open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Малыя целы Сонечнай сыстэмы

**Малое цела Сонечнай сыстэмы** — тэрмін, уведзены Міжнародным астранамічным зьвязам у 2006 годзе для апісаньня аб’ектаў Сонечнай сыстэмы, якія не зьяўляюцца ні плянэтамі, ні карлікавымі плянэтамі, ні іх спадарожнікамі. Усе іншыя аб’екты, якія абарочваюцца вакол Сонца, за выключэньнем спадарожнікаў, павінны быць аднесены да малых цел Сонечнай сыстэмы.

У цяперашні час у гэты сьпіс уключана большасьць астэроідаў Сонечнай сыстэмы, большасьць транснэптунавых аб’ектаў, а таксама камэты і іншыя малыя целы. У цяперашні час няма яснасьці датычна ўключэньня ў будучыні вызначэньня аб ніжняй мяжы памераў малых тэл Сонечнай сыстэмы або вызначэньне будзе тычыцца любога матэрыялу да ўзроўню мэтэароідаў.

Выключэньнямі зьяўляюцца ня толькі буйныя целы, якія маюць гідрастатычную раўнавагу, натуральныя спадарожнікі (месяцы) адрозьніваюцца ад малых цел Сонечнай сыстэмы не памерамі, а арбітамі. Натуральныя спадарожнікі круцяцца не вакол Сонца, а вакол іншых аб’ектаў Сонечнай сыстэмы, такіх як плянэты, карлікавыя плянэты, і самі малыя целы Сонечнай сыстэмы.

Некаторыя з найбуйнейшых малых цел Сонечнай сыстэмы ў далейшым могуць быць пераклясыфікаваныя ў карлікавыя плянэты, калі ў выніку далейшых дасьледаваньняў высьветліцца, што яны знаходзяцца ў стане гідрастатычнай раўнавагі.

Арбіты пераважнай большасьці малых цел Сонечнай сыстэмы разьмешчаны ў дзьвюх розных вобласьцях, званых пояс астэроідаў і пояс Койпэра. Гэтыя два паясы маюць свае ўнутраныя структуры, выкліканыя абурэньнем вялікіх плянэт (у прыватнасьці Юпітэру і Нэптуну адпаведна) і маюць дрэнна вызначаныя межы. Іншыя вобласьці Сонечнай сыстэмы таксама ўтрымліваюць малыя целы, але ў значна меншай канцэнтрацыі. Яны ўключаюць у сябе каляземныя астэроіды, кентаўры (плянэтоіды), камэты, аб’екты расьсеянага дыска.

Найменшыя макраскапічныя целы, якія маюць арбіты вакол Сонца, называюцца мэтэароіды (ёсьць яшчэ больш дробныя аб’екты, такія як міжплянэтны пыл, часьціцы сонечнага ветру і свабодныя атамы вадарода). Вызначэньне калязямнога аб’екта адносіць аб’екты да 50 м у дыямэтры ў катэгорыю мэтэароідаў. Каралеўскае астранамічнае таварыства высунула на разгляд новае вызначэньне, па якім мэтэароіды маюць дыямэтар ад 0,1 мм да 10 м. Больш дробныя часьціцы будуць адносіць да міжплянэтнага пылу, малекулаў газу і асобных атамаў.

## Глядзіце таксама
* Вулканоід
* Пояс астэроідаў
* Кентаўры (плянэтоіды)
* Пояс Койпэра
* Транснэптунавы аб’ект
* Камэта
* Мэтэароіды

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты
Катэгорыя:Сонечная сыстэма
Сьпіс лейтэнант-губэрнатараў Новай Шатляндыі

Ніжэй пададзены **сьпіс лейтэнант-губэрнатараў [[Новая Шатляндыя|Новай Шатляндыі]]**. Дарма што пасада лейтэнант-губэрнатара Новай Шатляндыі зьявілася толькі пасьля ўваходжаньня ў Канадзкую канфэдэрацыю ў 1867, дагэтуль яе тэрыторыя з 1710 году кіравалася губэрнатарам Новай Шатляндыі. @yocasawifi

## Губэрнатары Новай Шатляндыі (1710—1786)

## Лейтэнант-губэрнатары Новой Шатляндыі (1786—1867)

## Лейтэнант-губэрнатары Новай Шатляндыі (з 1867 году)

## Вонкавыя спасылкі
* 

Катэгорыя:Сьпісы канадзкіх віцэ-каралёў і губэрнатараў
Сьпіс лейтэнант-губэрнатараў Нью-Брансўіку

Ніжэй пададзены **сьпіс лейтэнант-губэрнатараў Нью-Брансўіку** з 1876 году. Пасада лейтэнант-губэрнатара канадзкай правінцыі Нью-Брансўік зьявілася разам з утварэньнем Канадзкай канфэдэрацыі ў 1867 годзе. Дагэтуль, з 1786 году каралеўскім прадстаўніком у Нью-Брансўіку быў губэрнатар правінцыі.

## Губэрнатары Нью-Брансўіку (1786—1867)

## Лейтэнант-губэрнатары Нью-Брансўіку (з 1867 году)

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* 

Нью-Брансўік
Сьпіс лейтэнант-губэрнатараў Ньюфаўндлэнда і Лябрадора

Ніжэй пададзены **сьпіс губэрнатараў і лейтэнант-губэрнатараў Ньюфаўндлэнда**, а пазьней **Ньюфаўндлэнда і Лябрадора**. Дарма што пасада лейтэнант-губэрнатара ў Ньюфаўндлэнду і Лябрадоры зьявілася, толькі калі правінцыя ўвайшла ў Канадзкую канфэдэрацыю ў 1949, да гэтага яе тэрыторыя з 1610 году кіравалася губэрнатарам Ньюфаўндлэнда.

## Губэрнатары-ўладальнікі Ньюфаўндлэнда, 1610—1728

## Губэрнатары Плезанса, 1655—1713

## Камадоры-губэрнатары Ньюфаўндлэнда, 1729—1825

## Грамадзянскія губэрнатары Ньюфаўндлэнда, 1825—1855

## Каляніяльныя губэрнатары Ньюфаўндлэнда, 1855—1907

## Губэрнатары Дамініёна Ньюфаўндлэнд, 1907—1934

## Камісійныя губэрнатары Ньюфаўндлэнда, 1934—1949

## Лейтэнант-губэрнатары Ньюфаўндлэнда, 1949—1999

## Лейтэнант-губэрнатары Ньюфаўндлэнда і Лябрадора, з 1999 па нашыя дні

## Заўвагі

## Вонкавыя спасылкі
* 

Катэгорыя:Сьпісы канадзкіх віцэ-каралёў і губэрнатараў
Сьпіс лейтэнант-губэрнатараў Антарыё

Ніжэй пададзены **сьпіс губэрнатараў і лейтэнант-губэрнатараў Антарыё**. Дарма што пасада лейтэнант-губэрнатара ў Антарыё зьявілася, толькі калі правінцыя ўвайшла ў Канадзкую канфэдэрацыю ў 1867, дагэтуль яе тэрыторыя з 1791 году кіравалася губэрнатарам Верхняй Канады, а да гэтага ўваходзіла ў склад Правінцыі Квэбэк. З 1841 па 1867 генэрал-губэрнатары Правінцыі Канада адначасова зьявіліся непасрэднымі правіцелямі Захада Канады (сучасны Антарыё), толькі зрэдку прызначаючы туды сваіх намесьнікаў.

## Лейтэнант-губэрнатары Верхняй Канады (1791—1841)

## Лейтэнант-губэрнатары Захада Канады (1841—1867)

## Лейтэнант-губэрнатары Антарыё (з 1867)

## Вонкавыя спасылкі
* 

Катэгорыя:Сьпісы канадзкіх віцэ-каралёў і губэрнатараў
Катэгорыя:Антарыё
Бэнэдыкт Павал Сапега

**Бэнэдыкт Павал Сапега** (каля 1643 — 12 жніўня 1707, Бэрлін) — дзяржаўны дзяяч Вялікага Княства Літоўскага. Падстолі (1663—1665), стольнік (1665—1670) і крайчы вялікі літоўскі (1670), падскарбі надворны (1670—1676) і вялікі літоўскі (з 1676). Трымаў Слонімскае староства.

## Біяграфія
З чарэйска-ружанскай лініі магнацкага роду Сапегаў гербу Ліс, сын Паўла Яна і Ганны Барбары з Копацяў. Меў братоў Казімера Яна, Лявона Базыля і Францішка Стэфана.

3 1657 году навучаўся ў езуіцкім калегіюме ў Грацы (Аўстрыя), з 1661 году працягваў адукацыю ў Лёвэнскім унівэрсытэце (Гішпанскія Нідэрлянды), у 1663—1664 гадох вандраваў Заходняй Эўропай.

Неаднаразова абіраўся паслом на соймы. На элекцыйным сойме 1674 году быў маршалкам і спрыяў абраньню на сталец Яна Сабескага, што прычынілася да ўсталяваньня гегемоніі Сапегаў у Вялікім Княстве Літоўскім.

Намагаўся сілай ліквідаваць рух сваіх супраціўнікаў («рэспубліканцаў»), 15 кастрычніка 1700 году ягонае войска напала на аддзел шляхты пад Ашмянамі і разьбіла яго. Аднак у Алькеніцкай бітве (18 лістапада 1700 году) пацярпеў паразу і, паранены, уцёк у Курляндыю.

У сакавіку 1702 году перайшоў на бок швэдзкага караля Карла XII і браў удзел у ягонай кампаніі ў Каралеўстве Польскім. Страціў пасады і тытулы згодна з пастановай сойму 1703 году.

Браў удзел у Варшаўскай канфэдэрацыі (1704 год), якая скінула з стальца Аўгуста Моцнага. Новы кароль і вялікі князь Станіслаў Ляшчынскі ў 1705 годзе вярнуў яму ўрад падскарбія вялікага. Далучыўся да войска Станіслава Ляшчынскага, зь якім браў удзел у выправе на Літву ў 1706 годзе, потым у маршы швэдзкай арміі ў Саксонію.

Пабраўся шлюбам з Ізабэлай Тарла (у 1668 годзе), зь якой меў сыноў Міхала Юзэфа, Францішка Караля і Казімер Юзэфа. Спачыў у парафіяльным касьцёле ў Сямятычах.

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 

Бэнэдыкт Павал
Катэгорыя:Падстоліі вялікія літоўскія
Катэгорыя:Стольнікі вялікія літоўскія
Катэгорыя:Падскарбіі надворныя літоўскія
Катэгорыя:Маршалкі Сойму Рэчы Паспалітай
Францішак Стэфан Сапега

**Францішак Стэфан Сапега** (да 1661 — 25 чэрвеня 1686, Люблін) — дзяржаўны і вайсковы дзяяч Вялікага Княства Літоўскага. Чашнік (з 1666) і канюшы вялікі літоўскі (з 1670).

## Біяграфія
З чарэйска-ружанскай лініі магнацкага роду Сапегаў гербу Ліс, сын Паўла Яна і Ганны Барбары з Копацяў. Меў братоў Казімера Яна, Бэнэдыкта Паўла і Лявона Базыля.

Навучаўся ў Лёвэнскім унівэрсытэце (1661—1663 гады), потым разам з братамі Казімерам Янам і Бэнэдыктам Паўлам вандраваў Эўропай, адкуль вярнуўся ў красавіку 1664 году.

У 1666 годзе атрымаў урад чашніка вялікага, у 1670 годзе — канюшага вялікага. У 1668 годзе быў прыхільнікам кандыдатуры маскоўскага гаспадара Аляксея Міхайлавіча, аднак у рэшце падтрымаў абраньне каралём і вялікім князем Міхала Карыбут-Вішнявецкага.

Неаднаразова абіраўся паслом на соймы. У 1678—1679 гадох быў маршалкам гарадзенскага сойму.

Браў удзел у Хоцінскай бітве (1673 год) і ў выправе на Вугоршчыну і Славаччыну.

Пабраўся шлюбам з Ганнай Крыстынай Любамірскай (у 1672 годзе), зь якой меў сыноў Яна Казімера, Юзэфа Францішка і Юрыя Фэліцыяна, а таксама дачок Барбару, Францішнку Ізабэлу, Кацярыну і Соф’ю.

Спачыў у касьцёле пры кляштары картузаў у Бярозе Картускай.

## Крыніцы

## Літаратура
* 

Францішак Стэфан
Катэгорыя:Маршалкі Сойму Рэчы Паспалітай
Катэгорыя:Чашнікі вялікія літоўскія
Катэгорыя:Канюшыя вялікія літоўскія
Катэгорыя:Вайскоўцы Рэчы Паспалітай
Крыштап Міхал Сапега

**Крыштап Міхал Сапега** (, Ружаны — ) — дзяржаўны дзяяч Вялікага Княства Літоўскага. Падстолі (з 1630) і пісар вялікі літоўскі (з 1631).

## Біяграфія
З чарэйска-ружанскай лініі магнацкага роду Сапегаў гербу Ліс, сын Льва, канцлера вялікага літоўскага, і Альжбеты з Радзівілаў. Меў братоў Яна Станіслава і Казімера Льва.

Навучаўся ў Віленскай акадэміі, разам з братам Казімерам Львом працягваў адукацыю за мяжой у Мюнхэне і Інгальштаце. 

У 1624 годзе захварэў на сухоты, што прымусіла братоў вярнуцца дадому. Па непрацяглым лячэньні выехаў па навучаньне ў Лёвэнскі ўнівэрсытэт, наведаў Брусэль, Балёньню (1628 год) і Падую (1629 год). Аднак абвастрэньне хваробы прымусіла яго вярнуцца дадому.

Абіраўся паслом на соймы 1629 і 1630 гадоў. У 1630 годзе атрымаў ўрад падстолія, у сакавіку 1631 году — пісара вялікага літоўскага. 

Заўчасна памёр ад сухотаў. На ажаніўся, нашчадкаў не пакінуў.

Займаўся гістарычнай і літаратурнай дзейнасьцю, быў аўтарам гісторыі пра Дзьмітрыя-Самазванца «Opowiedzenie dziejów Dymitra cara» (рукапіс загінуў) і працы «Theses politicae ex Aristotelis libris de republica» (Лёвэн, 1627 год).

## Крыніцы

## Літаратура
* 

Крыштап Міхал
Катэгорыя:Дэпутаты Сойму Рэчы Паспалітай
Катэгорыя:Пісары вялікія літоўскія
Катэгорыя:Падстоліі вялікія літоўскія
Катэгорыя:Памерлі ад сухотаў
Айнтрахт Франкфурт

«**А́йнтрахт Фра́нкфурт**» () — нямецкі футбольны клюб з гораду Франкфурт-на-Майне. Заснаваны ў 1899 годзе. Чэмпіён Нямеччыны (1959) і пяціразовы ўладальнік Кубка Нямеччыны. Уладальнік Кубка УЭФА (1980). З 1925 году «Айнтрахт» праводзіць хатнія матчы на стадыёне «Deutsche Bank Park».

## Гісторыя

### 1899—1939
8 сакавіка 1899 году ў Франкфурце-на-Майне былі заснаваныя клюбы «Frankfurter Fußball-Club Victoria von 1899» і «Frankfurter Fußball-Club Kickers von 1899». 5 красавіка 1908 году гулец «Kickers» Фрыц Бэкер забіў два галы ў таварыскім матчы супраць зборнай Швайцарыі — першай гульні нямецкай зборнай па футболе. У тым жа 1908 годзе да «Kickers» далучыўся клюб «1. Frankfurter Hockeyclub». У 1911 годзе ў выніку аб’яднаньня «Kickers» і «Victoria» зьявіўся новы футбольны клюб — «Frankfurter Fußballverein (Kickers-Victoria) von 1899». У 1914 годзе пасьля пачатку Першай сусьветнай вайны чэмпіянат краіны быў спынены, а большасьць гульцоў аб’яднанага клюбу сышлі на вайну.

Вярнуўшыся з вайны футбалісты «Kickers-Victoria» ўзнавілі клюб, а ў красавіку 1920 году яны аб’ядналіся з «Frankfurter Turngemeinde» (заснаваны ў 1861 годзе) і арганізавалі новы клюб — «Turn-und Sportgemeinde Eintracht Frankfurt von 1861». Менавіта ў гэты час у назьве клюбу ўпершыню зьявіліся словы «Айнтрахт» ( — «аднадушнасьць», «згода»). У 1927 годзе з-за ціску Нямецкай гімнастычнай асацыяцыі клюб быў расфармаваны й створаны дзьве новыя каманды — «Turngemeinde Eintracht Frankfurt von 1861» і «Sportgemeinde Eintracht Frankfurt (FFV) von 1899», якія, аднак, праіснавалі нядоўга.

