open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Гжэль

**Гжэль**, **Гжэльская кераміка** — вырабы керамічных прадпрыемстваў у ваколіцах станцыі Гжэль Раменскага раёну Маскоўскай вобласьці. Высокага мастацкага ўзроўню гжэль дасягнула ў 2-й палове 18 ст., калі «чорныя» (простыя) і «мураўленыя» (паліўныя) ганчарныя вырабы зьмяняюцца маёлікай (квасьнікі, кумганы, талеркі, цацкі і т. д.), з арыгінальнай шматколерным росьпісам па белай паліве, а часам і з гранічна абагульненымі ляпнымі фігуркамі, адзначанымі багацьцем фантазіі і вастрынёй бачаньня. З пачатку 19 ст. Гжэль перайшла на вытворчасьць парцаляны, фаянсу і паўфаянсу. У 1830-40 у Гжэлі была сканцэнтравана амаль палова ўсіх фарфора-фаянсавых прадпрыемстваў Расейскай імпэрыі. У 19 ст. мастацкую своеасаблівасьць захоўваюць упрыгожаны аднакаляровым сінім росьпісам паўфаянс і лубок (маляўнічы танны чайны посуд). Традыцыі гжэльскай керамікі 19 ст. працягвае Турыгінскі завод мастацкай керамікі.

## Галерэя

Файл:Gschel 20091027 14.JPG|Керамічны сасуд з Гжэлі
Файл:Гжель-Нева.jpg|Ваза ў Гжэльскім стылі 
Файл:MoscowRegion-Gzhel-BeforeNafterOven-p1030277.jpg|Посуд з Гжэлі
Файл:Гжель-Нева.jpg|значак|зьлева|Ваза ў Гжэльскім стылі
Файл:Азарова1.jpg|Гжэльскі парцалянавы завод
Файл:1969.Азарова.JPG|Парцалянавы імбрычак з ўнутранай раьбой
Файл:1976.Кумган..JPG|Гжэльскі кумган
Файл:2003.Часы Кусково.jpg|Гжэльскі гадзіньнік, вёска Кускова
Файл:Часы Лефортово.jpg|Гадзіньнік «Лефортава»
Файл:Gzhel 18 GIM.jpg|Збанок і квасьнік, маёліка
EmeliaEtBrochet.JPG|Гжэльская статуэтка "Ямеля"
Gschel 20091027 01.JPG|Гжэльскі каганец
ASEAN Tourism Awards 2019.jpg|ASEAN Tourism Awards 2019


Катэгорыя:Расейскія народныя прмыслы
Катэгорыя:Кераміка
Катэгорыя:Цэнтры мастацкага промыслу
Катэгорыя:Раменскі раён
Апрычніна

**Апры́чніна** ( — дзяржаўная рэпрэсіўная палітыка ў Масковіі ў 1565—1572 роках. Дзеля ажыцьцяўленьня гэтай палітыкі Іван IV стварыў гвардыю — апрычнікаў.

## Этымалёгія
Слова «апрычніна» паходзіць ад старажытнарускага *«опричь»*, што азначае *«па-за»*, *«звонку»*, *«асобна»*, *«за межамі»*, *«асабліва»*, *«акрамя»*. Гістарычна ў Маскоўскім княстве апрычнінай называўся ўдзел, які аддавалі ўдаве пры падзеле мужавай маёмасьці, а таксама частка ўдзелу вялікіх княгіняў, якая знаходзілася ў іхніх поўным распараджэньні, то бок тая частка ўладаньняў, над якой ня дзейнічала аніякая прававая традыцыя.

Сутнасьць палітыкі апрычніны — у вылучэньні часткі тэрыторыі выключна для патрэбаў дзяржаўнага апарату і войска.

## Уладкаваньне
Апрычніна ўтваралася царом па ўзоры манаскага ордэна, які падапарадкоўваўся непасрэдна яму. Ейным духоўным цэнтрам станавілася Аляксандраўская слабада (цяпер ва Ўладзімерскай вобласьці). Ідэалягічным сэнсам апрычніны стала «прасейваньне расейскага жыцьця» дзеля аддзяленьня «добрага насеньня праваслаўнай саборнасьці» ад «плеваў герэтычных мудрагельляў, чужабесься ў норавах».

Першапачаткова колькасьць апрычнікаў складала тысячу чалавек, пасьля павялічвалася, зьявіліся апрычныя ваяводы і галовы.

## Крыніцы

## Літаратура


Катэгорыя:Тэрор
Катэгорыя:Палітычныя рэпрэсіі
Суздаль

**Су́здаль** — горад (з 1778) у Расеі, адміністрацыйны цэнтар Суздальскага раёну Ўладзімерскай вобласьці. Насельніцтва 9 865 чалавек (2016 год). Разьмешчаны на рацэ Каменка, прытоку ракі Нерлі за 26 км на поўнач ад Уладзімеру.

Суздаль — горад-запаведнік, уваходзіць у Залатое кальцо Расеі, ва Ўладзімера-Суздальскі гісторыка-мастацкі і архітэктурны музэй-запаведнік.

Аснову эканамічнай актыўнасьці ў горадзе складаюць галіны, арыентаваныя на прыём і абслугоўваньне турыстаў: гатэльны бізнэс, грамадзкае харчаваньне і да т. п. У горадзе маюцца наступныя прамысловыя прадпрыемствы: швейная фабрыка, прадпрыемствы харчовай прамысловасьці, па вытворчасьці тавараў культурна-бытавога і гаспадарчага прызначэньня. Моцна разьвіта агародніцтва.

Вялікая колькасьць архітэктурных помнікаў: Суздальскі Крэмль, манастыры (Спаса-Яўфім'еў, Пакроўскі, Аляксандраўскі, Рызапалажэнскі, Васільеўскі), Ансамбль гандлёвага пляцу, помнікі пасаду і шмат іншых, уключаючы помнікі драўлянага дойлідзтва. У горадзе налічваецца каля 30 цэркваў.

## Галерэя

Файл:%D0%92%D0%BE%D1%81%D0%BA%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D1%86%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8C_(%D0%A1%D1%83%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8C).jpg|Уваскрэсенская царква й гандлёвыя рады
Файл:Suzdal asv2019-01 img39 Kremlin Cathedral.jpg|Сабор Нараджэньня Маці Божай
Файл:Suzdal asv2019-01 img22 Alexandrovsky Monastery.jpg |Аляксандраўскі манастыр
Файл:Suzdal asv2019-01 img38 Rizopolozhensky Monastery.jpg|Званіца Рызапалажэнскага манастыра
Файл:Suzdal_Kremlin15.jpg|Суздальскі крэмль


## Літаратура
* 

Катэгорыя:Гарады Расеі
Катэгорыя:Залатое кальцо Расеі
Саха

**Саха́** — сельскагаспадарчая ворная прылада. Традыцыйна выкарыстоўвалася для апрацоўкі глебы ва Усходняй Эўропе, на Урале, у Сыбіры.

## На Беларусі
На тэрыторыі Беларусі саха вядома з канца 1-га тысячагодзьдзя. Найбольш распаўсюджаны 3 канструкцыі:
* палеская саха (літоўская, падляская) — бытавала ў паўднёва-заходняй Беларусі. Левы сашнік у ёй ставілі пад тупым вуглом у адносінах да правага. Сашнікі ў ёй былі злучаны такім чынам, каб пласт зямлі адкідваўся ўправа, як пры ворыве плугам.
* віцебская саха (руская, перакладка) — зь перакладной паліцай — была распаўсюджана ў паўночна-ўсходняй Беларусі. У ёй сашнікі былі пастаўлены паралельна адзін аднаму і на адным узроўні. Для адвалу зямлі каля сашнікоў мацавалі лапатку, яе можна было перакладваць з аднаго сашніка на другі, каб адхінаць ворыўны пласт налева ці направа, што значна павышала манэўранасьць такой сахі на вузкіх доўгіх загонах і ва ўмовах цераспалосіцы. Гэта лапатка (драўляная ці мэталічная) называлася паліцай, перакладной паліцай ці перакладкай.
* падняпроўская (магілёўская, беларуская) — саха мела некаторыя асаблівасьці. Тут паліцу ў час ворыва не перакладвалі. Яна была надзейна замацавана каля левага сашніка, што давала магчымасьць больш грунтоўнай апрацоўкі поля.

