Асяродак вывучэньня Ўсходняй Эўропы

**Асяродак вывучэньня Ўсходняй Эўропы**, або коратка **АВУЭ** () — дасьледча-навучальнае падразьдзяленьне Варшаўскага ўнівэрсытэту (Польшча), заснаванае ў 1990 годзе ў якасьці Вывучальні праблемаў народнасьцяў Савецкага Саюзу і Сярэдне-Ўсходняй Эўропы.

На 2025 год АВУЭ рыхтаваў бакаляўраў і магістраў, а таксама меў асьпірантуру. Выдаваў 5 часопісаў: «Абоз», «Усходні агляд», «Про Грузія», «Новы Прамэтэй» і «Варшаўскі ўсходнеэўрапейскі агляд». Таксама выпускаў інфармацыйны бюлетэнь «Вывучэньне» і 2 сэрыйныя выданьні «Бібліяграфія Ўсходняй Эўропы» і «Бібліятэка Абозу», якія пераўтварылі ў «Бібліятэку Ўсходняй Эўропы» з 3-ма разьдзеламі для дасьледаваньняў, крыніцаў і навучальных матэрыялаў. Вёў праграмы стыпэндыяў ад ураду Польшчы для маладых навукоўцаў і імя Каліноўскага. Меў станцыі ў Тбіліскім дзяржаўным унівэрсытэце і Кіева-Магілянскай акадэміі ад 2006 і 2015 гадоў адпаведна. Ладзіў курсы магістратуры ў такіх 4-х ВНУ Ўкраіны, як Кіева-Магілянская акадэмія, Украінскі каталіцкі ўнівэрсытэт (Львоў), Прыкарпацкі нацыянальны ўнівэрсытэт (Івана-Франкоўск) і Астроская акадэмія (Ровенская вобласьць). Усходазнаўства спалучала вывучэньне гісторыі, эканомікі і культуры для падрыхтоўкі журналістаў, чыноўнікаў і дыпляматаў. Сярод іншага, ад 2022 году дзеяла Віленская станцыя (Летува).

АВУЭ месьціўся ў Паўночным Сяродмесьці Варшавы па вуліцы Кракаўскае прадмесьце ў палацы Тышкевічаў-Патоцкіх (дом № 32), дзе таксама знаходзіліся Цэнтар польскай мовы і культуры для чужаземцаў, Інстытут музыкалёгіі і Музэй Варшаўскага ўнівэрсытэту. Налічваў 41-го выкладніка, сярод якіх было 12 беларускіх навукоўцаў: Павал Вусаў, Тацьцяна Касатая, Аляксандар Краўцэвіч, Кацярына Крывічаніна, Ігар Кузьмініч, Аляксандар Папко, Генадзь Сагановіч, Антон Сайфулаеў, Генадзь Семянчук, Іна Соркіна, Сяргей Токць і Аляксей Шаланда. Ва ўправе працавала 12 чалавек.

## Цэнтар беларускіх дасьледаваньняў
На 2025 год у Варшаўскім унівэрсытэце пры АВУЭ дзейнічаў Цэнтар беларускіх дасьледаваньняў (ЦБД), дзе працавала 11 беларускіх гісторыкаў, пераважна з Горадні. Супрацоўнікі ЦБД ладзілі агульнаўнівэрсытэцкія заняткі, а таксама сэмінары для стыпэндыятаў праграмы імя Каліноўскага зь Беларусі. У склад ЦБД уваходзіла Беларуская аналітычная майстэрня, якую заснаваў прафэсар-грамадазнавец Андрэй Вардамацкі як стажор праграмы імя Каліноўскага. Майстэрня выдавала вынікі 2-месячных дасьледаваньняў праз уласную агульнабеларускую сетку апытальнікаў грамадзкай думкі. Сярод іншага, выдавалі «Гадавік Цэнтру беларускіх дасьледаваньняў» з артыкуламі супрацоўнікаў ЦБД. У Цэнтры беларускіх дасьледаваньняў працавалі:
* дактары навук Тадэвуш Гавін, Аляксандар Краўцэвіч, Генадзь Сагановіч, Аляксандар Смалянчук, Іна Соркіна, Сяргей Токць і Андрэй Чарнякевіч;
* магістры навук Тацьцяна Касатая і Ігар Кузьмініч.

## Навучаньне
На 2025 год у Асяродку вывучэньня Ўсходняй Эўропы выкладалі:
* 4 гуманітарныя навукі — гісторыю, культуралёгію, рэлігіязнаўства і мовазнаўства;
* 4 грамадзкія навукі — грамадазнаўства, бясьпеказнаўства, грамадзка-гаспадарчую геаграфію і прасторавае кіраваньне.

Вядучымі прадметамі дасьледаваньняў былі гісторыя, паліталёгія і кіраваньне. Штогод каля 50% студэнтаў складалі іншаземцы зь Сярэдне-Ўсходняй Эўропы, Сярэдняй Азіі і Каўказу. Падрыхтоўку вялі па 6 кірунках: Усходняя Эўропа, Расея, Сярэдняя Азія, Каўказ, Сярэдняя Эўропа і Балканы. Практыку праводзілі ў амбасадах і консульствах краінаў вывучанага рэгіёну, а таксама ў сродках масавай інфармацыі, Асяродку ўсходніх дасьледаваньняў, міністэрствах і Фундацыі імя Сьцяпана Батуры. Студэнцкі навуковы клюб быў суарганізатарам навуковых нарадаў і дзён адчыненых дзьвярэй. Абраныя працы выдавалі ў навуковых часопісах «Абоз» і «Новы Прамэтэй». Заняткі ладзілі ў галоўным корпусе Варшаўскага ўнівэрсытэту (вул. Кракаўскае прадмесьце, дом 26), палацы Тышкевічаў-Патоцкіх (Кракаўскае прадмесьце, дом 32) і па Абознай вуліцы, дом 7.

Навучаньне ўлучала 3-гадовы бакаляўрыят і 2-гадовую магістратуру ўсходазнаўства. Асьпірантура прадугледжвала дасьледаваньні ў такіх галінах, як усходняя палітыка Польшчы, саветалёгія, пытаньні народнасьцяў рэгіёну, гісторыя Савецкага Саюзу і Расеі, геапалітыка, грамадзка-гаспадарчыя пытаньні посткамунізму, міжнародныя дачыненьні ў рэгіёне, палітычная геаграфія, дзяржаўны лад Расеі, вайсковая супраца ў рэгіёне, выведныя службы Савецкага Саюзу, Расеі і постсавецкіх дзяржаваў. Вывучэньне засяроджвалася на энэргетычнай бясьпецы, замежнай службе і гаспадарцы.

Магістратура складалася з сэмінараў пры падзеле магістрантаў на 6 геаграфічных кірункаў па 6—10 чалавек. Асновай выкладаньня служыла найноўшая замежная літаратура на ангельскай і рэгіянальных мовах. Пры гэтым ў Школе ўсходніх моваў Варшаўскага ўнівэрсытэту выкладалі 27 моваў. Часткай навучаньня была 2-тыднёвая паездка па краінах рэгіёну з палявымі дасьледаваньнямі. Асьпірантурай усходазнаўства загадваў Усходазнаўчы факультэт Варшаўскага ўнівэрсытэту. Заняткі праходзілі па суботах і нядзелях, зь якіх па палове ладзілі анлайн і вочна, у тым ліку аднойчы на месяц з выездам. Кіраўніком асьпірантуры быў доктар паліталёгіі Павал Коваль, які працаваў намесьнікам старшыні Каледжу Ўсходняй Эўропы ва Ўроцлаве. Працягласьць навучаньня складала 2 сэмэстры пры 26 месцах. Сярод выкладнікаў былі дасьледнікі замежнай палітыкі з Польскай акадэміі навук, польскія амбасадары і афіцэры.

Ад 1999 году пры Асяродку вывучэньня Ўсходняй Эўропы дзейнічала Школы ўсходніх моваў, якая абслугоўвала таксама Ўсходазнаўчы факультэт Варшаўскага ўнівэрсытэту. Школа прапаноўвала 2-гадовы курс на 240 навучальных гадзінаў з экзамэнам на ўзроўні А2, Б1 і Б2. Школу ўзначальвала Інга Катанская.

