Турфанская акруга

**Турфанская акруга** () — адміністрацыйная адзінка ў цэнтральнай частцы Сіньцзян-Уйгурскага аўтаномнага раёна на паўночным усходзе Кітайскай Народнай Рэспублікі. Турфанская акруга знаходзіцца ў нізіне перад усходнімі адгор’ямі Цяньшаня і прасьціраецца прыкладна ад 41°12' да 43°40' паўночнай шыраты і ад 87°16' да 91°55' усходняй даўгаты. Абсалютная вышыня самага нізкага месца Турфанскай нізіны, берагавой лініі возера Айдзін, складае 154,50 м ніжэй за ўзровень мора. Пасьля Мёртвага мора Турфанская нізіна займае другое месца сярод самых нізкіх раёнаў Зямлі. Плошча Турфанскай акругі складае 69 324 км², насельніцтва па стане на 2004 год — 570 000 чалавек. Тэлефонны код: 0995. Паштовы індэкс: 838000. Сталіцай зьяўляецца места Турфан.

## Гісторыя
Турфанская даліна была заселеная чалавекам яшчэ ў пэрыяд раньняга нэаліту ў 6—7 тысячагодзьдзі да н. э.，асноўным заняткам тагачасных плямёнаў былі паляваньне і зьбіральніцтва. Зь пераходам да фэўдальнага ладу і разьвіцьцём сельскай гаспадаркі і сродкаў вытворчасьці людзі паступова пераходзілі да аседлага ладу жыцьця. Як сьведчаць кітайскія летапісныя крыніцы, першымі вядомымі жыхарамі Турфанскай катлавіны былі сагдыйцы — старажытны ўсходне-іранскі этнас. Сагдыйцы добра ведалі тэхніку кярызнага абвадненьня, а таму пасьпяхова валодалі майстэрствам ажыўленьня пустынь. Пранікненьне кітайцаў у рэгіён сучаснай Турфанскай акругі пачалося толькі ў II ст. да н. э., дзе яны напаткалі нешматлікі самастойны этнас, які атрымаў назву чэшы.

## Клімат
Турфанская даліна зьяўляецца самай гарачай мясьцінай Кітая. Тып клімату — кантынэнтальна-арыдны. Гадавы тэмпэратурны інтэграл Турфанскай нізіны дасягае 4500—5500&nbsp;°C. Лета сьпякотнае, зімы халодныя. Беззамаразкавы перыяд каля 220 дзён. Сярэднегадавая колькасьць ападкаў каля 10 мм, выпаральнасьць каля 3000 мм.

## Дэмаграфія



Адпаведна апошняму перапісу насельніцтва ў 2000 годзе насельніцтва Турфана складала 251 652 чалавекі, зь якіх 70,38% — уйгуры. Шчыльнасьць насельніцтва — 7,94 чалавек/км².

## Адміністрацыйны падзел

  
    Турфан
    吐鲁番市
    горад павятовага значэньня
    13 650 км²
    250 000 чал.
  
  
    Шаньшань&nbsp;
    鄯善县
    павет
    39 548 км²
    210 000 чал.
  
  
    Токсунь
    托克逊县
    павет
    16 126 км²
    110 000 чал.
  


## Эканоміка
На сёньня ў Турфанскай акрузе выяўлена звыш 60 відаў карысных выкапняў і мінэралаў, у тым ліку нафта, прыродны газ, каменны вугаль, золата, жалеза, медзь, мірабіліт (глаўбэрава соль), граніт, калійная салетра (нітрат калія), натрыевая салетра, бараты і іншыя. Турфан-Хамійскае нафтагазавае радовішча зьяўляецца адным з трох найбуйнейшых нафтагазавых радовішчаў Кітая. Турфан-Хамійскае вугальнае радовішча ўваходзіць у склад 10 буйнейшых у сьвеце вугальных басэйнаў, запасы вугля басейна дасягаюць 500 мільярдаў тонаў. Агульная плошча яго нафтагазаносных пластоў дасягае 25 тысяч км². У 2004 годзе сукупны ўнутраны прадукт Турфанскай акругі склаў каля 9.759.000.000 юаняў.

Галоўнае месца ў аграрным сэктары Турфанскай акругі, як і наогул у Сіньцзяне займае аазісная сельская гаспадарка, магчымасьці якой абмежаваныя спэцыфічнымі кліматычнымі ўмовамі рэгіёна. У Турфанскім аазысе пасьпяхова разьвіваюцца бавоўнагадоўля і вінаградарства. Сусьветнавядомы турфанскі белы бяскостачкавы вінаград зь Вінаграднай даліны вызначаецца высокім утрыманьнем цукру (каля 20-22%) і выдатнымі смакавымі якасьцямі. 75% сукупнай вытворчасьці разынак Кітая паходзяць адсюль, з Турфанскага аазыса, разынкі паспяхова экспартуюцца ў розныя краіны сьвету ды прывабліваюць турыстаў ці гасьцей даліны. Таксама славіцца Турфанская акруга сваімі сакавітымі хамійскімі дынямі.

## Гістарычныя помнікі
Турфанская даліна мае багатае культурна-гістарычнае мінулае. Тут знаходзяцца звыш 200 гістарычных помнікаў і мясьцінаў зь вялікай культурнай каштоўнасьцю. Сярод іх адзін аб’ект дзяржаўнага значэньня (катэгорыя 4A), 6 ахоўваных культура-гістарычных аб’ектаў дзяржаўнага ўзроўню, 32 ахоўваемыя аб’екты на ўзроўні аўтаномнага раёна.

**Гарадзішча Дзяохэ** (交河故城) Знаходзіцца за 10 км ад Турфану. Заснавальнікамі старажытнага горада былі чэшы, першыя жыхары Турфанскай даліны. Знаходзіцца на ў месцы раздваеньня ракі. Зьнішчана манголамі ў XIII стагодзьдзі.

**Гарадзішча Гаочан** (高昌故城) На месцы сёньняшняга гарадзішча Гаочан стаяў старажытны горад. Гарадзішча знаходзіцца за 30 км на паўднёвым захадзе ад сучаснага Турфану. Гаочан быў заснаваны ў I стагодзьдзі да н. э. Знішчаны пажарам у час вайны ў XIV стагодзьдзі.

**Мінарэт Іміна** (苏公塔 ці 额敏塔) Помнік мусульманскага дойлідзтва. Будаўніцтва мінарэта было завершана ў 1778 годзе ў часы княжаньня Сулеймана, сына Іміна. Мінарэт Іміна абвешчаны ахоўваным помнікам дзяржаўнага значэньня.

**Бацыклікскія пячоры** (柏孜克里克千佛洞) Базыклікскія пячоры тысячы Буддаў знаходзяцца на адлегласьці 45 км ад Турфана. Узьніклі яны ў V—IX стагодзьдзях н. э. паміж гарадамі Турфан і Шаньшань (Лоўлань) на паўночным усходзе пустыні Такла-Макан. Некалі існавала звыш 80 пячор, зь якіх захаваліся толькі 40, 6 зь якіх адчыненыя для наведвальнікаў. У пячорах захавалася вялікая колькасьць фрэсак, матывы якія сьведчаць аб тагачасным жыцці манахаў. На пачатку XX ст. гэтыя будыйскія помнікі былі часткова зьнішчаны, большая частка фрэсак разрабавана.

## Рэлігія
Прыблізна ў V стагодзьдзі квітнеючы ва ўнутраных раёнах Кітаю даасізм быў прынесены ханьцамі ў Сіньцзян. Распаўсюджваўся сьпярша не шырока, спачатку быў успрыняты толькі ў Турфане і Хамі, дзе кампактна пражывалі ханьцы. Толькі з дынастыі Цын даасізм распаўсюдзіўся ва ўсіх раёнах Сіньцзяну. Прыблізна ў VI стагодзьдзі з Пэрсіі празь Сярэднюю Азію ў Сіньцзян пранікла маніхейства. У сярэдзіне IX стагодзьдзя уйгуры, дзяржаўнай верай якіх было маніхейства, пасьля перасяленьня ў Сіньцзян паспрыялі разьвіцьцю гэтай веры ў Сіньцзяне. Уйгуры-маніхейцы пабудавалі ў Турфанскім раёне мноства манастыроў, прабілі каменныя пячоры, пераклалі каноны, узбагацілі мастацтва фрэскамі, распаўсюджваючы такім чынам догмы і культуру маніхейства.

## Іншае
Першае дасканалае эўрапейскае апісаньне Турфанскай даліны была зроблена расейскім географам Рыгорам Грум-Гржымайлам у 1889 годзе, пасьля экспэдыцыі ў Люкчунскую яміну (Турфанская катлавіна).

## Крыніцы

## Літаратура
* Грумм-Гржимайло Г. Е. Описание путешествия в Западный Китай. Т. II. М.. 1948.

Катэгорыя:Сіньцзян-Уйгурскі аўтаномны раён