open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Шынэйд О’Конар

**Шуха́да Садака́т** (), народжаная **Шынэйд Мары Бэрнадэт О’Ко́нар** (, ), вядомая як **Шынэйд О’Конар** (8 сьнежня 1966, Гленагіры, графства Дублін, Ірляндыя — 26 ліпеня 2023, Лёндан, Вялікабрытанія) — ірляндзкая сьпявачка і кампазытарка.

## Жыцьцяпіс

Нарадзілася 8 сьнежня 1966 году ў Гленагіры (Ірляндыя).

У 1985 годзе О’Конар заключыла кантракт з лэйблам Ensign Records і пераехала ў Лёндан. У 1986 годзе яна дэбютавала саўндтрэкам да фільма «The Captive». Яна запісвалася разам з гітарыстам U2 Эджэм, які быў суаўтарам гукавой дарожкі. У 1990 годзе выканала песьню «Mother» на канцэрце «The Wall Live in Berlin» былога лідэра Pink Floyd Роджэра Ўотэрса.

У 1992 годзе Шынэйд знялася ў ролі пісьменніцы Эмілі Брантэ ў кінапастаноўцы «Навальнічны перавал».

У 1994 годзе выйшаў чацьвёрты студыйны дыск «Universal Mother». Нягледзячы на хвалебныя рэцэнзіі, ён ня меў вялікага посьпеху ў публікі (ягонае вышэйшае дасягненьне — 36-ы нумар у Billboard 200). Праз год О’Конар абвясьціла, што больш ніколі не будзе мець зносінаў з прэсай. Улетку 2003 году О’Конар абвясьціла аб тым, што пакідае музычны бізнэс.

У 2003 годзе выйшаў DVD Goodnight, Thank You — зборнік канцэртных запісаў сьпявачкі. У сьнежні 2020 году О’Конар анансавала свае мэмуары «Rememberings».

У 2015 годзе яна адмяніла свой тур з-за біпалярнага засмучэньня. У пэрыяд з сьнежня 2014 г. па сакавік 2015 г. яна перажыла глыбокую дэпрэсію.

4 чэрвеня 2021 году О’Конар абвясьціла аб сваім неадкладным сыходзе з музычнай індустрыі. Хоць ейны апошні студыйны альбом «No Veteran Dies Alone» павінен быў выйсьці ў 2022 годзе, О’Конар заявіла, што не будзе гастраляваць і прасоўваць яго. Паведаміўшы пра гэта ў твітэры, яна заявіла: «Гэта аб’ява аб маім сыходзе з гастрольнага і гуказапісвальнага бізнэсу. Я пастарэла і стамілася. NVDA у 2022 годзе стане маім апошнім рэлізам. І больш не будзе ніякіх гастроляў ці прома». 7 чэрвеня яна адмовілася ад гэтай заявы, назваўшы першапачатковую заяву «рэакцыяй на абразлівае інтэрвію», і заявіла, што будзе выступаць з ужо заплянаваным турам у 2022 годзе.

Шмат год сьпявачка змагалася з адзінотай і агарафобіяй.

14 студзеня 2022 году яна была шпіталізаваная праз некалькі дзён пасьля самагубства ейнага 17-гадовага сына Шэйна.

Памерла 26 ліпеня 2023 году.

## Студыйныя альбомы

• 1987: The Lion and the Cobra

• 1990: I Do Not Want What I Haven’t Got

• 1992: Am I Not Your Girl?

• 1994: Universal Mother

• 2000: Faith and Courage

• 2002: Sean-Nós Nua

• 2005: Throw Down Your Arms

• 2007: Theology

• 2012: How About I Be Me (And You Be You)?

• 2014: I’m Not Bossy, I’m the Boss.

## Крыніцы

Катэгорыя:Ірляндзкія музыкі
Катэгорыя:Ірляндзкія сьпевакі і сьпявачкі
Тубела

**Тубела** (*Тубіль*, *Тубель*) — мужчынскае імя і вытворнае ад яго прозьвішча.

## Паходжаньне

Тубіла (Tuobilo) — імя германскага паходжаньня. Іменная аснова туб- паходзіць ад гоцкага dubo, стараверхненямецкага tuba 'голуб'.

Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: *подданы… Мартин Миколаевич Тубела* (4 сакавіка 1596 году); *Tubielewicz Jakub Budowniczy Powiatu Lidz. <…> JPan Józef Tubielewicz Strażnik Derbski… JPan Kazimierz Tubielewicz… JPan Bartłomiey Tubielewicz… JPan Marcin Tubielewicz… JPan Michał Tubielewicz, JPan Andrzey Tubielewicz… JPan Jerzy Tubielewicz… Pan Antoni Tubielewicz… JPan Franciszek Tubielewicz, JPan Jan Tubielewicz… Jegomość Pan Maciey Tubielewicz* (7 лістапад 1765 году).

## Носьбіты
* Ёсіф і Міхал Тубілевічы — шляхцічы Гарадзенскага павету, якія ўпамінаюцца ў 1783 годзе

Тубілевічы — парафіяне касьцёла ў Наваградку на 1850 год.

Тубілевічы гербу Крыўда і Тубялевічы гербаў Галава Буйвала і Помян — літоўскія шляхецкія роды зь Вільні, Віленскага, Лідзкага і Троцкага паветаў.

Табілевічы — літоўскі шляхецкі род.

## Глядзіце таксама
* Туба

## Крыніцы

Катэгорыя:Мужчынскія імёны
Вольман

**Вольман** — мужчынскае імя і вытворнае ад яго прозьвішча.

## Паходжаньне

Воламан або Вольман (Wolaman, Wolman) — імя германскага паходжаньня. Іменная аснова -вол- паходзіць ад стараверхненямецкага wola 'дастатак, шчаснасьць', а аснова -ман- (імёны ліцьвінаў Мангерд, Дзерман, Есьман; германскія імёны Mangerðr, Derman, Esmann) — ад гоцкага manna, германскага man 'чалавек'.

Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: *przez mie Jachima Wolmana, posłanego na inwentowanie tego ymienia Ownowianskiego y Dubianskiego od iego m. pana Iana Rudominy Dusiackiego* (9 студзеня 1600 году).

## Глядзіце таксама
* Воланг
* Вольмэн

## Крыніцы

Катэгорыя:Мужчынскія імёны
Туміла

**Туміла** (*Туміль*, *Тумель*, *Думель*, *Доміль*), **Таміла** (*Томель*) — мужчынскае і жаночае імёны і вытворнае ад іх прозьвішча.

## Паходжаньне

Туміла, Даміла або Думела, пазьней Думель або Домель (Tuomila, Tumila, *Domilo, Duomelo, Dummel, Dommel) — імя германскага паходжаньня. Іменная аснова -дом- (-тум-) (імёны ліцьвінаў Домін, Тумар, Даматурт; германскія імёны Domin, Thumer, Domedrudis) паходзіць ад гоцкага dōms 'вырак, суд; слава'.

Імя Думіл гістарычна бытавала ў Польшчы: *Petrus Dumil* (1390 год).

У ваколіцах Мэмэлю бытавала прозьвішча Dommel (Domel). 

У Польшчы адзначаюцца прозьвішчы Домэль (Domel) і Дамэла (Domeła, Domełła, Domeło).

Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: *Иванъ а Томило Степановичи поведили, ижъ которое именье мають под собою в [[Бухавічы|Буховичох]] а в Кукълине* (13 красавіка 1534 году); *дворец [[Трокі|Троцкий]]… Тумел з жоною вымерли* (1 ліпеня 1542 году); *Ивановая Горъновская Томиля… Федоровая Заранъковая Томила… Богданъ Томиловичъ… Ивановая Сувиная Тумиля Михаиловна* (1565 год); *подъданыхъ в томъ селе Скубятах… Томель Юшъковичъ* (5 студзеня 1566 году); *Микита Ивановичъ зы Здитова выслалъ сына своего Томила*, *Богданъ Томиловичъ*, *Томило Ондреевичъ*, *Томило Шалыничъ*, *панъ Томило Боровицкий* (1567 год); *Stanisława Dumelia* (1662 год); *Magdalena Dumelowna* (1669 год); *Franciszek Tumiłowicz* (5—7 лютага 1776 году); *Krystyna Tumilewicz* (1797 год); *Tumiłowicz Piotr* (11 траўня 1837 году); *Anna Domilewicz* (1839 год).

