open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Славацкая маціца

**Слава́цкая ма́ціца** — нацыянальны інстытут славацкай культуры, разьмешчаны ў горадзе Марціне. Фінансуецца пераважна дзякуючы ахвяраваньням і фундатарам.

Маціца была заснавана ў 1863 годзе, як нацыянальны інстытут ўсіх славакаў. Статут быў зацьверджаны 21 жніўня 1862 году імпэратарам Францам-Іосіфам I. Першым кіраўніком быў каталіцкі біскуп Штэфан Мойзэс (Štefan Moyzes), яго намесьнікам — пратэстанцкі біскуп Караль Кузьмані (Karol Kuzmány). У 1875 годзе вугорскі ўрад спыніў дзейнасьць маціцы з-за «занадта моцнай славацкую арыентацыі». Пасьля стварэньня Чэхаславаччыны ў 1919 годзе маціца быў адноўлена. Пасьля ўсталяваньня камуністычнага рэжыму ў Чэхаславаччыне задачы і паўнамоцтвы маціцы былі істотна звужаныя. Пасьля мірнай рэвалюцыі 1989 году яна атрымала больш шырокія правы і паўнамоцтвы.

Галоўная задача «маціцы славацкай»: захаваньне нацыянальнай культурнай спадчыны Славаччыны.

У прыватнасьці да «маціцы славацкай» адносяцца:
* Славацкі літаратурны інстытут
* Славачкі гістарычны інстытут
* Славацкая нацыянальная бібліятэка (да 2000 году)

## Глядзіце таксама
* Акадэмія навук Славаччыны

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт Славацкай маціцы

Катэгорыя:Славацкая навука і тэхніка
Катэгорыя:Гісторыя Славаччыны
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1863 годзе
Фуяра

**Фуяра** () — традыцыйны славацкі драўляны духавы інструмэнт, папярочная флейта з трыма адтулінамі.

## Вонкавыя спасылкі
* Сайт аб фуяры
* Фуяра з ПВХ

Катэгорыя:Славацкія музычныя інструмэнты
Катэгорыя:Абэртонныя флейты
Катэгорыя:Унутраныя падоўжныя флейты
Катэгорыя:Шэдэўры вуснай і нематэрыяльнай спадчыны чалавецтва
Катэгорыя:Драўляныя духавыя музычныя інструмэнты
Віталь Мікула

**Віталь Мікула** (1913, Нялепава, Нясьвіскі павет — 1944 ці 1945 Дахаў) — беларускі вайсковы дзеяч. Паручнік Войска Польскага, намесьнік камэнданта БКА, афіцэр 30 Дывізыі Грэнадэраў SS у часы II сусьветнай вайны.

Па сьлядох брата Юліяна пасьпяхова іспыты ў кадзецкі корпус Войска Польскага, аднак не патрапляе ў школу з-замалой вагі. Віталь піша ліст да прэзыдэнта Польшчы Масьціцкага з просьбай паспрыяць залічэньню ў кадэты. Масьціцкі ставіць рэзалюцыю “прыняць”. У кадэцкім корпусе хлопец патрапляе ў роту Франца Кушаля.

У 1939 скончыў Грундзёнзкую артылерыйскую школу. З пачатка Другой сусьветнай вайны — на фронце. Пасьля разгрому польскага войска здоляў вярнуцца дахпты.

У 1942 годзе на заклік Кушаля прыяджае ў Менск каб працаваць у Афіцэрскай школе. Хутка прызначаны насесьнікам камадзіра школы. Займаўся штабной і тэарытычнай працай. У 1943 падрыхтаваў і выдаў “Страявы вайсковы статут” для беларускага жаўнера.

Пасьля стварэньня Беларускай Краёвай Абароны Кушаль прызначаны вайсковым Начальнікам. Сваім намесьнікам ён зноў абраў капітана Мікулу. Кастусь Акула, сьведка падзеяў, у “Змагарных дарогах” так апісвае Мікулу: .

Улетку 1944 БКА разам зь нямецкім войскам адступіла на Захад. Пасьля пераходу часткі жаўнераў БКА да саюзьнікаў, немцы ва Ўсходняй Прусіі, у Эльбінгу, пастаўнаўляюць рэарганізаваць аддзелы БКА (якія налічвалі каля 10 тыс. чалавек), у 30-ю дывізію СС, далучыўшы да дывізіі афіцэраў-РВА. Атрымалася, што жаўнеры былі збольшага беларусамі, афіцэры — расейцамі.

На адмысловай канфэрэнцыі расейцы прапанавалі назваць дывізію “Расейская дывізія СС”. Супраць гэтага паўстаў Віталь Мікула, які замяшчаў на сходзе адсутнага Кушаля: «*Я супраць называньня дывізіі Расейскай і катэгарычна адмаўляюся падпарадкоўвацца расейскаму афіцэрству*».

Беларускія афіцэры, што прысутнічалі на сходзе, на якіх так спадзяваўся Мікула, не падтрымалі яго. Ён застаўся ў адзіноце. Немцы і расейцы вызьверыліся на тыя словы. Празь некалькі дзён яго арыштавалі і адправілі ў канцлягер Дахаў, дзе ён і загінуў.

## Глядзіце таксама

* Страявы вайсковы статут

## Вонкавыя спасылкі
* Слоўнік.орг

Катэгорыя:Польскія вайскоўцы
Катэгорыя:Удзельнікі Другой сусьветнай вайны
Катэгорыя:Вязьні канцлягэру Дахаў
Катэгорыя:Ахвяры нямецкіх канцэнтрацыйных лягераў
Катэгорыя:Капітаны Беларускай краёвай абароны
Катэгорыя:Беларускія калябаранты з нацысцкай Нямеччынай
Катэгорыя:Беларускія вайскоўцы
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Наваградзкім павеце Расейскай імпэрыі
Салігорскае вадасховішча

**Саліго́рскае вадасхо́вішча** — вадасховішча, разьмешчанае каля Салігорску на рацэ Случ. Створанае ў 1967 годзе для забесьпячэньня патрэбаў «Беларуськалія». Да стварэньня вадасховішча на яго тэрыторыі знаходзіўся забалочаны тарфяны масіў. Плошча вадасховішча складае 23,1 км², даўжыня — 24 км. Глыбіня вадасховішча дасягае 4,5 м, шырыня — 2 км. Аб’ём вады — 55,9 млн м³, сярэдні шматгадовы сьцёк — 288 млн м³, плошча вадазбору — 1793 км².

На плаціне вадасховішча разьмешчаная Салігорская ГЭС, пабудаваная ў 2002 годзе і далучаная да энэргасыстэмы ў 12 студзеня 2007 году.

## Літаратура
* 

Катэгорыя:Зьявіліся ў 1967 годзе
Катэгорыя:Вадасховішчы Беларусі
Катэгорыя:Вадасховішчы Менскай вобласьці
Міністэрства дзяржаўнай бясьпекі НДР

**Міністэрства дзяржаўнай бясьпекі** (), **Штазі** (ням. Stasi) Нямецкай Дэмакратычнай Рэспублікі (НДР) — контрвыведны і (з 1952 году) выведны дзяржаўны орган НДР. Было ўтворана ў красавіку 1950 году па ўзоры і пры ўдзеле МДБ СССР. Штаб-кватэра разьмяшчалася ў акрузе Ліхтэнбэрг Усходняга Бэрліна. Дэвіз міністэрства: «Шчыт і меч партыі» (), партыі Сацыялістычная адзіная партыя Нямеччыны.

Катэгорыя:Спэцслужбы Нямеччыны
Гайнрых Гімлер

**Га́йнрых Гі́млер** (; 7 кастрычніка 1900, Мюнхэн, Баварыя, Нямецкая імпэрыя — 23 траўня 1945, Люнэбург, Ніжняя Саксонія, Трэці райх) — адзін з галоўных палітычных і вайсковых дзяячоў Трэцяга райху. Райхсфюрэр СС (1929—1945), райхсьміністар унутраных справаў Нямеччыны (1943—1945), райхсьляйтэр (1934), начальнік РСХА (1942—1943). № у СС — 168.

## Крыніцы


Катэгорыя:Удзельнікі Піўнога путчу
Катэгорыя:Злачынцы галакоста
Катэгорыя:Злачынцы галакоста цыганоў
Катэгорыя:Злачынцы палітыцыду
Катэгорыя:Кіраўнікі НСДАП
Катэгорыя:Сябры Фрайкору
Катэгорыя:Асобы на марках
Катэгорыя:Кроў за тавары
Катэгорыя:Нямецкія масавыя забойцы
Катэгорыя:Нямецкія антыкамуністы
Катэгорыя:Нямецкія эўгенікі
Катэгорыя:Нямецкія паліцыянты
Катэгорыя:Немцы ў Першай сусьветнай вайне
Катэгорыя:Немцы ў Другой сусьветнай вайне
Катэгорыя:Супрацоўнікі Гестапа
Катэгорыя:Дэпутаты Райхстагу
Катэгорыя:Райхсміністры
Катэгорыя:Нацысцкі акультызм
Катэгорыя:Райхсфюрэры СС
Катэгорыя:Райхсьляйтэры
Катэгорыя:Палітыкі-самагубцы
Катэгорыя:Самагубцы ад цыяніду
Катэгорыя:Выпускнікі Мюнхэнскага тэхнічнага ўнівэрсытэту
Катэгорыя:Міністры ўнутраных справаў Нямеччыны
Катэгорыя:Памерлі ў месцах пазбаўленьня волі
Катэгорыя:Памерлі ў Люнэбургу
Катэгорыя:Кавалеры ордэна нямецкага арла
Катэгорыя:Узнагароджаныя Залатым партыйным знакам НСДАП
Катэгорыя:Кавалеры Вялікага крыжа Вайсковага ордэна Італіі
Катэгорыя:Кавалеры ордэна Сьвятога скарбу I клясы
Катэгорыя:Кавалеры ордэна Кароны караля Званіміра
Катэгорыя:Кавалеры Вялікага крыжа ордэна Крыжа Свабоды
СС

**СС** ( — «ахоўныя (абарончыя) атрады») — ваенна-палітычная арганізацыя ў Нямеччыне 1930—1940-х гг.

Першапачаткова СС прызначаліся для асабістай аховы Адольфа Гітлера і ўваходзілі ў склад штурмавых атрадаў. З 1934 году СС былі выдзеленыя з штурмавых атрадаў (СА) як асобная структура НСДАП і падпарадкоўваліся асабіста Гітлеру і райхсфюрэру СС Гайнрыху Гімлеру. У сьнежні 1939 колькасьць СС складала 243,6 тыс. чал (у тым ліку ў Агульных СС — 223,6 тыс. чалавек). Зь сьнежня 1934 пачалося стварэньне частак узмацненьня СС, якія ў чэрвені 1940 атрымалі найменьне Войскаў СС (да сакавіка 1945 колькасьць асабістага складу Войскаў СС складала 830 тыс. чалавек).

У 1933—1945 ў падпарадкаваньні СС знаходзіліся канцэнтрацыйныя лягеры і лягеры сьмерці, у якіх загінулі мільёны людзей. СС былі асноўным арганізатарам тэрору і зьнішчэньня людзей па расавых прыкметах, палітычных перакананьнях і дзяржаўнай прыналежнасьці як у Нямеччыне, так і ў акупаваных ёю краінах.

СС датычныя да мноства ваенных злачынстваў і злачынстваў супраць чалавечнасьці. Нюрнбэрскі трыбунал прызнаў вялікую групу сябраў СС злачынцамі.

## Глядзіце таксама
* 30-я грэнадэрская дывізія Вафэн-СС (1-я беларуская)


Катэгорыя:Зьявіліся ў 1925 годзе
Катэгорыя:Зьніклі ў 1945 годзе
Катэгорыя:Вікіпэдыя:Артыкулы з заклікам быць асьцярожнымі пры рэдагаваньні
Нюрнбэрскі працэс

**Нюрнбэрскі працэс** — міжнародны судовы працэс над былымі кіраўнікамі гітлераўскай Нямеччыны. Праходзіў з 10 гадзінаў раніцы 20 лістапада 1945 да 1 кастрычніка 1946 году ў Міжнародным ваенным трыбунале ў Нюрнбэргу (Нямеччына).

Яшчэ ў 50-х гадах былі прадпрынятыя спробы стварыць пастаянна дзейны міжнародны крымінальны суд, які б разглядаў справы аб зьдзяйсьненьні ваенных злачынстваў і злачынстваў супраць чалавечнасьці ў будучыні, але такі орган (Міжнародны крымінальны суд) пачаў сваю дзейнасьць толькі ў 2002 годзе.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Другая сусьветная вайна
Фэдэральнае бюро расьсьледаваньняў

**Фэдэра́льнае бюро́ расьсьле́даваньняў** (, FBI, ФБР; традыцыйны варыянт чытаньня: [фэ-бэ-эр], анг.: [эф-бі-ай]) — амэрыканскае ведамства пры міністэрстве юстыцыі ЗША, падпарадкоўваецца Генэральнаму пракурору. Заснавана ў 1908 годзе.

Мае паўнамоцтвы расьсьледаваць парушэньні фэдэральнага заканадаўства краіны і забясьпечваць бясьпеку дзяржавы, краіны, нацыі і прэзыдэнта. Грамадзянам ЗША вядомая як структура, якая праводзіць агульную праверку тых, хто падаў заяву на прыём на дзяржаўную службу. Пад агульную юрысдыкцыю ФБР трапляюць ня менш за 200 катэгорыяў фэдэральных злачынстваў. Штогод у ФБР паступае больш за 36 000 запытаў аб расьсьледаваньні цяжкіх злачынстваў, уключаючы падазроныя сьмерці і забойствы.

## Глядзіце таксама
* DEA
Гэрман Гёрынг

**Гэ́рман Вільгэльм Гёрынг** (; 1893, Розэнгайм, цяпер зямля Баварыя, Нямеччына — 1946, Нюрнбэрг, цяпер зямля Баварыя, Нямеччына) — палітычны, дзяржаўны і ваенны дзяяч нацысцкай Нямеччыны, райхсміністар імпэрскага міністэрства авіяцыі, райхсмаршал (19 ліпеня 1940). 23 красавіка 1945 году па загадзе Гітлера пазбаўлены ўсіх званьняў і пасад. Прысудам Нюрнбэрскага трыбунала аб’яўлены адным з галоўных ваенных злачынцаў. Скончыў жыцьцё самагубствам. 19-гадовы амэрыканскі ахоўнік на Нюрнбэрскім судзе Гэрбэрт Лі Стывэрс перадаў Гёрынгу аўтаасадку з атрутай ад сябра знаёмай нямецкай дзяўчыны. У выніку Гёрынг памёр за 2 гадзіны да сьмяротнага пакараньня.

## Крыніцы

Катэгорыя:Удзельнікі Другой сусьветнай вайны
Катэгорыя:Нацысцкія злачынцы
Катэгорыя:Кіраўнікі НСДАП
Катэгорыя:Палітыкі-самагубцы
Бойніцкі замак

**Бо́йніцкі за́мак** (, ) — замак у славацкім горадзе Бойніцэ. Цяпер у ім разьмяшчаецца адзін з найбольш папулярных музэяў краіны.

## Гісторыя
Замак быў упершыню згаданы ў 1113 годзе ў дакумэнце абацтва Зобар. Першапачаткова ён быў драўляны, але паступова асобныя элемэнты былі замененыя каменнымі, а вонкавыя сьцены былі прыстасаваныя да навакольнай гарыстай мясцовасьці. Першым уладальнікам стаў Матуш Чак, які фактычна зьяўляўся кіраўніком усёй заходняй і цэнтральнай Славаччыны. Замак быў перададзены яму ў 1302 годзе каралём Вугоршчыны Вацлавам III. У XV стагодзьдзі замак знаходзіўся ў валоданьні караля Мацяша «Корвіна» Хун’ядзі, які, у сваю чаргу, перадаў замак у 1489 годзе на кароткі час свайму пазашлюбнаму сыну Янашу Корвіну.

Мацяш з задавальненьнем наведваў Бойніцэ і выдаваў тут каралеўскія загады. Звычайна ён дыктаваў іх пад сваёй улюбёнай ліпай, якая сёньня вядомая пад назвай *Ліпа караля Мацяша*. Па сьмерці Мацяша замак перайшоў у валоданьне рода Запальяі. Заможная сям’я Турза з паўночнай часткі Вугорскага каралеўства набыла замак у 1528 годзе і ажыцьцявіла шматлікія перабудовы. Першапачатковая крэпасьць была ператвораная ў рэнэсансны замак. З 1646 году замак знаходзіўся ў валоданьні роду Палфій, які таксама стаў ініцыятарам пэўных зьменаў у замку.

Урэшце Ян Палфій зьдзейсьніў над замкам капітальную перабудову, якая цягнулася з 1888 да 1909 году. Узьнік цяперашні замак, які нагадвае францускія замкі Люары. Палфій асабіста ўдзельнічаў у працэсе ў якасьці архітэктара і графічнага дызайнэра. Ён быў адным з буйнейшых калекцыянэраў антычных габэленаў, карцінаў і скульптураў свайго часу.

Перабудова замка была ініцыяваная таксама і ў сувязі з асабістым жыцьцём Яна Палфія. Ён закахаўся ў францужанку, дачку арыстакрата. Палфій зрабіў ёй прапанову ажаніцца, і яна пагадзілася, аднак пераяжджаць у замак не зьбіралася, бо ён ня быў падобны на ейны родны дом. У выніку замак быў перабудаваны ў францускім стылі, але перабудова цягнулася 21 год. За гэты час дзяўчына ўжо выйшла замуж, а Ян Палфій памёр халастым.

Пасьля сьмерці Палфія ягоныя нашчадкі ў 1939 годзе прадалі замак разам з водалякарняй і навакольнай зямлёй Яну Антаніну Батэ, галаве абутковага канцэрну Баця.

Пасьля 1945 году маёмасьць канцэрну Баця была сканфіскаваная чэхаславацкай дзяржавай, а ў замку сталі разьмяшчацца сталічныя дзяржаўныя інстытуты. 9 траўня 1950 году ў замку ўсчаўся пажар, які прычыніў значныя страты. Урад вылучыў сродкі на аднаўленьне Бойніцкага замка. Пасьля аднаўленьня ў замку разьмясьцілася філія Славацкага народнага музэю, якая спэцыялізавалася на дакумэнтацыі і прэзэнтацыі постмадэрнісцкага архітэктурнага стылю.

Апроч гэтага, рамантычны замак зьяўляецца папулярным месцам для здымкаў казачных фільмаў, у тым ліку «Пячора залатой розы». У 2006 годзе Бойніцкі замак наведалі каля 200 тысячаў чалавек.

## Галерэя

Файл:Bojnice Castle 2005.jpg|Бойніцкі замак, 2005 г.
Файл:Bojnicky zamok 4.jpg|Від на замак з боку гораду
Файл:Castle Bojnice SK.jpg


## Вонкавыя спасылкі
* 
* Афіцыйны сайт Бойніцкага замка
* Бойніцкі замак на сайце Castlesinfo 

Катэгорыя:Замкі Славаччыны
Замак
Леапольд фон Захер-Мазох

**Леапольд фон Захер-Мазох** (1836; Львоў, цяпер Украіна — 1895; замак Ліндхайм, цяпер зямля Гэсэн, Нямеччына) — аўстрыйскі пісьменьнік 19-га стагодзьдзя. 12 гадоў пражыў у родным Львове, рэшту ў Аўстрыі і Нямеччыне. Праз лупцаваньне ў дзяцінстве дарослай сваячкай бацькі захварэў на эратычны пасівізм, які стаў пастаянным прадметам яго апісаньня (раман «Вэнэра ў футры», 1870). У 1886 годзе псыхіятар Рыхард Крафт-Эбінг выдаў у Штутгарце (, Нямецкая імпэрыя) кнігу «Плоцевыя псыхапатыі» (), дзе назваў гэтае  мазахізмам у гонар пісьменьніка.

## Ушанаваньне
У родным Львове пісьменьніку прысьвяцілі помнік і кавярню.

## Бібліяграфія
* 1858 — Адна Галіцкая гісторыя. Год 1846
* 1867 — Апошні кароль мадзьяраў
* 1870—1877 — Спадчына Каіна
* 1870 — Вэнэра ў футрах
* 1870 — Разьведзеная жанчына
* 1872 — Дон Жуан з Каламыі
* 1874 — Мэсалінкі
* 1876 — Галіцынскія апавяданьні
* 1876 — Ідэалы нашага часу
* 1878 — Габрэйскія гісторыі
* 1882 — Гайдамакаў
* 1882 — Рай на Днястры

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Львове
Катэгорыя:Памерлі ў Франкфурце-на-Майне
Катэгорыя:Аўстрыйскія літаратары
Райнэр Марыя Рыльке

**Ра́йнэр Мары́я Ры́льке** (, поўнае імя: René Karl Wilhelm Johann Josef Maria Rilke — **Рэнэ Карл Вільгельм Ёган Ёзэф Марыя Рыльке**; 4 сьнежня 1875, Прага — 29 сьнежня 1926, Вальмонт, Швайцарыя) — аўстрыйскі паэт-сымбаліст.

## Творы

### Паэтычныя зборнікі
* Жыцьцё і песьні / Leben und Lieder (1894)
* Ахвяры ларам / Larenopfer (1895)
* Увянчаны снамі / Traumgekrönt (1897)
* Адвент / Advent (1898)
* Першыя вершы / Erste Gedichte (1903)
* Мне на свята / Mir zur Feier (1909)
* Кніга вобразаў / Buch der Bilder (1902)
* Часасловец / Stundenbuch (1905)

## Беларускія пераклады
На беларускую мову вершы Рыльке перакладалі Аляксей Зарыцкі, Кацярына Маціеўская, Ларыса Раманава, Алесь Салавей, Васіль Сёмуха, Масей Сяднёў, Ганна Янкута, Андрэй Хадановіч.

* Рыльке Р.М. Санэты Арфэю. /Перакл. зь ням. В.Сёмухі. Мн.: Маст. літаратура, 1982. ("Паэзія народаў сьвету").
* Рыльке Р.М. Выбраная лірыка. / Перакл. зь ням. В.Сёмухі. Мн.: Зьміцер Колас, 2016. ("Паэты плянэты").
* Рыльке Райнэр Марыя. Санеты Арфею у перакладзе Васіля Сёмухі

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Плач па Антыною. Вершы

Катэгорыя:Аўстрыйскія паэты
Міхаіл Салтыкоў-Шчадрын

**Міхаіл Яўграфавіч Салтыкоў-Шчадрын** (15 (27) студзеня 1826 — 28 красавіка (10 траўня) 1889) (сапраўднае прозьвішча **Салтыкоў**, псэўданім **Н. Шчадрын**) — расейскі пісьменьнік.

## Творы

### Хронікі і раманы
* Спадары Галаўлёвы
* Гісторыя аднаго горада
* Пашахонская даўніна
* Прытулак Манрэпо

### Казкі
* Прапала сумленьне (1869)
* Верны Трэзор (1885)
* Дзікі памешчык (1869)
* Карась-ідэаліст (1884)
* Мядзьведзь на ваяводзтве (1884)
* Арол-мецэнат (1884)
* Прамудры пячкур (1883)
* Аповесьць пра тое, як адзін мужык двух генэралаў пракарміў (1869)
* Самаадданы заяц (1883)
* Бедны воўк (1883)

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Нарадзіліся 27 студзеня
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1826 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Маскоўскай вобласьці
Катэгорыя:Памерлі 10 траўня
Катэгорыя:Памерлі ў 1889 годзе
Катэгорыя:Памерлі ў Санкт-Пецярбургу
Катэгорыя:Расейскія літаратары
Катэгорыя:Асобы на марках
Мацей Радзівіл (неадназначнасьць)

* Мацей Радзівіл (1749—1800) — дзяржаўны дзяяч Вялікага Княства Літоўскага, кампазытар, драматург
* Мацей Радзівіл (нар. 1961) — філёзаф і фінансіст
Ганна Ляшчынская

Імя **Ганна Ляшчынская** маюць:

* Ганна Ляшчынская (1660—1727) — жонка падскарбія вялікага кароннага Рафала Ляшчынскага, маці караля польскага і вялікага князя літоўскага Станіслава Ляшчынскага
* Ганна Ляшчынская (1699—1717) — старэйшая дачка караля польскага і вялікага князя літоўскага Станіслава Ляшчынскага і каралевы Катажыны Апалінскай
Фрыдрых Вільгельм Ёзэф фон Шэлінг

**Фрыдрых Вільгельм Ёзэф фон Шэлінг** (ням. Friedrich Wilhelm Joseph von Schelling, 27 студзеня 1775 — 20 жніўня 1854) — нямецкі філёзаф. Быў блізкі Енскім рамантыкам. Выбітны прадстаўнік ідэалізму ў новай філязофіі.

Адштурхоўваючыся ад І. Г. Фіхтэ, разьвіў прынцыпы аб’ектыўна-ідэалістычнай дыялектыкі прыроды як жывога арганізма, несьвядома-духоўнага творчага пачатку, ўзыходзячай сыстэмы прыступак («патэнцыяў»), якая характарызуецца палярнасьцю, дынамічным адзінствам супрацьлегласьцяў.

## Беларускія пераклады
* Філязофскія дасьледаваньні аб сутнасьці чалавечай свабоды. Пераклад Л. Баршчэўскага. Мн., 2023.

Катэгорыя:Нямецкія філёзафы
Шаўл Юдзіч Валь

**Шаўл Юдзіч Валь** (Саўл Кацнэленбоген, Вал, Вол, Saul Wahl 1541—1617) — паводле паданьня літоўскіх габрэяў, быў абраны на адну ноч польскім каралём, пасьля сьмерці Стэфана Баторыя.

Валь і сапраўды жыў у Берасьці ў часы Жыгімонта III, які любіў яго, у 1589 годзе дазволіў яму звацца каралеўскім слугой і выдаў па хадайніцтве Валя некалькі ільгот («прывілеяў») для габрэям Літвы. Валь пабудаваў у Берасьці сынагогу і зьмясьціў у ёй надпіс: «Шаўл Юдзіч, які мае ўладу, паставіў гэтую сынагогу ў памяць жонкі сваёй Дворы». Гэты надпіс і мог паслужыць крыніцай легенды.

Каро ў сваім «Interregnum Polens im J. 1587» дапушчае магчымасьць, што п’яная шляхта жартам магла на адну ноч выбраць багатага і ўшанаванага ўсімі габрэя Валя польскім каралём. Паводле легенды, Валь на працягу кароткачасовага свайго валадараньня выдаў некалькі прывілеяў для габрэям Польшчы. Па меркаваньні прафэсара Бершадзкага, Валь у легендзе адлюстроўвае вобраз Жыгімонта III, які надзяліў у рэчаіснасьці габрэяў тым, што легенда прыпісвае Валю. Нашчадкам гэтага Валя лічыцца барон дэ Вормс, статс-сакратар ў кабінэце лорда Солсбэры.

Катэгорыя:Асобы Берасьця
Катэгорыя:Польскія прадпрымальнікі
Катэгорыя:Польскія рабіны
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1541 годзе
Катэгорыя:Памерлі ў 1617 годзе
Аляксандар Бортнікаў

**Алякса́ндар Васі́левіч Бо́ртнікаў** ( 15 лістапада 1951, Перм) — расейскі дзяржаўны дзяяч, генэрал арміі (20 сьнежня 2006 году). Дырэктар ФСБ Расеі (з 2008). Сябра савету дырэктараў Савкамфлёту (да 2008 году).

## Крыніцы

Катэгорыя:Расейскія палітыкі
Мікалай Патрушаў

**Мікалай Платонавіч Патрушаў** ( 11 ліпеня 1951, Ленінград, СССР) — расейскі дзяржаўны дзяяч, афіцэр Фэдэральнай службы бясьпекі Расеі; генэрал арміі (2001), Герой Расейскай Фэдэрацыі (2001).

З 12 траўня 2008 году — сакратар Савету Бясьпекі Расейскай Фэдэрацыі.

Дырэктар ФСБ (1999—2008). Зьмяніў на гэтай пасадзе Пуціна і знаходзіўся на пасадзе на працягу двух яго прэзыдэнцкіх тэрмінаў. Узначальваў ФСБ больш за 8 гадоў, даўжэй за кожнага з кіраўнікоў КДБ—ФСБ з часоў Андропава, які ўзначальваў КДБ на працягу 15 гадоў. Сышоў у адстаўку пасьля інаўгурацыі прэзыдэнта Мядзьведзева, перадаўшы пост Бортнікаву.

У 2004—2009 — прэзыдэнт Усерасейскай фэдэрацыі валейболу.

6 красавіка 2018 году ўключаны ў санкцыйны сьпіс ЗША ў ліку 17 чыноўнікаў і 7 бізнэсоўцаў з Расеі.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Біяграфія на афіцыйным сайце ІТАР-ТАСС

Катэгорыя:Героі Расеі
Катэгорыя:Супрацоўнікі КГБ СССР
Яўген Прымакоў

**Яўге́н Максі́мавіч Прымако́ў** (29 кастрычніка 1929, Кіеў — 26 чэрвеня 2015, Масква, Расея) — савецкі і расейскі палітычны і дзяржаўны дзяяч, прэзыдэнт Гандлёва-прамысловай палаты Расейскай Фэдэрацыі. Акадэмік, чалец Прэзыдыюма РАН.

Займаў пасады старшыні Савета Саюза Вярхоўнага Савета СССР, кіраўніка Цэнтральнай службы выведкі СССР, дырэктара Службы зьнешняй выведкі Расеі, міністра замежных справаў і старшыні ўрада Расейскай Фэдэрацыі. Дэпутат Дзяржаўнай думы Расеі трэцяга скліканьня.

Памёр 26 чэрвеня 2015 году ў Маскве.

## Замежныя ўзнагароды
* Ордэн Дружбы народаў (Беларусь, 22 сакавіка 2005) — за вялікі асабісты ўклад у разьвіцьцё і ўмацаваньне беларуска-расейскіх адносінаў

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Расейскія палітыкі
Катэгорыя:Дэпутаты Дзяржаўнай думы Расейскай Фэдэрацыі
Сапфо

**Сапфо**, **Сафо**, **Псапфо** (стар.-грэч. Σαπφώ; эалійск. стар.-грэц. Ψαπφώ; 630/612 — 572/570 да н. э.) — старажытнагрэцкая паэтка, прадстаўніца мэлічнай (музычна-песеннай) лірыкі.

## Беларускія пераклады
* Песьні / Пераклад са старагрэцк. Л. Баршчэўскага. — Мн.: Зьміцер Колас, 2016. — 72 с. (Паэты плянэты).
* Сіпакоў Я. Пяшчота Элады. З антычнай любоўнай лірыкі // «Полымя». № 4, 2009. — (пераклад з рускай)

## Глядзіце таксама
* Рэнэ Віўен

## Крыніцы

## Літаратура
* Энциклопедия читателя. Т. 5. — Екатеринбург, 2005.
* Краткая литературная энциклопедия. В 9 т.. Т. 6. — Москва, 1971.

## Вонкавыя спасылкі

* Вершы ў беларускім перакладзе на сайце «ПрайдзіСвет»

Катэгорыя:Старажытнагрэцкія паэты
Сама

**Сама** (памёр у 658 годзе) — першы вядомы па імені славянскі князь, заснавальнік дзяржавы Сама.

Згодна з Кронікай Фрэдэгара, Сама быў франскім гандляром зь Сянонскай вобласьці. Фінскі філёляг Й. Мікала мяркуе, што гандляр Сама быў гала-рымлянінам. Ён узначаліў паўстаньне славян (венедаў) супраць Аварскага каганата, у выніку быў абраны каралём (ваенным правадыром) і выйграў вайну. Кроніка Фрэдэгара адносіць гэтую падзею да 623 году.

Аднак існуюць сумневы ў франскім паходжаньні Сама. Так позьняя традыцыя, запісаная ў створанай каля 870 году ў Баварыі  («Зварот Баварыі і харутан»), лічыць Сама славянінам: «У часы слаўнага караля франкаў Дагабэрта славянін нейкі, імем Сама, які пражываў у харутан, быў правадыром гэтага племя».

Пасьля сьмерці Сама ў 658 годзе дзяржава, створаная ім, распалася пад напорам авараў.

## Крыніцы

## Заўвагі

## Вонкавыя спасылкі
* Першы славянскі князь Сама — да сённяшняга часу нявырашанае пытаньне, Міхал Лаштовічка
* Імпэрыя Сама на тэрыторыі Чэхіі
* 

Катэгорыя:Гісторыя Славаччыны
Катэгорыя:Славяне
Катэгорыя:Памерлі ў 658 годзе
Саша Грэй

**Саша Грэй** (анг. Sasha Grey, сапраўднае імя **Марына Эн Хэнціс**, англ. Marina Ann Hantzis; нарадзілася  году ў Сакрамэнта, Каліфорнія) — былая амэрыканская порнаакторка, вядомая таксама сваёй творчасьцю ў сфэры кінэматографа, моды і музыкі. Яна ўдзельніца групы aTelecine, якая іграе электра-індастрыял.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Каліфорніі
Катэгорыя:Порнаакторкі
Лагаш

**Лага́ш** — старажытная дзяржава ў Шумэры, на тэрыторыі сучаснага Ірака.

Паселішчы на месцы Лагаша існавалі з канца V тыс. да н. э., пісьмовыя ўпамінаньні адносяцца да XXVI—II ст. да н. э. У XXVI—XXIV ст. да н. э. Лагашам кіравала дынастыя, заснаваная Ур-Наншэ, якая дасягнула найбольшай магутнасьці пры царах Эанатуме і Энтэмэне. Узмацненьне ролі жрацоў, закабаленьне імі свабодных абшчыньнікаў прывяло да росту народнай незадаволенасьці і захопу ўлады Уруінімгінам (XXIV ст. да н. э.), які абвясьціў шэраг сацыяльных рэформаў. У XXIV ст. да н. э. Лагаш заваяваны царом Акада Сарганам Старажытным. Новы ўздым Лагаша адбыўся пры цару Гудэа (XXII ст. да н. э.). 3 пач. II тыс. да н. э. страціў сваё значэньне.

3 1877 раскопкі Лагаша вялі францускія архэолягі Э. дэ Сарзек, Г. Крос, А. дэ Жэнуяк і А. Паро. Імі знойдзены такія помнікі, як «Стэла каршуноў», надпісы Уруінімгіны, статуі і надпісы Гудэа, архіў храма багіні Бабы (Бау).

Катэгорыя:Старажытныя гарады
Умань

**У́мань** — горад у Чаркаскай вобласьці Ўкраіны. Разьмешчаны на рацэ Уманцы. Насельніцтва на 2022 год — 81 525 чалавекі. Чыгуначная станцыя. Прадпрыемствы машынабудаваньня, лёгкай прамысловасьці, вытворчасьць будаўнічых матэрыялаў. 2 ВНУ.

## Гісторыя
Дакладная дата заснаваньня Ўмані невядома. Упершыню згадваецца ў 1616 годзе. У 1629 годзе — 1064 дымы. У 1648—1667 гадох — у складзе казацка-гетманскай дзяржавы. У 1672 годзе горад узяты гетманам Пятром Дарашэнкам. У наступным годзе ўманцы ўзьнялі паўстаньне супраць Дарашэнкі, але ўжо ў 1674 годзе той, разам з татарамі і туркамі ўзялі горад. Апошнія выразалі большую частку насельніцтва, і горад прыходзіць у заняпад.

У 1711—1712 гадох, па загадзе расейскіх уладаў, большая частка насельніцтва была пераселена на Левабярэжжа. У 1760 годзе горад атрымаў Магдэбурскае права. У 1768 годзе адбылася г. зв. уманьская разьня, зьдзейсьненая гайдамакамі, калі былі зьнішчаны мясцовыя габрэі, украінцы-ўніяты ды польская шляхта. Па прыдушэньні гайдамацкага паўстаньня, горад зноў прыйшоў у заняпад. З 1793 году — у складзе Расейскай імпэрыі.

У пачатку ХІХ стагодзьдзя Ўмань становіцца цэнтрам габрэйскага рэлігійнага руху — хасідызму. У 1890 годзе чыгунка злучыла Ўмань з Кіевам, а ў 1891 г. — з Адэсай, што паспрыяла росту гораду (на 1860 год ягонае насельніцтва складала 10 тысячаў чалавек, а на 1914 год — ужо каля 50 тысячаў).

З 1 жніўня 1941 да 10 сакавіка 1944 году горад знаходзіўся пад нямецкай акупацыяй. Фашыстоўцы ўтварылі тут канцлягер Уманская Яма, у якім знаходзілася каля 50 тысячаў савецкіх ваеннапалонных. На ўскрайку гораду немцы расстралялі больш за 13 тысячаў габрэяў.

Пасьля вайны Ўмань становіцца раённым цэнтрам і вядомы найперш, сваім паркам.

## Славутасьці

* Дэндрапарк Сафіеўка
* Уманьскі краязнаўчы музэй
* Уманьскі мастацкі музэй
* Сьвята-Траецкая царква (XIX ст.)
* Сьвята-Мікалаеўскі сабор (XIX ст.)

## Асобы
* Алекса Булавіцкі — украінскі мастак
* Раіса Траянкер — украінская й расейская паэтка
* Мікола Беляшэўскі — украінскі археоляг, этнограф, грамадзкі дзяяч
* Леў Ягупольскі — украінскі хімік-арганік

## Крыніцы

Катэгорыя:Гарады Чаркаскай вобласьці
Жак Лякан

**Жак Мары Эміль Лякан** (; 13 красавіка 1901, Парыж, Францыя — 9 верасьня 1981, Парыж, Францыя) — францускі філёзаф (фрэйдыст, структураліст, постструктураліст) і псыхоляг. Адна з самых уплывовых фігур у гісторыі псыхааналізу.

## Крыніцы

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Парыжы
Катэгорыя:Францускія філёзафы
Катэгорыя:Памерлі ў Парыжы
Шылахвостка

**Шылахвостка** () — від птушак з сямейства качыных (*Anatidae*).

## Апісаньне

Велічыня шылахвосткі — ад 52 да 70 см, вага ад 700 да 1300 г. Размах крылаў — 85 см. У шылахвосткі маецца востры хвост (ад яго паходзіць назва птушкі), які нагадвае шыла і дасягае у самцоў 10 см. Гукі, якія выдае шылахвостка, нагадваюць рохканьне. Вочы ў яе чорныя, дзюба афарбаваная ў шэры колер, таксама як і лапкі. Апярэньне ў самак мае бурыя ўзоры і ў цэлым менш характэрнае. У самцоў карычневая галава, апярэньне зь белымі ўзорамі, белыя шыя, грудзі і жывот.

## Распаўсюджаньне

Шылахвостка распаўсюджаная амаль ва ўсім паўночным паўшар’і. Многія птушкі зімой адлятаюць на поўдзень у больш цёплыя мясьціны. Шылахвостка аддае перавагу жыць у плыткіх і багатых расьліннасьцю ціхіх вадаёмах.

## Харчаваньне

Шылахвостка сілкуецца галоўным чынам воднымі расьлінамі. Таксама ў яе ежу ўваходзяць смаўжы, казуркі і іх лічынкі.

## Размнажэньне

Пэрыяд спарваньня доўжыцца ад красавіка да ліпеня. Палавая сьпеласьць надыходзіць ва ўзросьце году. Высланае пухам гняздо будуе самка паблізу ад вады і, як правіла, схавана ў густой расьліннасьці. Самка адкладае ад шасьці да дванаццаці буйных яек сьветла-зялёнага колеру, якія яна наседжвае на працягу трох тыдняў, пакуль ня вылупяцца птушаняты. Праз сем тыдняў пасьля нараджэньня птушаняты пачынаюць лётаць.

## Крыніцы

Катэгорыя:Качыныя
Катэгорыя:Таксоны, найменаваныя Карлам Лінэем
Катэгорыя:Птушкі, апісаныя ў 1758 годзе
Гусі

**Гусі** () — род вадаплаўных птушак сямейства качыных, атрада гусепадобных.

## Беларусь
На 2022 год у Беларусі мелі пашырэньне 4 віды гусей, на якіх дазвалялася паляваньне: белалобая гусь і гусь-гуменьніца, шэрая гусь і канадзкая казарка. Пара дзённага паляваньня доўжылася зь 17 верасьня па 11 сьнежня. Паляваць дазвалялася з засады, падыходу і пад’езду на маламернай лодцы без рухавіка. Пры паляваньні на гусей дазвалялі выкарыстоўваць паляўнічую гладкарульную зброю і патроны са шротам, лоўчых птушак і паляўнічых сабакаў, але без ганчакоў і хартоў. Пры гэтым, Дзяржаўная інспэкцыя аховы жывёльнага і расьліннага сьвету Беларусі забараняла здабычу такіх рэдкіх відаў гусей, як піскулька, што мела вонкавае падабенства да белалобай гусі.

## Крыніцы

Катэгорыя:Гусепадобныя
Шэрая гусь

**Шэ́рая гусь** () — вадаплаўная птушка сямейства качыных, адзін з самых вядомых відаў дзікіх гусяў. Адамашнены больш трох тысячаў год назад (гл. Гусь свойская).

## Постаць
Шэрая гусь — птушка даўжынёй да 70-90 см і вагой каля 2,1-4,5 кг, размах крылаў 147—180 см. Апярэньне шэра-бурае з хвалістым малюнкам на шыі і чэраве. Мае сьветлае абрамленьне пёраў на сьпіне. Дзюба ружовая або аранжавая. Самец прыкметна буйнейшы за саміцу.

## Арэал
Шэры гусь гняздуе на ціхіх вадаёмах Паўночнай і Цэнтральнай Эўропы, а таксама ва ўмераным поясе Азіі і да Далёкага Усходу. Асноўная частка гнездавых папуляцыі шэрай гусі канцэнтруецца ў дэльце Днястра і Дуная. Зімуе ў Паўднёвай Эўропе і Азіі, часам у Паўночнай Афрыцы.

Катэгорыя:Качыныя
Трэнчынскі край

**Трэ́нчынскі край** () — адзін з васьмі краёў Славаччыны з адміністрацыйным цэнтрам у Трэнчыне.

## Геаграфія
Трэнчынскі край разьмешчаны на паўночным захадзе Славаччыны. Насельніцтва краю сягае 600 тыс. чалавек. Па тэрыторыі рэгіёну праходзяць шэраг горных ланцугоў: Малыя Карпаты на паўднёвым захадзе, Белыя Карпаты на паўночным захадзе, Яварнікі на поўначы, Стражаўскэ врхі ў цэнтры, Поваскі Інавец на поўдні, Утачнік на паўднёвым усходзе й горы Ж’яр на ўсходзе краю. Невялікія часткі гор Малая Фатра й Крэмніцкэ вэрхі таксама перасякаюць рэгіён. Найвялікшыя рэкі — Ваг на захадзе краю й Нітра на паўднёвым усходзе. Трэнчынскі край мяжуе з Жылінскім краем на паўночным усходзе і ўсходзе, Банскабыстрыцкім краем на паўднёвым усходзе, Нітранскім на поўдні, Трнаўскім на поўдні й паўднёвым захадзе, Чэхіяй на захадзе й паўночным захадзе.

## Дэмаграфія
Шчыльнасьць насельніцтва складае 214 чалавек на км², што вышэй за сярэдні славацкі паказьнік у 110 чалавек. Такім чынам край займае другое пасьля Браціславы месца. Найбуйнейшыя месты краю — Трэнчын, Прэвідза, Поваска Быстрыца. У адносінах да нацыянальнага складу край зьяўляецца гамагенным — 97,3% насельніцтва назвалі сябе славакамі (астатнія лічацца чэхамі).

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт краю
* Афіцыйны сайт мескага кіраўніцтва

Катэгорыя:Краі Славаччыны
Адзін дзень Івана Дзянісавіча

«**Адзі́н дзень Іва́на Дзяні́савіча**» () — першы апублікаваны твор Аляксандра Салжаніцына, які прынёс яму сусьветную вядомасьць.

У творы апавядаецца пра адзін дзень з жыцьця вязьня, расейскага селяніна і жаўнера, Івана Дзянісавіча Шухава, у студзені 1951 году. Ганна Ахматава, прачытаўшы аповесьць, сказала Лідзіі Чукоўскай, дачцы Карнея Чукоўскага:

## Гісторыя стварэньня і публікацыі
Апавяданьне было задуманае ў лягеры ў Экібастузе, паўночны Казахстан, узімку 1950—1951 гадоў, і напісанае ў 1959 годзе (пачатае 18 траўня, скончанае 30 чэрвеня) у Разані, дзе ў чэрвені 1957 году Аляксандар Ісаевіч канчаткова пасяліўся па вяртаньні зь вечнай ссылкі. Праца заняла менш за паўтара месяца.

Я в 50-м году, в какой-то долгий лагерный зимний день таскал носилки с напарником и подумал: как описать всю нашу лагерную жизнь? По сути, достаточно описать один всего день в подробностях, в мельчайших подробностях, притом день самого простого работяги, и тут отразится вся наша жизнь. И даже не надо нагнетать каких-то ужасов, не надо, чтоб это был какой-то особенный день, а — рядовой, вот тот самый день, из которого складываются годы. Задумал я так, и этот замысел остался у меня в уме, девять лет я к нему не прикасался и только в 1959, через девять лет, сел и написал. … Писал я его недолго совсем, всего дней сорок, меньше полутора месяцев. Это всегда получается так, если пишешь из густой жизни, быт которой ты чрезмерно знаешь, и не то что не надо там догадываться до чего-то, что-то пытаться понять, а только отбиваешься от лишнего материала, только-только чтобы лишнее не лезло, а вот вместить самое необходимое.

У 1961 годзе быў створаны «аблегчаны» варыянт аповесьці, зь якога былі выкрэсьленыя найбольш жорсткія меркаваньні адносна рэжыму.

## Беларускія пераклады
* Адзін дзень Івана Дзянісавіча // Доктар Жывага: [раман] / Барыс Пастарнак. Лёс чалавека: [апавяданне] / Міхаіл Шолахаў. Адзін дзень Івана Дзянісавіча: [апавяданне] / Аляксандр Салжаніцын. — Мінск : Логвінаў І. П., 2011. — 480, [3] с. — (Выбраныя творы Нобелеўскіх лаўрэатаў).

## Крыніцы

Катэгорыя:Літаратура на расейскай мове
Катэгорыя:Кнігі 1961 году
Катэгорыя:Аповесьці Аляксандра Салжаніцына
Войска Рымскай імпэрыі

**Во́йска Ры́мскай імпэ́рыі** — зборны тэрмін, які абагульняе ўсе віды войскаў, якія існавалі ў Старажытным Рыме ад заснаваньня Рыму у VIII ст. да н. э да падзеньня Заходняй Рымскай імпэрыі. Першапачаткова войска Рымскай імпэрыі ўключала ў сябе толькі Рымскую армію (сухапутныя войскі), але пазьней, ад часоў Самніцкіх войнаў, сюды ўключаюцца таксама і флёт, а потым значна пашыранае стварэньнем спэцыялізаванай марской і сухапутнай артылерыі.

Рымскае войска было інтэграванае ў Рымскую дзяржаву нашмат мацней, чым цяпер у Эўропе. Ёсіф Флявіюс казаў пра рымлянаў, быццам яны «нарадзіліся ўжо ўзброеныя» і былі гатовыя да ўдзелу ў амаль бесьперапынных войнах, незважаючы на вялікія страты. На працягу ўсёй сваёй гісторыі, Рымская дзяржава існавала амаль што толькі для падтрымі і фінансаваньня рымскага войска.

## Крыніцы

Катэгорыя:Рымская імпэрыя
Кансэпсьён

**Кансэпсьён** () — горад у Чылі з насельніцтвам 216061 жыхароў (2002).


File:Arco de Medicina UdeC.jpg|
File:Moderno Edificio en Concepción.jpg|
File:Desembocadura del Biobío.jpg|
File:Ex Catedral de Concepción.jpg|
File:Biobus01.jpg|аўтобус
File:Hotel El Araucano.JPG|
File:Plaza de Armas Concepción.jpg|


Катэгорыя:Гарады Чылі
Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVI стагодзьдзі
Шэбрын

**Шэ́брын** — вёска ў Берасьцейскім раёне Берасьцейскай вобласьці. Шэбрын уваходзіць у склад Тэльмінскага сельсавету.

## Насельніцтва
* 2010 год — 94 чалавекі
* 1999 год — 77 чалавек

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Шэбрын на Radzima.org

Катэгорыя:Тэльмінскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Берасьцейскага раёну
Сэлін Дыён

**Сэлін Мары Кладэт Дыён** (, нар. , Шарлемань, Канада) — франкаканадзкая сьпявачка і акторка. Уладальніца аднаго з найбольш вядомых галасоў поп-сцэны пачынаючы з 1981 году. У 1988 годзе прадстаўляла Швайцарыю на конкурсе песьні Эўрабачаньне, у якім перамагла. У 1997 годзе выканала галоўную песьню «My Heart Will Go On» да фільма Тытанік, якая атрымала ўзнагароду «Оскар».

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Канадзе
Катэгорыя:Канадзкія сьпевакі і сьпявачкі
Катэгорыя:Кавалеры ордэна Ганаровага легіёну
Катэгорыя:Кавалеры францускага Ордэна літаратуры і мастацтва
Катэгорыя:Пераможцы конкурсу песьні Эўрабачаньне
Катэгорыя:Выканаўцы, якія ўзначальвалі Billboard Hot 100
Катэгорыя:Ляўрэаты прэміі «Грэмі»
Катэгорыя:Галівудзкая алея славы
Катэгорыя:Канадзкія акторкі
Леле

**Леле** (варыянты напісаньня лацінкай: Lehel, Lele, Lél; памёр у 955 годзе) — вугорскі палкаводзец князя Такшоня, да 955 году — меркаваны кіраўнік Нітранскага княства (на тэрыторыі сучаснай паўднёва-заходняй Славаччыны).

Згодна Сымону Кезскаму, першапачаткова Леле жыў у раёне Галгоца (сучасны Глагавец). Насуперак сьцьвярджэньням некаторых гісторыкаў ён, мяркуючы па ўсім, не належаў да дынастыі Арпадаў. У 955 годзе падчас бітвы на рацэ Лех ён трапіў у палон і быў пакараны.

Існуе папулярная легенда аб тым, што ў Леле быў знакаміты горан (цяпер дэманструецца ў музэі вугорскага гораду Язьберэнь). Паводле легенды, перад пакараньнем, якое павінна было адбыцца перад тварам германскага імпэратара, Леле прапанавалі ў апошні раз згуляць на гэтым горне. Завяршыўшы гуляць, ён, нібыта, з апошніх сіл ірвануўся да імпэратара і пасьпеў перад сьмерцю горнам разьбіць яму галаву. Аднак на самай справе імпэратар Отан I Вялікі памёр толькі ў 973 годзе, праз 18 гадоў пасьля пакараньня Леле.

Катэгорыя:Гісторыя Славаччыны
Багоўка

**Багоўкі**, ***зязюлькі*** () — род сямейства жукоў. Адрозьніваецца тым, што іхнія лапкі здаюцца трохсастаўными, бо трэці, вельмі маленькі членік разам з паловай чацьвертага схаваны ў баразьне двухлопасьцевага другога членіка.

Цела багоўкі паўшара- ці яйкападобнае, болей ці меней выпуклае. Галава кароткая з 11, радзей з 10 чэлестымі вусікамі, якія прымацаваныя па бакі пярэдняга краю галавы і могуць падгінацца пад яе. Брушка складаецца з 5 вольных членікаў.

## Вонкавыя спасылкі
* Сямейства багоўкі
* Багоўкі на бачыне The Earth Life Web
* Беларускія рэгіянальныя і дыялектычныя назвы багоўкі // Жывёльны свет: Тэматычны слоўнік. Менск: Беларуская навука, 1999. 

Катэгорыя:Вусякі
Моўная палітыка

**Мо́ўная палі́тыка** — упарадкаваньне ўрадам моўных зносінаў, у шырэйшым азначэньні — сукупнасьць ідэалягічных прынцыпаў і практычных мерапрыемстваў па вырашэньні моўных пытаньняў у соцыюме, рэгіёне ці дзяржаве.

Таксама моўная палітыка вызначаецца як «сыстэма мерапрыемстваў дзяржавы (партыі, палітычнай ці грамадзкай супольнасьці), накіраваная на зьмяненьне ці захаваньне функцыйнага разьмеркаваньня моваў (ці моўных падсыстэмаў), на ўвядзеньне новых ці захаваньне ранейшых моўных нормаў».

Тэрмін упершыню выкарыстаны ў 1945 годзе, яго аўтар — Цэбалера.

Моўная палітыка адзначаецца асаблівай складанасьцю ў шматнацыянальнай дзяржаве, бо тады яна павінная ўлічваць такія фактары, як шматмоўе, адметнасьці нацыянальнага складу і міжнацыянальных дачыненьняў, ролі паасобных моваў і іх носьбітаў у грамадзкім жыцьці. Моўная палітыка зьяўляецца складовай часткай нацыянальнай палітыкі, і ў асноўных сваіх рысах залежыць ад агульных прынцыпаў нацыянальнае палітыкі.

У заходніх дасьледчыкаў паняцьці моўнай палітыкі, моўнай ідэалёгіі лічацца асобнымі, у прыватнасьці моўная палітыка ня лічыцца сумай моўнай ідэалёгіі й практыкі. Аднак заўважаецца, што ня толькі такая палітыка, але і наогул дыскусіі пра мову і яе ролю ў нацыянальнай (або нават у партыйнай) ідэалёгіі могуць чыніць сур’ёзны выклік палітычнаму кіраўніцтву; прыкладам такіх выклікаў служыць вымушанае публічнае тлумачэньне Сталіна адносна няправільнасьці тэорыі Мара пра клясавы характар мовы.

## Заўвагі

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Аддзел моўнае палітыкі Рады Эўропы
Славацкая Савецкая Рэспубліка

**Слава́цкая Саве́цкая Рэспу́бліка** (, ) — дзяржава ў паўднёвай і ўсходняй Славаччыне са сталіцай у Кошыцэ, якая праіснавала з 16 чэрвеня па 7 ліпеня 1919 году. Дзяржаву ўзначальваў чэскі журналіст Антанін Яноўшэк.

Пасьля стварэньня ў 1918 годзе новай дзяржавы Чэхаславаччына яе армія атрымала прыказ узяць пад кантроль усю тэрыторыю Славаччыны. Але гэтаму супрацьдзейнічала Чырвоная гвардыя (узброеныя сілы Вугорскай Савецкай Рэспублікі), якая заняла паўднёвую частку Славаччыны і садзейнічала стварэньню Славацкай Савецкай Рэспублікі, якая была абвешчаная ў рамках Вугорскай Сацыялістычнай Фэдэратыўнай Савецкай Рэспублікі.

Пасьля таго, як Чырвоная гвардыя была вымушаная павярнуцца ў Вугоршчыну, армія Чэхаславаччыны заняла тэрыторыю Славацкай Савецкай Рэспублікі, тым самым спыніўшы існаваньне гэтай дзяржавы.

## Глядзіце таксама
* Вугорская Савецкая Рэспубліка
* Чэхаславаччына

Катэгорыя:1919
Катэгорыя:Гісторыя Славаччыны
Катэгорыя:Былыя дзяржавы
Катэгорыя:Распад Аўстра-Вугоршчыны
Малыя Карпаты

**Малыя Карпаты** (, ) — частка Заходніх Карпатаў у Славаччыне, якая працягнулася ад Новага Места-па-над-Вагам да Браціславы. Найвышэйшы пункт — гара Зарубы, 768 м над узроўнем мора, што разьмешчаная нездалёк ад вёскі Смоленіцэ. У 1976 годзе Малыя Карпаты былі ўзятыя пад абарону дзяржавы ў якасьці ляндшафтнага запаведніка, які ахапіў тэрыторыю ў 646,1 км². Частка Малых Карпатаў знаходзіцца таксама ў Аўстрыі, гэта Гундсгаймэр Бэрге з найвышэйшым пунктам Гундсгаймэр Бэрг (480 м).

У Малых Карпатах ёсьць пячоры. Пячора Дрыны сягае даўжыні 680 м, а Дзерава Скала захавала сьведчаньні пра быцьцё тут чалавека разумнага ў эпоху нэаліту.

Малыя Карпаты пакрытыя ў асноўным зьмяшаным лесам, які складаецца з буку, ясеню, клёну ды ліпы. Флёра Малых Карпат даволі разнастайная, тры віды расьлінаў сустракаюцца на тэрыторыі Славаччыны толькі ў Малых Карпатах.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Карпаты
Катэгорыя:Горы Славаччыны
Трэнчын

**Трэ́нчын** (, ) — прамысловае места ў заходняй Славаччыне. Разьмешчанае за 10&nbsp;км ад чэскае мяжы, на рацэ Ваг, на месцы рымскага легіёну Лаўгарыцыё. Места зьяўляецца цэнтрам Трэнчынскага краю (4501 км², 18 местаў). Насельніцтва места складае 58 тыс. чалавек.

## Гісторыя

Места мае доўгую гісторыю. На скале, што месьціцца ў цэнтры места, знаходзіцца тыповы сярэдневечны замак, збудаваны ў 1069 годзе нашае эры. Трэнчын вядомы лацінскімі надпісамі пра перамогу другога рымскага легіёну над германскімі плямёнамі, датаванымі 179 годам. Гэтыя надпісы, што маюць назву Лаўгарыцыё, зьяўляюцца самым паўночным сьлядом прысутнасьці рымскіх жаўнераў у Цэнтральнай Эўропе.

Летапісы ўпершыню згадваюць Трэнчын у 1111 годзе, аднак места існавала й раней. Галоўная вежа замку паходзіць з XI ст. У 1275 годзе Трэнчын пераходзіць да ўплывовага вугорскага фэадала Пятра Чака. У пэрыяд з 1302 па 1321 год замак служыў прастолам ягонаму сыну — Матушу Чаку (, ), магутнаму кіраўніку, які кантраляваў землі Славаччыны ў вайсковым і палітычным адносінах.

У 1412 годзе Трэнчын атрымаў права вольнага каралеўскага места. У 1790 места й замак згарэлі ў вялікім пажары. З другой паловы XIX ст. Трэнчын становіцца буйным прамысловым местам у рэгіёне сярэдняга цячэньня Вагі.

## Трэнчынскі Град

Замак (па-славацку — град) зьяўляецца трэцім па велічыні на тэрыторыі Славаччыны. Ён разьмешчаны ў самай высокай частцы места, падзелены на верхнюю й ніжнюю сэкцыі ды ўзмоцнена фартыфікаваны. Верхняя частка складаецца зь некалькіх пабудоў палацавага тыпу, што атачаюць сярэдневечную вежу, і да гэтых часін зьяўляецца самай высокай кропкай места. На пагорках пад замкам знаходзіцца прыходзкая царква, да якой вядуць старажытныя прыступкі. У старым месьце разьмешчаны вялікі сквэр з царквою ў стылі барока.

## Славутасьці места

* Касьцёл сьв. Марыі
* Касьцёл сьв. Францішка
* Капліца сьв. Міхала
* Кляштар піярыстаў
* Лютэранская кірха
* Сынагога
* Ратуша
* Дом ка́та
* Ансамбль Плошчы Міру

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт места
* Замак Трэнчын
Яварнікі

**Я́варнікі** () — горны масіў у заходняй Славаччыне й усходняй Маравіі, частка Славацка-Мараўскіх Карпатаў. Найвышэйшы пункт — гара Велькі Яварнік, 1071 м, разьмясьцілася на мяжы дзьвюх дзяржаваў. Расьліннасьць — у ніжніх ярусах у асноўным букавыя, ў верхніх елкавыя лясы. На тэрыторыі Яварнікаў разьмешчаны запаведнік «Кісуцэ».

Катэгорыя:Горы Славаччыны
Катэгорыя:Горы Чэхіі
Прашаў

**Прашаў** (, , , ) — горад у паўночна-ўсходняй Славаччыне, заснаваны на злучэньні рэк Тарыса і Секчаў ля падножжа горных масіваў Сланскэ Вэрхі і Шарыска Вэрховіна ў Кошыцкай упадзіне. Прашаў — трэці па велічыні горад Славаччыны і налічвае 91 000 жыхароў. Горад зьяўляецца адміністрацыйным цэнтрам аднайменнага Прашаўскага краю. Тут таксама знаходзіцца адзін з найбуйнейшых у Славаччыне ўнівэрсытэтаў.

## Спорт
* Футбольны клюб «Татран»
* Гандбольны клюб «Татран»
* Хакейны клюб «07 Прашаў»

## Галерэя

Файл:Slovakia Presov 694.JPG|Галоўная плошча
Файл:Town Presov Slovakia Pb221.jpg|Праваслаўны катэдральны сабор Аляксандра Неўскага (1950)


## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Сайт гораду Прашава
Стражаўскэ вэрхі

**Стра́жаўскэ вэрхі** () — горны масіў у заходняй Славаччыне, частка Фатранска-Татранскай вобласьці. Найвышэйшая кропка — гара Стражаў, 1213 м. Масіў разьмешчаны між местамі Трэнчын, Поваска Быстрыца, Раец, Прэвідза, Банаўцэ-па-над-Бебравоў. З захаду Стражаўскэ Вэрхі ад Белых Карпатаў аддзяляе рака Ваг, на поўначы горы мяжуюць з Яварнікамі, на ўсходзе — з Малой Фатрай, на поўдні — з ракой Нітра. На бо́льшай частцы горнага масіву знаходзіцца запаведнік з аднайменнай назвай.

Стражаўскэ Вэрхі пакрытыя ў асноўным зьмяшаным лесам, у ніжніх ярусах зь пераважаньнем букаў, у верхніх — зь пераважаньнем елак і хвояў.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Горы Славаччыны
Нітранскі край

**Ні́транскі край** () — адзін з васьмі краёў Славаччыны з адміністрацыйным цэнтрам у Нітры.

## Геаграфія
Рэгіён разьмешчаны на паўднёвым захадзе Славаччыны, большай часткай ва ўсходняй Дунайскай нізіне. Край падзелены на два субрэгіёны: Дунайская раўніна й Жытны востраў на поўдні краю ды Дунайскае ўзвышша на поўначы, ўсходзе й цэнтры. На тэрыторыі рэгіёну знаходзяцца наступныя горныя масівы: Поваскі Інавец на паўночным захадзе, Трыбеч на поўнач ад Нітры, Погранскі Інавец на паўночным усходзе ды Шцьяўніцкія горы на ўсходзе. Галоўныя рэкі рэгіёну — Дунай на поўдні, Ваг на паўднёвым захадзе, Нітра ў заходняй і цэнтральнай частках, Грон на ўсходзе і Іпель на паўднёвым усходзе.

Нітранскі край мяжуе з Трэнчынскім краем на поўначы, Банскабыстрыцкім краем на ўсходзе, Вугоршчынай на паўднёвым усходзе, поўдні й паўднёвым захадзе ды Трнаўскім краем на захадзе.

## Дэмаграфія
Шчыльнасьць насельніцтва краю складае 113 чалавек на км², што блізка да сярэднеславацкага паказьніка ў 110 на км². Найвялікшыя месты краю — Нітра, Комарна, Новэ Замкі й Левіцэ. Паводле перапісу 2001 году, насельніцтва краю склала 713 422 чалавекі, большасьць зь якіх назвалі сябе славакамі (68,3%), аднак значная колькасьць у рэгіёне вугорцаў — 27,6%, а таксама невялікая колькасьць чэхаў ды цыганоў.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт краю

Катэгорыя:Краі Славаччыны
Белыя Карпаты

**Бе́лыя Карпа́ты** (, )&nbsp;— частка Заходніх Карпатаў, якія працягнуліся на ўсходзе Чэхіі й захадзе Славаччыны. Белыя Карпаты зьяўляюцца натуральнай мяжой між гэтымі дзяржавамі. Найвышэйшая кропка&nbsp;— гара Велька Яварына, 970 м над узроўнем мора, знаходзіцца блізу мястэчка Новэ Места-па-над-Вагам.

Белыя Карпаты маюць зьмяшаную лясную й лугавую расьліннасьць. Пераважае зьмяшаны букавы лес. Флёра Белых Карпатаў разнастайная, некаторыя віды архідэй сустракаюцца толькі тут&nbsp;— у чэска-славацкім запаведніку «Белыя Карпаты», утворанным у 1979 годзе.

Катэгорыя:Горы Славаччыны
Катэгорыя:Горы Чэхіі
Кардынал Рышэльё

**Арма́н Жан дзю Плясі́, герцаг дэ Рышэльё, Кардына́л Рышэльё**, мянушка «**Чырвоны Кардынал**» (; 9 верасьня 1585, Парыж — 4 сьнежня 1642, Парыж) — францускі кардынал, арыстакрат і дзяржаўны дзяяч. Кардынал Рышэльё быў дзяржаўным сакратаром ад 1616 году і старшынём ураду («галоўным міністрам караля») ад 1624 году да сваёй сьмерці.

## Факты і памяць
* Кардынал сваім прывілеем ад 29 студзеня 1635 году заснаваў вядомую Францускую акадэмію, якая існуе па сёньняшні дзень і мае 40 сяброў — «бесьсмяротных». Як пазначалася ў прывілеі, Акадэмія створаная, «каб зрабіць францускую мову ня толькі элегантнай, але і здольнай трактаваць усе мастацтвы і навукі».
* Кардынал Рышэльё заснаваў горад імені самога сябе. Сёньня гэты горад так і называецца — Рышэльё. Горад разьмешчаны ў рэгіёне Цэнтар, у дэпартамэнце Эндр і Люара.
* У Францыі існаваў тып лінкараў Рышэльё, названы ў гонар кардынала.

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Нарадзіліся 9 верасьня
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1585 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Парыжы
Катэгорыя:Кавалеры ордэна Сьвятога Духу
Катэгорыя:Кардыналы Францыі
Катэгорыя:Міністры ўнутраных справаў Францыі
Катэгорыя:Уладары Францыі
Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Францыі
Катэгорыя:Дактары філязофіі
Катэгорыя:Мэмуарысты
Катэгорыя:Кардыналы
Катэгорыя:Памерлі 4 сьнежня
Катэгорыя:Памерлі ў 1642 годзе
Катэгорыя:Памерлі ў Парыжы