Цюшця

**Цюшця** (), **Цюшцень** )&nbsp;— цэнтральны герой макшанскай і эрзянскай міталёгіі, легендарны валадар, заснавальнік сьвецкай улады. Быў сынам бога Пургінэпаза і зямной дзяўчыны-эрзянкі Літовы.

Большасьць песьняў і паданьняў пра Цюшцяна запісаныя ў XIX стагодзьдзі ў сувязі з узрослай зацікаўленасьцю да вывучэньня фальклёру і этнаграфіі народаў Расеі. Значная частка паданьняў захавалася ў макшанаў і эрзянаў Заволжа.

## У эрзянскай міталёгіі
Паводле эрзянскай традыцыі, калі бог Нішке стварыў зямлю і народ эрзю, эрзяне шырока распаўсюдзіліся і пачалі спрэчкі за зямлю. Тады зьявіўся Цюшця&nbsp;— аратай-багатыр. Рада сямі эрзянскіх старэйшынаў абрала яго *эрзянь-кырдзі* («валадаром эрзі»), або *інязорам* (эрз.: *іне*&nbsp;— вялікі, *азор*&nbsp;— гаспадар). Часы кіраваньня Цюшці эрзяне называюць сваім Залатым векам («векам Цюшці»), тады нараджаліся толькі хлопчыкі. Цюшця справядліва падзяліў землі між людзьмі, чым прыпыніў спрэчкі. З дапамогай чараў і багатырскай сілы ён змог адолець ворагаў свайго народу.

Цюшця надзелены волею, сілаю, здольнасьцямі, уласьцівымі багам. Ён можа выклікаць гром і маланку, спыняць цячэньне рэк, ня тоне ў вадзе. Цягам месяцу Цюшця тройчы мяняе свой век: на маладзік ён маладзён, на поўню становіцца дарослым чалавекам, а на ветах ператвараецца ў мудрага старога.

Часы Цюшці прыпадаюць на пэрыяд экспансіі Ўладзімерскага і Маскоўскага княства, калі эрзянам даводзілася адстойваць уласную незалежнасьць.

Мае дзьве генэалягічныя лініі разьвіцьця. Паводле аднае, на старасьць Цюшця падняўся на неба да бацькоў, пакінуўшы эрзянскаму народу *[[Торама|тораму]]* — медную трубу, якая мае здольнасьць абвяшчаць ягоную волю і можа дапамагчы людзям у ліхія часіны. Іншая вэрсія сьцьвярджае, што пад ціскам маскалёў Цюшця перавёў частку свайго народу на захад ад Акі.

## У макшанскай міталёгіі
У традыцыйнай рэлігіі макшанаў, макшэнь кой, Цюшцень&nbsp;— вобраз сьвятарнага цара на сусьветнай гары. Ён жыве ў срэбных пакоях на вяршыні гары і носіць залатую вопратку. Яго называюць *ацязор* (макш.: *оцю*&nbsp;— вялікі, *азор*&nbsp;— гаспадар) або *каназор* (ад цюрскага *хан*). Цюшцень кіруе зборамі народу, будуе месты.

У мардоўскіх павер’ях Цюшцень або Цюшцян можа наслаць неўраджай і стыхійнае ліха, а калі ён зноўку выступіць супраць сваіх ворагаў, пачнецца апошняя вайна, якая зьнішчыць сьвет.

## Ушанаваньне памяці
У Саранску стаіць драўляны помнік Цюшцяну.

Цюшця — пэрсанаж мардоўскага эпасу Аляксандра Шаронава «Мастарава» (1994) і фантастычнага раману Івана Апраксіна «Падменны князь-2. Пагібель багоў» (2012).

Украінскі гурт «Кому вниз» запісаў песьню «Зварот да Цюшці» ().

## Крыніцы

## Літаратура
* *Бессонов И. А.* Мордовский эпос о Тюште и русские и финно-угорские предания о чуди // Традиционная культура, 2016. № 4. С. 54-66.
* *Маскаев А. И.* Образ Тюштяна в мордовском фольклоре // Ученые записки Мордовского государственного педагогического института. 1957. Вып. 6;
* *Мокшин Н. Ф.* Религиозные верования мордвы. Саранск, 1968.

## Вонкавыя спасылкі
* Тюштян, Тюштень, Тюштя. Мифологический словарь. Гл.&nbsp;ред. Е.&nbsp;М.&nbsp;Мелетинский. Москва: «Советская энциклопедия», 1990 
* Легендарный царь эрзян&nbsp;— Тюштя  // Uralistica
* Паданьні пра цара Цюшцяна  // Мардоўскі фальклёр
* Мордовия в IV—IX веках: зарождение мордовской государственности (времена Тюшти)

Катэгорыя:Эрзя
Катэгорыя:Макшане
Катэгорыя:Героі мітаў і легендаў
Катэгорыя:Мардоўская міталёгія
Катэгорыя:Інязоры
Катэгорыя:Гісторыя Мардовіі