Вацлаў Ластоўскі

**Ва́цлаў Юсты́навіч Ласто́ўскі** ( — 23 студзеня 1938) — беларускі пісьменьнік, гісторык, літаратуразнавец, публіцыст і палітычны дзяяч, адзін з пачынальнікаў нацыянальнага адраджэньня. Сябра-карэспандэнт Украінскай акадэміі грамадазнаўства ў Празе (1926) і акадэмік Беларускай акадэміі навук (1928).

Псэўданімы і крыптанімы: Власт; Wlast; Васіль Люцьвяг; Юры Верашчака; Ласт; В.Ласт.; Уласт; Арцём Музыка; Пагашчанін; Сваяк; Ю.Сулімірскі; Д-р А. Чужыловіч; Veritatis; Miles; Peregrinus; В.В…; В-…; В. Л.; В.Л-скі; В-т; Л.; Ю. В.

## Жыцьцяпіс

### Маладосьць
Нарадзіўся ў засьценку Калесьнікі Дзісенскага павету Віленскай губэрні (цяпер Глыбоцкі раён Віцебскай вобласьці) у сям’і безьзямельнага шляхціца. Вучыўся дома, потым скончыў на радзіме Пагосцкую народную (пачатковую) школу. У школе вучыўся паспяхова, вызначаўся грунтоўнымі і глыбокімі ведамі. Пасьля сканчэньня непрацяглы час вывучаў лацінскую мову ў свайго дзядзькі Франціша Ластоўскага. Зь дзяцінства шмат чытаў, займаўся самаадукацыяй, спрабаваў атрымаць вышэйшую адукацыю.

У 1896 годзе, прайшоўшы пехатой 70 вёрстаў да чыгункі, Ластоўскі зьехаў у Вільню. Працаваў хлопчыкам на паслугах у віннай лаўцы, канцылярыстам у Шаўлях (Летува). У 1905—1906 працаваў бібліятэкарам у студэнцкай бібліятэцы ў Санкт-Пецярбургу, дзе «зайцам» наведваў лекцыі ва ўнівэрсытэце на гістарычным факультэце. У 1902 годзе ўступіў у Польскую сацыялістычную партыю, якая дзеяла ў Летуве.

З 1906 году ў Рызе, дзе рабіў службоўцам канторы на таварнай станцыі. Тут паспрабаваў экстэрнам здаць экзамэны на атэстат аб сярэдняй адукацыі, але ня змог пасьпяхова здаць расейскую мову, астатнія ж прадметы былі здадзеныя добра. Пасьля гэтага Ластоўскі ўжо не спрабаваў атрымаць адукацыю, бо не было ўжо часу. Тамсама ў Рызе далучыўся да беларускага нацыянальнага, грамадзкага і культурнага руху.

У 1906—1908 гадах уваходзіў у Беларускую сацыялістычную грамаду. У 1906 годзе быў арыштаваны за сацыялістычную прапаганду і сядзеў некалькі месяцаў у турме.

Ад 1909 — сакратар рэдакцыі «Нашай Нівы» і загадчык першай беларускай кнігарні (па адрасе ў Вільні Завальная, 7). У «Нашай Ніве» Ластоўскі меў аклад 25 рублёў.

### Палітычная дзейнасьць
З 1915 цьвёрда заняў незалежніцкія пазыцыі, адкрыта выказваючыся за незалежнасць Беларусі і ад Расеі і ад Польшчы.

У студзені 1915 разам з В. Святаполк-Мірскім, І. Луцкевічам і А. Луцкевічам падпісаў зварот да нямецкіх акупацыйных уладаў аб выданьні беларускіх газэтаў. Кіраваў віленскай «Беларускай кнігарняй» і Беларускім выдавецкім таварыствам, курыраваў выданьне школьных падручнікаў у прыватным выдавецтве, сам браў удзел у іх напісаньні. Уваходзіў у кіраўніцтва партыі «Хрысьціянская злучнасьць» (1915). Адзін з аўтараў «Мэмарандуму прадстаўнікоў Беларусі», у якім адстойваў права беларускага народу на нацыянальна-дзяржаўнае развіцьцё і які быў прадстаўлены на міжнароднай канфэрэнцыі ў Лязане (Швайцарыя, 1916). У 1916—1917 — рэдактар газэты «Гоман», у 1918 выдаваў газэту «Krywičanin». 

У пачатку 1918 году стварыў у Вільні Сувязь незалежнасьці і непадзельнасьці Беларусі, якая выпрацавала галоўныя накірункі стварэньня незалежнай Беларусі. 

У 1918—1919 сябра Віленскай беларускай рады. У лютым 1918 году Ластоўскі адзін галасуе на паседжаньні Беларускай рады супраць стварэньня Беларуска‑літоўскай дзяржавы на «краёвых» падставах. У сакавіку (імаверна, 18 сакавіка) 1918 кааптаваны ад Віленскай рады ў склад Рады БНР. 23 сакавіка 1918 прыехаў зь Вільні ў Менск і браў удзел у паседжаньні Рады БНР 25 сакавіка 1918.

У лістападзе 1918 увайшоў у склад Літоўскай Тарыбы, а ў канцы 1918 году ўзначаліў прадстаўніцтва ўраду БНР пры Тарыбе, потым быў беларускім аташэ пры летувіскім пасольстве ў Бэрліне. З 1919 — у партыі беларускіх эсэраў, са сьнежня 1919 узначальваў Раду міністраў БНР (быў прэм’ер-міністрам).

17 снежня 1919 арыштаваны польскімі ўладамі; вызвалены ў лютым 1920 з дазволам выехаць ў Летуву.; пераехаў у Рыгу, потым у Коўна. Разам з Т. Грыбам, К. Дуж-Душэўскім, А. Цьвікевічам і іншымі ўвайшоў у Камітэт загранічных групаў Беларускай партыі сацыялістаў-рэвалюцыянэраў. Браў удзел у арганізацыі антыпольскага партызанскага руху, быў старшынём Сувязі нацыянальна-дзяржаўнага вызваленьня Беларусі. Пасьля падпісання папярэдніх умоў міру паміж Савецкай Расеяй і Польшчай (кастрычнік 1920) у афіцыйным пасланьні мірнай канфэрэнцыі ў Парыжы прасіў краіны Антанты аказаць дапамогу ўраду БНР.

20 кастрычніка 1920 на беларускай канфэрэнцыі ў Рызе пад кіраўнінтвам В. Ластоўскага створаны блёк беларускіх партыяў для змаганьня супраць Савецкай улады і польскай акупацыі за незалежную і непадзельную Беларусь. З прычыны рознагалосьсяў у пытаньнях тактыкі Камітэту замежных групаў і ЦК БПС-Р (П. Бадунова, Я. Мамонька) на зьездзе БПС-Р у Менску ў сьнежні 1920 выключаны з партыі беларускіх эсэраў, якія на савецкай тэрыторыі ў гэты час падтрымлівалі савецкую ўладу. Удзельнік Першай Усебеларускай канфэрэнцыі ў Празе (верасень 1921), якая прызнала ўрад Луцкевіча адзіным законным беларускім урадам. У 1920—1923 з дыпляматычнымі місіямі наведаў Бэльгію, Нямеччыну, Ватыкан, Італію, Чэхаславаччыну, Францыю, Швайцарыю й іншыя краіны, выступаў за правы беларускага народу, асабліва ў Заходняй Беларусі.

20 красавіка 1923 падаў у адстаўку з пасады прэм’ер-міністра БНР і адышоў ад актыўнай палітычнай дзейнасьці. Працаваў у Міністэрстве беларускіх справаў у Летуве. Выдаваў у Коўні літаратурна-навуковы часопіс «Крывіч» (1923—1927). У красавіку 1926 пераехаў у БССР, браў удзел у акадэмічнай канфэрэнцыі. У 1927 урад БССР дазволіў яму вярнуцца ў Менск. Працаваў дырэктарам Беларускага дзяржаўнага музэю, загадчыкам катэдры этнаграфіі пры Інбелкульце. Ад 1928 году Вацлаў Ластоўскі — акадэмік і сакратар Інбелкульту і Акадэміі навук БССР. Арганізоўваў этнаграфічныя экспэдыцыі ў розныя рэгіёны Беларусі, у часе адной зь іх знойдзены Крыж Эўфрасіньні Полацкай.

### Рэпрэсіі
У 1930 годзе, падчас экспэдыцыі ў Сыбір, Ластоўскага арыштавалі па справе «Саюзу вызваленьня Беларусі». Утрымліваўся ў турмах Масквы і Менску. 6 сьнежня 1930 пазбаўлены годнасьці акадэміка. Фармальнай прычынай стала публікацыя артыкула Я. Станкевіча «*Дыспаляталізацыя l у беларускай мове*» (1928) у «Запісках аддзелу гуманітарных навук», выдаваных Інбелкультам. Пастановай Калегіі АДПУ СССР ад 10 красавіка 1931 высланы на 5 гадоў у Саратаў. Там ён працаваў загаднікам аддзелу рэдкай кнігі ва ўнівэрсытэцкай бібліятэцы.

3 чэрвеня 1937 году Галоўная ўправа ў справах літаратуры і выдавецтваў Беларускай ССР (Галоўліт БССР) выдала Загад № 33 «Сьпіс літаратуры, якая падлягае канфіскацыі зь бібліятэк грамадзкага карыстаньня, навучальных установаў і кнігагандлю». Паводле Загаду, «усе кнігі» Вацлава Ластоўскага прадугледжвалася «спальваць».

Паўторна арыштаваны 20 жніўня 1937, Ваеннай калегіяй Вярхоўнага суда СССР 23 студзеня 1938 яму прысудзілі расстрэл «як агенту польскай выведкі і ўдзельніку нацыянал-фашысцкай арганізацыі».

Па першым прысудзе рэабілітаваны 10 чэрвеня 1988, па другім — у 1958. Адноўлены ў годнасьці акадэміка АНБ у 1990.

## Сьветапогляд
Вацлаў Ластоўскі ня бачыў пэрспэктываў для незалежнай Беларусі ў супрацоўніцтве з бальшавікамі, якія разагналі Ўсебеларускі зьезд у Менску і пачалі рэпрэсіі ў дачыненьні да кіраўніцтва зьезду і да дзеячоў беларускага нацыянальнага руху. Гэтыя дзеяньні сфармавалі ў яго ўстойлівыя антысавецкія настроі і недавер да бальшавікоў.

Непрыхільна аднёсься да стварэньня 1 студзеня 1919 году ССРБ, а праз два месяцы і ЛітБел ССР, бо на іхняй тэрыторыі не было ні беларускага друку, ні беларускіх школаў. Асабліва балюча успрыняў тое, што ў хуткім часе пасьля абвяшчэньня Беларускае ССР яна згубіла вялікую частку сваіх этнічна беларускіх земляў на карысьць Расеі.

## Ліцьвінства

Пакінуў сьведчаньне, што на 1924 год беларусы працягвалі называць сябе ліцьвінамі: «*дагэтуль народ наш называе сябе Літвінамі (прыкладам, у [[Чарнігаўская губэрня|Чарнігаўшчыне]], ва ўсходняй [[Магілёўская губэрня|Магілёўшчыне]] і [[Смаленская губэрня|Смаленшчыне]]*)».

У 1926 годзе ў савецкай амбасадзе ў Коўне прэзэнтаваў канцэпцыю, паводле якой летувісы — гэта нашчадкі гістарычных жамойтаў, па чым перабраўся ў Савецкую Беларусь.

Ужо ў 1931 годзе сталінская прапаганда абрынулася на Вацлава Ластоўскага ды іншых дасьледнікаў з крытыкай іх беларускага погляду на гісторыю Вялікага Княства Літоўскага: «*Гаворачы аб жмудзінах, [[Язэп Лёсік|Лёсік]], як і ўсе іншыя нацдэмы, скардзіцца, што беларускім дабром карыстаюцца чужынцы. <…> Ніжэй мы ўбачым, што беларускія нацдэмы такія-ж абвінавачаньні ўзводзяць і на „маскоўцаў“ і інш. Але нацдэм Ластоўскі і іншыя, знаходзячыся ў Літве, не адважыліся так адкрыта гаварыць аб літоўцах, як гэта рабіў Лёсік у БССР»

== У навуцы ==
У 1910 годзе Вацлаў Ластоўскі выдаў «[[Кароткая гісторыя Беларусі|Кароткую гісторыю Беларусі]]» — першую кнігу, у якой была спроба абгрунтаваць беларускі характар [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Канцэптуальна абагульніў вядомыя факты пра мінуўшчыну Беларусі з погляду ўласна-нацыянальнай гісторыі (падзеі даведзены да 1905). У «[[Наша ніва (1906)|Нашай Ніве]]» у рубрыцы «З нашай мінуўшчыны» і ў газэце «[[Гоман (1916)|Гоман]]» зьмясьціў шэраг артыкулаў па гісторыі Беларусі. Некаторыя зь іх склалі асобнае выданьне «Калісь і цяпер: Гістарычна-грамадзянскія нарысы» (Вільня, 1918).

