Аляксандар Неўскі

**Аляксандар Яраславіч Неўскі** (; каля 1200 або 1221, Пераслаўль-Залескі — 14 лістапада 1263, Гарадзец) — князь наўгародзкі (1236—1240, 1241—1252, 1257—1259), князь пскоўскі (1242), вялікі князь уладзімерскі (1252—1263), вялікі князь кіеўскі згодна з ярлыком хана Батыя (1249—1263). Бацька першага маскоўскага князя Данілы. Па кудзелі праўнук палавецкага хана Кацяна.

Аляксандар Неўскі — прыхільнік ардынскага панаваньня, у наш час разглядаецца як знакавая фігура «маскоўскага сьвету». Адзначаецца, што помнікі гэтай асобе выкарыстоўваюцца Расеяй дзеля пазначэньня тэрыторыі.

## Біяграфія
З Рурыкавічаў, другі сын пераяслаўскага князя Яраслава Ўсеваладавіча ад трэцяй жонкі Расьціславы (у хрышчэньні Тэадосіі), дачкі Мсьціслава Ўдатнага. Зь дзяцінства неаднаразова займаў княскі пасад у Ноўгарадзе ад імя бацькі ў 1228—1229 і 1231 гадох. Зноў седзячы тут у 1236 годзе, ваяваў зь Літвой, Швэцыяй і Тэўтонскім ордэнам.

У 1239 годзе ажаніўся з Аляксандрай, дачкой полацкага князя Брачыслава Васількавіча.
Вянчаньне адбылося ў Тарапцы (першы сын Васіль у маленстве выхоўваўся ў Віцебску, да 1245 году). На адной з княскіх пячатак меў выяву коньніка, якая нагадвала герб Пагоню, пашыраны на беларускіх землях.

Паводле жывота, 15 чэрвеня 1240 годзе на чале дружыны ўчыніў сутычку з аддзелам швэдаў на рацэ Няве (за гэтую падзею пазьней нібы атрымаў мянушку *Неўскі*), але заходнія крыніцы гэтага не пацьвярджаюць. У 1242 годзе атрымаў перамогу ў сутычцы з аддзелам нямецкіх крыжакоў на Чудзкім возеры.

У 1245 годзе вёў пасьпяховую вайну зь ліцьвінамі. Княскае войска зьнішчыла літоўскія дружыны пад Усьвятам і перасьледвала іх аж да Літвы.

Па сьмерці бацькі ў верасьні 1246 годзе атрымаў ад манголаў Цьвярское княства. Увесну 1248 году выправіўся да залатаардынскага хана Батыя, потым у мангольскую сталіцу Каракарум, дзе атрымаў ад Агул-Гаймыша ярлык на вялікакняскі стол у Кіеве. Аднак манголы аддалі Ўладзімерска-Суздальскае княства яго малодшаму брату Андрэю Яраславічу. Незадаволены гэтым, у 1252 годзе распачаў змаганьне з Андрэем за Ўладзімер на Клязьме. Як мяркуецца, абапіраўся пры тым на хана Батыя. Шматтысячнае мангола-неўскае войска разьбіла абʼяднанае войска вялікага князя ўладзімерскага Андрэя Яраславіча і яго брата цьвярскога князя Яраслава Яраславіча, спустошыла землі Залесься, якія ледзь пачалі аднаўляцца па мангольска-татарскім нашэсьці 1237—1240 гадоў. Князь Андрэй мусіў зьбегчы ў Швэцыю.

Замацаваўшыся ва Ўладзімеры на Клязьме, здолеў скараціць шлях да Вялікага Ноўгарада, дзе быў добрым васалам Залатой Арды, а яго войска трымала ў пакоры наўгародцаў і адбівала замежныя замахі на імпэрыю Чынгізідаў. Знаходзячыся ў залежнасьці ад Залатой Арды, выканаў загад хана і правёў перапіс Уладзімерска-Суздальскай і Наўгародзкай зямель і сабраў зь іх вялікую даніну.

У 1262 годзе падтрымаў залатаардынскага хана Бэрке ў спрэчцы зь вялікім мангольскім ханам Хубілаем. Таго ж году прыехаў да Берке, каб абмеркаваць сваю датычнасьць да яго канфлікту зь іншым Чынгізідам, кіраўніком Ірану, ханам Хулагу. На зваротным шляху з Арды ў гістарычнае Залесьсе захварэў і памёр у Гарадцы на Волзе. Паводле вэрсіі Расейскай праваслаўнай царквы, перад сьмерцю прыняў схіму і атрымаў імя Аляксей.

Спачыў у Раства-Багародзіцкім манастыры ва Ўладзімеры. У 1724 годзе на загад маскоўскага гаспадара Пятра I парэшткі перапахавалі ў Аляксандра-Неўскай лаўры ў Санкт-Пецярбургу.

## Культ

У 1547 годзе кананічна ізаляваная Маскоўская царква з ініцыятывы маскоўскага гаспадара Івана IV Тырана абвясьціла Аляксандра Неўскага «сьвятым» (дзень памяці — 23 лістапада). За Расейскай імпэрыяй цэрквы-мураўёўкі, прысьвечаныя Аляксандру Неўскаму, выкарыстоўваліся як пазнакі экспаніі, найбольшая іх канцэнтрацыя назіралася на анэксаваных тэрыторыях, у тым ліку колішняй Рэчы Паспалітай. За часамі СССР да культу Аляксандра Неўскага зьвярнуўся Сталін, які загадаў зьняць пра яго прапагандысцкі фільм.

У Беларусі за рэжымам Лукашэнкі (расейскай акупацыйнай адміністрацыяй) у 2009 годзе з бласлаўленьня кіраўніка Беларускага экзархату Расейскай праваслаўнай царквы Філярэта (Вахрамеева) збудавалі капліцу ў гонар Аляксандра Неўскага на тэрыторыі вайскова-забаўляльнага комплексу «Лінія Сталіна»., у 2016 годзе помнік Аляксяндру Неўскаму паставілі ў гістарычным цэнтры Віцебску (нягледзячы на пратэст Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі), а ў 2023 годзе — у Менску побач з расейскай амбасадай.

У лютым 2024 году Сынод Праваслаўнай царквы Ўкраіны пастанавіў прыбраць упаміны пра Аляксандра Неўскага з богаслужбовага календара Ўкраінскай Царквы.

## Ацэнкі
Расейскі гісторык Валянцін Янін даў наступную ацэнку Аляксандру Неўскаму:

## Крыніцы

## Літаратура
* 

Катэгорыя:Князі наўгародзкія
Катэгорыя:Князі цьвярскія
Катэгорыя:Вялікія князі кіеўскія
Катэгорыя:Вялікія князі ўладзімерскія
Катэгорыя:Дабраверныя
Катэгорыя:Аляксандар Неўскі