Райсн

«**Райсн**» ці «**Белару́сь**» () — паэма Мойшэ Кульбака, якая ўпершыню была надрукавана ў лютым 1922 году ў Нью-Ёрку ў часопісе «Цукунфт». Паэма апявае краявіды Беларусі й яе насельнікаў. Беларускі перакладнік Сяргей Шупа параўноўвае паэму Мойшэ Кульбака з «Новай зямлёй» Якуба Коласа й балядамі Адама Міцкевіча.

## Назва
Знаўца творчасьці Мойшэ Кульбака Сяргей Шупа адзначае, што паняцьці Райсн і Беларусь шмат у чым супадаюць — гістарычна і геаграфічна, яны існуюць як бы ў розных вымярэньнях, як два паралельныя сусьветы ў адной часапрасторы. Райсн — паняцьце габрэйскай мэнтальнай геаграфіі, якое называе гістарычную тэрыторыю пражываньня габрэяў на беларускіх землях. Тэрыторыя Райсн фактычна заўсёды супадала з тэрыторыяй Беларусі, прычым калі лякалізацыя Беларусі з часам мянялася і ўдакладнялася — гэтак жа паралельна за ёй перамяшчалася ў прасторы і Райсн. Можна таксама вызначыць наступнае значэньне тэрміну *Райсн* — гэта тэрыторыя, дзе суседзі габрэяў размаўлялі па-беларуску.

Аднак ужо на пачатку ХХ стагодзьдзя гэты тэрмін у габрэйскім асяродзьдзі ўспрымаўся як архаічны, старасьвецкі, легендарны — нешта са старонак старадаўніх рукапісаў і з народных легендаў. Згадваў пра яго з 1918 годзе ў часопісе «Крывічанін» Вацлаў Ластоўскі: 

## Гісторыя твору
Стварыць паэтычны сьвет краіны Райсн Кульбак задумаў на чужыне, калі ён на некалькі гадоў пакінуў родны край. У Бэрліне, у 1921 годзе, у яго раптам абудзілася вострая настальгія, якая дала яму натхненьне напісаць самыя свае райснскія (ці беларускія) творы. Верш «Вяльля і Нёман» у паэме нагадвае настальгічны верш «Вяльля» ў паэме «Конрад Валенрод» Адама Міцкевіча, напісанай таксама неўзабаве пасьля таго, як паэт пакінуў родны край.

Іншы райсьнец і паэт  надрукаваў твор «Райсн» у сваім прэстыжным літаратурным часопісе «Цукунфт» ў Нью-Ёрку ў лютым 1922 году й назваў твор «паэмай трывалай, сьвежай, прымітыўнай прыземленасьці», у якім паэт стварае са звычайных вяскоўцаў клясычных герояў — як габрэяў, так і негабрэяў, якія «выпраменьваюць сьвежы духмяны водар палёў, лясоў і рэк».

Перакладнік паэмы Сяргей Шупа адзначае: 

## Пераклад
Упершыню на беларускую мову частковы пераклад паэмы «Райсн» зрабіў Язэп Семяжон у 1970 годзе. У 2022 годзе ў у 117 выпуску часопіса Дзеяслоў быў упершыню надрукаваны цалкавіты пераклад паэмы «Райсн» на беларускую мову, вершаваны пераклад ажыцьцявіў беларускі паэт і перакладнік Андрэй Хадановіч, а пераклад зь ідышу зрабілі Сяргей Шупа і Вольф Рубінчык. У 2022 годзе таксама выйшаў двухтомнік Мойшэ Кульбака. Першы том быу выдадзены на ідыш, мове арыгіналу; у другі том уключылі лацінскую трансьлітарацыю вершаў ды іх пераклад на беларускую мову.

На расейскую мову твор пераклаў ураджэнец Менску Аляксандар Рывін. На ангельскую мову *Райсн* пераклаў Леанард Вольф.

## Ушанаваньне памяці
* У 1950-я габрэйскі знакаміты паэт Герц Гросбард выпусьціў грампласьцінкі з найграньнем тэкстаў клясычных твораў габэйскай літаратуры XІX-ХХ стагодзьдзя на ідышы. На другой зь дзесяці пласьцінак ёсьць урывак паэмы *Райсн*. Гросбард чытае на літаратурным ідышы, тым часам як Кульбак пісаў у фанэтыцы беларуска-літоўскага дыялекту, дзе літаратурнае *ой* у шмат якіх выпадках вымаўляецца як *эй*.
* У 2014 г. выйшаў музычны альбом гурта «Літвакус», названы «Райсн» у гонар знакамітай паэмы.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* ''Райсн'', вершаваны пераклад Андрэя Хадановіча, пераклад зь ідышу Сяргея Шупы і Вольфа Рубінчыка, пераклад апублікаваны ў 117 выпуску часопіса Дзеяслоў, с. 148—159.
* ''Райсн'' арыгінал на ідыш.
* ''Райсн'' на ангельскай мове, пераклад Леанарда Вольфа, а таксама частковы пераклад Язэпа Семяжона на беларускую мову.
* ''Art.Context.'' Андрэй Хадановіч, Весна Вашко, Сяргей Шупа Андрэй Хадановіч і Сяргей Шупа чытаюць урывак з паэмы *Райсн*.

Катэгорыя:Творчасьць Мойшэ Кульбака
Катэгорыя:Творы 1922 году
Катэгорыя:Эпасы
Катэгорыя:Літаратурныя творы, перакладзеныя на беларускую мову