## Носьбіты
* Таміла Гетаўтаўна — літоўская баярыня, якая ўпамінаецца ў 1545 годзе
* Аляксандар, Антоні, Геранім, Дзьмітры, Філіп, Флор, Францішак і Ян Туміловічы — шляхцічы Менскага ваяводзтва, якія ўпамінаюцца ў 1787 годзе

Туміловічы — парафіяне касьцёла ў Наваградку на 1850 год.

Тумелі (Tumiel) — прыгонныя зь вёсак Жураўцаў (Ашмянскі павет) і Пагулянкі (Троцкі павет), якія ўпамінаюцца ў XIX стагодзьдзі.

Тумілевічы і Туміловічы — літоўскія шляхецкія роды зь Лідзкага павету.

Таміловічы (Tomiłowicz) і Туміловічы (Tumiłowicz) — літоўскія шляхецкія роды з Троцкага павету.

Тумела (Tumelo) — прозьвішча, зафіксаванае ў XIX стагодзьдзі ў ваколіцах Сувалкаў.

На гістарычнай Меншчыне існуе вёска Тумілавічы.

## Крыніцы

Катэгорыя:Мужчынскія імёны
Павет (сайт)

**Pawet.net** (*Павет*) — беларускі гістарычны сайт, які зьмяшчае матэрыялы з гісторыі і культуры Беларусі. 

## Гісторыя
Пачаў працаваць у 1999 году як краяўначы сайт Лідчыны. У 2006 годзе перайшоў на адрас https://pawet.net.

Колькасьць наведвальнікаў у месяц дасягае 100 тысячаў чалавек.

## Крыніцы

## Літаратура

## Вонкавыя спасылкі
* Галоўная старонка праекту «Павет»

Катэгорыя:Беларускія вэб-сайты
Катэгорыя:Гісторыя Беларусі
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1999 годзе
Адана Дэмірспор

«**Адана Дэмірспор**» () — турэцкі футбольны клюб з гораду Аданы. Заснаваны ў 1940 годзе. Акрамя футболу ў структуры клюбу маюцца сэкцыі ў веславаньні, настольным тэнісе, тэквандо і валейболе.

## Гісторыя
Клюб быў заснаваны працаўнікамі Турэцкай чыгункі ў 1940 годзе. Адразу акрамя футболу была сфармаванае каманда дзеля гульні ў водным пола. Пры гэтым дружына ў гэтым відзе спорту была вельмі пасьпяховай, дзесяцігодзьдзямі здабываючы трафэі і маючы вялікую колькасьць заўзятараў. Футбольная дружына брала ўдзел у мясцовых спаборніцтвах. У 1954 годзе «Адана Дэмірспор» спаборнічала ў аматарскім чэмпіянаце Турэччыны. Справа ў тым, што да 1959 году ў краіне не існавала агульнагатурэцкага прафэсійнага чэмпіянату. Калі ж ён паўстаў у ім бралі ўдзел клюбы з Стамбулу, Анкары і Ізьміру. Далучыўшыся да лігі ў 1960 годзе, «Адана Дэмірспор» стаў першым клюбам лігі, які базуцца па-за вялікімі гарадамі. Але, дэбют быў няўдалым, бо клюб фінішаваў апошнім у чэмпіянаце, а хатнія матчы быў вымушаны ладзіць у Анкары. Праз год аданцы зноў вярнуліся ў рэгіянальную лігу. Пасьля стварэньня Другой лігі «Адана Дэмірспор» далучыўся да яе і ў першы ж сэзон фінішаваў другім. Камандзе спатрэбілася дзевяць гадоў, каб урэшце прасунуцца ў найвышэйшы дывізіён. Аданскі клюб забясьпечыў сабе павышэньне клясы пасьля перамогі над клюбам «Ушакспор» зь лікам 2:0, дзякуючы галам Фатыха Тэрыма і Бэкташа Юртасына. У сэзоне 1977—1978 гадоў каманда прасунулася да фіналу Кубка Турэччыны, але паводле вынікаў двубою саступіла тытул «Трабзанспору».

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Адана
Азэрбайджанская савецкая энцыкляпэдыя

**«Азэрбайджанская савецкая энцыкляпэдыя»** (, *АСЕ*, *Azərbaycan Sovet Ensiklopediyası*, *ASE*) — першая ўнівэрсальная энцыкляпэдыя азэрбайджанскай мовай. Выдадзеная ў Баку ў 1976—1987 роках у 10 тамах. Апошні том, прысьвечаны выключна Азэрбайджанскай ССР, так і не выйшла. Гэта была апошняя савецкая рэспубліканская энцыкляпэдыя. Галоўнымі рэдактарамі былі Расул Рза і Джаміль Гуліеў.

## Крыніцы

* ["Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасы (Azərbaycan Sovet Ensiklopediyası)" Azərbaycan Respublikası Prezidentinin İşlər İdarəsinin Prezident Kitabxanası](https://web.archive.org/web/20140902014738/http://www.elibrary.az/cgi/irbis64r/cgiirbis_64.exe?LNG=&C21COM=S&I21DBN=RETRO&P21DBN=RETRO&S21FMT=briefwebr&S21ALL=(%3C.%3EA%3D%D0%90%D0%B1%D0%B4%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D1%98%D0%B5%D0%B2,%20%D2%BA.%20%D0%91.$%3C.%3E)&Z21ID=&S21SRW=TIPVID&S21SRD=&S21STN=1&S21REF=5&S21CNR=10) 
*"Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасы (Azərbaycan Sovet Ensiklopediyası)" 

Катэгорыя:Азэрбайджанскія энцыкляпэдыі
Катэгорыя:Унівэрсальныя савецкія энцыкляпэдыі
Катэгорыя:Нацыянальныя энцыкляпэдыі
Катэгорыя:Энцыкляпэдыі XX стагодзьдзя
Катэгорыя:Азэрбайджанская ССР
Істанбулспор Стамбул

«**Істанбулспор**» () — турэцкі футбольны клюб з гораду Стамбула. Заснаваны ў 1926 годзе групай навучэнцаў Стамбульскай гімназіі. Доўгі час клюб успрымаўся чацьвертай сілай сярод стамбульскіх дружынаў пасьля Бэшыкташу, Галатасараю і Фэнэрбахчэ.

## Гісторыя

Клюб паўстаў 4 студзеня 1926 году, дзякуючы намаганьням Кемала Халіма Гюргена і навучэнцаў Стамбульскай гімназіі. Такім чынам клюб стаў адным зь першых спартовых клюбаў рэспубліканскага часу Турэччыны. У сэзоне 1931—1932 гадоў гульца «Істанбулспору» здабылі перамогу як ў Стамбульскай лізе, гэтак і ў турэцкім нацыяныльным чэмпіянаце.

Да 1990 году клюбам кіравала фундацыя Стамбульскай гімназіі. За гэты час «Істанбулспор» некалькі разоў перамяшчаўся паміж лігамі. У 1979 годзе каманда была нават вымушаная перайсьці ў аматарскі футбол, але праз два гады стамбульцы зноў вярнуліся да прафэсійных лігаў. У 1990 годзе турэцкі бізнэсовец Джэм Узан набыў ва ўласнасьць футбольны клюб, пераарганізаваўшы яго. Зьмена ўласьніка ўзрушыла каманду, і ў сярэдзіне 1990-х «Істанбулспор» вярнуўся ў Супэрлігу. Клюб зь цягам паляпшаў вынікі і ў сэзоне 1997—1998 гадоў фінішаваў на чацьвертым радку турэцкага першынства. Гэта дало магчымасьць дэбютаваць у розыгрышы Кубка УЭФА, але няўдала. У першай сустрэчы супраць румынскага «Аржэшу» стамбульцы здабылі перамогу зь лікам 4:2. У матчы ў адказ перавага была зьнішчаная і за кошт правілу гасьцявога голу румынская дружына рушыла далей, выгуляўшы зь лікам 2:0. У 2001 годзе Ўзан адмовіўся ад падрымкі клюбу і «Істанбулспор» сутыкнуўся зь фінансавымі цяжкасьцямі. Клюб страціў месца ў элітным дывізіёне, а таксама некалькі разоў зьмяніў уласьніка.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Спорт у Стамбуле
Фатых Карагюмрук Стамбул

«**Фатых Карагюмрук**» () — турэцкі футбольны клюб з гораду Стамбула. Месьціцца ў раёне Фатых, праз што мае і сваю назву. Заснаваны ў 1926 годзе.

