Загародзкія гаворкі

**Загаро́дзкія гаво́ркі** ()&nbsp;— тэрмін, якім акрэсьліваюць берасьцейска-пінскія гаворкі заходнепалескага дыялекту. Утвораны ад назвы гістарычнай часткі Піншчыны, старажытных шляхоў і аднайменнае раўніны. Уведзены ў навуковы зварот дыялектолягам Фёдарам Клімчуком у 1970-х.

## Асаблівасьці гаворак паўднёва-заходняй Беларусі

Гаворкі паўднёва-заходняй Беларусі па фанэтычных ды лексычных характарыстыках набліжаюцца да суседніх валынска-палескіх гаворак украінскай мовы. На беларускіх дыялектных мапах іх збольшага вылучаюць у асобную палескую групу гаворак беларускай мовы, у той час як ва ўкраінскіх крыніцах іх часта называюць берасьцейска-пінскімі гаворкамі ўкраінскай мовы (а іх носьбітаў адпаведна залічваюць да «*ўкраінцаў *»). Пры правядзеньні перапісаў насельніцтва ў XIX—XX стагодзьдзях у Расейскай імпэрыі, міжваеннай Польшчы ды СССР кожным разам выкарыстоўваліся іншыя падыходы да ідэнтыфікацыі заходніх палешукоў: у матэрыялах розных перапісаў яны фігуруюць як «малорусы», «белорусы», «русские», «тутэйшыя» ды іншыя. Пад час перапісаў, што ладзіліся ў другой палове XX ст., заходнія палешукі Берасьцейшчыны ідэнтыфікаваліся пераважна як беларусы.

У палескіх гаворках зьберагліся пэўныя архаічныя элемэнты. Вядомы ўкраінскі славіст Юры Шавялёў так акрэсьліў характар фармаваньня палескай дыялектнай зоны: «*Уласна з прычыны паступовага пашырэньня „літоўскіх“, па сутнасьці протабеларускіх рысаў і іннавацыяў, з аднаго боку, і кіева-падольска-галіцкіх, з другога, тэрыторыя Кіева-Палескага рэгіёну звужалася, і з поўдня і з поўначы адбывалася размываньне палескага ядра. Калі факт уваходжаньня ў протабеларускую мову на поўначы і ў протаўкраінскую мову на поўдні стаў відавочным, у асяродку палескіх гаворак паўстаў тэрмін-самаазначэньне „тутэйшыя“, то бок тыя, што „тут“ спрадвеку і супраціўляюцца абодвум экспансіям&nbsp;— з поўначы і з поўдню*».

Сучасная зона пашырэньня заходнепалескіх гаворак у Беларусі займае паўднёвую частку сучаснай Берасьцейскай вобласьці ўздоўж граніцы з Украінаю, акрамя паўднёвага ўсходу вобласьці, прыкладна да Лунінца на ўсход і да Пружанаў на поўнач. На «*Этнаграфічнай мапе беларускага племені*», складзенай праф. Я.&nbsp;Ф.&nbsp;Карскім у 1903&nbsp;р., гаворкі на гэтай тэрыторыі не аднесеныя да беларускіх.

Характэрнае адрозьненьне вымаўленьня ў заходнепалескіх гаворках ад рэшты рэгіёнаў Беларусі&nbsp;— «*д*» і «*т*» на месцы «*дзь*» і «*ць*»: «*дэнь*», «*будэ (будыть)*», «*зять (зеть)*», «*ходыты*» замест «*дзень*», «*будзе*», «*зяць*», «*хадзіць*».

### Тэрытарыяльны падзел характэрнага вымаўленьня ў Берасьцейскай вобласьці

Паводле зьвестак беларускага філёляга Фёдара Клімчука характэрныя асаблівасьці вымаўленьня падзеленыя прыблізна такім чынам.

Берасьцюкі (сынонімы: пінчукі, загародцы, заходнія палешукі) насяляюць паўднёвую частку Берасьцейскай вобласьці, акрамя паўднёвага ўсходу. Месты ды пасёлкі мескага тыпу на гэтай тэрыторыі: Берасьце, Пінск, Кобрынь, Белаазёрск, Высокае, Дарагічын, Жабінка, Камянец, Столін, Янаў, Антопаль, Дамачава, Лагішын, Рэчыца. Па адметнасьцях гаворак сярод берасьцюкоў вылучаюць асноўныя ды пэрыфэрыйныя падгрупы. Асноўныя падгрупы&nbsp;— сярэднезагародцы, паўднёвазагародцы, паўночназагародцы і тараканцы. Пэрыфэрыйныя падгрупы&nbsp;— малечцы (Малецкі і Сігневіцкі сельсаветы Бярозаўскага раёну), паўночналагішынцы (некалькі вёсак на поўдні Івацэвіцкага і на поўначы Пінскага раёнаў), аброўцы (в. Аброва Івацэвіцкага раёну), сярэднепагорынцы (Столін і вакольныя вёскі), паўднёвацеляханцы (некалькі вёсак на поўдні Івацэвіцкага і на поўначы Пінскага раёнаў).

