open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
За сто крокаў ад Вострае Брамы

***За сто крокаў ад Вострае Брамы*** — альбом беларускага барда Віктара Шалкевіча, выдадзены ў 2004 годзе.

## Сьпіс кампазыцыяў
# «За сто крокаў ад Вострае Брамы»
# «У Гародні дождж»
# «Патрыятычнае танга „Цнота“»
# «Вясна»
# «Арыя „Пане каханку“»
# «Ты сыходзіш у Койданаве»
# «Блюз 6. Ленінскага праспекта»
# «Вызваленчы блюз»
# «Juden Tango»
# «Балада пра сьвятога Мікалая»
# «Wesołych świąt»
# «Кася»
# «Дабранач»
# «Zajtshik bluez»

Катэгорыя:Альбомы Віктара Шалкевіча
Стадыё Алімпіка

«**Стадыё Алімпіка**» — футбольны і лёгкаатлетычны стадыён, які знаходзіцца ў Рыме, Італія. Зьяўляецца хатняй арэнай двух футбольных клюбаў: «Ляцыё» і «Рома».

Быў збудаваны ў 1928—1936 гадах. На ім праходзілі Летнія Алімпійскія гульні 1960 году. У 2009 годзе ён прымаў фінал Лігі чэмпіёнаў УЭФА 2008—2009 гадоў.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Старонка на StadiumGuide.com
* Rome2009.net

Катэгорыя:Футбольныя стадыёны
Катэгорыя:Рома Рым
Катэгорыя:Рым
Антыкамунізм

**Антыкамуні́зм** — сукупнасьць ідэалёгіяў і палітычных дактрынаў, накіраваная супраць камуністычных ідэяў, палітычных арганізацыяў і камуністычных аднапартыйных рэжымаў.

## Гісторыя
Найболей уплывовым і актуальным для сусьветнай палітыкі антыкамунізм быў у пэрыяд пасьля 1917. Ён зьяўляўся цэнтральным, сыстэмаўтваральным элемэнтам ідэалёгіі й практыкі расейскага «белага руху», нацысцкай Нямеччыны, «Заходняга блёку» ў эпоху «Халоднай вайны». У гэты пэрыяд камуністычная ідэалёгія асацыявалася перш за ўсё з адной са звышдзяржаваў — СССР (хоць далёка ня ўсе марксысты й камуністы сьвету падтрымлівалі сучасную ім ідэалёгію Савецкага Саюза), а антыкамунізм, адпаведна, з антысаветызмам. Пасярод заходняга блёка часоў Зімнай вайны жорсткі антыкамунізм супрацьстаяў, у сваю чаргу, сілам, якія лічылі магчымымі мірнае суіснаваньне з сацыялістычнымі дзяржавамі і канвэргенцыю сыстэм. Буйнымі ідэолягамі антыкамунізму ў 1980-я гады былі Рональд Рэйган (глядзіце таксама дактрына Рэйгана) і Маргарэт Тэтчер.

Сярод кірункаў, якія прытрымліваліся антыкамуністычнай ідэалёгіі, былі анархізм, фашызм, нацыяналізм розных краін і напрамкаў (кітайскі Гаміньдан, рэжым Франсіска Франка), традыцыйны аўтарытарны кансэрватызм і манархізм, лібэралізм, ідэалёгія шматлікіх рэлігіяў (у тым ліку Каталіцкай царквы, а таксама ісламскі фундамэнталізм). Часам гэтыя ўплывы спалучаліся (напрыклад, у рыторыцы Рэйгана аб’ядноўвалася лібэральная ідэалёгія з па-хрысьціянску кансэрватыўнай).

## Вонкавыя спасылкі
* Фундацыя «Ахвяры камунізму»
Дадома

**Дадо́ма** () — сталіца Танзаніі з 1981 году, знаходзіцца ў цэнтральнай частцы краіны на вышыні каля 1100 м над узроўнем мора, сталіца адміністрацыйнай адзінкі Дадома, насельніцтва складае каля 320 тыс. чалавек. Да 1981 году сталіцай быў горад Дар-эс-Салам. Рашэньне аб пераносе сталіцы было прынятае з улікам цэнтральнага палажэньня гораду, разьвітай інфрастуктуры, чыгункі, якая злучае горад з Замбіяй, Мазамбікам і Кеніяй, тут таксама ёсьць аэрапорт. Пасьля пераносу сталіцы частка дзяржаўных і грамадзкіх установаў засталіся ў Дар-эс-Саламе.

## Гісторыя
Дадома была заснавана ў канцы ХІХ стагодзьдзя, як адно з каляніяльных паселішчаў у складзе Нямецкай Усходняй Афрыкі. У першае дзесяцігодзьдзе ХХ стагодзьдзя немцы пачалі будаўніцтва тут чыгуначнай станцыі і працягнулі чыгунку, якая павінна была злучыць горад з буйнымі паселішчамі калёніі, у тым ліку і з Дар-эс-Саламам. Пасьля Першай сусьветнай вайны Дадома ўвайшла ў склад каляніяльных уладаньняў Вялікабрытаніі. Але насельніцтва гораду, у тым ліку і акрамя нямецкіх пасяленцаў, мясцовыя негры і арабы, адмоўна аднесьліся да на брытанскіх уладаў. Эканамічны крызіс 1930-х гадоў разбурыў брытанскую каляніяльную сыстэму на тэрыторыі Танганьікі, а пасьля Другой сусьветнай вайны Дадома ўвайшла ў склад тэрыторыяў ААН, кіруемых Вялікабрытаніяй. У 1950-х гадах у горадзе, як і ва ўсёй Танганьіцы, актывізаваўся нацыянальна-вызваленчы рух, які прывёў да атрыманьня незалежнасьці Танганьікі ў 1961 годзе. У 1964 годзе, пасьля ўтварэньня Аб’яднанай Рэспублікі Танзаніі, у склад якой увайшлі Танганьіка і Занзыбар, Дадома атрымала статус адміністрацыйнага цэнтру правінцыі. З 1981 году Дадома — сталіца краіны.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Гарады Танзаніі
Катэгорыя:Сталіцы Афрыкі
Мазамбік

**Мазамбі́к** (), афіцыйна — **Рэспу́бліка Мазамбі́к** () — краіна ў паўднёвай Афрыцы. Мяжуе з ПАР, Свазілэндам, Танзаніяй, Малаві, Зімбабвэ і Замбіяй. Некалькі стагодзьдзяў была партугальскай калёніяй, атрымала незалежнасьць у 1975 годзе. Мае выхад да Індыйскага акіяна.

## Гісторыя
На тэрыторыю сёньняшняга Мазамбіку ў 1498 годзе трапіў партугальскі вандроўнік Васка да Гама. У 1505 годзе партугальцы збудавалі свае першыя паселішчы недалёка ад сучаснага гораду Бэйра. У ХVІ стагодзьдзі на ўзьбярэжжы ўзьніклі новыя партугальскія паселішчы. У 1609 годзе была створана калёнія, якая стала галоўнам партугальскім цэнтрам гандлю рабамі.

Паўстаньне супраць каланіяльных цладаў, якое ўзьнікла ў канцы ХІХ стагодзьдзя было падаўлена. З 1964 году барацьбу з уладамі Партугаліі ўзначаліла камуністычная партызанская партыя ФРЭЛІМО. Пасьля перавароту ў Партугаліі ў 1974 годзе было ўсталявана перамір’е. З 1975 году Мазамбік атрымаў незалежнасьць. З гэтага часу ў краіне бесьперапынна цягнуцца ўнутраныя збройныя канфлікты. У 1990-х гадах канфлікты атрымалася супакоіць і ў 1994 годзе былі праведзены першыя шматпартыйныя выбары. Да нашага часу Мазамбік застаецца адной з самых бедных краінаў сьвету.

## Палітыка
Заканадаўчая ўлада ў краіне належыць аднапалатнаму парлямэнту з 250 дэпутатаў (Сход Рэспублікі). Тэрмін дзеяньня Сходу 5 гадоў. Выканаўчая ўлада належыць прэзыдэнту, які таксама выбіраецца на пяцігадовы тэрмін. У наш час кіруючай партыяй Мазамбіку зьяўляецца партыя ФРЭЛІМО, да якой належыць і прэзыдэнт і 60% парлямэнтарыяў.

## Адміністрацыйны падзел
Мазамбік падзяляецца на 11 правінцыяў:

Сталіца краіны — Мапуту (1200 тыс. чалавек). Буйныя гарады: Бэйра (412 588 чал), Нампула (230 тыс. чалавек), Іньямбанэ (150 тыс. чалавек).

## Геаграфія
Агульная працягласьць межаў краіны складае 4571 км, зь якіх:
* Малаві — 1569 км;
* ПАР — 491 км;
* Свазілэнд — 105 км;
* Танзанія — 756 км;
* Зімбабвэ — 1231 км.

Берагавая лінія складае 2470 км. Самая высокая кропка краіны — гара Бінга (2436 м).

## Эканоміка
Мазамбік — сельскагаспадарчая краіна, 75% насельніцтва працуе ў сельскай гаспадарцы. Пры гэтым 88% урадлівых земляў застаюцца неапрацаванымі.

## Дэмаграфія
Значны ўплыў на колькасьць насельніцтва аказвае эпідэмія СНІДу, якія выклікае зьніжэньне сярэдняй працягласьці жыцьця, павялічвае сьмяротнасьць немаўлятаў, зьніжае натуральны прырост насельніцтва.

Узроставая будова гармацтва:
* 0—14 гадоў — 42,1
* 15—64 гады — 55,3
* 65+ гады — 2,6

Натуральны прырост насельніцтва — 0,82%, нараджальнасьць — 38,2 немаўлятаў на 1000 чалавек, сьмяротнасьць немаўлятаў — 199 на 1000 немаўлятаў.

Працягласьць жыцьця:
* агульная — 31,3 году;
* мужчыны — 30,98 году;
* жанчыны — 31,63 году.

## Культура

### Рэлігія
Згодна зь перапісам 1997 году мазамбікцы адносяць сябе да наступных рэлігійных групаў:
* нерэлігійныя — 24,25
* хрысьціяне — 35,65
* мусульмане — 17,8
* сіяністы (рэлігія якая сумяшчае элемэнты хрысьціянства і традыцыйных афрыканскіх веравызнаньняў) — 18,7
* астатнія — 3,6.

## Глядзіце таксама

## Крыніцы
Мэтыкал

**Мэтыка́л** () — афіцыйная валюта Мазамбіку, уведзеная ў абарачэньне ў 1976 годзе для замены партугальскага эскуда. Мэтыкал дзеліцца на 100 цэнтава. Назва «мэтыкал» паходзіць ад арабскага слова *цяжар*.

У абарачэньні знаходзяцца манэты вартасьцю 1, 5, 10, 20, 50 цэнтава і 1, 2, 5, 10 мэтыкалаў. Усе манэты выкананы з мэдзь-нікелевага сплаву ці алюмінія. Малюнак на ўсіх манэтах падобны, ён адлюстроўвае культурныя і гістарычныя месцы і падзеі, на адваротным баку зьмешчаны дзяржаўны герб.

Банкноты друкуюцца ў Вялікабрытаніі, маюць наміналы: 100, 500, 1000, 5000, 10 000 мэтыкалаў, малюнкі падобныя на малюнкі на манэтах.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:ISO 4217
Катэгорыя:Мазамбіцкія грошы
Катэгорыя:Валюты ў звароце
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1980 годзе
Катэгорыя:Валюты Садружнасьці нацыяў
Ясянец

Назву **Ясянец** маюць:

## Населеныя пункты
### [[Беларусь]]
* Берасьцейская вобласьць:
** Ясянец — вёска ў Баранавіцкім раёне
** Ясянец — вёска ў Ганцавіцкім раёне

* Гомельская вобласьць:
** Ясянец — вёска ў Мазырскім раёне

* Магілёўская вобласьць:
** Ясянец — вёска ў Асіпавіцкім раёне

## Глядзіце таксама
* Ясенавец
* Ясенавіца
* Ясенеўка
* Ясенка
* Ясенкі
* Ясенцы
* Ясень
* Ясены
* Ясёны
* Ясянё
* Ясянёва
* Ясяні
* Ясяновіца
* Ясяноўка
* Ясяноўцы
* Ясянцы
Чэмпіянат Італіі па футболе

**Чэмпіянат Італіі па футболе** прадстаўляе сабой строга структураваную сыстэму ліг для клюбаў, якія прадстаўляюць Італію.

## Структура
Самай галоўнай зьяўляецца *Нацыянальная прафэсійная ліга* (Ліга Кальча), якая ўключае ў сябе два дывізіёны (Сэрыя А й Сэрыя B). Далей ідзе *Прафэсійная ліга сэрыі С* (Ліга Паўпрафэсіяналаў), якая падзяляецца на Сэрыю С1 (з двума паралельнымі дывізіёнамі) і Сэрыю С2 (з трыма паралельнымі дывізіёнамі). Далей ідзе *Сэрыя D*, ліга зь дзевяцьцю паралельнымі дывізіёнамі (у якіх клюбы дзеляцца па рэгіянальным прынцыпе), арганізатарам якой зьяўляецца Міжрэгіянальны камітэт Нацыянальнае аматарскае лігі. Далей маецца пяць узроўняў: чатыры зь іх, *Eccellenza*, *Promozione*, *Prima Categoria* і *Seconda Categoria*, арганізуюцца рэгіянальнымі камітэтамі *Нацыянальнае аматарскае лігі*, а апошні, *Terza Categoria* — камітэтамі правінцыяў.

## Цяперашняя сыстэма

## Гісторыя
Першая Ліга была разграная ангельскімі эмігрантамі ў 1890-я. Першым клюбам стаў «Джэноа Крыкет і Атлетык Клаб» (цяпер — «Джэноа Крыкет & Футбол Клаб»). Першапачаткова існавалі асобныя лігі як для італьянскіх так і замежных футбалістаў. У сакавіку 1898 году ў Турыне пачала функцыянаваць Італьянская фэдэрацыя футболу, да якой далучыліся чатыры клюбы: «Джэноа», «Тарынэзэ», «Інтэрнацыянале Тарына» і «Гімнастычнае таварыства Турыну». Іншыя клюбы вырашылі не далучацца. Самы першы афіцыйны чэмпіянат адбыўся 8 траўня 1898 году ў Турыне, тытул выйграў «Джэноа», наймацнейшы на той момант клюб Італіі (посьпех быў паўтораны ў 1899, 1900, 1902, 1903 і 1904 гг.).

У выніку распаду калектыва Гімнастычнага таварыства Турыну былі заснаваныя адразу два клюбы: «Мілян» і «Ювэнтус», якія далучыліся да Лігі ў 1900 годзе. Сама жа Ліга стала чальцом ФІФА ў 1905. У тым жа годзе яна перайшла да структуры на аснове рэгіянальнага дзяленьня; да іншых далучыліся клюбы поўначы Італіі. «Пра Вэрчэлі» пяць разоў запар заваёўваў скудэта (1908—1913).

Але асабліва цікавасьць да футболу ўзрасла пасьля завяршэньня Сусьветнае вайны, калі ў італьянскую Лігу пачалі ўступаць усё болей нешматлікія клюбы. Улетку 1921 году пад эгідай Фэдэрацыі футболу Італіі была створаная другая па ліку асацыяцыя, закліканая ліквідаваць прорву паміж лідэрамі і аўтсайдарамі бягучай Лігі.

Пераход да адзінай нацыянальнай лігі адбыўся ў 1929 годзе зь першапачатковымі 18 камандамі. Першым пераможцам у 1930 стаў «Інтэрнацыянале».

Пасьля Другой сусьветнай вайны ліга вярнулася да рэгіянальнай структуры зь дзяленьнем па прынцыпе «поўнач-поўдзень» і стадыяй плэй-оф, хоць бы і на адзін год. У цяперашні момант функцыянуе сыстэма, зацьверджаная ў 1929 годзе.

## Вонкавыя спасылкі
* Мапа футбольных клюбаў Італіі на footiemap.com
* Soccerway.com Вынікі італьянскіх футбольных ліг на soccerway.com
Мапуту

**Мапу́ту** (, да 1975 году — *Lourenço Marques*) — сталіца Мазамбіку, знаходзіцца ў паўднёвай частцы краіны. Мапуту разьмешчана на ўзьбярэжжы аднаіменнай затокі ў вусьці ракі Тэмбе. Затока вельмі доўгая — 95 км і шырокая — 30 км. Колькасьць насельніцтва налічвае 1114 тыс. чалавек.

Мапуту — гэта вялікі порт Індыйскага акіяна. Вакол порта сканцэнтравана эканамічнае жыцьцё гораду. Асноўнымі таварамі, якія ідуць праз Мапуту, зьяўляюцца вугаль, бавоўна, цукар, хром, дрэва і іншыя. У горадзе ёсьць прадпрыемствы, якія вырабляюць цэмэнт, мэблю, ганчарныя вырабы, вырабы з гумы. Таксама ёсьць вялікае прадпрыемства, якое вырабляе алюмін.

