open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Курапатка белая

**Курапа́тка бе́лая**, **пардва** () — птушка атраду курыных, блізкі сваяк фазана. Занесеная ў Чырвоную кнігу Рэспублікі Беларусь.

Да сярэдзіны XIX стагодзьдзя звычайная птушка, у Рэчы Паспалітай лічылася адмыслова беларускім далікатэсам. Лавілі пераважна «колам» (сілом).

## Кулінарыя
Мяса вельмі смачнае, цёмнае, з характэрным смакам. Маладых птушак (маюць жоўтыя ножкі і чорную дзюбу) можна запякаць, ужо на наступны дзень пасьля здабычы, абгарнуўшы тонкімі скрылікамі сала або шпіку. Старэйшых (маюць шэрыя ножкі і белую дзюбу) трэба абавязкова некалькі дзён вытрымліваць у пер’і. Іх лепей тушыць (асабліва ў капусьце, а таксама ў сьмятане, віне, парэчкавым або апэльсінавым соўсе і г. д.). Абскубаных і вытрыбушаных курапатак трэба мыць старанна, але хутка, бо вада «вымывае» смак. Запякаць трэба на моцным агні, але не даўжэй за 30—40 хвілін. Паляпшае смак курапатак пучок мускатнага шалфею, які выдаляюць пасьля запяканьня.

Курапатак таксама фаршыруюць (сьвінінай, вантробамі, зялёным гарошкам). Адным з далікатэсаў шляхецкай кулінарыі лічыліся курапатка «ў сьнезе» (г. зн. запечаныя ў пенцы зь яечных бялкоў).

## Крыніцы

## Літаратура

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Фазанавыя
Катэгорыя:Чырвоны сьпіс МСАП відаў з найменшай рызыкай
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1758 годзе
Катэгорыя:Таксоны, найменаваныя Карлам Лінэем
Яглі

**Яглі** () — старадаўняя назва гатунку крупы і кашы з проса.

Крупа атрымлівалася лушчэньнем і растаўчэньнем зерня. Ягляная каша высока цанілася як прысмак — зь ёю варылі разнастайныя поліўкі на малацэ, ужывалі як гарнір да тушанага мяса. У беларускім сялянскім асяродзьдзі ў XIX — XX стагодзьдзях яглі часта былі вядомыя толькі па чутках, асабліва ў жартоўных дыялёгах, якія дарослыя вялі зь дзецьмі, накшталт:

: — На вячэру сёньня яглі.
: — Якія яглі?
: — Што ня еўшы спаць ляглі.

## Крыніцы

Катэгорыя:Беларуская кухня
Катэгорыя:Польская кухня
13 студзеня

## Падзеі
* 1991 — савецкія войскі бяруць штурмам будынак тэлецэнтру ў Вільні; адзначаецца ў Летуве як Дзень абаронцаў свабоды

## Нараджэньні
* 1841 — Ігнат Здановіч, адзін з кіраўнікоў паўстаньня 1863 году
* 1864 — Вільгельм Він, нямецкі фізык
* 1893 — Хаім Суцін, францускі мастак-экспрэсіяніст беларускага паходжаньня
* 1931 — Аркадзі Вайнэр, расейскі пісьменьнік
* 1938 — Васіль Гроднікаў, беларускі журналіст
* 1940 — Міхаіл Марыніч, беларускі палітык і дзяржаўны дзяяч
* 1961 — Генадзь Сагановіч, беларускі гісторык, археоляг
* 1972 — Віталь Шчэрба, беларускі спартовец, гімнаст

## Сьмерці
* 1593 — Сымон Будны, беларускі асьветнік, філёзаф, гісторык, паэт, дзяяч рэфармацыі
* 1599 — Эдмунд Спэнсэр, ангельскі паэт
* 1714 — Уладзіслаў Дзягілевіч, рымска-каталіцкі дзяяч, архітэктар
* 1885 — Іван Хруцкі, беларускі, польскі і расейскі мастак-партрэтыст
* 1935 — Мікола Бліядухо, беларускі геоляг
* 1941 — Джэймз Джойс, ірляндзкі літаратар, прадстаўнік мадэрнізму
* 1948 — Саламон Міхоэлс, тэатральны актор, старшыня Габрэйскага антыфашыстоўскага камітэту
* 1968 — Кірыла Арлоўскі, адзін з кіраўнікоў беларускага партызанскага руху, савецкі выведнік, гаспадарчы дзяяч
* 1974 — Язэп Жыновіч, музыка-цымбаліст, дырыгент, кампазытар і пэдагог
* 1984 — Панцеляймон (Ніжнік), праваслаўны дзяяч у ЗША

## Сьвяты
* 

Катэгорыя:13 студзеня
11 студзеня

## Падзеі
* 1386 — пасольства польскай шляхты падпісала ў замку ў Ваўкавыску ўмову зь Ягайлам, згодна зь якой ён атрымліваў польскі трон ды жаніўся зь Ядзьвігай
* 1567 — у Лёндане адбылося лёсаваньне ўзнагародаў першай дзяржаўнай лятарэі
* 1582 — заснаваная духоўная сэмінарыя ў Вільні, у 1945 перанесеная ў Беласток
* 1793 — Француская рэвалюцыя: кароль Людовік XVI засуджаны на сьмерць
* 1862 — выйшла першая нелегальная беларуская газэта «Мужыцкая праўда», якую выпускаў Кастусь Каліноўскі
* 1907 — віленскі суд забараніў газэту «Наша Доля»
* 1946 — аддзелы УПА атакавалі Цісну, дзе адбыўся бой з польскімі міліцыянтамі, загінулі і цывільныя
* 1990 — Вільня: 300 тысячаў дэманстрантаў дамагалася незалежнасьці Летувы
* 1991:
** БНФ стварае Ініцыятыўную групу па правядзеньні рэфэрэндуму за датэрміновыя выбары новага Вярхоўнага Савету
** Слабадан Мілошавіч стаў прэзыдэнтам Сэрбіі

## Нараджэньні
* 1867 — Сьцяпан Рункевіч, беларускі гісторык царквы
* 1906 — Альбэрт Гофман, швэйцарскі хімік, «бацька» ЛСД
* 1937 — Міхась Вераціла, беларускі калекцыянэр, краязнаўца, мастак, археоляг, паэт
* 1977 — Станіслаў Чаропка, беларускі гісторык
* 1983 — Кайса Мякярайнэн, фінская біятляністка

## Сьмерці
* 1397 — Скіргайла, вялікі князь літоўскі
* 1851 — Казімер Дмахоўскі, рымска-каталіцкі дзеяч, магілёўскі арцыбіскуп
* 1864 — Тытус Далеўскі, адзін з кіраўнікоў паўстаньня 1863 году, паплечнік Кастуся Каліноўскага
* 1983 — Ціхан Кісялёў, першы сакратар кампартыі Беларусі
* 1983 — Мікалай Падгорны, старшыня прэзыдыюму Вярхоўнага Савету СССР
* 2014 — Арыэль Шарон, 11-ы прэм’ер-міністар Ізраілю
* 2020 — Кабус бэн Саід, султан і прэм’ер-міністар Аману

## Сьвяты
*  Дзень незалежнасьці Марока
*  Дзень дзяржаўнага адзінства Нэпалу
10 студзеня

## Падзеі
* 1654 — Расея пачала вайну супраць Рэчы Паспалітай
* 1659 — у Люблінскім замку пачалося паседжаньне сэйму, якое папярэднічала Люблінскай уніі
* 2003 — набыў моц Падатковы кодэкс Рэспублікі Беларусь

## Нараджэньні
* 1827 — Мікалай Жуковіч, праваслаўны сьвятар, протаярэй
* 1890 — Ільдэфонс Бобіч, каталіцкі сьвятар, пісьменьнік, прыхільнік беларускай мовы ў касьцёле
* 1905 — Тацяна Бірыч, беларускі лекар
* 1910 — Уладзімер Гарбачоў, навуковец-мэдык
* 1934 — Леанід Краўчук, першы прэзыдэнт незалежнай Украіны
* 1938 — Дональд Кнут, амэрыканскі матэматык, спэцыяліст у галіне інфарматыкі
* 1941 — Васіль Пуцко, украінскі гісторык мастацтва
* 1949 — Лінда Лаўлэйс, амэрыканская порнаакторка
* 1956 — Юры Малышэўскі, беларускі выціншчык, народны майстар
* 1961 — Аляксандар Зімоўскі, беларускі журналіст і грамадзкі дзяяч, дэпутат Савету Рэспублікі Нацыянальнага Сходу Беларусі
* 1966 — Яраслаў Раманчук, беларускі палітык і эканаміст, намесьнік старшыні Аб’яднанай грамадзянскай партыі
* 1993 — Кацярына Шульга, італьянская акторка, мадэлька беларускага паходжаньня

## Сьмерці
* 1778 — Карл Лінэй, швэдзкі прыродазнавец, стваральнік адзінай сыстэмы расьліннага і жывёльнага сьвету
* 1862 — Сэм'юэл Колт, амэрыканскі вынаходнік
* 1957 — Габрыэла Містраль, чылійская паэтка
* 1969 — Майсей Гітлін, пратэстанцкі прапаведнік, місіянэр
* 1994 — Генадзь Каханоўскі, беларускі гісторык, краязнавец

## Сьвяты
Антон Жэбрак

**Анто́н Рама́навіч Жэбрак** (27 сьнежня 1901 — 20 траўня 1965) — беларускі генэтык, сэлекцыянэр. З траўня па кастрычнік 1947 году быў прэзыдэнтам Акадэміі навук Беларусі.

## Біяграфія
Нарадзіўся ў 1901 годзе у вёсцы Збляны Зэльвенскага раёну Гарадзенскай вобласьці ў сям’і селяніна. У 1925 годзе скончыў Сельскагаспадарчую акадэмію імя К. А. Ціміразева (Масква) і ў 1929 — Інстытут чырвонай прафэсуры. У 1930—1931 гадах спэцыялізаваўся па генэтыцы ў Калюмбійскім і Каліфарнійскім унівэрсытэтах (ЗША) у лябараторыі вядомага генэтыка, стваральніка храмасомнай тэорыі спадчыннасьці Томаса Ганта Моргана.

У 1932—1948 гадах — прафэсар, загадчык катэдрай генэтыкі Маскоўскай сельскагаспадарчай акадэміі. Адначасова з тым у 1945—1946 гадах ён загадвае аддзелам Упраўленьня прапаганды і агітацыі ЦК КПСС.

У 1940 годзе Жэбрака абіраюць чальцом прэзыдыюму АН БССР, а ў 1947 годзе ён становіцца прэзыдэнтам Акадэміі навук.

У 1945 годзе ў складзе дэлегацыі Беларускай ССР ён падпісаў у Сан-Францыска Статут ААН.

Пасьля вайны акадэмік Жэбрак стаўся адным з арганізатараў і лідэрам выступаў супраць манапалізму Лысенкі ў біялёгіі. Ён неаднаразова пісаў грунтоўныя запіскі ва ўрадавыя і партыйныя органы, інфармуючы іх аб становішчы ў савецкай генэтыцы, згубных наступствах дыктату Лысенкі. На жаль, гэта не дало аніякіх плённых вынікаў. Выступаючы на сумна вядомай сэсіі УАСГНІЛ у жніўні 1948 году, Антон Жэбрак, ужо адхілены ад пасады прэзыдэнта АН БССР і фактычна пазбаўлены магчымасьці працягваць дасьледчую працу, пад градам зьдзеклівых рэплік і зьедлівых пытаньняў сьмела адстойваў свае погляды.

У 1948 годзе займае пасаду прафэсара катэдры батанікі ў Маскоўскім лесатэхнічным інстытуце, а ў 1949 годзе ўзначальвае катэдру ў Маскоўскім фармацэўтычным інстытуце.

З 1957 году да самай сьмерці Антон Жэбрак вядзе актыўную навуковую працу ў Беларусі ў Акадэміі навук БССР, дзе па ініцыятыве акадэміка Мікалая Турбіна ў Інстытуце біялёгіі была арганізаваная лябараторыя поліплаідыі. Тут ён працягвае свае дасьледаваньні ў галіне сэлекцыі пшаніцы і грэчкі, удзельнічае ў стварэньні праекту па атрыманьню поліплоідных формаў цукровага бураку.

У 1965 годзе Антон Жэбрак раптоўна памёр. Пахаваны ў Маскве на Ўвядзенскіх могілках.
 
## Узнагароды
Акадэмік Антон Жэбрак быў узнагароджаны ардэнамі «Працоўнага Чырвонага Сьцягу», «Чырвонай Зоркі», «Знак Пашаны», мэдалямі.

## Вонкавыя спасылкі
* 
* Антон Раманавіч Жэбрак (да 100-годзьдзя з дня нараджэньня)

Катэгорыя:Беларускія біёлягі
Катэгорыя:Акадэмікі Акадэміі навук БССР
Катэгорыя:Пахаваныя на Ўвядзенскіх могілках
8 студзеня

## Падзеі
* 1919 — Менск быў абвешчаны сталіцаю БССР
* 1922 — праходзяць выбары ў Віленскі сойм Сярэдняй Літвы, байкатаваныя на знак пратэсту беларусамі і летувісамі
* 1954 — у Беларусі былі ліквідаваныя вобласьці: Бабруйская, Баранавіцкая, Палеская з цэнтрамі ў Мазыры, Пінску і Полацку
* 1992 — адчынілася «Біржа Мальты»
* 2020 — Украінскі пасажырскі авіялайнэр Boeing 737 зьбіты ракетай пад Тэгеранам

## Нараджэньні
* 1499 — Ян з княжатаў літоўскіх, рымска-каталіцкі і дзяржаўны дзяяч ВКЛ і Польшчы, гуманіст, мэцэнат, дыплямат
* 1848 — Якуб Наркевіч-Ёдка, беларускі фізык, мэдык, біёляг
* 1911 — Уладзімер Дудзіцкі, беларускі паэт, дзяяч БЦР і эміграцыі (у 1976 выехаў у СССР і бясьсьледна зьнік)
* 1935 — Элвіс Прэсьлі, амэрыканскі сьпявак, кароль рок-н-ролу
* 1936 — Генадзь Каханоўскі, беларускі гісторык, які ўсё жыцьцё прысьвяціў роднаму Маладэчанскаму краю
* 1984 — Ганна Чартарыская, польская дыплямаваная акторка

## Сьмерці
* 1324 — Марка Пола, італьянскі падарожнік
* 1337 — Джота, італьянскі мастак
* 1642 — Галілео Галілей, італьянскі вучоны, вынаходнік
* 1878 — Мікалай Някрасаў, расейскі паэт і празаік
* 1896 — Поль Вэрлен, францускі паэт, заснавальнік літаратурнага імпрэсыянізму і сымбалізму
* 1997 — Аляксандра Саковіч, беларуская пісьменьніца

## Сьвяты
Вінэгрэт

**Вінэгрэ́т** ( ад *vinaigre*&nbsp;— «воцат»)&nbsp;— у францускай і інтэрнацыянальнай кухні соўс, які ўжываецца як запраўка салатаў; часам так называюць і халодныя закускі з такой запраўкай.

## Соўс
Клясычны соўс «вінэгрэт», які атрымаў міжнароднае прызнаньне на пачатку XIX стагодзьдзя, гатуецца з алею (3 часткі), віннага воцату (1 частка) з дадаткам солі і сьвежазмолатага перцу, якія старанна перамешваюць і зьбіваюць да згушчэньня. Часта соўс «вінэгрэт» дадаткова араматызуецца эстрагонам, пятрушкай, часнаком і інш. Заміж воцату можна ўжываць лімонны сок.

## Халодная закуска
У Беларусі распаўсюджаная халодная закуска з такой назвай, вынайдзеная ў расейскай кухні. У яе склад уваходзіць дробна пасечаныя вараныя буракі (абавязковы кампанэнт) і іншая садавіна (морква, бульба), а таксама запраўка (маянэз, сьмятана, алей). Клясычны расейскі вінэгрэт уключае пакрышанае крутое яйка і крыху дробна нарэзанага селядца. Гатуецца непасрэдна перад спажываньнем, бо хутка губляе смак.

## Крыніцы

## Літаратура

Катэгорыя:Беларускія стравы
Катэгорыя:Расейская кухня
Катэгорыя:Француская кухня
Катэгорыя:Салатныя запраўкі
Катэгорыя:Соўсы
Катэгорыя:Воцат
Аптэчка прыемная

**Аптэ́чка прые́мная** — адмысловая шафа ў заможных дамах XVIII стагодзьдзя, накшталт сучаснага міні-бару, звычайна навясная, замыканая на ключ, а таксама яе зьмесьціва — прыправы, наліўкі, ласункі (сушаныя сьлівы, разынкі, мігдалы, пернікі), экзатычныя тавары накшталт кавы і гарбаты і г. д.

Звычайна ключ ад аптэчкі прыемнай знаходзіўся ў распараджэньні гаспадыні дому або яе блізкай даверанай асобы — ахмістрыні, рэспэктовай і г. д. Аптэчку прыемную адмыкалі ў прамежках паміж асноўнымі прыёмамі ежы, або з нагоды прыёму гасьцей.

