Дзеі вуграў

**«Дзеі вуграў»** () — найранейшая захаваная пісьмовая крыніца па вугорскай гісторыі. Твор напісаны ў форме ня летапісу, а «дзеяньняў» () — папулярнага жанру сярэднявечнай літаратуры. Аўтар «Дзеяў» невядомы і ў навуковай літаратуры традыцыйна завецца Ананімам. Адзіны асобнік ягонага рукапісу, датаваны другой паловай XIII стагодзьдзя, захоўваецца ў будапэшцкай Нацыянальнай бібліятэцы імя Сэчэні.

## Апісаньне

Вугры, ці мадзяры, карысталіся ўласным альфабэтам яшчэ да прыняцьця хрысьціянства ў XI стагодзьдзі; тым ня меней, іхняя раньняя гісторыя захавалася дзякуючы творам мусульманскіх, бізантыйскіх і заходнеэўрапейскіх аўтараў, напрыклад: «Фульдзкія аналы», «Кранікон» Рэгіна Прумскага і «Пра кіраваньне імпэрыяй» Канстантына VII.

«Дзеі вуграў» сталі першым вядомым вугорскім летапісам. У тэксьце апісваецца заваёва Карпацкага басэйну і ейныя непасрэдныя наступствы. Летапіс датуецца другой паловай XI стагодзьдзя — пачаткам XII стагодзьдзя.

Захаваўся толькі адзін асобнік рукапісу. Кодэкс мае памеры 17×24 см і складаецца з 24 аркушаў, у тым ліку дзьве пустыя старонкі. Першая старонка спачатку мела тэкст, аднак была ачышчаная, бо пісар памыліўся пры перапісваньні. Тэкст напісаны гатычным пісьмом. Паводле стылю пісьма і аздабленьня выглядае, што рукапіс быў створаны ў сярэдзіне — другой палове XIII стагодзьдзя, а зробленыя ў ім памылкі пацьвярджаюць, што ён перапісаны з арыгінальнага твору. Напрыклад, пры апісаньні наезду вугорцаў на Бізантыйскую імпэрыю замест «Нэапатрам» напісана «Клеапатрам», хоць з кантэксту пэўна вынікае, што аўтар «Дзеяў» меў на ўвазе Нэапатрас (цяпер Іпаці ў Грэцыі).

Пра месцазнаходжаньне рукапісу да XVII стагодзьдзя нічога не вядома. Паміж 1601—1636 ён трапіў у зборы Імпэрскай бібліятэкі ў Вене. Бібліятэкар Сэбастыян Тэнгнагель зарэгістраваў яго пад назваю «Вугорская гісторыя першых сямі князёў Вугоршчыны, запісаная пісарам каралём Бэлам» (), а таксама пранумараваў аркушы і разьдзелы. У XVIII стагодзьдзі кодэкс быў пераплецены скураной вокладкай зь пячаткай у выглядзе двухгаловага арла. У 1933—1934 рукапіс быў перавезены ў Вугоршчыну і захоўваецца ў Нацыянальнай бібліятэцы імя Сэчэні ў Будапэшце.

## Аўтар

Аўтара «Gesta Hungarorum» назвалі Ананімам у часе першага вугорскага перакладу ягонага твору ў 1790 року. У першым сказе «Дзеяў» аўтар сам апісвае сябе як «П, званы магістрам, а даўней пісар найслаўнейшага Бэлы, сьветлай памяці караля Вугоршчыны». Аднак дакладна не вядома, пра якога караля вядзецца, бо імя Бэлы насілі чатыры вугорскія манархі. Большасьць гісторыкаў лічаць, што маецца на ўвазе Бэла III, які сканаў у 1196.

Ананім прысьвяціў сваю працу «найшаноўнейшаму чалавеку Н», свайму аднаклясьніку ў невядомай школе. Па выказваньні Ананіма, ён вырашыў апісаць «радавод каралёў Вугоршчыны й іхняй шляхты», бо не знайшоў якога-кольвек апісаньня гісторыі вугорскіх заваёваў. Калі лічыць, што ён быў пісарам Бэлы III, дык ягоныя «Дзеі» можна датаваць прыкладна 1200 рокам — пачаткам XIII стагодзьдзя.

## Крыніцы
Сярод крыніцаў, на якія абапіраўся аўтар пры напісаньні свайго твору, Ананім называе Біблію і папулярную ў той час «Траянскую гісторыю» Дарэса Фрыгійскага. Называючы скіфаў продкамі вуграў, ён абапіраецца на «Кранікон» Рэгіна Прумскага і «Паходжаньне скіфаў» Юстынуса.

У тэксьце «Дзеяў вуграў» бачныя наўпроставыя запазычаньні з «Этымалёгіяй» Ісыдора Сэвільскага, «Rationes dictani prosaice» Гуга Банёнскага () і сярэднявечных рыцарскіх раманаў пра Аляксандра Вялікага.

Гісторыя вугорскіх заваёваў паводле Ананіма адрозьніваецца ад іншых твораў, заснаваных на старажытных дакумэнтах. Так, у «Ілюстраванай кроніцы» паведамляецца, што вугры прыйшлі ў Трансыльванію з усходняга боку Карпатаў ў пачатку заваёваў, а ў Ананіма — у пазьнейшы час і з захаду, праз даліны Мэсэшаў. Крыніцы IX-X стагодзьдзяў згадваюць асобаў, якія адыгрывалі значную ролю ў часу вугорскіх заваёваў, аднак Ананім ня згадвае ні пра Арнульфа Карынтыйскага, ні пра Барыса I, ні пра Сьвятаполка I. У сваю чаргу, у «Дзеях вуграў» пералічаныя баўгарын Салан, хазарын Мэнумарут і валах Гелу, якія ня згадваюцца ні ў воднай іншай крыніцы.

Ананім нічога ня піша пра вырашальную перамогу вуграў над баварцамі пад Прэсбургам, аднак згадвае невядомыя зь іншых крыніцаў бітвы.

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Вонкавыя спасылкі

* ''Gesta Hungarorum'' 

Катэгорыя:Рукапісы XIII стагодзьдзя
Катэгорыя:Кнігі на лацінскай мове
Катэгорыя:Ілюмінаваныя рукапісы
Катэгорыя:Вугорскія кронікі
Катэгорыя:Вугорскае ўварваньне ў Эўропу