open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Антрапацэн

**Антрапацэн** — нефармальны геахраналягічны тэрмін, які абазначае геалягічную эпоху, у якой узровень чалавечай дзейнасьці адыгрывае значную ролю ў экасыстэме Зямлі.

Гэты тэрмін быў уведзены ў навуковую практыку ў 1980-х гадах эколягам Юджынам Штормэрам, і яго шырока папулярызаваў спэцыяліст па хіміі атмасфэры Пол Круцэн, ляўрэат Нобэлеўскай прэміі па хіміі, які ўпершыню выкарыстаў тэрмін «антрапацэн» у 2000 годзе.

## Этымалёгія

Тэрмін «антрапацэн» (ст.-грэц. ἄνθρωπος — «чалавек» + ст.-грэц. καινός — «новы») — па аналёгіі з агульнапрынятым тэрмінам «галацэн» (эпоха працягласьцю апошнія 11 тыс. гадоў) — упершыню быў выкарыстаны эколягам Юджынам Штормэрам, а затым, верагодна, незалежна ад яго, шырока папулярызаваў хімік і спэцыяліст па хіміі атмасфэры, ляўрэат Нобэлеўскай прэміі па хіміі Пол Круцэн. Штормэр пісаў: «Я пачаў выкарыстоўваць тэрмін антрапацэн у 1980-х гадах, але ня змог яго фармалізаваць, пакуль Пол Круцэн не зьвязаўся са мной».

## Праявы Антрапацэну

Дзейнасьць чалавека выклікала істотныя зьмены навакольнага асяродзьдзя Зямлі, у прыватнасьці:

• зьнікненьне вялікай колькасьці біялягічных відаў. Верагодна, людзі паскорылі натуральны працэс выміраньня відаў у 100 ці 1000 разоў. Біямаса фітаплянктону, якая складала каля 50% ад агульнай фотасынтэтычнай біямасы Зямлі, з 1950-х гадоў скарацілася на 40% з-за пацяпленья акіяну;

• скарачэньне, зьнішчэньне, дэградацыя і іншыя мадыфікацыі натуральных, традыцыйных месцаў пражываньня;

• экалягічная фрагмэнтацыя, выкліканая, у прыватнасьці, эвалюцыяй дэмаграфіі і ўрбанізацыі, прамысловасьці і транспарту;

• высечка лясоў і распаўсюд штучных або другасных лясоў (напрыклад, трапічныя лясы Амазонкі, пажары ў якіх у 2019 г. паказалі яго зманліва пышны рост пасьля заняпаду дакалюмбавых паўднёваамэрыканскіх цывілізацыяў);

• інтэнсіўнае земляробства, празьмерны промысел, браканьерства ў буйных маштабах;

• выкарыстаньне атамнай энэргіі ў якасьці энэргіі і зброі;

• паскарэньне і пашырэньне зьяваў эрозіі, зьвязаных з антрапагеннай дзейнасьцю (шахты, здабыча, зьвязаная з выкапнёвым палівам, адступленьне берагоў у выніку здабычы пяску, зьнікненьне расьліннага покрыву з вымываньнем глебы і г. д.)

• забруджваньне.

## Літаратура

• Crutzen, P. J., and E. F. Stoermer. The 'Anthropocene // International Geosphere-Biosphere Programme. — 2000. — Vol. 41. — P. 17-18.

• Ian Angus, Facing the Anthropocene: Fossil Capitalism and the Crisis of the Earth System, Monthly Review Press, 2016.

• Armel Campagne, Le Capitalocène : Aux racines historiques du dérèglement climatique, Paris, Editions divergences, 2017, 206 p.

• Jacques Grinevald, " Le concept d’Anthropocène, son contexte historique et scientifique ", dans Entropia, no 12, printemps 2012, p. 22-38.

• Andreas Malm, Alf Hornborg. The geology of mankind? A critique of the Anthropocene narrative. «The Anthropocene Review». 1 (1), s. 62-69, 2014-04-01.

## Крыніцы

Катэгорыя:Галяцэн
Катэгорыя:Чалавечая экалёгія
Катэгорыя:Нэалягізмы
Бірнейка

**Бірнейка**, **Бе́рнейка** (*Бернека*, *Берніка*, *Бэрніка*) — мужчынскае імя і вытворнае ад яго прозьвішча.

## Паходжаньне

Бірніка або Берніка, пазьней Бэрнэка (Birnico, Bernico, Bernecke, Berneke) — імя германскага паходжаньня. Іменная аснова берн- (бэрн-) (імёны ліцьвінаў Бернат, Бернар, Бэрнард; германскія імёны Bernat, Bernar, Bernard) паходзіць ад германскага beran 'мядзьведзь'. 

Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: *[[Рымейка|Римеику]] у [[Калтыняны|Колтянех]] чоловекь Бирнеико* (1440—1492 гады); *Есипъ Бернековичъ изъ братомъ Мартиномъ, служба* (3 жніўня 1545 году); *Bernikowicz Jan Krzysztofowicz na miejscu rodzica swego Krysztofa Bernikowicza z Kawp* (1667 год); *Teresa Bierniejko* (1810 год); *Katarzyna Biernejko* (1813 год); *Agata Birnejko* (1819 год).

## Носьбіты
* Івашка, Сенька і Цімош Бернейкавічы — падданыя з маёнтку Ўзводаў берасьцейскага зямяніна Крыштофа Галімонта, якія ўпамінаюцца ў 1577 годзе

Берніковічы (Biernikowicz) гербу Сьлепаўрон — літоўскі шляхецкі род з Ашмянскага павету.

На гістарычнай Лідчыне існуе вёска Бэрнікі. Назву Бернікі маюць вёскі на гістарычных Ашмяншчыне, Ваўкавышчыне і Віцебшчыне.

## Крыніцы

Катэгорыя:Мужчынскія імёны
Алазанская лагчына

**Алаза́нская лагчы́на** (, ) — міжгорная акумулятыўная лагчына ў Сакартвэла і Азэрбайджане ўздоўж паўднёвага падножжа Вялікага Каўказа па рэках Алазані і Айрычай. Даўжыня 200—225 км, шырыня ад 20 да 40 км, вышыня над узроўнем мора 200—450 м.
У Сакартвэла называецца таксама Кахэцінскай роўняй. Гэта адзін з асноўных раёнаў грузінскага вінаробства, радзіма знакамітага віна Кіндзмараулі. Асноўныя галіны эканомікі — вінаградзтва й турызм. Буйныя населеныя пункты на тэрыторыі Грузіі: Кварэлі, Лагадэхі, Цноры. Галоўныя населеныя пункты на тэрыторыі Азэрбайджану: Балакен, Загатала, Гах.

У першыя стагодзьдзі нашае эры царства льпінаў на рацэ Алазані было адной з важных хрысьціянскіх дзяржаў Каўкаскай Альбаніі й Закаўказьзя ў цэлым: шаг Езігерд II удастоіў гэтага цара такім жа пасланьнем, як цароў армянскага, іверскага і альбанскага. У час паўстаньня 450—451 гадоў войска льпінаў дапамагала пэрсам душыць рух армян і альбанцаў. У Сярэднявеччы гэтая тэрыторыя адпавядала грузінскай вобласьці Эрэці. Ад XI стагодзьдзя ўваходзіла ў Кахэцінскае царства. У другой палове XVI – першай палове XVII стагодзьдзя ў Алазанскай даліне назіраецца росквіт мясцовай арабамоўнай літаратуры іслама.

Лагчына адрозьніваецца значнай этнічнай і моўнай разнастайнасьцю. Акрамя грузінаў і азэрбайджанцаў тут прадстаўлены авара-цэзы, інгілойцы, асеціны, расейцы, цахуры, удзіны (сяло Зінабіяні).

## Крыніцы

Катэгорыя:Даліны Грузіі
Катэгорыя:Даліны Азэрбайджану
Вільда

**Вільда** (*Вілда*, *Вільдзь*), **Вільта** (*Вільць*) — мужчынскае імя і вытворнае ад яго прозьвішча.

## Паходжаньне

Вілда або Вілта, пазьней Вільда (Wildo, Wilto, Wilde) — імя германскага паходжаньня. Іменная аснова -вілд- (-вілт-) паходзіць ад гоцкага wilþeis 'дзікі'. Сярод ліцьвінаў бытавалі імёны Вільцейка (Вільдзік), Вілдзен, Вілталт, Эйвільд (Эвільд), Явільт, Ясьвільт. Адзначаліся германскія імёны Wildike, Vilden, Wiltolt, Evilda, Awild, Asvild.

