Карма ў будызьме

**Ка́рма** альбо **карман** (, палі: *kamma*, **кама**) — падставовае і вельмі важнае паняцьце будызму. Даслоўна гэтае слова азначае «дзеяньне» альбо «чын»; што-кольвек нехта робіць, гаворыць альбо думае, то паўстае карма. У будыйскім значэньні не азначае выніку, які акрэсьліваецца як плён (санскрыт, палі: *vipaka*), эфэкту альбо прызначэньня. Правіла прычыны й наступства называецца ў мове палі *kamma-vipaka* (дзеяньне-плён) і гаворыць, што кожны ўчынак мае свае наступствы — добрыя ўчынкі вяртаюцца ў выглядзе шчасьця, злыя ўчынкі — у выглядзе цярпеньня.

Карма ёсьць рухавіком, які прыводзіць у рух кола цыклю некантраляванага перанараджэньня. Карме падлягаюць усе неапрасьветленыя істоты.

## Словы [[Буда Гаўтама|Буды Шак’ямуні]] адносна кармы
### Словы [[Буда Гаўтама|Абуджанага]] пра дзеяньне нэгатыўнае кармы

: *Ёсьць такія, каторыя ангажуюцца адно толькі ў нэгатыўныя дзеяньні;
: *Ёсьць такія, якія бесьперастанку нішчаць тое што добра;
: *Ёсьць таксама такія, якім бракуе правільнасьці, якая праводзіць да вызваленьня -
: *А таму тыя, якім бракуе пазытыўных рысаў, адрэзаныя ад прычыны абуджэньня. (з Сутры Аздобы Махаяны)

: *Дурань думае, што злы чын салодкі як мёд. Думае так да моманту, калі плод гэтага чыну не пачне пасьпяваць.* (69 верш Дгамапады)

: *Як пыл кінуты пад вецер, зло падае са зваротам на дурня, які пакрыўдзіў чалавека лагоднага, чыстага і нявіннага.* (125 верш Дгамапады)

: *Ані на небе, ані ў глыбіні акіяну, ані ў горных расколінах, ані нідзе на сьвеце няма месца, куды можна было б уцячы ад наступстваў злых чынаў.* (127 верш Дгамапады)

: *Хто ўжывае гвалт у стасунку да тых, якія безабаронныя, і крыўдзіць тых, якія нявінныя, неўзабаве выклікае на сябе адну з наступных выпадковасьцяў:
: *Востры боль альбо катастрофу, пашкоджаньне цела, сур’ёзную хваробу альбо памяшаньне розуму, клопаты з боку ўлады альбо цяжкія абвінавачваньні, страту блізкіх альбо страту здабытку, зьнішчэньне дому праз пажар. Калі яго цела распадаецца, гэты пазбаўлены ведаў чалавек адраджаецца ў пекле.* (137—140 вершы [[Дгамапада|Дгамапады]])

=== Словы [[Буда Гаўтама|Абуджанага]] пра дзеяньне нэгатыўнай і станоўчае кармы ===

: *Цяпер церпіць і пазьней будзе цярпець. Злодзей церпіць у двух часах. «Зрабіў зло» — думае і церпіць. Церпіць таксама, калі ідзе да ніжэйшых сьветаў.* (17 верш [[Дхамапада|Дхамапады]])

: *Зараз шчасьлівы і пазьней будзе шчасьлівы. Дабрачынца шчасьлівы ў двух часах. «Зрабіў дабро» — думае і ёсьць шчасьлівы. Таксама шчасьлівы, калі пераходзіць да поўнай асалоды стану.* (18 верш [[Дгамапада|Дгамапады]])

: *Калі нехта зьдзейсьніць зло,
: *Не павінны яго паўтараць раз за разам,
: *Не павінны ў ім знаходзіць прыемнасьці.
: *Таму што награмаджэньне зла вельмі балючае.* (117 верш Дгамапады)

: *Калі нехта зьдзейсьніць добры чын,
: *Павінны яго паўтараць раз за разам,
: *Павінны ў ім знаходзіць прыемнасьць.
: *Таму што награмаджэньне дабра прыносіць шчасьце.* (118 верш [[Дгамапада|Дгамапады]])