Горад быў закладзены ў канцы XVIII стагодзьдзя пад назвай *Lourenço Marques*, у гонар партугальскага купца, які дасьледаваў гэтую тэрыторыю ў 1544 годзе. Хуткае разьвіцьцё гораду пачалося з 1895 году, калі праз горад прайшла чыгунка з Прэторыі. У 1907 годзе горад пераўтварыўся ў сталіцу Мазамбіку. Пасьля атрыманьня незалежнасьці назва гораду была зьменена на сучасную.

У Мапуту знаходзіцца Мазамбіцкі ўнівэрсытэт.

Катэгорыя:Сталіцы Афрыкі
Катэгорыя:Гарады Мазамбіку
Ясянец (Ганцавіцкі раён)

**Ясяне́ц** () — вёска ў Ганцавіцкім раёне Берасьцейскай вобласьці. Ясянец уваходзіць у склад Нацкага сельсавету.

## Насельніцтва
* 2010 год — 22 чалавекі
* 1999 год — 51 чалавек

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Ясенецкие тайны
* Ясянец на Ганцавіцкім карязнаўчым партале

Катэгорыя:Населеныя пункты Ганцавіцкага раёну
Катэгорыя:Нацкі сельсавет (Ганцавіцкі раён)
Франчэска Тоцьці

**Франчэска Тоцьці** (;  27 верасьня 1976 году, Рым) — італьянскі прафэсійны футбаліст. Былы нападнік і капітан футбольнага клюбу «Рома», колеры якога абараняў усю кар’еру з 1992 году. У складзе рымскага клюбу чэмпіён Італіі 2001 году і пераможца Кубка Італіі 2007 году. Чэмпіён сьвету 2006 году і віцэ-чэмпіён Эўропы 2000 году ў складзе нацыянальнай зборнай Італіі, таксама гуляў на чэмпіянаце сьвету 2002 году і чэмпіянаце Эўропы 2004 году. Двойчы, у 2001 і 2004 гадах, прызнаваўся найлепшым гульцом году ў Італіі. Вялікі ўклад зрабіў у перамогу моладзевай зборнай Італіі ў чэмпіянаце Эўропы 1995 году. У асноўнай камандзе дэбютаваў у 1998 годзе. Уваходзіць у сьпіс 125 найлепшых футбалістаў сьвету, названы Пэле ў сакавіку 2004 году. Зь дзейсных футбалістаў Тоцьці забіў больш за ўсіх галоў у Сэрыі А — 158.

## Узнагароды
* Афіцэр ордэна «За заслугі перад Італьянскай Рэспублікай» (2006)
* Кавалер ордэна «За заслугі перад Італьянскай Рэспублікай» (2000)

## Дасягненьні
* Уваходзіць у сьпіс ФІФА 100
* Чэмпіён Італіі 2001
* Уладальнік Кубка Італіі 2007, 2008
* Чэмпіён сьвету 2006
* Найлепшы бамбардзір Эўропы 2007 году

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйная старонка
* Афіцыйная старонка АС Рома

Катэгорыя:Італьянскія футбалісты
Замбійскі квача

**Замбі́йскі ква́ча** (код ISO 4217 — **ZMK**) — афіцыйная валюта Замбіі з 1968 года, калі замяніла Замбійскі фунт. Падзяляецца на 100 нгеве. Слова «квача» на адным з мясцовых дыялектаў азначае «свабода».

У 2003 годзе Замбія першая з афрыканскіх краінаў ўвяла ў абарачэньне банкноты з палімерных матэрыялаў — банкноты 500 і 1 000 квача.

У абарачэньні знаходзяцца манэты вартасьцю 25 і 50 нгеве, 1, 5, 10 квача, банкноты вартасьцю 20, 50, 100, 500, 1 000, 5 000, 10 000, 20 000 і 50 000 квача. У выніку інфляцыі манэты не выкарыстоўваюцца.

Катэгорыя:Валюты
Катэгорыя:Замбія
Лусака

**Луса́ка** () — сталіца Замбіі. Знаходзіцца ў цэнтральнай частцы краіны, на вышыні 1300 м. Насельніцтва складае 1 340 000 чалавек.

Лусака быў заснаваны ў 1905 годзе эўрапейскімі пасяленцамі. У траўні 1953 году горад стаў сталіцай брытанскай калёніі Паўночнай Радэзіі замест Лівінгстону. У 1964 годзе горад стаў сталіцай незалежнай Замбіі.

## Клімат
Лусака займае выгаднае становішча ў цэнтры краіны. Клімат у горадзе субэкватарыяльны. Год дзеліцца на тры сэзоны: вільготны і цёплы (лістапад — красавік), сухі і прахладны (травень — ліпень), цёплы і сухі (жнівень — кастрычнік). Самы цёплы месяц студзень, тэмпэратура дасягае адзнакі +21 °C, у ліпень +15 °C. Сярэднегадавая колькасьць ападкаў складае 850 мм, большасьць ападкаў выпадае зь лістапада да красавіка. У сэзон дажджоў вакол гораду ўтвараюцца балоты, са зьнешнім сьветам горад у гэты час злучаецца праз шашу.

## Насельніцтва
Лусака — самы вялікі горад Замбіі, колькасьць жыхароў складае 1,3 млн чалавек. Этнічны склад насельніцтва складаецца ў асноўным з народаў моўнай сям’і банту — плямёны беіба, тонга, лозі, чэва, малаві і іншыя, існуе невялікая колькасьць эўрапейцаў. Афіцыйнай мовай жыхароў сталіцы зьяўляецца ангельская мова.

Большая частка насельніцтва гораду прытрымліваюцца мясцовых рэлігіяў, але сустракаюцца і хрысьціяне.

## Гісторыя
Лусака — малады горад, заснаваны ў 1905 годзе на месцы невялікай вёскі, насельніцтва якой займалася пераважна сельскай гаспадаркай. Новы горад павінен быў стаць адным з асноўных эканамічных цэнтраў Замбіі, эканоміка якой перажывала пэрыяд уздыму, чаму спрыялі высокія кошты медзі на сусьветных рынках, і дапамога іншых краінаў, паселішчам на шляху чыгункі Лівінгстон — Брокер-Гіл. Горад, планіроўка якога прадугледжвала наяўнасьць багатых краталаў эўрапейскага тыпу, быў названы ў гонар аднаго з племянных правадыроў. У 1953 годзе Лусака стаў адміністрацыйным цэнтрам брытанскага пратэктарату Паўночная Радэзія, а ў 1964 у выніку абвяшчэньня незалежнасьці была абраная сталіцай новай краіны. Паступова Лусака пераўтварыўся ў асноўны палітычны цэнтар Замбіі, тут адбываліся асноўныя палітычныя падзеі (інагурацыі прэзыдэнтаў, прыняцьце новай канстытуцыі 1991 году і іншае). Пры дапамозе Кітаю была працягнутая чыгунка ад Лусакі да танзанійскага Дар эс Саламу.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Гарады Замбіі
Катэгорыя:Сталіцы Афрыкі
Мюсьлі

**Мю́сьлі** ()&nbsp;— страва зь зерневых культур з дадаткамі іншых прадуктаў. Базавая вэрсія ўяўляе сабой сумесь аўсяных шматкоў і садавіны. Карыстаецца папулярнасьцю як здаровы сьняданак.

## Гісторыя
Мюсьлі вынайшаў у 1900 годзе швайцарскі лекар Максыміліян Бірхер-Бэнэр для пацыентаў свайго шпіталю.

## Крыніцы

Катэгорыя:Харчаваньне
Катэгорыя:Вэгетарыянская кухня
Катэгорыя:Швайцарская кухня
Нацыя

**На́цыя** ( — «племя», «народ») — полісэмантычнае паняцьце, якое застасоўваецца для характарыстыкі вялікіх сацыякультурных супольнасьцяў індустрыяльнай эпохі. Існуюць два асноўныя значэньні тэрміну:
* Палітычная супольнасьць грамадзян пэўнай дзяржавы — палітычны народ. Часта ўжываецца як сынонім тэрміну дзяржава, калі маецца на ўвазе яе насельніцтва, напрыклад для спасыланьня на «нацыянальныя» ўнівэрсытэты, банкі ды іншыя ўстановы.
* Этнічная супольнасьць (этнас) з адзінай мовай і самасьвядомасьцю (як асабістым пачуцьцем «нацыянальнай ідэнтычнасьці» так і калектыўным усьведамленьнем сваёй еднасьці і адменнасьці ад іншых). У гэтым значэньні фактычна ёсьць сынонімам тэрміну народнасьць.

