open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Порт-Саід (мугафаза)

**Порт-Саід** () — адна з дваццаці сямі мугафазаў Эгіпту, якая месьціцца на поўначы краіны, на ўзьбярэжжы Міжземнага мора, каля ўвахода ў Суэцкі канал. Адна з самых маленькіх праыінцыяў краіны. Адміністрацыйны цэнтар — Порт-Саід. Плошча — 72 км², насельніцтва 570 768 чалавек (на 2006 год).

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
Сагаг (мугафаза)

**Сагаг** () — адна з дваццаці сямі мугафазаў Эгіпту, якая месьціцца ў цэнтры краіны, у даліне ракі Ніл. Адміністрацыйны цэнтар — Сагаг. Плошча — 1547 км², насельніцтва 3 746 377 (на 2006 год).

## Крыніцы
Валоўнікі

Назву **Валоўнікі** маюць:

## Населеныя пункты
### [[Беларусь]]
* Валоўнікі — вёска ў Дзятлаўскім раёне Гарадзенскай вобласьці
* Валоўнікі — вёска ў Амсьціслаўскім раёне Магілёўскай вобласьці
* Валоўнікі — вёска ў Койданаўскім раёне Менскай вобласьці
Багр эль-Агмар (мугафаза)

**Багр эль-Агмар** ( — Чырванаморская вобласьць) — адна з дваццаці сямі мугафазаў Эгіпту, якая месьціцца на ўсходзе краіны на тэрыторыі паміж Нілам і Чырвоным морам. На поўдні мяжуе з Суданам. У перакладзе з арабскай мовы назва азначае чырвонае мора. Адміністрацыйны цэнтар — Гургада. Плошча — 203 685 км², насельніцтва 288 233 (на 2006 год).

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
Шаркія (мугафаза)

**Шаркія** () — адна з дваццаці сямі мугафазаў Эгіпту, якая месьціцца на поўначы краіны ўва ўсходняй частцы дэльты Ніла. Адміністрацыйны цэнтар — эз-Заказік. Плошча — 4911 км², насельніцтва 5 800 000 чалавек (на 2008 год).

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
Эль-Фаюм (мугафаза)

**эль-Фаюм** () — адна з дваццаці сямі мугафазаў Эгіпту, якая месьціцца на поўначы краіны, на поўдні ад дэльты Ніла. Адміністрацыйны цэнтар — Фаюм. Плошча — 6068 км², насельніцтва 2 098 250 чалавек (на 2008 год).

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
Нанду

**Нанду**, амэрыканскія страўсы (*Rheidae*) — сямейства бескілявых птушак.

Вядомы зь верхняга пліяцэну (каля 2—7 млн гадоў назад). 1 род, 2 віды: нанду паўночны, або звычайны (*[[Rhea americana]]*), і нанду даўгадзюбы, або дарвінаў (*[[Rhea pennata]]*). Пашыраны ў стэпах і паўпустынях Паўднёвай Амэрыкі. Трымаюцца групамі.

Вышыня да 170 см, маса да 50 кг. Апярэньне бураватае, шэрае. Крылы разьвітыя, але няздатныя да палёту. Ногі трохпальцыя. Добра бегаюць і плаваюць, кормяцца расьлінамі, малюскамі, чарвямі, яшчаркамі.

Палігамы. Некалькі самак (3—8) адкладваюць яйцы ў адно гняздо (да 30 яек); наседжвае самец.

Катэгорыя:Бескілявыя
Народы мора

**«Наро́ды мо́ра»** — умоўная назва плямён ці народаў, якія першапачаткова жылі, верагодна, на Балканскім паўвостраве ці ў Малой Азіі.

«Народы мора» ўпамінаюцца ў эгіпецкіх крыніцах ХІІІ-ХІІ стагодзьдзяў да н. э. сярод тых народаў, што нападалі на Старажытны Эгіпет з мора (часам у саюзе зь лібійцамі), а пазьней праз Сырыю, Фінікію, Палестыну. Ім прыпісвалася зьнішчэньне Хецкага царства і іншых дзяржаваў. 3 асобных народаў, што захаваліся толькі ў запісах эгіпецкім пісьмом (з адных зычных), атаясамлены толькі некаторыя (лікійцы, філістымляне, магчыма, данайцы — ахейцы). Лічаць, што Траянская вайна была часткова зьвязаная зь перамяшчэньнямі «Народаў мора».

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Старажытныя народы
Аквамарын

**Аквамары́н** (лац. aqua marina — марская вада) — мінэрал групы бэрылу, бэрыласылікат алюміну. Назву ўпершыню ўвёў Бэотыюс дэ Боот (Beotius de Boot) ў 1609 годзе, зьвязаўшы колер мінэрала з колерам марской вады.

Катэгорыя:Мінэралы
Катэгорыя:Каштоўныя камяні
Аварцы

**Ава́рцы** або **ава́ры** () — самы шматлікі народ сучаснага Дагестана. Авары (аварцы) зьяўляюцца нашчадкамі авараў (абраў) паводле зьвестак аўтарытэтных гісторыкаў Р. Штрайзэра, П’ера Кафруа, С. Лазовіча і генэтыкаў, якія праводзілі дасьледаваньні генаў сучасных авараў. Жывуць у горнай (паўднёва-заходняй) частцы Дагестана, паўночна ўсходняй Грузіі, паўночнай частцы Азэрбайджана.

## Колькасьць
У Расеі жыве 912 090 аварцаў. Большасьць у Дагестане. 72% аварцаў жыве на вёсцы. У Азэрбайджане аварцы жывуць у Белаканскім і Закатальскім раёнах, дзе жыло ў 1999 годзе каля 49 800 чалавек.

## Мова
Моваю аварцаў называецца аварская мова, але ў побыце аварцы добра валодаюць іншымі мовамі — расейскай, кумыцкай, азэрбайджанскай (у Азэрбайджане) і г. д.

## Вера
Шырока распаўсюджаны сярод аварцаў іслам, але за часы СССР добра ўкараніўся атэізм.

## Выбітныя аварцы
* Расул Гамзатаў
* Шаміль

Катэгорыя:Народы Азэрбайджану
Катэгорыя:Народы Грузіі

Катэгорыя:Народы Каўказу
Расул Гамзатаў

**Расул Гамзатавіч Гамзатаў** ( — ) — аварскі паэт, пісьменьнік, публіцыст, палітычны дзяяч. Народны паэт Дагестанскай АССР (1959). Герой Сацыялістычнай Працы (1974). Ляўрэат Ленінскай (1963) і Сталінскай прэміі трэцяй ступені (1952). Член ВКП (б) з 1944 году.

## Творчасьць
Гамзатаў пачаў пісаць вершы ў 1932 годзе, друкавацца — у 1937 годзе, у рэспубліканскай аварскай газэце «Бальшавік гор». Першая кніга на аварскай мове выйшла ў 1943 годзе. Ён перакладаў на аварскую мову клясічную і сучасную расейскую літаратуру, у тым ліку Аляксандра Пушкіна, Міхаіла Лермантава, Уладзімера Маякоўскага, Сяргея Ясеніна.

У Літаратурным інстытуце імя А. М. Горкага Гамзатаў пазнаёміўся і пасябраваў з маладымі паэтамі, у тым ліку з Н. Грабнёвым, якія пачалі перакладаць яго вершы на расейскую мову. Паэту-перакладчыку Н. Грабнёву належыць пераклад шырока вядомых «Журавоў», якія сталі песьняй па ініцыятыве і ў выкананьні Марка Бэрнэса ў 1969 годзе.

Шэраг іншых вершаў Расула Гамзатава таксама сталі песьнямі, напрыклад, «Зьніклі сонечныя дні». З Гамзатавым шчыльна працавалі шматлікія кампазітары, у тым ліку Зьміцер Кабалеўскі, Ян Фрэнкель, Райманд Паўлс, Аляксандра Пахмутава, Юры Антонаў; сярод выканаўцаў песень на яго вершы — Ганна Герман, Марк Бэрнэс, Галіна Вішнеўская, Мусьлім Магамаеў, Ёсіф Кабзон, Вахтанг Кікабідзэ, Сафія Ратару, Валеры Лявонцьеў.

Р. Гамзатаў быў чальцом рэдкалегіі часопісаў «Новы Сьвет», «Дружба народаў», газэтаў «Літаратурная газэта», «Літаратурная Расея», іншых газэтаў і часопісаў. З 1951 году і да канца жыцьця ўзначальваў пісьменніцкую арганізацыю Дагестана.

## Беларускія пераклады
На беларускую мову вершы перакладалі Язэп Семяжон, Аркадзь Куляшоў, Анатоль Грачанікаў, Алесь Звонак, Анатоль Астрэйка, Мікола Аўрамчык, Рыгор Барадулін, Алесь Бачыла, Алег Лойка, Сяргей Грахоўскі, Янка Сіпакоў, Максім Танк.
* Высокія зоркі: вершы і паэма: [пераклад на беларускую мову] / Расул Гамзатаў. — Мінск : Мастацкая літаратура, 1972. — 285, [1] с., [1] л. партр. — (Паэзія народаў СССР).

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Сайт пра Гамзатава

Катэгорыя:Аварскія паэты
Сапфір

**Сапфір** (ад  (sappheiros) сіні камень, магчыма, ад  (sapir) або пэрсыдзкай назвы з тым самым значэньнем) — адна з разнавіднасьцяў мінэрала карунд, каштоўны камень розных адценьняў, пераважна сіняга колеру. Хімічная формула Al2O3 (аксід алюміну).

## Крыніцы

Катэгорыя:Мінэралы
Катэгорыя:Каштоўныя камяні
The Fame

**The Fame** — альбом амэрыканскай поп-сьпявачкі Lady Gaga, выдадзены 19 жніўня 2008 году ў Канадзе.

## Песьні
# "Just Dance" - 4:01
# "LoveGame" - 3:31
# "Paparazzi" - 3:28
# "Beautiful, Dirty, Rich" - 2:52
# "Eh, Eh (Nothing Else I Can Say)" - 2:55
# "Poker Face" - 3:57
# "The Fame" - 3:42
# "Money Honey" - 3:06
# "Again Again" - 3:04
# "Boys Boys Boys" - 3:20
# "Brown Eyes" - 4:02
# "Summerboy" - 4:13

## Спасылкі
* Афіцыйны сайт 

Катэгорыя:Альбомы Lady Gaga
Катэгорыя:Альбомы 2008 году
Катэгорыя:Дэбютныя альбомы
Георг Агрыкала

**Гео́рг Агры́кала** (, сапраўднае імя  — **Георг Па́вер**, Паўэр або **Ба́ўэр**, літаральна: селянін; 24 сакавіка 1494 — 21 лістапада 1555) — нямецкі навуковец, які лічыцца адным з бацькоў мінэралёгіі. 

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Агрікола Г. Про гірничу справу в дванадцяти книгах (книги I – VI)/ Переклад і редакція В. Білецького, Г. Гайка. – Донецьк: Східний видавничий дім, 2014.

Катэгорыя:Нарадзіліся 24 сакавіка
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1494 годзе
Катэгорыя:Памерлі 21 лістапада
Катэгорыя:Памерлі ў 1555 годзе
Катэгорыя:Нямецкія мінэролягі
Катэгорыя:Нямецкія геолягі
Геафізыка

**Ге́афі́зыка** — комплекс навук, якія дасьледуюць фізычнымі мэтадамі будову Зямлі. Геафізыка ў шырокім сэнсе вывучае фізыку цьвёрдай Зямлі (зямную кару, мантыю, вадкае вонкавае і цьвёрдае ўнутранае ядро), фізыку акіянаў, паверхневых вод сушы (азёраў, рэкаў, льдоў) і падземных вод, а таксама фізыку атмасфэры (метэаралёгія, кліматалёгія, аэраномія).

Тым ня менш, сучасныя арганізацыі геафізыкі маюць больш шырокае вызначэньне, якое ўключае ў сябе вывучэньне гідралягічнаа цыклю, у тым ліку сьнегу і лёду, гідрадынаміку акіянаў і атмасфэры, электрычнасьць і магнэтызм у іянасфэры і магнітасфэры і сонечна-зямных сувязяў, а таксама аналягічныя праблемы, зьвязаныя зь Месяцам і іншымі плянэтамі.

## Вонкавыя спасылкі
* Union Commissions 

*
Катэгорыя:Геалёгія
Падземныя воды

**Падзе́мныя во́ды** — воды, якія знаходзяцца ў тоўшчы горных парод верхняй частцы зямной кары ў вадкім, цьвёрдым і газападобным стане.

## Запасы падземных вод

Падземныя воды — частка водных рэсурсаў Зямлі; агульныя запасы падземных вод складаюць звыш 60 млн км³. Падземныя воды разглядаюцца як карысны выкапень. У адрозьненьне ад іншых відаў карысных выкапняў, запасы падземных вод узнаўляльныя падчас эксплюатацыі.

Катэгорыя:Карысныя выкапні
Гідрагеалёгія

**Гідрагеалёгія** (ад  «воднасьць» + геалёгія) — навука, якая вывучае паходжаньне, умовы заляганьня, склад і заканамернасьці рухаў падземных вод. Таксама вывучае узаемадзеяньне падземных вод з горнымі пародамі, павярхоўнымі водамі і атмасфэрай.

## Вонкавыя спасылкі

*
Пэтраграфія

**Пэтрагра́фія** (ад  «камень» + *γράφω* «пішу»)&nbsp;— навука, якая апісвае горныя пароды й мінэралы, зь якіх яны складаюцца. Асноўны мэтад дасьледаваньня&nbsp;— аптычная мікраскапія.

Як самастойная навука зарадзілася ў пачатку XIX стагодзьдзя (клясыфікацыя горных парод францускага навукоўцы А.&nbsp;Браньяра, 1813) і інтэнсіўна разьвіваецца зь сярэдзіны XIX стагодзьдзя (дасьледаваньні з дапамогай палярызацыйнага мікраскопа; ангельскія фізыкі У.&nbsp;Нікаль і Г.&nbsp;К.&nbsp;Сорбі; 1849). З пашырэньнем мікраскапічных дасьледаваньняў зьявіліся клясыфікацыі горных парод нямецкіх геолягаў Ф.&nbsp;Цыркеля (1866) і К.&nbsp;Г.&nbsp;Розэнбуша (1873), расейскага пэтрографа Ф.&nbsp;Ю.&nbsp;Левінсона-Лесінга (1893). У 1-й палове XX стагодзьдзя пачаты пэтрахімічныя й геахімічныя дасьледаваньні (расейскія навукоўцы У.&nbsp;І.&nbsp;Вярнадзкі, А.&nbsp;Я.&nbsp;Фэрсман, А.&nbsp;М.&nbsp;Заварыцкі, амэрыканец Ф.&nbsp;Кларк і інш.) У 1950—70-я гады быў створаны новы кірунак у пэтраграфіі&nbsp;— вучэньне аб магматычных і мэтамарфічных фармацыях (Ю.&nbsp;А.&nbsp;Кузьняцоў і інш.). З дасьледаваньняў амэрыканскага навукоўцы Р.&nbsp;Горансана (1937) пачаўся этап разьвіцьця эксьперыментальнай пэтраграфіі. Тэхнічная пэтраграфія дасьледуе састаў і ўласьцівасьці шлакаў, цэмэнту, керамікі, шкла, каменнага ліцьця (расейскі навукоўца Дз.&nbsp;С.&nbsp;Бялянкін); пэтраграфія будаўнічага каменю&nbsp;— якасьці будаўнічых матэрыялаў. Пэтраграфія касьмічных абʼектаў вывучае мэтэарыты, узоры парод зь Месяцу й г.&nbsp;д.

## Літаратура
* 

Катэгорыя:Пэтралёгія
Жырандоля

**Жырандо́ля**, таксама **жырандо́ль** () — падвесная столевая сьвяцільня, прызначаная для стварэньня бесьценевага асьвятленьня (у адрозьненьне ад кропкавай крыніцы) памяшканьняў. Памеры жырандолі (адлегласьць паміж асобнымі кропкавымі крыніцамі) і колькасьць кропкавых крыніц сьвятла ў ёй вызначаюць раўнамернасьць асьвятленьня памяшканьня. Першапачаткова ў якасьці крыніцы сьвятла выкарыстоўваліся сьвечкі — адсюль і назва *жырандолі* (), сёньня часьцей за ўсё можна сустрэць лямпы накальваньня і люмінэсцэнтныя лямпы.

