Азартная гульня

**Аза́ртная гульня́** (, літаральна «гульня выпадка») — гульня, у якой выйгрыш цалкам альбо ў значнай ступені залежыць не ад майстэрства гульцоў, а ад выпадка. Гульня, у якой выйгрыш у асноўным залежыць ад майстэрства гульцоў, азартнай не ўважаецца нават пры наяўнасьці элемэнтаў выпадковасьці, як то прэфэранс альбо покер. Звычайна, у азартныя гульні гуляюць на грошы, гэта значыць што ўзнагародай за выйгрыш ёсьць матэрыяльны здабытак, тады як пройгрыш караецца матэрыяльнай стратай.

Слова «азарт» гэта пераклад францускага слова *hazard*, што азначае «выпадак». Таму азартныя гульні ёсьць гульні, пабудаваныя на выпадку. Невыпадкова азартныя гульні называліся даўней фатальнымі альбо адважнымі гульнямі й супрацьпастаўляліся камэрцыйным альбо сталым гульням. У эўрапейскіх мовах азартныя гульні так і называюцца: *гульні выпадку*.

У сэнсе гульні на грошы азартнай можа быць любая гульня, у тым ліку цалкам лягічныя й невыпадковыя, як то шахматы альбо го. У такім разуменьні *азарт* азначае ўпартасьць, узбуджэньне. Гульня на грошы ёсьць спосабам узбагачэньня для адных, а для іншых — толькі марывам хуткага ўзбагачэньня, якое вяртаецца цяжкімі стратамі. Часам гульня на грошы становіцца залежнасьцю, ад якой чалавеку вельмі цяжка пазбавіцца.

## Гісторыя
Гісторыкі лічаць, што азартныя гульні існуюць з старажытных часоў. Іхная гісторыя пачынаецца з гульнявых костак, якія выраблялі з астрагаляў. Вынаходніцтва гэтай забавы, крыніцы радасьці і няшчасьця, прыпісваюць індыйцам, эгіпцянам і грэкам у асобе Палямэда. Напрыклад, у час раскопак у Эгіпце былі знойдзеныя кубікі рознай формы, як то чатырохгранныя, дванаццацігранныя і нават большай колькасьцю кантаў. Сьведчаньні азартных гульняў ёсьць у надпісах на Вялікай пірамідзе Хэопса і ў Бібліі, дзе апісваюцца рымскія жаўнеры, якія гулялі ў азартныя гульні дзеля адзеньня Хрыста, які паміраў на крыжы. Таксама маюцца зьвесткі, якія сьведчаць аб тым, што шасьцігранныя косьці выкарыстоўваліся ў Мэсапатаміі яшчэ ў 3000 годзе да н. э. У Старажытным Эгіпце былі знойдзеныя фігуркі, малюнкі на камянях, выявы людзей або багоў, якія кідаюць кубікі. Прымітыўныя кубікі былі знойдзеныя і пры раскопках дагістарычных паселішчаў людзей яшчэ больш раньняга часу. Індыйскі эпасны твор *«[[Магабгарата]]»*, напісаны, відаць, больш за два тысячагодзьдзі таму, часта і падрабязна апісвае гульню ў косьці. Зборнік вэдыйскіх гімнаў Рыгвэда зьмяшчае паэму *«Скаргі гульца»*, у адным з радкоў цытуюцца словы бога Савітры, як заклікае ўнікаць гульні ў косьці. Паводле грэцкай міталёгіі Гэракл гуляў у косьці супраць храмавага вартаўніка дзеля прыхільнасьці прыгожай куртызанкі. Кубікі, якія выкарыстоўваюцца сёньня, пазначаныя кропкамі з кожнага боку, верагодна, былі вынайдзеныя ў Эгіпце каля 2000 г. да н. э.

Папулярнасьць кідальных костак у Старажытнай Грэцыі, Старажытным Рыме і сярэднявечнай Эўропе была выключна высокай, галоўным чынам, вядома, сярод найвышэйшых саслоўяў насельніцтва ды духавенства. У Старажытным Рыме гульні ў косьці былі шырока распаўсюджаныя сярод усіх сацыяльных саслоўяў, але ўлады часта пагражалі гульцам пакараньнем. Афіцыйна дазвалялася гуляць у косьці толькі ў час сьвяткаваньня Сатурналіяў. Паводле рымскага заканадаўства, даўгі ў азартных гульнях нельга было спаганяць праз суд, але і страчаную маёмасьць нельга было вярнуць сабе праз суд. Дом, у якім знаходзілі азартных гульцоў, канфіскоўваўся. Імпэратар Кляўдыюс быў заўзятым аматарам гульні *[[Ludus duodecim scriptorum|Duodecim scripta]]* і нават напісаў кнігу пра яе, але яна з тых часоў была згубленая. Тацыт у сваёй *«[[Германія (Тацыт)|Германіі]]»* распавядае пра захапленьне германскіх плямёнаў гульнёй у косьці, апісваючы, як у цьвярозым стане яны з поўнай неабдуманасьцю гулялі ў азартныя гульні, закладваючы свае дамы і гаспадарку, а нават і сваю свабоду. Першыя сьведчаньні пра карты сустракаюцца ў старажытным Кітаі ў IX стагодзьдзі. Кітайскі пісьменьнік згадвае ў адным з сваіх твораў, што прынцэса Тун Чэн з дынастыі Тан гуляла ў «карты». Карты з малюнкам дываноў дайшлі да Італіі і Гішпаніі ў XIII стагодзьдзі. У Эўропе былі дададзеныя новыя карты, якія сымбалізавалі кіраўнікоў і прыдворных, як то караля, даму, валета і джокера.

Паводле старога нямецкага права, угоды, павязаныя з азартнымі гульнямі, лічыліся неправамернымі, таму мажліва было ня толькі запатрабаваць вяртаньня страчанага, але нават высунуць пазоў да пераможцы. У Сярэднявеччы як духоўныя, гэтак і сьвецкія ўлады спрабавалі забараніць гульні. Падобныя забароны на карткавых і іншыя гульні дазваляюць рабіць высновы пра распаўсюд і разьвіцьцё гульняў. Указ ангельскага караля Рычарда Львінае Сэрца XII стагодзьдзя прадугледжваў, што анікому, хто ніжэйшы рангам за рыцара, не дазвалялася гуляць у азартныя гульні на грошы. Каралева Лізавета I зафундавала лятарэю, якая ўпершыню была разыграная ў 1569 годзе. У Вялікабрытаніі таксама папулярнымі сталі конныя скачкі. У XIV стагодзьдзі гульня пад назвай крэпс згадваецца ў *«[[Кэнтэрбэрыйскія апавяданьні|Кэнтэрбэрыйскіх апавяданьнях]]»*, то бок зборніку твораў ангельскага паэта Джэфры Чосэра. Даволі складаныя правілы гэтай гульні былі спрашчаныя ў XIX стагодзьдзі, у выніку чаго зьявілася гульня, якая вядомая сёньня як крэпс. Першы вядомы папярэднік блэкджэка, гішпанская гульня trente-un, згадваецца сьвятаром. Пазьней пра гэтую гульню ўзгадваў Мігель Сэрвантэс у 1570 годзе.

Пачынаючы з XVI стагодзьдзя спачатку ў Рыме зьявілася структураваная практыка складаньня ўкладаў датычна вызначэньня папы на вакантнае месца па службе папярэдніка. Ставіць горшы на будучага папу было лёгка, дзякуючы выбудаванай сыстэме працы брокераў, якія былі павязаныя з рымскімі банкамі. Першае вядомае ў Эўропе казіно мела назву Рыдота. Яно пачало працаваць у 1638 годзе ў Вэнэцыі. Шырокае распаўсюджаньне азартных гульняў у XVII стагодзьдзі стала падставай для іхняга навуковага дасьледаваньня. Гэтак разгляд праблемы, пастаўленай шэвалье дэ Мэрэ і прааналізаванай Блезам Паскалем і П’ерам дэ Фэрма, лічыцца момантам нараджэньня тэорыі імавернасьцяў. Аднак яшчэ раней Галілео Галілей, Люка Пачолі і Джыраляма Кардана стваралі матэматычныя працы, прысьвечаныя асобным відам азартных гульняў.

На пачатку XIX стагодзьдзя ў розных эўрапейскіх дзяржавах склаліся розныя погляды на азартныя гульні. У той час як у некаторых краінах такія формы гульняў былі дазволеныя і нават арганізаваныя на карысьць дзяржавы, паколькі публічныя азартныя гульні ўважаліся за больш прымальныя, чым падпольныя, у іншых жа ўсе азартныя гульні былі забароненыя. У Францыі, дзе прывілеяваныя азартныя дамы існавалі амаль ва ўсіх буйных гарадах цягам XVIII і пачатку XIX стагодзьдзяў, Людовік XV ужо беспасьпяхова спрабаваў забараніць азартныя гульні. У 1806 годзе Напалеон Банапарт дазволіў азартныя гульні толькі ў асобных установах у Пале-Раяль у Парыжы, дзе да іхняга закрыцьця Люі-Філіпам I ў канцы 1837 года сярод іншага гулялі ў рулетку. Пасьля 1837 году пачаўся росквіт гульнявых дамоў у Бадэн-Бадэне, Бад-Гомбургу і Вісбадэне, дзе Фёдар Дастаеўскі пазнаёміўся з рулеткай і захапіўся гэтай гульнёй, што яго натхніла да напісаньня раману *«[[Гулец (раман)|Гулец]]»*. Да іх далучаліся таксама Бад-Эмс, Бад-Наўгайм і Бад-Пірмонт. У Прусіі яшчэ да Сакавіцкай рэвалюцыі 1848 году паўстала ініцыятыва закрыцьця гульнявых дамоў. У землях, анэксаваных у 1866 годзе, гульнявым установам, якія дзеілі на падставе дамоваў з ранейшымі ўрадамі, было дазволена працягваць працу да канца 1872 году. Пры гэтым яны павінны былі адлічваць значную частку чыстага прыбытку на фармаваньне курортнага і добраўпарадкавальнага фонду адпаведных гарадоў. Па ўтварэньні Нямецкай імпэрыі ўсе нямецкія гульнявыя дамы мусілі спыніць дзейнасьць з канцом 1872 году, але яны адкрытыя наноў толькі ў 1933 годзе пры нацыянал-сацыялістах.

Забарона азартных гульняў у Францыі і Нямеччыне ў першую чаргу дало карысьць княству Манака. Франсуа Блян скарыстаўся гэтай мажлівасьцю і вывеў казіно Монтэ-Карлё да залатога веку. У 1904 годзе міністэрства юстыцыі Аўстра-Вугоршчыны апублікавала сьпіс забароненых гульняў, які цягам многіх дзесяцігодзьдзяў быў узорам. Гэты сьпіс заўважны тым, што ў ім таксама былі забароненыя нават некаторыя адмысловыя разнавіднасьці кегельных гульняў. Да пачатку XX стагодзьдзя азартныя гульні былі амаль паўсюдна забароненыя па ўсёй тэрыторыі ЗША і, такім чынам, сталі ў значнай ступені незаконнай дзейнасьцю, што спрыяла росту мафіі і іншых злачынных арганізацыяў. Зь цягам часу стаўленьне да азартных гульняў зьмякчылася, а законы супраць іх былі паслабленыя. У 1931 годзе казіно былі легалізаваныя ў Нэвадзе. Таксама ўсё больш штатаў пасьля гэтага пачалі здымаць забарону на лятарэі.

## Беларусь
На 2013 год у краіне працавала 477 гульнявых установаў (31 казіно, 275 залаў гульнявых аўтаматаў і 171 букмэкерская кантора). За 2012 год іх лік вырас на 22%: дадалося 4 казіно, 46 залаў гульнявых аўтаматаў і 38 букмэкерскіх. Паводле ўказу № 599 ад 19 лістапада 2010 г., *сярэдні* грашовы выйгрыш на кожным аўтамаце зь 1 красавіка 2011 году меў складаць прынамсі 90%.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Цэнтар дасьледваньня азартных гульняў.


Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы