open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Папская швайцарская гвардыя

**Швайца́рская гва́рдыя** — адзін з відаў узброеных сіл Ватыкана.

## Гісторыя
Была створана па распараджэньні папы рымскага Юлія II, вядомага заступніка мастацтва. Але ён увайшоў у гісторыю і як адзін з самых ваяўнічых пап — Юлій II вёў бесьперапынныя войны на працягу ўсяго пантыфікату (1503—1513). Маючы патрэбу ў падначаленым яму войску, ён спыніў свой выбар на швайцарскіх салдатах, якія служылі ў той час у шматлікіх эўрапейскіх краінах і якія лічыліся лепшымі салдатамі ў Эўропе. 22 студзеня 1506 г, калі Юлій II зладзіў прыём у гонар першых 150 швайцарскіх гвардзейцаў, лічыцца афіцыйнай датай стварэньня гвардыі.

Гвардзейцам абавязаны сваім выратаваньнем папа Клімэнт VII. Абараняючы яго 6 траўня 1527 году падчас захопу і разрабаваньня Рыму войскамі імпэратара Сьвятой Рымскай імпэрыі Карла V, загінулі 147 гвардзейцаў. З тых часоў у памяць аб гэтай падзеі навабранцы гвардыі прымаюць прысягу 6 траўня — у Дзень швайцарскай гвардыі.

Былі ў гісторыі гвардыі моманты, калі неабходнасьць яе існаваньня ставілася пад сумнеў. У пачатку XIX стагодзьдзя Швайцарская Канфедэрацыя адмяніла наёмную ваенную службу за межамі краіны, а ў 1970 папа Павал VI, імкнучыся падтрымаць міратворчы вобраз Рымска-каталіцкай царквы, абвясьціў аб роспуску ваенных падраздзяленьняў Ватыкана.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Ватыкан
Вільгельм Калінскі

**Вільгельм Калінскі** (6 сакавіка 1747, Варшава — 20 студзеня 1789) — дзяяч каталіцкай царквы, пэдагог. Доктар тэалёгіі (1783).

## Біяграфія
Паходзіў з шляхецкага роду Калінскіх. З 1762 году ў ордэне ксяндзоў-місіянэраў. Навучаўся ў Сандаміры і Варшаве. 3 1772 году сьвятар, прафэсар Сэмінарыі Сьвентакшыскага ў Варшаве. 3 1774 году прафэсар гісторыі царквы ў Віленскай сэмінарыі, адначасна цэнзар. Быў дарадцам біскупа Ігнація Якуба Масальскага ў справах асьветы і царквы. Разам з Тамашам Гусаржэўскім рэфармаваў сэмінарыю. 3 1782 году выкладаў на катэдры гісторыі царквы і маральнай тэалёгіі ў Галоўнай школе ВКЛ.

Аўтар шматлікіх моваў і казаньняў, у тым ліку трох моваў да сялянаў Паўлаўскай рэспублікі, у якіх падтрымаў рэформы П. К. Бжастоўскага, заклікаў сялян да сумленнасьці, працавітасьці і г. д.

## Творы
* Kazania i mowy. T. 1 — 2. — Warszawa, 1791.
* Kazania i mowy. T. 1 — 2. — 3 wyd. — Warszawa, 1808.
* Początki historii naturalnej dla dyieci. — Wilno, 1780.

## Крыніцы

## Літаратура
* 

Катэгорыя:Каталіцкія сьвятары
Катэгорыя:Польскія пэдагогі
Фрэнсіс Бэкан

**Фрэ́нсіс Бэ́кан** (; 22 студзеня 1561 — 9 красавіка 1626) — ангельскі філёзаф, гісторык, палітычны дзяяч, заснавальнік эмпірызму. У 1584 быў абраны ў парлямэнт. З 1617 лорд-захавальнік друку, затым — лорд-канцлер; барон Веруламскі і віконт Сэнт-Олбанскі. У 1621 прыцягнуты да суда па абвінавачаньні ў хабарніцтве, асуджаны і адхілены ад усіх пасадаў. У далейшым быў памілаваны каралём, але не вярнуўся на дзяржаўную службу і апошнія гады жыцьця прысьвяціў навуковай і літаратурнай працы. Бэкан быў хрысьція і пісьменнік  

## Літаратура
* 
* Britannica. Настольная энциклопедия. — Москва; Тверь, 2006.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Ангельскія філёзафы
Катэгорыя:Ангельскія гісторыкі
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1561 годзе
Катэгорыя:Хрысьціянскія філёзафы
Катэгорыя:Нарадзіліся 22 студзеня
Катэгорыя:Памерлі ў 1626 годзе
Катэгорыя:Памерлі 9 красавіка
Леў Ландаў

**Леў Даві́давіч Ланда́ў** (22 студзеня 1908, Баку — 1 красавіка 1968, Масква) — савецкі фізык-тэарэтык, акадэмік АН СССР (абраны ў 1946). Ляўрэат Нобэлеўскай прэміі ў галіне фізыкі (1962). Сябра Лёнданскага каралеўскага таварыства і акадэміяў навук Даніі, Нідэрляндаў, ЗША (Нацыянальнай акадэміі навук ЗША і Амэрыканскай акадэміі мастацтваў і навук), Францускага фізычнага таварыства і Лёнданскага фізычнага таварыства.

Дэбютаваў у навуцы артыкулам «Да тэорыі спэктраў двухатамных малекул», апублікаванай у нямецкім часопісе «Zeitschrift für Physik» у 1926 годзе.

## Узнагароды і прэміі
* Нобэлеўская прэмія ў галіне фізыкі (1962)
* Ленінская прэмія
* мэдалі імя Макса Плянка
* тры Сталінскія прэміі
* Герой Сацыялістычнай Працы (1953)

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* Новая иллюстрированная энциклопедия. Кн. 10 : Ку — Ма. — М., 2004.
* Ученые Московского университета — действительные члены и члены-корреспонденты Российской академии наук (1755—2004): биографический словарь. ― Москва, 2004.

Катэгорыя:Выпускнікі Харкаўскага ўнівэрсытэту
Катэгорыя:Выпускнікі фізычна-матэматычнага факультэту Санкт-Пецярбурскага дзяржаўнага ўнівэрсытэту
Катэгорыя:Савецкія фізыкі-тэарэтыкі
Катэгорыя:Фізыкі кандэнсаванага стану
Катэгорыя:Жыдоўскія фізыкі
Катэгорыя:Савецкія вынаходнікі
Катэгорыя:Выкладчыкі Маскоўскага дзяржаўнага ўнівэрсытэту
Катэгорыя:Выкладчыкі Маскоўскага фізыка-тэхнічнага інстытуту
Катэгорыя:Выкладчыкі Харкаўскага ўнівэрсытэту
Катэгорыя:Правадзейныя сябры АН СССР
Катэгорыя:Замежныя сябры Лёнданскага каралеўскага таварыства
Катэгорыя:Замежныя сябры Нацыянальнай акадэміі навук ЗША
Катэгорыя:Сябры Амэрыканскай акадэміі мастацтваў і навук
Катэгорыя:Сябры Дацкай каралеўскай акадэміі навук
Катэгорыя:Сябры Леапальдзіны
Катэгорыя:Сябры Нідэрляндзкай каралеўскай акадэміі навук
Катэгорыя:Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі ў галіне фізыкі
Катэгорыя:Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі з СССР
Катэгорыя:Ляўрэаты Ленінскай прэміі
Катэгорыя:Героі Сацыялістычнай Працы
Катэгорыя:Узнагароджаныя мэдалём імя Макса Плянка
Катэгорыя:Ганаровыя дактары Оксфардзкага ўнівэрсытэту
Катэгорыя:Асобы, у гонар якіх названы астэроід
Катэгорыя:Асобы, у гонар якіх названы кратэр на Месяцы
Катэгорыя:Удзельнікі савецкага атамнага праекту
Катэгорыя:Касмолягі
Катэгорыя:Азэрбайджанскія жыды
Катэгорыя:Жыдоўскія атэісты
Катэгорыя:Габрэі ў СССР
Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў СССР навукоўцы
Катэгорыя:Пасьмяротна рэабілітаваныя
Каланыя

**Каланыя** (ад цюрск. — па-душны падатак) — катэгорыя цяглых слуг ва Ўкраіне ў XV—XVI стагодзьдзях. Былі людзьмі несвабоднымі, але вышэйшымі па статусе за рабоў: мелі права сьведчыць у судзе, заключаць некаторыя грамадзянскія зьдзелкі, весьці працэсы па маёмасных справах праз упаўнаважаных. За выкананьне службы карысталіся надзелам зямлі, першапачаткова бяз выплаты падаткаў. У XVI ст. былі абавязаны плаціць падымны і іншыя падаткі, выконвалі замкавую службу.

