Прабалта-славянская мова

**Праба́лта-славя́нская мова** — рэканструяваная прамова (мова-продак), якая ўзьнікла ў выніку распаду праіндаэўрапейскай мовы і пазьней распалася на дзьве мовы — прабалцкую ды праславянскую, якія, адпаведна, сталі продкамі балцкіх ды славянскіх моваў індаэўрапейскай моўнай сям’і.

Прабалта-славянская мова не засьведчаная пісьмовымі помнікамі, але аднаўляецца ў лінгвістыцы мэтадамі кампаратыўнае лінгвістыкі. Ёсьць шэраг ізаглёсаў, што зьяўляюцца агульнымі для балцкіх і славянскіх моваў у фаналёгіі, марфалёгіі й акцэнталёгіі, якія ёсьць агульнымі інавацыямі з часоў індаэўрапейскага адзінства і могуць пры гэтым быць адноўленыя ў храналягічным парадку.

Гіпотэза існаваньня прабалта-славянскай мовы па змоўчваньні падразумявае гіпотэзу балта-славянскай групы моваў у складзе індаэўрапейскай сям’і, згодна зь якой балцкія й славянскія мовы маюць агульныя рысы, якія абедзьве галіны атрымалі ў спадчыну ў выніку існаваньня агульнай мовы-продку.

## Асноўныя рысы

### Фанэтыка, фаналёгія
Ніжэй прыведзенае апісаньне гукавага ладу, які большасьць лінгвістаў рэканструюе для прабалта-славянскае мовы. Пры запісе гукаў выкарыстоўваецца прыняты ў адпаведных галінах лінгвістыкі фанэтычны запіс, а таксама запіс паводле IPA (у квадратных дужках або дробавых знаках).

* **Зычныя**:

Прабалта-славянская мова страціла супрацьпастаўленьне звонкіх і прыдыхальных зычных, між тым, разьвіліся новыя постальвэалярныя зычныя. З ранейшых палятавэлярных выбухных зычных разьвіліся фанэмы *ś, *ź (гл. ізаглёса кентум-сатэм), а ў выніку г.зв. закону *ruki* з гуку *s разьвіўся *š. [z] у прабалцкай мове разглядаецца як аляфон гуку /s/ перад звонкімі зычнымі.

У цэлым лінгвісты рэканструююць наступны лад зычных гукаў для прабалта-славянскай мовы:

* **Галосныя**:

На думку лінгвістаў прабалта-славянская мова ў значнай ступені захавала лад галосных гукаў позьняй праіндаэўрапейскай мовы. Найбольш прыкметным з адрозьненьняў стала зьліцьцё ранейшых кароткіх /o/ ды /a/ у /a/. Ранейшыя складовыя санорныя ператварыліся ў асаблівыя дыфтонгі з устаўкай *i або *u перад санорным. Сярод іншага, існавала адрозьненьне між кароткімі й доўгімі галоснымі.

* **Дыфтонгі**:

Прабалта-славянская мова ў большасьці захавала некранутымі праіндаэўрапейскія дыфтонгі, за выняткам тых, у якіх *o існаваў як першы элемэнт дыфтонгу (гл. вышэй). Сярод прабалта-славянскіх дыфтонгаў рэканструююць наступныя:

Існавала таксама пасьлядоўнасьць галосных, што ішлі пасьля *l, *r, *m або *n, якія ўтваралі з гэтымі зычнымі г.зв. плыўныя дыфтонгі. Гэтыя спалучэньні акцэнталягічна рэалізоўваліся як і іншыя дыфтонгі, а ня як пасьлядоўнасьці тыпу «галосны + зычны».

* **Прасодыя**:

Прабалта-славянскі націск, а таксама акцэнталягічныя сыстэмы нашчадкаў прабалта-славянскае мовы дагэтуль зьяўляюцца прадметам актыўных дасьледаваньняў, у якіх да гэтага часу пануюць рознагалосьсі з прычыны з рознымі лёсамі разьвіцьця сыстэмаў націску ў розных выпадках. Ніжэй прыведзены агульны агляд пунктаў гледжаньня, па якіх існуе адносная згодна лінгвістаў, а таксама, пры неабходнасьці, іншыя меркаваньні. Для рэканструкцыі прабалта-славянскага націску ў сучасных лінгвістычных дасьледаваньнях выкарыстоўваюцца тыя балцкія й славянскія мовы, што захоўваюць танальныя адрозьненьні — летувіская, латыская, пруская (верагодна), славенская й сэрбскахарвацкая, пры гэтым некаторыя з дыялектаў сэрбскахарвацкае мовы (чакаўскі, пасаўскі) захоўваюць больш архаічныя танальныя адрозьненьні.

