Полацкі Спаса-Эўфрасіньнеўскі манастыр

**Спа́са-Эўфрасі́ньнеўскі манасты́р** — помнік архітэктуры XII — пачатку XX стагодзьдзяў у Полацку. Знаходзіцца ў паўночнай частцы места, на правым беразе ракі Палаты, у прадмесьці Спасе пад адрасам *вуліца Эўфрасіньні Полацкай, 89*. Заснаваны Сьвятой Эўфрасіньняй Полацкай, пры пабудове быў у юрысдыкцыі Канстантынопальскага патрыярхату, цяпер — у валоданьні Маскоўскага патрыярхату. Дзее. Твор архітэктуры мясцовай школы, барока і клясыцызму, а таксама дададзенай уладамі Расейскай імпэрыі расейскай эклектыкі. Аб’ект Дзяржаўнага сьпісу гістарычна-культурных каштоўнасьцяў Беларусі.

Комплекс Полацкага Спаскага жаночага манастыра сфармаваўся да пачатку XX ст. і складаецца з разьмешчаных курданэрам вакол невялікага пляцу цэркваў Сьвятога Спаса (XII ст., у другой палове XIX ст. расейскія ўлады ў рэчышчы палітыкі русіфікацыі зьнявечылі яе мастацкае аблічча купалам-цыбулінай), Сьвятой Эўфрасіньні Полацкай (1847 год, пераробленая з жылога дома) і Ўзьвіжаньня Сьвятога Крыжа (1893—1897; мураўёўка), а таксама брамы-званіцы (XVI ст., з прыбудаванай у другой палове XIX ст. вежай з купалам-цыбулінай), 2-павярховага манастырскага корпуса (пачатак XVIII ст.), жылых і гаспадарчых будынкаў з садам. У другой палове XIX ст. да брамы прыбудавалі два бакавыя жылыя карпусы, у пачатку XX ст. з заходняга боку брамы паставілі 2-павярховы жылы корпус. Таксама на тэрыторыі манастыра захаваліся рэшткі царквы-пахавальні полацкіх япіскапаў XII стагодзьдзя.

У манастыры захоўваліся Крыж Эўфрасіньні Полацкай, зроблены ў 1161 годзе, і цудоўны абраз Маці Божай Этэскай-Карсунскай. За часамі маскоўскай акупацыі Полацку ў вайну Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гадоў Крыж разам з цудоўным абразом забраў гаспадар Маскоўскай дзяржавы Аляксей Міхайлавіч у выправу на Рыгу ў 1656—1667 гадох. У 1659 годзе Крыж вярнулі ў манастыр, аднак цудоўны абраз вывезьлі ў Маскву. Урэшце, Крыж згубіўся ў Другую Сусьветную вайну, калі ён мог трапіць у расейскія музэйныя сховішчы, аднак у 2020—2021 гадох зьявіліся сьведчаньні і аргумэнты за тое, што напраўду Крыж патаемна ад грамадзкасьці захоўвае Расейская праваслаўная царква, у рызьніцы патрыярха маскоўскага Троіца-Сергіевай лаўры. У 1997 годзе ў манастыр перадалі копію Крыжа, вырабленую берасьцейскім мастаком Міколам Кузьмічом.

## Гісторыя

### Полацкае княства
Манастыр заснавала сьвятая князёўна Эўфрасіньня Полацкая, якая ў 1125 годзе пасялілася пры драўлянай Спаскай царкве ў мясцовасьці Сяльцы, дзе была пахавальня полацкіх япіскапаў. З часам тут пастрыглі ў манаства сёстраў Сьвятой Эўфрасіньні: родную Эўдакію (Градзіславу) і стрыечную Эўпраксію (Зьвяніславу) — адзіную дачку полацкага князя Рагвалода-Барыса Ўсяслававіча.

У 1161 годзе намаганьнямі Сьвятой Эўфрасіньні, якая 45 гадоў была ігуменьняй манастыра, тут збудавалі мураваную царкву Сьвятога Спаса — найбольш захаваны помнік Полацкай школы дойлідзтва. Яе будаўніком быў дойлід Іаан. У 1161 годзе на гэтую царкву Сьвятая Эўфрасіньня ахвяравала пазалочаны напрастольны крыж (Крыж Эўфрасіньні Полацкай) з часьцінкамі мошчаў шматлікіх сьвятых і Жыватворчага Крыжа Хрыстова. Крыж вырабіў тутэйшы майстар-ювэлір Лазар Богша.

Па захопе Полацку смаленскім князем Мсьціславам Давыдавічам 17 студзеня 1222 году Крыж перавезьлі ў Смаленск, па захопе якога Маскоўскай дзяржавай у 1514 годзе ён трапіў у Маскву.

### Вялікае Княства Літоўскае
За часамі Інфлянцкай вайны ў 1563 годзе маскоўскі гаспадар Іван IV Тыран узяў Крыж у сваю няўдалую выправу на Вялікае Княства Літоўскае, у выніку чаго рэліквія вярнулася ў Полацак (па вызваленьні места таго ж году). У 1563—1579 гадох у манастыры ўжо не было манахаў. У 1580 годзе кароль і вялікі князь Стэфан Баторы перадаў будынкі манастыра з прыналежнымі вёскамі Полацкаму езуіцкаму калегіюму.

У пачатку XVII ст. тут збудавалі жылы корпус, пазьней — летнюю рэзыдэнцыю генэрала езуіцкага ордэну.

За часамі вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667), калі Полацак зноў акупавалі маскоўскія войскі, у 1656 годзе на загад маскоўскага гаспадара Аляксея Міхайлавіча манастырскую Спаскую царкву пераасьвяцілі як прыналежную да Маскоўскай царквы. Па вызваленьні Полацку ў 1667 годзе будынкі манастыра зноў трапілі да езуітаў.

### Пад уладай Расейскай імпэрыі
Па першым падзеле Рэчы Паспалітай (1772 год), калі асноўная, правабярэжная частка Полацку апынулася ў складзе Расейскай імпэрыі, будынкі манастыра працягвалі знаходзіцца ў валоданьні езуітаў. Комплекс пацярпеў у вайну 1812 году, але неўзабаве яго аднавілі.

Па скасаваньні ордэна ў 1820 годзе будынкі манастыра перайшлі да іншых гаспадароў, і толькі ў 1832 годзе расейскія ўлады перадалі іх Урадаваму сыноду Расейскай імпэрыі (Маскоўскай царкве). У 1840 годзе манастыр зноў пачаў дзеяць. У 1841 годзе Крыж Эўфрасіньні Полацкай вярнулі ў Спаскую царкву. У 1840-х гадох манастыр прылічылі да першай клясы. Тут разьмясьцілася Спаса-Эўфрасіньнеўская духоўная вучэльня.

У 1847 годзе за ігуменьняй Клаўдзіяй (Шчыпаноўскай) жылы манастырскі дом перабудавалі пад Эўфрасіньнеўскую трапезную царкву. У 1897 годзе за ігуменьняй Яўгеніяй (Гаваровіч), паводле праекту расейскага архітэктара Уладзімера Коршыкава ў псэўдабізантыйскім стылі збудавалі манумэнтальную саборную царкву Ўзьвіжаньня Сьвятога Крыжа.

За часамі Першай сусьветнай вайны ў 1915 годзе манастыр эвакуяваўся ў Растоў-Яраслаўскі. 

### Найноўшы час
У 1928 годзе савецкія ўлады зачынілі манастыр, а Крыж рэквізавалі (сьпярша яго перавезьлі ў Менск, а ў 1929 годзе — у Магілёў, адкуль рэліквія зьнікла ў 1941 годзе з пачаткам нямецка-савецкай вайны).

У вайну на тэрыторыі манастырскага комплексу быў лягер савецкіх ваеннапалонных. 3 1943 году манастыр зноў пачаў дзеяць. На 1945 год у ім было 50 манашак. У 1960 годзе савецкія ўлады зноў зачынілі манастыр (насельніцаў перавялі ў Жыровіцкі манастыр).

У 1990 годзе будынкі манастыра перадалі Беларускаму экзархату Маскоўскага патрыярхату, аднавілася яго дзейнасьць. На сакавік 2022 году ў Спаса-Эўфрасіньнеўскім манастыры знаходзілася 136 манашак. 

На кінастудыі «Беларусьфільм» у 2024 годзе стварылі дакумэнтальны фільм «Прыстанак сьвятой Ефрасіньні» прымеркаваны да 900-годзьдзя заснаваньня Полацкага стаўрапігіяльнага Спаса-Эўфрасіньнеўскага жаночага манастыра. Рэжысёр фільма — Уладзімер Луцкі.

## Ігуменьні манастыра (з 1839 году)

## Галерэя
### Гістарычная графіка

Połacak, Pałata-Spas. Полацак, Палата-Спас (1812).jpg|1812 г.
Połacak, Spas. Полацак, Спас (W. Kobell, 18.08.1812).jpg|1812 г.
Połacak, Spas. Полацак, Спас (Weselsberger, 1812).jpg|1812 г.
Połacak, Spas, Spaskaja. Полацак, Спас, Спаская (J. Aziambłoŭski, 1849).jpg|Ю. Азямблоўскі, 1849 г.


Połacak, Spas, Kaplica. Полацак, Спас, Капліца (D. Strukov, 1864-67).jpg|Д. Струкаў, 1864—1867 гг.
Połacak, Spas. Полацак, Спас (D. Strukov, 1864-67).jpg|Д. Струкаў, 1864—1867 гг.
Połacak, Spas. Полацак, Спас (N. Orda, 1875-76).jpg|Н. Орда, 1875—1876 гг.
Połacak, Spas, Brama. Полацак, Спас, Брама (1888).jpg|1888 г.


### Гістарычныя здымкі

Połacak, Spas, Brama. Полацак, Спас, Брама (1880-89).jpg|1880-я гг.
Połacak, Pałata-Spas. Полацак, Палата-Спас (1909).jpg|1909 г.
Połacak, Pałata-Spas. Полацак, Палата-Спас (1910).jpg|1910 г.
Połacak, Spas. Полацак, Спас (1910) (1).jpg|1910 г.


Połacak, Spas. Полацак, Спас (1910) (7).jpg|1910 г.
Połacak, Spas. Полацак, Спас (1910) (8).jpg|1910 г.
Połacak, Spas. Полацак, Спас (5.06.1910) (1).jpg|5 чэрвеня 1910 г.
Połacak, Spas. Полацак, Спас (1911).jpg|1911 г.


Połacak, Spas. Полацак, Спас (1911-12).jpg|1911—1912 гг.
Połacak, Spas. Полацак, Спас (M. Mironaŭ, 1912).jpg|М. Міронаў, 1912 г.
Połacak, Spas. Полацак, Спас (1912).jpg|1912 г.
Połacak, Pałata-Spas. Полацак, Палата-Спас (1913) (2).jpg|1913 г.


Połacak, Pałata-Spas. Полацак, Палата-Спас (1914) (2).jpg|1914 г.
Połacak, Pałata-Spas. Полацак, Палата-Спас (1916).jpg|1916 г.
Połacak, Pałata-Spas. Полацак, Палата-Спас (1901-17).jpg|да 1918 г.
Połacak, Pałata-Spas. Полацак, Палата-Спас (1901-17) (2).jpg|да 1918 г.


Połacak, Pałata-Spas. Полацак, Палата-Спас (1901-17) (3).jpg|да 1918 г.
Połacak, Spas. Полацак, Спас (1901-17).jpg|да 1918 г.
Połacak, Spas, Brama. Полацак, Спас, Брама (1901-17).jpg|да 1918 г.
Połacak, Pałata-Spas. Полацак, Палата-Спас (1918).jpg|1918 г.


Połacak, Pałata-Spas. Полацак, Палата-Спас (1918) (2).jpg|1918 г.
Połacak, Pałata-Spas. Полацак, Палата-Спас (1918) (3).jpg|1918 г.
Połacak, Spas. Полацак, Спас (1918).jpg|1918 г.
Połacak, Spas. Полацак, Спас (1918) (2).jpg|1918 г.


## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 
* 

## Вонкавыя спасылкі

*