### 1945—1960
Пасьля Другой сусьветнай вайны, новасфармаваны клюб «SG Eintracht 1946» атрымаў перамогу ў Кубку Гэсэна. У 1954 годзе гулец «Айнтрахту» Альфрэд Пфаф у складзе зборнай ФРН стаў чэмпіёнам сьвету. У 1959 годзе «Айнтрахт», перамогшы ў Бэрліне «Кікерс Офэнбах», у першы й апошні раз у сваёй гісторыі стаў чэмпіёнам Нямеччыны. У 1960 годзе «Айнтрахт 1946» стаў першым фіналістам Кубка чэмпіёнаў зь Нямеччыны. У Глазга франкфуртцы былі разгромленыя мадрыдзкім «Рэалам» зь лікам 3:7. Два мячы з трох забіў форвард Эрвін Штайн.

## Дасягненьні
* Чэмпіён Нямеччыны (**1**):
** 1959

* Уладальнікі Кубка Нямеччыны (**5**):
** 1974, 1975, 1981, 1988, 2018

* Уладальнікі Кубка УЭФА / Лігі Эўропы (**2**):
** 1980, 2022

## Склад
: *Актуальны на 21 лютага 2026 году*

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Франкфурт-на-Майне
Сьпіс лейтэнант-губэрнатараў Вострава Прынца Эдўарда

Ніжэй пададзены **сьпіс губэрнатараў і лейтэнант-губэрнатараў Вострава Прынца Эдўарда**, да 1799 году вядомай як **Востраў Сэнт-Джонс**. Дарма што пасада лейтэнант-губэрнатара на Востраве Прынца Эдўарда зьявілася, толькі калі правінцыя ўвайшла ў Канадзкую канфэдэрацыю ў 1873, дагэтуль яе тэрыторыя з 1769 году кіравалася губэрнатарам Вострава Сэнт-Джонс.

## Губэрнатары Вострава Сэнт-Джонс (1769—1786)

## Лейтэнант-губэрнатары Вострава Сэнт-Джонс (1786—1799)

## Лейтэнант-губэрнатары Вострава Прынца Эдўарда (1799—1873)

## Лейтэнант-губэрнатары Вострава Прынца Эдўарда (з 1873)

## Вонкавыя спасылкі

* 

Катэгорыя:Сьпісы канадзкіх віцэ-каралёў і губэрнатараў
Лявон Базыль Сапега

**Лявон Базыль Сапега** (20 сакавіка 1652 — 9 лістапада 1686, Варшава) — дзяржаўны і вайсковы дзяяч Вялікага Княства Літоўскага. Стольнік вялікі літоўскі (з 1679), падскарбі надворны літоўскі (з 1681), генэрал артылерыі (з 1684).

## Біяграфія
З чарэйска-ружанскай лініі магнацкага роду Сапегаў гербу Ліс, сын Паўла Яна і Ганны Барбары з Копацяў. Меў братоў Казімера Яна, Бэнэдыкта Паўла і Францішка Стэфана.

У 1663—1668 гадох навучаўся ў Віленскай акадэміі, потым вандраваў Эўропай, у тым ліку спыняўся ў Парыжы. Вярнуўся ў Літву ў 1673 годзе.

Абіраўся паслом на соймы 1678, 1681 і 1683 гадоў. Атрымаў урады стольніка вялікага літоўскага і падскарбія надворнага літоўскага.

Браў удзел у выправе супраць туркаў, якая мусіла дапамагчы бітве пад Венай (1683 год), і ў кампаніі 1686 году.

Не ажаніўся, памёр ад выпадковага стрэлу зь пісталета. Спачыў у касьцёле пры кляштары картузаў у Бярозе Картускай.

## Крыніцы

## Літаратура
* 

Лявон Базыль
Катэгорыя:Генэралы артылерыі літоўскай
Катэгорыя:Дэпутаты Сойму Рэчы Паспалітай
Катэгорыя:Падскарбіі надворныя літоўскія
Катэгорыя:Стольнікі вялікія літоўскія
Юзэф Багуслаў Слушка

**Юзэф Багуслаў Слушка** ( — ) — дзяржаўны і вайсковы дзяяч Вялікага Княства Літоўскага. Лоўчы (1673—1676) і харунжы вялікі літоўскі (1676—1683), маршалак надворны літоўскі (1683—1685), кашталян троцкі (1685) і віленскі (з 1685), адначасна гетман польны літоўскі (з 1685).

Быў старостам рэчыцкім (1672—1688), пунскім, пенянскім, лянцкаронскім, латычоўскім і азярыцкім.

## Біяграфія

Прадстаўнік шляхецкага роду Слушкаў гербу «Астоя», сын Багуслава Юрыя, падскарбія дворнага літоўскага, і Ганны з Патоцкіх.

У 1673 годзе атрымаў урад харунжага, у 1683 годзе — маршалка, у 1685 годзе — сьпярша кашталяна троцкага, потым віленскага і адначасна гетмана польнага.

Падтрымліваў Яна Сабескага. У грамадзянскую вайну ў Вялікім Княстве Літоўскім сьпярша падтрымаў Сапегаў, аднак па сьмерці караля і вялікага князя перайшоў у апазыцыю разам са сваім братам Дамінікам, ваяводам полацкім, да Міхала Вішнявецкага і Пацеяў.

Браў удзел у шматлікіх бітвах з татарамі і туркамі ў часе кампаніяў 1673—1698 гадоў, аднак ня выявіў таленту вайскавода.

У шлюбе з Тэрэзай Гасеўскай нашчадкаў не пакінуў. У 1697 годзе ў гонар жонкі заснаваў места Тэрэспаль.

## Крыніцы

## Літаратура
* 

## Вонкавыя спасылкі

Юзэф Багуслаў
Катэгорыя:Лоўчыя вялікія літоўскія
Катэгорыя:Харунжыя вялікія літоўскія
Сьпіс аглямэрацыяў Канады

У табліцы прыведзеныя **100 найбуйнейшых аглямэрацыяў Канады** па колькасьці насельніцтва паводле зьвестак канадзкага перапісу 2001 і 2006 гадоў. Кожная гарадзкая зона ідэнтыфікуецца Статыстычнай службай Канады як перапісная гарадзкая зона (ПГЗ) альбо як перапісная аглямэрацыя (ПА). Іншыя перапісныя падраёны, якія ўключаюць ня менш за 10 працэнтаў насельнцтва ПГЗ ці ПА, у табліцы прыведзеныя ў дужках.

Гарадзкая зона ва ўжытку ці адміністрацыйным сэнсе можа адрозьнівацца ад таго, як ПГЗ вызначана Статыстычнай службай Канады. Напрыклад, у раёне Вялікага Таронта і Сталічны раёне колькасьць насельніцтва ўсёй аглямэрацыі значна перавышае колькасьць насельніцтва гэтых ПГЗ.

## Аглямэрацыі


Аглямэрацыі
Публічнае права Канады

**Публічнае права [[Канада|Канады]]** ўключае ў сябе наступныя адгалінаваньні:
* Канстытуцыйнае права
* Адміністрацыйнае права
* Крымінальнае права
* Падаткавае права
* Публічнае працэсуальнае права

## Канстытуцыйнае парва

## Адміністрацыйнае права

## Крымінальнае права

Зацьвярджэньне крымінальных законаў зьяўляецца выключным паўнамоцтвам фэдэральнага ўраду. Гэтая сытуацыя цалкам супрацьлеглая сыстэме крымінальных законаў ЗША і зьяўляецца выключэньнем традыцыйна моцнага палажэньня правінцыяў, якое склалася ў Канадзе. З гэтай нагоды ў Канадзе прыняты Крымінальны кодэкс, які дзейнічае на ўсёй тэрыторыі краіны. Між іншым, правінцыі могуць самастойна выдаваць законы аб паўкрымінальных злачынствах у рамках адміністрацыйнага альбо якога-небудзь іншага права. Адпраўленьне правасудзьдзя і пакараньняў знаходзяцца ў правінцыйнай кампэтэнцыі, таму ў кожнай правінцыі крымінальныя законы ажыцьцяўляюцца правінцыйнымі і муніцыпальнымі паліцэйскімі сіламі.

Да ўступленьня ў сілу ў 1982 Канадзкай хартыі правоў і свабодаў у судах на правінцыйныя законы часта спасылаліся як на крымінальныя законы, што пазьней абвяргалася як перавышэньне заканадаўчых паўнамоцтваў правінцыі. Напрыклад, некалькі парвінцыйных законаў, мэтай якіх было скарачэньне парнаграфіі, прастытуцыі і колькасьці абортаў, было прызнана несапраўдным, бо па сутнасьці яны зьяўляліся крымінальнымі.

