Беларускі клясычны правапіс

**Белару́скі клясы́чны пра́вапіс**, альбо **тарашкевіца** — правапіс беларускае мовы (у шырэйшым сэнсе — моўны стандарт або моўная норма), заснаваны на літаратурнай норме сучаснае беларускае мовы й ейных правілах да палітычнае рэформы беларускае артаграфіі 1933 году й пэўных акадэмічных прапановах 1930, 1933 і 1993 гадоў. Першы ўнармаваны правапіс беларускае мовы й традыцыйны беларускі правапіс у сучасным разуменьні.

Упершыню кадыфікаваны Браніславам Тарашкевічам у 1918 годзе, афіцыйна ўжываўся ў Беларусі да праведзенае савецкімі ўладамі русіфікатарскае рэформы 1933 году. Па 1933 годзе працягваў выкарыстоўвацца беларускімі навуковымі, культурнымі, грамадзкімі й палітычнымі арґанізацыямі па-за межамі СССР. З аднаўленьнем незалежнасьці ў 1990 годзе вярнуўся й пашырыўся ў Беларусі.

У 2005 годзе ўкладальнікі выданьня «Беларускі клясычны правапіс. Збор правілаў» зьдзейсьнілі сучасную нармалізацыю клясычнага правапісу. У 2007 годзе IANA надала тарашкевіцы ўласны моўны падтэг «tarask» (поўнае пазначэньне: be-tarask) дзеля адрозьненьня ад наркамаўкі, якая мае ўласны падтэг «1959acad».

## Назва
Назва *тарашкевіца* ўжываецца з канца 1980-х гадоў і падкрэсьлівае большую блізкасьць правапісу да працы Браніслава Тарашкевіча 1918 году. У моўны ўжытак яе ўвёў беларускі мовазнаўца Вінцук Вячорка паводле аналёгіі з сэрбскай «вукавіцай» — кірылічным сэрбскім альфабэтам, названым у гонар рэфарматара сэрбскае мовы Вука Караджыча. Прыкладна з 1994 году як сынонім з прыярытэтным выкарыстаньнем ужываецца назва *клясычны правапіс*.

## Гісторыя

### Кадыфікацыя

У 1918 годзе, напярэдадні абвяшчэньня незалежнасьці Беларусі, сасьпела патрэбнасьць кадыфікацыі беларускае мовы як дзяржаўнай. Знакамітыя мовазнаўцы краіны прапанавалі некалькі праектаў:
* «Biełaruskaja hramatyka dla škoł» Браніслава Тарашкевіча (кірылічны варыянт выйшаў у тым жа годзе, але пазьней за лацінкавы);
* «Hramatyka biełaruskaj mowy» Баляслава Пачопкі;
* «Biełaruski prawapis» Антона Луцкевіча й Яна Станкевіча;
* «Prosty sposab stаcca u karotkim časie hrаmatnym» Рудольфа Абіхта й Яна Станкевіча.

Перамогу Тарашкевічавай кадыфікацыі абумовілі наступныя чыньнікі: яна была найбольш ґрунтоўнай; ахоплівала бальшыню артаграфічных калізіяў; у большай ступені працягвала практыку беларускага друку папярэдняга пэрыяду; зьмяшчала практыкаваньні, што было карысным для выкарыстаньня ў дыдактычных мэтах; зьявілася на заказ беларускае палітычнае эліты. Нават афіцыйная савецкая мовазнаўчая навука прызнавала, што праца Тарашкевіча стала вельмі ўдалым досьведам вылучэньня асноўных заканамернасьцяў беларускае мовы й усе пазьнейшыя праекты й рэформы беларускае мовы бралі за аснову акурат гэтую кадыфікацыю.

Прынятая кадыфікацыя, як адзначаюць мовазнаўцы, адыграла вынятковую ролю ў стабілізацыі марфалягічных нормаў беларускае мовы. Ейнаму хуткаму й усеагульнаму прыняцьцю беларусамі спрыяла тое, што аўтар не навязваў уласнага моўнага густу й арыентаваўся на шырокую дыялектную аснову, пры якой не аддавалася перавагі толькі аднаму дыялекту.

### Навукова абґрунтаванае разьвіцьцё

#### Акадэмічны праект 1930 году

У пэўных выпадках Тарашкевічава кадыфікацыя замацавала паралельныя граматычныя формы, што ў пачатковы пэрыяд станаўленьня літаратурнае мовы выклікалася імкненьнем адлюстраваць як мага больш чыстабеларускіх моўных асаблівасьцяў, каб у працэсе функцыянаваньня літаратурнае мовы праверыць іхную жыцьцяздольнасьць. Стваральнік беларускае граматыкі разьлічваў на тое, што той узус, які пазьней зробіцца адзінай нормаю, выкрышталізуецца ў час моўнае практыкі.

Пашырэньне сфэраў ужываньня беларускага пісьма прывяло да актуалізацыі пытаньняў з далейшага ўнармаваньня артаграфіі, што выявілася ў 1920-я гады ў працах найперш Язэпа Лёсіка. У 1926 годзе ў Менску адбылася прадстаўнічая міжнародная Акадэмічная канфэрэнцыя па рэформе беларускага правапісу й азбукі, якая выявіла неразьвязаныя пытаньні, пазначыла магчымыя шляхі іхняга разьвязаньня, але не прыняла ніякіх дакумэнтаў кадыфікацыйнага характару. Увосень 1927 году ўтварылася Правапісная Камісія ў складзе акадэмікаў Сьцяпана Некрашэвіча (старшыня), Язэпа Лёсіка, Вацлава Ластоўскага, Яна Луцэвіча (Янкі Купалы), дацэнта БДУ Анатоля Багдановіча (сакратар), доктара навук Пятра Бузука, навуковых супрацоўнікаў Інстытуту беларускае культуры Янкі Бялькевіча й Уладзіслава Чаржынскага.

У 1929 годзе з прыходам да ўлады ў СССР Сталіна й наступным згортваньнем палітыкі беларусізацыі, Савет народных камісараў БССР звольніў Сьцяпана Некрашэвіча з пасады віцэ-прэзыдэнта Беларускае Акадэміі Навук, адначасна была спыненая праца Правапіснае камісіі. Аднак нягледзячы на неспрыяльную палітычную каньюнктуру, вынікі ейнае дзейнасьці выйшлі з друку ў 1930 годзе. Гэты праект пераважна працягваў і разьвіваў Тарашкевічаў правапіс. У прыватнасьці, у ім захоўваліся тыя напісаньні, што ў пазьнейшых кадыфікацыйных працах падлягалі зьменам: да прыкладу, аб’е**жч**ык; *пары*'с**кі'', чэ**с**кі; гара**дз**кі, лю**дз**кі; б**я**з нас, н**я** руш і г. д.

У друкаванай рэдакцыі праекту была прапанова скасаваць асыміляцыйную мяккасьць. Аднак яна зьявілася ў праекце толькі ў карэктуры — гэта значыць на мяжы 1929—1930 гадоў, калі пачала раскручвацца [[«Нацдэмаўшчына»|антынацдэмаўская]] кампанія. Дагэтуль Правапісная Камісія згадзілася на тым, што мяккі знак варта прыбраць выняткова ў падоўжаных **ньн**, **льл**, **зьз**, **сьс**, **дзьдз**, **цьц** (насе**нн**е, сьме**цц**е, су**ддз**я альбо су**дздз**я). Скасаваць мяккі знак у іншых пазыцыях катэгарычна не згаджаўся старшыня Камісіі Сьцяпан Некрашэвіч, які на момант рыхтаваньня дакумэнту да друку страціў свае годнасьці й дажываў апошнія месяцы на волі. Рашуча не прыняў гэтага скасаваньня й Янка Купала.

Праект зьмяшчаў і іншыя кардынальна новыя прапановы, адкінутыя савецкімі ўладамі. Пэўныя зь іх, урэшце, прынялі пры нармалізацыі клясычнага правапісу 2005 году — гэта:
* пашырэньне яканьня ў лічэбніках: дз**я**вяты, дз**я**сяты, с**я**мнаццаць, вас**я**мнаццаць;
* адмова ад правядзеньня яканьня ў 2-м складзе перад націскам, калі ў першым пераднаціскным няма а/я: н**е**высокі, б**е**спрытульны;
* увядзеньне аканьня ў пазычаньнях: м**а**н**а**лёг, к**аа**пэрацыя, ф**а**нэтыка.

==== Акадэмічны праект 1933 году ====


У 1930 годзе група навукоўцаў [[Інстытут мовазнаўства|Інстытуту мовазнаўства]] пачала працу над новым, пазбаўленым «нацдэмаўскага ўплыву», праектам рэформы беларускага правапісу. У наступным годзе кіраўніком Інстытуту прызначылі [[Пётар Бузук|Пятра Бузука]] — раней арыштаванага, але ў адрозьненьне ад іншых беларускіх мовазнаўцаў, вызваленага праз сваё небеларускае паходжаньне. Тым часам існуюць зьвесткі, што прафэсар лічыў існы правапіс найлепшым адлюстраваньнем жывое народнае гаворкі, таму выступаў супраць ягоных рэформаў.

Нягледзячы на тое, што праца ішла ў моцна палітызаванай атмасфэры эскаляцыі [[Русіфікацыя Беларусі|русіфікатарскіх]] тэндэнцыяў, змаганьня з [[«Нацдэмаўшчына»|«нацдэмаўшчынай»]], [[Савецкія рэпрэсіі ў Беларусі|сталінскіх рэпрэсіяў]] і ґвалтоўнай [[Калектывізацыя|калектывізацыі]], праект выявіўся надзвычай супярэчлівым і рознавэктарным. Так, разам зь зьменамі, скіраванымі на відавочнае набліжэньне беларускае мовы да расейскае, у ім былі дыямэтральна супрацьлеглыя прапановы, у прыватнасьці: падпарадкаваньне лічэбнікаў яканьню (дз**я**вяты, дз**я**сяты, пяцьдз**я**сят); правядзеньне аканьня ў пазычаньнях (м**а**н**а**лёг, к**аа**пэрацыя, ф**а**нэтыка, **А**рдж**а**нікідзэ, **А**фэнбах; але нэт**о**, інкогніт**о**, сол**ё**, Л**ё**карно); сьцягненае напісаньне падоўжаных ньн, льл, зьз, сьс, дзьдз, цьц, жж, шш, чч — н, л, з, с, дз, ц, ж, ш, а таксама ў лічэбніках цц — ц (насе**н**е, га**л**ё, **з**яе, ры**з**ё, кало**с**е, су**дз**я, жы**ц**ё, збо**ж**а, заці**ш**а, но**ч**у; адзіна**ц**аць, тры**ц**аць); увядзеньне асобных літараў для гукаў [дз], [дж].