Этымалягічны слоўнік старапольскіх асабовых імёнаў, выдадзены Польскай акадэміяй навук, адзначае гістарычнае бытаваньне ў Польшчы германскіх імёнаў Wild (Wilde, Wildo, Wilda), Hewiltus.

У Памор’і адзначалася прозьвішча Wilde.

У Прусіі бытавалі імёны *Wiltico / Wilticke*, *Wiltut / Wiltuthe* (1397 год), *Wiltaute / Wiltaut* (1315 і 1380 гады). У 1634 годзе ў Каралявецкім унівэрсытэце навучаўся *Christophorus Wilde, Ortelsburgensis Borussus*, у 1654 годзе — *Philippus Bartholomeus Wilde, Schiffenburga-Prussus*.

Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: *земль пустых в [[Абольцы|Оболцохъ]]… а Дробышевы Вилтевича* (12 жніўня і 17 верасьян 1519 году); *Wilthowa* (1563 год); *Hans Conrad Wildt, Mahler von Grodno* (сакавік — красавік 1656 году); *Jan Wildziewicz* (1690 год); *Andreas Wiłda* (1707 год); *u Baltazara Wiłdy soli… u jmci pana Wildy kupca Ryzkiego… Wildzie… Baltarza Wildy* (4 лістапада 1777 году); *Thomas Wildziewicz* (6 жніўня 1790 году); *Szymon Wildziewicz budowniczy witebski* (17 лістапада 1790 году).

## Носьбіты
* Валенці Вільда — вайсковы і дзяржаўны дзяяч Рэчы Паспалітай, маёр войскаў каронных, пісар дэкрэтавы зямянскі смаленскі ў 1792 годзе
* Валенці Вільда — прэор Гарадзенскага кляштару камэдулаў у 1794 годзе

Вільдзевічы (Wildziewicz) гербу Вянява — літоўскі шляхецкі род.

На гістарычнай Віленшчыне існуе вёска Вільдзішкі.

## Заўвагі

## Крыніцы

Катэгорыя:Мужчынскія імёны
Жыль Вільнёў

**Жазэф Жыль Анры Вільнёў** (; 18 студзеня 1950 — 8 траўня 1982) — канадзкі гоначнік Формулы-1, які шэсьць сэзонаў выступаў за каманду Фэрары.

Прафэсійную кар’еру пачаў у гонках на сьнегаходах у родным Квэбэку. Пасьля гэтага перайшоў у Формулу Атлянтык, дзе перамог у чэмпіянатах ЗША і Канады 1976 року, а ў 1977 далучыўся да каманды Формулы-1 Макларэн. У гэтым жа сэзоне ён перайшоў у Фэрары, выступіў у двух апошніх гран-пры і застаўся ў італьянскай камандзе да сваёй сьмерці. За гэты час заваяваў шэсьць Гран-пры, а ў 1979 стаў другім па выніках чэмпіянату пасьля свайго паплечніка Джодзі Шэктэра.

Падчас кваліфікацыі  на хуткасьці 230 км/г сутыкнуўся з аўтамабілем Ёхена Маса і пазьней памёр з прычыны траўмаў.

Ягоны сын Жак Вільнёў таксама стаў гоначнікам Формулы-1, першым і адзіным канадцам, хто заваяваў тытул чэмпіёна сьвету.

## Заўвагі

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* „27Роса“ — бачына, прысьвечаная Жылю Вільнёву 
* Заля славы канадзкага матаспорту 
* Музэй Жыля Вільнёва 

Катэгорыя:Гоначнікі Атлянтычнага чэмпіянату
Катэгорыя:Канадзкія гоначнікі Формулы-1
Катэгорыя:Кіроўцы „Макларэну“ ў Формуле-1
Катэгорыя:Кіроўцы „Фэрары“ ў Формуле-1
Катэгорыя:Пераможцы Гран-пры Формулы-1
Катэгорыя:Аўтагоначнікі, якія загінулі ў гонках
Катэгорыя:Гоначнікі на сьнегаходах
Катэгорыя:Гоначнікі Сусьветнага чэмпіянату спартовых аўтамабіляў
Паўліна Качанава

**Паўліна Качанава** (, псэўд. **Марыяна Ракіта** , нар. 5 лістапада 1978, Польшча, Варшава) — польская журналістка, аглядальніца, удзельніца парнаграфічнага праекту, былая актывістка Саюзу Свабоды і памочніца Ежы Вярховіча.

## Жыцьцяпіс
Нарадзілася 5 лістапада 1978 г. у Варшаве у каталіцкай сям'і. Яе бацька, Уладзімір Качанаў, нядоўга - у першай палове 1990-х гадоў - валодаў хакейным клубам «Заглыб Сановец» і, як купец, таксама мещ тарги на Ўсходзе. Яна расла разам са сваёй сястрой Кінгай. У 1998 г. скончыла 3-ці ліцэй Сярэдні імя Баляслава Пруса ў Сасноўцу. Затым яна атрымала ступень юрыста ў Гандлёвай палаце Парыжа. Як журналіст супрацоўнічала з часопісамі «Трыбуна шлёнску», «Наўпрост», «Пані» і «Факты і міты».

У 25 гадоў яна зьнялася ў першай аголенай фотасэсіі. 14 лістапада 2003 года ў Варшаве ў рамках кірмашу Эратыкон Качанава прыняла ўдзел у конкурсе на сусьветны сэксуальны рэкорд і меў 759 сэксуальных адносін з мужчынамі, што арганізатары палічылі новым сусьветным сэксуальным рэкордам, co organizatorzy uznali za nowy *seksualny rekord świata*. Падзею зафіксавалі як парнаграфічны фільм. Гэты рэкорд быў пабіты праз год амэрыканкай Лізай Спаракс у 2004 годзе.

## Крыніцы

Катэгорыя:Порнаакторкі Польшчы
Катэгорыя:Польскія акторкі
Бардзіла

**Бардзіла** (*Бартэль*) — мужчынскае імя і вытворнае ад яго прозьвішча.

## Паходжаньне

Бардзіла, пазьней Бартэль (Bardilo, Bartel, Barzilo) — імя германскага паходжаньня. Іменная аснова -бард- (-барт-) (імёны ліцьвінаў Бардзін, Барталт; германскія імёны Bardinus, Bartolt) паходзіць ад гоцкага *bards 'волат' або ад стараверхненямецкага barta 'баявая сякера'.

Этымалягічны слоўнік старапольскіх асабовых імёнаў, выдадзены Польскай акадэміяй навук, адзначае гістарычнае бытаваньне ў Польшчы германскага імя Bartol. Апроч таго, у Польшчы гістарычна бытавала імя Бартыла: *Bartilo* (1448 год).

У Памор’і адзначалася прозьвішча Bartel.

У Прусіі бытавала прозьвішча Bartel.

Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: *з Боръдиловичъ* (15 сьнежня 1533 году); *Borzylo Kossycz synmi Wasilem a Soboliem… Janko Barzilowic… Iwan Bordzilowic… a Iwanu Bordzilowicu… Iwan Bordzilow. <…> Piotrucz Borzilowic… Jakob, Stasz, Bordzilo a Andrzey Cziczieliowiczy* (1558 год); *Borziło Jowlasowicz* (2 траўня 1558 году); *Borzyło Daniłowicz… Borziło Daniłowicz* (1561—1566 гады); *Курило Борздиловичъ* (1563 год); *Chwietko Barthula* (1563 год); *Иванъ Борзиловичъ* (1566 год); *Trachim Bardziło, dziesiątnicy starostwa Uswiackiego* (10 лютага 1714 году); *Bardziłowicze… Bordziły* (1744 год); *Katarzyna Bartel* (1832 год); *Bartel Stefanija z Nowakowskich* (15 студзеня 1895 году).

## Носьбіты
* Андрэй Бартэль — жыхар воласьці Беразьвечча (Полацкае ваяводзтва), які ўпамінаецца ў 1597 годзе
* Трахім Бардзіла — дзясятнік Усьвяцкага староства, які ўпамінаецца ў 1714 годзе
* Андрэй Бартэль (Бортэль) — жыхар вёскі Будзішча (Полацкае ваяводзтва), які ўпамінаецца ў 1783 годзе

У канцы XVIII ст. на гістарычнай Аршаншчыне адзначаўся шляхецкі род Бардзіловічаў.

Бартэлі — уніяты Голдаўскай парафіі.

Бартэль (Bartel) і Бартла (Bartlo) — прозьвішчы, зафіксаваныя ў XIX стагодзьдзі ў ваколіцах Сувалкаў.

На 1904 год існавала вёска Бартулева ў Бельскім павеце Смаленскай губэрні.

На 1910 год існаваў фальварак Бартулева ў Сеньненскім павеце Магілёўскай губэрні.

На гістарычнай Амсьціслаўшчыне існуе вёска Бардзілы, на гістарычнай Меншчыне — Бардзілаўка.

## Крыніцы

Катэгорыя:Мужчынскія імёны
Ермант

**Ермант** (*Эрмант*), **Германт** — мужчынскае імя і вытворнае ад яго прозьвішча.

## Паходжаньне

Герымунд, Ерымунд, Гермунт або Герымонт (Herimund, Eremund, Hermunt, Herimont) і Мунтэр (Munter) — імёны германскага паходжаньня. Іменная аснова -гер- (-ер-) (імёны ліцьвінаў Герман, Гунтэр, Кіндэр; германскія імёны Herman, Gunter, Kinder) паходзіць ад гоцкага harjis, германскага heri 'войска, загон' або гоцкага hairus, а аснова -мунд- (-мунт-, -монт-) (імёны ліцьвінаў Монтгерд, Валімонт, Жыгімонт; германскія імёны Mundgerd, Walmont, Sigimunt) — ад германскага *mundô 'рука, абарона, крэўнасьць' або гоцкага munds 'моц розуму, імкненьне', mundrs 'гарлівы, палкі'.

Германскі характар літоўскіх імёнаў з асновай -монт- (-мант-) — як і запазычаньне самой асновы з германскіх моваў — сьцьвердзілі францускі лінгвіст-германіст Раймонд Шмітляйн і амэрыканскі лінгвіст Альфрэд Зэн.

Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: *села Еримантовъ* (1554 год); *Jermontowa* (14 студзеня 1753 году); *jm pan Jermont* (2 студзеня 1774 году); *Rozalia Ermantt* (1803 год); *Józef Hermantowicz* (1832 год); *Marianna Jermantowicz* (1833 год); *Anna Jermontowicz* (1839 год).

## Носьбіты
* Ермант — літоўскі шляхціч-пяцігорац, які ўпамінаецца ў 1774 годзе

## Глядзіце таксама
* Геры
* Мунд

## Крыніцы

Катэгорыя:Мужчынскія імёны
Окель

**Окель** — мужчынскае імя і вытворнае ад яго прозьвішча.

## Паходжаньне

Акіла або Окель (Okilo, Ockel) — імя германскага паходжаньня. Іменная аснова ок- паходзіць ад асновы -аўд- (-од-, -от-).

У Польшчы адзначаецца прозьвіча Акелевіч (Akielewicz).

Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: *Jan Okieliewicz… Szym Akiela* (20 лістапада 1604 году); *Okielewicz… Okielewycz* (1671—1681 гады); *jm p. Kmrza Okieła Martusewicza, lowcz. Wittbo* (16 лістапада 1716 году); *Jan Kazimierz Okiel Martusewicz* (23 сьнежня 1716 году); *Okieły* (1744 год).

## Носьбіты
* Ян Акелевіч — кейданскі мешчанін, які ўпамінаецца ў 1604 годзе
* Ян Казімер Окель Мартусевіч — дзяржаўны дзяяч Вялікага Княства Літоўскага, лоўчы віцебскі

Акелы (Akiełło) — літоўскі шляхецкі род зь Вільні.

Акелы-Мартузевічы — літоўскі шляхецкі род.

Акелевіч (Akielewicz) — прозьвішча, зафіксаванае ў стагодзьдзі ў ваколіцах Сувалкаў.

На гістарычнай Ашмяншчыне існуе вёска Акелы.

## Крыніцы

Катэгорыя:Мужчынскія імёны
Гіба

**Гіба**, **Геба** (*Гейба*), **Кеба** — мужчынскае імя і вытворнае ад яго прозьвішча.

## Паходжаньне

Гіба, Геба або Кеба (Gibo, Gebo, Kebo) — імя германскага паходжаньня. Іменная аснова -гіб- (-кіб-) паходзіць ад гоцкага giba 'дарунак'. Сярод ліцьвінаў бытавалі імёны Кібейка (Гебейка, Гібік), Кібель (Гібэль), Гібін, Кібар (Кібір), Кібарт (Кібэрт, Гібарт). Адзначаліся германскія імёны Kibicho (Gebecke, Gibico), Kiebel (Giebel), Gibin, Kiber (Kebehere, Gibahari), Kibart (Kibbert, Gibert).

Этымалягічны слоўнік старапольскіх асабовых імёнаў, выдадзены Польскай акадэміяй навук, адзначае гістарычнае бытаваньне ў Польшчы германскіх імёнаў Gebard (Gebhard, Gibert), Gewart (Gewert).

У Прусіі бытавалі імёны: *Gibbune / Gebune* (1396 год), *Kibar* (1539 год), *Kybut* (1476 год).

Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: *Матеи Кебовичъ* (1528 год); *стрелцы Переломъские… Ивану Кгибичу* (1557—1558 гады); *Iwan Kieba* (1558 год); *dziesiątnik Cimoch Gibicz… Matyasz Giba* (1641 год); *dom Gibiney wdowy* (1688 год); *miejscu P. Matiasza Kibowicza* (1690 год); *Joannes Gibowicz* (XVII ст.); *Casimirus Kieb* (1710 год); *Anna Giejba* (1803 год).

## Носьбіты
* Мацей Кебавіч — вялёнскі баярын, які ўпамінаецца ў попісе войска Вялікага Княства Літоўскага 1528 году
* Ольбрыхт Гіба — менскі і полацкі зямянін, які ўпамінаецца ў 1668 годзе

Гібы (Giba) — літоўскі шляхецкі род.

Геба (Geba, Gieba), Гіб (Gib), Гіба (Giba) і Гібовіч (Gibowicz) — прозьвішчы, зафіксаваныя ў XIX стагодзьдзі ў ваколіцах Сувалкаў.

## Заўвагі

## Крыніцы

Катэгорыя:Мужчынскія імёны
Унгер

**Унгер** (*Юнгер*) — мужчынскае імя і вытворнае ад яго прозьвішча.

## Паходжаньне

Унгер (Unger) — імя германскага паходжаньня. Іменная аснова -гун- (-ун-) паходзіць ад стараісьляндзкага hunn 'мядзьведзь' або ад назвы гунаў, а аснова -гер- (-гар-, -гір-) (імёны ліцьвінаў Гералт, Гермонт, Бутгер; германскія імёны Gerolt, Geromont, Butger) — ад стараісьляндзкага geirr, стараверхненямецкага gēr 'дзіда'.

Этымалягічны слоўнік старапольскіх асабовых імёнаў, выдадзены Польскай акадэміяй навук, адзначае гістарычнае бытаваньне ў Польшчы германскага імя Unard.

У 1582 годзе ў папскай сэмінарыі ў Браўнсбэргу навучаўся *Andreas Unger, Pruthenus*. У 1636 годзе ў Каралявецкім унівэрсытэце навучаўся *Christophorus Unger, Morungo-Borussus*.

Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: *пану [[Ганус (імя)|Ганусу]] Унгерови* (6 ліпеня 1553 году); *od jmé xiędza Stanisława Ungiera plebana [[Лепель|Lepelskiego]]* (1 чэрвеня 1759 году); *xiądz Stanisław Ungier* (20 жніўня 1759 году); *jmc xiędzu Stanisławowi Ungierowi* (3 кастрычніка 1760 году); *Konstanty Ungier, Komornik* (24 кастрычніка 1765 году); *Andrzej Jungier* (1811 год); *Konstantyn Unger* (1820 год).

## Носьбіты
* Унгер Познанскі ( 1012) — біскуп Познаню
* Андрэй Міхаловіч Унгер — дзяржаўны дзяяч Вялікага Княства Літоўскага, чашнік старадубскі ў 1741 годзе
* Канстантын Унгер — фундатар касьцёла ў Жырмунах у 1771 годзе

Унгеры — літоўскі шляхецкі род.

Готшалкі-Унгеры (Gotszalk-Unger) — літоўскі шляхецкі род з Смаленскага ваяводзтва.

## Заўвагі

## Крыніцы

Катэгорыя:Мужчынскія імёны
Звонку (сэрыял)

***Звонку*** () — амэрыканскі навукова-фантастычны тэлесэрыял жахаў, створаны Джонам Грыфінам для Epix (пазьней перайменаваны ў MGM+). Прэм’эра адбылася 20 лютага 2022 году. У красавіку 2022 году ён быў адноўлены на другі сэзон, прэм’эра якога адбылася 23 красавіка 2023 году.

## Сынапсіс
Жахлівае места ў Сярэдняй Амэрыцы забірае ў пастку кожнага, хто туды трапіць. Жахары не жадаюць гэтага, спрабуюць застацца ў жывых і адшукаюць выхад, пакутуючы ад жудасных начных істот з навакольнага лесу і сакрэтаў, схаваных у горадзе.

## Крыніцы

Катэгорыя:Тэлесэрыялы ЗША
Катэгорыя:Зьявіліся ў 2022 годзе
Гаўдзін

**Гаўдзін** (*Голдзін*) — мужчынскае імя і вытворнае ад яго прозьвішча.

## Паходжаньне

Гаўдзін або Гаўдзен (Gaudin, Gaudenus) і Голдзін (Goldine) — імёны германскага паходжаньня. Іменная аснова -гаўд- (-гаўт-, -каўд-) (імёны ліцьвінаў Гаўтоўт, Гаўдземунда, Саргоўд; германскія імёны Gautald, Gaudemund, Saregaud) паходзіць ад германскага *gautaz 'гот' або гоцкага goþs 'добры, годны', godei 'дабро, годнасьць, цнота'.

Этымалягічны слоўнік старапольскіх асабовых імёнаў, выдадзены Польскай акадэміяй навук, адзначае гістарычнае бытаваньне ў Польшчы германскага імя Gołdyn.

У Прусіі бытавала імя Гаўдын (Гаўдэн): *Gaudyn* (1340 год), *Gauden* (1356 год), *Gaudine* (1360 год), *Gaudenne* (1389 год), *Gawdyn* (1396 год), *Gawdine* (1401 год), *Goldyn / Goltenne*.

Адпаведнасьць прускага імя Gaudenne германскаму імю Gaudenus прызнае летувіскі лінгвіст .

У Польшчы ў XVII—XVIII стагодзьдзях адзначалася прозьвішча Gaudyn (Gauden).

Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: *verschreibt den Preussen Gaudini* (1284 год); *въ [[Вялікая Сваротва|Своротве]] выслужилъ земль пустовъскии на имя [[Барут (імя)|Борутевъщину]], Кгольдиновъщину* (29 кастрычніка 1546 году); *Franciscus Gaudynowicz* (1752 і 1753 гады); *Obrąb Brywerow… Piotr Gaudzin y Stywran, [[Краслаўка|Kraslawscy]]* (1 лютага 1765 году).

## Носьбіты
На 1906 год існавала вёска Гальдзіны ў Рэжыцкім павеце Віцебскай губэрні.

## Крыніцы

Катэгорыя:Мужчынскія імёны
Віліман

**Віліман** (*Вілман*, *Вільман*) — мужчынскае імя і вытворнае ад яго прозьвішча.

## Паходжаньне

Віліман або Вілман (Williman, Wiliman, Wilman) — імя германскага паходжаньня. Іменная аснова -віл- (імёны ліцьвінаў Вільбут, Вільгейда, Мунтвіл; германскія імёны Willebut, Williheid, Muntwil) паходзіць ад гоцкага wilja 'воля', а аснова -ман- (імёны ліцьвінаў Мангерд, Дзерман, Есьман; германскія імёны Mangerðr, Derman, Esmann) — ад гоцкага manna, германскага man 'чалавек'.

У Чэхіі адзначалася германскае імя Vilman.

У ваколіцах Мэмэлю бытавала прозьвішча Willmann. 

Варыянты імя ў гістарычным крыніцах: *Ян Вилман, Балтромей Вилман* (1655 год); *Obrąb Gudelow… Stanisływ Wiliman, [[Краслаўка|Krasławski]]… Marcin Wiliman y Kazimir Wyrwiało… Obrąb Baldynow… Pusta po Wilimanje* (1 лютага 1765 году); *Rozalia Wiłmon* (1803 год); *Magdalena Wilman* (1833 год).

## Носьбіты
* Ян і Балтрамей Вільманы — лідзкія шляхцічы, якія ўпамінаюцца ў 1655 годзе

Віламановіч або Вілямановіч (Wilamonowicz) — прозьвішча, зафіксаванае ў XIX стагодзьдзі ў ваколіцах Сувалкаў.

На 1906 год існавала вёска Вільманы ў Дзьвінскім павеце Віцебскай губэрні.

## Глядзіце таксама
* Віла
* Ман

## Крыніцы

Катэгорыя:Мужчынскія імёны
Матывік

**Матывік** — мужчынскае імя.

## Паходжаньне

Медавік або Матавіг, пазьней Матвіг (Medovicus, Matouigius, Mathwig) — імя германскага паходжаньня. Іменная аснова мат- (мад-, мед-) (імёны ліцьвінаў Медзьвін, Матар, Медрык; германскія імёны Medwinus, Matter, Mederic) паходзіць ад гоцкага maþa 'добры, пачэсны', а аснова -віг- (-вік-) (імёны ліцьвінаў Вігунт, Вігмонт, Лодвік; германскія імёны Wigunt, Wigmont, Lodvigus) — ад гоцкага і германскага wigs 'вайна, бойка'. Такім парадкам, імя Матывік азначае «пачэсная бойка».

Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: *Mattewike* (1412 год).

## Носьбіты
* Матывік — літоўскі баярын, які ўпамінаецца ў 1412 годзе

## Глядзіце таксама
* Мата
* Вік

## Крыніцы

## Літаратура
* 

Катэгорыя:Мужчынскія імёны
Савірым

**Савірым**, **Саўрым** — мужчынскае імя.

## Паходжаньне

Сава або Савас (Soava, Savas) і Рым (Rim) — імёны германскага паходжаньня. Іменная аснова саў- (імёны ліцьвінаў Савіла, Савігайла, Саўгут; германскія імёны Savilo, Savigello, Savegot) паходзіць ад гоцкага і бургундзкага sauil, старагерманскага sowila 'сонца', а аснова -рым- (імёны ліцьвінаў Рымель, Рыман, Рымунд; германскія імёны Riemel, Rimann, Rimund) — ад гоцкага rimis 'спакой, стрыманасьць, непарухлівасьць'. Такім парадкам, імя Савірым азначае «непарушнае сонца». Адзначалася германскае імя Saugrin.

Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: *Совириму Обольчанину земля пашная пустая y-в [[Абольцы|Оболцох]]*, *Совиримовъ пустыи след* (1440—1492 гады); *у [[Кернаў|Кернове]] Совириму Тителевичу два чоловеки* (7 лістапада 1442 году); *землицу Совримову* (6 жніўня 1493 году); *у бояръ василишьских, на имя у Станка Соврымовича* (25 ліпеня 1503 году); *людеи наших шести служебъ, на имя Соврима Тексевича* (6 чэрвеня 1506 году); *земль пустовскихъ… Совримишки* (29 красавіка 1527 году); *Воитько Совъримовичъ* (1528 год); *Ян Совримович* (1538 год); *челед… Дорота Севримова* (3 сакавіка 1587 году); *Saurymowicz* (1663 год); *Antoni Sawarymowicz* (23 ліпеня 1764 году); *Antoni Sabrymowicz* (9 лютага 1791 году).

## Носьбіты
* Савірым Абальчанін — літоўскі баярын, які атрымаў наданьне ад вялікага князя Казімера
* Савірым Тыцелевіч — літоўскі баярын, які ўпамінаецца ў 1442 годзе
* Станька Саўрымавіч — васіліскі баярын, які ўпамінаецца ў 1503 годзе
* Барбара Аўгуштынава Саўрымавіча — літоўская баярыня, якая ўпамінаецца ў 1525 годзе
* Войтка Саўрымавіч — упіцкі баярын, які ўпамінаецца ў попісе войска Вялікага Княства Літоўскага 1528 году

Саўрымовічы (Sawrymowicz) гербу Белая Ружа — літоўскі шляхецкі род зь Вільні і Віленскага павету.

Сяўрымовічы (Siaurymowicz) гербу Сьвежэнтаў — літоўскі шляхецкі род з Ковенскага павету.

## Глядзіце таксама
* Сава
* Рым

## Крыніцы

## Літаратура
* 

Катэгорыя:Мужчынскія імёны
Сурмін

**Сурмін** (*Шырмін*, *Шэрмэн*) — мужчынскае імя і вытворнае ад яго прозьвішча.

## Паходжаньне

Сыры або Сура (Sirio, Surro) і Міна (Minno) — імёны германскага паходжаньня. Іменная аснова -сір- (-сер-, -сіс-) (імёны ліцьвінаў Сіргоўд, Сіргут, Сірмонт; германскія імёны Siriaud, Sergudo, Sirmont) паходзіць ад гоцкага sisu 'чароўны сьпеў, заклён', а аснова -мін- (-мен-) (імёны ліцьвінаў Мінят, Асьміна, Гальмін; германскія імёны Miniatus, Osminna, Galmin) — ад гоцкага minan 'менаваць, памятаць, любіць', minthi 'памяць'. Такім парадкам, імя Сурмін азначае «заклён каханьня». Адзначалася германскае імя Surman (Sur-man).

У Прусіі бытавала імя Сурмін: *Surmynne* (1345 і 1412 гады); *[[Кунейка|Kunike]] Surmynne* (1388 год).

Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: *Surminus capitaneus* (Хроніка Прускай зямлі); *бояринъ Виленского повета Сурминъ Михаилович… того Сурмина… дворище его, на имя Сурминовскии* (10 траўня 1494 году); *бояръ королевое ее милости Мартина Ширмина… земянъ [[Пінскі павет|повету Пинского]], Мартина Ширмина* (3 жніўня 1546 году); *Surminowa* (1671—1681 гады); *Anna Szurmin* (1827 год).

## Носьбіты
* Сурмін — літоўскі баярын, які ўпамінаецца ў 1412 годзе
* Сурмін Міхайлавіч — баярын Віленскага павету, які ўпамінаецца ў 1494 годзе
* Грышка і Аніска Сурміны — жыхары вёскі Ліпнікаў (Полацкае ваяводзтва), якія ўпамінаюцца ў 1763 годзе
* Пелагея Сурмінава — уладальніца зямлі ў Невельскім павеце на 1878 год

Шэрмэн (*Szermen*) — прозьвішча, гістарычна зафіксанае на тэрыторыі цяперашняй Летувы.

Сурмін (Surmin) — прозьвішча, зафіксаванае ў XIX стагодзьдзі ў ваколіцах Сувалкаў.

На тэрыторыі цяперашняй Летувы фіксавалася прозьвішча Шырмен у летувізаванай форме.

На гістарычнай Віцебшчыне існуе вёска Сурміно.

## Глядзіце таксама
* Сыры
* Мін

## Крыніцы

## Літаратура
* 

Катэгорыя:Мужчынскія імёны
Берн

**Берн** (*Бернь*, *Бірн*), **Бэрн** — мужчынскае імя і вытворнае ад яго прозьвішча.

## Паходжаньне

Берн, Барна або Пірн (Bern, Barno, Pirn) — імя германскага паходжаньня. Іменная аснова берн- (бэрн-) паходзіць ад германскага beran 'мядзьведзь'. Сярод ліцьвінаў бытавалі імёны Бірнейка (Бернейка, Бернека, Бэрніка), Бернуш, Бэрнат (Бернат, Бэрнад), Бэрнар (Бернар), Бэрнард. Адзначаліся германскія імёны Birnico (Bernico, Bernecke), Bernasch, Bernad (Bernat), Bernar, Bernard.

Этымалягічны слоўнік старапольскіх асабовых імёнаў, выдадзены Польскай акадэміяй навук, адзначае гістарычнае бытаваньне ў Польшчы германскіх імёна Biern, Biernko, Biernast (Bernast), Bernasz (Bernisz), Biernat (Birnat).

У Прусіі бытавала імя *Bernelle* (1440 год).

Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: *Мы от [[Русіны|рода Рускаго]], съли и гостье: [[Івар|Иворъ]] солъ [[Ігар|Игоревъ]] великаго князя Рускаго… Прастенъ Берновъ* (Аповесьць мінулых часоў); *ludmi… Łunczu Birna* (1514 год, 1782—1783 гады); *светковъ, на имя Нарутя Берневича* (14 ліпеня 1539 году); *села Берновичовъ… села Берневичовъ… село Берневичи* (1554 год); *в томъ воеводьстве Троцкомъ у волости Куръклевскои сельцо, сельцо Довкгостани, дванадъцать волокъ людми оселыхъ, то естъ… Яска Берневича волока* (7 чэрвеня 1568 году); *служба… [[Жагель|Жакгел]] Бернавич* (XVI ст.); *Poddani na Kurme… Birn Kudzin… Poddani na Cyrmie… Birn Ławr* (25 сьнежня 1630 году); *Климко Берненъко* (1649 год); *Berniowicz* (1671—1681 гады); *Bierń Tucz… Biern y Jur Laxowie… Biern Panking… Andrżey y Biern Anczypanowia* (26 жніўня 1765 году); *Biern Klimcan* (1765 год); *Michał Bernowicz — kommissarz skarbu w. x. Lit.* (28 траўня 1781 году); *obywatelów woj. nowogródzkiego w. ichm. panom Michałowi Bernowiczowi sędziemu ziemskiemu woj. nowogródzkiego* (20 жніўня 1788 год); *[Michała] Bernowicza sędziego ziemskiego woj. nowogródzkiego* (17 лістапада 1790 году).

## Носьбіты
Бярновічы гербу ўласнага — літоўскі шляхецкі род.

Бярновічы гербу Казічкоўскі — літоўскі шляхецкі род.

У актах Вялікага Княства Літоўскага ўпаміналася сяло Бернішкі (*Бернишки*) у Троцкім ваяводзтве.

На 1901 год існавала вёска Бернавічы ў Старадубскім павеце Чарнігаўскай губэрні.

На 1904 год існавала вёска Бернавічы ў Духаўшчынскім павеце, а таксама сяло Нікола-Бернавічы ў Парэцкім павеце Смаленскай губэрні.

На 1906 год існавалі вёска і фальварак Бернава ў Гарадоцкім павеце Віцебскай губэрні, вёскі Бернішкі, Вялікія і Малыя Берняны ў Дзьвінскім павеце, вёска Бернава ў Полацкім павеце, а таксама вёскі Бернаны, Бернаны I і Бернаны II у Рэжыцкім павеце Віцебскай губэрні.

## Заўвагі

## Крыніцы

Катэгорыя:Мужчынскія імёны
Вальдэн

**Вальдэн** (*Вальцін*, *Вельцін*) — мужчынскае імя і вытворнае ад яго прозьвішча.

## Паходжаньне

Вальдзін, Вальдзен або Вальціна, пазьней Вэльтын (Waldin, Valdenus, Waltino, Weltin) — імя германскага паходжаньня. Іменная аснова -валд- (-алд, -олт) (імёны ліцьвінаў Геральт, Левалт, Рамвольт; германскія імёны Gerwald, Lewolt, Romuald) паходзіць ад гоцкага і германскага waldan 'валодаць, гаспадарыць' або wulþus 'слава, мажнасьць'.