У пачатку 1920-х гадоў працаваў над «Нарысамі беларускай гісторыі», якія ўяўляюць сабой першую беларускую энцыкляпэдыю гісторыі Беларусі і складзеныя з розных тэрмінаў і паняцьцяў зь беларускай мінуўшчыны (машынапісны асобнік захоўваецца ў Аддзеле рукапісаў Цэнтральнай навуковай бібліятэкі [[АН Летувы]]). У 2003 годзе [[Язэп Янушкевіч]] склаў з гэтых артыкулаў «Кароткую энцыклапедыю старасьвеччыны» (2003).

Дасьледаваў [[Старажытнабеларуская літаратура|старажытнабеларускую літаратуру]], гісторыю і паходжаньне [[Назвы Беларусі|назвы Беларусь]]. У 1924 годзе надрукаваў «[[Падручны расійска-крыўскі (беларускі) слоўнік|Падручны расійска-крыўскі слоўнік]]». Апрацаваў разам з [[Тадэвуш Іваноўскі|Тадэвушам Іваноўскім]] і [[Клаўдзі Дуж-Душэўскі|Клаўдзіем Дуж-Душэўскім]] лацінска-расейска-беларускі слоўнік па арніталёгіі. У 1925 годзе апублікаваў «Летапісца Вялікага княства Літоўскага і Жамойцкага» паводле спісу Рачынскага. У 1926 годзе пабачыла свет галоўная праца Ластоўскага — «[[Гісторыя беларускай (крыўскай) кнігі|Гісторыя беларускай (крыўскай) кнігі. Спроба паясьніцельнай кнігопісі ад канца X да пачатку XIX стагодзьдзя]]». Пасля пераезду ў БССР Вацлаў Ластоўскі апрацаваў разам з [[Мікола Шчакаціхін|М. Шчакаціхіным]] «Праваднік па аддзеле сучаснага беларускага малярства і разьбярства» (1929), распачаў вялікую працу «Матэрыяльная культура Беларусі», якая ахоплівала перыяд ад XVI да XX стагоддзяў.

Вацлаў Ластоўскі выставіў тэзіс пра тоеснасьць крывіцкай (т. ч., [[Полацкае княства|Полацкай]]) і беларускай дзяржаўнасьці, адзін з найбольшых пашыральнікаў назвы «Крывія» для Беларусі і «*крывіцкая*» для [[Беларуская мова|беларускай мовы]]. Пэрыядызацыя гісторыі Ластоўскага, нягледзячы на кампіляцыйны характар яго «Кароткай гісторыі», лічыцца ў радзе момантаў больш дасканалай за пазьней прапанаваную [[Усевалад Ігнатоўскі|У. Ігнатоўскім]] і прынятую за афіцыйную аснову. Прыхільнік канцэпцыі «[[Залаты век|залатога веку]]». Шмат увагі ўдзяляў этнаграфіі, між іншым, лічыў племя [[Волат|волатаў]] старадаўнімі продкамі беларусаў.

У 1926 годзе ў савецкім пасольстве ў [[Коўна|Коўне]] прэзэнтаваў канцэпцыю, паводле якой [[летувісы]] ёсьць нашчадкамі гістарычных [[Жамойты|жамойтаў]].

=== Крытыка ===
Крытыцы В. Ластоўскага прысьвечаныя некалькі нумароў часопіса [[Беларуская думка]] (галоўны рэдактар [[Вадзім Гігін|В. Гігін]]). У нумары № 3 за 2009 год публіцыст [[Алег Ліцкевіч]] выказвае меркаваньне, што Ластоўскі склаў шэраг песень, якія выдаў за аўтэнтычныя фальклёрныя, у тым ліку вядомую песьню пра [[Бітва пад Воршай|бітву пад Воршай]] («Слава Воршы ўжо ня горша…»).

У нумары № 2 за 2008 год гісторык А. Гронскі сьцьвярджае, што менавіта Ластоўскі *«прыдумаў Каліноўскаму імя „Кастусь“»*, ігнаруючы той факт, што ў адпаведнасьці з гістарычнымі дакумэнтамі дадзеная форма імя ўжывалася ў сям’і К. Каліноўскага. У гэтым жа артыкуле Гронскі выкрывае падкрэсьлена ненавуковую, публіцыстычную працу В. Ластоўскага, прыводзячы скажэньні арыгінальнага тэксту твору Каліноўскага:

: *Браты мае, мужыкі родныя!*
: *Марыська, чарнаброва галубка мая*

У Ластоўскага:

: *Беларусы, браты родныя!*
: *Беларуская зямелька, галубка мая*

На гэтай падставе Гронскі сьцьвярджае, што *«зьвяртаючыся да сялянаў ён [К. Каліноўскі] не называў іх **беларусамі**»*, тым часам у шырока вядомых [[Лісты з-пад шыбеніцы|Лістах з-пад шыбеніцы]] К. Каліноўскі пісаў: *«…а пісьмо аддрукуйце, каб знаў свет Божы, як мужыкі **Беларусы** глядзяць на маскалёў і паўстаньне польскае, чаго яны хочуць і чаго па сваей сіле дабіваціся будуць»*.