Як і ў праіндаэўрапейскай мове, у прабалта-славянскай мове ў большасьці словаў націск мог падаць на любы склад. Між іншым, націск праіндаэўрапейскіх словаў у вельмі шырокіх выпадках зьмяніў сваю пазыцыю ў прабалта-славянскіх словах.

У раньнія пэрыяды існаваньня прабалта-славянскае мовы ў некаторых складох (асабліва ў тых, якія ў праіндаэўрапейскія часы сканчваліся на зычны) разьвіліся пэўныя віды дадатковай артыкуляцыі. Гэтыя новыя варыянты, у прыватнасьці, уключалі ў сябе г.зв. акутны рэгістар, які падаў на любы доўгі склад і мог паўстаць як у націскным, так і ненаціскным складзе. Наступныя склады падоўжыліся і таксама атрымалі акутны рэгістар:

:* Склады з доўгімі галоснымі. Доўгія галосныя ў падобных складох маглі заставацца з часоў праіндаэўрапейскай мовы або ўзьнікнуць перад праіндаэўрапейскім лярынгальным зычным;
:* Склады з галоснымі дыфтонгамі (*ei, *ai, *eu і г. д.);
:* Склады з санорнымі дыфтонгамі (гл. вышэй);

Зыходзячы з гэтага, любы склад быў доўгім з акутным рэгістрам, доўгім бяз акутнага рэгістру або кароткім. Дакладны фанэтычны характар акутнага рэгістру невядомы, але паводле некаторых гіпотэзаў ягонае ўтварэньне магло быць зьвязаным з гляталізацыяй. У пазьнейшых этапах прабалта-славянскай мовы акутны рэгістар разьвіўся ў тонавае супрацьпастаўленьне: акутныя націскныя склады выпрацавалі падвышаючы тон, ненаціскныя акутныя склады атрымалі зьніжаючы тон. У ненаціскных складох акут урэшце зьнікнуў, хоць ён, верагодна, мог захоўвацца некаторы час пасьля распаду прабалта-славянскае мовы. Пасьля страты акуту ў ненаціскных складох у прабалта-славянскай мове засталося тры шляхі супрацьпастаўленьня націскных складоў і два — ненаціскных. Гэтая сыстэма была ўспадкаваная некаторымі балта-славянскімі мовамі.

:* Доўгі націскны склад з узыходным тонам;
:* Доўгі націскны склад са сыходным тонам;
:* Кароткі націскны склад (са сыходным тонам, што, аднак, не было адрознай прыкметай);
:* Доўгі ненаціскны склад;
:* Кароткі ненаціскны склад.

### Граматыка
Назоўнікі, прыметнікі й займеньнікі прабалта-славянскае мовы ў большай частцы захавалі граматычныя асаблівасьці праіндаэўрапейскае мовы.

У склонавай сыстэме захаваліся сем з васьмі праіндаэўрапейскіх склонаў: назоўны, родны, давальны, вінавальны, творны й клічны склоны. Аблятыў (пытаньні «ад каго?», «адкуль?», «ад чаго?», «чаму?») зьліўся з родным, пры гэтым некаторыя інфлектыўныя канчаткі роднага склону былі зь яго запазычаныя.

Адрозьніваліся тры лікі: адзіночны, парны й множны. Назоўнікі маглі адрозьнівацца паводле трох радоў: мужчынскага, жаночага й ніякага, пры гэтым шматлікія зь першапачатковых словаў ніякага роду набылі ў прабалта-славянскай мужчынскі род.

## Гісторыя

### Разьвіцьцё прабалта-славянскае мовы з праіндаэўрапейскай
Балта-славіст А. Гольцэр рэканструяваў адносную храналёгію 50 балта-славянскіх гукавых фаналягічных зьменаў, вывеўшы яе з часоў прабалта-славянскае мовы да сучасных даччыных моваў. Толькі дванаццаць падобных зьменаў уласьцівыя і балцкім, і славянскім мовам разам, з прычыны чаго ў артыкуле прыведзеныя толькі гэтыя рысы.

# Правіла *RUKI*: пераход *s > *š перад *r, *u, *k або *i;
# Страта лярынгалаў між зычнымі ў неініцыяльных (непачатковых) складох;
# Закон Вінтэра: падаўжэньне кароткіх галосных у закрытых складох пасьля непрыдыхальных звонкіх выбухных;
# Зьліцьцё *o > *a (гл. вышэй);
# Страта прыдыханьня ў прыдыхальных звонкіх выбухных і, такім чынам, іх зьліцьцё са звычайнымі звонкімі выбухнымі;
# Страта лябіялізацыі (агубленьня) у лябіявэлярных зычных ды іх зьліцьцё са звычайнымі вэлярнымі;
# Сатэмізацыя: *ḱ, *ǵ > *ś, ź (зь некаторымі выключэньнямі, гл. ніжэй);
# Пераход *e > *a у пазыцыях перад спалучэньнямі тыпу *wV (дзе V — любы галосны);
# Устаўка *i (часам — *u) перад складовымі санорнымі і ўтварэньне праз гэта асаблівых плыўных дыфтонгаў (гл. вышэй);
# Страта *w у пачатку словаў перад *l або *r.

* **Галосныя**:

Верагодна, што ў некаторых выпадках у прабалта-славянскай мове чаргаваліся ініцыяльныя (пачатковыя) *e- ды *a-. Гэтая зьмена, вядомая часам як закон Развадоўскага, засноўвалася на выпадках, калі балта-славянскае *e- этымалягічна адпавядала індаэўрапейскім ініцыяльным *(H)a-, *(H)o-, *h₂e-, *h₃e-. Славянскія мовы захавалі некаторыя рэлікты гэтага чаргаваньня. Напрыклад:

:* Пр.-слав. **elawa*, **alawa* («волава») > сяр.-баўг. *élav*, польск. *ołów*, рас. *олово*, але пруск. *elwas* (тое ж значэньне).

* **Прыдыхальныя выбухныя**:

Закон Вінтэра захоўваўся ў часы фанэматычнага адрозьненьня паміж сэрыяй простых і прыдыхальных звонкіх выбухных. У выніку закону Вінтэра адрозьненьне між дзьвюма сэрыямі ўскосна захавалася ў прабалта-славянскай мове, паколькі балта-славянскія галосныя падаўжаліся перад звычайнымі звонкімі выбухнымі, але ня перад прыдыхальнымі выбухнымі ў закрытым складзе. На асное адноснае храналёгіі гукавых зьменаў было выяўлена, што закон Вінтэра ўзьнікнуў даволі позна, пасьля ўзьнікненьня некаторых іншых, менш прыкметных балта-славянскіх зьменаў (напрыклад, пасьля зьнікненьня лярынгалаў у перадгалоснай пазыцыі). Прыкладам:

 *eǵh₂om > пр.-балт.-слав. *eźHam (паводле закону Вінтэра) *ēźHam > пр.-слав. *jāzun (ст.-слав. *azъ*, слав. *jaz*).

Такім чынам, зьліцьцё праіндаэўрапейскіх сэрыяў прыдыхальных і звычайных вэлярных выбухных зычных стала адною з апошніх гукавых зьменаў у прабалта-славянскай мове.

* **Палятавэлярныя і сатэмізацыя**:

У балта-славянскіх мовах існуе цэлы шэраг словаў, якія адлюстроўваюць кентумныя рэфлексы праіндаэўрапейскіх паляталізаваных заднеязычных. Некаторыя зь іх можна растлумачыць рэгулярнымі законамі, аднак пэўныя з гэтых словаў тлумачацца пазьнейшымі інавацыямі. Як мяркуюць іншыя дасьледчыкі, словы з падобнымі рэфлексамі маглі быць запазычанымі з індаэўрапейскіх кентумных моваў (напрыклад, пр.-балт.-слав. *kárwā — «карова» хутчэй за ўсё ёсьць запазычаньнем з пракельцкага *karawā, якое, у сваю чаргу, зьяўляецца пастаянным рэфлексам PIE *ḱerh₂weh₂).

Праіндаэўрапейскія палятавэлярныя таксама маглі дэпаляталізавацца ў балта-славянскіх мовах, для чаго было прапанавана некалькі правілаў. Згодна з Р. Матасавічам, гэтая паляталізацыя адбылася перад санорнымі, якім сьледавалі галосныя задняга шэрагу. Гэта патлумачыла б такія кентумныя рэфлексы, як:

:* Лет. *akmuõ*, латыск. *akmens*, ст.-слав. *kamy* мае /k/ супраць сьвісьцячага ў адпаведніку іншай сатэмнай мовы, санскрыту *áśmā*  (ст.-грэцк. *erōdiós*, лац. *ardea*) пр.-слав. *radā > *roda (сэрб.-харв. *róda*);
:* PIE *sh̥₂l- (ускосны склон кораню *seh₂ls «соль») > пруск. *sal*, пр.-слав. *sali (ст.-слав. *solь*, польск. *sól*, рас. *соль*).

Страта лярынгалаў у складовым становішчы (між зычнымі) адбылося, верагодна, у пачатку існаваньня прабалта-славянскае мовы. Напрыклад:

:* PIE *dʰugh₂tḗr «дачка» > пр.-балт.-слав. *duktēr > лет. *duktė*, пруск. *duckti*, пр.-слав *duktī або *duktej (ст.-слав. *dъšti*, рас. *дочь*, баўг. *дъщеря*).

Падобная зьява адсочвалася таксама ў германскіх і кельцкіх мовах, што меркавана можа сьведчыць на карысьць таго, што гэты перадох існаваў у якасьці цэлай дыялектнай ізаглёсы ў позьняй праіндаэўрапейскай мове.

* **Фрыкатывы**:

Праіндаэўрапейскае */s/ было захавана ў прабалта-славянскай і праславянскай мовах у большасьці пазыцыяў. У некаторых пазыцыях, што траплялі пад дзеяньне правіла *ruki* (гл вышэй), гэты гук у прабалта-славянскай перайшоў у */š/, у праславянскай, верагодна, гэты гук быў страчаны ў фінальнай (канчатковай) пазыцыі. Ніводная з засьведчаных славянскіх моваў ня мае захаванага фінальнага *-s.

Перад звонкімі выбухнымі ў прабалта-славянскай мове */s/ рэалізоўвалася як */z/. Апошні гук стаў фаналягічна адрозным у славянскіх мовах пасьля пераходу прабалта-славянскага */ź/ (рэфлекс праіндаэўрапейскіх */ǵ/ ды */ǵʰ/) у праславянскі */z/.

У выніку правіла *ruki* ў праславянскай мове паўстаў гук */š/ перад галоснымі пярэдняга шэрагу (*/e/, */i/), */x/ — перад галоснымі задняга шэрагу, */s/ — перад зычнымі. Гэтая зьмена, хутчэй за ўсё, зьяўляецца вынікам наступных інавацыяў:

:* PIE */s/ > */š/ пасьля */r/, */u/, */k/, */i/;
:* */š/ > */s/ перад зычнымі, */š/ > */x/ перад галоснымі;
:* */x/ > */š/ перад галоснымі пярэдняга шэрагу (першая славянская паляталізацыя вэлярных).

Правіла *ruki* таксама адбылося ў пазыцыях, дзе лярынгал месьціўся пасьля */u/ або */i/: */s/ перайшоў у */š/ пасьля *uH ды *iH, аднак у цэлым гэтае пытаньне застаецца дыскусійным. У балцкіх мовах правіла *ruki* засьведчанае толькі ў летувіскай мове з прычыны зьліцьця */š/ ды */ś/ у латыскай і прускай мовах (астатнія балцкія мовы засьведчаныя толькі невялікімі ўрыўкамі, што не дазваляе сьведчыць пра лёс правіла *ruki* ў астатніх балцкіх мовах). У летувіскай мове */š/ і */ś/ зьліліся ў /š/ ,аднак яно засталося адрозным ад /s/, што, такім чынам, паказвае захаваньне правіла *ruki* ў мове. Між тым, у большасьці лінгвістычнае літаратуры па летувіскай мове сьцьвярджаецца пра толькі частковую рэалізацыю правіла *ruki* ў гэтай мове. Высоўваюцца гіпотэзы, што ў балцкіх */s/ зьліўся з */š/ толькі пасьля */r/, у той час */u/, */k/, */i/ існуе як */s/, так і */š/. Напрыклад:

:* Лет. *aušrà*; латыск. *ausma*  */š/ пасьля палятавэлярнага */ḱ/, імаверна, што ў балта-славянскіх палятавэлярныя перайшлі ў фрыкатывы й без уліку правіла *ruki*. Напрыклад:

:* Пр.-слав. *desnu «правы» (ст-слав. *desnъ*, рас. *десный* (састарэлае), сэрб.-харв. *dèsnī*, лет. *dešinys*)  */ī/, *uH > */ū/. Праіндаэўрапейскі */u/ ў балта-славянскай падоўжыўся перад */n/ у выпадках, калі */n/ знаходзілася ў пазыцыі перад выбухным. У славянскіх мовах *-n- пазьней выпала. Напрыклад:

:* PIE *Hunk («прывыкнуць, прызвычаіцца») > пр.-балт.-слав. *ūnk > лет. *jùnkti*, латыск. *jûkt*, ст.-слав. *vyknǫti*, верх-луж. *wuknyć*.

Паводле старых аўтараў, праіндаэўрапейскі */i/ не праяўляў падаўжэньня ў гэтых умовах.

У складовай пазыцыі праіндаэўрапейскія санорныя */l/, */r/, */m/, */n/ у балта-славянскай мове атрымалі дваістыя рэфлексы, адрозьніваючыся паводле таго ці іншага пратэтычнага галоснага: *iR або *uR (дзе R — умоўнае пазначэньне санорнага), рэфлексы тыпу *iR апынуліся часьцейшымі, прырода гэтае зьявы застаецца незразумелай для сучаснае лінгвістыкі. Адносна лёсу гэтых рэфлексаў існуе некалькі гіпотэзаў, найбольш прыкмтнай зь якіх зьяўляецца гіпотэза францускага лінгвіста А. Вэяна, згодна зь якім *uR рэфлексы ўзьніклі пасьля праіндаэўрапейскіх лябіявэлярных. Польскі лінгвіст Е. Курыловіч меркаваў, што рэфлексы тыпу *uR паўсталі пасьля праіндаэўрапейскіх вэлярных. Паводле Р. Матасавіча прапанаваныя наступныя правілы:

:* PIE складовае R > пр.-балт.-слав. *əR
:* *ə > */i/ у канчатковым складзе
:* *ə > */u/ пасьля вэлярных і перад насавымі
:* *ə > */i/ у адваротным выпадку.

* **Абляўт**:

Праіндаэўрапейскі абляўт зазнаў значныя зьмены ў прабалта-славянскай мове. У адрозьненьне ад праіндаэўрапейскай мовы, дзе падаўжэньне галосных мела пэўныя й замацаваныя функцыі ды ўжываньне, у прабалта-славянскай, праславянскай і балцкіх выкарыстаньне доўгіх галосных або іх зьмена значна пашырылася. Напрыклад:

:* Пр-слав. *slāwā «слава» (ст.-слав. *slava*), але пр.-слав. *slawa «слова» (ст-слав. *slovo*);
:* Пр.-слав. *twāri «істота» (ст.-слав. *tvarь*), але пр-слав. *twarītej «ствараць» (ст.-слав. *tvoriti*);
:* Лет. *prõtas* «розум» ( ст.-слав. *dьrati*, але пр.-слав. *arz-dīrātej «разьдзіраць» > ст.-слав. *razdirati*;
:* Пр.-слав. *birātej «абіраць» > ст.-слав. *bьrati*, але пр.-слав. *bīrātej «абраць» > ст-слав. *birati*.

### Далейшае разьвіцьцё
У праславянскай мове ў нязьменным выглядзе захавалася сыстэма прабалта-славянскіх кароткіх галосных, але, у адрозьненьне ад балцкіх, прабалта-славянскія */ō/ ды */ā/ зьліліся ў адзіны гук — */ā/ (гл. вышэй).

## Крыніцы

## Літаратура
* 

Катэгорыя:Прамовы
Катэгорыя:Індаэўрапейскія мовы