Наваградзкі павет

**Навагра́дзкі паве́т** — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Наваградзкага ваяводзтва Вялікага Княства Літоўскага. Плошча 24,5 тыс. км². Сталіца — места Наваградак.

Гістарычна асобнай часткай павету выступала Слуцкае княства, пераўтворанае ў 1791 годзе у Случарэцкі павет.

## Гісторыя
Утварыўся ў 1507 годзе разам з Наваградзкім ваяводзтвам. Дагэтуль, у XV ст. тэрыторыю павету займала аднайменнае намесьніцтва ў складзе Троцкага ваяводзтва.

У 1528 годзе, паводле попісу войска Вялікага Княства Літоўскага, наваградзкая шляхта выстаўляла 269 коньнікаў, яшчэ 79 дробных баяраў ішлі на вайну асабіста; апрача таго, фармавалася асобная татарская харугва ў складзе 36 коньнікаў. Згодна з адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформай 1565—1566 гадоў тэрыторыя Наваградчыны значна павялічылася. Межы павету ўпершыню вызначыў прывілей вялікага князя Жыгімонта Аўгуста ад 30 красавіка 1565 году.

28 чэрвеня 1660 году каля вёскі Палонкі войскі Вялікага Княства Літоўскага нанесьлі зьнішчальную паразу маскоўскім захопнікам, якая зьмяніла ход вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай.

Захаваліся сьведчаньні азначэньня жыхароў Наваградзкага павету ліцьвінамі: 
«*показывал… тот литвин Федька [Яковлев [[Слуцак|слутчанин]]] проезжею память, писана [[ліцьвіны#Літоўская мова|по-литовски]]*» (1621 год), «*[[Беларусцы|Белорусцы]]: Филип Белетцкий, [[Русіны|руское]] имя тож, сказал родом литвин, Новгородцкого повету, отец и мать веру держали [[Кіеўская мітраполія|киевскую]]…*» (1623—1624 гады), «*старец Мелетий (литвин Слуцкого уезда)*» (1624 год), «*…литвину слутчанину Василью Павлову <…> литвину слутчанину Илье Павлову*» (1675 год), «*…сказался Мартинко родом литвин города Слутца*» (1684—1685 гады). У матрыкуле Базэльскага ўнівэрсытэту пад 1590/1591 годам значыцца *Johannes Snumyn, Lituanus, Palatinides Novogrodensis*, у матрыкуле Дылінгенскага ўнівэрсытэту пад 1607 годам — *Nicolaus Skoruski Lithuanus Nouogrodecum*. У матрыкуле Каралявецкага ўнівэрсытэту пад 1618 годам значыцца *Martinus Wietogolski, Novogrodiensis Lithvanus*, пад 1638 годам — *Johannes Otteski, [[Нясьвіж|Nieswitzio]]-Littwanus*, пад 1643 годам — *Johannes Zelenievieczky, Neszvicensis Litvanus*. Паводле біяграфічнай даведкі 1628 году пра Рафала Корсака: *Lithuanus, natus in Districtu Novogroden*. Паводле запісу мэтрыкі гімназіі ў Браўнсбэргу, *Beresniewiez Thom. Lituanus ex pal. Novogrod.* (1702 год). А ў 1732 годзе адзін з жыхароў Капылю — Якаў Кісель — азначаецца як «стараліцьвін».

У выніку другога падзелу Рэчы Паспалітай (1793 год) большая частка павету апынулася ў складзе Расейскай імпэрыі, рэшта — па трэцім падзеле.

У 1933 годзе ў выданьні «Kurier Nowogrodzki» зазначалася, што «*тутэйшыя*» да нядаўняга часу называлі сябе ліцьвінамі і што былі спробы ўтрымаць пры сабе гэтую назву з адрознасьцю ад «*ковенскіх [[Летувісы|летувісаў]]*».

## Сымболіка
Павятовая харугва была «пелістага» (адценьне чырвонага) колеру.

Мескія гербы атрымалі Клецак, Любча, Наваградак, Нясьвіж і Цырын.

## Геаграфія

На поўначы межаваў зь Лідзкім і Ашмянскім паветамі Віленскага ваяводзтва, на ўсходзе — з Менскім і Мазырскім паветамі Менскага ваяводзтва, а таксама з Слуцкім княствам, на поўдні — зь Пінскім паветам Берасьцейскага ваяводзтва, на захадзе — з Слонімскім паветам Наваградзкага ваяводзтва.

Мяжа з Слонімскім паветам ішла ракою Моўчадзь, далей праставала да Пінскага павету паміж Сталавічамі, Палонкай, Уславічамі з аднаго боку і Бусяжам, Быценем і Слонімам зь іншага.

У склад Наваградзкага павету ўваходзіла тэрыторыя Наваградзкага гродавага і Клецкага старостваў (дзяржаўных воласьцяў), а таксама прылеглыя прыватнаўласьніцкія маёнткі.

На тэрыторыі павету знаходзіліся месты і мястэчкі (бяз Случчыны): Бабоўня, Валеўка, Гавязна, Гарадзішча, Дварэц, Дзяляцічы, Ішкальдзь, Кажан-Гарадок, Карэлічы, Клецак, Крашын, Крывошын, Лахва, Ліпск, Любча, Ляхавічы, Магільна, Мір, Мядзьведзічы, Мікалаеўшчына, Наваградак, Новая Мыш, Нягневічы, Нясьвіж, Паланэчка, Сваятычы, Сіняўка, Сноў, Сталовічы, Сьвержань, Турэц, Уселюб, Цырын, Ярэмічы. Магдэбурскае права мелі Карэлічы (XVII ст.), Клецак (27.08.1652), Любча (1590), Мікалаеўшчына (XVII ст.), Мір (27.12.1579), Наваградак (26.06.1511), Нясьвіж (23.04.1586).

## Дэмаграфія

У сярэдзіне XVII ст. налічваў каля 41 тыс. дымоў (што адпавядала 278 тыс.. Паводле сучасных падлікаў, да вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667) колькасьць насельніцтва складала каля 289 тыс. чал., па вайне яно скарацілася да 166 тыс. чал. (25,5 тыс. дымоў).

На 1775 год павет налічваў 34 742 дымоў. У 2-й пал. XVIII ст. колькасьць насельніцтва дасягнула 334 тыс. чал.

## Ураднікі

Павятовы соймік праходзіў у Наваградку, тамака ж месьціліся падкаморскі, земскі і гродзкі суды. Наваградзкая шляхта абірала двух паслоў на Вальны сойм і двух дэпутатаў на Галоўны Трыбунал.

## Архітэктура

### Драўляная
На тэрыторыі Наваградчыны склалася даўняя традыцыя драўлянага дойлідзтва.


Vaŭkovičy. Ваўковічы (1900).jpg|Могілкавая царква, Ваўковічы
Hałynka, Pietrapaŭłaŭskaja. Галынка, Петрапаўлаўская (1901-39).jpg|Царква Сьвятых Пятра і Паўла, Галынка
Dvarec. Дварэц (1900).jpg|Касьцёл, Дварэц
Žuchavičy Vialikija, Pietrapaŭłaŭskaja. Жухавічы Вялікія, Петрапаўлаўская (1900).jpg|Царква Сьвятых Пятра і Паўла, Жухавічы Вялікія


Zadźvieja. Задзьвея (1900).jpg|Касьцёл, Задзьвея
Załužža, Juraŭskaja. Залужжа, Юраўская (1900).jpg|Юраўская царква, Залужжа
Kaŭpienica, Pradciečanskaja. Каўпеніца, Прадцечанская (1905).jpg|Царква Сьвятога Яна, Каўпеніца
В. Азярцо - Пакроўская царква PICT1084.jpg|Пакроўская царква, Логнавічы


### Мураваная
У XVI ст. у мураваную архітэктуру Меншчыны прыйшла стылістыка барока, у XVIII ст. — віленскага барока і клясыцызму.


Astašynski zbor. Асташынскі збор (J. Bułhak, 1905-11).jpg|Збор, Асташын
Iškaldź. Ішкальдзь (E. Paŭłovič, 1848).jpg|Траецкі касьцёл, Ішкальдзь
Klecak, Fara. Клецак, Фара (1930).jpg|Фарны касьцёл, Клецак
Любча. Адноўленая вежа і сцяна.jpg|Замак, Любча


Lachavicki zamak. Ляхавіцкі замак (1660).jpg|Фартэцыя, Ляхавічы
Mirski zamak. Мірскі замак (K. Rusiecki, 1844).jpg|Замак, Мір
Mir, Rynak, Fara. Мір, Рынак. Фара (1930-39).jpg|Фарны касьцёл, Мір
Navahradak, Bazylanskaja. Наваградак, Базылянская (V. Dmachoŭski, 1856).jpg|Барысаглебская царква, Наваградак


Navahradak, Kavalskaja. Наваградак, Кавальская (V. Dmachoŭski, 1856).jpg|Замак, Наваградак
Niaśviž, Radzivił, Dvor. Нясьвіж, Радзівіл, Двор (H. Huminski, 1867).jpg|Замак Радзівілаў, Нясьвіж
Niaśviž, Zamkavaja vieža. Нясьвіж, Замкавая вежа (H. Huminski, 1882).jpg|Замкавая вежа, Нясьвіж
Niaśviž, Słuckaja brama. Нясьвіж, Слуцкая брама (D. Strukov, 1863).jpg|Слуцкая брама, Нясьвіж


Volna church 01 11 2009.JPG|Траецкая царква ў Вольне, віленскае барока
Navahradak, Zamkavaja. Наваградак, Замкавая (K. Rusiecki, 1846).jpg|Прачысьценская царква, Наваградак
Parish Catholic Church in Navahradak.JPG|Фарны касьцёл, Наваградак
Niaśviž, Benedyktynskaja. Нясьвіж, Бэнэдыктынская (N. Orda, 28.07.1876).jpg|Кляштар бэнэдыктынак у Нясьвіжы, віленскае барока


Niaśviž, Fara. Нясьвіж, Фара (1882).jpg|Фарны касьцёл, Нясьвіж
В. Сталавічы - Царква Аляксандра Неўскага DSC08042.JPG|Касьцёл янітаў у Сталавічах, віленскае барока
Śvieržań, Rynak, Śviatych Piatra i Paŭła. Сьвержань, Рынак, Сьвятых Пятра і Паўла (1920-29).jpg|Касьцёл Сьвятых Пятра і Паўла, Новы Сьвержань
Śvieržań, Rynak-Mienskaja. Сьвержань, Рынак-Менская (1900).jpg|Прачысьценская царква, Новы Сьвержань


Mirskaja ratuša. Мірская ратуша (1937).jpg|Ратуша, Мір
Navahradzkaja ratuša. Наваградзкая ратуша (XIX).jpg|Ратуша, Наваградак
Niaśviž, Alba. Нясьвіж, Альба (1784).jpg|Палац Альба, Нясьвіж
Niaśviskaja ratuša. Нясьвіская ратуша (1820-36).jpg|Ратуша, Нясьвіж


## Заўвагі

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 

Катэгорыя:Наваградзкае ваяводзтва
Катэгорыя:Паветы Вялікага Княства Літоўскага