Холмеч

**Хо́лмеч** — вёска ў Беларусі, на правым беразе Дняпра. Цэнтар сельсавету Рэчыцкага раёну Гомельскай вобласьці. Насельніцтва на 2010 год — 1169 чалавек. Знаходзіцца за 29 км на паўднёвы ўсход ад места і чыгуначнай станцыі Рэчыцы (лінія Гомель — Каленкавічы), за 2 км на ўсход ад шашы  (Лоеў — Рэчыца).
 
Холмеч — даўняе сяло Калодчычы ў Рэчыцкай воласьці, пазьней мястэчка Калодчычы альбо Холміч гістарычнай Рэчыччыны (Панізоўя), памежны замак Вялікага Княства Літоўскага.

## Назва
Сваё пачатковае найменьне мястэчка, пэўна, запазычыла ў сяла Калочын, а ранейшых Калодчычаў. Прычым, сяло тое ў XVI ст. і разьмяшчацца магло ніжэй па Дняпру, паблізу сучаснага Холмеча. Зьмена назвы адбылася да 1588 году. А перанос (і адраджэньне) сяла, магчыма, — адно з наступстваў ліхалецьця, выкліканага «хмяльніччынай» і далейшымі падзеямі.

## Гісторыя
За 1 км ад вёскі ў урочышчы Дубовіца, дзе калісьці існаваў аднаймённы фальварак, археолягі выявілі курганны могільнік X — XII стст. Яшчэ ў XIX ст. ён налічваў 113 насыпаў, зь якіх захаваліся рэшткі дзесяці.

### Вялікае Княства Літоўскае і Рэч Паспалітая

Найраней, паводле Вялікага гістарычнага атлясу Беларусі, сяло Калодчычы названае ў крыніцы 1511 году. У рэестры межаў Любецкай воласьці 1527 году зазначана, што палова Калодчычаў на Дняпры належала ўладальніку Любеча Альбрэхту (Альбэрту) Гаштольду, а другая палова — князю Івану Сенскаму. З судовага дакумэнту ад 29 студзеня 1541 году вынікае, што сяло Калодчычы, якое спрадвеку знаходзілася ў складзе Рэчыцкай воласьці (ня Любецкай) было падаравана каралём Жыгімонтам Старым князю Івану Сенскаму. Пасьля яго сьмерці «старец и вси люди волости Речицкое» пачалі патрабаваць вяртаньня Калодчычаў. Але манарх, разгледзеўшы найперш прысуд у гэтай справе нябожчыка Канстанціна Астроскага († 1530), троцкага кашталяна, а потым нябожчыка Альбрэхта Гаштольда († 1539), віленскага ваяводы,рачыл тые люди, выслугу князя Иванову Сеньског(о) прысудити жоне и детемъ его и зоставити на томъ, што жъ мают(ь) имъ служыти и дани, и вси доходы давати яко колодчичане, такъ новосельцы и орътюховичы, а з волост(ь)ю Речыцкою не мають они жадныхъ подачокъ давати ани поплатовъ платити, подле листа-данины его м(и)л(о)сти.
Яшчэ была праблема прыналежнасьці земляў «за Днепромъ, на *й*мя Кисловичы и Тименъцы», якімі карысталіся людзі калодчыцкія. Урэшце і яны, з падачы князя Дзьмітра Відыніцкага, другога мужа ўдавы па князю І. Сенскаму Фенны Палазоўны, з волі караля, засталіся за дзецьмі нябожчыка.

Пасьля сьмерці князя Рыгора Сенскага усе названыя добры адыйшлі на ймя караля Жыгімонта Аўгуста. 9 красавіка 1560 году манарх падараваў Калодчычы з прылегласьцямі «ро*т*мистру драбъскому на замку нашомъ Киевъскомъ» Касперу Стужынскаму, пра што і паведаміў у лісьце да маршалка, старосты рэчыцкага і любашанскага Анікея Гарнастая.

3 траўня 1571 году ў Кіеўскім гродзкім судзе актыкаваны запіс, якім Каспер і Дарота Уладычанка Стужынскія падаравалі замак Калодычы зь местам і пяцю вёскамі сваёй дачцэ Гальцы Латашынскай. 

8-м жніўня 1583 году датаваны прывілей караля Стэфана Баторыя пану Касперу Стужынскаму, войскаму кіеўскаму, на арганізацыю торгу і двух кірмашоў на год на Сьвятога Міхайлу і на Грамніцы (Стрэчаньне) ў ягоным «ыйменью... Колачычахъ, в повете Речыцъкомъ лежачомъ, на тата*р*скомъ шляху», дзе ён «замокъ и местечко ново забудовал».

30 траўня 1588 году пан Латашынскі зьвярнуўся ў Рэчыцкі гродзкі суд з заявай пра зьбеглых падданых з добраў Холмыцкіх да гаспадарскага места Лоева.

Пад назвай Chełmicz (Холміч/Холмеч) мястэчка пазначана на мапе Вялікага Княства Літоўскага 1613 году. Вядома, што на ёй адлюстраваныя пераважна тыя паселішчы, што названыя ў іншых крыніцах да канца XVI ст. і раней.

Прынамсі, у XVІІ ст. і надалей Холмеч знаходзіўся ў валоданьні паноў Валовічаў. 

У нямецкай хроніцы «Тэатар Эўропы» апісана, як войска наказнога гетмана Міхайлы Крычэўскага, напярэдадні бітвы пад Лоевам 1649 году, захапіла Холмеч. Тутэйшыя жыхары, змовіўшыся з казакамі, зрабілі выгляд, нібы ім трэба выгнаць быдла на пашу, адчынілі браму і ўдарылі ў званы. Па гэтаму сігналу казакі ўварваліся ў мястэчка. Залога ў 100 жаўнераў ротмістра Сакалоўскага была тады амаль уся перабітая.

Станам на 1666 год, у гетманства Івана Брухавецкага, Холмеч (Холміца) Лоеўскага староства значыўся ў ліку мястэчкаў, прыпісаных да Чарнігаўскага казацкага палка. Зразумела, што пасьля Андрусаўскага замірэньня 1667 году ўсё павярнулася на ранейшыя колы. Але, падобна, не адно Лоеў у выніку маскоўскай і казацкай навалы стаяў «впусте», бо ў рэестры выбраных dwoyga падымных 1670 году пан Самуэль Абрамовіч «z majętności w opiece trzymanej Chołmecza» выплаціў падатак усяго хіба з 4 дымоў (4 злотых). Тое становішча захоўвалася і ў 1673 годзе.
 
У 1676 годзе, калі зьбіралася пагалоўнае, Холмеч трымаў пан Шэмэт, харунжы вількамірскі, староста новамескі. На 1685 год Холмеч быў у валоданьні, імаверна таксама застаўным, пана Камінскага. У крыніцы, датаванай 4-м чэрвеня 1690 году паведамляецца аб паборы з 50 дымоў дзедзічнага ўладальніка Chołmecza пана Валовіча, харунжага мсьціслаўскага, і з 1 дыму папа холмецкага. У лютым 1691 году зьявіўся запіс пра тое, што «z maiętności Chełmecza» пана Крыштафа Камароўскага, маршалка вількамірскага, да скарбу выбрана 50 злотых падымнага.

У 1716 годзе, з 50 дымоў «Chełmecza y inszych» пана Вінцэнта Пятра Валовіча, рэфэрэндара вялікага літоўскага, згодна з ухвалаю грамнічнага сойміку Рэчыцкага павету, было выбрана 750 злотых. У 1744 годзе выплаты рабіліся ўсё з тых жа 50 дымоў Chołmeczu пана Валовіча.  

На сярэдзіну XVIII ст. маюцца сьведчаньні пра наведваньне ваколіцаў Холмеча гайдамакамі. Адно зь іх — у паказаньнях 4 верасьня 1750 году ў Нежынскім палкавым судзе Піліпа Кліменкі, які разам зь іншымі гайдамакамі браў удзел у нападах на мястэчкі Брагін і Хо(л)мічы, пасьля чаго быў схоплены на тэрыторыі названага палка. Пра  згаданыя рабаўніцтвы паведамляў 8 верасьня і пан Францішак Ракіцкі, ротмістар ашмянскі, зазначыўшы, што Холмеч належаў пану Дамініку Валовічу, рэфэрэндару вялікаму літоўскаму. Але 27 сьнежня 1750 году Дамінік Марцін памёр, не пакінуўшы нашчадкаў. Напэўна, Холмецкія добры менавіта тады і перайшлі да яго брата Юрыя, жанатага з Эльжбэтай Важынскай, зь якой меў сыноў Станіслава, Вінцэнта, Бэнэдыкта, Францішка Ксавэрыя, дачок Зофію Тэрэзу і Ганну. Холмеч дастаўся сынам пасьля спачыну бацькі 28 сьнежня 1768 году.

