Лепель

**Ле́пель** — места ў Беларусі, на беразе Лепельскага возера. Адміністрацыйны цэнтар Лепельскага раёну Віцебскай вобласьці. Насельніцтва на 2018 год — 17 828 чалавек. Знаходзіцца за 115 км ад Віцебску. Канцавая станцыя на чыгуначнай лініі Ворша — Лепель. Аўтамабільныя дарогі злучаюць места з Полацкам, Менскам, Віцебскам, Воршай.

Лепель — даўняе места гістарычнай Полаччыны, старажытны замак Вялікага Княства Літоўскага. Да нашага часу тут захаваліся збудаваныя ў стылі клясыцызму касьцёл Сьвятога Казімера і драўляная царква Сьвятой Параскевы Пятніцы, помнікі архітэктуры XIX ст. Побач з касьцёлам у 2010 годзе паставілі першы ў Беларусі помнік канцлеру Льву Сапегу. Сярод мясцовых славутасьцяў вылучалася Спаская царква ў стылі клясыцызму, помнік архітэктуры XIX ст., зруйнаваны савецкімі ўладамі.

## Назва
Існуе некалькі вэрсіяў паходжаньня тапоніму Лепель. Географ Вадзім Жучкевіч лічыў, што ў яго аснове беларускія словы «лепей», «лепы» (у сэнсе 'лепшы, прыгожы') або «ляпіць» (зьвязаны з ганчарным рамяством). На думку расейскага гісторыка А. Качубінскага, назва ўтварылася ад латыскага слова «Ііара» — 'ліпа' (у сэнсе 'возера сярод ліпавых лясоў'). Супрацоўнікі Рыскага музэю гісторыі, літаратуры і мастацтва імя Я. Райніса зьвязваюць назву места з латыскім «лепе» ці летувіскім «лепеле», што ў абодвух выпадках абазначае 'жоўтыя гарлачыкі'. Беларускі навуковец Р. Аўчыньнікава мяркуе, што тапонім мае фінска-вугорскае паходжаньне («леп») і перакладаецца, як 'альховы'.

Таксама існуе народнае паданьне пра знакамітага падарожніка, што завітаў на Лепельшчыну. Спачатку ён падзівіўся: «О, як тут пышна!» (гэтак узьнікла назва вёскі Пышна). Калі ж паехаў далей, то ўзрушыўся прыгажосьцю мясьцінаў: «Ого, а тут яшчэ лепей!» Адсюль, згодна з паданьнем, і ўтварылася назва Лепель.

## Гісторыя

### Вялікае Княства Літоўскае

Першы пісьмовы ўпамін пра Лепель датуецца 1439 годам. У гэты час на высьпе Лепельскага возера існавалі вёска і маёнтак *Стары Лепель*, якія Міхал Жыгімонтавіч падараваў Віцебскаму рымска-каталіцкаму касьцёлу. У 1503 годзе вялікі князь Аляксандар зацьвердзіў за Віцебскім касьцёлам дарунак Міхала Жыгімонтавіча, дадаўшы да яго Баравенскае войтаўства і вёскі Машчоны ды Соржыцу. У 1541 годзе з згоды Папы Рымскага вялікі князь Жыгімонт Стары далучыў Лепельскі маёнтак да Віленскай катэдры. У Інфлянцкую вайну (1558—1582) на тэрыторыі маёнтку збудавалі драўляны замак.

У 1563 годзе побач з замкам на высьпе заснавалі *места Лепель*, пры якім працаваў гандлёвы порт. Таго ж году Віленская капітула, ня будучы ў стане бараніць маёмасьць ад бесьперапынных нападаў суседняй Маскоўскага дзяржавы, аддала маёнтак у валоданьне вялікаму князю Жыгімонту Аўгусту з умовай, што калі ён захоча назаўсёды пакінуць гэтую маёмасьць сабе, то мусіць даць капітуле іншую маёмасьць той самай вартасьці. Аднак насуперак дамоўленасьці ў 1568 годзе Жыгімонт Аўгуст аддаў Лепель у пажыцьцёвае карыстаньне кашталяну смаленскаму Юрыю Зяновічу, а па ягонай сьмерці — ваяводу полацкаму Мікалаю Дарагастайскаму. У 1579 годзе кароль і вялікі князь Стэфан Баторы вярнуў лепельскую маёмасьць Віленскай рымска-каталіцкай катэдры.

