Рыгор Барадулін

**Рыго́р Іва́навіч Бараду́лін** (24 лютага 1935, Верасоўка, Ушацкі раён, цяпер Віцебская вобласьць — 2 сакавіка 2014, Менск, Беларусь) — беларускі паэт, эсэіст, перакладчык. Народны паэт Беларусі (1992).

## Біяграфія
Нарадзіўся 24 лютага 1935 году на хутары Верасоўка (афіцыйная назва на той час была «Гарадок ІІ Востраў-Сарочынскага сельсавету») ва Ўшацкім раёне (цяпер вёска Гарадок) у сям’і Івана й Куліны Барадуліных. У 1937 годзе хутар быў ліквідаваны, і сям’ю паэта перасялілі ва Ўшачы. Дзед паэта па мамінай лініі, Андрэй Гальвіньш, быў этнічным латышом. Бацька загінуў у 1944 годзе падчас Другой сусьветнай вайны ў партызанскім атрадзе. Навучаўся ва Ўшацкай сярэдняй школе (скончыў у 1954), затым на філялягічным факультэце БДУ ў Менску (закончыў у 1959).

Працаваў рэдактарам у розных перыядычных выданнях (сярод іх — газэта «Советская Белоруссия», часопісы «Бярозка», «Полымя»), а таксама ў выдавецтвах «Беларусь» і «Мастацкая літаратура». У выдавецтве «Мастацкая літаратура» працаваў больш за 20 гадоў, працаваў рэдактарам, затым загадчыкам рэдакцыі. У складзе дзяржаўнай дэлегацыі БССР прымаў удзел у 39-й сэсіі Генэральнай Асамблеі ААН (1984).

З'яўляўся сябрам СБП ды Беларускага ПЭН-цэнтру (з 1990 да 1999 — ягоны прэзыдэнт), сябрам Партыі БНФ. З 1995 да 1997 году быў сябрам кіраўніцтва Беларускага Фонду Сораса.

Памёр увечары 2 сакавіка 2014 году, ва ўзросце 79 гадоў. Разьвітальная паніхіда паводле грэка-каталіцкага й рыма-каталіцкага абрадаў прайшла 4 сакавіка 2014 году ў Менску ў Касьцёле Сьвятых Сымона і Алены. Пахаваны побач з маці на Ўшацкіх могілках у Віцебскай вобласьці.

Быў жанаты з Валянцінай Міхайлаўнай Барадулінай. Дачка Ілона — мастачка, унучка Дамініка.

## Творчасьць

Пачаў друкавацца з 1953 году, першыя вершы былі зьмешчаныя ў газэце «Чырвоная зьмена». Першы зборнік паэзіі — «Маладзік над стэпам» — выйшаў у 1959 годзе. Цалкам плён працы Барадуліна складае каля 100 выдадзеных зборнікаў паэзіі (сярод якіх шмат зборнікаў сатыры й гумару, а таксама вершаў для дзяцей), крытычных артыкулаў, эсэ, перакладаў. Двойчы выходзілі ў сьвет зборы выбраных твораў паэта (у 1984 і з 1996 па 2002). Апошні збор напачатку заяўляўся ў пяці тамах, але выйшла толькі чатыры.

Да 25-годзьдзя пантыфікату Папы Яна Паўла II Рыгор Барадулін пераклаў на беларускую мову кнігу паэзіі Папы Рымскага «Рымскі трыпціх» і меў магчымасьць пабачыцца з пантыфікам на асабістай аўдыенцыі ў Ватыкане 28 чэрвеня 2004 г. У 2005 годзе выйшаў зборнік малітоўнай паэзіі «Ксты». Зборнік «Руны Перуновы» (2006), у які ўвайшла выбраная лірыка, таксама насычаны духоўнымі вершамі.

Пераклаў на беларускую мову п’есу «Вей, вятрок!» Яна Райніса (1980), зборнікі твораў «Блакітны звон Грэнады» Фэдэрыка Гарсія-Лёркі (1975), «Мэлёдыя каліны» Івана Драча (1981), «Ветраліст» Габрыелі Містраль (1984), «Рубаі» Амара Хаяма (1989); «Слова пра паход Ігараў» (1986), кнігу Яна Паўла II, а таксама асобныя творы Ўільяма Шэксьпіра, Джорджа Байрана, Яна Няруды, Нікаляса Гільена, Адама Міцкевіча, Уладзіслава Бранеўскага, Сяргея Ясеніна, Расула Гамзатава, Сэсара Вальехі й іншых.