## Гісторыя
Клюб быў заснаваны ўвесну 1926 году дзякуючы намаганьням Мухтара Бэя і аб’яднаньня моладзевых камандаў. У той жа час былі абраныя чырвона-чорныя колеры клюбу, якія сымбалізуюць полымя і дым. «Фатых Карагюмрук» далучыўся да сыстэмы турэцкіх ліг у 1933 годзе, але ў 1942 году клюб быў вымушаны прыпыніць сваё існаваньне. Справа ў тым, што з ініцыятывы тагачаснага міністра адукацыі Хасана Алі Юджэля каманда была пазбаўленая поля, якое перайшло ва ўладаньне спартовага клюбу «Вэфа».

14 ліпеня 1946 году «чырвона-чорныя» аднавілі сваю дзейнасьць пад назвай «Карагюмрук Генчлік». Клюб узяў удзел у першым прафэсійным чэмпіянаце Турэччыны, які ладзіўся ў 1959 годзе. У галоўнай турэцкай лізе каманда пратрымалася ўсяго гады. Толькі на сэзон 1983—1984 гадоў дружына вярнулася ў найвышэйшы дывізіён, але адразу адтуль вылецела. Наступнае вяртаньне «Фатых Карагюмрука» да эліты адбылося ў 2020 годзе. Па вяртаньні каманда мела досыць неблагія вынікі, як то двойчы 8 месца ў сэзонах 2020—2021 і 2021—2022 гадоў і 7 месца ў сэзоне 2022—2023 гадоў.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Спорт у Стамбуле
Барбі (фільм)

***Барбі*** () — амэрыканскі фэнтэзійна-камэдыйны фільм 2023 году рэжысэркі Грэты Герўіг, якая падрыхтавала сцэнар поруч з сваім партнэрэм Ноа Баўмбакам. Кінастужка распавядае гісторыю моднай лялькі Барбі вырабніцтва кампаніі Матэл. Гэта, фактычна, першы фільм гульнявога кіно пра гэтую ляльку пасьля шэрагу анімацыйных і тэлевізійных фільмаў. Галоўныя ролі выканалі Марга Робі і Раян Госьлінг. Іншыя ролі выканалі Амэрыка Фэрэра, Кейт Маккінан, Іса Рэй, Рэа Пэрлман, Ўіл Фэрэл ды іншыя.

Пра стварэньне фільму пра Барбі было абвешчана яшчэ ў верасьні 2009 году кампаніяй Universal Pictures. Ягоная распрацоўка пачалася ў красавіку 2014 году, калі правы на фільму прыдбала кампанія Sony Pictures. У наступным былі некалькі зьменаў рэжысэра і сцэнарыстаў, таксама зьмяняліся і склады імаверных актораў. Гэтак плянавалася прыцягнуць да здымак Эн Гэтэўэй дзеля выкананьня ролі Барбі. У кастрычніку 2018 году правы былі перададзеныя Warner Bros. У 2019 годзе стала вядома, што Марга Робі далучыцца да акторскага складу фільму. У 2021 годзе паведамлялася, што працаваць над фільмам будуць Грэта Герўіг і Ноа Баўмбак. На пачатку 2022 году быў зацьверджаны акторскі склад, а здымкі ладзіліся з сакавіка па ліпень у Ангельшчыне і Лос-Анджэлесе.

Прэм’ера фільму адбылася ў Лос-Анджэлесе 9 ліпеня 2023 году, але ў шырокі пракат *Барбі* трапіла 21 ліпеня поруч зь фільмам ''Опэнгаймэр'' кампаніі Universal Pictures. Адначасны выпуск абодвух твораў спарадзіў эфэкт «Барбэнгаймэр» у сацыяльных сетках. Фільм атрымаў станоўчыя водгукі ад крытыкаў і назьбіраў больш за 823 мільёны даляраў ва ўсім сьвеце, стаўшы трэцім паводле велічыні збораў фільмам 2023 году.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* 
* 
* 

Катэгорыя:Фільмы 2023 году
Катэгорыя:Фільмы ЗША
Катэгорыя:Фільмы ЗША 2023 году
Катэгорыя:Фільмы Грэты Герўіг
Катэгорыя:Кінакамэдыі ЗША
Катэгорыя:Фільмы пра цацкі
Катэгорыя:Фільмы на ангельскай мове
Катэгорыя:Фільмы Warner Bros.
Катэгорыя:Фэнтэзійныя фільмы ЗША
Катэгорыя:Мэтапразаічныя творы
Будзейка

**Будзейка** (*Будзіка*, *Будыка*), **Байдзейка** — мужчынскае імя і вытворнае ад яго прозьвішча.

## Паходжаньне

Бодзіка, Бодзека або Будэка, пазьней таксама Будка (Bodico, Bodeca, Budeca, Buddeke, Buddecke, Budke) — імя германскага паходжаньня. Іменная аснова -буд- (-бод-) (імёны ліцьвінаў Будзівід, Будар, Будрых; германскія імёны Bodwidus, Buder, Boderich) паходзіць ад бургундзкага buda 'пасол, пасланьнік' або германскага bodo 'гаспадар'.

Імя Будэка гістарычна бытавала ў Польшчы: *Budeke* (1381 год).

У Прусіі бытавала імя Будыка: *Budike* (1373 год).

Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: *homines duos: primum Petrum Budzikowicz, secundum Andream Budzikowicz* (1539 год); *Станиславъ Будекъ Томъковичъ… Абрамъ Будекъ Томъковичъ* (1567 год); *Гаврило Будыковичъ* (26 кастрычніка 1609 году); *Budzik* (1671—1681 гады); *Katarzyna Budejko* (1801 год).

## Носьбіты
* Ігнаці Будзейка (*Budziejko*) — уладальнік гаспадаркі ў Міцюнах каля Трокаў на 1931 год

Будзейкі — уніяты Радзівоніскай парафіі.

Будзейка (Budzieyko) — жыхар Гарадзенскага павету, які ўпамінаецца ў 1789 годзе.

Бадзейка (Bodziejko), Будзейка (Budziejko) і Будзік (Budzik) — прозьвішчы, зафіксаваныя ў XIX стагодзьдзі ў ваколіцах Сувалкаў.

Назву Будзькі маюць вёскі на гістарычных Аршаншчыне і Меншчыне, назву Будзькаўшчына — на гістарычных Ашмяншчыне і Полаччыне.

## Крыніцы

Катэгорыя:Мужчынскія імёны
Дака (імя)

**Дака**, **Дага** — мужчынскае імя і вытворнае ад яго прозьвішча **Дак**.

## Паходжаньне

Дага, Дака або Тага (Dago, Dacco, Taggo) — імя германскага паходжаньня. Іменная аснова -даг- (-дак-, -таг-) паходзіць ад германскага daga 'палымяны, зіхатлівы, яркі, бліскучы'. Сярод ліцьвінаў бытавалі імёны Дагейка, Дакіла, Дакінь (Тагін), Дакварда, Дагела, Дэймонт, Больдаг, Шыдаг, Ядаг. Адзначаліся германскія імёны Dageke, Dacilo, Dacinus (Taginus), Dagward, Dagela, Deimund, Baldag, Sidag (Sigdag), Adago.

Этымалягічны слоўнік старапольскіх асабовых імёнаў, выдадзены Польскай акадэміяй навук, адзначае гістарычнае бытаваньне ў Польшчы германскіх імёнаў Dego, Dajbot.

У Прусіі бытавалі імёны: *Taga*, *Tayko* (1401 год), *Tagil* (1394 год), *Deybote* (1369 год), *Deygot* / *Deygutte* / *Degotte* / *Deigutte* / *Deygute* (1397 год), *Deykvne*, *Deyroth*. У 1620 годзе ў Каралявецкім унівэрсытэце навучаўся *Simon Dack, Memelensis Borussus*, у 1650 годзе — *Fridericus Dechant, Brandenburgensis Prussus*.

У Польшчы адзначаецца прозьвішча Дэймант (Deymont).

Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: *homines… Dako* (3 студзеня 1444 году); *земль пустых… Даковъшчыны* (1 сьнежня 1518 году); *людеи двора его милости [[Мерач|Мерецкого]]… Янушка Докевича* (25 студзеня 1537 году); *подъ гумъномъ Даковича* (6 ліпеня 1541 году); *Stefan Dakiewicz* (21 жніўня 1780 году); *Józef Tadeusz Dagiewicz* (1799 год).

## Носьбіты
Дакі — уніяты Ганчарскай парафіі.

Дагі — літоўскі шляхецкі род.

У XVI ст. існаваў «грунт» Дагішкі (*Дагишки*) у Жамойцкім старостве.

На гістарычнай Ковеншчыне існуе вёска Дакі, на гістарычнай Лідчыне — Догі.