## Стыпэндыі
На 2025 год Асяродак вывучэньня Ўсходняй Эўропы прапаноўваў 6 праграмаў стыпэндыяў: 1) усходнюю, 2) для маладых навукоўцаў, 3) імя Лэйна Кірклэнда, 4) Вольнага беларускага ўнівэрсытэту, 5) дыпляматыі, 6) імя Каліноўскага.
* *Усходняя*. Створаная ў 2001 годзе. Прызначалася для магістраў і бакаляўраў гуманітарных навук у веку да 35 гадоў зь веданьнем польскай і ангельскай моваў, а таксама дасьведчанасьцю ў справах рэгіёну ад 1980-х гадоў і ў ХІХ стагодзьзі. Перавагу аддавалі іншаземцам з суседніх краінаў.
* *Для маладых навукоўцаў*. Распачатая ў 2003 годзе. Скіраваная на 9-месячнае навуковае стажаваньне для выпускнікоў гуманітарных факультэтаў з 11 краінаў Садружнасьці незалежных дзяржаваў, якія зьбіраюцца працягнуць навучаньне на Радзіме. Заяўнікаў са слабым валоданьнем польскай накіроўвалі на курс польскай мовы ў Варшаве. Штогод набіралі да 70 стыпэндыятаў. Прымалі выпускнікоў такіх спэцыяльнасьцяў, як: правазнаўства, кіраваньне, грамадзкая псыхалёгія, культуралёгія, этналёгія, грамадазнаўства, журналістыка, паліталёгія, міжнародныя дачыненьні і гісторыя.
* *Імя Лэйна Кірклэнда*. Дзейнічала ад 2000 году. Прызначалася для дасьледнікаў гаспадарчых пераўтварэньняў у дзяржавах пасьля камунізму.
* *Дыпляматыі*. Прызначалася для беларускіх грамадзянаў у веку да 35 гадоў з вышэйшай адукацыяй у такіх спэцыяльнасьцях, як правазнаўства, гісторыя, міжнародныя дачыненьні і паліталёгія. Патрабавалася веданьне ангельскай і польскай моваў.
* *Вольнага беларускага ўнівэрсытэту*. Распачатая ў 2020 годзе. Фінансавалася з боку Міністэрства адукацыі і навукі Польшчы. Прызначалася для гадавой анлайн-асьпірантуры выкладнікаў наконт дзяржаўных, гаспадарчых і грамадзкіх пераўтварэньняў у Беларусі. Заняткі праходзілі на беларускай, польскай, ангельскай і расейскай мовах. Частку курсаў ладзілі Польска-амэрыканскі цэнтар кіраваньня Лодзкага ўнівэрсытэту, Каледж Эўропы ў Наталіне і Цэнтар адукацыйных тэхналёгіяў Талінскага ўнівэрсытэту (Эстонія).
* *Імя Каліноўскага*. Створаная ў 2006 годзе. Прымалася ў 83-х ВНУ Польшчы. Фінансавалася ўрадам Польшчы. Прадугледжвала гадавое навуковае стажаваньне грамадзянаў Беларусі ў веку да 35 гадоў ў галіне правазнаўства і гуманітарных навук.

## Усходнія сэзонныя школы
На 2025 год Асяродак вывучэньня Ўсходняй Эўропы ладзіў 2 Усходнія школы: летніюю і зімовую.
* *Усходняя [[летняя школа]]*. Ладзілася ад 1992 году штоліпень цягам першых 3-х тыдняў (1—21 ліпеня). Прызначалася для маладых замежных гісторыкаў і гуманітарыяў з краінаў Эўропы і Амэрыкі, Сярэдняй Азіі і Каўказу. Рыхтавала студэнтаў да працы ў архівах і бібліятэках Польшчы. Складалася зь лекцыяў і сэмінару, наведваньня бібліятэк, архіваў, музэяў і дзяржаўных установаў, а таксама з экскурсіі па Варшаве. Падчас сэмінару ўдзельнікі прадстаўлялі даклад з часткай дысэртацыі ў такіх галінах, як паліталёгія, гісторыя і філялёгія. Штогод камісія Варшаўскага ўнівэрсытэту адбірала каля 20 студэнтаў, якія таксама бралі ўдзел у Варшаўскай усходнеэўрапейскай нарадзе, якую ладзіў Асяродак вывучэньня Ўсходняй Эўропы. Ад 2000 году кожныя 2—3 гады ладзілі Зьезды выпускнікоў і выкладнікаў Усходняй летняй школы, якія часта праходзілі ў сталіцах суседніх краінаў. На 2025 налічвалася звыш 600 выпускнікоў з 26 краінаў. Школу заснаваў Ян Маліцкі, а каардынатаркай выступала Дыяна Бруцян.
* *Усходняя зімовая школа*. Ад 2004 году ладзілася сумесна з Каледжам Усходняй Эўропы ва Ўроцлаве. Ад 2017 году Асяродак вывучэньня Ўсходняй Эўропы пачаў праводзіць яе самастойна. Прызначалася для студэнтаў апошняга курсу гуманітарных факультэтаў зь 15 краінаў былога Савецкага Саюзу. Праходзіла 1—14 сакавіка. На 2025 год налічвала звыш 400 выпускнікоў з тых 15 краінаў. Лекцыі і сэмінары па гісторыі, паліталёгіі і філялёгіі праводзілі прафэсары з ВНУ і навуковых установаў Польшчы, а таксама дасьледнікі-выпускнікі Усходняй летняй школы. Удзельнікі прадстаўлялі даклады на падставе часткі магістарскай дысэртацыі.

## Нарады
На 2025 год Асяродак вывучэньня Ўсходняй Эўропы ладзіў 6 міжнародных навуковых нарадаў.
* *Варшаўская ўсходнеэўрапейская*. Ладзілася штогод па-ангельску ад 2004 году. Зьбірала дасьледнікаў з краінаў Эўропы, Сярэдняй Азіі, Каўказу і ЗША.
* *Каўказазнаўчая імя сьвятога [[Рыгор Перадзэ|Рыгора Перадзэ]]*. Ладзілася ад 2002 году штосьнежань на ангельскай і польскай мовах. Тычылася грамадзкіх і культурных пераўтварэньняў у Закаўказьзі, тэрытарыяльных канфліктаў на Каўказе, міжнародных дачыненьняў з Эўразьвязам, ЗША і Расеяй у кантэксьце энэргетычнай бясьпекі. Зьбірала гісторыкаў і культуролягаў для абмеркаваньня ролі народных цэркваў — Армянскай апостальскай і Грузінскай праваслаўнай. Выбраныя артыкулы зьмяшчалі ў часопісе «Про Грузія».
* *Прамэтэйская*. Ладзілася ад 2011 году ў апошні тыдзень кастрычніка. Тычылася руху прамэтэйства ў выглядзе ўстановаў, часопісаў і геапалітыкі ад пачатку Другой сусьветнай вайны. Пачыналася міжканфэсійным набажэнствам. Даклады абнародавалі ў часопісе «Новы Праметэй».
* *«Каўказ пасьля 1991 году»*. Ладзілася кожныя 2 гады ад 2013 году на польскай і ангельскай мовах. Зьбірала культуролягаў, грамадазнаўцаў і палітолягаў Паўночнага і Паўднёвага Каўказу. Даклады друкавалі ў часопісе «Новы Праметэй».
* *Каўказазнаўчая для маладых навукоўцаў імя [[Тадэвуш Сьвентахоўскі|Тадэвуша Сьвентахоўскага]]*. Праводзілася ад 2004 год. Да 2017 году называлася Каўкаскай. Улучала даклады магістрантаў, асьпірантаў і дактарантаў з Каўказу ў галіне грамадазнаўства, культуралёгіі і міжнародных дачыненьняў.
* *Студэнцкая*. Ладзілася ад 2001 году Навуковым колам студэнтаў усходазнаўства наконт гісторыі і культуры. Артыкулы выдавалі ў часопісе «Ўсходні агляд».

## Замежная супраца
На 2025 год Асяродак вывучэньня Ўсходняй Эўропы ладзіў замежную супрацу з унівэрсытэтамі Грузіі і Ўкраіны, а таксама з ВНУ 27 краінаў Эўразьвязу.
* *Кансорцыюм з украінскімі ўнівэрсытэтамі*. Заснаваны 12 чэрвеня 2006 году ў выніку паездкі рэктара Варшаўскага ўнівэрсытэту ў 6 ВНУ Ўкраіны: Чарнавіцкі нацыянальны ўнівэрсытэт, Прыкарпацкі нацыянальны ўнівэрсытэт (Івана-Франкоўск), Камянец-Падольскі нацыянальны ўнівэрсытэт (Хмяльніцкая вобласьць), Валынскі нацыянальны ўнівэрсытэт, Астроскую акадэмію (Ровенская вобласьць) і Тарнопальскі нацыянальны пэдагагічны ўнівэрсытэт. У 2009 годзе далучыліся Жытомірскі дзяржаўны ўнівэрсытэт і Ровенскі дзяржаўны гуманітарны ўнівэрсытэт. У 2010-м прыядналіся Ўкраінскі каталіцкі ўнівэрсытэт (Львоў), Кіева-Магілянская акадэмія, Харкаўскі нацыянальны ўнівэрсытэт і Сумскі нацыянальны ўнівэрсытэт. Прадугледжваў стварэньне катэдраў усходазнаўства і вывучэньне польскай мовы ў ВНУ Ўкраіны. Асяродак вывучэньня Ўсходняй Эўропы (АВУЭ) меў прымаць украінскіх магістрантаў і асьпірантаў усходазнаўства. Сумеснае навучаньне з Варшаўскім унівэрсытэтам дазволіла выдаваць па 2 дыплёмы бакаляўра і магістра. Выкладнікі-стыпэндыяты Варшаўскага ўнівэрсытэту мелі вярнуцца ў свае ВНУ Ўкраіны для працягу выкладаньня. АВУЭ прапаноўваў 2-гадовую магістратуру для наступнага выкладаньня ва Ўкраіне, а таксама ўдзел ва Ўсходніх зімовай і летняй школах, як і праграму стыпэндыяў Ураду Польшчы для маладых навукоўцаў. Сярод іншага, прадугледжваліся міжнародная навуковая студэнцкая нарада і конкурс кандыдацкіх дысэртацыяў па ўсходазнаўстве са штогадовай узнагародай. Урэшце, ладзілі абмен навуковымі стажорамі, выкладнікамі і студэнтамі.
* *Супраца з ВНУ Грузіі*. У красавіку 2007 году адчынілі Каўкаскую станцыю Варшаўскага ўнівэрсытэту ў Тбіліскім дзяржаўны унівэрсытэце. Пры станцыі стварылі навуковую бібліятэку і курсы польскай мовы. Таксама сталі апавяшчаць аб праграмах стыпэндыяў Ураду Польшчы. Заснавалі стыпэндыю імя Аляксандра Рандэлі для 2-х дактароў навук за год у галіне грузінска-польскіх дачыненьняў і гісторыі. Сярод іншага, прапаноўвалі 2-гадовую магістратуру ўсходазнаўства па-ангельску з 4-м сэмэстрам у Варшаве і абаронай дысэртацыі перад 2-ма камісіямі ў Варшаве і Тбілісі для атрыманьня 2-х дыплёмаў. У сакавіку 2016 году Варшаўскі ўнівэрсытэт заключыў пагадненьне аб супрацы Гарыйскім дзяржаўным пэдагагічным ўнівэрсытэтам, паводле якога стварылі польскую бібліятэку і вылучылі 2 стыпэндыі для навучаньня ў Асяродку вывучэньня Ўсходняй Эўропы. Таксама ў Горы (Грузія) ўвялі выкладаньне польскай мовы.
* *«[[Эразм Сьвет]]»*. Абмен студэнтамі і выкладнікамі між ВНУ краінаў Эўразьвязу ажыцьцяўлялі паводле праграмы Эўракамісіі.

## Узнагароды
На 2025 год Асяродак вывучэньня Ўсходняй Эўропы ўручаў 7 узнагародаў: імя Льва Сапегі, імя Івана Выгоўскага, імя Юльюша Бардаха, «Усходняга агляду», імя Тытуса Філіповіча, імя Рыгора Перадзэ, а таксама імя Ядвігі і Зьбігнева Крушэўскіх.
* *Імя Льва Сапегі*. Заснаваная ў 2006 годзе разам з Каледжам Усходняй Эўропы ва Ўроцлаве. Прысуджалася беларусам за cкіраваньне грамадзянскай супольнасьці на супрацу з Польшчай. Ляўрэат мог цягам навучальнага году займацца дасьледаваньнямі і чытаць лекцыі ва ўнівэрсытэтах Польшчы. Па выніках працы маглі выдаць кнігу. Узнагароду прысуджалі 5 унівэрсытэтаў Польшчы — Беластоцкі, Варшаўскі, Кракаўскі, Познанскі і Ўроцлаўскі. Ляўрэатамі ўзнагароды былі: Валянцін Голубеў (2006), Язэп Янушкевіч (2007), Сяргей Токць (2008), Алесь Жлутка (2009), Уладзімер Ляхоўскі (2010), Андрэй Ляховіч (2011), Алесь Лагвінец (2012), Пётра Рудкоўскі (2013), Іна Соркіна (2014), Аляксандар Смалянчук (2015), Артур Клінаў (2017), Аляксандар Фядута (2018), Ігар Мельнікаў (2020), Кацярына Крывічаніна (2021), Мікола Волкаў (2022), Максім Макараў (2024) і Андрэй Скурко (2025).
* *Імя Івана Выгоўскага*. Заснаваная ў 2014 годзе з удзелам Каледжу Ўсходняй Эўропы і Асалінэюме ва Ўроцлаве. Уручалася грамадзянам Украіны за разьвіцьцё навукова-культурных сувязяў з Польшчай. Ляўрэат атрымліваў магчымасьць цягам году чытаць лекцыі ў 6 ВНУ Польшчы наконт польска-ўкраінскіх дачыненьняў, а таксама праводзіць архіўна-дасьледчую працу. Стажаваньне дазваляла ўкраінскім дасьледнікам у галіне дакладных навук правесьці 4 месяцы ў 2 ВНУ Польшчы.
* *Імя Юльюша Бардаха*. Заснаваная Інстытутам Вялікага Княства Літоўскага (Коўна). Прысуджалася за доктарскія дысэртацыі наконт прававой і культурнай спадчыны ВКЛ у ХІХ і ХХ стагодзьдзях, а таксама наконт гісторыі прынамсі 2-х краінаў былога ВКЛ — Беларусі, Летувы, Польшчы і Украіны.
* *«Усходняга агляду»*. Уручалася ад 1994 году аднайменным штоквартальнікам за навуковую кнігу пра Ўсходнюю Эўропу. Ляўрэатамі станавіліся правазнаўцы, этнолягі, палітолягі і гісторыкі з ЗША і 7 краінаў Эўропы: Беларусі, Летувы, Нямеччыны, Расеі, Украіны, Францыі і Швэцыі.
* *Імя Тытуса Філіповіча*. Заснаваная ў 2018 годзе. Прызначалася для грамадзянаў Азэрбайджану, Армэніі і Грузіі за разьвіцьцё навукова-культурных сувязяў з Польшчай. Прадугледжвала стажаваньне дасьледнікаў у галіне грамадзкіх, дакладных, гаспадарчых, тэхнічных і гуманітарных навук цягам 2,5 месяцаў у 2-х ВНУ Польшчы (разам 5 месяцаў). На стажаваньне прымалі ў 8 ВНУ: Гданьскую палітэхніку, Лодзінскую палітэхніку, Познанскую палітэхніку, Галоўную гандлёвую школу ў Варшаве, Лодзкі ўнівэрсытэт, Унівэрсытэт Марыі Складоўскай-Кюры, Рэшаўскі ўнівэрсытэт і Варшаўскі ўнівэрсытэт, а таксама ў Асяродак вывучэньня Ўсходняй Эўропы, Асалінэюм і Каледж Усходняй Эўропы ва Ўроцлаве.
* *Імя сьвятога Рыгора Перадзэ*. Заснаваная 13 верасьня 2010 году навуковай радай часопісу «Про Грузія». Уручалася кожныя 2 гады за перайманьне працы Рыгора Перадзэ.
* *Імя Ядвігі і Зьбігнева Крушэўскіх*. Уручалася за доктарскую дысэртацыю ў галіне грамадзкіх і гуманітарных навук наконт межаў Польшчы ў ХХ стагодзьдзі. Прызначалася для грамадзянаў сумежных дзяржаваў, якія абаранілі дысэртацыю ў ВНУ Польшчы, і польскіх грамадзянаў, якія абаранілі дысэртацыю за мяжой. На адбор прымалі дысэртацыі, абароненыя за 4 папярэднія гады. Ляўрэат атрымліваў 25 000 злотых, а за 2-е і 3-е месцы давалі па 15 і 10 тыс. злотых. Пераможную дысэртацыю выдавалі ў сэрыі Асяродак вывучэньня Ўсходняй Эўропы. Фінансавалася прафэсарам Тэхаскага ўнівэрсытэту Зьбігневам Крушэўскім.

## Выданьні
На 2025 год Асяродак вывучэньня Ўсходняй Эўропы выдаваў 3 часопісы, 4 штогоднікі, кніжную сэрыю і 2 анлайн-выданьні аналітыкі і навінаў.
* *«Бібліятэка Ўсходняй Эўропы»*. Кніжная сэрыя заснаваная ў 1981 годзе. Да 1998 году мела назву «Бібліятэка Абозу», якую ад пачатку выдаваў часопіс «Абоз». Выдадзеныя ў сэрыі кнігі падзялялі на 3 разьдзелы: дасьледаваньні, крыніцы і дыдактыку.
* *«[[Усходні агляд]]»* (ISSN 0867-5929). Штоквартальнік выдавалі ад 1991 году. Прысьвячаўся гісторыі Ўсходняй Эўропы ад Сярэднявечча, а таксама культуры, мастацтву, літаратуры, мовазнаўству і народанасельніцтву, геаграфіі і этналёгіі. Галоўным рэдактарам быў Ян Маліцкі.
* *«[[Абоз (часопіс)|Абоз]]»* (ISSN 1230-0314). Заснаваны ў 1981 годзе навуковым супрацоўнікам Гістарычнага інстытуту Ежы Таргальскім. Ад пачатку прысьвячаўся праблемам народаў пад камуністамі. Выдаваўся падпольна да 1989 году. Выдаваў артыкулы выкладнікаў Асяродку вывучэньня Ўсходняй Эўропы і дасьледнікаў Сярэдняй Эўропы. У рэдакцыю ўваходзіў беларускі філёзаф Ігар Бабкоў з Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі.
* *«[[Про Грузія]]»* (ISSN 1230-1604). Штогоднік выдавалі ад 1991 году. Зьмяшчаў працы археолягаў, этнолягаў, мовазнаўцаў, літаратура- і мастацтвазнаўцаў, а таксама гісторыкаў пра гісторыю і культуру Каўказу.
* *«[[Новы Прамэтэй]]»* (ISSN 2081-206X). Паўгадовік, які выдавалі сумесна з Каўкаскім домам у Польшчы. Прысьвячаўся рэлігійным, гаспадарчым, культурным і палітычным дачыненьням ва Ўсходняй Эўропе, на Каўказе, у Сярэдняй Азіі і ў басэйне Чорнага мора. У склад рэдакцыі ўваходзіла Кацярына Крывічаніна зь Інстытуту гісторыі НАН Беларусі.
* *«Варшаўскі ўсходнеэўрапейскі агляд»* (ISSN 2299-2421). Штогоднік зьмяшчаў даклады Варшаўскай усходнеэўрапейскай нарады з геаграфічнымі разьдзеламі пра Сярэднюю і Ўсходнюю Эўропу, Расею, Паўднёвы Каўказ, Турэччыну і Сярэднюю Азію. Галоўным рэдактарам працавал Адам Эбэргарт.
* *«Штогоднік Цэнтру ўкраінскіх дасьледаваньняў»*. Створаны ў 2022 годзе ў межах сэрыі «Бібліятэкі Ўсходняй Эўропы». Працу ўкраінскіх гісторыкаў і палітолягаў узгадняў прафэсар Генрык Літвін.
* *«Гадавік Цэнтру беларускіх студыяў»*. Зьмяшчаў дасьледаваньні навукоўцаў з унівэрсытэтаў Беларусі.
* *«Беларусь і Ўкраіна ў рэгіёне»*. Аналітычную групу стварылі ў 2020 годзе як «Беларусь у рэгіёне» на чале з амбасадарам Ежы Навакоўскім. У 2022 годзе ўлучылі Ўкраіну, а групу ўзначаліў прафэсар Генрык Літвін. Зьмяшчала даклады анлайн ад дасьледнікаў міжнародных дачыненьняў, культуры і гаспадаркі зь Беларусі, Летувы, Польшчы і Ўкраіны.
* *«Вывучэньне»*. Інфармацыйны бюлетэнь зьмяшчаў навіны Ўсходняй Эўропы. Рэдактарамі былі замежныя выпускнікі Асяродку вывучэньня Ўсходняй Эўропы. Навіны абнародавалі па аўторках, чацьверах і суботах зранку. Працай загадвала Марыя Пшэломец. Аддзел Беларусі і балтыйскіх краінаў узначальвала Ксенія Цюля.

## Мінуўшчына
У 1981 годзе навуковы супрацоўнік Гістарычнага інстытуту Варшаўскага ўнівэрсытэту Ежы Таргальскі (1952—2021) заснаваў падпольны часопіс «Абоз», прысьвечаны «праблемам народаў камуністычнага лягеру». Увосень 1983 году дактарант Гістарычнага інстытуту Варшаўскага ўнівэрсытэту Ян Маліцкі ( 1958) стварыў падпольны *Інстытут Усходняй Эўропы* ў супрацы зь Ежы Хмялеўскім, Стэфанам Ракоўскім і Ежы Куманецкім. У 1983—1985 гадох Маліцкі быў галоўным рэдактарам часопіса «Абоз». У траўні 1985 году Маліцкі быў арыштаваны падчас ваеннага становішча ў Польскай Народнай Рэспубліцы, таму пачынаньне прыпынілася да 1989 году.

У 1990 годзе ў Варшаўскім унівэрсытэце стварылі *Вывучальню праблемаў народнасьцяў [[Савецкі Саюз|Савецкага Саюзу]] і Сярэдне-Ўсходняй Эўропы* (ВПНСССУЭ). Яе першым кіраўніком стаў прафэсар-цюрказнаўца Тадэвуш Майда ( 1930), які ўзначальваў Усходазнаўчы інстытут. Сузаснавальнікамі Вывучальні сталі доктар філялягічных навук Анджэй Ананіч (1951—2017) і Ян Маліцкі. Дзейнасьць распачалі адкрытымі лекцыямі, адным з чытальнікаў якіх стаў выкладнік Жэнэўскага ўнівэрсытэту Марэк Сьлівінскі. У 1991 годзе заснавалі Летнюю ўсходнюю школу, якую сталі ладзіць штогод у ліпені цягам 3-х тыдняў для маладых эўрапейскіх і амэрыканскіх дасьледнікаў постсавецкіх краінаў. Пасьля распаду СССР у 1991 годзе назву зьмянілі на *Вывучальню Ўсходняй Эўропы і [[Сярэдняя Азія|Сярэдняй Азіі]]* (ВУЭСА). У 1991 годзе стварылі навуковы часопіс «Усходні агляд», прысьвечаны дачыненьням Польшчы з краінамі Ўсходняй Эўропы, польскай дыяспары рэгіёну і гісторыі рэгіёну. Ад 1994 году рэдакцыя часопіса пачала ўручаць аднайменную ўзнагароду за навуковую кнігу датычна Ўсходняй Эўропы.

Пасьля 1998 году назву зьмянілі на Асяродак вывучэньня Ўсходняй Эўропы (АВУЭ). 26 кастрычніка 1998 году адкрылі магістратуру ўсходазнаўства. На ўрачыстасьці польскі прэм’ер Ежы Бузэк уручыў пасьведчаньні першым 17 магістрантам. Пазьней стварылі платную асьпірантуру ўсходазнаўства для журналістаў, чыноўнікаў і прадпрымальнікаў. У сакавіку 2004 году ва Ўроцлаве сумесна з Каледжам Усходняй Эўропы зладзілі 1-ю Зімовую школу для студэнтаў наконт культуры і гісторыі краінаў рэгіёну.

У 2006 годзе сумесна з Каледжам Усходняй Эўропы стварылі штогадовую ўзнагароду імя Льва Сапегі, якая давала права беларускаму навукоўца на дасьледаваньне і лекцыі ў 5 унівэрсытэтах Польшчы: Беластоцкім, Варшаўскім, Познанскім, Уроцлаўскім і Ягелонскім. Першым ляўрэатам стаў гісторык Валянцін Голубеў. Таксама ў 2006 годзе заснавалі праграму стыпэндыяў імя Кастуся Каліноўскага для беларускіх студэнтаў. У 2007 годзе стварылі двухбаковую Польска-расейскую школу для 20 маладых гісторыкаў, навукоўцаў-гуманітарыяў і журналістаў, каб абмеркаваць гісторыю і ўзаеміны з Польшчай. Яе ладзілі штовосень.

У 2011 годзе запусьцілі магістратуру ўсходазнаўства ў такіх 4-х ВНУ Ўкраіны, як Кіева-Магілянская акадэмія, Украінскі каталіцкі ўнівэрсытэт (Львоў), Прыкарпацкі нацыянальны ўнівэрсытэт (Івана-Франкоўск) і Астроская акадэмія (Ровенская вобласьць). У 2012 годзе стварылі 3-гадовы бакаляўрыят усходазнаўства. За 1998—2014 гады ўсходазнаўства вялі 154 выкладнікі. 14 лістапада 2015 году ў палацы Тышкевічаў-Патоцкіх у Варшаве адчынілі *Цэнтар беларускіх дасьледаваньняў пры Асяродку вывучэньня Ўсходняй Эўропы* Варшаўскага ўнівэрсытэту. Большасьць супрацоўнікаў Цэнтру склалі беларускія навукоўцы з Горадні. Да 2024 году лік выкладнікаў Асяродку вывучэньня Ўсходняй Эўропы склаў звыш 30 чалавек, а штат управы вырас з 2-х да больш як 20 чалавек.

### Кіраўнікі
* Тадэвуш Майда (1990—1998)
* Ян Маліцкі (ад 1998 году)

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* 
* Варшаўская ўсходнеэўрапейская нарада
* 
* 

Катэгорыя:Усходазнаўчы факультэт Варшаўскага ўнівэрсытэту
Катэгорыя:Усходазнаўства
Катэгорыя:Паліталёгія
Катэгорыя:Усходнеэўрапейскае грамадзтва
Катэгорыя:Навучальныя ўстановы, заснаваныя ў 1990 годзе
Катэгорыя:1990 год у Польшчы