## Літаратура
* Клепатский, П. Г. Очерки по истории Киевской земли. Том 1: Литовский период. — Одесса: Типография «Техник», 1912.

Катэгорыя:Катэгорыі насельніцтва Вялікага Княства Літоўскага
Міністар

**Міністар** ( — слуга) — чалец ураду і галава міністэрства. Міністар, як правіла палітычны дзяяч, які займае пасаду ў нацыянальным ці рэгіянальным урадзе.

Катэгорыя:Дзяржаўныя дзеячы
Уладзімер Вашчанка

**Уладзі́мер Алякса́ндравіч Ва́шчанка** (3 жніўня 1958, п. Траецка-Пячорск, Комі АССР) — беларускі дзяржаўны дзяяч. З кастрычніка 2000 году — начальнік Магілёўскага абласнога ўпраўленьня МНС Рэспублікі Беларусь. З 29 сьнежня 2010 году — міністар па надзвычайных сытуацыях Рэспублікі Беларусь.

## Біяграфія
Нарадзіўся 3 жніўня 1958 году ў п. Траецка-Пячорск Комі АССР. У 1983 годзе скончыў Магілёўскі машынабудаўнічы інстытут. У 2002 годзе — камандна-інжынэрны інстытут МНС Рэспублікі Беларусь.

У 1976 годзе працаваў зборшчыкам Магілёўскага тарарамонтнага прадпрыемства трэсту «Белтара». У 1976—1978 гадах служыў у шэрагах Узброеных сіл. У 1980—1981 гадах — малодшы інспэктар дзяржаўнага пажарнага нагляду самастойнай ваенізаванай пажарнай часткі нумар 2 па ахове Ленінскага раёну г. Магілёва, у 1981—1983 гадах — начальнік варты (там жа), у 1983—1986 гадах — намесьнік начальніка (там жа), у 1986—1994 гадах — начальнік. У 1994—1996 гадах — намесьнік начальніка УВПС УУС Магілёўскага аблвыканкаму па службе, падрыхтоўцы і пажаратушэньні. У 1996—1997 гадах займаў пасаду намесьніка начальніка Магілёўскага абласнога УВПС ГУВПС МУС Рэспублікі Беларусь. У 1997—1999 гадах быў начальнікам ваенізаванай пажарнай часткі нумар 2 Ленінскага раёну г. Магілёва. У 1999—2000 гадах — залічаны ў кадры МНС Рэспублікі Беларусь з праходжаньнем службы на раней займаемай пасадзе. З красавіка па кастрычнік 2000 году — начальнік пажарнай аварыйна-выратавальнай часткі нумар 2 Ленінскага раёну г. Магілёва Магілёўскага абласнога ўпраўленьня МНС Рэспублікі Беларусь.

Дэпутат Магілёўскага абласнога Савета дэпутатаў.

## Крыніцы

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Комі
Катэгорыя:Міністры па надзвычайных сытуацыях Рэспублікі Беларусь
Катэгорыя:Выпускнікі ВНУ
Крывавая нядзеля

**Крывавая нядзеля** — тэрмін, якім у гістарыяграфіі называюць падзеі 9 студзеня (па старым стылі, 22 студзеня па новым) 1905 году ў Санкт-Пецярбургу. У гэты дзень была расстраляная 2,5-тысячная мірная дэманстрацыя працоўных, якія ішлі да Зімовага палацу з намерам ўручыць пэтыцыю з просьбай палепшыць умовы жыцьця. Дэманстрацыю ўзначальваў вядомы сьвятар Георгі Гапон і князь Ільніцкі. Перад Зімовым палацам дэманстрантаў атакавалі вайскоўцы. Паводле зьвестак паліцыі тады загінулі каля 100 чалавек, а каля 300 параненыя; верагодна гэтыя лічбы заніжаныя. Гэтыя падзеі выклікалі абурэньне ў Расеі; гэтая дата лічыцца пачаткам рэвалюцыі 1905 году.

Катэгорыя:Палітычныя рэпрэсіі ў Расеі
Катэгорыя:Масавыя забойствы ў Расеі
Катэгорыя:Нядзельныя падзеі
Катэгорыя:Падзеі 22 студзеня
Катэгорыя:Выступленьні ў 1905 годзе
Катэгорыя:Канфлікты 1905 году
Катэгорыя:Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расеі
Катэгорыя:Гісторыя Санкт-Пецярбургу
Іміграцыя

**Імігра́цыя** ( — «усяляюся», «заяжджаю») — пераезд грамадзян іншых дзяржаваў у краіну знаходжаньня на доўгачасовае або сталае пражываньне. Як правіла абумоўлена эканамічнымі ці палітычнымі прычынамі. Радзей з рэлігійных обо сямейных прычын.

## Глядзіце таксама
* Эміграцыя

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Дачыненьні большасьць — меншасьць
Карпавічы

Назву **Карпавічы** маюць:

## Населеныя пункты
### [[Беларусь]]
* Віцебская вобласьць:
** Карпавічы — вёска ў Пастаўскім раёне
** Карпавічы — вёска ў Сеньненскім раёне

* Гарадзенская вобласьць:
** Карпавічы — вёска ў Івейскім раёне
** Карпавічы — вёска ў Шчучынскім раёне

* Гомельская вобласьць:
** Карпавічы — адселеная вёска ў Нараўлянскім раёне
** Карпавічы — вёска ў Шацілавіцкім раёне

* Магілёўская вобласьць:
** Карпавічы — вёска ў Глускім раёне

* Менская вобласьць:
** Карпавічы — вёска ў Вялейскім раёне

## Глядзіце таксама
* Карпаўка
* Карпаўскі
* Карпаўцы
* Карпаўшчына
Дыяспара

**Дыяспара** ( — «расьсейваньне») — любое прадстаўніцтва этнічных адзінак за межамі мацярынскага этнічнага рэгіёну, якія ўсьведамляюць сваю генэтычную, ці духоўную зь ім еднасьць. Паняцьце паходзіць моўна са старажытнагрэцкага, але зьмястоўна — зь юдэйскай традыцыі.

## Вонкавыя спасылкі
Маяран

**Маяра́н** () — від шматгадовых травяністых расьлінаў сямейства ясноткавыя.

## Прымяненьне
У народнай мэдыцыне прымяняецца пры галаўным болі, бяссоньніцы, дыябэце, хваробах нырак, печані, жоўцевага пузыра.

У харчаваньні прымяняюцца ўсе наземныя часткі расьліны ў якасьці прыправы для першых і другіх мясных і рыбных страваў, пры саленьні агуркоў і памідораў, дадаюць у гарбату.

Катэгорыя:Ясноткавыя
Катэгорыя:Флёра Эўразіі
Катэгорыя:Флёра Паўночнай Афрыкі
Катэгорыя:Флёра Паўночнай Амэрыкі
Катэгорыя:Лекавыя расьліны
Катэгорыя:Спэцыі
Грон

**Грон** () — другая па даўжыні рака Славаччыны, левы прыток Дунаю.

На берагох Грону разьмешчаны гарады Брэзна, Ж'яр-над-Гронам, Жарновіца, Нова Баня, Тлмачэ, Левіцэ, Жэльезовцэ, Коларава. Галоўныя прытокі — Парыж, Сікеніца і Слаціна.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Рэкі Славаччыны
Якуб Тэадор Кунцэвіч

**Якуб Тэадор Кунцэвіч** (1596—1666) — дзяржаўны дзяяч Вялікага Княства Літоўскага. Кашталян менскі (1661) і жамойцкі (11.6.1661—1664), ваявода берасьцейскі (з 1664).

Трымаў Каняўскае і Дубіцкае староствы ў Лідзкім павеце (1627).

## Біяграфія
Прадстаўнік шляхецкага роду Кунцэвічаў гербу «Лебедзь», сын Мацея, уладара Гайнушак.

Займаў шэраг дзяржаўных пасадаў, у тым ліку пісара земскага (1635), харунжага (1638) і падкаморыя (1652) лідзкага. Іменаваны ў 1661 годзе кашталянам менскім, 11 чэрвеня 1661 году пазначаны кашталянам жамойцкім.

