Кулішоўка

**Кулішо́ўка**, або **Сыстэма Куліша**&nbsp;— украінскі фанэтычны правапіс, ужываны Пантэлеймонам Кулішам напрыканцы 1850-х рокаў.

## Агульнае апісаньне
Гэты правапіс быў ужыты Кулішам у «Занатоўках пра Паўднёвую Русь» (т. 1, 1856) ды ў «Ґраматцы» (1857), а потым выкарысталі ў журнале «Основа», які выдавалі ў 1861—1862 роках у Пецярбургу Васіль Белазерскі, Мікола Кастамараў і П. Куліш.

У лісьце Якаву Галавацкаму з Варшавы 16 кастрычніка 1866 року Куліш пісаў:
*Вам вядома, што правапіс, прозваны ў нас у Галічыне «кулішоўкаю», вынайдзены мною ў той час, калі ўсе ў Расеі былі занятыя пашырэньнем ґраматнасьці ў простым народзе. З мэтаю палегчыць навуку ґраматы для людзей, якім няма калі доўга вучыцца, я прыдумаў спрошчаны правапіс. Але зь яго цяпер робяць палітычнае знамя. Палякам прыемна, што ня ўсе расейцы пішуць аднолькава па-расейску; яны апошнім часам асабліва прыняліся хваліць маю выдумку: яны засноўваюць на ёй свае сварлівыя пляны і таму гатовыя лісьлівіць нават такому свайму супраціўніку, як я … Цяпер бярэ мяне ахвота напісаць новую заяву у тым жа родзе з нагоды ўзьвялічваньня імі «кулішоўкі». Бачучы гэтае знамя ў варожых руках, я першы на яго стукну і адракуся свайго правапісу ў імя расейскае адзінасьці*.

Даведаўшыся пра няўзгодненую публікацыю, 13 траўня 1867 року Куліш даслаў Амэляну Партыцкаму адчынены ліст-аспрэчаньне скрыўленьне Галавацкім зьместу яго погяладў на кулішоўку:
*Што-ж робіць Пан Галавацкі? Не адпісаў супраць майго ліста нічога; быўшы ў Варшаве, адбыў мяне, замест братэрскае парады, абяцаньнем, што зайдзе да мяне,&nbsp;— ды мабыць ня меў часу; бачыў я яго толькі сярод гучное грамады; калі ж гляджу&nbsp;— мой сяброўску, нявысьветлены ліст, не спытаўшы ў мяне і нямаўшы права да таго, узяў ён ды й надрукаваў у «Слове». Ды яшчэ як надрукаваў? Урэзаў шмат з пачатку, урэзаў шмат з канца, вырваў некалька зь сярэдзіны, прыставіў сваю або чужую, толькі не маю прыстаўку і падпісаў маё імя. Зьдзівіўся я, убачыўшы такі зварот пісарскі. Бач, думаю, як яны там праўды рускае даходзяць! У нас такім чынам ніколі не хадзілі!… Эва ды й годзе! Нічога, бачу, зь імі пра такое й размаўляць*. (Творы Пантэлеймона Куліша, том 6. — Львоў, 1910. — С. 697—699.)

## Асаблівасьці

Згодна з гэтаю артаґрафічнаю сыстэмаю:
* Пасьлядоўна ўжывалася літара **і** для пазначэньня гуку [**і**] з старажытнага **[[ѣ]]** (л**і**то, с**і**но, ос**і**нь), на месцы старажытных **о**, **є** у новазакрытых складах (ст**і**лъ, ж**і**нка, п**і**чь) і на месцы **ётаванага і** (Вкра**і**на, мо**і**х, тихо**і**).
* Ліквідавалася з альфабэту літара **ы**, а замест яе і на пазначэньне гуку ***и*** пісалася літара **и** (синь, лисиця)
* У ролі апострафа ў сярэдзіне словаў, ды ў канцы словаў пасьля зычных выступала **[[ъ]]** (п**ъ**ять, розв**ъ**язав, вітер**ъ**, сміх**ъ**).
* Гук [**э**] пасьлядоўна перадаваўся літараю **е** (друж**е**, с**е**стра). Літара **є** ўжывалася лішэ пасьля мяккіх зычных у іменьніках н. р. (весілл**є**, трет**є**, щаст**є**), а пасьля галосных&nbsp;— літара **е** без адзначэньня на пісьме ётацыі гуку [**е**] (гуля**е**, дума**е**шь), хоць літара **є** ў папярэдніх правапісах ужо была.
* Аднаўлёная літара **ё** для спалучэньняў **йо**, **ьо** (**ё**му, сл**ё**зою, т**ё**хнув, народн**ё**го), якія вядомыя ў даўняй артаґрафічнай практыцы.
* Захоўваецца літара ѳ&nbsp;— для запісу некаторых словаў грэцкага паходжаньня.
* Выбуховую **ґ** перадавала лацінскя літара **g** (*дзи*'g**а'', ***g*'уля*)