## Заўвагі

## Крыніцы

Катэгорыя:Мужчынскія імёны
Герб Сілэнду

**Герб Сі́лэнду**&nbsp;— дзяржаўны сымбаль віртуальнай дзяржавы Княства Сілэнду.

## Апісаньне
Сілэндзкі шчыт складаецца з поля з срэбнай паласой (шэрага або белага), чырвонай (чырвонай) верхняй часткі і шаблепадобнай (чорнай) ніжняй часткі.

Шчыт падтрымліваюць два геральдычных марскіх льва, увянчаных золатам (жоўтым або залатым). 

Вянчае шчыт шлем з ламбрекенов з гарнастая і чырвонага колеру, увянчаны адкрытай залатой каронай і срэбным наверсе ў форме бранявой пальчаткі, на якім нанесеныя шэсьць чырвоных рысак, якія прадстаўляюць прамяні. Вярхушка знаходзіцца перад залатым кругам, нанесеным чатырма блакітнымі (сінімі) рыскамі.

На стужцы, напісаны лацінскі дэвіз Сілэнду: «E Mare Libertas» ().

Сілэнд
Ратман (імя)

**Ратман**, **Радман** (*Радзіман*, *Радэман*) — мужчынскае імя і вытворнае ад яго прозьвішча.

## Паходжаньне

Ратман або Радман, пазьней Радэман (Ratman, Radman, Radhman, Rademann) — імя германскага паходжаньня. Іменная аснова -рад- (-рат-) (імёны ліцьвінаў Радзівіл, Раталт, Конрад; германскія імёны Ratwilius, Ratolt, Konrad) паходзіць ад гоцкага *rêþs, германскага rad- 'рада', а аснова -ман- (імёны ліцьвінаў Мангерд, Дзерман, Есьман; германскія імёны Mangerðr, Derman, Esmann) — ад гоцкага manna, германскага man 'чалавек'.

Этымалягічны слоўнік старапольскіх асабовых імёнаў, выдадзены Польскай акадэміяй навук, адзначае гістарычнае бытаваньне ў Польшчы германскага імя Ratman.

У 1623 годзе ў Каралявецкім унівэрсытэце навучаліся *Christophorus Rhathmannus, Caukenen-Borussus… Johannes Rhattmannus, Tilsensis Borussus*, у 1628 годзе — *Johannes Rathmann, Kauckenensis Borussus*, у 1634 годзе — *Johannes Rathman, Dantiscanus Borussus*.
У Прусіі бытавалі прозьвішчы Rademann, Radmann і Radtmann (Rathman), у тым ліку ў ваколіцах Мэмэлю. 

Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: *Christophorus Radtman, Catanauensis Litvanus* (1603 год); *Radzimonowicz* (1671—1681 гады); *Jędrzeja Radmana* (26 студзеня 1789 году); *Andrzeja Radmana* (21 лютага 1789 году); *Józef Radzimanowicz* (1801 год); *Beniamin Rademan* (1805 год).

## Носьбіты
Ратманы — уніяты Ганчарскай парафіі.

На 1904 год існавала вёска Радаманава ў Гжацкім павеце Смаленскай губэрні.

## Глядзіце таксама
* Рад
* Ман

## Крыніцы

Катэгорыя:Мужчынскія імёны
Вілень

**Вілень**, **Вілен**, **Вілін** — мужчынскае імя і вытворнае ад яго прозьвішча.

## Паходжаньне

Вілін, Вілен або Вілнэ (Willin, Wilennus, Wilne) — імя германскага паходжаньня. Іменная аснова -віл- (імёны ліцьвінаў Вільбут, Вільгейда, Мунтвіл; германскія імёны Willebut, Williheid, Muntwil) паходзіць ад гоцкага wilja 'воля'.

Этымалягічны слоўнік старапольскіх асабовых імёнаў, выдадзены Польскай акадэміяй навук, адзначае гістарычнае бытаваньне ў Польшчы германскага імя Wilin.

У 1631 годзе ў Каралявецкім унівэрсытэце навучаўся *Andreas Willenius, Marienburgensis Borussus*, у 1639 годзе — *Andreas Willenius, Mariaeburgensis Borussus*, у 1641 годзе — *Johannes Willenius, Marienburgensis Borussus*, у 1649 годзе — *Martinus Willenius, Mariaeburgensis Borussus… Georgius Willenius, Dirschoviensis Borussus*.

Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: *nobilibus… Stanislao Wylnoviecz* (25 лістапада 1470 году); *homines… Michno Vilnouicz* (18 сакавіка 1496 году); *Хведор Вилня* (1649 год); *Wilniszki* (1744 год); *Elżbieta Wiłen* (1805 год); *Marcela Wilinowicz* (1912 год).

## Носьбіты
Віляневічы (Wileniewicz) — літоўскі шляхецкі род зь Лідзкага павету.

У актах Вялікага Княства Літоўскага ўпамінаўся фальварак Вільнішкі ў Віленскім ваяводзтве.

На 1910 год існавала сядзіба Вілень у Быхаўскім павеце Магілёўскай губэрні.

Назву Вільнова маюць хутар на гістарычнай Браслаўшчыне і вёска ў гістарычнай Прусіі. На гістарычнай Рэчыччыне існуе вёска Віленка. Апроч таго, з германскім асабовым імём Вілін (Вілен) зьвязваюць назву Вільні.

## Крыніцы

Катэгорыя:Мужчынскія імёны
Паўдзенны жах

**Паўдзе́нны** ці **паўдзённы жах**&nbsp;— стан дыскамфорту й трывогі, які ўзьнікае на піку сонечнай актыўнасьці. Гэтаму спрыяе кантраст традыцыйна пазытыўных фактараў (яркае сонца, сіняе неба, маляўнічая зямля) й прадчуваньне нэгатыўных падзеяў ад чагосьці знаёмага.

Гэты стан падобны да дэрэалізацыі. Пры паўдзённым жаху колеры вельмі яркія й сакавітыя, яны асьляпляюць, мяшаюць арыентавацца ў прасторы.

## Характарыстыка
Паўдзённы жах узьнікае калі добра знаёмы час поўдня перастае быць натуральным, усё здаецца нерэальным, выклікае жах, жудасьць (*гл. [[Няроднасьць]] і [[Жудасная даліна]]*).

Для гэтага жаху характэрныя:
* пякучае сонца ў зеніце;
* бясхмарнае неба;
* пэйзаж / будынкі насычанага колеру;
* нерухомая замерлая прастора
* адсутнасьць меставога шуму й шуму ад іншых людзей;
* аддалены гул;
* белыя, пясочныя або тэракотавыя пабудовы пасярод пустой прасторы;
* простыя, выразныя, строгія формы: куб, паралелепіпэд, шар, піраміда;
* адсутнасьць людзей
* рытмічна паўтаральныя абʼекты;
* утоеная небясьпека альбо намёк на яе.

Апісаньне фэномэну: Апоўдні ж... роўна апоўдні яшчэ страшней. Агледзіш далягляд. Стаяць у застылым паветры сухія выпарэньні ральляў: то зямля «гарыць», кажуць сяляне. Гарачыя дыханьні зямлі не калыхнуцца. Бязьлітаснае сьвяціла прыбівае да парэпанай, абязьвільготненай глебе кожны ліст, цісьне струменямі цяжкага сьвятла: то небасхіл лье лівень расплаўленага золата. Нават пыл не пыліць,&nbsp;— прыгнятае й яго, пакорлівы, ступнявы прыгнёт. Цяжка й жудасна. У бязвольным жаху маўчыць усё, стомленае, прыціхлае перад магутным Малохам… абы мінула нясьцерпная гадзіна. Пабяжыш&nbsp;— і гоніцца, гоніцца хтосьці. Крыкнуць хочаш&nbsp;— не сьмееш. Ды й ня ты адзін: усё стварэньне сышла ў сябе, усё стварэньне, замёршы, чакае. Здаецца, «нячысьцік паўдзённы» не ласкавей «нячысьціка паўночнага». Не мая гэта містыка. Баюся яе. Ні ўначы, ні днём не расчыніцца душа. І не хацелася б паміраць у гэтыя жудасныя гадзіны.— Багаслоў Павал Флярэнскі

Паўдзённы жах адбываецца ў часовай прамежак паміж 12:00 і 16:00 гадзінамі. Звычайна тым часам людзі нічым не занятыя й адчуваюць «пустату» й дыскамфорт, які можа выяўляцца ў прадчуваньні кашмару, чагосьці нядобрага.