Тройчы браў шлюб: першы раз з дачкой кухмістра і ўдавой каняўскага старосты Рамана Валовіча Аленай Сапегай, якая памёрла бязьдзетнай. З другой жонкай, Альжбетай Сапегай, меў сына Яна Валяр’яна. Трэці раз ажаніўся з Фэліцыянай Крыстынай Войнай, дзеля якой у 1664 годзе спагнаў права супольнага валоданьня на Каняўскім і Дубінецкім староствах. Меў ад яе сына Дамініка, які ў 1689 годзе ў тэстамэнце запісаў Шпакаў базылянам.

Прыведзены ў картцы партрэт у наш час захоўваецца ў Львове (Украіна).

## Крыніцы

## Літаратура
* Boniecki A. Herbarz polski. T. 1—17, dodatek. — Warszawa, 1899—1913.
* Uruski S. Rodzina. Herbarz szlachty polskiej. T. 1—15. — Warszawa, 1904—1938.

Якуб Тэадор
Катэгорыя:Жмудзкія кашталяны
Катэгорыя:Кашталяны менскія
Катэгорыя:Ваяводы берасьцейскія
Катэгорыя:Сьвецкія сэнатары Рэчы Паспалітай
Катэгорыя:Дэпутаты Сойму Рэчы Паспалітай
Катэгорыя:Вайскоўцы Рэчы Паспалітай
Катэгорыя:Удзельнікі вайны Расеі з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гадоў
Катэгорыя:Пісары земскія
Катэгорыя:Харунжыя земскія
Фэдэральны канцлер Нямеччыны

**Фэдэральны канцлер** () — пасада старшыні Фэдэральнага ўраду ў Нямеччыне. У яго кампэтэнцыю ўваходзяць назначэньне фэдэральных міністраў і вызначэньне палітычнага курсу ўраду. Бундэсканцлер выбіраецца бундэстагам на чатырохгадовы тэрмін і можа быць пазбаўлены пасады да сканчэньня тэрміну паўнамоцтваў толькі з дапамогай мэханізму .

З 1949 году ў Нямеччыне пасаду канцлера займалі дзевяць чалавек. З 2021 году пасаду канцлера займае Оляф Шольц ад СДПГ. Ангела Мэркель зьяўляецца першай жанчынай-канцлерам ад самага заснаваньня пасады ў 1867 годзе, і па-нямецку яе часта называюць *Bundeskanzlerin* (жаночая форма ). Акрамя таго, Ангела Мэркель зьяўляецца першым канцлерам Нямеччыны ад разбурэньня Бэрлінскай сьцяны, які паходзіць з усходняй НДР.

## Фэдэральныя канцлеры

## Вонкавыя спасылкі

* Афіцыйны сайт Фэдэральнага канцлера Нямеччыны  


Катэгорыя:Дзяржаўнае ўладкаваньне Нямеччыны
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1867 годзе
Паддубовік чырвананожкавы

**Паддубовік чырвананожкавы**, ***паддубовік плямісты*** () — від ядомага грыба з роду баравікоў сямейства балетавых. Распаўсюджаны ў Эўропе.

## Апісаньне

Дыямэтар шапачкі складае 5—20 см, шапачка мае паўшаравідную, падушкаападобную форму, навобмацак аксаміцістая, матавая, зрэдку сьлізьневая, з узростам можа рабіцца голай. Колер — каштанава-карычневы, цёмна-буры, цёмна-карычневы, чорна-буры, з магчымым аліўкавым або чырванаватым адценьнем.

Мякіш жаўтаваты ці ярка-жоўты, на зломе хутка сінее або прымае зеленавата-сіні колер, у ножцы — чырванаватая або бураватая, бяз смаку і водару.

Ножка 5—15 см вышынёй і 1,5—4 см таўшчынёй, цыліндрычная або клубнепадобная, бочкападобная, пазьней звычайна патоўшчаная зьнізу. Колер жоўта-чырвоны, з чырвонымі лускавінкамі ці кропкамі.

Споравы парашок буравата-аліўкавы, споры вераценападобныя, гладкія, 15&nbsp;×&nbsp;5 мкм.

## Распаўсюджаньне
Распаўсюджаны ў Эўропе, на Каўказе, ва Ўсходняй Сыбіры, радзей — у Заходняй Сыбіры і на поўдні Далёкага Ўсходу.

Утварае мікарызу зь ліставымі і хвайвымі дрэвамі (бук, дуб, яліна, ельніца), аддае перавагу кіслым глебам, сустракаецца ў лясох і ў багністай мясцовасьці, сярод імху.

## Спажываньне
Умоўна-ядомы грыб, прыдатны ў ежу пасьля варэньня (15 хвілінаў, вада зьліваецца), таксама для сушэньня.

## Глядзіце таксама
* Паддубовік-сіняк

## Літаратура
* 

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Балетавыя
Катэгорыя:Ядомыя грыбы
Катэгорыя:Грыбы Эўропы
Ігнаці Леанард Садоўскі

**Ігнаці Леанард Садоўскі** (?—?) — вайсковы і дзяржаўны дзяяч Вялікага Княства Літоўскага. Староста слонімскі, палкоўнік літоўскага войска.

## Біяграфія
Прадстаўнік шляхецкага роду Садоўскіх гербу «Наленч», сын Рэйхальда, кашталяна берасьцейскага, і Крыстыны з Пацеяў.

Меў двух сыноў Станіслава і Каэтана.

Прыведзены ў картцы партрэт у наш час захоўваецца ў Львове (Украіна). У Алескім замку ёсьць яшчэ адзін партрэт І. Садоўскага зь невялікімі стылёвымі адрозьненьнямі.

## Крыніцы

Катэгорыя:Старосты слонімскія
Утрэхцкая унія

**У́трэхцкая у́нія** — ваенна-палітычны саюз спачатку пяці, а затым сямі правінцый (Галяндыя, Зэляндыя, Утрэхт, Гэлдэрлянд, Авэрэйсэл, Фрысьлянд, Гронінген) Паўночных Нідэрляндаў, створаны 23 студзеня 1579 году ў Утрэхце супраць Гішпаніі.

У ходзе Нідэрляндзкай буржуазнай рэвалюцыі паўднёвыя правінцыі краіны 6 студзеня 1579 году заключылі Араскую унію, накіраваную на захаваньне улады гішпанскага караля Філіпа II Габсбурга. У адказ пяць паўночных правінцый (пазьней да іх далучыліся яшчэ дзьве правінцыі) 23 студзеня 1579 году заключылі ў Утрэхце унію супраць гішпанскай улады, якая спрабавала аднавіць панаваньне ў Нідэрляндах, фактычна страчанае ў ходзе рэвалюцыі, і супраць унутранай фэадальна-каталіцкай рэакцыі.

Артыкулы Утрэхцкай уніі прадугледжвалі сумеснае вядзеньне рэвалюцыйнай вайны, непарыўнасьць саюза, вядзеньне агульнай зьнешняй палітыкі, стварэньне агульнай арміі, адзінай манэтнай сыстэм.

Утрэхцкая унія, якая фармальна не абвяшчала аб зрыньваньні гішанскага караля, разам з тым не пакідала месца для рэальна дзеючай каралеўскай улады. Прадугледжвала фэдэратыўны палітычны лад.

Заключэньне Утрэхцкай уніі заклала аснову самастойнага дзяржаўнага існаваньня Рэспублікі Злучаных правінцый (да Утрэхцкай уніі далучыліся таксама многія гарады Фляндрыі і Брабанта, але ў 1580-х гг. XVI стагодзьдзя яны былі заваяваныя гішпанскімі войскамі).

## Вонкавыя спасылкі
* Утрэхцкая уния ў ВСЭ 

## Крыніцы

Катэгорыя:Гісторыя Нідэрляндаў
Катэгорыя:Уніі
Хрыбетнік

**Хрыбетнік** або **хрыбет** () — апорны элемэнт шкілета ў пазваночных жывёлаў.

Паводле будовы пазванкоў і характару сучляняемых зь імі элемэнтаў хрыбетнік падзяляюць на аддзелы. У рыбаў хрыбетнік адносна просты і складаецца з двух аддзелаў (тулаўнага і хваставога). У чалавека хрыбетнік складаецца з 32—34 пазванкоў — 7 шыйных, 12 грудных, 5 паясьнічных, 5 крыжавых і 3—5 копчыкавых. Найбольш масіўныя зь іх знаходзяцца ў паясьнічным аддзеле.

## Глядзіце таксама
* Міжпазванковая кіла

## Крыніцы
Праграма разьвіцьця ААН

**Прагра́ма разьвіцьця́ ААН** (ПРААН) — арганізацыя пры ААН па аказаньні дапамогі краінам-удзельніцам у галіне разьвіцьця. ПРААН аказвае дапамогу ўрадам у правядзеньні пошукаў і дасьледаваньняў прыродных рэсурсаў, у стварэньні навучальных устаноў, у разьвіцьці энэргетычных рэсурсаў, дае кансультацыйныя і экспэртныя паслугі, навучае спэцыялістаў, пастаўляе абсталяваньне і г. д. Дапамога ПРААН бязвыплатная.

ПРААН была створана ў 1965 годзе ў выніку зьліцьця Спэцыяльнага фонду ААН, заснаванага ў 1958 годзе, і пашыранай праграмы тэхнічнай дапамогі, заснаванай у 1949 годзе. Фінансавыя сродкі ПРААН ўтворацца з добраахвотных укладаў удзельнікаў арганізацыі, якімі могуць быць краіны-сябры або назіральнікі ААН, і іншых буйных міжнародных арганізацыяў. У цяперашні час такіх краін больш за 200.

У 1989 годзе ў мэтах прыцягненьня ўвагі да пытаньняў народанасельніцтва ПРААН прапанавала адзначаць Сусьветны дзень народанасельніцтва.


Катэгорыя:Зьявіліся ў 1965 годзе
Жуан II

**Жуан II Дасканалы** (; 3 сакавіка 1455, Лісабон, Каралеўства Партугалія — 25 кастрычніка 1495, Алвор, Порціман, Каралеўства Алгарвэ) — двойчы кароль Партугаліі і Алгарвэ (1477-1477 і 28 жніўня 1481 - 25 кастрычніка 1495). З Авіскай дынастыі, сын Афонса V і Ізабэлы Партугальскай, герцагіні дэ Комбра (1432-1455). 

Жуан II кіраваў у 1477 годзе, але не прайшло і году, як вярнуў каралеўства свайму бацьку Афонсу V. Затым - з 1481 па 1495 г., а пасьля сьмерці Жуана II, адзіны сын якога, Афонса, памёр раней за яго, сталец атрымаў у спадчыну яго стрыечны брат Мануэл I.

Катэгорыя:Нарадзіліся 3 сакавіка
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1455 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Лісабоне
Катэгорыя:Памерлі 25 кастрычніка
Катэгорыя:Памерлі ў 1495 годзе
Грэнобль

**Грэнобль** () — горад і камуна на паўднёвым-усходзе Францыі. Цэнтар дэпартамэнту Ізэр і гістарычнай вобласьці Дафінэ. Буйны прамысловы, навуковы і ўнівэрсытэцкі цэнтар францускіх Альпаў. Насельніцтва на 2021 год складала 157 477 чалавек.

## Геаграфія
Грэнобль разьмешчаны на скрыжаваньні трох далін сярод горных масіваў Альп: Шартрэз, Бэльдон і Вэркор, на беразе ракі Ізэр. Вышыня над узроўнем мора — 214 м. Клімат гораду ўмерана-кантынэнтальны, зь невялікім уплывам міжземнаморскага. Максымальныя зімовыя тэмпэратуры дасягаюць −10&nbsp;°C, а летнія — 35&nbsp;°C.

## Гісторыя
У III стагодзьдзі алёброгі пабудавалі на месцы цяперашняга гораду ўмацаванае селішча пад назвай *Куляро*. У 380 годзе, пры рымскім імпэратары Грацыяне, горад атрымаў назву *Грацыянопаль*. Пасьля распаду Рымскай імпэрыі горад знаходзіўся на тэрыторыі бургундзкіх каралеўстваў да 1032 году, калі ён увайшоў у склад Сьвятой Рымскай імпэрыі.

У 1349 годзе гэтыя землі былі прададзеныя Францыі. Пры старым парадку Грэнобль лічыўся цэнтрам правінцыі Дафін. Дзякуючы свайму геаграфічнаму становішчу Грэнобль стаў памежнай крэпасьцю й пляцоўкай для войнаў французаў з Савойскім гарцагствам. Падчас Італьянскіх войнаў вакол Грэнобля была раскватараваная француская армія, у якой разьмяшчалася мясцовая шляхта, як, напрыклад, Баярд. У сувязі з баявымі дзеяньнямі горад часта наведвалі каралі Карл VIII, Людовік XII і Францыск I. У пачатку XVII стагодзьдзя Грэноблем кіраваў маршал Франсуа дэ Бон Ледыг’ер.

У 1968 годзе ў Грэноблі прайшлі X зімовыя Алімпійскія гульні.

## Адукацыя
У Грэнобле знаходзяцца тры ўнівэрсытэту й некалькі іншых ВНУ.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Гарады Францыі
Ізэр

**Ізэ́р** () — дэпартамэнт на паўднёвым усходзе Францыі, адзін з дэпартамэнтаў рэгіёну Авэрнь — Рона-Альпы (да 1 студзеня 2016 году ў складзе рэгіёну Рона-Альпы). Парадкавы нумар 38. Адміністрацыйны цэнтар — Грэнобль. Насельніцтва на 2010 год — 1 206 374 чалавекі.

Плошча тэрыторыі 7431 км². Праз дэпартамэнт працякаюць рэкі Рона і Ізэр. Найвышэйшы пункт — Пік Лёры (4088 м над узроўнем мора, у Альпах).

Дэпартамэнт уключае 3 акругі, 58 кантонаў і 533 камуны.

Ізэр — адзін зь першых 83 дэпартамэнтаў, утвораных падчас Вялікай францускай рэвалюцыі ў сакавіку 1790 году. Паўстаў на тэрыторыі былой правінцыі Дафінэ. Назва паходзіць ад ракі Ізэр. Вылучаная дэпартамэнту першапачатковая тэрыторыя затым двойчы падзялалася — у 1852 і 1967 гадах.

## Асобы
* Гектар Бэрліёз

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Conseil General website
* Prefecture website

Катэгорыя:Дэпартамэнты Францыі
Гектар Бэрліёз

**Гекта́р Люі́ Бэрліё́з** (; 11 сьнежня 1803, Ля-Кот-Сэнт-Андрэ — 8 сакавіка 1869, Парыж) — францускі кампазытар рамантычнага напрамку, дырыгент, музычны пісьменьнік. Сябра Інстытута Францыі (1856). Бэрліёз шырока вядомы дзякуючы сваім кампазыцыям «Фантастычная сымфонія» й «Рэквіюм». Бэрліёз зрабіў важкі ўнёсак у сучаснае аркестральнае мастацтва, асабліва дзякуючы свайму «*Grand traité d’instrumentation et d’orchestration modernes*». Ён распрацаваў аркестравыя партыі для некаторыхса сваіх працаў, якія выкарыстоўваліся ў якасьці вядучай мэлёдыі, а таксама правёў некалькі канцэртаў з аркестрам, які складаўся з болей за тысячу музыкаў. Эктар таксама напісаў каля 50 песень. Ён значна паўплываў на далейшае разьвіцьцё рамантызму, асабліва на такіх камапазытараў, то як Рыхард Вагнэр, Мікалай Рымскі-Корсакаў, Франц Ліст, Рыхард Штраўс, Густаў Малер і многіх іншых.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Сайт прысьвечаны дырыгенту
* Бэрліёз. Жыцьцё й творчасьць
* Les premières armes du jeune Berlioz: la Messe Solennelle. Jean-Paul Penin
* Запісы твораў Бэрліёза

Катэгорыя:Нарадзіліся 11 сьнежня
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1803 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Ля-Кот-Сэнт-Андрэ
Катэгорыя:Францускія кампазытары
Катэгорыя:Францускія дырыгенты
Катэгорыя:Памерлі 8 сакавіка
Катэгорыя:Памерлі ў 1869 годзе
Катэгорыя:Памерлі ў Парыжы
Парэніца

**Парэніца** () — традыцыйны славацкі авечы сыр. У адрозьненьне ад ошцьепка, парэніца фарміруецца ў выглядзе стужак, якія потым вытрымліваюцца ў салёнай вадзе і скручваюцца ў тугі клюбок. Парэніцы бываюць вэнджаныя і нявэнджаныя. Тлустасьць каля 22%. Прыблізна такой жа тэхналёгіяй выпрацоўваецца іншы вядомы славацкі сыр — корбачыкі.
## Глядзіце таксама
* Жынчыца
* Ошцьепак

## Вонкавыя спасылкі
* Славацкія авечыя сыры

Катэгорыя:Славацкая кухня
Катэгорыя:Сыры
Карл V Мудры

**Карл V Му́дры** (; 21 студзеня 1338 — 16 верасьня 1380) — кароль Францыі з 1364 па 1380 году з дынастыі Валюа. Старэйшы сын Іаана II Добрага (26 красавіка 1319 г — 8 красавіка 1364), караля Францыі з 1350 году, і яго першай жонкі Боны люксэмбурскай (21 траўня 1315 — 11 верасьня 1349). У 1356—1360 гадах і пачатку 1364 году (у час знаходжаньня айца Яна II у ангельскім палоне) — рэгент Францыі. Яго валадараньне азначае сабой канец першага этапу Стогадовай вайны: Карл V змог практычна цалкам вярнуць тэрыторыі, страчаныя яго папярэднікамі, і аднавіць уладу над дзяржавай.

