Вялікая Бераставіца

**Вялі́кая Бераставі́ца** — мястэчка ў Беларусі, на рацэ Бераставічанцы. Адміністрацыйны цэнтар Бераставіцкага раёну Гарадзенскай вобласьці. Насельніцтва на 2018 год — 5667 чалавек. Знаходзіцца за 63 км ад Горадні, за 10 км ад чыгуначнай станцыі Бераставіца (лінія Масты — Бераставіца); на аўтамабільнай дарозе Горадня — Бераставіца — Ваўкавыск.

Вялікая Бераставіца — магдэбурскае мястэчка гістарычнай Гарадзеншчыны (частка Троччыны). Да нашага часу тут захаваўся касьцёл Адведзінаў Найсьвяцейшай Панны Марыі ў стылі барока, помнік архітэктуры XVII стагодзьдзя. Сярод мясцовых славутасьцяў вылучаліся ратуша і палац Касакоўскіх.

## Назва
Найбольш імаверна, што тапонім Бераставіца ўтварыўся ад слова «бярост» (від вяза) або слова «бяроста» (кара бярозы). Але не адкідаецца і магчымасьць таго, што назва паселішча зьявілася як памяншальная ад Берасьця, тады Бераставіца — гэта маленькае Берасьце. Часам тапонім зьвязваюць з словам «берасьцянка» (так зваліся лодкі з кары бярозы, на якіх продкі берастоўцаў хадзілі некалі паўнаводнай мясцовай рэчкаю). Таксама існуе народнае паданьне, паводле якога першымі пасяленцамі на гэтым месцы былі закаханыя Бярост і Тавіца, якім прыйшлося зьбегчы з роднага паселішча ў пошуках шчасьця. Ад іх імёнаў нібыта і ўтварылася назва новага паселішча — Бераставіца. У 2006 годзе разьбяныя скульптурныя статуі гэтых мітычных пэрсанажаў — Бяроста і Тавіцы — зьявіліся пры ўезьдзе ў Бераставіцу як даніна павагі да продкаў і да іх культуры.

## Гісторыя

### Вялікае Княства Літоўскае
Першы пісьмовы ўпамін пра Бераставіцу зьмяшчаецца ў грамаце вялікага князя Аляксандра пад 1506 годам у зьвязку зь перадачай паселішча ў вечнае карыстаньне Аляксандру Хадкевічу, маршалку вялікаму, за заслугі перад Айчынай. У 1549 годзе Рыгор Хадкевіч пачаў будаваць тут рэзыдэнцыю.

З XVI стагодзьдзя ў Бераставіцы існаваў касьцёл, які спалілі маскоўскія захопнікі. На мапе Тамаша Макоўскага (1613 год) паселішча значыцца як мястэчка, у Гарадзенскім павеце. У 1615 годзе на месцы згарэлага драўлянага касьцёла збудавалі новы. У XVII—XVIII стагодзьдзях маёнтак знаходзіўся ў валоданьні Мнішкаў, Патоцкіх, Касакоўскіх. У 1645 годзе сярод вернікаў Бераставіцкай парафіі ўпаміналася старалітва. У XVIII стагодзьдзі пры касьцёле існавалі шпіталь і парафіяльная школа.

У 1754 годзе кароль і вялікі князь Аўгуст Сас надаў Бераставіцы Магдэбурскае права і герб з выявай вавёркі ў цэнтры. Неўзабаве на Рынку збудавалі ратушу. 19 верасьня 1794 году ў бітве паміж паўстанцамі пад камандаю Тадэвуша Касьцюшкі і расейскім акупацыйным войскам ў мястэчку загінула больш за 250 абаронцаў Рэчы Паспалітай.

### Пад уладай Расейскай імпэрыі

У выніку трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай (1795 год) Бераставіца апынулася ў складзе Расейскай імпэрыі, у Гарадзенскім павеце. Жыхары мястэчка бралі актыўны ўдзел у паўстаньні Кастуся Каліноўскага. На 1900 год тут працавалі дробныя прадпрыемствы. 

За часамі Першай сусьветнай вайны ў 1915 годзе Бераставіцу занялі войскі Нямецкай імпэрыі.

### Найноўшы час
25 сакавіка 1918 году згодна з Трэцяй Устаўной граматай Бераставіца абвяшчалася часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 году ў адпаведнасьці з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі яна ўвайшла ў склад Беларускай ССР. 

У 1919 годзе Бераставіцу занялі польскія войскі, улетку 1920 году — бальшавікі, пазьней зноў палякі. 19 лютага 1921 году Бераставіца стала цэнтрам гміны ў Гарадзенскім павеце Беластоцкага ваяводзтва. Паводле Рыскай мірнай дамовы 1921 году мястэчка канчаткова апынулася ў складзе міжваеннай Польскай Рэспублікі.

2 лістапада 1939 году Бераставіца ўвайшла ў БССР, у Крынкаўскі раён. У Другую сусьветную вайну з чэрвеня 1941 да 17 ліпеня 1944 году мястэчка знаходзілася пад акупацыяй Трэцяга Райху.
 
20 верасьня 1944 году Бераставіца стала цэнтрам раёну, у 1947 годзе атрымала афіцыйны статус пасёлку гарадзкога тыпу. 17 ліпеня 2006 году адбылося афіцыйнае зацьверджаньне гістарычнага гербу і заснаваньне сьцяга мястэчка.


Bierastavickaja ratuša. Бераставіцкая ратуша (1919-39).jpg|Ратуша
Bierastavica Vialikaja, Chadkievičaŭskaja. Бераставіца Вялікая, Хадкевічаўская (1919-39) (3).jpg|Стары касьцёл
Bierastavica Vialikaja, Chadkievičaŭskaja. Бераставіца Вялікая, Хадкевічаўская (1919-39).jpg|Стары касьцёл, інтэр’ер
Bierastavica Vialikaja, Haradzienskaja. Бераставіца Вялікая, Гарадзенская (1912).jpg|Новы касьцёл, 1912 г.

Bierastavica Vialikaja, Kasakoŭski. Бераставіца Вялікая, Касакоўскі (1901-39).jpg|Палац Касакоўскіх
Bierastavica Vialikaja, Rynak. Бераставіца Вялікая, Рынак (1916).jpg|Рынак, 1916 г.
Bierastavica Vialikaja, Školnaja, Pračyścienskaja. Бераставіца Вялікая, Школьная, Прачысьценская (P. Vałyncevič, 1908).jpg|Царква-мураўёўка
Bierastavica Vialikaja, Kasakoŭski. Бераставіца Вялікая, Касакоўскі (S. Kasakoŭski, 20.08.1901) (3).jpg|Сядзіба


## Насельніцтва
### Дэмаграфія


ImageSize = width:auto height:170 barincrement:28
PlotArea = left:50 bottom:20 top:15 right:15
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
Colors =
  id:linegrey2 value:gray(0.9)
  id:linegrey value:gray(0.7)
  id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8)
  id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:7000
ScaleMajor = unit:year increment:2500 start:0 gridcolor:linegrey
ScaleMinor = unit:year increment:500 start:0 gridcolor:linegrey2
PlotData =
  color:cobar width:15
  bar:1850 from:0 till:1037 
  bar:1878 from:0 till:1694 
  bar:1900 from:0 till:1786
  bar:1921 from:0 till:1371
  bar:1969 from:0 till:2900
  bar:1992 from:0 till:7000
  bar:2006 from:0 till:5900 
  bar:2009 from:0 till:5720
  bar:2018 from:0 till:5667
TextData=
  fontsize:10px pos:(20,195)
  text:


* **XIX стагодзьдзе**: 1830 год — 394 муж., зь іх шляхты 6, духоўнага стану 5, мяшчанаў-юдэяў 357, мяшчанаў-хрысьціянаў і сялянаў 26; 1850 год — 1037 чал.; 1878 год — 1694 чал. (791 муж. і 803 жан.), у тым ліку 1127 юдэяў; 1900 год — 1786 чал.
* **XX стагодзьдзе**: 1914 год — 2518 чал.; 1921 год — 1371 чал., зь іх 720 юдэяў, 421 каталік, 229 праваслаўных, 1 эвангеліст; 1969 год — 2,9 тыс. чал.; 1992 год — 7 тыс. чал.; 1996 год — 5,8 тыс. чал.
* **XXI стагодзьдзе**: 2006 год — 5,9 тыс. чал.; 2009 год — 5720 чал. (перапіс); 2015 год — 5587 чал.; 2016 год — 5545 чал.; 2017 год — 5545 чал.; 2018 год — 5667 чал.

### Адукацыя
У Бераставіцы працуюць сярэдняя, музычная і дзіцяча-юнацкая спартовая школы, 2 дашкольныя ўстановы.

### Мэдыцына
Мэдычнае абслугоўваньне насельніцтва ажыцьцяўляе местачковая лякарня.

### Культура
Дзеюць 2 бібліятэкі, дом культуры, кінатэатар.

### Мас-мэдыя
У мястэчку выдаецца «Бераставіцкая газета».

## Забудова
### Вуліцы і пляцы

У 2017 годзе гістарычны Рынак, на якім стаяла местачковая ратуша, стаў Ратушным пляцам.

### Мясцовасьці
Гістарычныя мясцовасьці: Падолы, Прабоства, Ракітнева, Пеляжын.

### Тапаніміка

Паводле плана, у цэнтры мястэчка знаходзілася плошча прамавугольнай формы. Перыядычна на ёй праводзіліся кірмашы і святочныя фэсты, таму яна называлася Базарнай. У перыяд знаходжання ў складзе Польшчы (1920—1930-я гг.) плошча атрымала назву Рынкавая або Рынак (). Побач з Базарнай плошчай быў пазначаны шэраг самастойных будынкаў.

З усходняга боку вылучаецца пабудова ў форме лацінскага крыжа — Стары касцёл. У той час гэта была царква Хрыста Збавіцеля (Спаская), прыхадская, перабудаваная з касцёла і асвечаная ў 1868 годзе. Побач, праз дарогу ад царквы, цягнуліся гандлёвыя рады з лаўкамі, уладальнікамі якіх пераважна былі мясцовыя яўрэі. Хрысціянскіх крамаў існавала значна менш. У наш час на гэтым месцы знаходзяцца сучасныя пабудовы з рэстаранам «Колас» і спажывецкай крамай.

З паўднёвага боку да плошчы прымыкаў прадаўгаваты будынак былой ратушы. Некалі Бераставіца карысталася магдэбургскім правам і мела ўласны орган самакіравання — магістрат, які размяшчаўся ў гэтым будынку. У сярэдзіне XIX стагоддзя царскія ўлады пазбавілі мястэчка магдэбургскага права, пасля чаго будынак быў здадзены ў арэнду. На першым паверсе адкрыліся крамы, а другі паверх засялілі яўрэйскія сем’і. Кожны гандляр меў кватэру непасрэдна над сваёй крамай. У польскі перыяд жыхары Бераставіцы называлі будынак «абэржай». Ратуша згарэла і была разабрана падчас Другой сусветнай вайны.

Як відаць на плане, ад Базарнай плошчы ў розных напрамках разыходзіліся пяць асноўных вуліц мястэчка:

* **Гродзенская** () — самая доўгая вуліца мястэчка. У польскі перыяд назву не змяніла, а ў савецкі час была перайменаваная ў вуліцу Леніна. Вяла на поўнач, у бок Гродна, на тракт праз Алекшыцы і Індуру. Бераставіца раней знаходзілася ў складзе Гродзенскага павета. У 1912 годзе ў канцы вуліцы, на сядзібнай зямлі Касакоўскіх, быў узведзены Новы касцёл, які пасля быў нанесены на план мястэчка.

* **Луненская** — ішла ў напрамку мястэчка Лунна. Паводле статыстычных дадзеных, Лунна было найбліжэйшым ад Бераставіцы рачным прычалам на Нёмане, таму мясцовыя сяляне часта вазілі туды свой тавар. У часы польскай дзяржавы вуліца называлася Хадкевічоўскай () — у гонар былых уладальнікаў мястэчка. У наш час носіць імя Фелікса Дзяржынскага.

* **Ваўкавыская** () — вяла ў бок Ваўкавыска, на тракт праз Бераставічаны і Шылавічы. У польскі перыяд назву не змяніла. Толькі невялікі ўчастак ад Рынка да развілкі са Свіслацкай вуліцай (каля 200 м) называўся вуліцай Святога Яна, або Святаянскай (). На самай развілцы стаяла старажытная каплічка з фігурай Святога Яна Непамука, з якой, верагодна, і была звязана гэтая назва. У наш час Ваўкавыская вуліца называецца Чырвонаармейскай.

* **Прабашчоўская** (рус. *Пробощская*, польск. ) — у польскі перыяд назву не змяніла. У наш час носіць імя савецкага лётчыка Валерыя Чкалава. Гістарычная назва вуліцы, імаверна, звязаная з касцельнымі ўладаннямі — зямельнымі пляцамі і будынкамі, якія тут размяшчаліся. Вядома, што да 1939 года на гэтай вуліцы знаходзіўся дом касцельнага арганіста з памяшканнем для рэпетыцый хору.

* **Беластоцкая** () — цягнулася ад Базарнай плошчы на захад і, мінаючы бераставіцкія могілкі, выходзіла на тракт праз Шаляпкі і Галынку ў бок Беластока. У польскі перыяд назву не змяніла. У часы савецкай улады вуліца была перайменаваная ў Савецкую і часткова змяніла свой напрамак. У некаторых архіўных дакументах XIX стагоддзя яна таксама згадваецца пад назвай Варшаўская.

* **Свіслацкая** () — пачыналася ад Святаянскай развілкі (перакрыжаванне з Ваўкавыскай вуліцай) і злучалася з шашой у бок Свіслачы. У польскі перыяд назву не змяніла. Менавіта з гэтай вуліцы пачыналася традыцыйнае шэсце на свята Божага Цела. У наш час носіць назву Партызанскай.

* **Дольная** (Падольная, польск. ) — ляжала ўпоперак Гродзенскай вуліцы, цягнулася паралельна рацэ Бераставічанцы, затым паварочвала ўправа і выходзіла да яе берага. Размяшчалася ніжэй за ўзровень гістарычнага цэнтра мястэчка, адкуль і паходзіць назва. Паводле архіўных дакументаў XIX стагоддзя, галоўнай адметнасцю вуліцы была яўрэйская малітвеная школа «Хеўра Ціелім» — адна з трох сінагог Бераставіцы. У наш час вуліца называецца Кастрычніцкай.

* **Мухаўская** — паходжанне назвы патрабуе дадатковага вывучэння. Магчыма, яна звязаная з геаграфічным арыенцірам (ручаём або балотцам). У Бераставіцы таксама існаваў Мухаўскі завулак, які, паводле плана, упоперак перасякаў гэтую вуліцу. У наш час гэта частка вуліцы Савецкай. Мухаўская пачыналася ад царквы Святога Міколы Угодніка і заканчвалася каля могілак. У польскі перыяд была перайменаваная ў Школьную (), бо тут знаходзіліся будынак гміннага праўлення і польская пачатковая школа. Сучасная назва — Камсамольская.

## Эканоміка
Прадпрыемствы харчовай прамысловасьці, сацыяльна-побытавага абслугоўваньня.

## Турыстычная інфармацыя
### Інфраструктура
Спыніцца можна ў местачковай гасьцініцы.

### Славутасьці
* Забудова гістарычная (канец ХІХ — пачатак ХХ ст.; фрагмэнты)
* Касьцёл Перамяненьня Пана (1912)
* Касьцёл Адведзінаў Найсьвяцейшай Панны Марыі (1615)
* Могілкі старыя каталіцкія, каплічкі
* Царква Прачыстай Багародзіцы (1867; мураўёўка)
* Сядзіба Касакоўскіх (XVIII ст.)

### Страчаная спадчына
* Кляштар кармэлітаў
* Палац Касакоўскіх (XIX ст.)
* Ратуша (1760 г.)

## Галерэя

Касцёл Дабравешчання. Вялікая Бераставіца.jpg|Касьцёл Адведзінаў Найсьвяцейшай Панны Марыі
Vyalikaya Berastavitsa5.JPG|Гістарычны Рынак
Вялікая Бераставіца. Касцёл Перамянення Божага.jpg|Касьцёл Перамяненьня Пана
Вялікая Бераставіца. Касцёл Праабражэння Гасподняга (03).jpg|Плябанія

Вялікая Бераставіца. Брама.jpg|Сядзіба Касакоўскіх. Брама
Вялікая Бераставіца. Царква.jpg|Царква-мураўёўка
Vyalikaya Berastavitsa2.JPG|Возера ў цэнтры мястэчка
Вялікая Бераставіца. Заезны двор.jpg|Заезны двор


## Асобы
* Павал Валынцэвіч (1875—1962) — фотамастак, сьвятар
* Восіп Кавалеўскі (1801—1878) — філёляг, адзін з заснавальнікаў манголазнаўства ў Расеі
* Адам Трыпус (1895—1965) — вайсковец і пэдагог, дзяяч Беларускае Народнае Рэспублікі

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 
* 
* Трусаў І. Гарадзенскія ваколіцы // Биржа информации. № 83, 23 верасьня 1999 г.
* 
*  

## Вонкавыя спасылкі
* 
* Да 500-годзьдзя Вялікай Бераставіцы адкрылі дрэва жыцьця, Радыё Свабода, 4 верасьня 2006 г.
* Прагноз надвор’я ў мяст. Вялікай Бераставіцы