Спач (турма)

**Турма Спач** () — турма ў Альбаніі, якая існавала з 1968 па 1991 гады ў паўночнай частцы народнай Сацыялістычнай Рэспублікі Албаніі і названая ў гонар вёскі Спач ў муніцыпалітэце Мірдыта. Зьняволеныя ў гэтай турме займаліся папраўчымі работамі на шахтах. Гэтая турма была адной з самых сумна вядомых турмаў краінаў АВД, куды адпраўляліся ня толькі звычайныя крымінальнікі, але і палітычныя апанэнты камуністычнай улады Альбаніі . З кастрычніка 2015 году турма ўваходзіць у сьпіс Сусьветнага фонду помнікаў. Называецца грамадзкімі і палітычнымі дзеячамі сымбалям тэрору  і камуністычнай дыктатуры ў Альбаніі.

## Гісторыя
Першыя будаўнічыя працы ў вёсцы Спач пачаліся ў 1954 годзе . Адкрыцьцё турмы адбылося ў 1968 годзе: яна ўвайшла ў сыстэму турмаў, якую Энвэер Ходжа цалкам пераняў з ГУЛАГу. У склад турмы ўваходзілі камэры для вязьняў, у якіх летам было горача, а зімой зімна; асобна стаялі ізалятары, сталовая, адміністрацыйны будынак і памяшканьне для нясеньня вахты. У працоўным лягеры працавалі за 1400 чалавек пры наяўнасьці месцаў усяго для 400 зьняволеных. Яны займаліся штодня шматгадзіннымі цяжкімі працамі ў шкодных умовах з дрэннай вэнтыляцыяй і недахопам паветра. Да тунэлю вёў мост. З многімі зьняволенымі дрэнна абыходзіліся, некаторыя былі забітыя аховай, іншыя памерлі ад зьнясіленьня, трэція захварэлі падчас працы і памерлі. Ім не аказвалася належная мэдыцынская дапамога, харчаваньне было таксама кепскім. Па словах Зэфа Сымона, яго трымалі 12 гадоў у турме ў такіх умовах, што былі не лепш за ўмоў канцлягэру Маўтхаўзэн.

У траўні 1973 году зьняволеныя ўзьнялі бунт: першы антыкамуністычны выступ у Альбаніі. Яны вывесілі сьцяг Альбаніі безь пяціканцовай зоркі. Войскі адмысловага прызначэньня за тры дні аднавілі кантроль над турмой. Чацьвёра завадатараў былі расстраляныя, яшчэ каля 100 атрымалі вялікія турэмныя тэрміны. У траўні 1985 году адбылося другое паўстаньне супраць агідных ўмоў утрыманьня і гвалту ахоўнікаў. Спэцназ МУС прыбыў на верталёце ў турму: траіх зьняволеных расстралялі, шмат каму павялічылі турэмныя тэрміны. Некаторыя зьняволеныя былі зьбітыя да сьмерці аховай і супрацоўнікамі Сігурымі за антыўрадавыя выказваньні.

Турма была зачыненая ў 1991 годзе пасьля зьмены ўлады ў Альбаніі.

## Бягучая сытуацыя
Пасьля 1995 году турма была цалкам занядбана і паступова прыйшла ў запусьценьне. Жалеза і іншы мэталь дэмантавалі і прадалі. Былая турма Спач цяпер вядомая як помнік культуры другой катэгорыі. Існуюць некалькі плянаў ад міжнародных арганізацыяў і былых палітвязьняў па ператварэньні турмы ў мэмарыял або музэй. У 2015 годзе нью-ёрская арганізацыя * World Monument Fund * ўключыла турму ў сьпіс 50 помнікаў, якія знаходзяцца пад пагрозай зьнікненьня. Але ня гледзячы на статус турмы, на тэрыторыі вязьніцы працягваюцца працы ў шахтах. Аднак насуперак статусу, на тэрыторыі турмы працягваюцца работы ў шахтах. Турэцкая кампанія плянуе распрацоўваць і далей другое па велічыні радовішча медзі ў Альбаніі.

## Крыніцы

## Літаратура
* Marianne Graf. Spaç — es war die Hölle // Albanien nördlich des Shkumbin. — Gnas: Herbert Weishaupt Verlag, 2003. — ISBN 978-3-7059-0166-7.
* Fatos Lubonja. Second Sentence: Inside the Albanian Gulag. — London: I.B. Tauris, 2009. — ISBN 978-1-84511-924-9.
* Agim Musta. Burgu minierë i Spaçit, Mirditë // Burgjet e diktaturës komuniste në Republikën e Shqipërisë. — Tirana: Mirgeeralb, 2005.
* Anita Niegelhell, Gabriele Ponisch. Wir sind immer im Feuer. Berichte ehemaliger politischer Gefangener im kommunistischen Albanien. — Wien: Böhlau, 2001. — Т. Band 2. — (Zur Kunde Südosteuropas. Albanologische Studien). — ISBN 978-3-205-99290-5.
* Maks Velo Albanie utopie. Huis clos dans les Balkans / Sonia Combe, Ivaylo Ditchev. — Paris: Éditions Autrement, 1996. — С. 167–173. — ISBN 978-2-86260-574-6.

## Вонкавыя спасылкі
* 
* Страница на сайте World Monument Fund 
* Spaç – unterwegs-reiseblog.de 
* The Dialogues Project Spaç 

Катэгорыя:Славутасьці Альбаніі
Катэгорыя:Камуністычныя рэпрэсіі ў Альбаніі
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1954 годзе
Катэгорыя:Зьніклі ў 1991 годзе