open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Бярэсьце (пасёлак)

**Бярэ́сьце** — пасёлак у Берасьцейскім раёне Берасьцейскай вобласьці, за 40 км ад Берасьця, на паўночным беразе возера Рагазьнянскага. Бярэсьце ўваходзіць у склад Дурыцкага сельсавету.

## Насельніцтва
* 2010 год — 143 чалавекі
* 1999 год — 220 чалавек

## Інфармацыя для турыстаў
У масіве хваёва-лісьцянага лесу на беразе возера месьціцца камунальнае санаторна-курортнае ўнітарнае прадпрыемства «Бярэсьцеаграздраўніца» (санаторыя «Бярэсьце»), разьлічанае на 430 месцаў.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Камунальнае санаторна-курортнае ўнітарнае прадпрыемства «Бярэсьцеаграздраўніца»

Катэгорыя:Дурыцкі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Берасьцейскага раёну
Міхаіл Барысавіч

**Міхаі́л Бары́савіч** (1453 або 1457, Цьвер — не пазьней за 1505) — апошні вялікі князь сувэрэннага Цьвярскога вялікага княства (1461—1485), пазьней эмігрант у Вялікім Княстве Літоўскім.

Заняў княскі пасад малалетнім па сьмерці бацькі, Барыса Аляксандравіча і па дасягненьні паўналецьця спрабаваў працягнуць ягоную палітыку на захаваньне незалежнасьці Цьвяры з апорай на Вялікае Княства Літоўскае. Аднак кароль польскі і вялікі князь літоўскі Казімер, нягледзячы на саюзныя абавязкі паводле дамоваў 1449 і 1484 гадоў, дзейснай падтрымкі Міхаілу Барысавічу не надаў, што наканавала Цьвяры страту незалежнасьці.

У жніўні 1485 году, будучы перакананым у невыкананасьці шматлікіх просьбаў пра ваенную дапамогу з боку Вялікага Княства Літоўскага, маскоўскі гаспадар Іван III распачаў ваенныя дзеяньні і неўзабаве ўзяў Цьвер у аблогу. Цьвярское баярства фактычна здрадзіла вялікаму князю, у большасьці перайшоўшы на бок Масквы. У ноч на 12 верасьня 1485 году Міхаіл Барысавіч здолеў уцячы з абложанага гораду ў Вялікае Княства Літоўскае. Такім чынам апошняя традыцыйна саюзная ВКЛ дзяржава ва Ўсходняй Эўропе спыніла існаваньне, што неўзабаве дало магчымасьць Маскве перайсьці да наступальных дзеяньняў супраць самога ВКЛ (вайна Маскоўскай дзяржавы з ВКЛ 1492—1494 гадоў). У 1486 годзе, атрымаўшы невялікі дапаможны атрад ад Казімера, Міхаіл Барысавіч беспасьпяхова спрабаваў вярнуць сабе трон.

Апошнія 20 гадоў жыцьця Міхаіл Барысавіч правёў у Вялікім Княстве Літоўскім, дзе як кампэнсацыю за страчаныя на ўсходзе ўладаньні атрымаў ад караля і вялікага князя значныя грашовыя сумы, а таксама маёнтак Пячыхвосты на Валыні і вялікую лятыфундыю на поўдні Слонімскага павету (Ласасіная, Бялавічы, Гошчава і іншыя). Не адыгрываў прыкметнай палітычнай ролі.

Першым шлюбам (1470—1483) ажаніўся з Соф’яй, дачкой кіеўскага князя Сямёна Алелькавіча, другім, паводле няпэўных зьвестак, з дачкой кагосьці з Радзівілаў, аднак застаўся бязьдзетным. Па сьмерці Міхаіла Барысавіча ягоныя ўладаньні на Беларусі перайшлі да князя Васіля Глінскага.

У Нацыянальным мастацкім музэі Беларусі захоўваецца партрэт Міхаіла Барысавіча, які паходзіць зь Нясьвіскай галерэі Радзівілаў. Існуе меркаваньне, што падобная атрыбуцыя зьяўляецца хутчэй легендарнай, бо партрэтаваны нагадвае магнатаў пачатку XVII ст.

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* Борзаковский В. С. История Тверского княжества. — СПб., 1876.
* Жизневский А. К. Портрет тверского великого князя Михаила Борисовича. — Тверь, 1889.
* Клюг Э. Княжество Тверское (1247—1485) / Пер. с нем. — Тверь, 1994.

Катэгорыя:Гісторыя Цьвярскога Вялікага Княства
MathML

**MathML** (па-ангельску, скарот ад *Mathematical Markup Language*) — матэматычная мова натаваньня (*markup*), якая базуецца на XML і распрацаваная для напісаньня матэматычных сымбаляў і формулаў, асабліва ў інтэрнэце.

Стандарт MathML зьяўляецца рэкамэндацыяй працоўнай групы W3C. Першая вэрсія стандарту была апублікаваная ў ліпені 1999 году. У лютым 2001 году зьявілася вэрсія 2.0 спэцыфікацыяў, а ў кастрычніку 2003 году выйшла другая рэдакцыя вэрсіі 2.0, якая ёсьць канчатковай вэрсіяй стандарту.

У адрозьненьне ад папулярнага сярод матэматыкаў сынтаксысу TeX, MathML прызначаны ня толькі для апісаньня выгляду формулы (прэзэнтацыі), але і для апісаньня сэнсу (сэмантыкі) матэматычнага выразу. З гэтай прычыны сынтаксыс выглядае досыць «многаслоўным», і ўручную напісаньне формулаў у фармаце MathML — занятак адносна складаны і нязручны. Для гэтых мэтаў існуе цэлы шэраг праграмаў і ўтылітаў. Таксама ёсьць праграмы, якія канвэртуюць TeX файлы ў MathML і наадварот.

На 2005 год сярод вэб-браўзэраў падтрымку для MathML забясьпечваюць толькі найноўшыя вэрсіі браўзэраў Mozilla і Netscape. Некаторыя іншыя браўзэры маюць падтрымку праз адмысловыя плагіны. Напрыклад, Internet Explorer можа паказваць формулы ў MathML з дапамогай плагіну MathPlayer.

MathML таксама падтрымваецца апошнімі вэрсіямі офісных пакетаў Microsoft Word і OpenOffice.org.

## Сынтаксыс
Некаторыя спэцыялісты крытыкуюць MathML за занадта «разьдзьмуты» сынтаксыс. Напрыклад, гэты выраз у сынтаксысу TeX/LaTeX:

 

які адпавядае гэтай формуле:

:x = \frac{-b \pm \sqrt{b^2 - 4ac}}{2a}

У MathML выглядае наступным чынам:


```
<mrow>
  <mi>x</mi>
  <mo>=</mo>
  <mfrac>
    <mrow>
      <mrow>
        <mo>-</mo>
        <mi>b</mi>
      </mrow>
      <mo>&PlusMinus;</mo>
      <msqrt>
        <mrow>
          <msup>
            <mi>b</mi>
            <mn>2</mn>
          </msup>
          <mo>-</mo>
          <mrow>
            <mn>4</mn>
            <mo>&InvisibleTimes;</mo>
            <mi>a</mi>
            <mo>&InvisibleTimes;</mo>
            <mi>c</mi>
          </mrow>
        </mrow>
      </msqrt>
    </mrow>
    <mrow>
      <mn>2</mn>
      <mo>&InvisibleTimes;</mo>
      <mi>a</mi>
    </mrow>
  </mfrac>
</mrow>
```


З другога боку, XML-фармат MathML дае магчымасьць хуткай інтэрпрэтацыі і рэндэрынгу формулаў.

## Вонкавыя спасылкі
* W3C Math Home — Афіцыйная старонка MathML (па-ангельску)
* Mathematical Markup Language (MathML™) 1.01 Specification — Спэцыфікацыі, вэрсія 1.01
* MathPlayer — адпаведны плагін для Internet Explorer

Катэгорыя:XML
5 лютага

## Падзеі
* 62 — землятрус у Пампэях, Італія
* 1917 — у Мэксыцы прынятая канстытуцыя
* 1919 — першая ў Эўропе рэгулярная авіялінія зьвязала Бэрлін і Ваймар
* 1928 — упершыню штучна сынтэзаваны вітамін D
* 1958 — Сутыкненьне над выспай Тайбі, у выніку якой ВВС ЗША была згубленая вадародная бомба
* 1971 — зьявіўся фондавы індэкс NASDAQ
* 1979 — аятала Рухола Мусаві Хамэйні абвясьціў Іран ісламскай дзяржавай
* 1994 — у Беларусі заснаваная Лібэральна-дэмакратычная партыя
* 2001 — адноўленая праца Рачунскай малай ГЭС

## Нараджэньні
* 1807 — Ігнацій, япіскап Расейскай Праваслаўнай Царквы
* 1812 — Жорж Шарль Дантэс, францускі манархіст, афіцэр-кавалергард
* 1884 — Мячыславас Рэйніс, рымска-каталіцкі біскуп, летувіскі дзяржаўны і рэлігійны дзяяч, навуковец-псыхоляг
* 1903 — Васіль Іванавіч Казлоў, беларускі савецкі палітычны дзяяч
* 1916 — Валянтына Пашкевіч, беларускі пэдагог, грамадзкая і культурная дзяячка
* 1923 — Леанід Шчамялёў, беларускі жывапісец сучаснасьці, народны мастак Беларусі
* 1930 — Расьціслаў Янкоўскі, савецкі і беларускі актор тэатру і кіно, народны артыст СССР, акадэмік Міжнароднай Акадэміі тэатру, ганаровы грамадзянін Менску
* 1946 — Шарлота Рэмплінг, ангельская актрыса
* 1963 — Сьвятлана Парамыгіна, савецкая й беларуская біятляністка
* 1964 — Уладзімер Ляхоўскі, беларускі гісторык
* 1984 — Людавік Сыльвэстр, францускі футбаліст

## Сьмерці
* 1637 — Язэп Руцкі, Кіеўскі ўніяцкі мітрапаліт, беларускі пісьменьнік і рэлігійны дзяяч Рэчы Паспалітай, стваральнік Базылянскага ордэна
* 1896 — Мікалай Страхаў, расейскі філёзаф, публіцыст, літаратурны крытык, чалец-карэспандэнт Пецярбурскай АН

* 1916 — Алаіза Пашкевіч (Цётка), беларуская паэтка, пісьменьніца, грамадзкая дзяячка
* 1999 — Васіль Лявонцьеў, амэрыканскі эканаміст расейскага паходжаньня
* 2001 — Масей Сяднёў, беларускі літаратар
* 2020 — Барыс Луцэнка, беларускі тэатральны рэжысэр, народны артыст Беларусі

## Сьвяты
* Дзень Сьвятой Агаты, заступніцы Катаніі
* У Беларусі традыцыйна ўшаноўваецца Агата. У гэты дзень сьвяцілі соль і хлеб. Казалі: «*Хлеб сьвятой Агаты ня пусьціць бяды да хаты*», а таксама: «*Соль сьвятой Агаты бароніць ад агню хаты*».
Ян Новак-Езяранскі

**Ян Новак-Езяранскі** (; 3 кастрычніка 1914 — 20 студзеня 2005) — польскі журналіст, публіцыст, палітычны актывіст, стваральнік польскай службы Радыё Свабода / Радыё Свабодная Эўропа, які быў яе дырэктарам цягам 25 гадоў, «вораг №1 уладаў Польскай Народнай Рэспублікі», антыкамуніст, актывіст польскай Арміі Краёвай падчас Другой сусьветнай вайны.

## Прозьвішча і мянушкі
Пры народзінах атрымаў імя Зьдзіслаў Антоні Езяранскі (*Zdzisław Antoni Jeziorański*). А імя Ян Новак (*Jan Nowak*) сталася ягоным журналісцкім псэўданімам на Радыё Свабода. Іншыя псэўданімы: Ян Квяткоўскі (*Jan Kwiatkowski*) і Адальбэрт Казлоўскі (*Adalbert Kozlowski*).

## Біяграфія
Нарадзіўся ў Варшаве. Скончыў Познанскі ўнівэрсытэт у спэцыяльнасьці эканаміста, дзе па сканчэньні працаваў асыстэнтам. На пачатку вайны, у 1939 годзе, Ян Новак-Езяранскі трапіў у нямецкі палон, аднак здолеў уцячы, браў удзел у Варшаўскім паўстаньні, шматкротна рызыкуючы жыцьцём перавозіў лісты ад польскага ўраду ў эміграцыі ў Лёндане ў акупаваную Польшчу.

Езяранскі пачаў журналісцкую кар’еру ў 1948 годзе ў брытанскай Бі-Бі-Сі, потым пераехаў у Мюнхэн, дзе кіраваў польскай службай Радыё Свабодная Эўропа амаль 25 гадоў (з 1952 да 1976 году). Пасьля пераехаў у ЗША, дзе быў кансультантам Рады Бясьпекі гэтай краіны ў часе прэзыдэнцтва Джымі Картэра і Рональда Рэйгана.

У 1989 годзе ўпершыню пасьля сканчэньня Другой сусьветнай вайны прыехаў у Польшчу, дзе яго прывіталі як нацыянальнага героя.

Ян Новак-Езяранскі да канца жыцьця не разьвітваўся з журналістыкай, шмат пісаў, браў удзел у грамадзкім жыцьці.

Ян Новак-Езяранскі цікавіўся праблемамі Беларусі. Так, напрыклад, у амаль 90-гадовым узросьце ён пабываў у Беларусі, у 2003 годзе напісаў у газэту «Gazeta Wyborcza» артыкул пад назвай «Абудзіць Беларусь», у якім пісаў, што галоўнымі праблемамі Беларусі ёсьць русыфікацыя, вынішчэньне беларускай самасьвядомасьці і адсутнасьць у апазыцыйных сілаў магчымасьцяў данесьці свае погляды да ўласнага народу.

## Вонкавыя спасылкі
* Ян Новак-Езяранскі хоча абудзіць Беларусь
* Памёр стваральнік польскай службы Радыё Свабода Ян Новак-Езяранскі

Катэгорыя:Нарадзіліся 3 кастрычніка
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1914 годзе
Катэгорыя:Польскія журналісты
Катэгорыя:Удзельнікі Варшаўскага паўстаньня
Катэгорыя:Памерлі 20 студзеня
Катэгорыя:Памерлі ў 2005 годзе
Фэрдынанд I Габсбург

**Фэрдына́нд I Га́бсбург** (10 сакавіка 1503 — 25 ліпеня 1564) — аўстрыйскі эрцгерцаг з 1521 году, кароль рымлянаў з 1531 году, імпэратар Сьвятой Рымскай імпэрыі з 1556 году.

Актыўны ўдзельнік (Шмалькальдэнская вайна 1546—1548 гадоў і інш.) барацьбы супраць княжацкай Рэфармацыі ў Нямеччыне, якая падрывала пазыцыі імпэратарскай улады. Разам з тым, прыхільнік памяркоўнай рэформы каталіцкай царквы, схіляўся да кампрамісу з пратэстантамі і гусітамі, на Трыдэнцкім саборы (1545—1563) спрабаваў дабіцца скасаваньня цэлібату і наданьня міранам права прычашчацца з чашы. Адзін з ініцыятараў заключэньня Аўгсбурскага рэлігійнага міру 1555 году.

На венскім кангрэсе 1515 году ў выніку дыпляматычнай місіі Мікалая Радзівіла (сына Мікалая Радзівіла Старога), які атрымаў за гэта тытул імпэрскага князя, дасягнутая дамоўленасьць аб шлюбе Фэрдынанда з Ганнай Ягелонкай, дачкой чэскага і вугорскага караля Ўладзіслава Ягелона, унучкай Казіміра IV (шлюб заключаны ў 1521 годзе), і аб магчымасьці пераходу Чэхіі і Вугоршчыны ад Ягелонаў да Габсбургаў. Жыгімонт II Аўгуст быў двойчы (1543—1545 і з 1553) жанаты з дачкамі Фэрдынанда і Ганны Ягелонкі: Лізаветай (1526—1545) і Кацярынай (1533—1572), адным з ініцыятараў гэтых шлюбаў быў Мікалай Радзівіл Чорны. Пасьля разгрому Вугоршчыны туркамі пры Мохачы ў 1526 годзе і гібелі свайго швагра Людовіка II Ягелона Фэрдынанд абраны каралём Чэхіі і Вугоршчыны, што выклікала сэрыю грамадзянскіх войнаў паміж прыхільнікамі яго і вугорскага магната Янаша Запольяі, таксама абранага вугорскім каралём і падтрыманага Польшчай. Жорстка падавіў рух за незалежнасьць Чэхіі, спрыяў кансалідацыі спадчынных уладаньняў аўстрыйскіх Габсбургаў у адзіны дзяржаўны комплекс.

Карыстаўся папулярнасьцю ў «сэпаратысцкай» часткі беларуска-літоўскага грамадзтва, якая бачыла ў Габсбургах процівагу Польшчы. Яго паслы ў Вільні ў 1528 годзе адзначалі, што літоўскія паны-рада больш спрыяюць Габсбургам, чым палякі, апрача Канстанціна Астроскага, які сымпатызаваў Запольяі. Выхадцы з ВКЛ непасрэдна ўдзельнічалі ў ваенных дзеяньнях на баку Фэрдынанда, як, напрыклад, І. Перасьветаў, які ў 1535 годзе быў нават яго паслом да малдаўскага гаспадара Пятра Рарэша. У 1532 годзе Ільля Астроскі, насуперак рашэньням сойму ВКЛ, прапаноўваў Фэрдынанду выставіць уласныя ўзброеныя атрады для вайны з Турэччынай.

У 1535—1539 гадах у батанічным садзе Фэрдынанда ў Празе працаваў Францішак Скарына, па некаторых зьвестках, быў ягоным асабістым лекарам.

## Крыніцы

## Літаратура
* Алесь Белы // 

## Вонкавыя спасылкі
* Арыгінальны артыкул

Катэгорыя:Імпэратары Сьвятой Рымскай імпэрыі
Катэгорыя:Аўстрыйскія эрцгерцагі
Катэгорыя:Каралі Вугоршчыны
Катэгорыя:Каралі Чэхіі
Катэгорыя:Габсбургі
Катэгорыя:Кавалеры Ордэна Залатога руна
Катэгорыя:Нарадзіліся 10 сакавіка
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1503 годзе
Катэгорыя:Памерлі 25 ліпеня
Катэгорыя:Памерлі ў 1564 годзе
7 лютага

## Падзеі
* 1238 — войска хана Батыя захапіла Ўладзімер на Клязьме
* 1943 — Другая сусьветная вайна: пачатак акцыі па ліквідаваньні Слуцкага гета і яго жыхароў
* 1990 — пасьля 100-тысячнай дэманстрацыі дэмакратычных сілаў у Маскве ЦК КПСС пагадзіўся прыбраць з канстытуцыі СССР знакаміты Шосты артыкул, які гарантаваў кампартыі кіруючую ролю
* 1992:
** у галяндзкім горадзе Маастрыхце (Maastricht) падпісана пагадненьне, якое дало пачатак Эўрапейскаму Зьвязу
** у Расеі зачынілі апошнюю савецкую калёнію для палітзьняволеных

## Нараджэньні

* 1478 — Томас Мор, ангельскі гуманіст
* 1546 — Хведар Еўлашоўскі, беларускі палітык і пісьменьнік-мэмуарыст
* 1693 — Ганна Іванаўна, расейская імпэратрыца, пляменьніца Пятра I
* 1804 — Мікола Маркевіч, гісторык, этнограф, паэт, лексікограф
* 1812 — Чарлз Дыкенз, брытанскі пісьменьнік
* 1876 — Рамуальд Ялбжыкоўскі, рымска-каталіцкі дзяяч міжваеннай Польскай Рэспублікі, біскуп ломжынскі, арцыбіскуп віленскі
* 1881 — Рамуальд Зямкевіч, беларускі бібліяфіл, аўтар «Нашай Нівы»
* 1892 — Антон Сокал-Кутылоўскі, беларускі вайсковы і грамадзкі дзяяч, ўдзельнік Слуцкага збройнага чыну 1920 году
* 1940 — Рыгор Печнікаў, беларускі мастак, графік
* 1956 — Уладзімер Уладзімеравіч Навумаў, міністар унутраных справаў Рэспублікі Беларусь
* 1965 — Алег Дземідовіч, беларускі музыка
* 1976 — Сыльвія Сэйнт, чэская порнаакторка

## Сьмерці
* 1891 — Вінцэсь Каратынскі, беларускі пісьменьнік і журналіст
* 1920 — Аляксандр Калчак, расейскі ваеначальнік
* 1970 — Людвік Бацянскі, польскі афіцэр і палітык

## Сьвяты
*
6 лютага

## Падзеі
* 1191 — рымскі папа Клімэнт III зацьвердзіў статут Тэўтонскага Ордэна
* 1778 — Францыя прызнала незалежнасьць Злучаных Штатаў Амэрыкі
* 1788 — Масачусэтс стаў шостым штатам, які ратыфікаваў Канстытуцыю ЗША
* 1819 — сэр Стэмфард Рафлз заснаваў Сынгапур
* 1840 — паводле пагадненьня Вайтангі *(на выяве)* Новая Зэляндыя набыла статус калёніі Аб’яднанага Каралеўства
* 1848 — выйшаў у сьвет «*Маніфэст Камуністычнай партыі*» Карла Маркса
* 1921 — выйшаў дэкрэт, які надаў беларускай, габрэйскай (ідыш), польскай і расейскай мовам статус дзяржаўных у БССР
* 1922 — у РСФСР ствараецца палітычная спэцслужба — Галоўнае палітычнае ўпраўленьне пры НКВД (ГПУ)
* 1958 — авіякатастрофа пад Мюнхэнам, у выніку якой загінулі 8 футбалістаў ангельскага клюбу «Манчэстэр Юнайтэд»
* 1992 — З-за недахопу паперы ў менску прыпынены выхад шэрагу дзяржаўных газэт, у т.л. "Советская Белоруссия", "Белорусская Нива", "Мінская праўда"
* 2003 — цягнік-кантэйнэравоз «Вікінг» упершыню пусьцілі празь Беларусь ад Чорнага да Балтыйскага мора

## Нараджэньні
* 1796 — Адам Вайткевіч, рымска-каталіцкі дзяяч, біскуп
* 1800 — Ігнат Кулакоўскі, беларускі дзяржаўны дзяяч, пэдагог
* 1838 — Хафец Хаім, вядомы рабін, галахіст і мараліст
* 1877 — Ёзэф Рогачак, славацкі лютэранскі сьвятар, пісьменьнік, перакладнік Бібліі
* 1893 — Максім Гарэцкі, беларускі пісьменьнік і літаратуразнаўца
* 1898 — Леў Акіншэвіч, беларускі і ўкраінскі правазнаўца і гісторык
* 1899 — Францішак Пяткевіч, лекар і беларускі нацыянальны дзяяч
* 1906 — Тамаш Падзява, беларускі каталіцкі сьвятар, марыянін, доктар філязофіі і ліцэнцыят багаслоўя
* 1911 — Роналд Рэйган, прэзыдэнт ЗША
* 1912 — Эва Браўн, жонка Адольфа Гітлера
* 1914 — Аркадзь Куляшоў, народны паэт Беларусі
* 1928 — Уладзімер Стальмашонак, беларускі мастак, Заслужаны дзяяч мастацтваў БССР, Народны мастак БССР
* 1945 — Боб Марлі, ямайскі музыка і кампазытар
* 1960 — Ігар Мацьвіенка, вядомы расейскі музычны прадусар і кампазытар
* 1962 — Хасэ Блянка, гішпанскі палітык
* 1963 — Валеры Пазднякоў, беларускі археоляг, гісторык
** Валеры Гапееў, беларускі пісьменьнік
* 1974 — Аксана Гайдук, дзяржаўная дзяячка Беларусі
* 1982 — Эліс Іў, амэрыканская і брытанская акторка

## Сьмерці
* 1918 — Густаў Клімт, аўстрыйскі мастак
* 1966 — Віліс Лацыс, латыскі пісьменьнік
* 2013 — Фабіё Фрытэльлі‎ (больш вядомы як саліст Mo-Do), італьянскі музыка
* 2020 — Керк Дуглас, амэрыканскі кінаактор і прадусар

## Сьвяты
OpenOffice.org

**OpenOffice.org** — пакет офісных праграмаў з адчыненым кодам для рэдагаваньня тэкстаў (*Writer*), электронных табліцаў (*Calc*), прэзэнтацыяў (*Impress*), вэктарных малюнкаў (*Draw*), а таксама кіраваньня базамі зьвестак (*Base*). Паводле сваёй функцыянальнасьці *ООо* параўнальны зь іншымі офіснымі пакетамі, уключна з *[[Microsoft Office]]*. *ООо* карыстаецца ўласным фарматам файлаў *ODF*, але можа імпартаваць і экспартаваць файлы фарматаў іншых праграмаў, у тым ліку з *Microsoft Office*, *DocBook*, *Aportis.doc* (*[[Palm OS]]*), *Pocket Word*, *[[PDF]]*,  і *Flash (SWF)*. Уласны фармат файлаў *ООо* заснаваны на *[[XML]]*, а тэкст захоўваюцца ў кадоўцы *[[Unicode]]*, што спрашчае працу з тэкстамі ў розных мовах / альфабэтах.

Продкам *OpenOffice.org* зьяўляецца пакет *StarOffice* кампаніі *Sun Microsystems*, і напрацягу некалькіх гадоў абодва пакеты разьвіваліся паралельна, але калі *SO* — камэрцыйны прадукт, то *ОpenOffice.org* распаўсюджваецца свабодна, зьяўляецца бясплатным, і ягоны зыходны код адкрыты. Праз гэта некаторыя кампанэнты *ОpenOffice.org* адрозьніваюцца ад *SO*, у прыватнасьці праверка правапісу. Першая вэрсія *OpenOffice.org* зьявілася ў 2000 годзе. У 2009 годзе Oracle набыў Sun Microsystems, у 2010 годзе сябрамі супольнасьці OpenOffice.org аб'яўлена пра стварэньне некамэрцыйнай арганізацыі The Document Foundation, галоўным праектам якой стаў LibreOffice, форк OpenOffice.org.

OpenOffice.org уваходзіў у камплекты пастаўкі большасьці дыстрыбутываў АС Linux.

Сёньня *ООо* рэалізаваны на наступных плятформах:
* *[[Linux]] («[[Інтэл]]», [[PowerPC]] ды Linux/SPARC)*
* *Solaris ([[SPARC]] і [[x86]])*
* *Windows NT, Windows 2000, Windows 2003, Windows XP, [[Windows 98]]/[[Windows Me|Me]]*
* *[[FreeBSD]]*
* *Mac OS X («Інтэл» і PowerPC)*
* *Irix*

Windows 95 падтрымліваецца толькі вэрсіяй OpenOffice.org 1.0.3.

Распрацоўваюцца таксама рэалізацыі пад іншыя плятформы.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйная старонка OpenOffice.org
* Форум, прысьвечаны OpenOffice.org
* Пытаньні і адказы, дакумэнтацыя, дапаможнікі
* Вольныя малюнкі, лягатыпы
* Усталёвачнік Open Office 3.3.0 пад Лінукс месьціва Факультэта інфарматыкі ўнівэрсытэта Масарыка, Брно, Чэхія)
* Усталёвачнік Open Office 3.3.0 пад Макінтош
* Усталёвачнік Open Office 3.2.1 пад Windows
* Беларускі моўны пакет для 3.3.0 пад Лінукс
* Беларускі моўны пакет для 3.1 пад Windows

Катэгорыя:Офіснае праграмнае забесьпячэньне
Катэгорыя:Вольныя праграмы
Катэгорыя:Беларусіфікаваныя праграмы
9 лютага

## Падзеі
* 1519 — Францішак Скарына выдаў у Празе Кнігу Юдыт
* 1852 — у Менску ў Гарадзкім тэатры адбылася прэм’ера спэктаклю паводле п’есы Дунін-Марцінкевіча «Сялянка»

## Нараджэньні
* 1404 — Канстантын XI, бізантыйскі імпэратар
* 1795 — Генрых Хюбш, нямецкі архітэктар
* 1839 — Аляксандар Акінчыц, доктар мэдыцыны, мэмуарыст, удзельнік паўстаньня 1863 року
* 1846 — Леапольд Баварскі, гэрманскі вайсковы дзяяч, генэрал-фэльдмаршал Баварыі і Гэрманскай імпэрыі
* 1930 — Валянцін Тарас, беларускі паэт, перакладчык, публіцыст
* 1942 — Вадзім Болбас, літаратар, сябра Саюзу беларускіх пісьменьнікаў.
* 1959 — Віктар Шалкевіч, беларускі бард, актор, паэт і шоўмэн
* 1971
** Зінаіда Стагурская, беларуская вэлягоншчыца
** Ніна Галяйн — архітэктар, пісьменьніца і кравец з Аўстрыі
* 1985 — Максім Жаўнерчык, беларускі футбаліст
* 1987 — Магдалена Нойнэр, нямецкая біятляністка, двухразовая алімпійская чэмпіёнка

## Сьмерці
* 1881 — Фёдар Дастаеўскі, расейскі пісьменьнік
* 1943 — Алег Кашавы сябра, адзін з арганізатараў падпольнай антыфашыстоўскай арганізацыі «Маладая гвардыя»
* 1972 — Лявонці (Стасевіч), праваслаўны сьвятар, рэпрэсаваны ў БССР
* 1991 — Аркадзь Мігдал, савецкі фізык-тэарэтык

## Сьвяты
Артур Мілер

**Арту́р Э́шэр Мі́лер** (;  — ) — вядомы амэрыканскі драматург 20-га стагодзьдзя. Нарадзіўся ў Нью-Ёрку. Найбольш вядомыя ягоныя п’есы «Сьмерць каміваяджэра» (Death of a Salesman) і «Салемскія ведзьмы» (The Crucible). Артур Мілер лічыцца найбольш уплывовым драматургам 20-га стагодзьдзя ў Амэрыцы. Таксама вядомы тым, што яго жонкай была Мэрылін Манро.

## Біяграфія
Артур Мілер нарадзіўся і гадаваўся у Нью-Ёрку ў сям’і габрэйскіх імігрантаў, якія паходзілі з Польшчы. Сям’я жыла ў дарагой кватэры на Мангэтане каля Цэнтральнага парку, пакуль бацька не страціў грошы падчас Вялікай амэрыканскай дэпрэсіі.

Мілер скончыў Мічыганскі ўнівэрсытэт у спэцыяльнасьці журналістыка. Пачаў пісаць п’есы яшчэ ва ўнівэрсытэце. У 1949 годзе за п’есу «Сьмерць каміваяджэра» атрымаў прэмію Пуліцэра і іншыя прэстыжныя ўзнагароды. У 1953 годзе выдаў п’есу «Салемскія ведзьмы», якая таксама набыла вялікую папулярнасьць, у тым ліку на Брадвэі.

У 1956 годзе пабраўся шлюбам з Мэрылін Манро (гэта быў ягоны другі шлюб). Разьвяліся яны ў 1961 годзе.

Таксама ў 1956 годзе Артур Мілер быў выкліканы на слуханьні ў Кангрэс ЗША й абвінавачваўся ў сувязях з камуністычнай партыяй. Ён падаў апэляцыю, і ў 1958 яна была задаволеная — зь яго зьнялі падазрэньні.

Памёр ва ўзросьце 89 гадоў ў мястэчку Роксбуры, штат Канэктыкут, з прычыны спыненьня сэрца.

## П’есы
* 1936 «Ушанаваньне на золку» (*Honors at Dawn*)
* 1944 «Чалавек, які меў поўную ўдачу» (*The Man Who Had All the Luck*)
* 1947 «Усе мае сыны» (*All My Sons*)
* 1949 «Сьмерць каміваяджэра» (*Death of a Salesman*)
* 1953 «Салемскія ведзьмы» (*The Crucible*)
* 1955 «Успамін пра два панядзелкі» (*A Memory of Two Mondays*)
* 1955 «Від з мосту» (*A View from the Bridge*)
* 1964 «Пасьля падзеньня» (*After the Fall*)
* 1965 «Інцыдэнт у Вішы» (*Incident at Vichy*)
* 1968 «Цана» (*The Price*)
* 1972 «Стварэньне сьвету й іншыя справы» (*The Creation of the World and Other Business*)
* 1977 «Столя ацыбіскупа» (*The Archbishop’s Ceiling*)
* 1981 «Амэрыканскі гадзіньнік» (*The American Clock*)
* 1982 «Элегія для лэдзі» (*Elegy For a Lady*)
* 1982 «Нейкая любоўная гісторыя» (*Some Kind of Love Story*)
* 1986 «Небясьпека: Памяць!» (*Danger: Memory!*)
* 1991 «Прагулка ўніз з гары Моргана» (*The Ride Down Mt. Morgan*)
* 1993 «Апошні янкі» (*The Last Yankee*)
* 1994 «Разьбітае шкло» (*Broken Glass*)
* 1998 «Сувязі містэра Пітэрса» (*Mr. Peters' Connections*)
* 2004 «Журбота ўваскрасае» (*Resurrection Blues*)
* 2004 «Скончваючы малюнак» (*Finishing the Picture*)

Катэгорыя:Літаратары ЗША
Катэгорыя:Драматургі
Катэгорыя:Эсэісты
Літва дваровая

**Літва́ дваро́вая** — асобая служылая праслойка ў Маскоўскай дзяржаве XVI стагодзьдзя, якая складалася з выхадцаў з ВКЛ.

Пачала фармавацца ў ходзе войнаў канца XV — пачатка XVI стагодзьдзя, калі значная колькасьць беларускай (літоўскай) шляхты трапіла ў палон ці дабраахвотна перайшла на бок Маскоўскай дзяржавы. Шмат палонных была захоплена ў бітве на Вядрошы 1500 году, большасьць зь якіх насуперак іх волі ўтрымлівалася маскоўскім урадам і пасьля заключэньня мірных пагадненьняў. Як правіла, ім не давяралі службу на заходніх рубяжах Маскоўскай дзяржавы і яны выкарыстоўваліся ў ваенных дзеяньнях на поўдні і ўсходзе. Напрыклад, літоўскія «огненные стрельцы» вызначыліся ў 1505 годзе пры абароне Ніжняга Ноўгараду ад татараў. Пасьля здачы Маскоўскай дзяржаве, напрыклад, Смаленску ў 1514 годзе, большая частка яго залогі прыняла маскоўскае падданства. У выніку мяцяжу Глінскіх 1508 году ў Маскву выехала шмат прыхільнікаў Глінскіх, у тым ліку князь Андрэй Друцкі, Іван і Фёдар Казлоўскія, кар. дваранін Якуб Івашэнцаў і іншыя. За імі і іх нашчадкамі замацаваўся тэрмін «літва дваровая» (эпітэт «дваровая» часам апускаўся). Ён асабліва часта сустракаецца ў гэтак званым «Дваровым сшытку» 1550-х гадоў, які адзначае наяўнасьць кампактных кантынгентаў «літвы дваровай» у Яраслаўлі, Растове, Раманаве, Мураме, Мажайску, Серпухаве, Кастраме і іншых гарадах. У 1520-я гады «літвой дваровай» кіраваў баярын М. Ю. Захар’ін, яна адыграла важную ролю ў Казанскім паходзе 1524 году. Найбольшым уплывам «літва дваровая» карысталася ў пэрыяд рэгенцтва Алены Глінскай (1533—1538), але пасьля дасягненьня паўналецьця Іванам IV Жахлівым у значнай ступені падверглася палітычным рэпрэсіям і як своеасаблівая карпарацыя перастала існаваць.

## Літаратура
* Алесь Белы // 
* Тысячная книга 1550 г. и Дворовая тетрадь 50-х гг. XVI в. Подг. А. А. Зимин. М. - Л., 1950.
* Зимин А. А. Россия на пороге Нового времени. М., 1972.

## Вонкавыя спасылкі
* Арыгінальны артыкул

Катэгорыя:Гісторыя Маскоўскага княства
14 лютага

## Падзеі
* 1477 — першае вядомае валянцінава віншаваньне ў сьвеце
* 1779 — на Гавайскіх астравах абарыгены забілі (і — паводле легенды — зьелі) брытанскага капітана Джэймза Кука
* 1792 — кароль і вялікі князь Станіслаў Аўгуст Панятоўскі надаў Жыжмарам Магдэбурскае права і герб
* 1876 — Аляксандар Грэм Бэл запатэнтаваў тэлефон
* 1924 — у Вільні пачала выдавацца газэта «Голас беларуса»
* 1924 — заснаваная кампанія IBM
* 1928 — у Савецкім Саюзе пачынаюць ужываць грыгарыянскі каляндар
* 1929 — Рэзаніна ў Дзень Сьвятога Валянтына ў Чыкага (ЗША)
* 1930 — заснаванае жаночае аддзяленьне Опус Дэі
* 1948 — утварылася Згуртаваньне беларусаў у Аўстрыі
* 1949 — першае паседжаньне ізраільскага парлямэнту — Кнэсэту
* 1956 — пачаўся XX зьезд КПСС, дзе прагучаў даклад Мікіты Хрушчова з асуджэньнем культу асобы Сталіна
* 1980 — у амэрыканскім Лэйк Плэсідзе пачаліся зімовыя Алімпійскія гульні
* 1984 — ізраільскі міністар абароны Арыель Шарон сышоў з пасады пасьля таго, як быў пацьверджаны ягоны ўдзел у гвалтах у Сабры і Шаціле
* 1989 — іранскі рэлігійны правадыр аятала Хамэйні абвясьціў фатву на брытанскага пісьменьніка Салмана Рушдзі за абразу ісламу ў кнізе «Сатанінскія вершы»
* 2000 — касьмічны зонд NEAR Shoemaker увайшоў на арбіту вакол малой плянэты 433 Эрас

## Нараджэньні
* 1483 — Бабур, заснавальнік Імпэрыі вялікіх маголаў
* 1863 — Пётар Пятровіч Ізвольскі, расейскі дзяржаўны дзяяч, обэр-пракурор Найсьвяцейшага Сыноду
* 1869 — Чарлз Ўілсан, ангельскі фізык
* 1891 — Павал Корчык, беларускі нацыянальны дзяяч, удзельнік Слуцкага збройнага чыну
* 1901 — Павал Буцько, беларускі рэвалюцыянэр, камуніст
* 1906 — Мікалай Улашчык, беларускі гісторык і археограф
* 1907 — Алесь Звонак, беларускі паэт
* 1931 — Гэнры Тэафілус Гаванец, каталіцкі дзяяч ЗША й Казахстану, біскуп, францішканін
* 1945 — Ганс-Адам II, князь Ліхтэнштайну
* 1950 — Аляксандар Паўлоўскі, беларускі вайсковец і дыплямат
* 1969 — Антоні Клімантовіч, беларускі рэлігійны дзяяч, ксёндз
* 1970 — Вадзім Сашурын, беларускі біятляніст
* 1977 — Кэдэл Эванс, прафэсійны аўстралійскі раварыст
* 1983 — Бакары Санья, францускі футбаліст
* 1988 — Анхэль ды Марыя, аргентынскі футбаліст
* 1989 — Адам Матушчык, польскі футбаліст
* 1989 — Аляксандар Карніцкі, беларускі футбаліст
* 1992 — Крыстыян Эрыксэн, дацкі футбаліст
* 1995 — Аляксандар Янчанка, беларускі футбаліст

## Сьмерці
* 1407 — Якуб Пліхта, віленскі біскуп, францішканін
* 1984 — Язэп Найдзюк, беларускі нацыянальны дзяяч
* 1989 — Вінцэнт Жук-Грышкевіч, старшыня Рады БНР
* 2014 — Гаўрыла Вашчанка, Народны мастак БССР

## Сьвяты
* у каталікоў — дзень сьвятых Кірыла і Мятода, а таксама дзень сьвятога Валянціна
Тамаш Макоўскі

**Тама́ш Мако́ўскі** (1562 або 1575—1630) — гравэр, рысавальнік.

## Біяграфія
У 1600—1611 гадох быў на службе князя Мікалая Крыштофа Радзівіла «Сіроткі», жыў у асноўным у Нясьвіжы.

## Творчасьць

Аўтар некаторых медзярытаў да кнігі Мікалая Крыштофа Радзівіла «Сіроткі» «Пэрэгрынацыя, або паломніцтва ў Сьвятую зямлю» (1601, Брунсбэрг), партрэта Мікалая Крыштофа Радзівіла, відаў радзівілаўскіх замкаў у Клецку, Нясьвіжы, Коўне, Біржах, Троках. Аўтар ілюстрацыяў да «Гіпікі» князя Крыштофа Мікалая Дарагастайскага (Кракаў, 1603 і Познань, 1620), да панэгірыка Мікалаю Крыштофу Радзівілу братоў Скарульскіх (Нясьвіж, 1604), шматлікіх выяваў магнацкіх гербаў.

Выканаў некалькі гравюр на сюжэты вайны Рэчы Паспалітай з Маскоўскай дзяржавай 1609—1618 гадоў: плян Масквы, выяву прадстаўленьня сэнату палонных братоў Шуйскіх і г. д. Віды местаў Макоўскага вызначаюцца падрабязнасьцю і разглядаюцца як каштоўны іканаграфічны матэрыял. У творчасьці Макоўскага прасочваецца ўплыў галяндзкіх майстроў, ёй уласьцівыя некаторыя рысы маньерызму.

## Мапа Макоўскага

Выгравіраваў першую дакладную геаграфічную мапу ВКЛ (Амстэрдам, 1613), якая лічыцца найбольш значнай працай Макоўскага (гэтак званая «мапа Макоўскага»). Існуюць зьвесткі пра яе ранейшую рэдакцыю (каля 1603 году). Папулярнае раней меркаваньне пра ўдзел Макоўскага ў працы над мапай у якасьці картографа, хутчэй за ўсё, памылковае.

Назва мапы з лацінскае мовы перакладаецца як «*Вялікае Княства Літоўскае з шматлікімі краямі, якія яму належаць, падрабязна апісанае. Найсьвятлейшаму і найвышэйшаму валадару і пану Мікалаю Крыштафу Радзівілу Божай міласьцю князю на Оліцы і Нясьвіжы, князю Сьвятой Рымскай імпэрыі, графу на Шылаўцы і Міры, рыцару Сьвятой Труны ў Ерусаліме ды інш., чыім стараньнем і коштам гэтая праца выйшла у сьвет*».

## Памяць
* У Нясьвіжы пастаўлены бюст Тамашу Макоўскаму
* Мапа ВКЛ Макоўскага была перавыдадзеная ў Беларусі ў 2000-я гады

## Крыніцы

## Літаратура
* Белы А. Тамаш Макоўскі // 
* Alexandrowicz S. Rozwój kartografii Wielkiego Księstwa Litewskiego od XV do połowy XVIII w. Poznań, 1989.
* Jakubowski J. Tomasz Makowski, sztycharz i kartograf nieświecki. Warszawa, 1923.

## Вонкавыя спасылкі
* Пра гравюру Гародні аўтарства Макоўскага
* Мапа ВКЛ 1613 году на imago.by

Катэгорыя:Беларускія мастакі
Катэгорыя:Беларускія географы
15 лютага

## Падзеі
* 1386 — хрост вялікага князя Ягайлы ў каталіцтве пад імём Уладзіслаў
* 1563 — войска Івана Жахлівага захапіла Полацак падчас Лівонскай вайны
* 1637 — Фэрдынанд III быў каранаваны на рымскага імпэратара
* 1786 — Ўільям Гэршэль адкрыў туманнасьць Кацінае вока (NGC 6543)
* 1863 — Нацыянальна-вызвольнае паўстаньне: у бітве каля вёскі Рэчыца (Пружанскі павет) загінуў Станіслаў Сангін
* 1916 — у Вільні выйшаў першы нумар газэты «Гоман»
* 1965 — парлямэнт Канады зацьвердзіў сучасны сьцяг краіны
* 1989 — Савецкі Саюз афіцыйна пацьвердзіў вывад усіх сваіх войскаў з Аўганістану
* 1991 — падпісаная Вышаградзкая дамова пра супрацоўніцтва паміж Вугоршчынай, Польшчай і Чэхаславаччынай
* 1999 — турэцкія спэцслужбы затрымалі ў Кеніі Абдулу Аджалана, кіраўніка тэрарыстычнай сэпаратысцкай арганізацыі Курдзкая партыя працоўных
* 2005 — пачатак працы інтэрнэт-сэрвісу YouTube
* 2008 — Вацлаў Клаўс абраны прэзыдэнтам Чэхіі на другі тэрмін
* 2011 — на ўсходзе Лібіі пачаліся дэманстрацыі супраць аўтарытарнага рэжыму Муамара аль-Кадафі
* 2013 — над расейскім Чалябінскам выбухнуў мэтэарыт, у выніку чаго былі параненыя каля 1200 чалавек

## Нараджэньні
* 1458 — Іван Іванавіч Малады, маскоўскі ваеначальнік, князь маскоўскі
* 1564 — Галілео Галілей, вучоны, вынаходнік
* 1890 — Леакадзія Раманоўская, сястра Янкі Купалы, купалазнаўца
* 1901 — Сяргей Бабрук, савецкі вайсковец, Герой Савецкага Саюзу
* 1904 — Ларыса Александроўская, беларуская опэрная сьпявачка
* 1915 — Іван Кабушкін, удзельнік менскага камуністычнага падпольля ў гады нямецка-савецкай вайны
* 1923 — Аляксандар Грыгор’еў, удзельнік антысавецкага падпольля
* 1959 — Пятро Васючэнка, беларускі літаратуразнаўца, крытык, празаік, драматург, эсэіст, казачнік і аўтар фэнтэзі
* 1983 — Сэліта Ібэнкс, амэрыканская супэрмадэль
* 1984 — Дарота Рабчэўска, польская рок- і поп-сьпявачка

## Сьмерці
* 1857 — Міхал Глінка, расейскі кампазытар
* 1863 — Станіслаў Сангін, паўстанец, паплечнік Кастуся Каліноўскага
* 1958 — Язэп Рэшаць, беларускі рэлігійны і культурны дзяяч, тэоляг, публіцыст
* 1959 — Оўэн Рычардсан, брытанскі фізык, ляўрэат Нобэлеўскае прэміі
* 1975 — Міхал Сапоцька, каталіцкі сьвятар
* 2022 — Павал Жук, выдавец беларускага незалежнага друку

## Сьвяты
* У Беларусі традыцыйна адзначаюцца Грамніцы або Стрэчаньне, земляробчае сьвята сустрэчы зімы і лета
* Сусьветны Дзень праваслаўнай моладзі, адзначаецца з ініцыятывы Сусьветнай арганізацыі праваслаўнай моладзі SYNDESMOS
2005

Гэты год —
* міжнародны год фізыкі
* міжнародны год спорта і фізычнага выхаваньня
* год Уладзімера Караткевіча

## Падзеі
* 14 студзеня — капсула «Гюйгенс» села на паверхні Тытану
* 23 студзеня — Віктар Юшчанка прыняў прысягу прэзыдэнта Ўкраіны
* 24 студзеня — абвешчаны Чарневіцкі заказьнік
* Сакавік — праведзены 1-ы конкурс «Тэлевяршыня»
* 4 красавіка — заснаваны «Магілёўскі вагонабудаўнічы завод»
* 7 красавіка — пачаў выконваць свае абавязкі дзейны прэзыдэнт Іраку Джалал Талабані
* 13 траўня — адбылася Андыжанская разьня ва Ўзбэкістане
* 21 чэрвеня — запушчаны Космас-1
* 7 ліпеня — тэрарыстычныя акты ў Лёндане

## Нараджэньні
*

## Сьмерці
* 22 студзеня — Кансуэлё Вэляскес, мэксыканская кампазытарка
* 3 лютага — Зураб Жванія, прэм’ер-міністар Грузіі
* 27 лютага — Віктар Жаўняровіч, мастак і опэрны сьпявак
* 4 сакавіка — Карлас Шэрман, беларуска-гішпанскі перакладчык, літаратар і праваабаронца
* 2 красавіка — Ян Павал II, рымскі папа
* 28 красавіка — Эрык дэ Савэнтхэм, нямецкі каталіцкі дзяяч
* 4 траўня — Анатоль Сыс, беларускі паэт
* 20 траўня — Поль Рыкёр, францускі філёзаф, належыў да традыцыі фэнамэналёгіі й экзыстэнцыялізму
* 20 чэрвеня — Джэк Кілбі, амэрыканскі інжынэр, вынаходнік інтэгральнай схемы, калькулятара, тэрмапрынтэра, ляўрэат Нобэлеўскай прэміі ў галіне фізыцы 2000 году
* 5 ліпеня — Яўген Ціхановіч, беларускі мастак
* 6 ліпеня — Клёд Сымон, францускі пісьменьнік, ляўрэат Нобэлеўскай узнагароды
* 5 верасьня — Зьміцер Кісель, беларускі публіцыст, журналіст, гісторык
* 24 кастрычніка — Роза Паркс, амэрыканская грамадзкая дзяячка, барацьбітка за правы афраамэрыканцаў у ЗША
* 4 сьнежня — Францішак Бартуль, грамадзка-палітычны дзяяч беларускай эміграцыі
* 9 сьнежня — Робэрт Шэклі, амэрыканскі пісьменьнік-фантаст
Самуіл Рагаля

**Самуі́л Рагаля** (? — 14 студзеня 1644 году па старым стылі) — друкар Віленскага праваслаўнага брацтва, арганізатар першай друкарні ў Малдове.

У 1628 годзе езьдзіў у Маскву з «ізустным тайным словом» ад Віленскага Сьвятадухава манастыра. У 1636 годзе адной з асобаў, якія падпісалі адозву Афанасія Філіповіча ў абарону праваслаўя, быў «Самоил Рогаля, друкар братства виленского». Пазьней жыў у Львове, у 1643 годзе пасланы Пятром Магілам да гаспадара Васіле Лупу ў Ясы, каб арганізаваць друкарню, у якой у тым жа годзе была выдадзена першая малдаўская друкаваная кніга — «Евангельле настаўніцкае» («Картя дэ ынвенцатурэ»).

## Літаратура
* Алесь Белы // 
* Кирияк В.С. Картя ши типарул ын Молдова ын сек. XVII-XVIII. Кишинэу, 1977.
* Исаевич Я.Д. Преемники первопечатника. М., 1981.

## Вонкавыя спасылкі
* Арыгінальны артыкул

Катэгорыя:Беларускія друкары
Катэгорыя:Малдаўскія друкары
Катэгорыя:Памерлі 14 студзеня
Катэгорыя:Памерлі ў 1644 годзе
16 лютага

## Падзеі
* 1704 — утвораная Варшаўская канфэдэрацыя
 1904 — з двухгадовага лядовага палону вызвалены дасьледчы карабель «Discovery»
* 1918 — была абвешчаная незалежная Летувіская рэспубліка; гэты дзень адзначаецца ў Летуве як дзяржаўнае сьвята — Дзень аднаўленьня незалежнасьці
 1923 — брытанскі археоляг Говард Картэр адчыніў пахавальню фараона Тутанхамона
 1934 — завяршылася Грамадзянская вайна ў Аўстрыі
 1956 — паводле абвінавачваньня ў «беларускім нацыяналізьме» асуджаны да 7 гадоў зьняволеньня выкладнік Гарадзенскага пэдагагічнага інстытуту Браніслаў Ржэўскі
* 1999 — у Беларусі пачаўся першы пасьля абвяшчэньня незалежнасьці перапіс насельніцтва
аўся першы з часу атрыманьня незалежнасьці перапіс насельніцтва
 2005 — набыў сілу Кіёцкі пратакол

## Нараджэньні
* 1758 — Юльян Урсын Нямцэвіч, пісьменьнік, палітычны дзяяч, гісторык, ад’ютант Тадэвуша Касьцюшкі
* 1856 — Вілем Кес, нідэрляндзкі дырыгент
* 1893 — Міхаіл Тухачэўскі, маршал СССР
* 1895 — Францішак Кушаль, беларускі вайсковец
* 1902 — Рыгор Мурашка, беларускі паэт
* 1924 — Андрэй Засьпіцкі, беларускі скульптар
* 1925 — Іван Навуменка, беларускі пісьменьнік і літаратуразнаўца
* 1938 — Войцех Цэпл, чэскі юрыст, публіцыст
* 1939 — Чэслаў Немэн, польскі музыка і сьпявак
* 1942 — Кім Чэн Ір, дыктатар Паўночнай Карэі
* 1985 — Рон Вляар, нідэрляндзкі футбаліст
* 1995 — Антон Бурко, беларускі футбаліст

## Сьмерці
* 1665 — Стэфан Чарнецкі, вайсковы дзяяч Рэчы Паспалітай
* 1905 — Павал Баброўскі, беларускі гісторык і этнограф
* 1907 — Джозуэ Кардуччы, італьянскі паэт, ляўрэат Нобэлеўскай прэміі па літаратуры
* 1940 — Казімер Мікалай Міхалькевіч, рымска-каталіцкі дзяяч, біскуп
* 1987 — Залман Гарэлік, беларускі савецкі геоляг, тэктаніст, арганізатар геалягічнае службы Беларусі

## Сьвяты
* Летува — Дзень аднаўленьня незалежнасьці
Васіле Лупу

**Васіле Лупу** (? — 1661) — гаспадар Малдовы ў 1634—1653 гадах.

Па паходжаньні альбанец. Рабіў захады па аднаўленьні самастойнасьці Малдаўскага княства ад Асманскай імпэрыі, разьвіцьці эканомікі і культуры. Скінуты з трона Георгіем Стэфанам, стаўленьнікам туркаў. Памёр у зьняволеньні ў Стамбуле.

Падтрымліваў сталыя кантакты з кіеўскім мітрапалітам Пятром Магілам, зь яго дапамогай у 1640 гаду адкрыў у Ясах Славяна-Грэка-Лацінскую акадэмію, у якой працавалі і выхадцы зь Беларусі (І. Іяўлевіч, І. Собаль і іншыя) У 1643 годзе па яго ініцыятыве друкар зь Вільні Самуіл Рагаля арганізаваў першую ў Малдове друкарню. У 1645 годзе пры пасрэдніцтве Магілы і трансыльванскага князя Дзьёрдзя I Ракацы быў заключаны шлюб Януша Радзівіла, галавы кальвіністаў Рэчы Паспалітай і «сэпаратысцкай» партыі ў ВКЛ, з дачкой Лупу Марыяй. Мітрапаліт Магіла асабіста зьдзейсьніў праваслаўны абрад вянчаньня, гэтай падзеі было прысьвечана некалькі друкаваных твораў, паколькі меркавалася, што яна паспрыяе ўмацаваньню саюзу паміж праваслаўнымі, кальвіністамі і іншымі «дысыдэнтамі» Рэчы Паспалітай. Радзівіл, разьлічваючы выкарыстаць саюз з Малдовай і Трансыльваніяй для правядзеньня незалежнай зьнешняй палітыкі ў інтарэсах Літвы, у 1645—1646 двойчы асабіста наведваў Лупу ў Малдове. У поўнай меры пляны Радзівіла не былі рэалізаваныя, але саюз з Лупу адыграў пэўную ролю ў стрыманьні гегеманісцкіх памкненьняў Багдана Хмяльніцкага пад час антыфэадальнай вайны 1648—1651 гадоў.

## Літаратура
* Алесь Белы // 
* Kotlubaj E. Zycie Janusza Radziwilla. Wilno, 1859.
* Исаевич Я.Д. Преемники первопечатника. М., 1981.
* Голенченко Г.Я. Новые материалы по истории культурных связей Белоруссии с Россией и Украиной // Книга в Белоруссии: книговедение, источники, библиография. Вып. 2. Мн., 1983.
* Очерки внешнеполитической истории Молдавского княжества. Кишинев, 1987. с. 202—205.
* Сачанка Б. «Здраднік» // ЛіМ, № 28. 1990.

## Вонкавыя спасылкі
* Арыгінальны артыкул

Катэгорыя:Гаспадары Малдовы
Катэгорыя:Памерлі ў 1661 годзе
Катэгорыя:Гісторыя Малдовы
15 сакавіка

## Падзеі
* 44 да н. э. — на паседжаньні сэнату змоўнікі забілі імпэратара рымскага Юліюса Цэзара
* 270 — Мікола Цудатворца, мірлікійскі архіяпіскап
* 1410 — адбыўся напад крыжацкіх войскаў на Ваўкавыск з мэтай забойства вялікага князя Вітаўта
* 1867 — аўстрыйцы і вугорцы дамовіліся пра пераўтварэньне Аўстрыі ў дуалістычную дзяржаву Аўстра-Вугоршчыну
* 1892 — у ЗША запатэнтавалі эскалатар 
* 1923 — Рада амбасадараў Лігі Нацыяў вызнала дэмаркацыйную лінію паміж міжваеннай Польскай Рэспублікаю і Летувою дзяржаўнай граніцаю
* 1937 — у Чыкага адкрыўся першы банк донарскае крыві
* 1939 — нямецкія войскі занялі Прагу
* 1990 — Міхаіл Гарбачоў прыняў прысягу прэзыдэнта СССР
* 1994 — прынятая Канстытуцыя Рэспублікі Беларусь
* 2019 —  «Белкамунмаш» паставіў першы электробус «Альгерд Е321»

## Нараджэньні
* 1591 — Аляксандар дэ Род, францускі манах-езуіт
* 1684 — Франчэска Дурантэ, італьянскі кампазытар
* 1722 — Габрыэль Лянкевіч, рымска-каталіцкі дзяяч, пэдагог, архітэктар
* 1767 — Эндру Джэксан, сёмы прэзыдэнт ЗША
* 1862 — Францішак Вярэнька, беларускі краязнавец і археоляг
* 1868 — Яўген Ляцкі, беларускі крытык, гісторык літаратуры, дасьледнік беларускага фальклёру
* 1881 — Аляксей Назарэўскі, беларускі палітык, сэнатар міжваеннай Польскай Рэспублікі
* 1930 — Жарэс Алфёраў, фізык, ляўрэат Нобэлеўскай прэміі
* 1932 — Ежы Гофман, польскі кінарэжысэр
* 1943 — Дэвід Кронэнберг, канадзкі кінарэжысэр
* 1949 — Сьвятаслаў Карповіч, беларускі мэханік-вынаходнік і ляўрэат Дзяржаўнай прэміі Беларусі
* 1953 — Валеры Задаля, беларускі журналіст, грамадзка-палітычны дзяяч
* 1955 — Ды Снайдэр, амэрыканскі сьпявак
* 1966 — Уладзіслаў Стасяк, польскі дзяржаўны дзяяч
* 1966 — Валер Шанталосаў, савецкі і беларускі футбаліст, брамнік
* 1980 — Руся, вакалістка гурта Indiga, беларуская Рок-князёўна

## Сьмерці
* 44 да н. э. — Гай Юліюс Цэзар, рымскі дыктатар і вайскаводзец
* 1575 — Анібале Падавана, італьянскі кампазытар
* 1842 — Люіджы Чэрубіні, італьянскі кампазытар
* 1938 — Васіль Шаранговіч, савецкі партыйны дзяяч
* 1951 — Васіль Юшкевіч, савецкі вайскавод, генэрал-палкоўнік
* 1954 — Артур Комптан, амэрыканскі фізык, ляўрэат Нобэлеўскай прэміі ў галіне фізыкі ў 1927 годзе
* 1975 — Арыстоцель Анасіс, грэцкі карабельны магнат
* 1987 — Васіль Гарустовіч, хірург, правёў больш за 20 000 апэрацыяў

## Сьвяты
* Нацыянальнае сьвята Вугоршчыны
* Міжнародны дзень супраць жорсткасьці паліцыі
* Міжнародны дзень правоў пакупніка
29 ліпеня

## Падзеі
* 

## Нараджэньні
* 1883 — Бэніта Мусаліні, італьянскі дыктатар (дучэ), палітык.
* 1908 — Юрка Лявонны, беларускі паэт
* 1926 — Франка Сэнсі, італьянскі нафтавы магнат, прэзыдэнт футбольнага клюбу «Рома»
* 1958 — створана НАСА
* 1981 — Фэрнанда Алонса, гішпанскі аўтагоншчык у клясе «Формула-1»

## Сьмерці
* 1856 — Робэрт Шуман, нямецкі кампазытар і піяніст
* 1908 — Мікалай Жуковіч, праваслаўны сьвятар, протаярэй
* 1938 — Вільгельм Кнорыньш, савецкі партыйны дзяржаўны дзяяч, публіцыст, рэдактар
* 2004 — Язэп Юхо, доктар юрыдычных навук, заснавальнік першай навуковай школы дзяржавы і права Беларусі
* 2006 — Уладзімер Дахно, савецкі і ўкраінскі мастак-мультыплікатар, рэжысэр

## Сьвяты
*
Астранамічная адзінка

**Астранамі́чная адзі́нка** (скарот: **а.&nbsp;а.**) — адзінка вымярэньня даўжыні, ужываная пераважна ў астраноміі.

У 2012 року Міжнародны астранамічны зьвяз рэкамэндаў вызначаць астранамічную адзінку як  м. Гэта з высокай дакладнасьцю роўніцца вялікай паўвосі эліпсу арбіты Зямлі вакол Сонца ў цяперашнюю эпоху. А ўлічваючы малы эксцэнтрысітэт зямной арбіты (e = 0,017) і параўнальна малы радыюс Сонца (0,0046 а. а.), можна папросту казаць, што астранамічная адзінка — гэта адлегласьць паміж Сонцам і Зямлёй.

## Крыніцы

Катэгорыя:Адзінкі вымярэньня даўжыні
Катэгорыя:Адзінкі вымярэньня ў астраноміі
Катэгорыя:Нябесная мэханіка
Квант

**Квант**.

# У тэорыі поля: элемэнтарная часьцінка — пасярэднік узаемадзеяньня. *Японец [[Хідэкі Юкава]] атрымаў [[Нобэлеўская прэмія|Нобэлеўскую прэмію]] [[1949]] году за прадказаньне ў 1935 годзе неўзабаве адкрытых [[μ-мезон|μ-мезонаў]] — квантаў абменных ядравых сілаў.*
# Тое самае, што і фатон. Тэрмін увёў Макс Плянк у 1900 годзе пры вырашэньні клясычнай праблемы разьліку энэргіі абсалютна чорнага цела, а Альбэрт Эйнштэйн у 1905 годзе пры апісаньні фотаэфэкту надаў паняцьцю кванта больш-менш сучасны сэнс. *Кванты сьвятла.*

Катэгорыя:Фізыка
Мурза (страва)

**Мурза**, **Музя**, **Ягодніца**, **Лабанда** — варэньне бяз цукру з чарніц.

Чарніцы насыпаюць у гаршчок, падтушваюць, памешваючы, у печы або духоўцы, потым дадаюць мукі, каб варэньне было гусьцейшым. Можна сухія чарніцы пасыпаць мукой, а потым тушыць. Чарніцы тушыліся (смажыліся) для таго, каб іх можна было есьці з хлебам, блінамі, аладкамі. Страва вельмі даўняя: «Зьвеку яна, гэтая мурза».

Беларуская і ўкраінская мурза ўтвораная ад *мурзацца*, *мурзаты*, што ў сваю чаргу зь летувіскага *murzoti* — *намазваць*, *мазаць*.

## Літаратура

Катэгорыя:Беларускія стравы
Пастаялка

**Пастая́лка** — сьвежае пастаялае каровячае малако.

Гістарычна вылучэньне паняцьця «пастаялка» зьвязана з тым, што ў старажытнасьці сьвежае цёплае малако (сырадой) як прадукт харчаваньня не спажывалася. І цяпер у некаторых вёсках сырадой п’юць толькі як лекавы сродак. Цёплае, толькі што выдаенае малако зьліваюць з даёнкі ў гладышы або слоікі, бляшанкі і ставяць у халоднае месца. Празь некалькі (5—6) гадзін яно ўжо называлася пастаялкай. Яе даюць піць дзецям, ядуць з хлебам, кашай, ёю забельваюць крупнік. Пры такім спажываньні пастаялку перабоўтваюць, каб тлусты вяршок быў перамяшаны з усім малаком.

Паколькі нават за вельмі працяглы час знаходжаньня ў халодным месцы на версе малака ў гладышы (слоіку, бляшанцы) адстойваецца тлустая частка малака, то ў некаторых заходніх і цэнтральных мясьцінах Беларусі пастаялкай называецца якраз вяршок, салодкая сьмятанка. Тады пастаялку зьліваюць асобна. Яе п’юць, ёю забельваюць стравы, квасяць на сьмятану. Тут скажуць: «Зьлі пастаялку, а астатняе аддай парасяці». Мажліва, сувязь слова пастаялка зь першым або другім значэньнем зьвязана з заможнасьцю гаспадарак, колькасьцю малака і мэтамі яго спажываньня.

Катэгорыя:Харчовыя прадукты
19 сакавіка

## Падзеі
* 1474 — у Вэнэцыі прынялі закон пра абарону вынаходніцтваў — першы ў сьвеце закон пра абарону аўтарскага права
* 1682 — Сабор духавенства Францыі абвясьціў, што Папа Рымскі ня мае права пазбаўляць каралёў улады
* 1859 — у Парыжы прайшла прэм’ера опэры Шарля Гуно «Фаўст»
* 1917 — Часовы ўрад Расеі вызнаў незалежнасьць Фінляндыі
* 1918 — у Менску ўтварылася выдавецкае каапэратыўнае таварыства «Заранка»
* 1922 — першая навуковая купалаўская канфэрэнцыя
* 1958 — адкрыцьцё першага паседжаньня Эўрапарлямэнту
* 1982 — пачатак Фолклэндзкага канфлікту
* 1986 — Савецкая армія прыняла на ўзбраеньне ЗРК «Тор»
* 1992 — Вярхоўны Савет прыняў пастанову аб стварэньні самастойных узброеных сілаў Рэспублікі Беларусь
* 2003 — пачатак вайны ў Іраку (01:00 унівэрсальнага часу)
* 2006 — 3-я прэзыдэнцкія выбары ў Беларусі.

## Нараджэньні
* 1434 — Ашыкага Ёшыкацу, японскі сёґун
* 1629 — Аляксей Міхайлавіч, маскоўскі цар
* 1895 — Тамаш Грыб, беларускі палітык, грамадзкі дзяяч
* 1921 — Язэп Юхо, доктар юрыдычных навук, заснавальнік першай навуковай школы дзяржавы і права Беларусі
* 1931 — Генадзь Кісялёў, беларускі літаратуразнаўца
* 1949:
** Уладзімер Жарэла, беларускі чыгуначны дзеяч
** Валеры Лявонцьеў, савецкі і расейскі поп-сьпявак
* 1950 — Надзея Бабкіна, расейская сьпявачка
* 1955 — Брус Ўіліс, амэрыканскі актор, пісьменьнік, сьпявак
* 1956 — Ягор Гайдар, расейскі дзяржаўны і палітычны дзеяч, эканаміст

## Сьмерці
* 1747 — Катажына Апалінская, каралева Польшчы й вялікая княгіня літоўская, княгіня Лятарынгіі й Бару
* 1887 — Язэп Крашэўскі, польскі пісьменьнік беларускага паходжаньня, аўтар найбольшай колькасьці выдадзеных кнігаў у гісторыі польскае літаратуры
* 1987 — Люі дэ Бройль, францускі фізык, ляўрэат Нобэлеўскае прэміі па фізыцы
* 2005 — Арсень Скаруліс, беларускі палітычны актывіст, юрыст, абаронца ў шматлікіх палітычных працэсах 1996—2000 гадоў
* 2008 — Артур Кларк, ангельскі пісьменьнік, адзін зь «Вялікай тройкі» навуковых фантастаў

## Сьвяты
*