У правапісе зычных на стыках марфэмаў П. Куліш намагаўся пасьлядоўна ўвесьці фанэтычны прынцып, пераймаючы ў гэтым часткова [[Аляксей Паўлоўскі|А. Паўлоўскага]], [[Пятро Гулак-Арцямоўскі|П. Гулака-Арцямоўскага]] ды інш. Дзеяслоўнае спалучэньне*-ться* пісалася праз *-тьця* і *-тця* (вертаю<u>тьця</u>, всміхне<u>тця</u>), а *-шся*&nbsp;— праз *-шся* і *-сся* (одібье<u>шся</u>, вітає<u>сся</u>). Раўналежна ўжываліся прэфіксы *рос-* і *роз-* (*роскажуть, розчервонітися*).

На думку ўкраінска-амэрыканскага дасьледніка Кулішовае мовы Андрэя Даніленка, уплыў «кулішоўкі» на сучасны ўкраінскі правапіс быў мінімальным.

== Зьмены ==
Нейкія асаблівасьці *кулішоўкі* ў значнай ступені ўхіленыя ў правапісе «[[Паўдзённа-заходні аддзел Расейскага геаграфічнага таварыства|Паўдзённа-Заходняга аддзелу Расейскага ґеаґрафічнага таварыства]]» (1873), суаўтарамі якога былі [[Паўло Жытэцкі]] ды [[Кастанцін Міхальчук]]. Па іхняй ініцыятыве ў *кулішоўку * ўнесеныя такія зьмены:
* ётаваны гук [*'і**] упершыню стаў пазначацца літараю **ї**, а ётаваны [**е**]&nbsp;— літараю **є**
* у канцы слова перастаў ужывацца **ъ**
* выбуховая **ґ** перадавала не лацінская літара **g**, а літараспалучэньнем **кг*'.

У Расейскай імпэрыі *кулішоўку'' ўжывалі да Эмскага ўказу 1876 року. Затое ўведзены правапіс, што «не адступае ад расейскае вымовы літараў» [8, 293]. Гэты правапіс атрымаў назву «єрижка» (ад уведзенай у ім літары ы&nbsp;— єри), пасьля яго назвалі «ярыжкаю». Гэтую зьмену ў назьве тлумачыў Крымскі: «…слова „ярыжка“ мела б вызначаць штось чыноўніцкае, казенне, силоміццю накинене».

У 1890-х жаляхоўка, якая распрацаваная па падобным прынцыпе (але яна абапіралася на мясцовыя асаблівасьці маўленьня), заведзеная ў школах Галічыны. Затое ў Вялікай Украіне пасьля страты чыннасьці Эмскага ўказу ў 1905—1914 роках сталі паслугоўвацца грынчэвічоўкаю, што была трохі зьмененаю жаляхоўкаю, у прыватнасьці ў «Слоўніку ўкраінскае мовы» пад рэдакцыяю Б. Грынчэнкі.

## Глядзіце таксама
* Драгаманаўка

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Кулішоўка. Украінская мова. Энцыкляпэдыя
* Кулішоўка / Ізборник

Катэгорыя:Правапісы ўкраінскай мовы
Катэгорыя:Гісторыя Ўкраіны (1795—1918)