### Мова
Родная мова зьяўляецца адной з тэмаў творчасьці Барадуліна. Ад маці яму перадалася незвычайная чуйнасьць да мовы. Багацьце вуснае народнапаэтычнае творчасьці, засвоенае зь дзяцінства, стала добрай асновай творчае індывідуальнасьці.

Чэрпаючы з народных запасаў моўнае культуры, паэт адкрывае неабмежаваныя магчымасьці словаформаў і спалучэньня словаў, вяртае забытым словам першародную сьвежасьць. Жывое маўленьне выходзіць за рамкі ўсталяваных літаратурных канонаў. У яго аснове — словаўтваральныя асаблівасьці народных гаворак, ад цэнтральных да паўднёва-ўсходніх, але найбольш паўночна-заходніх: *кубло*, *лайно*, *гайня*, *ванцак*, *брыка*, *шчамель*, *каліва*, *адлега* й інш. У дзеясловах I-га спражэньня 3-й асобы адзіночнага ліку замест канчатка **-е** ўжываюцца распаўсюджаныя на Віцебшчыне **-іць**, **-ець**: *Іць, як ніць, зьвініць якраз па-ўшацку: // Брыка едз*'іць** і гудзіць **шчамель*** («У Задаброцьці»); ''Дома ж па мне дзеткі бядуюць, // Дзе ж наша мамка начу'''ець*** («Аблачынка-самабранка»); *Добра таго ла*'іць**, хто сорам ма**іць*** («Улакладненьне да асабовага лістка па ўліку партызанскіх атрадаў».

Замест літаратурнага -'''ф'''- паэт нярэдка ўжывае народнае -'''хв'''-: хварсіць, хвартух, Стахван і іншыя.

Як і ў жывое народнае гаворцы, у Барадуліна сустракаюцца запазычаньні зь іншых моваў — [[русізм]]ы й калькі з [[расейская мова|расейскае мовы]]: ''пратаць'', ''нятленна'', ''убога'', ''вуздэчка'', ''адрогі'' й інш. У матчынай малітве расейскамоўныя словы захоўваюць беларускае вымаўленьне: ***Сахрані** мяне, Божа, // **Адныні** давеку'' («Веды»). Ёсьць запазычаньні зь іншых моваў: ''сэнк’ю'', ''адз’ю'', ''барханы'' й іншыя.

Багата ў сваёй творчасьці Барадулін ужывае [[архаізм]]аў, таксама папаўняючы індывідуальны слоўнік шматлікімі ўласнымі новатворамі. Вельмі натуральна ад назоўнікаў і прыслоўяў утвараюцца дзеясловы ''нашчыць'', ''надзеіць'', ''ніцець'', ''травець'', ''курганець'', ''шкурыць'', ''звуглець'', ''славяніцца'', ''дзеўчыцца'', ''нявесьціцца'', ''ведзьміцца'' й іншыя.

З дапамогай суфіксаў утвараюцца новыя назоўнікі: ''Выгнаньні — заакіянь**нік**, // Крывіцкае песьні дань**нік**'' («Данчык»).

Паводле аналёгіі з агульнаўжывальнымі словамі (''сьвежына'', ''ярына'', ''чужына''" паэт утварае новыя: ''палатніна'', ''крамніна'', ''даматканіна'' й інш. Ягонымі наватворамі можна лічыць і такія, як ''нарачонка'', ''распушчонка'' й інш. Рыгор Барадулін вярнуў з забыцьця такія шырокавядомыя цяпер словы, як ''неруш'' і ''нагбом''.

У прыметніках жаночага роду адзіночнага ліку ў родным склоне ўжываюцца канчаткі **-ае**, **-ое**, якія надаюць самабытнасьць гучаньню: ''крывіцк**ае** песьні'', ''птушын**ае** гурмы'', ''званы сьвят**ое*' Сафеі* й іншыя.

Як і ў народнай мове, у Барадуліна можна сустрэць памяншальна-ласкальныя формы прыметнікаў і назоўнікаў: *персьценькі*, *бялюткая*, *халадок*, *халерынка*, *сабачынка*. Таксама ён уключае ў свае творы шмат прастамоўяў, зьніжанае лексыкі, словаў з эмацыянальна-экспрэсіўнай афарбоўкай: *выжлы*, *віжы*, *чмур*, *прычындальле*, *хваробішча*.

## Погляды

### Палітычныя
У школе Рыгор Барадулін не зьяўляўся ўдзельнікам піянэрскага руху: падчас запісу ў арганізацыю Барадулін зьбег са школы. Потым пра той факт, што ён не далучыўся да піянэрскай арганізацыі, настаўнікі забыліся, таму Рыгор Барадулін гэтак і ня стаў піянэрам. У юнацтве далучыўся да камсамолу. Падчас працоўнай дзейнасьці неаднаразова адхіляў прапановы далучэньня да шэрагаў КПСС.

У канцы 1980-х гадоў, падчас перабудовы й разьвіцьця зьвязаных зь ёю нацыянальна-адраджэнскіх рухаў у рэспубліках СССР, зьяўляўся актыўным удзельнікам грамадзкага руху Беларускі народны фронт «Адраджэньне», потым далучыўся да Партыі БНФ, якая ўтварылася на падмурку гэтага руху. На першых Прэзыдэнцкіх выбарах у гісторыі Беларусі (1994 год) разам з Васілём Быкавым актыўна падтрымліваў Зянона Пазьняка. З другой паловы 1990-х актыўнага ўдзелу ў палітыцы не прымае. У інтэрвію выказвае рэзкія антыкамуністычныя погляды.

### Рэлігійныя
У дзяцінстве Рыгор Барадулін быў ахрышчаны рымска-каталіцкім сьвятаром. З канца 1980-х гадоў Барадулін адносіць сябе да вернікаў Беларускай Грэка-Каталіцкай Царквы (уніятаў). Пры гэтым не лічыў пытаньне канфэсійнай прыналежнасьці істотным, бо «Бог для ўсіх адзіны». 28 чэрвеня 2004 году разам з архімандрытам Сяргеем Гаекам меў асабістую аўдыенцыю з Папам Рымскім Янам Паўлам ІІ. Актыўна працаваў у жанры духоўнай лірыкі.

## Прызнаньне і ўшанаваньне
У 1964 годзе Уладзімер Караткевіч прысьвяціў яму напісаную аповесьць «Ладзьдзя Роспачы» і падарыў яе рукапіс.

Рыгор Барадулін — апошні беларус, якому надалі званьне Народнага паэта (1992). Узнагароджаны Літаратурнай прэміяй імя Янкі Купалы (1976) за зборнік вершаў «Рум» і пераклады з Фэдэрыка Гарсіі Лёркі, Ордэнам Дружбы народаў, Ордэнам Знак Пашаны, латыскім Ордэнам Трох Зорак (атрымаў званьне Афіцэра Ордэну (4 ступень) 23 красавіка 1997 г.) і мэдалём Францішка Скарыны. Барадулін зьяўляецца ганаровым доктарам БДУ й ганаровым грамадзянінам Ушацкага раёну.

У 2006 годзе кандыдатура Барадуліна была сярод намінантаў на Нобэлеўскую прэмію ў галіне літаратуры (за зборнік вершаў «Ксты»).


File:Vystaŭka da 80-hodździa R. Baradulina 6.JPG|Узнагароды Рыгора Барадуліна
File:Vystaŭka da 80-hodździa R. Baradulina 20.JPG|Пасьведчаньне Народнага паэта Беларусі
File:Vystaŭka da 80-hodździa R. Baradulina 19.JPG|Дыплём ганаровага сябра Міжнароднай асацыяцыі беларусістаў
File:Vystaŭka da 80-hodździa R. Baradulina 9.JPG|Прэмія «За свабоду думкі» 


