Патоп (раман)

«**Пато́п**» () — другі раман з трылёгіі Генрыка Сянкевіча, апублікаваныя у 1886 годзе, падзеі якога рагортваюцца падчас Швэдзкага патопу 1655—1660 гг.

Галоўны герой раману — малады харунжы аршанскі Анджэй Кміціц, які па запавету Гераклія Білевіча прыязджае ў Лаўду (сучасная Летува), каб ажаніцца з унучкай Гераклія Аляксандрай (Воленькай) Білевіч. Гісторыя пачынаецца са знаёмства Анджэя Кміціца й Аляксандрай Білевіч і ахоплівае пэрыяд 1655—1657 гг. Раман першапачаткова публікаваўся часткамі ў 1884—1886 гадах у кракаўскай штодзённай газеце «Час» і ў варшаўскіх «Слова» і «Кур’ер Пазнаньскі». Першае выданьне кнігі адбылося ў 1886 г. у Варшаве. Частка рукапісу рамана захоўваецца ў Асалінэюме ва Ўроцлаве.

Падставай для напісаньня твору стала вера пісьменьніка ў важнасьць традыцыі для ўмацаваньня нацыянальнай сьвядомасьці. Гэты цыкль паўстаў, калі ў часы, калі Польшча пасьля падзелаў Рэчы Паспалітай знаходзілася пад уладай іншых дзяржаў, ўсё больш узмацнялі працэсы дэнацыяналізацыі. Аўтар хацеў вярнуць годнасьць нацыі, а таксама напісаць, як ён казаў, «для суцяшэньня сэрцаў», пра часы, калі патрыятызм палякаў ратаваў іх радзіму, якая апынулася пад пагрозай.

## Галоўныя героі

* Анджэй Кміціц (прататып — Самуэль Кміціч)
* Аляксандра Білевіч
* Ежы Міхал Валадыёўскі
* Ян Ануфрый Заглоба
* Гетман Януш Радзівіл
* Багуслаў Радзівіл

## Другасныя героі
**Выдуманыя:**

* Ануся Барзабагата-Красенская
* Юзва Бутрым
* Кемліч і яго сыны: Косма і Даміян
* Рох Кавальскі
* Палкоўнік Кукліноўскі
* Вахмістр Сарока
* Ян Саковіч, Староста ашмянскі
* Ян Скшэтускі
* Станіслаў Скшэтускі
* Францішка Кульвяцоўна
* Томаш Білевіч
* Ярамір Какосіньскі
* Раніцкія гербу Сучэкамнаты
* Рэкуць-Леліва гербу Леліва
* Ухлік
* Кульвец-Гіпацэнтаўр
* Зэнд
* Гарасімовіч
* Хаслінг-Кетлінг з Элгіна
* Ржэдзян
* Міхал Станкевіч
* Аскерка, радзівілаўскі палкоўнік

**Гістарычныя:**

* Януш Радзівіл
* Багуслаў Радзівіл
* Ян Казімер
* Княгіня Грызэльда Вішнявецкая
* Карл X Густаў
* Аўгустын Кардэцкі
* Ежы Сэбасцьян Любамірскі
* Ян Сабепан Замойскі
* Анджэй Караль Грудзіньскі
* Кшыштаф Апалінскі
* Ераніма Радзеёўскага
* Арвід Вітэнберг
* Вжэшчавічы
* Стэфан Чарнецкі
* Генэрал Бэрчард Мілер
* Павел Ян Сапега
* Ян Фэрдынанд Сапега
* Міхаіл Казімер Радзівіл
* шляхта з ваколіцаў Упіты на Жамойці: Бутрыны, Гасьцевічы, Дамашэвічы

## Сюжэт
Харунжы (у экранізацыі — палкоўнік) Анджэй Кміціц, заручаны з Аленкай Білевічаўнай, але ў сілу абставінаў апынуўся на баку Радзівілаў — магутнага магнацкага роду, які падтрымліваў шведаў (Кейданская ўнія). Прызнаны шляхтай і сваёй абраньніцай здраднікам, ён вырашае рэабілітавацца. Пад выдуманым імем — Бабініч — ён удзельнічае ў абароне Чанстаховы, абараняе караля Яна Казіміра ад ворагаў і гераічна змагаецца з ворагам да канца вайны. Першапачаткова «патоп» павінен быў азначаць усеагульнае ўзброенае паўстаньне польскага насельніцтва, якое абрынула з усіх бакоў варожае швэдзкае войска і тым самым вызваліла радзіму.