## Крыніцы

Катэгорыя:Нарадзіліся 21 студзеня
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1338 годзе
Катэгорыя:Памерлі 16 верасьня
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1380 годзе
Крыстыян Дыёр

**Крыстыя́н Дыё́р** (; 21 студзеня 1905, Гранвіль, Нармандыя — 24 кастрычніка 1957, Монтэкатыні Тэрмэ, Таскана, Італія) — францускі мадэльер адзеньня.

## Парфумэрыя Christian Dior
Парфумэрыя Christian Dior займае 4-е месца ў сьвеце па аб’ёме продажаў. Парфумэрнаму дому Dior належыць мноства адкрыцьцяў у галіне атрыманьня эсэнцыі водараў — напрыклад, эсэнцыя ландыша і ванілі.

Над стварэньнем водараў Christian Dior працавалі: П’ер Бурдон, Олівэр Крэспа, Эдмонд Рудніцка, Олівэр Польж, Т’еры Васэр, Гай Робэрт і іншыя. Усяго ў цяперашні час існуе 97 водараў Dior, першы зь іх быў выпушчаны ў 1947 годзе пад назвай *Christian Dior Miss Dior*.

Найбольш папулярнымі водарамі Christian Dior зьяўляюцца:

* Dior Addict (для жанчын)
* Dior Dune (для жанчын і мужчын)
* Dior Dolce Vita (для жанчын)
* Dior Poison (для жанчын)
* Dior J’adore (для жанчын)
* Dior Miss Dior Cherie (для жанчын)
* Dior Fahrenheit (для мужчын)
* Dior Homme Sport (для мужчын)
* Dior Higher (для мужчын)
Крыстыяну Дыёру належыць вядомы афарызм аб парфумэрыі: «Парфума — гэта непераўзыдзенае адценьне жаночай індывідуальнасьці, гэта апошні штрых вобразу».

## Крыніцы

Катэгорыя:Францускія мадэльеры
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Нармандыі
Катэгорыя:Памерлі ў Італіі
Катэгорыя:Памерлі ад інфаркту міякарда
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Францыі
Катэгорыя:Памерлі ў Таскане
Водар

**Водар** — прыемны пах. Такая назва паху мае дадатковую, эмацыйную характарыстыку (антонім гэтаму слову — *[[смурод]]*). Водар у чалавека можа выклікаць станоўчыя асацыяцыі (харчовыя, сэксуальныя, зьвязаныя зь бясьпекай), і адпаведныя фізыялягічныя рэакцыі: паглыбленьне дыханьня, нярэдка — зьніжэньне артэрыяльнага ціску і некаторае расслабленьне цягліц пры знаходжаньні ў зоне дзеяньня прыемнага лятучага духмянага рэчыва.

Катэгорыя:Пах
Тыцыян

**Тыцыян Вэчэліё** (; 1477—1576) — італьянскі жывапісец эпохі Адраджэньня. Імя Тыцыяна стаіць у адным шэрагу з такімі мастакамі Адраджэньня, як Мікелянджэлё, Леанарда да Вінчы і Рафаэль. Тыцыян пісаў карціны на біблійныя і міталягічныя сюжэты, праславіўся ён і як партрэтыст. Яму рабілі замовы каралі і рымскія папы, кардыналы, герцагі і князі. Тыцыяну не было і трыццаці гадоў, калі яго прызналі лепшым жывапісцам Вэнэцыі.

## Крыніцы

Катэгорыя:Італьянскія мастакі і мастачкі
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1477 годзе
Катэгорыя:Памерлі ў 1576 годзе
Андрэа Дэль Сарта

**Андрэ́а дэль Са́рта** (), сапраўднае імя **Андрэа д’Аньёла ды Франчэска ды Люка ды Паола дэль Мільёрэ Ванукі** (; 1486/87 — 1531) — італьянскі жывапісец флярэнтыйскай школы. Вучань П’ера ды Казіма.

Нарадзіўся ў 1486 годзе ў Флярэнцыі. У юнацтве на яго станаўленьне як мастака аказалі ўплыў Фра Барталамеа і Леанарда да Вінчы, пазьней — Мікелянджэлё. Сябраваў з Рафаэлем, Тыцыянам, Франчабіджа. Працаваў у Флярэнцыі, у 1518—1519 гадах працаваў у Францыі на запрашэньне караля Францыска I. Вярнуўся ў Флярэнцыю ў 1519 годзе.

## Крыніцы

Катэгорыя:Італьянскія мастакі
Катэгорыя:Памерлі ў 1531 годзе
Іван Крылоў

**Іва́н Андрэ́евіч Крыло́ў** (, Масква — , Санкт-Пецярбург) — расейскі паэт, байкапісец, перакладчык, пісьменьнік. Сапраўдны сябар Імпэратарскай Расейскай акадэміі (1811), ардынарны акадэмік Імпэратарскай Акадэміі навук па Аддзяленьню Рускай мовы і славеснасьці (1841).

У маладосьці Крылоў быў вядомы перш за ўсё як пісьменьнік-сатырык, выдавец сатырычнага часопіса «Пошта духаў» і парадыйнай трагікамэдыі «Трумф», якая хадзіла ў сьпісах і высьмейвала Паўла I. Крылоў зьяўляецца аўтарам больш за 200 баек з 1809 па 1843 г., яны выйшлі ў сьвет у дзевяці частках і перавыдаваліся вельмі вялікімі па тых часах тыражамі. У 1842 годзе яго творы выйшлі ў нямецкім перакладзе. Сюжэты многіх баек ўзыходзяць да твораў Эзопа і Лафантэна, хоць нямала і арыгінальных сюжэтаў.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Расейскія паэты
Катэгорыя:Расейскія перакладчыкі
Катэгорыя:Расейскія літаратары
Катэгорыя:Нарадзіліся 13 лютага
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1769 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Маскве
Катэгорыя:Памерлі 21 лістапада
Катэгорыя:Памерлі ў 1844 годзе
Катэгорыя:Памерлі ў Санкт-Пецярбургу
Кампутарны вірус

**Кампу́тарны ві́рус**&nbsp;— кампутарная праграма, якая можа ўбудуоўвацца ў сыстэму, капіяваць сябе й інфікаваць кампутар, тым самым заміная працы кампутара. Тэрмінам «вірус» таксама памылкова называюць іншыя віды шкодных праграмаў, у ліку якіх adware і spyware, якія ня маюць самааднаўляльнай функцыянальнасьці. Сапраўдны вірус можа распаўсюджвацца ад кампутара да кампутара (у форме выконвальнага коду) праз лякальную сетку ці Інтэрнэт, а таксама на носьбітах інфармацыі, такіх як дыскеты, CD- і DVD-дыскі і USB-флэш-накапляльнікі.

Шансы на большае распаўсюджваньне ў тых вірусаў, якія інфікуюць іншыя файлы ў сеткавай файлавай сыстэме, ці на разьдзелах, зь якімі працуюць іншыя кампутары.

## Крыніцы
Віцебскі дзяржаўны мэдычны ўнівэрсытэт

**Віцебскі дзяржаўны мэдычны ўнівэрсытэт** (**ВДМУ**) — профільны ўнівэрсытэт, знаходзіцца ў Віцебску. Утвораны пад назвай **Віцебскі дзяржаўны мэдычны інстытут** Пастановай Савета народных камісараў БССР 1 лістапада 1934 як бальніца-мэдычная ВНУ, на ўсіх курсах навучаліся 250 чалавек.

Першым дырэктарам інстытуту быў прызначаны доктар мэдычных навук, прафэсар Майсей Анісімавіч Хазанаш, выхаванец мэдычнага факультэта Бэрнскага ўнівэрсытэту.

У 1938 годзе бальніца-мэдычная ВНУ пераназваная ў Віцебскі медыцынскі інстытут.

## Інстытут падчас вайны
Да 1941 году было ажыцьцёўлена сем выпускаў урачоў. У пачатку вайны інстытут быў эвакуіраваны ў Чалябінск, затым у 1943 годзе — у Яраслаўль. Пасьля на базе Віцебскага мэдычнага інстытуту быў створаны Яраслаўскі мэдычны інстытут. У 1944 годзе частка супрацоўнікаў інстытуту вярнулася ў Менск, удзельнічала ў аднаўленьні Менскага мэдычнага інстытуту. У 1946 годзе інстытут вярнуўся на родную Віцебшчыну. З 1946 году па 1950 ВНУ ўзначальваў Анісім Іванавіч Саўчанка, намесьнік Міністра аховы здароўя БССР. У 1948 годзе было створана студэнцкае навуковае таварыства.

## Гісторыя ВДМУ пасьля вайны
У 1970-1980-я пабудаваны новы корпус мэдычнага інстытуту (арх. Данілаў). У 1984 годзе з нагоды 50-годзьдзя інстытуту ён узнагароджваецца ордэнам Сяброўства народаў і адкрываецца факультэт ўдасканаленьня ўрачоў. У 1989 годзе інстытут з падначаленьня Міністэрства аховы здароўя СССР перадаецца Міністэрству аховы здароўя БССР.

З 1997 па 2005 гг. унівэрсытэт узначальваў Аляксандар Косінец. За гэты пэрыяд у ўнівэрсытэце праведзены глыбокія пераўтварэньні. Адкрытыя факультэты: падрыхтоўкі замежных грамадзян (1997), павышэньня кваліфікацыі спэцыялістаў і перападрыхтоўкі кадраў (1997), прафарыентацыі і давузаўскай падрыхтоўкі (1998), стаматалягічны (2001), пэдагогікі і псыхалёгіі вышэйшай мэдычнай школы (2001). На факультэтах арганізуюцца новыя катэдры і курсы павышэньня кваліфікацыі спэцыялістаў. 10 сакавіка 2003 году загадам Міністэрства аховы здароўя Рэспублікі Беларусь была створана Клініка ВДМУ.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Віцебскі мэдычны ўнівэрсытэт


Катэгорыя:Зьявіліся ў 1934 годзе
Шчэпан Садурскі

**Шчэпан Пётар Садурскі** ( 9 чэрвеня 1965 году, Люблін) — польскі сатырык, карыкатурыст, журналіст і заснавальнік World Caricature Institute.

## Біяграфія
У 1985 годзе скончыў мастацкі ліцэй. Апублікаваў больш за 5000 малюнкаў у 200 часопісах. Ляўрэат шматлікіх прэміяў, у тым ліку «Залатая шпілька ’87» (прэмія часопісу «Szpilki» за найлепшы малюнак году). Ягоныя сатырычныя працы пэрыяду ваеннага стану ў Польшчы (1981–1983) знаходзяцца ў пастаяннай экспазыцыі Эўрапейскага цэнтру салідарнасьці ў Гданьску. 

Заснавальнік і лідэр Партыі Добрага Гумару (Good Humor Party) — міжнароднай арганізацыі, якая аб'ядноўвае больш за 5000 сябраў ва ўсім сьвеце. З 2012 году рэалізуе глябальны арт-праект «Вясёлы хмарачос» (Happy Skyscraper), які быў сфатаграфаваны ў больш як 700 гарадах на ўсіх кантынэнтах. У 2026 годзе стварыў World Caricature Institute — міжнародную плятформу для супрацы выбітных карыкатурыстаў сьвету.

Садурскі зьяўляецца ўладальнікам парталаў Sadurski.com, Rysunki.pl, Karykatury.com. Неаднаразова быў сябрам журы міжнародных сатырычных конкурсаў, у тым ліку ў Турэччыне і Швэцыі. Быў ганаровым госьцем фэстываляў у Аўстраліі, Францыі і Армэніі. Меў выставы ў Летуве, ПАР, Гішпаніі і іншых краінах. Жыве і працуе ў Варшаве, лічыцца адным з найхутчэйшых карыкатурыстаў у сьвеце, якія малююць ужывую. Цяпер пра яго здымаецца дакумэнтальны фільм.

## Вонкавыя спасылкі
* Szczepan Sadurski

Катэгорыя:Польскія журналісты
Катэгорыя:Польскія сатырыкі
Катэгорыя:Польскія мастакі і мастачкі
Катэгорыя:Нарадзіліся 9 чэрвеня
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1965 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Любліне
Мэскалін

**Мэскалін** — псыхадэлік, энтэген, алькалёід з групы фэнілэтыламінаў. Сыстэматычнае назва — . У невялікіх колькасьцях утрымліваецца ў кактусах роду Lophophora (Lophophora williamsii) і Trichocereus (Trichocereus pachanoi, Trichocereus peruviana), сынтэзуецца штучным шляхам з галёвай кісьлі, таксама можа быць сынтэзаваны з ваніліну. У большасьці краінаў вытворчасьць і распаўсюджваньне мэскаліну забароненая законам (у тым ліку ў Беларусі).

## Гісторыя
Пра галюцынагенныя ўласьцівасьці некаторых кактусаў здаўна ведалі індзейцы розных плямёнаў і ўжывалі гэтыя расьліны падчас рэлігійных цэрымоній.

Упершыню мэскалін быў атрыманы з кактуса пэёт 23 лістапада 1897 нямецкім хімікам Артурам Гэфтэрам. Пазьней, у 1919 годзе, Эрнст Спаз упершыню сынтэзаваў мэскалін хімічным шляхам.

Акрамя пеёту, мэскалін зьмяшчаецца таксама ў кактусах Сан-Пэдра, якія больш папулярныя, чым пэёт, бо вырастаюць хутчэй за апошняі.

У 1927 годзе ў Нямеччыне была апублікаваная першая навуковая праца, прысьвечаная эфэктам мэскаліна «Der Meskalinrausch».

У траўні 1953 году Олдас Гаксьлі ўпершыню спрабуе мескалін ў дазаваньні 400 мг і ў 1954 годзе публікуе эсэ «Дзьверы ўспрыманьня», якое апісвае яго экспэрымэнт.

У лябараторных умовах мэскалін быў сынтэзаваны амэрыканскім хімікам расейскага паходжаньня Аляксандрам Шульгіным. Апісаньне сынтэзу, уплыў рэчыва на чалавека і рэкамэндуемыя дазоўкі ён апублікаваў у сваёй кнізе PiHKAL.

## Дазаваньні і працягласьць

Сярэдняя дазоўка для пераральнага ўжываньня мэскалін-гідрахларыду складае 300 мг. Эфэкты пачынаюць праяўляцца праз 45—60 хвілін пасьля ўжываньня. Пік актыўнасьці доўжыцца каля 4 гадзін, пасьля чаго ідзе спад працягласьцю 4 гадзіны. Сульфат мэскаліна крыху менш актыўны пры той жа дозе.

## Эфэкты

### Псыхатропныя эфэкты
* Галюцынацыі з адкрытымі вачыма
* Галюцынацыі з заплюшчанымі вачыма
* Зьмяненьне разумовага працэсу
* Эўфарыя
* Містычнае перажываньне
* Іррацыянальнасьць разумовага працэсу
* Паскарэньне разумовага працэсу
* Запавольненьне дзеяньняў

### Пабочныя эфэкты
* Галавакружэньне
* Дыспэптычныя разлады (ваніты)
* Тахікардыя
* Пашырэньне зрэнкаў
* Пачуцьцё сьпякоты або холаду
* Галаўны боль
* Пачуцьцё трывогі
* Сухасьць сьлізістых абалонак

## Літаратура
* Данілаў М., Лібэрман Ю., Пяцігорск А., Сегал Д., Усьпенскі Б. Папярэдняе паведамленьне аб вопыце семіятычны дасьледаваньні маўленчага патоку пад дзеяньнем мескална // Працы па знакавых сыстэмах, 2, 1965.

Катэгорыя:Алькалёіды
Катэгорыя:Фэнілэтыляміны
Катэгорыя:Арганічная хімія
Катэгорыя:Злучэньні азоту
Катэгорыя:Аміны
Францішак Станкар

**Франці́шак Станка́р** (, ; 1501, Мантуя, Італія — 12 лістапада 1574, , Рэч Паспалітая) — італьянскі пратэстант, тэоляг. Заснавальнік кальвінісцкіх і антытрынітарскіх грамадаў у Рэчы Паспалітай.

## Жыцьцяпіс
Каталік, быў высьвячаны на ксяндза. Быў прафэсарам Падуанскага ўнівэрсытэту, выкладаючы іўрыт, стаў прыхільнікам пратэстанцтва.

Вымушаны быў зьбегчы з Мантуі, калі там у 1540-х пачаліся ганеньні на асобаў, западозраных у спагадзе новым рэлігійным вучэньням, накіраваўшыся спачатку ў Швайцарыю, а адтуль у Трансыльванію. Аўтар вядомай граматыкі габрэйскай мовы «Ebreae grammaticae institutio» (Базэль, 1547; 2-е выд. 1555).

У 1549 г. Францішак ужо ў Польшчы, дзе кароль Жыгімонт II Аўгуст прапанаваў яму катэдру габрэйскай мовы ў Кракаўскім унівэрсытэце. Пратэстанцкія погляды, якія Станкар праводзіў на лекцыях, прывялі да таго, што ён неўзабаве быў зьняволены ў турму. Пратэстанты дапамаглі яму зьбегчы і далі ў сябе прытулак, даручыўшы яму арганізацыю іхніх цэркваў у Малой Польшчы.

З прычыны перасьледу з боку каталіцкай царквы Станкар у 1551 г. пакінуў Польшчу і накіраваўся ў герцагства Прусію. Вучэньне яго, быццам Ісус Хрыстос быў пасярэднікам паміж Богам і людзьмі толькі ў сілу сваёй чалавечай прыроды, выклікала моцны адпор з боку лютэранскіх прапаведнікаў. Калі праз два гады Станкар вярнуўся ў Польшчу, стаўленьне да яго тамтэйшых пратэстантаў неўзабаве моцна зьмянілася, бо яго вінавацілі ў ерасі.

Ягонае вучэньне знайшло сабе пасьлядоўнікаў толькі ў некалькіх магнатаў. Ён быў адным зь перакладчыкаў Бібліі, надрукаванай у 1563 г. у Берасьці высілкамі Мікалая Радзівіла Чорнага. Вылучаючыся вялікай настойлівасьцю і задзірлівым характарам, Станкар нястомна вёў са сваімі супернікамі багаслоўскую палеміку, уладкоўваючы і публічныя дыспуты. Быў знаёмы з Кальвінам.

Па сьмерці свайго апекуна Станіслава Стадніцкага пераехаў у Стопніцу, дзе й жыў да сваёй сьмерці. У 1569 року атрымаў ад караля Жыгімонта Аўгуста шляхецкія прывілеі. Пад канец жыцьця вярнуўся да кальвінізму і асудзіў свае ранейшыя погляды.

Ад шлюбу з Барбарай Маршэўскай пакінуў чатыры дачкі і двух сыноў. Ягоную справу працягнуў сын ад ягонай другой жонкі Магдалены з Лосяў — Францішак Станкар малодшы (1562—1621), кальвінскі міністар, супэрінтэндант Малапольскай правінцыі. Унучка Францішка Станкара па сыне Пятры выйшла замуж за Веспасіяна Сяніцкага.

## Крыніцы

## Літаратура
* Stankar (Franciszek) // Encyklopedyja powszechna. T. 23. Warszawa. 1866. S. 969—970.
* Станкар Франциск // Еврейская энциклопедия. Свод знаний о еврействе и его культуре в прошлом и настоящем. Том 14. Москва. 1991. С. 556.
* Gmiterek H. Stankar Franciszek. // Polski słownik biograficzny. Warszawa-Kraków. Tom XLII/2. Źeszyt 173. 2003. S. 158—164.

Катэгорыя:Кальвіністы
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1501 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Мантуі
Катэгорыя:Памерлі ў 1574 годзе
Катэгорыя:Памерлі 12 лістапада
Катэгорыя:Памерлі ў Стопніцы
Катэгорыя:Пратэстанцкія перакладчыкі Бібліі
Катэгорыя:Перакладчыкі Бібліі на польскую мову
Гомельскі дзяржаўны мэдычны ўнівэрсытэт

**Гомельскі дзяржаўны мэдычны ўнівэрсытэт** (**ГДМУ**) — вышэйшая навучальная ўстанова Гомля, заснаваная ў 1990 годзе.

Забясьпечвае падрыхтоўку спэцыялістаў з вышэйшай адукацыяй па мэдычных спэцыяльнасьцях. Знаходзіцца ў пераважным падначаленьні двух міністэрстваў: Міністэрства адукацыі і Міністэрства аховы здароўя.

## Гісторыя

Пачаў сваё існаваньне 1 лістапада 1990 году ў адпаведнасьці з Пастановай Савета Міністраў БССР ад 1990/11/14 № 284 і загадам Міністра аховы здароўя БССР ад 1990/11/20 № 188. Стварэньне ВНУ было абумоўлена вострай патрэбай у мэдычных кадрах у Гомельскай і Магілёўскай абласьцях, пацярпелых ад катастрофы на Чарнобыльскай АЭС, а таксама неабходнасьцю правядзеньня навуковых дасьледаваньняў па вывучэньню мэдыцынскіх наступстваў Чарнобыльскай катастрофы і пошуку шляхоў іх пераадоленьня. Першым рэктарам інстытуту стаў доктар мэдычных навук, прафэсар Юры Бандажэўскі. За час існаваньня ўнівэрсытэту створаны высокапрафэсійны калектыў, здольны ажыцьцяўляць падрыхтоўку ўрачэбных кадраў на належным узроўні, праводзіць навуковыя дасьледаваньні, аказваць лячэбна-кансультатыўную дапамогу насельніцтву.

У 2003 годзе Гомельскі дзяржаўны мэдычны інстытут прайшоў акрэдытацыю ў Рэспубліцы Беларусь на адпаведнасьць тыпу «ўнівэрсытэт». ВНУ акрэдытаваная па ўсіх спэцыяльнасьцях падрыхтоўкі кадраў з вышэйшай адукацыяй. У 2008 годзе ўнівэрсытэт прайшоў дзяржаўную акрэдытацыю спэцыяльнасьцяў, прафэсіяў і атэстацыю. Клінічная база — адна зь лепшых у Рэспубліцы Беларусь, дзе ўжываюцца самыя сучасныя мэдычныя тэхналёгіі па дыягностыцы і лячэньні эндакрыналягічных, кардыялягічных, імуналягічных, гематалягічных, афтальмалягічных, анкалягічных захворваньняў;

У 2021 годзе 30-ы выпуск склаў каля 580 лекараў, зь якіх палову разьмеркавалі на працу ў Гомельскай вобласьці. Рэшту накіравалі пераважна ў Магілёўскую вобласьць, а таксама ў Берасьцейскую і Менскую. На сьнежань 2021 году ў Гомельскім мэдунівэрсытэце навучалася каля 4000 студэнтаў, сярод якіх было 800 (20 %) іншаземцаў з 28 краінаў.

### Рэктары
* З 1990 па 1999 гг. д.м.н., прафэсар Бандажэўскі Юры Іванавіч;
* З 1999 па 2007 гг. д.м.н., прафэсар Жаваранак Сяргей Уладзімеравіч;
* З 2007 году і па цяперашні час д.м.н., прафэсар Лызікаў Анатоль Мікалаевіч.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
Гомельскі мэдычны ўнівэрсытэт

Катэгорыя:Унівэрсытэты Гомлю

Катэгорыя:Зьявіліся ў 1990 годзе
Унівэрсытэт

**Унівэрсытэ́т** (, якое, у сваю чаргу, паходзіць ад  — сукупнасьць, супольнасьць) — вышэйшая навучальная ўстанова, дзе рыхтуюцца спэцыялісты па фундамэнтальных і многіх прыкладных навуках. Як правіла, ажыцьцяўляе і навукова-дасьледчую працу. Многія сучасныя ўнівэрсытэты дзейнічаюць як вучэбна-навукова-практычныя комплексы. Унівэрсытэты аб’ядноўваюць у сваім складзе некалькі факультэтаў, на якіх прадстаўлена сукупнасьць розных дысцыплін, якія складаюць асновы навуковых ведаў.
Гомельскі дзяржаўны ўнівэрсытэт

**Го́мельскі дзяржа́ўны ўнівэрсытэ́т імя́ [[Францішак Скарына|Франці́шка Скары́ны]]** (ГомДУ, ГДУ імя Ф. Скарыны) — клясычны ўнівэрсытэт, другі ў Беларусі па часе стварэньня. Разьмешчаны ў горадзе Гомелі.

## Структура

Дзейнічаюць 13 факультэтаў, 47 катэдраў, асьпірантура, дактарантура, Франка-беларускі інстытут кіраваньня, Інстытут павышэньня кваліфікацыі і перападрыхтоўкі кадраў. Факультэты:

# Матэматычны факультэт
# Фізычны факультэт
# Біялягічны факультэт
# Філялягічны факультэт
# Факультэт замежных моваў
# Факультэт фізычнай культуры
# Гістарычны факультэт
# Юрыдычны факультэт
# Геоляга-геаграфічны факультэт
# Эканамічны факультэт
# Завочны факультэт
# Факультэт псыхалёгіі і пэдагогікі
# Факультэт давнушнай падрыхтоўкі і навучаньня замежных грамадзян

## Гісторыя
У 1929 годзе пастановай ЦВК БССР было прынятае рашэньне аб адкрыцьці ў Гомелі аграпэдагагічнага інстытуту. Да 1933 году інстытут вёў падрыхтоўку настаўнікаў з 2-гадавым тэрмінам навучаньня. У 1933 годзе пераўтвораны ў пэдагагічны інстытут з 3-гадавым тэрмінам навучаньня, у 1934 — з 4-гадовым. У 1939 годзе педінстытута прысвоена імя В. П. Чкалава.

У 1969 годзе інстытут пераўтвораны ў Гомельскі дзяржаўны ўнівэрсытэт. У 1988 годзе ўнівэрсытэту прысвоена імя беларускага першадрукара Францішка Скарыны.

У 1995 годзе на аснове дагавораў аб супрацоўніцтве паміж ГДУ ім. Ф. Скарыны і Аверньскім унівэрсытэтам Клермон-1 (горад Клермон-Фэран, Францыя) быў створаны Франка-беларускі інстытут кіраваньня.

Асноўныя вучэбныя памяшканьні разьмешчаныя ў пяці карпусах, тры зь якіх разьмешчаны на вул. Савецкая, адзін на вул. Песіна і адзін на вул. Кірава. Асобнымі карпусамі зьяўляюцца спарткомплекс (6 корпус), студэнцкая сталовая і прафілякторый (у будынку якога знаходзіцца таксама пункт мэдычнай дапамогі).

## Вядомыя выпускнікі
* Алесь Бяляцкі — грамадзкі дзяяч, праваабаронца, ляўрэат Нобэлеўскай прэміі міру за 2022 год.
* Віктар Раманцоў — журналіст, публіцыст, краязнаўца.
* Сяргей Рассадзін — доктар гістарычных навук, прафэсар гісторыі.
* Вальжына Цярэшчанка — беларуская бард-сьпявачка.
* Аляксей Ненадавец — беларускі літаратуразнавец. Доктар філялягічных навук (1995).
* Андрэй Мельнікаў — беларускі бард-сьпявак, літаратар.
* Спартак Мірановіч — гандбольны трэнэр, заслужаны трэнэр СССР і БССР| (1967)
* Віктар Цярэшчанка — беларускі палітык, кандыдат эканамічных навук, кандыдат на пасаду прэзыдэнта Рэспублікі Беларусь на выбарах 2010 году.
* Сяргей Балахонаў — беларускі пісьменьнік.
* Анатоль Сыс — беларускі паэт.
* Станіслаў Чаропка — беларускі гісторык.
* Ганна Новік — беларуская паэтка.

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйная бачына

Катэгорыя:Зьявіліся ў 1929 годзе
Ота Вайнінгер

**Ота Вайнінгер** (; 3 красавіка 1880, Вена — 4 кастрычніка 1903, Вена) — аўстрыйскі філёзаф.

## Біяграфія
Нарадзіўся ў багатай габрэйскай сям’і. У 1898 годзе паступіў на філязофскі факультэт Венскага ўнівэрсытэту, які з адзнакай скончыў, абараніў доктарскую дысэртацыю на тэму бісэксуальнасьць. Пасьля абароны дысэртацыі прыняў хрысьціянства.

## Сьмерць
Ота Вайнінгер зьдзейсьніў дэманстратыўнае самагубства ў нумары гатэлю, у якім памёр Бэтговэн. Магчымымі прычынамі самагубства сучасьнікі называлі «канфлікт паміж аскетызмам, які прапаведваў Вайнігер, і ўласнай пачуцьцёвасьцю». Зь іншага боку, самагубства Вайнінгера нярэдка адносяць да так званых выпадкаў суіцыду з-за комплексу культурнай непаўнавартаснасьці.

## Творчасьць
Асноўнай працай Вайнінгера была кніга «Пол і характар. Прынцыповае дасьледаваньне» (1902), хоць былі і іншыя, апублікаваныя ўжо пасьля яго сьмерці — «Аб апошніх рэчах» (1904, апублікаваў яго сябар Морыц Рапапорт), «Каханьне і жанчына» (1917). Пасьля першай сусьветнай вайны Артурам Герберам былі таксама апублікаваныя нататкі і лісты Вайнінгера.

## Крыніцы

Катэгорыя:Аўстрыйскія філёзафы
Катэгорыя:Нарадзіліся 3 красавіка
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1880 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Вене
Катэгорыя:Памерлі 4 кастрычніка
Катэгорыя:Памерлі ў 1903 годзе
Катэгорыя:Памерлі ў Вене
Катэгорыя:Самагубцы
Сёрэн Абю К’еркегор

**Сёрэн Абю К’еркегор**, таксама **Кіркегор** (, 5 траўня 1813, Капэнгаген — 11 лістапада 1855, Капэнгаген) — дацкі філёзаф, пратэстанцкі тэоляг і пісьменьнік. 

У супрацьвагу нямецкаму клясычнаму ідэалізму (а дакладней, разьвіцьцю, якое надаў яму Гэгель) настойваў на другаснасьці рацыянальнасьці і першаснасьці чыстага існаваньня (экзыстэнцыі), якое пасьля пэўнага дыялектычнага шляху разьвіцьця асобы павінна знайсьці свой сэнс у веры.

Ірацыяналістычнае разуменьне К'еркегорам ісьціны як высьвечваньня запаветных таямніцаў адзінкавага быцьця самога мысьлячага зьяўлялася адным з складнікаў, якія перадвызначылі зьяўленьне экзыстэнцыялізму.

## Крыніцы

Катэгорыя:Дацкія філёзафы
Катэгорыя:Нарадзіліся 5 траўня
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1813 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Капэнгагене
Катэгорыя:Памерлі 11 лістапада
Катэгорыя:Памерлі ў 1855 годзе
Катэгорыя:Памерлі ў Капэнгагене
Карл Тэадор Яспэрс

**Карл Тэадор Яспэрс** (; 23 лютага 1883, Ольдэнбург — 26 лютага 1969, Базэль) — нямецкі філёзаф, псыхоляг і псыхіятар, адзін з галоўных прадстаўнікоў экзыстэнцыялізму.

## Творы
* Агульная псыхапаталёгія /ISBN 5-88001-021-Х (Allgemeine Psychopathologie, 1913)
* Псыхалёгія сьветапогляду (Psychologie der Weltanschauungen, 1919);
* Духоўная сытуацыя эпохі (1931);
* Філязофія (Philosophie, 3 Bd., 1932);
* Экзыстэнцыйная філасофія (1938);
* Праблема нямецкай віны (Die Schuldfrage. Ein Beitrag zur deutschen Frage, 1946);
* Пра ісьціну (Von der Wahrheit, 1947);

Катэгорыя:Нямецкія філёзафы
Катэгорыя:Нямецкія псыхолягі
Катэгорыя:Нямецкія псыхіятры
Катэгорыя:Нарадзіліся 23 лютага
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1883 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Ольдэнбургу
Катэгорыя:Памерлі 26 лютага
Катэгорыя:Памерлі ў 1969 годзе
Катэгорыя:Памерлі ў Базэлі
Корбачыкі

**Корбачыкі** () — традыцыйны славацкі авечы сыр з тонкіх валокнаў, сьплецены ў касічкі. Корбачыкі прадаюцца ў салёным растворы. Бываюць вэнджаныя і нявэнджаныя.

Катэгорыя:Славацкая кухня
Катэгорыя:Сыры