open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Дэпартыва Алявэс Віторыя

«**Дэпарты́ва Алявэ́с**» () — гішпанскі футбольны клюб з гораду Віторыі, сталіцы аўтаномнае супольнасьці Краіны Баскаў. Заснаваны ў 1921 годзе. «Алявэс» зьяўляецца трэцім самым пасьпяховым басконскім клюбам пасьля «Атлетыка» і «Рэал Сасьедаду». Фіналіст Кубка УЭФА 2001 году, калі ў свой дэбютны сэзон у эўрапескіх турнірах клюб здолеў дасьці ажно да фіналу, дзе саступіў «Лівэрпулу» зь лікам 5:4, прапусьціўшы залаты гол. Свае хатнія матчы клюб праводзіць на стадыёне Мэндысароца, які здольны зьмясьціць 19 840 гледачоў.

## Гісторыя
Клюб быў заснаваны ў 1920 годзе і першапачаткова быў вядомы пад назовам «Сябры спорту», ​​але 23 студзеня 1921 году назва была зьмененая на цяперашнюю. «Алявэс» стаў першым клюбам, які атрымаў падвышэньне з Сэгунды ў Ля Лігу паводле вынікаў сэзону 1929—1930 гадоў. Дэбютны сэзон у эліце атрымаўся няўдалым, бо клюб фінішаваў на 8 месцы з 10 удзельнікаў, усяго толькі на адзін пункт пераўзышоўшы дружыну, якая вылецела з дывізіёну. У сэзоне 1931—1932 гадоў клюб захаваў месца ў Ля Лізе, толькі дзякуючы вынікам асабістых матчаў з апошняй дружынай лігі. А ўжо паводле вынікаў наступнага сэзону баскі ня ўтрымаліся ад вылету з эліты. У наступныя гады калектыў гуляў у ніжэйшых лігах, працяглы час правёўшы ў тым ліку ў трэцім паводле моцы дывізіёне краіны.

Вяртаньне ў Лі Лігу адбылося толькі ў сэзоне 1953—1954 гадоў, якое, аднак, не было працяглым, бо клюб разьвітаўся з элітай пасьля другога сэзону. У 1960-х «Алявэс» паспусьціўся ў трэці дывізіён, а сэзон 1970—1971 гадоў нават правёў у рэгіянальнай лізе. Ачолены Раманам Галярагам, клюб дасягнуў доўгачаканага падвышэньня ў Сэгунду ў сэзоне 1973—1974 гадоў. У чэрвені 1983 году, пазьбегнуўшы вылету ў папярэднім сэзоне, «Алявэс» усё ж такі патрапіў у ніжэйшую Сэгунду Б, дзе заставаўся да кампаніі 1985—1986 гадоў. Пасьля некалькіх гадоў сур’ёзнага заняпаду, які доўжыўся да пачатку 1990-х гадоў, «Алявэс», нарэсьце, дамогся выхаду з гаротнага стану і цягам дзесяцігодзьдзя паступова падвышаўся ў лігавай сыстэме.

Пасьля перамогі ў Сэгундзе сэзону 1997—1998 гадоў, басконскі клюб вярнуўся на найвышэйшы ўзровень пасьля 42-гадовага перапынку. Па вяртаньні, тым ня менш, клюб ледзьве зачапіўся за месца ў эліце, апярэдзіўшы клюб з зоны вылету на адзіны пункт. Але ў наступным сэзоне дружына сэнсацыйна двойчы перамагла «Барсэлёну», заняўшы ў выніку рэкордны для сябе 6 радок, што забясьпечыла клюбу месца ў Кубку УЭФА. Апроч завяршэньня чэмпіянату на 10-й пазыцыі, у сэзоне 2000—2001 гадоў басконскі клюб дасягнуў фіналу Кубка УЭФА, пасьлядоўна выгуляўшы «Інтэрнацыянале», «Раё Вальекана» і «Кайзэрсьляўтэрн», апошні зь якіх быў ушчэнт разгромлены з агульным лікам 9:2. Фінал скончыўся паразай ад «Лівэрпула» зь лікам 4:5. Пры гэтым, у асноўны час палтацы скончыліся ўнічыю 4:4, а перамогу ангельцам забясьпечыў залаты аўтагол Дэльфі Гелі. У матчы таксама былі паказаныя дзьве чырвоныя карткі і былі забітыя ў дадатак да 9 галоў яшчэ 2, які не былі залічаныя. Гульня лічыцца некаторымі аглядальнікамі як адна з найвялікшых гульняў у гісторыі кубка.

## Склад
: *Актуальны на 21 лютага 2026 году*

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Віторыя
Цюрская прамова

**Цю́рская прамо́ва** — гіпатэтычная прамова цюрскае моўнае сям’і, існаваньне якой прыпадае на пэрыяд да падзелу цюрак на агузаў і булгараў, які адбыўся прыкладна ў 4500-4000 гг. да н. э. Рэканструкцыя мовы адбываецца з дапамогаю паранаўча-гістарычнага мэтаду.

Меркавана ўзьнікла шляхам вылучэньня з алтайскае прамовы ў перадгор’ях Алтаю.

Для запісу мовы старажытныя цюркі выкарыстоўвалі старажытнацюрскую рунічную пісьмовасьць. Нягледзячы на пачатак дыялектнага распаду ў вусным маўленьні цюрскіх плямёнаў зь цягам іх расьсяленьня па Эўразіі, для запісу сваёй мовы старажытныя цюркі пачалі карыстацца старажытнацюрскай рунічнай пісьмовасьцю. З гэтае прычыны паўстала літаратурная архона-енісейская (старажытнацюрская) мова, якая мела наддыялектны характар. Найраньнейшыя цюрскія помнікі датуюцца VII ст. н. э.

Рэканструкцыя цюрскае прамовы ўзьняла некаторыя праблемы, у прыватнасьці, пытаньне пра першаснасьць ратацызму або зэтацызму ў гэтай мове. Найбольш старажытныя пісьмовыя помнікі (пэтрогліфы, выкананыя старажытнацюрскімі рунамі) ужо адлюстроўваюць на сабе існаваньне ў цюрскай прамове -z- ды -r- дыялектаў, што сьведчыць на карысьць пачатку падзелу мовы на ўласнацюрскія і булгарскія. У той жа час іншыя алтайскія мовы (мангольскія, тунгуса-маньчжурскія) дэманструюць толькі -r- асновы. Вызначаныя асаблівасьці цюрскае прамовы можна аднавіць на грунце кансэрватыўных -r- моваў (напр., чуваская мова) і шляхам аналізу булгарскіх элемэнтаў у вугорскай.

## Фанэтыка
Фанэтыка мовы характарызуецца наяўнасьцю гармоніі галосных — рысы, якая часта прыпісваецца і праалтайскай мове. Гармонія галосных выражалася ў супрацьпастаўленьні галосных *e, i, o, u* і *ë, ï, ö, ü* (апрача *a*), існавала дзьве велічыні галосных.

## Лексыка

### Лічэбнікі

## Крыніцы

## Літаратура
* Gyula Décsy, *The Turkic Protolanguage: A Computational Reconstruction* (1998).
** Edward J. Vajda, review of Décsy (1998), Language (2000), 473—474.
* Gerard Clauson, *Etymological dictionary of pre-thirteenth-century Turkish*, Oxford, Clarendon Press (1972).
* Vilhel Gronbech, *Preliminary Studies in Turkic Historical Phonology (Uralic & Altaic)*, RoutledgeCurzon (1997), ISBN 0-7007-0935-5.
* Andras Rona-Tas, 'The Reconstruction of Proto-Turkic and the Genetic Question', in L. Johanson, *The Turkic Languages*, Routledge Language Family Descriptions, Routledge (1998), ISBN 0-415-08200-5, pp.&nbsp;67-80.

Катэгорыя:Цюрскія мовы
Катэгорыя:Мёртвыя мовы
Катэгорыя:Прамовы
Ганна Крыстына Радзівіл

**Ганна Крыстына Радзівіл** (нарадзілася 18 жніўня 1960 году ў Нью-Ёрку) — княгіня, дачка Лі Радзівіл ды князя Станіслава Радзівіла. Яе цётка з боку маці Жаклін Кенэдзі Анасіс.

Ахрышчаная ў чэрвені 1961 году ва Ўэстмінстэрскім абацтве у Лёндане ў прысутнасьці, сярод іншых, яе дзядзькі і хроснага бацькі прэзыдэнта Джона Кенэдзі і яе вядомай цёткі.

Ганна Радзівіл зьяўляецца малодшай сястрой амэрыканскага журналіста і прадусара Антонія Радзівіла. У 1999 годзе выйшла замуж за Атавіё Аранцыё, прафэсара мэдыцыны Калюмбійскага ўнівэрсытэту. Пара разьвялася ў 2005 годзе.

Жыве ў Нью-Ёрку, дзе, як і яе маці, прысьвячае сябе мастацтву. Прыходзілася прыманай дачкой рэжысэру Гэрбэрту Росу, зь якім яе маці была ў шлюбе з 1988 да 1999 году. Працавала як асыстэнт постпрадукцыі ў фільме «*[[У сапраўдным сьвятле]]*».

Належыць да роду Радзівілаў.

## Вонкавыя спасылкі
* Ціна Радзівіл у базе зьвестак кінаактораў

Ганна Крыстына
Ясінаўка

**Ясі́наўка** — вёска ў Камянецкім раёне Берасьцейскай вобласьці, уваходзіць у Вярховіцкі сельсавет.

Ясінаўка месьціцца за 25&nbsp;км на паўночны захад ад Камянцу, за 55&nbsp;км на поўнач ад Берасьця, за 10&nbsp;км на паўночны ўсход ад чыгуначнай станцыі Высока-Літоўск (лінія Берасьце&nbsp;— Беласток).

## Гісторыя
* сярэдзіна XIX ст.: вёска ў складзе фальварку Сірацін маёнтку Капылы ў Берасьцейскім павеце Гарадзенскай губэрні Расейскай імпэрыі.
* 1845: паводле інвэнтару ўладаньне абшарніцы Караліны Пуслоўскай. У вёсцы 46 двароў, 305 рэвіскіх душ, 387 дзесяцінаў ворыўнай зямлі, 153 дзесяціны сенакосу.
* 1897: паводле перапісу ў складзе Ясінаўскай сельскай грамады, 77 двароў, 500 жыхароў, дзейнічалі хлебазапасная крама, карчма, 2 кузьні.
* 1905: 513 жыхароў.
* 1915—1921: вёска моцна пацярпела ў час Першай сусьветнай і польска-савецкай войнаў.
* 1921: у выніку польска-савецкай вайны па Рыскай мірнай дамове ў складзе Польшчы, вёска ў Вярховіцкай гміне Берасьцейскага павету Палескага ваяводзтва.
* 1923: 20 жылых і 7 нежылых двароў.
* 1939: у выніку пакту Молатава — Рыбэнтропа ў складзе Берасьцейскай вобласьці БССР.
* 1940: вёска ў Вярховіцкім сельсавеце Высокаўскага раёну Берасьцейскай вобласьці, 94 двары, 450 жыхароў.
* 1941—1945: цягам Другой сусьветнай вайны на франтах загінулі і зьніклі бязь вестак 12 жыхароў вёскі.
* 1945: арганізаваны калгас «Чырвоная зорка», пазьней у складзе калгасу «Расея».
* 1948: у пачатковай школе 60 вучняў.
* 1960: у вёсцы 336 жыхароў.
* 1962: у Камянецкім раёне.
* 1970: 251 жыхар.

## Насельніцтва
* 2010 год — 117 чалавек
* 1999 год — 141 чалавек

## Інфраструктура
У складзе ААТ «Каралін». Працуе клюб, бібліятэка, крама.

## Крыніцы

## Літаратура
*  С.&nbsp;101.

Катэгорыя:Вярховіцкі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Камянецкага раёну
Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XIX стагодзьдзі
Выдзерка

**Вы́дзерка** — былая калёнія на тэрыторыі сучаснага Пружанскага раёну Берасьцейскай вобласьці.

## Мінуўшчына
За расейскім часам — маёнтак ва ўласнасьці Люцыяна Крашэўскага, канфіскаваны за падтрымку паўстанцаў 1863—1864. Пазьней урочышча ў Ліноўскай воласьці Пружанскага павету Гарадзенскай губэрні, належала да маёнтку Ляжэнскіх Лінова — Аранчыцы. Адносілася да прыходу аранчыцкай царквы Ўзвышэньня Сьвятога Крыжа.

За польскім часам — калёнія і хутар сьпярша ў гміне Лінова, а з 1932 року — у гміне Пружана Пружанскага павету Палескага ваяводзтва.

## Вядомыя ўраджэнцы і жыхары
* Люцыян Крашэўскі (1820—1892) — беларускі і польскі мастак, фатограф
* Баляслаў Шчэрба (1925—2012) — польскі дзяржаўны дзяяч, генэрал

## Крыніцы

Катэгорыя:Колішнія населеныя пункты Пружанскага раёну
Міжурадавая група экспэртаў у зьменах клімату

**Міжурадавая група экспэртаў у зьменах клімату** (МГЭЗК, ) — арганізацыя, заснаваная ў 1988 годзе Сусьветнай мэтэаралягічнай арганізацыяй (СМА) і Праграмай ААН па навакольным асяродзьдзі (ЮНЕП) для ацэнкі рызыкі глябальнага зьмяненьня клімату, выкліканага тэхнагеннымі фактарамі (дзеяньнямі чалавека).

Атрымала, разам з Альбэртам Горам, Нобэлеўскую прэмію міру 12 кастрычніка 2007 году.

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт IPCC 

Катэгорыя:Зьявіліся ў 1988 годзе
Катэгорыя:Зьмена клімату
Катэгорыя:Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі міру
Галянова

Назву **Галянова** маюць:

* Галянова — вёска ў Карэліцкім раёне Гарадзенскай вобласьці
* Галянова — вёска ў Валожынскім раёне Менскай вобласьці

## Глядзіце таксама
* Галенава
Арганізацыя па забароне хімічнай зброі

**Арганізацыя па забароне хімічнай зброі** (АЗХЗ) — міжнародная арганізацыя, створаная пры падтрымцы ААН 29 красавіка 1997 году, пасьля ўступленьня ў сілу Канвэнцыі аб забароне хімічнай зброі, адкрытай да падпісаньня ў студзені 1993 году. У 2013 годзе АЗХЗ узнагароджаная Нобэлеўскай прэміяй міру.

Галоўныя задачы — забесьпячэньне кантролю за выкананьнем забароны на выкарыстаньне хімічнай зброі, ліквідацыі яе запасаў, садзейнічаньне разьвіцьцю супрацоўніцтва ў галіне мірнай хіміі, дапамога дзяржавам у забесьпячэньні абароны ад хімічнай зброі, забесьпячэньне нераспаўсюджаньня хімічнай зброі.

Штаб-кватэра знаходзіцца ў Гаазе (Нідэрлянды).

## Вонкавыя спасылкі

* Афіцыйны сайт АЗХЗ

Катэгорыя:Міжнародныя арганізацыі
Катэгорыя:Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі міру
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1997 годзе
Катэгорыя:Хімічная зброя
Візавая палітыка Беларусі

Грамадзяне 17 дзяржаваў могуць наведваць Рэспубліку Беларусь бязь візы.

19 ліпеня 2024 году ўрад Беларусі ўвёў бязьвізавы ўезд на 30 дзён для грамадзянаў 35 дзяржаваў Эўропы. Адпаведны парадак увялі да 31 сьнежня 2024 году для грамадзянаў такіх дзяржаваў, як: Аўстрыя, Андора, Баўгарыя, Бэльгія, Босьнія і Герцагавіна, Ватыкан, Вялікабрытанія, Вугоршчына, Гішпанія, Грэцыя, Данія, Ірляндыя, Ісьляндыя, Італія, Кіпр, Ліхтэнштайн, Люксэмбург, Мальта, Манака, Нарвэгія, Нідэрлянды, Нямеччына, Партугалія, Паўночная Македонія, Румынія, Сан-Марына, Славаччына, Славенія, Фінляндыя, Францыя, Харватыя, Швайцарыя, Швэцыя і Эстонія. 15 красавіка 2025 году Дзяржаўны памежны камітэт Беларусі паведаміў, што за 2022—2024 гады 1 062 746 замежнікаў прыехала ў Беларусь паводле бязьвізавага ладу. Звыш паловы (57 %) іншаземцаў прыехала зь Летувы, 32 % — з Латвіі і 10 % — з Польшчы.