На 1580 год у *месьце Лепелі* было 300 дамоў, якія стаялі на высьпе і на заходнім беразе возера (цяпер гэта вёска Стары Лепель). 19 траўня 1586 году *маёнтак Лепле* набыў Леў Сапега. За 3 км ад *Старога Лепеля*, у вёсцы Белае, ён заснаваў *мястэчка Белы Лепель* або *Новы Лепель*, куды неўзабаве перамясьціўся гандлёвы цэнтар. Апроч таго, у мястэчку збудавалі замак, царкву і касьцёл. У 1609 годзе Леў Сапега перадаў *Стары Лепель* і *Новы Лепель* Віленскаму кляштару бэрнардынак, які дзеяў пры касьцёле Сьвятога Міхала.

У 1772—1776 гадох у зьвязку зь першым падзелам Рэчы Паспалітай Лепель стаў сталіцай Полацкага ваяводзтва. У месьце адбываліся паседжаньні земскага і гродзкага судоў.

### Пад уладай Расейскай імпэрыі

У выніку другога падзелу Рэчы Паспалітай (1793 год) Лепель апынуўся ў складзе Расейскай імпэрыі, дзе стаў цэнтрам павету Полацкай, з 1802 году — Віцебскай губэрні. У 1797—1805 гадох вялося будаваньне Бярэзінскай воднай сыстэмы, дырэкцыя якой разьмясьцілася ў Лепелі (у 1833—1839 гадох тут працаваў калега і сябар Адама Міцкевіча Ян Чачот). У 1804 годзе адбылося зацьвярджэньне першага пляну забудовы места. У вайну 1812 году Лепель панёс вялікія страты: войскі, што праходзілі празь места, спалілі яго.

У 1821 годзе ў Лепелі адкрылася аптэка, у 1830 годзе — 4-клясная вучэльня. У 1833 годзе места моцна пацярпела ад пажару. У 1835 годзе складзены генэральны плян Лепеля, згодна зь якім места падзялялася на цэнтар і 26 кварталаў (у 1860 годзе гэты плян скарэктавалі, падзяліўшы Лепель на 30 кварталаў і 4 плошчы). У 1841—1844 гадох тут збудавалі мураваны праваслаўны сабор, у 1857—1876 гадох — касьцёл Сьвятога Казімера. 9 верасьня 1852 году места атрымала герб: «у чырвоным полі Пагоня». На 1864 год у месьце было 38 мураваных і 562 драўляныя дамы (паводле зьвестак на 1897 год — 10 мураваных і 800 драўляных); дзеялі 3 царквы, касьцёл, капліца, 4 сынагогі; працавалі піваварны і гарбарны заводы, 2 цагельні. У 1893 годзе ў Лепелі адкрылася мэтэастанцыя, у 1902 годзе — настаўніцкая бібліятэка. У пачатку ХХ ст. у месьце было 772 будынкі, працавалі 12 дробных прадпрыемстваў, друкарня, 7 навучальных установаў, у тым ліку жаночая Марыінскач вучэльня; штогод праводзіліся 4 кірмашы.

За часамі Першай сусьветнай вайны ў лютым 1918 году Лепель занялі войскі Нямецкай імпэрыі.

### Найноўшы час
25 сакавіка 1918 году згодна з Трэцяй Устаўной граматай Лепель абвяшчаўся часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. У месьце ўтварылася Беларуская рада. 1 студзеня 1919 году згодна з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі Лепель увайшоў у склад Беларускай ССР, аднак 16 студзеня Масква адабрала яго разам зь іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад РСФСР. З кастрычніку 1919 да 14 траўня 1920 году места знаходзілася пад польскай уладай.

У 1924 годзе Лепель вярнуўся ў БССР, дзе стаў цэнтрам раёну (у 1935—1938 гадох — цэнтар акругі). У 1925 годзе тут адкрылася аднайменная чыгуначная станцыя. У Другую сусьветную вайну з 3 ліпеня 1941 да 26 жніўня 1944 году Лепель знаходзіўся пад акупацыяй Трэцяга Райху.

11 верасьня 2010 году ў цэнтры Лепеля ўрачыста адкрылі помнік дзяржаўнаму дзеячу Вялікага Княства Літоўскага — Льву Сапегу (нягледзячы на пратэсты Беларускага экзархату Маскоўскага патрыярхату).


Lepiel, Aziornaja. Лепель, Азёрная (1901-17).jpg|Азёрная вуліца
Lepiel, Uła, Ksiandzoŭ most. Лепель, Ула, Ксяндзоў мост (1901-17).jpg|Ксяндзоў мост
Lepiel, Kapanickaja. Лепель, Капаніцкая (1901-17).jpg|Капаніцкая вуліца, касьцёл Сьвятога Казімера
Lepiel, Kapanickaja-Poŭśviskaja. Лепель, Капаніцкая-Поўсьвіская (1913).jpg|Рог Поўсьвіскай і Капаніцкай

Lepiel-carkva.jpg|Царква, зьнішчаная бальшавікамі
Lepiel, Rynak. Лепель, Рынак (1913).jpg|Рынак, пошта
Lepiel, Čašnickaja. Лепель, Чашніцкая (1901-17).jpg|Чашніцкая вуліца, земская ўправа
Lepiel, Šlachieckaja. Лепель, Шляхецкая (1914) (2).jpg|Шляхецкая вуліца


## Насельніцтва

### Дэмаграфія


ImageSize = width:auto height:150 barincrement:27
PlotArea = left:50 bottom:20 top:15 right:15
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
Colors =
  id:linegrey2 value:gray(0.9)
  id:linegrey value:gray(0.7)
  id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8)
  id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:20000
ScaleMajor = unit:year increment:5000 start:0 gridcolor:linegrey
ScaleMinor = unit:year increment:1000 start:0 gridcolor:linegrey2
PlotData =
  color:cobar width:15
  bar:1866 from:0 till:3093 
  bar:1880 from:0 till:5284 
  bar:1897 from:0 till:6284 
  bar:1939 from:0 till:13800 
  bar:1959 from:0 till:9700 
  bar:1972 from:0 till:13600 
  bar:1991 from:0 till:19600 
  bar:1997 from:0 till:19400
  bar:2006 from:0 till:18800
  bar:2009 from:0 till:17280
  bar:2018 from:0 till:17828
TextData=
  fontsize:10px pos:(25,195)
  text:



* **XIX стагодзьдзе**: 1866 год — 3093 чал.; 1 студзеня 1880 году — 5284 чал. (2609 муж. і 2675 жан.), у тым ліку 2281 праваслаўны, 536 каталікоў, 6 эвангелістаў, 2458 юдэяў, 6 магамэтанаў; 1897 год — 6284 чал.
* **XX стагодзьдзе**: 1939 год — 13,8 тыс. чал.; 1959 год — 9,7 тыс. чал.; 1970 год — 13,1 тыс. чал.; 1972 год — 13,6 тыс. чал.; 1991 год — 19,6 тыс. чал.; 1997 год — 19,4 тыс. чал.; 1998 год — 19,4 тыс. чал.
* **XXI стагодзьдзе**: 2006 год — 18,8 тыс. чал.; 2007 год — 18,7 тыс. чал.; 2009 год — 17 280 чал. (перапіс); 2010 год — 17,4 тыс. чал.; 2016 год — 17 690 чал.; 2017 год — 17 822 чал.; 2018 год — 17 828 чал.

### Адукацыя
У Лепелі працуюць агратэхнічны каледж (у мінулым — гідрамэліярацыйны тэхнікум), ліцэй, 4 сярэднія школы, школа мастацтваў, ПТВ 175.

### Культура
Дзеюць дом рамёстваў, дом культуры, пры якім існуе народны тэатар «Пошук», краязнаўчы музэй, 2 бібліятэкі.

### [[Мас-мэдыя]]
У месьце выдаецца раённая газэта «Лепельскі край» (да 1992 году — «Ленінскі сцяг»).

## Забудова

### Плян
У сучасным Лепелі захаваўся рэгулярны плян XIX ст. У 1964 і 1976 гадох складаліся генэральныя пляны места. Цэнтар і паўднёва-ўсходнюю частку займаюць 2—5-павярховыя будынкі. Паводле пляну 1980 году перавага аддаецца невысокай забудове, на галоўнай магістралі места невялікія групы 5-павярховых будынкаў з установамі культурна-побытавага прызначэньня на першых паверхах. У 1989 годзе зьявіўся праект рэканструкцыі паркавай зоны і іншых частак места.


Lepiel. Лепель (1798).jpg|1798 г.
Lepiel. Лепель (1801-15).jpg|пач. XIX ст.
Lepiel. Лепель (1860-69).jpg|Рынак, 1860-я гг.


### Вуліцы і пляцы

З урбананімічнай спадчыны Лепеля да нашага часу гістарычныя назвы захавалі вуліцы Бярэзінская, Віцебская і Ўльянка, а таксама Барысаўскі і Полацкі тракты. Таксама ў Лепелі існавалі вуліцы Забаенская, Маставая, Падгулянная, Падгуменная, Прабойная, Пяшчанская, Саборная, Слабадзкая і Юрыдыкаўская, Капаніцкі, Надазёрны, Падазёрны, Пяцінскі і Сьвейскі завулак, пляц Новы Рынак, Віцебскі тракт.

### Мясцовасьці
Гістарычныя мясцовасьці Лепеля: Пяшчанка, Юраўская і Эсенская Слабоды.

## Эканоміка
Прадпрыемствы машынабудаваньня і мэталаапрацоўкі, дрэваапрацоўчай і харчовай прамысловасьці. У 2003 годзе аднавілася праца Лепельскай ГЭС.

Апроч таго, працуе мэтэастанцыя.

## Транспарт

### Аўтамабільны транспарт
Лепель — аўтамабільны транспартны вузел. Усходняй мяжой места праходзіць магістраль . Апроч гэтага, Лепель злучаецца сеткай аўтамабільных дарог зь іншымі местамі Беларусі:  (Крычаў — Ворша — Лепель),  (Лепель — Полацак — граніца Расеі),  (Багушэўск (ад ) — Сянно — Лепель — Мядзел),  (Вушачы — Лепель).

Аўтавакзал Лепелю абслугоўвае аўтобусныя маршруты больш чым 15 кірункаў, у тым ліку на Менск, Віцебск, Полацак, Наваполацак, Санкт-Пецярбург, Бабруйск, Горадню, Барысаў, Дрысу, Докшыцы.

### Чыгуначны транспарт
У Лепелі дзее чыгуначны вакзал. Чыгунка злучае места з буйным чыгуначным вузлом Ворша. Двойчы на дзень у будні і тройчы ў выходныя і сьвяточныя дні паміж імі курсуе пасажырскі дызэль-цягнік.

### Мескі транспарт
Мескі грамадзкі транспарт складаецца з аўтобусных маршрутаў.

## Турыстычная інфармацыя

### Інфраструктура
Места ўваходзіць у турыстычны маршрут «Спадчына Віцебшчыны гасьцям фэстывалю». Працуе Лепельскі краязнаўчы музэй. Сярод асабліва цікавых экспанатаў трэба адзначыць зброю XIX—XX стагодзьдзяў, фатаздымкі і паштоўкі лепельскага фатографа Р. Фідэльмана, пячаткі павятовых і валасных органаў улады XIX ст. і іншыя. Таксама тут захоўваецца найстарэйшая беларуская дуда, вырабленая ў 1877 годзе

Спыніцца можна ў гатэлі «Лепель» пад адрасам *вуліца Капаніцкая, 21.* Дзеюць дзіцячая санаторыя (*вуліца Віцебская, 23*) і дзіцячы рэабілітацыйна-аздараўленчы цэнтар «Пэрліна» ў Бароўцы. На беразе Лепельскага возера знаходзіцца санаторыя «Лодэ».

### Славутасьці
* Гарадзішча (III—IV стагодзьдзі)
* Забудова гістарычная (канец ХІХ — пачатак ХХ ст.; фрагмэнты)
* Капліца Сьвятога Георгія (1900; мураўёўка)
* Касьцёл Сьвятога Казімера (1857—1876)
* Могілкі: каталіцкія, брама і каплічкі (ХІХ ст.); юдэйскія
* Помнік Льву Сапегу
* Сынагога (ХІХ ст.)
* Царква Сьвятой Параскевы Пятніцы (1841—1844)

### Страчаная спадчына
* Замак (XVI ст.)
* Царква Сьвятога Спаса (1839)

## Галерэя

Lepel. Kasciol Sv.Kazimira.JPG|Касьцёл Сьвятога Казімера
Лепель. Касцёл. Галоўны фасад.jpg|Касьцёл, галоўны фасад
Liepel carkva hieorhija.jpg|Капліца Сьвятога Георгія
Liepel carkva paraskievy.jpg|Царква Сьвятой Параскевы Пятніцы

Lepiel. Лепель (2008).jpg|«Першы ўспамін пра Лепель»
Lepiel. Лепель (12.08.2008).jpg|На цэнтральным пляцы
Lepiel, kamianica (12.08.2008).jpg|Старая камяніца
Liepel HES.jpg|Лепельская ГЭС


## Асобы
* Яўген Жарнасек (нар. 1987) — штангіст
* Уладзімер Матыль (нар. 1927) — кінарэжысэр, сцэнарыст
* Францішак Пяткевіч (1899—1980) — лекар і беларускі нацыянальны дзяяч
* Карл Саленік (1811—1851) — актор, адзін з заснавальнікаў украінскага рэалістычнага тэатру

## Заўвагі

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Вонкавыя спасылкі
* 
* Лепель і Лепельскае возера