## Гісторыя

Тэрмін быў выяўлены дзякуючы жывапісу мастакоў XIX—XX стагодзьдзяў; на карцінах, якія выклікаюць паўдзённы жах пануе яснае сонечнае надворʼе, шмат пустой прасторы, адчуваецца цішыня, быццам прырода заціхла перад *[[бура]]й*, *апантаным кашмарам*.

## Прычыны
Сьпіс магчымых прычынаў зьяўленьня фэномэну:
* Цеплавы й сонечны ўдар;
* Ахоўныя інстынкты:
** адсутнасьць людзей выклікае інстынктыўны непакой: «*магчыма гэтае месца ўсё яшчэ небясьпечна*»;
* Лімінальныя прасторы;
* Дыскамфорт ад сузіраньня звыклых і зразумелых абʼектаў у нязвыклым, «няправільным» стане;
* Узьдзеяньне інфрагуку.

## Прыклады
* Асноўны прыклад фэномэну паўднёвага жаху — *[[Лахайнскі поўдзень]]*.

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 

Катэгорыя:Фэномэны
Катэгорыя:Псыхалёгія
Попісы войска Вялікага Княства Літоўскага

**Попісы войска Вялікага Княства Літоўскага** — вайсковыя рэестры Вялікага Княства Літоўскага раньняга Новага часу, напісаныя дзяржаўнай рускай мовай. Падавалі сьпіс вайсковаабавязаных і колькасьць іх вайсковай службы. Захаваліся попісы 1528, 1565 і 1567 гадоў, улучаныя ў Літоўскую мэтрыку. Важная крыніца дзеля вывучэньня вайсковай справы, дэмаграфіі, структуры землеўладаньня, гістарычнай геаграфіі і анамастыкі Вялікага Княства Літоўскага.

## Гісторыя
Першыя спробы попісаў фіксуюцца ў XV стагодзьдзі. У XVІ—XVІІ стагодзьдзях попісы праводзіліся з розных прычынаў і абыймалі мясцовыя альбо больш буйныя вайсковыя адзінкі. Значна радзей рабіліся ўсеагульныя попісы ўсяго войска.

Гэтыя дакумэнты дазваляюць зразумець складаную герархію годнасьцяў, адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел, варыянты ўзбраеньня, спэцыфіку тагачасных прозьвішчаў, этнічную прыналежнасьць шляхты, а таксама даюць магчымасьць падлічыць колькасьць насельніцтва краіны. Большую частку войска складалі беларусы й украінцы (у прапорцыі 70/30 альбо 60/40).

Да нашага часу захаваліся тры вялікія попісы, якія дапаўняюць адзін аднаго, але не ахопліваюць усёй тэрыторыі й шляхты княства.

### Попіс 1528 году
302-старонкавы рукапіс. Ён мае назву «*Пастанова на вялікім сойме віленскім у 1528 годзе, месяца траўня 1-га дня, зробленая для абароны земскай, колькі з [[Рада Вялікага Княства Літоўскага|пана-Рады]], радцаў і ўсіх грамадзянаў Вялікага Княства Літоўскага павінна быць прызначана. Даць коней для службы з сваёй маёмасьці*».

Уваходзіць у копію Літоўскай Мэтрыкі 523 (кніга Публічных справаў 1) канца XVІ ст. — пачатку XVІІ ст.

### Попіс 1565 году
122-старонкавы рукапіс мае назву «*Рэестар вайсковага перапісу гаспадарскага Вялікага Княства Літоўскага, які павінен быў быць сабраны й запісаны ў год ад нараджэньня Сына Божага тысяча пяцьсот шэсьцьдзесят пяты месяц ліпеня дзевятага дня, пры гетманстве й справах Яго міласьці Мікалая Радзівіла, ваяводы троцкі, гетман найвышэйшага Вялікага Княства Літоўскага, староста мерацкі, ваявода лідзкі й сумільскі, і войска, апісанае празь мяне, Міхайла Рыгоравіча. Каляда, слуга Яго Каралеўскай Мосьці*»

### Попіс 1567 году
У кнізе 912 аркушаў, зь іх 51 незапоўнены. Рукапіс захоўваецца ў Варшаве. Мае назву «''Лета Божага Нараджэньня 1567 году. Попіс войска земскага Вялікага Княства Літоўскага, якое зьбіралася пастановай Гарадзенскага сойму ў месцы, праз граматы караля яго міласьці, прызначаным у Маладэчне, які загадана было сабраць і перапісаць у Красным Сяле перад яго міласьцю гетманам Рыгорам Аляксандравічам Хадкевічам, уладаром віленскім, гетманам найвышэйшага Вялікага Княства Літоўскага, старостам гарадзкім, уладаром магілёўскім, празь мяне, слугу яго міласьці Стэфана Якімовіча, адпісана]]».

## Выданьне
* 

## Вонкавыя спасылкі
* Попіс войска Вялікага Княства Літоўскага 1528 году, Pawet
*  Попіс войска Вялікага Княства Літоўскага 1528 году, Chtyvo

Катэгорыя:Войска Вялікага Княства Літоўскага
Катэгорыя:Старабеларуская мова
Лода

**Лода** (*Лёда*), **Лота** (*Лот*, *Лёт*, *Лоць*) — мужчынскае імя і вытворнае ад яго прозьвішча.

## Паходжаньне

Хлода, Лода або Лота, пазьней Лёдэ або Лёт (Chlodio, Lodo, Lotto, Lode, Lott) — імя германскага паходжаньня. Іменная аснова хлод- (лод-, лот-) паходзіць ад германскага hluþa, hluda 'слаўны'. Сярод ліцьвінаў бытавалі імёны Лодзейка (Лоцейка), Лобарт, Лодальд, Лодвік (Людвік), Лодвін (Лотвін), Лодар (Лотар). Адзначаліся германскія імёны Hlodico (Lotichius), Lobert, Lodoald, Lodwich, Lodwin, Loder (Lotar).

Этымалягічны слоўнік старапольскіх асабовых імёнаў, выдадзены Польскай акадэміяй навук, адзначае гістарычнае бытаваньне ў Польшчы германскіх імёнаў Lodo (Lod), Lodgierz, Lodewicus (Lodwich, Lodwig, Łodwig, Lodwik, Łodwik, Ludewicus, Ludewig, Ludwich, Ludwig, Ludwik).

У 1644 годзе ў Каралявецкім унівэрсытэце навучаўся *Sigismundus Lothus, Regiomontanus Borussus*.

Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: *Лоть Васковичъ* (1567 год); *quae [[Ота|Otto]] Lode possidebat* (4 сакавіка 1585 году); *Józef Łotowicz… Baltromiey Łotowicz… Mikołay Kłodziewicz* (1688 год); *domek Lotowicza* (1690 год); *Łodzie* (1744 год); *Agata Lodowicz* (1777 год); *Lotowicz* (29 студзеня і 22 лістапада 1778 году).

## Носьбіты
* Тыльман Лёдэ (*Tylman Lode*) — рыцар з Інфлянтаў, які ўпамінаецца ў 1436 годзе
* Ян Лёдэ (*Jan Lode*) — кракаўскі мешчанін, які ўпамінаецца ў 1439 і 1456 гадох
* Адам, Павал, Мацей, Тарас і Мікалай Лоды — жыхары вёскі Пярэжараў, якія ўпамінаюцца ў 1776 годзе
* Ігнат Латовіч — шляхціч Менскага ваяводзтва, які ўпамінаецца ў 1787 годзе

Латовічы (Łotowicz) — літоўскі шляхецкі род зь Вільні і Віленскага павету.

Лёды (Лёты) — літоўскі шляхецкі род.

Лоты — літоўскі шляхецкі род.

На 1902—1906 гады існавалі фальварак і вёска Лотаўшчына ў Дрысенскім павеце Віцебскай губэрні.

## Заўвагі

## Крыніцы

Катэгорыя:Мужчынскія імёны
Даматурт

**Даматурт** — мужчынскае імя.

## Паходжаньне

Дамідруда (Domedrudis) — імя германскага паходжаньня. Іменная аснова -дом- (-тум-) (імёны ліцьвінаў Туміла, Домін, Тумар; германскія імёны Tumila, Domin, Thumer) паходзіць ад гоцкага dōms 'вырак, суд; слава', а аснова -друд- (-трут-, -трот-) (імёны ліцьвінаў Гаўдрут, Гендрута, Кондрут; германскія імёны Gautrude, Genedrudis, Cundrud) — ад гоцкага і германскага þruþs 'мажнасьць, веліч'. 

## Носьбіты
* Даніла Даматуртовіч — жыхар Чашнікаў, які ўпамінаецца ў 1632 годзе

## Глядзіце таксама
* Тума
* Труда

## Крыніцы

Катэгорыя:Мужчынскія імёны
Тума

**Тума**, **Тум** — мужчынскае імя і вытворнае ад яго прозьвішча.

## Паходжаньне

Тума або Дума (Tumo, Duomo) — імя германскага паходжаньня. Іменная аснова -дом- (-тум-) паходзіць ад гоцкага dōms 'вырак, суд; слава'. Сярод ліцьвінаў бытавалі імёны Дамейка (Дамека), Туміла (Таміла, Туміль, Тумель, Думель), Домін, Домаш (Доміш), Тумар (Домар), Даматурт. Адзначаліся германскія імёны Domke (Dommick), Tuomila (Tumila, Dummel), Domin, Domisch, Thumer (Domarius), Domedrudis.

Этымалягічны слоўнік старапольскіх асабовых імёнаў, выдадзены Польскай акадэміяй навук, адзначае гістарычнае бытаваньне ў Польшчы германскага імя Damald (Domald).

У Прусіі бытавала імя *Dome* (1342 год).

Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: *Tum [[Мінейка (імя)|Minikowicz]], syn jego Wojciech* (30 сьнежня 1598 году); *Piothr Mikołaiewicz ławnik z synmi dwiema Macieiem a Tumem* (28 жніўня 1598 году); *Jan Tumowicz* (1621 год); *Marianna Tuma* (1801 год).

## Носьбіты
* Ян Тумовіч — баярын Жамойцкага княства, які ўпамінаецца ў 1621 годзе
* Грышка Тумовіч — жыхар мястэчка Начы (каля Чашнікаў), які ўпамінаецца ў 1632 і 1633 гадох
* Стэфан Тума — жыхар мястэчка Ліпнішак, які ўпамінаецца ў 1773 годзе

Тумы — прыгонныя зь вёскі Агароднікаў (Ашмянскі павет), якія ўпамінаюцца ў XIX стагодзьдзі.

## Заўвагі

## Крыніцы

Катэгорыя:Мужчынскія імёны
Рэдзька

**Рэдзька** — род кветкавых расьлінаў сямейства крыжакветных.

Бывае адна-, двух- і зрэдку шматгадовай. Ужываецца сырой. Служыць харчовай, алейнай, меданоснай і кармавой раслінай, але можаць быць і пустазельлем. Налічвае 8 відаў, у тым ліку шматморфны від палявая або дзікая рэдзька. Пашыраная пераважна ў Міжземнамор’і. Да 2-га тысячагодзьдзя да нараджэньня Хрыстова выкарыстоўвалася ў якасьці лекаў. У Беларусі вырошчваецца пасяўная або агародная рэдзька, радыска і звычайная рэдзька. Раянавалі такія гатункі, як Адэская 5, Грайваронская, Зімовая круглая чорная і белая, Майская.

## Выгляд
Травяністая караняплодная расьліна з расьсечаным лісьцем. Кветкі бываюць белыя, жоўтыя, ружовыя і фіялетавыя. У суквецьці гронка. Плод — стручок. Караняплод зь белай мякацьцю мае форму ад круглай да верацёнападобнай. Яго афарбоўка бывае белай, жоўтай, шэрай, фіялетавай, карычневай і чорнай.

## У харчаваньні
Рэдзька зьмяшчае 1,9 % бялку і 1,6 % цукру, аскарбінавую кісьлю і вітаміны групы Б, каратын, этэрны алей і гліказіды, што надаюць востры смак.

Рэдзьку выкарыстоўваюць у прыгатаваньні салатаў. Яе дадаюць у супы і мясныя стравы. Таксама яе запякаюць зь мёдам і спажываюць сырой з чорным хлебам, бо тая спалучае асьвяжальную сакавітасьць і востра-салодкі смак. У даўніну яе выкарыстоўвалі пры атручаньні грыбамі і ад камянёў у нырках. Цяпер яе раюць ужываць узімку і ўвесну пры гіпавітамінозе, бо тая багатая на вітаміны і мінэральныя солі.

## Крыніцы

Катэгорыя:Капуставыя
Катэгорыя:Караняплоды
Катэгорыя:Флёра Эўразіі
Катэгорыя:Флёра Паўночнай Амэрыкі
Рэдзька (неадназначнасьць)

**[[Рэдзька]]** — род кветкавых расьлінаў

## Людзі
* Віктар Рэдзька — 1-ы народны сакратар шляхоў зносін БНР
Лодзейка

**Лодзейка** (*Лодзік*, *Ладыка*), **Лоцейка** (*Лоцік*) — мужчынскае імя і вытворнае ад яго прозьвішча.

## Паходжаньне

Лодыка, Лутыка, Лотыка або Хлодык (Hlodico, Luttiko, Lotichius, Claodicus) — імя германскага паходжаньня. Іменная аснова хлод- (лод-, лот-) (імёны ліцьвінаў Лодальд, Лодвік, Лодар; германскія імёны Lodoald, Lodwich, Loder) паходзіць ад германскага hluþa, hluda 'слаўны'.

У 1598 годзе ў Каралявецкім унівэрсытэце навучаўся *Dauid Lotke, Regiomontanus Borussus*, у 1604 годз — *Jacobus Lotke, Regiomontanus Borussus*.

Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: *Адамъ Лукашевичъ Ладыка* (1567 год); *kamienica Xiędza Ładzika… dom Stanisława Locikiewicza* (1688 год); *folwark i wioska Łodzikowsczyzna* (1784 год).

## Носьбіты
* Мацьвей Лодзейка — жыхар воласьці Беразьвечча (Полацкае ваяводзтва), які ўпамінаецца ў 1597 годзе
* Іван, Андрэй, Цімох, Лявон, Дьмітры, Раман, Марк, Фёдар, Кузьма, Арцём, Астап, Сямён, Міхаіл, Антон, Грышка, Юрка, Якуб, Пракоп, Даніэль і Васіль Лодзейкі — жыхары сяла Абрубу (Браслаўскі павет), якія ўпамінаюцца ў 1652 годзе
* Ян Лоцейка (Лацейка) — шляхціч Менскага ваяводзтва, які ўпамінаецца ў 1765 годзе
* Мікалай Лоцейка (Лацейка) — шляхціч Менскага ваяводзтва, які ўпамінаецца ў 1787 годзе

Лоцікі — парафіяне касьцёла ў Росіцы на 1861 год.

Ладыкі (Ładyka) — прыгонныя зь вёскі Пазьдзянятаў (Ашмянскі павет), якія ўпамінаюцца ў XIX стагодзьдзі.

Лодыкі (Łodyka) — прыгонныя зь вёскі Драбышоў, Галімшчыны і Вігушкаў (Ашмянскі павет), якія ўпамінаюцца ў XIX стагодзьдзі.

На 1906 год існавала вёска Ладзейкава ў Себескім павеце Віцебскай губэрні.

## Крыніцы

Катэгорыя:Мужчынскія імёны
Скарына (выдавецтва)

**Выдавецтва «Скарына»** (па-ангельску: **Skaryna** ці **Skaryna Press**) — беларускае выдавецтва ў Лёндане. Заснаванае 6 жніўня 2022 беларускім і брытанскім выдаўцом, гісторыкам, бібліятэкарам Ігарам Івановым і ягонымі аднадумцамі. Выдавецтва спэцыялізуецца на беларускамоўнай літаратуры. У пэрспэктыве выданьне кнігаў на іншых мовах.

## Гісторыя

У беларускага замежжа — доўгая гісторыя і багатая традыцыя. Лёндан займае асаблівае месца ў гэтай гісторыі: тут друкаваў кнігі Ян зь Літвы, прыдумаў «ŭ» Аляксандар Рыпінскі, ствараў багатую літургічную спадчыну а. Аляксандар Надсан.

Выдавецтва «Скарына» было створанае групай аднадумцаў у 2022 годзе, каб працягваць і ўзбагачаць гэтую традыцыю, адлюстроўваць патэнцыял беларускага замежжа, і наладжваць сувязі паміж аўтар-к-амі і чытацтвам у Беларусі і за яе межамі.

Выдавецтва адрозьніваецца мабільнасьцю, часта наведвае свае чытацтва па сьвеце: у Польшчы, Летуве, Нямеччыне, Сакартвэле. Слоганам выдавецтва зьяўляецца выраз «Кнігі зьбіраюць супольнасьць».