## Краіны й тэрыторыі

## Віза не патрабуецца

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Парадак афармленьня візаў на ўезд у Беларусь на сайце МЗС Беларусі

Катэгорыя:Замежная палітыка Беларусі
Беларусь
Баляслаў Шчэрба

**Балясла́ў Шчэ́рба** (; 22 сакавіка 1925, Выдзерка, Пружанскі павет Палескага ваяводзтва, Другая Рэч Паспалітая — 13 верасьня 2012) — польскі дзяржаўны дзяяч, генэрал дывізіі Народнага войска польскага, афіцэр кватэрмайстарскіх службаў.

6 жніўня 1944 далучыўся да 61 палку супрацьпаветранае артылерыі. Ад 1966 генэрал брыгады, ад 1979 — генэрал дывізіі. Шматгадовы дырэктар Аб’яднаньня нацыянальнай абароны і ўнутраных справаў Найвышэйшага камітэту кантролю (НКК). У 1982—1990 — генэральны дырэктар НКК. 12 студзеня 1989 занесены ў Ганаровую кнігу заслужаных працаўнікоў НКК. Зь лістапада 1990 на пэнсіі.

## Узнагароды
* Ордэн штандару працы II клясы (1978)
* Камандорскі крыж Ордэну адраджэньня Польшчы (1968)
* Афіцэрскі крыж Ордэну адраджэньня Польшчы (1964)
* Крыж Мужных (1945)
* Залаты Крыж заслугі (1959)
* Мэдаль 10-годзьдзя ПНР
* Мэдаль 30-годзьдзя ПНР
* Мэдаль 40-годзьдзя ПНР
* Залаты мэдаль «Узброеныя сілы на службе Айчыне» (1968)
* Срэбны мэдаль «Узброеныя сілы на службе Айчыне»
* Залаты мэдаль «За заслугі ў абароне краіны» (1974)
* Залатая ганаровая адзнака «Заслужаны дзяржаўны кантралёр» (1988)

## Літаратура
* 
* Janusz Królikowski, *Generałowie i admirałowie Wojska Polskiego 1943—1990*, tom IV: S-Ż, Toruń 2010, s. 25-27 (z fotografią)

## Вонкавыя спасылкі
* Нэкралёг 
* Пошук магілаў 

Катэгорыя:Сябры Польскай аб’яднанай рабочай партыі
Катэгорыя:Узнагароджаныя крыжам камандорскім ордэна Адраджэньня Польшчы
Катэгорыя:Узнагароджаныя крыжам афіцэрскім ордэна Адраджэньня Польшчы
Катэгорыя:Узнагароджаныя крыжам Мужных
Катэгорыя:Пахаваныя на вайсковых могілках Павонзкі
Катэгорыя:Польскія генэралы
Катэгорыя:Супрацоўнікі Вярхоўнай кантрольнай палаты
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1925 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся 22 сакавіка
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Пружанскім раёне
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Пружанскім павеце Польскай рэспублікі (1918—1939)
Катэгорыя:Памерлі ў 2012 годзе
Катэгорыя:Памерлі 13 верасьня
Генгам (футбольны клюб)

«**Генгам**» () — францускі футбольны клюб з гораду Генгам. Заснаваны ў 1912 годзе. Двухразовы ўладальнік Кубка Францыі (2009, 2014). «Генгам» праводзіць свае хатнія матчы на стадыёне «Стад дзю Рудуру», які месьціцца ў межах гораду. Прафэсійны статус клюбу зьяўляецца даволі нетыповым для камуны, дзе пражываюць толькі 7280 жыхароў. Пры гэтым клюбны стадыён здольны зьмясьціць больш за 18 тысячаў гледачоў.

Цяпер «Генгам» праводзіць свой ​​8 сэзон у вышэйшым дывізіёне Францыі. Акрамя перамогі ў Кубку Францыі, клюб таксама вядомы тым, што стаў клюбам-«трамплінам» для такіх гульцоў як Дыд’е Драгба, Фляран Малюда, Фабрыс Абрыель і Вэнсан Кандэля.

## Вонкавыя спасылкі

* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Генгам
Аляксандар Ермаковіч

**Аляксандар Уладзімеравіч Ермаковіч** ( 21 студзеня 1975 году) — беларускі футбаліст і футбольны трэнэр. Найлепшы трэнэр Беларусі 2015 году.

## Кар’ера
### Гульнявая
Выхаванец лунінецкай ДЮСШ і менскага РВАРу. Пачынаў кар’еру ў менскім «Дынама-93», пасьля пасьпяхова гуляў за «Атаку». У канцы 1997 году, пасьля развалу «Атакі», разам зь іншымі гульцамі перайшоў у барысаўскі БАТЭ. Зь цягам часу стаў лідэрам і капітанам каманды. Доўгі час гуляў у апорнай зоне ў зьвязцы зь Дзьмітром Ліхтаровічам. З БАТЭ 5 разоў выйграў тытул чэмпіёна Беларусі. У самым канцы гульнявой кар’еры дапамог барысаўскаму клюбу прабіцца ў групавы этап Лігі чэмпіёнаў.

У 1996 годзе згуляў адзін матч за моладзевую зборную Беларусі.

### Трэнэрская
У 2008 годзе завяршыў кар’еру футбаліста пасьля адказнага матчу Лігі чэмпіёнаў супраць «Ювэнтусу» і перайшоў на трэнэрскую працу ў барысаўскі БАТЭ. Быў памочнікам галоўнага трэнэра Віктара Ганчарэнкі. Спачатку быў трэнэрам, а з 2012 году стаў старэйшым трэнэрам барысаўскай каманды.

Ачоліў БАТЭ 14 кастрычніка 2013 году пасьля сыходу Віктара Ганчарэнкі ў «Кубань». На чале БАТЭ пяць разоў стаў чэмпіёнам Беларусі. У 2014 і 2015 гадах вывеў каманду ў групавы этап Лігі чэмпіёнаў, паводле вынікаў 2015 году быў прызнаны найлепшым футбольным трэнэрам Беларусі. У студзені 2015 году атрымаў трэнэрскую ліцэнзію катэгорыі PRO. Выйграўшы ў 2017 годзе чэмпіянат краіны, стаў самым тытуляваным беларускім трэнэрам, перагнаўшы Ганчарэнку. Пасьля сэзону 2017 году пакінуў барысаўскі клюб. У студзені 2018 году ўвайшоў у трэнэрскі штаб Ганчарэнкі ў расейскім клюбе ЦСКА.

У красавіку 2021 году ўсьлед за Ганчарэнкам стаў ягоным памочнікам у «Краснадары», пакінуў разам зь ім клюб у студзені 2022 году. У жніўні 2022 году стаў асыстэнтам Ганчарэнкі ў екацярынбурскім «Урале».

## Дасягненьні
* Чэмпіён Беларусі: 1999, 2002, 2006, 2007, 2008
* Срэбраны прызэр чэмпіянату Беларусі: 1998, 2000, 2003, 2004
* Бронзавы прызэр чэмпіянату Беларусі: 2001
* Уладальнік Кубка Беларусі: 2006
* У сьпісе 22 найлепшых гульцоў чэмпіянату Беларусі: 1999, 2002, 2006, 2007
* Найлепшы трэнэр Беларусі: 2015

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Профіль на сайце БАТЭ (трэнэр)
* Профіль на сайце БАТЭ (гулец)

Катэгорыя:Беларускія футбалісты
Катэгорыя:Беларускія футбольныя трэнэры
Антопальскі сельсавет

**Анто́пальскі сельсаве́т** — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Дарагічынскага раёну Берасьцейскай вобласьці з цэнтрам у мястэчку Антопаль.

## Гісторыя
17 верасьня 2013 году Антопальскі пасялковы савет ператвораны ў сельсавет, у склад якога перададзеныя ўсе населеныя пункты — Бобкі, Буды, Дзеткавічы, Дубавая, Залесьсе, Каты, Лавы, Менявеж, Новая Цемра, Ражок і Рашын — ліквідаванага Дзеткавіцкага сельсавету, а таксама населеныя пункты Асіпавічы, Галік, Навасёлкі, Хамічыцы і Ямнік, якія ўваходзілі ў склад ліквідаванага Галоўчыцкага сельсавету.

## Крыніцы


Катэгорыя:Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Дарагічынскага раёну
Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі
Катэгорыя:Сельсаветы, створаныя ў 2013 годзе
Жангляваньне

**Жангляваньне** — фізычнае ўменьне, якое заключаецца ў маніпуляваньні прадметамі дзеля адпачынку, забавы альбо спорту. Самай вядомай формай жангляваньня зьяўляецца жангляваньне ў відзе кіданьня. Маніпуляцыі праводзяцца з адным, альбо зь некалькімі прадметамі адначасова, выкарыстоўваючы адну альбо дзьве рукі. Пад рэквізыт выкарыстоўваюцца розныя прадметы. Найбольш распаўсюджанымі прадметамі рэквізыту зьяўляюцца шарыкі, булавы альбо кольцы. Некаторыя жанглёры для драматызму выкарыстоўваюць нажы, паходні, бэнзапілы. Тэрмін *жангляваньне* таксама выкарыстоўваецца для іншых маніпуляцыйных навыкаў, такіх як дыябала, дыябальскія палачкі, поі, жангляваньне цыгарэтнымі скрынкамі, кантактнае жангляваньне.

## Вонкавыя спасылкі

* The International Jugglers' Association (IJA) — сайт сусьветнай арганізацыі жанглёраў
Гарадзельскі прывілей

**Гарадзельскі прывілей** — заканадаўчы акт, які юрыдычна замацоўваў Гарадзельскую унію, выдадзены ад імя караля Польшчы Ягайлы й вялікага князя літоўскага Вітаўта.

Меў на мэце ўмацаваньне й пашырэньне каталіцызму ў ВКЛ. У прывілеі канстатавалася, што з прыняцьцем каталіцтва ВКЛ «далучаецца, злучаецца, уключаецца, перадаецца» Польскаму Каралеўству. Усе касьцёлы й каталіцкі клір забясьпечваюцца ўсімі правамі і свабодамі згодна са звычаямі Польскага Каралеўства. Паны, шляхта й баяры ВКЛ, якія прымуць каталіцкую веру й атрымаюць гербы, могуць карыстацца прывілеямі й пажалаваньнямі, як і польскія паны й шляхта, пацьвярджаліся іх правы на свабоднае распараджэньне сваёй маёмасьці й атрыманьня спадчыны. Гарантаваліся правы жанчынаў на валоданьне ўласных маёнткаў. Паны й шляхта ВКЛ павінныя былі захоўваць вернасьць і пастаяннасьць каралю Ягайлу й вялікаму князю Вітаўту. Гарадзельскі прывілей прадугледжваў увядзеньне пасад ваяводы й кашталяна ў Вільні, Троках і інш. месцах. Асабліва важнае значэньне меў артыкул, у якім замацоўвалася правіла, што пасьля сьмерці Вітаўта паны й шляхта ВКЛ не павінныя былі выбіраць сабе новага князя бяз згоды Ягайлы й польскіх фэадалаў, а тыя пасьля сьмерці Ягайлы не павінныя былі выбіраць новага караля бяз згоды Вітаўта, паноў і шляхты ВКЛ. Гэты артыкул, які ўпершыню заканадаўча замацоўваў выбраньне вялікага князя, супярэчыў і абвяргаў першы артыкул, у якім пацьвярджалася зьліцьцё ВКЛ і Польшчы, бо калі выбіраўся асобны князь, то захоўвалася самастойнасьць дзяржавы. А канстатацыя факта, што караля Польшчы павінныя былі выбіраць са згоды Вітаўта й шляхты, сьведчыць аб раўнапраўным становішчы абедзьвюх дзяржаваў. Прывілей прадугледжваў магчымасьць скліканьня агульных соймаў фэадалаў вялікага княства Літоўскага й Польскага Каралеўства. Сьцьвярджэньне, што ўсе некаталікі, у асноўным праваслаўныя (а яны складалі большасьць насельніцтва княства), не павінныя былі дапускацца на дзяржаўныя пасады й засядаць у панскай радзе, мела ідэалягічны, а не практычны характар, бо большасьць мясцовага кіраўніцтва й значная частка паноў-рады належалі да праваслаўнай веры.

Катэгорыя:Крыніцы па гісторыі Вялікага Княства Літоўскага
Катэгорыя:Гісторыя права Польшчы
Катэгорыя:Прывілеі
Гімн Ізраілю

**Гатыква** (, «Надзея») — нацыянальны гімн Ізраілю, адзін з галоўных дзяржаўных сымбаляў Ізраілю, нараўне са сьцягам і гербам. Песьня «Гатыква» зьяўляецца націянальным гімнам Ізраілю з 2004 году.

## Словы
Тэкст нацыянальнага гімну Ізраілю з транлітэрацыяй і перакладам на беларускую.


כל עוד בלבב פנימה
נפש יהודי הומיה,
ולפאתי מזרח קדימה
עין לציון צופיה -

עוד לא אבדה תקותנו,
התקווה בת שנות אלפים,
להיות עם חופשי בארצנו
ארץ ציון וירושלים.


Коль од балеваў пэніма —
Нэфэш егуді гомія
Ульфа’атэ мізрах кадзіма
Аін ле’Цыён цофія
Од лё аўда тыкватэйну
Гатыква бат шнот альпаім:
Лігёт ам хофші бэ’арцэйну —
Эрэц Цыён в’Ерушалаім.


Пакуль глыбока ў сэрцы
Душа габрэйская б’ецца&nbsp;— 
І да краю Ўсходу наперад
Вочы на Сіён глядзяць —

Яшчэ не згублена надзея нашая
Надзея — дзіця двух тысячаў год: 
Быць вольным народам на зямлі сваёй
Зямлі Сіёну й Ерусаліму.




## Музыка
\relative d' {\key d \minor \autoBeamOff
     d8[ e] f g a4 a   | bes8[ a] bes[ d] a2      | g4 g8 g f4 f | e8[ d] e[ f] d4. a8 | 
     d8[ e] f[ g] a4 a | bes8[ a] bes[ d] a2      | g4 g8 g f4 f | e8[ d] e[ f] d2     |
     d4 d' d d         | c8 d c[ bes] a2          | d,4 d' d d   | c8 d c[ bes] a2     |
     c4 c8 c f,4 f     | g8[ a] bes[ c] a4( g8) f | g4 g f f8 f  | e d e[ f] d2        |
     g4 g8 g f4 f      | g8[ a] bes[ c] a4( g8) f | g4 g f f8 f  | e d e[ f] d2  \bar "|."}
\addlyrics {
Kol od ba — le — waw pe — ni — ma
Ne — fesch je — hu — di ho — mi — ja
U — l’fa — tej mis — rach ka — di — ma
a — jin le — zi — jon zo — fi — ja.

Od lo aw — da ti — kwa — tej — nu
Ha — tik — wa bat schnot al — pa — jim:
Lih — jot am chof — schi be — ar — ze — nu
E — rez Zi — on wi — jru — scha — la — jim.
Lih — jot am chof — schi be — ar — ze — nu
E — rez Zi — on wi — jru — scha — la — jim.
} 

## Вонкавыя спасылкі
* Гімн Ізраілю на сайце Габрэйская віртуальная бібліятэка

Ізраіль
Катэгорыя:Дзяржаўныя сымбалі Ізраілю
Герб Ізраілю

**Герб Ізра́ілю** — афіцыйны дзяржаўны сымбаль Ізраілю, абвешчаны 10 лютага 1949 году, а праз 9 месяцаў прыняты і зьяўляўся ў афіцыйных дакумэнтах, на прэзыдэнцкім штандары і прыватных будынках.

Герб быў прыняты ў выніку конкурсу, праведзенага ў 1948 годзе, на аснове праекту выхадцаў з Латвіі, братоў Гаўрылы і Максіма Шаміраў. Асобныя элемэнты былі ўзятыя з праектаў іншых удзельнікаў конкурсу.

## Апісаньне
Герб уяўляе сабой малюнак мэноры (сямісьвечніка), які стаяў у Ерусалімскім храме і зьяўляецца сымбалем юдаізму ужо амаль 3000 гадоў. Сямісьвечнік абрамлены аліўкавымі галінамі, якія сымбалізуюць сьвет, пад асновай мэноры надпіс  — «Ізраіль». Фон герба заўсёды сіні, тады як малюнак мэноры і аліўкавых галін можа быць белага (як на прэзыдэнцкім сьцягу) або залатога колеру (у большасьці іншых месцаў, напрыклад на вокладцы ізраільскага пашпарту).

## Вонкавыя спасылкі
* Герб Ізраілю на сайце Міністэрства замежных справаў Дзяржавы Ізраіль

Ізраіль
Катэгорыя:Дзяржаўныя сымбалі Ізраілю
Іван Хаванскі

**Іван Андрэевіч Хаванскі** (), мянушка **Тараруй** (пачатак XVII стагодзьдзя — 27 верасьня 1682) — расейскі ваявода, баярын.

## Біяграфія
У 1636 року згаданы сярод царскіх стольнікаў пры Міхаіле Фёдаравічы. У 1650—1651 быў ваяводам тульскім, пасьля да 1654 року — вяземскім, у 1656 — магілёўскім. Браў удзел у войнах з Рэччу Паспалітай і Швэцыяй. У 1657 разьбіў войскі Магнуса дэ ля Гардзі пад Гдовам. 19 сьнежня 1659 заняў Горадню, 25 сьнежня — Заблудаў, 28 сьнежня пад Крынкамі разьбіў полк Яна Агінскага і скіраваўся на Бранск. 8 і 9 студзеня 1660 захапіў Белую. 13 студзеня адзін зь ягоных аддзелаў здабыў і спаліў Берасьце, адкуль пасьля выступіў у бок Любліна і Венграва. 25 студзеня пад Пружанай разьбіў групоўку палкоўніка Міхала Абуховіча. 1 лютага ягоныя аддзелы занялі Міжрэчча. Гэта выклікала актывізацыю дзеяньняў Стэфана Чарнецкага, які сьцягнуў войскі зь зімовых кватэраў у Вялікапольшчы. Хаванскі адышоў на ўсход, дзе беспасьпяхова абклаў крэпасьць у Ляхавічах, а пасьля быў разьбіты Чарнецкім пад Палонкай. На пачатку 1661 року Хаванскі яшчэ перамог войска палкоўніка Лісоўскага пад Друяй, але ўвосені быў разгромлены ў бітве пад Кушлікамі.

Пазьней быў ваяводам пскоўскім, смаленскім і ноўгарадзкім. Увайшоў у гісторыю як суворы і дэспатычны кіраўнік, які не лічыўся зь мясцовымі звычаямі. У 1678—1680 змагаўся супраць туркаў і крымскіх татараў.

Ягоны вялізны ўплыў непакоіў царскі двор, таму на пачатку верасьня 1682 року Хаванскі быў абвешчаны бунтаўніком і 17 (27) верасьня завочна прыгавораны да сьмерці. Таго самага дня быў затрыманы і абезгалоўлены разам з сынам Андрэем. Пасьля паведамленьня пра ягоную сьмерць выбухнула паўстаньне стральцоў, у часе якога паўстанцы занялі нават Крэмль, аднак, пазбаўленыя моцнага кіраўніцтва, хутка здаліся сілам двару.

Трагічны лёс Хаванскіх склаў сюжэт опэры Мадэста Мусарскага «Хаваншчына».

## Літаратура
* Волков В. «Русская рать: богатыри, витязи и воеводы», Москва, «Алгоритм», 2005 г. ISBN 5-699-10367-8, ст. 367, 368, 369, 370, 371
* Konrad Bobiatyński. «Od Smoleńska do Wilna. Wojna Rzeczypospolitej z Moskwą 1654—1655», Zabrze 2004
* Krzysztof Kossarzecki. «Kampania roku 1660 na Litwie», Zabrze 2005

Катэгорыя:Нарадзіліся ў XVII стагодзьдзі
Катэгорыя:Расейскія вайскоўцы
Катэгорыя:Удзельнікі вайны Расеі з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гадоў
Катэгорыя:Ваяводы
Катэгорыя:Памерлі ў 1682 годзе
Катэгорыя:Памерлі 27 верасьня
Катэгорыя:Абезгалоўленыя
Юрыспрудэнцыя

**Юрыспрудэ́нцыя** (правазна́ўства, юрыды́чная наву́ка;  — веданьне права) — навука аб грамадзкіх нормах, галінах права, гісторыі дзяржавы і функцыянаваньні дзяржаўнага ладу. Філёзафы Старажытнай Грэцыі распрацавалі галоўныя пытаньні вучэньняў аб праве. Праўнікі Старажытнага Рыму стварылі прававыя паняткі і канструкцыі.

## Галіны
* Гісторыя права і прававых вучэньняў
* Крыміналістыка
* Крыміналёгія
* Крымінальнае права
* Судовая мэдыцына
* Судовая псыхіятрыя
* Тэорыя дзяржавы і права
* Цывільнае права

## Беларусь
У пачатку XVI стагодзьдзя ў Беларусі зьявіліся першыя вядомыя навуковыя працы аб правазнаўстве. Цягам XVI стагодзьдзя стварылі першыя ў Эўропе зборы дзейнага права — Статуты Вялікага Княства Літоўскага 1529, 1566 і 1588 гадоў. У XVI стагодзьдзі агляды дзяржаўнага ладу ВКЛ напісалі Мікола Гусоўскі (1470—1533), Францішак Скарына (1482—1551) і Сымон Будны (1530—1593). Найбольш значны ўклад у разьвіцьцё правазнаўства ў Беларусі зрабілі Міхаіл Каяловіч (1828—1891),  (1829—1906),  (1833—1911), Мацьвей Любаўскі (1860—1936), Мітрафан Доўнар-Запольскі (1867—1934) і Іван Іванавіч Лапо (1869—1944).

11 кастрычніка 1918 г. у Менску Рада Беларускай Народнай Рэспублікі зацьвердзіла Канстытуцыю БНР. 3 лютага 1919 г. у Менску 1-ы Ўсебеларускі зьезд Саветаў ухваліў Канстытуцыю Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі Беларусь. 30 кастрычніка 1921 г. у Менску заснавалі Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт (БДУ), які стаў асяродкам правазнаўства ў Беларусі і галоўнай навучальнай установай для падрыхтоўкі праўнікаў. 1 студзеня 1929 г. заснавалі Беларускую акадэмію навук (БелАН), дзе стварылі катэдру савецкага будаўніцтва і права для дасьледаваньня дзейнасьці дзяржаўнага апарату, разьвіцьця заканадаўства і прычыны злачыннасьці. 29 сакавіка 1931 г. Прэзыдыюм БелАН пастанавіў стварыць , які ў 1935 г. стаў Інстытутам філязофіі, савецкага будаўніцтва і права. 7 ліпеня 1931 г. з БДУ вылучылі Менскі юрыдычны інстытут (да 1932 г. Менскі інстытут савецкага будаўніцтва і права, з 1954 г. юрыдычны факультэт БДУ).

1 ліпеня 1947 г. у Акадэміі навук БССР аднавілі Інстытут філязофіі і права, дзе ў 1965 г. стварылі 2 сэктары: тэорыі і гісторыі дзяржавы і права; сацыялёгіі права. Пазьней у Інстытуце ўтварылі 4 аддзелы: 1) дзяржаўнага права і кіраваньня, 2) працоўнага і гаспадарчага права, 3) сельскагаспадарчага і экалягічнага права, 4) тэорыі і гісторыі дзяржавы і права. 9 ліпеня 1999 г. Прэзыдыюм Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі Пастановай № 66 вылучыў асобны Інстытут дзяржавы і права. Навуковыя дасьледаваньні таксама вяліся ў Акадэміі МУС Беларусі, заснаванай у 1976 годзе. 13 сьнежня 2007 г. А.Лукашэнка Ўказам № 630 далучыў акадэмічны Інстытут дзяржавы і права да Нацыянальнага цэнтру заканадаўства і прававых дасьледаваньняў Рэспублікі Беларусь, падпарадкаванага Адміністрацыі прэзыдэнта Рэспублікі Беларусь.

## Глядзіце таксама
* Алімэнты

## Заўвагі

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
Маскоўскі крэмль

**Маскоўскі крэмль** () — найбольш старажытная частка Масквы, галоўны грамадзка-палітычны, духоўна-рэлігійны і гісторыка-мастацкі комплекс расейскай сталіцы, месцазнаходжаньне Прэзыдэнта Расейске Фэдэрацыі. Разьмешчаны на высокім, левым беразе Масквы-ракі — Баравіцкім узгорку, пры ўпадзеньні ў яе ракі Нягліннай. У пляне Крэмль — няправільны трыкутнік плошчай 27,5 га. Паўднёвая сьцяна зьвернутая да Масквы-ракі, паўночна-заходняя — да Аляксандраўскага саду, усходняя — да Чырвонай плошчы.

## Архітэктура Крамлю

Існыя сьцены і вежы былі пабудаваныя ў 1485—1495. Агульная працягласьць сьценаў — 2235 м, вышыня ад 5 да 19 м, таўшчыня — ад 3,5 да 6,5 м. У пляне сьцены ўтвараюць сабою няправільны трыкутнік.

Уздоўж сьценаў месьціцца 20 вежаў. 3 вежы, якія стаяць у кутох трыкутніка, маюць круглае сечыва, астатнія — квадратнае. Самая высокая вежа — Траецкая, яна мае вышыню 80 м.

Большасьць вежаў збудаваная ў адзіным архітэктурным стылі, прыданым ім у другой палове XVII стагодзьдзя. З агульнага ансамблю вылучаецца Мікольская вежа, якая ў пачатку XIX стагодзьдзя была перабудаваная ў гатычным стылі.

* Вадаўзводная
* Баравіцкая
* Камэнданцкая
* Аружэйная
* Траецкая
* Кутаф’я
* Сярэдняя Арсэнальная
* Вуглавая Арсэнальная
* Мікольская
* Сэнацкая
* Спаская
* Царская
* Набатная
* Канстанціна-Яленінская
* Бяклемішэўская
* Пятроўская
* Першая Безназоўная
* Другая Безназоўная
* Тайніцкая
* Благавешчанская

### Саборы Маскоўскага Крамлю
* Усьпенскі сабор
* Благавешчанскі сабор
* Архангельскі сабор
* Храм вялебнага Івана Лесьвічніка і Званіца Івана Вялікага
* Царква Рызапалажэньня
* Патрыяршы палац і сабор Дванаццаці Апосталаў
* Верхаспаскі сабор і церамныя цэрквы

### Адміністрацыйныя будынкі і музэі
* Сэнацкі палац
* Адміністрацыйны корпус (14-й корпус)
* Арсэнал (Цэйхгаўз)
* Пацешны палац
* Дзяржаўны Крамлёўскі палац
* Вялікі Крамлёўскі палац
* Церамны палац
* Аружэйная палата
* Гранавітая палата
* Царква Раства Багародзіцы на Сенцах
* Залатая царыцына палата

### Плошчы і сады Маскоўскага Крамлю
* Іванаўская плошча
* Сенацкая плошча
* Саборная плошча
* Тайніцкі сад
* Вялікі крамлёўскі сквэр

### Помнікі
* Цар-гармата
* Цар-звон

### Разбураныя помнікі Маскоўскага Крамлю
* Сабор Спасу на Бару
* Чудаў манастыр
* Узьнясенскі манастыр
* Афанасеўскі манастыр
* Малы Мікалаеўскі палац
* Царква Благавешчаньня
* Царква Мікалая Цудатворцы Гастунскага (існавала як асобны будынак да 1817 году)
* Царква сьвятых Канстанціна і Алены
* Старая Аружэйная палата
* Помнік Аляксандру II
* Помнік вялікаму князю Сяргею Аляксандравічу

## Выбітныя рамесьнікі
* Пётар Абросімаў
* Андрэй Клыкуша
* Фёдар Мікулаеў

## Літаратура
* Крэмль Маскоўскі // БЭ ў 18 тамах. Т. 8. — Мн., 1999. — С. 538—539.

## Вонкавыя спасылкі
* https://web.archive.org/web/20121031104212/http://www.chaskor.ru/article/dvortsy_kremlya_24516
* http://www.archnadzor.ru/2008/11/13/klassika/
Чырвоная плошча

**Чырво́ная пло́шча** () — плошча ў цэнтры Масквы, галоўная і найвядомейшая плошча расейскае сталіцы, месьціцца ля паўночна-ўсходняе сьцяны Крамлю, паміж Крамлёўскім праездам, праездам Васкрасенскія вароты, Мікольскай вуліцай, Ільлінкай, Варваркай і Крамлёўскай набярэжнай. Да захаду ад яе знаходзіцца Маскоўскі Крэмль, да ўсходу — ГУМ, Кітай-горад, да поўначы — Гістарычны музэй і Сабор Казанскага абраза Божай Маці, да поўдню — Пакроўскі сабор (храм Васіля Блажэннага).
Партызанскі праспэкт (Менск)

**Партыза́нскі праспэ́кт** — магістральная вуліца ў Ленінскім ды Заводзкім раёнах Менску. Пачынаецца ў цэнтральнай частцы гораду ад вуліцы Аранскай, каля мяжы гораду пераходзіць у Магілёўскую шашу (магістраль М4). Да 1968 году праспэкт насіў назву Магілёўская шаша на ўсёй працягласьці.

## Будынкі
На Партызанскі праспэкце ў Менску месьціліся завод «Мотавела» і «Інстытут мяса-малочнай прамысловасьці» НАНБ.

Катэгорыя:Праспэкты Менску
Катэгорыя:Заводзкі раён (Менск)
Вуліца Клумава (Менск)

**Ву́ліца Клу́мава** — вуліца ў Партызанскім раёне Менску. Названая ў гонар Яўгена Клумава (1878—1944), лекара, удзельніка расейска-японскай, Першай сусьветнай войнаў, Грамадзянскай вайны ў Расеі, падпольшчыка ў гады Другой сусьветнай вайны, Героя Савецкага Саюзу.

Пачынаецца ад вуліцы Алега Кашавога, ідзе ў заходнім кірунку да завулку Клумава. Да вуліцы Клумава выходзяць вуліцы Стаханаўская і Шчарбакова.

Клумава, вуліца
Вуліца Азізава (Менск)

**Ву́ліца Азі́зава** — вуліца ў Цэнтральным раёне Менску. Названая ў гонар Дамуло Азізава (1913—1943), удзельніка вызваленьня Беларусі ад нямецкіх захопнікаў, Героя Савецкага Саюзу.

Ідзе ад вуліцы Арлоўскай да вуліцы Кахоўскай, апраўлены Кіеўскі сквэр.

## Вонкавыя спасылкі
* map.by

Катэгорыя:Вуліцы Менску
Кіруна

**Кіруна** () — горад на крайняй поўначы Швэцыі, найбуйнейшы ў швэдзкай Ляпляндыі, цэнтар аднайменнай камуны лэну Нарботэн. Знаходзіцца за Палярным кругам. Насельніцтва 17 037 чалавек (на 31 сьнежня 2015).

Цэнтар раёну здабычы жалезных рудаў. Г. зв. Руднай чыгункай (Мальмбанан) злучаны з партамі Люлеа (Швэцыя) і Нарвік (Нарвэгія).

## Гісторыя
З даўніх часоў саамам было вядома аб прысутнасьці жалезнай руды ў гарах Луосаваара і Кіірунаваара, аднак да швэдзкіх уладаў гэты факт быў даведзены толькі ў 1696 годзе. Першая навуковая экспэдыцыя была адпраўленая да гэтых гораў яшчэ праз 40 гадоў: яе кіраўнік — Габрыель Юленгрып — назваў іх у гонар тагачасных караля і каралевы Швэцыі: *Фрэдрыкава гара* і гара *Ульрыка Элеанора*. Але празь цяжкія прыродныя ўмовы, гаворка аб здабычы руды ў той час ня йшла. І толькі ў 1878 годзе, калі ангельскімі хімікамі быў распрацаваны г.зв. Томасаўскі працэс, які дазваляў аддзяляць фосфар ад жалезнай руды, здабыча апошняй у Швэдзкай Ляпляндыі набыла сэнс. Ужо напрыканцы 1880-х у сувязі з гэтым было створана Акцыянэрнае таварыства Луосаваара-Кіірунаваара (скарочана па-швэдзку LKAB). У 1884 годзе пачалося будаўніцтва Мальмбанан — чыгункі, якая павінна была злучыць швэдзкі Люлеа з нарвэскім Нарвікам. 15 кастрычніка 1899 яна дасягнула ўзьнікшага каля 1890 году мястэчка Люосаварэ, якое налічвала каля 250 жыхароў.

27 красавіка 1900 году архітэктар Пэр-Улёф Гальман прадставіў плян будучага гораду, які павінен быў вырасьці на месцы Люосаварэ. Яму адразу надалі назву Кіруна (адной з прычынаў было тое, што гэтак было лягчэй вымаўляць па-швэдзку, у адрозьненьне ад традыцыйнага саамскага Луосаваарэ). У 1903 годзе было завершанае будаўніцтва Мальбанан. У 1912 годзе ў Кіруне была ўзьведзена царква. У 1948 годзе Кіруне быў афіцыйна нададзены статус гораду. У 1963 годзе была пабудавана новая ратуша. У 1974 годзе здабыча руды ў Луосаваара была спыненая. У 2004 годзе прадпрыемства LKAB паведаміла, што ў сувязі са шматгадовай распрацоўкай гор, большая частка Кіруны стала небясьпечнай для жыцьця. У 2007 годзе былі прадстаўлены першыя пляны будаўніцтва новага гораду.

## Славутасьці
* Царква Кіруны (1912), пабудаваная ў выглядзе традыцыйнага саамскага жытла і з алтарам выкананым прынцам Эўжэнам
* Музэй LKAB, прысьвечаны здабычы жалезнай руды, у якім можна спусьціцца ў шахту на глыбіню 500 м.
* Лядовы гатэль (на ўсход ад Кіруны, у Юкасьярві; у халодны пэрыяд)
* Кебнэкайсэ — найвышэйшая гара Швэцыі (на захад ад гораду)
* Абіску — нацыянальны парк (на захад ад гораду)
* Esrange — ракетны палігон (у 45 км на ўсход ад Кіруны)
* Саамскі парлямэнт Швэцыі

## Галерэя

Kiruna kyrka main view.jpg|Царква Кіруны (архітэктар Густаў Вікман)
Kiruna stadshus 1.JPG|Ратуша
KirunaC.JPG|Чыгуначная станцыя
Ortdrivaren.jpg|Квартал Ortdrivaren
Aurora 3 in Kiruna.JPG|Паўночнае зьзяньне над Кірунай
Sametinget - Sami Parliament of Sweden.JPG|Будынак Саамскага парлямэнту


## Літаратура
* 

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Гарады Швэцыі
Вуліца Алега Кашавога (Менск)

**Ву́ліца Але́га Кашавога** — вуліца ў Партызанскім раёне Менску. Названая ў гонар Алега Кашавога (1926—1943), камісара і чальца штабу падпольнай камсамольскай арганізацыі «Маладая гвардыя», Героя Савецкага Саюзу.

## Разьмешчаньне
Пралягае ад вуліцы Даўгабродзкай (у раёне ст. мэтро «Трактарны завод») у паўднёва-заходнім кірунку паўз бульвар Трактарабудаўнікоў, перацінаючы вуліцы Стаханаўскую, Шчарбакова, Партызанскі праспэкт да злучэньня вуліцаў Ванеева, Трасьцянецкай і праспэкту Ракасоўскага (у раёне аўтавакзалу «Ўсходні»).

## Вонкавыя спасылкі
* map.by

Катэгорыя:Вуліцы Менску
Катэгорыя:Партызанскі раён (Менск)
Паўночны палярны круг

**Паўночны паля́рны круг** — адна зь пяці галоўных паралеляў, пазначаных на мапе Зямлі.

Паўночны палярны круг знаходзіцца ў 66°33′44″ (66.5622°) на поўнач ад экватару. Вобласьць на поўнач ад паўночнага палярнага кругу завецца Арктыкай, на поўдзень ад яго знаходзіцца паўночны пояс умеранага клімату. Аналягічная паралель у паўднёвым паўшар'і завецца Паўднёвы палярны круг. Вобласьць паўднёвей яе завецца Антарктыкай.

Паўночны палярны круг пазначае паўднёвую мяжу вобласьці палярнага дня. У любым месцы на поўнач ад яго Сонца відаць па-над гарызонтам на працягу 24 гадзінаў прынамсі адзін раз на год, а некалькі паўночней ёсьць месцы, дзе, прынамсі адзін раз на год, яго не відаць над гарызонтам на працягу 24 гадзінаў. На шыраце палярнага круга гэтыя падзеі, адбываюцца роўна па адным разе ў год, у чэрвені й сьнежні ў дні сонцастаянньяў. Яшчэ паўночней гэтыя падзеі працягваюцца даўжэй, напрыклад, на шыраце Мурманску Палярная Ноч працягваецца 40 сутак (Палярны Дзень — 61). Таксама гэтыя зьявы адбываюцца і ў вобласцьі Паўднёвага палярнага кругу.

З прычыны суворага характару клімату Арктыкі толькі невялікая колькасьць людзей жыве за палярным кругам. Тры найбуйнейшых гарады, разьмешчаных за Паўночным палярным кругам, знаходзяцца ў Расеі: Мурманск (325 000 жыхароў), Нарыльск (205 000 жыхароў) і Варкута (85 000 жыхароў). Чацьвертым паводле колькасьці жыхароў зьяўляецца нарвэскі горад Тромсё (насельніцтва складае 62 000 жыхароў).

## Краіны, празь якія праходзіць Паўночны палярны круг
thumb|330px|Паўночны палярны круг (чырвоная лінія) на карце Зямлі

* ЗША
* Канада
* Данія (Грэнляндыя)
* Ісьляндыя
* Нарвэгія
* Швэцыя
* Фінляндыя
* Расея

## Глядзіце таксама
* Палярны круг
* Паўднёвы палярны круг
* Салехард — адзіны горад у сьвеце, разьмешчаны на Палярным крузе.
* Круг

## Заўвагі

## Крыніцы

Катэгорыя:Арктыка
Катэгорыя:Шырата
Паўднёвы палярны круг

[thumb|Мапа [Антарктыка|Антарктыкі з палярным кругам (сіні).]]

**Паўднёвы паля́рны круг** — адна зь пяці галоўных паралеляў, пазначаных на мапе Зямлі.

Паўднёвы палярны круг знаходзіцца ў 66 ° 33'44 "(66.5622 °) на поўдзень ад экватару. Вобласьць на поўдзень ад паўднёвага палярнага кругу называецца Антарктыкай, на поўнач ад яго знаходзіцца паўднёвы пояс умеранага клімату. Аналягічная паралель у паўночным паўшар'і называецца паўночны палярны круг.

Паўднёвы палярны круг пазначае паўночную мяжу вобласьці палярнага дня і палярнай ночы. У любым месцы на поўдзень ад палярнага кругу сонца знаходзіцца над гарызонтам на працягу 24 гадзінаў прынамсі адзін раз на год і не паказваецца над гарызонтам на працягу 24 гадзінаў прынамсі адзін раз на год. Над палярным кругам гэтыя падзеі, натуральна, адбываюцца роўна па адным разе на год, у сьнежні й чэрвені адпаведна.

З прычыны трывалага суворага клімату ў рэгіёне паўднёвага палярнага кругу за палярным кругам адсутнічаюць пастаянныя жыхары — усё насельніцтва працуе на навуковых станцыях Антарктыды.

## Глядзіце таксама
* Палярны круг
* Паўночны палярны круг

Катэгорыя:Антарктыка
Катэгорыя:Шырата
Палярны круг

**Паля́рны круг** — паралель у кожным паўшар’і плянэты, пачынаючы ад якой і да полюсу ляжаць палярныя паясы, дзе бываюць палярны дзень (улетку) і палярная ноч (зімой). Строга кажучы, з прычыны атмасфэрнае рэфракцыі (на плянэтах, якія маюць атмасфэру) і таго, што Сонца назіраецца ня як кропкавы аб’ект, а як дыск, палярны дзень можна назіраць у шыротах, якія ляжаць крыху далей ад полюсу, тады як палярная ноч — толькі ў шыротах, што ляжаць крыху бліжэй да полюсу.

Паколькі палярны круг вызначаецца ў кожным паўшар’і, у плянэты можа існаваць толькі два палярныя кругі — паўночны і паўднёвы. Шырата палярных кругоў вызначаецца кутом нахілу восі кручэньня плянэты датычна плоскасьці экліптыкі.

## На Зямлі
Зямныя палярныя кругі месьцяцца на шыротах 66° 33′ 39″ (паўночнай і паўднёвай). Палярны круг, разьмешчаны ў Паўночным паўшар’і Зямлі, называецца Паўночным палярным кругам, у Паўднёвым паўшар’і — адпаведна Паўднёвым. У беларускай мове вобласьць ад палярнага кругу да полюсу у абодвух паўшар’ях называецца *Запаляр’ем*.

У дзень зімовага сонцастаяньня (21—22 сьнежня) на поўнач ад паўночнага палярнага кругу Сонца не ўзыходзіць (на поўдзень ад паўднёвага — не заходзіць), а ў дзень летняга сонцастаяньня (21—22 чэрвеня) не заходзіць (на поўдзень ад паўднёвага — не ўзыходзіць). Далей за палярным кругам гэтыя зьявы расцягваюцца на большы працяглы час.

Празь нераўнамернасьць руху Зямлі ў касьмічнай прасторы палярны круг пастаянна перамяшчаецца, яго геаграфічнае становішча нестабільнае, фактычна ён хістаецца прыкладна на 2 м на працягу дня і амаль на 100 м на працягу году. Пры дапамозе сучасных тэхналёгіяў становішча палярнага кругу можна вызначыць у любы момант часу.

### Выбітныя адзнакі
У некаторых населеных пунктах ды іншых мясьцінах, якія перацінаюцца з палярным кргуам, існуе традыцыя ўсталяваньня знакаў у гонар праходжаньня тут Палярнага кругу. Напрыклад:


Файл:Polarkreis - zwischen Narvik & Mo i Rana Norwegen.JPG|Нарвэгія, Сальтф’елет (1937).
Файл:Polarkreis Finnland 1975.jpg|Фінляндыя, Раваніемі (1975).



## На Марсе
Марс круціцца вакол сваёй восі амаль гэтакак жа, як і Зямля: вось кручэньня нахіленая да плоскасьці арбіты на кут 25,19°, амаль роўны куту нахілу зямной восі (23,45°). Гэта азначае, што зьмена дня і ночы, а таксама зьмена часоў году на Марсе працякаюць амаль так жа, як на Зямлі. Разьмяшчэньне палярных кругоў таксама блізкае да зямных. Шырата палярных колаў +/- 65°.

## Глядзіце таксама
* Паўночны палярны круг
* Паўднёвы палярны круг
* Запаляр’е
* Салехард — адзіны горад у сьвеце, разьмешчаны на Палярным крузе.

Катэгорыя:Геаграфія
Катэгорыя:Антарктыка
Катэгорыя:Арктыка
Паўшар’е

**Паўша́р'е** **(паўкуля)** — у стэрэамэтрыі — палова шара.

У геаграфіі адрозьніваюць наступныя паўшар'і Зямлі:
* Паўночнае паўшар'е
* Паўднёвае паўшар'е
* Заходняе паўшар'е
* Усходняе паўшар'е
* Паўшар'е сушы
* Паўшар'е вады

У біялёгіі адрозьніваюць наступныя паўшар'і галаўнога мозгу:
* Правае паўшар'е
* Левае паўшар'е

Катэгорыя:Геаграфія
Катэгорыя:Біялёгія
Катэгорыя:Вікіпэдыя:Неадназначнасьці
Паўшар’е сушы

thumb|Паўшар'е сушы на мапе Зямлі.
**Паўшар'е сушы** — паўшар'е Зямлі, з цэнтрам, разьмешчаным па каардынатах   (недалёка ад францускага места Нант). Дадатковым да паўшар'я сушы зьяўляецца паўшар'е вады.

Паўшар'е сушы ўключае ў сябе шэсьць сёмых сушы Зямлі, у тым ліку Эўропу, Афрыку, Паўночную Амэрыку, вялікую частку Азіі і вялікую частку Паўднёвай Амэрыкі. Эўропа разьмешчаная ў цэнтры паўшар'я сушы.

З прычыны, што плошча акіянаў, разьмешчаных на паўшар'і сушы, больш, чым плошча сушы на ім, паняцьце «паўшар'е сушы» азначае паўшар'е, на якім разьмяшчаецца найбольшая частка сушы, а не паўшар'е, на якім плошча сушы большая за плошчу акіянаў.

Катэгорыя:Паўшар’і Зямлі
Паўшар’е вады

**Паўша́р'е вады́** — паўшар'е Зямлі, з цэнтрам, які месьціцца па каардынатах   (побач з Новай Зэляндыяй). Дадатковым да паўшар'я вады зьяўляецца паўшар'е сушы.

Паўшар'е вады ўключае ў сябе адну восьмую сушы Зямлі, у тым ліку Аўстралію, Антарктыду, Акіянію, невялікую частку Паўднёвай Амэрыкі.

Катэгорыя:Паўшар’і Зямлі
Хайфа (неадназначнасьць)

Назва **Ха́йфа** можа мець некалькі значэньняў. Калі ласка, выберыце той, які Вас цікавіць:

* **Хайфа** — места на поўначы Ізраілю.
** Гапаэль Хайфа — футбольны клюб зь места Хайфа.
** Макабі Хайфа — футбольны клюб зь места Хайфа.
Маленькі прынц

**«Маленькі прынц»** () — алегарычныя казка, найбольш вядомы твор Антуана дэ Сэнт-Экзюпэры. Упершыню была апублікавана 6 красавіка 1943 году ў Нью-Ёрку, публікацыя на радзіме аўтара адбылася ў 1945 годзе.

Твор зьяўляецца найбольш чытаемай кнігай, напісанай на францускай мове, і быў прызнаны лепшай кнігай XX стагодзьдзя ў Францыі. Пераклады «Маленькага прынцу» існуюць больш чым на 250 мовах і дыялектах, а таксама шрыфтам Брайля. Было прададзена больш за 140 мільёнаў копіяў кнігі па ўсім сьвеце, яна стала адной з самых прадаваных калі-небудзь апублікаваных кнігаў.

Малюнкі ў кнізе выкананы самім аўтарам, то бок яны ня менш знакамітыя, чым сама кніга. Ілюстрацыі зьяўляюцца арганічнай часткай твора ў цэлым: сам аўтар і героі казкі ўвесь час спасылаюцца на малюнкі й нават спрачаюцца пра іх. Унікальныя ілюстрацыі ў «Маленькім прынцы» руйнуюць моўныя бар'еры, становяцца часткай унівэрсальнага візуальнага лексыкону, зразумелага кожнаму.

У 1989 годзе кніга выйшла асобным выданьнем у перакладзе на беларускую мову Ніны Мацяш.

## Глядзіце таксама
* Сьпіс 100 кнігаў стагодзьдзя паводле вэрсіі Le Monde

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Электронная вэрсія перакладу Ніны Мацяш

Катэгорыя:Літаратурныя казкі
Катэгорыя:Дзіцячая літаратура
Катэгорыя:Празаічныя творы
Катэгорыя:Француская літаратура
Катэгорыя:Казкі
Катэгорыя:Літаратурныя творы, перакладзеныя на беларускую мову
Асьмір Бегавіч

**Асьмір Бегавіч** (;  20 чэрвеня 1987 году, Трэбіне, СФР Югаславія) — басьнійскі футбаліст, брамнік ангельскага клюбу «Лэстэр Сіці» і нацыянальнай зборнай Босьніі і Герцагавіны.

## Кар’ера
### Клюбная
Бегавіч падпісаў моладзевы кантракт з «Портсмутам» у 2003 годзе. За час знаходжаньня ў клюбе некалькі гадоў правёў у арэндах у клюбах «Лювіерус», «Макэлсьфілд Таўн», «Борнмут» і «Ёвіл Таўн». 23 лістапада 2009 году Асьмір быў адкліканы назад у «Портсмут» з-за траўмы асноўнага брамніка клюбу, Дэйвіда Джэймза. Па вяртаньні ў клюб згуляў 15 мачтах падчас сэзону 2009—2010 гадоў.

На 1 лютага 2010 году Бегавіч падпісаў кантракт з клюбам «Сток Сіці» на чатыры з паловай гады. Трансфэр абыйшоўся «ганчарам» у 3,25 млн фунтаў. Дэбютаваў у новым клюбе ў гульні супраць «Чэлсі» 25 красавіка 2010 году, замяніўшы траўмаванага Томаса Сёрэнсэна на 35-й хвіліне.

### Міжнародная
Асьмір нейкі час правёў у складзе моладзевай зборнай Канады, бо разам з бацькамі зь дзесяці гадоў жыў у гэтай краіне. Таму меў намер выступаць за нацыянальную зборную гэтай краіны. Аднак 21 жніўня 2009 году Асьмір прыняў выклік у зборную Босьніі і Герцагавіны на матчы супраць зборнай Армэніі й Турэччыны. Аднак дэбютаваў толькі ў наступных матчы супраць зборнай Эстоніі.

## Дасягненьні
**«Чэлсі»**:
* Чэмпіён Ангельшчыны: 2017

**«Карабах»**:
* Чэмпіён Азэрбайджану: 2020

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт
* 
* 
* 
* Профіль на афіцыйным сайце Манчэстэр Сіці

Катэгорыя:Басьнійскія футбалісты