## Бібліяграфія

### Зборнікі паэзіі

* Маладзік над стэпам. Мн., 1959 (перавыд. 2010, Менск);
* Рунець, красаваць, налівацца! Мн., 1961;
* Мех шэрых, мех белых. Мн., 1963;
* Нагбом. Мн., 1963;
* Дойны конь. Мн., 1965;
* Красавік. Мн., 1965;
* Неруш. Мн., 1966;
* Адам і Ева. Мн., 1968;
* Лінія перамены дат. Мн., 1969;
* Экзамен. Мн., 1969;
* Ай! Не буду! Не хачу! Мн., 1971;
* Вяртанне ў першы снег. Мн., 1972;
* Журавінка. Мн., 1973;
* Рум. Мн., 1974;
* Свята пчалы. Мн., 1975;
* Суровая вымова. Мн., 1976;
* Прынамсі… Мн., 1977;
* Што было б тады, калі б? Мн., 1977;
* Абсяг. Мн., 1978;
* Белая яблыня грому. Мн., 1979;
* Вечалле. Мн., 1980;
* Ці пазяхае бегемот? Мн., 1981;
* Паэма прызнання. Мн., 1982;
* Амплітуда смеласці. Мн., 1983;
* Выбраныя творы: У 2 т. Мн., 1984;
* Абразы без абразы. Мн., 1985;
* Азбука не забаўка. Мн., 1985;
* Індыкала-кудыкала. МН., 1986;
* Маўчанне Перуна. Мн., 1986;
* Парастак радка, галінка верша: Артыкулы, эсэ. Мн., 1987;
* Бервенізацыя. Мн., 1988;
* Мудрэц са ступаю. Мн., 1988;
* Вяртанне. Разам з В. Ждановічам. Мн., 1988;
* Кобра ў торбе. Мн., 1989;
* Самота паломніцтва. Мн., 1990;
* Міласэрнасць плахі. Мн., 1992;
* Трэба дома бываць часцей. Мн., 1993;
* Азбука — вясёлы вулей. Мн., 1994;
* Асобы рознай пробы. Мн., 1994;
* Евангелле ад Мамы. Мн., 1995;
* Аратай, які пасвіць аблокі: Эсэ і некананізаваныя ўспаміны. Мн., 1995;
* Слаўлю чысты абрус. Мн., 1996;
* Грышка, Мішка і Шчыпай ехалі на чоўне. Мн., 1996;
* Здубавецце. Мн., 1996;
* Збор твораў: У 4 т. Мн., «Мастацкая літаратура»: т. І — 1996, т. ІІ — 1998, т. ІІІ — 1999, т. IV — 2002;
* Ішоў коця па канапе. Мн., 1997;
* Як воўк калядаваў. Мн., 2000;
* Лісты ў Хельсінкі. Мн., 2000;
* Зорка спагады. Мн., 2000;
* Босая зорка. Мн., 2001;
* Калі рукаюцца душы: Паэзія з прозай. З Васілём Быкавым. Мн., 2003;
* Дуліна ад Барадуліна. Радыё Свабодная Еўропа. Радыё Свабода, 2004;
* Сама пайду дарогаю, голас пашлю дуброваю: Песні матчыны з Вушаччыны. Мн., 2005;
* Ксты. Мн., 2005;
* Ксты/Ksty. Мн., 2006;
* Быць!/To Be! Мн., 2006;
* Рымскі дыпціх. Полацк, 2006;
* Рымскі трыпціх. Роздумы. Полацк, 2006;
* Руны Перуновы. Мн., 2006;
* Ксты. Выданне другое, дапоўненае. Мн., 2006;
* Ксты/Ksty. Выданне другое, дапоўненае. Мн., 2007;
* Выбраныя творы. Беларускі кнігазбор. Мн., 2008;
* Выпаў грук у грома з рук. Мн., 2009;
* Навошта. Мн., 2009;
* Ксты. Выданне трэцяе, дапоўненае. Мн., 2009;
* Халодная памяць вады. Мн., 2010;
* Перакуленае/Опрокинутое. М., 2010;
* «Вяльмуе Бог абраннікаў сваіх». Полацк, 2011;
* Толькі б яўрэі былі!.. Мн., 2011;
* Anima. Мн., 2011;
* Сябры. Мн., 2013;
* Лепей: Рукапісы 1952—2013. Мн., 2013.
* У неба пехатою. Мн., 2014.


### Пераклады зборнікаў іншых паэтаў

* *[[Рыгор Рэлес|Рэлес Р.]]* Бяроза пад акном. З ідыш. Мн., 1961;
* *[[Райніс|Райніс Я.]]* Ветрык, вей. З латыскай мовы. Мн., 1965;
* *Мальцінскі Х.* Вясёлыя вароты. З ідыш. Мн., 1972;
* *[[Фэдэрыка Гарсія-Лёрка|Лёрка Гарсія Ф.]]* Блакітны звон Гранады. Мн., 1975;
* *[[Сяргей Ясенін|Ясенін С.]]* Выбранае. З рускай мовы. З А. Куляшовым. Мн., 1976;
* *Лучук У.* Возера бульдозера. З украінскай мовы. Мн., 1978;
* *Паптонеў С.* Беларусь — белая балада. З балгарскай мовы. Мн., 1979;
* ''Вазьнясенскі А.'' Небам адзіным. З рускай мовы. Мн., 1980;
* *Драч І.* Мелодыя каліны. З украінскай мовы. Мн, 1981;
* ''Містраль Г.'' Ветраліст. З іспанскай мовы. Мн., 1984;
* *Бурсаў У.* Слон купіў веласіпед. З рускай мовы. Мн., 1984;
* ''Шэрман К.'' Дождж у Каралішчавічах. Мн., 1984;
* Кахаць — гэта значыць… Старонкі з паэзіі свету. Мн., 1986;
* Слова пра паход Ігаравы. Пераклад. Мн., 1986;
* Беларусь — маё слова і песня. Паэты свету пра Беларусь. Мн., 1988;
* Слова пра паход Ігаравы. Пераклад. ЗША, 1988;
* *Шэрман К.* Сны. З іспанскай мовы. Мн., 1989;
* ''Шагал М.'' Паэзія. З ідыш. Мн., 1989;
* *[[Амар Хаям]]*. Рубаі. З дарыфарсі-кабулі. Мн., 1989;
* ''Пастэрнак Б.'' Гарэла свечка. Выбраныя творы. З рускай мовы. Мн., 1990;
* *[[Сэсар Вальеха]].* Чорныя геральды. З іспанскай мовы. Мн., 1993;
* Беларусь мяне збеларушвае. Словы любові. Паэты свету пра Беларусь. Мн., 1993;
* *[[Ганад Чарказян]].* Шамдзін. З курдскай мовы. Мн., 1998;
* *Крыстофер Леандоэр.* Вершы для Эльзы. Са шведскай мовы. Мн., 1999;
* *Ганад Чарказян.* Чаргаві. З курдскай мовы. Мн., 2001;
* *[[Ян Павал II|Ян Павал ІІ]].* Рымскі трыпціх. З польскай мовы. Мн., 2003;
* *[[Зэлімхан Яндарбіеў|Зелімха Яндарбі]].* Сэрца майго святыня. З чачэнскай мовы. Вільня, 2005;
* *Ганад Чарказян.* Зорная глыбіня. З курдскай мовы. Мн., 2005;
* Гуканне паэзіі Усходу. З кітайскай, японскай, карэйскай, в’етнамскай моў. Мн., 2007.


### Творы Рыгора Барадуліна, перакладзеныя на расейскую мову

* Аист на крыше: Стихи. М., 1966;
* Избранная лирика. М., 1969;
* Раскидач: Весёлые стихи. Мн., 1969;
* Баллада Брестской крепости. Мн., 1975;
* Небо твоих очей: Стихи и поэма. М., 1976;
* Озеро у горизонта: Стихи. М., 1979;
* Праздник пчелы. М., 1980;
* Поэма признания: Стихи и поэмы. Мн., 1982;
* Каждый четвёртый. Стихи. М., 1984;
* Избранное: Стихотворения. Поэмы. 1955—1983. М., 1985;
* Кошки в лукошке: Весёлые стихи и сказки. Мн., 1985;
* Белая яблоня грома: Стихи. М., 1989.


