Эпас пра Гільгамэша

«**Э́пас пра Гільгамэ́ша**» — адзін з найстаражытнейшых захаваўшыхся літаратурных твораў у сьвеце, які быў створаны ў XXII стагодзьдзі да н. э. у Старажытным Шумэры. Меркаваць аб ім можна толькі па значна пазьнейшых сьпісах з клінапіснай бібліятэцы Ашурбанапала, цара Асырыйскага, якія адносяцца да VII стагодзьдзя да н. э. Згодна зь іншай вэрсіяй, твор ствараўся напрацягу некалькіх тысячаў гадоў.

Захаваліся асобныя шумэрскія песьні пра Гільгамэша й Энкіду. У першай палове гісторыі разглядаецца Гільгамэш, уладар Урука, і Энкіду, дзікі чалавек, створаны богамі, каб перашкодзіць Гільгамэшу ў прыгнятаньні насельніцтва Ўрука. Пасьля таго, як Энкіду спазнае цывілізацыю праз сэксуальныя стасункі з прастытуткай, ён выпраўляаецца ва Ўрук, дзе кідае выклік Гільгамэшу ў выпрабаваньні на трываласьць. Гільгамэш перамагае ў конкурсе, аднак абодва становяцца сябрамі. Яны выяўляюць, што ў іх адзіны вораг — Хумбаба, які ахоўвае сьвятыя кедры. За іхнімі подзьвігамі сочаць богі, якія у шумэрскіх песьнях носяць шумэрскія імёны, у эпасе пра Гільгамэша — акадзкія. Але ў шумэрскіх песьнях адсутнічае адзіны зьвязны стыржань аповесьці, які быў знойдзены акадзкім песьняром. Моц характара акадзкага Гільгамэша, веліч ягонай душы — ня ў зьнешніх праяўленьнях, а ў адносінах з чалавекам Энкіду. *«Эпас пра Гільгамэша»* — гэта гімн сяброўству, якое ня проста садзейнічае перамаганьню зьнешніх перашкодаў, але й авысакароджвае.

Таксама ў эпасе адлюстраваны многія погляды філязофіі таго часу на навакольны сьвет, то бок элемэнты касмагоніі, гісторыя пра «Вялікі патоп» у позьняй рэдакцыі, этыку, месца йі лёс чалавека, як то пошукі бесьсьмяротнасьці. Шмат у чым *«Эпас пра Гільгамэша»* параўноўваюць з творамі Гамэра — *«[[Іліяда]]й»*, за якую ён старэйшы на тысячу гадоў, і *«[[Адысэя]]й»*.

## Вэрсіі

З розных знойдзеных крыніцаў былі часткова рэканструяваныя дзьве асноўныя вэрсіі эпасу, як то стандартная бабілёнская вэрсія, альбо *«Той, хто бачыў глыбіню»*, і старажытная бабілёнская вэрсія, альбо *«Перавышаючы ўсіх іншых каралёў»*. Таксама былі адноўленыя пяць раньніх шумэрскіх паэмаў пра Гільгамэша, некаторыя зь іх ёсьць прымітыўнымі вэрсіямі канкрэтных эпізодаў бабілёнскай вэрсіі, іншыя не зьяўляюцца зьвязанымі гісторыямі.

### Стандартная бабілёнская вэрсія
Стандартная бабілёнская вэрсія была выяўленая Хормуздам Расамам у бібліятэцы Ашурбаніпала ў Нінэвіі ў 1853 годзе. Гэтая вэрсія была складзеная Сын-лекі-ўніні дзесьці паміж 1300 і 1000 гадамі да н. э. з папярэдніх тэкстаў.

Яна мае розныя ўступныя словы, якія былі ўзятыя ад старых вэрсіяў. Старэйшая вэрсія пачынаецца са словаў «перавышаючы ўсіх іншых каралёў», а стандартная бабілёнская вэрсія са словаў «той, хто бачыў глыбіню», спасылаючыся на таямніцы інфармацыі, якую прывёз Гільгамэш са сваёй сустрэчы з Утнапіштымам пра Эа, фантану мудрасьці. Гільгамэш атрымаў веды пра тое, як пакланяцца багам, чаму сьмерць была прадвешчана людзям, што робіць караля добрым і як правільна жыць. Гісторыя Утнапіштыма, героя міту пра паводку, таксама можна знайсьці ў бабілёнскім эпасе Атрахасіс.

Гэтая вэпсія зьмяшчае 12 таблічак з тэкстам. Апошняя зь іх ёсьць працягам гісторыі 11-й, верагодна, яна была дапісаная ў больш позьні час. Цікава, што на 12-й таблічцы аповяд мала адносіцца да добра прадуманай эпапэі 11-й таблічцы, то бок радкі на пачатку першай таблічцы прыводзяцца ў канцы 11-й, што дае цыклю канчатковасьць. Тэкст жа на апошняй таблічцы ёсьць блізкай копіяй больш раньняй шумэрскай казкі, у якой Гільгамэш пасылае Энкіду здабыць некаторыя ягоныя прадметы з падземнага сьвету, і ён вяртаецца ў выглядзе духу, каб зьвязаць прыроду падземнага сьвету з Гільгамэшам.

### Старажытная бабілёнская вэрсія
Гэтая вэрсія эпасу, названая паводле фрагмэнту «Перавышаючы ўсіх іншых каралёў», складаецца з таблічак і фрагмэнтаў рознага паходжаньня й стану захаваньня. У большасьці сваёй вэрсія застаецца няпоўнай, бо былі знойдзеныя толькі некалькі таблічак з тэкстам, а ў знойдзеных існуюць вялікія прабелы. Гэтая таблічкі называюць альбо паводле іхнага цяперашняга месцазнаходжаньня, альбо паводле месца, дзе яны былі знойдзеныя.

### Шумэрскія паэмы
Таксама існуюць пяць гісторыяў, якія апавядаюць пра Гільгамэша, у выглядзе старых вершаў на шумэрскай мове. Яны, верагодна, распаўсюджваліся незалежна, то бок не ў форме адзінага эпасу. Некаторыя імёны галоўных герояў у гэтых паэмах некалькі адрозьніваюцца ад пазьнейшых акадзкіх імёнаў, як то *«Більгамэш»* замест *«Гільгамэша»*. Таксама ў гэтых паэмах ёсьць адрозьненьні ў дэталях, як то Энкіду ў шумэрскіх паэмах зьяўляецца слугой Гільгамэша.

### Беларускі пераклад

На беларускую мову твор, паводле нінэвійскай вэрсіі, пераклаў Лявон Баршчэўскі. Прадмову да выданьня 2024 г. напісала Галіна Сініла.

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 

## Вонкавыя спасылкі
* Міжрэчча: «Эпас пра Гільгамэша»
* Gilgamesh Summary

Катэгорыя:Акадзкая міталёгія
Катэгорыя:Шумэрская міталёгія

Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы