Цэнтральная разьведвальная ўправа

**Цэнтра́льная разьве́двальная ўпра́ва ЗША** (ЦРУ, анг. CIA) — агенцтва Фэдэральнага ўраду ЗША, асноўнай функцыяй якога зьяўляецца збор і аналіз інфармацыі аб дзейнасьці замежных арганізацыяў і грамадзянаў. Асноўны орган зьнешняй выведкі і контравыведкі ЗША. Штаб-кватэра ЦРУ знаходзіцца ў разьмешчаным недалёка ад Вашынгтону горадзе Лэнглі, Вірджынія. ЦРУ ўваходзіць у разьведвальную супольнасьць ЗША, якой кіруе Дырэктар нацыянальнай выведкі.

## Будова
На 2016 г. ЦРУ налічвала —
* 5 кіраўніцтваў: 1) аналізу, 2) дзеяньняў, 4) лічбавага новаўвядзеньня, 3) навукі і тэхналёгіі, 5) падтрымкі.
* 10 асяродкаў даручэньня:
** 6 паводле часткі сьвету: для 1) Афрыкі, 2) Блізкага Ўсходу, 3) Заходняга паўшар’я, 4) Паўднёвай і Сярэдняй Азіі, 5) Усходняй Азіі і Ціхага акіяну, 6) Эўропы і Эўразіі.
** 4 паводле прызначэньня: для 1) зброі і яе нераспаўсюду, 2) супрацьвыведкі, 3) , 4) сусьветных справаў.
* 9 Аддзелаў: 1) вайсковых справаў, 2) кадраў, 3) кіраваньня весткамі, 4) прававых справаў, 5) сувязяў з грамадзкасьцю, 6) сувязяў з Кангрэсам, 7) пратаколу, 8) удасканаленьня адоранасьці, 9) унутранага нагляду.

## Мінуўшчына
18 верасьня 1947 г. у г. Вашынгтон (акруга Калюмбія) заснавалі Цэнтральную разьведвальную ўправу (ЦРУ) паводле Закона аб дзяржаўнай бясьпецы, які прэзыдэнт ЗША Гары Труман (1945—1953) падпісаў 26 ліпеня 1947 году. 17 сьнежня 1947 году  дазволіла ЦРУ праводзіць . 1 верасьня 1948 г. ЦРУ заснавала Аддзел узгадненьня паводзінаў на чале з  (1948—1952) для правядзеньня таемных мерапрыемстваў. 19 жніўня 1953 году ў Іране адбыўся дзяржаўны пераварот пры , які скінуў прэм’ер-міністра  (1951—1953). 28 чэрвеня 1954 году кіраваны ЦРУ пераварот у Гватэмале зрынуў прэзыдэнта  (1951—1954). 4 ліпеня 1956 году ЦРУ зладзіла першы ўдалы палёт самалёта-выведніка «У-2» над СССР, распрацоўку якога прэзыдэнт ЗША Дўайт Эйзэнгаўэр (1953—1961) зацьвердзіў 25 лістапада 1954 году. У ноч на 18 траўня 1958 году над востравам Амбон (вобласьць Малуку, Інданэзія) самалёт-зьнішчальнік  Паветранага войска Інданэзіі зьбіў бамбавік  з амэрыканскім лётчыкам . У выніку выкрыўся ўдзел ЦРУ ў паўстаньні руху  на ўсходзе Інданэзіі.

1 траўня 1960 г. пад Сьвярдлоўскам (Расейская СФСР, СССР) з савецкага зэнітнага ракетнага комплекса   самалёт-выведнік ЦРУ «У-2» зь лётчыкам Гары Паўэрсам (1929—1977). 18 жніўня 1960 году адбыўся першы ўдалы палёт спадарожніка фатавыведкі , распрацоўку якога ЦРУ пачало 4 сьнежня 1957 году сумесна з Паветраным войскам ЗША. 18 студзеня 1961 году ЦРУ адчыніла  (ДАТФ) на чале з  (1915—1992). У ноч на 17 красавіка 1961 году ЦРУ зладзіла высадку на поўдні Кубы ў заліве Сьвіней 1334 кубінскіх паўстанцаў () на чале з капітанам  (1930—1989). Да канца 19 красавіка 1961 г. на ўсходзе заліва Рэвалюцыйныя ўзброеныя сілы Кубы на чале з прэм’ер-міністрам Фідэлем Кастрам (1959—1976) забілі 114 і паланілі 1189 паўстанцаў у  пад  (правінцыя Матансас).

6 верасьня 1961 г. ЦРУ і Паветранае войска ЗША ўтварылі  на чале з  (1961—1965), каб кіраваць выведвальнымі спадарожнікамі. 20 верасьня 1960 г. у  (акруга , штат Вірджынія) адчынілася новая галаўная сядзіба ЦРУ, першы камень у будынак якой заклаў прэзыдэнт Эйзэнгаўэр 3 лістапада 1959 году. На будаўніцтва пайшлі $46 млн, вылучаныя Эйзэхгаўэрам 4 жніўня 1955 году. 30 красавіка 1962 г. самалёт-выведнік ЦРУ  ажыцьцявіў першы службовы палёт. 14 кастрычніка 1962 году на захадзе Кубы самалёт ЦРУ «У-2» выявіў пры аблёце гораду  (прав. Пінар-дэль-Рыё; цяпер прав. ) пляцоўку з савецкімі балістычнымі ракетамі , што дазвалялі нанесьці ўдар ядравай зброяй па ЗША. У выніку пачаўся Кубінскі ракетны крызіс, які скончыўся 28 кастрычніка вывадам савецкай ядравай зброі з Кубы.

16 траўня 1963 г. у Маскве (СССР) расстралялі палкоўніка Галоўнай выведвальнай управы Генштабу СССР  (1919—1963) за шпіянаж на карысьць ЦРУ. 5 жніўня 1963 г. ЦРУ ўтварыла  на чале з Альбэртам Ўіланам, у якім цягам 1960-х гадоў распрацавалі літ-іённую батарэю для выведвальных спадарожнікаў і прыладаў назіраньня. 1 ліпеня 1968 г. у Паўднёвым Віетнаме ЦРУ далучылася да міжведамасных захадаў  (ПГДПР), каб паспрыяць адыходу сялянства ад падтрымкі  ў ходзе вайны ў Віетнаме (1959—1975).

1 верасьня 1970 г. ЦРУ стварыла першыя кампутарныя файлы аб згоньніках і тэрарыстах. 17 чэрвеня 1972 г. у вашынгтонскай гасьцініцы  (анг. water gate — ) арыштавалі 5 былых супрацоўнікаў ЦРУ за ўзлом сядзібы . Ўотэргейцкі скандал 1972—1974 гадоў прывёў да прызнаньня судом віноўнымі 48 чыноўнікаў, у тым ліку да турэмнага зьняволеньня 25 зь іх разам з галоўным пракурорам ЗША  (1972—1973). У выніку 9 жніўня 1974 году прэзыдэнт ЗША Рычард Ніксан (1969—1974) падаў у адстаўку.

У верасьні 1973 г. кіраўніцтва ЦРУ на загад свайго кіраўніка ад 7 траўня склала справаздачу з памятак на 693 старонкі аб пазастатутных дзеяньнях ЦРУ з 1950-х гадоў, якая атрымала мянушку . 18 сакавіка 1974 г. каліфарнійская газэта  выкрыла  ЦРУ  у ажыцьцяўленьні пад’ёму на поўначы Ціхага акіяну рэшткаў патанулай савецкай падлодкі , якая мела на ўзбраеньні балістычныя ракеты . 23 сьнежня 1975 г. у Атэнах (Грэцыя) удзельнікі  расстралялі начальніка мясцовага пастарунка ЦРУ  (1929—1975). 18 лютага 1976 году прэзыдэнт ЗША Джэралд Форд (1974—1977)  № 11905 забараніў ЦРУ забіваць кіраўнікоў урадаў. 19 сакавіка 1976 г. Адборны камітэт Сэнату ЗША па выведцы, заснаваны 1 сакавіка, атрымаў паўнамоцтвы нагляду за выведвальнымі службамі. 14 ліпеня 1977 г. Палата прадстаўнікоў ЗША стварыла Пастаянны адборны камітэт па выведцы на чале з Эдвардам Боландам адмыслова для нагляду над ЦРУ.

28 студзеня 1980 г. 2 супрацоўнікі ЦРУ таемна вывезьлі з Ірана 6 амэрыканскіх дыпляматаў, якія схаваліся ў доме канадзкага амбасадара  (1977—1980) пасьля захопу амбасады ЗША ў Тэгеране  4 лістапада 1979 году (Захоп амэрыканскіх закладнікаў у Іране). 23 чэрвеня 1982 г. прэзыдэнт ЗША Роналд Рэйган (1981—1989) падпісаў Закон аб ахове выведніцкай тоеснасьці, што забараніў раскрыцьцё імёнаў таемных выведнікаў. 2 лютага 1986 г. ЦРУ стварыла . 7 жніўня 1987 г. СССР надаў прытулак былому супрацоўніку ЦРУ ў Маскве  (1980—1983), які зьвярнуўся ў савецкую амбасаду ў Хэльсынкі (Фінляндыя) пасьля ўцёкаў з ЗША ад нагляду ФБР 21 верасьня 1985 году. 4 красавіка 1988 г. ЦРУ заснавала .

У пачатку траўня 1990 г. ЦРУ выдала памятку з папярэджаньнем аб хуткім ірацкім  у Кувэйт, якое пачалося 2 жніўня 1990 году (вайна ў Пэрсыдзкім заліве 1990—1991 гадоў). У сакавіку 1991 г. адчынілі два 6-павярховыя будынкі для  (Лэнглі, штат Вірджынія), будаўніцтва якіх пачалі 24 траўня 1984 г. пры ўрачыстым удзеле прэзыдэнта Рэйгана. 1 сакавіка 1992 г. ЦРУ заснавала Аддзел вайсковых справаў для ўзгадненьня дзеяньняў зь Міністэрствам абароны ЗША. 25 студзеня 1993 г. пакістанскі перасяленец  (1964—2002) застрэліў 2 супрацоўнікаў ЦРУ на выезьдзе з галаўной сядзібы, за што 14 лістапада 2002 году атрымаў сьмяротную кару атрутай у Грынсьвілскай турме (, штат Вірджынія). 21 лютага 1994 г. Фэдэральнае бюро расьсьледаваньняў ЗША арыштавала аналітыка супрацьвыведкі ЦРУ  (у ЦРУ з 1962 г.) за шпіянаж на карысьць Расеі з красавіка 1985 году. 28 красавіка 1994 г. Эймс прызнаў сваю віну і атрымаў судовы вырак да пажыцьцёвага зьняволеньня ў Аленвудзкай фэдэральнай турме (, штат Пэнсыльванія). 16 лістапада 1996 г. на  ФБР арыштавала начальніка аддзяленьня ЦРУ  (у ЦРУ з 1980 г.) за шпіянаж на карысьць  з траўня 1994 году. 5 чэрвеня 1997 г. Нікалсана выраклі да 23 гадоў зьняволеньня.

У лютым 2003 г. прадпрыемства ЦРУ  (Арлінгтан, штат Вірджынія) зрабіла ўкладаньне ў распрацоўніка трохвымернай фотамапы Зямлі  (анг. keyhole — «замочная шчыліна»), якога 27 кастрычніка 2004 г. набыў «Гугл» для стварэньня праграмы «Гугл Зямля».

### Кіраўнікі
* Роскаў Гіленкотэр (1947—1950)
* Ўолтэр Бэдэл-Сьміт (1950—1953)
* Ален Далес (1953—1961)
* Джон Макоўн (1961—1965)
* Ўільям Рэборн (1965—1966)
* Рычард Гэлмз (1966—1973)
* Джэймз Шлесінгэр (1973)
* Ўільям Колбі (1973—1976)
* Джордж-Гэрбэрт Буш (1976—1977)
* Стэнсьфілд Тэрнэр (1977—1981)
* Ўільям Кейсі (1981—1987)
* Ўільям Ўэбстэр (1987—1991)
* Робэрт Гейтс (1991—1993)
* Джэймз Ўулсі (1993—1995)
* Джон Дойч (1995—1996)
*  (1996—2004)
* Портэр Гос (2004—2005)
* Майкл Гэйдэн (2006—2009)
* Леон Панэта (2009—2011)
* Дэйвід Пэтрэўс (2012—2013)
* Джон Брэнан (з 2013 г.)

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Электронная чытальня паводле Закону аб свабодзе зьвестак


Катэгорыя:Вірджынія
Катэгорыя:Верасень 1947 году
Катэгорыя:1947 год у ЗША
Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1947 годзе