## Крыніцы сьвятла

У якасьці крыніц сьвятла канструкцыяй люстры могуць выкарыстоўвацца:
* лямпы напальваньня;
* галягенавыя лямпы;
* люмінэсцэнтныя лямпы
* сьвятлодыёды.

## Функцыі
* асьвятленьне;
* утылітарныя мэты;
* эстэтыка й дэкарацыя.

## Крыніцы

## Літаратура
* 

Катэгорыя:Сьвяцільні
Катэгорыя:Столі
Катэгорыя:Мастацкае шкло
Люстра

**Люстра**, **люстэрка** (ад ) — гладкая паверхня, прызначаная для адлюстраваньня сьвятла (або іншага выпраменьваньня). Найбольш вядомы прыклад — плоскае люстэрка.

## Гісторыя

Археолягі выявілі першыя, невялікія люстэркі з срэбра, медзі або бронзы, якія адносяцца да бронзавага веку (напрыклад, тыпу сучасных  ручной працы.

Пазьней навучыліся рабіць люстэркі са шкла, наносячы на тыльны бок шкляной пласьцінкі тонкі пласт срэбра, золата ці волава. Найбольшую вядомасьць атрымалі знакамітыя вэнэцыянскія люстэркі, якія каштавалі гэтак дорага, што для іх куплі францускія арыстакраты часам былі вымушаны прадаваць цэлыя маёнткі.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Геамэтрычная оптыка
Абсыдыян

**Абсыдыян** — аднастайнае вульканічнае шкло, якое прайшло праз хуткае астуджэньне расплаўленых горных парод. Зважаецца магматычнай горнай пародай.

Абсыдыян утвараецца з фэльзічнай лявы, багатай на больш лёгкія элемэнты, як то крэмн, тлен, алюмін, натар і каль. Звычайна сустракаецца ў межах рыялітавых лявавых плыняў, вядомых як абсыдыянавыя плыні, якія маюць высокае ўтрыманьне крэменязёма, што надае ім высокую глейкасьць. У сваю чаргу, глейкасьць тармозіць дыфузію атамаў празь ляву, што тармозіць першы этап у стварэньні мінэральных крышталяў. Разам з хуткім астуджэньнем гэта прыводзіць да натуральнага шкла, якое ўтвараецца зь лявы.

## Крыніцы

Катэгорыя:Мінэралы
Катэгорыя:Магматычныя горныя пароды
Мінэралёгія

**Мінэралё́гія** — навука аб мінэралах — прыродных хімічных злучэньнях.

Мінэралёгія вывучае склад, уласьцівасьці, структуру і ўмовы ўтварэньня мінэралаў. Мінэралёгія — адна з самых старажытных геалягічных навук. Першыя апісаньні мінэралаў зьявіліся ў старажытнагрэцкіх філёзафаў. У далейшым разьвіцьці мінэралёгіі спрыяла горная справа. У цяперашні час інтэнсіўна разьвіваюцца генэтычная і экспэрымэнтальная мінэралёгія.
Фэлікс Зальтэн

**Фэлікс Зальтэн** (; 6 верасьня 1869 — 8 кастрычніка 1945) — аўстрыйскі пісьменьнік, журналіст, крытык.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Аўстрыйскія літаратары
Катэгорыя:Нямецкія літаратары
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Будапэшце
Катэгорыя:Нарадзіліся 6 верасьня
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1869 годзе
Катэгорыя:Памерлі 8 кастрычніка
Катэгорыя:Памерлі ў 1945 годзе
Еўдакія Лапухіна

Царыца **Еўдакія Фёдараўна**, пры нараджэньні *Лапухіна* (*Праскоўя Іларыёнаўна*, у манастве *Алена*, 30 чэрвеня (9 ліпеня) 1669 — 28 жніўня (7 верасьня) 1731) — царыца, першая жонка Пятра I (з 27 студзеня 1689 г. да 1698), маці царэвіча Аляксея, апошняя расейская царыца незамежнага паходжаньня.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1669 годзе
Катэгорыя:Жонкі манархаў
Катэгорыя:Памерлі ў 1731 годзе
Нанэя

**Нанэя** (*Nonea*) — род кветкавых расьлін сямейства агурочнікавых.

Род уключае каля 40 відаў. Пашыраны ў Міжземнамор’і і часткова ў Эўропе. На Беларусі нанэя руская (*Nonea rossica*) трапляецца ўздоўж дарог, на пустках, чыгуначных насыпах.

Адна- і шматгадовыя травы. Сьцёблы прамастойныя ці ўзыходныя, галінастыя, залозістаапушаныя. Лісьце вузкае, лінейна-ланцэтнае або падоўжанае. Кветкі правільныя, белыя, жоўтыя, фіялетавыя або чырванаватыя ў завітках, сабраныя ў шчыгкападобна-мяцёлчатыя суквецьці. Плод — арэшак.

Катэгорыя:Двухдольныя
Катэгорыя:Травы
Крышталяграфія

**Крышталягра́фія** — навука аб крышталях, іх структуры, ўзьнікненьні і уласьцівасьцях. Яна шчыльна зьвязана зь мінэралёгіяй, фізыкай цьвёрдых цел і хіміяй. Гістарычна крышталаграфія ўзьнікла ў рамках мінэралёгіі, як навука апісвае ідэальныя крышталі.
Катарын-Дамінік Пэрыньён

**Катарын-Дамінік Пэрыньён** (; 1754—1818) — адзін з «ганаровых» маршалаў Напалеона I, які зрабіў сабе імя ў бітвах рэвалюцыйнай Францыі за незалежнасьць. У ваенных кампаніях Першай Імпэрыі ня ўдзельнічаў, займаючыся палітыкай.

Катэгорыя:Маршалы Напалеона I
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1754 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся 31 траўня
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Францыі
Катэгорыя:Памерлі ў 1818 годзе
Катэгорыя:Памерлі 25 сьнежня
Ганс Лютэр

**Ганс Лю́тэр** (; 10 сакавіка 1879, Бэрлін — 11 траўня 1962, Дусэльдорф) — нямецкі дзяржаўны дзяяч, фінансіст і дыплямат, канцлер Нямеччыны (1925—1926), прэзыдэнт Райхсбанка (1930—1933).

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Нямецкія палітыкі
Сьпіс сэзонаў НБА

**Сьпіс сэзонаў** Нацыянальнай баскетбольнай асацыяцыі.

## 1940-я
1946-47 |
1947-48 |
1948-49 |
1949-50

## 1950-я
1950-51 |
1951-52 |
1952-53 |
1953-54 |
1954-55 |
1955-56 |
1956-57 |
1957-58 |
1958-59 |
1959-60

## 1960-я
1960-61 |
1961-62 |
1962-63 |
1963-64 |
1964-65 |
1965-66 |
1966-67 |
1967-68 |
1968-69 |
1969-70

## 1970-я
1970-71 |
1971-72 |
1972-73 |
1973-74 |
1974-75 |
1975-76 |
1976-77 |
1977-78 |
1978-79 |
1979-80

## 1980-я
1980-81 |
1981-82 |
1982-83 |
1983-84 |
1984-85 |
1985-86 |
1986-87 |
1987-88 |
1988-89 |
1989-90

## 1990-я
1990-91 |
1991-92 |
1992-93 |
1993-94 |
1994-95 |
1995-96 |
1996-97 |
1997-98 |
1998-99 |
1999-00

## 2000-я
2000-01 |
2001-02 |
2002-03 |
2003-04 |
2004-05 |
2005-06 |
2006-07 |
2007-08 |
2008-09 |
2009-10

## 2010-я
2010-11 |
2011-12 |
2012-13 |
2013-14 |
2014-15 |
2015-16 |
2016-17 |
2017-18 |
2018-19 |

## Крыніцы
* NBA.com 

Катэгорыя:Нацыянальная баскетбольная асацыяцыя
Вярхоўны суд

**Вярхо́ўны суд** — найвышэйшая судовая ўстанова дзяржавы, у кампэтэнцыю якой уваходзіць, як правіла, вырашэньне спрэчак паміж самастойнымі складовымі часткамі дзяржавы (штатамі, землямі, кантонамі і г. д.); разгляд справаў аб злачынствах вышэйшых службовых асобаў і аб найбольш важных дзяржаўных злачынствах.
Акаба (мугафаза)

**Акаба** () — адна з дванаццаці мугафазаў Ярданіі, якая месьціцца на поўдні краіны. На поўдні мугафаза мяжуе з Саудаўскай Арабіі й на захадзе зь Ізраілем. Адміністрацыйны цэнтар — Акаба. Плошча — 6583 км², насельніцтва 107 115 (на 2006 год).

