Вітаўт (імя)

**Вітаўт** (*Віталт*, *Вітаўд*, *Віталд*) — мужчынскае імя і вытворнае ад яго прозьвішча.

## Паходжаньне

Віталт або Віталд, пазьней Вітаўт або Вітальд (Vitolt, Witoltus, Witolt, Vitalta, Witald, Vitaut, Vittaut, Witold) — імя германскага паходжаньня. Іменная аснова -віт- (імёны ліцьвінаў Віцень, Вітарт, Бутавіт; германскія імёны Wittenus, Witard, Botwith) паходзіць ад гоцкага wit 'веда, розум, закон', старасаксонскага witan 'ведаць' або ад асновы -від-, а аснова -валд- (-алд, -олт) (імёны ліцьвінаў Геральт, Левалт, Рамвольт; германскія імёны Gerwald, Lewolt, Romuald) — ад гоцкага і германскага waldan 'валодаць, гаспадарыць' або wulþus 'слава, мажнасьць'.

Адпаведнасьць імя Вітаўт германскаму імю Witold (упаміналася яшчэ ў 828 годзе) сьцьвердзіў францускі лінгвіст-германіст Раймонд Шмітляйн, які на падставе шматгадовых дасьледаваньняў прыйшоў да высноваў пра германскае паходжаньне літоўскіх уласных імёнаў.

На тоеснасьць імя Вітаўт з германскім імём Witold (Witolt), вядомым за шмат гадоў да зьяўленьня літоўскага вялікага князя, а таксама на сьведчаньне атаясамліваньня гэтых імёнаў — адпаведную германскаму імю лацінізацыю імя Вітаўта (Witoldus) — зьвяртае ўвагу польскі лінгвіст . Ён жа зазначае, што германскія імёны на -old (або -аld) бытавалі ў Польшчы яшчэ ў XIII—XIV стагодзьдзях. Тым часам летувіскі лінгвіст  зьвяртае ўвагу на тое, што сярод паноў Малдаўскага княства пашырылася імя Витолтъ (цалкам адпаведнае германскаму Witolt), якое прыйшло ў Малдову не зь Вялікага Княства Літоўскага. Прытым гэтая форма імя ў малдаўскім пісьменстве адзначаецца раней за яе зьяўленьне ва ўкраінскім пісьмовых крыніцах.

Паводле менскага дасьледніка Алёхны Дайліды, які разьвівае ўсходнегерманскую этымалёгію імёнаў літоўскіх князёў і баяраў, імя Вітаўт складаецца з асноваў -віт- і -тэўд- (-дэўт-, -тыд-) (імёны ліцьвінаў Таўтвід, Таўтывіл, Таўтвін, Таўтгерд; германскія імёны Teutwidis, Theudowills, Teutgerdis), якая паходзіць ад гоцкага þiuda, германскага þeudo 'род, народ'. Такім парадкам, імя Вітаўт азначае «мудрасьць роду». Адзначалася старажытнае германскае імя Teudwit (Teud-wit).

Гісторык Павал Урбан у сваёй кнізе «Старажытныя ліцьвіны» супастаўляе імя Вітаўт з наступнымі адпаведнікамі: чэска-мараўскімі Вітаслаў (князь у Мараўскай дзяржаве) і Вітка, германскімі Віта і Вітас (Вітус). Тым часам грамата Жыгімонта Кейстутавіча ўпамінае сьведку Віту Радчынскага. Павал Урбан зьвяртае ўвагу на тое, што значэньне «народ» напраўду мелі германскія словы theud, teuto, touto, teut і падобныя, тым часам летувіскае tauta ад пачатку ўжывалася ў значэньні «зямля», «краіна» народу. З улікам азначэньня першай часткі імя праз даволі пашыраныя ў тагачаснай Эўропе лацінскія словы (vita, vi, vices і падобныя), якія маюць грэцкія, кельцкія і, урэшце, індаэўрапейскія аналягі і азначаюць «сілу», «жыцьцё», «жыцьцёвую сілу», імя Вітаўт значыла, відаць, «Сіла народу». Аналягічныя тлумачэньні прыводзіць і гісторык беларускай літаратуры Алесь Бразгуноў.

Навукоўца з Ростаку Давід Хітрэй (*David Chytraeus*) у 1585 годзе адзначыў умураваны ў адзін з касьцёлаў вострава Ругену камень Сьвятавіта (*Swantevit*), якога «*жыхары Ругену цяпер называюць Вітальдам*».

З нагоды летувіска-балтыйскіх этымалёгіяў імя Вітаўт ды іншых імёнаў вялікіх князёў літоўскіх гісторык Уладзімер Арлоў зьвяртае ўвагу на тое, што летувіскіх формаў гэтых імёнаў («Вітаўтас», «Альгірдас» і пад.) немагчыма знайсьці ані ў замежных, ані ва ўласных дакумэнтах Вялікага Княства Літоўскага.

У гістарычных крыніцах сустракаюцца наступныя варыянты імя: *Wytoutd, unsir son* (29 верасьня 1379 году); *Витовтъ* (1382, 1383, па 1389, 1392—1429, 1393, 2 ліпеня 1396, 1396—1413, 1398, 6 сакавіка 1399, 3 красавіка 1399, 20 траўня 1407, 1 траўня 1429 году); *Alexander alias Witoldus* (11 верасьня 1387, 22 верасьня 1421, 27 верасьня 1422, 28 сьнежня 1429 году); *Мы Александръ, або Витовть* (1 ліпеня 1388 году); *Witoldus* (1388, 1400, 1401, 1402, 1403, 1409, 1416, 1421 гады); *Мы Александръ, або Витолдъ* (18 чэрвеня 1389 году); *Витольтъ* (1389 год); *Витолт* (1393—1430, 1411—1422, 1440—1492, 1463—1476, 1477—1484 гады); *Allexander alias Witoudus* (13 студзеня 1407, 18 кастрычніка 1415 году); *Allexander alias Wytoud* (23 траўня 1409 году); *Witoudus* (1409, 1416, 1420); *Witaudus* (1409 год); *Сам Александер Витовтъ* (10 кастрычніка 1416 году); *Alexander alias Witawdus* (1417, 1429, 1430 гады); *Alexander alias Witholdus* (1 траўня 1425, 10 лістапада 1430 году); *hertzogk Wytoldt* (2 лютага 1427 году); *Wytolth… Wytoldus* (De magna strage); *князя Юрья Витовтовича*, *Витовтъ Кестутьевичь* (Наўгародзкі чацьверты летапіс); *князя Юрія Витовтовича*, *Витовтъ Кестутіевичь*, *Витовтъ Кестутьевичь* (Сафійскі першы летапіс); *при великомъ князи Витолте… Витолта грамота… Витовте* (11 сакавіка 1447 году); *Витовъту Кирдвидовичу три чоловеки* (9 лістапада 1449 году); *Stanislaus Witoutowicz* (1451 год); *Богдану Витовътовичу* (23 лістапада 1486 году); *великом князи Витолде… Витолда… Витолде* (XV ст. паводле выпісу 16 кастрычніка 1624 году); *Witolt… Witowt… woysko Witoldowo* (Хроніка Быхаўца); *люди… у [[Тумілавічы|Томиловичох]] над рекою Березыною… а Витовъта з братом его а Олизаром* (27 лістапада 1517 году); *люди… Степанъ Витовтович* (16 ліпеня 1521 году); *пана Богдана Станевича а пана Воитъка Якубовича Витовътовичовъ* (28 лютага 1520 году); *Витовтъ Оксеновъ* (12 ліпеня 1560 году); *Собестьянъ Станиславовичъ з Витовтовичъ* (1567 год); *на мещанина [[Рэмігола|Ромикгольского]]… на Юся Витовтовича* (5 лютага 1585 году); *привилеи… князя Витолта* (31 кастрычніка 1593 году); *Витолт… до Витолда* (Хроніка літоўская і жамойцкая); *Witowtowa od domu… Witowta Siruna wymarł* (20 лістапада 1604 году); *от князя великого Витолъта* (9 чэрвеня 1614 году); *Anastazia Łuczanicka Witołtowiczowa* (19 чэрвеня 1660 году); *panne Katherzyne Witoltowiczownę… Witołtowiczowną* (19 чэрвеня 1665 году); *z p. Janem Witowtowiczem*, *a p. Janem Witołtowiczem* (1701 год); *для пана Витовта, хоронжого… Витовта… Витовту* (1710 год); *Symon Wituld* (1825 год). Прытым ва ўласных нямецкамоўных дакумэнтах вялікага князя Вітаўта лацінская трансьлітэрацыя яго імя адпавядае старабеларускаму напісаньню:  — .

## Носьбіты
* Вітаўт (каля 1303—1336) — князь троцкі, бацька Юрыя Вітаўтавіча
* Вітаўт (1350—1430) — вялікі князь літоўскі (1392—1430)
* Вітаўт Гердзівідавіч — літоўскі баярын, які ўпамінаецца ў 1449 годзе
* Станіслаў Вітаўтавіч — літоўскі баярын, які ўпамінаецца ў 1451 годзе
* Багдан Вітаўтавіч — літоўскі баярын, які ўпамінаецца ў 1486 годзе
* Багдан Станевіч і Войтка Якубавіч Вітаўтавічы — літоўскія баяры, якія ўпамінаюцца ў 1520 годзе
* Вітаўт Аксенаў — аршанскі мешчанін, які ўпамінаецца ў 1560 годзе
* Вітальд Аранскі — берасьцейскі зямянін, які ўпамінаецца ў 1618 годзе
* Бэнэдыкт Бальтазар Вітальдовіч Сарока — дзяржаўны дзяяч Вялікага Княства Літоўскага, скарбнік ашмянскі ў 1691—1698 гадох
* Вітаўт (Бітаўт) — магілёўскі харунжы, які ўпамінаецца ў 1710 годзе
* Марцін Вітальд Александровіч — дзяржаўны дзяяч Вялікага Княства Літоўскага, харужы браслаўскі (каля 1792—1795)
* Вітаўт Кіпель (1927—2022) — беларускі грамадзкі дзяяч, гісторык
* Вітаўт Мартыненка (1959—2016) — беларускі журналіст, пісьменьнік
* Вітаўт Рамук (1914—2010) — дзяяч беларускай дыяспары ў Чыкага
* Вітаўт Руднік (нар. 1969) — беларускі журналіст і грамадзкі дзяяч
* Вітаўт Тумаш (1910—1998) — беларускі грамадзкі дзяяч, лекар, скарыназнаўца
* Вітаўт Стаповіч (1939—2019) — беларуска-польскі грамадзка-палітычны дзяяч, адзін з заснавальнікаў Беларускага культурнага таварыства «Хатка» ў Гданьску.
* Вітаўт Чаропка (нар. 1961) — беларускі пісьменьнік
* Вітаўт Чыж (1884—1939) — беларускі грамадзкі дзяяч, этнограф, крытык і публіцыст

З XV ст. прыдомкам Вітальд (Бітаўт) карыстаўся шляхецкі род Александровічаў гербу ўласнага.

Вітаўты (Wittowt) — шляхецкі род Рэчы Паспалітай з Падляскага ваяводзтва.

У актах Вялікага Княства Літоўскага ўпаміналася каралеўскае сяло Віталцева (*Витолтево*) каля Шаўляў.

На гістарычнай Ашмяншчыне існуе вёска Вітаўцы, у гістарычнай Прусіі — Вітулты.

## Глядзіце таксама
* Віт
* Вальда
* Вітаўка

## Заўвагі

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 

Катэгорыя:Мужчынскія імёны