## Літаратура

*
Памяць

**Па́мяць** у філязофскім азначэньні — амбіцыя, прэтэнзія на тое, каб захоўваць вернасьць мінуламу, прасьцей усё тое што было, адбылося да таго, як мы выказаліся аб гэтым. Памяць можна падзяліць на паняць як накіраванасьць (*visée*) і памяць, якая мае на ўвазе рэч (*chose visée*). Калі мы нешта ўзгадваем мы міжволі адказваем на пытаньні: «што?», «дзе?», «калі?». Такім чынам наша памяць арыентавана па часе, прывязана да пэўнага месца і ў ёй заўжды ёсьць наша суб’ектыўная ацэнка (усё праходзіць праз нашае «я»). У пэўным сэнсе памяць падобна на вельмі няясны вобраз, вельмі падобны на фантазію, што ставіць вялікія прэтэнзіі да ісьцінасьці прыгадваемага. Істотная характарыстыка памяці — яе своеасаблівая адборлівасьць, мы памятае самае лепшае для нас, тое ж што нам непрыемна падсьвядома імкнемся забыць.

**[[Калектыўная памяць]]** (паводле Марыса Альбвакса). Нашы ўспаміны зьяўляюцца агульнымі, якія падзяляе пэўная група індывідаў. Мы выклікаем успаміны, якія ідэнтыфікуюць нас у пэўнай групе, гэта патрабуе ад нас зьмяненьня свайго пункту погляду, на што мы ў прынцыпе здольны. такім чынам мы атрымліваем доступ да падзеяў, рэканструяваных іншымі, адрознымі ад нас. І так выяўляем сваё месца ў чымсьці агульным, цэласным.

**Справядлівая памяць**. Можна казаць аб вернай, справядлівай памяці, таму што калектыўная памяць мае рысу маральнай абавязаннасьці ажыцьцяўляць справядлівасьць ці спрыяць яе ўвасабленьню.

**Практыкуемая памяць** — памяць, якой навучылі, прымусовае запамінаньне. Такім чынам, дзейнічае ў інтарэсах узгадваньня падзеяў агульнай гісторыі, прызнаных асновапалагаючымі для агульнай ідэнтычнасьці. Можа разумецца, як інструмэнт ідэалёгіі.

**Уваскрашэньне ў памяці** — адвольна ўзьнікаючыя ўспаміны, мае характар пачуцьця.

**Выкліканьне ў памяці** — мэтанакіраваная спроба знайсьці нешта ў памяці,  або «пошук».

**Абавязак памяці** — найбольш актуальны ў грамадзтвах зьнявечаных жахлівымі падзеямі ў гісторыі, аб якіх вельмі цяжка ўзгадаць. Уяўляе сабою адначасова найвышэйшую кропку выкарыстаньня памяці і злоўжываньня ёю. Ідэя справядлівасьці надае абавязку памяць ролю кіраваньня будучым.

## Глядзіце таксама
* Месца памяці

## Літаратура
* Рикёр П. Память, история, забвение. М.: Издательство гуманитарной литературы, 2004.

## Вонкавыя спасылкі


Катэгорыя:Філязофія
Катэгорыя:Крыніцы ведаў
Падзея

**Падзе́я** (філязофскае азначэньне) — раптоўнае здарэньне, якое прыводзіць да нечаканага павароту — «супраць усялякага чаканьня» (*para doxan*). Звыклымі падаюцца кораткачасовыя падзеі, аднак існуюць і адносна доўгі ў маштабе разгортваньня падзеі: прыкладам Рэнэсанс або Рэфармацыя. Падзеі трэ успрымаць на фоне інтрыгі-гісторыі.

## Літаратура

* Рикёр П. Память, история, забвение. М.: Издательство гуманитарной литературы, 2004.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Філязофія
Ідэалёгія

**Ідэалёгія** () — сыстэма палітычных, праўных, рэлігійных, маральных, эстэтычных і філязофскіх поглядаў і ідэяў, якія фармуюць сьветаадчуваньне пэўнай сукупнасьці людзей ці асобнага індывіда ў адносінах да рэчаіснасьці ці адзін да аднаго. Ідэалёгія служыць для таго, каб альбо прапанаваць зьмены ў грамадзтве або для захаваньня адданасьці вызначанага набору ідэалаў, калі ў грамадзтве ўжо склаўся канфармізм. Ідэалёгія зьяўляецца сукупнасьцю абстрактных прынцыпаў, якімі грамадзтва карыстаецца ў трактоўцы грамадзкіх справаў, і, такім чынам, яна займае бачнае месца ў палітыцы. Кожная палітычная ці эканамічная тэндэнцыя грунтуецца на пэўнай ідэалёгіі, бяз возірку на тое, выказана яна відавочна ў пэўнай абдуманай сыстэме ці не. Ідэалёгія гэта тое, як грамадзтва бачыць і інтэрпрэтуе сьвет. Згодна Полю Рыкёру, ідэалёгія выступае скажэньнем рэчаіснасьці, легітымізацыяй сыстэмы ўлады, інтэграцыяй сьвету ў нешта цэльнае з дапамогаю сымбалічных сыстэмаў, іманэнтных дзеяньню. Ідэалёгія імкнецца ўзаконіць аўтарытэт улады й парадку: улады — у сэнсе герархічных адносінаў між кіраўнікамі і падначаленымі; парадку — у сэнсе арганічных адносінаў між цэлым і часткаю.

## Палітычная ідэалёгія
Палітычная ідэалёгія, як і любая іншая, складаецца спантанна або ствараецца адмыслова з набору ідэалягемаў з мэтай выкананьня ёю галоўнай функцыі, а менавіта: забясьпечваць праходжаньне працэсаў у ахопліваемай ёю вобласьці ў найболей эфэктыўным рэжыме й складнасьці, з вызначаным зададзеным ёю ўтрыманьнем, калі апошняя ўмова ўваходзіць у ідэалёгію, як складальны ейны атрыбут. Варта адрозьніваць ідэалёгію наогул, ад палітычнай у прыватнасьці. Тым больш ад зьмястоўных інтэрпрэтацыяў ейных ідэалягемаў або сувязяў.

## Гісторыя
Першапачаткова тэрмін быў уведзены ў Францыі ў канцы XVIII стагодзьдзя Антуанам Дэсьцютам дэ Трасі, які разам з Эт’енам дэ Кандыльякам спрабаваў стварыць навуку аб агульных прынцыпах фармаваньня ідэяў і асноваў чалавечага веданьня. Гэтыя мысьляры спрабавалі зрабіць уплыў на палітыку, якая праводзілся Напалеонам, які лічыў, што яны спрабуюць замяніць палітычную рэальнасьць абстрактнымі сьцьвярджэньнямі, і нэгатыўна паставіўся да высунутых прапановаў.

## Тыпы ідэалёгій

## Крыніцы

## Літаратура
* Рикёр П. Память, история, забвение. М.: Издательство гуманитарной литературы, 2004.

## Вонкавыя спасылкі

* Анталёгія гісторыяў ідэяў і ідэалёгіяў
* Ideology Study Guide
* Ідэалёгія. Dictionary of the History of Ideas


Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы
Ахіла Банольдзі

**Джузэпэ Ахіла Эльміра Банольдзі** (1821—1871) — сьпявак, танцмайстар, фатограф, удзельнік нацыянальна-вызваленчага руху.

## Біяграфія
Італьянец па паходжаньні, нарадзіўся ў гішпанскай Барсэлёне ў тэатральнай сям’і. Разам з бацькамі, якія з опэрнымі трупамі вандравалі па ўсёй Эўропе, Ахіла ў дзяцінстве й юнацтве аб’езьдзіў Францыю, Нямеччыну, Швайцарыю ды іншыя краіны. Вучыўся ў Лязанскім унівэрсытэце. З 1842 году — у Вільні. Выкладаў сьпевы ў Дваранскім інстытуце, сам выступаў як сьпявак. Блізка пасябраваў са Станіславам Манюшкам, часта бываў у яго ў Менску, выконваў творы вядомага кампазытара, браў удзел у першай пастаноўцы ягонай опэры «Галька» ў 1848 годзе. Джузэпэ Ахіла Эльміра пераклаў лібрэта опэры на італьянскую, і менавіта паводле гэтага перакладу «Гальку» ў 1905 годзе паставіць Ля-Скаля. У рэпэртуары Банольдзі быў таксама шэраг песьняў на словы Яна Чачота.

