Новая Мыш

**Но́вая Мыш** — вёска ў Беларусі, на рацэ Мышанцы. Цэнтар сельсавету Баранавіцкага раёну Берасьцейскай вобласьці. Насельніцтва на 2010 год — 1370 чалавек. Знаходзіцца за 3 км на захад ад Баранавічаў; на скрыжаваньні аўтамабільных дарог на Івацэвічы, Стоўпцы, Слонім, Моўчадзь.

Новая Мыш — даўняе мястэчка гістарычнай Наваградчыны, колішняя сталіца графства, старажытны замак Вялікага Княства Літоўскага. Да нашага часу тут захаваўся гістарычны плян і традыцыйная местачковая забудова вакол старога Рынку з касьцёлам Перамяненьня Пана, помнікам архітэктуры XIX ст.

## Назва
На думку Вадзіма Жучкевіча, тапонім Но́вая Мыш паходзіць ад назвы рэчкі Мышанкі, якая, у сваю чаргу, утварылася ад асновы мыш. Таксама існуе меркаваньне, што гідронім, а адпаведна, і назва паселішча, мае зьвязкі з балцкімі словамі машаз, маша, што ў перакладзе азначае 'маленькі', 'мала'.

## Гісторыя

### Вялікае Княства Літоўскае
Упершыню *Мыш* упамінаецца ў 1-й палове XV ст. як сяло ў Наваградзкім павеце Вялікага Княства Літоўскага. У 1563 годзе вялікі князь Жыгімонт Аўгуст перадаў яе за вайсковыя заслугі Яну Хадкевічу, на той час стольніку вялікаму. Пад 1566 годам Мыш значыцца ў дакумэнтах як мястэчка.

У XVI—XVII стагодзьдзях у Мышы існаваў замак. У XVII ст. у мястэчку *Новай Мышы* дзеялі касьцёл і школа, у двары *Старой Мышы* існаваў кляштар езуітаў. У 2-й чвэрці XVII ст. мястэчка і двор перайшлі ў валоданьне Сяняўскіх, потым — Юдзіцкіх.

У вайну Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667) замак і мястэчка зруйнавалі маскоўскія войскі. Як даносілі захопнікі свайму гаспадару:

У горадзе Мышы літоўскіх людзей усіх забілі, якіх засьпелі, і языкоў узялі многіх людзей. І мястэчка Мыш выпалілі і з усім спустошылі дашчэнту.

Па вайне спатрэбілася паўтара стагодзьдзі, каб узнавіць былы патэнцыял Мышы. У 2-й палове XVII ст. кашталян наваградзкі М. Юдзіцкі заснаваў тут езуіцкі калегіюм. У XVIII ст. уладальнікамі мястэчка і двара былі Несялоўскія і Масальскія. У пачатку XVIII ст. апошнія заснавалі шкляную гуту. На 1725 год у Новай Мышы было больш за 100 двароў, дзеялі касьцёл і царква, працавалі школа, шпіталь, карчма і млын. У 1762 годзе адбыўся вялікі пажар, у якім згарэў палац Сапегаў. У 1784 годзе маёнтак наведваў кароль і вялікі князь Станіслаў Аўгуст Панятоўскі.

### Пад уладай Расейскай імпэрыі
У выніку трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай (1795 год) Новая Мыш апынулася ў складзе Расейскай імпэрыі, дзе стала цэнтрам воласьці Слонімскага павету. У 1825 годзе на Рынку збудавалі мураваны касьцёл Перамяненьня Пана. Паводле зьвестак на 1842 год, у мястэчку штогод праводзіліся 2 кірмашы (1 і 29 верасьня), на якіх у асноўным гандлявалі прадукцыяй сельскай гаспадаркі і жывёлай.

У 1859 годзе ў Новай Мышы на месцы старой царквы Сьвятога Пасаду за кошт дзяржаўнага скарбу і сродкаў сялянаў збудавалі драўляную царкву Сьвятога Спаса Ўрадавага сыноду Расейскай імпэрыі (Маскоўскай царквы). У 1860-я гады ў мястэчку было 132 двары, дзеялі царква, касьцёл і юдэйскі малітоўны дом, праводзіліся штотыднёвыя таргі і штогадовы кірмаш. У 1862 годзе з мэтай маскалізацыі колішняга Вялікага Княства Літоўскага ўлады Расейскай імпэрыі адкрылі тут народную вучэльню. На 1886 год — 162 двары, дзеялі царква, касьцёл і сынагога, працавалі валасная ўправа, народная вучэльня, 3 юдэйскія школы, лякарня, цагельня, бровар, вятрак, паравы млын, 21 крама. Існавалі промыслы: шавецкі, кравецкі і кавальскі, а таксама вырабу розных рэчаў з дрэва.

За часамі Першай сусьветнай вайны ў 1915 годзе Новую Мыш занялі войскі Нямецкай імпэрыі.

