Жмогусы

**Жмогусы** ( у адзіночным ліку,  — у множным) — гістарычнае найменьне і саманазва жамойтаў (пазьней летувісаў). У Вялікім слоўніку летувіскай мовы адным з значэньняў слова *žmogus* падаецца «*асоба свайго народу або веры, мясцовы жыхар, летувіс*», у гэтым ды іншых слоўніках прыводзяцца адпаведныя прыклады ўжываньня для Ваўкавішкаўскага раёну, Казловай Руды, «Паўднёвай Аўкштайціі», «Заходняй Аўкштайціі» ды іншых.

## Назва

З сучаснай летувіскай мовы слова *žmogus* перакладаецца на беларускую як «чалавек» (адпаведна, *žmonių* — гэта «людзі»).

Гісторык  ў сваёй працы «Працяг дасьледаваньня Сарматыі» (), выдадзенай у 1793 годзе, сьцьвярджаў сапраўднай назвай Жамойці форму *Zmodz*, якую выводзіў з слова *zmogus*, «*што на мове гэтай краіны азначае чалавека*». У 1827 годзе расейска-нямецкі навуковец , адзначаючы папулярную ўжо ў той час этымалёгію Жамойці ад летувіскай назвы нізіны (а таксама спробу патлумачыць назву Літвы ад  'нізкі'), зьвяртаў увагу на магчымую повязь назвы Жамойці зь летувіскім словам *žmogus*. Беспасярэдняя повязь назвы Жамойці і яе лацінскай формы *Samogitia* зь летувіскай саманазвай «жмогусы» (формы *жамогусы*, *жамогі*, *жамодзі*, *сямогі*, *сямодзі*) сьцьвярджалася ў публікацыі 1854 году, дзе гэтыя назвы параўноўваліся з *Suomi* (Фінляндыя, 'свая зямля') і *suomalainen* (фін, 'чалавек сваёй зямлі'). Як паказвае беларускі гісторык Вацлаў Пануцэвіч, у аснове назвы Жамойці ляжыць летувіскае слова *žemė*, якое значыць «краіна, зямля, заселеная адным племем», што адпавядае фінскаму паняцьцю *ma* (*Suo-ma*, *Pier-ma*, *Kastro-ma* ды іншым). Сваім парадкам, глыбейшымі адпаведнікамі назвы жамойтаў (жамойці) выступаюць паняцьці «краёўцы», «тутэйшыя». Этымалягічная повязь паміж *žemė*, жмогусамі (саманазвай жамойцкіх сялянаў, «земцаў») і Жамойцю (Жмудзю) сьцьвярджалася яшчэ ў выданьні 1879 году. Апроч таго, у 1898 дасьледнік чудзкай лінгвістыкі Георгі Трусман зьвяртаў увагу на этымалягічную повязь назвы Жмудзь (Жамойць) зь летувіскім *žmu* (прускім *smoy*), што параўноўваў з саамскім *Same-aednam* (ад *Same, Sabme* 'саам' і *aednam* 'зямля') і назвай самаедаў.

Сучаснае летувіскае *žmogus* лінгвісты выводзяць ад старажытнай формы *žmuõ* (*žmu*), тым часам у старым прускім слоўніку замест *жмогус* падавалася форма *жмой*. Таксама адзначаецца этымалягічная повязь гэтага слова зь летувіскім *žemė* (як і ў выпадку назвы Жамойці). Яшчэ чэскі гісторык і этнограф Павал Шафарык зьвяртаў увагу на тое, што роднасныя жамойтам латышы гістарычна называлі Жамойць «*Smuddu*» або «*Smuhdschu-semme*». Таксама ў беларускіх гаворках захавалася слова «жмодзь» — 'саранча, навала' («*ек та жмодзь: і свое поедзяць і нашэ покрадуць*», «*нечвідзь [пражора] як жмодзь*» ды іншыя), якое паводле Этымалягічнага слоўніка беларускай мовы НАН Беларусі, відаць, ёсьць пераасэнсаваньнем старой назвы групы плямёнаў (жамойць), вядомым і ў іншых выпадках (напрыклад, барбары). Формы *жмайдзіны*, *жмойдзь*, *жмуйдзь* бытавалі ў старых літоўскіх (беларускіх) тэкстах побач з поўнагалоснымі *жамойціны*, *жамойць*. Беларускае слова «жмудзяк» з расейскім перакладам «жмудин, литвин» зафіксаваў «Беларуска-расійскі слоўнік» Міколы Байкова і Сьцяпана Некрашэвіча (1925 год), а мовазнаўца Мікалай Бірыла ў сваёй працы «Беларуская антрапанімія» (1969 год) прыводзіць беларускія прозьвішчы Жмайдзяк, Жмудзяк, Змудзяк як утвораныя ад 'летувіс, жмудзін, жамайдзяк, жыхар Жамойці' — побач з поўнагалоснымі Жамойда, Жамойдзін, Жамойта, Жамойць. Апроч таго, мовазнаўца Ніна Мячкоўская адзначае дзьве даўнія беларускія прымаўкі пра летувісаў: «*на Жмойдзі і куры людзі*» і «*жмойда жмецца, а ня дасьць*».

## Гістарычныя сьведчаньні
* У 1793 годзе нямецкі філёзаф  надрукаваў у часопісе  артыкул «Пра цыганоў; асабліва ў Каралеўстве Прусіі» (), дзе засьведчыў, што прускі летувіс выкарыстоўвае саманазву *jmonus* — каб адрозьніць сябе ад немца, якога называе *Wokjetis*. Але разам з тым, заявіў, што прускі летувіс выкарыстоўвае і іншую саманазву — *Letuwninkis* або *Letuwninkas* — ад назвы краіны, дзе ён жыве (*Letuwa* — ад г. зв. «Малой Летувы», ранейшай Самляндыі), дадаўшы, што хоць «*жыхары польскага Вялікага Княства Літоўскага напраўду называюцца жамойтамі, нізоўцамі, але прусы звычайна і амаль пагардліва называюць іх [[Гуды|гудамі]]».
* Удзельнік [[Таварыства філяматаў]] Ян Сабалеўскі ў сваім лісьце да [[Тамаш Зан|Тамаша Зана]], напісаным у 1822 годзе ў [[Крожы|Крожах]], згадваў жмудзінаў таксама як «*тутэйшых Змогаў*» (), адзначыўшы сярод іншага, што з рэдкім выняткам «*яны ўсе празьмерна скупыя*» і што больш заможныя зь іх «*маюць празьмерную прагу да выстаўленьня*» (то бок імкнуцца стварыць уражаньне ў вонкавага назіральніка, што яны значна багацейшыя за свой сапраўдны стан).
* У 1854 годзе на старонках прыватнага расейскага часопісу «», які на той час рэдагаваўся выхадцам зь [[Віленскі павет (ВКЛ)|віленскай]] шляхты, навучэнцам [[Менскі езуіцкі калегіюм|Менскага езуіцкага калегіюму]] і [[Віленскі ўнівэрсытэт|Віленскага ўнівэрсытэту]], прафэсарам-паліглётам [[Восіп Сянкоўскі|Восіпам Сянкоўскім]] (1800—1858) супольна з выхадцам з [[Кіеўскае ваяводзтва|кіеўскай]] шляхты, энцыкляпэдыстам і знаўцам эўрапейскіх і ўсходніх моваў , зьявілася крытыка штучнага пашырэньня з боку тагачаснай афіцыйнай расейскай навукі назвы [[Ліцьвіны|літва]] на частку жамойцкага насельніцтва, пазьней вядомую як «[[аўкштайты]]» — жыхары этнаграфічнай «[[Аўкштота|Аўкштайціі]]»:




* Гісторык  ў 1861 годзе пісаў, што [[ліцьвіны]] ўжываюць наступныя назвы да жамойтаў: *Zmogosy, Zmujdziaki, Żmudź, Żmudzin*.
* Выдадзеныя ў 1861 годзе «Матэрыялы для геаграфіі і статыстыкі Расеі, сабраныя афіцэрамі Генэральнага штабу» засьведчылі, што летувісы [[Віленская губэрня|Віленскай губэрні]] ўсё яшчэ называлі сябе жмогусамі: «*Цыганы… на сваёй гаворцы называюць сябе Romma, па-індыйску значыць муж. Напаўдзікія народы ўвогуле называюць сябе народам; у гэтай назьве заўсёды праглядаецца пагарда і непавага да іншых нацыянальнасьцяў. Гэтак летувіс дагэтуль называе сябе жмогус — чалавек*».
* У трэцім томе часопісу «Вестник Западной России» ([[Вільня]], 1866 год) зазначалася, што жмогусамі сябе называюць жамойты ().
* У газэце «» ад 9 лістапада 1872 году жыхар [[Мар’ямпаль|Мар’ямпалю]] засьведчыў, што летувісаў у гэтым месьце называюць *жмогусамі*. Апроч таго, ён зьвяртаў увагу на прагу *жмогусаў* усякім спосабам вывучыць сваіх сыноў на ксяндзоў; адзначаў арыгінальны галаўны ўбор ў дзяўчат, падобны на расейскі [[Какошнік (галаўны ўбор)|какошнік]]; у характары *жмогусаў* вылучаў хітрасьць і што выраз «*kytras żmogus*» («хітры *жмогус*») стаў у іх сынонімам добрага і мудрага, а таксама помсьлівасьць; зьвяртаў увагу на тое, што *жмогусы* маюць вялікую прывязанасьць да сваёй мовы і вельмі часта ня ведаюць ніякай іншай.
* Расейскі пісьменьнік , які служыў судзьдзём у [[Ковенская губэрня|Ковенскай губэрні]], у 1879 годзе апавядаў, як [[Летувізацыя|заахвоціў летувіса зьмяніць славянскую форму прозьвішча на летувіскую]]: «*„Хіба ў жмогусаў бываюць такія прозьвішчы [Мяшкоўскі], цалкам падобныя на польскія?“ — спытаў я ў старасты. Ён засьмяяўся. — „Не, у нас не бываюць, а гэтак называцца пан загадаў, калі я служыў у яго ў двары“. — „А як жа тваё сапраўднае прозьвішча?“ — „Сапраўднае прозьвішча Мяшкоўскас“. — Я сказаў старасьце, што лепей было б, каб ён захаваў сваё народнае прозьвішча. Ён ахвотна згадзіўся і адразу ж папрасіў валаснога пісара занесьці яго ў сьпіс урадовых асобаў пад прозьвішчам Мяшкоўскас*».
* У 1882 годзе нямецкі лінгвіст [[Адальбэрт Бэцэнбэргер]], які лічыцца заснавальнікам [[Балтыйскія мовы|балтыйскай]] філялёгіі, пакінуў сьведчаньне, што на той час летувісы ў [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]] лічылі прускіх летувісаў жамойтамі, а іх мову — жамойцкай, прытым самі прускія летувісы працягвалі называць жамойтамі ўсіх расейскіх летувісаў. А ў 1887 годзе ён засьведчыў шырокае бытаваньне сярод прускіх летувісаў саманазвы *žmogus* (жмогус), у тым ліку дзеля адрозьненьня летувісаў ад іншых нацыянальнасьцяў.
* У 1890 годзе бытаваньне назвы «жмогусы» () на беларуска-польска-летувіскім этнічным памежжы засьведчыў [[Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага і іншых славянскіх краёў]].
* У газэце «» ад 20 чэрвеня 1890 году аўтар з [[Шаўлі|Шаўляў]] пісаў, што хоць «*я шавельскі жмогус, але замак Каўнас ёсьць таксама і мая сталіца як жмогуса*» ().
* Паводле артыкула латыска-летувіскага этнографа  ў [[Энцыкляпэдычны слоўнік Бракгаўза і Эфрона|Энцыкляпэдычным слоўніку Бракгаўза і Эфрона]] (1896 год), «*аканьне сустракаецца ў розных, аддаленых адзін ад аднаго месцах летувіскай тэрыторыі: у мэмэльскай гаворцы катэхізму 1547 году і ва ўсходнелетувіскай гаворцы „жмагусаў“ Новааляксандраўскага і Сьвянцянскага паветаў*», а таксама паводле артыкула таго ж аўтара ў часопісе Міністэрства народнай асьветы (1900 год), «*гаворка цяперашніх летувісаў гэтай мясцовасьці, цалкам адасобленая, не супярэчыць здагадцы пра існаваньне асобнай краіны Наліскай або Ўцянскай, населенай жмагусамі, то бок літоўнікамі, якія акаюць*».
* У томе 26 навуковага выданьня «Акты, издаваемые Виленскою археографическою коммиссиею», выдадзеным у 1899 годзе, у прадмове зьмяшчаўся агляд аўтарам [[Ковенская губэрня|Ковенскай губэрні]], якая займала тады тэрыторыю сучаснай [[Летува|Летувы]] на поўнач ад [[Коўна|Коўны]]: «*Ковенская губэрня ўся амаль заселеная карэннымі літоўцамі, якія край свой называюць Жамойць, а сябе жмогусамі''».
* Беларускі пісьменьнік і мовазнаўца Максім Гарэцкі засьведчыў у сваім рамане «На імпэрыялістычнай вайне» (1925 год) называньне жамойтаў (летувісаў) «жмудзінамі» і «жмудзякамі», але часьцей — «жмогусамі».

## Глядзіце таксама
* Летувізацыя
* Гуды
* Ліцьвякі
* Старалітва

## Заўвагі

## Крыніцы

Катэгорыя:Гісторыя Летувы
Катэгорыя:Летувіская мова
Катэгорыя:Гісторыя Жамойці