open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Пнэўманія

**Пнэўмані́я** ( ад *πνεύμων* — «лёгкія») або **запале́ньне лёгкіх** — запаленьне лёгачнай тканкі інфэкцыйнага паходжаньня зь пераважным паражэньнем пухірыкаў (з разьвіцьцём у іх запаленчай эксудацыі) і міжвузнай тканкі лёгкага. Тэрмін «пнэўманія» аб’ядноўвае большую групу хваробаў, кожная зь якіх мае сваю этымалёгію, патагенэз, рэнтгеналягічныя прыкметы, дадзеныя лябараторных дасьледаваньняў і асабліва тэрапіі. Можа працякаць як самастойнае захворваньне ці як ускладненьне іншых захворваньняў.

Неінфэкцыйныя запаленчыя працэсы ў лёгачнай тканкі, звычайна называюць пнэўманітамі ці альвэлітамі. На фоне падобных асэптычных запаленчых працэсаў нярэдка разьвіваецца бактэрыяльная, вірусна-бактэрыяльная й грыбковая пнэўманія. Асноўным мэтадам дыягностыкі зьяўляецца рэнтгеналягічнае дасьледаваньне лёгкіх, а асноўным мэтадам лячэньня — антыбактэрыяльная тэрапія. Позная дыягностыка й затрымка з пачаткам антыбактэрыяльнага лячэньня пагаршае прагноз захворваньня. Магчымы лятальны сыход.

Пнэўманія закранае каля 450 мільёнаў чалавек ва ўсім сьвеце, што складае каля 7% агульнага насельніцтва Зямлі. Штогод рэгіструюцца прыкладна 4 мільёны сьмерцяў. Пнэўманія была ахрышчана доктарам Ўільямам Осьлерам у XIX стагодзьдзі, як «капітан па сьмерці сярод мужчынаў». Са зьяўленьнем антыбіётыкаў і вакцыны супраць хваробы ў XX стагодзьдзі выжывальнасьць падвысілася. Тым ня менш, у разьвіваных краінах, а таксама сярод вельмі старых і вельмі маладых людзей, а таксама хранічна хворых, пнэўманія застаецца адным зь вядучых чыньнікаў сьмерці.

## Чыньнікі
Запаленьне лёгкіх адбываецца часьцей за ўсё з-за інфэкцыяў, выкліканых галоўным чынам бактэрыямі або вірусамі і радзей грыбкамі і паразытамі. Хоць існуе больш за 100 штамаў узбуджальнікаў інфэкцыйных захворваньняў, ідэнтыфікаваныя толькі нешматлікія зь іх, адказныя за большасьць выпадкаў пнэўманіі. Зьмяшаныя інфэкцыі, дзе ўзбуджальнікам зьяўляецца як вірус, гэтак і бактэрыі, назіраюцца ў прыкладна 45% выпадкаў інфэцыі ў дзяцей і 15% выпадкаў інфэкцыі ў дарослых. Узбуджальнік ня можа быць вызначаны прыблізна ў палове выпадкаў, нягледзячы на ​​дбайную праверку.

Тэрмін пнэўманія часам больш шырока прымяняецца да любога стану, дзе вынікам зьяўляецца запаленьне лёгкіх, выкліканыя, напрыклад, аўтаімуннымі захворваньнямі, хімічнымі апёкамі або рэакцыяй на лекі. Аднак, гэтыя выпадкі больш дакладна называюць пнэўманітамі.

Фактарамі, якія могуць прывесьці да пнэўманіі, зьяўляюцца курэньне, імунадэфіцыт, алькагалізм, хранічная абструктыўная хвароба лёгкіх, бранхіяльная астма, хранічная хвароба нырак, хваробы печані і старасьць. Дадатковая рызыка для дзяцей уключае ў сябе гадаваньне дзіцяня не грудным малаком, узьдзеяньне цыгарэтнага дыму альбо забруджваньне паветра, недаяданьне і беднасьць. Прымяненьне прэпаратаў, якія прыгнятаюць кісьлю, як то інгібітары пратонавай помпы або Н2-блякатары, таксама можа быць зьвязана з павышанай рызыкай разьвіцьця пнэўманіі.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Пнэўманія на сайце Curlie.
* Усё, што трэба ведаць пра пнэўманію. Healthline.
* Пнэўманія. Mayo Clinic.
* Пнэўманія: сымптомы і дыягностыка. American Lung Association.


Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы
Пэніцылін

**Бэнзыльпэніцылін** (*пэніцылін G (PCN G)* або проста *пэніцылін (PCN)*) — бэнзылевы этэр 6-амінапэніцылянавай кісьлі. Антыбіётык, які атрымліваецца зь цьвільнага грыбу роду пэніцыліюму. У працэсе жыцьцядзейнасьці гэтых грыбоў сынтэзуюцца розныя віды пэніцыліну: адзін з найбольш актыўных у фармакалягічным пляне бэнзыльпэніцылін і іншыя віды пэніцыліну, якія адрозьніваюцца ад першага тым, што замест бэнзыльнай групы ўтрымліваюць іншыя радыкалы.

Як і іншыя β-ляктамы, пэніцылін ня толькі перашкаджае размнажэньню вузаў пракарыётаў, у тым ліку і цыянабактэрыяў, але таксама перашкаджае дзяленьню хляраплястаў імхоў. Але не аказвае ўплыву на дзяленьне плястыдаў найвышэйшых судзінкавых расьлінаў.

Пэніцылін зьяўляецца гістарычна важным прэпаратам, бо быў першым з такіх, які эфэктыўна выкарыстоўвалі ў барацьбе супраць шматлікіх раней сур’ёзных захворваньняў, як то пранцы і інфэкцыяў, выкліканых стафілакокамі і стрэптакокамі.

## Гістарычныя зьвесткі
Пэніцылін зьяўляецца першым антыбіётыкам, антымікробным прэпаратам, атрыманым з прадуктаў жыцьцядзейнасьці мікраарганізмаў. Ён быў вылучаны ў 1928 годзе Аляксандрам Флемінгам з штаму грыба віду *Penicillium notatum* на аснове выпадковага адкрыцьця: трапленьне ў культуру бактэрыяў цьвільнага грыба з навакольнага асяродзьдзя аказвае бактэрыцыднае ўзьдзеяньне на культуру бактэрыяў.

## Фармакакінэтыка
Пасьля нутрацягліцавага ўвядзеньня хутка ўсмоктваецца зь месца ін’екцыі. Шырока разьмяркоўваецца ў тканках і вадкасьцях арганізму. Бэнзыльпэніцылін добра пранікае праз пляцэнтарны бар’ер, ГЭБ пры запаленьні мазгавых абалонак. Выводзіцца з брулямі.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Мадэля структуры пэніцыліну
* 

Катэгорыя:Мэдыцына
Катэгорыя:Антыбіётыкі
Замошаны

**Замо́шаны** — вёска ў Жабінкаўскім раёне Берасьцейскай вобласьці. Замошаны ўваходзяць у склад Ракітніцкага сельсавету.

## Насельніцтва
* 2010 год — 106 чалавек
* 1999 год — 111 чалавек

## Крыніцы

Катэгорыя:Ракітніцкі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Жабінкаўскага раёну
BASIC

**BASIC** (ад ; *Бэйсік*) — мова праграмаваньня высокага ўзроўню, мэтай стварэньня якой было атрымаць простую ў выкарыстоўваньні мову праграмаваньня. Мова атрымала распаўсюд у 1980-х, і застаецца папулярнай дагэтуль, маючы нямала дыялектаў. BASIC быў створаны ў 1963 годзе прафэсарамі Дартмутскага коледжу Джонам Кемэні і Томасам Курцам.

Катэгорыя:Мовы праграмаваньня
IP

**Internet Protocol** або **IP** ( — «міжсеткавы пратакол») — маршрутызуемы сеткавы пратакол, пратакол сеткавага ўзроўню сямейства («Стэк») TCP/IP.

Пратакол IP () выкарыстоўваецца для негарантаванай дастаўкі зьвестак, падзяляецца на так званыя пакеты ад аднаго вузла сеткі да іншага. Гэта азначае, што на ўзроўні гэтага пратаколу (трэці ўзровень сеткавай мадэлі OSI) не даецца гарантыяў надзейнай дастаўкі пакета да адрасата. У прыватнасьці, пакеты могуць прыйсьці ня ў тым парадку, у якім былі адпраўленыя, прадублявацца (калі прыходзяць дзьве копіі аднаго пакету; у рэальнасьці гэта бывае вельмі рэдка), апынуцца пашкоджанымі (звычайна пашкоджаныя пакеты зьнішчаюцца) або не прыбыць зусім. Гарантыі беспамылковай дастаўкі пакетаў даюць пратаколы больш высокага (транспартнага ўзроўню) сеткавай мадэлі OSI — напрыклад, TCP — якія IP выкарыстоўваюць у якасьці транспарту.

## Вонкавыя спасылкі
Сустрэча на Эльбе

**Сустрэча на Эльбе** — назва падзеі, якая адбылася 25 красавіка 1945 году побач з горадам Таргаў на рацэ Эльба. Войскі 1-га Ўкраінскага фронту сустрэліся з войскамі 1-ай арміі ЗША. У выніку сустрэчы войск саюзнікаў рэшткі нацысцкіх войскаў былі расколатыя на дзьве часткі — паўночную і паўднёвую.

Першая сустрэча адбылася, калі амэрыканскі патруль на чале зь першым лейтэнантам Альбертам Кацэбу перайшоў Эльбу. На ўсходнім беразе яны сустрэлі савецкіх салдатаў на чале з падпалкоўнікам Аляксандрам Гардзіевым. У той самы дзень яшчэ адзін амэрыканскі патруль (на чале з другім лейтэнантам Арміі ЗША Ўільямам Робэртсанам) сустрэўся з савецкімі салдатамі на чале з лейтэнантам Аляксандрам Сільвашкам на разбураным мосьце праз Эльбу каля Таргаў.

Знакамітае фота было зроблена на наступны дзень, калі камандоўцы 69-ай дывізіі Арміі ЗША і 58-ай гвардзейскай дывізіі Чырвонай Арміі сустрэліся ў Таргаў.

## Вонкавыя спасылкі
* Встреча на Эльбе: 65 лет спустя

Катэгорыя:Другая сусьветная вайна
Mac OS

**Mac OS** (**Mac**intoshis **O**perating **S**ystem) — гэта гандлёвая марка сэрыі арыентаваных на графічны інтэрфэйс карыстальніка апэрацыйных сыстэмаў, распрацаваных карпарацыяй Apple Inc. (былая Apple Computer) для сваёй лініі кампутараў Macintosh. Досьвед карыстальнікаў Macintosh, як лічыцца, зрабіў значны ўнёсак у папулярызацыю графічных інтэрфэйсаў. Пачаткова тое, што пазьней атрымала назву «Mac OS», было неад’емнай і безназоўнай часткай кампутара Macintosh, упершыню прадстаўленага ў 1984 годзе.
Герцагства Курляндзкае і Сэмігальскае

**Герцагства Курляндзкае і Сэмігальскае** было абвешчана 8 сакавіка 1918 году на акупаванай нямецкімі войскамі тэрыторыі Курляндзкай губэрні ляндэсратам, які складаўся з остзэйскіх немцаў, што прапанавалі герцагскую карону кайзэру Вільгельму II. Хоць Райхстаг падтрымліваў самавызначэньне балтыйскіх народаў, германскі генэральны штаб працягваў палітыку далучэньня Прыбалтыкі да Германскай імпэрыі, абапіраючыся на остзэйскіх немцаў.

Увосень 1918 году на тэрыторыі ўсёй Прыбалтыкі было створана аб’яднанае Балтыйскае герцагства, якое было фармальна прызнана кайзэрам 22 верасьня 1918 году; тэрыторыя Курляндзкага герцагства стала яго часткай.

## Перадумовы

Падчас Першай сусьветнай вайны германскія войскі да восені 1915 году акупавалі тэрыторыю Курляндзкай губэрні Расейскай імпэрыі. Фронт стабілізаваўся па лініі Рыга — Дзьвінск — Баранавічы.

16 лістапада 1917 году была сфармавана Народная рада Латвіі, якая 30 лістапада 1917 году абвясьціла стварэньне аўтаномнай латвійскай правінцыі зь межамі, праведзенымі па этнаграфічнай прыкмеце, а 15 студзеня 1918 году — стварэньне незалежнай Латвійскай рэспублікі.

Пасьля кастрычніцкага перавароту нямецкія войскі пачалі наступ з Курляндыі і да канца лютага 1918 году акупавалі тэрыторыі расейскіх Ліфляндзкай губэрні і Эстонскай аўтаномнай губэрні, дзе таксама была ўсталявана ўлада нямецкай ваеннай адміністрацыі. 3 сакавіка 1918 году Савецкая Расея падпісала Берасьцейскую мірную дамову, прызнаўшы страту Курляндзкай губэрні, а дамовы, падпісаныя ў Бэрліне 27 жніўня 1918 году, пазбавілі яе таксама Ліфляндзкай і Эстонскай аўтаномнай губэрняў.

Паралельна з гэтым у верасьні 1917 году остзэйскія немцы пачалі фармаваць палітычныя структуры, карыстаючыся заступніцтвам акупацыйнай адміністрацыі, і 8 сакавіка 1918 году ляндэсрат, які складаўся з остзэйскіх немцаў, абвясьціў стварэньне Герцагства Курляндзкага і Сэмігальскага, і прапанаваў герцагскую карону кайзэру Вільгельму II.

## Страта дзяржаўнасьці
Увосень 1918 году на тэрыторыі ўсёй Прыбалтыкі было створанае аб’яднанае Балтыйскае герцагства, якое было фармальна прызнана кайзэрам 22 верасьня 1918 году; тэрыторыя Курляндзкага герцагства стала яго часткай.

## Крыніцы

Катэгорыя:Гісторыя Латвіі
Катэгорыя:Колішнія дзяржавы Эўропы
Катэгорыя:Дзяржавы і тэрыторыі, заснаваныя ў 1918 годзе
Катэгорыя:1918 год у Латвіі
Катэгорыя:Сакавік 1918 году
Катэгорыя:Зьніклі ў 1918 годзе
Інтэрфэйс карыстальніка

У дачыненьні да ўзаемадзеяньня чалавека з кампутарам, паняцьце **інтэрфэйс карыстальніка** (*карыстальніцкі інтэрфэйс*, ) азначае графічную, тэкставую й гукавую інфармацыю, якую праграма падае карыстальніку, і кіруючыя пасьлядоўнасьці, такія як націсканьні клявішаў на клявіятуры, перамяшчэньні мышы, і выбары з дапамогай адчувальнага да дотыкаў экрана, якія карыстальнік ужывае для кіраваньня праграмай.

Дзьвюма самымі распаўсюджанымі формамі інтэрфэйсу карыстальніка зьяўляюцца *інтэрфэйс загаднага радка*, дзе загады кампутара трэба набіраць радок за радком, і *графічны інтэрфэйс карыстальніка*, дзе прысутнічае візуальнае асяродзьдзе (часьцей за ўсё з вокнаў, кнопак і іконак).

## Глядзіце таксама
* Вэб-дызайн


Катэгорыя:Вэб-дызайн
Эндакрынная сыстэма

**Эндакрынная сыстэма** — сыстэма рэгуляцыі дзейнасьці ўнутраных органаў пры дапамозе гармонаў, якія вылучаюцца эндакрыннымі вузамі непасрэдна ў кроў, альбо дыфундыруючых празь міжвузаваю прастору ў суседнія вузы. Эндакрынная сыстэма падзяляецца на завалкавую эндакрынную сыстэму, у якой эндакрынныя вузы злучаныя разам утвараюць залозу ўнутранага вытвору, і дыфузную эндакрынную сыстэму. У адрозьненьне ад залозаў зьнешняга вытвору, у складзе эндакрынных залозаў адсутнічаюць вывадныя пратокі, яны маюць добра разьвітую судзінкавую сетку, асабліва мікрацыркуляванага рэчышча, у які вылучаюць свой вытвор. Вузы эндакрынных органаў утвараюць характэрныя навалы ў выглядзе фалікулаў або трабэкулаў. Эндакрынацыты характарызуюцца высокай вытворнай актыўнасьцю і значным разьвіцьцём сынтэтычнага апарату. Іхная цытаплязма ўтрымлівае спэцыфічныя гранулы, у якіх назапашваюцца біялягічна актыўныя рэчывы.

Падтрыманьне сталасьці ўнутранага асяродзьдзя і ажыцьцяўленьне асноўных жыцьцёвых функцыяў адбываецца пры ўдзеле біялягічна актыўных рэчываў. Зьвязваючыся з рэцэптарамі вузаў, гармоны зьмяняюць функцыянальную актыўнасьць розных тканак, падладкоўваючы яе пад запыты арганізма. Акрамя таго, ныркі, лёгкія, страўнік і іншыя органы ўдзельнічаюць у выпрацоўцы гармонаў, якія аказваюць ня толькі мясцовае ўзьдзеяньне, але і ініцыююць утварэньне гармонаў у іншых органах і залозах. Гэтак залоза ўнутранага вытвору ўтварае завалкавыя гармоны, да якіх адносяць усе стэроістыя гармоны, гармоны шчытаватай залозы й многія пэптыдныя гармоны. Дыфузная эндакрынная сыстэма прадстаўлена расьсеянымі па ўсім арганізьме эндакрыннымі вузамі, якія прадуцыруюць гармоны. Практычна ў кожнай тканке арганізму зьмяшчаюцца эндакрынныя вузы.

У вузах мазгавога прывеску (гіпофізу) выпрацоўваюцца гармоны, якія ўплываюць на нэрвовую сыстэму, кантралююць дзейнасьць іншых залозаў унутранага вытвору, узьдзейнічаюць на функцыі тканак і органаў. Некаторыя гармоны сынтэзуюцца ў арганізьме незалежна ад уплыву гіпофіза. Да іх адносяцца інсулін і глюкагон — гармоны падстраўнікавай залозы. Яны кантралююць узровень глюкозы ў крыві. Адрэналін і норадрэналін — гармоны мазгавога рэчыва наднырачнікаў — павышаюць крывяны ціск і стымулююць вугляводны абмен.

Вышэйшым цэнтрам рэгуляцыі дзейнасьці эндакрыннай сыстэмы зьяўляецца гіпаталямус — аддзел прамежкавага мозгу, цесна зьвязаны з мазгавым прывескам. Разам зь ім істотную ролю ў падтрыманьні на аптымальным узроўні розных парамэтраў унутранага асяродзьдзя арганізма адыгрываюць і некаторыя прадукты абмену рэчываў.

## Літаратура
* Леанцюк А. Эндакрынная сістэма // БЭ ў 18 т. Т. 18. Кн. І. — Мн.: БелЭн, 2004.
* Машчанка М. Біялогія: вучэб. дапам. для 9-га кл. устаноў агульн. сярэдн. адукацыі з бел. мовай навучання / М.В.Машчанка, А.Л.Барысаў; пер. з рус. мовы В.У.Клімко. — 3-е выд. — Мн.: Нар. асвета, 2011. ISBN 978-985-03-1531-1.

## Вонкавыя спасылкі

* Эндакрыналёгія

Катэгорыя:Анатомія

Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы
Інфарматыка

**Інфарма́тыка** (параўн. , ,  — у ЗША,  — у Вялікабрытаніі) — гэта навука пра мэтады атрыманьня, назапашваньня, захоўваньня, пераўтварэньня, перадачы і выкарыстаньня інфармацыі. Яна ўлучае дысцыпліны, якія нейкім чынам датычаць апрацоўкі інфармацыі ў вылічальных машынах і вылічальных сетках: як абстрактныя, накшталт аналізу альгарытмаў, гэтак і даволі пэўныя, напрыклад, распрацоўка моваў праграмаваньня.

Паводле тэзы Чэрча-Т’юрынга, усе вядомыя тыпы вылічальных машынаў якасна эквівалентныя ў сваіх магчымасьцях: любое дзеяньне, выканальнае на адной вылічальнай машыне, таксама выканальна і на іншай. Тэзу часам падаюць як падмуркавы прынцып інфарматыкі, зьвяртаючы адмысловую ўвагу на машыну Т’юрынга і машыну фон-нэйманаўскай архітэктуры, бо яны маюць відавочнае падабенства з большасьцю сучасных кампутараў. У межах сучаснай інфарматыкі навукоўцы вывучаюць таксама і іншыя тыпы машынаў, ня толькі практычна дзейныя, як то паралельныя і квантавыя кампутары, але і адмыслова абстрактныя матэматычныя мадэлі, да прыкладу, РАМ-машына, якая мае бясконцы лік рэгістараў.

Тэрмін інфарматыка зьявіўся у 1960-х гадох у Францыі як назоў галіны, якая займаецца аўтаматызаванай перапрацоўкай інфармацыі, як зьліцьцё францускіх слоў *information* і *automatique*.

Тэмамі дасьледаваньняў у інфарматыцы зьяўляюцца пытаньні: што можна, а што нельга рэалізаваць у праграмах і базах зьвестак (тэорыя вылічальнасьці і штучны інтэлект), якім чынам можна вырашаць спэцыфічныя вылічальныя і інфармацыйныя задачы з максымальнай эфэктыўнасьцю (альгарытмы і базы зьвестак), у якім выглядзе варта захоўваць і аднаўляць інфармацыю адмысловага тыпу (структуры і базы зьвестак), як праграмы і людзі павінны ўзаемадзейнічаць адзін з адным (карыстальніцкі інтэрфейс, мовы праграмаваньня і паданьне ведаў).

## Гісторыя інфарматыкі
Тэрмін інфарматыка быў упершыню ўведзены ў Нямеччыне Карлам Штайбухам у 1957 годзе. У 1962 гэты тэрмін быў уведзены ў францускую мову Філіпам Дрэйфусам, які таксама прапанаваў пераклады на некаторыя іншыя эўрапейскія мовы.

Асобнай навукай інфарматыка была прызнана толькі ў 1970-х гады, а да гэтага яна разьвівалася ў складзе матэматыкі, электронікі і іншых тэхнічных навук. Некаторыя пачаткі інфарматыкі можна выявіць нават у лінгвістыцы. З моманту свайго прызнаньня асобнай навукай інфарматыка распрацавала ўласныя мэтады і тэрміналёгію.

Першы факультэт інфарматыкі быў заснаваны ў 1962 годзе ва ўнівэрсытэце Пэрд’ю. Сёньня факультэты і катэдры інфарматыкі ёсьць у большасьці унівэрсытэтаў сьвету.

Найвышэйшай узнагародай за заслугі ў галіне інфарматыкі зьяўляецца прэмія Т’юрынга.

## Вонкавыя спасылкі
* Артыкулы па інфарматыцы і інфармацыйных тэхналёгіях з навуковых бібліятэкаў
Адзеньне

**Адзе́ньне**, **адзе́жа** — сукупнасьць вырабаў (часьцей за ўсё тканых ці вязаных з розных матэрыялаў), якія людзі апранаюць на сябе для прыкрыцьця цела з мэтай абароны ад прыродных фактараў (холаду, гарачыні), прыкрыцьця аголенасьці, гігіены, упрыгожваньня, а таксама дзеля дапаможных (спэцвопратка, кішэні) і сыгнальных (інфармацыя пра сацыяльны статус, узрост, плоць, нацыянальнасьць, густ) функцыяў. Адзеньне таксама забясьпечвае абарону ад ультрафіялетавага выпраменьваньня. 

Нашэньне адзеньня зьяўляецца важнай сацыяльнай нормай і ў асноўным абмяжоўваецца людзьмі, зьяўляючыся характэрнай рысай усяго чалавечага грамадзтва. У большасьці выпадкаў пазбаўляцца адзеньня перад іншымі людзьмі можа быць дрэнна ацэнена грамадзкасьцю. Не насіць вопратку ў грамадзкім месцы, каб былі бачныя плоцевыя органы, грудзі ці ягадзіцы, можна лічыць непрыстойнымі паводзінамі.

## Паходжаньне адзеньня
Немагчыма дакладна вызначыць час зьяўленьня адзеньня, але вывучэньне вошаў дало некаторыя зьвесткі. Плацяная вош, якая жыве ў чалавечым адзеньні, адмянілася ад галаўной прыблізна  таму, што дае нагоду меркаваць аб існаваньні ў той час адзеньня. Сутнасьць іншай тэорыі палягае ў тым, што сучасны чалавек — адзіны выжылы прадстаўнік прыматаў, які мог насіць адзеньне, а адзеньне магло выкарыстоўвацца ўжо 650 тысячаў гадоў таму. Іншыя ж дасьледваньні, злучаныя з вывучэньнем вошаў, даюць ацэнку зьяўленьня адзеньня ў  

## Глядзіце таксама
* Дрэс-код
* Вопратка

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Нямецкі музэй панчошна-шкарпэткавых вырабаў.


Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы
Інфармацыйныя тэхналёгіі

**Інфармацыйныя тэхналёгіі** (**ІТ**, ад , ***IT*** — чытаецца «*ай-ці*») — шырокая кляса дысцыплінаў і сфэраў дзейнасьці, якія адносяцца да тэхналёгii кіраваньня і апрацоўкі зьвестак, у тым ліку, з ужываньнем вылічальнай тэхнікі. Тэрмін часьцяком выкарыстоўваецца ў якасьці сыноніму для кампутараў і кампутарных сетак, але таксама ўключае ў сябе іншыя тэхналёгіі разьмеркаваньня, як то тэлебачаньне і тэлефон. Існуюць розныя галіны прамысловасьці, зьвязаныя з інфармацыйнымі тэхналёгіямі, напрыклад, кампутарная тэхніка, праграмнае забесьпячэньне, электроніка, паўправаднікі, інтэрнэт, тэлекамунікацыйнае абсталяваньне, кампутарныя паслугі і электронная камэрцыя.

У апошні час пад інфармацыйнымі тэхналёгіямі часьцей за ўсё разумеюць кампутарныя тэхналёгіі. У прыватнасьці, ІТ маюць справу з выкарыстаньнем кампутараў і праграмнага забесьпячэньня для захоўваньня, пераўтварэньня, абароны, апрацоўкі, перадачы і атрыманьня інфармацыі. Адмыслоўцаў па кампутарнай тэхніцы і праграмаваньню часта завуць ІТ-адмыслоўцамі. У кантэксьце бізнэсу, інфармацыйныя тэхналёгіі вызначаюцца Асацыяцыяй інфармацыйных тэхналёгіяў Амэрыкі як дасьледаваньні, праектаваньне, распрацоўка, прымяненьне, укараненьне, падтрымка і кіраваньне кампутарных інфармацыйных сыстэмаў. Адказнасьць ІТ-адмыслоўцаў улучае ў сябе сеткавае адміністраваньне, распрацоўка і ўсталяваньне праграмнага забесьпячэньня, а таксама праектаваньне і кіраваньне жыцьцёвым цыклем гэтага забесьпячэньня, праз апаратнае захаваньне, паляпшэньне і замену.

Паводле азначэньня, прынятаму ЮНЭСКО, ІТ зьяўляецца комплексам узаемазлучаных навуковых, тэхналягічных, інжынэрных дысцыплінаў, вывучальных мэтадаў эфэктыўнай арганізацыі працы людзей, занятых апрацоўкай і захоўваньнем інфармацыі; вылічальную тэхніку і мэтады арганізацыі і ўзаемадзеяньня зь людзьмі і вытворчым абсталяваньнем, іхныя практычныя прыкладаньні, а таксама зьвязаныя з усім гэтым сацыяльныя, эканамічныя і культурныя праблемы. ІТ патрабуюць складанай падрыхтоўкі, вялікіх першапачатковых выдаткаў і навукаёмістай тэхнікі. Іхныя ўводзіны павінны пачынацца з стварэньня матэматычнага забесьпячэньня, фармаваньня інфармацыйных патокаў у сыстэмах падрыхтоўкі адмыслоўцаў.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Беларускі Парк высокіх тэхналёгіяў
* The Global Information Technology Report 2008–2009. The World Economic Forum


Катэгорыя:Інфарматыка
Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы
Гігіена

**Гігіе́на** (ад грэц. Υγιεινός — «гаючы») — галіна навукі, у прыватнасьці мэдыцыны, якая вывучае ўплыў умоваў жыцьця, працы на чалавека і якая распрацоўвае прафіляктыку розных захворваньняў; забясьпечвае аптымальныя ўмовы для існаваньня; захоўвае здароўе і падаўжае жыцьцё. Паводле Сусьветнай арганізацыі аховы здароўя, гігіена стасуецца да ўмоваў і практык, якія дапамагаюць падтрымліваць здароўе і прадухіляць распаўсюд хваробаў. Асабістая гігіена азначае падтрыманьне чысьціні цела. Гігіенічныя захады можна згрупаваць у наступныя групы, як то хатняя і паўсядзённая гігіена, асабістая гігіена, мэдычная гігіена, гігіена сну і гігіена харчаваньня. Хатняя і паўсядзённая гігіена ўлучае мыцьцё рук, рэсьпіраторную гігіену, гігіену харчаваньня дома, гігіену на кухні, гігіену ў ванным пакоі, гігіену бялізны і мэдычную гігіену дома.

Многія людзі атаясамліваюць гігіену толькі чысьцінёю, але гігіена ўважаецца за больш шырокі панятак. Яна ўлучае ў сябе такія асабістыя звычкі, як часта браць душ або ванную, мыць рукі, падстрыгаць пазногці і праць бялізну. Яна таксама ўлучае ў сябе ўвагу да падтрыманьня чысьціні паверхняў у доме і на працоўным месцы, у тым ліку ванных пакояў. Захаваньне рэгулярных гігіенічных практык часта разглядаецца як сацыяльна адказныя і паважаныя паводзіны, у той час як грэбаваньне належнай гігіенай можа ўспрымацца як сацыяльна непрымальным або непаважлівым, а таксама ўяўляе рызыку для грамадзкага здароўя.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Вада, санітарыя і гігіена. Сусьветная арганізацыя здароўя. 

*
Алькагалізм

**Алькагалізм** — наркатычная залежнасьць, якая характарызуецца хваравітай цягай да ўжываньня алькагольных напояў (псыхічная і фізычная залежнасьць) і алькагольным (хімічным) пашкоджаньнем нутраных органаў. Пры гэтай шкоднай звычцы адбываецца дэградацыя чалавека як асобы; страта нутранага «Я». Пасьля лячэньня праявы хваробы зьнікаюць больш як на год толькі ў 20% хворых. Чыньнікамі вылячэньня ёсьць воля захварэлага, наяўнасьць сям’і, дзяцей і працы, задавальненьне ад цялеснай работы і ежы.

## Папярэджаньне
Хваробу прадухіляе адмаўленьне ўсялякага ўжыцьця алькаголю пры наяўнасьці п’яніцаў сярод родзічаў першай ступені роднасьці (бацька, маці, родныя браты і сёстры). Таксама варта ўнікаць выпіваньня падчас жыцьцёвых зьменаў — плоцевае высьпяваньне і згасаньне, шлюб, развод, народзіны дзіцяці, прафэсійны рост, узбагачэньне і зьбядненьне. Нават пры адсутнасьці ўсялякіх супрацьпаказаньняў ужыцьцё алькаголю мае абмяжоўвацца 12 чаркамі (па 25 грамаў) віскі, гарэлкі або каньяку на тыдзень, што раўняецца 12 келіхам (па 150 г) віна або 12 куфлям (па 300 г) піва. Таксама варта пазьбягаць ужыцьця за адну выпіўку больш чым 5 чарак. Пры гэтым два дні на тыдні выпіваньне цалкам выключаецца.

## Праявы
Першымі прыкметамі хваробы ёсьць суправаджэньне ап’яненьня дзівацкімі паводзінамі і стратай памяці, пошук нагоды выпіць і павышэньне дозы ўжываньня сьпірту. Хваробай паражаюцца галаўны мозаг (, галюцыноз, дэпрэсія, псыхоз,  і эпілепсія), кроў (малакроўе), нэрвы (), падстраўнікавая залоза (панкрэатыт), печань (жаўтуха, тлушчавая дыстрафія і ), скура (язва), страўнік (гастрыт), сэрца (інфаркт і ) і яечкі (імпатэнцыя).

## Беларусь
З 1993-га па 2003 год колькасьць улічаных хворых на алькагалізм вырасла з 30 тыс. да 140 тыс. чалавек. На 2011 год чыньнікам пашырэньня хваробы служыла істотнае падзеньне цаны на моцны алькаголь. Гарэлка каштавала амаль столькі, колькі піва. У 1980-я ж гады гарэлка каштавала ў 10 разоў даражэй за піва. На 16 красавіка 2013 году ў Беларусі на адмысловым уліку стаяла каля 270 тысячаў залежных ад алкаголю людзей (амаль 3% насельніцтва).

## Глядзіце таксама
* Ананімныя алькаголікі
* П’янае кіраваньне

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* 
* 

Катэгорыя:Здароўе
Катэгорыя:Захворваньні

Катэгорыя:Псыхіятрыя
Катэгорыя:Нэўралёгія
Катэгорыя:Сацыяльныя праблемы
Алюмін

**Алюмі́н**, альбо **гліня́к** () **Al** — хімічны элемэнт III групы пэрыядычнай сыстэмы; атамны нумар 13. Лёгкі серабрыста-белы мэтал, уваходзіць у падгрупу бору. Алюмін не рашчыняецца ў вадзе пры нармальных умовах. Алюмін зьяўляецца самым распаўсюджанным мэталам у зямной кары, а таксама трэцім элемэнтам па распаўсюджаннасьці, пасьля тлену й крэмну. Алюмін складае каля 8% ад масы цьвёрдай паверхні Зямлі. Алюмінавы мэтал занадта хімічна рэактыўны з-за чаго, сустракаюцца звыш 270 розных мінэралаў, у склад якіх уваходзіць алюмін. Асноўнай крыніцай здабычы алюміна зьяўляюцца баксыты.

Алюмін адрозьніваецца ад іншым мэталаў сваёй нізкай шчыльнасьцю й сваёй здольнасьцю супрацьстаяць карозіі, дзякуючы зьяве пасывацыі. Структурныя кампанэнты, вырабленыя з алюміна й ягоных сплаваў зьяўляюцца жыцьцёва важнымі для аэракасьмічнай прамысловасьці й гуляюць важную ролю для транспарту й іншых абласьцёў. Найбольш карысныя злучэньні алюміна, па меншай меры, уяўляюць сабой лёгкія асновы, аксыды й сульфаты.

Нягледзячы на сваю ​​распаўсюджанасьць у навакольным асяродзьдзі, солі алюміна не выкарыстоўваюцца ні адной з формаў жыцьця, але дзякаючы гэтай распаўсюджанасьці яны добра пераносяцца расьлінамі й жывёламі. З-за сваёй распаўсюджанасьці, патэнцыйнай біялягічнай ролі й карыснымі характарыстыкамі для чалавека, алюмінавыя злучэньні маюць сталую цікавасьць.

## Уласьцівасьці

### Фізычныя
Алюмін ёсьць адносна мяккім, трывалым, лёгкі, плястычным і коўкім мэталам колерам ад срэбранага да шэрага. Гэты мэтал ня мае магнітных уласьцівасьцяў і зьяўляецца ня лёгкагарэлым матэрыялам. Алюмін служыць добрым адбівальнікам (каля 92%) бачнага сьвятла і выдатным адбівальнікам (каля 98%) сярэдняга і далёкага інфрачырвонага выпраменьваньня. Мяжа цякучасьці чыстага алюміну складае 7—11 МПа, у той час як алюмінавыя стопы маюць мяжу цякучасьці ў дыяпазоне ад 200 Мпа да 600 Мпа. Шчыльнасьць і калянасьць алюміну прыкладна роўная гэтым жа парамэтрам сталі. Алюмін лёгка паддаецца мэханічнай апрацоўцы і ліцьцю.

### Хімічныя
Пры нармалёвых умовах алюмін пакрыты тонкай і трывалай аксыднай плёнкай і таму не рэагуе з клясычнымі акісьляльнікамі, як то H<sub>2</sub>O (t°), O<sub>2</sub>, HNO<sub>3</sub> (без тэмпэратурнага ўзьдзеяньня). Дзякуючы гэтаму алюмін практычна ня схільны да карозіі і таму шырока запатрабаваны ў сучаснай прамысловасьці. Аднак пры разбурэньні аксыднай плёнкі алюмін выступае як актыўны мэтал-аднаўляльнік. Самыя моцныя алюмінавыя стопы меней устойлівыя да карозіі з-за гальванічных рэакцыяў зь легаванай медзьдзю. Гэтая ўстойлівасьць да карозіі значна зьніжаецца воднымі солямі, асабліва ў прысутнасьці разнастайных мэталаў.

У моцна кіслых рашчынах, алюмін рэагуе з вадой стварэньнем вадароду, а ў моцна шчолачных стварэньнем алюмінатаў — ахоўнай пасывацыяй у гэтых умовах можна занядбаць. У першую чаргу таму, што яна разьядае распушчаныя хлярыды, як то натр хлярыд, таму бытавую сантэхніку ніколі ня робяць з алюміна.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Алюмін The Periodic Table of Videos
* Гісторыя выкарыстаньня алюміна International Aluminium Institute


Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы
Нагавіцы

**Нагаві́цы**, **штаны́**, **по́рткі** — адна з асноўных частак традыцыйнага адзеньня, але звычайна мужчынскага. Шорты падобныя на нагавіцы, але іхныя калошы сягаюць толькі калена, а могуць быць нават значна карацейшымі ў залежнасьці ад фасону.

Джынсы, зробленыя з дэніму, уважаюцца за тып штаноў для паўсядзённага адзеньня, якія шырока выкарыстоўваюцца як мужчынамі, гэтак і жанчынамі ва ўсім сьвеце. Шортам часта аддаюць перавагу ў сьпякотнае лета ды пры трэнаваньнях і выступаў у некаторых відаў спорту, а таксама часта дзеці і падлеткі. Штаны носяцца на сьцёгнах або таліі і часта падтрымліваюцца гузікамі, уточанай гумкай, рамянём або шлейкамі.

## У беларусаў
Нагавіцы ёсьць адной з асноўных частак традыцыйнага мужчынскага адзеньня беларусаў. Шыліся звычайна з аднатоннага ці шарачковага палатна, са зрэбнай ці паўсуконнай тканіны, зімовыя — зь цёмнага сукна, праз што былі вядомыя як суко́ннікі.

Вузкія калошы злучалі ў верхняй частцы ромбападобнай уточкай, а зашпіляліся сьпераду. Былі каўняровыя (каўнер) на пасе, які зашпільваўся на калодачку-біргельку або гузік і бескаўняровыя на матузку. Калошы ўнізе спадалі свабодна або абкручваліся анучамі і аборамі лапцяў. Кашулю насілі паўзьверх нагавіцаў і падпярэзвалі пасам.

У канцы XIX стагодзьдзя белыя палатняныя нагавіцы сталі сподняй адзежынай. У XX стагодзьдзі традыцыйныя нагавіцы былі выцесьненыя фабрычнымі вырабамі агульнаэўрапейскага крою.

## Крыніцы
Падцяжкі

thumb|Падцяжкі
**Падцяжкі** — элястычныя стужкі, якія падтрымліваюць штаны, радзей спадніцы. Перакідаюцца праз плечы; ззаду звычайна перакрыжоўваюцца ці злучаюцца. Зьявіліся як элемэнт працоўнага адзеньня. Былі шырока распаўсюджаны ў канцы XIX — пачатку XX стагоддзя, калі нашэньне куртак (гарнітураў, сурдутаў), якія іх затуляюць, было абавязковым. У наш час падцяжкі ў розных расфарбоўках час ад часу становяцца модным аксэсуарам у моладзевай адзежы.