Першымі кнігамі «Скарыны» сталі паэтычны зборнік Ганны Комар «Мы вернемся» (гэты цудоўны паэтычны дакумэнт Беларусі 2022—2021 гадоў не мог выйсьці ў Беларусі, таму рыхтаваўся маскоўскім выдавецтвам і быў падхоплены «Скарынай») і цудоўны пераклад украінскага тытана беларускага паходжаньня Агатангела Крымскага «Бэйруцкія апавяданьні».

## Місія

На старонцы выдавецтва пазначаныя тры галоўныя прынцыпы дзейнасьці, своеасаблівая місія:

• **[[Асьветніцтва]]** — жаданьне казаць непрамоўленае або — наўмысна ці ненаўмысна — забытае, а таксама захоўваць, распаўсюджваць і памнажаць традыцыі і дасягненьні, што ўзьніклі ў беларускім замежжы;

• **[[Супраціў]]** цэнзуры і абмежаваньням свабоды творчасьці, каб быць пляцоўкай для вольнага абмену думкамі;

• **[[Сучаснасьць]]** — ствараць і выдаваць кнігі па-новаму, тут і цяпер, каб яны разьляталіся па ўсім беларускім сусьвеце і жылі доўгім жыцьцём.

## Крыніцы

Катэгорыя:Выдавецкая справа ў Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Беларусы ў Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Беларускамоўная літаратура
Катэгорыя:Зьявіліся ў 2022 годзе
Катэгорыя:Беларускія выдавецтвы
Гезела

**Гезела** (*Гізель*), **Кезела** (*Кізель*, *Кезіл*, *Кізіл*) — мужчынскае імя і вытворнае ад яго прозьвішча.

## Паходжаньне

Гезіла, Гезела, Кізела або Кізіла, пазьней Гізэла, Гізэль або Кізэль (Gesila, Gesela, Kisela, Kisila, Gisela, Giesel, Kiesel) — імя германскага паходжаньня. Іменная аснова -гез- (-гіз-, -кез-) (імёны ліцьвінаў Геска, Гіжбэрт, Гесмонт; германскія імёны Geske, Gisbert, Gismondus) паходзіць ад гоцкага gais 'суліца, кап’ё', германскага gaizá 'завостраны кій'.

Этымалягічны слоўнік старапольскіх асабовых імёнаў, выдадзены Польскай акадэміяй навук, адзначае гістарычнае бытаваньне ў Польшчы германскіх імёнаў Gizel, Gizla і Kesil.

У Прусіі адзначаліся прозьвішчы Gesell і Giessel. 

Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: *Jan Kiezielo* (1573 год); *подъданые… Василемъ Еръкевичомъ Кизиломъ* (16 чэрвеня 1582 году); *мещане… Федоръ Гизель* (26 верасьня 1614 году); *Gizel (Giziel) Eustachius Theodori Wilnensis* (1621 і 1633 гады); *Gizel Alexander Theodori* (1631 год); *Gizielowa… Gizielewicz* (1636 год); *domek Bartłomieja Kizielewicza* (1690 год); *Kiziłow* (1744 год); *Judyta Giezieła* (1802 год).

## Носьбіты
* Аляіз, Марта, Даніель, Станіслаў, Васіль, Элеанора, Ёсіф і Ганна Кезілы — жыхары вёскі Залесься (Браслаўскі павет), якія ўпамінаюцца ў 1775 годзе

Гізілевічы (Gizilewicz) гербу Пабог — літоўскі шляхецкі род.

Гізялевічы (Gizelewicz) — літоўскі шляхецкі род з Ашмянскага павету.

## Крыніцы

Катэгорыя:Мужчынскія імёны
Бутар

**Бутар** (*Бутэр*, *Бутыр*), **Ботар** — мужчынскае імя і вытворнае ад яго прозьвішча.

## Паходжаньне

Ботар, Бутар або Бутр, пазьней Бутэр (Botthar, Butaharjis, Butr, Butter, Boter, Boutier) і Гербота (Herbothe) — імёны германскага паходжаньня. Іменная аснова -бут- (-бот-) (імёны ліцьвінаў Бутвід, Бутрык, Вільбут; германскія імёны Botvid, Butariks, Willebut) паходзіць ад усходнегерманскага but- з значэньнем 'корань, камель' (гепідзкае butilo 'камель'), а аснова -гер- (-ер-) (імёны ліцьвінаў Герман, Гунтэр, Кіндэр; германскія імёны Herman, Gunter, Kinder) — ад гоцкага harjis, германскага heri 'войска, загон' або гоцкага hairus, германскага heru 'меч'.

У 1648 годзе ў Каралявецкім унівэрсытэце навучаўся *Christophorus Botticher, Regiomontanus Borussus*.

Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: *люди наши [[Зьдзітава (Спораўскі сельсавет)|Здитовскии]]… Ходоръ Бутыревичъ* (26 траўня 1520 году); *Михайло Бутеревичъ, въ него сыновъ два Ясько, Онцыпоръ* (23 кастрычніка 1597 году); *Iwan Butyra, pryhonnik* (1722 год); *Butarewicz* (XVII—XIX ст., 1909 год); *Kazimierz Buterewicz* (1722 год); *Marianna Butor* (1817 год); *Adam Butorowicz* (1818 год); *Karolina Buterowicz* (1820 год).

## Носьбіты
* Антон і Лука Бутары — жыхары вёскі Ашнарова (Івянецкае графства), якія ўпамінаюцца ў 1776 годзе
* Міхал з Паўла Бутэр (*Buter*) — уладальнік гаспадаркі ў Ліцьвінках каля Куранцу на 1939 год

Бутэры — парафіяне царквы ў Чашніках на 1888—1905 гады.

У актах Вялікага Княства Літоўскага ўпаміналася дворышча Бутэраўшчызна (*Бутеревщизна*) у сяле Дубае.

На 1906 год існавала вёска Ботары (Баторы) у Дзьвінскім павеце Віцебскай губэрні.

На памежжы гістарычных Аршаншчыны і Віцебшчыны існуе вёска Бутары, на гістарычнай Віцебшчыне — вёска Бутрава.

## Глядзіце таксама
* Бота
* Геры

## Крыніцы

Катэгорыя:Мужчынскія імёны
Fila

**FILA** (, )  — брэнд спартовага адзеньня і тавараў для актыўнага адпачынку, а таксама паўднёвакарэйская кампанія-вытворца такіх тавараў.

## Гісторыя
Кампанія Fratelli Fila S.p.A. была заснаваная ў 1911 годзе ў Італіі ў горадзе Б’ела братамі Эторэ й Джансэвэро Філа. Першапачаткова яна займалася часаньнем воўны і вытворчасьцю тканін, а з 1923 перайшла на пашыў адзеньня, перадусім цёплай бялізны для жыхароў Альп. У 1973 занялася стварэньнем спартовага адзеньня для тэніса, лыжнага спорту, гольфа, яхтынга, а таксама падпісала спонсарскі кантракт з будучай зоркай мужчынскага тэнісу Б’ёрнам Боргам.

У 2005 карэйскі мэнэджмэнт выкупіў рэгіянальную частку бізнэса і стварыў назалежную структуру FILA Korea, якая апэравала брэндам FILA па ліцэнзійнай дамове. У 2007 FILA Korea выкупіла брэнд разам з усімі даччынымі кампаніямі, а ў 2010 выйшла на Карэйскую біржу як юрасоба FILA Holdings Corp.

## Спонсарства
Найбольш вядомыя спартоўцы, якія мелі ў сваім гардэробе адзеньне альбо абутак FILA:

### Тэніс
*  Б’ёрн Борг
*  Борыс Бэкер
*   Моніка Сэлеш
*  Кім Клійстэрс
*  Эшлі Барці
*  Сьвятлана Кузьняцова
*  Марын Чыліч

### Баскетбол
*  Джэры Стэкхаўс
*  Грант Гіл

### Горныя лыжы
*  Альбэрта Томба

У 1986 Райнгольд Мэснэр падняўся на Эвэрэст у вопратцы FILA.

У кастрычніку 2019 было абвешчана, што паўднёвакарэйскі поп-гурт BTS стаў глябальным амбасадорам брэнда FILA.

## Крыніцы

Катэгорыя:Паўднёварэйскія кампаніі
Катэгорыя:Паўднёвакарэйскія вытворцы спартовых тавараў
Сярбут

**Сярбу́т** (*Сарбут*, *Сэрпут*) — мужчынскае імя і вытворнае ад яго прозьвішча.

## Паходжаньне

Саработа, пазьней Сэрбут (Saraboto, Serbutt) — імя германскага паходжаньня. Іменная аснова -сар- (-сер-) (імёны ліцьвінаў Сарвід, Саргоўд, Сарман; германскія імёны Sarvidis, Saregaud, Saraman) паходзіць ад гоцкага і германскага sarwa 'зброя', а аснова -бут- (-бот-) (імёны ліцьвінаў Бутвід, Бутрык, Вільбут; германскія імёны Botvid, Butariks, Willebut) — ад усходнегерманскага but- з значэньнем 'корань, камель' (гепідзкае butilo 'камель').

Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: *Sierbutowicz* (1671—1681 гады); *Wincenty Sarbutowicz* (1819 год).

## Носьбіты
* Васіль Сербутовіч — жыхар вёскі Канарэзаў (каля Шацку), які ўпамінаецца ў 1749 і 1755 гадох

Сэрпут (Serput) і Серпут (Sierput) — прозьвішчы, зафіксаваныя ў XIX стагодзьдзі ў ваколіцах Сувалкаў.

## Глядзіце таксама
* Сар
* Бота

## Крыніцы

Катэгорыя:Мужчынскія імёны
Зусель

**Зусель** — мужчынскае імя і вытворнае ад яго прозьвішча.

## Паходжаньне

Зузіла або Сусіла (Susilo) — імя германскага паходжаньня. Іменная аснова сус- (зус-), магчыма, паходзіць ад стараверхненямецкага suson, susjan 'шасьцець, сьвістаць'.

## Носьбіты
* Філіп, Хвешка, Антон і Панкрат Зуселы — жыхары вёскі Зуселяў (Полацкае ваяводзтва), якія ўпамінаюцца ў 1765 годзе
* Міхаіл, Магда, Франц, Ганна, Канстанцыя, Эўфрасіньня і Марыя Зуселі — жыхары вёскі Новай (Браслаўскі павет), якія ўпамінаюцца ў 1775 годзе

## Крыніцы

Катэгорыя:Мужчынскія імёны
Лібель

**Лібель** — мужчынскае імя і вытворнае ад яго прозьвішча.

## Паходжаньне

Лібіла (Libila) — імя германскага паходжаньня. Іменная аснова ліб- (імёны ліцьвінаў Лібэка, Лібельт, Лібэр; германскія імёны Libicho, Libolt, Liberi) паходзіць ад гоцкага liban 'жыць'.

## Носьбіты
* Сіла Лібель — жыхар вёскі Вялоўшчыны (Аршанскі павет), які ўпамінаецца ў 1750 годзе

Лебэлі (Lebel) гербу ўласнага — літоўскі шляхецкі род зь Лідзкага павету.

## Крыніцы

Катэгорыя:Мужчынскія імёны
Альбэрта Томба

**Альбэрта Томба** () — знакаміты італьянскі гарналыжнік, трохразовы алімпійскі чэмпіён, двухразовы чэмпіён сьвету, уладальнік Кубка сьвету. Спэцыялізаваўся ў слалёме і гіганцкім слалёме.

Спартыўная мянушка — «Томба ля Бомба» (). Алімпійскі чэмпіён 1988 году ў слалёме і гіганцкім слалёме (Калгары, Канада). У 1992 годзе на Алімпіядзе ў Альбэрвілі (Францыя) выйграў «золата» ў гіганцкім слалёме і «срэбра» ў слалёме. Там жа Томба быў удастоены гонару несьці сьцяг Італіі на цырымоніі адкрыцьця Алімпіяды.

Яшчэ адно «срэбра» Томба выйграў на слалёмных трасах Лілегамэра (Нарвэгія) у 1994 годзе.

Фінішаваў без узнагарод на Алімпіядзе-98 у Нагана (Японія).

Падчас урачыстага адкрыцьця Алімпійскіх гульняў-2006 у Турыне Томба занёс алімпійскую паходню на стадыён.

Уладальнік Кубка сьвету па гарналыжным спорце ў агульным заліку ў сэзоне 1994-95. У 1998 годзе пайшоў зь вялікага спорту, атрымаўшы ў агульнай колькасьці 50 перамог у Кубку сьвету (35 — слалём, 15 — гіганцкі слалём). Па ліку перамог на этапах Кубка сьвету саступае толькі Інгэмару Стэнмарку (86) і Гэрману Маеру (54).

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт  

Катэгорыя:Італьянскія гарналыжнікі
Катэгорыя:Італьянскія алімпійскія чэмпіёны
Катэгорыя:Італьянскія гарналыжнікі і гарналыжніцы на Алімпійскіх гульнях
Катэгорыя:Алімпійскія чэмпіёны па гарналыжным спорце
Катэгорыя:Чэмпіёны зімовых Алімпійскіх гульняў 1988 году
Катэгорыя:Чэмпіёны зімовых Алімпійскіх гульняў 1992 году
Катэгорыя:Прызэры зімовых Алімпійскіх гульняў 1992 году
Катэгорыя:Прызэры зімовых Алімпійскіх гульняў 1994 году
Катэгорыя:Чэмпіёны сьвету па гарналыжным спорце
Катэгорыя:Уладальнікі Кубка сьвету па гарналыжным спорце
Аль-Гіляль Рыяд

«**Аль-Гіляль**» () — саудаўскі футбольны клюб з гораду Рыяду. Заснаваны ў 1957 годзе. Свае хатнія матчы клюб ладзіць на Міжнародным стадыёне імя караля Фагда. Гэта самы тутулаваны клюб Саудаўскай Арабіі, з улікам таксама міжнародных спаборніцтваў. У 2009 годзе быў прызнаны самым пасьпяховым футбольным клюбам Азіі ў XX стагодзьдзі.

## Гісторыя
Ідэя стварэньня клюбу ўзьнікла ў 1957 годзе. Першая назвай каманды быў «Алімпійскі клюб», але яна праіснавала ўсяго адзін год. 3 сьнежня 1958 году кароль Сауд асабіста зьмяніў яе на сучасную. Свой першы Кубак караля футбалісты ўзьнялі ў 1961 годзе. У 1964 годзе «Аль-Гілаль» зноў выйграў кубак, атрымаўшы перамогу ў сэрыі пэнальці над двухразовымі чэмпіёнамі Азіі «Аль-Ітыгадам». Клюб стаў першым пераможцам чэмпіянату Саудаўскай Арабіі, які пачаў ладзіцца з сэзону 1976—1977 гадоў. Дзякуючы посьпехам, у 1970-х гадах да клюбу прыяднаўся шэраг гульцоў і трэнэраў замежжа, у тым ліку бразыльскія легенды Марыю Загальлю і Рывэліну. За дзесяць гадоў клюб здабыў чатыры тытулы чэмпіёнаў лігі, а таксама чатыры разы браў Кубак караля. 1990-я гады былі адзначаныя зьменмі ў складзе дамінуючых камандаў, якія змагаліся за тытул. Гэтак, напрыклад, узмоцніў свой склад клюб «Аль-Шабаб». Акрамя таго адрадзіліся заклятыя супернікі «Аль-Наср» і «Аль-Ітыгад», якія зрабілі лігу больш канкурэнтнай. Аднак, гэта не зашкодзіла «Аль-Гілялю» за гэты час заваяваць 23 тытулы.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Спорт у Рыядзе
Дудзен

**Дудзен**, **Дудзін** — мужчынскае імя і вытворнае ад яго прозьвішча.

## Паходжаньне

Додзін, Тоціна, Дудзін або Дудзен (Dodin, Totino, Dudin, Duden) — імя германскага паходжаньня. Іменная аснова -тот- (-дод-) (імёны ліцьвінаў Туцейка, Тутыла, Доман; германскія імёны Tuoticha, Tuotilo, Domann) паходзіць ад стараверхненямецкага toto 'хросны бацька'.

Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: *вызвали есмы с [[Літва|Литовъское земле]] два братеньця Тутения а [[Мажэйка (імя)|Моижека]]* (1264—1301 гады); *Dudenowna* (1801 год); *Justyna Duden… Kazimierz Duden* (1799 год).

## Носьбіты
* Станіслаў, Казімер і Андрэй Дудзены — жыхары вёскі Мейлунаў (Браслаўскі павет), якія ўпамінаюцца ў 1759 годзе
* Юры, Ермалай, Міхаіл, Ян, Стась, Казімер, Сымон, Марцін, Барталамей, Якуб, Каця і Марыя Дудзены — жыхары вёсак Ахрэмаў і Баяраў (Браслаўскі павет), якія ўпамінаюцца ў 1759 годзе

Дудзіновічы (Dudzinowicz) — літоўскі шляхецкі род зь Вільні.

## Крыніцы

Катэгорыя:Мужчынскія імёны