## Бачаньне Сянкевіча й рэчаіснасьць
Грунтуючыся на апісаньні аблогі Чанстаховы ксяндзом Аўгустынам Кардэцкім (’’Nowa Gіgantomachіa,’’ 1658), Сянкевіч наўмысна прапусьціў некаторыя факты, супярэчныя яго бачаньню твора, каб суцешыць сэрца, а іншыя падкрэсьліў, надаючы ім сэнс, які не меў нічога агульнага з рэальны ход падзеяў. Аднак трэба памятаць, што ён пісаў раман, а не гістарыяграфічную працу. Бясспрэчным гістарычным фактам зьяўляецца тое, што Чанстахоўскі манастыр быў адным з найбольш моцна ўмацаваных аб’ектаў Рэчы Паспалітай. Яго разьмяшчэньне таксама было стратэгічным — ён флянкаваў Польшчу з боку імпэрскай Сылезыі, адкуль павінна была прыйсьці дапамога войскам Яна Казімера. Сапраўды, шведы беспасьпяхова рабілі спробы штурму. Калі швэдзкая армія спыніла аблогу, у гісторыі швэдзкага патопу адбыўся паварот — войскі, верныя Яну Казіміру, пачуўшы аб пасьпяховай абароне Чанстаховы, стварылі Тышавецкую канфэдэрацыю, а польскія войскі пачалі наступ зь Сілезыі. Гістарычныя факты падпарадкаваны галоўнай ідэі, паказанай у ’’Патопе’’, якая зьяўляецца «асьвяжэньнем сэрцаў». Выхад з крызысу й перамога адбываюцца перш за ўсё на полі бою. Адаптацыя фактаў да мэты рамана патрабавала завастрыць адны й паменшыць іншыя. Напрыклад, перабольшваецца вобраз разгрому й разбурэньня краіны напярэдадні швэдзкага нападу на краіну. Гаворка ішла пра мастацкі эфэкт — падкрэсьленьне безвыходнасьці, у якой апынулася Польшча. Гэтак жа завастраўся вобраз здрады палякаў і ўсеагульнага падпарадкаваньня шведам. У выпадку капітуляцыі Літвы не было дакладных гістарычных крыніц, таму гэта апісаньне ў значнай ступені прыдумана й створана Сянкевічам. У рамане Гасеўскі не падпісваў Кедайнскага пагадненьня, хаця насамрэч пад актам стаіць яго подпіс. Прыняцьце Кедайнскага акта было прадметам перамоваў, таму яно не магло быць такой вялікай нечаканасьцю, як апісана ў рамане. Вядома, што войска паўстала супраць Радзівіла не падчас сьвята, а значна пазьней — у сярэдзіне верасьня. Каб падкрэсьліць сэнс твора, былі скажоны й матывы, якімі кіраваўся Януш Радзівіл пры падпісаньні пагадненьня. У рамане ім рухае перш за ўсё гонар і жаданьне стаць каралём. Фактычна на гэтае рашэньне паўплывалі й зьнешнія абставіны, якія прымусілі яго шукаць выйсьце са складанай сытуацы — пагрозы з боку Расеі (захоп Вільні маскоўскімі войскамі) і Швэцыі (захоп Швэцыяй прыбалтыйскіх тэрыторый Рэчы Паспалітай). На момант падпісаньня пагадненьня ў Кейданах (20 кастрычніка 1655 г.), Варшава (8 верасьня 1655 г.) і Кракаў (17 кастрычніка 1655 г.) ужо знаходзіліся ў руках швэдаў.

## Экранізацыі

* 1913: *Абарона Чэнстаховы* — польскі нямы фільм (рэж. Эдвард Пухальскі). Фільм не завершаны.
* 1915: *Патоп* — расейскі нямы фільм (рэж. Пётр Чардынін). Фільм не захаваўся да нашага часу.
* 1974: *[[Патоп (фільм, 1974)|Патоп]]* — польска-савецкі фільм (рэж. Ежы Гофман). Цікавы факт: пры працы над фільмам, польскі бок узаемадзейнічаў са студыяй «Беларусьфільм» (БССР)

## Літаратура
* Potop у бібліятэцы Wolne Lektury
* Sienkiewicz Henryk, Potop : powieść historyczna. T. 1, wyd. 1886, polona.pl.
* Sienkiewicz Henryk, Potop : powieść historyczna. T. 2, wyd. 1886, polona.pl.
* Sienkiewicz Henryk, Potop : powieść historyczna. T. 3, wyd. 1886, polona.pl.
* Sienkiewicz Henryk, Potop : powieść historyczna. T. 4, wyd. 1886, polona.pl.
* Sienkiewicz Henryk, Potop : powieść historyczna. T. 5, wyd. 1886, polona.pl.
* Sienkiewicz Henryk, Potop : powieść historyczna. T. 6, wyd. 1886, polona.pl.
* Potop vol. I, vol. II (eng., wyd. 1891, London) w serwisie Polona.pl
* Potop (wyd. 1901, Paris) w serwisie Polona.pl
* Potop (wyd. 1885, S. Petersburg) w serwisie Polona.pl
* Gmyz Cezary, Cudowne zmyślenie, Wprost.pl.
* Wroński Paweł, Cud jasnogórski, Wyborcza.pl.

Катэгорыя:Трылёгія Сянкевіча