open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Жан-Поль Бэльмандо

**Жан-Поль Бэльмандо** (; 9 красавіка 1933 — 6 верасьня 2021) — францускі актор, славу якому прынесла роля амаральнага прыхільніка Гамфры Богарта ў маніфэсьце францускай «новай хвалі» — фільме *«[[На апошнім дыханьні]]»* (1960).

Навучаўся на курсах драматычнага мастацтва ў П. Д’юкса і Р. Жырара. Працаваў у парыскіх тэатрах. 3 1956 году ў кіно. Глыбіня драматычнага дараваньня і здольнасьць да пераўвасабленьня найбольш выявіліся ў фільмах *«На апошнім дыханьні»*, *«Лісты паслушніцы»*, *«Чачара»*, *«Жанчына ёсьць жанчына»* (усе 1960), *«Леон Марэн, сьвятар»* (1961), *«Шалёны П’еро»* (1965), *«Злодзей»* (1967), *«Славутыя любоўныя гісторыі»*, *«Адрынутыя»* (паводле твора Віктора Юго) і іншыя. Пазьней пачаў здымацца пераважна ў прыгодніцкіх фільмах і баевіках (*«Сто тысяч даляраў на сонцы»*, 1964; *«Цудоўны»*, 1973; *«Труп майго ворага»*, 1976; *«[[Хто ёсьць хто]]»*, 1979; *«[[Прафэсіянал (фільм, 1981)|Прафэсіянал]]»*, 1981; *«[[Ас з асаў]]»*, 1982; *«Слава»*, 1984; *«Вясёлы Вялікдзень»*, 1985). Выступаў як прадусар у фільме *«Ставіцкі»* (1974), дзе да таго ж выканаў галоўную ролю. Быў уладальнікам кампаніі «Сэрыта-фільм».

## Узнагароды

### Кінаўзнагароды
* Кінапрэмія «Сэзар» (1989) за фільм «*Пестунок лёсу*»

### Дзяржаўныя ўзнагароды
* Камандор ордэна Ганаровага легіёна
* Камандор ордэна мастацтваў і літаратуры

## Крыніцы

Катэгорыя:Францускія акторы
Катэгорыя:Францускія прадусары
Катэгорыя:Ляўрэаты прэміі «Сэзар»
Франсуа Азон

**Франсуа́ Азо́н** (;  15 лістапада 1967 году) — францускі сцэнарыст і кінарэжысэр, фільмы якога характарызуюцца вострай сатырай і свабоднымі поглядамі на чалавечую сэксуальнасьць. Ён заваяваў міжнародную папулярнасьць дзякуючы сваім фільмам «8 жанчынаў» (, 2002) і «Басэйн» (, 2003). Франсуа Азон лічыцца адным з самых прыкметных маладых рэжысэраў «новай хвалі» ў Францыі.

## Крыніцы

Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1967 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся 15 лістапада
Катэгорыя:Францускія кінарэжысэры
П’ер Вудман

**П’ер Вудман** (, нар. 29 красавіка 1963 году, Авэрнь, Францыя) — францускі порнарэжысэр і фатограф. Стварыў 60 порнафільмаў, больш за тысячу гардкор-сцэнаў, больш паўтары тысячы фатаздымкаў і больш сямі тысяч відэа здымкаў пры наборы порнаактораў.

Сапраўднае імя Жан-Поль Бушэ (). Вудман — слова з ангельскае мовы, якое перакладаецца ***дзерава*** і ***мужчына***. Па-ангельску дзерава можа значыць плоцевую частку цела мужчыны.

## Жыцьцяпіс
Нарадзіўся Жан-Поль Бушэ ў Авэрні 29 красавіка 1963 году ў паспалітае сям'і.

П'ер Вудман пачаў рабіць з 16 гадоў. Рабіў мараком, прадаўцом і слугою ў краме. У 1986 годзе пачаў рабіць у шоў-бізнэсу. Стаў рабіць фотаапэратарам, рабіў фотаздымкі. З 1992 году пачаў рабіць на таварыства АМГ.

З дапамогаю ўдзелу П'ера Вудман Асобная Мэдыяў Група стала адным з уплывовых прадпрыемстваў у галіне порна вытворчасьці ў Эўропе. З 2000 году П'ер Вудман пачаў самастойна выпускаць порнакарціны. З 2005 па 3006 гады ізноў пачаў рабіць у таварыстве з Асобная Мэдыяў Група. У 2006 годзе заснаваў свае таварыства пад назваю «Вудман забава», зь сядзібай ў месьце Барсэлёна.

П'ер Вудман шукае новых актораў у розных краінах сьвету. Невядома пра яго работу ў Беларусі. Вядома, што браў на работу зь Беларусі.

## Асабістае жыцьцё
міні|зьлева|П'ер Вудман з жонкаю Софі Парыс. 2 лютага 2010 году.
П'ер Вудман жаніўся тры разы і мае чатырох дзяцей. Самае малое нарадзілася 30 сакавіка 2021 году. Вядома, што быў жанаты на пораакторцы Таня Русаў. З 2002 году мае сувязь з вугорскаю порнаакторкаю Сафі Парыс.

## Глядзіце таксама
* Парнаграфія ў Францыі
* Парнафільм у Францыі
* Кайлян Кёртыс
* Кові
* Тынта Брас

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* 
* П. Вудман на IAFD як режысэр Схаваная старонка
*  П. Вудман на IAFD як актор Схаваная старонка 

Катэгорыя:Францускія порнарэжысэры
Джо Дасэн

**Джо Дасэ́н** (; поўнае імя **Джозэф Айра Дасэн**, ; 5 лістапада 1938, Нью-Ёрк  — 20 жніўня 1980, Папээтэ, Таіці, Француская Палінэзія) — франка-амэрыканскі сьпявак, кампазытар і музы́ка габрэйскага паходжаньня.

## Студыйныя альбомы
* 1966 — *Joe Dassin à New York*
* 1967 — *Les deux mondes de Joe Dassin*
* 1969 — *Les Champs-Elysées*
* 1970 — *La fleur aux dents*
* 1971 — *Elle etait oh!…*
* 1972 — *Joe*
* 1973 — *13 chansons nouvelles*
* 1974 — *Si tu t’appelles Melancolie*
* 1975 — *Joe Dassin*
* 1976 — *Le Jardin du Luxembourg*
* 1978 — *Les femmes de ma vie*
* 1979 — *15 ans déjà*
* 1979 — *Blue Country*

## Крыніцы

Катэгорыя:Францускія сьпевакі і сьпявачкі
Ірына Масьляніцына

**Іры́на Алякса́ндраўна Масьляні́цына** (;  14 лістапада 1965, м. Пачынак Смаленскай вобласьці, РСФСР, СССР) — беларуская пісьменьніца, журналістка.

## Жыцьцяпіс
З 1972 г. жыве ў Беларусі. Скончыла слонімскую СШ №2 з залатым мэдалём. У 1988 г. скончыла факультэт журналістыкі БДУ. Працавала ў газэце «Зара камунізму» (Пружаны, Берасьцейская вобласьць).

Вярнуўшыся ў Менск, працавала у газэтах «Добры вечар», «Цэнтральная газэта» на тэлебачаньні, у часопісе «Беларусь», загадчыцай аддзелу інфармацыі ў газэце «Літаратура і мастацтва» (2010—2012). З 2012 — у часопісе «Алеся».

Сябра Саюзу журналістаў СССР (1990) і Саюзу пісьменьнікаў Беларусі (2006).

## Творчасьць
Аўтарка шэрагу кніг па гісторыі Беларусі, у асноўным у суаўтарстве зь М. Багадзяжам. Аўтарка гістарычных п’есаў, сцэнарыстка дакумэнтальных тэлефільмаў.

Цікавілася жыцьцяпісам графаў Чапскіх, буйных землеўладальнікаў Койданаўшчыны, знакамітых грамадзкіх і дзяржаўных дзеячоў XIX—XX стст.

## Літаратура
* 

## Вонкавыя спасылкі
* Жыцьцяпіс на Камунікаце

Катэгорыя:Беларускія літаратаркі
Катэгорыя:Выпускнікі Беларускага дзяржаўнага ўнівэрсытэту
Катэгорыя:Беларускія журналісткі
Мікола Багадзяж

**Мікола Канстанцінавіч Багадзяж** (16 траўня 1957, в. Траянаўка, Барысаўскі раён, Менскай вобласьці -) — гісторык-журналіст.

У 1984 г. закончыў гістарычны факультэт БДУ. Працаваў настаўнікам гісторыі ў Барысаўскім раёне, у 1985—1986 гг. у Валмянскай школе Дзяржынскага раёну. Потым працаваў у аддзеле археалёгіі Інстытута гісторыі АН Беларусі, у Беларускім дзяржаўным музэі народнай архітэктуры і побыту. З 1990 г. працаваў журналістам.