Такім парадкам, у галіне правапісу ўласнабеларускіх словаў дакумэнт прапаноўваў глыбокую рэвізію ранейшае практыкі, у афармленьні іншамоўнае лексыкі — захоўваў тарашкевіцкую аснову й амаль паўтараў праект 1930 году, нягледзячы на абвешчаную ягонымі стваральнікамі вайну «нацдэмаўскім устаноўкам».

Прапановы акадэмічнага праекту 1933 году, прынятыя пры нармалізацыі клясычнага правапісу ў 2005 годзе:
* пашырэньне яканьня ў лічэбніках: дз**я**вяты, дз**я**сяты, с**я**мнаццаць, вас**я**мнаццаць;
* адмова ад правядзеньня яканьня ў 2-м складзе перад націскам, калі ў 1-м пераднаціскным няма а/я: н**е**высокі, б**е**спрытульны;
* увядзеньне аканьня ў пазычаньнях: м**а**н**а**лёг, к**аа**пэрацыя, ф**а**нэтыка;
* перадача іншаземнага «f» ува ўсіх выпадках праз «ф»: **ф**орма, **ф**абрыка, тор**ф** (замест **хв**орма, **хв**абрыка, тор**п**).

<gallery widths="250" heights="180" class="center" caption="Здымкі местаў Беларусі з шыльдамі клясычным правапісам">
Файл:Barysaŭ, Novaje Miesta, Klub. Барысаў, Новае Места, Клюб (1932).jpg|Клюб хімікаў у [[Барысаў|Барысаве]]
Файл:Viciebsk, Vialikaja-Pałacavaja. Віцебск, Вялікая-Палацавая (1924-33).jpg|Ґазэтны аддзел у [[Віцебск]]у
Файл:Viciebsk, Zadźvińnie, Klub. Віцебск, Задзьвіньне, Клюб (1932).jpg|Клюб мэталістых у Віцебску
</gallery>
<gallery widths="250" heights="180" class="center">
Miensk, Kamaroŭka, Krasnaja. Менск, Камароўка, Красная (1928).jpg|Амбуляторыя на [[Камароўка (Менск)|Камароўцы]] ў [[Менск]]у
Miensk, Raj, Vystava, Mechanizacyja-Elekryfikacyja. Менск, Рай, Выстава, Мэханізацыя-Электрыфікацыя (1930) (2).jpg|Павільён мэханізацыі на Выставе ў Менску
Połacak, Nievielskaja, Łaźnia. Полацак, Невельская, Лазьня (1936).jpg|Лазьня ў [[Полацак|Полацку]]
</gallery>

=== Фактычная забарона ў СССР ===

==== Палітычны праект 1933 году ====

Нягледзячы на заўважны русіфікатарскі ўхіл акадэмічнага праекту 1933 году, ён не задаволіў кіраўніцтва СССР праз занадтую памяркоўнасьць у справе набліжэньня беларускае мовы да расейскае. Да таго ж, новы этап змаганьня зь беларускім нацыяналізмам задаў артыкул «Под фальшиво-национальным флагом», надрукаваны 3 лютага 1933 году ў маскоўскай ґазэце «[[Правда]]». Спэцыяльны карэспандэнт выданьня А. Давідзюк паведаміў зь Менску:



Адразу па гэтай публікацыі Акадэмічны праект пасьпешліва разгледзелі й абмеркавалі ў Наркамаце асьветы пад кіраўніцтвам новапрызначанага (замест рэпрэсаванага) народнага камісара, [[Аляксандар Чарнушэвіч|Аляксандра Чарнушэвіча]], Пэдагагічным інстытуце, розных савецкіх і партыйных арґанізацыях. У выніку чаго да дакумэнту дадалі выразна русіфікацыйныя прапановы, што мела сьведчыць пра ляяльнасьць, «правільную ідэалягічную арыентацыю» й стваральнікаў, і абмеркавальнікаў Праекту. Але нягледзячы на гэта, дакумэнт цалкам перапрацавалі.

5 траўня [[ЦК КПБ|ЦК КП(б)Б]] стварыла адмысловую [[Палітычная камісія для перагляду расейска-беларускага слоўніка і новых правілаў правапісу беларускай мовы|«**Палітычную камісію для перагляду руска-беларускага слоўніка й новых правілаў правапісу беларускае мовы*'»]]. Паказальна, што ў склад камісіі не ўвайшоў ніводны лінгвіст, а ейнымі сябрамі сталі пераважна палітыкі.

Ужо да 21 ліпеня выйшла пастанова Бюро ЦК КП(б)Б, якая сьведчыла пра сканчэньне працы над праектам рэформы: «Згадзіцца з прапановай т. Чарнушэвіча аб перасылцы праектаў новага беларускага правапісу на разгляд культпропа ЦК УсеКП(б)». 26 жніўня дакумэнт сваёй пастановай зацьвердзіў [[Саўнаркам БССР|Савет народных камісараў БССР]], а 27 жніўня — беларускі ЦК. Такім парадкам, прыняцьце праекту адбылося ў загадным парадку без папярэдняе публікацыі й грамадзкага абмеркаваньня.

Пастанова мела назву — «Аб зьменах і спрашчэньні беларускага правапісу», аднак у запраўднасьці артаграфічныя зьмены не прынесьлі спрашчэньня. Некаторыя з уведзеных рэформаю правілаў прапаноўвалася зьмяніць ужо ў наступных правапісных праектах (1939 і 1951 гады), і гэта зрабілі практычна адразу ж у выніку зьмены палітычнага рэжыму — па «разьвянчаньні культу асобы» (1956 год).

Дакумэнт пераняў усе прапановы Акадэмічнага праекту 1933 году, якія прадугледжвалі збліжэньне з расейскаю моваю. Прытым тэхнічная падрыхтоўка адпаведнае часткі дакумэнту значна лепшая за наваствораныя разьдзелы, у якіх сустракаюцца шматлікія супярэчнасьці, фактычныя й мэтадалягічныя памылкі ды недагляды.
 
Правапісная рэформа 1933 году закранула ня толькі [[Фанэтыка беларускае мовы|фанэтычныя]] й [[Марфалёгія (мовазнаўства)|марфалягічныя]] асаблівасьці, але таксама й [[Лексыка|лексыку]] беларускае мовы. Так, напрыклад, калі дарэформавы «Расейска-беларускі слоўнік» С. Некрашэвіча й М. Байкова (1928) для перакладу расейскага слова «государство» прапаноўваў сынонімы «дзяржава», «гаспадарства», «панства», то парэформавы «[[Руска-беларускі слоўнік Александровіча|Руска-беларускі слоўнік]]» [[Андрэй Александровіч|Александровіча]] (1937) — толькі «дзяржава», тым жа словам перакладалася й расейскае «держава», эквівалентам расейскага «город» у першым слоўніку былі «места», «горад», а ў другім — толькі «горад». У гэтым жа слоўніку ёсьць такія неўласьцівыя для беларускае мовы дзеепрыметнікавыя формы, як «забыўчывы», «неўстрашымы», «брадзячы». Падобную практыку працягнулі ў наступным «[[Руска-беларускі слоўнік (1953)|Руска-беларускім слоўніку]]» 1953 году, калі на першым месцы ставілася калька з расейскае мовы, а арыґінальнае беларускае слова, як правіла, за ёй.

Тым часам рукапісы раней падрыхтаваных акадэмічных слоўнікаў савецкія ўлады загадалі зьнішчыць, сярод іх — шматтомны «Слоўнік жывой беларускай мовы», двухтомныя расейска-беларускі й беларуска-расейскі слоўнікі, польска-беларускі й беларуска-польскі, эспэранцка-беларускі й беларуска-эспэранцкі, латыска-беларускі, гістарычны й артаграфічны.

Беспрынцыпнасьць рэфарматараў, а таксама іхнюю тагачасную рыторыку добра адлюстроўвае наступная цытата:



Праз тры месяцы па прыняцьці першае «правапіснае» пастановы 3 сьнежня 1933 году, старшыня Савету народных камісараў БССР [[Мікалай Галадзед]] падпісаў новую пастанову СНК «Дадаткі да пастановы СНК БССР „Аб зменах і спрашчэнні беларускага правапіса“», якая выпраўляла памылкі ў жнівеньскім дакумэнце. На гэтым скончыўся першы этап правапіснае рэформы 1933 году.

Скрайняя непасьлядоўнасьць і русіфікацыйныя мэты рэформы прызнаваліся афіцыйным савецкім мовазнаўствам за відавочныя яшчэ за часамі г.зв. «Хрушчоўскай адлігі»:




Такім парадкам, у выніку рэформы паводле палітычнага праекту 1933 году ў беларускую мову ўводзіліся больш за 30 фанэтычных і марфалягічных асаблівасьцяў, уласьцівых расейскай мове.

==== Русіфікацыя праз наркамаўку ====



Беларусы за межамі [[СССР]], у першую чаргу ў [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]], а таксама беларускія цэнтры ў [[Латвія|Латвіі]], [[Прага|Празе]] й [[Бэрлін]]е не прынялі [[Рэформа беларускага правапісу 1933 году|рэформы беларускага правапісу 1933 году]]. У прыватнасьці, [[Беларускае навуковае таварыства (1918)|Беларускае навуковае таварыства]] ў [[Вільня|Вільні]] на сваім надзвычайным паседжаньні 31 кастрычніка 1933 году прыняло рэзалюцыю супраць рэформы, дзе зазначыла ейную русіфікацыйную скіраванасьць і кволы навуковы фундамэнт.