## Крыніцы
Аман (мугафаза)

**Аман** () — адна з дванаццаці мугафазаў Ярданіі, якая месьціцца ў цэнтры краіны. На ўсходзе мугафаза мяжуе з Саудаўскай Арабіяй. Адміністрацыйны цэнтар — Аман. Плошча — 8231 км², насельніцтва 2 027 000 (на 2007 год).

## Крыніцы
Джараш (мугафаза)

**Джараш** () — адна з дванаццаці мугафазаў Ярданіі, якая месьціцца на поўначы краіны. Зьяўляецца самай маленькай правінцыяй краіны. Адміністрацыйны цэнтар — Джараш. Плошча — 379 км², насельніцтва 156 675 (на 2007 год).

## Крыніцы
Ірбід (мугафаза)

**Ірбід** () — адна з дванаццаці мугафазаў Ярданіі, якая месьціцца на поўначы краіны. На паўднёвым-захадзе мяжуе з Палестынай, на захадзе зь Ізраілем па лініі цячэньня ракі Ярдан, на поўначы з Сырыяй. Адміністрацыйны цэнтар — Ірбід. Плошча — 1621 км², насельніцтва 951 000 (на 2006 год).

## Крыніцы
Маан (мугафаза)

**Маан** () — адна з дванаццаці мугафазаў Ярданіі, якая месьціцца на поўдні краіны. На ўсходзе мугафаза мяжуе з Саудаўскай Арабіяй, а таксама зьяўляецца самай вялікай паводле тэрыторыі мугафазай краіны. Адміністрацыйны цэнтар — Маан. Плошча — 33 163 км², насельніцтва 103 920 (на 2007 год).

## Крыніцы
Мадаба (мугафаза)

**Мадаба** () — адна з дванаццаці мугафазаў Ярданіі, якая месьціцца на захадзе краіны. На захадзе мугафаза мяжуе з Палестынай па Мёртваму мору. Адміністрацыйны цэнтар — Мадаба. Плошча — 2008 км², насельніцтва 135 890 (на 2005 год).

## Крыніцы
Эль-Бака (мугафаза)

**Эль-Балка** () — адна з дванаццаці мугафазаў Ярданіі, якая месьціцца на захадзе краіны. На захадзе мугафаза мяжуе з Палестынай па рацэ Ярдан і Мёртваму мору. Адміністрацыйны цэнтар — Ас-Сальт. Плошча — 1076 км², насельніцтва 349 580 (на 2007 год).

## Крыніцы
Аляксандар Кульчы

**Алякса́ндар Ку́льчы** (нарадзіўся 1 лістапада 1973 году) — беларускі футбаліст. У 1996—2012 гадах быў гульцом нацыянальнай зборнай Беларусі. Найлепшы футбаліст Беларусі (2009). 7 чэрвеня 2012 году стаў першым беларускім футбалістам, які прыняў удзел у 100 гульнях за нацыянальную зборную. Уваходзіць у Клюб Сяргея Алейнікава для беларускіх футбалістаў, якія згулялі 500 і болей афіцыйных матчаў.

## Кар’ера
### Клюбная
У чэрвені 2012 году падпісаў кантракт з казахстанскім клюбам «Іртыш», але клюб ня змог заявіць яго праз праблемы з трансфэрам і кантракт быў ануляваны ў ліпені таго ж году. 18 ліпеня 2012 году падпісаў кантракт з клюбам «Сібір» з Новасібірску. У студзені 2013 году ізноў падпісаў кантракт з клюбам «Іртыш» тэрмінам на адзін год, але ўжо ў ліпені кантракт быў скасаваны, пасьля чаго Кульчы завяршыў прафэсійную кар’еру.

### Трэнэрская
У жніўні 2014 году ўвайшоў у трэнэрскі штаб нацыянальнай зборнай Беларусі.

У чэрвені 2018 году ўвайшоў у трэнэрскі штаб «Гомля», дзе пачаў дапамагаць Аляксею Мяркулаву. У верасьні 2019 году, пасьля звальненьня Мяркулава, стаў выканаўцам абавязкаў галоўнага трэнэра гомельскай каманды. Пад кіраўніцтвам Кульчыя «Гомель» ня здолеў падняцца зь перадапошняга радка і паводле вынікаў сэзону 2019 году пакінуў Найвышэйшую лігу, пасьля чаго Кульчы пакінуў клюб.

У студзені 2020 году зноў апынуўся ў маскоўскім «Дынама», дзе ачоліў моладзевы склад, а з сэзону 2020—2021 гадоў стаў на чале каманды «Дынама-2» у Другой лізе. У верасьні 2020 году, пасьля адстаўкі Кірыла Новікава, быў прызначаны выканаўцам абавязкаў галоўнага трэнэра асноўнай каманды «Дынама». Кіраваў дынамаўцамі ў адным матчы Прэм’ер-лігі — 4 кастрычніка супраць «Краснадару» (2:0), пасьля чаго неўзабаве новым трэнэрам быў прызначаны Сандра Шварц, а Кульчы вярнуўся ў «Дынама-2», дзе працаваў да чэрвеня 2023 году.

26 чэрвеня 2024 году быў прызначаны галоўным трэнэрам расейскага клюбу «Мурам».

## Дасягненьні
* Чэмпіён Беларусі: 1996
* Уладальнік Кубка Беларусі: 1996
* Найлепшы футбаліст Беларусі: 2009

## Крыніцы

Катэгорыя:Беларускія футбалісты
Катэгорыя:Футбалісты зборнай Беларусі
Карак (мугафаза)

**Карак** () — адна з дванаццаці мугафазаў Ярданіі, якая месьціцца на захадзе краіны. На захадзе мугафаза мяжуе зь Ізраілем па Мёртваму мору. Адміністрацыйны цэнтар — Эль-Карак. Плошча — 3217 км², насельніцтва 239 000 (на 2009 год).

## Крыніцы
Эль-Мафрак (мугафаза)

**Эль-Мафрак** () — адна з дванаццаці мугафазаў Ярданіі, якая месьціцца на паўночным-усходзе краіны. На поўначы мугафаза мяжуе з Сырыяй, на ўсходзе зь Іракам, на паўднёвым-усходзе з Саудаўскай Арабіяй. Адміністрацыйны цэнтар — Эль-Мафрак. Плошча — 26 435 км², насельніцтва 245 665 (на 2004 год).

## Крыніцы
Тафіла (мугафаза)

**Тафіла** () — адна з дванаццаці мугафазаў Ярданіі, якая месьціцца на захадзе краіны. На тэрыторыі правінцыі знаходзіцца біясфэрны рэзэрват Дана. Адміністрацыйны цэнтар — Эт-Тафіла. Плошча — 2114 км², насельніцтва 81 000 (на 2005 год).

## Крыніцы
Бэйрут (мугафаза)

**Бэйру́т** () — адна зь дзевяці мугафазаў Лібану, якая месьціцца на захадзе краіны. Зьяўляецца самай малой па плошчы правінцыяй краіны. Адміністрацыйны цэнтар — Бэйрут. Плошча — 19,8 км², насельніцтва 3 000 000 (на 2011 год).

## Крыніцы
Набатыя (мугафаза)

**Набатыя** () — адна зь дзевяці мугафазаў Лібану, якая месьціцца на поўдні краіны. Адміністрацыйны цэнтар — Набатыя. Плошча — 1058 км².

## Крыніцы
Джэбэль Лібан

**Джэбэль Лібан** () — адна зь дзевяці мугафазаў Лібану, якая месьціцца на захадзе краіны. Пераважная колькасьць жыхароў прытрымліваецца хрысьціянства, сярод іх сустракаюцца мараніты, праваслаўныя й мэлькіты. Адміністрацыйны цэнтар — Баабда.

## Крыніцы
Паўночны Лібан (мугафаза)

**Паўно́чны Ліба́н** () — адна зь дзевяці мугафазаў Лібану, якая месьціцца на поўначы краіны. Адміністрацыйны цэнтар — Трыпалі. Плошча — 2024,8 км², насельніцтва 807 204 (на 2001 год).

## Крыніцы
Бэкаа (мугафаза)

**Бэкаа** () — адна зь дзевяці мугафазаў Лібану, якая месьціцца на ўсходзе краіны. Адміністрацыйны цэнтар — Загле. Плошча — 4429 км², насельніцтва 750 000 чалавек.

## Крыніцы
Паўднёвы Лібан (мугафаза)

**Паўднёвы Ліба́н** () — адна зь дзевяці мугафазаў Лібану, якая месьціцца на поўдні краіны. Адміністрацыйны цэнтар — Сыдон. Плошча — 2000 км², насельніцтва 360 000 чалавек.

## Крыніцы
Уладзіслаў Дыбоўскі

**Уладзіслаў Дыбоўскі** (, маёнтак Адамарын Вялейскага павету, цяпер Маладэчанскі раён — , в. Войнава, Наваградзкі павет, цяпер Наваградзкі раён) — беларускі заоляг, батанік, палеантоляг, мінэраляг і фальклярыст. Брат Бэнэдыкта Дыбоўскага.

## Біяграфія
У 1862 годзе скончыў Тартускі ўнівэрсытэт. За ўдзел у нацыянальна-вызвольным паўстаньні 1863—1864 гадоў расейскія ўлады прысудзілі яго да турэмнага зьняволеньня.

З 1871 году працаваў у Тартускім унівэрсытэце. З 1878 году жыў у маёнтку Нянькаве на Наваградчыне. Дасьледаваў мясцовую флёру і фаўну. Зьбіраў беларускі фальклёр.

Апошнія 10 гадоў свайго жыцьця жыў у маёнтку сваёй сястры ў Войнаве, дзе працягваў працаваць, нягледзячы на паглыбленьне хваробы. Памёр 27 ліпеня 1910 году, пахаваны ў Войнаве.

У памяць аб Уладзіславе Дыбоўскім ля шашы  Наваградак — Любча ўсталяваны мэмарыяльны камень.

## Працы
Аўтар прац па выкапнёвых рэштках Прыбалтыкі, Сыбіры.

* *Studien über die Spongien des Russischen Reiches mit besonderer Berücksichtigung der Spongienfauna des Baikalsees* (Petersburg, 1880),
* *Monographie der Spongilla sibirica* (Dorpat, 1884),
* *Die Gasteropoden Fauna du Baicalsees* (Petersburg, 1875),
* *Supplement a la faune des Mollusques du lac Baical* (Petersburg, 1909).

Артыкулы на беларускую тэматыку: «Беларускія прыказкі з Наваградзкага павету» (1881), «Беларускія загадкі зь Менскай губэрні» (1886).

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Маладэчанскім раёне
Катэгорыя:Беларускія фальклярысты
Катэгорыя:Польскія фальклярысты
Катэгорыя:Паўстанцы 1863—1864 гадоў
Катэгорыя:Пахаваныя ў Наваградзкім раёне
Порхаўка

**По́рхаўка** (*Lycoperdon*) — род базыдыяльных грыбоў-гастэраміцэтаў.

Каля 50 відаў. Пашыраны па ўсім зямным шары. На Беларусі найбольш вядомыя порхаўка жамчужная, або шыпаватая, ці сапраўдная, порхаўка грушападобная; таксама адзначаная порхаўка маленькая, імшыстая, вожыкападобна-калючая.

Ядомыя ў маладым узросьце.


Катэгорыя:Роды агарыкальных
Рэнэ Жуст Аюі

**Рэнэ́ Жуст Аюі́** (; 28 лютага 1743, Saint-Just-en-Chaussée (Oise) — 3 чэрвеня 1822, Парыж) — францускі мінэроляг, стваральнік навуковай крышталяграфіі.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Францускія мінэролягі
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1743 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся 28 лютага
Катэгорыя:Памерлі ў Парыжы
Катэгорыя:Памерлі ў 1822 годзе
Катэгорыя:Памерлі 3 чэрвеня
Эўкляз

**Эўкляз** (ад  — добра і κλάσις — пералом, разьбіваньне) — рэдкі мінэрал клясы сылікатаў, сылікат алюміну і бэрылу.

Упершыню эўкляз быў апісаны ў 1792 годзе францускім мінэралягам Р. Ж. Аюі.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Мінэралы
Ўільям Гілбэрт

**Ўільям Гілбэрт** (, , Колчэстэр (графства Эсэкс) — , Лёндан) — ангельскі фізык, прыдворны лекар Лізаветы I і Якава I. Вывучаў магнітныя і электрычныя зьявы, першым увёў тэрмін «электрычны».

Катэгорыя:Ангельскія фізыкі
Нэфрыт (захворваньне)

**Нэфрыт** — група запаленчых захворваньняў нырак з розным этыёпатагенэзам, кожнае зь якіх мае сваю патамарфалягічную і клінічную спэцыфіку. Да нэфрыту адносяцца лякальныя або дыфузныя праліфэратыўныя або дэструктыўныя працэсы, якія ўцягваюць нырачныя клюбочкі, канальчыкі або інтэрстыцыяльную нырачную тканку. Паводле паходжаньня адрозьніваюць першасныя нэфрыты (першасная паталёгія нырак) і другасныя нэфрыты (якія ўзьнікаюць у сувязі зь іншым паталягічным працэсам — цукровым дыябэтам, аміляідозам, сыстэмнымі захворваньнямі злучальнай тканкі, міелёмнай хваробай і інш.)

## Глядзіце таксама
* Паранэфрыт

Катэгорыя:Захворваньні
Катэгорыя:Нэфралёгія
Эхіўры

**Эхіўры**, **Эхіўрыды** (*Echiura* або *Echiurida*) — тып марскіх бесхрыбетных.

Каля 150 відаў. Пашыраны ў морах. Жывуць на дне, у грунце. Даўжыня 5 — 185 см. Цела цыліндрычнае, несегмэнтаванае. Доўгім (да 1 м) неўцяжным хабатком, укрытым расьнічкамі, падганяюць корм да рота. Разьдзельнаполыя. 3 яйца выходзіць лічынка — трахафора. У некаторых выяўленыя палавы дымарфізм.

Раней разглядаліся як класа кольчатых чарвей.

Катэгорыя:Жывёлы
Нэфрыт (камень)

**Нэфрыт** — мінэрал, разнавіднасьць актыналіта, якая складаецца ў асноўным са зблытаных валокнаў амфіболаў. Адрозная асаблівасьць гэтай пароды: выключна высокая глейкасьць — абломкі нэфрыту вельмі складана раскалоць на кавалкі. Трываласьць нэфрыту сувымерная з добрымі гатункамі сталі. Колер пароды разнастайны — ад амаль белага праз усе адценьні зялёнага (жаўтлявы, травяністы, смарагдавы, балотны) да амаль чорнага. Сустракаецца яшчэ і чырвоны нэфрыт, але ён вельмі шануецца, бо вельмі рэдкі.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Мінэралы
Рэнэ Антуан Рэамюр

**Рэнэ́ Антуа́н Рэамю́р** (; 28 лютага 1683, Ля-Рашэль, Францыя — 17 кастрычніка 1757, Сэн-Жульен-дзю-Тэру, Францыя) — францускі прыродазнавец, чалец Францускай акадэміі навук (1708).

Асноўныя працы ў галіне фізыкі, заалёгіі і іншых. У 1730 годзе апісаў вынайдзены ім сьпіртавы тэрмомэтар, шкала якога пазначалася кропкамі кіпеньня і замярзаньня вады і была падзелена на 80 градусаў (гл. Градус Рэамюра). У вобласьці заалёгіі асьвятліў пытаньні біялёгіі грамадзкіх вусякоў і тлей, адносіны насякомых да расьлінаў, удакладніў функцыі асобінаў пчалінай сям’і.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Тэксты Рэамюра

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Ля-Рашэлі
Катэгорыя:Францускія прыродазнаўцы
Катэгорыя:Францускія фізыкі
Катэгорыя:Францускія заолягі
Катэгорыя:Сябры Францускай акадэміі навук
Катэгорыя:Памерлі ў Сэн-Жульен-дзю-Тэру
Тлі

**Тлі** (*Aphidoidea*) — надсямейства вусякоў з атрада паўжорсткакрылых (*Hemiptera*). Раней разглядаліся ў атрадзе раўнакрылых (*Homoptera*). Вядома каля 4000 відаў тлей, зь якіх амаль тысяча жыве ў Эўропе. Усе тлі сілкуюцца расьліннымі сокамі. Акрамя гэтага, шматлікія віды здольныя распаўсюджваць захворваньня расьлінаў у форме вірусаў і выклікаць у расьлінаў розныя анамаліі, такія як: галіі і галападобныя ўтварэньні.

Катэгорыя:Вусякі
Дажджавыя чарвякі

**Дажджавыя чарвякі**, земляныя чарвякі (*Lumbricina*) — агульная назва 5 сямействаў кальчакоў клясы алігахетаў, або малашчацінкавых кальчацоў.

Каля 1500 відаў. Пашыраны ўсюды, акрамя Антарктыды. Жывуць у глебе, подсьціле, буйныя віды рыюць хады глыбінёю да 8 м. На Беларусі 13 відаў, найбольш пашыраны пашавы чарвяк, малы чырвоны чарвяк, або малы выпаўзак, эйзэніела чатырохгранная, гааявы чарвяк, вялікі чырвоны выпаўзак і інш.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Кальчакі
Раўхтапаз

**Раўхтапаз** (ад  — дым і  — тапаз), сынонімы - **дымчаты кварц** і **дымчаты хрусталь** — разнавіднасьць кварцу. Нягледзячы на назву, зусім ня мае дачыненьня да тапаза.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Мінэралы
Катэгорыя:Каштоўныя камяні
Тапаз

**Тапа́з** — напаўкаштоўны камень, мінэрал з групы астраўных сылікатаў алюміну (Al2[SiO4](F, OH)2). Прымешкі Fe2+, Fe3+, Ti, Cr, V і інш. Крышталізуецца ў рамбічнай сынгоніі, ромба — біпірамідальны від сымэтрыі.

## Вонкавыя спасылкі
* Тапаз у базе webmineral.com 

Катэгорыя:Мінэралы
Катэгорыя:Каштоўныя камяні
Катэгорыя:Пародаўтваральныя мінэралы
Кварц

**Кварц** () — адзін з самых распаўсюджаных мінэралаў у зямной кары, пародаўтваральны мінэрал большасьці магматычных і мэтамарфічных парод. Свабоднае ўтрыманьне ў зямной кары 12%. Уваходзіць у склад іншых мінэралаў у выглядзе сумесяў і сылікатаў. У агульнай колькасьці масавая доля кварца ў зямной кары больш за 60%. У крыві і плазьме чалавека канцэнтрацыя крэмнезёма складае 0,001% па масе.

Хімічная формула: SiO2 (дыяксыд крэмну).


Катэгорыя:Пародаўтваральныя мінэралы
Турмаліны

**Турмаліны** — падгрупа мінэралаў з групы борутрымальных алюмасілікатаў, складаныя борасілікаты пераменнага складу.

## Радовішчы

Радовішчы шырока распаўсюджаныя і шматлікія. Найбольш вядомыя знаходзяцца на Шры-Ланцы, Мадагаскары, у Мазамбіку (ппаліхромныя і чырвоныя турмаліны), Бразыліі (штаты Мінас-Жэрайс, Баія), Бірме, Анголе, Аўстраліі, Індыі, ПАР, Канадзе (правінцыя Антарыё), ЗША (штаты Каліфорнія, Мэн, Каларада), Італіі (в. Эльба), Швайцарыі, Расеі (Урал, Забайкальле). 

Ювэлірны турмалін вядомы ў Аўганістане (Нурыстан): у радовішчах Дарае-Піч, Канакан, Джаба, Чармакс, Кантыва, Манданэша, Цоцум, Муалеві, Папру.

## Вонкавыя спасылкі

* Відэасюжэт пра турмалін

Катэгорыя:Мінэралы
Катэгорыя:Каштоўныя камяні
Хрызаліт

**Хрызаліт** (ад стар.-грэч. χρυσός — золата і λίθος — камень) — мінэрал, празрыстая ювэлірная разнавіднасьць мінэрала алівіну падкляса астраўных сылікатаў, ад жоўта-зялёнага колеру да колеру *цёмны шартроз*, з характэрным залацістым адценьнем. Адносіцца да каштоўных камянёў.

## Склад і паходжаньне

Ортасылікат жалеза-магну (Mg,Fe)2SiO4. Утварае кароткаслупчатыя і прызматычныя крышталі, звычайна увянчаныя пірамідальнай галоўкай.

Ювэліры часта называюць яго па-француску — **пэрыдот**.

Катэгорыя:Мінэралы
Катэгорыя:Каштоўныя камяні
Рубін

**Рубін** ( — чырвоны), Al2O3 — мінэрал, разнавіднасьць карунду, адносіцца да клясы вокіслаў, трыганальная сынгонія. Цвёрдасьць - 9, шчыльнасьць 3,97 - 4,05, Падрабязьней гл. карунд. Ад чырвонай шпінэлі адрозьніваецца па форме крышталяў, у іншых выпадках - зь вялікаю працаю, напр. пад мікраскопам. Чырвоную афарбоўку надае прымешка хрому. Чырвоныя карунды называюцца рубінамі, сінія - сапфірамі.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Каштоўныя камяні
Катэгорыя:Мінэралы
Карунд

**Карунд** — мінэрал, крышталічны α-аксід алюміну (Al2O3), трыганальнай сынгоніі, дытрыганальна-скаленаэдрычны.Звычайна ўтрымлівае прымешкі жалеза, тытану, ванадзію і хрому, што прыводзіць да разнастайнасьці колераў. У залежнасьці ад прысутных прымешак, карундам дзеліцца на два асноўныя віды каштоўных камянёў: рубін і сапфір. Рубін атрымлівае чырвоны колер дзякуючы хрому, а сапфір можа мець мноства колераў у залежнасьці ад пераходных мэталаў, якія прысутнічаюць у структуры.

Карундам валодае высокай трываласьцю па шкале Моха — 9.0, што дазваляе яму пачэркаць амаль усе іншыя мінералы. Гэта робіць карундам шырока ўжываемым у прамысловасьці, у тым ліку для вытворчасьці наждачкі і рэзальных інструментаў. Шчыльнасьць карундама складае 4,02 г/см³, што адносіцца да высокай для празрыстых мінералаў. Акрамя каштоўных прымяненьняў, карундам таксама выкарыстоўваецца ў розных тэхнічных галінках дзякуючы сваім унікальным фізычным уласьцівасьцям.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Карунд у базе webmineral.com 

Катэгорыя:Злучэньні алюміну
Катэгорыя:Мінэралы
Шпінэль

**Шпінэ́ль** — рэдкі мінэрал кубічнай сынгоніі, аксыд магну і алюміну.

Назва мінэрала запазычана зь нямецкай мовы; нямецкае *Spinell*, відаць, паходзіць ад лацінскага слова *spinella* — памяншальнае ад spina 'шып, калючка', што зьвязана з характэрнай востраканцовай формай крышталяў.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Шпінэль у базе webmineral.com 
* Шпінэль у базе catalogmineralov.ru 


Катэгорыя:Празрыстыя матэрыялы
Катэгорыя:Каштоўныя камяні
Катэгорыя:Мінэралы алюміну
Катэгорыя:Мінэралы магну
Катэгорыя:Кубічныя мінэралы
Катэгорыя:Люмінэсцэнтныя мінэралы
Адуляр

**Адуляр**, радзей **Месяцавы камень** — рэдкі мінэрал групы каліевых палявых шпатаў, разнавіднасьць нізкатэмпэратурнага артакляза. Другая назва «месяцавы камень» дадзеная за зіхатлівыя блакітныя пералівы (ірызацыю), прычынай якіх зьяўляецца тонкапластынсатая будова мінэралу. Назва «адуляр» паходзіць ад гор Адула ў Швайцарыі, дзе былі ўпершыню знойдзеныя крышталі гэтага каменя.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Характарыстыка адуляра 

Катэгорыя:Каштоўныя камяні
Катэгорыя:Мінэралы
Альмандын

**Альмандын** — самая цьвёрдая і самая распаўсюджаная разнавіднасьць чырвоных ці чырвона-фіялетавых гранатаў. Колер альмандынаў можа быць вішнёвым, малінавым, фіялетавым і бура-чырвоным. Рэдка сустракаюцца амаль чорныя альмандыны. Інтэнсіўнасьць адцення залежыць ад колькасьці злучэньняў жалеза. Большай цьвёрдасьцю ад альмандынаў адрозьніваюцца толькі падобныя да іх па афарбоўцы рубіны. Назва мінэрала зьяўляецца скажоным словам «Алабанда» — так у Малой Азіі называўся горад, дзе здаўна апрацоўваліся гэтыя камяні.

## Вонкавыыя сасылкі

Катэгорыя:Каштоўныя камяні
Катэгорыя:Мінэралы
Халцэдон

**Халцэдо́н** — напаўпразрысты мінэрал, схаванакрышталічная тонкакудзелістая разнавіднасьць кварцу. Паўпразрысты або прасьвечвае ў бакох, колер самы розны, часьцей ад белага да мядова-жоўтага. Утварае сфэраліты, сфэралітовыя скарынкі, псэўдасталактыты або суцэльныя масіўныя ўтварэньні. Цьвёрдасьць 6,5-7. Мае шмат разнавіднасьцяў, афарбаваных у розныя колеры: чырвоны (сэрдалік або карнэол), чырванавата-карычневы (сардэр), зялёны (хрызапраз), блакітнаваты (сапфірын), непразрысты цёмна-зялёны зь ярка-чырвонымі плямамі ці палосамі (геліятроп) і іншыя. Выкарыстоўваецца ў ювэлірных вырабах і як дэкаратыўны камень.

## Крыніцы

Катэгорыя:Каменная індустрыя
Катэгорыя:Трыганальныя мінэралы
Катэгорыя:Адмены кварцу
Спэсартыні

**Спэсартын** — даволі распаўсюджаны мінэрал, сылікат з групы гранатаў.

Сярод іншых гранатаў спэсартыны вылучаюцца перш за ўсё колерам — іх крышталі маюць сакавітую аранжава-жоўтую, чырвона-аранжавую, жоўта-карычневую афарбоўку. Вылучаюць таксама разнавіднасьць спэсартына - эспэсандыт, які мае альмандынавы складнік. У спэсартыне часта назіраюцца дробныя газава-вадкія ўключэньні. Названы па мясцовасьці Шпэсарт ў Баварыі, дзе быў упершыню выяўлены.

Катэгорыя:Каштоўныя камяні
Катэгорыя:Мінэралы
Каштоўныя камяні

**Каштоўныя камяні** — мінэралы, якія валодаюць прыгожым зьнешнім выглядам (як правіла, толькі пасьля паліраваньня або агранкі) і пры гэтым досыць рэдкія, а як сьледзтва і дарагія. Іх шырока выкарыстоўваюць у вытворчасьці ювэлірных вырабаў, зьбіраюць у калекцыях, выкарыстоўваюць як банкаўскія актывы. Цяжка адрозныя на выгляд імітацыі большасьці каштоўных камянёў вырабляюцца штучна, імітацыі ці падробкі многіх каштоўных камянёў рабіліся яшчэ ў часы Старажытнага Рыма (у нашы дні такія сынтэтычныя камяні і імітацыі самацьветаў вельмі папулярныя, бо кошт іх таньнейшы). У 1902 годзе францускі хімік М. А. Вэрнэйль ўпершыню атрымаў і пачаў пастаўляць на сусьветны рынак сынтэтычныя рубіны, а крыху пазьней сынтэтычныя сапфіры і сынтэтычную шпінэль. Зьяўленьне вялікай колькасьці сынтэтычных камянёў ня зьнізіла, а, наадварот, падвысіла значэньне і кошт натуральных, прыродных самацьветаў. Менш рэдкія мінэралы часта называюць напаўкаштоўнымі.

Вывучэньнем каштоўных камянёў як мінэралаў і пошукамі спосабаў іх дакладнага распазнаваньня ад сынтэтычных падробак займаецца профіль мінэралёгіі — гемалёгія.

## Вонкавыя спасылкі
Гранат (мінэрал)

**Гранаты** (ад лац. Granatus — падобны да зерняў) — група мінэралаў, якія прадстаўляюць сумесі двух ізаморфных шэрагаў: R2+3Al2(SiO4)3 і Ca3R3+2(SiO4)3. Агульная формула: R2+3 R3+2 [SiO4]3, дзе R2+ — Mg, Fe, Mn, Ca; R3+ — Al, Fe, Cr. Звычайна ў вузкім сэнсе пад гранатамі разумеюць толькі празрыстыя чырвоныя камяні альмандыны і піропы. Іх цёмна-чырвоныя крышталі нагадваюць зярняты «фінікійскага яблыка» — гранату. Адсюль, верагодна, і назва каменя.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Мінэралы
Мэляніт

**Мэляніт** (ад  — чорны) — мінэрал, непразрыстая разнавіднасьць андрадыта (дэмантоіда), чорнага колеру.

Адносіцца да групы гранатаў, утрымлівае TiO2.

Выкарыстоўваецца для ювэлірных вырабаў, у якасьці жалобных упрыгожваньняў.

## Радовішчы
У Расеі, Казахстане, Нямеччыны (Кайзэрштуле).

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Каштоўныя камяні
Катэгорыя:Мінэралы
Піроп

**Піроп** (ад  — падобны да агню) — мінэрал, сылікат з групы гранатаў. Сустракаецца ў кімбэрлітах (разам з алмазамі) і іншых ультраасноўных горных пародах.

Празрыстыя крышталі піропа зьяўляюцца каштоўнымі камянямі і выкарыстоўваюцца ў ювэлірнай справе. Астатнія крышталі ўжываюцца ў якасьці абразіўнага матэрыялу.

## Радовішчы
Вядомы радовішчы піропа ў Чэхіі (Сярэднечэшскія горы), Расеі (Якутыя), Лесота, Танзаніі, ЗША, Бразыліі, Аргентыне, Аўстраліі, Нарвэгіі.

## Вонкавыя спасылкі
* Піроп у базе minerals.net 

Катэгорыя:Мінэралы
Катэгорыя:Каштоўныя камяні
Алівін

**Аліві́н** ( — пародаўтваральны мінэрал, магнэзіяльна-жалезісты сылікат з формулай (Mg,Fe)2[SiO4]. Мае FеО 8-12 %, радзей 20% і МgO 45-50% (ня блытаць зь мінэралам алівінітам — формула Cu2AsO4OH). Разнавіднасьці Алівіна: перыдот — каштоўны камень; форстэрыт — багаты Mg; фаяліт — багаты Fe. Руда алівіну, якая больш чым на 80 % складаецца з форстэрыту, мае назоў *[[Дуніт]]*. На Беларусі як пародаўтваральны мінэрал выяўлены ў крышталёвым фундамэнце й дэвонскіх вулканітах, як акцэсорны мінэрал — у верхнепратэразойскіх адкладах.

## Уласьцівасьці
Суадносіны магну й жалеза варʼіруюцца паміж двума канчатковымі элемэнтамі шэрагу цьвёрдых раствораў: форстэрытам (Mg-канцавы элемэнт: Mg2SiO4) і фаялітам (Fe-канцавы элемэнт: Fe2SiO4). Склад алівіну звычайна выражаецца ў малярных працэнтах форстэрыту (Fo) і/або фаяліту (Fa) (напрыклад, Fo70Fa30 або проста Fo70 з указаньнем Fa30). Тэмпэратура плаўленьня форстэрыту незвычайна высокая пры атмасфэрным ціску, амаль 1900 °C (3450 °F), у той час як у фаяліту яна значна ніжэйшая — каля 1200 °C (2190 °F). Тэмпэратура плаўленьня плаўна зьмяняецца паміж двума канчатковымі элемэнтамі, як і іншыя ўласьцівасьці. Алівін утрымлівае толькі невялікую колькасьць элемэнтаў, акрамя тлену (O), крэмну (Si), магну (Mg) і жалезу (Fe). Манган (Mn) і нікель (Ni) звычайна зьяўляюцца дадатковымі элемэнтамі, якія прысутнічаюць у найбольшых канцэнтрацыях.