## Публічнае працэсуальнае права
* Крымінальны працэс
* Адміністрацыйны працэс

Катэгорыя:Права Канады
Канада
Сьпіс канадзкіх турмаў

Ніжэй прыведзены **сьпіс установаў Выпраўленчай службы Канады** па акругах. Кожная канадзкая правінцыя і тэрыторыя валодае г. зв. «правінцыйнымі» турмамі, у якіх адбываюць пакараньне ў выглядзе зьняволеньня да 2 год без аднаго дня. Усе астатнія тэрміны зьняволеньня (2 гады і болей) павінны адбывацца ў фэдэральнай установе.

Калі злачынец знаходзіцца ў фэдэральнай юрысдыкцыі, ён мусіць прайсьці сэрыю праверак і дасьледваньняў для вызначэньня ўзроўню неабходнай аховы. Асуджаныя за забойства аўтаматычна накіроўваюцца ў выпраўленчыя турмы з максымальным узроўнем аховы, астатнія разьмяркоўваюцца па турмах зь сярэднім і мінімальным узроўнем.

Правінцыйная ўстанова звычайна называецца «турмой», фэдэральная — «выпраўленчай турмой».

## Установы для мужчынаў

;Атлянтычная акруга

* Выпраўленчая турма Дорчэстэра
* Установа Атлянтык
* Установа Спрынгхіл
* Установа Ўэстмарлэнд

;Акруга Квэбэк

* Установа Аршамбо
* Установа Данакона
* Установа Драмонд
* Установа Каўансьвіл
* Установа Ля-Маказа
* Установа Леклерк
* Установа Монтэ-Сэн-Франсуа
* Установа Пор-Карцье
* Установа Сэнт-Анн-дэ-Плен
* Фэдэральны вучэбны цэнтар

;Акруга Антарыё

* Выпраўленчая турма Кінгстан
* Установа Бат
* Установа Бівэр-Крык
* Установа Джойсьвіл
* Установа Колінс-Бэй
* Установа Мілхэйвэн
* Установа Пітсбург
* Установа Ўоркварт
* Установа Фэнбрук
* Установа Франтэнак

;Акруга Прэрыяў

* Выпраўленчая турма Саскачэвану
* Установа Боўдэн
* Установа Гранд-Каш
* Установа Драмхэлер
* Установа Рывэрбэнд
* Установа Роквуд
* Установа Стоні-Маўнтын
* Установа Эдмантан
* Цэнтар Граерсан
* Цэнтар Пэ-Сакастэў

;Ціхаакіянская акруга

* Выпраўленчы корпус
* Выпраўленчы корпус Ўілаў-Кры
* Установа Кент
* Установа Матскі
* Установа Маўнтын
* Установа Мішн
* Установа Ўільям-Хэд
* Установа Фэрндэйл
* Установа Фрэйзэр-Вэлі

## Глядзіце таксама
* Турма

## Вонкавыя спасылкі
* Выпраўленчая служба Канады

Катэгорыя:Турмы ў Канадзе
Катэгорыя:Сьпісы:Канада
Турма

**Турма́** ( — «вежа», або ад цюрскага тур. *türme* або татарскага *törmä* — «вязьніца») — выпраўленчая ўстанова, дзе людзі ўтрымліваюцца ў зьняволеньні і пазбаўленыя шэрагу асабістых свабодаў.

Звычайна ёсьць часткай сыстэмы крымінальнага правасудзьдзя. Пазбаўленьне свабоды шляхам зьняволеньня ў турме — праўнае пакараньне, якое можа быць накладзена судом за зьдзяйсненьне злачынства. Турмой таксама часта называюць ізалятар часовага ўтрыманьня, дзе падазроныя і абвінавачаныя ў зьдзяйсьненьні злачынстваў ўтрымліваюцца пад вартай да суду. Турэмная ежа вызначаецца нарматыўным прававым актам ураду або праваахоўнага ведамства краіны.

## Беларусь
На 1999 год у турмах Беларусі знаходзілася каля 70 000 чалавек (0,7 % насельніцтва Беларусі). Да студзеня 2014 году лік вязьняў скараціўся да 30 000 за кошт штогадовага зьніжэньня ўзроўню злачыннасьці прыблізна на 6 %. На красавік 2023 году ў зьняволеньні знаходзілася 24 000 чалавек (0,3 % насельніцтва).

## Крыніцы


Катэгорыя:Пакараньні
Ланс Армстранг

**Ланс Эдўард Армстранг** (, імя пры нараджэньні — **Ланс Эдўард Гандэрсан** (); нарадзіўся 18 верасьня 1971 году, Плана, Тэхас, ЗША) — амэрыканскі шасэйны раварыст.

Армстранг лічыўся адным з наймацнейшых раварыстаў сьвету. Да 2012 году ён лічыўся 7-разовым пераможцам Тур дэ Франс, перамагаючы ў 1999, 2000, 2001, 2002, 2003 і 2004 гадох, падчас выступленьня за клюб «US Postal Service» (сучаснае імя клюбу — «*Discovery Channel*»). Гэта пры тым, што ў 1996 годзе ў Армстранга быў выяўлены рак, і мэтастазы распаўсюдзіліся на ўсё цела. Аднак ён здолеў ня толькі выжыць, але й вярнуцца ў вялікі спорт. Пасьля сямі перамогаў на Тур дэ Франс Ланс аб’явіў, што пакідае спорт. 9 верасьня 2008 году Армстранг вярнуўся ў спорт і выступаў за казаскі клюб «Astana», а потым за ўласны клюб «Team RadioShack».

У 2012 годзе быў абвінавачаны ва ўжываньні допінгу, пазбаўлены ўсіх тытулаў з 1998 году (у тым ліку перамогаў на Тур дэ Франс), усе яго вынікі за гэты пэрыяд былі ануляваныя.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Lance Armstrong official site
* Lance Armstrong Foundation
* WEMUSTACT.ORG European Cyclists
* Биография на сайте Peoples.Ru

Катэгорыя:Раварысты ЗША
Катэгорыя:Раварысты на летніх Алімпійскіх гульнях 1992 году
Катэгорыя:Раварысты на летніх Алімпійскіх гульнях 1996 году
Катэгорыя:Раварысты на летніх Алімпійскіх гульнях 2000 году
Пэнсійная ўправа Квэбэку

**Пэнсійная ўправа [[Квэбэк]]у** () — урадавая арганізацыя, якая займаецца фінансавым забесьпячэньнем квэбэкцаў. Мае вызначаныя правы і абавязальніцтвы:
* прымяняць Закон аб Квэбэцкай пэнсійнай праграме;
* прымяняць Закон аб дадатковых пэнсійных праграмах;
* даваць падатковы крэдыт на дапамогі па даглядзе за дзіцём.

Управа дзейнічае як злучальнай арганізацыя ў рамках міжнародных пагадненьняў пра сацыяльнае забесьпячэньне.

## Задачы
* Папулярызацыя фінансавага плянаваньня пэнсіі
* Кантроль за дадатковымі пэнсійнымі праграмамі
* Выплаты работнікам рэгулярнай пэнсіі
* Кампэнсацыя шкоды работнікам і іх сем’ям у выпадку інваліднасьці або сьмерці
* Фінансавая дапамога сем’ям

## Гісторыя
* ліпень 1965: заснаваньне Пэнсійнай ўправы Квэбэку
* 1 студзеня 1966: пачатак работы Пэнсійнага ўправы Квэбэку
* 30 студзеня 1967: выдадзены першы чэк на пэнсійную выплату
* 1 красавіка 1971: управа пачала прымяняць закон аб дапамогах сем’ям зь дзецьмі
* 1971: заснаваная рада дырэктараў Управы
* 1973: заключаныя першыя міжнародныя пагадненьні пра сацыяльнае забесьпячэньне
* 1982: Управа адным зь першых стала аказваць паслугу прамога пэнсійнага ўклада
* 1984: адкрыцьцё Інфармацыйнага аддзелу ў сувязі зь вялікай колькасьцю тэлефонных званкоў (1,2 млн за год)
* 1997: Управа становіцца аўтаномным службовым падразьдзяленьнем і запускае свой першы сайт
* 2001: першая публікацыі Дэклярацыі аб паслугах грамадзянаў, Стратэгічнага пляну і прымяненьне Канвэнцыі аб эфэктыўнасьці і адказнасьці
* 2001: Управа атрымлівае Квэбэцкі гран-пры за якасьць абслугоўваньня ў катэгорыі Дзяржаўна-прававое ўтварэньне
* 2003: першыя анлайнавыя паслугі аказываюцца пры дапамзе NetRégie

## Глядзіце таксама
* Канадзкая пэнсійная праграма

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Пэнсійнае забесьпячэньне ў Канадзе
Катэгорыя:Арганізацыі Канады
Сьцябякі I

**Сьцябякі I** () — вёска ў Летуве ў Панявескім павеце Панявескага раёну.

## Асобы
* Канут Русецкі — мастак-жывапісец і пэдагог

Катэгорыя:Населеныя пункты Панявескага павету
Ян Дамінік Лапацінскі

**Ян Дамінік Лапацінскі** (, мястэчка Лапаціна Амсьціслаўскага ваяводзтва — ) — рэлігійны і дзяржаўны дзяяч Вялікага Княства Літоўскага. Канонік віленскі (з 1732) і схалястык (з 1753), духоўны сакратар вялікі літоўскі (1755—1762), біскуп жамойцкі (з 1762).

## Біяграфія
З шляхецкага роду Лапацінскіх гербу «Любіч», сын Лявона. Навучаўся ў сэмінарыі місіянэраў у Варшаве. Быў пробашчам у Крожах, каралеўскім капэлянам.

Прыхільнік Сапегаў, быў капэлянам іхнага хаўрусьніка М. Масальскага, выхоўваў ягонага сына Ігнація. Зблізіўся з Чартарыйскімі, потым кантактаваў з гетманам вялікім літоўскім М. К. Радзівілам. Далей дзейнічаў у рэчышчы праграмы прыдворнай партыі Ю. Мнішака і ягоных хаўрусьнікаў Радзівілаў.

У 1764 годзе ўдзельнічаў у абраньні каралём і вялікім князем Станіслава Аўгуста Панятоўскага. Супрацоўнічаў у рэалізацыі каралеўскіх плянаў рэформаў. Потым прыхільна паставіўся да Барскай канфэдэрацыі, але адкрыта яе не падтрымаў. У 1771 годзе перад пагрозай арышту расейскімі войскамі выехаў у Прусію, пазьней вярнуўся.

Быў добрым адміністратарам, імкнуўся ўзьняць узровень адукацыі сьвятароў. Аднавіў некалькі касьцёлаў і біскупскіх рэзыдэнцыяў, заснаваў духоўную сэмінарыю ў Варнях. Трымаў мастацкую галерэю.

Аўтар рэлігійных твораў. Пераклаў кнігі Лянгле дзю Трэснуа «Збор кароткай касьцельнай гісторыі» і Вэрто д’Абэра «Гісторыя партугальскай рэвалюцыі» (Вільня, 1753).

## Галерэя

Jan Daminik Łapacinski. Ян Дамінік Лапацінскі (XVIII) (2).jpg|Невядомы мастак, XVIII ст.
Jan Daminik Łapacinski. Ян Дамінік Лапацінскі (XVIII) (4).jpg|Невядомы мастак, XVIII ст. 
Jan Daminik Łapacinski. Ян Дамінік Лапацінскі (XVIII).jpg|Невядомы мастак, XVIII ст.
Jan Daminik Łapacinski. Ян Дамінік Лапацінскі (1775).jpg|Невядомы мастак, 1775 г.


## Крыніцы

## Літаратура
* 

Ян Дамінік
Катэгорыя:Канонікі віленскія
Катэгорыя:Сакратары вялікія духоўныя літоўскія
Катэгорыя:Жамойцкія біскупы
Панядзелі

**Панядзе́лі** () — горад у паўночнай Летуве, у Ракішкаўскім раёне Панявескага павету. Колькасьць насельніцтва налічвае каля 900 чалавек. Адносіцца да этнаграфічнага рэгіёну Аўкштота. Горад аддалены ад Ракішкаў на 26 км і ад Вільні на 181 км.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Гарады Панявескага павету
Міжнародны камітэт Чырвонага Крыжа

**Міжнаро́дны камітэ́т Чырво́нага Кры́жа** — гуманітарная арганізацыя, якая дзейнічае ва ўсім сьвеце, зыходзячы з прынцыпу нэўтральнасьці і бесстароннасьці. Яна абараняе і дапамагае пацярпелым ва ўзброеных канфліктах і ўнутраных беспарадках, зьяўляецца часткай Міжнароднага Руху Чырвонага Крыжа і Чырвонага Паўмесяца.

Арганізацыя была заснаваная ў 1863 годзе швайцарцам Анры Дзюнанам.

Штаб-кватэра знаходзіцца ў Жэнэве.

Прадстаўніцтвы арганізацыі, дзе разам працуюць больш за 12 тысячаў чалавек, знаходзяцца ў каля 80 краінах сьвету. У выпадках узброеных канфліктаў МКЧК каардынуе дзейнасьць нацыянальных камітэтаў Чырвонага Крыжа і Чырвонага Паўмесяца.

МКЧК быў тройчы ўзнагароджаны Нобэлеўскай прэміяй міру — у 1917, 1944 і 1963 гадах.

З 2000 г. пасаду старшыні МКЧК займае доктар філязофіі Якаб Келенбэргер.

МКЧК фінансуецца за кошт добраахвотных ахвяраваньняў дзяржаваў-удзельнікаў Жэнэўскіх канвэнцыяў, нацыянальных камітэтаў Чырвонага Крыжа і Чырвонага Паўмесяца, міждзяржаўных арганізацыяў, а таксама грамадзіх і прыватных структураў.

Адчыненае ў 1992 г. прадстаўніцтва ў Маскве (Расея) падтрымлівае зносіны з Беларускім таварыствам Чырвонага Крыжа.

## Кіраваньне

* *Сход*. Складаецца з 15-25 чальцоў. Ухваляе штогадовыя каштарысы ды кірункі дзейнасьці. Абірае Старшынства й Раду з уласнага складу і новых чальцоў у свой склад зь ліку швайцарскіх грамадзянаў. Прызначае Кіраўніцтва ды аўдытара.
* *Старшынства*. Складаецца з старшыні ды 2 намесьнікаў. Вядзе зносіны зь іншымі ўстановамі.
* *Рада*. Складаецца з 5 чальцоў, абраных Сходам. Кіруе ўласнасьцю ды наймам супрацоўнікаў.
* *Кіраўніцтва*. Складаецца з галоўнага кіраўніка ды 3-5 кіраўнікоў. Выконвае пастановы Сходу ды Рады. Кіруе працай супрацоўнікаў.

## Крыніцы

Катэгорыя:Міжнародныя арганізацыі
Катэгорыя:Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі міру
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1863 годзе
Староста

**Староста** — службовая асоба ў Вялікім Княстве Літоўскім і Каралеўстве Польскім.

Існавала два тыпы старостаў:

* *Гродавы староста* — кіраваў адміністрацыйнай акругай (паветам), намесьнік вялікага князя (караля). Сьпярша ажыцьцяўляў у акрузе поўную дзяржаўную і судовую ўладу. 3 узмацненьнем у XVI ст. шляхецкага самакіраваньня і судаводзтва ў ягонай кампэтэнцыі застаўся толькі гродзкі суд. Прызначаў сабе намесьніка — падстаросту.
* *Нягродавы староста* — трымаў каралеўскія маёнткі (староствы), звычайна пажыцьцёва. Ня меў адміністарцыйна-судовых функцыяў, карыстаўся прыбыткам з маёнтку, у дзяржаўны скарб выплачваў кварту на ўтрыманьне войска. Атрымліваў староства ад манарха і сойму як узнагароду «за публічныя заслугі».

## Глядзіце таксама
* Ваявода
* Кашталян

## Крыніцы

## Літаратура
* 

Катэгорыя:Ураднікі Вялікага Княства Літоўскага
Узброеныя сілы Канады

**Узброеныя сілы Канады** (; ) — вайсковая арганізацыя, якая нясе асноўную адказнасьць за абарону і ахову дзяржаўных інтарэсаў Канады, а таксама ўдзельнічае ў падтрыманьні міру і стабільнасьці ў розных рэгіёнах зямнога шара ў адпаведнасьці зь яе міжнароднымі абавязальніцтвамі.

Дзейнасьць канадзкіх узброеных сілаў рэгулюецца законам пра нацыянальную абарону.