## [[Паўстаньне 1863—1864 гадоў]]

У 1862 годзе Банольдзі разам з Каліноўскім увайшоў у склад ЛПК. У віленскай фотамайстэрні італьянца рыхтаваліся падпольныя выданьні патрыётаў. Менавіта тут быў зроблены адзіны вядомы фатаздымак К. Каліноўскага ў поўны рост. Неўзабаве пасьля выбуху паўстаньня ўлады выслалі Банольдзі з краіны. Зрэшты, ёсьць і другая вэрсія, паводле якой Ахіла ў лютым 1863 году быў зьняволены ў сутарэньнях замка ў Троках, але сябры дапамаглі яму, наладзіўшы ўцёкі. Гэтак ці іначай, але ён стаў прадстаўніком віленскага паўстанцкага цэнтру за мяжой, бо меў там шырокія сувязі. Яму былі давераны так званыя «літоўскія сумы» — замежныя фінансавыя сродкі паўстанцаў, на якія мелася закупляцца зброя й амуніцыя. 11 лістапада 1863 году перадаў свае абавязкі Баляславу Длускаму-Ябланоўскаму. Распаўсюджваў інфармацыю аб разьвіцьці паўстаньня на Літве (Беларусі) і Жамойці. Апошні даючы справаздачу аб атрыманьні справаў у сувязі з нараканьнямі з Радзімы аб дрэнна наладжнай працы ў замежжы і арганізацыі дапамогі паўстаньню і закупы зброі, адкідваў усё абвінавачваньні ад Банольдзі, паважаючы «шчырасьць яго высілкаў». Стэля — псэўданім Банольдзі, таксама ў лістах яго згадваюць, як «італьянец», або «агент за мяжою».

## Эміграцыя
Пасьля паразы паўстаньня Банольдзі займаўся фатаграфіяй у Парыжы, але па-ранейшаму заставаўся верным сваім перакананьням. Падчас Парыскай камуны 1871 году ён служыў капітанам у злучэньнях В. Урублеўскага. Сканаў ад ран.

## Вонкавыя спасылкі
* Сьпіс паўстанцаў 1863—1864 гг.

Катэгорыя:Беларускія рэвалюцыянэры
Катэгорыя:Беларускія сьпевакі
Катэгорыя:Беларускія фатографы
Катэгорыя:Паўстанцы 1863—1864 гадоў
Катэгорыя:Удзельнікі Парыскае камуны
Катэгорыя:Загінулі ў баі
Месца памяці

**Месца памяці (reminders)** (франц. *les lieux de mémoire*) — вузлавы пункт і апорняя кропка успамінаў. Падтрымлівае памяць, дапамагае ў яе змаганьні з забыцьцём. Месца мае пэўнае значэньне і мае цесную сувязь з «рэччу», якая яго займае. Тэрмін уведзены ва ўжытак францускім гісторыкам П’ерам Нара.

Месца згодна Арыстотэлю утварае форму у пустэчы пэўнага аб’ёму. Найбольш яснымі зьяўляюцца месцы чалавечай дзейнасьці, забясьпечаныя актамі. Акты арыентаваньня, перасоўваньня і асабліва прызвычайваньня асабліва важныя для чалавечай памяці.

## Канцэпцыя П’ера Нара

Цэнтральны панятак у філязофіі П’ера Нара — *месца памяці*. Нара перакананы, што ў сучасных грамадзтвах заходніх краінаў калектыўная памяць памірае. Акадэмічная гісторыя выцясьняе традыцыю і памяць. Прычынамі гэтай зьявы лічацца найперш глябалізацыя і зьвязаныя зь ёй дэмакратызацыяй, масавай культурай і інфармацыйныя тэхналёгіі. «Пашырэньне сьвету» прыводзіць да разбурэньня былых канцэпцыяў ідэнтычнасьцяў, угрунтаваных на нацыянальнай прыналежнасьці. Дэмакратызацыя гісторыі, атамізацыя і фрагмэнтацыя гістарычнай памяці робяць патрэбу выбару ідэнтычнасьці, а значыць і памяці, якая становіцца справай выключна індывідуальнай.
 
Таму, каб замацаваць у грамадзтве пэўную канцэпцыю дамінуючай памяці (зьвязанай з патрэбамі нацыянальнай дзяржавы), застаюцца толькі асобныя спэцыфічныя месцы, г.зв. *месцы памяці*. Тут выяўляецца рэакцыя на адміраньне калектыўнай памяці ў грамадзтве: чым менш яна дзейнічае ў грамадзтве, тым больш пэўныя сацыяльныя інстытуты (найперш дзяржава) намагаюцца яе захаваць.
*Месцы памяці* выконваюць мэмарыяльную функцыю ў культуры, якая схільна забываць, дазваляюць адчуць сакральныя перажываньні ў сэкулярызаваным грамадзянам, яны дазваляюць індывіду, што згубіў сувязь з калектыўнай памяцьцю, часова адчуць далучанасьць да канкрэтнай групы індывідаў, да іх калектыўнай ідэнтычнасьці. Месцамі памяці могуць быць ня толькі канкрэтныя геаграфічныя пунткы, а таксама архівы, музэі, могілкі, сьвяты, гістарычныя даты, помнікі, назвы вуліцаў, падручнікі і г. д. П. Нара выдзяляе тры віды *месцаў памяці*:
* матэрыяльныя,
* сымбалічныя і
* функцыянальныя, якія могуць пераплятацца між сабою.

Для таго, каб пэўнае месца стала *месцам памяці* недастаткова толькі навуковай базы ці патэнцыялу самога месца, патрэбна, каб аб’ектам зацікавіліся і ўзялі пад ахову пэўныя сацыяльныя групы: рэлігійныя абшчыны, нацыянальныя меншасьці і г. д. Паводле П.Нара толькі нацыянальная дзяржава здольна дазволіць сабе буйнамаштабнае кіраваньне і падтрымку *месцаў памяці* з мэтай фармуляваньня пэўнай ідэалёгіі ў грамадзтве.

## Літаратура

* Рикёр П. Память, история, забвение. М.: Издательство гуманитарной литературы, 2004.

Катэгорыя:Філязофія
Ідэнтычнасьць

**Ідэнты́чнасьць** — самавызначэньне асобы, індывіда, асэнсаваньне свайго месца ў прасторы і часе.

У ідэнтычнасьці Поль Рыкёр бачыць тры прычыны нетрываласьці, якая праяўляецца ў ненадзейнасьці адказаў на пытаньне “што?”:

# Няпростыя адносіны да часу. Гэта першасная цяжкасьць, якая апраўдвае зварот да памяці, як да часовага складніка ідэнтычнасьці з ацэнкай сапраўднага і плянаваньнем будучыні.
# Пагроза сутыкненьня з іншым. 
# Спадкаваньне гвалту.

## Літаратура

* Рикёр П. Память, история, забвение. М.: Издательство гуманитарной литературы, 2004.
Наратыў

**Нараты́ў** — панятак філязофіі постмадэрну, які фіксуе працэсуальную прыроду самаадбываньня тэксту. Быў у свой час запазычаны з гістарыяграфіі (гл. наратыўная гісторыя).

Паводле Рыкёра, наратыўнасьць зьяўляецца або перашкодай, або заменай тлумачэньня пры напісаньні гісторыі. Рыкёр абмалёўвае гэтую двухсэнсоўнасьць, а таксама канстатуе падзел франкамоўных і англамоўных гісторыкаў паводле адносінаў да наратыву. Першыя, перадусім школа «Аналаў», імкнуцца да вырашэньня гісторыі праблемы, другія ўзводзяць акт стварэньня расповеду ў ранг тлумачэньня, які выключае прычынныя і нават фіналісцкія тлумачэньні.  Гэты дуалізм паўстае з таго, што наратыў-расповед ажыцьцяўляе ўзаемаабмен між структурай і падзеяй, зьявамі вельмі своеасаблівымі па сваёй сутнасьці. Структура — інтрыга гісторыі, пэўны ланцуг разьвіцьця, у якім узьнікаюць падзеі — зьявы, якія выпадаюць за межы структуры-інтрыгі. Аднак адначасова ў гэтым палягае інтэгратыўная функцыя наратыву.

## Глядзіце таксама
* Наратывізм

## Літаратура
* Рикёр П. Память, история, забвение. М.: Издательство гуманитарной литературы, 2004.

Катэгорыя:Нараталёгія
Катэгорыя:Сэміётыка
Катэгорыя:Тэкст
Забыцьцё

**Забыцьцё** — уяўляецца перш за ўсё як шкоду, нанесеную надзейнасьці памяці, — заганнасьць, слабасьць, прабел. У першым набліжэньні сама памяць  ўяўляецца, як змаганьне з забыцьцём. Аднак яно не зьяўляецца ворагам памяці, як можа падацца на першы погляд. Між памяцьцю і забыцьцём існуе своеасаблівая дамова. Забыцьцё не зьяўляецца дысфункцыяй, бракам памяці, яна хутчэй зьяўляецца яе абавязковай умовай.  Мы ня можам узгадаць усё, але ня можам усё і распавесьці, расповед характарызуецца пэўнай адборлівасьцю. Стратэгія забыцьця:  заўжды можна распавесьці па-іншаму, аб чымсьці не ўзгадаць, розным чынам зьмяніць акцэнты ці характар дзеяньня. З аднаго боку забыцьцё ачышчае мінулае чалавека ад шкодных яму ўспамінаў дзеля захаваньня ягонай асобы, зь іншага яно не атаясамліваецца з пэўнай амністыяй-амнэзіяй і не складае асобную разбуральную сфэру адрозную ад памяці.

## Літаратура
* Рикёр П. Память, история, забвение. М.: Издательство гуманитарной литературы, 2004.

Катэгорыя:Філязофія
Рэпрэзэнтацыя

**Рэпрэзэнтацыя** – панятак, які адносіцца да праблематыкі тлумачэньня/разуменьня. У другім сваім значэньні адносіцца да праблематыкі напісаньня гісторыі. Поль Рыкёр супрацьпастаўляе рэпрэзэнтацыю мэнтальнасьці, падкрэсьліваючы выразную паліфанію, палісэмію, дыфэрынцыяванасьць і шматвобразную тэмпаралізацыю рэпрэзентацыю ў параўнаньні з апошняй. У больш вузкім сэньсе панятак рэпрэзентацыя разумеецца як заключная фаза гістарыяграфічнай апэрацыі. Што тычыцца гістарычнай рэпрэзэнтацыі, дык Рыкёр спасылаецца на Мішэля дэ Сэрто, зьвяртае увагу на пісьмовую рэпрэзэнтацыю або, больш дакладна, літаратурную, што прыводзіць да спалучэньня літаратурных характарыстык з крытэрыямі навуковасьці у гістарычнай рэпрэзэнтацыі. Гісторыя ж набліжаецца да літаратуры.

**Літаратура**

Рикёр П. Память, история, забвение. М.: Издательство гуманитарной литературы, 2004.

Катэгорыя:Філязофія
Магадышу

**Магады́шу** (мянушка: *Ксамар*; ) — сталіца Самалі і самы вялікі горад краіны, знаходзіцца на ўзьбярэжжы Індыйскага акіяна. Колькасьць насельніцтва складае 1219 тыс. чалавек.

## Гісторыя
Горад быў заснаваны ў ІХ стагодзьдзі арабамі пад назвай Магдашу. У Сярэднявеччы горад стаў буйным гандлёвым цэнтрам, злучаў гандлёвыя шляхі паміж Партугаліяй і імаматам Маскату. У 1871 годзе горад быў заваяваны занзыбарскімі войскамі, але ў 1892 годзе Магадышу перайшоў пад кантроль Італіі. З 1960 году Магадышу — сталіца незалежнага Самалі. З 1991 году ў выніку грамадзянскай вайны горад некалькі разоў быў разбураны, у 1993 годзе амэрыканскія вайскоўцы ўдзельнічалі тут у «бітве за Магадышу», дзе страцілі 19 вайскоўцаў і 2 верталёты, а ААН была вымушана пакінуць Самалі.

У чэрвені 2006 году горад быў узяты пад кантроль ісламскімі фундамэнталістамі, але потым яны былі выбітыя ўрадавымі войскамі.

Катэгорыя:Гарады Самалі
Катэгорыя:Сталіцы Афрыкі
Самалійскі шылінг

**Самалі́йскі шы́лінг** (, ) — афіцыйная валюта Самалі. Код ISO 4217: SOS. Шылінг дзеліцца на 100 цэнтаў (سنت, centesimi).

## Гісторыя
Шылінг ужываўся на тэрыторыі Самалі з 1921 году, калі Ўсходне-Афрыканскі шылінг быў уведзены ў брытанскім Самалілэндзе. У 1962 годзе самала (Італьянскага Самалі) і Ўсходне-Афрыканскі шылінг былі заменены на самалійскі шылінг.

Пасьля абвяшчэньня незалежнасьці Самалілэнду, там быў уведзены Самалілэндзкі шылінг. З-за высокай інфляцыі самалійскага шылінга на тэрыторыі Самалі часта ўжываюцца амэрыканскія даляры і эўра.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Самалі
Ждан-Пушкіны

**Ждан-Пу́шкіны** (***Ždan-Puškiny***) — шляхецкі род гербу Ждан. Іх продак Ждан Пушкін, па ўсёй верагоднасьці, нашчадак расейскага роду Пушкіных, быў баярынам у князя Мсьціслаўскага ў 1525. Род гэты занесены ў VI частку РК Магілёўскае губэрні і ўва II частку РК Смаленскае, Чарнігаўскае й Яраслаўскае губэрняў.

Катэгорыя:Беларускія шляхецкія роды
Катэгорыя:Расейскія шляхецкія роды
Катэгорыя:Смаленская шляхта
Катэгорыя:Генэалёгія
*
Забярэзінскія

**Забярэзінскія** — магнацкі род пачатку XV — канца XVI стст. у ВКЛ гербу «Ляліва». Прозьвішча атрымалі ад маёнтку Забярэзьзе. Узвышэньне Забярэзінскіх прыпадае на 1-ю палову XVI ст., калі шмат хто зь іх займаў пасаду ваяводы троцкага. Род спыніўся ў 1545.

## Радавод
  Кайлікін
  │
  ├──>Войцех-Альберт Манівід 
  │   └─>Манівідавічы
  │
  ├──>Юры Гедыгольд
  │   └─>Пётра
  │      └─>Гедыгольдавічы
  │
  ├──>Рымавід
  │   ├─>Алехна Рымавідавіч
  │   │  └─>Аляхновічы
  │   └─>Юры Забярэзінскі (каля 1400? — да 1446)
  │      └─>Ян Забярэзінскі (каля 1440—1508), ваявода троцкі 1498—1505
  │         х Ганна, д. Мікалая Насуты
  │         ├─>Станіслаў
  │         ├─>Юры
  │         └─>Ян(каля 1480—1538), ваявода троцкі ад 1531;
  │            х1 Барбара Кезгайла
  │            х2 Соф’я Радзівілаўна
  │            ├─>Мікалай
  │            ├─>Ян Малодшы (каля 1510 — каля 1545), маршалак дворны.
  │            │  х княжна Барбара Заслаўская-Мсьціслаўская
  │            └─>Ганна
  │               х1 Фрэдэрык Сапега
  │               х2 князь Стафан Збаражскі
  └──>Вяж
      └─>Вяжэвічы

Катэгорыя:Беларускія шляхецкія роды
Катэгорыя:Шляхецкія роды Вялікага Княства Літоўскага
Малагасійскі арыяры

**Арыя́ры** (код ISO 4217: *MGF*) — афіцыйная валюта Мадагаскару. Арыяры дзеліцца на 5 іраімбіланья. Гэта адна зь дзьвюх валют, якія існуюць у абарачэньні, і якія дзеляцца не на дзесяцічныя часткі. Назва валюты мае паходжаньне з дакаланіяльных часоў.

Арыяры замяніў папярэднюю валюту малагасійскі франк 1 студзеня 2005 году.

Катэгорыя:Валюты
Катэгорыя:Мадагаскар
Іван Хруцкі

**Іва́н Хру́цкі** (8 лютага 1810, Ула — 13 студзеня 1885, Захарнічы) — беларускі мастак-партрэтыст, які дзейнічаў на тэрыторыі Расейскай імпэрыі.

## Жыцьцяпіс

Нарадзіўся ў сям’і грэка-каталіцкага сьвятара. Беларус.

Пачатковую мастацкую адукацыю атрымаў на факультэце вольных мастацтваў Полацкага ліцэю. У 1827 годзе Хруцкі пераехаў у Санкт-Пецярбург, дзе ў 1830 годзе паступіў у .

Яго першая вядомая праца датаваная 1832 годам. Яго карціны паступова атрымліваюць прызнаньне грамадзтва і крытыкаў. Адначасова Хруцкі працуе і як дызайнэр памяшканьняў, стаўшыся вельмі папулярным сярод багатых людзей. У 1836 годзе Хруцкі быў узнагароджаны Галоўным Срэбраным мэдалём Акадэміі Мастацтваў за яго натурморты. Таксама Іван Хруцкі пісаў вельмі добрыя партрэты. «*Пажылая жанчына, якая вяжа шкарпэткі*» прынесла яму Малы залаты мэдаль Акадэміі. У 1839 годзе яму быў прысвоены тытул акадэміка.

Пасьля сьмерці свайго бацькі ў 1840 годзе Хруцкі назаўсёды пакінуў Санкт-Пецярбург і пасяліўся ў сваёй вёсцы Захарнічы каля Полацку. Гэты пэрыяд адрозьніваецца пераважна рэлігійным мастацтвам, у асноўным зь Літвы. Акрамя рэлігійных карцінаў ён таксама піша і партрэты, напрыклад І. І. Глазунова, Ёсіфа Семавока, Мікалая Малігоўскага і іншых.

Памёр у 1885 годзе. Пахаваны на фамільных могілках у Захарнічах.

## Нацыянальнасьць
Нацыянальнасьць Івана Хруцкага цяпер апісваецца па-рознаму, у залежнасьці ад крыніцы, як беларуская, польская або расейская. Прычынай зьяўляецца гістарычная, культурная, этнічная і палітычная спэцыфічнасьць земляў, на якіх нарадзіўся мастак. У адной з крыніц ён быў апісаны так: *паляк па нацыянальнасьці, беларус па месцы нараджэньня, канчаткова сфарміраваўся ў плыні расейскай акадэмічнай школы*. Нацыянальны мастацкі музэй Рэспублікі Беларусь ў сваіх публікацыях называе яго *славутым беларускім жывапісцам* і *славутым земляком*, адначасова падкрэсьлівае, што *яго мастацкая спадчына — набытак культуры ня толькі Беларусі*. Таксама *Беларуская энцыкляпэдыя* піша, што Хруцкі — гэта беларускі мастак, а яго *творчасьць зьвязаная з мастацкім жыцьцём Беларусі і Расеі*. *Советский энциклопедический словарь* апісвае Хруцкага як расейскага мастака, аднак без тлумачэньня, ці справа ў нацыянальнасьці, дзяржаве ці культурным коле, у якім ён тварыў.

## Галерэя

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 
* *Kuzniecow S.* Malarz Jan Chrucki. Portret XIX-wiecznego 'artysty srednego'// Biuletyn historii sztuki. R. LX: 1998. nr.1—2. S. 49—67.
* Белы, А. Іван Хруцкі: драма за салодкімі нацюрмортамі// Наша гісторыя, №5, 2018, с. 32—35. ISBN 2617-2305

## Вонкавыя спасылкі
* Працы ў Olga’s Gallery
* Іван Хруцкі: драма за салодкімі нацюрмортамі. Як імперыя ламала аднаго з самых пазнавальных беларускіх мастакоў

Катэгорыя:Беларускія мастакі
Катэгорыя:Польскія мастакі
Катэгорыя:Расейскія мастакі і мастачкі
Ёдкі

**Ёдкі** (*Jodki*; ) — беларускі шляхецкі род гербу Ліс. Паходзіць ад лідзкага баярына Мартына Ёдкі, які атрымаў маёнткі ў 1546 годзе. Яго нашчадкі (у тым ліку й Наркевічы-Ёдкі) занесены ў VI і I часткі РК Віленскае, Віцебскае, Гарадзенскае й Падольскае губэрняў.

Катэгорыя:Беларускія шляхецкія роды
Катэгорыя:Расейскія шляхецкія роды
Катэгорыя:Украінскія шляхецкія роды
Катэгорыя:Шляхецкія роды Вялікага Княства Літоўскага
Камэрун

**Камэру́н** (, ), **Рэспубліка Камэрун** — краіна ў Цэнтральнай Афрыцы, мае выхад да Гвінэйскай затокі. Мяжуе зь Нігерыяй, Чадам, Цэнтральна-Афрыканскай Рэспублікай, Габонам, Гвінэяй і Рэспублікай Конга.

## Гісторыя
У выніку Вэрсальскай дамовы тэрыторыя Камэруну была падзеленая паміж Вялікабрытаніяй і Францыяй.

Камэрун атрымаў незалежнасьць 1 студзеня 1960 году, першым прэзыдэнтам стаў Ахмаду Ахіджа, лідэр Камэрунскага саюзу.

У выніку рэфэрэндума 20 траўня 1972 году Камэрун з фэдэратыўнай распублікі пераўтварыўся ва ўнітарную.

## Палітыка
Камэрун — дэмакратычная рэспубліка з шматпартыйнай выбарчай палітычнай сыстэмай. Сучасная канстытуцыя была прынятая ў 1972 годзе, былі ўнесеныя папраўкі ў 1995 годзе. Заканадаўчай ўладай зьяўляецца Народны Сход, 180 удзельнікаў якога выбіраюцца на пяцігадовы тэрмін. Ён зьбіраецца тры разы на год. Кіраўніком дзяржавы зьяўляецца прэзыдэнт, які выбіраецца на 7 гадоў. Прэзыдэнт мае значную ўладу: можа самастойна фармаваць урад, назначаць кіраўнікоў дзяржаўных прадпрыемстваў і г. д. Папраўка 1995 году зацьвярджае стварэньне стоасабовага сэнату, але да нашых дзён ён так і ня створаны. Выканаўчую ўладу прадстаўляе ўрад, начале з прэм’ер-міністрам, які назначаецца прэзыдэнтам.

Кіруючай партыяй з 1961 году зьяўляецца «Дэмакратычнае аб’яднаньне камэрунскага народа».

## Адміністрацыйны падзел

Камэрун дзеліцца на 10 правінцыяў:

## Геаграфія
Паверхня Камэруну на ўзьбярэжжы раўнінная, далей ў глыб краіны паступова павышаецца і пераходзіць у Камэрунскія горы.

Асноўныя рэкі: Рыа дэль-Рэй, Меме, Мунга, Бімбія.

Клімат — трапічны, сьпякотны. Год падзяляецца на 4 часткі: пэрыяд моцных дажджоў, самай нізкай тэмпэратуры (зь ліпеня да жніўня), пэрыяд навальніц і тарнада (верасень — кастрычнік), пэрыяд непрацяглых ліўняў (лістапад — люты), пэрыяд частных грозаў і самай высокай тэмпэратуры году (сакавік — травень). У самыя халодныя месяцы (з чэрвеня да жніўня) сярэдняя тэмпэратура 22,6°С, у самы цёплы (сакавік) 26,5°С. Большая частка паверхні краіны — гэта густыя трапічныя лясы з разнастайным жывёльным і расьлінным сьветам.

## Дэмаграфія
У краіне існуе каля 250 этнічных груп. Самай вялікай зьяўляюцца пагвэ, бамілэке, дуала, банту, фульбэ. 60% насельніцтва хрысьціяне, 35% — мусульмане, астатнія прытрымліваюцца традыцыйных вераў.

Афіцыйныя мовы — француская і ангельская.

## Вонкавыя спасылкі
Антананарыву

**Антананары́ву** () — сталіца Мадагаскару і правінцыі Антананарыву. Знаходзіцца ў цэнтральнай частцы вострава на вышыні 1400 м над узроўнем мора. Насельніцтва налічвае 1,4 млн чалавек. Гэта самы вялікі горад на востраве, зьяўляецца адміністрацыйным, эканамічным, навуковым цэнтрам краіны. Мае разьвітыя харчовую і тытунёвую прамысловасьці. Мясцовыя жыхары называюць горад «Тана».

Назва Антананарыву азначае «Горад тысячы воінаў». У каланіяльныя часы і ў першыя гады незалежнасьці, ужывалася назва Тананарыва (*Tananarive*).

Чыгунка злучае горад з усходнім узьбярэжжам, раёнам возера Алаотра і з горадам Анцырабэ. Ёсьць міжнародны аэрапорт.