Катэгорыя:Адзеньне
Катэгорыя:Мода
Аснова (хімія)

**Асно́вы** — кляса хімічных злучэньняў, складаныя рэчывы, малекулы якіх складаюцца з іёнаў мэталаў і гідраксагруп (-OH). Рашчынныя асновы зьяўляюцца электралітамі. Гідраксыды лужных мэталаў (калю, натру, літу) завуцца лугамі, то бок растваральнымі асновамі, якія ўтрымліваюць і вылучаюць колькасна іёны OH−. Аксыды мэталаў, гідраксыды й асабліва алькаксыды зьяўляюцца асновамі, а каньюгаваныя асновы слабых кісьляў ёсьць слабымі асновамі. Асновы маюць горкі смак, зьмяняюць колер індыкатараў (напрыклад, пачырваненьне лякмусавай сіняй паперы), уступаюць у рэакцыю з кісьлямі, утвараючы солі, а таксама спрыяюць пэўным хімічным рэакцыям, як то асноўны каталіз. Паводле ўсіх клясыфікацыяў, аснова ёсьць субстанцыяй, якая рэагуе на кісьлі, згодна з вызначэньнем Гіёма-Франсуа Руэля, якое ён зрабіў яшчэ ў XVIII стагодзьдзі.

Асновы можна разглядаць як хімічную супрацьлегласьць кісьляў, паколькі эфэкт пры ўзаемадзеяньні кісьлі й вады ёсьць павышэньне канцэнтрацыі іёну гідраксонія (H3O+), у той час калі ўзаемадзеяньне з асновай памяншае гэтую канцэнтрацыю. Асновы й кісьлі звычайна знаходзяцца ў вадкай форме, рэакцыя паміж імі называецца нэўтралізацыяй. Водныя рашчыны асноваў рэагуюць з воднымі рашчынамі кісьляў ствараючы пры гэтам ваду й солі ў водных рашчынах, у якіх солі падзяляюцца на кампанэнтныя іёны. У вадзе, зьмяняючы раўнавагу аўтаіянізацыі, асновы даюць рашчыны, у якіх актыўнасьць іёнаў вадароду ніжэйшая, чым у чыстай вадзе, то бок вада мае рН вышэйшы на 7 пунктаў за паказчык пры стандартных умовах.

Для таго, каб рэчыва клясыфікавалася як арэніюсавая аснова, яно павінна вырабляць іёны гідраксыду ў рашчыне. Арэніюс лічыў, што асновы павінны ўтрымліваць гідраксыд у сваёй формуле. Гэта робіць мадэль Арэніюса абмежаванай, бо яна ня можа растлумачыць асноўныя ўласьцівасьці водных рашчынаў аміяку (NH3) або ягоныя арганічныя вытворныя (аміны). У больш агульнай кісьлева-лужнай тэорыі Брэнстэда—Лоўры, аснова ўяўляе сабой рэчыва, якое можа прымаць іёны вадароду (H+) — інакш вядомых як пратонаў. У мадэлі Льюіса, асновы ўяўляе сабой электронныя пары донараў. Тэорыя Льюіса больш агульная, чым тэорыя Брэнстэда—Лоўры, паколькі кісьля Льюіса не абавязкова зьяўляецца пратонам, але можа быць іншай малекулай (альбо іёнам) з вакантнай нізка разьмешчанай арбітальлю, якая можа прыняць пару электронаў. Адным зь яскравых прыкладаў зьяўляецца трыфтарыд бору (BF3).

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 

## Вонкавыя спасылкі
* Base Definition in Chemistry. ThoughtCo.


Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы
Спэнсэр Комптан

**Спэнсэр Комптан** — 2-і прэм’ер-міністар Вялікабрытаніі. Належаў да партыі Вігаў

## Крыніцы

Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Вялікабрытаніі
Гэнры Пэлгэм

**Гэнры Пэлгэм** - 3-і прэм'ер-міністар Вялікабрытаніі. Належаў да партыі Вігаў.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Гэнры Пэлгэм. Downing Street.

Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Вялікабрытаніі
Томас Пэлгэм-Голз

**Томас Пэлгэм-Голз** ( — ) — 4-ы, 6-ы прэм’ер-міністар Вялікабрытаніі. Належаў да партыі Вігаў.

## Крыніцы

Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Лёндане
Ўільям Кэвэндыш

**Ўільям Кэвэндыш** ( — ) — 5-ы прэм’ер-міністар Вялікабрытаніі. Належаў да партыі Вігаў.

## Крыніцы

Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Вялікабрытаніі
Джон Ст’юарт

**Джон Ст’юарт** ( — ) — 7-ы прэм’ер-міністар Вялікабрытаніі. Належаў да партыі Торы.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Аўтары батанічных таксонаў
Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Вялікабрытаніі
Джордж Грэнвіль

**Джордж Грэнвіль** (14 кастрычніка 1712 — 13 лістапада 1770) — 8-ы прэм’ер-міністар Вялікабрытаніі. Належаў да партыі Вігаў.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Лёндане
Катэгорыя:Выпускнікі Оксфардзкага ўнівэрсытэту
Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Вялікабрытаніі
Робэрт Ўолпал

**Робэрт Ўолпал** (; 26 жніўня 1676 — 18 сакавіка 1745) — першы прэм’ер-міністар Вялікабрытаніі. Зьяўляўся чальцом партыі Вігаў.

## Крыніцы

Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Вялікабрытаніі
Ўільям Піт (старэйшы)

**Ўі́льям Піт (старэйшы)** () — 10-ы прэм’ер-міністар Вялікабрытаніі. Належаў да партыі Вігаў.

## Крыніцы

Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Пахаваныя ў Ўэстмінстэрскім абацтве
Аўгуст Фіцрой

**Аўгуст Фіцрой** ( — ) — 11-ы прэм’ер-міністар Вялікабрытаніі. Належаў да партыі Вігаў.

## Крыніцы

Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Унітарыяне
Фрэдэрык Норт

**Фрэдэрык Норт** ( — ) — 12-ы прэм’ер-міністар Вялікабрытаніі. Належаў да партыі Торы.

## Крыніцы

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Лёндане
Катэгорыя:Выпускнікі Оксфардзкага ўнівэрсытэту
Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Вялікабрытаніі
Ўільям Пэці-Фіцморыс

**Ўільям Пэці-Фіцморыс** (1737 — ) — 14-ы прэм’ер-міністар Вялікабрытаніі. Належаў да партыі Вігаў.

## Крыніцы

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Дубліне
Катэгорыя:Выпускнікі Оксфардзкага ўнівэрсытэту
Катэгорыя:Удзельнікі Сямігадовай вайны
Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Вялікабрытаніі
Ўільям Кэвэндыш-Бэнтынк

**Ўільям Кэвэндыш-Бэнтынк** (14 красавіка 1738 — 30 кастрычніка 1809) — 15-ы, 20-ы прэм’ер-міністар Вялікабрытаніі. Належаў да партыі Вігаў.

## Крыніцы

Катэгорыя:Выпускнікі Оксфардзкага ўнівэрсытэту
Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Вялікабрытаніі
Ўільям Піт (малодшы)

**Ўільям Піт (малодшы)** ()— 16-ы, 18-ы прэм’ер-міністар Вялікабрытаніі. Належаў да партыі Торы.

## Крыніцы

Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Ангельшчыне
Катэгорыя:Пахаваныя ў Ўэстмінстэрскім абацтве
Ўільям Ўіндам Грэнвіль

**Ўільям Ўіндам Грэнвіль** (25 кастрычніка 1759 — 12 студзеня 1834) — 19-ы прэм’ер-міністар Вялікабрытаніі. Належаў да партыі Вігаў.

## Крыніцы

Катэгорыя:Выпускнікі Оксфардзкага ўнівэрсытэту
Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Вялікабрытаніі
Робэрт Джэнкінсан

**Робэрт Джэнкінсан** (7 чэрвеня 1770) — 4 сьнежня 1828) — 22-і прэм’ер-міністар Вялікабрытаніі. Належаў да партыі Торы

## Крыніцы

Катэгорыя:Выпускнікі Оксфардзкага ўнівэрсытэту
Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Вялікабрытаніі
Аповесьць пра Гэндзі

**Аповесьць пра Гэндзі** (, Гэндзі манагатары) — раман, адзін з найбуйнейшых твораў японскай клясычнай літаратуры, напісаны ў эпоху Хэян на пачатку XI стагодзьдзя. Аўтарам твора лічыцца Мурасакі Сыкібу, дама пры двары імпэратрыцы Сёсі. 

Праца апісвае ўнікальны лад жыцьця высокіх саслоўяў пры імпэратарскім двары эпохі Хэян. Аповесьць апісвае жыцьцё Хікару Гэндзі, сына старажытнага японскага імпэратара, вядомага чытачам як імпэратара Кірыцуба, і ягонай наложніцы. З палітычных чыньнікаў імпэратар выдаляе Гэндзі зь лініі пераемнасьці й паніжае ягоны статус да прасталюдзінаў, даўшы яму прозвішча Мінамота. Пасьля гэтага Гэндзі пачаў кар’еру ў імпэрскім войску. Аповяд канцэнтруецца на рамантычным жыцьці Гэндзі й апісвае звычаі арыстакратычнага грамадзтва таго часу. Раман быў напісаны на архаічнай мове, што робяць яго непрыдатным для чытаньня для сярэднестатыстычнага японца без спэцыялізаванай падтрыхтоўкі. Аповесьць была адаптаваная на сучасную японскую мову толькі на пачатку XX стагодзьдзя паэтам Акіка Ёсана. Першы пераклад на ангельскую быў зроблены ў 1882 годзе, але быў дрэннай якасьці й няпоўным.

Твор часам называюць першым раманам ў сьвеце, першым сучасным раманам, першым псыхалягічным раман альбо першым раманам, які па-ранейшаму лічыцца клясыкай. Нягледзячы на тое, што раман паўсюдна лічыцца шэдэўрам, ягоная дакладная клясыфікацыя й уплыў на заходнюю й усходнюю літаратуру зьяўляецца прадметам дыскусу.

Перакладзены на кітайскую, гішпанскую, францускую, італьянскую, хіндзі, чэскую, расейскую, швэдзкую, урду.

## Стыль
«Аповесьць пра Гэндзі» была напісана часткамі-главамі, які публікаваліся як гісторыя для жанчынаў арыстакратыі. Раман мае шмат элемэнтаў, які ўласьці сучасным раманам, як то наяўнасьць цэнтральнага пэрсанажу, і вельмі вялікая колькасьць асноўных і другарадных пэрсанажаў, разьвітая характарыстыка ўсіх асноўных гульцоў, пасьлядоўнасьць падзеяў, якія адбываюцца на працягу вызначанага пэрыяду часу й пакрываюць жыцьцё цэнтральнага пэрсанажа й знаходзяцца па-за ягонымі межамі. Праца не выкарыстоўвае фабулу, замест гэтага, як і ў рэальным жыцьці, падзеі разьвіваюцца выпадкова. Адной з выдатных асаблівасьцяў раману й майстэрства Мурасакі, зьяўляецца ягоная ўнутраная ўзгодненасьць, нягледзячы на колькасьць дзеючых асобаў, якіх налічваецца чатырыста. Напрыклад, усе пэрсанажы паступова старэюць і ўсе сем’і й фэадальныя адносіны застаюцца такімі жа ўва ўсіх частках раману.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Пераклад твора на ангельскую мову

Катэгорыя:Раманы
Катэгорыя:Японская літаратура
Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы
Glock 36

**Glock 36** — аўтаматычны пісталет вытворчасьці Аўстрыі, зьяўляецца паменшаннай вэрсіяй пісталета Glock 30. У адрозьненьне ад больш раньняга Glock (таксама пад патрон 45ACP), Glock 36 мае меншыя памеры, і масай на 120 грамаў менш, але з набойнікам толькі на 6 набояў.

## Вонкавыя спасылкі
* Glock 36

Катэгорыя:Пісталеты
Катэгорыя:Glock
Інсульт

**Інсульт**, або **Мазгавы ўдар** — вострае парушэньне мазгавога кровазвароту, якое характарызуецца раптоўным (напрацягу некалькіх хвілінаў ці гадзінаў) зьяўленьнем асяродкавай ці агульнамазгавой нэўралягічнай сымптаматыкі, якая захоўваецца больш за 24 гадзіны й прыводзіць да сьмерці хворага ў больш кароткі працяг часу з прычыны цэрэбральнаваскулярнай паталёгіі. Узьнікае раптоўна ў выніку цяжкага ўскладненьня атэрасклерозу, гіпэртаніі, хваробаў сэрца, артэрыяў і крыві.

З улікам часу рэгрэсіі нэўралягічнага дэфіцыту, асабліва вылучаюць часовыя парушэньні мазгавога кровазвароту (нэўралягічны дэфіцыт рэгрэсуе напрацягу 24 гадзінаў, у адрозьненьне ад самаго інсульта) і малы інсульт (нэўралягічны дэфіцыт рэгрэсуе напрацягу трох тыдняў пасьля пачатку хваробы). Судзінныя захворваньні мозга займаюць другое месца ў структуры сьмяротнасьці ад захворваньняў сыстэмы кровазварота пасьля ішэмічнай хваробы сэрца.

2/3 інсультаў здараюцца ва ўзросьце пасьля 60 гадоў. Амаль палова хворых памірае ў першы год пасьля захворваньня. Толькі кожны пяты сярод выжыўшых захоўвае працаздольнасьць.

## Віды
Адрозьніваюць тры віды інсульту (частасьць выяўленьня 4:1:0,1).
* *Ішэмічны* ( — затрымліваю кроў; ). Разьвіваецца ад хвіліны да некалькіх гадзінаў праз закупорваньне звужаных артэрыяў (найчасьцей сярэдняй мазгавой) у выніку трамбозу, эмбаліі або гемадынамічнага памяншэньня крыватоку і разьмякчэньня мозгу. Сымптомы: слабасьць канцавінаў у процілеглым баку цела (лева-правабаковы гемапарэз), афазія (зь левага боку), страта прытомнасьці (пры вострым цячэньні). Сьмерць настае ад ацёку лёгкіх, лёгачных і сардэчна-сасудзістых ускладненьняў.
* *Гемарагічны* (грэц. Αιμορραγία — ; ). Найчасьцей здараецца пры гіпэртаніі ад разрыву сасуда, анэўрызмы або прасочваньня крыві праз стончаныя сасуды. Пры падвострым цячэньні адзначаецца галаўны боль, парушэньні руху і мовы.
* .

## Папярэджаньне
Прадухіленьню хваробы спрыяе штодзённае разьмінаньне, устойлівы распарадак харчаваньня, адмаўленьне тытунепаленьня і ўжываньня сьпірта.

## Чыньнікі
Узьнікненьню інсульта спрыяе павышаны крывяны ціск, атэрасклероз, сардэчная недастатковасьць, парок клапанаў сэрца, фібрыляцыя перадсэрдзяў, тытунепаленьне, дыябэт, ішэмія і сядзячы лад жыцьця.

## Праявы
Немач выяўляецца праз слабасьць, страту адчувальнасьці (паралюш)  з аднаго боку цела на твары, руцэ і назе, парушэньне зроку, цяжкасьць маўленьня і разуменьня простых сказаў, замараку, страту раўнавагі ў спалучэньні з дваеньнем у вачах і аняменьнем, галаўны боль, цяжкасьці з глытаньнем.

У чэрвені 2006 году ў Юрыя Туронку дома ў вёсцы Трыпуці здарыўся мазгавы ўдар. У яго паслабелі слых, мова, рукі і ногі, асабліва далоні і ступні. Ён ня мог нармальна хадзіць, зь цяжкасьцю выходзіў толькі на кароткія прагулкі, быў дома, але вочы, памяць дзейнічалі нядрэнна. Такім чынам, нягледзячы на розныя недамаганьні, Юры Туронак мог крыху працаваць, што настойліва раілі нэўролягі як добрую разумовую гімнастыку. 

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Інсульт: Лячэнне народнымі сродкамі
* Інсульт
* Інсульт немагчыма прадбачыць? // Звязда, 20.01.2015

Катэгорыя:Мэдыцына
Катэгорыя:Захворваньні
Катэгорыя:Кардыялёгія
Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы
Дзіцячы конкурс песьні Эўрабачаньне-2011

**Дзіцячы конкурс песьні Эўрабачаньне 2011 году** — дзявяты дзіцячы конкурс песьні Эўрабачаньне, які прайшоў 3 сьнежня 2011 году ў Ерэване (Армэнія). Перамогу артымаў гурт Candy з Грузіі зь песьняй «Candy Music».

## Удзельнікі

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт

2011
Біялягічная клясыфікацыя

**Біялягічная клясыфікацыя** — навуковая дысцыпліна, у задачы якой уваходзіць распрацоўка прынцыпаў клясыфікацыі жывых арганізмаў і практычнае прыкладаньне гэтых прынцыпаў да пабудовы сыстэмы. Пад клясыфікацыяй тут разумеецца апісаньне й разьмяшчэньне ў сыстэме ўсіх існых і вымерлых арганізмаў.

Асноўныя мэты клясыфікацыі:
* найменьне (у тым ліку й апісаньне) таксонаў;
* дыягностыка (вызначэньне, знаходжаньне месца ў сыстэме);
* экстрапаляцыя, гэта азначае прадказаньне прыкметаў аб’екта, якое засноўваецца на тым, што ён адносіцца да таго ці іншага таксона.

Найстаражытная сыстэма біялягічнай клясыфікацыі была распрацаваная старажытнагрэцкім філёзафам Арыстотэлем, які клясыфікаваў жывёлаў, грунтуючыся на спосабе іхнага перамяшчэньня, як то зямлёй, вадой або паветрам, а расьліны паводле памераў, разьдзяліўшы іх на малыя, сярэднія й вялікія.

Сучасныя клясыфікацыі жывых арганізмаў пабудаваны па герархічным прынцыпе. Розныя ўзроўні герархіі (рангі) маюць уласныя назвы (ад вышэйшых да ніжэйшых): царства, тып, кляса, атрад, сямейства, род і, уласна, від. Прынята, што любы пэўны арганізм павінен пасьлядоўна належыць да ўсіх сямі катэгорыяў. У складаных сыстэмах часта вылучаюць дадатковыя катэгорыі, напрыклад, выкарыстоўваючы для гэтага прыстаўкі над- і пад- (надклас, падтып і іншыя). Кожны таксон павінен мець вызначаны ранг, гэта значыць адносіцца да якой-небудзь таксанамічнай катэгорыі. Такі прынцып пабудовы сыстэмы атрымаў назву Лінэеўскай герархіі, у гонар шведзкага натураліста Карла Лінэя, працы якога былі пакладзены ў аснову традыцыі сучаснай навуковай клясыфікацыі.

У апошні час атрымала шырокае распаўсюджваньне гэтак званая малекулярная сыстэматыка, пабудаваная на аналізе генэтычнага матэрыялу (ДНК або РНК). Гэтая сыстэма клясыфікацыі выявіла шматлікія эвалюцыйныя сувязі паміж арганізмамі, якія да таго не былі вядомыя. Такім чынам, дзякуючы ўкараненьню малекулярнай сыстэматыкі, існуючая клясыфікацыя жывых істотаў ужо шмат у чым скарэктаваная й будзе карэктавацца ў будучыні. Адным з прыкладаў згуртаваньняў, якія выкарыстоўваюць такі падыход, зьяўляецца група APG — міжнародны калектыў батанікаў-сыстэматыкаў.

Вобласьць біялёгіі, якая займаецца клясыфікацыяй арганізмаў ёсьць сыстэматыка, а правілы клясыфікацыі й абазначэньні вызначае асобная дысцыпліна сыстэматыкі — таксаномія.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Клясыфікацыя жывых арганізмаў. Catalogue of Life.

Катэгорыя:Біялёгія

Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы
Шчур

**[[Шчуры]]** — від грызуноў. Іншыя значэньні:

## Асобы
* Віталь Шчур ( 1987) — расейскі барацьбіт
* Макс Шчур ( 1977) — беларускі паэт, перакладнік

## Глядзіце таксама
* Пацук
Абрам

**Абрам**, **Аўраам**, **Аўрам** () — старазапаветны патрыярх, паводле біблейскіх паданьняў родапачынальнік габрэяў і арабаў.

## Жыцьцяпіс
Нарадзіўся ў Мэсапатаміі ў халдэйскім горадзе Ур і зьяўляўся малодшым сынам Тары, дзясятага патрыярха па прамой лініі ад Сіма, сына Ноя. Жывучы сярод паганцаў, як напісана ў Бібліі, Аўраам пазнаў ілжывасьць іх службы паганскім ідалам і верыў ў адзінага Бога, апосталам якога ён стаў. За гэта ён падвергнуўся ганеньням сваімі суайчыньнікамі і на 75 годзе жыцьця мусіў пакінуць радзіму, накіраваўшыся цераз Эўфрат у зямлю Ханаанскую, якую абяцаў Бог яму й ягоным нашчадкам. Там Аўраам быў празваны «*га-гіўры*», што азначала: *прыбылы з таго берагу ракі*, адкуль і пайшла назва — *габрэй*. Разам зь ім сюды перасялілася ягоная жонка й пляменьнік Лот. Доўга ён вандраваў па розных краях, пакуль не пасяліўся ў Хэўроне.

У Біблейскім паданьні Аўраам падаецца як узор чалавекалюбства, лагоднасьці, цярплівасьці, міралюбства, бескарысьлівасьці, цьвёрдай і непахіснай веры ў Бога, пакоры й глыбокай павагі да яго. Доўгі час ён ня меў ад шлюбу з Сарай нашчадкаў. Толькі пад старасьць, калі Сары было ўжо 90, а яму 100 гадоў, у іх нарадзіўся сын Ісаак, які, па сьцьверджаньні Бібліі, стаў прадаўжальнікам роду габрэйскага племені. Гэткую дамову Бог уклаў з Аўраамам яшчэ да нараджэньня Ісаака, зьнешняй праявай дамовы стаў абрад абразаньня. Пры гэтым Бог зьмяніў імя Аўрама на Аўраам. Калі Сара памерла, Аўраам ажаніўся ў другі раз і меў яшчэ 6 сыноў, якія разам з Ізмаілам, яго пазашлюбным сынам ад служанкі Агар, сталі родапачынальнікамі розных арабскіх плямёнаў. Сам жа Аўраам, як падаецца ў Бібліі, пражыў 175 гадоў і памёр у Хэўроне, дзе й быў пахаваны.

## Уплыў
Мусульмане-арабы, якія лічаць Аўрама сваім родапачынальнікам і ў Каране называюць яго Ібрагімам, яшчэ ў старажытнасьці пабудавалі над яго магільным склепам мячэт і аберагалі яе як сьвятыню. Вобраз старазапаветнага патрыярха Аўраама (Ібрагіма) карыстаўся асаблівай павагай і папулярнасьцю ў хрысьціянаў і мусульманаў, для якіх служыў прыкладам найвялікшай набожнасьці й праведнасьці й аброс самымі разнастайнымі мітычнымі паданьнямі й легендамі. Паводле іх, Аўраам займаўся прыродазнаўствам, ведаў хімію, астраномію й іншыя навукі, якія ён вывучыў ад халдэяў яшчэ на радзіме, а потым распаўсюджваў сярод хананеяў (фінікійцаў) і эгіпцянаў. Сьцьвярджалі нават, што ён быў вынаходнікам літарнага шрыфту й каляндарных вылічэньняў. У сувязі з гэтымі паданьнямі некаторыя старажытныя багасловы атаясамлялі асобу Аўраама з Зараастрам.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Кім быў Абрам? Першы патрыярх у Бібліі. Chabad.
* Абрагам разьбівае ідалаў. Azamra.
* Падарожжа й жыцьцё патрыярха Абрама. World Digital Library.

Катэгорыя:Асобы Пяцікніжжа
Катэгорыя:Прарокі Старога Запавету
Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы