open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Garadzkija

**GARADzKIJA** (**Гарадзкія**, таксама сустракаецца варыянт **Garadzkija** i **GRDzK**) — беларускі рок-гурт, заснавальнікам якога зьяўляецца Піт Паўлаў (гітарыст N.R.M.). Назва GARADzKIJA, па задуме Піта Паўлава павінна адлюстроўваць урбаністычны стыль музыкі, якую грае гурт. Пры гэтым «GARADzKIJA — гэта не супроцьпастаўленьне вясковым, гэта проста канстатацыя факта, што ёсьць гарадзкія каштоўнасьці».

## Альбомы
Гурт дэбютаваў у 2003 годзе аднайменным альбомам — «Harackija», у назьве якога была спэцыяльна зробленая памылка, што на думку музыкаў павінна адлюстроўваць умоўнасьць сучаснага гарадзкога асяродзьдзя, вясковае паходжаньне большасьці сучасных гараджан.

Альбом складаецца з 13 кампазыцыяў і мультымэдыйнага трэку (фота, відэаматэрыялы). Прэзэнтацыя дыска адбылася 7 лістапада 2003 году ў клюбе «Рэактар», у дзень нараджэньня Піта Паўлава.

# «Ня рві сабе жыцьцё»
# «Каўбасіць ды плюшчыць»
# «Як манэкен»
# «Мяне нясе»
# «Як ты пахнеш вясной»
# «Сам на-сам»
# «Карамба»
# «А ў лесе, лесе»
# «Той, што прыйдзе пасьля»
# «Сіні апэльсын»
# «На край»
# «Нэлегал»
# «На далоні»

Акрамя таго, гурт запісаў яшчэ некалькі песень:
* «Так ці не»
* «Усё, што мяне ў гэтым сьвеце трымае»

## Удзельнікі
* Піт Паўлаў: гітара
* Андрэй Сапоненка: ударныя (адначасова і ў Pete Paff)
* Андрэй Кавалькоў: гітара
* Аляксандар Гарон: бас-гітара

Былыя ўдзельнікі:
* Дзяніс Савік: гітара (да 2008)
* Алезіс Дземідовіч: бубны (да 2008)
* Лёша Рудольф: бас (да 2008)

## Trivia
Гурт зьняў некалькі кліпаў:
* «Як манэкен» (рэжысэр — Віталь Чыжоў). Піт сядзіць на прыпынку і чагосьці чакае. Сядзіць цэлы дзень, пакуль мінаюць людзі, якія сьпяшаюцца па сваіх справах.
* «Каўбасіць ды плюшчыць» (рэжысэр — Юры Стаюнічаў)
* «Toj zhto pryjdzie pasla» («Той, што прыйдзе пасьля»)
* «A ja lahu prylahu»

Гурт удзельнічаў у праекце «Генералы айчыннага року» (Менск, 2004), на якім атрымаў гран-пры.

## Літаратура
* 

## Крыніцы і заўвагі

## Вонкавыя спасылкі
* Кліп «Як манэкен» на YOUTUBE.COM
* GARADzKIJA дали серию концертов в Польше — артыкул на партале TUT.BY
* 22-ая песьня з праекту «Я нарадзіўся тут» — артыкул на Tuzin.fm
* «Гарадзкі» чалавек — Pete Paff (інтэрвію з Паўлавым на generation.by)

Катэгорыя:Беларускія музычныя гурты
Калядзічы

Назву **Каля́дзічы** маюць:

## Населеныя пункты
### [[Беларусь]]
* Берасьцейская вобласьць:
** Калядзічы — вёска ў Пружанскім раёне

* Гарадзенская вобласьць:
** Калядзічы — вёска ў Ваўкавыскім раёне

* Менская вобласьць:
** Калядзічы — вёска ў Менскім раёне

## Іншае
* Калядзічы — мікрараён Менску
* Калядзічы — чыгуначная станцыя ў Менску

## Глядзіце таксама
* Калюды
* Каляды (неадназначнасьць)
Гасьцінец (шлях)

**Гасьцінец** — вялікая бойкая дарога, шырокі шлях з упарадкаванай праезнай часткай. Як правіла, з абодвух бакох быў абсаджаны дрэвамі, часам уздоўж дарогі ўзводзілі вадаправодныя збудаваньні.

У часы Вялікага Княства Літоўскага «гасьцямі» называлі купцоў, што займаліся замежным гандлем. Адсюль і пайшла назва дарог — гандлёвых шляхоў.

Гасьцінцы будаваліся для руху коннага транспарту. Яны праходзілі асноўнымі гандлёвымі шляхамі, былі галоўнымі магістралямі, злучалі вялікія месты з суседнімі землямі. Адметнасьцю гасьцінца былі разьмешчаныя ўздоўж яго гасьціныя двары з памяшканьнямі для купцоў, кузьні, корчмы, мытні, іншыя гаспадарчыя пабудовы, прызначаныя для абслугоўваньня падарожнікаў.

Гасьцінцы будаваліся за дзяржаўны кошт пры актыўным удзеле мясцовага насельніцтва. ІІІ Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588 року ўсталёўваў памеры гасьцінца ды рэглямэнтаваў парадак руху па іх.

Некаторыя гасьцінцы мелі ўласныя назвы: напрыклад, дакумэнт 1619 року самым «Вялікім галоўным гасьцінцам, што ідзе зь Вялікага Княства Літоўскага да Любліну, па якім буйныя купцы зь цяжкімі таварамі часта праязджаюць» называе шлях ад Воршы праз Коханаў, Талачын, Бобр, Начу, Барысаў, Менск, Койданаў, Мікалаеўшчыну, Нясьвіж, Мір, Цырын, Моўчадзь, Слонім, Ражаную, Новы Двор, Шарашоў, Камянец і Берасьце. Назву «Вітаўтава дарога» меў гасьцінец на памежжы Валыні ды Палесься (XIV—XVII стст).

## Крыніцы

## Літаратура
* Гасцінец².  — С. 39.
*  — С. 284—285.
* Крупка О. В., Пришляк В. В. Гостинець // Енциклопедія історії України. — Т. 2. — К.: Наукова думка, 2005. — С. 176—177.

Катэгорыя:Дарогі
Гасьцінец

Слова **гасьцінец** мае наступныя значэньні:

*Гасьцінец — вялікая бойкая дарога, звычайна абсаджаная дрэвамі.
*Гасьцінец — дадатковая прэмія, даплата за добрую паслугу, выражэньне задавальненьня кліента.
Лакіна

**Ла́кіна** — шматзначны тэрмін. 

## Выспы
* Лакіна — выспа на возеры Снуды (Браслаўскі раён, Віцебская вобласьць, Беларусь)

## Населеныя пункты
* Лакіна — вёска ў Плюскім сельсавеце Браслаўскага раёну Віцебская вобласьці Беларусі
* Лакіна — вёска ў Мяжоўскім сельсавеце Бальшамуртынскага раёну Краснаярскага краю Расеі

## Прозьвішчы
**Ла́кіна** — жаночая форма прозьвішча Лакін

### Вядомыя носьбіты

## Вуліцы

## Глядзіце таксама
* Лакін
Пётар Жылінскі

**Пётар Жылінскі** (1817—1887) — рымска-каталіцкі дзяяч, доктар багаслоўя.

## Біяграфія
Сьвятар ад 1842 году. Пробашч Віленскае Вастрабрамскае парафіі. Прэлат прэпазыт Віленскае катэдры, афіцыял кансысторыі. У 1866 і ў 1868—1883 гадах адміністратар Віленскае дыяцэзіі ў сувязі з ссылкай у Вятку біскупа Адама Станіслава Красінскага. Выявіў сябе як актыўнага прыхільніка русыфікацыі касьцёлу. Бліжэйшымі памагатымі яму ў гэтай справе былі ксяндзы Эдвард Тупальскі, Антоні Нямекша й Фэрдынанд Сенчыкоўскі. У лістападзе 1869 году падчас аўдыенцыі ў Аляксандра ІІ заявіў, што зьяўляецца сапраўдным патрыётам Расеі і гатовы ўсім ахвяраваць дзеля Айчыны і цара. У 1871 годзе даў дазвол на выданьне расейскамоўнага катэхізму «*Рымска-каталіцкі катэхізіс пра паслухмянасьць і адданасьць прастолу і Айчыне нашай Расеі або тлумачэньне 4-й запаведзі Госпада, якая датычыць начальства і яго ўлады*». У 1876 годзе для паскарэньня русіфікацыі касьцёлаў былое Менскае дыяцэзіі падзяліў яе на два візытатарствы — Менскае й Слуцкае на чале з Фэрдынандам Сенчыкоўскім і Янам Юргевічам адпаведна. Палітыка адміністратара выклікала рэзкі супраціў вернікаў і сьвятароў. 23 студзеня 1878 году Жылінскі атрымаў ліст ад кардынала Кацерыні, у якім Ватыкан абвінавачваў яго ў самавольным уступленьні ў кіраваньне дыяцэзіяй, а таксама ў спробах пазбыцца лепшых ксяндзоў і ўвесьці ў касьцёл расейскую мову. Рым патрабаваў ліквідацыі пасадаў візытатараў. Напрыканцы 1882 году Пётар Жылінскі выехаў у Ватыкан, дзе адрокся ад ранейшых «памылак» і атрымаў адпушчэньне грахоў.