: *Чынячаму зло ўсё можа падавацца ўласьцівым, пакуль зло не сасьпее; аднак калі ўжо сасьпее, тады ён бачыць [балючыя наступствы] сваіх злых учынкаў.* (119 верш [[Дгамапада|Дгамапады]])

: *Чынячаму дабро ўсё можа падавацца не такім, як быць павінна, пакуль дабро не сасьпее; аднак калі ўжо сасьпее, тады ён бачыць [прыемныя наступствы] сваіх добрых учынкаў.* (120 верш [[Дгамапада|Дгамапады]])

=== Словы [[Буда Гаўтама|Абуджанага]] пра станоўчую карму й заслугу ===

: *Хто шануе годных шанаваньня, Будаў і іх вучняў, якія перакрочылі ўсе перашкоды і перайшлі па-за дыяпазон смутку і роспачы — хто паважае гэтых поўных спакою і бясстрашных людзей, таго заслугаў ня ўдасца вымераць ніводнай мерай.* (195—196 вершы [[Дгамапада|Дгамапады]])

Словы [[Буда Гаўтама|Абуджанага]] апісваюць працэс награмаджэньня заслугі (станоўчае кармы) й дзякуючы таму дасягненьне асьвятленьня наступным чынам:

: *Дзякуючы збору падобных да ілюзіі награмаджэньняў
: *Заіснуе падобнае да ілюзіі прасьвятленьне.
: *Наступіць падобны да ілюзіі паказ
: *Ілюзорнай дапамогі нясучай адчувальным істотам. (з [[Сутра ведаў пра ілюзію, пра якую прасіла найвышэйшая багіня|Сутры ведаў пра ілюзію, пра яую прасіла найвышэйшая багіня]])

== Узьнікненьне ==
Істоты праз свае ўчынкі зьбіраюць досьвед у розуме, нэгатыўны альбо пазітыўны, у залежнасьці ад таго, ці зьяўляюцца яны карыснымі для іншых істотаў, ці шкоднымі. У выніку свайго дзеяньня істота засявае кармічнае насеньне ў розуме, калі будуць прысутнічаць наступныя чыньнікі:

# Сьвядомасьць становішча ў якім знаходзіцца
# Намер зьдзяйсьненьня чыну й план ягонага выкананьня
# Зьдзяйсьненьне чыну альбо намаўленьне каго-небудзь да яго зьдзяйсьненьня
# Задавальненьне з выніку гэтага дзеяньня

У выпадку наяўнасьці ўсіх чатырох элемэнтаў кармічнае наступства зьяўляецца наймацнейшым і вынік чыну будзе найбольш інтэнсіўны. Напрыклад: кіроўца, які ненаўмысна выклікаў аварыю і зраніў пешага: (1) быў сьвядомы, што машына зьяўляецца небясьпечным сродкам перасоўваньня і можа выклікаць аварыю й цярпеньне іншых, (2) не хацеў яго скрыўдзіць, (3) аднак гэта зрабіў, (4) зусім ня быў з таго задаволены. У гэтым выпадку пакінуты кармічны сьлед у розуме няўдалага кіроўцы будзе толькі частковы.

== Асабістая і супольная карма ==
Тэрмін кармы прымяняльны як да асобных індывідуўмаў (у вялікім скарачэньні: кожная асоба заслугоўвае таго, што мае), так і да збору істотаў: суполка, народ (кожны народ мае тое, чаго заслугоўвае; цяперашняе становішча абумоўлена папярэднімі чынамі), насельніцтва зямлі і г. д.