Займаецца дасьледаваньнем і прапагандай гісторыі Беларусі. Аўтар кнігі «Сыны зямлі беларускай» (2002).

Сумесна з І. Масьляніцынай (жонкай) напісаў кнігі «Слава і няслаўе» (1995), «Радзівілы — нясьвіжскія каралі» (1997), «Радзівілы ў эпоху інтрыг і авантур» (2003) і інш. Шэраг артыкулаў прысьвяціў радаводу Чапскіх, былых уладальнікаў Станькава (зараз у Дзяржынскім раёне Менскай вобласьці), запісаў пра іх легенды і паданьні.

У 2003 годзе выступіў адным з навуковых кансультантаў пры здымках беларускай кінадрамы «Анастасія Слуцкая».

## Крыніцы

## Літаратура
* 

Катэгорыя:Беларускія гісторыкі
Катэгорыя:Беларускія журналісты
Катэгорыя:Выпускнікі Беларускага дзяржаўнага ўнівэрсытэту
Катэгорыя:Нарадзіліся 16 траўня
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1957 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Барысаўскім раёне
Каталёг Мэсье

**Каталёг Мэсье́** — сьпіс з 110 астранамічных аб’ектаў, складзены францускім астраномам Шарлем Мэсье і ўпершыню выдадзены ў 1774 годзе. Мэсье быў ахвотнікам за камэтамі і паставіў мэту скласьці каталёг нерухомых туманнасьцяў і зорных скопішчаў, якія можна зблытаць з камэтамі. Такім чынам, у каталёг патрапілі разнастайныя астранамічныя аб’екты: галяктыкі, шаравыя скопішчы, эмісійныя туманнасьці, расьсеянныя скопішчы, плянэтарныя туманнасьці. Сапраўдная прырода гэтых аб’ектаў у часы Мэсье яшчэ не была вядомая. Мэсье ў сваім каталёгу апісваў іх проста як туманнасьці (з зоркамі ці без) ці зорныя скопішчы.

Першае выданьне ўключала ў сябе аб’екты M1—M45. У канчатковым выглядзе каталёг быў складзены ў 1781 годзе і выдадзены ў 1784-м — ён зьмяшчаў 102 аб’екты; пазьней ён дапаўняўся Гершэлем некаторымі аб’ектамі, якія назіраліся Мэсье, але не былі ўключаныя ў апошняе выданьне каталёгу па пэўных прычынах. Для многіх з гэтых аб’ектаў нумар, нададзены ім Мэсье, дагэтуль застаецца асноўнай назвай.

Паколькі Мэсье жыў у Францыі, якая знаходзіцца ў паўночным паўшар’і, у каталёг былі ўключаныя толькі аб’екты на поўнач ад 35° паўднёвай шыраты. Такія буйныя ўтварэньні, як Магеланавы воблакі, засталіся за рамкамі сьпісу.

## Вонкавыя спасылкі


Мэсье, каталёг
Альмэрэ

**Альмэ́рэ** () — горад у Нідэрландах, у правінцыі Флевалянд, за 25 км на ўсход ад Амстэрдаму. Насельніцтва — 226 500 жыхароў (на 22 лістапада 2024 году) — восьмы паводле колькасьці насельніцтва горад краіны.

## Гісторыя

Горад пабудаваны на месцы асушанага возера, будаўніцтва пачалося ў сярэдзіне 1970-х гадоў. У 1976 годзе былі здадзеныя ў эксплюатацыю першыя дамы. Першапачаткова новы горад называўся *Zuidelijke IJsselmeer Polders* (Z.IJ.P) і толькі ў 1984 годзе атрымаў сучасную назву — Альмэрэ.

## Славутасьці
* Новая бібліятэка
* Зялёная катэдра — твор мастацтва (дрэвы, высаджаныя ў форме Рэймскага сабору)
* Прыродны запаведнік Оостваардэрсплясэн, разьмешчаны на паўночны ўсход ад Альмэрэ

## Гарады-сябры
* Ольбарг, Данія
* Чэске-Будзеёвіцы, Чэхія
* Хаапсалу, Эстонія
* Кумасі, Гана
* Ланкастэр, Вялікабрытанія
* Мілтан-Кінс, Вялікабрытанія
* Рэндсбург, Нямеччына
* Вэкшэ, Швэцыя


Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1976 годзе
Катэгорыя:Расплянаваныя гарады
Апэльдоорн

**Апэльдорн** () — горад за 90 кілямэтраў на ўсход ад Амстэрдаму, у цэнтральнай частцы Нідэрляндаў. Рэгіянальны цэнтар муніцыпалітэту Апэльдорн у правінцыі Гельдэрлянд. Насельніцтва 161 569 жыхароў (на 31 траўня 2018 году).

## Тэрыторыя
Плошча муніцыпалітэту — 341,13 км², у тым ліку плошча воднай паверхні — 1,17 км².

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Гарады Нідэрляндаў
Арнэм

**Арнэм** () — муніцыпалітэт і горад на ўсходзе Нідэрляндаў, стаіць на Райне, адміністрацыйны цэнтар правінцыі Гельдэрлянд. Насельніцтва 157 660 жыхароў (на 31 траўня 2018).

## Структура муніцыпалітэту
Муніцыпалітэт Арнэм складаецца з гораду Арнэм, ягоных прадмесьцяў і пасёлкаў:
* Эльдэн (Elden, пасёлак)
* Эльдэрвэльд (Elderveld)
* Мальбурген (Malburgen)
* Рэйкерсвурд (Rijkerswoerd)
* Схаарсбэрген (Schaarsbergen)
* Схэйтграаф (Schuytgraaf)
Жан Булі

**Жан Булі** (;  4 верасьня 1980 году, Дуала, Камэрун) — камэрунскі футбаліст, паўабаронца.

## Жыцьцяпіс
У Камэруне атрымаў вышэйшую адукацыю. З 1998 году гуляў у клюбах «Юніён» (Камэрун), «Хэтафэ» (Гішпанія), «Канон» (Камэрун), «Танэр» (Камэрун). У 2004 годзе пераехаў у Расею. Гуляў за «Дынама» (Бранск). З гэтым клюбам стаў паўфіналістам Кубка Расеі (2006/2007). Улетку 2007 перайшоў у «Церак», які выступаў тады ў першым дывізіёне, але Булі не забіў ніводнага разу. 29 сьнежня 2007 году жаніўся на сяброўцы, якая вучылася ў Швайцарыі. У наступным годзе «Церак» трапіў у найвышэйшы дывізіён. У 2008 годзе футбаліст правёў 15 матчаў, забіў 2 галы.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Камэрунскія футбалісты
Жан Жарэс

**Жан Жарэ́с** (; 3 верасьня 1859 — 31 ліпеня 1914) — дзяяч францускага і міжнароднага сацыялістычнага руху, барацьбіт супраць каляніялізму, мілітарызму і вайны, гісторык.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Выпускнікі_Вышэйшай_нармальнай_школы_(Парыж)
Жан Жэнэ

**Жан Жэнэ́** (; 19 сьнежня 1910 — 15 красавіка 1986) — францускі пісьменьнік, паэт і драматург. У Беларусі вядомы дзякуючы п’есе «Служанкі».

## Бібліяграфія
;Раманы і аўтабіяграфіі
* *Маці боская кветак*, 1944
* Цуд аб ружы / *Miracle de la rose*, 1946
* Святочнасьць пахаваньня / *Pompes funèbres*, 1947
* Дзёньнік злодзея, 1949
* Закаханы палоньнік / *Un captif amoureux*, 1986

;П’есы
*  / *Les Bonnes*, 1947
* Яна / *Elle*, 1955
*  / *Le Balcon*, 1956
*  / *Les Nègres*, 1959
*  / *Les Paravents*, 1961
* Багна / *Le Bagne*, 1984

;Паэзія
* Сьмяротнік / *Le Condamné à mort* (1942)

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Францускія літаратары
Жан Както

**Жан Марыс Эжэн Клеман Както** (; 5 ліпеня 1889 — 11 кастрычніка 1963) — францускі пісьменьнік, мастак і рэжысэр.

## Біяграфія
Сын адваката і мастака-аматара, які скончыў жыцьцё самагубствам, калі сыну было 9 гадоў. Не атрымаў сыстэматычнай адукацыі. Зь сярэдзіны 1910-х гадоў увайшоў у мастацкія колы Парыжу, пазнаёміўся з Марсэлем Прустам, Андрэ Жыдам, Сяргеем Дзягілевым, Паблё Пікаса, Эрыкам Саці і іншымі, аказаў уплыў на сюррэалізм (затым увайшоў у канфлікт з А. Брэтонам), пазьней зблізіўся з Жанам Марэ і Эдыт Піяф.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1889 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся 5 ліпеня
Катэгорыя:Францускія мастакі і мастачкі
Катэгорыя:Францускія літаратары
Катэгорыя:Памерлі ў 1963 годзе
Катэгорыя:Памерлі 11 кастрычніка
Жан Марэ

**Жан Марэ** (, сапраўднае імя **Жан Альфрэд Вілем-Марэ** (); 11 сьнежня 1913, Шэрбур, Францыя  — 8 лістапада 1998, Канны, Францыя) — знакаміты францускі актор, а таксама пастаноўшчык, пісьменьнік, мастак, скульптар, славуты каскадзёр.

## Біяграфія
Граў у прыгодніцкіх фільмах гераічныя ролі сьмелых і адважных пэрсанажаў; пастаянна знаходзячыся ў выдатнай фізычнай форме, сам выконваў розныя трукі, біўся на шпагах, езьдзіў на кані, скакаў з вокнаў і з мастоў. Рэжысэры спэцыяльна кампанавалі кадры так, каб было бачна, што трук выконвае сам актор. Меў выключна выйгрышную фактуру — магутны гарманічны атлетычны целасклад, мускулістыя рукі і ногі, сьмелы і мужны твар зь ярка выяўленымі валявым рысамі. У сваіх лепшых ролях даваў рамантычныя, ідэальныя вобразы рыцараў ці авантурыстаў без страху і заганы, людзей несакрушальнага духу, праведных і верных да мозгу касьцей.

Нягледзячы на ашаламляльны посьпех у гледачак, быў геем. Вядомы шматгадовым творчым і любоўным саюзам з пісьменьнікам, паэтам і рэжысэрам Жанам Както, зь якім Марэ пазнаёміўся ў 1937 годзе і быў разам каля 25 гадоў.

Пабла Пікаса, убачыўшы некаторыя раньнія скульптурныя творы Марэ, зьдзівіўся, як чалавек з такім талентам скульптара «траціць свой час на нейкія здымкі ў кіно і працу ў тэатры».

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Жан Марэ на БЗФІ

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Шэрбуры
Катэгорыя:Францускія акторы
Катэгорыя:Памерлі ў Францыі
Жан Шарэ

**Жан Шарэ** (; па нараджэньні **Джон Джэймз Шарэ**, ; нар. 24 чэрвеня 1958 у Шэрбруку, Квэбэк) — канадзкі палітык, лідэр кіруючай правінцыяльнай Лібэральнай партыі Квэбэку. 29-ы прэм’ер-міністар правінцыі Квэбэк ад 2003 да 2012 г. У Нацыянальным сходзе Квэбэку Шарэ прадстаўляе акругу Шэрбрук (рэгіён Эстры) з 1998.

Жан Шарэ зьяўляецца юрыстам па прафэсіі. Ён скончыў Шэрбрускі ўнівэрсытэт.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Нарадзіліся 24 чэрвеня
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1958 годзе
Катэгорыя:Канадзкія палітыкі
Жан-Батыст Лямарк

**Жан Батыст П’ер Антуан дэ Манэ Лямарк** (*Jean-Baptiste Pierre Antoine de Monet, Chevalier de Lamarck*; 1 жніўня 1744 — 18 сьнежня 1829) — францускі навуковец.

Лямарк быў першым біёлагам, які паспрабаваў стварыць стройную і суцэльную тэорыю эвалюцыі жывога сьвету (Тэорыя Лямарка).

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Францускія біёлягі
Жаночая ніжняя бялізна

**Жаночая ніжняя бялізна** — інтымная жаночая вопратка, апранаецца на голае цела.

## Паходжаньне
міні|зьлева|Здымак жанчыны ў сучасным ніжнім адзеньні.
Першыя спробы стварыць ніжнюю бялізну былі ў Старажытным Эгіпту і Грэцыі. Насьцёгнавую павязку насілі мужчыны, жанчынам даводзілася прапускаць паміж ног тканіну і мацаваць яе да поясу, што хавала сьцёгны. У Старажытным Рыме насілі тунікі, на якую апраналі плашч або тогу. Для складнасьці грудзей і сьцёгны абмотвалі бінтамі. Жанчыны выкарыстоўвалі скураныя нагрудныя павязкі, якія чымсьці нагадвалі сучасны бюстгальтар. У сярэднія стагодзьдзі жанчыны насілі ніжнюю кашулю зь лёну, бавоўны або поўсьці з доўгімі рукавамі — камізу. У эпоху Адраджэньня просты крой замяняецца ўскладненым, дадаецца шнуроўка і павялічваецца ступень аздабленьня.

З другой паловы XX стагодзьдзя дэманстрацыя ніжняй бялізны на публіцы становіцца нормай. Ніжняя бялізна носіць эстэтычны характар, пераходзячы ў твор мастацтва. Францускі мадэльер Шанталь Тамас прапанавала канцэпцыю «верхняй ніжняй бялізны» — ніжняя бялізна, як і іншыя віды адзення, стала сродкам самавыяўленьня.

## Віды
* Бюстгальтар

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Адзеньне
Бюстгальтар

**Бюстга́льтар** ( — «які падтрымлівае грудзі»), таксама **ста́нік**, **наэмнік** — прадмет жаночай ніжняй бялізны, які служыць для падтрыманьня грудзей. Бюстгальтар падтрымлівае грудзі, абараняе іх, дазваляе жанчыне актыўна рухацца, захоўвае форму. У 1930-х гадах ураджэнка Беларусі Іда Разэнталь вынайшла ў ЗША станік для кормячых маці з расшпільваньнем сьпераду.

## Крыніцы

Катэгорыя:Гарсэтныя вырабы
Катэгорыя:Мода XIX стагодзьдзя
Катэгорыя:Мода XX стагодзьдзя
Катэгорыя:Мода XXI стагодзьдзя
Катэгорыя:Грудзі
Катэгорыя:Вынаходніцтвы ЗША
Жанэт Бідэрман

**Жанэ́т Бі́дэрман** (; нар. 22 лютага 1980) — нямецкая акторка, сьпявачка.

## Дыскаграфія
* 2000: *Enjoy!*
* 2001: *Delicous*
* 2002: *Rock My Life*
* 2003: *Break On Through*
* 2004: *Merry Xmas*
* 2006: *Naked Truth*
* 2009: *Undress to the Beat*

## Крыніцы

Катэгорыя:Нямецкія акторкі
Катэгорыя:Нямецкія сьпевакі і сьпявачкі
Жаржыньню

**Жаржыньню**, сапраўднае імя — **Жоржы дэ Амарым Кампус** (;  17 жніўня 1964 году) — футбаліст зборнай каманды Бразыліі. Абаронца. Чэмпіён сьвету 1994 году.

## Крыніцы

## Літаратура
* Руднік В. Чэмпіёны сьвету па футболе 1930—2006. — Беласток: «Set-Print», 2006.

## Вонкавыя спасылкі
* 

Катэгорыя:Бразыльскія футбалісты
Катэгорыя:Бразыльскія футбалісты і футбалісткі на Алімпійскіх гульнях
Катэгорыя:Футбалісты і футбалісткі на летніх Алімпійскіх гульнях 1988 году
Катэгорыя:Прызэры летніх Алімпійскіх гульняў 1988 году
Катэгорыя:Чэмпіёны сьвету па футболе
Жаўтушка тарфянікавая

thumb|Жаўтушка тарфянікавая ♂  
thumb|Жаўтушка тарфянікавая ♀  
**Жаўтушка тарфянікавая** (*Colias palaeno*) — дзённы матылёк зь сямейства жаўтушкі (*Colias*). Відавы эпітэт паходзіць ад Палэна — у старажытнагрэцкай міталёгіі водная німфа.

## Апісаньне
Даўжыня пярэдняга крыла 20-28 мм. Размах крылаў 40 — 50 мм. Афарбоўка крылаў самцоў ярка-жоўтая, з насычанай чорнай аблямоўкай. Афарбоўка самкі бялявая з шэра-чорнай аблямоўкай, не падзеленай сьветлымі плямамі. На задніх крылах зьверху адзінарныя, дрэнна выразнае на агульным фоне белая дыскоідная пляма. Дыскоідная пляма пярэдніх крылаў дрэнна ці наогул не выразная, часта прасьветлена.

## Час лёту
Канец чэрвеня — ліпень.

Катэгорыя:Лускакрылыя
Катэгорыя:Таксоны, найменаваныя Карлам Лінэем
Жозіяс Браўн-Блянке

**Жозіас Браўн-Блянке** () (3 жніўня 1884, Кур, Швайцарыя — 20 верасьня 1980, Манпэлье, Францыя) — адзін з буйнейшых геабатанікаў ХХ стагодзьдзя, заснавальнік і кіраўнік франка-швайцарскай (сярэднеэўрапейскай) школы геабатанікі, стваральнік сыстэмы клясыфікацыі расьліннасьці, што дамінуе у наш час.

