Беларусізацыя ў Смаленскай губэрні

[міні|Карта Беларусі 1924 года, выдадзеная [Цэнтральны выканаўчы камітэт БССР|ЦВК БССР у Менску пад рэдакцыяй А. Сташэўскага, З. Жылуновіча, У. Ігнатоўскага і інш. На карце Смаленшчына пазначана «ў межах пашырэньня беларускага насяленьня на ўсходзе (паводле навуковых крыніц)».]]
**Беларусізацыя ў [[Смаленская губэрня|Смаленшчыне]]** адбывалася, бо значную частку насельніцтва складалі беларусы. З гэтай прычыны ў 1918 годзе  Беларуская Народная Рэспубліка ўключыла Смаленшчыну ў свой склад. Пазьней, 1 студзеня 1919 года, у Смаленску была абвешчана Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка Беларусь. Губэрня ўвайшла ў склад дзяржавы, але неўзабаве перададзена РСФСР.

Нават у час знаходжаньня ў складзе РСФСР рэгіён закранула беларусізацыя. Аднак у 1929 годзе гэту палітыку ў краі пачалі згортваць. Як мясцовыя ўлады, так і само беларускае насельніцтва неахвотна падтрымлівалі практыку беларусізацыі, толькі фармальна ўдзельнічаючы ў ёй.

## Агульны агляд
У Смаленскай губэрні, паводле даных перапісу 1920 года, з 2 083 465 жыхароў беларусаў налічвалася 50 470 (2,62 %). Яны былі другой, пасьля расейцы, этнічнай групай рэгіёну (паводле некаторых даных, іх колькасьць магла быць больш). Народ пераважна пражываў у Смаленскім, Рослаўльскім і Ельнінскім паветах. Смаленскае кіраўніцтва і мясцовае насельніцтва ўспрымалі беларусаў як частку расейскага этнасу. У сувязі з гэтым мясцовыя ўлады меркавана прыніжалі рэальную іх колькасьць у губэрні. Так, паводле афіцыйных даных губэрнскае ўправы, на 1926 год у краі пражывала 20 000 беларусаў, у тым ліку 15 000 на вёсцы. Раней імі называліся лічбы ў 50 000—84 000. Прафэсар Смаленскага дзяржаўнага ўнівэрсытэта Кацярына Клятнова, выступаючы 2 ліпеня 1923 года на міжведамаснай губэрнскай нарадзе камісій па пытаньні беларусаў, заявіла, што доля беларускага сельскага насельніцтва ва ўсёй Смаленскай губерні за выключэньнем Гжацкага, Сычоўскага і часткі Вяземскага паветаў складае каля 90 %. Паводле дасьледаваньняў пачатку XX стагодзьдзя (Я. Ф. Карскага, М. В. Доўнар-Запольскага, У. М. Дабравольскага), у сельскіх жыхароў рэгіёну пераважалі беларускія элементы, у тым ліку ў лексіцы.

## Адказныя органы
18 лютага 1923 года пры Смаленскім губэрнскім аддзеле народнай асьветы створана бюро нацыянальных меншасьцяў. Беларускую сэкцыю органа ўзначаліў Агейчык. 12 красавіка 1925 года створаны Савет па асьвеце беларусаў пад старшынствам усё таго ж Агейчыка.

## Школьная вучоба
У красавіку 1923 года было пастаноўлена ўвесьці ў 1923/1924 навучальным годзе беларусазнаўства і беларускую мову ў 150—200 школах у паветах, дзе пражывала беларускае насельніцтва. Навучальныя ўстановы былі забясьпечаны неабходнымі дапаможнікамі як для вучняў, так і для настаўнікаў. Улетку 1923 года ўжо пачынала ўзьнімацца пытаньне аб пераводзе часткі школ губэрні на беларускую мову. 4 кастрычніка бюро нацменшасьцяў афіцыйна распарадзілася перавесьці ўстановы, дзе навучаліся дзеці-беларусы, на іх родную мову. На 1925/1926 навучальны год 20 школ у воласьцях Смаленскага і Рослаўльскага паветаў цалкам праводзілі навучаньне на беларускай мове. Пэдагогі загадзя прайшлі спэцыяльныя курсы. Зь лета 1926 года падрыхтоўка настаўнікаў пачала праходзіць больш жорстка і арганізавана. Гісторыкі Яўген Кодзін і Вольга Кобец адзначалі, што смаленскія курсы мелі больш шырокі спэктар прадметаў, чым менскія. Станам на 1 студзеня 1928 года ў Смаленскай губэрні было 2158 дзяцей-беларусаў школьнага ўзросту (6—11 гадоў). Для іх навучаньня была 61 беларуская школа.

У пачатку 1928 года падчас праверкі сямі беларускіх школ Рослаўльскага павета выяўлены розныя праблемы і недахопы ў рабоце ўстаноў: мясцовыя ўлады абыякава ставіліся да палітыкі беларусізацыі, а заняткі праводзілі расейскія настаўнікі, якія не валодалі беларускай мовай, у той час як беларускія пэдагогі да ўрокаў не дапускаліся. 4 зь 7 правераных школ на беларускую мову навучаньня не перайшлі. Як падкрэслівалася ў дакладзе аб культурнай рабоце сярод беларускага насельніцтва губэрні, само яно «ўжо настолькі абрусела, што не надае беларусізацыі ніякага значэньня». У кастрычніку была праведзеная праверка ў Руднянскай 9-гадовай беларускай школе, дзе былі выяўлены падобныя праблемы. Больш за тое, установа ня мела нармальных навучальных дапаможнікаў. Як паказана ў справаздачы, «некалькі шклянак, пара прымітыўных прыбораў — усё абсталяваньне школы зь вялікай колькасьцю навучэнцаў». Аднак частка ўстаноў усё ж адпавядала патрабаваньням, як, напрыклад, Юрцавіцкая беларуская школа. Як адзначылі Кодзін і Кобец, у навучальных установах была і іншая бяда – аднакамплектнасьць беларускіх школ. Гісторыкі растлумачылі, што настаўніку даводзілася ў адным памяшканьні весьці заняткі з трыма рознымі клясамі адразу на дзьвюх мовах (са старэйшымі — на расейскай, з малодшымі — на беларускай).

## Рабочы факультэт
У 1925 годзе ў Смаленскім унівэрсытэце адкрылася беларускае аддзяленьне на рабфаку з трыма групамі (у кожнай да 30 навучэнцаў). Умовы прыёму ў 1927/1928 навучальным годзе зрабілі максімальна льготнымі: прымаліся выключна беларусы, стаж для якіх у параўнаньні зь іншымі быў зьніжаны на адзін год. Неабходная падрыхтоўка заключалася ў наступным: ведаць чатыры арытмэтычных дзеяньні над цэлымі лікамі, мець элемэнтарную грамадзка-палітычную арыенціроўку, умець чытаць і пісаць як на роднай мове, так і на расейскай. Слухачам выкладалі беларускую мову і геаграфію на беларускай мове, астатнія прадметы вяліся на расейскай. На рабфаку таксама склалася сітуацыя, калі на яго паступалі ў асноўным з-за льготных умоў прыёму. Як адзначалася ў афіцыйных даведках, пры паступленьні абітурыенты стараліся даказаць, што «ёсьць сапраўднымі беларусамі» а праз некаторы час вучобы пачыналі выступаць супраць выкладаньня беларускай мовы.

## Глядзіце таксама
* Беларусы ў Расеі

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 

## Вонкавыя спасылкі
* Максим Осипов. Российский историк: создание БССР дополнялось белорусизацией Смоленщины // СБ.Беларусь сегодня, 6 декабря 2018

Катэгорыя:Беларуская мова
Катэгорыя:Смаленская губэрня
Катэгорыя:Беларусы ў Расеі
Катэгорыя:Беларусізацыя