Сярод прычынаў непрыняцьця рэформы беларускага правапісу 1933 году былі наступныя:
* Перад рэформай адбыліся ўзмоцненыя [[Савецкія рэпрэсіі ў Беларусі|сталінскія чысткі й рэпрэсіі]] ў асяродку беларускае інтэліґенцыі.
* Праект рэформы распрацавала адмысловая «[[Палітычная камісія для перагляду расейска-беларускага слоўніка і новых правілаў правапісу беларускай мовы|Палітычная камісія для перагляду расейска-беларускага слоўніка й новых правілаў правапісу беларускае мовы]]», у склад якое не ўвайшоў ані адзін лінгвіст. Як зазначаюць сучасныя беларускія філёлягі, складальнікі збору правілаў кіраваліся ў першую чаргу палітычнымі, а не філялягічнымі матывамі.
* Зацьверджаньне праекту правёў Савет народных камісараў БССР без грамадзкага абмеркаваньня.
* Рэформа праводзілася ва ўмовах жорсткага тэрору. Так, філёляг [[Сяргей Запрудзкі]] зазначае:

* Беларускія філёлягі й гісторыкі зьвяртаюць увагу на тое, што рэформа штучна наблізіла беларускую мову да расейскае. [[Зьміцер Саўка]] адзначае, што палітычная камісія, якая праводзіла рэформу, узяла з [[Акадэмічны праект рэформы беларускага правапісу 1933 году|акадэмічнага праекту рэформы беларускага правапісу 1933 году]], які быў перад ёй, усе пункты, што прадугледжвалі менавіта збліжэньне з расейскай мовай, а астатнія альбо кардынальна перапрацавала ў бок набліжэньня да нормаў расейскае мовы, альбо ўвогуле не ўзяла да разгляду. Кандыдат філялягічных навук [[Ігар Клімаў]] піша:


Сучасныя беларускія філёлягі падкрэсьліваюць той факт, што новыя правілы, уведзеныя рэформай 1933 году, перакручвалі нормы беларускае літаратурнае мовы шляхам штучнага, ненатуральнага й прымусовага накладаньня на іх правілаў расейскае мовы.

Галоўным наступствам рэформы стала зьяўленьне двух правапісаў (нормаў) беларускае мовы, адзін зь якіх — [[наркамаўка]] — пачаў афіцыйна выкарыстоўвацца ў Савецкім Саюзе, а другі — традыцыйны клясычны правапіс — працягваў ужывацца беларусамі па-за межамі СССР. Стварэньне наркамаўкі разглядаецца як адзін з захадаў [[Русіфікацыя Беларусі|палітыкі русіфікацыі Беларусі]], якая праводзілася ў двух асноўных кірунках: па-першае, бесьперапыннае русіфікацыі дазволенае да ўжытку беларускае мовы, а па-другое, сыстэматычнага выцісканьня з ужытку гэтае русіфікаванае мовы й замены яе расейскай мовай.

=== Выкарыстаньне па-за межамі СССР ===


Па рэформе 1933 году клясычны правапіс працягваў выкарыстоўвацца, разьвівацца й удасканальвацца па-за межамі СССР, а таксама ў Беларусі падчас [[Другая сусьветная вайна|Другое сусьветнае вайны]]. Як адзначае ґазэта «[[Беларус (газэта)|Беларус]]», аніводнае беларускамоўнае выданьне, якое зьявілася за межамі СССР, не карысталася наркамаўкай. У 1942 годзе ў Менску адбылася мовазнаўчая канфэрэнцыя, вынікам якое стаў новы правапісны збор «Biełaruski pravapis» аўтарства [[Антон Лёсік|Антона Лёсіка]], выдадзены ў 1943 годзе [[лацінка]]й і крыху пазьней у тым жа годзе — кірыліцай: «Беларускі правапіс».

Зь сярэдзіны 1940-х гадоў пачаўся новы этап разьвіцьця беларускага клясычнага правапісу, зьвязаны з узьнікненьнем беларускае палітычнае эміграцыі. Мовазнаўчыя дыскусіі праводзіліся ў час навуковых сустрэчаў у [[Беларускі інстытут навукі і мастацтва (выдавецтва)|Беларускім інстытуце навукі й мастацтва]] ў [[Нью-Ёрк]]у й у [[Беларуская бібліятэка імя Францішка Скарыны|Беларускай бібліятэцы імя Францішка Скарыны]] ў [[Лёндан]]е. Вынікі гэтых дыскусіяў друкаваліся ў пэрыядычных выданьнях (больш за 100 найменьняў). Апроч таго, вялася буйная лексыкаграфічная праца. Найбольшым парадкам на працэс разьвіцьця беларускага правапісу за мяжой паўплывалі такія асобы, як [[Ян Станкевіч]] і [[Антон Адамовіч]]. Разам з тым, калі адкінуць усё акадэмічнае разьвіцьцё па 1933 годзе (якое, аднак, характарызавалася нестабільнасьцю афіцыйных нормаў і непасьлядоўнасьцю ў пісьмовай практыцы), беларуская эміграцыйная супольнасьць пакінула неразьвязанымі тыя пытаньні, якія выявіліся ў 1920-я гады.

=== Вяртаньне й пашырэньне ў Беларусі ===

У 1980-я гады з пачаткам [[Перабудова|працэсу дэмакратызацыі ў СССР]] на новай хвалі [[Беларускае нацыянальнае адраджэньне|Беларускага нацыянальнага адраджэньня]] пачаўся рух за вяртаньне клясычнага правапісу ў [[Беларусь]] разам зь пераглядам вынікаў рэформы 1933 году. У 1988 годзе ґазэта «[[Літаратура і мастацтва|Літаратура й мастацтва]]» апублікавала адкрыты ліст маладых беларускіх літаратараў пад назвай «Рэпрэсаваны правапіс» з заклікам да рэдактараў літаратурных выданьняў не зьмяняць правапіс у тэкстах аўтараў. Зварот падпісалі [[Алесь Асташонак]], [[Адам Глёбус]], [[Уладзімер Арлоў (гісторык)|Уладзімер Арлоў]], [[Леанід Дранько-Майсюк]], [[Сяржук Сокалаў-Воюш]], [[Анатоль Сыс]] і іншыя. У 1990-я гады першымі клясычным правапісам пачалі пісаць [[Вячаслаў Адамчык]] і [[Васіль Быкаў]].

Ужо на пачатак 1990-х гадоў адзначаецца сувымернае з [[наркамаўка]]й выкарыстаньне клясычнага правапісу. З гэтага часу пэўныя пэрыядычныя выданьні пачалі выкарыстоўваць традыцыйны беларускі правапіс у той альбо іншай ступені пасьлядоўнасьці (у першую чаргу гэты тычылася пазначэньня мяккасьці на пісьме, напісаньня словаў грэцкага й лацінскага паходжаньня) — напрыклад, ґазэты «[[Свабода (газэта, 1990)|Свабода]]» (з заснаваньня ґазэты ў 1990 годзе), «[[Пагоня (газэта, 1992)|Пагоня]]» й «[[Наша Ніва]]» (з адраджэньня ґазэты ў траўні 1991 году), часопісы «[[Спадчына (часопіс)|Спадчына]]» (з чэрвеня 1993? году) і «[[Мастацтва (часопіс)|Мастацтва]]» (з 1992 году побач з матэрыяламі на наркамаўцы). Тым часам асноўныя выданьні [[беларусы|беларусаў]] ва ўсходняй [[Польшча|Польшчы]], напрыклад, ґазэта «[[Ніва (газэта)|Ніва]]», не займалі вызначанае пазыцыі ў гэтым пытаньні й працягвалі карыстацца наркамаўкай. Клясычнага правапісу пры выданьні рэлігійнае літаратуры ў 1990-я гады прытрымліваўся [[Рымска-Каталіцкі Касьцёл на Беларусі|Рымска-каталіцкі касьцёл ў Беларусі]]. Як адзначае прафэсар [[Ніна Мячкоўская]], якраз тарашкевіца стала ў гэты час знакам адраджэньня беларускае мовы.

Па ўсталяваньні ў 1995 годзе кіраўніком краіны [[Аляксандар Лукашэнка|Аляксандрам Лукашэнкам]] [[Рэжым Лукашэнкі|аўтарытарнага рэжыму]] й аднаўленьні [[Русіфікацыя Беларусі|палітыкі русіфікацыі]] пачаўся палітычны ўціск масавых пэрыядычных выданьняў, што карысталіся клясычным правапісам. У 1996 годзе на наркамаўку перайшла ґазэта «Свабода» (на момант ліквідацыі ўладамі ў 1997 годзе выданьне мела шэсьць афіцыйных папярэджаньняў), у 1997 (1998?) годзе — ґазэта «Пагоня». У 1998 годзе зьменены ўладамі Закон аб друку дазволіў спыняць выданьне ґазэтаў без пастановы суду па двух папярэджаньняў. 29 траўня таго ж году ґазэта «Наша Ніва» атрымала папярэджаньне ад [[Дзяржаўны камітэт Рэспублікі Беларусь па друку|Дзяржаўнага камітэту па друку]] за «*скажэннне агульнапрытых нормаў выкарыстоўваемай мовы*». У адказ на гэта рэдакцыя падала ў [[Вышэйшы гаспадарчы суд Рэспублікі Беларусь|Вышэйшы гаспадарчы суд]] заяву, дзе запатрабавала скасаваць гэтае папярэджаньне. На судовым паседжаньні сябар-карэспандэнт Нацыянальнае Акадэміі Навук [[Аляксандар Булыка]], прафэсары [[Браніслаў Плотнікаў]], [[Павал Сьцяцко]], [[Генадзь Цыхун]] і загаднік катэдры [[Беларускі дзяржаўны пэдагагічны ўнівэрсытэт імя Максіма Танка|БДПУ імя Максіма Танка]] Павал Міхайлаў засьведчылі, што выкарыстаньне клясычнага правапісу не парушае агульнапрынятых нормаў беларускае мовы. У выніку, 22 сьнежня 1998 году суд скасаваў выдадзенае раней папярэджаньне на падставе таго, што ў беларускім заканадаўстве ня ўтрымліваецца патрабаваньняў абавязковага ўжываньня менавіта афіцыйных правілаў беларускае артаграфіі й пунктуацыі, тым самым гэта замацавала за ґазэтай «Наша Ніва» права выдавацца клясычным правапісам.

Як адзначала ў 2002 годзе прафэсар [[Ніна Баршчэўская]], многія беларусы, пераважна прадстаўнікі інтэліґенцыі, асуджаюць [[Рэформа беларускага правапісу 1933 году|рэформу беларускага правапісу 1933 году]] й крытычна ставяцца да замацаваных ёю артаграфічных нормаў, якія нэгатыўна ўплываюць на [[беларуская фанэтыка|беларускае вымаўленьне]], што асабліва выразна заўважна ў час працы зь дзецьмі ў пачатковай школе.