Прыклады характерных асаблівасьцяў мясцовых гаворак. Сярэднезагародзкія гаворкі: «*він (вын) будэ (будэть) ходыты (худыты) в ліс, дэнь, нэбо, вэсна, высна, камынь, сын, зеть*». Паўднёвазагародзкія гаворкі: «*він будыть (будэ) ходыты (худыты) в ліс; дэнь, нэбо, вэсна, высна, камынь, сын, зеть*». Паўночназагародзкія гаворкі: «*вун будэ ходыты в ліс; дэнь, нэбо, высна, вэсна, камень, сын, зять*». Тараканскія гаворкі: «*він будыть (будэ) ходэтэ в ліс; дань, набо, высна, камынь, сэн, зеть*». Малецкія гаворкі: «*вуон будэ ходыты в ліес; дэнь, нэбо, вэсна, камэнь, сын, зять*». Паўночналагішынскія гаворкі: «вон будэ ходыты в лес; дзень, нэбо, вэсна, камэнь, сын, зять». Аброўская гаворка: «*вон будэ ходіты в лес; день, нэбо, вэсна, камэнь, сын, зять*». Сярэднепагорынскія гаворкі: «вон (вун) будэ ходіті в лес (ліс); дэнь, нэбо, камень, вэсна, сын, зять». Паўднёвацеляханскія гаворкі: «*вэн будэ ходіті в лес; дэнь, нэбо, вэсна, камэнь, сын, зять*».

Носьбітамі пераходных гаворак між берасьцейска-пінскімі, з аднаго боку, ды паўночнаберасьцейскімі і ўсходнепалескімі зь іншага боку, ёсьць верхнеясельдцы, лунінцы, беражноўцы, бобрыкаўцы. Верхнеясельдцы насяляюць верхавіны р. Ясельда каля местаў Бяроза ды Пружаны. Характэрная гаворка: «*вуон будэ ходзіці у ліес; дэнь, нэбо, камэнь, вэсна, сын, зять*». Лунінцы насяляюць некалькі вёсак Лунінскага сельсавету Лунінецкага раёну. Характэрная гаворка: «*вын буде ходіті в ліс; день, небо, камэнь, вэсна, сын, зять*». Беражноўцы жывуць у некалькіх вёсках Столінскага раёну (Беражное, Альпень ды інш.). Характэрная гаворка: «вон буде ходіті в лес; день, небо, камэнь, вэсна, сын, зять». Бобрыкаўцы жывуць у некалькіх вёсках Бобрыкаўскага сельсавету Пінскага раёну. Характэрная гаворка: «*вон буде хадіті у лес: день, небо, камэнь, вэсна, сын, зять*». Носьбіты паўночнаберасьцейскіх ды ўсходнепалескіх гаворак насяляюць тэрыторыі, разьмешчаныя на поўнач і на ўсход ад арэалу берасьцюкоў-пінчукоў. Месты і мястэчкі: Лунінец, Давыд-Гарадок, Мікашэвічы, Целяханы, Шарашоў. Характэрныя гаворкі: «*вон (вэн) будзе ходзіці (ходзіць, хадзіці) у лес; дзень, небо, вэсна (васна, весна), камэнь (камень), сын, зяць*».

## Дасьледаваньні
Сучасныя дасьледнікі&nbsp;— Фёдар Клімчук, Рыгор Аркушын, Юры Громік, Лена Леванцэвіч і іншыя. Асаблівасьці, а таксама культура носьбітаў вывучаецца Заходнепалескім навукова-краязнаўчым таварыствам «Загародзьдзе».

## Глядзіце таксама
* Рубельская гаворка

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Заходнепалескае навукова-краязнаўчае таварыства «Загародзьдзе»

Катэгорыя:Беларуская мова
Катэгорыя:Беларуская дыялекталёгія
Катэгорыя:Украінская мова
Катэгорыя:Украінская дыялекталёгія
Катэгорыя:Палесьсе
Катэгорыя:Палеская мова