### Найноўшы час
25 сакавіка 1918 году згодна з Трэцяй Устаўной граматай Новая Мыш абвяшчалася часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 году ў адпаведнасьці з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі яна ўвайшла ў склад Беларускай ССР, у Баранавіцкі павет («падраён») Баранавіцкага раёну. Паводле Рыскай мірнай дамовы 1921 году мястэчка апынулася ў складзе міжваеннай Польскай Рэспублікі, дзе стала цэнтрам гміны Баранавіцкага павету. У гэты час тут было 327 будынкаў.

У 1939 годзе Новая Мыш увайшла ў склад БССР, дзе стала цэнтрам раёну Баранавіцкай вобласьці. Статус паселішча панізілі да вёскі. У Другую сусьветную вайну з 27 чэрвеня 1941 да 8 ліпеня 1944 году Новая Мыш знаходзілася пад акупацыяй Трэцяга Райху. 18 ліпеня 1945 году каля вёскі адбыўся бой антысавецкіх партызанаў з спэцаддзелам НКВД. У 1957 годзе Навамыскі раён ліквідавалі.

У 1996 годзе ў Новай Мышы паставілі помнік у гонар паэта і фальклярыста Яна Чачота. На 1998 год у вёсцы было 511 двароў, на 2000 год — 691.


Novaja Myš. Новая Мыш (1916).jpg|Агульны выгляд, 1916 г.
Novaja Myš. Новая Мыш (XX, I).jpg|Рынак. Касьцёл і царква-мураўёўка, да 1919 г.
Novaja Myš. Новая Мыш (XX).jpg|Рынак. Касьцёл, каля 1900 г.
Novaja Myš, Pieramianieńnia Pana. Новая Мыш, Перамяненьня Пана (1916) (2).jpg|Касьцёл, 1916 г.

Novaja Myš, Rynak. Новая Мыш, Рынак (1900).jpg|Рынак. Царква, да 1914 г.
Novaja Myš, Rynak. Новая Мыш, Рынак (1918).jpg|Карчма, 1918 г.
Novaja Myš. Новая Мыш (1915).jpg|Вуліца Слонімская, 1915 г.
Novaja_Myš._Новая_Мыш_(1914).jpg|Капліца могілкавая, 1914 г.


## Насельніцтва

### Дэмаграфія
* **XVII стагодзьдзе**: 1650 год — 1200 чал.
* **XIX стагодзьдзе**: 1830 год — 524 муж., зь іх шляхты 5, духоўнага стану 2, мяшчанаў-юдэяў 147, мяшчанаў-хрысьціянаў і сялянаў 367, жабракоў 3; 1865 год — 884 чал.; 1885 год — 1 тыс. чал.; 1886 год — 1031 чал.
* **XX стагодзьдзе**: 1901 год — 3860 чал.; 1921 год — 1815 чал.; 1998 год — 1827 чал. (або 1752 чал.); 1999 год — 1601 чал.
: **XXI стагодзьдзе**: 2010 год — 1370 чал.

### Інфраструктура
У Новай Мышы працуюць пачатковая і музычная школы, 2 дашкольныя ўстановы, лякарня, амбуляторыя, дом культуры, бібліятэка, пошта.

## Забудова

### Плян
У Новай Мышы захаваўся гістарычны плян, утвораны ў XVI стагодьдзі.

### Вуліцы і пляцы

З урбананімічнай спадчыны Новай Мышы да нашага часу гістарычныя назвы захавалі вуліцы Загуменная, Куніцкая і Слонімская.

## Турыстычная інфармацыя

### Славутасьці
У Новай Мышы пастаўлены помнік Яну Чачоту (1996).
* Капліцы: могілкавая (XX ст.); пахавальня Ю. Цітовіча (XIX ст.); пахавальня Э. Маціеўскай (XIX ст.)
* Карчма (XIX ст.)
* Касьцёл Перамяненьня Пана (1825)
* Млын (XIX ст.)
* Могілкі: старыя хрысьціянскія; юдэйскія
* Сынагога
* Царква Праабражэньня Гасподняга (1859; мураўёўка)

### Страчаная спадчына
* Замак (XVI ст.)
* Капліца могілкавая (XIX ст.)

## Галерэя

Novaja Myš. Новая Мыш (2010).jpg|Касьцёл Перамяненьня Пана
Novaja Myš, carkva (2010).jpg|Царква Сьвятога Спаса
Novaja Myš, karčma (2010).jpg|Карчма
Novaja Myš. Новая Мыш (05.2010).jpg|Вуліца


## Асобы
З Новай Мышы паходзяць бацькі прэс-сакратара Аляксандра Лукашэнкі Сяргея Пелюшкевіча і польскага палітыка Яцака Пратасевіча.

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 
* 
* 
* 

## Вонкавыя спасылкі
* 
* 
* Прагноз надвор’я ў в. Новай Мышы

Катэгорыя:Навамыскі сельсавет

Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVI стагодзьдзі
Катэгорыя:Населеныя пункты БССР, якія страцілі статус райцэнтру