Крышталізуецца ў рамбічнай сыстэме, крышталі зярністыя, вострапрызматычныя. Колер аліўкава-зялены бутэлечна-зялёны. Бляск шкляны. Цьвёрдасьць — 6,5—7, шчыльнасьць — 3000—4200 кг/м'. 

Алівін даў назоў групе мінэралаў з падобнай структурай (група алівіну), да якой адносяцца тэфраіт (Mn2SiO4), манціцэліт (CaMgSiO4), ларніт (Ca2SiO4) і кірштэйніт (CaFeSiO4).

## Паходжаньне й распаўсюджаньне
Важны пародаўтваральны мінэрал асноўных і ультраасноўных парод магматычнага паходжаньня Авілін — звычайны мінэрал мэтэарытаў выяўлены ў месяцавым грунце аднак рэдка трапляецца ў асадкавых пародах. Адно з найбуйнейшых у сьвеце радовішчаў алівіну ў Нарвэгіі ля вёскі Ґусдален (), за некалькі кілямэтраў ад Огайму () ў перыдатытавым масіве Альмклоўдален ().

## Крыніцы

## Літаратура
* Я. І. Аношка. Алівін. //  — С. 73.
* 
* 
* 
* 
* 

## Вонкавыя спасылкі
* Алівін у базе webmineral.com 

Катэгорыя:Мінэралы жалеза(II)
Катэгорыя:Прамысловыя мінэралы
Катэгорыя:Мінэралы магну
Катэгорыя:Ортасылікаты
Катэгорыя:Ортарамбічныя мінэралы
Андрадыт

**Андрады́т** — мінэрал, сілікат з групы гранатаў. Названы ў гонар бразыльскага мінэроляга Жазэ Баніфацыя дэ Андрада э Сылва (парт. José Bonifácio de Andrade e Silva, 1763—1838).

## Крыніцы

Катэгорыя:Мінэралы
Смарагд

**Смарагд** — каштоўны камень 1-га клясы. Буйныя бездэфектныя смарагды густога тона вагой ад 5 карат цэняцца даражэй за алмазы.

Смарагд зьяўляецца празрыстай разнавіднасьцю бэрылу, афарбаванай у травяніста-зялёны колер аксідам хрому ці аксідам ванаду, часам з прымешкай аксіду жалеза (паўднёваафрыканскія ізумруды). Цьвёрдасьць ізумруду складае 7,5-8 адзінак па шкале Моаса (цьвёрдасьць алмаза — 10).

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Каштоўныя камяні
Шкала Моаса

**Шкала Моаса** служыць для вызначэньня цьвёрдасьці мінэралаў.

Цьвёрдасьць мінэралаў — іх супраціўленьне разбурэньню паверхні пры мясцовых сілавых узьдзеяньнях. Вызначаюць паводле мінэралягічнай шкале цьвёрдасьці драпаньнем гранямі эталоннага мінэралу.

**Мінэралягічная шкала цвёрдасьці**, цвёрдасьць эталённых мінэралаў:

# Тальк
# Гіпс
# Кальцыт
# Флюарыт
# Апатыт
# Артакляз
# Кварц
# Тапаз
# Карунд
# Алмаз

Шкала прапанаваная нямецкім геолягам Ф. Моасам у 1811 годзе.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Мінэралёгія
Тальк

**Тальк** — Mg3Si4O10(OH)2 — мінэрал, крышталічнае рэчыва. Уяўляе сабой тоўсты навобмацак рассыпісты парашок белага (зрэдку зялёнага) колеру. Якасьць тальку вызначаецца яго белізной. Для прамысловых мэтаў выкарыстаюць молаты тальк, мікратальк і г. д.

## Вонкавыя спасылкі

* Тальк у базе webmineral.com 

Катэгорыя:Мінэралы
Гіпс

**Гіпс** — мінэрал з клясы сульфатаў, склад: CaSO4•2H2O. Кудзелістая разнавіднасьць гіпсу называецца сэленітам, а крупчастая — алябастрам.

## Вытворчасьць
У 2005 у сьвеце выраблена 110 млн тон гіпсу (павелічэньне на 0,9 %). На чатырох найбуйнейшых прадуцэнтаў — ЗША, Іран, Канаду і Гішпанію — прыпадае 43 % сусьветнай вытворчасьці гіпсу.

## Вонкавыя спасылкі
* Гіпс у базе webmineral.com 

Катэгорыя:Мінэралы
Катэгорыя:Будаўнічыя матэрыялы
Катэгорыя:Скульптурныя матэрыялы
Алябастар

thumb|200px|Сучасная сьвяцільня з італьянскага алябастру (белага і карычневага). Дыямэтар падстаўкі — 13 см.
**Алябастар** () — назва двух розных мінэралаў: гіпсу (дыаквасульфата кальцу) і кальцыту (карбанат кальцыя). Першы — алябастар (алявастар), якім мы карыстаемся ў нашыя дні; другі — па большай частцы назва матэрыялу ў антычнасьці.

Катэгорыя:Будаўнічыя матэрыялы
Катэгорыя:Мінэралы
Катэгорыя:Скульптурныя матэрыялы
Катэгорыя:Неарганічныя злучэньні
Амэтрын

**Амэтрын** (балівіяніт, амэтыст-цытрын, двухколерны амэтыст) — рэдкі мінэрал, які спалучае ў сабе прыкметы амэтысту і цытрыну. Шматазнальныя крышталі, якія спалучаюць у сабе два мінэралы, досыць рэдкія, і амэтрын зьяўляецца адным зь іх. Бываюць афарбаваныя ў фіялетавы, бэзавы або жаўтлява-пэрсыкавы тон.

## Вонкавыя спасылкі

* Mineral Information Page

Катэгорыя:Каштоўныя камяні
Катэгорыя:Мінэралы
Жэмчуг

**Жэмчуг**, таксама **пэрлы** — цьвёрдае круглявае ўтварэньне, выманае з ракавінаў некаторых малюскаў. Можа клясыфікавацца як мінэрал кляса арганічных злучэньняў. Шануецца як каштоўны камень і выкарыстоўваецца для вытворчасьці ювэлірных упрыгожваньняў.

Катэгорыя:Каштоўныя камяні
Катэгорыя:Мінэралы
Бэрыль (мінэрал)

**Бэрыль** — мінэрал гексаганальнай сынгоніі, з падклясы астраўных сылікатаў. Некаторыя з разнавіднасьцяў бэрылу ў прыватнасьці, смарагд і сакавіта афарбаваны аквамарын, адносяцца да каштоўных камянёў.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Бэрыл у базе webmineral.com 

Катэгорыя:Мінэралы
Катэгорыя:Каштоўныя камяні
Ружовы кварц

**Ружовы кварц** — мінэрал групы кварцу, аксід крэмнію ружовага колеру. Назву атрымаў па колеры. 

## Уласьцівасьці
Крышталі з выразна акрэсьленымі гранямі сустракаюцца рэдка, часта бываюць мутнымі, з расколінамі. На сьвятле афарбоўка блякне, зьнікае пры награваньні да 300 ° C. На інтэнсіўнасьць колеру ўплываюць прымешкі марганца, жалеза або тытана. Сустракаецца астэрызм (рутылавыя зоркі). Двупрэламленьне 0,009. Дыспэрсія 0,013. Плеахраізм слабы ў адценьнях ружовага колеру. Прысутнічае слабая цёмна-фіялетавая люмінэсцэнцыя. Фізычныя ўласцівасьці падобныя да ўласьцівасьцяў амэтысту. 

## Вонкавыя спасылкі

* Ружовы кварц у базе Mindat

Катэгорыя:Мінэралы