Асноўны недахоп сахі быў у тым, што ёй немагчыма было ажыцьцяўляць глыбокае ворыва, яна не пераварочвала пласт зямлі, што перашкаджала лепшаму выкарыстаньню глебы, барацьбе з пустазельлем. З разьвіцьцём кустарнай і фабрычнай прамысловасьці ў пасьлярэформенны пэрыяд саху пачаў замяняць плуг.

## У літаратуры
Саха часта згадваецца ў беларускай літаратуры. Найбольш вядомы верш Янкі Купалы "Я мужык беларус, пан сахі і касы..." ці араты (*Цягнецца араты, За сахой крывой, Конік сьлепаваты, Трасе галавой.*).

## Крыніцы

## Літаратура
* *Цітоў В. С.* Саха. // 

Катэгорыя:Рыштунак
Саха (неадназначнасьць)

Назву **саха** маюць:

* Саха — сельскагаспадарчая ворная прылада
* Саха — апора канструкцыі даху
* Саха — зямельны надзел і адзінка падаткаабкладаньня ў Вялікім княстве Літоўскім
* «Саха» — беларускі часопіс сельскагаспадарчай тэматыкі
* Рэспубліка Саха Якуція — суб’ект Расейскай Фэдэрацыі
Лябараторыя Касьперскага

«**Лябараторыя Касьперскага**»&nbsp;— міжнародная група кампаніяў з цэнтральным офісам у Маскве, якая займаецца распрацоўкай праграмнага забесьпячэньня.

Кампанія зьяўляецца найбуйнейшым у Эўропе вытворцам сыстэм абароны ад шкоднага і непажаданага праграмнага забесьпячэньня, хакерскіх нападаў і спаму. Кампанія ўваходзіць у чацьвёрку вядучых сусьветных вытворцаў праграмных рашэньняў для забесьпячэньня інфармацыйнай бясьпекі.

Па выніках 2014 году выручка кампаніі была 711 мільёнаў даляраў ЗША. У кампаніі працуе больш за 2300 спэцыялістаў. Прадукты кампаніі абараняюць кампутары і мабільныя прылады больш за 300 мільёнаў карыстальнікаў ва ўсім сьвеце, тэхналёгіі выкарыстоўваюцца ў прадуктах найбуйнейшых сусьветных пастаўшчыкоў праграмных і апаратных рашэньняў.

Заснавана як самастойная кампанія 21 ліпеня 1997 году.

Катэгорыя:Антывірусныя праграмы
Катэгорыя:Вытворцы праграмнага забесьпячэньня
Катэгорыя:Расейскія кампаніі
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1997 годзе

## Крыніцы
Demofest

**Demofest** — штогадовы музычны фэст, што праходзіць у крэпасьці Касьцёл у горадзе Баня-Лука, Рэспубліка Сэрбская. Праводзіцца рэгулярна кожны ліпень пачынаюч з 2008 году з удзелам маладых незалежных гуртоў з краінаў былой Югаславіі. У наш час зьяўляецца найбуйнейшым фэстывалем незалежнай музыкі на тэрыторыі Паўднёва-Ўсходняй Эўропы і найбуйнейшым бясплатным фэстывалем рэгіёну.

За пэрыяд 2008—2015 гадоў праз фэст прайшло больш 3000 незалежных гуртоў, 61 калектыў выступіў па-за конкурснай праграмай. Уваход на ўсе імпрэзы фэстываля свабодны, у апошнія гады штогод яго наведваюць каля 40 тыс. чалавек.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Афіцыйны сайт
* Demofest. Самый большой поп/рок фестиваль в балканском регионе для начинающих групп

Катэгорыя:Зьявіліся ў 2008 годзе
Катэгорыя:Музычныя конкурсы
Катэгорыя:Рок-фэсты
Катэгорыя:Культура Рэспублікі Сэрбскай
Залатая Горка (неадназначнасьць)

Назву **Залатая Горка** маюць:

* Залатая Горка — гістарычная мясцовасьць Менску
* Залатая Горка — вёска ў Смалявіцкім раёне Менскай вобласьці
Урад Рэспублікі Сэрбскай

**Ура́д Рэспу́блікі Сэ́рбскай** () — галоўны орган выканаўчай улады Рэспублікі Сэрбскай — суб’екта Босьніі і Герцагавіны. Ягоныя паўнамоцтвы ўсталяваны Канстытуцыяй РС і шэрагам законаў. Паводле закона, 8 міністраў павінны быць сэрбамі, 5 — башнякамі, 3 — харватамі. Прэмʼер-міністар можа таксама прызначыць аднаго міністра з прадстаўнікоў іншых нацыянальнасьцяў. Урад складаецца з прэмʼер-міністра, віцэ-прэмʼераў і шаснаццаці міністраў, якія абіраюцца паводле нацыянальнай квоты. Міністраў абірае Народная скупшчына РС, носьбіт заканадаўчай улады.

## Гісторыя
Папярэднікам урада быў міністэрскі савет з 24 чалавек, створаны 20 сьнежня 1991 году. Ён праіснаваў да 27 сакавіка 1992 году. Яму на зьмену прыйшоў першы ўрад, заснаваны 22 красавіка 1992 году ў Пале. Яго ўзначаліў Бранка Джэрыч, а складаўся яно з трох міністраў. На пасяджэньні ў Баня-Луцы 12 мая былі створаны яшчэ дзевяць міністэрстваў і вызначаны плян працы. У кастрычніку таго ж году Джэрыч пайшоў у адстаўку з-за нязгоды з палітыкай міністраў Міча Станішычам і Мамчыла Мандзічам. Новым прэмʼер-міністрам стаў Уладзімер Лукіч.

## Глядзіце таксама
* Архіў Рэспублікі Сэрбскай

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* 

Катэгорыя:Палітыка Рэспублікі Сэрбскай
Катэгорыя:Палітычныя арганізацыі Босьніі і Герцагавіны
Тэрэза Мэй

**Тэрэза Мэры Мэй** () — брытанская палітыкіня, 76-я прэм’ер-міністарка Вялікабрытаніі з 13 ліпеня 2016 року па 24 ліпеня 2019 року. Лідэр Кансэрватыўнай партыі з 11 ліпеня 2016 року. Займала пост міністра ў справах жанчын ды раўнапраўя (2010—2012) і міністра ўнутраных справаў (2010—2016). Другая жанчына ў гісторыі (пасьля Маргарэт Тэтчэр) на пасадзе кіраўніка ўраду Вялікабрытаніі.

## Біяграфія
Нарадзілася 1 кастрычніка 1956 року ў Істбарне (Усходні Сусэкс, Вялікабрытанія). Скончыла Оксфардзкі ўнівэрсытэт.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Профіль на бачыне Парлямэнту.

Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Вялікабрытаніі
Спарта Ратэрдам

«**Спа́рта**» () — нідэрляндзкі футбольны клюб з гораду Ратэрдаму. Заснаваны ў 1888 годзе, што робіць яго найстарэйшым клюбам краіны. Шасьціразовы чэмпіён Нідэрляндаў, трохразовы ўладальнік Кубка Нідэрляндаў. Акрамя «Спарты» ў Ратэрдаме маюцца яшчэ два прафэсійных футбольных клюбы — «Эксэльсіёр», які паўстаў у 1902 годзе, і «Фэеноорд», які быў закладзены ў 1908 годзе.

## Гісторыя

Клюб паўстаў у велікодную нядзелю 1 красавіка 1888 году, калі восем студэнтаў ад 13 да 16 гадоў, заклалі ў Ратэрдаме крыкетны клюб «Спарта». Цікава, што ён быў створаны на двары дому першага скарбніка клюбу. Усе заснавальнікі паходзілі з заможных сем’яў гораду, бо на той час толькі найвышэйшы і сярэдні клясы мелі час і грошы на заняткі спортам, як то крыкет.

Свой першы крыкетны матч «Спарта» зладзіла супраць прадстаўнікоў газэты NRC у траўні 1888 году. Аднак, калі хлопчыкі здабылі прыдатны для футболу мяч, яны таксама пачалі гуляць у гэты новы для краіны від спорту, які прыйшоў зь Вялікабрытаніі. Маладыя сябры «Спарты» свае трэнаваньні пачалі ладзіць у Ноордэрэйляндзе, а футбольная сэкцыя клюбу паўстала ў ліпені 1888 году. У Нідэрляндах менавіта «Спарта» стала піянэрам у справе таго, што паміж слупамі брамы была ўсталяваная папярэчына, а таксама на браму была нацягнутая сетка. Да гэтага паміж слупамі звычайна нацягваўся толькі поўраз.

## Тытулы
* **[[Чэмпіянат Нідэрляндаў па футболе|Чэмпіён Нідэрляндаў]]**: 6
** 1909, 1911, 1912, 1913, 1915, 1959
* **Уладальнік [[Кубак Нідэрляндаў па футболе|Кубка Нідэрляндаў]]**: 3
** 1958, 1962, 1966

## Склад
: *Актуальны на 21 лютага 2026 году*

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Ратэрдам
Вінцэнт Барысевіч

**Вінцэ́нтас Барыся́вічус** (*Вінцэнт Барысевіч*, ; 23 лістапада 1887, вёска , цяпер у  Ваўкавішкаўскага раёну Мар’ямпальскага павету, Летува — 18 альбо 12 лістапада 1946, Вільня) — біскуп Цяльшайскі Рыма-каталіцкай царквы.

## Жыцьцяпіс
Атрымаў адукацыю ў Сейнскай духоўнай сэмінарыі і ўнівэрсытэце Фрыбуру (Швайцарыя). У 1910 року рукапакладзены ў сьвятары. З 1918 року — капэлян гімназіі ў Мар’ямпалі, з 1922 — прафэсар Сейнскай духоўнай сэмінарыі. З 1926 року — канцлер Цяльшайскай курыі, з 1927 року — прафэсар, пасьля рэктар Цяльшайскай духоўнай сэмінарыі.

З 1940 — дапаможны біскуп Цяльшайскай дыяцэзіі і тытулярны біскуп Лізіясу, з 1944 року — біскуп Цяльшайскі. У 1945 року быў арыштаваны органамі савецкай улады, катаваны, аднак вінаватым сябе не прызнаў. Быў вызвалены, аднак у 1946 зноўку арыштаваны па абвінавачаньні ў антысавецкай дзейнасьці і прапагандзе ды суязях зь летувіскім антысавецкім падпольлем.

Знаходзіўся пад сьледзтвам у Вільні, быў прысуджаны да найвышэйшай меры пакараньня і расстраляны ў Віленскай турме.

## Узнагароды
* Вялікі камандорскі крыж ордэна Крыжа Віціса (24 верасьня 1999, пасьмяротна)
* Крыж за ўратаваньне жыцьця (25 красавіка 2003, пасьмяротна)

## Літаратура
* Книга Памяти. Мартиролог Католической церкви в СССР. М., 2000. С. 29—30.
* Lietuvių dvasininkai kūrėjai. Kūriniai. Gyvenimai. Sudarytojas Ričardas Jakutis. Vilnius: UAB leidykla POLI, 2000. . P. 593—594.

## Вонкавыя спасылкі
* Жыцьцяпіс на бачыне catholic-hierarchy.org

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Ваўкавішкаўскім раёне
Катэгорыя:Капэляны
Катэгорыя:Летувіскія каталіцкія біскупы
Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў СССР
Катэгорыя:Памерлі ў Вільні
Катэгорыя:Расстраляныя ў СССР
Украінскі альфабэт

**Украінскі альфабэт** () — альфабэт украінскай мовы. У цяперашнім складзе існуе з канца XIX стагодзьдзя; ўключае 33 літары:

## Альфабэт

## Глядзіце таксама
* Украінская лацінка


Катэгорыя:Кірыліца
Альфабэт
Эмскі ўказ

**Эмскі ўказ** — сакрэтнае распараджэньне расейскага імпэратара Аляксандра II ад 18 (30) траўня 1876 году, накіраванае на выцясьненьне ўкраінскай мовы з культурнай сфэры і абмежаваныя яе выкарыстаньня на бытавым узроўні. Паводле ўказу, украінская мова была забаронена ў друку, за выключэньнем перадруку старых дакумэнтаў, а таксама быў забаронены імпарт украінскіх выданьняў і пастаноўкі пʼес альбо лекцый на ўкраінскай мове. Указ быў названы ў гонар нямецкага гораду Бад-Эмс, дзе быў апублікаваны і прывёў да часовай дэзарганізацыі ўкраінскага руху ў Прыдняпроўі.

Катэгорыя:Падзеі 1876 году
Катэгорыя:Палітыка Расейскай імпэрыі
Катэгорыя:Гісторыя ўкраінскай мовы
Катэгорыя:Гісторыя Ўкраіны
Катэгорыя:Моўная палітыка
Катэгорыя:Украінафобія
Катэгорыя:Парушэньні правоў чалавека ў Расеі
Катэгорыя:Дэкрэты
Нэвіл Чэмбэрлен

**Нэ́віл Чэ́мбэрлен** (; 18 сакавіка 1869, Эджбастан, Бірмінггэм — 9 лістапада 1940, Гэкфілд пад Рыдынгам) — 60-ы прэм’ер-міністар Вялікабрытаніі. Належаў да Кансэрватыўнай партыі.

## Біяграфія
Сын Джозэфа Чэмбэрлена, брат Остына Чэмбэрлена. Навучаўся ў элітнай школе ў Рагбі і Бірмінггэмскім унівэрсытэце. Даволі працяглы час прысьвяціў прадпрымальніцкай дзейнасьці. У 1915—1916 гадох займаў пасаду лорда-мэра места Бірмінггэм. У 1923—1924 ды 1931—1937 гадох — канцлер казначэйства. 60-ы прэм’ер-міністар Вялікабрытаніі ў 1937—1940 гадох. Прыхільнік палітыкі прымірэньня агрэсара. У 1938 року падпісаў Мюнхэнскае пагадненьне з Гітлерам, Мусаліні й Даладзье. Вярнуўшыся ў Лёндан, Чэмбэрлен прад’явіў публіцы на аэрадроме падпісанае пагадненьне са словамі, якія ўвайшлі ў гісторыю: «Я прывёз вам мір», але палітыка заспакаеньня не прынесла Эўропе міру: пачалася Другая сусьветная вайна.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Вялікабрытаніі
Клемэнт Этлі

**Клемэнт Этлі** (; 3 студзеня 1883, Лёндан — 8 кастрычніка 1967) — дзяржаўны й палітычны дзеяч Вялікабрытаніі, 63-і прэм’ер-міністар. Належаў да Лейбарысцкай партыі. Граф (1955).

## Біяграфія
Вучыўся ў Оксфардзкім унівэрсытэце, юрыст. 3 1907 у Фабіянскім таварыстве, з 1908 у Незалежнай рабочай партыі (у складзе Лейбарысцкай партыі Вялікабрытаніі). З 1935 року па 1955 року лідэр Лейбарысцкай партыі Чалец лейбарысцкіх урадаў 1924 ды 1929—1931 лорд-хавальнік дзяржаўнай пячаткі (1940—1942), намесьнік прэм’ер-міністра, міністар ў справах дамініёнаў і лорд-старшыня Рады кааліцыйнага ўрада У. Чэрчыля (1942—1945). Прэм’ер-міністар (1945—1951), адначасова міністар абароны (1945—1946). Удзельнік Патсдамскай канфэрэнцыі 1945. Урад К. Этлі нацыяналізаваў Ангельскі банк, чыгункі, грамадзянскую авіяцыю, сувязь, некаторыя галіны прамысловасьці, зрабіў захады па паляпшэньні сыстэмы сацыяльнага страхаваньня, асьветы й аховы здароўя, надаў незалежнасьць Індыі (1947), якая паводле пляна Маўнтбэтэна падзелена на дамініёны (Індыйскі зьвяз ды Пакістан), Бірме (1948), чынна ўдзельнічаў у рэалізацыі пляна Маршала, стварэньні блёку НАТО (1949), накіраваў брытанскія войскі для ўдзелу ў карэйскай вайне 1950—1953.

## Крыніцы

Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Вялікабрытаніі
Азотавая кісьля

**Азо́тавая кі́сьля** (HNO3) — моцны аднаасноўны квас.

Азотавая кісьля зьмешваецца з вадою ў любых суадносінах. У водных рашчынах поўнасьцю дысацыюе на іёны. Стварае з вадою азэатропную сумесь з канцэнтрацыяй 68,4% ды тэмпэратураю кіпеньня 120 °C пры нармальным атмасфэрным ціску. Вядомы два цьвёрдыя гідраты: монагідрат (HNO3·H2O) ды трыгідрат (HNO3·3H2O).

## Фізычныя ўласьцівасьці
Азот у азотавым квасе чатырохвалентны, ступень затляненьня +5. Азотавы квас — бескаляровая вадкасьць, якая дыміцца на паветры. Тэмпэратура плаўленьня −41,59 °C, кіпеньня +82,6 °C (пры нармальным атмасфэрным ціску) з частковым раскладаньнем. Азотавы квас зьмешваецца з вадою ў любых суадносінах.

## Хімічныя ўласьцівасьці
HNO3 як моцны аднаасноўны квас узаемадзейнічае:

# з падстававымі ды амфатэрнымі аксыдамі.
# з падставамі
# вытуляе слабыя квасы з салёў:

## Крыніцы

Катэгорыя:Неарганічныя кісьлі
Катэгорыя:Злучэньні азоту
Катэгорыя:Высоканебясьпечныя рэчывы
Алешкаўскія пяскі

**Алэшкіўскія пяскі** () — другі па велічыні пясчаны масіў (арэна) у Эўропе, разьмешчаны ў 30 км на ўсход ад гораду Хэрсон у Алэшкіўскім раёне, ля ўзьбярэжжа Чорнага мора. Уласна дняпроўскія пяскі займаюць плошчу 161200 гектараў, а зь міжарэннымі землямі — 210 000 гектараў. Назва паходзіць ад назвы гораду Алэшкы (). Складзеныя зь бязьмежных барханаў («гурбаў»), вышынёй каля 5 м, старажытных пясчаных алювіяльных адкладаў Дняпра. У складзе пяскоў 7 арэн: Кахоўская, Казачалягерная, Цюрупынская, Вынаградаўская, Чулакыўская, Іваніўская, Кінбурнская. Самая вялікая зь іх у дыямэтры мае памер каля 15 км.

На тэрыторыі Алэшкіўскіх пяскоў арганізавана прыродаахоўная зона — Нацыянальны прыродны парк «Алэшкіўскія пяскі».

Катэгорыя:Хэрсонская вобласьць
Катэгорыя:Рэльеф Украіны
Катэгорыя:Пустыні
Катэгорыя:Выдмы
Дзяніс Лявіцкі

**Дзяні́с Ляві́цкі** ( 5 лютага 1997 году) — беларускі футбаліст, паўабаронца берасьцейскага «Дынама».

## Кар’ера
### Клюбная
З 2013 году пачаў выступаць за дубль магілёўскага «Дняпра» і на наступны год трывала замацаваўся ў складзе. Паводле вынікаў сэзону 2014 году «Дняпро» вылецеў у Першую лігу, і Дзяніс стаў прыцягвацца да асноўнага складу. У сэзоне 2016 году ў якасьці аднаго з асноўных гульцоў дапамог камандзе вярнуцца ў Найвышэйшую лігу. У сьнежні 2016 году падоўжыў кантракт з магіляўчанамі да сканчэньня сэзону 2018 году. 8 красавіка 2017 году дэбютаваў у Найвышэйшай лізе, выйшаўшы на замену ў канцы матчу супраць «Віцебска» (4:0). Пазьней пачаў часам зьяўляцца ў пачатковым складзе магіляўчанаў. 3 лістапада 2017 году адгуляў увесь матч з мазырскай «Славіяй» на пазыцыі нападніка і адзначыўся двума галамі (выніковы лік 5:3).

У ліпені 2018 году перайшоў у жодзінскае «Тарпэда-БелАЗ», падпісаўшы кантракт на тры гады. Да канца сэзону 2018 году чатыры разы згуляў за жодзінскую каманду ў Найвышэйшай лізе і аднойчы ў Кубку Беларусі, выступаючы таксама за дубль. У сэзоне 2019 году пачаў часьцей зьяўляцца ў стартавым складзе. У 2020 годзе толькі зрэдку выходзіў на замену. У ліпені 2020 году быў аддадзены ў арэнду бабруйскай «Белшыне». Стаў трывалым гульцом першай адзінаццаткі, але ня выратаваў каманду ад вылету ў Першую лігу. У сьнежні 2020 году пакінуў «Белшыну».

У студзені 2021 году падпісаў кантракт з «Гомлем». Замацаваўся ў камандзе на пазыцыі левага абаронцы, дзе дапамог «Гомлю» паводле выніку сэзону 2021 году заняць чацьвертае месца ў чэмпіянаце. У студзені 2022 году пакінуў гомельскі клюб і неўзабаве стаў футбалістам расейскага «СКА-Хабараўска». Сышоў з хабараўскага клюбу па заканчэньні кантракту ў чэрвені 2023 году. У ліпені 2023 году далучыўся да жодзінскага «Тарпэда-БелАЗ». Прапусьціў першыя некалькі месяцаў праз траўмы, але з кастрычніка замацаваўся ў пачатковым складзе каманды. У сьнежні 2023 году падоўжыў кантракт з клюбам да канца 2024 году. Быў адным з асноўных абаронцаў каманды, зь якой здабыў бронзавы мэдаль чэмпіянату Беларусі. У студзені 2025 году прыяднаўся да навічка Найвышэйшай лігі клюбу МЛ. Аднак, большую частку сэзону, у якім МЛ нечакана стаў чэмпіёнам, Лявіцкі прапусьціў з прычыны акрыяньня ад траўмы. У сьнежні 2025 году стаў гульцом берасьцейскага «Дынама», склаўшы ўгоду на год.

### Міжнародная
26 сакавіка 2017 году дэбютаваў у моладзевай зборнай Беларусі, адгуляўшы ўсе 90 хвілінаў у таварыскім матчы супраць зборнай Латвіі (3:4). 11 чэрвеня 2024 году дэбютаваў у складзе нацыянальнай зборнай Беларусі ў матчы супраць зборнай Ізраілю, які скончыўся паразай зь лікам 0:4.

## Дасягненьні
**«Тарпэда»-БелАЗ**:
* Бронзавы прызэр чэмпіянату Беларусі: 2024
* Уладальнік Супэркубка Беларусі: 2024

**МЛ**:
* Чэмпіён Беларусі: 2025

## Статыстыка

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Статыстыка «ПБ-Инфо»

Катэгорыя:Беларускія футбалісты
Эсты

**Э́сты** (лац. *Aesti*) — прынятая ў заходнеэўрапейскіх (пераважна лацінскіх) крыніцах назва сярэдневечнага насельніцтва сучаснай Эстоніі. У старажытнарускіх крыніцах ёй адпавядае экзаэтнонім «чудзь».

## Найстаражытнейшае насельніцтва Эстоніі
Найстаражытнейшымі знаходкамі на тэрыторыі Эстоніі зьяўляюцца артэфакты, знойдзеныя ў час археалягічных раскопак паселішчаў Пулі і Кунда, якія адносяцца да кундаскай археалягічнай культуры. Ім на зьмену прыйшлі нэалітычныя народы нарвскай культуры. Этнічная прыналежнасьць ні тых, ні іншых не вядомая.

## Эсты і антычных аўтараў
ʼʼAestiiʼʼ каля Віслы (суседзі відыварыяў) — народ, згаданы Тацытам у трактаце «Пра паходжаньне немцаў і месцазнаходжаньне Нямэччыны»:

Эстыі пакланяюцца прамаці багоў і як знак адрозьненьня свайго культу носяць на сабе выявы вепрукоў; яны ім замяняюць зброю і ахоўваюць тых, хто шануе багіню, нават у гушчы ворагаў. Меч у іх — рэдкасьць; ужываюць жа яны часьцей за ўсё кольле. Збожжа і іншыя плады зямныя вырошчваюць яны стараньней, чым прынята ў немцаў з уласьцівай ім нядбайнасьцю. Больш таго, яны абшнырваюць і мора і на беразе, і на водмелях адзіныя з усіх зьбіраюць бурштын, які самі яны называюць глезам.

Мяркуючы па апісаньні, эстыі — адно з заходніх плямёнаў старажытных балтаў, якое займалася зборам бурштыну і яго экспартам у Рымскую імпэрыю па Бурштынавым шляху. Прыведзеная Тацытам назва бурштыну на мове эстаў, ʼʼglesumʼʼ, верагодна, нямецкага паходжаньня (пар. гоц. ʼʼglasʼʼ, англ. ʼʼglassʼʼ).

Няма падстаў атаясамяць з эстонцамі тых эстаў, да якіх зьвяртаўся ў 537 г. з прамовай Касіядор, а таксама народ айстаў (ʼʼHestiiʼʼ), які згадвае Іарданам у якасьці даньнікаў Германарыха. Згадкі эстаў у антычных аўтараў такія кароткія, што дакладна вызначыць арэал іх расьсяленьня не ўяўляецца магчымым.

## Сярэдневяковыя эсты

Эсты як народ фіна-вугорскага паходжаньня (г.зн. эстонцы) упершыню апісаны ў лівонскіх хроніках XIII стагодзьдзя (у прыватнасьці, у Генрыха Латвійскага). Іх назву, атрыманую ў спадчыну ад антычных лацінскіх пісьменьнікаў, сярэдневяковыя аўтары памылкова разумелі як утвораную ад тэрміна «ўсход», «ост» (гэта значыць «Усходняя зямля» — Эстланд).

Сучасныя эстонцы ўзялі гэты кніжны тэрмін для абазначэньня сваёй нацыі толькі з XIX стагодзьдзя (у пэрыяд «нацыянальнага адраджэньня»). У мясцовай традыцыі лац. ʼʼAestiʼʼ ператварылася ў «ээстласед». Да гэтага яны сябе называлі «маарахвас» (, літар. «народ зямлі»).

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Эсты // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) — СПб., 1890—1907.

Катэгорыя:Фіна-вугорскія народнасьці
Катэгорыя:Народы Эстоніі
Катэгорыя:Гісторыя Эстоніі
Катэгорыя:Старажытныя народы
Лісты Гедзіміна

**Лісты́ Гедзімі́на** — адзін з самых старажытных помнікаў пісьменства Вялікага княства Літоўскага.

Захаваліся копіі шасьці лістоў вялікага князя літоўскага Гедзіміна, напісаных па-латыні ў Вільні ў 1323-1324 гг. і адрасаваных папу рымскаму Яну XXII, уладам ганзэйскіх гарадоў Брэмэну, Кёльну, Любэку, Ростаку, Грайфсвальду, Шчэціну і іншых, таксама нямецкім францысканцам і дамініканцам. У лістах Гедзімін заяўляў аб сваім жаданьні прыняць хрысьціянскую веру. Крыжакі абвінавачвалісь у тым, што яны на самой справе захопнікі і імі рухаюць зусім ня клопат аб хрысьціянізацыі Літвы. Акрамя таго, у Літву запрашаліся рыцары, лекары, рамесьнікі (шаўцы, калесьнікі, каменячосы, срэбранікі, балістарыі, солездабытчыкі, пекары), купцы, земляробы, рыбакі, а таксама сьвятары, прычым паведамлялася, што ўжо выбудаваныя дзьве царквы ў Вільні (*in civitate nostra regia dicta Vilna*) і Наваградку. Усім гарантавалася бясьпека, свабода перамяшчэньня, поўнае або на некалькі гадоў вызваленьне ад падаткаў і павіннасьцяў. Лісты сьведчаць аб імкненьні літоўскага гаспадара да міжнароднага прызнаньня і дазваляюць бачыць у дзейнасьці Гедзіміна шырокую праграму эканамічнай, культурнай і ваеннай мадэрнізацыі Літвы. У лістах упершыню згадваецца Вільня як сталіца Літвы.

Спалучэньне ў стылістыцы лістоў паганскіх і хрысьціянскіх рыс тлумачаць тым, што яны дыктаваліся паганцам князем, а запісваліся хрысьціянінам пісарам. Лісты ацэньваюцца ня толькі як важная крыніца гісторыі культуры і дакумэнты палітычнай гісторыі, але і як узоры сярэднявечнай эпісталярнай славеснасьці.

## Літаратура
* Gedimino laiškai = Послания Гедимина / подготовили В. Г Пашуто и И. В. Шталь. — Вильнюс, 1966.
* Metraščiai ir kunigaikščių laiškai. — Vilnius, 1996.

## Вонкавыя спасылкі
* Пасланьні Гедзіміна

Катэгорыя:Гісторыя Вялікага Княства Літоўскага
Катэгорыя:Дакумэнты дыпляматычнай перапіскі
Катэгорыя:Лісты
Катэгорыя:Рукапісы XIV стагодзьдзя
Акадэмія навук Летувы

**Акадэмія навук Летувы** (, *LMA*) — аўтаномная, фінансуемая ўрадам навуковая ўстанова, якая аб’ядноўвае дзейнасьць летувіскіх навукоўцаў.

## Гісторыя
Заснавана 16 лютага 1941 году ў Вільні на ўзор Акадэміі навук СССР. Да 1990 году называлася Акадэміяй навук Летувіскай ССР. Па статуце ў Акадэміі навук Летувы можа знаходзіцца 40 акадэмікаў, 60 карэспандэнтаў, 50 экспэртаў і неабмежаваная колькасьць замежных экспэртаў.

Першым прэзыдэнтам быў летувіскі пісьменьнік Вінцас Крэве. Пазьней на пасадзе кіраўніка былі Мікалас Біржышка, Уладас Юргуціс, Юозас Матуліс, Юрас Пажэла і Бэнэдыктас Юодка. З 9 верасьня 2003 году Акадэміяй навук кіраваў Зянонас Рокус Рудзікас. На агульным сходзе АН Летувы 21 красавіка 2009 году новым прэзыдэнтам большасьцю галасоў (87 «за», 30 «супраць», два бюлетэні з 119 былі прызнаныя несапраўднымі) быў абраны акадэмік Вальдэмарас Разумас, біяхімік па спэцыяльнасьці.

## Вонкавыя спасылкі
* Акадэмія навук Летувы


Катэгорыя:Зьявіліся ў 1941 годзе
Ганна Кіеўская

**Ганна Кіеўская** альбо **Ганна Яраслаўна** (каля 1030—1075) — сярэдняя дачка Вялікага князя Кіеўскага Яраслава I Мудрага і яго другой жонкі Інгігэрды (Ірыны) — дачкі караля Шатляндыі і Швэцыі. Унучка па маці Олава III Шатконунга, другая жонка францускага караля Гэнрыха I Капэта, каралева Францыі, маці будучага караля Філіпа I. У гісторыі гэтай краіны яна засталася як прабабуля амаль 30 францускіх каралёў.

У старажытнарускіх крыніцах Ганна зусім ня згадваецца. Жыцьцяпіс рэканструюецца выключна на падставе вестак францускіх сярэднявечных хронік і дакумэнтаў.

Каралева Ганна прывезла ў Францыю ня толькі каштоўны пасаг, але і высокую культуру, за што яе паважалі і шанавалі. Папы Мікалай II і Грыгоры VII пісалі ёй лісты, у якіх выказвалі павагу. Папа Мікалай II адзначаў дабрыню, дабрачыннасьць, пабожнасьць Ганны, прасіў яе ўплываць на Гэнрыха I.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Дынастыя Капэтынгаў
Катэгорыя:Каралевы франкаў
Катэгорыя:Каралевы і імпэратрыцы Францыі
Катэгорыя:Рэгенткі
Катэгорыя:Рэгенты Францыі
Катэгорыя:Жанчыны Старажытнай Русі
Катэгорыя:Кіеўская Русь
Катэгорыя:Рурыкавічы
Серкавадародная кісьля

**Серкавадаро́дная кі́сьля**, альбо **серкавадарод** (сярчысты вадарод, сульфід вадароду, дыгідрасульфід) — бескаляровы газ з салодкім смакам, які мае пах праванелых курыных яек. Бінарнае хімічнае злучэньне вадароду й серкі. Хімічная формула — H2S. Кепска рашчыняецца ў вадзе, добра — у этанолі. У дужых канцэнтрацыях ядавіты, узаемадзейнічае з разнастайнымі мэталамі, вогненебясьпечны. Канцэнтрацыйная мяжа ўзпламяненьня ў сумесі з паветрам складае 4,5—45% серкавадароду. Выкарыстоўваецца ў хімічнай прамысловасьці для сынтэзу некаторых рэчываў, атрыманьня элемэнтарнай серкі, серчынага квасу ды сульфідаў. Серкавадарод таксама выкарыстоўваюць у лекавых мэтах.

## Крыніцы

Катэгорыя:Кісьлі
Катэгорыя:Злучэньні вадароду
Катэгорыя:Сульфіды
Катэгорыя:Забруджвальнікі
Катэгорыя:Прамысловыя газы
Катэгорыя:Смуродныя хімічныя злучэньні
Катэгорыя:Сыгнальныя малекулы газападобных рэчываў
Катэгорыя:Мэтэарызм
Міхайлаўскі Залатаверхі манастыр

**Міхайлаўскі Залатаверхі манастыр** — адзін з найстаражытнейшых манастыроў у Кіеве. Пабудаваны ў 1108—1113 гадах унукам Яраслава Мудрага кіеўскім князям Сьвятаполкам Ізяславічам пры Міхайлаўскім Залатаверхім саборы.

Крыжова-купальны шасьціслуповы храм з трыма нэфамі і адным пазалочаным купалам. У пачатку 20 стагодзьдзя храм — 7-купальны. Міхайлаўскі Залатаверхі сабор быў пабудаваны з каменя і цэглы-плінфы на вапнава-цамэнтнай рошчыне тэхнікай «зьмешанага муру». Муры сабору ўпрыгожвалі мазаікі і фрэскі. Быў адным з найбуйнейшых манастыроў Старажытнага Кіеву.

На тэрыторыі манастыра знаходзіцца Кіеўская праваслаўная багаслоўская акадэмія і храм Сьвятога апостала і эвангеліста Яна Багаслова.

У 1934—1936 гадах савецкая ўлада праводзіла працы па зносе храму. У 1937 годзе рэшткі муроў былі зьнішчаныя выбухам.

У 1997—1998 гг. адбывалася аднаўленьне храму. Афіцыйна ён быў адкрыты 30 траўня 1999 году.

## Літаратура
* Науковий збірник, присвячений 900-літтю Свято-Михайлівського Золотоверхого монастиря. — К., 2008.
* «Історія Свято-Михайлівського Золотоверхого монастиря», К, «Грані-Т», 2007.
* Дегтярьов М. Г., Реутов А. В. Михайлівський Золотоверхий монастир — 2. вид., стереотип. — К. : Техніка, 1999. — 159 с. 

## Вонкавыя спасылкі
* 

Катэгорыя:Славутасьці Кіеву
Катэгорыя:Манастыры Кіеву
Катэгорыя:Хрысьціянскія храмы Кіеву
Катэгорыя:Праваслаўная царква Ўкраіны
Катэгорыя:Адноўленыя храмы
Катэгорыя:Украінскае барока
Сярчыстая кісьля

**Сярчыстая кісьля** — неўстойлівы дзьвюхасноўны неарганічны квас сярэдняй сілы. Мае ступень затляненьня серкі +4. Хімічныя формула рэчыва H2SO3.

## Крыніцы

Катэгорыя:Неарганічныя кісьлі
Катэгорыя:Злучэньні вадароду
Катэгорыя:Злучэньні серкі
Катэгорыя:Злучэньні тлену
Бохан (неадназначнасьць)

**[[Бохан]]** — выпечаны хлеб пераважна круглай формы, а таксама беларускае прозьвішча.

## Вядомыя носьбіты
* Антон Бохан — адзін з кіраўнікоў партызанскага руху на тэрыторыі Віцебскай вобласьці ў гады Вялікай Айчыннай вайны
* Вячаслаў Бохан — беларускі гандбаліст
* Дарафей Бохан — беларускі паэт, празаік, перакладчык
* Сафія Бохан-Савінкава — расейская паэтка, дачка Дарафея Бохана
* Сяргей Бохан — беларускі палітык
* Юры Бохан — беларускі гісторык і археоляг
Люстрацыя ва Ўкраіне

**Люстрацыя ва Ўкраіне** () — абмежаваньне доступу да дзяржаўнай службы і працы ў органах мясцовага самакіраваньня для асобаў, якія займалі кіруючыя пасады пры ранейшых палітычных рэжымах, супрацоўнікаў спэцслужбаў былога СССР, а таксама для асобаў, якія падазраюцца ў датычнасьці да карупцыі.

Працэдуры люстрацыі, кола асобаў, на якіх распаўсюджваюцца люстрацыйныя забароны, а таксама пералік пасад, якія ім забаронена займаць, устаноўленыя законам «Аб ачышчэньні ўлады» . Закон уступіў у сілу ў кастрычніку 2014 году.

Па стане на 3 лістапада 2014 году, на падставе закона «Аб ачышчэньні ўлады» было звольнена 347 дзяржслужбоўцаў.