== Памяць ==
З 2003 года у [[Полацак|Полацку]] ёсьць [[Дуб Вацлава Ластоўскага]]. У 2012 годзе разам зь іншымі выбітнымі ўраджэнцамі [[Глыбоцкі раён|Глыбоччыны]] ў [[Глыбокае|Глыбокім]] быў усталяваны бюст Вацлава Ластоўскага.  Памяць пра Вацлава Ластоўскага ўшаноўваецца ў межах фэсту [[Дударскі рэй]].

== Бібліяграфія ==

Выступаў як паэт, празаік, публіцыст, крытык і літаратуразнавец. Выдаваў часопісы і газэты.
* «Кароткая гісторыя Беларусі» (Вільня, 1910; факсымільнае перавыданьне — Менск, 1992 і 1993)
* «Што трэба ведаць кажнаму беларусу» (Менск, 1918, 1943, 1991)
* 
* 
* 
* 
* 
* «Падручны расейска-крыўскі (беларускі) слоўнік» ([[Коўна]], 1924; факсымільнае перавыданьне — Менск, 1990)
* «Гісторыя беларускай (крыўскай) кнігі» ([[Коўна]], 1926; факсымільнае перавыданьне — Менск, 2012 з прадмовай [[Алесь Суша|Алеся Сушы]])
* 
* 
* «Творы» ([[Мюнхэн]], 1956)
* «Выбраныя творы» (Менск, 1997; уклад., прадм. і камэнт. Я.Янушкевіча).
* Успаміны пра нашаніўскі пэрыяд.
* Вацлаў Ластоўскі, Мовазнаўчыя працы. *Уладзіслаў Гарбацкі'' (уклад.) — London: Skaryna Press, 2023. — 238 c. — ISBN: 978-1-915601-31-5.
### Крытыка, рэцэнзіі
* 	
*  

## Заўвагі

## Крыніцы

## Літаратура
*
* Ластоўскі Вацлаў // 
* 27 кастрычніка (8 лістапада) 1883. Нарадзіўся Вацлаў Ластоўскі // 
* Ластоўскі Вацлаў // 
* Ластоўскі Вацлаў // 
* 103. Хто такі Вацлаў Ластоўскі? // 
* Łastoŭski, Vacłaŭ // 
*
* 
* Алесь Пашкевіч. Вільня ці Менск? Трагічны выбар Вацлава Ластоўскага // ARCHE Пачатак, 9 студзеня 2009
* 

## Вонкавыя спасылкі

* Радыё Свабода: «8 лістапада — дзень нараджэньня Вацлава Ластоўскага»
* Бібліяграфія на «Беларускім Кнігазборы»
* Расійска-Крыўскі (Беларускі) слоўнік (спампаваць)
* 
* В. Ластоўскі: «Што трэба ведаць кажнаму беларусу» на Google Play

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Мёрскім раёне
Катэгорыя:Беларускія гісторыкі
Катэгорыя:Беларускія літаратары
Катэгорыя:Прэм’ер-міністры БНР
Катэгорыя:Дыпляматы БНР
Катэгорыя:Беларускія літаратуразнаўцы
Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў БССР
Катэгорыя:Высланыя
Катэгорыя:Расстраляныя беларускія літаратары
Катэгорыя:Расстраляныя беларускія навукоўцы
Катэгорыя:Пакараныя навукоўцы
Катэгорыя:Беларускія лексыкографы
Катэгорыя:Акадэмікі Акадэміі навук БССР
Катэгорыя:Асуджаныя па справе «Саюзу вызваленьня Беларусі»
Катэгорыя:Супрацоўнікі і аўтары «Нашай Нівы»

Катэгорыя:Сябры Польскай сацыялістычнай партыі
Катэгорыя:Сябры Беларускай сацыялістычнай грамады
Катэгорыя:Сябры Беларускай партыі сацыялістаў-рэвалюцыянэраў
Катэгорыя:Беларусы ў Коўне