### Творы Рыгора Барадуліна, перакладзеныя на іншыя мовы

* Siena laiks. На латыскай мове. Rīga, 1967;
* Kas jōehobu naigutab? На эстонскай мове. Tallinn, 1976;
* Свято бджоли. На ўкраінскай мове. Київ, 1978;
* Gandras ant stogo. На летувіскай мове. Vilnius, 1981;
* Mein Vaterland. На нямецкай мове. München, 1983; 
* Small Anthology of the Poetry by Ryhor Baradulin/Transl. G. Wallace, V. Rich, W. May, P. Tempest. New York, 1984;
* Ei buey negro de mis cuitas… На гішпанскай мове. Мн., 1985;
* Święto pszczoły. На польскай мове. Łódź, 1986;
* Valoda. На латыскай мове. Rīga, 1987;
* Järv silmapiiril. На эстонскай мове. Tallinn, 1988;
* Трофейная тръба: Лірыка. На баўгарскай мове. София, 1988;
* Ситораи дидор. На таджыцкай мове. Душанбе, 1989;
* Kiedy witają się dusze. Annus Albaruthenicus. Год беларускі 2005, рэд. С. Яновіч. Крынкі, 2005, с. 315—330. Пераклад на польскую мову Ч. Сенюха. Лісты 1-22;
* Gdy witają się dusze. Poezija i proza. З Васілём Быкавым. На польскай мове. Пераклад Ч. Сенюха. Лісты 1-22;
* Žit! На чэскай мове. Пераклад Ф. Сокалавай. Прадмова Вацлава Гавэла. Praha, 2006;
* 祈りの風 (*Малітва ветру*). На японскай мове. Пераклад Кашына Гоў. Якагама, 2007.


### Эпісталярый

* Лісты да Васіля Быкава. У кн.: Дажыць да зялёнай травы… Львоў, 2008;
* Паслаў бы табе душу… Ліставанне Рыгора Барадуліна з мамай (1954—1971). Мн., 2009.


### Навукова-папулярныя выданьні Рыгора Барадуліна
* Вушацкі словазбор Рыгора Барадуліна. Мн., 2013.

## Сьпіс моваў, на якія перакладзеныя творы Рыгора Барадуліна

* Азэрбайджанская мова;
* Ангельская мова;
* Армянская мова;
* Асэтынская мова;
* Баўгарская мова;
* Вугорская мова;
* Гіндзі;
* Гішпанская мова;
* Грузінская мова;
* Ідыш;
* Казаская мова;
* Канада;
* Карацінская мова;
* Кыргыская мова;
* Латыская мова;
* Летувіская мова;
* Малдаўская мова;
* Мангольская мова;
* Нямецкая мова;
* Польская мова;
* Расейская мова;
* Румынская мова;
* Славацкая мова;
* Славенская мова;
* Таджыцкая мова;
* Тамільская мова;
* Татарская мова;
* Туркмэнская мова;
* Удмурцкая мова;
* Узбэцкая мова;
* Украінская мова;
* Француская мова;
* Харвацкая мова;
* Цыганская мова;
* Чуваская мова;
* Чэская мова;
* Эстонская мова;
* Японская мова.


## Крыніцы

## Літаратура
* Беларускія пісьменьнікі: Біябібліяграфічны слоўнік. — Мн., 1992. — Т. 1. — С. 210—235
* Барадулін Рыгор // 
* Л. М. Гарэлік. Барадулін Рыгор Іванавіч //  С. 73—75

## Вонкавыя спасылкі

* Афіцыйны сайт Рыгора Барадуліна
* Творы Рыгора Барадуліна на сайце «Беларуская Палічка»
* Творы Рыгора Барадуліна на сайце kamunikat.org
* Творы Рыгора Барадуліна на сайце «Родныя вобразы»
* 

* Рыгор Барадулін чытае свае вершы
* 
* 
* 
* 
* 
 

Катэгорыя:Беларускія літаратары
Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты і паэткі
Катэгорыя:Народныя паэты Беларусі
Катэгорыя:Беларускія перакладчыкі
Катэгорыя:Кавалеры ордэна «Дружбы Народаў»
Катэгорыя:Кавалеры ордэна «Знак Пашаны»
Катэгорыя:Афіцэры ордэна Трох Зорак
Катэгорыя:Узнагароджаныя мэдалём Францішка Скарыны
Катэгорыя:Нарадзіліся ва Ўшацкім раёне
Катэгорыя:Выпускнікі Беларускага дзяржаўнага ўнівэрсытэту