## Выявы

Люстраційний комітет.jpg|Эмблема Люстрацыйнага камітэту
Lustration map.png|Краіны Эўропы, дзе праводзілася або праводзіцца ачышчэньне ўлады
My-vidpovidalni 16.png|Тэматычны плякат
Sword of Justice in Brovary.jpg|Помнік «Меч справядлівасьці» ў Браварах


## Глядзіце таксама
* Дэкамунізацыя ва Ўкраіне

## Крыніцы

Украіна
Катэгорыя:Рэформы ва Ўкраіне
Катэгорыя:Права Ўкраіны
Катэгорыя:Украінская палітыка
Летувіскі баскетбол

**Баскетбол** зьяўляецца самым папулярным відам спорту ў **[[Летува|Летуве]]**. Летувіскія эмігранты з ЗША — баскетбольныя трэнэры і гульцы ў 1930-х гадах дапамаглі мужчынскай зборнай выйграць апошнія турніры Эўрабаскету напярэдадні Другой сусьветнай вайны, у 1937 і 1939 гадах. Гэта мела велізарны ўплыў на летувіскае грамадзтва і баскетбол стаў папулярным. З тых часоў, нягледзячы на ​​невялікі памер Летувы, з насельніцтвам усяго амаль 2,9 мільёну, баскетбол зьяўляеца там традыцыйным відам спорту.

Пасьля анэксіі краіны Савецкім Саюзам пасьля вайны, летувіскія гульцы часта фармавалі ядро ​​савецкай зборнай. Летувіскі народ аддана падтрымліваў мясцовы клюб «Жальгірыс», асабліва падчас гульняў з клюбамі з Расеі. Пасьля аднаўленьня незалежнасьці Летувы ў 1990 годзе, нацыянальная каманда была адроджана, а яе першым афіцыйным турнірам была Алімпіяда 1992 году, дзе летувісы заваявалі бронзавы мэдаль. Летува пазьней выйграла яшчэ дзьве бронзы на Алімпіядах, бронзавы мэдаль на чэмпіянаце сьвету па баскетболе 2010 году, і пяць мэдалеў на Эўрабаскеце, у тым ліку трэці тытул краіны ў ФІБА Эўрабаскет 2003 у Швэцыі.

На прафэсійным узроўні клюб «Жальгірыс» з Коўна выйграў Эўралігу 1999 году, а таксама быў чэмпіёнам ФІБА Міжкантынэнтальнага Кубку ў 1986 годзе пад савецкай акупацыяй. «Летувас Рытас» зь Вільні выйграў два разы ў другім эшалёне Кубак Эўропы па баскетболе, у 2005 і 2009 гадах.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
Крэмнавыя кісьлі

**Крэ́мнавыя кі́сьлі** — вельмі слабыя, маларашчыняльныя ў вадзе квасы, якія маюць агульную формулу nSiO2•mH2O.

## Намэнклятура ды будова
З крэмнавых квасаў вядомыя: мэтакрэмнавы H2SiO3, артакрэмнавы H4SiO4, дыкрэмнавы H2Si2O5 ды H10Si2O9, піракрэмнавы H6Si2O7 ды полікрэмнавыя nSiO2•mH2O. Адпаведныя солі маюць назоў сылікаты (мэтасылікаты, артасылікаты і.г.д).

Мэтакрэмнавы квас пабудаваны з структурных зьвёнаў, якія маюць тэтраэдрычную будову. Зьвёны зьвязаны ў ланцугу з утварэньнем полікрэмнавага квасу.

## Крыніцы

Катэгорыя:Неарганічныя кісьлі
Фосфарныя кісьлі

**Фосфарныя кісьлі** — неарганічныя квасы, якія маюць у сваім складзе фосфар. Асноўнымі вядомымі фосфарнымі квасамі ёсьць мэтафосфарны квас (HPO3), пірафосфарны квас (H4P2O7) ды артафосфарны квас (H3PO4).

## Атрыманьне
Пры ўзаемадзеяньні P2O5 з вадой звычайна атрымліваюць фосфарныя квасы. У залежнасьці ад колькасьці далучаных малекул H2O магчыма атрыманьне наступных гідратных формаў:

P2O5 + H2O = 2HPO3 (мэтафосфарны квас)

P2O5 + 2H2O = H4P2O7 (пірафосфарны квас)

P2O5 + 3H2O = 2H3PO4 (артафосфарны квас)

Пры ейным грэньні адбываецца адлучэньне вады, дзе пасьлядоўна атрымліваюцца піра- ды мэта-формы:

2Н3РО4 = Н2О + Н4Р2О7

ды

Н4Р2O7 = Н2О+2НPO3

## Крыніцы

Катэгорыя:Неарганічныя рэчывы
АЭЛ Лярыса

«**АЭЛ**» () — грэцкі футбольны клюб з гораду Лярысы. Заснаваны ў 1964 годзе. Чэмпіён Грэцыі (1988), двухразовы ўладальнік Кубка Грэцыі (1985, 2007).

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Лярыса‎
Айстэ Радзевічэне

**А́йстэ Радзевічэ́не** (), у дзявоцтве **Сьмілгевічу́тэ** (;  29 кастрычніка 1977, Плунгяны, Летува) — летувіская сьпявачка. Выступае ў жанры фолку, джазу, поп-року. З 1996 у складзе музычнага гурту «Skylė».

## Жыцьцяпіс
Айстэ Сьмілгевічутэ скончыла Віленскі ўнівэрсытэт.

У 1999 року прадстаўляла Летуву на Эўрабачаньні ў Ізраілі з фолк-песьняй «Strazdas» () на жамойцкім дыялекце і заняла 20-е месца з 13 пунктамі.

## Дыскаграфія
* *Aistė po vandeniu* (*Айстэ пад вадой*, 1996)
* *Sakmė apie laumę Martyną* (*Казка пра фею Мартыну*, 1996)
* *Strazdas* (*Дрозд-сьпявун*, 1999, самотнік)
* *Tavo žvaigždė* (*Your Star*, 2000, самотнік)
* *Babilonas* (*Бабілён*, 2000)
* *Užupio himnas* (*Гімн [[Зарэчча (Вільня)|Зарэчча]]*, 2001)
* *Nepamirštoms žvaigždėms* (*Незабытым зоркам*, 2003)
* Povandeninės kronikos (*Падводныя хронікі*, 2007)
* *Sapnų trofėjai* (*Трафеі сьненьняў*, 2009)
* *Broliai* (*Браты*, 2010)
* *Vilko Vartai* (*Ваўчыная брама*, 2015)

## Вонкавыя спасылкі
* Профіль на бачыне гурту «Skylė»
* 

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Плунгянах
Катэгорыя:Удзельнікі конкурсу песьні Эўрабачаньне
Катэгорыя:Летувіскія сьпявачкі
Катэгорыя:Летувіскія фолк-музыкі
Катэгорыя:Выпускнікі Віленскага ўнівэрсытэту
Чарнігаўская губэрня

**Чарнігаўская губэрня** — губэрня Расейскае імпэрыі. Створаная ў 1802 годзе ў выніку падзелу Маларасейскай губэрні на Чарнігаўскую й Палтаўскую. Плошча складала 52 396 км², насельніцтва —  2 298 000 чалавек (паводле перапісу 1897 году).

У 1919 годзе чатыры паўночныя паветы са зьмешаным беларуска-расейскім насельніцтвам (Сураскі, у якім беларусы складалі амаль 70 % насельніцтва, Мглінскі, Навазыбкаўскі і Старадубскі) адыйшлі да Гомельскай губэрні РСФСР, а ў 1923-1926 гадох перададзеныя ў склад Бранскай губэрні.

У 1925 годзе Чарнігаўская губэрня была ліквідаваная, а яе тэрыторыя ўвайшла ў склад Глухаўскай, Канатопскай, Нежынскай і Чарнігаўскай акругаў Украінскай ССР. У 1932 годзе на асноўнай частцы тэрыторыі былой Чарнігаўскай губэрні была ўтворана Чарнігаўская вобласьць.

