Гарадзішча (Баранавіцкі раён)

**Гарадзі́шча** — мястэчка ў Беларусі, у вярхоўі ракі Сэрвачы. Цэнтар сельсавету Баранавіцкага раёну Берасьцейскай вобласьці. Насельніцтва на 2018 год — 1992 чалавекі. Знаходзіцца за 20 км на поўнач ад Баранавічаў, за 25 км ад чыгуначнай станцыі Баранавічы-Палескія (лінія Берасьце — Менск); на аўтамабільнай дарозе Баранавічы — Наваградак.

Гарадзішча — даўняе мястэчка гістарычнай Наваградчыны, старажытны замак Вялікага Княства Літоўскага. Да нашага часу тут захаваліся царква Ўзьвіжаньня Сьвятога Крыжа і касьцёл Найсьвяцейшай Панны Марыі, помнікі архітэктуры барока, часткова зруйнаваныя расейскімі ўладамі ў выніку перабудоваў.

## Гісторыя
### Вялікае Княства Літоўскае
Упершыню Гарадзішча ўпамінаецца ў сярэдзіне ХІІІ стагодзьдзя, калі паселішча ўжо далучылася да Вялікага Княства Літоўскага. У 2-й палове XV стагодзьдзя яно ўпамінаецца як вялікакняскі двор. У 1494 годзе Ян Кезгайлавіч заснаваў тут касьцёл.

На мяжы XV—XVI стагодзьдзяў Гарадзішча знаходзілася ў валоданьні князя Сямёна Бельскага, з 1501 году — вялікай княгіні Алены Іванаўны. У XVІ—XVІІІ стагодзьдзях паселішча ўваходзіла ў склад Наваградзкага павету Наваградзкага ваяводзтва і належала Няміравым, Хадкевічам, Гастомскім, Пацам і іншым. У 1640 годзе Каменскія збудавалі тут мураваны касьцёл. У канцы XVII стагодзьдзя мястэчка перайшло да Зяновічаў.

### Пад уладай Расейскай імпэрыі
У выніку другога падзелу Рэчы Паспалітай (1793 год) Гарадзішча апынулася ў складзе Расейскай імпэрыі, дзе ў 1795 годзе стала цэнтрам воласьці Наваградзкага павету. На 1798 год тут дзеялі царква і касьцёл. Па здушэньні вызвольнага паўстаньня ў 1831 годзе расейскія ўлады канфіскавалі мястэчка ў графа Людвіка Паца. З 1833 году Гарадзішча знаходзілася ў валоданьні Бухавецкіх. Па здушэньні нацыянальна-вызвольнага паўстаньня ў 1864 годзе расейскія ўлады гвалтоўна перарабілі мясцовы касьцёл пад царкву Ўрадавага сыноду Расейскай імпэрыі (Маскоўскага патрыярхату). На 1866 год у Гарадзішчы было 60 двароў, дзеялі 2 цэрквы Ўрадавага сыноду Расейскай імпэрыі (колішнія касьцёл і грэцка-каталіцкая царква), капліца, сынагога і 4 юдэйскія малітоўныя дамы, працавалі народная вучэльня (адкрылася ў 1863 годзе), багадзельня, конная паштовая станцыя, цагельня, бровар і ўправа;, штогод праводзілася 2 кірмашы; працаваў лекар. На 1909 год у мястэчку і аднайменным маёнтку было 246 двароў, дзеялі 2 цэрквы, сынагога і 5 юдэйскіх малітоўных дамоў, працавалі пошта і тэлеграф, народная вучэльня (у 1901 годзе 96 вучняў, зь іх толькі 9 дзяўчынак), аптэка, лякарня, валасная ўправа, цагельня, больш за 19 крамаў, багадзельня і конная паштовая станцыя, штогод праводзілася 2 кірмашы. 

За часамі Першай сусьветнай вайны ў 1915 годзе Гарадзішча занялі войскі Нямецкай імпэрыі, у 1916 годзе каля мястэчка прайшла Скробава-Гарадзішчанская апэрацыя.

### Найноўшы час
25 сакавіка 1918 году згодна з Трэцяй Устаўной граматай Гарадзішча абвяшчалася часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. Жыхары Гарадзішчанскай воласьці атрымалі Пасьведчаньні Народнага Сакратарыяту БНР. 1 студзеня 1919 году ў адпаведнасьці з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі мястэчка ўвайшло ў склад Беларускай ССР. Згодна з Рыскай мірнай дамовай 1921 году Гарадзішча апынулася ў складзе міжваеннай Польскай Рэспублікі, дзе стала цэнтрам гміны Наваградзкага павету. У гэты час тут было 165 двароў. У сярэдзіне 1930-х гадоў тут працавалі гмінная ўправа, школа, аптэка.

У 1939 годзе Гарадзішча ўвайшло ў БССР, дзе 15 студзеня 1940 году атрымала афіцыйны статус пасёлку гарадзкога тыпу і стала цэнтрам раёну. У Другую сусьветную вайну з 24 чэрвеня 1941 да 8 ліпеня 1944 году мястэчка знаходзілася пад нямецкай акупацыяй. У 1957 годзе адбылося аб’яднаньне Навамыскага і Гарадзішчанскага ў новы Баранавіцкі раён.


Haradzišča, Navahradzkaja, Maci Božaj. Гарадзішча, Наваградзкая, Маці Божай (1900).jpg|Касьцёл па маскоўскай перабудове, каля 1900 г.
Haradzišča, Carkoŭnaja, Uźvižanskaja. Гарадзішча, Царкоўная, Узьвіжанская (1915-18).jpg|Царква па маскоўскай перабудове, 1915—1918 гг.
Haradzišča, Carkoŭnaja, Uźvižanskaja. Гарадзішча, Царкоўная, Узьвіжанская (1915-18) (2).jpg|Царква, 1915—1918 гг.
Haradzišča. Гарадзішча (1915-18).jpg|Агульны выгляд, 

Haradzišča, Rynak. Гарадзішча, Рынак (1916).jpg|Рынак, 1916 г.
Haradziščanskaja synagoga. Гарадзішчанская сынагога (1916).jpg|Сынагога, 1916 г.
Haradzišča, Navahradzkaja, Maci Božaj. Гарадзішча, Наваградзкая, Маці Божа (1916-17).jpg|Касьцёл, 1916—1917 гг.
Haradzišča, Navahradzkaja. Гарадзішча, Наваградзкая (1915-16).jpg|Вуліца, 1915—1916 гг.


## Насельніцтва
### Дэмаграфія


ImageSize = width:auto height:160 barincrement:28
PlotArea = left:50 bottom:20 top:15 right:15
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
Colors =
  id:linegrey2 value:gray(0.9)
  id:linegrey value:gray(0.7)
  id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8)
  id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:4600
ScaleMajor = unit:year increment:1000 start:0 gridcolor:linegrey
ScaleMinor = unit:year increment:250 start:0 gridcolor:linegrey2
PlotData =
  color:cobar width:15
  bar:1886 from:0 till:504
  bar:1893 from:0 till:747
  bar:1909 from:0 till:2942
  bar:1921 from:0 till:1021
  bar:1935 from:0 till:4000
  bar:1969 from:0 till:4600
  bar:1993 from:0 till:2520
  bar:1998 from:0 till:2630
  bar:2009 from:0 till:2219
  bar:2017 from:0 till:1992
TextData=
  fontsize:10px pos:(10,195)
  text:



* **XIX стагодзьдзе**: 1830 год — 486 муж., зь іх шляхты 3, духоўнага стану 3, мяшчанаў-юдэяў 121, мяшчанаў-хрысьціянаў і сялянаў 355, жабракоў 4; 1886 год — 700 чал.; 1886 год — 504 чал.; 1893 год — 747 чал.
* **XX стагодзьдзе**: 1909 год — 2942 чал.; 1921 год — 1021 чал.; 1935 год — 4 тыс. чал.; 1969 год — 4,6 тыс. чал.; 1989 год — 2,9 тыс. чал.; 1993 год — 2520 чал.; 1996 год — 2,5 тыс. чал.; 1998 год — 2630 чал.
* **XXI стагодзьдзе**: 2006 год — 2,5 тыс. чал.; 2008 год — 2,5 тыс. чал.; 1 студзеня 2009 году — 2,4 тыс. чал.; 2009 год — 2219 чал. (перапіс); 2016 год — 2040 чал.; 2017 год — 2024 чал.; 2018 год — 1992 чал.

### Адукацыя
У Гарадзішчы працуюць сярэдняя, музычная і дзіцяча-юнацкая спартовая школы, школа-інтэрнат, дашкольная ўстанова.

### Мэдыцына
Мэдычнае абслугоўваньне ажыцьцяўляюць лякарня, амбуляторыя і вэтэрынарная лякарня.

### Культура
Дзеюць дом культуры, 2 бібліятэкі.

## Эканоміка
Прадпрыемствы харчовай прамысловасьці, сацыяльна-побытавага абслугоўваньня.

Апроч таго, у мястэчку працуюць лесьнікоўства, дом побыту, аўтавакзал, аптэка, банк.

## Забудова
### Вуліцы і пляцы

Паводле перапісу 1874 году, у Гарадзішчы таксама існавалі вуліцы Менская, Мірская, Слонімская. У тэлефонным даведніку 1939 году ўпамінаецца Царкоўная вуліца.

## Турыстычная інфармацыя
### Славутасьці
У ваколіцах мястэчка — старажытнае гарадзішча (паводле меркаваньнях некаторых дасьледнікаў былая літоўская сталіца Варута)

* Касьцёл Найсьвяцейшай Панны Марыі (XVIII ст.)
* Царква Ўзьвіжаньня Сьвятога Крыжа (1764; Сьвяты Пасад, цяпер у валоданьні Беларускага экзархату Маскоўскага патрыярхату)
* Могілкі: вайсковыя нямецкія часоў IСВ, юдэйскія
* Сынагога (канец ХІХ ст.)

### Страчаная спадчына
* Сядзібна-паркавы комплекс Пацаў (XVIII ст.)

## Галерэя

П. Гарадзішча - Гарадзішча пэрыяду раньняга феадалізму DSC08032.JPG|Гарадзішча
Гарадзішча (Баранавіцкі раён), касьцёл Дзевы Марыі.jpg|Касьцёл
Haradzišča. Гарадзішча (2009).jpg|Касьцёл, уваход
Church of the Exaltation of the Holy Cross in Haradzišča.jpg|Царква


## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 
* 
* 
* 

## Вонкавыя спасылкі
* Гарадзішча, Radzima.org
* Гарадзішча, Глёбус Беларусі