хутка заняўся журналістыкай. Працаваў рэдактарам у некалькіх часопісах: «*Národní listy*» (1917—1921), «*Nebojsa*» (1918—1920) і «*Lidové noviny*» (з 1921 году).

У 1921—1923 гадах працаваў у Тэатры на Вінаградах (*Divadlo na Vinohradech*).

У 1925—1933 гадах быў старшынём чэхаславацкага ПЭН-клюбу.

Пасьля Мюнхенскага пагадненьня і ад’езьдзе Эдварда Бэнэша Чапэк зрабіўся аб’ектам палітычных нападаў. Апошнія тры гады жыцьця правёў у Старой Гуці блізу Добржыша.

Быў выключна добрым фатографам-аматарам. Найбольш вядомая фотакніга «Дашанька, альбо Жыцьцё шчаняці» (*Dášenka čili Život štěněte*).

Цікавіўся этнічнай музыкай, быў заўзятым калекцыянэрам.

## Творчасьць
Літаратурную творчасьць пачаў перад першай сусьветнай вайной, спачатку пісаў разам з братам Ёзэфам, які быў перш за ўсё мастаком. На яго творчасьць вельмі паўплывала філязофская і эстэтычная адукацыя, перш за ўсё прагматызм і экспрэсіянізм, а таксама навукова-тэхнічная рэвалюцыя. Шмат у якіх творах Чапэк выказваў непакой, што тэхніка будзе мець уладу над чалавекам.

Адметнай рысай творчасьці Карэла Чапэка зьяўляецца выкарыстаньне надзвычай багатага слоўнікавага запасу, выкарыстаньне нязвыклых словаў і разьвітыя сынтасксычныя канструкцыі. Чапэку належыць аўтарства слова **«[[робат]]»**, якое зь ягонай п’есай «R.U.R» распаўсюдзілася па ўсім сьвеце.

У творах Чапэка рэалізуецца індывідуалістычны падыход, і, значыць, прызнаньне моцы індывідуўма, суб’ектыўнасьці праўды.

Опус Карэла Чапэка вельмі вялікі. Ягоныя творы падзяляюць на дзьве тэматычныя групы:
* Творы, прысьвечаныя вывучэньню ўнутранага жыцьця асобы, з дапамогай якога Чапэк намагаецца спазнаць чалавека.
* Утапічныя творы, у якіх Чапэк аналізуе грамадзкія праблемы. У некаторых творах адчувальны непакой ад надыходзячага фашызму. Гэтыя творы — прадвесьце чэскай навуковай фантастыкі.

Журналісцкая праца Карэла Чапэка зьвязаная перш за ўсё з газэтай *«Lidové noviny»* («Народная газэта»), дзе ён у пэўным сэньсе працягваў справу Яна Нэруды. Напісаў вялікую колькасьць фэльетонаў і калёнак.

### Проза
* «Зьзяйныя глыбі» (*Zářivé hlubiny*, 1916) — кніжнае выданьне апавяданьняў, друкаваных у часопісах у суаўтарстве з братам Ёзэфам.
* «Божыя мукі» (*Boží muka*, 1917) — філязофскія апавяданьні, прысьвечаныя вывучэньню таямніцы чалавечай душы і лёсавызначальных выпадковасьцяў у жыцьці чалавека (у суаўтарстве зь Ёзэфам Чапэкам).
* «Сад Краканоша» (*Krakonošova zahrada*, 1918) — кніжнае выданьне малых празаічных твораў, друкаваных у часопісах (у суаўтарстве з братам Ёзэфам) у 1908—1911 гадох.
* «Крытыка словаў» (*Kritika slov*, 1918) — публіцыстыка.
* «Няёмкія апавяданьні» (*Trapné povídky*, 1921) — скептычныя развагі пра сэнс чалавечага існаваньня.
* «Фабрыка абсалюту» (*Továrna na absolutno*, 1922) — раман-фэльетон.
* «Кракатыт» (*Krakatit*, 1922) — раман.
* «Пра самыя блізкія рэчы» (*O nejbližších věcech*, 1925) — кніжнае выданьне газэтных калёнак, дробныя развагі.
* «Скандальная афэра Ёзэфа Галоўшка» (*Skandální aféra Josefa Holouška*, 1927)
* «Апавяданьні з адной кішэні» (*Povídky z jedné kapsy*, 1929)
* «Апавяданьні з другой кішэні» (*Povídky z druhé kapsy*, 1929) — апавяданьні з дэтэктыўнай тэматыкай.
* «Год садоўніка» (*Zahradníkův rok*, 1929) — фэльетоны аб садоўніцтве і чэскім характары.
* «Марсыяс, альбо крыху пра літаратуру» (*Marsyas čili na okraj literatury*, 1931).
* «Апокрыфы» (*Apokryfy*, 1932) — апавяданьні.
* «Пра агульныя рэчы, альбо Zoon politikon» (*O věcech obecných čili Zoon politikon*, 1932) — фэльетоны і артыкулы.
* «Гордубал» (*Hordubal*, 1933)
* «Мэтэор» (*Povětroň*, 1934)
* «Звычайнае жыцьцё» (*Obyčejný život*, 1934)
* «Вайна з салямандрамі» (*Válka s mloky*, 1936) — алегарычны антыфашыстоўскі раман.
* «Жыцьцё і творчасьць кампазытара Фолтына» (*Život a dílo skladatele Foltýna*, 1939)

### Драматургія
* «Каханьня гульня ракавая» (*Lásky hra osudná*, 1910)
* «Рабаўнік» (*Loupežník*, 1920)
* «R.U.R.» (Rosumovi Univerzální Roboti — Росумавы Ўнівэрсальныя Робаты, 1920)
* «З жыцьця жамяры» (*Ze života hmyzu*, 1921)
* «Справа Макропулас» (*Věc Makropulos*, 1922)
* «Белая хвароба» (*Bílá nemoc*, 1937)
* «Маці» (*Matka*, 1938)

### Вандроўныя нарысы
Гэтыя творы не ўяўляюць сабой геаграфічныя нататкі. Гэта запіс асаблівасьцяў, звычак, стылю жыцьця.
* «Італьянскія лісты» (*Italské listy*, 1923)
* «Ангельскія лісты» (*Anglické listy*, 1924)
* «Падарожжа ў Гішпанію» (*Výlet do Španěl*, 1930)
* «Замалёўкі з Галяндыі» (*Obrázky z Holandska*, 1932)
* «Падарожжа на поўнач» (*Cesta na sever*, 1936)
 

### Для дзяцей
* «Дзевяць казак і яшчэ адна ад Ёзэфа Чапэка як даважак» (*Devatero pohádek a ještě jedna od Josefa Čapka jako přívažek*, 1932)
* «Дашанька, альбо Жыцьцё шчаняці» (*Dášeňka čili život štěněte*, 1933)

### Філязофскія творы
* «Прагматызм, альбо Філязофія практычнага жыцьця» (*Pragmatismus čili Filosofie praktického života*, 1918)

### Пераклады
* «Француская паэзія новага часу» (*Francouzská poezie nové doby*, 1920)

### Палітычныя творы
* «Размовы з Т. Г. М.» (Т. Г. М. — Тамаш Гарык Масарык, першы прэзыдэнт Чэхаславаччыны) (*Hovory s TGM*, 1928—1935)
* «Маўчаньне з Т. Г. Масарыкам» (*Mlčení s T. G. Masarykem*, 1935)

### Пасьмяротныя выданьні
* «Я меў сабаку і ката» (*Měl jsem psa a kočku*, 1939) — проза і фэльетоны
* «Каляндар» (*Kalendář*, 1940) — калёнкі
* «Пра людзей» (*O lidech*, 1940)
* «Узрушаныя танцы» (*Vzrušené tance*, 1946) — вершы
* «Байкі і падапавяданьні» (*Bajky a podpovídky*, 1946)
* «Дзіця і лаўр» (*Ratolest a vavřín*, 1947)
* «Замалёўкі з дому» (*Obrázky z domova*, 1953)
* «Рэчы вакол нас» (*Věci kolem nás*, 1954)
* «Нататкі пра творчасьць» (Poznámky o tvorbě, 1959) — выбранае зь літаратуразнаўчых працаў
* «На беразе дзён» (*Na břehu dnů*, 1966)
* «Месца для Джонатана!» (*Místo pro Jonathana!*, 1970)
* «Лісты Вользе» (*Listy Olze*, 1971)
* «Дробкі пад сталом часу» (*Drobty pod stolem doby*, 1975)
* «Лісты Аніелцы» (*Listy Anielce*, 1978)
* «Лісты з шуфлядкі» (*Dopisy ze zásuvky*, 1980)
* «Кіналібрэта» (*Filmová libreta*, 1988)

## Глядзіце таксама
* Сьпіс чэскіх літаратараў
* Экспрэсіянізм
* Прагматызм

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Старонка, прысьвечаная Карэлу Чапэку (па-чэску і па-ангельску)
* Карэл Чапэк. Размовы з Т. Г. М. (па-чэску)
* Апавяданьні «Лазар», «Пра пяць хлябоў», «Укрыжаваньне» ў часопісе «НАША ВЕРА» у перакладзе Валерыя Буйвала
* «Часы заняпаду» ў ANNUS ALBARUTHENICUS 6/2005 у перакладзе Валерыя Буйвала
* Злачынства на пошце. Апавяданьне

Катэгорыя:Чэскія літаратары
Катэгорыя:Чэскія філёзафы
Катэгорыя:Памерлі ў Празе