На чале ўзброеных сілаў стаіць вярхоўны галоўнакамандуючы — генэрал-губэрнатар Канады, які зьяўляецца асабістым прадстаўніком каралевы Вялікабрытаніі, якая фармальна лічыцца галавой канадзкай дзяржавы, паводле арт. 15 Канстытуцыйнага акту 1867, згодна якому каралеве належыць «галоўнае камандаваньне сухапутнай і марской міліцыяй і ўсімі вайскоўцамі і марскімі сіламі Канады». Гэта палажэньне таксама замацавана «Законам аб міліцыі» 1904 году. Фактычна ж усе заканадаўчыя акты па пытаньнях абароны і будаўніцтва ўзброеных сілаў прымаюцца парлямэнтам Канады, а адміністрацыйнае і апэратыўнае кіраўніцтва войскамі як у мірны, так і ў ваенны час ажыцьцяўляе прэм’ер-міністар, міністар абароны і штаб нацыянальнай абароны.

## Крыніцы

Катэгорыя:Узброеныя сілы Канады
Практычная столь

**Практычная столь** лятальнага апарата — гэта найбольшая вышыня, на якой пры палёце з сталай гарызантальнай хуткасьцю яшчэ прысутнічае лішак цягі, дастатковы для выкананьня ўздыму з вызначанай вертыкальнай хуткасьцю.

Гэтая вертыкальная хуткасць звычайна вызначаецца, як 0,5 м/с (або 100 футаў у хвіліну для паршнявых, ці 500 футаў у хвіліну для турбарэактыўных лятальных апаратаў).

Катэгорыя:Авіяцыйныя тэрміны
Сьпіс канадзкіх правінцыяў і тэрыторыяў па плошчы

Тут прыведзены сьпіс правінцыі і тэрыторыі Канады паводле плошчы іх тэрыторыі:





Крыніца: https://web.archive.org/web/20050306110359/http://www.statcan.ca/francais/Pgdb/phys01_f.htm

Катэгорыя:Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Канады
Канадзкія правінцыі і тэрыторыі паводле плошчы
Канстытуцыйны акт 1867 году

**Канстытуцыйны акт 1867 году** (; раней насіў назву Акт аб Брытанскай Паўночнай Амэрыцы 1867) зьяўляецца асноўнай часткай Канстытуцыі Канады. Акт замацоўвае стварэньне Дамініёна і вызначае асноўныя функцыі ўраду Канады, уключаючы дзяржаўную структуру, палату Абшчынаў, Сэнат, юрыдычную сыстэму і сыстэму падаткаабкладаньня. Акт атрымаў сваю цяперашнюю назву ў 1982 годзе разам з прыняцьцем канстытуцыі (раней падпісваемай Брытанскім парлямэнтам), аднак ён дагэтуль значыцца пад гістарычнай назвай у запісах Вялікабрытаніі. За гэты час таксама былі ўнесеныя папраўкі: дададзеная сэкцыя 92A, што дае правінцыям большы кантроль над неаднаўляльнымі карыснымі выкапнямі.

## Вонкавыя спасылкі

* Constitution Act, 1867

Катэгорыя:Канстытуцыйная гісторыя Канады
Албэрта

**Албэрта** () — адна з 10 правінцыяў Канады. Сталіца — Эдмантан, самы буйны горад — Калгары. Насельніцтва Албэрты — 3 млн 512 тыс. чал (на 2008 год), плошча — 661 848 км².

Албэрта знаходзіцца ў заходняй частцы Канады, мяжуе з правінцыямі Брытанская Калумбія на захадзе, Саскачэванам на ўсходзе, Паўночна-Заходнімі тэрыторыямі на поўначы, і амэрыканскім штатам Мантана на поўдні. Албэрта зьяўляецца адной з трох канадзкіх правінцыяў і тэрыторыяў, якія маюць мяжу толькі з адным штатам ЗША (іншыя — Нью-Брансўік і Юкан). Гэта таксама адна зь дзьвюх канадзкіх правінцыяў, якія ня маюць выхаду да мора (іншая — Саскачэван).

## Вонкавыя спасылкі
Антарыё

**Антарыё** (, ) — адна з правінцыяў Канады, якая мяжуе з ЗША на поўдні, з правінцыяй Квэбэк на ўсходзе, і правінцыяй Манітоба на захадзе. Антарыё зьяўляецца самай густанаселенай правінцыяй краіны, на яе прыходзіцца амаль 40% колькасьці ўсіх канадцаў, і зьяўляецца другой правінцыяй паводле агульнай плошчы. У правінцыі месьцяцца сталіца краіны — Атава, і самы густанаселены горад краіны — Таронта. Гэта адзіная з правінцыяў Канады, якая мае доступ да Вялікіх азёраў.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

*
Востраў Прынца Эдўарда

**Востраў Прынца Эдўарда** (, ) — правінцыя на ўсходзе Канады, адна з так званых Прыморскіх правінцыяў краіны. Сталіца — Шарлёттаўн. Насельніцтва — 138 тыс. чалавек (2004).

Катэгорыя:Правінцыі Канады
Манітоба

**Манітоба** () — канадзкая правінцыя ў прэрыях плошчай 649 950 км² (250 900 квадратных міль). Правінцыя налічвае больш за 110 тысячаў азёраў і мае ў асноўным кантынэнтальны клімат з-за свайго плоскага рэльефу. Сельская гаспадарка, у асноўным засяроджаны ва ўрадлівай паўднёвай і заходняй частках правінцыі, мае жыцьцёва важнае значэньне для эканомікі, іншыя асноўныя галіны эканомікі — транспарт, прамысловасьць, горназдабыўная прамысловасьць, лясная гаспадарка, энэргетыка і турызм. Адміністрацыйны цэнтар — Вініпэг.
Новая Шатляндыя

**Новая Шатляндыя** (выкарыстоўваецца лацінскае напісаньне *Nova Scotia*, ад анг. *New Scotland* — «Новая Шатляндыя», фр. *Nouvelle-Écosse*, гэльская. *Alba Nuadh*) — правінцыя на ўсходзе Канады, адна з трох так званых прыморскіх правінцыяў. Сталіца і найбуйнейшы горад — Галіфакс.

Да 1713 году звалася Акадзія.

Катэгорыя:Правінцыі Канады
Нью-Брансўік

**Нью-Бра́нсўік** — правінцыя на ўсходзе Канады, адна з трох так званых Прыморскіх правінцыяў і адзіны суб’ект канфэдэрацыі, афіцыйна абвешчаны дзьвюхмоўным (афіцыйнымі зьяўляюцца ангельская і француская мовы). Сталіца — Фрэдэрыктан, найбуйнейшы горад — Сэнт-Джон, другі паводле велічыні горад правінцыі — Монктан.

Насельніцтва — 757 тыс. чалавек (8-е месца сярод правінцыяў; зьвесткі 2001 году).

## Крыніцы

Катэгорыя:Правінцыі Канады
Ньюфаўндлэнд і Лябрадор

**Ньюфаўндлэнд і Лябрадор** — правінцыя Канады, дзясятая па ліку ў складзе канфэдэрацыі. Сталіца — Сэнт-Джонз. Насельніцтва 533,8 тыс. (9-е месца ў краіне, зьвесткі 2001 г.). З 1964 г. урад правінцыі Ньюфаўндлэнд пачаў сябе называць як Урад Ньюфаўндлэнд і Лябрадор, з унясеньнем папраўкі ў канстытуцыю Канады 6 сьнежня 2001 да назвы правінцыі дадаўся Лябрадор.
Саскачэван

**Саскачэван** — правінцыя на поўдні цэнтральнай часткі Канады, 9-я ў складзе канфэдэрацыі. Сталіца — Рэджайна, найбуйнейшы горад — Саскатун. Саскачэван мяжуе на захадзе з Албэртай, на поўначы з Паўночна-Заходнімі тэрыторыямі, на ўсходзе з правінцыяй Манітоба, а на поўдні з амэрыканскімі штатамі Мантана і Паўночная Дакота.

## Крыніцы
Паўночна-Заходнія тэрыторыі

**Паўночна-Заходнія тэрыторыі** — тэрыторыя ў складзе Канады, знаходзіцца ў паўночнай частцы краіны, у прыпалярным рэгіёне. Сталіца з 1967 г. — Елаўнайф. Плошча 1 346 106 км² (3-е месца) (15,2% вада). Насельніцтва 42 940 чалавек (11-е месца, зьвесткі 2009 г.).
Юкан (тэрыторыя)

**Тэрыторыя Ю́кан** (*Yukon Territory*), **Ю́кан** (*the Yukon*) — тэрыторыя на паўночным захадзе Канады. Насельніцтва — 31 тыс. чалавек. Сталіца і найбуйнейшы горад — Ўайтгорс (насельніцтва — 19 тыс.). Тэрыторыя створана ў 1898 годзе, шляхам вылучэньня з Паўночна-Заходніх тэрыторыяў.

