open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Паўстанцкая армія Ўкраіны

**Рэвалюцыйная паўстанцкая армія Ўкраіны** — збройныя паўстанцкія фармаваньні падчас Грамадзянскае вайны ў Расеі, якія дзейнічалі на паўднёвым усходзе Ўкраіны з 21 ліпеня 1918 па 28 жніўня 1921 году пад лёзунгамі анархізму. РПАУ сустракаецца ў дакумэнтах і крыніцах пад такімі назвамі, як Паўстанцкая армія Ўкраіны, Украінская паўстанцкая армія, «Чорная гвардыя», армія імя бацькі Махно, паўстанцкі рух пад кіраўніцтвам Махно, альбо дастаткова часта ў крыніцах больш позьняе савецкае эпохі — «махноўцы».

Цэнтрам паўстанцкага руху махноўцаў было сяло Гуляйполе Екацярынаўскае губэрні — радзіма Нестара Махно. Раён апэрацыяў атрадаў Махно знаходзіўся ад Днястра да заходніх межаў Вобласьці Войска Данскога.

Катэгорыя:Гісторыя Ўкраіны (1917—1991)
Лярабанга (мячэт)

**Мячэ́т Лярабанга** — мячэт «суданскага» стылю ў вёсцы Лярабанга (Гана), помнік глінянай архітэктуры. Заснаваны ў сярэдзіне XVII стагодзьдзя (паводле іншых зьвестак — у XIII або ў XV стагодзьдзі) вандроўнымі мусульманамі-гандлярамі.

## Мінуўшчына
Няякасная рэстаўрацыя, праведзеная ў 1970-х, нанесла будынку значныя пашкоджаньні. У 2000 падчас моцнага шторму адзін зь мінарэтаў абваліўся. Як вынік, мячэт у тым самым року быў занесены ў Сьпіс сусьветных славутасьцяў пад назіраньнем Фундацыі сусьветных славутасьцяў. Пасьля гэтага адбылася яго рэстаўрацыя на сродкі гранту American Express, што адначасна стала штуршком да разьвіцьця забытае тэхнікі пабудовы з гліны.

## Апісаньне
Мячэт мае чатыры ўваходы — асобна для старэйшынаў, мужчын, жанчын і муэддына. У яго, у адрозьненьне ад большасьці мячэтаў у сьвеце, маюць права заходзіць немусульмане, што прываблівае сюды турыстаў.

У мячэце захоўваецца Каран, датаваны прыкладна XVII стагодзьдзем.

## Крыніцы і заўвагі

## Літаратура
* 

## Вонкавыя спасылкі

* Сусьветны фонд славутасьцяў

Катэгорыя:Мячэты Ганы
Катэгорыя:Архітэктура Ганы
Катэгорыя:Зьявіліся ў XVII стагодзьдзі
Катэгорыя:Мячэты
Катэгорыя:Ганская культура
Эстонская ID-картка

**Эстонская ідэнтыфікацыйная картка** () — чыпаваная ідэнтыфікацыйная картка, якая афіцыйна зьяўляецца асноўным пацьверджаньнем асобы ў Эстоніі. Гэтае пацьверджаньне асобы прызнанае ўсімі дзяржавамі-ўдзельніцамі Эўразьвязу, Шэнгенскай прасторы і некаторымі іншымі эўрапейскімі краінамі як афіцыйны дакумэнт, што сьведчыць пра асобу. Для вандровак па-за межамі Эўразьвязу грамадзяне Эстоніі мусяць мець эстонскі пашпарт. ID-картка выдаецца Ўправаю па грамадзянстве і міграцыі Міністэрства замежных справаў Рэспублікі Эстонія па дасягненьні асобамі 15-гадовага ўзросту.

## Зьвесткі на картцы

Картка зьмяшчае асноўную алічбаваную інфармацыю пра ўладальніка:
* Поўнае імя;
* Стаць;
* Асобавы ідэнтыфікацыйны нумар;
* Крыптаграфічныя ключы і лічбавыя сэртыфікаты.

## Крыптаграфічнае выкарыстаньне
Чып карткі захоўвае пару ключоў, якая дазваляе карыстальнікам падпісваць лічбавыя дакумэнты з выкарыстаньнем шыфраваньня. З 15 сьнежня 2000 року паводле эстонскага заканадаўства крыптаграфічны подпіс прыраўнаны да рукапіснага.

## Ідэнтыфікацыя з дапамогай карткі
Картка сумяшчальная са стандартам X.509, што зрабіла магчымым яе выкарыстаньне ў электронных дзяржаўных сэрвісах Эстоніі. Усе буйныя банкі, большасьць фінансавых і іншых вэб-сэрвісаў падтрымліваюць аўтэнтыфікацыю з дапамогаю ID-карткі.

### Грамадзкі транспарт
У вялікіх местах, такіх як Талін і Тарту, ёсьць магчымасьць набываць з дапамогай карткі «віртуальныя» праезныя квіткі. Для выкарыстаньня такога квітка пасажыр мусіць мець з сабой ID-картку.

### Ляхтроннае галасаваньне

Эстонія стала першай краінай у сьвеце, якая ўвяла электроннае галасаваньне на парлямэнцкіх выбарах у лютым 2007 року. Удзел у гэтым галасаваньні ўзялі 30 000 чалавек. У 2009 року скарысталіся магчымасьцю прагаласаваць з дапамогай ID-карткі ўжо 104 413 чалавек, што складае 9,5% насельніцтва, якое мае права голасу.

## Крыніцы і заўвагі

## Вонкавыя спасылкі
* Issuing authority’s official website in English
* ID Ticket website
* ID card official information page
* Official ID client card page

Катэгорыя:Пашпарты
Катэгорыя:Права Эстоніі
Катэгорыя:Ідэнтыфікацыя асобы
Катэгорыя:Смарт-карты
Таксаномія

**Таксаномія** (ад  — лад, парадак ды νόμος — закон) — разьдзел біялёгіі, які займаецца клясыфікацыяй ды сыстэматызацыяй (напрыклад, відаў жывых арганізмаў).

## Гісторыя
Слова «таксаномія» ўпершыню прапанаваў Агюстэн Дэкандоль у 1813 годзе. Ён займаўся клясыфікацыяй расьлінаў ды аднёс гэтае паняцьце да біялёгіі. Пазьней зьявіліся таксаномія ў лінгвістыцы, геаграфіі ды геалёгіі.

## Сучасныя погляды на таксаномію
З пункту погляду матэматыкі, таксаномія займаецца пабудовай дрэвападобнай структуры клясыфікацыі пэўных аб’ектаў. Угары гэтай структуры агульная клясыфікацыя (карнявы таксон). Ён уключае ўсе аб’екты пэўнай таксаноміі. Таксоны больш нізкага ўзроўню клясыфікуюць аб’екты больш спэцыфічна. Яны адносяцца да падмностваў гэтых аб’ектаў. Сучасная біялягічная клясыфікацыя, напрыклад, зьяўляецца герархічнай сыстэмай, у падмурку якой знаходзяцца асобныя арганізмы (індывідуўмы). На розных узроўнях герархіі гэтай сыстэмы знаходзяцца таксоны, кожны зь якіх падпарадкаваны аднаму ды толькі аднаму таксону больш высокага рангу. Адна з найбольш фундамэнтальных праблемаў таксаноміі заключаецца ў вызначэньні спосабу існаваньня таксону.

Словы «таксаномія» ды «сыстэматыка» часта выкарыстоўваюць як сынонімы, але строга кажучы, таксаномія зьяўляецца часткай сыстэматыкі.

## Глядзіце таксама
* Сыстэматыка
Плянэтарый Галілео Галілей

**Плянэта́рый «Галіле́о Галіле́й»** () — плянэтарый у парку Tres de Febrero ў Буэнас-Айрэскім раёне Палерма (Аргентына).

## Мінуўшчына
Узьвядзеньне плянэтарыю ў Буэнас-Айрэсе пачалося ў 1962 року паводле праекту архітэктара Энрыке Яна. 20 сьнежня 1966 будынак уведзены ў строй, а ўрачыстае адкрыцьцё для наведвальнікаў адбылося 5 красавіка 1968.

## Апісаньне
Будынак пяціпавярховы, мае 6 лесьвіц і залю дыямэтрам 20 м на 360 месцаў. Яе ўнутраныя сьцены пакрытыя люстэркавым алюмінам.

## Дадатковыя зьвесткі
* У музэі захоўваецца кавалак Месяцавага каменю, дастаўлены на Зямлю экіпажам Апалёну-11. Плянэтарыю яго падараваў Рычард Ніксан.
* У музэі таксама захоўваецца калекцыя выкапневых марскіх формаў з правінцыі Неўкен, якія датаваныя 100 мільёнамі гадоў.
* На ўваходнай тэрасе выстаўлены мэталічны мэтэарыт з правінцыі Чака.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Плянэтарыі
Катэгорыя:Астранамічныя абсэрваторыі
Катэгорыя:Музэі Аргентыны
Катэгорыя:Буэнас-Айрэс
Валеры Вакульчык

**Вале́ры Па́ўлавіч Ваку́льчык** ( 1964, Радастава, Дарагічынскі раён, Берасьцейская вобласьць, цяпер Беларусь) — беларускі вайсковы й дзяржаўны дзяяч.

Кіраўнік Апарату Савета міністраў Беларусі (ад 22 траўня 2025 году). Памочнік Аляксандра Лукашэнкі па Берасьцейскай вобласьці  (2020—2025).

## Біяграфія
Нарадзіўся ў вёсцы Радастава (Дарагічынскі раён, Берасьцейская вобласьць), дзе яго бацька Павал быў старшынёю калгасу.

У 1985 годзе скончыў Харкаўскую гвардзейскую вышэйшую танкавую камандную вучэльню (Украінская ССР). У 1985—1991 гадах праходзіў вайсковую службу ва Ўзброеных сілах СССР. Скончыў Вышэйшыя курсы ваеннай контарвыведкі КДБ СССР. У 1991—2008 — у Камітэце дзяржаўнай бясьпекі Беларусі. З 2008 году быў начальнікам Апэратыўна-аналітычнага цэнтру пры прэзыдэнце Беларусі. У 2011 годзе скончыў Акадэмію кіраваньня пры прэзыдэнце Беларусі. З кастрычніка 2011 году — старшыня Сьледчага камітэту Беларусі.

16 лістапада 2012 году прызначаны кіраўніком КДБ Беларусі. 12 студзеня 2014 году ўзнагароджаны Ордэн Айчыны 3-й ступені «за ўзорнае выкананьне вайсовага абавязку, службовых абавязкаў, высокі прафэсіяналізм і ўмацаваньне абараназдольнасьці дзяржавы». 3 верасьня 2020 прызначаны дзяржаўным сакратаром Савету бясьпекі Беларусі. 29 кастрычніка пераведзены на пасаду памочніка Лукашэнкі па Берасьцейскай вобласьці. 

## Міжнародныя санкцыя
31 жніўня 2020 году Вакульчык быў уключаны ў сьпіс асобаў, на якіх накладзена бестэрміновая забарона на ўезд у Латвію, пяцігадовая забарона на ўезд у Эстонію і забарона на ўезд у Летуву ў сувязі з тым, што *«сваімі дзеяньнямі ён арганізаваў і падтрымаў фальсыфікацыю [[Прэзыдэнцкія выбары ў Беларусі 2020 году|прэзідэнцкіх выбараў 9 жніўня]] і наступнае гвалтоўнае задушэньне [[Пратэсты ў Беларусі (2020)|мірных пратэстаў]]»*.

2 кастрычніка 2020 году было аб’яўлена, што Вакульчык трапіў у Чорны сьпіс Эўразьвязу. Акрамя таго, Вакульчыка ў свае санкцыйныя сьпісы ўключылі Вялікабрытанія, Канада, Швайцарыя. 20 лістапада да кастрычніцкага пакету санкцый ЭЗ далучыліся Альбанія, Ісьляндыя, Ліхтэнштайн, Нарвэгія, Паўночная Македонія, Чарнагорыя і Украіна.

## Крыніцы

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Дарагічынскім раёне
Катэгорыя:Выпускнікі Акадэміі кіраваньня пры прэзыдэнце Рэспублікі Беларусь
Катэгорыя:Старшыні Камітэту дзяржаўнай бясьпекі Рэспублікі Беларусь
Катэгорыя:Сакратары Рады бясьпекі Рэспублікі Беларусь
Катэгорыя:Старшыні Сьледчага камітэту Рэспублікі Беларусь
Катэгорыя:Сябры Савету Міністраў Рэспублікі Беларусь
Катэгорыя:Кавалеры ордэна Айчыны III ступені
Катэгорыя:Беларускія асобы ў Чорным сьпісе ЭЗ
Анджэй Бурса

**Анджэй Бурса** (; нар. 21 сакавіка 1932 году ў Кракаве — пам. 15 лістапада 1957 году ў Кракаве) — польскі паэт, уключаны ў сьпіс «праклятых паэтаў».

3 гады працаваў у рэдакцыі журнала «Dziennik Polski». Дэбютаваў у 1954 годзе. Напісаў усяго 37 вершаў, паэму, раман, драму ды апавяданьне. За часам жыцьця ня быў апублікаваны ні адзін том яго твораў. У творчасьці Бурсы — шуканьне праўды пра чалавека, супраціў да палітычнай рэчаіснасьці, абсэсія сьмерці, правакацыі, абарона вартасьцяў, якае знаходзяцца ў небясьпецы.

## Беларускія пераклады
На беларускую мову вершы пераклалі Ян Чыквін, Серж Мінскевіч, Сяргей Прылуцкі.

## Крыніцы

Катэгорыя:Нарадзіліся 21 сакавіка
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1932 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Кракаве
Катэгорыя:Польскія журналісты
Катэгорыя:Польскія паэты
Катэгорыя:Памерлі 15 лістапада
Катэгорыя:Памерлі ў 1957 годзе
Катэгорыя:Памерлі ў Кракаве
Катэгорыя:Пахаваныя на Ракавіцкіх могілках у Кракаве
Міжнародны мужчынскі дзень

**Міжнародны мужчынскі дзень** (, **IMD**) — штогадовае міжнароднае сьвята, якое адзначаецца 19 лістапада. Упершыню яго адзначылі ў 1999 годзе ў Трынідад і Табага. Пасьля гэта сьвята знайшло падтрымку ў Аўстраліі, краінах Карыбскага басэйну, Паўночнай Амэрыкі, Азіі, Эўропы і ў Арганізацыі Аб’яднаных Нацыяў.

У наш час сьвяткуецца ў Аўстраліі, Вялікабрытаніі, Вугоршчыне, Гане, Індыі, Ірляндыі, Мальце, Трынідад і Табага, ЗША, ПАР, Сынгапуры і Ямайцы.

## Вонкавыя спасылкі
* International Men’s Day global website
* International Men’s Day — Holidays Portal
* 19 November International men’s Day

Катэгорыя:Міжнародныя дні
Катэгорыя:Мужчына
Рэм Салавухін

**Рэм Іва́навіч Салаву́хін** (19 лістапада 1930, Гусь-Хрустальны — 6 студзеня 1988, Менск) — савецкі навуковец у галіне фізыкі й мэханікі, чалец-карэспандэнт АН СССР (1968), акадэмік АН БССР (1977).

## Біяграфія
Нарадзіўся 19 лістапада 1930 году ў горадзе Гусь-Хрустальны.

1953 — скончыў фізычны факультэт Маскоўскага дзяржаўнага ўнівэрсытэту (МДУ), катэдру цеплавых і малекулярных зьяваў.

1953—1958 — працаваў у Энэргетычным інстытуце АН СССР.

1958—1959 — працаваў у Маскоўскім фізыка-тэхнічным інстытуце.

З 1959 — працаваў у Сыбірскім аддзяленьні АН СССР.

1959—1967 — працаваў навуковым супрацоўнікам, загадчыкам лябараторыі Інстытуту гідрадынамікі АН СССР.

1968—1971 — працаваў намесьнікам дырэктара Інстытуту ядзернае фізыкі АН СССР.

1971—1976 — працаваў дырэктарам Інстытуту тэарэтычнае і прыкладное мэханікі АН СССР.

З 1976 жыў і працаваў у Менску.

1976—1987 — працаваў дырэктарам Інстытуту цепла- й масаабмену імя А. В. Лыкава АН БССР.

## Навуковая дзейнасьць
Асноўную працу вёў у галіне фізыкі гарэньня й выбуху, высокатэмпэратурнае газавае дынамікі. Шмат увагі надаваў разьвіцьцю й укараненьню ў практыку экспэрымэнту сучасных мэтадаў фізычнае дыягностыкі газадынамічных працэсаў і цепламасаабмену, вылічальнае тэхнікі, сродкаў аўтаматызацыі. Зрабіў вялікі ўнёсак у разьвіцьцё міжнароднага навуковага супрацоўніцтва па праблемах фізыкі гарэньня й выбуху, цепла- й масапераноса, фізыкі плязмы, энэргетыкі й машынабудаваньня.

## Ушанаваньне памяці
Міжнародны інстытут дынамікі выбуху й рэагуючых сыстэмаў з 1989 году прысуджае прэміі імя Р. І. Салавухіна «Залатыя рукі» за лепшую экспэрымэнтальную працу.

У гонар навукоўцы праведзена некалькі міжнародных форумаў у Менску.

## Бібліяграфія
* Методы скоростных измерений в газодинамике и физике плазмы / *Ю. Е. Нестерихин, Р. И. Солоухин*. — М. : Наука, 1967.
* Оптические характеристики водородной плазмы / *Р. И. Солоухин, Ю. А. Якоби, А. В. Комин*. — Новосибирск : Наука, 1973.
* Сверхзвуковые двухфазные течения в условиях скоростной неравновесности частиц / *Яненко Н. Н., Солоухин Р. И., Папырин А. Н., Фомин В. М.*; отв. ред. В. Е. Накоряков. — Новосибирск : Наука. Сиб. отд-ние, 1980. — 159 с.
* Диагностика неравновесных состояний в молекулярных лазерах / *О. В. Ачасов, Н. Н. Кудрявцев, С. С. Новиков, Р. И. Солоухин, Н. А. Фомин* — Мн. : Наука и техника, 1985. — 208 с.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Профіль на сайце НАН Беларусі (рас.)

Катэгорыя:Акадэмікі Акадэміі навук БССР
Катэгорыя:Сябры-карэспандэнты Акадэміі навук СССР
Катэгорыя:Кавалеры ордэна Кастрычніцкай рэвалюцыі
Катэгорыя:Кавалеры ордэна Працоўнага Чырвонага Сьцягу
Катэгорыя:Кавалеры ордэна «Знак Пашаны»
Катэгорыя:Беларускія фізыкі
Хасэ Капаблянка

**Хасэ́ Рау́ль Капабля́нка-і-Граўпэ́ра** (, 19 лістапада 1888, Гавана — 8 сакавіка 1942, Нью-Ёрк, ЗША) — кубінскі шахматыст, адзін з наймацнейшых шахматыстаў сьвету ў 1910—1930-х гадах, пераможца шматлікіх міжнародных турніраў.

Катэгорыя:Нарадзіліся 19 лістапада
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1888 годзе
Катэгорыя:Памерлі 8 сакавіка
Катэгорыя:Памерлі ў 1942 годзе
Катэгорыя:Асобы на марках
Зашчоб’еўскі сельсавет (Рэчыцкі раён)

**Зашчо́б’еўскі сельсавет** — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Рэчыцкага раёну Гомельскай вобласьці. Адміністрацыйны цэнтар — вёска Зашчоб’е.

## Гісторыя
Утвораны 26 верасьня 2006 году рашэньнем Гомельскага абласнога Савету дэпутатаў з цэнтрам у вёсцы Зашчоб’е, у склад сельсавету ўвайшлі вёскі Глінная Слабада, Зашчоб’е і Маканавічы, якія знаходзіліся ў адміністрацыйным падпарадкаваньні Васілевіцкага гарадзкога савету.

28 кастрычніка 2014 году рашэньнем Гомельскага абласнога Савету дэпутатаў у склад сельсавету ўвайшлі вёскі Ведрыч, Закрашынскі Мох і Расьсьвет, якія знаходзіліся ў адміністрацыйным падпарадкаваньні Васілевіцкага гарадзкога савету.

## Крыніцы


Катэгорыя:Сельсаветы, створаныя ў 2006 годзе
Уліс Ерэван

«**Уліс**» () — былы армянскі футбольны клюб з гораду Ерэван. Заснаваны ў 2000 годзе і расфармаваны ў 2016 годзе. Чэмпіён Армэніі (2011).

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Спорт у Ерэване
Б-68 Тофтыр

**Б-68** — фарэрскі футбольны клюб з гораду Тофтыру. Заснаваны ў 1962 годзе. Трохразовы чэмпіён Фарэрскіх астравоў (1984, 1985, 1992).

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Тофтыр
Камсамольск

Назву **Камсамольск** маюць:

* Камсамольск — пасёлак у Буда-Кашалёўскім раёне Гомельскай вобласьці Беларусі
* Камсамольск — вёска ў Рэчыцкім раёне Гомельскай вобласьці Беларусі
* Камсамольск — горад у Палтаўскай вобласьці Ўкраіны
* Камсамольск-на-Амуры — горад у Хабараўскім краі Расеі
Узнаж

Назву **Узнаж** маюць:

## Населеныя пункты
### [[Беларусь]]
* Гомельская вобласьць:
** Узнаж — вёска ў Рэчыцкім раёне
** Узнаж — вёска ў Шацілавіцкім раёне

* Менская вобласьць:
** Узнаж — вёска ў Крупскім раёне

## Глядзіце таксама
* Узнога
* Узногі
* Узнож
* Узноснае
Будзішчастаўбунскі сельсавет

**Бу́дзішчастаўбу́нскі сельсавет**, **Бу́дзішча-Стаўбу́нскі сельсавет** — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Веткаўскага раёну. Адміністрацыйны цэнтар — вёска Будзішча-Стаўбунскае (Стаўбунскае Будзішча).

## Гісторыя
26 красавіка 1919 году створаны ў складзе Стаўбунскай (з 9 траўня 1923 году — Сьвяцілавіцкай) воласьці Гомельскага павету Гомельскай губэрні РСФСР; з 8 сьнежня 1926 году ў складзе Сьвяцілавіцкага (з 4 жніўня 1927 году — Веткаўскага) раёну Гомельскай акругі (да 26 ліпеня 1930 году), з 20 лютага 1938 году — Гомельскай вобласьці БССР.

30 сьнежня 1927 году сельсавет скасаваны.

## Крыніцы

## Літаратура
*  С. 248

Катэгорыя:Былыя сельсаветы Веткаўскага раёну
Катэгорыя:Сельсаветы, створаныя ў 1919 годзе
Катэгорыя:Сельсаветы, скасаваныя ў 1927 годзе
Тэарэтычная фізыка

**Тэарэты́чная фі́зыка** — галіна фізыкі, для тлумачэньня і прадказаньня прыродных зьяваў якая выкарыстоўвае матэматычныя мадэлі і абстракцыі. У гэтым яна проціпастаўляецца другой галіне фізыкі — экспэрымэнтальнай, якая выкарыстоўвае практычныя сродкі для дасьледваньня прыродных зьяваў. Вобласьць інтарэсаў тэарэтычнай фізыкі ўтвараецца з улікам вынікаў экспэрымэнтаў і назіраньняў за прыродай. Блізкім аналягам тэарэтычнай фізыкі зьяўляецца матэматычная фізыка, якая дасьледуе ўласьцівасьці матэматычных мадэляў на матэматычным узроўні фізыкі, але не вызначае іх адпаведнась з уласьцівасьцямі рэальнага сьвету.

Найчасьцей, разьвіцьцё тэарэтычнай фізыкі залежыць ад узаемадзеяньня тэорыі і экспэрымэнтаў, але раз-пораз у галіне прытрымліваюцца прынцыпаў матэматычнай строгасьці, надаючы меншую ўвагу вынікам назіраньняў і экспэрымэнтаў. Так, пры распрацоўцы спэцыяльнай тэорыі рэлятыўнасьці Альбэрт Айнштайн сур’ёзна разглядаў пераўтварэньні Лёрэнца, з-за якіх раўнаньні Максўэла набывалі інварыянтную форму, не зацікавіўшыся ідэяй этэру, празь які рухаецца Зямля паводле экспэрымэнту Майкельсана-Морлі. Зь іншага боку, Айнштайн атрымаў Нобэлеўскую прэмію па фізыцы за тлумачэньне фотаэфэкту, які раней ня меў нічога акрамя экспэрымэнтальных назіраньняў.

## Глядзіце таксама
* Уяўны экспэрымэнт
* Экспэрымэнтальная фізыка

## Вонкавыя спасылкі
* Хроніка тэарэтычнай фізыкі
Даманьяна (футбольны клюб)

«**Даманьяна**» () — санмарынскі футбольны клюб з гораду Даманьяна. Заснаваны ў 1966 годзе. Чатырохразовы чэмпіён Сан-Марына, васьміразовы ўладальнік Кубка Сан-Марына.

## Вонкавыя спасылкі
* Профіль на soccerway.com

Катэгорыя:Даманьяна
Шлях да Хрыста

**«Шлях да Хрыста́»** () — эвангелізацыйны бэстсэлер аўтаркі Элен Ўайт, сузаснавальніцы царквы Адвэнтыстаў сёмага дня. Уваходзіць у сьпіс найболей прадаваных кніг у сьвеце. Упершыню пабачыў сьвет у 1892 року і перакладзены на больш за 150 моваў сьвету.

Кніга заклікае да прыняцьця Ісуса Хрыста як асабістага Госпада і Збаўцы, апісвае асновы стасункаў чалавека з Богам і такія элемэнты хрысьціянскага жыцьця, як малітва або любоў.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Кніга ў электронным варыянце
* Аўдыёкніга для спампаваньня
* Арыгінальнае выданьне 1892 року

Катэгорыя:Адвэнтызм сёмага дня
Катэгорыя:Элен Ўайт
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1892 годзе
Жалезьніцкі сельсавет

**Жале́зьніцкі сельсавет** — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Сьвяцілавіцкага раёну Гомельскай вобласьці. Адміністрацыйны цэнтар — вёска Жалезьнікі.

## Гісторыя
8 сьнежня 1926 году створаны ў складзе Сьвяцілавіцкага (з 4 жніўня 1927 году — Веткаўскага, з 12 лютага 1935 году — Сьвяцілавіцкага) раёну Гомельскай акругі (да 26 ліпеня 1930 году), з 20 лютага 1938 году — Гомельскай вобласьці БССР.

16 ліпеня 1954 году сельсавет скасаваны, населеныя пункты перададзены Сьвяцілавіцкаму сельсавету.

## Населеныя пункты
* 1 студзеня 1947 году — 2

## Крыніцы

## Літаратура
*  С. 217

Катэгорыя:Былыя сельсаветы Сьвяцілавіцкага раёну
Катэгорыя:Сельсаветы, створаныя ў 1926 годзе
Катэгорыя:Сельсаветы, скасаваныя ў 1954 годзе
Багемістыка

**Багемі́стыка** () — навука, якая вывучае чэскую мову й чэскую культуру.

## Глядзіце таксама
* чэхі
Мафія 2

**Mafia II** (або *Mafia 2*) — кампутарная гульня, шутэр ад трэцяй асобы з элемэнтамі аўтасымулятару, сыквэл гульні , распрацаваная чэскай кампаніяй 2K Czech. Распрацоўка гульні была анансаваная 21 жніўня 2007 году на Leipzig Games Convention, гульня была выдадзеная кампаніяй 2K Games 24 жніўня 2010 году ў Паўночнай Амэрыцы й 27 жніўня 2010 году ва ўсім сьвеце. Даты выхаду аднолькавыя для ўсіх падтрымоўваных плятформаў: PlayStation 3, PC і Xbox 360.

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт 

Катэгорыя:Кампутарныя гульні 2010 году
Гасьцёўня Ўладзіслава Галубка

**Гасьцё́ўня Ўладзісла́ва Галубка́** — музэй, прысьвечаны жыцьцю і творчасьці кіраўніка БДТ-3, рэжысэра, актора, Народнага артыста БССР Уладзіслава Галубка. Знаходзіцца ў Траецкім прадмесьці ў будынку №14 па вул. Старавіленскай. Зьяўляецца філіяй Дзяржаўнага музэю гісторыі тэатральнай і музычнай культуры Рэспублікі Беларусь.

Першапачаткова ў будынку №14 разьмяшчаўся музэй тэатральнай і музычнай культуры. На сёньняшні дзень тут знаходзіцца фандасховішча і працуе навукова-фондавы аддзел. Для наведвальнікаў працуе сталая экспазыцыя «Жыцьцёвы і творчы шлях першага Народнага артыста Беларусі Ўладзіслава Галубка», дзе прадстаўленыя дакумэнты і гістарычныя сьведчаньні пра жыцьцё і творчую дзейнасьць Галубка з фондавай калекцыі музэю. Маецца выставачная заля, дзе ладзяцца тэматычныя выставы, мерапрыемствы, музычныя вечарыны, батлейкавыя інтэрмэдыі.

## Крыніцы і заўвагі

## Вонкавыя спасылкі

* Гасьцёўня Ўладзіслава Галубка на бачыне Дзяржаўнага музэю гісторыі тэатральнай і музычнай культуры Рэспублікі Беларусь
* «Гасьцёўня Ўладзіслава Галубка» на Museum.by

Катэгорыя:Музэі Менску
Катэгорыя:Траецкае прадмесьце
Апошняя дыктатура Эўропы

**Апо́шняя дыктату́ра Эўро́пы** — тэрмін, якім заходні сьвет часам характарызуе палітычны лад у Рэспубліцы Беларусь. Упершыню ўжыты дзяржсакратаркай ЗША Кандалізай Райс увесну 2005 году, хоць датычна кіраўніка дзяржавы ўжывацца пачаў яшчэ раней, у сувязі з правядзеньнем рэфэрэндуму 1996 року, які значна пашырыў паўнамоцтвы прэзыдэнта Беларусі.

## Мінуўшчына
У 2011 року зьявілася кніга Эндру Ўілсана «Беларусь: Апошняя дыктатура Эўропы» (), у якой апавядаецца пра беларускую палітыку і эканоміку ад 1991 да падзеяў прэзыдэнцкіх выбараў 2010 року. Аўтар прызнаў, што назву кнігі пазычыў акурат у Кандалізы Райс, дзяржаўнае сакратаркі ЗША за часам прэзыдэнцтва Джорджа Буша-малодшага.

У 2012 року быў прадстаўлены фільм ангельцаў Мэт’ю Чарлза і Джуана Пасарэльлі «Europe’s Last Dictator» (), зьняты ў Беларусі пасьля выбараў 2010 року. Мэтаю стварэньня фільму адзін зь ягоных аўтараў назваў памкненьне палепшыць сытуацыю ў Беларусі, распавесьці пра яе жыхарам Вялікабрытаніі, якія пра Беларусь маюць цьмянае ўяўленьне. На думку Мэт’ю Чарлза, Беларусь — прыгожая краіна з прыязнымі і гасьціннымі людзьмі, аднак з-за дзеяньняў ураду яны «ня могуць жыць так, як хочуць».

## Меркаваньне Лукашэнкі
Аляксандар Лукашэнка ў 2003 року заявіў, што ягонае становішча і дзяржава ніколі не дазволяць зрабіцца дыктатарам. Пры гэтым адзначыў, што яму ўласьцівы «аўтарытарны стыль кіраваньня».

У сакавіку 2012 року Лукашэнка, адказваючы на крытыку міністра замежных справаў Нямеччыны Гіды Вэстэрвэле, які назваў Лукашэнку «апошнім дыктатарам Эўропы», адпавёў, што «лепей быць дыктатарам, чым блакітным».

Пасьля гэтага ў кастрычніку 2012 у інтэрвію брытанскім СМІ распавёў, што ня лічыць сябе дыктатарам, бо гэта супярэчыць ягонай дэмакратычнай сутнасьці, якая цэніць свабоду чалавека болей за ўсё.

## Варыяцыі тэрміну
Першапачатковы варыянт, ужыты Кандалізай Райс, гучаў як «The Last Dictatorship in Europe» (даслоўна — «апошняя дыктатура ў Эўропе»). Кніга Эндру Ўілсана — «The Last European Dictatorship» — «апошняя эўрапейская дыктатура». Публікацыя Андрэя Дынько 2012 року ў  завецца «Europe’s Last Dictatorship» («апошняя дыктатура Эўропы»).

## Глядзіце таксама
* Рэжым Лукашэнкі

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 
Катэгорыя:Палітычныя тэрміны
Катэгорыя:Мэтафары
Катэгорыя:Дыктатуры
Бюджэт

**Бюджэ́т** (ад )&nbsp;— схема даходаў і расходаў пэўнай асобы (сям’і, бізнэсу, арганізацыі, дзяржавы й г.&nbsp;д.), якая ўсталёўваецца на пэўны пэрыяд часу, звычайна на адзін год. Бюджэт&nbsp;— гэта найважнейшая канцэпцыя як у мікраэканоміцы, так і ў макраэканоміцы (дзяржаўны бюджэт). Вывучэньнем бюджэту займаецца навука фінансы.
Марфэмная будова слова

**Марфэ́мная будо́ва сло́ва** — гэта будова слова ў яго фармальных (марфалягічных) і сэмантычных (зьместавых) адносінах да другога слова (роднаснага).

Катэгорыя:Мовазнаўства
Марфэміка

**Марфэ́міка** — разьдзел мовазнаўства, які вывучае структуру слова, яго структурныя часткі — марфэмы, іх віды, будову і спалучальнасьць у слове ці славаформе.

### Гісторыя марфэмікі
У самастойную галіну навукі марфэміка вылучылася толькі ў 1960—1980-я гады. Дагэтуль марфэміка ўкроплівалася ў марфалёгію ці этымалёгію.

## Прадмет дасьледаваньня марфэмікі
Прадмет дасьледаваньня — марфэмная будова слова й структурныя часткі слова (марфэмы). Пры гэтым марфэмная будова слова вывучаецца адначасова й з фармальнага, і з сэмантычнага боку.

## Задачы марфэмікі
Задачы марфэмікі:
* вывучэньне й дасьледаваньне марфэмнай будовы словаў;
* вывучэньне марфэмы як структурнай часткі слова з пункту гледжаньня яе формы й зьместу;
* вывучэньне герархіі марфэмаў: пасьлядоўнасьць разьмяшчэньня марфэмаў у слове, іх набор у мове, статус марфэмаў як моўных адзінак;
* асаблівасьці спалучэньня марфэмаў у слове;
* дасьледаваньне марфэмаў з пункту гледжаньня прадуктыўнасьці (частотнасьці ўжываньня) і рэгулярнасьці іх у мове;
* дасьледаваньне эмацыйна-стылістычнай афарбоўкі словаў.

## Сувязь марфэмікі зь іншымі разьдзеламі мовазнаўства

##### Сувязь са [[словаўтварэньне]]м
Сувязь марфэмікі са словаўтварэньнем асабліва цесная. Сувязным зьвяном паміж імі зьяўляецца слова. Марфэмы існуюць толькі ў складзе слова і выдзяляюцца толькі са словаў, а ўтварэньне новых словаў адбываецца на базе словаў і марфэмаў.

##### Сувязь зь [[лексыкалёгія]]й
Кожнае новае ўтворанае слова ўключаецца зь лексычны слоўнік мовы, а лексычны слоўнік мовы — аб’ект дасьледаваньня лексыкалёгіі.

##### Сувязь з [[марфалёгія (мовазнаўства)|марфалёгіяй]]
Кожнае слова належыць да пэўнай часьціны мовы. Вывучэньнем часьцінаў мовы займаецца марфалёгія. Кожная часьціна мовы мае свае ўнівэрсальныя і спэцыфічныя марфэмы, якія ўдзельнічаюць ва ўтварэньні новых словаў.

##### Сувязь з [[артаграфія]]й
Адзін з сучасных прынцыпаў беларускай артаграфіі называецца марфалягічны. Ён патрабуе графічнай аднастайнасьці перадачы марфэмаў на пісьме незалежна ад іх вымаўленьня.

##### Сувязь з [[фанэтыка]]й
Спалучэньне марфэмаў у слове заснаванае на фанэтычных законах і суправаджаецца фанэтычнымі зьявамі (чаргаваньне).

##### Сувязь з [[этымалёгія]]й
У працэсе гістарычнага разьвіцьця мовы марфэмная структура словаў можа зьмяняцца (спрошчвацца).

##### Сувязь з [[сынтаксіс]]ам
На базе словазлучэньняў утвараюцца складаныя словы.

##### Сувязь з [[фразэалёгія]]й
Ад устойлівых выразаў утвараюцца словы (скаліць зубы — скалазуб).

## Літаратура
* Беларуская граматыка: У 2 ч. — Мн: Навука і тэхніка. — Ч. 1. Фаналогія. Арфаэпія. Марфалогія. Словаўтварэнне. Націск, 1985.
* Граматыка беларускай мовы. У 2 т. Т. 1. Мінск: Навука і тэхніка, 1962.

Катэгорыя:Мовазнаўства
Афікс

**А́фікс** — усякая значная частка слова з выняткам кораню (прыстаўка/прэфікс, суфікс, канчатак, постфікс). Тое, што й **фармант** ( — які ўтварае, фармуе).

## Клясыфікацыя афіксаў
Паводле месца разьмяшчэньня датычна кораня афіксы падзяляюцца на:
# прэпазыцыйныя (перад коранем; прыстаўка);
# постпазыцыйныя (пасьля кораня; суфікс, канчатак, постфікс);
# афіксы, якія стаяць паміж марфэмаў (інтэрфіксы).

Паводле частасбці ўжываньня афіксы падзяляюцца на:
# рэгулярныя (сустракаюцца ў вялікай колькасьці словаў, характарызуюцца паўтаральнасьцю, утвараюць цэлыя словаўтваральныя або формаўтваральныя рады);
# нерэгулярныя (сустракаюцца ў невялікай колькасьці словаў і не ўтвараюць вытворных).

Паводле здольнасьці ўтвараць новыя словы афіксы падзяляюцца на:
# прадуктыўныя (актыўна выкарыстоўваюцца пры ўтварэньні новых словаў);
# непрадуктыўныя (не ўтвараюць новых словаў).

Нерэгулярныя афіксы заўсёды непрадуктыўныя. Рэгулярныя — прадуктыўныя й непрадуктыўныя.

Паводле сэмантычных дачыненьнях паміж сабой афіксы падзяляюцца на:
# сынанімічныя (маюць блізкае або аднолькавае значэньне, але па-рознаму гучаць);
# антанімічныя (маюць супрацьлеглае значэньне);
# полісэмічныя/мнагазначныя (могуць мець некалькі розных значэньняў);
# аманімічныя (супадаюць паводле формы, але адрозьніваюцца паводле значэньня).

Паводле паходжаньня афіксы падзяляюцца на:
# спрадвечнабеларускія (*пры-*, *-н-*, *-ск-*, *-осьць* ды іншыя);
# запазычаныя (*анты-*, *-ірава-*, *-ізм* ды іншыя).

## Крыніцы
Готліб Даймлер

**Го́тліб Да́ймлер** (;  — ) — інжынэр, прамысловы дызайнэр і магнат. Зьяўляўся піянэрам у распрацоўцы і выкарыстаньні рухавікоў унутранага згараньня і аўтамабіляў. Ён вынайшаў хуткі бэнзінавы рухавік і першы чатырохколавы аўтамабіль.

Разам са сваім бізнэс-партнэрам, Вільгельмам Майбахам, Даймлер імкнуўся да стварэньня малых і магутных рухавікоў, прыдатных да ўсталяваньня ў любую рухомую прыладу. У 1885 годзе яны распрацавалі папярэдніка сучасных бэнзінавых рухавікоў, які быў зьмешчаны на двухколавы сродак пад назовам  — фактычна, першы матацыкл з РУЗ, а ў наступным годзе на дыліжанс і карабель. Даймлер даў рухавіку імя «Дзедаў гадзіньнік» з-за яго падабенства да старых гадзіньнікаў з вагальнікам.

У 1890 годзе партнэры заснавалі карпарацыю Daimler-Motoren-Gesellschaft, а першы аўтамабіль быў прададзены ў 1892 годзе. Захварэўшы, Даймлер на час адыйшоў ад справаў, але па вяртаньні адбыўся канфлікт зь іншымі акцыянэрамі, з-за чаго ў 1893 годзе Даймлер сышоў з каманіі. Праз год ён вярнуўся назад. Майбах сышоў з кампаніі разам з Даймлерам, і таксама потым вярнуўся. У 1900 годзе Даймлер памёр, а Майбах выйшаў з DMG у 1907-м. У 1924 годзе Daimler-Motoren-Gesellschaft падпісала доўгатэрміновае пагадненьне з кампаніяй Карла Бэнца Benz & Cie., а ў 1926 яны аб’ядналіся ў канцэрн пад назовам Daimler-Benz AG, які цяпер называецца проста Daimler AG.

## Крыніцы

## Літаратура
* Siebertz, Paul. *Gottlieb Daimler: ein Revolutionär der Technik*. 4. Auflage, Stuttgart: Reclam Verlag, 1950.
* Wise, David Burgess. "Daimler: Founder of the Four-Wheeler", in Northey, Tom, ed. *World of Automobiles* Volume 5, pp.481-3. London: Orbis, 1974.

## Вонкавыя спасылкі

* Фонд імя Готліба Даймлера і Карла Бэнца 

Катэгорыя:Нямецкія вынаходнікі
Барыс Стругацкі

**Барыс Натанавіч Стругацкі** (15 красавіка 1933, Ленінград — 19 лістапада 2012, Санкт-Пецярбург) — расейскі пісьменьнік, сцэнарыст, перакладчык, які стварыў у сааўтарстве з братам Аркадзем Стругацкім некалькі дзясяткаў твораў, якія сталі клясыкай сучаснай навуковай і сацыяльнай фантастыкі. Пасьля таго, як у 1991 годзе памёр Аркадзь Стругацкі, апублікаваў два самастойныя раманы.

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйная старонка Аркадзя й Барыса Стругацкіх 

Катэгорыя:Расейскія літаратары
Хрыстос Збавіцель Андаў

**Хрысто́с Збаві́цель А́ндаў** () — помнік у Андах на вышыні 3832 м над узроўнем мора, на граніцы між Аргентынай і Чылі. Адчынены 13 сакавіка 1904 дзеля адзначэньня мірнага ўрэгуляваньня памежнае спрэчкі між гэтымі дзяржавамі.

## Мінуўшчына
На пачатку XX стагодзьдзя Папа Леў XIII у сэрыі энцыклік заклікаў да міру і гармоніі, а таксама да набажэнстваў у гонар Хрыста Збавіцеля. У гэты самы час Аргентына і Чылі стаялі на парозе ўзброенага канфлікту з прычыны спрэчкі адносна ўласных межаў. Біскуп аргентынскага места Куё, мансіньёр Марсэліна дэль Кармэн Бэнавэнтэ, паабяцаў паставіць статую Хрыста Збавіцеля, каб нагадаць апанэнтам пра Хрыстовае пасланьне міру. Статую з бронзы вышынёй 7 м вырабіў аргентынскі скульптар Матэо Алёнса. Пэўны час яна была выстаўленая ва ўнутраным двары дамініканскае школы ў Буэнас-Айрэсе.

У 1904, пасьля таго, як Аргентына і Чылі заключылі мірнае пагадненьне, статуя Хрыста была перавезеная цягніком і зацягнутая на гару на муле. 15 лютага 1904 быў скончаны 6-мэтровы гранітны п’едэстал, і статуя была пастаўленая на яго такім чынам, каб Ісус Хрыстос глядзеў у бок граніцы.

## Вонкавыя спасылкі

* Хрыстос Збавіцель і дзьве ягоныя вэрсіі
* Памятны акт да 100-годзьдзя адкрыцьця

Катэгорыя:Помнікі Аргентыны
Катэгорыя:Помнікі Ісусу Хрысту
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1904 годзе
Чэкпойнт Чарлі

**AM Checkpoint Charlie** або **AM Checkpoint C** — кантрольна-прапускны пункт на вуліцы *Friedrichstraße* у Бэрліне, які існаваў у 1961-1990 гг.

КПП «Чарлі» або проста КПП «Сі» быў створаны амэрыканскімі ваеннымі ў выніку будаўніцтва Бэрлінскага муру з боку Заходняга Бэрліну для пропуску ваенных ЗША й СССР, афіцыйных прадстаўнікоў ФРН у Заходнім Бэрліне й дыпляматаў. Стаў адным з сымбаляў Халоднае вайны ў Нямеччыне.

У нашыя дні зьяўляецца адной з найбольш вядомых славутасьцяў цэнтральнае часткі Бэрліну. На скрыжаваньні вуліцаў *Kochstraße* і *Friedrichstraße* (станцыя мэтро *Kochstraße*) працуе музэй *Museum Haus am Checkpoint Charlie*.

## Вонкавыя спасылкі

* Афіцыйная старонка музэю

Катэгорыя:Халодная вайна
Катэгорыя:Мітэ (раён)
Катэгорыя:Бэрлін
Халаднік

**Халадні́к** — традыцыйная страва беларускай, а таксама латыскай і летувіскай кухні.

## Інгрэдыенты й гатаваньне
Вараны астуджаны бурак, моркву, а таксама сьвежыя агуркі нарэзаць невялікімі кубікамі. Зялёную цыбулю дробна нарэзаць і расьцерці лыжкай, дадаць трохі солі, каб яна стала мяккай і сакавітай. Дадаць палову варанага курынага яйка. Пры падачы на стол пакласьці ў халаднік нарэзаны кроп. Гарнірам служыць адвараная бульба.

## Разнавіднасьці
* Халаднік па-менску (з шчаўем і кефірам, бяз бульбы)
* Халаднік па-прыпяцку

## Літаратура
* 

Катэгорыя:Беларускія супы
Катэгорыя:Латыскія супы
Катэгорыя:Летувіскія супы
Катэгорыя:Польскія супы
Катэгорыя:Халодныя супы
Катэгорыя:Стравы з буракоў
Тарашча

**Тарашча** () — места ў Кіеўскай вобласьці Ўкраіны. Плошча 36,96 км². Насельніцтва на 1 студзеня 2018 году — 10 486 чал.

## Гісторыя
* 1709: першыя згадкі ў гістарычных крыніцах.
* 1722: атрымаў статус места.
* 1791: магдэбурскае права.

## Насельніцтва

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Гарады Кіеўскай вобласьці
Таціеў

**Таці́еў** () — места ў Кіеўскай вобласьці Ўкраіны. Плошча 13,04 км². Насельніцтва 13 190 чал. (1 студзеня 2018).

## Гісторыя
* 1185: першыя згадкі ў гістарычных крыніцах.
* 1606: магдэбурскае права.
* 1968: атрымаў статус места.

## Насельніцтва
### Колькасьць

### Мова

## Крыніцы

Катэгорыя:Гарады Ўкраіны
Катэгорыя:Населеныя пункты Кіеўскай вобласьці
Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XII стагодзьдзі
Узін

**Узі́н** () — места ў Кіеўскай вобласьці Ўкраіны. Плошча 67 км². Насельніцтва на 1 студзеня 2018 году — 12 147 чал.

## Гісторыя
* 1590: першыя згадкі ў гістарычных крыніцах.
* 1971: атрымаў статус места.

## Насельніцтва
### Колькасьць

### Мова

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* UZYN Project — актуальны сайт

Катэгорыя:Гарады Кіеўскай вобласьці
Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVI стагодзьдзі
Сквыра

**Сквыра** () — места ў Кіеўскай вобласьці Ўкраіны. Плошча 63,28 км². Насельніцтва на 1 студзеня 2018 году — 16 098 чал.

## Гісторыя
* 1390: першыя згадкі ў гістарычных крыніцах.
* 1616: магдэбурскае права.
* 1938: атрымаў статус места.

## Насельніцтва
### Колькасьць

### Мова

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Гарады Кіеўскай вобласьці
Вароты ў пекла

**«Варо́ты ў пе́кла»** — месца заляганьня прыроднага газу ў Дэрвэзе (Ахалскі велаят, Туркмэністан). Атрымала сваю назву з-за сталага гарэньня прыроднага газу, якое бесперапынна адбываецца з 1971 року.

Пасьля таго, як у 1971 савецкія навукоўцы адкрылі гэтае месца заляганьня, тут быў разьбіты лягер і ўсталяваны свідравальны станок. Неўзабаве пасьля пачатку здабычы газу зямля пад лягерам абвалілася. На шчасьце, ніхто зь людзей не загінуў, аднак на паверхню вырвалася значная колькасьць мэтану, пагражаючы вялізнымі экалягічнымі праблемамі і стаўшыся прычынаю сьмерцяў некалькіх жыхароў суседніх вёсак.

Тады навукоўцы вырашылі падпаліць атрутныя газы з утворанай пасьля абвалу зямлі дзіркі. Гэта было не найгоршае рашэньне на тле таго, што мэтан, які дасягнуў бы атмасфэры, стварыў небясьпечны парніковы эфэкт. Чакалася, што агонь спыніцца празь некалькі дзён, аднак вялізныя паклады газу падтрымліваюць яго да сёньня.

## Крыніцы і заўвагі

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Геалёгія Туркмэністану
Катэгорыя:Эканоміка Туркмэністану
Славуціч

**Славу́ціч** () — места ў Вышгарадзкім раёне Кіеўскай вобласьці Ўкраіны. Плошча 2,53 км². Насельніцтва  чал. (2024).

Славуціч пабудаваны пасьля катастрофы на Чарнобыльскай АЭС (1986) адмыслова дзеля разьмяшчэньня эвакуяванага пэрсаналу станцыі. Тэрыторыя места ёсьць эксклявам Кіеўскай вобласьці на тэрыторыі Чарнігаўскай.

## Геаграфія
Славуціч разьмешчаны на левым беразе Дняпра, за 40 км ад Чарнігава, 45 км ад Прыпяці, 50 км ад Чарнобылю і 200 км ад Кіеву. Геаграфічна знаходзіцца ў межах Рэпкінскага раёну Чарнігаўскай вобласьці, аднак адміністрацыйна адносіцца да Кіеўскай вобласьці (места абласнога значэньня).

## Гісторыя
Славуціч — адно з наймаладзейшых местаў Украіны. Ягонае будаўніцтва пачалося ў 1986 року неўзабаве па Чарнобыльскай катастрофе, каб разьмясьціць у ім працаўнікоў АЭС зь сем’ямі, эвакуяваных з Прыпяці. Назва ўзятая ад старарускай назвы ракі Дняпро.

Першыя жыхары засяліліся ў свае хаты ў кастрычніку 1988 року. Дагэтуль тут пераважна жывуць пацярпелыя, адселеныя з забруджанай зоны, 8000 зь якіх у часе катастрофы былі дзецьмі. Большасьць працаздольнага насельніцтва Славуцічу працуе на атамнай станцыі, куды пракладзеная , што двойчы перасякае беларускую мяжу, а таксама на прадпрыемствах зоны адчужэньня.

Славуціч быў заплянаваны як «места XXI стагодзьдзя», у ягонай пабудове ўдзельнічалі будаўнікі і архітэктары з васьмі савецкіх рэспублік: Азэрбайджанскай, Армянскай, Грузінскай, Латвійскай, Летувіскай, Расейскай, Украінскай і Эстонскай. У выніку места падзеленае на восем мікрараёнаў, якія маюць свой унікальны стыль і атмасфэру.

Пасьля рашэньня пра датэрміновае закрыцьце Чарнобыльскай АЭС пазбавілася працы большасьць насельніцтва, якое працавала на ёй. ЧАЭС таксама на 85% напаўняла бюджэт места.

Да 2020 року зьяўляўся местам абласнога значэньня. Пасьля правядзеньня адміністрацыйнай рэформы паніжаны да места раённага значэньня і ўключаны ў склад Вышгарадзкага раёну.

## Насельніцтва

### Колькасьць

У Славуцічы назіраецца высокая нараджальнасьць і нечакана нізкая сьмяротнасьць, таму сярэдні ўзрост жыхара Славутычу значна меншы за любое іншае места Ўкраіны. Больш за ⅓ ягоных насельнікаў маладзейшыя за 18 гадоў.

### Мова

## Адукацыя

Дзейнічаюць чатыры агульнаадукацыйныя школы, ліцэй, юнацкая спартовая школа, школа мастацтваў, шэсьць дзіцячых садкоў.

## Вядомыя асобы
* Іван Дорн (1988)&nbsp;— украінскі сьпявак, тэлевядоўца.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйная бачына 
* База зьвестак Дзяржаўнай службы статыстыкі Ўкраіны 

Катэгорыя:Гарады Кіеўскай вобласьці
Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў XX стагодзьдзі
Катэгорыя:Наступствы Чарнобыльскай катастрофы
Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1986 годзе
Катэгорыя:Эксклявы
Ірпень (горад)

**Ірпе́нь** () — места ў Кіеўскай вобласьці Ўкраіны. Плошча 110,83 км². Насельніцтва 63 411 чал. (1 студзеня 2024). Горад-герой Украіны (2022).

## Гісторыя
* 1900: першыя згадкі ў гістарычных крыніцах.
* 1956: атрымаў статус места.

## Насельніцтва

### Мова

## Крыніцы

Катэгорыя:Гарады Кіеўскай вобласьці
Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XIX стагодзьдзі
Катэгорыя:Гарады-героі Ўкраіны
Пярэспа (неадназначнасьць)

Назву **Пярэспа** маюць:

* Пярэспа — нізкая намыўная паласа сушы на беразе мора ці возера, злучаецца адным канцом зь берагам

## Населеныя пункты
### [[Беларусь]]
* Пярэспа — гістарычны раён Менску
* Пярэспа — вёска ў Дарагічынскім раёне Берасьцейскай вобласьці
* Пярэспа — вёска ў Любанскім раёне Менскай вобласьці

## Іншае
* Пярэспа — былая рэчка на тэрыторыі сучаснага Менску, левы прыток Сьвіслачы, басэйн Дняпра
* Пярэспа — запраектаваная станцыя трэцяй чаргі Зеленалускай лініі Менскага мэтрапалітэну
Пярун

**Пяру́н** — у славянскай міталёгіі бог нябеснага агню, адно з галоўных бостваў славянскага пантэону. Падобны да старажытна-грэцкага бога Зэўса й старажытнарымскага Юпітэра. У старажытных славянаў увасабляў навальнічную хмару, якая дае дождж і спрыяе ўрадлівасьці. У «Аповесьці мінулых гадоў» сярод багоў Пярун названы першым. У гонар Перуна будавалі сьвяцілішчы-капішчы (рэшткі некаторых знойдзеныя на тэрыторыі Беларусі). Ідалы Пяруна былі пастаўленыя (побач з Дажбогам) ў Кіеве й Ноўгарадзе. Пасьля ўвядзеньня хрысьціянства функцыі й рысы Перуна нададзеняы Ільлі. Паводле старажытнабеларускіх павер’яў Пярун трымаў у руках велізарныя жорны, удараў каменем аб камень і выклікаў гром і маланку, асколкі жорнаў ляцелі на зямлю й паражалі як стрэлы.

Пярун, паводле ўяўленьняў славянаў, велічны, статны, высокага росту з чорнымі валасамі й доўгай залатой барадою. Седзячы на вогненай калясьніцы, ён разьяжджае па небе, узброены лукам і стрэламі. Яго грымотны лук — каменны молат, часам вясёлка. Яго стрэлы — маланкі. Імі ён зьнішчае варожыя полчышчы Чарнабога. Яны нагрувашчваюць велізарныя хмары, каб затуманіць сонца, сарваць месяц, сабраць у хмары пітво жыцьця — ваду. Пярун адным ударам свайго каменнага молату разьбівае хмары, і апладняльная вада імкліва ліецца на зямлю. Чэрці бягуць на зямлю, але і тут іх даганяюць стрэлы Пяруна. Чэрці ведаюць, што Пярун любіць чалавека й беражэ яго, таму яны кідаюцца ў жытло людзей, каб выратавацца сярод іх. Але ў такіх выпадках Пярун зьнішчае й жытло чалавека.

Рэлігійнае значэньне вобраз Перуна страціў у канцы 19 — пач. 20 ст. і знайшоў адлюстраваньне ў беларускім фальклёры: старажытныя сякеры называліся стрэламі Пяруна, гром — Пярун, зь ягоным вобразам зьвязаныя беларускія прымаўкі й праклёны.

## Літаратура
* Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. Т. 6. Ч. 1. / пад рэд. Пашкова (і інш.). — Мінск : Беларуская энцыклапедыя імя Петруся Броўкі, 2001. — 592 с. — С. 16.
* Кантата «Повстань Перуне!» 

Катэгорыя:Мітычныя істоты
Катэгорыя:Славянскія багі
Катэгорыя:Вярхоўныя багі
Штатыў

**Штаты́ў** () — пераносная апора для аптычных прыладаў (фота-, відэа-, кінакамэр, падзорных труб, тэадалітаў і да т. п.), служыць для дакладнага навядзеньня і захаваньня іхняга становішча ў працэсе работы.

Усе фатаграфічныя штатывы маюць тры апоры, мацаваньне для фотаздымача, часта аснашчаныя паваротным мэханізмам (галоўкаю) для навядзеньня прылады. Апоры звычайна тэлескапічныя дзеля эканоміі месца, калі штатыў не выкарыстоўваецца, і вырабляюцца з алюміну, вуглеплястыку, сталі, дрэва ці плястмасы.

Катэгорыя:Геадэзія
Катэгорыя:Фататэхніка
Катэгорыя:Тэхналёгіі кіно
Трыацэтын

**Трыацэты́н**, ***трыацэта́т гліцэры́ну*** (хімічная формула C9H14O6) — трыгліцэрыд, этэр гліцэрыну і воцатавае кісьлі.

Ужываецца ў якасьці харчовага дадатку з кодам E1518 (у Аўстраліі A1518). У якасьці прысадкі да паліва зьніжае рызыку дэтанацыі бэнзыну. У мэдыцыне выкарыстоўваецца як процігрыбковы агент для лекаваньня паверхневых інфэкцыяў скуры.

## Крыніцы і заўвагі

Катэгорыя:Рашчыньнікі
Катэгорыя:Этэры
Трыянгуляцыя

**Трыянгуля́цыя** (ад  — трохвугольнік) у геамэтрыі — падзел паверхні на крывалінейныя трохвугольнікі.

Трыянгуляцыя *T* прасторы \mathbb{R}^{n+1} — гэта падпадзел \mathbb{R}^{n+1} на (*n*&nbsp;+&nbsp;1)-вымерныя сымплексы, такія што:
# любыя два сымплексы ў *T* перасякаюцца ў агульнай грані канта або вяршыні, ці ўвогуле не перасякаюцца;
# любое абмежаванае мноства ў \mathbb{R}^{n+1} перасякае канечную колькасьць сымплексаў з *T*.

Трыянгуляцыя мноства пунктаў, то бок трыянгуляцыя дыскрэтнага мноства пунктаў P\subset\mathbb{R}^{n+1} — гэта падзел выпуклай абалонкі пунктаў на сымплексы так, што выконваецца першая ўмова з папярэдняга азначэньня, і мноства пунктаў, якія зьяўляюцца вяршынамі сымплексаў падзелу, супадае з P. Трыянгуляцыя Дэлянэ зьяўляецца найболей вядомым відам трыянгуляцыі мноства пунктаў.

## Глядзіце таксама
* Псэўдатрыянгуляцыя
* Трыянгуляцыя Дэлянэ

## Літаратура
* 

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Геамэтрыя
Гальмстад (камуна)

**Гальмстад** () — камуна на паўднёвым захадзе Швэцыі, у лэне Галянд, у аднайменным ляндскапе. Насельніцтва 105 796 чалавек (31 сьнежня 2023) — сямнаццатая паводле колькасьці жыхароў камуна Швэцыі (зь дзевятнаццаці камунаў у якіх насельніцтва перавышае 100 000 чалавек). Плошча 1030,95 км². Галоўны горад — Гальмстад.

## Крыніцы

Катэгорыя:Камуны лэну Галянд
Бытам

**Бы́там** (, , ) — горад, разьмешчаны ў паўднёвай Польшчы. Колькасьць насельніцтва налічвае каля 177 тыс. чалавек. Займае плошчу 69 км².

## Вядомыя жыхары
* Лешак Энгелькінг — польскі паэт, празаік, эсэіст, гісторык літаратуры, літаратуры крытык, перакладчык.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт муніцыпалітэту.

Катэгорыя:Гарады Сылескага ваяводзтва
Fantasy World Dizzy

**«Fantasy World Dizzy»** () — аркадная прыгодніцкая кампутарная гульня, распрацаваная блізьнятамі Олівэр і выпушчаная ў 1989 року Code Masters.

Гульня распрацоўвалася пад кодавай назвай «Dizzy III» і лічыцца трэцяй у сэрыі. Хоць насамрэч трэцяй па парадку ў 1987 року была выпушчаная гульня Fast Food, яна зьяўляецца адыходам ад стандартнага фармату гульняў «Dizzy».

## Гульнявы працэс
«Fantasy World Dizzy» стала першай гульнёй у сэрыі, дзе зьявіліся адметныя элемэнты, што вызначылі выгляд і гульнявы працэс усіх наступных гульняў: наяўнасьць трох жыцьцяў; сыстэма інвэнтару з трох прадметаў і магчымасьць абраць патрэбны; значна спрошчаная аркадная частка на карысьць разьвязаньня ламанінаў. Уведзеная падтрымка Sinclair-джойстыка.

Упершыню была прадстаўленая сям’я Yolkfolk: Daisy, Denzil, Dozy, Dylan і Grand-Dizzy. Вядомае прынамсі адно «пасхальнае яйка».

У вэрсіі для 128-мікілябайтнага кампутара прысутнічаюць музыка, гукавыя эфэкты і галасавая ўстаўка для AY-3-8910. Іншыя гульні асноўнай сэрыі ня мецьмуць галасавых уставак.

## Сюжэт
Сюжэт гульні разгортваецца вакол Дызі () і ягонай сяброўкі Дэйзі (). Калі Дызі і Дэйзі разам шпацыравалі па лесе, Кароль Троль выкраў Дэйзі, і Дызі ідзе яе ратаваць. Па дарозе ён таксама мусіць сабраць 30 манэтаў. Некаторыя зь іх даволі добра схаваныя за прадметамі інтэр’еру.

## Успрыняцьце
Гульня атрымала адзнаку 9 з 10 магчымых ад Пітэра Парыша з Eurogamer.

У 1993 року вэрсія для ZX Spectrum заняла 37-е месца ў сьпісе 100 найлепшых гульняў усіх часоў па выніках апытаньня чытачоў і 41-е — па выніках галасаваньня часопісу «Your Sinclair».

У 2004 року вэрсія для ZX Spectrum заняла 25-е месца ў сьпісе найлепшых гульняў усіх часоў па выніках галасаваньня часопісу «Your Sinclair».

## Крыніцы і заўвагі

## Вонкавыя спасылкі
* Fantasy World Dizzy на MobyGames
* Fantasy World Dizzy на World of Spectrum
* Відэа праходжаньня гульні на ZX Spectrum
* Ілюстраваная гісторыя Fantasy World Dizzy

Катэгорыя:Кампутарныя гульні 1989 году
Катэгорыя:Гульні для Amiga
Катэгорыя:Гульні для Amstrad CPC
Катэгорыя:Гульні для Atari ST
Катэгорыя:Гульні для Commodore 64
Катэгорыя:Гульні для DOS
Катэгорыя:Гульні для ZX Spectrum
Катэгорыя:Dizzy
Катэгорыя:Гульні Codemasters
Катэгорыя:Кампутарныя гульні, распрацаваныя ў Вялікабрытаніі
Кантры

**Ка́нтры** (англ.: Country ад country music — сельская музыка) — найбольш распаўсюджаная разнавіднасьць паўночнаамэрыканскай народнае музыкі, па папулярнасьці ў ЗША не саступае поп-музыцы.

## Вытокі й станаўленьне жанру
Кантры аб’ядноўвае дзьве адмены амэрыканскага фальклёру — гэта музыка белых пасяленцаў, якія пасяліліся ў Новым Сьвеце ў XVII—XVIII стагодзьдзях і каўбойскія баляды Дзікага Захаду. У гэтай музыцы моцна адчуваецца спадчына Лізавэцінскіх мадрыгалаў, ірляндзкае й шатляндзкае народнае музыкі. Асноўныя музычныя інструмэнты гэтага стылю — гітара, банджа й скрыпка.

Катэгорыя:Музычныя жанры
Трыкутнік (сузор’е)

**Трыку́тнік** () — невялікае сузор’е на паўночным небе. Яго назва на лацінскай значыць «трыкутнік», што адрозьнівае яго ад Паўднёвага Трыкутніку ў паўднёвым небе. Назва паходзіць ад трох найярчэйшых зорак трэцяй і чацьвертай велічыні, што ствараюць амаль раўнаплечы доўгі і вузкі трыкутнік. Трыкутнік быў адным з 48 сузор’яў, апісаных астраномам II стагодзьдзя Пталемэем, і застаецца адным з 88-і сучасных сузор’яў.

## Адметнасьці

### Зоркі
У сузор’і Трыкутніка няма зорак першай зорнай велічыні. Найярчэйшай зоркай лічыцца белы гігант β Трыкутніка (3,00m). Другой паводле яскравасьці зоркай зьяўляецца жоўта-белы субгігант α Трыкутніка (3,41m) — знаходзіцца ў вяршыне трыкутніка.

### Аб’екты глыбокага космасу
У 1600-х гадох Джаваньні Батыста Гад’ерна адкрыў Галяктыку Трыкутніку, якую пазьней у свой каталёг дадаў Шарль Мэсье. Яна знаходзіцца ў Мясцовай групе, за 2,3 млн сьв. г., і мае зорную велічыню 5.8m. У цёмную ноч без аблокаў галяктыку можна пабачыць няўзброеным вокам. Пры сьветлавым забруджваньні Галяктыка Трыкутніка ня бачная нават у малыя тэлескопы і біноклі. Дыямэтар Галяктыкі Трыкутніка складае  сьветлавых гадоў — яна меншая за Галяктыку Андрамэды і Млечны Шлях.

Акрамя M33, у сузор’і знаходзяцца некалькі цьмяных галяктык з Новага агульнага каталёгу, зорная велічыня якіх не перавышае 11m. Сярод іх — сьпіральная галяктыка NGC 925 і NGC 672, сьпіральная галяктыка зь перамычкай.