Катэгорыя:Мэбля
6 студзеня

## Падзеі
* 1579 — правінцыі Нідэрляндаў склалі Араскую унію супраць гішпанскага караля
* 1582 — Іван Жахлівы перадаў Лівонію, Полацак і Вяліж Рэчы Паспалітай і атрымаў Вялікія Лукі і Пскоўскія землі ад Стэфана Баторы. Сканчэньне ваенных дзеяньняў Лівонскай вайны
* 1838 — з дапамогаю Азбукі Морзэ адпраўлена першая амэрыканская тэлеграма
* 1896 — У Парыжы адбылася прэм’ера фільма братоў Люм’ер «Прыезд цягніка».
* 1928 — пачаў выходзіць беларускі каталіцкі часопіс Chryścijanskaja Dumka
* 1950 — пачала працу беларуская служба Радыё Ватыкана
* 1977 — разам з імёнамі 242 падпісантаў надрукаваная Хартыя 77
* 2007 — першы матч у НХЛ правёў Міхаіл Грабоўскі
* 2009 — адбылося першае ўзнагароджаньне беларускім ордэнам Воінскай Славы

## Нараджэньні
* 1412 — Жана Д’Арк, нацыянальная гераіня Францыі
* 1418 — Крыстофэр Баварзкі, кароль Даніі, Нарвэгіі, Швэцыі
* 1822 — Генрых Шліман, нямецкі археоляг. Гэта ён знайшоў старажытную Трою
* 1832 — Ґюстаў Дарэ, францускі гравёр, ілюстратар і скульптар
* 1848 — Хрыста Боцеў, баўгарскі грамадзкі дзяяч, паэт і публіцыст
* 1861 — Віктар Хорта, найвядомейшы бэльгійскі архітэктар, адзін з заснавальнікаў стылю мадэрн (Art Nouveau)
* 1878 — Карл Сэндбэрг, амэрыканскі паэт, гісторык, празаік і фальклярыст швэдзкага паходжаньня
* 1892 — Адам Станкевіч, беларускі рыма-каталіцкі сьвятар, грамадзка-культурны дзяяч, асьветнік, культуроляґ, выдавец, публіцыст
* 1899 — Арон Гайстэр, савецкі дзяржаўны дзяяч, эканаміст—аграрнік
* 1900 — Аляксандар Адамовіч, партыйны і дзяржаўны дзяяч БССР
* 1914 — Мікалай Чураба, беларускі мастак
* 1919 — Аўгіньня Каранеўская, дзяячка беларускага руху ў Аўстраліі
* 1946 — Сыд Барэт, заснавальнік гурта Pink Floyd, піянэр у стылі псыхадэлічнага року
* 1952 — Мікола Антаноўскі, беларускі паэт, журналіст
** Юры Пятровіч Астроўскі — 1-ы беларускі хірург, які правёў перасадку сэрца
* 1954 — Уладзімер Марук, беларускі паэт, перакладнік

## Сьмерці
* 1610 — Андрэй Волян, беларускі шляхціц і выдатны дзяяч эпохі Адраджэньня
* 1826 — Джон Фары, ангельскі геоляг, пісьменьнік
* 1829 — Ёзэф Добраўскі, чэскі філёляг, гісторык, пачынальнік навуковай славістыкі, адна з самых значных постацяў чэскага нацыянальнага адраджэньня
* 1943 — Антон Неманцэвіч, каталіцкі сьвятар-езуіт, беларускі рэлігійны і грамадзка-культурны дзяяч, рэдактар, публіцыст, выдавец і пэдагог, першы экзарх беларускіх грэка-католікаў
* 1945: 
** Уладзімер Вярнадзкі, расейскі й савецкі геахімік, заснавальнік біягеахіміі
** Магдалена Радзівіл, беларуская мэцэнатка
* 1957 — Якаў Юдзялеўскі, расейскі рэвалюцыянэр, францускі філёзаф і гісторык жыдоўскага паходжаньня
* 1963 — Андрэй Александровіч, беларускі дзіцячы пісьменьнік, крытык
* 1975 — Юрка Віцьбіч, беларускі пісьменьнік, дзяяч эміграцыі ў Амэрыцы
* 1998 — Георгі Сьвірыдаў, расейскі кампазытар
* 2001 — Надзея Грэк, Старшыня Вярхоўнага савету БССР (1938—1947)
* 2004 — Янка Юхнавец, беларускі паэт

## Сьвяты
* Каталіцкая царква — Тры Каралі
5 студзеня

## Падзеі
* 1477 — Бітва каля Нансі скончылася паразай бургундзкіх войскаў і прывяла да завяршэньня Бургундзкіх войнаў
* 1919 — у Мюнхэне была заснаваная Нацыянал-сацыялістычная партыя Нямеччыны (НСДАП)
* 1919 — Менск абвешчаны сталіцай БССР
* 1930 — заснаваны «Аршанскі мясакансэрвавы камбінат»
* 1935 — заснаванае Магілёўскае аддзяленьне Дзяржаўнай бібліятэкі БССР.
* 1993 — Беларусь устанавіла дыпляматычныя дачыненьні з Чэхіяй

## Нараджэньні
* 1104 — Эўфрасіньня Полацкая, манахіня й ігуменьня праваслаўнага манастыра, асьветніца.
* 1500 — Ян з Авілы, гішпанскі містык і сьвяты
* 1717 — Тамаш Ігнацы Зянковіч, рымска-каталіцкі дзяяч, біскуп
* 1759 — Жак Катэліно, францускі вайсковец
* 1846 — Рудальф Крыстаф Ойкен, нямецкі пісьменьнік, ляўрэат Нобэлеўскай прэміі па літаратуры (1908)
* 1860 — Павал Курлоў, расейскі дзяржаўны дзяяч
* 1876 — Конрад Адэнаўэр, першы канцлер пасьляваеннай Нямеччыны
* 1900 — Эдлі Стывенсан, амэрыканскі палітык
* 1902 — Усевалад Ян Якімюк, польскі інжынэр-авіяканструктар
* 1905 — Уладзімер Стральцоў, беларускі й расейскі кінарэжысэр, аўтар шэрагу кінастужак
* 1912 — Мішэль Дэбрэ, францускі палітычны дзяяч, першы прэм’ер-міністар францускай Пятай рэспублікі (1959—1962)
* 1921 — Фрыдрых Дурэнмат, швайцарскі літаратар
* 1926 — Лазар Шарашоўскі, расейскі паэт, перакладнік
* 1931 — Уладзімер Піліповіч, беларускі акадэмік, дырэктар Інстытуту электронікі АН БССР
* 1931 — Робэрт Д’ювал, амэрыканскі актор ды рэжысэр
* 1932 — Умбэрта Эка, італьянскі пісьменьнік
* 1932 — Тадзіяна Кляшторная, беларуская дзіцячая пісьменьніца
* 1938 — Аляксандар Вайтовіч, беларускі акадэмік, фізык і палітык
* 1941 — Гаяо Міядзакі, японскі рэжысэр анімэ
* 1947 — Іван Клімянкоў, беларускі пісьменьнік
* 1953 — Васіль Саломін, савецкі баксэр, чэмпіён сьвету
* 1954 — Ласла Краснахоркаі, вугорскі пісьменьнік
* 1959 — Пётар (Карпусюк), беларускі праваслаўны дзяяч, япіскап
* 1961 — Тадэвуш Кручкоўскі, польскі гісторык і грамадзкі дзяяч, старшыня Саюзу палякаў на Беларусі ў 2000—2005
* 1965 — Віні Джонс, брытанскі футбаліст, актор
* 1981 — Джаэль Цымерман (Deadmau5), канадзкі дыджэй
* 1982 — **[[Вольга Гапеева]]**, беларуская пісьменьніца і перакладніца.
*1982 — Яраслаў Плашыл, чэскі футбаліст
* 1986 — Аляксандар Сачыўка, беларускі футбаліст
* 1988 — Нікола Калініч, харвацкі футбаліст
* 1992 — Льюіс Альманд, ангельскі футбаліст

## Сьмерці
* 1465 — Карл Арлеанскі, францускі герцаг
* 1532 — Францішак Цэтнэр, дзяржаўны дзяяч Вялікага Княства Літоўскага. Ваявода смаленскі (з 1714)
* 1589 — Кацярына Мэдычы, каралева і рэгентка Францыі
* 1762 — Елізавета Пятроўна, расейская імпэратрыца
* 1775 — Емяльян Пугачоў, кіраўнік паўстаньня ў Расеі, які выдаваў сябе за імпэратара Пятра ІІІ
* 1938 — Міхась Адзярыха, краязнавец, пэдагог і палітычны дзяяч
* 1996 — Іван Чыгрынаў, народны пісьменьнік Беларусі
* 2014 — Эўсэбіё, партугальскі футбаліст
* 2014 — Уладзіслаў Сэрчык, польскі гісторык

## Сьвяты
2 студзеня

## Падзеі
* 1518 — Францішак Скарына выдаў у Празе Эклезіяст
* 1782 — імпэратар Ёзэф II Габсбург выдаў талеранцыйны патэнт, які паляпшаў становішча жыдоў у Аўстрыі
* 1793 — Другі падзел Рэчы Паспалітай
* 1843 — прэм'ера опэры Рыхарда Вагнэра «Лятучы галяндзец» у Каралеўскім тэатры Дрэздэну
* 1902 — Тамас Эстрада-Пальма абраны прэзыдэнтам Кубы
* 1981 — у Менску заснавана выдавецтва «Юнацтва»

## Нараджэньні
* 1752 — Францішак Заблоцкі, польскі адукацыйны дзяяч, паэт, больш знакаміты як аўтар камэдыяў польскага асьветніцтва
* 1920 — Айзэк Азімаў, амэрыканскі пісьменьнік-фантаст
* 1928 — Уладзімер Цьвірка, дзяяч беларускай эміграцыі (Нямеччына, Ангельшчына, Бэльгія), журналіст
* 1932 — Базыль Белаказовіч, польскі літаратуразнавец, доктар філялёгіі, прафэсар
* 1947 — Валянцін Арловіч, беларускі фізык-вынаходнік
* 1949 — Генадзь Навіцкі, прэм’ер-міністар Рэспублікі Беларусь, старшыня Савету Рэспублікі Нацыянальнага сходу
* 1950 — Сямён Домаш, беларускі палітык
* 1958 — Віталь Каракорскі, летувіскі грамадзка-палітычны дзяяч, журналіст
* 1958 — Міхаіл Амельяновіч, беларускі дзяржаўны дзяяч, міністар лясной гаспадаркі
* 1978 — Пэтра Гаўласава, чэская порнаакторка

## Сьмерці
* 1557 — Панторма, італьянскі жывапісец
* 1864 — Ігнат Здановіч, беларускі публіцыст, удзельнік паўстаньня 1863 году
* 1939 — Раман Дмоўскі, польскі палітычны дзяяч, публіцыст
* 1946 — Фабіян Абрантовіч, каталіцкі сьвятар-марыянін бізантыйскага абраду, беларускі рэлігійны і грамадзкі дзяяч, адзін з пачынальнікаў беларускага хрысьціянскага руху, сябра Рады БНР
* 1950 — Юзэф Ядкоўскі, археоляг, нумізмат-калекцыянэр, дасьледчык гісторыі Гарадзеншчыны
* 1974 — Міхась Станюта, беларускі мастак
* 1986 — Уладзімер Тарасевіч, каталіцкі сьвятар-бэнэдыктынец, беларускі грэка-каталіцкі біскуп, доктар багаслоўя, апостальскі візытатар для беларусаў-католікаў на Захадзе
* 2021:
** Арнольд Сьмеяновіч, беларускі нэўрахірург
** Уладзімер Коранеў, савецкі і расейскі актор тэатру і кіно
* 2024 — Генадзь Буралкін, беларускі скульптар
18 студзеня

## Падзеі
* 1401 — падпісная Віленска-радамская вунія, якая аддавала пажыцьцёвае кіраваньне на Літве князю Вітаўту, з захаваньнем вярхоўнай улады Ягайлы
* 1654 — адбылася Пераяслаўская рада паміж Расеяй і казакамі, пад час паўстаньня Хмяльніцкага
* 1801 — Расея анэксавала ўсходнюю Грузію
* 1864 — заснаваная «Вугорская біржа»
* 1919 — І сусьветная вайна: распачалася Мірная канфэрэнцыя ў Вэрсалі

## Нараджэньні
* 1689 — Шарль Люі дэ Мантэск’ё, францускі пісьменьнік, правазнаўца і філёзаф
* 1882 — Алан Аляксандар Мілн, ангельскі пісьменьнік, аўтар аповесьцяў пра Віні-Пуха
* 1892 — Ёсіф Лянгбард, беларускі архітэктар пэрыяду БССР
* 1900 — Віктар Баркоўскі, беларускі філёляг
* 1912 — Пётра Сыч, пісьменьнік, журналіст «Радыё Свабода»
* 1936 — Васіль Сёмуха, беларускі перакладнік
* 1955 — Тацяна Скрыпчанка, беларускі археоляг
* 1959 — Аляксандар Саладуха, беларускі сьпявак, выканаўца папулярнага рэпэртуару
* 1979 — Паўлу Фэрэйра, партугальскі футбаліст

## Сьмерці
* 1367 — Пэдру I, кароль Партугаліі
* 1723 — Мацей Юзэф Анцута, дзеяч каталіцкага касьцёлу ў ВКЛ
* 1888 — Генрых Офэнбэрґ, расейскі дыплямат, барон, сапраўдны стацкі дараднік
* 1951 — Эмі Кармайкл, ірляндзкая пратэстанцкая місіянэрка
* 1972 — Яфрэм Карнейчык, беларускі гісторык
* 1982 — Хуан Сяньфань, кітайскі гісторык, антраполяг і прафэсар
* 1984 — Панцеляймон Панамарэнка, кіраўнік савецкай Беларусі
* 2006 — Ян Твардоўскі, ксёндз, польскі паэт
* 2011 — Віталь Тарас, беларускі журналіст, публіцыст
* 2023:
** Леакадзія Шышэя, удзельніца беларускага пасьляваеннага супраціву, сябра падпольнай слонімскай арганізацыі «Чайка»
** Дзяніс Манастырскі, украінскі юрыст, палітык, міністар унутраных спраў Украіны

## Сьвяты
* Трэцяя куцьця — посная, або галодная вячэра
17 студзеня

## Падзеі
* 1209 — адкрыцьцё Кембрыдзкага ўнівэрсытэту
* 1462 — партугальскі падарожнік Дыёгу Афонсу адкрыў выспу Каба-Вэрдэ
* 1562 — уступіў ў сілу Сэн-Жэрмэнскі эдыкт, які афіцыйна вызнаў правы гугенотаў на тэрыторыі Францыі
* 1626 — Вайна Рэчы Паспалітай са Швэцыяй: швэдзкія войскі атрымалі першую перамогу ў бітве пад Вальгофам
* 1649 — каранацыя Яна Казімера ў Кракаве
* 1734 — каранацыя Аўгуста Саса і Марыі Юзэфы
* 1773 — брытанскі карабель «Resolution» пад камандай Джэймза Кука ўпершыню перацінуў Паўднёвы палярны круг
* 1926 — у Менску прайшоў I зьезд дасьледнікаў беларускае археалёгіі і археаграфіі
* 1971 — адкрыцьцё Дзяржаўнага тэатра музычнае камэдыі Беларусі ў Менску
* 1971 — у Безьдзежы адкрыўся музэй народнае творчасьці «Безьдзескі фартушок»
* 2002 — адбыліся парлямэнцкія выбары ў Гамбіі
* 2010 — адбыўся першы тур прэзыдэнцкіх выбараў ва Ўкраіне

## Нараджэньні
* 1600 — Пэдра Кальдэрон дэ ля Барка, гішпанскі драматург і паэт
* 1706 — Бэнджамін Франклін, адзін з бацькоў-заснавальнікаў Злучаных Штатаў Амэрыкі, вучоны, журналіст, выдавец, дыплямат, грамадзкі дзяяч
* 1732 — Станіслаў Аўгуст Панятоўскі, апошні кароль Рэчы Паспалітай
* 1798 — Павал Муханаў, расейскі дзяржаўны і вайсковы дзяяч, гісторык
* 1884 — Антон Луцкевіч, грамадзкі дзяяч, гісторык, літаратуразнаўца, публіцыст
* 1899 — Аль Капонэ, амэрыканскі гангстэр
* 1904 — Алесь Якімовіч, беларускі пісьменьнік
* 1930 — Леанід Лукша, беларускі навуковец, Заслужаны дзяяч навукі Беларусі
* 1933 — Мікола Дубоўскі, беларускі пісьменьнік
* 1939 — Аляксандар Залескі, беларускі матэматык і сябар-карэспандэнт Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі
* 1964 — Андрэй Федарэнка, беларускі пісьменьнік
* 1969 — Нэвін Эндрус, брытанскі кіна- і тэлевізійны актор індыйскага паходжаньня
* 1977 — Лі Ўонэл, аўстралійскі актор, сцэнарыст і прадусар

## Сьмерці
* 1886 — Юзаф Разумейчык, беларускі рэвалюцыянэр
* 1656 — Юры Скумін-Тышкевіч, рымска-каталіцкі й палітычны дзяяч ВКЛ
* 1921 — Аляксандар Астрамовіч, беларускі каталіцкі сьвятар, паэт
* 1935 — Антоні Малэцкі, рымска-каталіцкі дзяяч, біскуп
* 2004 — Чэслаў Немэн, польскі музыка
* 2008 — Бобі Фішэр, адзінаццаты чэмпіён сьвету па шахматах
* 2010 — Эрык Сыгал, амэрыканскі пісьменьнік і сцэнарыст, аўтар аповесьці «Гісторыя каханьня»