## Гісторыя
Антананарыву быў заснаваны ў 1625 годзе. У 1797 годзе стаў сталіцай каралеўства народу Мерына. Доўгі час у горадзе не было каменных будынкаў за выключэньнем каралеўскага палацу Рува. Дзякуючы заваяваньням караля Радамі І хутка стала сталіцай амаль усяго вострава. У 1895 годзе горад быў заняты французамі, якія далучылі яго да пратэктарату Мадагаскар.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Гарады Мадагаскару
Катэгорыя:Сталіцы Афрыкі
Эмітэнт

**Эмітэнт** ( — выпускаць) — дзяржава ці юрыдычная асоба ад імя якой адбываеца вытворчасьць і эмісія грошай.

Катэгорыя:Нумізматыка
Намінал

**Наміна́л** ( ад *nomen* - імя), вартасьць манэты, банкноты іншых грашовых знакаў. Намінал грошам надае эмітэнт і ён кратны асноўнай грашовай адзінцы. 
У гісторыі намінал не заўсёды супадаў з сапраўднай вартасьцю манэты. Напрыклад:
Пад час Швэдскага патопу і адначасовай вайны з Расеяй па пастанове Сейма у Рэчы Паспалітай біліся медзяныя шэлягі, празваныя пасьля барацінкамі. Карона біла іх у 1659—1666 гадох, ВКЛ — з 1660 па 1666 год. Афіцыйны курс быў прызнаны 3 шэлега — 1 грош. У сапраўднасьці ж барацінка была вартая 15 ад наміналу.

У 1663—1666 гадах, дзяля пагашэньня запазычанасьці перад войскам у Рэчы Паспалітай білі злотыя (30 грошаў) празваныя пасьля тымфамі, срэбра ж яны ўтрымлівалі толькі на 12 грошаў.

Катэгорыя:Нумізматычная тэрміналёгія
Катэгорыя:Філятэлістычныя тэрміны
Вілхелмс Пурвіцыс

**Ві́лхелмс Ка́рліс Пу́рвіцыс** () — латыскі мастак, пэдагог, прафэсар, майстар пэйзажу. Справядліва лічыцца адным з заснавальнікаў нацыянальнай школы жывапісу.

## Біяграфія
Нарадзіўся 3 сакавіка 1872 г. на хутары Яўжас недалёк Рыгі. Навучаўся жывапісу ў Імпэратарскай акадэміі мастацтваў у Пецярбургу ў майстэрні А. Куінджы (1890—1897), якую скончыў як мастак І ступені зь Вялікім залатым мэдалём, атрыманым за дыплёмную працу «Апошнія промні». Падчас вучобы ўваходзіў у кола латыскіх студэнтаў «Rūķis», пасьля быў удзельнікам групы «Мир искусства» (1895—1910), якую ўзначальваў Аляксандар Бэнуа.

Напачатку кар’еры мастака Пурвіцыс аддаваў перавагу імпрэсыяністычнай манэры маляваньня, аднак затым распрацаваў свой уласны някідкі стыль, прясякнуты тонкім лірызмам і блізкі да традыцый паўночнага мадэрну. Асабліва любіў маляваць вясну й зіму. У 1905 годзе ангельскі мастацкі часопіс «The Studіo» назваў майстра адным з самых сугучных эпосе мастаком, які любіць адлюстроўваць сапраўдную прыроду і адчувае яе паэзію.

Пурвіцыс працаваў дырэктарам Рыскай гарадзкой мастацкай школы (1909—1915), а затым — першым рэктарам Латвійскай мастацкай акадэміі (1919—1934), якая паўстала на падмурку былой школы. У той самай Акадэміі ў Пурвіцыса была свая пэйзажная майстэрня, якой ён кіраваў да 1941 г. Паралельна з 1919 да 1940 і на працягу 1941—1944 гг. Пурвіцыс быў дырэктарам Рыскага дзяржаўнага мастацкага музэю.

У выставах Пурвіцыс удзельнічаў з 1894 г. Шмат падарожнічаў па Заходняй Эўропе. У 1898 г. наведаў Францыію, Аўстрыю, Нямеччыну. Езьдзіў у Ісьляндыю і на Шпіцбэрген. Акрамя Латвіі жыў у Эстоніі (1906—1909) ды Нарвэгіі (1917—1919).

У 1913 г. Пурвіцыс быў прызнаны акадэмікам у сваёй alma mater, а ў 1934 — ганаровым сябрам ЛМА. Сярод ягоных узнагарод — бронзавы мэдаль Сусьветнай выставы ў Парыжы (1900), залаты мэдаль 8-га Мюнхэнскага Сэцэсіёну (1900), залаты мэдаль і крыж прызнаньня Ліёнскага таварыства выяўленчага мастацтва (1901), Ордэн Ганаровага Легіёну Францыі (1926), а таксама Ордэн Трох Зорак (1926, 1928).

У 1944 г. Пурывіцыс эміграваў у Нямеччыну, баючыся перасьледу з боку савецкіх уладаў. Памёр 14 студзеня 1945 г. у Бад-Наўгайме, дзе знаходзіўся на лячэньні. Прах мастака ў 1994 г. быў перапахаваны ў Рызе.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Он-лайн галерэя твораў Пурвіцыса

Катэгорыя:Латыскія мастакі і мастачкі
Ланеўскія-Воўк

**Ланеўскія-Воўк** (***Łanieŭskija-Voŭk***; ) — беларускі шляхецкі род гербу «Корчак», паходзіць ад Мікалая Ваўка, паморскага ваяводы ў другой палове XV ст. Нашчадак яго, Рыгор Іванавіч Ланеўскі-Воўк, быў харужым Троцкага ваяводзтва. Род занесены ў VI частку РК Гарадзенскае й Магілёўскае губэрняў.

Катэгорыя:Беларускія шляхецкія роды
Катэгорыя:Расейскія шляхецкія роды
Калавуры

**Кала́вуры** (, ) — беларускі шляхецкі род гербу Астоя. Узыходзіць да XVI ст. і занесены ў VI частку РК Менскае губэрні.

## Гісторыя
Першая пісьмовая ўзгадка паведамляе пра баярына і мастаўнічага Хведзьку Ленкавіча Калаўра, які заключыў дагавор куплі-продажы зямлі пры княжаньні Боны Сфорцы ў Пінску ў 1521 годзе Калавуры прынялі ўдзел у Попісу войска Вялікага Княства Літоўскага ў 1528—1567 гады. У 1528 годзе Хведзька Ленкавіч і Дзяніс *Каревулавіч* зьявіліся ў складзе конных баяр. Чатыры Калаўра былі залічаны да вершнікаў ад Пінскага павету ў 1567 г.: возны Пінскага павету Пронко Дзянісавіч, Радка Сямёнавіч, Іван і Далмат.

У 1567 годзе ўпершыню ўзгадваецца в. Калаўр, дзе пасяліліся прадстаўнікі роду. У 1767 годзе ў Калавуравічах пражываў шляхціч Давыд Калавур. Пётар Калавур быў выбраны ў якасьці дваранскага дэпутата ад Пінску ў 1853 г. Калавуры падтрымалі паўстаньне К. Каліноўскага. Да палескага паўстанцкага аддзелу Р. Траўгута далучыўся Васіль Калавур. Верагодна, што да паўстаньня таксама далучыліся вучні Пінскай гімназіі Атон і Сьцяпан Калавуры, якія не зьявіліся ў навучальнай установе ў 1863 годзе. У 1933 г. удзельнікам паўстаньня Васілю, Сямёну Калавурам і Антону Шаламіцкаму быў усталяваны помнік у вёсцы Шаломічы.

У 1880 г. начальнікам Аўліеацінскага павету Расейскай імпэрыі быў прызначаны Васіль Калавур, усходазнаўца і археоляг Туркестану.

Шэраг прадстаўнікоў роду Калавураў быў рэпрэсаваны ў 1940-х — 1950-х гг. Паводле зьвестак адкрытых лістоў налічваецца 7 чалавек зь Пінскай вобласьці Беларускай ССР.

## Прадстаўнікі роду
* Васіль Калавур (1838—1919) — начальнік Аўліеацінскага павету, усходазнаўца і археоляг.
* Канстанцін Калавур (нар. 1934) — доктар філялягічных навук, прафэсар факультэта замежных моваў у каледжы Насаў (у сыстэме Ўнівэрсытэту Нью-Ёрку).
* Павал Калавур (нар. 1962) — старшыня Нацыянальнага банку Рэспублікі Беларусь.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Пінская шляхта на сайце «Гісторыя Пінску»

Катэгорыя:Беларускія шляхецкія роды
Катэгорыя:Расейскія шляхецкія роды