Узнагароджаны Ордэнам сьвятой Ганны 2-й ступені з імпэратарскай каронай, Ордэнам сьвятога Станіслава 2-й ступені з імпэратарскай каронай, залатым нагрудным крыжом, крыжом і мэдалём у гонар Крымскае вайны 1853—1856 і мэдалём у гонар задушаньня паўстаньня 1863—1864 гадоў.

## Літаратура
* Паміж краёвасцю і нацыянальнай ідэяй. Польскі рух на беларускіх і літоўскіх землях. 1864—1917 г. / Пад рэд. С. Куль-Сяльверставай. — Гродна: ГрДУ, 2001. — 322 с. .

## Вонкавыя спасылкі
* Католическое духовенство Виленской епархии на 1872 г.

Катэгорыя:Беларусь у складзе Расейскай імпэрыі
Катэгорыя:Беларускія каталіцкія сьвятары
Лакіна (Беларусь)

**Ла́кіна** — вёска ў Браслаўскім раёне Віцебскай вобласьці, уваходзіць у склад Плюскага сельсавету.

## Насельніцтва
* 2010 год — 6 чалавек
* 1999 год — 14 чалавек

## Крыніцы

Катэгорыя:Населеныя пункты Браслаўскага раёну
Катэгорыя:Плюскі сельсавет
Юзэф Баўкевіч

**Юзэф Баўкевіч** (; 1794—1866) — рымска-каталіцкі дзяяч, пралат. Доктар тэалёгіі. У 1863—1866 адміністратар віленскае дыяцэзіі.

Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1794 годзе
Катэгорыя:Беларускія каталіцкія сьвятары
Катэгорыя:Памерлі ў 1866 годзе
Ліднэві

**Ліднэві** — штучная (пабудаваная) мова
. Была распачатая Ліборам Сзтемонам у 2002.

## Прыклад тэксту на Ліднэві
**Otec navo** (Ойча наш)

Otec navo,
Jaš jési na nebesai,
Da jest posvetyn tavo nam.
Da jest prihedyn tavo kralestvo.
Da jest stanyn tavo vilja, jako na nébe, tako y na zéma.
As navo bréd e keždanyn davat i nave danas.
Ø adpoštat i nave as navo dluhem jako y me adpoštalesom i navo dluhare.
Ø nevøvedat as nave vø pokušenje, ale nesvabodat as nave é zølyn.
Navad tavo jest kralestvo y moc y slava navéke.
Amén.


## Крыніцы

Катэгорыя:Штучныя мовы
Касьцёл Найсьвяцейшага Сэрца Пана Езуса

Храмы пад тытулам Найсьвяцейшага Сэрца Ісуса:

* Касьцёл Найсьвяцейшага Сэрца Пана Езуса (Ільля)
* Касьцёл Найсьвяцейшага Сэрца (Лыскаў)
Трынаццацігадовая вайна

**Трынаццацігадовая вайна** можа азначаць:

* Трынаццацігадовая вайна 1454—1466 гадоў — вайна Прускае канфэдэрацыі і Польшчы супраць дзяржавы Тэўтонскага ордэну
* Доўгая вайна (Асманскія войны) (1593—1604/1606) — вайна між Габсбурскай манархіяй і Асманскай імпэрыяй
* Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гадоў
Мажэйкаўскі раён

**Мажэйкаўскі раён** () — адміністрацыйная адзінка на поўначы Летувы на мяжы з Латвіяй ў складзе Цельшыцкага павету. Раён адносіцца да этнаграфічнага рэгіёну Жамойць.

## Паселішчы
У Мажэйкаўскі раёне знаходзяцца наступныя населеныя пункты:
* 3 гарады — Мажэйкі, Седа і Векшна;
* 5 мястэчак — *Лайжува*, *Лецкава*, *Пікела*, *Тыршкла*, *Жыдзіка*;
* 191 вёска.

## Колькасьць насельніцтва
* *Мажэйкі* – 42 675 чал;
* *Векшна* – 2270 чал;
* *Тыркшла* – 1626 чал;
* *Седа* – 1309 чал;
* *Кальнена* – 868 чал;
* *Крака* – 642 чал;
* *Балена* – 615 чал;
* *Жэмале* – 586 чал;
* *Лайжува* – 560 чал;
* *Палносай* – 555 чал.

## Староствы
Мажэйкаўскі раён складаецца з 9 старостваў:

* *Лайжуваўскае* (па-летувіску: *Laižuvos seniūnija*)
* *Мажэйкаўскае* (па-летувіску: *Mažeikių seniūnija*)
* *Мажэйкаўскае вясковае* (па-летувіску: *Mažeikių apylinkės seniūnija*)
* *Рэвіцкае* (па-летувіску: *Reivyčių seniūnija*)
* *Седскае* (па-летувіску: *Sedos seniūnija*)
* *Шэркшненскае* (па-летувіску: *Šerkšnėnų seniūnija*)
* *Тыркшлаўскае* (па-летувіску: *Tirkšlių seniūnija*)
* *Векшненскае* (па-летувіску: *Viekšnių seniūnija*)
* *Жыдзіцкае* (па-летувіску: *Židikų seniūnija*)

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Цельшаўскі павет
Катэгорыя:Жамойць
Катэгорыя:Раёны Летувы
Падвалачыскі раён

**Падвалачыскі раён** () — колішнія адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка на ўсходзе Тарнопальскай вобласьці Ўкраіны. Адміністрацыйны цэнтар — мястэчка Падвалачыск.

## Гісторыя
Раён скасаваны 17 ліпеня 2020 году ў рамках заканчэньня рэформы дэцэнтралізацыі.


Катэгорыя:Раёны, скасаваныя ў 2020 годзе
940-я

**940-я**

Стагодзьдзі: IX стагодзьдзе - X стагодзьдзе - XІ стагодзьдзе

Дзесяцігодзьдзі: 
890-я
900-я
910-я
920-я
930-я
**940-я**
950-я
960-я
970-я
980-я
990-я


Гады: 
940, 941, 942, 943, 944, 945, 946, 947, 948, 949

----

## Асноўныя падзеі
*
948

## Падзеі
* 

## Нараджэньні
* 

## Сьмерці
* 16 сьнежня — Раманас І Лакапенус, бізантыйскі імпэратар

## Вонкавыя спасылкі
945

## Падзеі
* 

## Нараджэньні
* 

## Сьмерці
* Ігар Рурыкавіч, кіеўскі князь
* Казімір І Харвацкі

## Вонкавыя спасылкі
Якаў Чаркаскі

**Якаў (Урускан-Мурза) Кудзенітавіч Чаркаскі** () (? — 8 (18) ліпеня 1666, Масква (Магілёў?)) — вайсковы, палітычны і дзяржаўны дзеяч Маскоўскага княства, баярын з 1645, адзін з найбагацейшых землеўласьнікаў тагачаснай Расеі.

Паходзіў з кабардзінскіх князёў (Чаркаскія), пераехаў у Маскоўскае княства і хрысьціўся ў 1624. Атрымаў надзел у Ніжнім Ноўгарадзе, дзе ахоўваў мяжу з татарамі. Удзельнік барацьбы за ўладу ў 1648 начале баярскай групоўкі супраць Барыса Марозава. Пасьля ссылкі апошняга 12 чэрвеня 1648 — стаўся кіраўніком ураду разам з Раманавым, але па вяртаньні Марозава ў Маскву 26 кастрычніка 1648 пазбаўлены ўсіх пасад. Улюбёнец цара Аляксандра Міхайлавіча, які называў яго галоўным ваяводам.

Прымаў удзел у вайне Масквы з РП 1654—1667 і Расейска-швэдзкай вайне 1656—1658. Захапіў Воршу, Копысь. Атрымаў паразу 12 жніўня 1654 ад Януша Радзівіла ў Бітве пад Шкловам, аднак пісаў цару, што прымусіў Радзівіла ўцякаць. На зіму зьехаў у Маскву. У 1655 сустракаў цара пад Смаленскам. Пасьля наступаў на Горадню, Вільню. Разьбіў войска Януша Радзівіла і Вінцэнта Гасеўскага. У 1660 пры войску Даўгарукага. У 1663 — галоўны ваявода Смаленску. У 1664 адазваны ў Маскву.

Польскія крыніцы падаюць, што ён у 1665 годзе загінуў пад Магілёвам, забіты шротам пад час абеду. Расейскія крыніцы падаюць, што ён памёр у Маскве.

Катэгорыя:Чаркаскія
Катэгорыя:Удзельнікі вайны Расеі з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гадоў
Катэгорыя:Расейскія вайскоўцы
Катэгорыя:Дзяржаўныя дзеячы Расеі
Катэгорыя:Памерлі ў 1666 годзе
Пакройскі раён

**Пакро́йскі раён** () — адміністрацыйная адзінка на поўначы Летувы на мяжы з Латвіяй у складзе Шавельскага павету. Пакройскі раён адносіцца да этнаграфічнага рэгіёну Аўкштота.

## Паселішчы
У раёне знаходзяцца наступныя населеныя пункты:
* 2 гарады — Пакрой і Лінкаў;
* 5 мястэчкаў — *Кловайня*, *Лігума*, *Пашвіціны*, *Разаліма* і *Жэймялы*;
* 374 вёскі.

## Колькасьць насельніцтва
* *Пакрой* – 6057 чал;
* *Лінкаў* – 1797 чал;
* *Жэймялы* – 1216 чал;
* *Кловайня* – 980 чал;
* *Разалмма* – 928 чал;
* *Лігума* – 664 чал;
* *Пакрой (мястэчка)* – 576 чал;
* *Ёвара* – 563 чал;
* *Лінкавічы* – 517 чал;
* *Петрашуна* – 475 чал.

## Староствы
Пакройскі раён складаецца з 8 старостваў:
* *Гуастагальскае* (па-летувіску: *Guostagalio seniūnija*)
* *Клавайнскае* (па-летувіску: *Klovainių seniūnija*)
* *Лігумскае* (па-летувіску: *Lygumų seniūnija*)
* *Лінкаўскае* (па-летувіску: *Linkuvos seniūnija*)
* *Пакройскае* (па-летувіску: *Pakruojo seniūnija*)
* *Пашвіцінскае* (па-летувіску: *Pašvitinio seniūnija*)
* *Разалімскае* (па-летувіску: *Rozalimo seniūnija*)
* *Жаймяльскае* (па-летувіску: *Žeimelio seniūnija*)


Катэгорыя:Аўкштота
Ян Маркоўскі

* Ян Маркоўскі (кампазытар) (1913-1980)
* Ян Маркоўскі (працоўны) (пам. 1906)
Гетман польны літоўскі

**Гетман польны літоўскі**, таксама **палявы гетман літоўскі** — адзін з найвышэйшых урадаў у Вялікім Княстве Літоўскім.

Гетман польны падпарадкоўваўся беспасярэдне гетману вялікаму літоўскаму. Аднак у мірны час, калі **гетман вялікі** займаўся арганізацыйнымі справамі й бараніў інтарэсы войска, тым часам **гетман польны** кіраваў малымі аддзеламі, ахоўваў дзяржаўную мяжу збольшага на ўсходзе; на час адсутнасьці гетмана вялікага выконваў ягоныя абавязкі.

## Сьпіс гетманаў

## Глядзіце таксама
* Гетман вялікі літоўскі

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 
* Boniecki А. Poczet rodów w Wielkim Księstwie Litewskim w XV i XVI wieku. Warszawa: 1883.
* Urzędnicy centralni i dostojnicy Wielkiego Księnstwa Litewskiego XIV—XVIII wieku. Spisy / Oprac. Henryk Lulewicz i Andrzej Rachuba // Urzędnicy dawnej Rzeczypospolitej XII—XVIII wieku. Spisy / Pod red. Antoniego Gąsiorowskiego. Tom XI. Kornik: Biblioteka Kornicka, 1994.
* Wolff J. Senatorowie i dygnitarze Wielkiego Księstwa Litewskiego: 1385—1795. Kraków, 1885.
* Żychliński T. Złota księga szlachty polskiej, Poznań, T.1-31, 1879—1908.

Гетман польны
*
Ян Маркоўскі (працоўны)

**Ян Маркоўскі** (; каля 1889 году — 16 студзеня 1906 году) — люблінскі працоўны, пакараны сьмерцю без судовага працэсу.

10 студзеня 1906 году ў Любліне быў зьдзейсьнены замах на начальніка люблінскай чыгуначнай станцыі Шпакава, стаўленьне да якога з боку палякаў было ў значнай ступені кепскім з-за перасьледу страйкоўцаў. Чалавек, які зьдзейсьніў замах, ня баў затрыманы на месцы злачынства. Падчас праверкі ў доме, куды ўбег замаховец, быў аднак затрыманы Ян Маркоўскі, у якім тры сьведкі пазналі забойцу.

Генэрал-губэрнатар Скалон даручыў расстраляць затрыманага. На гэтых падставах 13 студзеня генэрал-лейтэнант Какурын выдаў пастанову нумар 37 аб пакараньні Маркоўскага. Расстрэл адбыўся 16 студзеня ў лесе каля вёскі Крэмпец. Магілу зраўналі зь зямлёй. Экзэкуцыя Маркоўскага была адзіным выпадкам пакараньня сьмерцю без вынясеньня прысуду на падставе права ваеннага становішча ў Люблінскай губэрні.

## Літаратура
* Renata Ślusarska, *Sytuacja w guberni lubelskiej w latach 1905—1908 w świetle materiałów Urzędu Tymczasowego Generał-Gubernatora Lubelskiego*, Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska, Vol. LVI, Sectio F, 2001, у Інтэрнэце 
* *Kronika powstań polskich 1794—1944*, Wydawnictwo Kronika, Warszawa, ISBN 83-86079-02-9, с. 295. 

Катэгорыя:Асобы Польшчы
Катэгорыя:Памерлі 16 студзеня
Катэгорыя:Памерлі ў 1906 годзе
Катэгорыя:Памерлі ў Люблінскім ваяводзтве
Катэгорыя:Расстраляныя
Войцех Іздэбскі

**Войцех (Адальбэрт) Іздэбскі** (; 19 красавіка 1616, Вярбілава, Жамойць, Вялікае княства Літоўскае, цяпер Ваўкавішкаўскі раён, Мар’ямпальскі павет, Летува — 3 лістапада 1702) — рымска-каталіцкі дзеяч, біскуп.

Высьвечаны на сьвятара 19 красавіка 1648 году. 18 чэрвеня 1696 году прызначаны дапаможным біскупам Віленскае дыяцэзіі — біскупам Беларускім. Кансакраваны 15 кастрычніка 1697 году.

## Вонкавыя спасылкі
*Bishop Wojciech Izdebski †

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Ваўкавішкаўскім раёне
Катэгорыя:Віленскія біскупы
Падвалачыск

**Падвалачыск** () — мястэчка ў Тарнопальскай вобласьці Ўкраіны, на правым беразе ракі Збручу. Адміністрацыйны цэнтар Падвалачыскага раёну.

## Вонкавыя спасылкі

* Сайт мястэчка
* Podvolochisk, Ukraine
* Статистичний збірник «Чисельність наявного населення України на 1 січня 2015 року», — Київ, Державна служба статистики України, 2015 zip

Катэгорыя:Мястэчкі Тарнопальскай вобласьці
Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1463 годзе
Лібава-Роменская чыгунка

**Ліба́ва-Ро́менская чыгу́нка** — чыгуначная лінія, якая ў 1877—1919 гадох зьвязвала беларускія губэрні Расейскай імпэрыі з партамі Балтыйскага мора і Ўкраінай.

Канцэсія на пабудову дарогі была перададзеная Галоўнаму таварыству расейскіх чыгунак у 1856 годзе, але тады яна не была пабудаваная праз адсутнасьць капіталу. Потым дамова была перададзеныя інжынэру фон Мэку. Казной чыгунка выкупленая 1 траўня 1891 году.

Агульная працягласьць дарогі склала 1275 вёрстаў. Чыгунка ўводзілася ў эксплюатацыю асобнымі дзялянкамі: Лібава — Кашадары, 294 вярсты, у верасьні 1871 году; Новая Вялейка (цяпер мескі раён Вільні) — Менск, 173 вярсты, у студзені 1873 году; Менск — Бабруйск, 139,5 вярсты, у верасьні 1873 году; Бабруйск — Гомель, 141,8 вярсты, у лістападзе 1873 годзе; Гомель — Бахмач, 184 вярсты ў студзені 1874 году. Дарога ўлучала таксама дзялянку Кашадары — Вільня Пецярбурска-Варшаўскай чыгункі. Першапачаткова ўчастак з Новае Вялейкі да Менску меркавалася пракласьці праз Ашмяны й Гарадок. Толькі ў апошні момант кірунак быў зьменены на Смаргонь — Маладэчна.

Скразны рух цягнікоў ад Лібавы да места Ромны пачаўся 15 ліпеня 1874 году. На тэрыторыі Беларусі дарога перакрыжоўвалася ў Менску з Маскоўска-Берасьцейскай, у Жлобіне зь Пецярбурска-Адэскай, у Гомлі з Палескімі чыгункамі. Буйнымі чыгуначнымі станцыямі на Беларусі зьяўляліся Бярэзіна, Бабруйск, Гомель, Жлобін, Менск, Маладэчна.

Важнае значэньне ў перавозках па чыгунцы адводзілася хлебным грузам. Сярэдняя загрузка таварнага вагона складала 600 пудоў. Па Лібава-Роменскай чыгунцы ў 1890 годзе было перавезена 1 085 019 пасажыраў. Збор зь іх склаў 1 281 144 руб. У 1896 годзе было ўжо перавезена 1 516 000 пасажыраў, а грузаў 185 623 пуды. Агульная сума валавога даходу склала 14 966 719 руб. У 1910 годзе было перавезена 3,5 млн пасажыраў і 355 млн пудоў грузаў.

Лібава-Роменская чыгунка ў 1911 року налічвала 444 паравозы, 439 пасажырскіх і 11 632 грузавыя вагоны. Разам з Маскоўска-Берасьцейскай, Рыга-Арлоўскай і Палескімі чыгункамі яна садзейнічала разьвіцьцю прамысловасьці, местаў, рынкавых адносінаў на Беларусі.

Пасьля кастрычніцкага перавароту 1917 року дарога была нацыяналізаваная і падпарадкаваная Наркамату шляхоў зносінаў РСФСР. У 1920—1921 частка Лібава-Роменскай чыгункі адышла да Латвіі, Летувы і Польшчы.

## Крыніцы

## Літаратура
* 

Катэгорыя:Чыгункі Беларусі
Катэгорыя:Чыгункі Ўкраіны
Катэгорыя:Чыгункі Летувы
Катэгорыя:Чыгункі Латвіі
Катэгорыя:Чыгункі Расеі
Катэгорыя:Міжнародныя чыгуначныя лініі
Катэгорыя:Гісторыя чыгуначнага транспарту
Тамаш Ігнацы Зянковіч

**Тамаш Ігнацы Зянковіч** (; 5 студзеня 1717 — 9 сьнежня 1790) — рымска-каталіцкі дзяяч, біскуп.

Высьвечаны на ксяндза 9 ліпеня 1741. 21 ліпеня 1755 прызначаны тытулярным біскупам Арэопаліскім і дапаможным біскупам Віленскае дыяцэзіі — біскупам Беларускім. Кансакраваны 9 лістапада 1755. У 1763—1781 біскуп-суфраган Віленскае дыяцэзіі. У 1765 асьвяціў Касьцёл Унебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі (Магілёў), які неўзабаве стаўся галоўным касьцёлам Расейскае імпэрыі. Ад 1781 на пэнсіі.

## Вонкавыя спасылкі
* Bishop Tomasz Ignacy Zienkowicz †

Катэгорыя:Нарадзіліся 5 студзеня
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1717 годзе
Катэгорыя:Пісары вялікія духоўныя літоўскія
Катэгорыя:Сакратары вялікія духоўныя літоўскія
Катэгорыя:Віленскія біскупы
Катэгорыя:Арэопаліскія біскупы
Катэгорыя:Памерлі 9 сьнежня
Катэгорыя:Памерлі ў 1790 годзе
Антоні Юзэф Жалкоўскі

**Антоні Юзэф Жалкоўскі** (; 6 чэрвеня 1686, Далкобаў — 19 студзеня 1763) — рымска-каталіцкі дзеяч, біскуп.

Высьвечаны на сьвятара 1 ліпеня 1715. 7 сьнежня 1744 прызначаны дапаможным біскупам Віленскае дыяцэзіі — біскупам Беларускім. Кансакраваны 21 лютага 1745. Ад 1755 біскуп-суфраган Віленскае дыяцэзіі.

## Вонкавыя спасылкі
* Bishop Antoni Józef Zolkowski †

Катэгорыя:Нарадзіліся 6 чэрвеня
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1686 годзе
Катэгорыя:Віленскія біскупы
Катэгорыя:Памерлі 19 студзеня
Катэгорыя:Памерлі ў 1763 годзе
Анка Упала

**Анка Ўпала** (сапр.: *Алена Ўладзімераўна Казлова*;  1981, Магілёў) — беларуская літаратарка. Жыве ў Менску.

## Адукацыя
Скончыла факультэт замежных моваў Магілёўскага дзяржаўнага ўнівэрсытэту. Жыве ў Менску. У 2013—2018 гадох каардынатарка Школы маладога пісьменьніка пры ГА «Саюз беларускіх пісьменьнікаў».

## Творчасьць
Аўтарка кнігі кароткай прозы і вершаў «Дрэва энталіпт» (2012, выдавецтва «Логвінаў»), першай у сэрыі дэбютных кніг Саюза беларускіх пісьменнікаў «Пункт адліку», і аўтабіяграфічнага раману «На заснежаны востраў» (2017, 2018, выдавецтва «Янушкевіч») пра час, пражыты ў Швэцыі.

Як публіцыстка пісала ў асноўным на тэмы гендэру, мовы і жаночых правоў, выступала з сэрыяй тэкстаў на Радыё Свабода, асобнымі артыкуламі ў часопісе Прайдзісьвет і на сайце budzma.by.

Апавяданьні, вершы і пераклады публікаваліся ў анталёгіі «Сьвятая праўда і іншыя казкі» (2009), магілёўскім пэрыядычным друку, літаратурных часопісах «Тэксты», «Дзеяслоў», «Тэрмапілы», «Arche», газэце «Літаратурная Беларусь», швэдзкай анталёгіі перакладаў сучаснай беларускай літаратуры «Беларусь — літаратурнае падарожжа» (Стакгольм, 2011). З старабеларускай пераклала на трасянку «Прамову Мялешкі».

Пасьля публікацыі папяровага выданьня раману «На засьнежаны востраў» на кнігу выйшла рэцэнзыя  Інгі-Ліны Ліндквіст у найбуйнейшай газэце Скандынавіі «Афтанблядэт».

У рэцэнзыі гаворыцца:«Усё робіцца сьвежым, быццам паніклыя цюльпаны ў ледзяной вадзе. Прыгарады, электрычкі, пешаходныя вуліцы апісаныя з інтэнсыўнасьцю і мэлянхоліяй беларускай мовы, якой рэдка выпадае магчымасьць выявіць усю сваю магутнасьць». «Анка Ўпала закранае тэмы, якія прыцягваюць маладых чытачоў: міграцыя, выклікі глябальнага сьвету, фэмінізм і пошук ідэнтычнасьці ў іншай краіне».

## Узнагароды
Пераможца літаратурнага конкурсу імя Данііла Хармса (Санкт-Пецярбург, 2007), фіналістка конкурсу маладых літаратараў імя Карласа Шэрмана (Менск, 2009), дыплямантка прэміі «Дэбют» імя Максіма Багдановіча ў намінацыі «Проза» (2011) і ў намінацыі «Пераклад» (2018) за пераклад зь фінскай мовы кнігі для дзяцей Тымы Парвэлы «Эла і сябры» (2017, выдавецтва «Мастацкая літаратура»).

Раман «На засьнежаны востраў» увайшоў у шорт-ліст Прэміі Гедройца (2018). У пісьменьніцкім галасаваньні «Кніга году» (2018) кніга заняла трэцяе месца.

Стыпэндыятка фонду культуры Artica Svalbard (в. Шпіцбэрген), 2019, намінаваная як пісьменьніца нарвэскім ПЭН-цэнтрам. Правяла на востраве Шпіцбэрген два месяцы падчас палярнай ночы.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Старонка на Літаратурным радыё
* Sverige får nytt liv — på belarusiska

Катэгорыя:Беларускія літаратаркі
Катэгорыя:Беларускія перакладчыцы
Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменьнікі
Катэгорыя:Літаратары, вядомыя пад псэўданімамі
Віталь Рыжкоў

**Віталь Рыжкоў** (нар. у Магілёве 28 красавіка 1986 г.) — беларускі паэт, перакладчык. 

Ляўрэат прэміі часопіса «Дзеяслоў» «Залаты апостраф» (2008), фіналіст конкурсаў Беларускага ПЭН‑цэнтру да стагодзьдзя газэты «Наша Ніва» (2006), конкурсу імя К. Шэрмана (2009), пераможца слэму фэстывалю «Березневі Коти-4» (г. Ужгарад, Украіна), ляўрэат прэміі «Дэбют» імя М. Багдановіча за кнігу паэзіі «Дзьверы, замкнёныя на ключы». Вершы друкаваліся ў часопісах «Маладосць», «Дзеяслоў», штотыднёвіках «Наша Ніва», «Новы час» ды інш. Удзельнік літаратурных фэстываляў «Порядок слов» (Менск, 2006-2010), «Кіеўскія Лаўры» (Кіеў, 2008) і іншых літаратурных мерапрыемстваў у Беларусі, Украіне, Расеі.

Перакладае з ангельскай і ўкраінскай моў.

## Вонкавыя спасылкі
* Асабісты блог на Livejournal
* Аўдыёзапісы вершаў на «Літаратурным радыё»
* Вершы ў «Нашай ніве»
* Вершы ў «Дзеяслове» №32
* Старонка на сайце vilka.by
* "Slam, bam, thank you ma'am!" — інтэрвію Віталя Рыжкова для сайту "Родныя вобразы"

Катэгорыя:Беларускія літаратары
Катэгорыя:Беларускія перакладчыкі
Angst
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Магілёве
Ян Стафан Гедройц

**Ян Стафан Гедройц** (; 2 лютага 1730, Гедройцы Віленскага ваяводзтва, цяпер Маляцкі раён Уцянскага павету Летувы — 13 траўня 1802) — рымска-каталіцкі й дзяржаўны дзяяч Вялікага Княства Літоўскага. Біскуп інфлянцкі (з 1764) і жамойцкі (з 1778).

Кавалер Ордэна Белага Арла (1766).

## Біяграфія
З княскага роду Гедройцаў, сын Бэнэдыкта. Высьвечаны на сьвятара 1 кастрычніка 1752 году. Ад 1755 году быў сябрам віленскае капітулы. Як пратэжэ віленскага біскупа Ігнація Масальскага, зрабіў у часе гаспадараньня Станіслава Аўгуста бліскучую палітычную й касьцёльную кар’еру. 22 жніўня 1763 году прызначаны тытулярным біскупам Вэрынопаліскім і дапаможным біскупам Віленскае дыяцэзіі — біскупам Беларускім. 22 красавіка 1765 году прызначаны Інфлянцкім біскупам.

На паседжаньні Сэнату востра асудзіў Барскую канфэдэрацыю. Данёс расейскім войскам, што знаходзіліся паблізу Вільні, пра намер віленскае шляхты далучыцца да паўстаньня. Але ж у 1773 годзе ў час Сойму, які зацьвердзіў першы падзел Рэчы Паспалітай, зьбіраўся публічна выступіць у абарону цэласьці Рэспублікі. Згадзіўся прыняць мучаніцкую сьмерць, але кароль зь цяжкасьцямі здолеў пераўпэўніць яго. Аднак неўзабаве стаўся гарачым прыхільнікам Расеі.

Дзякуючы апецы расейцаў і караля 30 сакавіка 1778 году быў прызначаны жамойцкім біскупам. Вінаваціўся ў прагным зьбіраньні бэнэфіцыяў і прасоўваньні сваіх сваякоў Гедройцаў на касьцельныя пасады. Дарадца Пастаяннае Рады ў 1778 і 1780 гадох, у 1784 годзе засядаў у ейным Скарбовым Дэпартамэнце.

Быў супраціўнікам Канстытуцыі 3 траўня 1791 году і гарачым прыхільнікам Таргавіцкае канфэдэрацыі. Фігураваў у сьпісе асобаў, на якіх маглі разьлічваць расейцы, пры скасаваньні канстытуцыі. Па здушэньні Касьцюшкаўскага паўстаньня загадаў арыштаваць ксяндза, які абразіў Кацярыну ІІ, за што атрымаў падзяку ад расейскага пасла Мікалая Рапніна.

## Літва і Жамойць

У лісьце ад 29 кастрычніка 1794 году да расейскага дыплямата і вайсковага водцы  засьведчыў асобнасьць Жамойці ад Літвы: «*Я некалькі разоў пісаў у Літву*».

## Галерэя

Jan Stefan Giedrojc. Ян Стэфан Гедройц (1776-1800).jpg|Невядомы мастак, XVIII ст.
Jan Stefan Giedroyć.jpg|Ф. Смуглевіч, XVIII ст.
Jan Stefan Giedroyć.PNG|Невядомы мастак, XIX ст.


## Крыніцы

## Літаратура
* 

## Вонкавыя спасылкі
* Bishop Jan Stefan Giedroyc †

Ян Стафан
Катэгорыя:Нарадзіліся 2 лютага
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1730 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ва Ўцянскім павеце
Катэгорыя:Віленскія біскупы
Катэгорыя:Інфлянцкія біскупы
Катэгорыя:Жамойцкія біскупы
Катэгорыя:Канфэдэраты таргавіцкія
Катэгорыя:Узнагароджаныя ордэнам Белага арла
Катэгорыя:Памерлі 13 траўня
Катэгорыя:Памерлі ў 1802 годзе
Партызанск

**Партызанск** () — горад краявога падпарадкаваньня ў Расеі. Насельніцтва на 2018 год — 37 059 чал. Заснаваны ў 1896 годзе.

Горад разьмешчаны ў даліне ракі Партызанскай, за 50 кілямэтраў на поўнач ад Находкі, за 172 км на ўсход ад Уладзівастоку. Чыгуначная станцыя.

Паселішча было заснавана ў 1896 годзе як шахцёрскі пасёлак Суча́нскі Руднік (названы па ранейшай кітайскай назве ракі Партызанскай — «Сучан»), 27 красавіка 1932 году пасёлак атрымаў статус гораду і назву Сучан.

У 1930-х горад называўся Гамарнік у гонар ваеннага камісара Яна Гамарніка, які быў старшынём Прыморскага крайвыканкаму з 1923 па 1928. У 1937 годзе, калі Гамарнік скончыў жыцьцё самагубствам і быў абвешчаны «ворагам народу», гораду была вернута ранейшая назва Сучан.

26 сьнежня 1972 году ў выніку кампаніі па ліквідацыі кітайскіх назваў на Далёкім Усходзе, якая стала вынікам савецка-кітайскага ўзброенага канфлікту на высьпе Даманскай, горад быў паўторна перайменаваны ў «Партызанск».

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Гарады Расеі
Катэгорыя:Населеныя пункты Прыморскага краю
Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XIX стагодзьдзі
Воўчын (неадназначнасьць)

**Во́ўчын(а)**:

## Азёры
* Воўчын (Воўчына) — возера ў Мядзельскім раёне Менскай вобласьці.
* Воўчына — возера на поўначы Цьвярской вобласьці Расеі, ва Ўдомельскім раёне.

## Населеныя пункты
### [[Беларусь]]
* Воўчын — вёска ў Камянецкім раёне Берасьцейскай вобласьці.
* Воўчына — вёска ў Мядзельскім раёне Менскай вобласьці.

### [[Польшча]]
* Воўчын — горад, уваходзіць у Апольскае ваяводзтва, Ключборскі повет.

## Рэкі
* Воўчына — рака ў Цьвярской вобласьці, упадае ў Малогу.
Ваяводы менскія

__БЯЗЬ_ЗЬМЕСТУ__
**Ваявода менскі** — мясцовы ўраднік у Менскім ваяводзтве Вялікага Княства Літоўскага, намесьнік караля і вялікага князя.

Па Люблінскай уніі (1569) засядаў у Сэнаце Рэчы Паспалітай, дзе паводле значнасьці займаў месца пасьля паморскага і перад інфлянцкім ваяводамі. З увядзеньнем ваяводзкіх мундзіраў (1776) дэпутаты Менскага і Мазырскага паветаў апраналіся ідэнтычна смаленскім — у малінавыя («кармазыновыя») кунтушы зь цёмна-сінімі («гранатовымі») адваротамі, пад імі насілі цёмна-сінія жупаны. Дэпутаты Рэчыцкага павету насілі белая жупаны і такія ж адвароты.

Намесьнікамі менскімі былі:
* князь Іван Заслаўскі (1468—1473)
* князь Іван Васільевіч «Красны» (1487—1489)
* Мікалай Ільлініч (1494—1498)
* князь Багдан Заслаўскі (1499—1525)
* Ян Сьцечка Цыбулька (1533)
* Васіль Тышкевіч (1546—1569)

Ваяводамі менскімі былі:
* Гаўрыла Гарнастай (22.3.1566 — 6.7.1576)
* Мікалай Сапега (9.7.1576 — 6.4.1588)
* Багдан Сапега (21.5.1588 — 1593)
* Ян Абрамовіч (22.6.1593 — 1596)

* Андрэй Завіша (1596 — 26.4.1598)
* Ян Пац (9.3.1600 — 9/10.1610)
* Мікалай Крыштап Сапега (25.10.1611 — 30.4.1618)
* Пётар Тышкевіч (6.9.1618 — 1631)
* Балтазар Стравінскі (1631 — 2.1633)
* Аляксандар Слушка (2.3.1633 — 1638)
* Мікалай Сапега (1638 — 11.1638)
* князь Аляксандар Масальскі (11.1638 — 1643)
* князь Андрэй Масальскі (3.1643 — 13.1.1645)
* князь Аляксандар Агінскі (3.1645 — пач. 1649)
* Гедэон Дунін-Раецкі (пач. 1649—1654)

* Крыштап Рудаміна-Дусяцкі (1654—1654/1655)
* Крыштап Цеханавецкі (1654/1655 — кан. 1655)
* Ян Сэбастыян Кешторт (9.1.1656 — 3.1667)
* Казімер Караль Белазор (3.1667 — каля 1680)
* князь Міхал Казімер Даўмонт-Сясіцкі (каля 1680 — 14.4.1698)
* князь Уладзіслаў Язафат Сапега (14.1.1699 — 31.10.1709)
* Крыштап Зяновіч (18.11.1709 — 1717)
* Крыштап Станіслаў Завіша (26.2.1720 — 1721)
* Ян Казімер Жаба (1721 — 26.5.1754)
* Ян Аўгуст Гільзэн (6/7.1754 — 14.2.1767)
* Юзэф Аўгуст Гільзэн (17.2.1767 — 14.4.1770)
* Тадэвуш Буржынскі (14.4.1770 — 1773)
* князь Юзэф Мікалай Радзівіл (29.5.1773 — 3.2.1784)
* Адам Хмара (4.2.1784 — ?)

## Глядзіце таксама
* Кашталяны менскія
* Старосты менскія

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 
* Wolff J. Senatorowie i dignitarze Wielkiego Księstwa Litewskiego, 1386—1795. — Kraków, 1885.

## Вонкавыя спасылкі
* Менскія ваяводы

Катэгорыя:Гісторыя Менску
Посвальскі раён

**Посвальскі раён** () — адміністрацыйная адзінка ў паўночнай Летуве на мяжы з Латвіяй у складзе Панявескага павету. Раён адносіцца да этнаграфічнага рэгіёну Аўкштота.

## Паселішчы
У раёне знаходзяцца наступныя населеныя пункты:
* 2 гарады — Посваль і Янішкелі;
* 7 мястэчкаў — *Даўена*, *Крыкліна*, *Крынічын*, *Пушалота*, *Пумпена*, *Салоча* і *Вашка*;
* 398 вёсак.

## Колькасьць насельніцтва
* Посваль — 8709 чал;
* *Янішкелі* — 1477 чал;
* *Пумпена* — 952 чал;
* *Салоча* — 913 чал;
* *Пушалота* — 885 чал;
* *Вашка* — 688 чал;
* *Мікалішкі* — 617 чал;
* *Устука* — 615 чал;
* *Нартэка* — 603 чал;
* *Паешмена* — 603 чал;

## Староствы
Посвальскі раён складаецца з 11 старостваў:
* *Вашкаўскае* (па-летувіску: *Vaškų seniūnija*)
* *Даўенскае* (па-летувіску: *Daujėnų seniūnija*)
* *Крынчынскае* (па-летувіску: *Krinčino seniūnija*)
* *Намішайскае* (па-летувіску: *Namišių seniūnija*)
* *Посвальскае гарадзкое* (па-летувіску: *Pasvalio miesto seniūnija*)
* *Посвальскае сельскае* (па-летувіску: *Pasvalio apylinkių seniūnija*)
* *Пумпенскае* (па-летувіску: *Pumpėnų seniūnija*)
* *Пушалоцкае* (па-летувіску: *Pušaloto seniūnija*)
* *Салачайскае* (па-летувіску: *Saločių seniūnija*)
* *Янішкельскае гарадзкое* (па-летувіску: *Joniškėlio miesto seniūnija*)
* *Янішкельскае сельскае* (па-летувіску: *Joniškėlio apylinkių seniūnija*)

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Панявескі павет
Катэгорыя:Аўкштота
Катэгорыя:Раёны Летувы
943

## Падзеі
* Малькальм І Шатландзкі стаў каралём

## Нараджэньні
* 

## Сьмерці
* Гаральд І Нарвэскі
941

## Падзеі
* пачалася вайна паміж Кіеўскай Русьсю і Бізантыйскай імпэрыяй

## Нараджэньні
* 

## Сьмерці
* 

## Вонкавыя спасылкі
940

## Падзеі
* 

## Нараджэньні
* Браян Бору, кароль Ірляндыі

## Сьмерці
*
Тахтамыш

**Тахтамыш хан** (; ? — 1406) — хан Залатой Арды (з 1380 году), адзін з нашчадкаў Джучы, старэйшага сына Чынгіс-хана; быў спачатку заяіцкім ханам. У 1377 годзе малады хан Тахтамыш пры падтрымцы войскаў Тамэрляна прыступіў да заваёвы Залатой Арды. Увесну 1378 году пасьля таго, як пала ўсходняя частка са сталіцай у Сыгнаку, Тахтамыш уварваўся ў заходнюю частку, якая кантралявалася Мамаем. Да красавіка 1380 году Тахтамыш здолеў захапіць усю Залатую Арду да Азова, уключаючы сталіцу — Сарай.

Пасьля Кулікоўскай бітвы Тахтамыш, пры дапамозе Тымура, авалодаў пасадам Залатой Арды і накіраваў паслоў да залескіх князёў зь весткай аб сваім узыходжаньні. Князі прынялі паслоў з гонарам і, у сваю чаргу, адправілі паслоў з дарункамі для новага хана. Жадаючы ўтаймаваць залескіх князёў, Тахтамыш загадаў парабаваць залескіх госьцяў і захапіць іх судны, а сам у 1382 годзе зь вялікім войскам пайшоў да Масквы. Ніжагародзкі князь Дзьмітры Канстанцінавіч, пазнаўшы аб паходзе Тахтамыша і жадаючы выратаваць сваю зямлю ад спусташэньня, паслаў да яго сваіх сыноў Васіля і Сямёна. Алег Разанскі, кіруючыся тымі жа матывамі, паказаў яму брады на Ацэ. Дзьмітрыя Данскога татары засьпелі зьнянацку. Ён пакінуў Маскву і зьбег спачатку ў Пераяслаўль Залескі, а затым у Кастраму. Калі Тахтамыш узяў Серпухаў, у Маскве, з прычыны поўнай бездапаможнасьці яе, падняўся мяцеж. На дапамогу маскавітам прыйшлі ліцьвіны пад кіраўніцтвам літоўскага князя Осьцея.

24 жніўня 1382 году Тахтамыш падышоў да Масквы. Два дні маскавіты і ліцьвіны ўпарта абараняліся. Тахтамыш узяў Маскву хітрасьцю, падаслаўшы ніжагародзкіх князёў Васіля Кірдзяпу і Сямёна Дзьмітрыевіча, якія пакляліся, што Тахтамыш нічога благога маскавітам ня зробіць, калі яны здадуцца. 26 жніўня Масква здалася. Абяцаньне не было выкананае: мноства народу было перабіта, горад быў разрабаваны. Пасьля гэтага татары ўзялі Пераяслаўль Залескі, Уладзімер, Юр’еў, Зьвянігарад, Мажайск і іншыя залескія гарады. Дзьмітры Данскі зьбег у Кастраму, мітрапаліт Кіпрыян атуліўся ў Цьверы. Цьвярскі князь Міхаіл Аляксандравіч даслаў да Тахтамыша пасла з заявай аб пакоры.

На зваротным шляху ён разрабаваў Разанскую зямлю. Пераемнік Дзімітрыя Данскога, ягоны сын Васіль I, купіў у Ардзе цэтлік на княства ніжагародзкае. Татары яшчэ некалькі разоў рабілі невялікія набегі на залескую зямлю, разрабавалі Разань, Вятку; але распачаць вялікі і сур’ёзны паход супраць залескіх княстваў Тахтамыш ня мог, бо ў гэты час уступіў у барацьбу з Тымурам, якому ён быў абавязаны пасадам кіпчацкім. У 1395 годзе Тахтамыш атрымаў на берагах Цераку паразу ад Тымура; ён быў пазбаўлены пасады і прымушаны весьці сталую барацьбу з ханамі, пастаўленымі Тымурам. У 1406 годзе Тахтамыш быў забіты цемнікам Эдыгеем.

## Вонкавыя спасылкі
* Цэтлік хана Тахтамыша — пераклад і фота на сайце «Сусьветная археалёгія»

Катэгорыя:Нарадзіліся ў XIV стагодзьдзі
Катэгорыя:Ханы Залатой Арды
Катэгорыя:Чынгізіды
Катэгорыя:Гісторыя Цэнтральнай Азіі
Катэгорыя:Гісторыя Казахстану
Катэгорыя:Памерлі ў 1406 годзе
Міхалёва

**Міхалёва** (***Michaliova***) — назоў шэрагу населеных пунктаў. Можа быць таксама й жаночым варыянтам прозьвішча Міхалёў. 

## Населеныя пункты
### [[Беларусь]]
* Магілёўская вобласьць:
** Міхалёва 1 — вёска ў Бабруйскім раёне
** Міхалёва 2 — вёска ў Бабруйскім раёне
** Міхалёва 3 — вёска ў Бабруйскім раёне
** Міхалёва — вёска ў Магілёўскім раёне

* Менская вобласьць:
** Міхалёва — вёска ў Бярэзінскім раёне
** Міхалёва — былы фальварак у Вялейскім раёне

## Глядзіце таксама
* Міхал
* Міхалаў
* Міхалеўшчына
* Міхалёў
* Міхалёўка
* Міхалёўцы
* Міхалёўшчына
* Міхалі
* Міхалін
* Міхаліна
* Міхалінава
* Міхалінак
* Міхалінка
* Міхалінкі
* Міхаліно
* Міхалішкі
* Міхалкавічы
* Міхалкі
* Міхалова
* Міхалоў
* Міхалоўка
* Міхалпольле
* Міхальцы
Юзэф Станіслаў Сапега

**Юзэф Станіслаў Сапега** (; , Гданьск — , Вільня) — дзяржаўны і рэлігійны дзяяч Вялікага Княства Літоўскага, біскуп.

## Біяграфія
З магнацкага роду Сапегаў гербу «Ліс», сын Аляксандра Паўла, маршалка вялікага літоўскага, і Марыі Крыстыны, дачкі Франсуа Гастона дэ Бэцюна, сястрыніча каралевы Марыі Казімеры д’Аркен. Меў братоў Казімера Лявона і Міхала Антонія, ягоным хросным бацькам быў Станіслаў Ляшчынскі.

Да 1727 году навучаўся ў езуіцкім калегіюме ў Браневе, пазьней у сэмінарыі Сьвятога Крыжа ў Варшаве. Тагож году атрымаў ніжэйшыя сьвячэньні. 18 красавіка 1729 году высьвечаны на субдыякана і 5 сакавіка 1730 году ўзначаліў жамойцкі архідыяканат. 14 сакавіка 1732 году высьвечаны на дыякана, а 8 траўня таго ж году — на сьвятара.

У часе элекцыі 1733 году падтрымаў Станіслава Ляшчынскага і па абдыкацыі (адрачэньня) таго ад стальцу зьехаў зь ім да Гданьску й Караляўца. Прызначэньне яго камянецкім біскупам у зьвязку з абдыкацыяй не было пацьверджанае Рымам. Дзякуючы падтрымцы канцлера Яна Фрыдэрыка Сапегі быў прыняты Аўгустам ІІІ, ад якога атрымаў прызначэньне на віленскае каад’ютарства. Адначасна быў прызначаны тытулярным біскупам Дыяцэзарэі ў Ісаўрыі, кансэкраваны 1 верасьня 1737 году.

У 1740 годзе разам з братам Міхалам Антоніем дамогся права апекі над пляменьнікамі Аляксандрам Міхалам і Міхалам Ксавэрам Сапегамі, што прывяло да больш актыўнага ўдзелу біскупа ў палітычных справах. У 1740—1742 гадох браў дзейсны ўдзел у маёмасных спрэчках з Радзівіламі, якія са зьменным посьпехам цягнуліся ажно да паўнагодзьдзя Аляксандра Міхала.

У 1746 годзе выступіў супраць прымусовага адабраньня праваслаўнае царквы як рэакцыі на перасьледы каталіцтва на захопленай Расеяй Смаленшчыне. Па вялікім пажары ў Вільні ў 1748 годзе стварыў новы плян места, які мусіў перадухіляць падобныя катастрофы ў будучыні. Аднак плян быў адхілены магістратам празь вялікія выдаткі на ягонае зьдзяйсьненьне.

Зьбіраў уласную бібліятэку, перапісваў кнігі, дасьледаваў і ўпадаркоўваў архівы Сапегаў. У 1753 годзе фундаваў тэлескоп для Віленскае Акадэміі.

Памёр 4 сьнежня 1754 году. Пахавалі біскупа ў Віленскай катэдры.

## Галерэя

Juzef Stanisłaŭ Sapieha. Юзэф Станіслаў Сапега (P. Jędrzejowski, 1746).jpg|П. Ю. Ендажаёўскі, 1746
Juzef Stanisłaŭ Sapieha. Юзэф Станіслаў Сапега (XVIII).jpg|Невядомы мастак, XVIII ст.
Juzef Stanisłaŭ Sapieha. Юзэф Станіслаў Сапега (1726-50).jpg|Невядомы мастак, XVIII ст.


## Крыніцы

## Літаратура
* 

## Вонкавыя спасылкі

* Bishop Józef Julian Sapieha †

Юзэф Станіслаў
Катэгорыя:Нарадзіліся 16 студзеня
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1708 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Гданьску
Катэгорыя:Рэфэрэндары вялікія духоўныя літоўскія
Катэгорыя:Віленскія біскупы
Катэгорыя:Памерлі 4 сьнежня
Катэгорыя:Памерлі ў 1754 годзе
Катэгорыя:Памерлі ў Вільні
Катэгорыя:Пахаваныя ў катэдральным касьцёле Сьвятых Станіслава і Ўладзіслава (Вільня)
Міхалёва 2

**Міхалёва 2** — вёска ў Бортнікаўскім сельсавеце Бабруйскага раёну Магілёўскае вобласьці. Знаходзіцца за 9 км ад чыгуначнае станцыі Цялуша на лініі Бабруйск — Жлобін, на рацэ Але (прыток Бярэзіны), на шашы Бабруйск — Рагачоў.

## Гісторыя
Паводле перапісу 1897 году — сяло Бортнікаўскае воласьці Бабруйскага павету, 1 двор, 49 жыхароў. У 1905 адбылася забастоўка парабкаў. У 1917 годзе — маёнтак, 83 жыхары. Пасьля кастрычніцкага перавароту на месцы былога маёнтку пабудаваліся колішнія парабкі, узьнікла вёска. Паводле перапісу 1926 году — 32 падвор’і, 146 жыхароў. На брацкай магіле савецкіх жаўнераў, якія загінулі ў Вялікую Айчынную вайну, у 1970 годзе ўсталяваны помнік-абэліск з мэмарыяльным надпісам. Напачатку 1997 году — 51 двор, 87 жыхароў. У вёсцы былі фэрма буйнога рагатага быдла.

## Насельніцтва
* 2010 год — 59 жыхароў
* 2007 год — 69 жыхароў, 40 двароў
* 1999 год — 87 жыхароў

## Нарадзіліся
* Феафан Шырокі — генэрал-маёр авіяцыі

## Крыніцы

## Літаратура
* Міхалёва 2-е // Памяць. Бабруйскі раён : Гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі / Гал. рэд. Г. П. Пашкоў. — Мн., 1998. — С. 582

Катэгорыя:Населеныя пункты Бабруйскага раёну
Катэгорыя:Бортнікаўскі сельсавет
Рэпчатая цыбуля

**Рэ́пчатая цыбу́ля** — найбольш распаўсюджаны з усіх відаў цыбулі. Падзяляецца на *var. viviparum* (шматярусны) і *var. solaninum* (шматзорны).

Радзіма — Сярэдняя Азія. Расьце на адным месцы да 4 гадоў. Вельмі ўстойлівая да замаразкаў.

У цыбулінах утрымліваецца ад 3 да 14% цукру, а таксама вітаміну C, этэрныя алеі, у лісьці вітаміна C у 2-3 разы больш, таксама ўтрымліваецца каратын.

## Выкарыстаньне

Рэпчатая цыбуля ўжываецца ў вараным, сьвежым і смажаным выглядзе для прыгатаваньня і наданьня духмянасьці страве. Павялічвае выдзяленьне страўнікавага соку, чым павышае засваяльнасьць ежы. Цыбуліны і лісьце выкарыстоўваюцца ў якасьці заправы ў кансэрвавай прамысловасьці, да салатаў, вінэгрэту, грыбоў, агароднінных і мясных страваў. Служыць рэзка-вітамінавай заедкай і смакавым дадаткам да супоў , соўсаў, падліўкі і фаршу. Зь яе гатуюць варэньне, якое падаецца да мяса. Найчасьцей ужываецца ў сырым выглядзе разам з кілбасой і мясам, сырам і хлебам. Падсмажваюць на алеі да залацістага адценьня.

Рэпчатая цыбуля валодае бактэрыцыднымі ўласьцівасьцямі, бо ўлучае лятучыя этэрныя алеі (фітанцыды). Сок цыбулі растварае ныркавы пясок і камяні. Зьніжае колькастць цукру ў крыві і згортвальнасьць крыві, таму дапамагае пры пашкоджаньні крывяносных сасудаў (тромбафлебіт). Сьпіртавая выцяжка з цыбулінаў (алілчэп) выкарыстоўваецца пры атэрасклерозе, атаніі кішэчніка і каліце, для павышэньня тонусу і сакрэцыі страўнікава-кішачнага тракту. Водны і сьпіртавы настой з сухіх шалупінак рэпчатай цыбулі канцэнтруе Р-вітамінныя рэчывы, якія аказваюць лекавае ўзьдзеяньне пры гіпэртанічнай хваробе і атэрасклерозе. Гэты настой валодае мачагонным дзеяньнем і спрыяе выдаленьню з арганізма натру і хлярыдаў. Фарбавальнае рэчыва сухога шалупіньня (кварцэцін) павышае гнуткасьць і пранікальнасьць крывяносных сасудаў.

Сокам цыбулі змазваць валасістую частку галавы пры себарэі і гнездавым аблысеньні для ўмацаваньня каранёў валасоў і прадухіленьня перхаці. Ад цыбулевага соку бляднеюць вяснушкі. Прыём цыбулі ўнутр і цыбулевыя маскі (з сумесі кашыцы цыбулі зь мёдам) папярэджваюць зьяўленьне маршчынаў.

## У культуры
Рэпчатую цыбулю малявалі Поль Сэзан, Вінцэнт ван Гог, П'ер Агюст Рэнуар і Эміль Бэрнар.


Файл:Still Life Drawing Board.jpg|«Нацюрморт з талеркай цыбулі» Вінцэнт ван Гог
Файл:Boris-Grigoriev-Still-Life-with-Cat-and-Onions.jpg|«Нацюрморт з коткай і цыбуляй»Барыс Грыгор'еў
Файл:Elise Puyroche-Wagner Gemüsestilleben.jpg|«Нацюрморт» Эліс Пуірочэ-Вагнэр
Файл:Ion Andreescu - Cepe.jpg|«Цыбуля» Ён Андрэеску



Файл:DEU Zeiskam 1904 COA.svg|Герб нямецкай камуны Цайскам
Файл:Blason ville fr Montréal (Aude).svg|Герб францускай камуны Манрэаль
Файл:Escut de Sabadell.svg|Герб гораду Сабадэля (Гішпанія)
Файл:Coat of Arms of Arzamas rayon (Nizhny Novgorod oblast).png|Герб Арзамаскага раёна (Ніжагародзкая вобласьць, Расея)



Файл:Zwiebelbrunnen Esslingen historische Innenstadt.jpg|Скульптура ў Эслінгэне-на-Нэкары (Нямеччына)
Выява:Onion statue.JPG|Скульптура ў Мако (Вугоршчына)


## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Цыбуля
Міхалёва 3

**Міхалёва 3** — вёска ў Бортнікаўскім сельсавеце Бабруйскага раёну Магілёўскае вобласьці. Знаходзіцца за 4 км ад чыгуначнае станцыі Цялуша на лініі Бабруйск — Жлобін.

## Гісторыя
Заснаваная ў 1920-я на былых панскіх землях былымі батракамі й галотай. Паводле перапісу 1926 году — пасёлак, 41 гаспадарка, 195 жыхароў. У 1930 годзе створаны калгас «Сёмы зьезд Саветаў». Напачатку 1997 году — 61 двор, 128 жыхароў. У вёсцы былі фэрма буйнога рагатага быдла, працавалі клюб і крама.

## Насельніцтва
* 2010 год — 55 жыхароў
* 2007 год — 80 жыхароў, 39 двароў
* 1999 год — 115 жыхароў

## Крыніцы

## Літаратура
* Міхалёва 3-е // Памяць. Бабруйскі раён : Гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі / Гал. рэд. Г. П. Пашкоў. — Мн., 1998. — С. 583

Катэгорыя:Населеныя пункты Бабруйскага раёну
Катэгорыя:Бортнікаўскі сельсавет
Цыбуля

Панятак **цыбуля** мае наступныя значэньні:

* Цыбуля (расьліна) — род двугадовай і шматгадовай травы сям’і лілейных
* Цыбуля рэпчатая — найбольш распаўсюджаны з усіх відаў цыбулі
Каты (Бабруйскі раён)

**Каты́** (з 1964 году — *Сасно́вая*) — вёска ў Сычкаўскім сельсавеце Бабруйскага раёну Магілёўскае вобласьці. Знаходзіцца за 6 км ад чыгуначнае станцыі Мірадзіна на лініі Бабруйск — Менск, за 11 км на паўночны захад ад Бабруйску каля шашы Бабруйск — Менск, за 121 км ад Магілёва каля шашы Сычкава — Сьвіслач.

## Гісторыя
Першапачатковы назоў утвораны ад пашыранага тут прозьвішча Кот. У 1847 — вёска ў складзе маёнтку Дварэц Бабруйскага павету, 5 двароў, 34 жыхары, памешчыцкая ўласнасьць. Паводле перапісу 1897 — вёска Каты (яна ж Панюшкавічы) Гарбацэвіцкае воласьці Бабруйскага павету, 15 двароў, 94 жыхары. У 1907 — 20 двароў, 123 жыхары, у 1917 — 23 двары, 159 жыхароў. Паводле перапісу 1926 — вёска, 23 двары, 131 жыхар (бальшыня зь іх мела прозьвішча Кот). У 1934 створаны калгас «Сёмы зьезд Саветаў». У ВАВ 18 вяскоўцаў загінулі на фронце. У 1959 у вёсцы 123 жыхары, у 1970 — 113. 30 ліпеня 1964 году пераназваная ў *Сасновую*. У 1986 годзе — 39 двароў, 92 жыхары, вёска ўваходзіла ў склад цяплічнага саўгасу-камбінату «Бабруйскі».

## Насельніцтва
* XX стагодзьдзе: 1997 год — 30 двароў, 46 жыхароў; 1999 год — 42 жыхары
* XXI стагодзьдзе: 2007 год — 27 жыхароў, 17 двароў; 2010 год — 27 жыхароў

## Пляніроўка
Вёска ўяўляе сабой плаўна выгнутую вуліцу арыентаваную з усходу на захад з двухбаковай драўлянай забудовай сядзібнага тыпу.

## Нарадзіліся
* Пятро Сідаровіч (1906—1938) — беларускі настаўнік, ахвяра сталінскіх рэпрэсіяў

## Заўвагі

## Крыніцы

## Літаратура
* Сасновая // Памяць. Бабруйскі раён : Гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі / Гал. рэд. Г. П. Пашкоў. — Мн., 1998. — С. 590

Катэгорыя:Сычкаўскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Бабруйскага раёну
Сьвіслацкае княства

**Сьвіслацкае княства** — удзельнае княства на Беларусі на рацэ Бярэзіне ў ХІІ—XIV стст. Цэнтар — Сьвіслач. Займала тэрыторыю сучасных Асіпавіцкага, Бабруйскага, Клічаўскага раёнаў і значную частку Бярэзінскага, Ігуменскага, Качэрыцкага, Пухавіцкага, Рудабельскага, Старадароскага і Шацілавіцкага раёнаў.

Спачатку Сьвіслацкае княства ўваходзіла ў склад Менскага княства.  Ад XIV ст. вядомае як адзін з удзелаў у складзе Вялікага княства Літоўскага. Вядомы князь — Сямён Сьвіслацкі, быў пасланы ў 1349 вялікім князем Альгердам разам з князямі Міхалам, Карыятам і Айкшой у пасольства да татараў. Некаторыя гісторыкі атаясамліваюць Сямёна Сьвіслацкага зь Сямёнам, сынам вялікага князя Яўнута, альбо зь Сямёнам Ямантавічам. Пасьля сьмерці каля 1358 Сямёна княства было далучанае непасрэдна да велікакняжацкае маёмасьці і падзеленае паміж віленскім князем Альгердам і троцкім князем Кейстутам згодна дамове. У выніку гэтага падзелу Сьвіслацкае княства зьнікла як самастойная адзінка, ператварыўшыся ў сукупнасьць некалькіх валасьцёў, даход зь якіх ішоў непасрэдна ў Вільню й Трокі. У 1387 Ягайла перадаў Сьвіслацкае княства разам зь іншымі землямі ў пажыцьцёвае ўладаньне свайму брату Скіргайлу.

Пасьля Сьвіслач — дзяржаўная ўласнасьць, цэнтар Сьвіслацкае воласьці (староства). Двайное падпарадкаваньне княства захавалася й у валасьцёх, што ўзьніклі зь яго (Бабруйскай, Любашанскай, Сьвіслацкай).

## Князі

* Сямён Сьвіслацкі (1340-я — каля 1358)
* Скіргайла (1387—1394)

## Літаратура
* 
* Wolff J. Rod Gedymina. — Kraków, 1886.

## Вонкавыя спасылкі
* Карытніца, Корытница, Karytnica
* Свіслацкае княства

Катэгорыя:Сьвіслач
Катэгорыя:Колішнія дзяржавы Эўропы
Катэгорыя:Гісторыя Беларусі (862—1236)
Катэгорыя:Удзельныя княствы ў складзе Вялікага Княства Літоўскага
Катэгорыя:Менскае княства
Катэгорыя:Рускія княствы