## Крыніцы

## Сьвяты
19 студзеня

## Падзеі
* 1518 — Францішак Скарына выдаў у Празе Прамудрасьць Божая
* 1996 — заснаваны «Азэрсэл Тэлекам»

## Нараджэньні
* 1809 — Эдгар Алан По, амэрыканскі пісьменьнік дэтэктываў
* 1839 — Поль Сэзан, францускі мастак
* 1859 — Шарль Дыль, францускі навуковец-бізантыніст
* 1879 — Барыс Савінкаў, расейскі эсэр і лідэр антыбальшавіцкага змаганьня
* 1916 — Залман Капыскі, беларускі гісторык
* 1931 — Натальля Паплаўская, беларуская мастачка
* 1943 — Джэніс Джоплін, амэрыканская рок-сьпявачка
* 1947 — Лешак Бальцаровіч, польскі палітык і эканаміст
* 1972 — Сяргей Міхалок, беларускі сьпявак, аўтар музыкі і тэкстаў, актор
* 1983 — Юстына Кавальчык, польская спартоўка
* 1989 — Маргарыта Латышкевіч, беларуская пісьменьніца

## Сьмерці
* 1570 — Парыс Бардонэ, італьянскі мастак вэнэцыянскае школы, прадстаўнік маньерызму
* 1630 — Яўстах Валовіч, дзяржаўны і рэлігійны дзяяч ВКЛ
* 1763 — Антоні Юзаф Жалкоўскі, рымска-каталіцкі дзяяч, біскуп
* 1862 — Міхал Без-Карніловіч, вайсковы тапограф і статыстык, аўтар кнігі «Гістарычныя зьвесткі пра знакамітыя мясьціны ў Беларусі»
* 1944 — Мікола Антонавіч Чарнецкі, публіцыст, пэдагог, палітычны дзяяч
* 2001 — Ян Пятроўскі, беларускі пратэстанцкі дзяяч, публіцыст, перакладнік
* 2009 — Анастасія Бабурава, расейская журналістка
* 2010 — Абрагам Суцкевэр, габрэйскі і польскі паэт і пісьменьнік
* 2016 — Глен Фрэй, гітарыст «Eagles» і аўтар гіту «Hotel California»

## Сьвяты
* Вадохрышча — апошняе сьвята каляднага цыклю. «*Сьвятое Хрышчэньне — Калядам прашчэньне*». У гэты дзень, які гістарычна зьвязваюць з хрэсьбінамі Ісуса Хрыста, людзі асьвячалі ваду. Сьвянцоная вада, лічыцца, мае цудадзейную сілу.
Helicobacter pylori

**Helicobacter pylori** (скарочана *H. pylori* ці хелікабактар) — бактэрыя, якая інфікуе клеткі склізі (*mucus*) страўніка. Гэтая бактэрыя лічыцца асноўным чыньнікам гастрыту і язвы страўніка.

## Гісторыя
Бактэрыя была ўпершыню апісаная двума аўстралійскімі навукоўцамі Робінам Ўорэнам (*Robin Warren*) і Бары Маршалам (*Barry Marshall*) у 1982 годзе. Назва паходзіць ад лацінскага слова *helix* (сонца), бо бактэрыя мае адпаведную форму з «промнямі», менавіта з дапамогай якіх яна літаральна ўпіваецца ў тканкі страўніка, у клеткі эпітэлію. Аўстралійскія вучоныя ўпершыню даказалі, што гастрыты і язвы страўніка ды дванаццаціпалай кішкі (кутніцы) ёсьць інфэкцыяй. Першапачаткова гэта сустрэла недавер з боку некаторых дактароў, але нарэшце ў 1994 годзе амэрыканскі Нацыянальны інстытут здароўя (*National Institutes of Health*) прызнаў той факт, што язва выклікаецца бактэрыяй *H. pylori* і рэкамэндаваў лячэньне язвы з дапамогай курсу антыбіётыкаў. Канчатковае прызнаньне працы аўстралійскіх навукоўцаў прыйшло ў 2005 годзе, калі яны атрымалі Нобэлеўскую прэмію ў галіне мэдыцыны.

Паводле розных ацэнак, да двух трацінаў усяго насельніцтва Зямлі мае гэтую бактэрыю, і таму яе праўдападобна можна лічыць самай распаўсюджанай інфэкцыяй у сьвеце.

## Лячэньне
Лекары рэкамэндуюць адзін тыдзень інтэнсіўнай трайной тэрапіі з камбінацыяй антыбіётыкаў, напрыклад: амаксіцыкліну, клярытраміцыну і амэпразолу. Гэтая мэтадалёгія лячэньня зрабіла сапраўдную рэвалюцыю ў лекаваньні язваў. Раней адзіным сродкам лячэньня быў кантроль за ўзроўнем кіслотнасьці ў страўніку з дапамогай спэцыяльных інгібітараў. Але, на жаль, і антыбіётыкі не заўсёды даюць рады. Калі ў пацыента застаецца бактэрыя пасьля тыдня трайной тэрапіі антыбіётыкамі, то курс лячэньня трэба паўтарыць, выкарыстоўваючы іншую камбінацыю антыбіётыкаў.

Катэгорыя:Канцэрагены
Катэгорыя:Campylobacterota
Катэгорыя:Гастраэнтэралёгія
Катэгорыя:Віды, апісаныя ў 1989 годзе
Катэгорыя:Разлады, якія дыягнастуюцца аналізам калу
Міжнароднае аб’яднаньне студэнтаў гаспадарчых і гандлёвых навук

**Міжнароднае аб’яднаньне студэнтаў гаспадарчых і гандлёвых навук** () — міжнародная студэнцкая арганізацыя, якая прысутнічае сёньня ў 800 унівэрсытэтах 89 краінаў і тэрыторыяў і дае студэнтам і маладым спэцыялістам магчымасьць атрымаць досьвед работы за мяжой, разьвіць лідэрскія якасьці, будаваць сувязі і знайсьці сваё пакліканьне і кірунак для будучае працы. На 2004 год МАСГГН мае 18 000 чальцоў і штогод рэалізуе больш як 3500 замежных стажовак.

## Гісторыя

### Стварэньне
Пасьля Другой сусьветнае вайны, у 1946 годзе, студэнты з 9 унівэрсытэтаў шасьці краінаў сабраліся ў Льежы (Бэльгія) з мэтаю стварэньня новае формы каапэрацыі. Яны стварылі «Міжнароднае аб’яднаньне студэнтаў гаспадарчых і гандлёвых навук» («МАСГГН»). Мэтаю арганізацыі было стварэньне стасункаў паміж студэнцкімі арганізацыямі і такім чынам стварэньне магчымасьцяў міжнародных абменаў. Прэзыдэнтам быў абраны Яраслаў Зіх, малады студэнт з Чэхаславаччыны. Было вырашана стварыць штаб-кватэру асацыяцыі ў Празе. З прычыны таго, што ў Чэхаславаччыне набіралі моц камуністы, МАСГГН быў вымушаны пакінуць краіну ў той самы год, каб застацца палітычна нэўтральным.

У 1949 годзе быў праведзены другі кангрэс у Стакгольме. У ім узялі ўдзел прадстаўнікі 7 краінаў: Бэльгіі, Даніі, Фінляндыі, Францыі, Нідэрляндаў, Нарвэгіі і Швэцыі. Прадстаўнікі краінаў падпісалі ўстаноўчы дакумэнт «Міжнароднага аб’яднаньня студэнтаў гаспадарчых і гандлёвых навук» (МАСГГН).

Штаб-кватэра МАСГГН знаходзіцца ў Ратэрдаме, Нідэрлянды.

## Назва і бачаньне
Сёньня акронім «Міжнароднае аб’яднаньне студэнтаў гаспадарчых і гандлёвых навук» больш не ўжываецца, бо чальцы асацыяцыі належаць таксама і да іншых спэцыяльнасьцяў. МАСГГН само сабою сталася брэндам. Бачаньнем аб’яднаньня ёсьць «Мір і рэалізацыя чалавечага патэнцыялу».

### Місія і асноўная дзейнасьць
«МАСГГН ёсьць міжнародная, непалітычная, некамэрцыйная, незалежная, адукацыйная студэнцкая арганізацыя. Яна складаецца з студэнтаў і нядаўніх матуантаў вышэйшых навучальных установаў, якія зацікаўленыя ў эканоміцы і мэнэджмэньце. МАСГГН не дыскрымінуе нікога па прынцыпах расы, колеру скуры, пола, сэксуальнае арыентацыі, перакананьняў, веравызнаньня, нацыянальнага або этнічнага паходжаньня». МАСГГН рэалізуе міжнародную праграму стажаваньняў і дапаможныя мерапрыемствы, што даюць практычныя навыкі стажорам, і якія даюць адукацыю чальцам арганізацыі і іншым зацікаўленым.

## У Беларусі
У Беларусі МАСГГН зьявіўся як частка аб'яднаньня у СССР (потым — у Расеі, Беларусі і Казахстане) і быў прадстаўлены Лякальнымі камітэтамі ў Менску (1990—2003) і Горадні (1998). Да 2006 году Беларусь была фармальна прадстаўленая ў МАСГГН Нацыянальным камітэтам МАСГГН у Расеі, Беларусі і Казахстане, хаця фактычна ніводнага ЛК на тэрыторыі Беларусі больш не існавала. У пачатку 2006 году Беларусь была пазбаўленая нават фармальнага прадстаўніцтва ў МАСГГН.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* AIESEC International

Катэгорыя:Нідэрляндзкія арганізацыі
Катэгорыя:Міжнародныя недзяржаўныя арганізацыі
Катэгорыя:Міжнародныя некамэрцыйныя арганізацыі
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1948 годзе
Катэгорыя:Студэнцтва
Мянтуз

**Мянту́з звыча́йны** () — адзіная прэснаводная рыба сямейства трасковых атраду траскападобных.

Пашыраны ў рэках і азёрах Эўразіі і Паўночнай Амэрыкі, у плыткіх прыбярэжных водах Балтыкі. У Беларусі жыве ў вадаёмах з халоднай чыстай вадой і камяністым дном, у ямах, пад берагамі. Актыўны ўвосень і зімой, летам упадае ў спячку. Народныя назвы: *калека*, *мень*, *мянёк*. Даўжыня да 1,7 м, маса да 32 кг (у Беларусі да 5 кг). Цела падоўжанае, акруглае, звужанае да хваста, ўкрытае вельмі дробнай луской. Сьпіна зяленаватая або аліўкава-зялёная з чорна-бурымі плямамі і палосамі. Галава шырокая, прыплюснутая. Верхняя сківіца выступае ўперад. На ніжняй сківіцы 1 вусік, 2 вусіка – ля ноздраў. Зубы шматлікія, шчацінкападобныя. Драпежнік. Прамысловае значэньне мае ў Браслаўскіх і Нарачанскіх азёрах. Нерасьціцца пры блізкай да нуля тэмпэратуры вады і адкладае ікру пад ільдом. Аддае перавагу вадаёмам з камяністым дном і халоднай крынічнай вадой.

## Кухня
Мяса белае, шчыльнае, без дробных костак, смачнае, дыетычнае (19 % бялку, 0,6 % тлушчу). Далікатэсам лічыцца вялікая тлустая пячонка ментуза (51 – 67 % тлушчу, багатага вітамінамі A і D), у некаторых краінах яе ядуць сырой. Мянтуз асабліва папулярны ў фінскай нацыянальнай кухні, дзе далікатэсам лічыцца і ікра ментуза. Вельмі смачныя юшка з ментуза, смажаны, заліўны мянтуз, пірагі з начынкай з ментуза. Увогуле, ментуза можна гатаваць як траску.

## Беларусь
Мянтуз сустракаецца ў басэйнах Дзьвіны, Нёмана, Буга, Дняпра, Сажа і Прыпяці, а таксама на Браслаўскіх (Віцебская вобласьць) і Нарачанскіх азёрах (Менская вобласьць). Дазваляецца яго лоўля з сакавіка па сьнежань.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Рыбы
Ойча наш

**О́йча наш** () — малітва, якой Ісус Хрыстос навучаў у *Мацьвей* 6.9-13:


   Ойча наш, каторы ёсьць на небе! 
   Сьвяціся Імя Тваё. 
   Прыйдзі Валадарства Тваё. 
   Будзь воля Твая 
   Як у небе, так і на зямлі. 
   Хлеба нашага штодзённага 
   дай нам сёньня. 
   І адпусьці нам грахі нашы, 
   як і мы адпускаем 
   вінаватым нашым. 
   І ня ўводзь нас у спакусу, 
   але збаў нас ад злога. 
   Амэн.



   Ojča naš, katory jość na niebie 
   Śviacisia imia Tvajo. 
   Pryjdzi Vaładarstva Tvajo. 
   Budź vola Tvaja 
   Jak u niebie, tak i na ziamli. 
   Chleba našaha štodzionnaha 
   daj nam siońnia. 
   I adpuści nam hrachi našy, 
   jak i my adpuskajem 
   vinavatym našym. 
   I nia ŭvodź nas u spakusu, 
   ale zbaŭ nas ad złoha. 
   Amen.


на лацінскай мове:


Pater noster, qui es in caelis, 
sanctificetur nomen tuum. 
Adveniat regnum tuum. 
Fiat voluntas tua, 
sicut in caelo et in terra. 
Panem nostrum quotidianum da nobis hodie, 
et dimitte nobis debita nostra 
sicut et nos dimittimus debitoribus nostris. 
Et ne nos inducas in tentationem,
sed libera nos a malo. 
Amen.


## Чаму «Ойча наш» сустракаецца ў прыкладах тэкстаў
Малітва «Ойча наш» часта сустракаецца ў артыкулах пра мовы як прыклад тэксту гэтае мовы. Гэта традыцыя пайшла ад эўрапейскіх мовазнаўцаў, і ўсталявалася яна, бо:
* яны былі хрысьціянамі і ведалі тэкст малітвы на памяць;
* для многіх моваў Біблія была першай, асноўнай ці нават адзінай даступнай надрукаванай кнігай.

Апошнім часам, аднак, рэкамэндуюць ужываць іншыя прыклады тэкстаў:
* Першы артыкул Усеагульнай дэклярацыі правоў чалавека, празь яе ўнівэрсальнасьць і нэўтральнасьць.
* Біблійную гісторыю пра Бабілёнскую вежу, якая больш апавядальная і дае лепшае ўражаньне пра агульны выгляд мовы.
* Нейкі іншы аповед, не зьвязаны з хрысьціянствам.

## Вонкавыя спасылкі

* «Ойча наш» на тысячы мовах
* Відэа малітва «Ойча наш» на беларускай мове

Катэгорыя:Хрысьціянства
Сялява

**Сялява**, **Рапушка** () — прэснаводная і паўпрахадная рыба роду сігаў сямейства ласосепадобных.

Пашыраная ад Ірляндыі да басэйнаў Балтыйскага і Баранцава мораў, трапляецца ў азёрах вярхоўя Волгі. Мае шмат лякальных формаў. Буйная форма з Чудзкага, Анескага, Ладаскага і іншых буйных азёраў называецца *рыпус*. У Беларусі водзіцца пераважна на поўначы і паўночным захадзе, у глыбокіх азёрах басэйна Дзьвіны і Нёмана, у тым ліку ў Дрывятах, Нарачы і іншых. Цела верацёнападобнае, выглядам нагадвае селядца. Сьпіна шэра-блакітная, бакі белаватыя, бруха белае, вочы серабрыстыя. Кормяцца планктонам, ракападобнымі, дробнай рыбай. Даўжыня да 46 см, маса сялявы да 1,2 кг (у Беларусі даўжыня да 25 см, маса да 200 г).

Мяса смачнае, белае, далікатнае, бяз дробных костак, утрымлівае да 6 % тлушчу. У сьвежым выглядзе сялява хутка псуецца, захоўваецца ня больш за 1 суткі нават на лёдзе. Спажываюць у асноўным салёную (асабліва са спэцыямі), вэнджаную, вырабляюць кансэрвы.

**Сяляўкай** у Беларусі часта называюць верхаводку (укляю), рыбу сямейства карпавых, але гэта зусім не сваяк сялявы.

## Літаратура

Катэгорыя:Рыбы
16 студзеня

## Падзеі
* 1593 — кароль і вялікі князь Жыгімонт Ваза склікаў паспалітае рушэньне з мэтаю здушэньня казацкага паўстаньня
* 1916 — фэльдмаршал Гіндэнбург выдаў загад пра наданьне беларускай мове раўназначных правоў зь іншымі краёвымі мовамі на тэрыторыях, акупаваных войскамі Кайзэраўскае Нямеччыны
* 1919 — маскоўскія бальшавікі адабралі са складу Беларускае ССР Віцебскую, Магілёўскую і Смаленскую губэрні
* 1920 — у ЗША пачаў дзейнічаць «Сухі закон»
* 1966 — у Таронта ўтварыўся Каардынацыйны камітэт беларусаў Канады
* 1969 — чэскі студэнт Ян Палах спаліў сябе на Вацлаўскай плошчы ў Празе, пратэстуючы супраць савецкага ўварваньня ў Чэхаславаччыну
* 1990 — заснаваны Інстытут сацыялёгіі Акадэміі навук БССР
* 1991 — у Іраку распачатая апэрацыя «Бура ў пустэльні»
* 1992 — на сустрэчы кіраўнікоў СНД у Маскве было заяўлена, што Беларусь не далучыцца да сямі краінаў, якія жадаюць стварыць агульную абарончую прастору
* 2000 — у Горадні адбылася агульнабеларуская сустрэча вэтэранаў нацыянальна-вызвольнага руху, вязьняў сталінскіх канцлягераў

## Нараджэньні
* 1708 — Юзаф Станіслаў Сапега, рымска-каталіцкі дзяяч, біскуп
* 1791 — Генрык Дэмбінскі, адзін з кіраўнікоў антырасейскага паўстаньня 1831 году
* 1826 — Рамуальд Траўгут, адзін з кіраўнікоў паўстаньня 1863 году
* 1895 — Пётар Ніжнік, праваслаўны дзяяч у ЗША
* 1901 — Фульхэнсіё Батыста, кубінскі прэзыдэнт і дыктатар
* 1902 — Мечыслаў Хвойнік, польскі й ізраільскі шахматыст
* 1919 — Уладзімер Алоўнікаў, беларускі кампазытар і народны артыст Беларусі
* 1996 — Кім Джэні, паўднёвакарэйская сьпявачка, удзельніца гурта Blackpink

## Сьмерці
* 1893 — Іван Берман, этнограф і краязнавец
* 1906 — Ян Маркоўскі, люблінскі працоўны, пакараны сьмерцю без судовага працэсу

## Сьвяты

Катэгорыя:16 студзеня
Рымскія лічбы

**Ры́мскія лі́чбы** — сыстэма зьлічэньня, ужываная антычнымі рымлянамі для запісу натуральных лікаў. Аснову яе складаюць шэраг літараў лацінскай абэцэды:
* I = адзін
* V = пяць
* X = дзесяць
* L = пяцьдзясят
* C = сто (ад лацінскага *centum*)
* D = пяцьсот
* M = тысяча (ад лацінскага *mille*)
Іншыя лікі запісваюцца пры дапамозе паўтарэньня гэтых лічбаў. Пры гэтым значэньні лічбаў сумуюцца, акрамя выпадку, калі меншая лічба стаіць перад вялікай. У такім разе меншы лік адымаюць ад вялікага. Гэты *прынцып адыманьня* выкарыстоўваюць, каб пазьбегнуць чатырохразовага паўтарэньня адной і той жа лічбы.
Прыклады:
: II = 2
: IV = 4
: VIII = 8
: IX = 9
: XVI = 16
: XXXII = 32
: LXIV = 64
: CXXVIII = 128
: CCLVI = 256
: DXII = 512
: DCLXVI = 666 (пералічаны ўсе літары, акрамя M — г. зв. лік зьвера)
: MXXIV = 1024
: MCMLXXIV = 1974

Часам прынцып адыманьня ўжываюць больш шырока: адымаць ад вялікай лічбы любую меншую. Гэтак зручна запісваць лікі як `1999 = MIM (1000 + 1000 - 1)` замест `MCMXCIX`.

Выкананьне арытмэтычных апэрацыяў пры дапамозе рымскіх лічбаў — вельмі складана. Рымляне ўжывалі абак.

У наш час рымскія літары ўжываюцца для абазначэньня дат (нумары месяцаў: 25-III-1918, стагодзьдзяў: XX стагодзьдзе), у імёнах (папа Леў X, кароль Карл IX), назвах глаў, разьдзелаў кніг, у дэкаратыўных мэтах (цыфэрблят гадзіньнікаў) і інш.

Юнікод мае адмысловыя сымбалі для прадстаўленьня рымскіх лічбаў, гэта шэраг ад U+2160 да U+2183. Там зьмешчаны знакі I—XII (каб паказваць гадзіны або месяцы) і астатнія лічбы. Напрыклад лік `1644 = MDCXLIV` можна запісаць пры дапамозе гэтых асобных знакаў як `ⅯⅮⅭⅩⅬⅠⅤ`. Аднак, каб ужываць гэтыя сымбалі, патрэбны праграмы, здольныя паказваць юнікодныя сымбалі і шрыфты, якія маюць гэтыя знакі. Таму пажадана ўжываць звычайныя лацінскія літары.

## Вонкавыя спасылкі
* Канвэртар паміж рымскімі і арабскімі лічбамі 

Катэгорыя:Рымская матэматыка
Катэгорыя:Сыстэмы зьлічэньня
Катэгорыя:Лацінскі альфабэт
Гімн Латвіі

**Dievs, svētī Latviju** (; ) — нацыянальны гімн Латвіі. Словы й музыка: Карл Баўман.

## Тэкст гімну

Dievs, svētī Latviju,
Mūs’ dārgo tēviju,
Svētī jel Latviju,
Ak, svētī jel to!

Kur latvju meitas zied,
Kur latvju dēli dzied,
Laid mums tur laimē diet,
Mūs’ Latvijā!


## Пераклад

Божа, блаславі Латвію,
Нашу дарагую бацькаўшчыну,
Блаславі Латвію,
Ах, блаславі яе!

Дзе квітнеюць дачкі латышоў,
Дзе сьпяваюць сыны латышоў,
Дай нам ісьці туды, да яе ў шчасьці,
Да нашае Латвіі!


## Гісторыя
**Dievs, svētī Latviju** зьявіўся ў 70-х гадох 19 стагодзьдзя падчас нацыянальнага адраджэньня ў Латвіі. Карліс Баўманіс быў першым латыскім кампазытарам, які ўжыў у словах песьні слова «Латвія», якое тады было новым паняцьцем, створаным для адзначэньня ўсіх земляў, населеных латышамі. Слова «Латвія» было народжанае латыскім нацыянальным адраджэньнем, накіраваным супраць уладаў Расейскае імпэрыі, таму хутка слова было забароненае (як «Беларусь», «Літва» і іншыя), а ў тэксьце песьні замененае на больш агульнае і нэўтральнае «Балтыя». Песьня была ўпершыню выкананая падчас першага Фэстывалю песень у Рызе, у чэрвені 1873. 18 лістапада 1918 году, у дзень абвяшчэньня Латыскае Рэспублікі, **Dievs, sveti Latviju** стаўся нацыянальным гімнам.

## Вонкавыя спасылкі

* https://web.archive.org/web/20160619105045/http://www.nationalanthems.me/latvia-dievs-sveti-latviju/ (націсьніце на словы: Kārļa Baumaņa komponēto mūziku)
* [Латвійскі гімн — [MP3] вэрсія]

Латвія
Катэгорыя:Дзяржаўныя сымбалі Латвіі
Сукупны ўнутраны прадукт

**Суку́пны ўну́траны праду́кт** (СУП, ВУП), ці **валавы ўнутраны прадукт** — абагульнены эканамічны статыстычны паказчык, што паказвае сукупны кошт усіх тавараў і паслугаў, створаных у межах краіны як рэзыдэнтамі, так і нерэзыдэнтамі. Зьяўляецца адным з базавых паказчыкаў эканамічнага разьвіцьця краіны.

Разьлічваецца трыма мэтадамі: паводле даходаў, паводле выдаткаў і мэтадам даданага кошту. Прымяняецца ў сыстэме нацыянальных рахункаў (СНР). На рахунку «Вытворчасьць» СНК СУП вылічваецца як розьніца між аб’ёмамі сукупнага выпуску і прамежкавага спажываньня, на рахунку «Стварэньне даходаў» — як сума аплаты працы найманых работнікаў, чыстых падаткаў на вытворчасьць і сукупнага прыбытку ў эканоміцы, а на рахунку «Выкарыстаньне даходаў» — як сума выдаткаў на канчатковае спажываньне і ашчаджэньні.

СУП адрозьніваецца ад паказчыка чыстага ўнутранага прадукту на велічыню спажываньня асноўнага капіталу. СУП разьлічваецца ў фактычных асноўных і рынкавых цэнах (намінальны СУП). Для вывучэньня дынамікі СУП прымяняюць сталыя цэны. Рэальны СУП разьлічваецца метадам дэфлятаваньня.

**СУП на душу насельніцтва** вылічваецца дзяленьнем СУП на колькасьць жыхароў краіны. Для большае якасьці параўнаньня ён часта падаецца з папраўкай на розьніцу цэнаў у розных краінах.

СУП паказвае толькі грашовы эквівалент усяе створанае прадукцыі, а ня якасьць прадукцыі, таму ня можа прымяняцца для параўнаньня дабрабыту і якасьці жыцьця. Для гэтага існуюць іншыя паказчыкі, як Індэкс чалавечага разьвіцьця.

## Сьпіс краінаў
Унізе паказаныя краіны з найбольшымі СУП у мільярдах даляраў ЗША:

## СУП Беларусі
На сярэдзіну 2004 году СУП Беларусі склаў 16,4 трлн беларускіх рублёў. Па прагнозе МВФ рост СУП у 2004 годзе ў параўнаньні з 2003 годам сладзе 6,4%. Рост СУП за 2003 год склаў 6,8%, за 2002 год — 4,7%.

На 2010 год СУП Беларусі паводле разьлікаў МВФ склаў 52,9 млрд дал. (69-е месца ў сьвеце), паводле парытэту пакупніцкай здольнасьці — 130,8 млрд дал. (59-е месца). На 2021 год ВУП Беларусі паводле разьлікаў МВФ склаў 68,219 млрд дал. (74-е месца ў сьвеце), паводле парытэту пакупніцкай здольнасьці — 203 млрд дал. (69-е месца).

## Глядзіце таксама
* Сукупны нацыянальны прадукт
* Сукупны рэгіянальны прадукт
* Сьпіс эўрапейскіх краін паводле СУП
* Зьнешні доўг

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Статыстыка СУП па розных краінах 
* Economic & Social Data Ranking 
* Сьпіс краінаў паводле СУП на душу насельніцтва 
* Ранжаваньне краінаў сьвету паводле СУП на душу насельніцтва 


Катэгорыя:Сацыяльная статыстыка
Катэгорыя:Нацыянальныя статыстычныя службы
Укляя

**Укляя**, **верхаводка**, **аклейка**, **сяляўка**, **сібель** (па-лацінску: *Alburnus alburnus*) — рыба сямейства карпавых.

Жыве стайна ў стаячых і павольных прэсных і слаба салёных водах. Даўжыня да 20 см, маса да 60 г. Цела падоўжанае, сціснутае з бакоў, пакрытае тонкай бліскучай лускай (зь якой здабываюць гуанін на патрэбу біжутэрыйнай вытворчасьці), на брушку вольны ад лускі «кіль», сьпіна цёмная зь зеленаватым адлівам, бакі і бруха серабрыстыя, сьпінны і хваставы плаўнікі цёмныя, астатнія — жаўтаватыя або чырванаватыя.

Вылаў масавы. Укляю можна вяліць, вэндзіць (прасаліўшы бяз спэцыяў), асабліва смачная юшка. Ужываецца на кансэрвы (у сумесі зь іншымі дробнымі рыбамі).

## Крыніцы

## Літаратура
* 

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Рыбы
Стынка

**Сты́нка** () — рыба сямейства стынкавых, атраду ласосепадобных.


Катэгорыя:Таксоны, найменаваныя Карлам Лінэем
Катэгорыя:Чырвоны сьпіс МСАП відаў з найменшай рызыкай
Катэгорыя:Рыбы Эўропы
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1758 годзе
Базылік

**Базылік** () — кветкавая расьліна сямейства ясноткавых.

Пашыраны пераважна ў тропіках і субтропіках. У Беларусі як вострапрыпраўную расьліну вырошчваюць базылік камфарны (*Ocimum basilicum*). Менавіта апошні, назва якога паходзіць ад грэцкага *basilikos* (каралеўскі), праз ўжываньне яго як прыправы (у вузкакулінарным сэнсе — спэцыі) стаў вядомы пад назвай базыліку.

## Гісторыя

Радзіма базыліку, праўдападобна, Іран. Дзякуючы лекавым якасьцям яшчэ ў старажытнасьці базыліку прыпісвалася чарадзейная моц. У індуізьме базылік лічыўся ўлюбёнай расьлінай Вішну. Базылік знойдзены пры раскопках эгіпецкіх пірамідаў. Мяркуецца, што ў Эўропу базылік трапіў у 4 стагодзьдзі да н.э. разам з жаўнерамі Аляксандра Македонскага, якія вярталіся з паходу ў Азію. Ад таго часу базылік пашырыўся ў Міжземнамор'і. Рымляне выкарыстоўвалі базылік пераважна як лекавую расьліну, паступова адкрываючы яго вартасьці прыправы. У ВКЛ базылік патрапіў, верагодна, у 16 стагодзьдзі зь Італіі. У кухарскія кнігі базылік унесьлі толькі ў 18 стагодзьдзі дзякуючы францускім кухарам, якія адкрылі хутчэй кулінарныя, чым магічныя ўласьцівасьці базыліку.

## Выкарыстаньне

У наш час базылік як прыправа вядомы ва ўсім свеце, але найбольш ужываецца ў Італіі, Гішпаніі, Францыі, Грэцыі і Грузіі. Дзеля вырабу спэцыі выкарыстоўваецца надземная частка расьліны, якая валодае спэцыфічным прыемным водарам, што абумоўлены высокім утрыманьнем этэрнага алею (1,5 %) і дубільных рэчываў (6 %), мае зьлёгку гаркавы смак. Лісьце ўжываецца свежае ды сушанае. Сабранае лісьце сушаць пры тэмпэратуры 30 – 35&nbsp;°C, а потым здрабняюць. Базылік дадаецца ў салаты, соўсы (італійскі *salsa verde* — зялёны соўс, францускі соўс вінэгрэт і г.д.), супы, мясныя (асабліва з бараніны) і рыбныя стравы, стравы з гародніны (спаржы, фасолі), а таксама пры саленьні і марынаваньні агуркоў, памідораў, кабачкоў, патысонаў, баравікоў, выкарыстоўваецца дзеля аддушкі воцату (крыху свежага лісьця дадаецца ў бутэльку з воцатам), араматызацыі таматнага соку. Не камбінуецца зь іншымі прыправамі, апроч часнаку. У «Літоўскай гаспадыні» базылік фігуруе як важная прыправа.

## Літаратура

## Вонкавыя спасылкі
* Як вырошчваць базылік (па-ангельску)
* Базылік на старонцы Герната Кацара, прысьвечанай спецыям Апісаньне выкарыстаньня базыліку ў кухнях Эўропы ды Азіі, спасылкі.

Катэгорыя:Травы
Катэгорыя:Спэцыі
Катэгорыя:Ясноткавыя
25 студзеня

## Падзеі
* 1831 — польскі сойм абвясьціў пра скіданьне расейскага цара Мікалая І з польскага пасаду. Гэта была важная акцыя ў часе антырасейскага паўстаньня 1831 году. Менавіта 25 студзеня ў Варшаве нарадзіўся лёзунг, адрасаваны расейскаму народу: «За вашу і нашу свабоду!»
* 1992 — падчас візыту ў Менск францускага міністра замежных спраў Раляна Дзюма, таго запэўніваюць, што тактычная ядзерная зброя будзе выведзена зь Беларусі ў 1992 годзе, а стратэгічныя ракеты — да 1997 году.
* 2018 — заснаваны Інстытут жыльлёва-камунальнай гаспадаркі

## Нараджэньні
* 1627 — Робэрт Бойль, фізык, хімік і багаслоў
* 1688 — Юрай Янашык, славацкі легендарны збойца
* 1759 — Робэрт Бэрнз, шатляндзкі паэт
* 1783 — Уільям Колгейт, амэрыканскі бізнэсовец
* 1804 — Антоні Эдвард Адынец, паэт, перакладчык, мэмуарыст, выдавец
* 1869 — Адам Гурыновіч, беларускі паэт
* 1874 — Ўільям Сомэрсэт Моэм, ангельскі пісьменьнік
* 1882 — Вірджынія Ўулф, ангельская пісьменьніца
* 1885 — Станіслаў Аляксандар Мяцельскі, польскі грамадзкі дзяяч, выкладчык
* 1917 — Ільля Прыгожын, бэльгійскі фізык, Нобэлеўскі ляўрэат
* 1928 — Эдуард Шэварнадзэ, экс-прэзыдэнт Грузіі
* 1938 — Уладзімер Высоцкі, расейскі артыст і сьпявак
* 1952 — Мікалай Ляпешка, беларускі дыплямат
* 1955 — Аляксандар Лакотка, беларускі архітэктар, этнограф
* 1980 — Чаві, каталёнскі футбаліст
* 1981 — Клара Морган, француская порназорка

## Сьмерці
* 41 — Калігула, рымскі імпэратар
* 1938 — Тамаш Грыб, беларускі палітык
* 1989 — Гаўрыіл Сугробаў, дырэктар БДІНГ у 1938—1939 і 1949—1962

## Сьвяты
* Праваслаўныя беларусы ўшаноўвалі памяць сьвятой пакутніцы Тацяны. У Расеі Тацяна традыцыйна лічыцца апякункай студэнтаў, бо акурат у ейны дзень быў заснаваны Маскоўскі ўнівэрсытэт. У гэты дзень некаторыя сьвяткуюць *Дзень студэнта*.