Януш Радзівіл

**Януш Радзівіл** (, мястэчка Попелі Вількамірскага павету —  , места Тыкоцін) — дзяржаўны і вайсковы дзяяч Вялікага Княства Літоўскага. Гетман польны літоўскі (1646—1654), ваявода віленскі (з 1653) і гетман вялікі літоўскі (з 1654).

Меў багатыя маёнткі, у тым ліку Біржы, Кейданы, Віжуны, Попелі і Яшуны на тэрыторыі сучаснай Летувы, Любчу ў Наваградзкім павеце, Дойліды і Заблудаў у Гарадзенскім павеце, Невель у Віцебскім павеце, Себеж у Полацкім ваяводзтве. Трымаў Камянецкае, Барысаўскае, Амсьціслаўскае і іншыя староствы. Князь Сьвятой Рымскай Імпэрыі на Біржах і Дубінках.

## Біяграфія
Зь біржанска-дубінкаўскай лініі роду Радзівілаў, сын Крыштапа Радзівіла, гетмана вялікага літоўскага, і Ганны з Кішкаў. Кузэн Багуслава Радзівіла. Вызнаваў кальвінізм.

Скончыў кальвінісцкую Слуцкую гімназію, працягваў адукацыю ў Ляйпцыскім, Альтдорфскім і Лейдэнскім ўнівэрсытэтах, наведаў Францыю і Ангельшчыну.

У 1633 годзе, наняўшы ў Нідэрляндах 1 тысячу пяхотнікаў і 200 драгунаў, вярнуўся на радзіму і ўзяў удзел у Смаленскай вайне. Вызначыўся ваенным талентам. Атрымаўшы ў 1646 годзе пасаду палявога гетмана літоўскага, надзвычай пасьпяхова правёў свае першыя самастойныя кампаніі супраць казакаў. У ліпені 1649 году разьбіў пад Лоевам 15-тысячнае войска казацкага палкоўніка Крычэўскага, праз два гады тамсама — войска казацкага палкоўніка Нябабы і бязь бітвы здабыў Кіеў.

Фундаваў кальвінісцкія зборы і школы ў Вялікім Княстве Літоўскім, апекваўся пратэстанцкімі супольнасьцямі, фінансаваў атрыманьне адукацыі ў эўрапейскіх унівэрсытэтах мясцовай пратэстанцкай моладзі.

У палітычных дачыненьнях быў прыхільнікам ідэі незалежнасьці Вялікага Княства Літоўскага. Яшчэ ў маладосьці ў Вільні пры манарху кінуў польскім сэнатарам: «*Пагарды, столькі разоў прычыненай, [[Ліцьвіны|літоўскі народ]] няздольны вытрымаць! Прыйдзе час, — паны-палякі да дзьвярэй не патрапяць: праз вокны іх выкідваць будзем*». Дзеля гэтага ўжо ў 1649 годзе спрабаваў наладзіць кантакты з Швэцыяй.

У часе вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай атрымаў перамогу над маскоўскім войскам у Бітве пад Шкловам (12 жніўня 1654 году) і паразу ў Бітве пад Шапялевічамі (24 жніўня 1654 году). Паранены, ледзь пазьбег палону: мясцовы жыхар правёў яго праз балоты да Барысава, далей скіраўся на Менск зьбіраць войска. У студзені 1655 годзе спрабаваў адбіць Магілёў.

Па заняцьці маскоўскімі захопнікамі ўлетку 1655 году большай часткі тэрыторыі сучаснай Беларусі, а таксама Вільні і Коўны, ініцыяваў складаньне уніі з швэдзкім каралём Карлам Густавам (Кейданы, 17 жніўня 1655 году). Паводле гэтай умовы Вялікае Княства Літоўскае выходзіла з складу Рэчы Паспалітай і ўступала ў фэдэрацыйны зьвяз з Швэцыяй.

Аднак акт Кейданскай уніі не ажыцьцявіўся. Супраць Януша Радзівіла ўзбунтаваліся харугвы ўласнага войска. З рэштай адданых сілаў ён зачыніўся ў Тыкоцінскім замку, дзе неўзабаве і памёр (паводле некаторых зьвестак, быў атручаны).

Першы раз ажаніўся ў 1638 годзе з Кацярынай Патоцкай, другі — у 1645 годзе з Марыяй, дачкой малдаўскага гаспадара Васіля Лупу. У першым шлюбе меў дачку Ганну Марыю, якая выйшла замуж за Багуслава Радзівіла і прынесла яму ў пасаг бацькавы ўладаньні. Першы шлюб зблізіў Януша Радзівіла з каталікамі, другі — з праваслаўнымі.

## Галерэя
### Малярства

Portret księcia Janusza Radziwiłła.jpg|Давід Байі, 1632 г.
Januš Radzivił. Януш Радзівіл (B. Strobel, 1634).jpg|Б. Стробэль, 1634 г.
JRadziwiłł.JPG|Невядомы мастак, каля 1652 г.


Januš Radzivił. Януш Радзівіл (XVII) (2).jpg|Невядомы мастак, XVII ст.
Januš Radzivił. Януш Радзівіл (1733-37).jpg|Невядомы мастак, 1733—1737 гг. 
Januš Radzivił. Януш Радзівіл (1888).jpg|Невядомы мастак, каля 1888 г.


### Графіка

Januš Radzivił. Януш Радзівіл (D. Schultz, 1652).jpg|Невядомы мастак, 1640-я гг. 
Januš Radzivił. Януш Радзівіл (W. Hondius, XVII).jpg|В. Гандзіюс, XVII ст. 
Januš XI Radzivił. Януш XI Радзівіл (1646-53).jpg|Невядомы мастак, 
Januš Radzivił. Януш Радзівіл (1650).jpg|Невядомы мастак, каля 


Januš Radzivił. Януш Радзівіл (1653).jpg|C. Merian, 1653 г. 
Januš Radzivił. Януш Радзівіл (J. Meyssens, 1670).jpg|J. Meyssens, 1670 г. 
Januš Radzivił. Януш Радзівіл (M. Lang, 1670) (2).jpg|М. Лянг, 1671 г.
Januš Radzivił. Януш Радзівіл (XVII).jpg|Невядомы мастак, XVII ст.


Januš XI Radzivił. Януш XI Радзівіл (H. Lajbovič, 1758).jpg|З альбома «Выявы роду Радзівілаў». Г. Ляйбовіч, 1758 г.
Januš Radzivił. Януш Радзівіл (K. Račynski, 1838).jpg|К. Рачынскі, 1838 г. 
Januš XI Radzivił. Януш XI Радзівіл (M. Starkman, 1857).jpg|М. Старкман, 1857 г.
Januš Radzivił. Януш Радзівіл (W. Gerson, 1860-62).jpg|В. Герсан, 1860—1862 гг.


## Памяць
Імя Януша Радзівіла атрымаў Радзівілаўскі летапіс.

Януш Радзівіл — адзін з пэрсанажаў гістарычнага раману польскага пісьменьніка Генрыка Сянкевіча «Патоп» (1884—1886).

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* Барэвіч А. Староста барысаўскі Януш Радзівіл // Гоман Барысаўшчыны. № 3 (108), 2008 г.
* 
* 
* 
* Акты, издаваемые Виленскою комиссиею для разбора древних актов. — Т. 34. Акты, относящиеся ко времени войны за Малороссию (1654-1667). — Вильна, 1909. — С. 98—100.

## Вонкавыя спасылкі
* К. Я. Шышыгіна-Патоцкая. Януш Радзівіл

Катэгорыя:Падкаморыя вялікія літоўскія
Катэгорыя:Гетманы польныя літоўскія
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1612 годзе
Януш
Катэгорыя:Удзельнікі вайны Расеі з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гадоў
Катэгорыя:Старосты амсьціслаўскія
Катэгорыя:Сьвецкія сэнатары Рэчы Паспалітай
Катэгорыя:Князі Сьвятой Рымскай імпэрыі (Рэч Паспалітая)
Катэгорыя:Памерлі ў 1655 годзе