Артур Конан Дойл

**Сэр А́ртур Ігна́тыюс Ко́нан Дойл** (22 траўня 1859, Эдынбург — 7 ліпеня 1930, Кроўбара) — брытанскі пісьменьнік, атрымаў найбольшую вядомасьць дзякуючы сваім дэтэктыўным гісторыям пра Шэрлака Голмза і Доктара Ўотсана, якія сталі прарывам у галіне дэтэктыўнага жанру. Акрамя гэтага існуюць яго працы, якія адносяцца да навуковай фантастыкі, гістарычных навэлаў, п’есаў, раманаў, паэзіі і г. д.

## Біяграфія

### Раньнія гады
Артур Конан Дойл нарадзіўся 22 траўня 1859 году ў Эдынбургу (Шатляндыя) у ірляндзкай сям’і Чарлза Алтамонта Дойла і Мэры Фолі, якія ажаніліся ў 1855 годзе. Артур быў ахрышчаны ў баптысцкай царкве Сьв. Марыі ў Эдынбургу.

Конана адправілі ў езуіцкую пачатковую школу Ходэр Плэйс у Стоніхэрсьце калі яму споўнілася дзевяць гадоў. Пасьля школы ён паступіў у Стоніхэрцкі каледж у 1875 годзе, у якім ён зьмяніў свае рэлігійныя перакананьні і стаў агностыкам.

З 1876 да 1881 году Конан Дойл вывучаў мэдыцыну ў Эдынбурскім унівэрсытэце, але некаторы час спыняў вывучэньне і працаваў у Астане (цяпер раён Бірмінггэму) і Шэфілдзе. Пад час навучаньня ў ўнівэрсытэце ён пачаў пісаць кароткія гісторыі якія былі апублікаваны ў газэце «*Chambers’s Edinburgh Journal*». Перад сканчэньнем ўнівэрсытэту Конан Дойл зьдзейсьніў падарожжа ў Заходнюю Афрыку ў якасьці карабельнага доктара. Дыплём доктара Конана Дойл атрымаў у 1885 годзе.

### Праца і паходжаньне Шэрлака Голмза

У 1882 годзе Конан Дойл, разам са сваім аднакурсьнікам Джорджам Бадам, плянаваў адкрыць уласную мэдыцынскую практыку ў Плімуце, але ўзаемаадносіны партнэраў ня склаліся і Конан Дойл вырашыў распачаць асобную практыку. Прыбыўшы ў Плімут у чэрвені 1882 году з 10£, ён адкрыў справу на вуліцы Буш Вілас. Справы пайшлі ня вельмі ўдала, і, чакаючы пацыентаў, Конан Дойл пачаў пісаць апавяданьні. Яго першай значнай справай стала «*A Study in Scarlet*», якая зьявілася ў журнале «*Beeton’s Christmas Annual*» за 1887 год у якой упершыню зьявіўся Шэрлак Голмз, які вельмі нагадваў прафэсара Джозэфа Бэла, які вучыў Конана Дойла ва ўнівэрсытэце, да якога Конан Дойл пісаў «*На самой справе, я ўдзячны Вам за Шэрлака Голмза… Засяроджваючыся на дэдукцыі, вывадах і назіраньнях, якія Вы заўсёды патрабавалі ад нас, я паспрабаваў стварыць чалавека*». Наступныя кароткія апавяданьні пра Шэрлака Голмза былі апублікаваны ў ангельскім журнале «*Strand Magazine*». Цікава, што нават Робэрт Люіс Стывэнсан, які знаходзіўся далёка на Самоа, адзначыў значнае падабенства паміж Джозэфам Бэлам і Шэрлакам Голмзам: «*Я хацеў бы павіншаваць Вас з вельмі ўдалымі і вельмі цікавымі прыгодамі Шэрлака Голмза. … ці можа гэта быць мой стары сябра Джо Бэл?*». Акрамя гэтага шматлікія іншыя пэрсанажы мелі падабенства з сапраўднымі людзьмі.

Пад час жыцьця ў прыгарадзе Плімуту, Конан Дойл граў у аматарскай футбольнай камандзе «*Portsmouth Association Football Club*» як галкіпэр, пад псэўданімам *А. С. Сміт*. Акрамя гэтага ён граў у крыкет паміж 1899 і 1907 годам і нават прыняў удзел у 10 турнірах першай клясы.

Напалеонаўскім войнам, ад Трафальгара да Ватэрлёо, Конан Дойл прысьвяціў «Подзьвігі» і «Прыгоды» брыгадзіра Жэрара. Нараджэньне гэтага пэрсанажа адносіцца да 1892 году, калі Джордж Мэрэдыт уручыў Конану Дойлу трохтомныя «Мэмуары» Марбо: апошні і стаў прататыпам Жэрара.

### Шлюб і сям’я
У 1885 годзе Артур Конан Дойл ажаніўся зь Люізай Хокінс, якая захварэла на сухоты і памерла 4 чэрвеня 1906 году. У 1907 годзе ён ажаніўся з Джэн Элізабэт Лэкі, зь якой ён упершыню сустрэўся і закахаўся ў 1897 годзе, але зь якой падтрымліваў плятанічныя адносіны пакуль была жывая яго першая жонка. Джэн памерла ў Лёндане 27 чэрвеня 1940 году. У Конана Дойла нарадзілася пяцёра дзяцей, двое ад першага шлюбу і трое ад другога.

### Сьмерць Шэрлака Голмза
У 1890 годзе Конан Дойл вывучаў афтальмалёгію ў Вене, ён пераехаў у Лёндан у 1891 годзе і распачаў афтальмалягічную практыку. Ён напісаў у сваёй аўтабіяграфіі, што праз парог не пераступіў ні адзін пацыент. Аднак гэта дала яму дадатковы час для літаратурнай творчасьці і ў лістападзе 1891 году ён напісаў сваёй маці «*Я мяркую забіць Голмза… Ён забірае мае мысьлі ад больш важных рэчаў.*» На што яго маці адказала «*Ты можаш зрабіць усё што лічыш патрэбным, але чытачам гэта не спадабаецца*». У сьнежні 1893 году ён ўсё ж ажыцьцявіў сваю задумку, каб заставіць болей часу для больш «важнай» справы — яго гістарычных навэлаў.

Голмз і Марыярці разам загінулі ўпаўшы ў Райчэнбаскі вадаспад у апавяданьні «*Апошняя праблема*». Аднак пратэст супольнасьці вымусіў вярнуць Голмза і Конан Дойл вярнуў яго ў наступным апавяданьні «*Прыгоды ў пустым доме*», у якім ён напісаў, што ў вадаспад упаў толькі Марыярці, а Голмз, які меў іншых небясьпечных ворагаў, асабліва палкоўніка Сэбастыяна Морана, быў вымушаны інсцэнізаваць сваю сьмерць. Голмс яшчэ зьяўляўся ў 56 кароткіх апавяданьнях і чатырох навэлах Конана Дойла.

### Палітычная кар’ера
Пасьля Другой англа-бурскай вайны ў Паўднёвай Афрыцы і сусьветнага асуджэньня Вялікабрытаніі, Конан Дойл напісаў кароткі памфлет з назвай «*The War in South Africa: Its Cause and Conduct*», у якім абасноўвалася роля Брытаніі ў вайне і які перакладаўся на іншыя мовы. Конан Дойл лічыў, што дзякуючы гэтаму памфлету яму было даравана рыцарскае званьне ў 1902 годзе. У 1900 годзе ён напісаў вялікую кнігу «*Вялікая бурская вайна*». У пачатку ХХ стагодзьдзя, сэр Артур двойчы выбіраўся ў парлямэнт ад лібэралаў юніяністаў.

Конан Дойл прыняў удзел у кампаніі па рэфармаваньні Свабоднай Дзяржавы Конга, якую вёў журналіст *Е. Д. Морэл* і дыплямат *Роджар Кэйсмэнт*. У 1909 годзе ён напісаў вялікі памфлет «Злачынства Конга», у якім былі апісаны жахі, якія адбываліся ў гэтай краіне. Пазнаёміўшыся бліжэй з Морэлам і Кэйсмэнтам, Конан Дойл сьпісаў зь іх пэрсанажы для навэлы «Страчаны Сьвет» (1912 год).

Конан Дойл пасварыўся з Морэлам, які ўзначаліў пацыфічны рух пад час Першай сусьветнай вайны.

### Сьмерць

Конан Дойл памёр ад сардэчнага прыступу ў сваім доме ў Кроўбара ва Ўсходнім Сасэксе 7 ліпеня 1930 году ва ўзросьце 71 год. Яго апошнімі словамі да жонкі былі: «Ты прыгожая».

## Беларускія пераклады
* Глыбіня Маракота: [раман] / Конан-Дойль — Менск [Мінск] : Беларускае дзяржаўнае выдавецтва, 1928 (пераклад Кастуся Гарабурды).
* Знак чатырох: аповесці / Перакл. з англ. Кацярына Маціеўская і Ганна Янкута. — Мн.: Выдавец А. М. Янушкевіч, 2017.
** Эцюд у пунсовым. Аповесць / Пераклала Кацярына Маціеўская
** Знак чатырох. Аповесць / Пераклала Ганна Янкута
* Нататкі пра Шэрлака Холмса: апавяданні / Артур Конан Дойл. — Мінск: Кнігазбор, 2015. — 303, [3] с. — ISBN 978-985-7119-99-8
** Срэбны Месяц / Пераклала Алена Казлова
** Кардонная скрынка / Пераклала Кацярына Маціеўская
** Жоўты твар / Пераклала Алена Пятровіч
** Біржавы клерк / Пераклала Марыя Мартысевіч
** «Глорыя Скот» / Пераклала А. Казлова
** Рытуал Масгрэйваў (*The Adventure of the Musgrave Ritual*). Апавяданьне / Пераклала Ганна Янкута
** Райгецкія сквайры / Пераклала К. Маціеўская
** Скурчаны чалавек / Пераклала М. Мартысевіч
** Пастаянны пацыент / Пераклаў Сяржук Мядзьведзеў
** Грэк-перакладчык / Пераклала М. Мартысевіч
** Марская дамова / Пераклала М. Мартысевіч
** Апошняя справа Холмса / Пераклала Г. Янкута
* Прыгоды Шэрлака Холмса: апавяданні / Артур Конан Дойл. — Мінск: Кнігазбор, 2014. — 344 с.
** Скандал у Багеміі / Перакл. Г. Янкута
** Саюз рудых / Перакл. А. Казлова
** Высвятленне асобы / Перакл. К. Маціеўская
** Таямніца Боскамскай даліны / Перакл. Г. Янкута
** Пяць апельсінавых зярнятак / Перакл. Г. Янкута
** Чалавек з выкручанай губой. Перакл. А. Казлова
** Стракатая стужка / Перакл. Г. Янкута
** Палец інжынера / Перакл. Аляксей Арцёмаў і Ганна Янкута
** Высакародны кавалер / Перакл. А. Пятровіч
** Берылавая дыядэма / Перакл. Г. Янкута
** Лясныя Букі / Перакл. Г. Янкута
* Апошняя справа Холмса / Перакл. Г. Янкута // Дзеяслоў № 5 (60), 2012.
* Зборнік містычнага апавядання / Укладанне Г. Янкуты. — Мінск : Кнігазбор, 2013. — 444 с. — ISBN 978-985-7057-99-3
** Вусьцішны пакой (*The Nightmare Room*). Апавяданьне / Перакл. А. Пятровіч
** Гісторыя лэдзі Сэнакс (*The Case of Lady Sannox*). Апавяданьне / Перакл. А. Пятровіч
** Пярсьцёнак Тота (*The Ring of Thoth*). Апавяданьне
* ПрайдзіСвет: часопіс перакладной літаратуры [Электронны рэсурс] — Рэжым доступу http://prajdzisvet.org/
** Лакаваная скрынка (*The Japanned Box*). Апавяданьне
** Вампір у Сасэксе (*The Adventure of the Sussex Vampire*). Апавяданьне
* Як брыгадзір Жарар трапіў у Менск / Перакл. Алесь Кудраўцаў; Радыёпастаноўка Засада ў горадзе Менску паводле гэтага ж твору зроблена У. Мехавым у 1970-я
* Шэсць Напалеонаў / Аўдыёкніга, 1993

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* «Гісторыя лэдзі Сэнакс» на prajdzisvet.org
* «Вусцішны пакой» на prajdzisvet.org

Катэгорыя:Шатляндзкія літаратары
Катэгорыя:Брытанскія літаратары-фантасты
Катэгорыя:Памерлі ў Вялікабрытаніі