У Прусіі бытавала імя *Weltyn*.

Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: *къ Вълъденоу* (1120—1130-я гады); *Michas Walden, krayzzy y rotmistrz xięstwa Infladskiego, komisarż jego królewskiey mości* (1599 год); *Zophia Wieltiniowa* (1763 год); *WW. Jchmść. PP. Michał, rotmistrz Xtt-a Inflantskiego, Jozeff, Franciszek, Ludwik y Jan Waldenowie* (1765 год); *Waldenowna* (1776 год); *zaścianki… Walcinowo* (1782—1783 гады); *Parafia [[Друя|Drujska]]… Walcinowo, zaścianek* (1784 год).

## Носьбіты
* Валадзен (*Володенъ*) — жыхар Ноўгараду, які ўпамінаецца ў XII стагодзьдзі
* Міхась Вальдэн — дзяржаўны дзяяч Рэчы Паспалітай, крайчы і ротмістар інфлянцкі

Вальдэны — літоўскі шляхецкі род.

На гістарычнай Браслаўшчыне існуюць вёска Вальціны і хутар Вальцінаўшчына.

## Крыніцы

Катэгорыя:Мужчынскія імёны
Барда

**Барда**, **Барта** — мужчынскае імя і вытворнае ад яго прозьвішча.

## Паходжаньне

Барда або Барта (Bardo, Barto) — імя германскага паходжаньня. Іменная аснова -бард- (-барт-) паходзіць ад гоцкага *bards 'волат' або ад стараверхненямецкага barta 'баявая сякера'. Сярод ліцьвінаў бытавалі імёны Бардзіла (Бартэль), Бардзін (Барцін), Бартаўт (Барталт, Бартальт, Бартальд). Адзначаліся германскія імёны Bardilo (Bartel), Bardinus, Bartolt (Bartold). Іменная аснова -барт- таксама магла ўтварыцца ад асновы -бэрт- (e > a).

Этымалягічны слоўнік старапольскіх асабовых імёнаў, выдадзены Польскай акадэміяй навук, адзначае гістарычнае бытаваньне ў Польшчы германскіх імёнаў Bart, Barta, Bartołt (Bartoldus), Abart, Albart, Libard (Libart), Lubard (Lubart), Zybart, а таксама гібрыднага германска-славянскага Suchobart.

У 1632 і 1635 гадох ў Каралявецкім унівэрсытэце навучаўся *Gregorius Barth, Regiomontanus Borussus*.

Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: *пана Митька Бардича и пана Федора Бардича* (21 верасьня 1474 году); *Анъдрею Бардичу 10 копъ грошеи* (28 кастрычніка 1488 году); *люди нашы [[Слонім|слонимцы]]… Микула Бардович* (студзень 1498 году); *што Бардичъ держитъ въ Котчищахъ* (1498 год); *Borthowicze* (1510 год); *людеи нашыхъ Слонимъцовъ… а Микулу Бардовича* (4 чэрвеня 1511 году); *Семенъ Барда* (1528 год); *Матеи Борътовичъ Щерги* (1565 год); *Авькгушътынъ Бартовичъ* (1567 год); *двор Богдана Барды* (8 траўня 1579 году); *Sienko Bardzicz… Owsiey Bardzicz* (1638 год); *Michał Bartowicz* (1805 год).

## Носьбіты
* Сямён Барда — амсьціслаўскі баярын, які ўпамінаецца ў попісе войска Вялікага Княства Літоўскага 1528 году

У актах Вялікага Княства Літоўскага ўпамінаўся маёнтак Борды (*Борды*) у Жамойцкім старостве, а таксама фальварак Борцішкі (*Бортишки*) у Віленскім ваяводзтве.

На 1904 год існавала вёска Бардзінск у Красьнянскім павеце, а таксама вёска Бардзіна ў Парэцкім павеце Смаленскай губэрні.

На 1906 год існавалі вёскі Бардзіна і Бардаўка ў Невельскім павеце Віцебскай губэрні.

На 1910 год існаваў хутар Бардзін у Гомельскім павеце Магілёўскай губэрні.

На памежжы гістарычнай Упіччыны і Жамойцкага староства існуе вёска Бардышкі, на гістарычнай Берасьцейшчыне — Бардзёўка.

## Глядзіце таксама
* Лянгабарды

## Заўвагі

## Крыніцы

Катэгорыя:Мужчынскія імёны
Мінят

**Мінят** (*Мінют*) — мужчынскае імя і вытворнае ад яго прозьвішча.

## Паходжаньне

Мінят або Мінёт (Miniatus, Miniott) — імя германскага паходжаньня. Іменная аснова -мін- (-мен-) (імёны ліцьвінаў Альмін, Асьміна, Гальмін; германскія імёны Almin, Osminna, Galmin) паходзіць ад гоцкага minan 'менаваць, памятаць, любіць', minthi 'памяць', а аснова -ют- (-ят-) (імёны ліцьвінаў Ютэль, Даўят, Карыят; германскія імёны Jutilo, Dowyatt, Cariatto) — ад гоцкага iuþa, старагерманскага joþ 'дзіцё, народзінец, нашчадак'.

Адпаведнасьць імя Мінят германскаму імю Miniatus сьцьвердзіў францускі лінгвіст-германіст Раймонда Шмітляйна, які на падставе шматгадовых дасьледаваньняў прыйшоў да высноваў пра германскае паходжаньне літоўскіх уласных імёнаў.

У Прусіі бытавала імя Мінат: *Mynothe* (1387 год), *Mynotte* (1399 год), *Minate*.

Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: *Миньяту семъица* (1440—1492 гады); *Сенко Мин’ятович… Павел Мин’ятович* (XVI ст.); *в Жомоитиском повете у Ясвоинскои волости тридцат чоловеков куничников на имя… Минята* (26 студзеня 1516 году); *Семашко Минятович… Степан Минятович* (1537—1538 гады); *Piotr Miniatowicź* (12 кастрычніка 1561 году); *Jan Miniat* (17 лістапада 1725 году); *Barbara Helena Miniatt* (1758 год); *Antoni Miniat* (9 лютага 1791 году).

## Носьбіты
* Мінят — літоўскі баярын, які атрымаў наданьне а вялікага князя Казімера
* Войцех Юр’евіч, Войцех Янавіч, Ян і Марк Тамашавічы Мінятовічы — расенскія зямяне, якія ўпамінаюцца ў 1599 годзе

Міняты (Miniato) гербу Лебедзь і Мінюты (Miniuto) — літоўскія шляхецкія роды зь Вільні.

Міняты (Miniato) — літоўскі шляхецкі род з Троцкага павету.

Міньяты — літоўскі шляхецкі род.

На гістарычнай Лідчыне існуе вёска Мінюцеўка.

## Глядзіце таксама
* Мін
* Ят

## Крыніцы

Катэгорыя:Мужчынскія імёны
Плянэталёгія

**Плянэталёгія** — навука па вывучэньні плянэтаў (у тым ліку Зямлі), нябесных целаў (спадарожнікаў, астэроідаў, камэтаў) і плянэтных сыстэмаў (у прыватнасьці Сонечнай), а таксама працэсаў іхняга ўтварэньня. Вывучае аб’екты памерамі ад мікрамэтэароідаў да газавых гігантаў, каб вызначыць іхні склад, утварэньне, гісторыю, разьвіцьцё і ўзаемадачыненьні. Плянэталёгія — міждысцыплінарная навука, паўсталая пачаткова з астраноміі і геанавукі, а цяпер улучае таксама плянэтарную геалёгію, касмахімію, навуку пра атмасфэру, фізыку, акіянаграфію, гідралёгію, тэарэтычную плянэталёгію, гляцыялёгію ды . Сумежныя дысцыпліны уключаюць касьмічную фізыку (калі ідзе пра вывучэньне ўплыву Сонца на целы Сонечнай сыстэмы) і астрабіялёгію.

У залежнасьці ад мэтадаў дасьледаваньня плянэталёгія падзяляецца на экспэрымэнтальную і тэарэтычную галіны. Экспэрымэнтальная спалучае дасьледаваньне космасу з працай у зямных лябараторыях, тэарэтычная — кампутарнае і матэматычнае мадэляваньне.

Плянэтолягамі становяцца выпускнікі вну ў галінах геанавукі, астраноміі, астрафізыкі, геафізыкі ці фізыкі, якія вырашаюць засяродзіцца на міжплянэтнай навуцы. Звычайна такія навукоўцы працуюць у астранамічных ці фізычных аддзяленьнях унівэрсытэтаў або дасьледчых цэнтраў, але ў сьвеце існуюць некалькі цалкам тэматычных інстытутаў. Штогод ладзіцца некалькі міжнародных канфэрэнцыяў, выдаюцца рэцэнзаваныя часопісы ў плянэталёгіі.

## Глядзіце таксама
* Арэаграфія
* Сэленаграфія

## Крыніцы

## Літаратура
* Carr, Michael H., Saunders, R. S., Strom, R. G., Wilhelms, D. E. 1984. *The Geology of the Terrestrial Planets*. NASA.
* Morrison, David. 1994. *Exploring Planetary Worlds*. W. H. Freeman. 
* Hargitai H et al. (2015) *[https://link.springer.com/content/pdf/bbm%3A978-1-4614-3134-3%2F1.pdf Classification and Characterization of Planetary Landforms].* In: Hargitai H (ed) Encyclopedia of Planetary Landforms. Springer. 
* Hauber E et al. (2019) *Planetary geologic mapping.* In: Hargitai H (ed) Planetary Cartography and GIS. Springer.
* Page D (2015) *The Geology of Planetary Landforms*. In: Hargitai H (ed) Encyclopedia of Planetary Landforms. Springer.
* Rossi, A.P., van Gasselt S (eds) (2018) *Planetary Geology.* Springer

## Вонкавыя спасылкі
* Плянэтарнае таварыства  - найбольшая ў сьвеце група інтарэсаў
* Інфармацыйны бюлетэнь
Манят

**Маня́т** (*Манат*) — мужчынскае імя.

## Паходжаньне

Маната (Mannato) і Гадаман (Hadoman) — імёны германскага паходжаньня. Іменная аснова -ман- (імёны ліцьвінаў Мангерд, Дзерман, Есьман; германскія імёны Mangerðr, Derman, Esmann) паходзіць ад гоцкага manna, германскага man 'чалавек', а аснова -гад- (-ад-, -ат-) (імёны ліцьвінаў Ядвіга, Гатман, Бернат; германскія імёны Hadwig, Hadoman, Bernat) — ад гоцкага *haþus, германскага hathu 'бой'.

Этымалягічны слоўнік старапольскіх асабовых імёнаў, выдадзены Польскай акадэміяй навук, адзначае гістарычнае бытаваньне ў Польшчы германскага імя Maneta.

У Прусіі бытавала імя Маната (Манют): *Manata* (1339 год), *Maniuth* (1347 год).

Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: *Мон’яту чоловек* (20 чэрвеня 1413—1424 гадоў паводле выпісу 30 студзеня 1607 году); *Manotte* (1425 год); *Монянту чоловекъ у Медницох* (1440—1492 гады); *Manyoth* (1465 год); *Монята [[Давінь|Довиневича]]* (1525 год).

## Носьбіты
* Манят — літоўскі баярын, які атрымаў ад вялікага князя Вітаўта чалавека ў Медніцай воласьці (Жамойць)
* Манят — літоўскі баярын, які атрымаў наданьне ад вялікага князя Казімера
* Манятовіч — расенскі зямянін, які ўпамінаецца ў 1593 годзе
* Сьцяпан і Пётар Пятровіча Манатовічы (*Монотовичи*) — шляхцічы з ваколіцаў Цельшаў, які меў у валоданьні зямлю на 1882 год

## Глядзіце таксама
* Ман
* Гата

## Крыніцы

Катэгорыя:Мужчынскія імёны
Прышмонт

**Прышмонт** — мужчынскае імя і вытворнае ад яго прозьвішча **Пры́шмант** (*Прашмунт*, *Прэшмунт*).

## Паходжаньне

Бросмунд або Просмунд (Brosmundus, Prosmund) — імя германскага паходжаньня. Іменная аснова прэз- (проз-, прош-) (імя ліцьвінаў Прэзгінт; германскія імёны Prezila, Prezzold) паходзіць ад старагерманскага proz 'каштоўнасьць, шляхетнае каменьне', а аснова -мунд- (-мунт-, -монт-) (імёны ліцьвінаў Монтгерд, Валімонт, Жыгімонт; германскія імёны Mundgerd, Walmont, Sigimunt) — ад германскага *mundô 'рука, абарона, крэўнасьць' або гоцкага munds 'моц розуму, імкненьне', mundrs 'гарлівы, палкі'. Такім парадкам, імя Прышмонт азначае «каштоўны палкасьцю».

Германскі характар літоўскіх імёнаў з асновай -монт- (-мант-) — як і запазычаньне самой асновы з германскіх моваў — сьцьвердзілі францускі лінгвіст-германіст Раймонд Шмітляйн і амэрыканскі лінгвіст Альфрэд Зэн.

Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: *Пришъмонту* (1432 год, XVI ст.); *бояре [[Астрына|остринскии]] Станко а Ивашко Пришминтовичи <…> у бояр остринских у Станка Пришмонтовича и в его сынов у Богдана, а в Юрья, а в Лаврина, а в Мартина* (28 лютага 1516 году); *люди Ясвоинское волости, на йме: Мартин Марковичъ з братомъ своимъ Щепаномъ Опришмонтовичы* (сьнежань 1534 году); *бояромъ нашымъ волости [[Эйшышкі|Еишыское]]… Прышмонътомъ* (27 чэрвеня 1558 году); *[[Алькенікі|Olkinicis]] R. P. Iosephus Pryzmont* (1710 год); *[[Дабрагост|Dobrogost]] Pryżmont* (26 кастрычніка 1736 году); *pan Ludwik Gimbut Przyszmąt* (5 кастрычніка 1765 году); *Ludwik Przyszmąt-Chorzelski* (26 жніўня 1766 году); *Józef Pryszmontt* (1784 год); *Matheum Priszmont* (25 лістапада 1794 году); *Judyta Priszmontt* (1807 год); *Mikkel Prieszmunth* (1808 год); *Michał Praszmunt* (1923 год).

## Носьбіты
* Прышмонт — літоўскі баярын, які атрымаў ад вялікага князя Жыгімонта Кейстутавіча чалавека ў Медніцкай воласьці (Жамойць)
* Ганна Прашмунт — жыхарка вёскі Дварчанаў

Прышманты (Pryszmont) гербаў Лебедзь, Пабог і Равіч — літоўскія шляхецкія роды зь Вільні, Ашмянскага, Лідзкага і Троцкага паветаў.

Гімбуты-Прышманты — літоўскі шляхецкі род.

На тэрыторыі цяперашняй Летувы фіксавалася прозьвішча Прашмант, Прашмунт і Прошмунт у летувізаваных формах.

У Эйшыскай парафіі існавалі ваколіца Прышманты (Pryszmonty).

У былым Жамойцкім старостве існуе вёска Прышманты.

## Глядзіце таксама
* Прос Мунд

## Крыніцы

## Літаратура
* 

Катэгорыя:Мужчынскія імёны
Прос Мунд

**Прос Мунд** (, ; 1589 — 13 кастрычніка 1644) — нарвэска-дацкі адмірал у Трыццацігадовай вайне.

## Біяграфія
Сын Нільса Сорэнсена Мунда з Б’еркевольда, Нарвэгія, і Інгеборгі Прасдатэр Хёрбі, Данія. Ажаніўся з Эдэль Ёхансдотэр Урнэ.

У 1624 годзе атрымаў годнасьць паручніка, а ў 1628 годзе — капітана.

Калі пачалася вайна стаў адміралам і ваяваў у Паўночным і Балтыйскім морах. 1 ліпеня 1644 года атрымаў перамогу ў бітве ў Кільскай затоцы. Загінуў у бітве ў цясьніне Фэмарн.

## Глядзіце таксама
* Мунд
* Прышмонт

## Крыніцы

Катэгорыя:Асобы Даніі
Катэгорыя:Адміралы
Атлясная калода

**Атлясная калода** (па-расейску: *атласная колода*, *атласные карты*) — гральныя карты з малюнкам карт, створаным у сярэдзіне XIX стагодзьдзя акадэмікам жывапісу Адольфам Ёсіфавічам Шарлеманем (Бодзе-Шарлемань), які стаў звычайным для Расеі і выкарыстоўваецца дагэтуль.

Першапачаткова паняцце "атлясныя карты" адносілася да сярэдняга гатунку карт - друк на нацёртай талькам паперы, іх было зручна картаваць і яны не баяліся вільгаці. З часам перасталі вырабляць карты ніжэйшай і высокай якасьці, а назва «атлясныя» замацавалася менавіта за малюнкам карт акадэміка Шарлеманя. З другой паловы XIX стагодзьдзі атлясная калода атрымала шырокае распаўсюджваньне і стала традыцыйнай расейскай картачнай калодай. Малюнкі карт, амаль не змяніўшыся, выкарыстоўваюцца ў Расеі да гэтага часу. Выключэньне - на картах туз звановы і валет чырваў у сапраўдным эскізе намаляваны герб Расейскай імпэрыі.

## Крыніцы
Катэгорыя:Картачныя гульні
Сір’ят

**Сір’ят**, **Сыр’ят**, **Сур’ят** — мужчынскае імя і вытворнае ад яго прозьвішча.

## Паходжаньне

Сыры (Sirio) і Ёта (Joto) — імёны германскага паходжаньня. Іменная аснова сір- (сер-, сіс-) (імёны ліцьвінаў Сіргоўд, Сіргут, Сірмонт; германскія імёны Siriaud, Sergudo, Sirmont) паходзіць ад гоцкага sisu 'чароўны сьпеў, заклён', а аснова -ют- (-ят-) (імёны ліцьвінаў Ютэль, Даўят, Карыят; германскія імёны Jutilo, Dowyatt, Cariatto) — ад гоцкага iuþa, старагерманскага joþ 'дзіцё, народзінец, нашчадак'. Такім парадкам, імя Сур’ят (Сір’ят) азначае «заклятае дзіця». У гістарычных германскім арэале адзначалася імя Siret. Апроч таго, адзначалася германскае імя Sirad (Sirada, Sired).

Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: *от Жирять* (XII ст.); *Сурьятъ* (1387—1392 гады); *Сиряту семъица*, *Сиряту чоловекъ* (1440—1492 гады); *в мещанки виленское… и в зятя их Янка Сирятовича* (8 лютага 1514 году); *Лаврин Сирятовичъ*, *Станислав Сирятовичъ* (1528 год); *iegomość pan Adam Syriatowicz, rotmistrz woiewodztwa Trockiego* (23 лістапада 1789 году).

## Носьбіты
* Жырята — жыхар Ноўгараду, які ўпамінаецца ў XII стагодзьдзі
* Сур’ят — літоўскі баярын, які ўпамінаецца паміж 1387 і 1392 гадамі
* Сір’ят — літоўскі баярын, які атрымаў наданьні ад вялікага князя Казімера
* Лаўрын Сіратавіч — вялёнскі баярын, які ўпамінаецца ў попісе войска Вялікага Княства Літоўскага 1528 году
* Станіслаў Сіратавіч — відуклеўскі баярын, які ўпамінаецца ў попісе войска ВКЛ 1528 году

Сыр’ятавічы (Syriatowicz) гербу Шалава — літоўскі шляхецкі род зь Вільні або Віленскага павету.

Сыратовічы (Syratowicz) гербаў Любіч і Шалава — літоўскі шляхецкі род, які меў уладаньні на Жамойці.

Сір’ятовіч (Siriatowicz) і Сыр’ятовіч (Syrjatowicz) — прозьвішча, зафіксаванае ў XIX стагодзьдзі ў ваколіцах Сувалкаў.

## Глядзіце таксама
* Сыры
* Ят

## Крыніцы

Катэгорыя:Мужчынскія імёны
Леанід Булавін

**Леанід Аляксандравіч Булавін** ( 1959, Жалвінец, Глускі раён, Магілёўская вобласьць, цяпер Беларусь) — беларускі эколяг расьлінаводзтва.

Доктар сельскагаспадарчых навук (2003) і прафэсар (2013). Аўтар навуковых працаў пра рэсурсаашчаджэньне і зьніжэньне наступстваў для навакольля ад выкарыстаньня сродкаў інтэнсіфікаваньня ў земляробстве.

У 1980 годзе скончыў Беларускую сельскагаспадарчую акадэмію паводле спэцыяльнасьці аграномія. У 1982 годзе працаўладкаваўся ў Навукова-дасьледчы інстытут земляробства і сэлекцыі. У 1985 годзе скончыў асьпірантуру. У 1999 годзе выдаў манаграфію «Аграэкалягічныя аспэкты адаптыўнага інтэнсіфікаваньня земляробства». У 2001 годзе ў Гомлі выдаў супольную манаграфію з Надзеяй Бачылай і Васілём Скіданам «Энэргарэсурсаашчадныя сыстэмы апрацоўкі глебы». У 2003 годзе выдаў супольную манаграфію зь Сяргеем Сарокай «Біялёгія паўзучага пырніка і комплексныя захады змаганьня зь ім». Зь 2003 году заняў пасаду вядучага навуковага супрацоўніка ў лябараторыі апрацоўкі глебы і дакладнага земляробства НПЦ земляробства.

## Крыніцы

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Глускім раёне
Катэгорыя:Выпускнікі Беларускай сельскагаспадарчай акадэміі
Катэгорыя:Беларускія аграномы
Катэгорыя:Супрацоўнікі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі
Катэгорыя:Беларускія вынаходнікі
Катэгорыя:Эколягі
Катэгорыя:Дактары сельскагаспадарчых навук
Мажырым

**Мажырым** (*Мажрым*, *Мазрым*) — мужчынскае імя і вытворнае ад яго прозьвішча.

## Паходжаньне

Маза (Mazo) і Рым (Rim) — імёны германскага паходжаньня. Іменная аснова маз- (мез-, мас-) (імёны ліцьвінаў Мажэйка, Мажэла, Мазгіль; германскія імёны Mazecha, Mazela, Mesgilo) узыходзіць да гоцкага *Matja 'есьці, ядун', стараверхненямецкага maz 'ежа' (беларускае мажны 'рослы, поўны, моцнага целаскладу; тоўсты'), а аснова -рым- (імёны ліцьвінаў Рымель, Рыман, Рымунд; германскія імёны Riemel, Rimann, Rimund) паходзіць ад гоцкага rimis 'спакой, стрыманасьць, непарухлівасьць'.

У Прусіі бытавала прозьвішча Mazurim (Mazurimm, Mazrim). У ваколіцах Мэмэлю адзначалася прозьвішча Maszerim. 

Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: *Можириму пять чоловека*, *Можириму десять чоловековъ у [[Крожы|Крожах]]* (1440—1492 гады); *[[Даўгайла|Довкгял]] Можърымовичъ… Янъ Можърымовичъ*, *Монко Можрымович* (1528 год); *Можрим Петрович… Талмин Можримович… Можрим Павлович… [[Гінівіл (імя)|Кгинвил]] Можримович* (1537—1538 гады); *ur. Michałowi Mozrymowi* (1 ліпеня 1660 году); *na miejscu P. Jana Narkiewicza z Mozrymów* (1690 год); *Catharina Mazrymowna de [[Цельшы|Telsze]]* (па 1700 годзе).

## Носьбіты
* Мажырым — літоўскі баярын, які атрымаў наданьні ад вялікага князя Казімера
* Мажрым Паўлавіч і Мажрым Пятровіч — жыхары Жамойцкага староства, якія ўпамінаюцца ў 1537—1538 гадох

На тэрыторыі цяперашняй Летувы фіксавалася прозьвішча Мазрым у летувізаванай форме

У XVI ст. існавала «поле» Мажрымавічы (*Можримовичи*) у Жамойцкім старостве. У 1595 годзе ўпамінаўся маёнтак Мажрымавічы ва Ўпіцкім павеце.

## Глядзіце таксама
* Маж
* Рым

## Заўвагі

## Крыніцы

Катэгорыя:Мужчынскія імёны