Катэгорыя:Правінцыі Канады
Фабіян Канчэляра

**Фабіян Канчэляра** (; нарадзіўся 18 сакавіка 1981 году, Бэрн, Швайцарыя) — колішні швайцарскі шасэйны раварыст. Апошняй камандай спартоўца была каманда «Лідл-Трэк». Алімпійскі чэмпіён 2008 году ў Пэкіне і 2016 году ў Рыё-дэ-Жанэйра, чатырохразовы чэмпіён сьвету ў індывідуальнай гонцы на час з паасобным стартам. Пераможца трох зь пяці клясычных аднадзённых гонак у роварным спорце: Тура Фляндрыі (2010, 2013, 2014), Парыж — Рубэ (2006, 2010, 2013) і Мілян — Сан-Рэма (2008).

## Асабістае жыцьцё
Першая дачка нарадзілася ў 2006 годзе, другая дачка — у 2012 годзе.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт раварыста

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Бэрне
Катэгорыя:Швайцарскія раварысты
Катэгорыя:Раварысты Швайцарыі на Алімпійскіх гульнях
Катэгорыя:Раварысты і раварысткі на летніх Алімпійскіх гульнях 2004 году
Катэгорыя:Раварысты і раварысткі на летніх Алімпійскіх гульнях 2008 году
Катэгорыя:Раварысты і раварысткі на летніх Алімпійскіх гульнях 2012 году
Катэгорыя:Раварысты і раварысткі на летніх Алімпійскіх гульнях 2016 году
Катэгорыя:Чэмпіёны летніх Алімпійскіх гульняў 2008 году
Катэгорыя:Чэмпіёны летніх Алімпійскіх гульняў 2016 году
Катэгорыя:Прызэры летніх Алімпійскіх гульняў 2008 году
Новая Францыя

**Но́вая Фра́нцыя** () — агульная назва францускіх уладаньняў у Паўночнай Амэрыцы з 1534 па 1763 гады. У розны час у склад Новай Францыі ўваходзілі:
* *Канада* — сучасныя канадзкія правінцыі Квэбэк, Антарыё й частка берагоў Вялікіх азёраў (у прыватнасьці, заснаваны Антуанам Кадылякам форт *Дэтруа* — сёньняшні Дэтройт).
* *Люізыяна* (*Louisiane*) — даліна ракі Місысыпі з сучаснымі амэрыканскімі штатамі Луізыяна, Місысыпі, Арканзас, Паўночная й Паўднёвая Дакота, Аёва, Канзас, Мізуры, Мантана, Нэбраска й Аклагома.
* *[[Акадо]]* (*Acadie*) — сучасныя канадзкія правінцыі Нью-Брансўік, Новая Шатляндыя й выспа Сьвятога Іяана (*Saint-Jean*) — сёньняшняя Выспа Прынца Эдўарда.
* *Новая Зямля* (*Terre-Neuve*) — сучасны Ньюфаўндлэнд.

## Гісторыя
У 1534 годзе францускі мараплавец Жак Карт’е абвесьціў Канаду ўласнасьцю караля Францыі. Але спробы заснаваць пасяленьні скончыліся няўдачай. Сапраўдная калянізацыя была распачата толькі ў 1604 годзе з падачы Самюэля дэ Шамплена. У 1605 годзе ў Акадзі быў заснаваны горад Порт Раяль (сёньня горад Анапаліс у Новай Шатляндыі). У 1608 годзе Шамплен заснаваў горад Квэбэк, які й стаў сталіцай Францускай Канады, у 1620 г. будуе замак у новай сталіцы Шато-Сэн-Люі, які стаў рэзыдэнцыяй урада Новай Францыі ў 1646 годзе. 17 траўня 1642 году Поль Шамэдзі дэ Мэзанёў заснаваў Манрэаль.

Найбольшае пашырэньне межаў Новай Францыі зьвязана зь дзейнасьцю графа дэ Франтэнака (губэрнатар у 1672—1682 гадох). Пры ягонай фінансавай падтрымцы Рэнэ Рабэр Ля Саль у 1681—1682 гадох праплыў па ўсёй даўжыні Місысыпі й абвесьціў усю ейную даліну ўладаньнямі францускага караля. У 1718 годзе быў заснаваны Новы Арлеан (), які стаў сталіцай новай калёніі — Люізыяны (назва, дадзеная ля Салем у гонар францускага караля Людовіка XIV).

Падчас Сямігадовай вайны (1756—1763 гадоў) Новую Францыю захапілі ангельцы. Паводле Парыскай дамовы 1763 году Францыя адмовілася ад сваіх амэрыканскіх уладаньняў на карысьць Ангельшчыны й часткова Гішпаніі.

Канадзкі Квэбэк і да гэтага часу застаецца тэрыторыяй, дзе пераважае француская мова й культура. Манрэаль — адзін з найбуйнейшых франкамоўных гарадоў у сьвеце. Францускія культурныя й прававыя традыцыі захоўваюцца ў Луізыяне.

## Вонкавыя спасылкі
* Віртуальны музэй Новай Францыі, Канадзкі музэй цывілізацыяў
* Францыя ў Амэрыцы. Bibliothèque nationale de France (тэксты й мапы)
* Chronologie de l’histoire du Québec (French) *(Сьпіс губэрнатараў і эпіскапаў)*
* Новая Францыя: 1524—1763
* The Canadian Encyclopedia

Катэгорыя:Зьявіліся ў 1534 годзе
Катэгорыя:Зьніклі ў 1763 годзе
Катэгорыя:Гісторыя ЗША
Катэгорыя:Гісторыя Канады
Катэгорыя:Гісторыя Францыі

Катэгорыя:Былыя францускія калёніі
Джон Гільбэрт Лэйтан

**Джон Гільбэрт «Джэк» Лэйтан** (; 18 ліпеня 1950, Манрэаль) — канадзкі палітык, лідэр апазыцыйнай леванакіраванай Новай дэмакратычнай партыі. У ніжняй палаце канадзкага парлямэнту ён прадстаўляе акругу Таронта-Дэнфарт (правінцыя Антарыё).

Сям’я Лэйтана прымае актыўны ўдзел у канадзкай палітыцы на працягу чатырох пакаленьняў. Лэйтан скончыў МакГілаўскі і Ёрцкі ўнівэрсытэты. У апошнім ён атрымаў доктарскую ступень па паліталёгіі. Перад тым, як стаць палітыкам, ён працаваў выкладчыкам у Раерсанскім унівэрсытэце.

Жонка Джэка Лэйтана — чалец канадзкага парлямэнту Алівія Чаў.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Нарадзіліся 18 ліпеня
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1950 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Манрэалі
Катэгорыя:Канадзкія палітыкі
Катэгорыя:Выпускнікі Ёрскага ўнівэрсытэту
Майкл Грант Ігнацьеў

**Майкл Грант Ігнацьеў** (;  12 траўня 1947 году ў Таронта) — канадзкі гісторык і былы палітык.

## Біяграфія
Ігнацьеў атрымаў ступень бакаляўра па гісторыі ў Таронтаўскім унівэрсытэце (1969). Пасьля вучыўся ў Оксфардзе і атрымаў ступень доктара па гісторыі ў Гарвардзе ў 1975.

Ён працаваў выкладчыкам ва Ўнівэрсытэце Брытанскай Калюмбіі, Кембрыджы, Лёнданскім унівэрсытэце, Каліфарнійскім унівэрсытэце і Гарвардзе. Жывучы ў Вялікабрытаніі, Ігнацьеў адначасова з унівэрсытэцкаю кар’ераю працаваў на радыё і тэлебачаньні BBC. Ігнацьеў прыйшоў у канадзкую палітыку ў лістападзе 2005. У 2006 годзе абраны сябрам палаты прадстаўнікоў парлямэнту Канады. З 2007 да 2008 быў намесьнікам старшыні Лібэральнай партыі Канады. З 2009 да 2011 Ігнацьеў зьяўляўся лідэрам апазыцыі ў ніжняй палаце канадзкага парлямэнту, дзе ён прадстаўляў акругу Этоўбіка-Лэйкшор (правінцыя Антарыё). Ад 2011 да 2013 году працаваў ва ўнівэрсытэце Таронта. Ад 2016 да 2021 году быў рэктарам Цэнтральнага Эўрапэйскага Ўнівэрсытэту ў Будапэшце. Ён зьяўляецца аўтарам 15 кніг.

## Сям’я і асабістае жыцьцё
Ігнацьеў зьяўляецца нашчадкам Графаў Ігнацьевых. Яго бацька Георг Ігнацьеў быў канадзкім дыпляматам расейскага паходжаньня. Дзед Майкла, Граф Павал Ігнацьеў, быў міністрам народнай асьветы пры Імпэратары Мікалаі ІІ. Прадзед Майкла, Граф Мікалай Ігнацьеў, быў міністрам унутраных справаў пры Імпэратары Аляксандры ІІІ. Прадзед Ігнацьева па лініі маці, Джордж Манро Грант, быў дырэктарам Унівэрсытэту Каралевы ў Кінгстане.

Першаю жонкаю Ігнацьева зьяўлялася брытанка Сюзан Бэраклаў. Ад шлюбу з Бэраклаў Ігнацьеў мае сына Тэа і дачку Соўфі. Цяпер ён жанаты з вугоркай Жужане Жохар.

Ігнацьеў зьяўляецца праваслаўным.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Канадзкія палітыкі
Алехандра Вальвэрдэ

**Алехандра Вальвэрдэ Бэльмонтэ** (; 25 красавіка 1980 году, Мурсія, Гішпанія) — гішпанскі шашэйны раварыст. Цяпер выступае ў гравійным роварным спорце. З 1 студзеня 2010 году 2 гады знаходзіўся ў дыскваліфікацыі праз допінг. Пераможца гонкі Льеж — Бастонь — Льеж, двухразовы чэмпіён Про-тур UCI.

## Біяграфія
Вальвэрдэ нарадзіўся ў сям’і раварыста-аматара. Ягоны бацька набыў Алехандра ровар, калі яму было толькі 6 гадоў. Ягоны брат Хуан Франсіска таксама быў аматарам. Першы ўдзел Алехандра ў гонцы адбыўся ў Жуміліі, каля Мурсіі, дзе ён апынуўся другім. На наступным тыдні Вальвэрдэ атрымаў сваю першую перамогу. Да таго часу, калі яму споўнілася 13 гадоў, Алехандра атрымаў больш за паўсотню перамогаў. За гэта ён атрымаў мянушку *«Непераможаны»*.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт раварыста 
* Профіль на сайце Эўраспорт

Катэгорыя:Гішпанскія раварысты
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1980 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся 25 красавіка
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Мурсіі
Катэгорыя:Пераможцы Вуэльты Гішпаніі
Кіраваньне часам

**Кіраваньне часам** — сьвядомы нагляд за колькасьцю выдаткаванага на дакладныя віды дзейнасьці часу дзеля падвышэньня іх выніковасьці. Вызначае час і шырыню ажыцьцяўленьня задумаў. Яму спрыяюць плянаваньне, разьмеркаваньне, мэтавызначэньне, упаўнаважваньне, агляд справаў, адсочваньне, наладжаньне, стварэньне раскладу й вызначэньне перавагаў.

## Віды
Вылучаюць чатыры пакаленьні падыходаў да кіраваньня часам:

# напамінкі на падставе гадзіньніка, што папярэджвае аб тэрміновасьці выкананьня задачы;
# плянаваньне й падрыхтоўка грунтуюцца на календары й кнізе занатовак для мэтавызначэньня;
# паўсядзённае плянаваньне й вызначэньне перавагаў на падставе дакладных каштоўнасьцяў;
# выкарыстаньне вылічальнай прылады для нагляду за ажыцьцяўленьнем мэты й задачаў пры наданьні перавагі важнасьці перад тэрміновасьцю.

## Вызначэньне перавагаў
Сьпіс задачаў служыць замяняльнікам памяці, пры складаньні якога варта:
* адзначыць усе важныя задачы;
* стварыць дастатак кіраванага часу;
* адмовіцца ад часткі задачаў;
* вызначыць пераважныя задачы;
* не адкідаць усяго;
* не прызначаць выкананьне вызначальнае задачы на час адпачынку.

Выбар пераважных задачаў таксама мае адначасна стасавацца зь іх важнасьцю й тэрміновасьцю.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Асабістае жыцьцё
Катэгорыя:Мэнэджмэнт
Катэгорыя:Псыхалёгія
Рэк (вёска ў Швэцыі)

**Рэк** ( — вёска на ўсходзе Швэцыі, у камуне Эдэсгёг, у лэне Эстэр’ётлянд. Вядомасьць набыла дзякуючы найбуйнейшаму ў Швэцыі рунічнаму камяню, які знаходзіцца непасрэдна каля мясцовай царквы XIX стагодзьдзя (на месцы царквы XII стагодзьдзя).

Катэгорыя:Вёскі Швэцыі
Рэкстэн

**Рэкстэн** (, літаральна — «камень зь вёскі Рэк») — найбуйнейшы й найстарэйшы рунічны камень на тэрыторыі Швэцыі, які знаходзіцца ў вёсцы Рэк на ўсходзе краіны. Гэта найстаражытнейшы захаваны літаратурны помнік Швэцыі, а таксама найдаўжэйшы надпіс рунамі ў сьвеце (760 сымбаляў). Сам камень зьяўляецца блёкам сьветла-шэрага граніту; яго вышыня — 382 см (у т. л. 125 см — пад зямлёю), шырыня — 138 см, таўшчыня — ад 19 да 43 см. Камень з надпісам датуецца першай паловай IX стагодзьдзя. Тэкст высечаны з усіх чатырох бакоў камяню; згодна першых радкоў, ён зроблены вікінгам Варынам у гонар яго загінуўшага сына Вэмуда. У тэксьце ўзгадваецца некі Т’ёдрык — доўгі час лічылася, што меўся на ўвазе кароль остготаў Тэадорых Вялікі.

## Вонкавыя спасылкі
* Старонка аб Рэкстэне

Катэгорыя:Швэцыя
Катэгорыя:Скандынаўская міталёгія
Катэгорыя:Рунічныя камяні
Mark 82

**Mark 82** (МК 82) — авіяцыйная бомба. Распрацаваная ў ЗША у 1950-х гадах.

Зьяўляецца самой маленькай з сэрыі авіябомбаў тыпу Mark зьмешчаных у цяперашні час на ўзбраеньні ВПС ЗША. Мае намінальную вагу 227 кг, але яе фактычная вага можа вагацца ў залежнасьці ад мадыфікацыі. Корпус вырабляецца з мэталу. Ён запоўнены 87 кг выбухоўкі тыпу Tritonal.

## Мадыфікацыі
* BLU-111/B — бомба Mark 82 з зарадам выбухоўкі PBXN-109 (замест H-6); маса — 480 фунтаў. PBXN-109 — менш адчувальны выбуховы напаўніцель.
* BLU-126/B — бомба Mark 82 паменшаннай разбуральнай сілы. 
* Mark 62 Quickstrike mine — марская міна на базе авіябомбы Mark 82. 

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Авіябомбы
Дзяніс Мяншоў

**Дзяніс Мікалаевіч Мяншоў** (; 25 студзеня 1978 году, Арол, Расея) — колішні расейскі шасэйны раварыст. Зважаўся адным з найлепшых раварыстаў сьвету, добра адчуваў сябе ў гарах, меў выдатны індывідуальны рух. Пераможца дзьвюх з трох самых прэстыжных шматдзёнак: Вуэльты Гішпаніі (2007) і Джыра д’Італіі (2009).

10 ліпеня 2014 году ў прэсавым рэлізе Міжнародны зьвяз роварнікаў падрабязна адзначаналася, што ў Мяншова выявілі анамальныя адхіленьні ў паказьніках у біялягічным пашпарце, у выніку чаго спартовец быў дыскваліфікаваны. Ягоныя вынікі, здабытыя на Тур дэ Франс 2009, 2010 і 2012 гадоў, былі ануляваныя.

## Выступленьні на Гранд Турах

* Удакладненьне: зг — зьняўся з гонкі

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Профіль на сайце клюбу Rabobank
* Профіль на сайце «Эўраспорт»

Катэгорыя:Расейскія раварысты
Катэгорыя:Пераможцы Вуэльты Гішпаніі
Катэгорыя:Пераможцы Джыра д’Італіі
Мая Беразоўская

**Мая Беразоўская**, сапр. *Марыя Беразоўская*, карысталася таксама псэўданімам **Ditto** (, 13 красавіка 1893 ці 1898, Баранавічы — 31 траўня 1978, Варшава) — польская мастачка, графічка, карыкатурыстка і сцэнаграфістка.

## Крыніцы

Катэгорыя:Нарадзіліся 13 красавіка
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1893 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Баранавічах
Катэгорыя:Польскія мастачкі
Катэгорыя:Памерлі 31 траўня
Катэгорыя:Памерлі ў 1978 годзе
Катэгорыя:Памерлі ў Варшаве