Цімкавічы

**Ці́мкавічы** — вёска ў Беларусі, на рацэ Мажы. Цэнтар сельсавету Капыльскага раёну Менскай вобласьці. Насельніцтва на 2010 год — 1225 чал. Знаходзіцца за 11 км на паўднёвы захад ад Капылю, за 136 км ад Менску. Аўтамабільныя дарогі на Капыль, Нясьвіж, Семежаў; чыгуначная станцыя.

Цімкавічы — даўняе мястэчка гістарычнай Случчыны (частка Наваградчыны). За часамі Слуцкага збройнага чыну каля мястэчка праходзіў фронт паміж абаронцамі Беларускай Народнай Рэспублікі і бальшавікамі.

## Назва
Тапонім Цімкавічы паходзіць ад імя Цімафей і вытворных ад яго прозьвішчаў.

## Гісторыя

### Вялікае Княства Літоўскае

Першы пісьмовы ўпамін пра Цімкавічы зьмяшчаецца ў грамаце вялікага князя Аляксандра і датуецца 1499 годам. У ёй паведамлялася пра далучэньне паселішча да Капыльскага ўладаньня Алелькавічаў. У гэты час у цэнтры мястэчка разьмяшчаўся Рынак, ад якога разыходзіліся 4 вуліцы (Капыльская, Слуцкая, Востраўская, Даўглянская); існавала 4 кварталы. На пляцы стаялі гандлёвыя рады. Над паселішчам дамінавала царква Сьвятога Ільлі, непадалёк — сынагога, заезны дом, карчма.

У 1502 годзе Цімкавічы пацярпелі ад набегу татараў. 3 1585 году паселішча знаходзілася ў валоданьні Хадкевічаў. Паводле інвэнтару 1622 году, існавалі мястэчка і маёнтак Цімкавічы. Сядзіба ўлучала дом, двор аканома, шматлікія гаспадарчыя пабудовы. Тут працавалі бровар і піваварня. Праз Ганну Схалястыку з Хадкевічаў Цімкавічы трапілі да Яна Станіслава Сапегі. З 1635 году мястэчка належала Казімеру Льву Сапегу, які ў 1647 годзе фундаваў тут драўляны касьцёла. У вайну Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667) у верасьні 1655 году мястэчка разрабавалі і спалілі маскоўскія захопнікі. У 1660 годзе Цімкавічы перайшлі да Аляксандра Гілярыя Палубінскага. 3 канца XVII стагодзьдзя маёнткам валодалі Радзівілы — Дамінік Мікалай, Ян і Марцін Мікалай.

На 1713 год у Цімкавічах было 124 дымы, на пачатак 1760-х гадоў — 159 дымоў, пашыраліся шавецкае, кравецкае, ткацкае, кавальскае, ювэлірнае рамёствы. У 1791 годзе мястэчка ўвайшло ў склад Случарэцкага павету.

### Пад уладай Расейскай імпэрыі
У выніку другога падзелу Рэчы Паспалітай (1793 год) Цімкавічы апынуліся ў складзе Расейскай імпэрыі, у Слуцкім павеце Менскай губэрні. На 1800 год у мястэчку было 139 двароў, дзеялі касьцёл і царква, працавалі 2 карчмы, штогод праводзіўся кірмаш, у аднайменным двары — працавалі 2 млыны і бровар. На 1859 год — 257 двароў, 2 вадзяныя млыны, 6 крамаў.

У 1864 годзе з мэтай маскалізацыі колішняга Вялікага Княства Літоўскага расейскія ўлады адкрылі ў Цімкавічах народную вучэльню. На 1886 год у мястэчку было 138 двароў, дзеялі 2 царквы і касьцёл, працавалі народная вучэльня, 2 юдэйскія малітоўныя школы, 6 заезных двароў і 35 крамаў, у аднайменным маёнтку працаваў бровар. Паводле вынікаў перапісу 1897 году, у мястэчку было 360 двароў, дзеялі 2 царквы, касьцёл і 3 юдэйскія малітоўныя дамы, працавалі валасная ўправа, пошта, хлебазапасны магазы, 2 заезныя двары, 3 карчмы і 42 крамы, штогод праводзіліся 4 кірмашы, у аднаменным маёнтку працавалі вінакурня і бровар, у аднаменнай сядзібе — вадзяны млын. У 1905 годзе пачаў працаваць народны тэатар. На 1909 год — 323 двары, на 1917 год — 355.

За часамі Першай сусьветнай вайны ў лютым 1918 году Цімкавічы занялі войскі Нямецкай імпэрыі.

### Найноўшы час
25 сакавіка 1918 году згодна з Трэцяй Устаўной граматай Цімкавічы абвяшчаліся часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 году згодна з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі яны ўвайшлі ў склад Беларускай ССР. За часамі польска-бальшавіцкай вайны ў 1919—1920 гадох мястэчка было цэнтрам гміны ў складзе Менскай акругі. У часе Слуцкага збройнага чыну (1920 год) празь Цімкавічы праходзіла лінія абароны Грозаўскага палку Беларускай Народнай Рэспублікі. Да здушэньня паўстаньня бальшавікамі мясцовую ўладу ажыцьцяўлялі сілы БНР. На 1924 год у мястэчку было 325 двароў.

У 1985 пажар зьнішчыў касьцёл Сьвятога Міхала Арханёла. У 2000-я гады Цімкавічы атрымалі афіцыйны статус «аграгарадку».


Cimkavičy, Rynak. Цімкавічы, Рынак (J. Najman, 1917).jpg|Рынак, 1917 г.
Cimkavičy, Niaśviskaja, Mikolskaja. Цімкавічы, Нясьвіская, Мікольская (J. Najman, 1917).jpg|Вуліца Нясьвіская. Царква, 1917 г.
Cimkavičy, Słuckaja, Śviatoha Michała. Цімкавічы, Слуцкая, Сьвятога Міхала (1914).jpg|Касьцёл, 1914 г.
Cimkavičy, Słuckaja, Śviatoha Michała. Цімкавічы, Слуцкая, Сьвятога Міхала (J. Najman, 1917) (2).jpg|Касьцёл, галоўны фасад

Cimkavičy, Śviatoha Michała. Цімкавічы, Сьвятога Міхала (1914) (2).jpg|Касьцёл, алтар
Cimkavičy, Śviatoha Michała. Цімкавічы, Сьвятога Міхала (J. Najman, 1917).jpg|Касьцёл, інтэр’ер
Cimkavičy, Śviatoha Michała. Цімкавічы, Сьвятога Міхала (1914).jpg|Касьцёл, інтэр’ер
Cimkavičy, Śviatoha Michała. Цімкавічы, Сьвятога Міхала (1914) (3).jpg|Касьцёл, інтэр’ер


## Насельніцтва
* **XVIII стагодзьдзе**: 1800 год — 708 чал. у *мястэчку Цімкавічах* і 79 чал. у *двары Цімкавічах*
* **XIX стагодзьдзе**: 1863 год — 629 чал.; 1867 год — 826 чал.; 1886 год — 728 чал.; 1897 год — 2380 чал. у *мястэчку Цімкавічах*, 24 чал. у *маёнтку Цімкавічах*, 9 чал. у *маёнтку Цімкавічах*
* **XX стагодзьдзе**: 1909 год — 1681 чал. у *мястэчку Цімкавічах* і 63 чал. у *маёнтку Цімкавічах*; 1917 год — 2253 чал. у *мястэчку Цімкавічах* і 202 чал. у *маёнтку Цімкавічах*; 1924 год — 1951 чал. у *мястэчку Цімкавічах* і 162 чал. у *маёнтку Цімкавічах*; 1960 год — 1018 чал.; 1999 год — 1329 чал.
* **XXI стагодзьдзе**: 2008 год — 1299 чал.; 2010 год — 1278 чал.

### Інфраструктура
У Цімкавічах працуюць сярэдняя школа, лякарня, дом культуры, бібліятэка, пошта.

## Забудова
З урбананімічнай спадчыны Цімкавічаў да нашага часу гістарычныя назвы захавалі вуліцы Капыльская, Нясьвіская і Слуцкая. Раней у мястэчку існавалі Востраўская і Даўглянская вуліцы.

## Турыстычная інфармацыя

### Інфраструктура
У Цімкавічах дзее літаратурны музэй імя Кузьмы Чорнага.

### Славутасьці
* Бровар (1901)
* Капліца мэмарыяльная (XIX ст.)
* Могілкі юдэйскія
* Званіца (XIX ст.)

### Страчаная спадчына
* Касьцёл Сьвятога Міхала Арханёла
* Сядзібна-паркавы комплекс
* Царква Сьвятога Мікалая

## Асобы
* Марцін Мікалай Караль Радзівіл (1705—1782) — дзяржаўны і вайсковы дзяяч Вялікага Княства Літоўскага, навуковец

У Цімкавічах з 1908 году гадаваўся беларускі празаік Кузьма Чорны, бацька якога па Лютаўскай рэвалюцыі працаваў у валасным рэўкаме й настаўнікам у Цімкавіцкай сямігодцы.

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 
* 
* 

## Вонкавыя спасылкі
* Цімкавічы, Radzima.org