Згодна з тарыфам падымнага Рэчыцкага павету 1775 году, у мястэчку Холмечы налічвалася 85 сельскагаспадарчых дымоў, у фальварку 2 дымы, таксама 2 дымы належалі сьвятарам. Дадаткова паведамляецца пра 51 прыватны хрысьціянскі дым, 13 габрэйскіх гандлярскіх і арандарскіх дымоў і пра 8 прыватных габрэйскіх дымоў у самым мястэчку. З 352 дымоў усяго Холмецкага маёнтку паноў Валовічаў выбрана было 1760 злотых.

### Пад уладай Расейскай імпэрыі

У выніку другога падзелу Рэчы Паспалітай (1793 год) Холмеч — у межах Рэчыцкай акругі Чарнігаўскага намесьніцтва (губэрні), з 1796 году ў складзе тэрытарыяльна ўпарадкаванага Рэчыцкага павету Маларасейскай, а з 29 жніўня 1797 году Менскай губэрні Расейскай імпэрыі. На 1795 год у мястэчку быў 31 двор, 2 царквы. У «Камеральном описании... Речицкой округи», датаваным 29 студзеня 1796 году, засьведчана, што мястэчка Холмеч з фальваркам Дубовіцай, вёскі Артукі, Калочын і інш. належалі панам Віцэнцію, Станіславу, Бэнэдыкту і Ксавэрыю, сынам Юрыя, Валовічам. Тут знаходзілася адна зь сямі ў Рэчыцкай акрузе юдэйскіх школ, якая месьцілася ў драўляным будынку. З шляхецкай рэвізіі 1795 году, аднак, вынікае, што з усіх названых паноў Валовічаў у Холмечы жыў толькі 25-гадовы  Ксавэры з 21-гадовай жонкай Тэкляй і аднагадовым сынам Ігнацыем. І ў мэтрычных запісах Багародзіцкай і Праабражэнскай цэркваў у Холмечы аднаасобным уладальнікам называны пан Валовіч альбо пан шамбялян Ксавэры Валовіч. На мяжы XVIII—XIX стагодзьдзяў тут штогод зьбіралася 4 кірмашы.

Апошнія згадкі пра Багародзіцкую і Праабражэнскую цэрквы сустрэтыя ў кнігах 1810 году, пасьля чаго іх будынкі зьнішчыў пажар. Ужо з наступнага году запісы вяліся ў кнігах Пакроўскай царквы, перанесенай да Холмечу зь сяла Вятхінь.

Паводле рэвізіі 1811 году, пані шамбялянава Тэкля Валовіч у мястэчку Холмічы і ў прылеглых вёсках валодала 1820 душамі «мужеска пола». Сын Ігнацы вучыўся тады ў Віленскім унівэрсытэце. На 1816 год уласьнікам Холмецкіх добраў зьяўляўся Ігнацы, сын Ксавэрыя, Валовіч. Астатні раз знаходжаньне яго ў такой якасьці засьведчана мэтрычнымі запісамі Пакроўскай царквы 1831 году. З 1832 году ўладальнікам маёнтку названы граф Міхал Ракіцкі. 

У 1855 годзе граф Ракіцкі валодаў у Холмечы і ваколіцах 6204 дзесяцінамі зямлі, броварам і 2 корчмамі. На 1859 год у мястэчку было 127 двароў.

У парэформавы пэрыяд мястэчка Холмеч стала цэнтрам аднайменнай воласьці. У сувязі з вызвольным паўстаньнем 1863—1864 гадоў расейскія ўлады ўзмацнілі ціск на каталіцызм. У Холмечы яны адабралі будынак касьцёлу і перарабілі яго на Аляксандранеўскую царкву Ўрадавага сыноду Расейскай імпэрыі (Маскоўскай царквы). У 1864 годзе дзеля выхаваньня тутэйшых дзяцей, а разам і іхных бацькоў у духу вернасьці расейскай манархіі, у мястэчку была адкрылася расейская народная вучэльня. Дзеялі прыстань і паромная пераправа цераз раку Дняпро. На 1885 год — 95 двароў, 2 крамы. З 1888 году працавала паштова-тэлеграфная кантора.

Паводле вынікаў перапісу 1897 году — 284 двары, 2 царквы, капліца, 3 юдэйскія малітоўныя дамы, народная вучэльня, паштовая станцыя, прыстань, хлебазапасны магазын, 60 крамаў, 3 гандлёвыя рады, 2 заезныя дамы, 3 харчэўні, карчма. Побач існавала сядзіба Холмеч (яна ж Дубовіца); меліся тартак (паравы рухавік, 18 працоўных) і аптэка. На 1909 год у мястэчку налічвалася 167 двароў з 913 жыхарамі. У суседнім маёнтку Дубовіца — 1 двор і 20 жыхароў.

За часамі Першай сусьветнай вайны ў лютым 1918 году Холмеч занялі войскі Нямецкай імпэрыі.

### Найноўшы час

9 лютага 1918 году, яшчэ да падпісаньня Берасьцейскага міру з бальшавіцкай Расеяй (3 сакавіка), Германія перадала паўднёвую частку Беларусі Украінскай Народнай Рэспубліцы. У адказ на гэта, 9 сакавіка Другой Устаўной граматай тэрыторыя абвешчана часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. Холмеч у складзе Рэчыцкага павету, аднак, апынуўся ў часова створанай 15 чэрвеня Палескай губэрні з цэнтрам у Рэчыцы, з кастрычніка — у Мазыры. З 18 траўня тут дзеяла «варта Украінскай Дзяржавы» гэтмана Паўла Скарападзкага. 

1 студзеня 1919 году, згодна з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі, Рэчыцкі павет увайшоў у склад Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі Беларусі, але 16 студзеня разам зь іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі быў далучаны да РСФСР.

У 1926 годзе Холмеч вярнулі БССР, дзе ён стаў цэнтрам сельсавету. У 1930 годзе ў вёсцы працавалі пачатковая школа, хата-чытальня, лякарня, аддзел спажывецкай каапэрацыі, сельскагаспадарчае крэдытнае таварыства, паравы млын і цагельня. На 1930 год тут было 293 двары.

На 2003 год у Холмечы было 502 двары, на 2004 год — 500.

## Насельніцтва
### Дэмаграфія
* **XIX стагодзьдзе**: 1858 год — 962 чал.; 1880 год — 700 чал.; 1897 год — 2304 чал.
* **XX стагодзьдзе**: 1959 год — 641 чал.; 1999 год — 1212 чал.
* **XXI стагодзьдзе**: 2003 год — 1263 чал.; 2004 год — 1232 чал.; 2010 год — 1169 чал.

### Інфраструктура
У Холмечы працуюць сярэдняя школа, дашкольная ўстанова, лякарня, дом культуры, бібліятэка, пошта.

## Забудова
Плян Холмеча складаецца з 3 простых, паралельных паміж сабой вуліцаў, блізкіх да шыротнай арыентацыі; іх перасякаюць 2 кароткія вуліцы. Забудова пераважна драўляная сядзібнага тыпу. У 1987—1991 гадох збудавалі 348 цагляных дамоў, катэджнага тыпу, у якіх разьмясьціліся перасяленцы з забруджаных радыяцыяй месцаў па катастрофе на Чарнобыльскай АЭС.

## Турыстычная інфармацыя

### Славутасьці
* Шпіталь (пачатак XX ст.)

### Страчаная спадчына
* Капліца
* Касьцёл
* Царква

## Асобы
* Салямон Міхлін (1908—1990) — савецкі матэматык

## Заўвагі

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 
* 
* 

## Вонкавыя спасылкі
* Холмеч, globustut.by
* Прагноз надвор’я ў в. Холмеч

Катэгорыя:Холмецкі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Рэчыцкага раёну
Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVI стагодзьдзі