== Выняткі з Тыбэцкай Кнігі Жыцьця і Паміраньня адносна кармы ==
На думку некаторых палажэньняў, сучаснае прамысловае грамадзтва гэта фанатычная рэлігія. Нішчым і атручваем усе экасістэмы нашай планеты. Падпісваем вэксэлі, якія нашыя дзеці ня будуць у стане сплаціць (…) Захоўваемся так, нібы зьяўляемся апошнім пакаленьнем на гэтай плянэце. Калі не адбудуцца радыкальныя зьмены ў нашых сэрцах і розумах, калі нашыя погляды грунтоўна ня зьменяцца, то Зямля скончыць як Вена: выпаленая і мёртвая. (18 старонка польскага перакладу Тыбецкай Кнігі Жыцьця і Паміраньня, Сог’ял Рынпочэ)

*'6. Разьвіцьцё, карма і адраджэньне**

Сказана, што той начы, калі Буда дасягнуў асьвятленьня, праходзіў праз розныя ўзроўні абуджэньня. На першым, з розумам ''«спакойным, ачышчаным, вольным ад усялякіх спляменьняў і сказаў, суцішаным, засяроджаным і непахісным»'', скіраваў сваю ўвагу на ўзгаданьне мінулых жывотаў. У прыватнасьці, прыводзяцца наступныя цытаты з вучэньня:

''Памятаю мноства, мноства мінулых існаваньняў, якія некалі перажыў: адно, два, тры, чатыры, пяць… пяцьдзесят, сто… сто тысячаў, у розных пэрыядах гісторыі сьвету. Ведаў пра іх усё: калі і дзе нарадзіўся, у якой сям’і, як называўся і што зрабіў. Перажыў нанова ўсе добрыя і злыя хвіліны кожнага жывота і кожную сьмерць, і кожнае адраджэньне. Вярнуліся да мяне нязьлічаныя папярэднія існаваньні з усіма іх падрабязнасьцямі. Гэтыя веды здабыў падчас першай часткі ночы.'' (83 старонка п.п.)

**Карма*'

У другой частцы ночы асьвятленьня Буда здабыў іншыя веды, якія дапаўняюць навукі на тэму адраджэньня: веды пра карму, натуральны закон прычыны і наступства.

*«Нябесным вокам убачыў тое, чаго ня бачыла ніводнае людзкое вока, убачыў, як істоты зьнікаюць і вяртаюцца. Бачыў вялікіх і малых, моцных і нічога ня значных, бачыў, як кожны, згодна са сваёй кармай, атрымлівае пасьпяховае альбо балючае адраджэньне.»* (91 старонка п.п.)

Паводле будызму, існуе многа відаў кармы: карма міжнародная, карма народная, карма места, індывідуальная карма. Усе яны павязаныя складаным вузлом узаемных залежнасьцяў і цалкам іх разумее толькі асьветлены.

Буда сказаў: *«Зьяўляесься тым, чым быў, будзеш тым, чым зьяўляесься.»* (92 старонка п.п.)

: Любая радасьць на гэтым сьвеце
: Паходзіць з зычаньня шчасьця іншым.
: Любое цярпеньне гэтага сьвету
: Паходзіць з зычаньня шчасьця для сябе. (93 старонка п.п.)

: *Карма стварае ўсё як артыст,*
: *Карма кампануе як танцор.'' (94 старонка п.п.; з Садгармапундарыка Сутры)

Усе нэгатыўныя дзеяньні прыносяць цярпеньне і боль, а ўсе дзеяньні пазытыўныя — шчасьце. (95 старонка п.п.)

Нават калі зьяўляемся дасьведчанымі практыкуючымі, абмяжоўвае нас цела і яго карма. (104 старонка п.п.)

(…) Іншая практыка [доўгага жыцьця] палягае на ратаваньні жывёлаў, якіх вядуць на бойню. (…) Абапіраецца тое на простай «кармічнай» лёгіцы: паколькі адбіраньне жыцьця і крыўджаньне іншых скарачае жыцьцё — то даваньне жыцьця мусіць яго прадаўжаць. (222 старонка)

Іншым мэтадам дапамаганьня памерлым, нязвыкла папулярным у Тыбэце і Гімалаях, зьяўляецца выкуп жывёлаў, якіх вядуць на бойню і адпусканьне іх на волю. (269 старонка п.п.)

## Глядзіце таксама
* Чатыры Шляхетныя Праўды
* Шляхетная Васьмёркавая Сьцежка

Катэгорыя:Будызм
Катэгорыя:Будыйская філязофія

## Крыніцы