Наезд (звычай)

**Нае́зд** () — першапачаткова, у старым польскім заканадаўстве, спосаб выкананьня вырашэньня суду сіламі істца. Пазьней — узброены напад з мэтай адабраньня ўласнасьці.

## Гісторыя

### Польшча
Наезд, як шлях выкананьня вырашэньня суда сіламі істца, у старым польскім заканадаўстве быў звычайным спосабам выканаўчага справаводста. Традыцыя была абумоўленая слабасьцю ўлады й дэ-факта была дзейсным шляхам абароны шляхтай сваіх праў.

У адпаведнасьці з заканадаўствам Рэчы Паспалітай, наезд быў чацьвёртым, самым крайнім спосабам выкананьня рашэньня суда. Ён праводзіўся пры неэфэктыўнасьці першых трох этапаў выканаўчага справаводзтва, паводле ўказаньня старасты павету, як правіла, сіламі істца.

На канец XVІІ стагодзьдзя наезды сталі праводзіцца й без удзелу ўлад павету, фактычна ператварыўшыся ў незаконныя набегі з мэтай адабраньня чужой уласнасьці.

### Вялікае Княства Літоўскае
У ВКЛ наезд быў нападам на маёнтак, спалучаным з гвалтоўнымі дзеяньнямі, пашкоджаньнем ці рабаваньнем маёмасьці, захопам земляў і сялян. З дапамогай наезду феадалы імкнуліся павялічыць свае ўладаньні й маёмасьці альбо вырашыць спрэчкі самасудам. Звычайна наезд чыніўся самім феадалам з удзелам слуг альбо ён падбухторваў на гэта іншых залежных ад яго людзей.

Пакараньне за наезд не было дакладна акрэсьлена ў Судзебніку 1468 года, таму ў кожным выпадку яго вызначаў сам вялікі князь з панамі-радай. У Статуце ВКЛ 1588 году наезду прысьвечана 15 артыкулаў, якія вызначалі некалькі відаў наезду, у тым ліку просты, гвалтоўны, крывавы, зроблены ў ваенны час. Пры вызначэньні пакараньня ўлічваўся маёмасны стан і саслоўная прыналежнасьці злачынцаў і пацярпелых. Справы разглядаў гаспадарскі суд, Трыбунал Вялікага Княства Літоўскага, гродзкі суд таго павету, дзе адбывалася злачынства.

Злачынцы, схопленыя на месцы ці на працягу сутак пасьля наезду, падлягалі неадкладнай дастаўцы ў суд без папярэдняга ўручэньня позваў. Злачынец, які без уважлівай прычыны не прыходзіў у суд па позьве ці адмовіўся зьявіцца, мог быць выгнаны за межы дзяржавы (за зробленае ім злачынства належала кара сьмерцю). За наезд, абцяжараны забойствам, сьмяротнай кары палягалі й саўдзельнікі, зь іх спаганялася таксама двайная галоўшчына і кампэнсацыя навязкай. За нанясеньне ран непасрэднага выканаўцу каралі сьмерцю, а саўдзельнікаў — турэмным зьняволеньнем. Шляхціч, чальцы сям’і якой зрабілі наезд, павінен быў асабіста даставіць іх у суд, інакш да адказнасьці прыцягвалі яго самога.

Пацярпелыя мелі права на неабходную абарону й не несьлі адказнасьці, калі забівалі каго-небудзь з тых, хто нападаў. Пра нанясеньне пабояў і ран сьведчыў возны. Пасьля гэтага рабілася афіцыйная заява ў суд з абавязковым занясеньнем яе ў адпаведныя кнігі. Па справах аб наезьдзе Статут вызначаў 3-гадовы тэрмін даўнасьці. Калі на працягу яго пацярпелы не зьвяртаўся ў суд, то траціў права на судовы разгляд.

## У літаратуры
Найбольш вядомым літаратурным апісаньнем наезду ёсьць твор Адама Міцкевіча «Пан Тадэвуш» (), створаны ў Парыжы ў 1832—1834 гадах. Поўная назва гэтай эпічнай паэмы — «Пан Тадэвуш, альбо Апошні наезд у Літве. Шляхецкая гісторыя з 1811 і 1812 гадоў у дванаццаці кнігах вершам» ().

## Крыніцы

## Літаратура
* А. В. Блануца. НАЇЗД // Енциклопедія історії України : у 10 т. : [укр.] / редкол.: В. А. Смолій (голова) та ін. ; Інститут історії України НАН України. — К. : Наукова думка, 2003. — Т. 1 : А — В. — 688 с : іл. — ISBN 966-00-0734-5.
* Gąsiorowski A. Dobrzy i podlejsi: Pryczynek do dziejуw kary pуznosredniowiecznej w Polsce. «Czasopismo prawnohistoryczne», 1985, t. 37, zesz. 2.
* Гулевич В. «Наїзди» у русько-литовському праві XV — кінця XVI ст. (Розвиток та еволюція права на прикладі наїздів). В кн.: Просемінарій: Медієвістика: Історія Церкви, науки і культури, вип. 5. К., 2003.
* Доўнар Т. Наезд // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.; маст. З. Э. Герасімовіч. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — Т. 2: Кадэцкі корпус — Яцкевіч. — С. 341. — 792 с — ISBN 985-11-0378-0 (т. 2), ISBN 985-11-0315-2.

Катэгорыя:Права Вялікага Княства Літоўскага
Катэгорыя:Права Рэчы Паспалітай