Пракрыт

**Пракры́т** (або мн. л. *пракры́ты*; , трансьл. *prākṛta*) — абагульненая назва для аднаго або некалькіх сярэднеіндыйскіх размоўных дыялектаў, якія паходзяць ад пэўных дыялектаў старажытнаіндыйскіх моваў, у прыватнасьці, з санскрыту.

## Клясыфікацыя
Разам зь іншымі мовамі, зь якімі пракрыты маюць храналягічныя й блізкія этымалягічныя сувязі (старажытнаіндыйскія, новаіндыйскія і г.д.), пракрыты адносяцца да індаарыйскай групы індаіранскае галіны, якая ўваходзіць у індаэўрапейскую сям’ю моваў.

Мова ардгамагадгі, старажытная форма сучаснай мовы магадгі, якая гістарычна выкарыстоўвалася ў літургічных тэкстах джайнізму, можа лічыцца асноўнай формай пракрыту, у той час як іншыя — яе дыялектамі або варыянтамі. Граматычнае апісаньне мовы аўтарства тагачасных індыйскіх мовазнаўцаў упершыню было складзена менавіта для ардгамагадгі, граматыкі іншых формаў пракрыту складаліся з улікам ардгамагадгі. Мова палі, літургічная мова тгеравады, як правіла, разглядаецца асобна. Гэта тлумачыцца пунктам гледжаньня тагачасных індыйскіх мовазнаўцаў, якія не разглядалі палі ў рамках пракрыту з прычыны рэлігійных супярэчнасьцяў. Іншыя пракрыты маюць толькі гістарычныя сьведчаньні, пра іх носьбітаў вядома мала або невядома ўвогуле (напрыклад, пайшачы). Некаторыя пракрыты могуць лічыцца ізаляванымі, як то нія — зьмяшаны паўночна-заходні пракрыт справаводзтва Ўсходняга Туркестану.

Некаторая частка сучасных лінгвістаў прытрымліваецца падобнага варыянту клясыфікацыі, уключаючы сярэднеіндыйскія мовы ў панятак *пракрыты*, што супрацьпастаўляецца пунктам гледжаньня, паводле якіх падкрэсьліваецца адасобленае разьвіцьцё гэтых ідыёмаў, аддзеленых ад санскрыту фактарамі кастаў, рэлігіі або геаграфічных чыньнікаў. Тым ня менш, гістарычна назіралася ўзаемадзеяньне санскрыту й пракрытаў, што спрычынілася да «спрашчэньня» санскрыту для простых слаёў насельніцтва шляхам уплыву пракрытаў і, у сваю чаргу, пранікненьня рысаў санскрыту ў пракрыты.

## Тэрміналёгія
Тэрмін *пракрыт* зьяўляецца засвоенай лексэмай індаарыйскага паходжаньня і ў літаральным перакладзе мае значэньне простага, народнага маўленьня, супрацьпастаўляючыся літаратурна й рэлігійна ўнармаванаму санскрыту. Акрамя таго, пад словам таксама можа мецца на ўвазе панятак прадмета, які мае натуральнае паходжаньне. Паводле слоўніка брытанскага індоляга й санскрытоляга М. Манье-Ўільямса найбольш частае значэньне слова *prakṛta*, ад якога ўтворанае беларускае «пракрыт» — «першапачатковы, натуральны, звыклы», што паходзіць, у сваю чаргу, ад *prakṛti*, «першасная, натуральная, першапачатковая форма чаго-небудзь; рабіць, ставіць напачатку», што супрацьпастаўляецца слову *saṃskṛta*, «вытанчаны». Традыцыйна пракрыты разглядаліся як больш старажытныя формы ў параўнаньні з санскрытам, аднак зьвесткі індаэўрапэістыкі адносна санскрыту й вэдыйскай мовы сьведчаць пра прыналежнасьць санскрыту да старэйшых этапаў храналягічнага разьвіцьця індаарыйскіх моваў і большую блізкасьць гэтае мовы да рэканструяванае праіндаэўрапейскае мовы, ніж пракрытаў.

Лінгвістычная тэрміналёгія тэрміну *пракрыты* ў цяперашні час хістаецца. Так, пад гэтым тэрмінам могуць разумець мовы выключна джайнійскіх тэкстаў або ўключаюць у гэты пералік іншыя мовы, напрыклад, палі.

Сучасныя індаарыйскія мовы поўначы Індыі паходзяць ад пракрытаў. Прамежкавай стадыяй між пракрытамі і сучаснымі індаарыйскімі мовамі сталі *апабгранша* — асобныя ідыёмы, якія эвалюцыянавалі зь сярэднеіндыйскіх моваў і пазьней разьвіліся ў сучасныя індаарыйскія [індыйскія] мовы.

Пад тэрмінам *драматургічныя пракрыты* ў літаратуры вядомыя пісьмовыя варыянты мовы, якія выкарыстоўваліся ў якасьці моваў пэўнай тагачаснай літаратуры. Ніводны падобны варыянт не вядомы ў гісторыі ў ролі размоўнае мовы, але некаторыя зь іх набылі падобныя функцыі пасьля заняпаду санскрыту. Пад гэтым тэрмінам часьцей за ўсё згадваюцца такія ідыёмы, як шаўрасэні, магадгі й магараштры. Менш вядомымі зьяўляюцца аванці, прасія, баглікі, даксынат’я, сакары, кандалі, сабары, абгіры, драмілі й одры. Кожны з падобных пракрытаў меў выразную герархію ў адпаведнай літаратуры: напрыклад, аванці вядомая як мова пэрсанажаў-ашуканцаў, драмілі — лясных насельнікаў і да т.п. Асаблівую гістарычную ролю мае магараштры (паводле некаторых лінгвістаў — продак сучаснай мовы маратгі), у якой цягам часу адбылося адхіленьне ад традыцыйных граматычных мадэляў санскрыту з мэтаю атрыманьня мажлівасьці шырэйшага выкарыстаньня разнастайных паэтычных стыляў. Новыя ўласьцівасьці граматычнага ладу, сярод іншага, пашырылі мажлівасьці супрацьпастаўленьня ў мове даўжыні галосных.

## Пісьмовасьць
Вядомыя надпісы на пракрытах выкананыя, між іншым, пісьмом брагмі (дало пачатак большай частцы сучасных індыйскіх пісьмовасьцяў), а таксама ягонымі позьнімі відамі — начары, тэлінга (цэнтральная Індыя), кгароштгі (паўночна-заходняя, цэнтральная Азія).

## Гісторыя

У сярэднеіндыйскім пэрыядзе адрозьніваюць тры стадыі разьвіцьця пракрытаў: раньняя (палі, раньняя пайшачы, асобныя эпіграфічныя тэксты), сярэдняя (літаратурныя пракрыты: шаўрасэні — паўночна-заходняя Індыя, магадгі — усходняя, магараштры — цэнтральная; джайнійскія пракрыты: ардгамагадгі, джайн-магараштры, джайн-шаўрасэні — граматычна менш унармаваныя й бліжэйшыя да размоўных мясцовых моваў; надпісы I—IV стагодзьдзяў да н.э., пайшачы й чуліка-пайшачы) і позьняя (апабгранша, гл. ніжэй).

Першапачаткова пракрыты былі размоўнымі дыялектамі, якія пазьней зьведалі літаратурную апрацоўку. Як лічыцца, упершыню пракрыты сталі літаратурнымі мовамі пры заступніцтве старажытных індыйскіх цароў, што, аднак, у тыя часы было расцэнена з адмоўнага боку. Найстаражытным з захаваных узорам выкарыстаньня пракрытаў зьяўляецца звод надпісаў імпэратара Ашокі, які кіраваў прыкладна ў сярэдзіне ІІІ ст. да н.э. Пазьней пракрыты вядомыя ў літаратурным выкарыстаньні ў выглядзе будыйскіх і джайнійскіх рэлігійных тэкстаў (палійскі канон тгеравады, тэксты джайнізму), эпасаў і працаў тагачасных індыйскіх мовазнаўцаў. Кожны з пракрытаў паасобку зьвязаны з пэўнай дынастыяй, рэлігійнай і літаратурнай традыцыяй ды рэгіёнам Індастану, што робіць пракрыты своеасаблівымі ўзорамі літаратурных эпох Індыі й Нэпалу.

## Лінгвістычныя рысы
### Дыялекталёгія
Дыялектныя адрозьненьні між асобнымі пракрытамі выяўляюцца ў выглядзе фанэтычных і марфаналягічных асаблівасьцяў. Пракрыты маюць шэраг характэрных рысаў, якія адрозьніваюць іх ад санскрыту. Сярод пракрытаў можна вылучыць палі, які даволі выразна супрацьпастаўлены іншым пракрытам.

### Марфалёгія
Марфалёгія пракрытаў характарызуецца шэрагам агульных асаблівасьцяў, сярод якіх страта сынтэтызму; тэндэнцыя да ўніфікацыі тыпаў асноваў імя й дзеяслову (выявілася ў абагульненьні ўсіх тыпаў да асноваў на галосны і разбурэньні адзінае дзеяслоўнае сыстэмы ў выніку страты асабістых формаў прэтэрыту ў большасьці пракрытаў, іх функцыі сталі выконваць дзеепрыслоўі); неадрозьненьне актыўнага ды мэдыяльнага ладаў; страта парнага ліку; супадзеньне раду склонавых формаў; узмацненьне ўплыву займеннае парадыгмы на іменную.

### Фаналёгія
У фаналёгіі пракрытам уласьцівыя перадусім адсутнасьць складовых санантаў і дыфтонгаў, тэндэнцыя да адкрытага складу, строгія абмежаваньні зычных спалучэньняў (дапушчальныя падвоеныя зычныя, група з гамарганных насавога й змычнага й інш.), зьмена адзіночных зычных у інтэрвакальным становішчы (паслабленьне або зьнікненьне як у магараштры), залежнасьць колькаснае характарыстыкі галоснага ў складзе ад закону дзьвюх мораў.

### Граматыка
Адрознымі рысамі пракрытаў у іх граматычным ладзе сталі тэндэнцыя да аналітызму (гл. вышэй), якая праяўлялася ў шырокім прымяненьні дапаможных словаў для ўдакладненьня склонавых значэньняў, у спалучэньнях дзеепрыслоўяў з дапаможнымі дзеясловамі; ужываньне пры пераходным дзеяслове ў мінулым часе канструкцыі, пасіўнай паводле формы і актыўнай паводле значэньня, пры гэтым дзеепрыслоўе выражала від, род, але не выражала асобу.

## Крыніцы

## Літаратура
* National Institute of Prakrit Study And Research. Shravanabelagola Karnataka, India
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Старажытныя мовы
Катэгорыя:Індаарыйскія мовы
Катэгорыя:Мовы Індыі