## Крыніцы

Катэгорыя:Геабатаніка
Гронінген

**Гронінген** (, МФА: , на гронінскім дыялекце — *Grunnen*, па-фрыску — *Grins*) — места на поўначы Нідэрляндаў, якое зьяўляецца адміністрацыйным цэнтрам аднайменнай правінцыі. Насельніцтва на 22 лістапада 2024 году — 243&nbsp;768 чалавек). Гронінген — найбуйшейшае места на поўначы краіны. Таксама лічыцца студэнцкім местам (у ім жыве болей за 50 тысячаў студэнтаў), у першую чаргу — ўнівэрсытэту Гронінгену.

## Гісторыя

Першыя летапісныя згадкі пра места адносяцца да 1040 году. На тэрыторыі места знаходзяцца культурныя слоі, якія сьведчаць пра прысутнасьць людзей у 3 950—3 720 гг. да нашае эры. Паводле дадзеных археолягаў, першае буйное паселішча на месцы Гронінгену зьявілася ў III стагодзьдзі н. э.

У сярэднія вякі места становіцца буйным гандлёвым цэнтрам, быў збудаваны гарадзкі мур. Найвялікшага роськвіту места дасягнула ў XV стагодзьдзі, калі суседняя правінцыя Фрысьляндыя кіравалася з Гронінгену. Незалежнасьць места скончылася, калі жыхары вырашылі далучыцца да гішпанцаў у 1594 годзе падчас Васьмідзесяцігадовай вайны. Пасьля гэтых падзеяў Гронінген стаў часткай Рэспублікі Злучаных правінцыяў.

У 1614 годзе быў заснаваны Унівэрсытэт Гронінгену. У гэты пэрыяд места інтэнсыўна разьвівалася, быў адбудаваны новы гарадзкі мур. Ён спатрэбіўся неўзабаве, у 1672 годзе падчас Трэцяй англа-галяндзкай вайны, калі места асадзіў біскуп Мюнстэру Бэрнгард фон Гален. Мур вытрымаў асаду, і гэтая гістарычная падзея штогод сьвяткуецца гронінгенцамі 28 жніўня.

У час Другой сусьветнай вайны места значна не пацярпела. Тым ня менш, цэнтральны пляц Гронінгену (па-галяндзку — *Grote Markt*) быў значна зруйнаваны ў красавіку 1945 году падчас Бітвы за Гронінген. Бітва цягнулася колькі дзён, але найкаштоўнейшыя помнікі гісторыі, такія як вежа сьв. Мартына (*Martinitoren*), яе царква, мескі будынак па збору падаткаў (*Goudkantoor*) і мескі мур не пацярпелі.

## Клімат
У Гронінгене лагодны ўстойлівы клімат з адносна халаднаватым, але працяглым, летам і зімамі. Паўночнае мора ў значнае ступені ўплывае на надвор’е места, прыносячы з паўночнага захаду моцныя ветры, часам штормы.

## Месты-сябры
* Грац, Аўстрыя
* Ньюкасл-эпон-Тайн, Вялікабрытанія
* Одэнсэ, Данія
* Цяньцзынь, Кітай
* Альдэнбург, Нямеччына
* , Нікарагуа
* Калінінград, Расея
* Мурманск, Расея
* Джэбалія, Палестынская аўтаномія
* Катавіцы, Польшча
* Зьлін, Чэхія
* Талін, Эстонія

## Крыніцы і заўвагі

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Гарады Нідэрляндаў
Жорж Пампіду

**Жорж Жан Раймон Пампіду** (, , Манбудзіф, дэпартамэнт Канталь, Авэрнь — , Парыж) — францускі дзяржаўны дзяяч, прэм’ер-міністар (1962—1968) і прэзыдэнт (1969—1974) Пятай рэспублікі, лідэр правых (галістаў). Яго прэм’ерства і прэзыдэнцтва адзначылася эканамічным уздымам і тэхнічнай мадэрнізацыяй Францыі, а таксама далейшым разьвіцьцём эўрапейскіх структураў. Літаратуразнаўца, выкладчык славеснасьці і знаток мастацтва, Пампіду быў заснавальнікам парыскага музэю сучаснага мастацтва — Цэнтра Пампіду, а таксама складальнікам анталёгіі францускай паэзіі.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Прэзыдэнты Францыі
Катэгорыя:Выпускнікі_Вышэйшай_нармальнай_школы_(Парыж)
Жорж Сымэнон

**Жорж Жозэ Крыстыян Сымэнон** (, 1903, Льеж, Бэльгія — , Лязана, Швайцарыя) — франкамоўны пісьменьнік бэльгійскага паходжаньня, адзін з самых знакамітых у сьвеце прадстаўнікоў дэтэктыўнага жанру ў літаратуры, найбольш вядомы сваёй сэрыяй дэтэктыўных празаічных твораў пра паліцэйскім камісара Мэгрэ.

## Пераклады на беларускую мову

* Алесь Асташонак
** Жорж Сіменон «Порт туманоў» («Сучасны замежны дэтэктыў», 1988)
** Жорж Сіменон «Пад страхам сьмерці» (часопіс «Беларусь», 1988),
** Жорж Сіменон «Дзяўчына і бясхвостыя парсючкі» («Далягляды», 1989)
* Ніна Мацяш
** 

## Крыніцы

Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1903 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Бэльгіі
Катэгорыя:Францускія літаратары
Катэгорыя:Памерлі ў Швайцарыі
Жоўты мангуст

**Жоўты мангуст** (*Cynictis penicillata*) — від драпежных жывёл зь сямейства мангуставых. Назва паходзіць ад жоўта-рудой афарбоўкі поўсьці, на некаторых мовах завецца *лісіны мангуст*.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Сысуны
Жаўтавухі жалобны какаду

**Жаўтавухі жалобны какаду**, таксама **жаўтахвосты** (*Calyptorhynchus (Zanda) funereus*) — птушка сямейства какаду.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Папугаепадобныя
Жоўтае мора

**Жоўтае мора** — паўзамкнутае ўскраіннае мора Ціхага акіяна ля ўсходняга ўзьбярэжжа Азіі на захад ад Карэйскай паўвыспы. Назва дадзена ад колера вады, які выклікаюць наносы кітайскіх рэк і ў меншай ступені пыльныя буры. Увесну жоўтыя пыльныя буры бываюць настолькі моцныя, што судам даводзіцца спыняць рух.

Катэгорыя:Моры Ціхага акіяна
Жужалі

**Жужалі** (*Carabidae*) — сямейства вусякоў з атраду цьвёрдакрылых. Уключае больш за 2300 відаў.

Звычайна дробныя або сярэдніх памераў жукі, некаторыя віды больш буйныя (да 50 мм). Ротавы апарат грызучы. Ногі хадзільныя ці бегальныя.

Пераважна драпежнікі, якія харчуюцца разнастайнымі бесхрыбетнымі (вусякамі, малюскамі, чарвякамі). Некаторыя ўжываюць таксама расьлінны корм, вядомыя і чыста расьлінаедныя віды.

## Літаратура
* Горностаев Г. Н. Насекомые СССР. — М.: Мысль, 1970.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Вусякі
Шэры журавель

**Шэры журавель** (*Grus grus*) — буйная птушка сямейства жураўліных, якая жыве ў Эўропе і Азіі; трэці па колькасьці від журавоў. Занесены ў Чырвоную кнігу Рэспублікі Беларусь

## Апісаньне
Буйная птушка, вышыня каля 115 см, размах крылаў 180—200 см; вага самца 5,1—6 кг, самкі 4,5—5,9 кг. Апярэньне большай часткі цела сінявата-шэрае, што дазваляе птушцы хавацца ад ворагаў сярод лясістай мясцовасьці. Сьпіна і гузка крыху цямнейшыя, а крылы і чэрава больш сьветлыя. Заканчэньне крылаў чорнае. Пярэдняя частка галавы, падбародак, верхняя частка шыі і ўзьдзечка чорныя альбо цёмна-шэрыя. Патыліца сінявата-шэрая. Па баках галавы маецца белая шырокая паласа, якая пачынаюцца пад вачыма і далей адыходзячым уніз уздоўж шыі. На макаўцы пёры амаль адсутнічаюць, а ўчастак голай скуры выглядае чырвонай шапачкай. Дзюба сьветлая. Ногі чорныя. У маладых журавоў пёры на галаве і шыі шэрыя з рудымі канчаткамі.

## Літаратура
* Белы А. Баявыя журавы старажытных літвінаў // Наша гісторыя, №3, 2018, с. 40-43. ISBN 2617-2305

## Вонкавыя спасылкі

* Вызначальнік — Ахова птушак Бацькаўшчыны. Журавель шэры
* Красная книга Беларуси. Серый журавль

Катэгорыя:Жураўлепадобныя
Жыгала

**Жыгала** () — платны партнэр для танцаў у начных рэстарацыях, дансінгах, а таксама мужчына, які дае паслугі мужчынскай прастытуцыі.

Часта, але не абавязкова, задавальняе за грошы сэксуальныя патрэбы багатай жанчыны. Як правіла за грошы робіцца палюбоўнікам багатай адзінокай жанчыны, прадае ня толькі сэкс, але і платанічныя адносіны.

Катэгорыя:Прастытуцыя
Авэрнь

**Авэрнь** () — былы рэгіён у цэнтры Францыі. Меў межы з наступнымі былымі рэгіёнамі: на поўначы з Цэнтрам і Бургундыяй, на ўсходзе — з Ронай-Альпамі, на поўдні — з Поўдзень-Пірэнэямі і Лянгедок-Русыёнам, на захадзе — зь Лімузэнам. Плошча 26 013 км². Насельніцтва па стане на 2012 год складала 1 354 104 чалавек. У склад рэгіёну ўваходзілі 4 дэпартамэнт: Алье, Канталь, Верхняя Люара і Пюі-дэ-Дом. Адміністрацыйным цэнтрам і найбуйнейшым горадам быў Клермон-Фэран (139 006 жыхароў). У выніку  тэрытарыяльнай рэформы францускіх рэгіёнаў 2014 году, 1 студзеня 2016 увайшоў разам з Ронай-Альпамі у склад новаўтворанага рэгіёну Авэрнь — Рона-Альпы (адміністрацыйным цэнтрам усяго гэтага рэгіёну стаў Ліён).

## Вонкавыя спасылкі

* Афіцыйны сайт рэгіёну Авэрнь
Марыяна Марозава

**Марыя́на Гена́дзеўна Маро́зава** ( 23 красавіка 1958, Койданаў, Менская вобласьць, БССР) — кампазытар, пэдагог, дацэнт (1993), прафэсар (2002).

## Біяграфія
Закончыла Беларускую кансэрваторыю (1983, кляса Я. Глебава). З 1985 году выкладае ў Менскім пэдагагічным унівэрсытэце. Працуе пераважна ў галіне вакальнай лірыкі. У творчасьці апіраецца на традыцыі беларускага і расейскага музычна-паэтычнага фальклёру. Аўтар 3 сымфоніяў, у тым ліку «Чорная быль» (1988), «На кірмашы» (1989), кантат, у тым ліку «Муха-цакатуха» на словы К. Чукоўскага (1982), 2 сюіты з балету «Стойкі алавяны салдацік» і «Adagio», струннага квартэта «Лічбы на сэрцы» па матывах аднайменнага цыкля карцін М. Савіцкага (1985), канцэртаў для фартэпіяна з аркестрам і для клярнэта з аркестрам, музыкі да тэлеспэктакляў, вакальных цыклаў і рамансаў на вершы А. Пушкіна, А. Кальцова, А. К. Талстога, Ф. Цютчава, А. Міцкевіча, А. Блока, а таксама песень на вершы беларускіх паэтаў М. Башлакова, Н. Гілевіча, Н. Мацяш, Т. Мушынскай, Я. Янішчыц і іншых і на народныя тэксты. Выпушчаны 3 кампакт-дыскі зь яе музыкай — «Маленьне сьвечак», «Споведзь жанчыны», «Дотык».

## Крыніцы

## Літаратура
* В’югінава І. Жывапіс у гуках. // Мастацтва. Мінск. №. 1. 1998.
* Марозава Марыяна Генадзеўна. // Беларуская энцыклапедыя ў 18 тамах. Т. 10. Мінск. 2000. С. 123—124.
* 

Катэгорыя:Беларускія кампазытары
Гагарападобныя

**Гагарападобныя** () — атрад водных птушак, які ўключае ў сябе гагараў, ныраючых птушак і іхніх блізкіх суродзічаў. Сучасныя гагарападобныя пражываюць у шматлікіх частках Паўночнай Амэрыкі і паўночнай Эўразіі (Эўропе, Азіі і мажліва Афрыцы), хоць дагістарычныя віды былі больш распаўсюджанымі.

## Клясыфікацыя і эвалюцыя
Існуе толькі пяць выжылых відаў, і ўсе яны разьмешчаны ў родзе . Раней паўночныя гагары разглядаліся ў якасьці найстаражытнейшых сямействаў птушак у паўночным паўшар’і; гэтая здагадка вынікла праз заўважнае падабенства паміж гагарамі і цалкам няроднасным вымерлым атрадам Геспэрарнісападобных часоў Крэйдавага пэрыяду. У прыватнасьці, род Enaliornis, які, верагодна, быў роднасным і маючым сходную форму з родам Гагарападобных, часам выкарыстоўваўся для пацьвярджэньня наяўнасьці прадстаўнікоў Гагарападобных яшчэ ў раньнім крэйдавым пэрыядзе (145,5 млн год таму — 100 млн год таму).

## Крыніцы
Вясьнянка (Менск)

**Вясьнянка** — жылы раён у Менску, разьмешчаны ў паўночна-заходняй частцы гораду на міжмагістральнай тэрыторыі паміж вуліцай Ціміразева і праспэктам Пераможцаў. Забудоўваецца з 1985 году 9—12-павярховымі, а таксама 20-павярховымі вежавага тыпу жылымі дамамі. 25 тысяч жыхароў. Адміністрацыйна ўваходзіць у Цэнтральны раён.

## Вонкавыя спасылкі
* Районы, кварталы. Веснянка: лебединая песня белорусской советской архитектуры

Катэгорыя:Мікрараёны Менску
Захад (мікрараён)

**Захад** — жылы раён у Менску. Пачаў забудоўвацца ў 1970-я.

## Выбітныя мясьціны
Гандлёвыя плошчы (найбольшыя): рынак «Заходні», унівэрсамы «Нарач» і «Родная старонка» (раней называўся «Гродна»).

Разьмешчана 6 школаў і гімназія, 16 дзіцячых садкоў, Дом дзіцяці.

* Ахова здароўя:  2-я раённая паліклініка і 25-я дзіцячай паліклінікай.
* Лесапаркавая зона «Мядзведжына».

Катэгорыя:Мікрараёны Менску
Зялёны Луг (мікрараён)

**Зялёны Луг** — жылы раён у Менску, разьмешчаны ў паўночна-ўсходняй частцы гораду побач з хваёвымі масівамі, уздоўж Сьляпянскага канала, абапал Лагойскага тракту. Каля 100 тысячаў жыхароў. Вылучаецца дасканалай аб’ёмна-прасторавай кампазыцыяй, функцыянальна-пляніровачным і тэхналягічным вырашэньнем, добрай архітэктурна-мастацкай якасьцю забудовы, высокім узроўнем добраўпарадкаваньня і азеляненьня тэрыторыі. Забудоўваецца з 1962. Складаецца зь сямі мікрараёнаў. Разьмешчаны ў двух адміністрацыйных раёнах — Савецкім і Першамайскім.

Катэгорыя:Мікрараёны Менску
Каменная Горка (мікрараён)

**Каменная Горка** — жылы раён на захадзе Менску. Тэрыторыя плошчай 450 га ў межах МКАД — вуліцаў Прытыцкага — Кунцаўшчына — Калесьнікава, абмежавана з поўначы катэджным пасёлкам Масюкоўшчына. Прывабнасьць будучаму раёну надае наяўнасьць разьвітай транспартнай сеткі, мэтрапалітэну (станцыя «Каменная Горка», неўзабаве да яе дадасца і станцыя «Чырвоны Бор»). Разьлічаны на 65 тысячаў чалавек.

## Глядзіце таксама
* Храм Мікалая Японскага

Катэгорыя:Мікрараёны Менску
Кунцаўшчына (мікрараён)

**Ку́нцаўшчына** — мікрараён у складзе Фрунзэнскага раёну гораду Менску ў заходняй частцы Менску. Мяжуе зь мікрараёнамі Каменная Горка, Дамброўка, Захад.

## Стрыт-арт
Восеньню 2019 года на фасадах трох 12-павярховых жылых дамоў па вул. Прытыцкага 134, 136 і 150 створаны тры манументальных мурала «Будучыня». Муралы ўяўляюць сабой трыпьціх на тэму сучаснасьці і будучыні Беларусі. Над стварэньнем трыпьціха працавалі мастакі Artez з Серьбіі (мурал «Фрыланс»), Mutus з Беларусі (мурал «Лічбавы свет»), Тонкі і Jofre Oliveras з Гіспаніі (мурал «Героі новага часу»). Праэкт быў рэалізаваны намаганьнямі адьміністрацыі Фрунзэнскага раёну Менску, стрыт-арт-актывістаў Urban Myths і кампаніі А1.

## Крыніцы

Катэгорыя:Мікрараёны Менску
Жэлю Жэлеў

**Жэ́лю Мі́цеў Жэ́леў** (, Весялінава, Баўгарыя — , Сафія) — баўгарскі філёзаф і палітык, першы абраны дэмакратычным шляхам Прэзыдэнт Рэспублікі Баўгарыі.

Прэзыдэнт Баўгарыі з 1990 па 1997 год (займаў пасаду два тэрміны: 1990—1992, 1992—1997).

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Прэзыдэнты Баўгарыі
Жэле

**Жэле** () — харчовая калёідная рашчына (звычайна на аснове садавіны), у які дадаюць жэлацін, прычым пры астываньні ўся маса атрымлівае студзеністы выгляд.

## Глядзіце таксама
* Блянманжэ

Катэгорыя:Кулінарыя
Жыцьцёвая форма расьлінаў

**Жыцьцёвая форма расьлінаў** або **біяморфа** — вонкавы выгляд расьліны, які выяўляе яе прыстасаванасьць да ўмоваў навакольнага асяродзьдзя. Тэрмін уведзены дацкім батанікам І. Вармінгам у канцы ХІХ ст.

Адзінай агульнапрынятай клясыфікацыі жыцьцёвых формаў не існуе. Найбольш вядомыя клясыфікацыі І. Серабракова і Х. Раўнкіера.

## Літаратура
* Серебряков И. Г. Экологическая морфология растений. Жизненные формы покрытосеменных и хвойных. — М., 1962.

Катэгорыя:Экалёгія
Жэнэўскія канвэнцыі

**Жэнэўскія канвэнцыі** — шэраг міжнародных пагадненьняў, заключаных на канфэрэнцыях у Жэнэве (Швайцарыя).

* Жэнэўская канвэнцыя 1864
* Жэнэўская канвэнцыя 1927
* Канвэнцыя аб паляпшэньні лёсу раненых і хворых у дзеючых войсках 1929. Жэнэва, 27 ліпеня 1929
* Канвэнцыя аб абыходжаньні з ваеннапалоннымі 1929. Жэнэва, 27 ліпеня 1929
* Жэнэўская канфэрэнцыя па раззбраеньні 1932—1935
* Жэнэўскія канвэнцыі 1949 аб абароне ахвяраў вайны
* Жэнэўскія канвэнцыі 1949 аб абароне ахвяраў вайны
** Жэнэўская канвэнцыя (I) аб паляпшэньні лёсу раненых і хворых у дзеючых арміях
** Жэнэўская канвэнцыя (II) аб паляпшэньні лёсу параненых, хворых і асоб, якія пацярпелі караблекрушэньне, са складу ўзброеных сілаў на моры
** Жэнэўская канвэнцыя (III) аб абыходжаньні з ваеннапалоннымі
** Жэнэўская канвэнцыя (IV) аб абароне грамадзянскага насельніцтва падчас вайны
* Жэнэўская канвэнцыя аб статусе бежанцаў 1951
* Жэнэўская Канвэнцыя ад 6 верасьня 1952 году, перагледжаная ў Парыжы 24 ліпеня 1971 г. — Сусьветная канвэнцыя аб аўтарскім праве
* Жэнэўская канвэнцыя аб ахове інтарэсаў вытворцаў фанаграм

Катэгорыя:Правы чалавека
Катэгорыя:Міжнароднае права ўзброеных канфліктаў
Катэгорыя:Жэнэва
Жыль Дзюсэп

**Жыль Дзюсэп** (; нарадзіўся 22 ліпеня 1947 году ў Манрэалі) — канадзкі палітык, лідэр апазіцыйнага Квэбэцкага блёку, мэтай якога зьяўляецца аддзяленьне правінцыі Квэбэк ад Канады. У ніжняй палаце канадзкага парлямэнту, Дзюсэп прадстаўляе акругу Ляр’е-Сэн-Мары (правінцыя Квэбэк) з 1990 году.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Манрэалі
Катэгорыя:Канадзкія палітыкі
Кіраваньне

**Кіраваньне** () — дзеяньне суб’екта, накіраванае на зьмену і маніпуляцыю аб'ектамі і суб’ектамі рэальнасьці па загадзя прадуманай праграме. Мэханізм ажыцьцяўленьня улады, часта супастаўны з паняцьцямі дамінацыя і маніпуляцыя.
Кіпарыс

**Кіпарыс**, **цыпрыс** () — род хвойных вечназялёных дрэў і хмызьнякоў сямейства кіпарысавых *(Cupressaceae)*. Прыкладна 12 відаў родам з захаду Паўночнай Амэрыкі, з Мэксыкі, Паўднёва-ўсходняй Эўропы і ўмеранага пояса Азіі. Лісьце дробныя лускападобнае; насеньне ў сфэрычных дравяністых або скурыстых шышках сьпее да канца другога году пасьля апладненьня семязавязяў.

Катэгорыя:Дрэвы
Катэгорыя:Кусты
Кінамастацтва

**Кінамаста́цтва** — (скарочана — кіно; ад  — рухаюся, рухаю) — від мастацтва, творы якога ствараюцца з дапамогай кіназдымак рэальных, спэцыяльна інсцэніраваных ці ўзноўленых сродкамі мультыплікацыі падзеяў.

## Крыніцы
* Культуралогія: Энцыкл. давед./ Э. С. Дубянецкі; Маст. А. А. Глекаў. — Мн.: БелЭн, 2003. —384 с.:іл ISBN 985-11-0277-6

Катэгорыя:Мастацтва
Катэгорыя:Кіно
Кімрык

**Кімрык** — завод напаўдаўгапоўсных котак. Атрыманая ў ЗША ў 1960 годзе ў выніку доўгае сэлекцыйнае працы над мэнскаю бесхвастоваю коткай. Кімрык таксама ня мае хваста. Перасоўваецца скачучы, як трусікі. Такое дзіўнае імя коткі атрымалі дзякуючы гораду Кімрык (Ўэйлз). Там, як кажуць, незалежна ад людзей жывуць мясцовыя бесхвастовыя коткі.

Катэгорыя:Коткі
Кімэрыйцы

**Кімэрыйцы** () — плямёны, якія ў 7—6 стагодзьдзях да н. э. жылі ў Паўночным Прычарнамор’і. Упершыню ўзгаданыя ў Гамэра, Каліна і Герадота. Былі выцесьнены скіфамі, і самі захапілі Фрыгію, Лідыю, Кападокію. У старажытнай тапаніміцы Паўночнага Прычарнамор’я існавалі назвы тыпу Кімэрыйскі вал, Баспор Кімэрыйскі і пад.

Катэгорыя:Старажытныя народы
Кімі Райканэн

**Кі́мі-Ма́тыяс Ра́йканэн** (;  17 кастрычніка 1979, Эспаа) — фінскі аўтагоншчык, пілёт Формулы-1. Чэмпіён сьвету 2007 году і двойчы віцэ-чэмпіён сьвету (у 2003 і 2005 гадах). Лічыцца адным з найлепшых аўтагоншчыкаў цяперашняга часу. У сэзонах 2007—2009 выступаў за каманду Фэрары. З 2009 году актыўна ўдзельнічае ў ралійных гонках: на ралі Фінляндыі дэбютаваў у чэмпіянаце сьвету па ралі (WRC). У сьнежні 2009 году прыняў рашэньне пакінуць як мінімум на год Формулу-1 і правесьці наступны год у WRC, падпісаўшы 28 сакавіка 2010 году кантракт з камандай Citroën Junior Team. Вярнуўся ў Формулу-1 у 2012 годзе, калі падпісаў кантракт з камандай Лотус, з 2014 году ізноў выступае за Фэрары.

## Крыніцы

Катэгорыя:Фінскія спартоўцы
Катэгорыя:Гоншчыкі Формулы-1
Кіеўская тэлевежа

**Кіеўская тэлевежа** — мэталічная прасторавая рашэтчатая пабудова вышынёй 385 мэтраў, знаходзіцца ў Кіеве, Украіна. Гэта самае высокае з рашэтчатых збудаваньне ў сьвеце.

Будаўніцтва тэлевежы працягвалася з 1968 па 1973 гады. Маса мэталаканструкцый вежы — 2700 т. Вежа цалкам складаецца са стальных трубаў рознага дыямэтра. Ніжняя частка вежы (база) складаецца з чатырох нахільнай рашэтчатых апораў, якія падтрымліваюць прызматычную рашэтчатую частку. У цэнтральнай частцы вежы разьмешчана вэртыкальная труба дыямэтрам 4 мэтры.

Катэгорыя:Кіеў
Катэгорыя:Тэлевежы Ўкраіны
Зянон Грахлеўскі

**Зянон Грахлеўскі** (; 11 кастрычніка 1939, в. Брудкі, Познанскае ваяводзтва, Польшча — 17 ліпеня 2020, Рым, Італія) — каталіцкі рэлігійны дзяяч, прэфэкт Кангрэгацыі каталіцкай адукацыі (па справах сэмінарыяў і навучальных установаў).

## Крыніцы

Катэгорыя:Каталіцкія сьвятары
Катэгорыя:Кардыналы
Кіеўскі вакзал

**Кіеўскі вакзал** — пасажырскі тэрмінал станцыі Масква-Пасажырская-Кіеўская, адзін з 9-ці чыгуначных вакзалаў Масквы. Разьмешчаны на плошчы Кіеўскага вакзала. Раней называўся Бранскі вакзал.

## Глядзіце таксама
* Масква-Сартыровачная-Кіеўская

Катэгорыя:Транспарт Расеі
Катэгорыя:Масква
Масква-Сартыровачная-Кіеўская

**Масква-Сартыровачная-Кіеўская** — першая чыгуначная станцыя Кіеўскага кірунку Маскоўска-Смаленскага аддзяленьня Маскоўскай чыгункі. Код станцыі — 197907. Знаходзіцца за 4 кілямэтры на паўднёвы захад ад Кіеўскага вакзалу, электрычкі праходзяць гэтую адлегласьць прыкладна за 5 хвілінаў (да Масквы-Сартыровачнай яны ідуць вельмі павольна). Недалёка ад станцыі фармуюцца таварныя цягнікі і адстойваюцца хуткія.

Катэгорыя:Чыгуначныя станцыі Расеі
Зямля Франца-Ёсіфа

**Зямля Франца-Ёсіфа** () — архіпэляг у Арктычнага акіяне, на поўначы Эўропы. Частка палярных уладаньняў Расеі, уваходзіць у склад Прыморскага раёна Архангельскай вобласьці. Складаецца з 191 астравоў, агульная плошча 16 134 км².

Катэгорыя:Астравы Расеі
Катэгорыя:Астравы Паўночнага Ледавітага акіяна
Феадосій Пячэрскі

**Феадосій Пячэрскі** (каля 1008, г. Васількаў пад Кіевам, цяпер Украіна — 3 траўня 1074) — старажытнарускі пісьменьнік і царкоўны дзяяч; адзін з заснавальнікаў Кіева-Пячэрскай лаўры.

## Літаратура
* Феадосій Пячэрскі // Беларуская энцыклапедыя: У 18 тамах / Беларуская энцыклапедыя; Рэдкалегія: Г. П. Пашкоў (галоўны рэдактар) і іншыя. Том 16: Трыпалі — хвіліна. — Мн.: «Беларуская энцыклапедыя», 2003. — С. 341.

Катэгорыя:Праваслаўныя сьвятары
Кіева-Пячэрская лаўра

**Кі́ева-Пячэ́рская ла́ўра** — дзяржаўны музэйны комплекс у Кіеве, ва Ўкраіне.

Адзін зь першых паводле часу стварэньня манастыроў у Кіеўскай Русі. Заснаваны ў 1051 годзе пры Яраславе Мудрым манахам Антонам, родам зь Любеча. Сузаснавальнікамі Пячорскага манастыра сталі адзін зь першых вучняў сьв. Антона — Тэадос і бізантыец — Тэафан Грэк. Князь Сьвятаслаў II Яраславіч падарыў манастыру плято над пячорамі, дзе пазьней вырасьлі выдатныя каменныя храмы, упрыгожаныя жывапісам, кельлі, крапасныя вежы й іншыя будынкі. З манастыром зьвязаныя імёны летапісца Нестара (аўтара «Аповесьці мінулых гадоў»), мастака Аліпія.

З 1592 па 1688 год быў стаўрапігіяй Канстантынопальскага патрыярха; з 1688 году манастыр атрымаў статут лаўры і стаў «стаўрапігіёнам царскім і патрыяршым Маскоўскім»; у 1786 годзе лаўра была падпарадкаваная Кіеўскаму мітрапаліту, які стаў яе сьвятаархімандрытам.

У Бліжніх і Далёкіх пячорах Лаўры знаходзяцца мошчы сьвятых, таксама ў Лаўры ёсьць і пахаваньні знакамітых вернікаў (напрыклад, магіла Пятра Аркадзевіча Сталыпіна).

Да канца 2022 году ніжняя Лаўра знаходзілася ў юрыcдыкцыі Украінскай Праваслаўнай Царквы (Маскоўскага Патрыярхату), а верхняя Лаўра належала Нацыянальнаму Кіева-Пячорскаму гісторыка-культурнаму запаведніку.

У чэрвені 2022 году Праваслаўная царква Ўкраіны ўхваліла рашэньне пра стварэньне Сьвята-Ўсьпенскай Кіева-Пячорскай лаўры. 1 сьнежня ўлічылі яе статут, які 2 сьнежня ўнесьлі ў Адзіны дзяржаўны рэестар юрыдычных асобаў Украіны. 1 студзеня 2023 году ўрад Украіны вярнуў у сваю ўласнасьць Усьпенскі сабор і Трапезную царкву Кіева-Пячэрскай лаўры. 7 студзеня кіеўскі мітрапаліт Епіфаній правёў сьвяточную службу на Раство Хрыстова ва Ўсьпенскім саборы Кіева-Пячэрскай лаўры.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Славутасьці Кіеву
Катэгорыя:Сьвятыя месцы
Рэспубліка Алтай

**Рэспу́бліка Алта́й** (, ) — суб’ект Расейскай Фэдэрацыя, разьмешчаны на поўдні Заходняй Сыбіры ў басэйне рэк Біі і Катуні. Рэспубліка Алтай знаходзіцца ў цэнтры Эўразійскага кантынэнту, мае зьнешнюю мяжу з Кітаем, Манголіяй, Казахстанам і ўнутраную мяжу з суб’ектамі Расейскай Фэдэрацыі — рэспублікамі Тувой і Хакасіяй, Алтайскім краем і Кемераўскай вобласьцю.

Сталіца — горад Горна-Алтайск. Утвораная 1 чэрвеня 1922 году.

Насельніцтва рэспублікі складае 210 344 чалавекі (2013 год), зь якога мескае насельніцтва складае 59 720 (28,65 %, 2012 год). Паводле зьвестак перапісу 2010 году, 56,6% насельніцтва склалі расейцы, 33,9 % — алтайцы, 6,2 % — казахі, 0,5 % — кумандзінцы.

Падзяляецца на 1 горад і 10 раёнаў

## Сымболіка
* Герб Рэспублікі Алтай
* Сьцяг Рэспублікі Алтай

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Республика Алтай :: официальный интернет-портал

Катэгорыя:Рэспублікі Расеі
Катэгорыя:Рэспубліка Алтай
Казахі

**Каза́хі** ( ; адз.  ) — этнас і нацыя, карэннае насельніцтва Казахстана.

Акрамя гэтага, шырока расселеныя ў памежных абласьцях КНР, Расеі, Узбэкістана, а таксама на захадзе Манголіі.

## Крыніцы

Катэгорыя:Этнасы Эўразіі
Зорнае неба

**Зорнае неба** — сукупнасьць сьвяцілаў, бачных на начным небе. У ясную ноч, калі няма Месяца, чалавек з добрым зрокам можа ўбачыць простым вокам каля 2,5 тыс. зорак да 6-й зорнай велічыні, зь іх большасьць разьмешчана паблізу палосы Млечнага Шляху. Усяго ў абодвух паўшар’ях зорнага неба налічваецца каля 6 тыс. зорак да 6-й зорнай велічыні. Пры інструмэнтальных назіраньнях колькасьць бачных зорак хутка расьце, сягаючы, напрыклад, 32 млн зорак да 15-й зорнай велічыні. Таксама ў лік аб’ектаў зорнага неба, частку зь якіх можна назіраць і простым вокам, уваходзяць зорныя скупнасьці, зорныя асацыяцыі, галяктычныя туманнасьці, галяктыкі, квазары, скупнасьці галяктык, плянэты, спадарожнікі плянэтаў, малыя плянэты, камэты, мэтэоры.

## Глядзіце таксама
* Новы агульны каталёг

Катэгорыя:Астраномія
Зубатыя кіты

**Зуба́тыя кіты́** (*Odontoceti*) — адзін з двух падартадаў кітападобных. У адрозьненьне ад вусатых кітоў на іх сківіцах прысутнічаюць зубы.

Падатрад уключае 4 сямействы: кашалотавыя, дзюбарылыя і 2 сямействы дэльфінаў; 75 відаў.

Даўжыня цела ад 1,2 да 21 м, маса да 100 т. Самцы буйнейшыя за самак. У адрозьненьне ад бяззубых кітоў маюць ад 2 да 240 аднавяршынных зубоў. Галава вялікая, насавая адтуліна (дыхала) адна, адкрываецца на цемені.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Кітападобныя
Злыдні

**Злыдні** — у беларускай і ўсходнеславянскай міталёгіі малыя, гарбатыя, скурчаныя стварэньні, у вялізных ботах і шапках; час ад часу яны нападаюць на пэўную хату, і тады там ужо нічога не вядзецца. Звычайна жывуць пад печчу, робяць адтуль выправы па ўсёй гаспадарцы і адбіраюць розныя набыткі.

## Вонкавыя спасылкі
* Міфы Бацькаўшчыны

Катэгорыя:Славянская міталёгія
Катэгорыя:Беларуская міталёгія
Земляны хрыбет

**Земляны́ хрыбе́т** (**Бальшазямельскі хрыбет**) — назва марэнных град («мусюраў») у Бальшазямельскай тундры. Утварае водападзел рэк басэйна Баранцава мора і Пячоры. Грады (да 250 м) чаргуюцца з шырокімі слабахвалістымі паніжэньнямі, занятымі тарфяными балотамі і азёрамі.

Катэгорыя:Геаграфія Расеі
Пячора (рака)

**Пячора** (на-комі: *Печӧра*, па-ненецку: *Санэро’’ яха* ці *Санэро яв*) — рака ў Рэспубліцэ Комі й Ненецкае аўтаномнае акрузе Расеі.

## Геаграфія
Даўжыня 1809 км, плошча басэйну — 322 тыс. км². Рака бярэ пачатак на Паўночным Урале, у паўднёва-ўсходняе частцы Рэспублікі Комі, і цячэ сьпярша пераважна на паўднёвы захад. Ад вытоку да вусьця ракі Уньі Пячора мае горны характар. У паселішчы Якшы (па ўпаданьні ракі Валасьніца) паварочвае на поўнач і цячэ па Пячорскае нізіне да Вусьць-Усы. Пасьля вусьця ракі Уса (прытоку Пячоры) рака паварочвае на захад, утвараючы шырокае калена з двума вялікімі выгібамі. Шырыня рэчышча тут дасягае 2 км, у даліне зьяўляюцца вялізныя пойменныя лугі. У раёне Вусьць-Цыльмы (па ўпаданьні рэкаў Піжмы й Цыльмы) Пячора зноў паварочвае на поўнач, на гэтым участку яе шырокая пойма парэзаная шматлікімі пратокамі («шарамі») і старыцамі.

Прыкладна за 130 км ад вусьця Пячора падзяляецца на два рукавы — усходні (Вялікая Пячора) і заходні (Малая Пячора). Ніжэй, у раёне Нар'ян-Мару, рака ўтварае дэльту шырынёй каля 45 км і ўпадае ў Пячорскую губу Пячорскага мора.

## Населеныя пункты
Найважнейшыя прыстані на Пячоры — Нар'ян-Мар, Вусьць-Цыльма, Пячора.

## Глядзіце таксама
* Земляны хрыбет

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Рэкі Расеі
Об (дэпартамэнт)

**Об** () — дэпартамэнт на паўночным-усходзе Францыі, адзін з дэпартамэнтаў рэгіёну Гранд-Эст (да 1 студзеня 2016 у складзе рэгіёну Шампань-Ардэны). Парадкавы нумар 10. Адміністрацыйны цэнтар — Труа. Насельніцтва 303 997 чалавек (2012 г.).

Дэпартамэнт уключае 3 акругі, 17 кантонаў і 433 камуны.

## Крыніцы

Катэгорыя:Дэпартамэнты Францыі
Од (дэпартамэнт)

**Од** () — дэпартамэнт на поўдні Францыі, адзін з дэпартамэнтаў рэгіёну Аксытанія (да 1 студзеня 2016 у складзе рэгіёну Лянгедок-Русыён). Парадкавы нумар 11. Адміністрацыйны цэнтар — Каркасон. Найбуйнейшы горад — Нарбона. Насельніцтва складае 359 967 чалавек (2012). 

Дэпартамэнт уключае 3 акругі, 19 кантонаў і 438 камунаў.

## Вонкавыя спасылкі

## Крыніцы

Катэгорыя:Дэпартамэнты Францыі
Авэрон

**Авэрон** () — дэпартамэнт на поўдні Францыі, адзін з дэпартамэнтаў рэгіёну Аксытанія (да 1 студзеня 2016 у складзе рэгіёну Поўдзень-Пірэнэі). Парадкавы нумар 12. Адміністрацыйны цэнтар — Радэз. Насельніцтва 276 229 чалавек (2012 г.).

Дэпартамэнт уключае 3 акругі, 23 кантоны і 304 камуны.

## Вонкавыя спасылкі

## Крыніцы

Катэгорыя:Дэпартамэнты Францыі
Буш-дзю-Рон

**Буш-дзю-Рон** (, даслоўна — «вусьця Роны») — дэпартамэнт Францыі, адзін з дэпартамэнтаў рэгіёну Праванс-Альпы-Лазурны бераг. Парадкавы нумар — 13. Адміністрацыйны цэнтар — Марсэль. Насельніцтва — 1 984 784 чалавек (2012).

Дэпартамэнт уключае 4 акругі, 29 кантонаў і 119 камунаў.

## Крыніцы
Кальвадос (дэпартамэнт)

**Кальвадос** () — дэпартамэнт на паўночным захадзе Францыі, адзін з дэпартамэнтаў рэгіёну Нармандыя (да 1 студзеня 2016 у складзе рэгіёну Ніжняя Нармандыя). Парадкавы нумар 14. Адміністрацыйны цэнтар — Кан. Насельніцтва 687 854 чалавек (2012 г.). 

Дэпартамэнт уключае 4 акругі, 25 кантонаў і 705 камунаў.

## Вонкавыя спасылкі

## Крыніцы

Катэгорыя:Дэпартамэнты Францыі
Канталь

**Канталь** (, ) — дэпартамэнт на поўдні цэнтральнай часткі Францыі, адзін з дэпартамэнтаў рэгіёну Авэрнь — Рона-Альпы (да 1 студзеня 2016 у складзе рэгіёну Авэрнь). Парадкавы нумар 15. Адміністрацыйны цэнтар — Арыяк. Насельніцтва 147 415 чалавек (2012 г.).

Дэпартамэнт уключае 3 акругі, 15 кантонаў і 260 камунаў.

## Крыніцы

Катэгорыя:Дэпартамэнты Францыі
Шаранта

**Шаранта** () — дэпартамэнт на захадзе Францыі, адзін з дэпартамэнтаў рэгіёну Нувэль-Акітэн (да 1 студзеня 2016 у складзе рэгіёну Пуату-Шарант). Парадкавы нумар 16. Адміністрацыйны цэнтар — Ангулем. Насельніцтва 353 657 чалавек (2012 г.).

Дэпартамэнт уключае 3 акругі, 19 кантонаў і 404 камуны.

## Крыніцы
Ліпа

**Ліпа** () — род лістападных дрэваў сямейства ліпавых.

## Этымалёгія назвы

## Біялягічнае апісаньне

Дрэвы вышынёй да 15—20 м (часам да 40 м), дыямэтрам да 2 м. Лісьце нераўнабокае, круглавата-сэрцападобнае, завостранае, пілаватае. Кветкі жоўтыя, або жоўта-белыя, духмяныя, у паўпарасоніках. Плод — арэшак. Садовыя формы адрозьніваюцца сылюэтам кроны, афарбоўкай лісьця й кветак.

Цене-, мароза- і ветраўстойлівае дрэва. Жыве 300—400 гадоў.

У Беларусі расьце паўсюдна.

## Выкарыстаньне

### У якасьці лекавай расьліны

### Драўніна

### Ліпавы цьвет

### Мёд

## Ліпа ў гісторыі, паэзіі й культуры

### Назвы
* ліпа «дала» назву аднаму зь беларускіх месяцаў — ліпень. Таксама й у іншых славянскіх мовах: , , , 
* назва гэтае расьліны прысутнічае ў шматлікіх мястэчках і вёсках Беларусі: Вялікая Ліпа, Высокая Ліпа, Высокая Ліпа, Ліпкі, Ліпляні, Ліпляны, Ліпнякі, Ліпнішкі.
* да жніўня 2009 году ў месцы Слонім у былым маёнтку Пуслоўскіх «Албэртын» захадзіўся амаль 100-гадовы экзот — ліпа Каралінская. На жаль, падчас моцнага ветру дрэва ня вытрымала й напалову зламалася.

### Паэзія





## Літаратура
* 
* А. А. Чахоўскі. «Ліпа»  //  С. 184—185.
* 

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Дрэвы
Катэгорыя:Лекавыя расьліны
Катэгорыя:Меданосы