=== Праца над унармаваньнем ===

==== Правапіснае пытаньне ====
Разьвязаньне правапіснага пытаньня ў Беларусі ўзяла за мэту Камісія па ўдасканаленьні правапісу (старшыня [[Генадзь Цыхун]]) [[Таварыства беларускай мовы|Таварыства беларускае мовы]], у якую сярод іншых увайшлі [[Вінцук Вячорка]] й [[Зьміцер Санько]]. Камісія актыўна працавала ў 1991—1992 гадох, а ў 1993 годзе апублікавала свае прапановы. Увогуле, пытаньне існаваньня двух правапісаў беларускае мовы выклікала дыскусіі ў беларускамоўным грамадзтве, з поглядамі, якія вагаліся ад поўнае падтрымкі да такога ж поўнага адмаўленьня.

Сьведчаньнем афіцыйнага прызнаньня пільнае патрэбы ўдакладненьняў у правапісе стала ўнясеньне адпаведнага пункту ў «Дзяржаўную праграму развіцця беларускай мовы і іншых нацыянальных моў у Беларускай ССР» і наступныя лягічныя крокі: правядзеньне ў Акадэміі навук 19—20 лістапада 1992 году Рэспубліканскае навуковае канфэрэнцыі «Праблемы беларускага правапісу», прыняцьцё ў 1993 годзе Саветам Міністраў пастановы № 556 «Аб удакладненні правапісу беларускай літаратурнай мовы» й, дзеля рэалізацыі пастановы, стварэньне Дзяржаўнае камісіі па ўдакладненьні правапісу (старшыня [[Ніл Гілевіч]]), у якую ўвайшлі пераважна прадстаўнікі афіцыйных структураў. Камісія вынесла на грамадзкае абмеркаваньне шэраг прапановаў, але кардынальная трансфармацыя агульнае сытуацыі ў краіне (сярод іншага — вяртаньне ўладаў да [[Русіфікацыя Беларусі|палітыкі русіфікацыі]]) зрабіла далейшую дзейнасьць камісіі немэтазгоднаю, таму яна спыніла сваё існаваньне праз год па стварэньні, такім спосабам даручыла Акадэміі навук і [[Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь|Міністэрству адукацыі]] «да канца 1995 года падрыхтаваць да выдання новую рэдакцыю „Правілаў беларускай арфаграфіі і пунктуацыі“ (з дадаткам правілаў беларускай артаэпіі)». У выніковых рэкамэндацыях, апублікаваных 13 верасьня 1994 году, адзначалася, што хоць вяртаньне пэўных дарэформавых нормаў і магло б быць пажаданым, але час для такіх зьменаў пакуль неадпаведны.

З другое паловы 1990-х гадоў група навукоўцаў Інстытуту мовазнаўства [[НАН Беларусі]] й выкладнікаў шэрагу менскіх унівэрсытэтаў на чале з акадэмікам [[Аляксандар Падлужны|Аляксандрам Падлужным]] падрыхтавала тры варыянты праекту зьменаў у правапісе, у якіх прапаноўвалася вярнуць ў афіцыйны беларускі правапіс некаторыя нормы клясычнага. Невялікая частка гэтых прапановаў трапіла ў распрацаваны ў 2006 годзе міністэрскі праект новых правілаў беларускае мовы (прыняты [[Палата прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Беларусі|Палатай прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу]] [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]] як Закон Рэспублікі Беларусь «Аб Правілах беларускай арфаграфіі і пунктуацыі» 24 кастрычніка 2007 году), што можна разглядаць як працяг павольнае эвалюцыі афіцыйнага правапісу ў бок клясычнага, якая адзначаецца з 1957 году. Тым часам у кастрычніку 2007 году, напярэдадні прыняцьця закону [[Правілы беларускай артаграфіі і пунктуацыі (2008)|«Аб правілах беларускай артаграфіі і пунктуацыі»]] прызначаны [[Аляксандар Лукашэнка|Лукашэнкам]] міністар адукацыі [[Аляксандар Радзькоў]] заявіў, што мэта дакумэнту — забарона «*супрацьзаконнага ўжываньня ў пэрыёдыцы*» клясычнага правапісу.

==== Нармалізацыя 2005 году ====
У 1990-я гады сярод рэдактараў выданьняў, што выходзілі клясычным правапісам, не існавала адзінага падыходу да таго, якой менавіта злучнасьці папярэдніх правілаў граматыкі й [[лексыка|лексыкі]] варта прытрымлівацца. У той жа час рабіліся заклікі да ўніфікацыі: у прыватнасьці Вінцуком Вячоркам у часопісе «[[Спадчына (часопіс)|Спадчына]]» ў 1991 і 1994 гадох. Апроч таго, з мэтай ўнармаваньня правапісу 14 чэрвеня 1992 году ў [[Вільня|Вільні]] адбылася нарада журналістаў і выдаўцоў — карыстальнікаў клясычнага правапісу. У 1995 годзе Вінцук Вячорка апублікаваў праект мадэрнізацыі клясычнага правапісу. Вынікам ягонага грамадзкага абмеркаваньня стала праведзеная 5—6 сьнежня 1998 году [[Прага|Праская]] канфэрэнцыя, у якой узялі ўдзел два дзясяткі беларускіх мовазнаўцаў, пісьменьнікаў, журналістаў і іншых карыстальнікаў клясычнага правапісу беларускае мовы. Канфэрэнцыя прыняла Вячоркаў праект за аснову й вызначыла кірунак далейшае працы.

Зь вясны 2000 году з удзельнікаў Праскае канфэрэнцыі ўтварылася працоўная група, канчатковы склад якое вызначыўся ўвосень 2002 году. У яе ўвайшлі людзі, якія бесьперапынна займаліся практычнымі пытаньнямі, зьвязанымі зь беларускім правапісам. На працягу некалькіх гадоў працоўная група на грамадзкіх пачатках працавала над падрыхтоўкай і ўдасканаленьнем збору правілаў беларускага клясычнага правапісу (агулам прайшло больш да 200 паседжаньняў), вынікам чаго стала падрыхтоўка выданьня «Беларускі клясычны правапіс. Сучасная нармалізацыя» (БКП-2005). Новы збор правілаў ґрунтаваўся на апублікаваным у 1995 годзе праекце ўнармаваньня клясычанага правапісу аўтарства [[Вінцук Вячорка|Вінцука Вячоркі]], а таксама на выніках ягонага грамадзкага абмеркаваньня на Праскай канфэрэнцыі. Апроч таго, у канцы жніўня — пачатку верасьня 2004 году праводзілася адкрытае анкетаваньне па найбольш супярэчлівых пытаньнях правапісу, вынікі якога ўлічылі ў праекце Збору правілаў. Праект Збору разаслалі 27-мі адмыслоўцам — мовазнаўцам, літаратарам, у зацікаўленыя інстытуцыі — на водгук. Зацьверджаньне канчатковае рэдакцыі адбылося на пачатку сакавіка 2005 году.

Нармалізацыю 2005 году прынялі ўсе асноўныя выданьні, якія на той час прытрымліваліся клясычнага правапісу — ґазэта «[[Наша Ніва]]», часопіс «[[ARCHE Пачатак]]», беларускія рэдакцыяі [[Свабода (радыё)|Радыё «Свабода»]] й [[Беларуская рэдакцыя Польскага Радыё|Польскага Радыё]]. Разам з тым, брак дэкляратыўных зьвестак пра канкрэтны варыянт артаграфіі беларускае мовы, які выкарыстоўваецца ў пэўных мэдыях і выданьнях літаратурных твораў клясычным правапісам, звычайна не дае магчымасьці адназначна меркаваць пра прыняцьцё альбо адхіленьне варыянту сыстэматызацыі правапісу 2005 году, аднак аналіз такіх выданьняў дазваляе меркаваць пра тое, што нормы клясычнага правапісу, якія цяпер выкарыстоўваюцца, у сваёй існасьці адпавядаюць правілам нармалізацыі клясычнага правапісу 2005 году.

27 красавіка 2007 году [[IANA]] надала нармалізаванаму варыянту клясычнага правапісу ўласны моўны падтэг «tarask» (поўнае абазначэньне: be-tarask).

Увосень 2012 году амэрыканскі славяназнаўца [[Курт Вулхайзэр]] правёў [[дасьледаваньне]] выкарыстаньня беларускае мовы ейными носьбітамі ў Беларусі, у ходзе якога прыйшоў да наступнае высновы: «У Беларусі я заўважыў, што асабліва сярод новых беларускамоўных ёсьць тэндэнцыя ўжываньня элемэнтаў „тарашкевіцы“». Вулхайзэр адзначыў: «аніхто з маіх інфармантаў ня кажа „долар“, але кажуць „даляр“. Празь нейкі час гэта можна будзе ўвесьці як норму. У слоўніках ёсьць слова „маладзёжны“. Але вельмі часта ўжываецца іншы варыянт — „моладзевы“».

== Выкарыстаньне ==

=== Літаратура ===
Да набыткаў клясычнага правапісу фактычна належыць уся пісьмовая спадчына новае беларускае мовы да 1933 году (для аўтараў з [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнае беларускае тэрыторыі]] ў міжваенных [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] й Латвіі — да 1939 году), у тым ліку найлепшыя творы клясыкаў беларускае літаратуры. Па 1933 годзе клясычным правапісам выдаваліся творы беларускіх аўтараў замежжа.

Па вяртаньні клясычнага правапісу ў Беларусь, на яго перайшлі шэраг вядомых беларускіх літаратараў, у тым ліку [[Вячаслаў Адамчык]] і [[Васіль Быкаў]]. У 1993 годзе ў [[Беласток]]у выйшла з друку першая частка перакладу раману [[Джэймз Джойс|Джэймза Джойса]] «[[Уліс (раман)|Ўліс]]». Поўны пераклад раману на беларускую мову зьявіўся праз паўтара дзесяцігодзьдзя й выкарыстоўваў клясычны правапіс беларускае мовы. Як зазначае перакладнік раману [[Ян Максімюк]], калі ён з галавой акунуўся ў пераклад «Улісу», то шукаў адэкватную «моўную прастору», якая б дазволіла выразіць лінгвістыка-стылістычныя асаблівасьці раману. Як адзначае перакладнік, тарашкевіца выявілася разьняволенай моўнай сыстэмай, якая дала шырокую прастору й моцны імпульс для перакладніцкіх пошукаў новага слова й фразы.

У 2002 годзе ў Менску выдалі [[Пераклады Бібліі на беларускую мову#Пераклад Сёмухі|Біблію]] клясычным правапісам у перакладзе [[Васіль Сёмуха|Васіля Сёмухі]]. Увогуле, поўны пераклад [[Стары Запавет|Старога Запавету]] Бібліі на сучасную беларускую мову ў 1973—2012 гадох існаваў толькі клясычным правапісам.

Па нармалізацыі ў 2005 годзе клясычным правапісам выдаецца мастацкая й навуковая літаратура, у тым ліку пераклады замежнае літаратуры (у прыватнасьці, твораў [[Курт Вонэгут|Курта Вонэгута]], [[Юры Андруховіч|Юрыя Андруховіча]] й іншых.), аздабляюцца музычныя творы й пераклады на беларускую мову замежных мастацкіх фільмаў і мультфільмаў. Сярод іншага, у 2008—2009 гадох выйшла трылёгія [[Джон Рональд Руэл Толкін|Джона Толкіна]] «[[Уладар Пярсьцёнкаў|Ўладар Пярсьцёнкаў]]».

=== Мас-мэдыя й інтэрнэт ===

Клясычным правапісам выходзілі ўсе беларускамоўныя пэрыядычныя выданьні да 1933 году, а таксама ўсе выданьні беларускага замежжа (больш за 100 найменьняў). Па вяртаньні клясычнага правапісу ў Беларусь на яго пераходзілі такія масавыя пэрыядычныя выданьні, як ґазэты «[[Свабода (газэта, 1990)|Свабода]]» (наклад да 100 тыс. асобнікаў) і «[[Пагоня (1992)|Пагоня]]» (да 15 тыс. асобнікаў), якія праз рэпрэсіі [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]], урэшце, спынілі сваё існаваньне.

У 1998 годзе «[[Наша Ніва]]» (наклад да 8 тыс. асобнікаў) мусіла была бараніць сваё права выдавацца клясычным правапісам у [[Вярхоўны суд Рэспублікі Беларусь|Вярхоўным судзе Беларусі]], які прызнаў, што на той час у беларускім заканадаўстве ня ўтрымлівалася патрабаваньняў абавязковага ўжываньня менавіта афіцыйных правілаў беларускае артаграфіі й пунктуацыі. У 2003 годзе [[рэжым Лукашэнкі]] пазбавіў рэгістрацыі часопіс «Студэнцкая Думка», які выдаваўся клясычным правапісам, а ў лістападзе 2005 году супрацоўнікі сілавых структураў канфіскавалі зь менскіх крамаў і кавярняў ўсе асобнікі часопісу, які пашыраўся дарэмна ў колькасьці да 299 асобнікаў (што не патрабавала рэгістраваньня). У 2005 годзе рэжым Лукашэнкі фактычна пазбавіў «Нашу Ніву» легальнага спосабу пашырэньня праз пошту, што выявілася значным эканамічным ударам па рэдакцыі. Вяртаньне ґазэты ў падпісныя каталёгі ў 2008 годзе супала зь пераходам выданьня на наркамаўку, што тлумачылася ў тым ліку патрабаваньнямі абавязковага выкарыстаньня афіцыйных правілаў беларускае артаграфіі з 1 верасьня 2010 году ў прынятым рэжымам Лукашэнкі Законе аб правілах беларускае артаграфіі й пунктуацыі. У 2018 годзе друкаваная вэрсія «Нашай Нівы» спыніла сваё існаваньне. Пераход на наркамаўку таксама адбыўся на дзьвюх беларускамоўных радыёстанцыях Польшчы — «[[Беларускае Радыё Рацыя|Беларускае радыё Рацыя]]» з 2007 году (у тым жа годзе пры падтрымцы ўладаў Польшчы пачаліся трансьляцыі беларускамоўнага тэлеканалу «[[Белсат]]», які ўмовіліся ад пачатку рабіць наркамаўкай) і «[[Беларуская служба Польскага радыё]]» з 2019 году (па сыходзе ў 2018 годзе ейнае кіраўніцы прафэсаркі [[Ніна Баршчэўская|Ніны Баршчэўскай]]). Выдавецтва «[[ARCHE Пачатак]]», з наяўнасьцю інтэрфэйсу свайго парталу клясычным правапісам (у тым ліку электроннае ґазэты «ARCHE», якую запусьцілі ў верасьні 2019 году), з 2013 году выдае публікацыі паводле абранага аўтарамі правапісу. Па перапынку ў працы на 9 месяцаў у кастрычніку 2020 году наркамаўку пачаў выкарыстоўваць «[[Tuzin.fm]]». Разам з тым у 2008 годзе клясычны правапіс (з усяго відаць, празь недагляд) зьявіўся ў адной з публікацыяў расейскамоўнае ґазэты «[[Советская Белоруссия]]», органе друку [[Адміністрацыя прэзыдэнта Рэспублікі Беларусь|Адміністрацыі прэзыдэнта]], калі аўтарка пакінула ў арыґінальнай артаграфіі адказы, атрыманыя ў час інтэрвію.

Найбольшае мас-мэдыя, якое выкарыстоўвае клясычны правапіс ад моманту свайго заснаваньня — [[Радыё Свабода|Беларуская служба Радыё Свабода]], якая на 2016 год налічвала 12 журналістаў, зь іх 11 былі рэдактарамі: [[Сяргей Паўлавіч Абламейка|Сяргей Абламейка]], [[Багдан Андрусішын]], [[Юры Дракахруст]], [[Сяргей Дубавец]], [[Аляксей Знаткевіч]], [[Ян Максімюк]], [[Сяргей Навумчык]], [[Алена Радкевіч]], [[Ганна Соўсь]], [[Алена Ціхановіч]] і [[Сяргей Шупа]]. Сярод беларускіх палітычных партыяў сайты клясычным правапісам маюць [[Партыя БНФ]] і [[Кансэрватыўна-Хрысьціянская Партыя — БНФ]]. Клясычным правапісам працуе праект у падтрымку беларускае [[Мэтал (музыка)|мэтал-сцэны]] й датычных да яе падзеяў і зьяваў «ByMetal».

З часоў зьяўленьня [[інтэрнэт]]у ў Беларусі клясычны правапіс шырока выкарыстоўваецца ў прыватнай камунікацыі (форумы, сацыяльныя сеткі, мэсэнджэры й г. д.). На думку кандыдата філялягічных навук [[Сяргей Важнік|Сяргея Важніка]], афіцыйная артаграфія беларускае мовы ўспрымаецца карыстальнікамі [[байнэт]]у як старая, нягнуткая, ненатуральная сыстэма, а клясычны правапіс — наадварот: як гнуткі, адкрыты, свабодны ад «умоўнасьцяў» асяродак.

29 кастрычніка 2021 году Беларускі клясычны правапіс дадалі ў 40-е выданьне [[Агульны рэпазыторый моўных зьвестак|Агульнага рэпазыторыя моўных зьвестак]] (АРМЗ) пасьля адпаведнага звароту 11 чэрвеня 2021 году. Амэрыканскі «[[Кансорцыюм Юнікоду]]» ([[Маўнтын-Вію (Каліфорнія)|Маўнтын-Вію]], штат Каліфорнія) абнародаваў на сваім сэрвэры моўныя зьвесткі пра тарашкевіцу ў архіве «core.[[zip]]», што зьмяшчаў у падтэчцы «/common/main/» файл «be_TARASK.[[xml]]».

=== Граматыкі й падручнікі ===
Першая граматыка клясычнага правапісу — «[[Беларуская граматыка для школ (1918)|Беларуская граматыка для школ]]» [[Браніслаў Тарашкевіч|Браніслава Тарашкевіча]], упершыню выдадзеная ў 1918 годзе ў Вільні, пазьней нааднаразова перавыдавалася (1919, 1920, 1921, 1926, 1943 гады), у тым ліку ў 1991 годзе [[факсыміле|факсымільным]] выданьнем ў рамках сэрыі «Беларуская мова: гісторыя і сучаснасць» дзяржаўнага выдавецтва «[[Народная асвета (выдавецтва)|Народная асвета]]» (якое хоць і выйшла накладам 12 тысячаў асобнікаў, аднак адразу стала рарытэтам).

З здабыткаў беларускага замежжа вылучаюцца «Падручнік крывіцкае (беларускае) мовы. Граматыка, правапіс, укладаньні прытарнаваныя вучыцца ў школе й дома» [[Ян Станкевіч|Яна Станкевіча]] ([[Рэгенсбург|Рэґенсбурґ]], 1947) і фундамэнтальны двухтомны падручнік «Беларуская мова» [[Валянтына Пашкевіч|Валентыны Пашкевіч]] ([[Таронта]], 1974) — першая практычная граматыка беларускае мовы па-анґельску.

У 2004 годзе зьявіўся электронны дапаможнік для навучаньня беларускай мове «Гавары са мной па-беларуску» (аўтары Сяргей Аляксандраў і Галіна Мацык), які дазваляў авалодаць беларускай мовай, заснаванай на клясычным правапісе. У 2008 годзе выйшла з друку ягоная дапоўненая й перапрацаваная вэрсія. У 2017 годзе выйшаў з друку падручнік для самастойнага навучаньня беларускай мове (аўтар [[Антон Сомін]]), дзе пры арыентацыі на афіцыйную норму паралельна падаюцца зьвесткі пра клясычны варыянт на ўсіх узроўнях мовы — [[фанэтыка|фанэтыкі]], [[Марфалёгія (мовазнаўства)|марфалёгіі]], [[сынтаксіс|сынтакс]]у й [[артаграфія|артаграфіі]].

Калі браць пад увагу абавязковае вывучэньне беларускае мовы ў школах Беларусі, аўтары сучаснае нармалізацыі разглядаюць граматыкі й падручнікі афіцыйным правапісам у якасьці дапаможных крыніцаў пры вывучэньні клясычнага правапісу: у выданьні «Беларускі клясычны правапіс. Збор правілаў» (2005 год) асьвятляюцца найперш тыя моманты, якія разыходзяцца з афіцыйным правапісам. Хоць збор засяроджваецца на правiлах артаграфіі й разглядаецца як даведнік цяжкасьцяў, аднак у ім прыводзяцца й пэўныя зьвесткі зь іншых моўных роўняў (правілы [[артаэпія|артаэпіі]], [[Граматыка|граматыкі]], сынтаксу, прынцыпы [[Словаўтварэньне|словаўтварэньня]] й інш.).

У якасьці дапаможнікаў пры вывучэньні пытаньняў, якія разыходзяцца з прынятымі ў афіцыйнай моўнай норме, могуць выступаць кнігі клясычным правапісам з культуры мовы:
* «Жывая мова» [[Юрась Бушлякоў|Юрася Бушлякова]], выдадзеная ў 2013 годзе;
* «Па-беларуску зь Вінцуком Вячоркам» [[Вінцук Вячорка|Вінцука Вячоркі]], выдадзеная ў 2016 годзе паводле аднайменнае рубрыкі на [[Радыё Свабода]];
* «Не сьмяшыце мае прыназоўнікі» Вінцука Вячоркі, выдадзеная ў 2017 годзе.

=== Слоўнікі ===
Да набыткаў клясычнага правапісу належаць усе слоўнікі беларускае мовы, выдадзеныя паміж 1918 і 1933 гадамі, у тым ліку першы ў беларускай лексыкаграфіі ХХ стагодзьдзя [[Маскоўска-беларускі слоўнік (1920)|расейска-беларускі перакладны слоўнік]] братоў [[Максім Гарэцкі|Максіма]] й [[Гаўрыла Гарэцкі|Гаўрылы]] Гарэцкіх, [[Падручны расійска-крыўскі (беларускі) слоўнік|расейска-беларускі слоўнік]] [[Вацлаў Ластоўскі|Вацлава Ластоўскага]], акадэмічныя [[Беларуска-расійскі слоўнік Байкова і Некрашэвіча|беларуска-расейскі]] й [[Расейска-беларускі слоўнік Байкова і Некрашэвіча|расейска-беларускі]] слоўнікі [[Сьцяпан Некрашэвіч|Сьцяпана Некрашэвіча]] й [[Мікола Байкоў|Міколы Байкова]]. У 1922—1933 гадох у Менску выйшла 23 выпускі слоўнікаў беларускае навуковае тэрміналёгіі з галінаў матэматыкі, батанікі, геаграфіі й касмаграфіі, геалёгіі й мінэралёгіі, літаратуры, лёгікі й псыхалёгіі, музычнага мастацтва, анатоміі, войска, права, грамадазнаўства, заалёгіі, мовазнаўства, глебазнаўства, бух­гальтарскае справы, хіміі, сельскае гаспадаркі, фізыкі, пэдагогікі, агульнае расьлінагадоўлі й іншыя (з 2018 году гэты збор ёсьць у лічбавым фармаце на [[Slounik.org]]). Тым часам па [[Рэформа беларускага правапісу 1933 году|палітычнай рэформе беларускага правапісу 1933 году]] савецкія ўлады загадалі зьнішчыць рукапісы раней падрыхтаваных шматтомнага «Слоўніка жывой беларускай мовы», двухтомнага расейска-беларускага й беларуска-расейскага, польска-беларускага й беларуска-польскага, эспэранцка-беларускага й беларуска-эспэранцкага, латыска-беларускага, гістарычнага, артаграфічнага й іншых слоўнікаў.

Па 1933 годзе слоўнікі клясычным правапісам выдаваліся па-за межамі [[СССР]]. У 1946 годзе ў [[Аўстралія|Аўстраліі]] выйшаў «Анґельска-беларускі слоўнік» [[Ян Пятроўскі|Яна Пятроўскага]], у 1983 і 1985 гадох выйшла дзьве часткі «Клясычнага грэцка-беларускага слоўніка» гэтага жа аўтара. У 1966 годзе [[Язэп Гладкі]] ў [[Нью-Ёрк]]у й [[Мюнхэн]]е выдаў зборнік прыказак [[Лагойск|Лагойшчыны]]. Апроч таго, да 1985 году зьявіліся такія слоўнікі, як «Некаторыя праўніцкія тэрміны», «Слоўнік юрыдычных беларускіх тэрмінаў», «Маленькі беларуска-расейскі размоўнік», «Слоўнік беларускае літаратурнае мовы 19-га
стагодзьдзя», «Слоўнік нямецкіх запазычаньняў у беларускай мове». У 1989 годзе ў Нью-Ёрку выйшаў з друку «[[Беларуска-расійскі (Вялікалітоўска-расійскі) слоўнік]]» [[Ян Станкевіч|Яна Станкевіча]]. Ён зьмяшчае больш за 60 тысячаў артыкулаў і спалучае рысы перакладнога, тлумачальнага й дыялектавага слоўнікаў. У 1992 годзе ў [[Нью-Ёрк]]у выйшаў Беларуска-анґельскі й Анґельска-беларускі слоўнік аўтарства Аляксандра Ўшкевіча й Аляксандра Зэзуліна, які зьмяшчае каля 6,5 тысячаў словаў.

Па вяртаньні клясычнага правапісу ў Беларусь у 1991—1994 гадох у Менску ў рамках сэрыі «Беларуская мова: гісторыя і сучаснасць» дзяржаўнага выдавецтва «Народная асвета» выйшлі з друку [[факсыміле]] шэрагу навуковых выданьняў 1920-х гадоў, у ліку якіх быў «[[Беларуска-расейскі слоўнік Байкова і Некрашэвіча|Беларуска-расейскі слоўнік]]» (1925) [[Мікола Байкоў|Байкова]] й [[Сьцяпан Некрашэвіч|Некрашэвіча]]. З 1991 году як у выдавецтвах, так і саматужна выйшла неакрэсьленая колькасьць слоўнікаў з выкарыстаньнем клясычнага правапісу, сярод якіх «Кароткі расейска-беларускі фізыялягічны слоўнік», «Расейска-беларускі хімічны слоўнік», «Слоўнік юрыдычнай тэрміналёгіі (беларуска-расейска-польскі)». У 2001 годзе супрацоўнікі ґазэты «Наша Ніва» падрыхтавалі электронны «Слоўнік беларускай мовы (клясычны правапіс)», таксама вядомы як «Слоўнік Нашай Нівы». Аднак паводле ўкладальнікаў, гэты дакумэнт ня быў слоўнікам у звычайным сэнсе: яго згенэравалі аўтаматычным спосабам з наяўных тэкстаў ґазэты «Наша Ніва» выняткова з мэтай часова забясьпечыць сучасных карыстальнікаў тарашкевіцы даведкавым матэрыялам да ўнармаваньня правапісу й зьяўленьня слоўнікаў, укладзеных з улікам гэтага ўнармаваньня.

Укладальнікі выданьня «Беларускі клясычны правапіс. Збор правілаў. Сучасная нармалізацыя» зьмясьцілі ў ім артаграфічны слоўнік (больш за 5 тысячаў словаў), электронная вэрсія якога ёсьць на слоўнікавым партале [[Беларуская Палічка|Беларускае Палічкі]].

Слоўнікі, укладзеныя па нармалізацыі клясычнага правапісу беларускае мовы ў 2005 годзе, і выдадзеныя прыватным парадкам безь дзяржаўнага фінансаваньня:
* «[[Ангельска-беларускі слоўнік (2006)|Ангельска-беларускі слоўнік]]» [[Валянтына Пашкевіч|Валянтыны Пашкевіч]] (Менск, 2006) — першы анґельска-беларускі слоўнік сярэдняга памеру. Улучае каля 30 тысячаў словаў; у анґельскай частцы выкарыстоўваецца амэрыканскі варыянт [[ангельская мова|анґельскае мовы]]. Як паказвае [[Зьміцер Саўка]], той факт, што беларускія дзяржаўныя інстытуцыі не змаглі выдаць падобнага слоўніка (акадэмічны «Англійска-беларускі слоўнік», які зьмяшчае каля 60 тысячаў словаў і словазлучэньняў, пабачыў сьвет толькі ў 2013 годзе), сьведчыць пра тое, што альтэрнатыўная лінгвістычная навука мае дасягненьні, якімі можа паспабораваць з афіцыйнай навукай.
* «[[Слоўнік для дзяцей (беларуска-польскі, польска-беларускі)|Слоўнік для дзяцей: беларуска-польскі, польска-беларускі]]» Валерыі Ждановіч (Менск, 2006) — ілюстраваны слоўнік на 1000 артыкулаў. У 2007 і 2008 гадох выйшлі з друку дадатковыя наклады слоўніка.
* «[[Ідыш-беларускі слоўнік]]» Аляксандра Астравуха (Менск, 2008) — унікальнае даведкавае выданьне на 25 тысячаў слоўнікавых артыкулаў і 50 тысячаў словаў, якое зьмяшчае слоўнікавую й жывую лексыку ідышу, а таксама фразэалягічныя матэрыялы. Другі ідыш-беларускі слоўнік у гісторыі Беларусі (першы выйшаў у 1932 годзе, таксама тарашкевіцай).
* «[[ЭўраСлоўнік]]» [[Лявон Баршчэўскі|Лявона Баршчэўскага]] (Менск, 2008) — унікальнае выданьне, якое ўлучае каля 100 тысячаў адзінак перакладу на 28 мовах. У беларускай частцы прыводзяцца як афіцыйны, так і клясычны правапісныя варыянты.
* «[[Тлумачальны слоўнік па інфарматыцы (беларускі клясычны правапіс)|Тлумачальны слоўнік па інфарматыцы: беларускі клясычны правапіс]]» [[Мікола Савіцкі|Міколы Савіцкага]] (Менск, 2014) — слоўнік-даведнік, які зьмяшчае больш за 3000 найбольш ужывальных тэрмiнаў з iнфарматыкі й вылiчальнае тэхнiкі. Кожны тэрмiн прыводзiцца на беларускай і анґельскай мовах, даецца ягонае тлумачэньне па-беларуску.

=== Сродкі праверкі артаграфіі ===
У 2004 годдзе супрацоўнік [[МДЛУ]] [[Фёдар Піскуноў]] стварыў праґраму праверкі артаграфіі для [[Microsoft Office|MS Word 2000]] «Літара 1.0», якая падтрымлівала як клясычны, так і афіцыйны правапісы беларускае мовы.

У 2015 годзе беларускі мовазнаўца [[Зьміцер Саўка]] разам з моўнай службай тэлеканалу [[Белсат]]у й з чыннай дапамогай валянтэраў стварыў шматфункцыйны моўны сэрвіс [[Добрапіс]], які падтрымлівае праверку беларускіх тэкстаў клясычным правапісам.

=== Энцыкляпэдыі ===
З 2004 году працуе [[Беларуская Вікіпэдыя]] — энцыкляпэдыя агульнае тэматыкі, укладзеная клясычнай нормай беларускае мовы. На 2019 год яна была 41-м паводле якасьці артыкулаў разьдзелам [[Вікіпэдыя|Вікіпэдыі]]. У 2020 годзе колькасьць артыкулаў перавысіла 70 тысячаў.

Таксама існуе электронная энцыкляпэдыя [[Slounik.org]], якая мае інтэрфэйс клясычным правапісам і зьмяшчае энцыкляпэдычныя артыкулы як афіцыйным, так і клясычным правапісам — у залежнасьці ад правапісу друкаванае крыніцы.

== Ацэнкі ==
У пачатку XX ст. [[Яўхім Карскі]] выказваў думку, што тагачасная графіка беларускае мовы, на якой базуецца як клясычны (тарашкевіца), так і афіцыйны ([[Беларускі афіцыйны правапіс|наркамаўка]]) правапісы, сфармавалася пад уплывам [[польская мова|польскае мовы]]. Гэты ўплыў ён бачыў найперш ва ўжываньні «і» і «шч» замест літараў «и» і «щ» адпаведна (як у [[старабеларуская мова|старабеларускай мове]]), а таксама ў «празьмерным» выкарыстаньні мяккага знаку між зычнымі. На думку [[Аляксандар Падлужны|Аляксандра Падлужнага]] (які ў 1998 годзе ў адной з сваіх публікацыяў заклікаў [[рэжым Лукашэнкі]] да рэпрэсіяў у дачыненьні да карыстальнікаў клясычнага правапісу), практыка абазначэньня на пісьме мяккасьці зычных, якая мела месца ў беларускай мове сярэдзіны XIX — пачатку XX стагодзьдзя, склалася пад уплывам графікі польскае мовы. Яўхім Карскі (які ў адпаведнасьці з устаноўкамі навукі [[Расейская імпэрыя|Расейскае імпэрыі]] трымаўся меркаваньня, што беларуская мова была адрознай часткай «трыадзінай» [[Расейская мова|расейскае мовы]] й мусіў нэгатыўна ацэньваць усякі нерасейскі «польскі» ўплыў) і Аляксандар Падлужны лічылі, што мяккае «л», цьвёрдыя губныя, адмова ад дзеканьня й цеканьня (наяўная як у клясычным, так і ў афіцыйным правапісе) у запазычаньнях узьніклі пад уплывам польскае мовы. Разам з тым такі ўплыў рашуча запярэчвае [[Вінцук Вячорка]]. У выпадку мяккага «л» ён зьвяртае ўвагу на тое, што шмат адпаведных запазычаньняў фіксуецца ня толькі ў кніжнай, але й у беларускай народна-дыялектнай мове: пляшка, хлёрка, шлях, шляхта, сьлёсар, глязура, дpyшляк, шкарлятына, лёк, лёх і іншыя. Хоць падобныя словы бытуюць і ў польскай мове, але яны ня ёсьць уласна польскімі й маюць раманскае альбо германскае паходжаньне. У польскую мову яны трапілі з [[Лацінская мова|лацінскае]], [[Нямецкая мова|нямецкае]] й [[Галяндзкая мова|галяндзкайе]] моваў (часам праз [[Чэская мова|чэскую]]). Вінцук Вячорка мяркуе, што з прычыны гістарычнае далучанасьці да эўрапейскае культурна-цывілізацыйнае прасторы (лацінская мова выкарыстоўвалася на дзяржаўным узроўні й была абавязковай у навучальных установах [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], а беспасярэднія кантакты зь немцамі пачаліся яшчэ ў часы [[Полацкае княства|Полацкага княства]], прытым мова [[Жыды ў Беларусі|жыдоў]] [[ідыш]], увогуле, была вельмі пашыранай у беларускіх местах і мястэчках), а таксама мяккасьці арыґінальнага эўрапейскага «l» з пункту гледжаньня беларускае фанэтыкі продкі беларусаў маглі запазычваць словы зь мяккім «л» з арыґінальных эўрапейскіх моваў бяз польскага пасярэдніцтва. Увогуле, запазычаньне шэрагу словаў зь нямецкае й ідыш бяз польскага пасярэдніцтва дапускаў яшчэ Яўхім Карскі. Тым часам у расейскай мове, куды падобныя словы трапілі значна пазьней, назіраецца брак сыстэмнасьці пры іхным засваеньні (напрыклад, ), а з прычыны арыентацыі на расейскую мову яшчэ большы разнабой назіраецца ў наркамаўцы: хлёрка, але «хлор»; пляц, але «плацдарм»; шлягер, але «шлагбаўм»; лямпа, але «лампада» й іншае. Тое ж самае тычыцца цьвёрдай перадачы шэрагу зычных у запазычаньняў, што таксама фіксуецца ў народна-дыялектнай мове: вэлюм, сэнс, сакрэт, сакратар, мэта, лямант, момант (у гаворках мамэнт) і іншыя. Арыґінальнай лацінскай мове, адкуль паходзіць большасьць такіх словаў, адпавядае якраз цьвёрдае вымаўленьне. У наркамаўцы з прычыны мэханічнага пераносу бессыстэмнага расейскага вымаўленьня ў гэтым выпадку таксама (як і зь перадачай «л») назіраецца разнабой: экзэмпляр і экзэма, але «экзекуцыя»; сэптыма, але «секста»; сэнс, але «сенсуалізм» і «сенсацыя»; сэпсіс, але «антысептык» і іншае. Тым часам [[Ігар Клімаў]] выказвае меркаваньне, што ва ўмовах [[Русіфікацыя Беларусі|татальнае русіфікацыі]] набліжэньне да польскае мовы, якая для большасьці жыхароў Беларусі фактычна стала замежнай, ёсьць менш небясьпечным для лёсу беларускае мовы, чым захаваньне расейскага ўплыву.

У 1996 годзе Аляксандар Падлужны выказваў меркаваньне, што аднаўленьне дарэформавых нормаў магло б прывесьці да ператварэньня ў непісьменных вялікае масы беларускамоўных і да ўтварэньня своеасаблівае «элітарнае» пісьменнасьці, якой валодала б невялікая колькасьць людзей. Таксама ён сьцьвярджаў, што вяртаньне дарэформавых артаэпічных нормаў у запазычаных словах прывяло б да ненатуральнага, неадпаведнага народнаму, маўленьня, і таксама рэальна служыла б адзнакай групавое прыналежнасьці. Тым часам Ігар Клімаў зазначае, што тарашкевіцу крытыкуюць найперш тыя навукоўцы, якія валодаюць расейскай мовай нашмат лепей за беларускую, прытым у сваіх высновах яны арыентуюцца на досьвед і практыку ўнармаваньня менавіта расейскае мовы. На ягоную думку, існаваньне дзьвюх сыстэмаў нормаў (стандартаў), урэшце, можа ўзмацніць самабытнасьць беларускае мовы, умацаваць ейныя пазыцыі ў сучаснай моўнай сытуацыі. Апроч таго, разьвіцьцё літаратурнае мовы аб’ектыўна вымагае пэўнай варыянтавасьці, і канкурэцыя нормаў можа быць карыснай дзеля ўзбагачэньня літаратурнае мовы. Гэта можа прывесьці да аб’яднаньня нормаў-канкурэнтаў дзеля ўтварэньня новага стандарту. У 2008 годзе ў сваім камэнтары да новага Законапраекту аб беларускай артаграфіі дырэктар [[Інстытут мовазнаўства|Інстытуту мовы й літаратуры імя Якуба Коласа й Янкі Купалы]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнае Акадэміі навук]] [[Аляксандар Лукашанец]] адзначыў, што тарашкевіца — гэта беларуская культурная й духоўная традыцыя. Паводле меркаваньня дасьледніка жыцьцяпісу Браніслава Тарашкевіча [[Арсень Ліс|Арсеня Ліса]], у аснове афіцыйнага правапісу ляжыць якраз Тарашкевічава граматыка. Усе асноўныя лініі разьвіцьця беларускае мовы, усе ідэі (ад лінгва-граматычных тэрмінаў да фармулёвак правілаў) належаць менавіта Тарашкевічу.

У 1998 годзе рэдакцыя ґазэты «[[Наша Ніва]]» па перамозе ў [[Калегія эканамічных справаў Вярхоўнага суду Беларусі|Вышэйшым гаспадарчым судзе]], дзе за ейнае права друкавацца беларускім клясычным правапісам выступілі ўсе аўтарытэтныя экспэрты-мовазнаўцы, адзначала ў рэдакцыйным артыкуле: «*Адзіным знакам абароны беларускае мовы й яе жывога жыцьця на сёньня застаецца наш несавецкі правапіс. Справа нават стаіць шырэй. Правапіс Б. Тарашкевіча — гэта ўсё, што засталося ў беларускай апазыцыі пасьля страты ўлады і нацыянальнай сымболікі*». Тады ж беларускі паэт і філёзаф [[Ігар Бабкоў]] зьвяртаў увагу на «энэргетычную крыніцу» мовы й падставы адрознасьці несавецкага стандарту беларускае культуры — ад «культуры» дажынак, [[Славянскі базар у Віцебску|славянскага базару]] й [[АМАП|амону]].

У 2007 годзе [[Сяргей Дубавец]] на старонках «Нашай Нівы» адзначыў, што канфлікт двух правапісаў, на ягоную думку, акрэсьліўся галоўным парадкам як маральна-этычны (у 2005 годзе [[Сяргей Запрудзкі]] заявіў, што лічыць правапіс справай грамадзкае згоды, а не навуковае дыскусіі). Гэты канфлікт выявіўся ў фактычным прызнаньні альбо непрызнаньні права ўладаў [[СССР]] — ініцыятараў і праваднікоў [[Русіфікацыя Беларусі|палітыкі ґвалтоўнае русіфікацыі Беларусі]] — зьмяняць беларускую мову паводле сваіх густаў і мэтаў. Сяргей Дубавец выказаў меркаваньне, што прыняты ў 2008 годзе рэжымам Лукашэнкі [[Правілы беларускай артаграфіі і пунктуацыі (2008)|правапіс беларускае мовы]] ня мае таго адмоўнага напаўненьня, якое мела [[Рэформа беларускага правапісу 1933 году|рэформа 1933 году]]. Сваю думку ён паспрабаваў падмацаваць сьцьверджаньнем (вынесеным у назоў артыкула ў выглядзе параўнаньня з сытуацыяй вакол грамадзянаў [[Трэці Райх|Нацысцкае Нямеччыны]] й іхных дзяцей), што рэжым Лукашэнкі як нашчадак не нясе адказнасьці за сваіх гістарычных папярэднікаў — [[Савецкія рэпрэсіі ў Беларусі|савецкія злачынствы ў Беларусі]]. З гэтае прычыны Дубавец выступіў за адыход ад прынцыпаў прыхільнасьці клясычнаму правапісу на карысьць супрацы з рэжымам у мовазнаўчых пытаньняў (выказвалася прапанова ў тым ліку «*адчуць сябе часткай*» [[Аўтарытарызм|аўтарытарнае]] Беларусі), што на ягоную думку, дыктуецца патрэбамі выжываньня беларускае мовы. Адной з рэакцыяў на заяву Дубаўца (і далейшы пераход «Нашай Нівы» на наркамаўку) стала ацэнка гэтага кроку як памылкі й здрады маральным прынцыпам. Тым часам па непрацяглым і даволі супярэчлівым пэрыядзе, які часам называюць «мяккай [[беларусізацыя]]й», у час здушэньньня [[Пратэсты ў Беларусі (2020)|масавых пратэстаў]] супраць фальсыфікацыі [[Прэзыдэнцкія выбары ў Беларусі 2020 году|прэзыдэнцкіх выбараў 2020 году]] рэжым Лукашэнкі выявіўся [[Сьпіс загінулых падчас акцыяў пратэсту ў Беларусі (2020)|забойствамі]] й масавымі катаваньнямі беларусаў, цынічнай зьнявагай беларускіх [[Нацыянальная сымболіка|нацыянальных сымбаляў]], маштабнымі рэпрэсіямі ў дачыненьні да прыхільнікаў беларускае мовы, гісторыі й культуры — пры фінансавай, вайсковай і інфармацыйнай падтрымцы ўладаў [[Расея|Расеі]].

Па [[Расейскае ўварваньне ва Ўкраіну (2022)|расейскім уварваньні ва Ўкраіну]] 2 красавіка 2022 году Сяргей Дубавец фактычна вызнаў уласную памылку: «*…гэта спаўзаньне з носа ружовых акуляраў ва ўсіх, хто здольны мысьліць самастойна й крытычна. Хто яшчэ ўчора мог дапусьціць сваё зрастаньне з акупацыяй і падманваўся магчымасьцю мяняць яе ў лепшы бок. Цяпер раптам стала відавочна, што гэта немагчыма. Наадварот, гэта слабіна, якая дазваляе акупацыі прасоўвацца ўсё глыбей у тваю краіну*». А 21 красавіка ён падкрэсьліў, што пераход на клясычны правапіс — гэта «й *маральны выбар, і вяртаньне гістарычнае справядлівасьці, а галоўнае — узмацненьне пазыцыяў самое мовы, вызваленае ад калецтва*».

== Адрозьненьні ад наркамаўкі ==

=== [[Фанэтыка]] і [[правапіс]] ===



=== [[Марфалёгія (мовазнаўства)|Марфалёгія]] ===



=== [[Сынтаксіс]] ===
Адрозьненьні пераважна існуюць у кіраваньні прыназоўнікаў.



=== [[Лексыкалёгія]] ===
Адрозьненьні ў галіне лексыкалёгіі маюць характар ацэнак канкрэтных варыянтаў выкарыстаньня ў прыватных выпадках, але ў агульным выпадку залежаць ад выбару лексыкі самімі носьбітамі мовы. Выбар артаграфіі грае тут дастаткова нязначную ролю й асаблівасьці, прыведзеныя ніжэй, у шырокім разуменьні, могуць выкарыстоўвацца носьбітамі мовы незалежна ад ужыванае артаграфіі.



== Дадатковыя зьвесткі ==
* Візуальным напамінам пра афіцыйнае выкарыстаньне клясычнага правапісу да 1933 году ёсьць надпіс на гарэльефе помніка Леніну на [[Плошча Незалежнасьці (Менск)|пляцы Незалежнасьці]] ў Менску. Гэты помнік паставілі да [[Рэформа беларускага правапісу 1933 году|рэформы беларускага правапісу 1933 году]], таму ў надпісе выкарыстоўваецца адпаведны варыянт артаграфіі: «*Уперад пад сьцягам Леніна да перамогі коммунізму''».

## Глядзіце таксама
* Наркамаўка
* Украінскі правапіс 1928 году

## Заўвагі

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 
* 
* Беларускі правапіс (проект) / Апрацаваны Правапіснай Камісіяй Беларускае Акадэміі Навук. — Менск, 1930. — 59 с.
* 
* Вячорка В. Па-беларуску зь Вінцуком Вячоркам. — Радыё Свабодная Эўропа / Радыё Свабода, 2016. — 352 с. — (Бібліятэка Свабоды, XXI стагодзьдзе). — .
* Вячорка В. Правапіс — люстэрка гісторыі // Спадчына. № 4, 1991. С. 2—10.
* Вячорка В. Правапіс. Спроба сучаснае нармалізацыі // Спадчына. № 5, 1995. С. 247—288.
* 
* Запрудзкі С. Варыянтнасць у беларускай літаратурнай мове // IV Летні семінар беларускай мовы, літаратуры і культуры: лекцыі, БДУ. — , 1999. С. 20—26.
* 
* Клімаў І. Да асэнсавання нарматыўнага плюралізму ў беларускай літаратурнай мове // Беларуская арфаграфія: здабыткі і перспектывы: матэрыялы рэспубліканскай навук.-практ. канф., прысвечанай 90-годдзю БДУ, Мінск 20-21 кастр. 2011 г. — : Выдавецкі цэнтр БДУ, 2011. С. 18—27.
* Клімаў І. Два стандарты беларускай літаратурнай мовы // Мова і соцыум. (TERRA ALBA. Том III). — Магілёў: ГА МТ «Брама», 2004. С. 92—131.
* Пацюпа Ю. Правапісны сымптом моўнай хваробы // ARCHE Пачатак. № 11 (62), 2007. С. 49—60.
* 
* Рамза Т. Тарашкевіца і наркамаўка: ці ёсць граматычнае процістаянне // Rozprawy Komisji Językowej ŁTN. Tom 66, 2018. S. 409—432.
* 
* 
* 
* Сомін А. Новы падручнік «Белорусский язык. Самоучитель»: праблемы і рашэнні // Мова — Літаратура — Культура: матэрыялы VIII Міжнар. навук. канф., Мінск 15—16 вер., у 2 ч. Ч. 2. — , 2006. С. 189—193.
* 
* 
* Bazhutkina A. Belarussische Standardsprache(n) im Diskurs. Dissertation. — LMU München, 2020. — 255 S.
* Cychun H. Weißrussisch // Lexikon der Sprachen des europäischen Ostens / hrsg. von Miloš Okuka. Unter Mitw. von Gerald Krenn, 2002. — 1031 S. — .
* Kammleitner A. Die Sprachensituation in Belarus als Gegenstand der politischen Reden Aljaksandr Lukašėnkas. Masterarbeit. — Wien: Universität Wien, 2014. — 131 S.
* Kamusella T. Who is afraid of the letter Ł? Łacinka and the Belarusian dictator // New Eastern Europe. Issue 3, 2021.
* Калита И. В. К вопросу о языковой интерференции в современной Беларуси // Usta ad Albim Bohemica. Jazyky v Evropě a Evropa v jazycích. Nr. 1, 2011. С. 147—164.
* Калита И. В. Современная Беларусь: языки и национальная идентичность. — Ústí nad Labem, 2010. — 300 s. . http://kamunikat.org/Kalita_Ina.html
* Кожинова А. А. Языки и графические системы Беларуси в период от Октябрьской революции до Второй мировой войны // Studi Slavistici. XIV (2017). С. 133—156.
* Сомин А. А. Белорусский язык. Самоучитель. — М.: Живой язык, 2017. — 224 с. — 
* Сомин А. А. Языковая рефлексия в современной Беларуси сквозь призму комментариев в инрернет-СМИ // Вестник РГГУ. Серия «История. Филология. Культурология. Востоковедение» / Московский лингвистический журнал. Т. 17, 2015. С. 62—86.

## Вонкавыя спасылкі
* Беларускі клясычны правапіс. Збор правілаў. Сучасная нармалізацыя: Электронны варыянт; Варыянты для загрузкі на кампутар
* Анлайн-тарашкевізатар ад GooseOb
* Анлайн-тарашкевізатар тэкстаў і вэб-старонак на БалтаСлаў
* Наркамаўка і тарашкевіца: два правапісы, як два сьцягі, Радыё Свабода, 31 кастрычніка 2005 г.
* Саўка З. Жыцьцё і сьмерць мітаў: Тарашкевіца, Радыё Свабода, 19 лютага 2009 г.
* Вячорка В. За што рэпрэсавалі мяккі знак, або Ці фашыст Васіль Цяпінскі?, Радыё Свабода, 22 красавіка 2015 г.
* Вячорка В. «Мне чарку акавіты!», або Чаму Скарына ня меў моўнага бар’еру ў Эўропе, Радыё Свабода, 17 чэрвеня 2015 г.
* Вячорка В. Каго люстраваць, а каго і лягчаць, Радыё Свабода, 8 верасьня 2015 г.
* Ракіцкі В. Саўка: Тарашкевіцаю трэба карыстацца. І вы пераканаецеся, што яна — выразная, гарманічная сыстэма, Радыё Свабода, 20 студзеня 2016 г.
* Вячорка В. Правапіс таксама расстралялі, Радыё Свабода, 30 кастрычніка 2017 г.
* Вячорка В. Як 20 гадоў таму тарашкевіца перамагла дзяржаву ў судзе, Радыё Свабода, 21 траўня 2018 г.
* Вячорка В. Чаму Тарашкевіч пісаў «пляны» і «лёзунгі»? Пра важную рысу клясычнага правапісу, Радыё Свабода, 31 студзеня 2019 г.
* Дубавец С. «Застаюся камуністам»... Чаму незалежныя СМІ захоўваюць вернасьць «наркамаўцы», Радыё Свабода, 21 красавіка 2022 г.

Катэгорыя:Правапісы беларускай мовы