## Адміністрацыйны падзел
* Асьцёрскі павет
* Барзьнянскі павет
* Глухаўскі павет 
* Гараднянскі павет 
* Казялецкі павет
* Канатопскі павет
* Кралявецкі павет 
* Мглінскі павет
* Нежынскі павет
* Ноўгарад-Северскі павет
* Навазыбкаўскі павет
* Сасьніцкі павет 
* Старадубскі павет 
* Сураскі павет
* Чарнігаўскі павет

## Вонкавыя спасылкі

*  Календарь Черниговской губернии на 1891 год. Чернигов, 1890
* Списки населенных мест Черниговской губернии 1866, JPG

Катэгорыя:Гісторыя Ўкраіны
Катэгорыя:Гісторыя Беларусі (1795—1918)
Катэгорыя:Гісторыя Расеі

Катэгорыя:Чарнігаўская вобласьць
Вугальная кісьля

**Вугальная кісьля** — слабы дзьвюхасноўны квас з хімічнай формулай H2CO3, які ствараецца ў малых колькасьцях пры рашчыненьні вуглякіслага газу ў вадзе, у тым ліку й вуглякіслага газу з паветра. У водных рашчынах ёсьць неўстойлівым. Стварае шэраг устойлівых неарганічных ды арганічных вытворных: солі (карбанаты й гідракарбанаты), складаныя этэры, аміды і да т. п.

## Фізычныя ўласьцівасьці
Вугальны квас існуе ў водных рашчынах у раўнавазе з вуглякіслым газам, прычым раўнавага сільна зрушана ў бок раскладаньня квасу.

Малекула вугальнага квасу мае плоскую будову. Цэнтральный атам вугляроду мае sp²-гібрыдызацыю. У гідракарбанат- і карбанат-аніёнах ажыцяўляецца дэлякалізацыя π-сувязі. Даўжыня сувязі C—O у карбанат-іёне складае 130 пм.

Бязводны вугальны квас уяўляе сабою бескаляровыя крышталі, якія ёсьць устойлівымі пры нізкіх тэмпэратурах, а пры далейшым грэньні поўнасьцю раскладваюцца. Паводзіны чыстага вугальнага квасу ў газавай фазе дасьледваны ў 2011 року аўстрыйскімі хімікамі.

## Крыніцы

Катэгорыя:Неарганічныя кісьлі
Катэгорыя:Карбанаты
Саляная кісьля

**Саляная кісьля** (хлёравадародная кісьля, саляны квас, хлёрыставадародны квас, хлёрысты вадарод) — рашчына хлёравадароду (HCl) ў вадзе, моцны аднаасноўны квас.

Бескаляровая, празрыстая, едкая вадкасьць, якая дыміцца на паветры. У канцэнтрацыі каля 0,5% прысутнічае ў страўніку чалавека. Максымальная канцэнтрацыя пры 20&nbsp;°C адпаведна 38% па масе, шчыльнасьць такой рашчыны 1,19 г/см³. Малярная маса 36,46 г/моль. Солі салянага квасу называюцца хлярыдамі.

## Фізычныя ўласьцівасьці
Фізычныя ўласьцівасьці салянага квасу вельмі залежаць ад канцэнтрацыі рашчыненага хлёравадароду:

Пры 20&nbsp;°C, 1 атм (101 кПа)

Пры зацьвердзяваньні дае крышталягідраты складу HCl·H2O, HCl·2H2O, HCl·3H2O, HCl·6H2O.

## Крыніцы

Катэгорыя:Неарганічныя кісьлі
Катэгорыя:Высоканебясьпечныя рэчывы
Антанас Імпулявічус

**Антанас Імпулявічус-Імпуленас** ( (пры нараджэньні меў імя Антон Імпулевіч; 28 студзеня 1907 — 4 сьнежня 1970) — афіцэр летувіскага войска, маёр (1937), пасьля прыходу нацыстаў — калябарант. Удзельнічаў у масавым знішчэньні габрэяў у Беларусі

## Жыцьцяпіс
Пасьля савецкай акупацыі Летувы Імпулявічус быў арыштаваны НКУС. Вызвалены падчас чэрвеньскага паўстаньня 1941 року. Увайшоў у склад **, дзе камандаваў 12-м батальёнам паліцыі. Ягоная адзінка дзейнічала на тэрыторыі Беларусі, дзе брала ўдзел у зьнішчэньні жыдоў, у прыватнасьці ў Менску і Клецку. У 1944 Імпулявічус таксама ўдзельнічаў у , з надыходам Чырвонай арміі выехаў у Нямеччыну, а ў 1949 — у ЗША.

У 1962 годзе завочна прысуджаны да сьмяротнага пакараньня Вярхоўным судом Летувіскай ССР. Аднак Злучаныя Штаты адмовіліся выдаць Імпулявічуса Савецкаму Саюзу.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Дзеяньні 12-га батальёну дапаможнай паліцыі 

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Панявежы
Катэгорыя:Памерлі ў Філадэлфіі
Катэгорыя:Летувіскія вайскоўцы
Катэгорыя:Летувіскія калябаранты з нацысцкай Нямеччынай
Катэгорыя:Шуцманшафт
Катэгорыя:Галакост на Беларусі
Катэгорыя:Злачынцы галакоста
Свалегед

**Свалегед**, **Свальгед** (? — ) ― літоўскі князь.

## Імя

Свала (Swala) і Геда (Geda) — імёны германскага паходжаньня. Іменная аснова свал- паходзіць ад германскага swal 'полымя', а аснова -гед- (-гад-, -гід-) (імёны ліцьвінаў Гедзень, Гедвін, Гедмонт; германскія імёны Gedenus, Gedovin, Gadamundus) — ад старагерманскага gidd- 'пыхлівы, ганарысты', ісьляндзкага geð 'нораў, тэмпэрамэнт' або гоцкага gadiliggs 'сваяк, родзіч'. Такім парадкам, імя Свалегед азначае «пышнае полымя». Адзначалася старажытнае германскае імя Swallehart (Swalle-hart).

Варыянты імя князя ў гістарычных крыніцах: *Swelgate*, *Suelgate*, *Suellegaten* (Кроніка Лівоніі Генрыха Латвійскага).

## Біяграфія
Разглядаецца як першы літоўскі князь, чыё імя ўпамінаецца ў вартых даверу крыніцаў. Апісаньне вайсковага паходу Свалегеда і яго сьмерці даецца ў «Кроніцы» Генрыха Латвійскага пачатку XIII стагодзьдзя. Свалегед апісваецца як «*багаты і магутны*» кіраўнік, аднак разам з тым, ён ня быў вярхоўным князем, а толькі ачольваў войска больш магутнага князя.

У 1205 годзе Свалегед павёў за сабой некалькі тысячаў вершнікаў зь Літвы на поўнач, шляхам праз Рыгу, каб напасьці на землі Эстоніі і разрабаваць іх. Вяртаючыся з Эстоніі ў сярэдзіне зімы, з ваеннай здабычай і эстонскімі рабамі, яго войска было засьпета зьнянацку і патрапіла ў засаду ў час пераходу праз гурбы сьнегу, якія даходзілі воінам па пояс. На іх напаў аддзел, які складаўся з лівонскіх і нямецкіх жыхароў Рыгі, што знаходзіліся пад камандаваньнем Віестартсу, кіраўніка зэмгалаў. Сам Віестартс ня браў беспасярэднага ўдзелу ў бітве, а толькі каардынаваў атакі, седзячы ў санях. Свалегед загінуў ад дзіды, кінутай немцам, якога звалі Тэадор Шылінг. 1 200 літоўскіх воінаў загінулі. Эстонскія рабы былі забітыя разам зь імі, у адплату за «мінулыя злачынствы» супраць лівонцаў. У Літве многія смуткавалі па Свалегеду.

## Глядзіце таксама
* Даўгерд
* Умова 1219 году
* Дывірыкс

## Заўвагі

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* Daugirdaitė-Sruogienė V. Lietuvos istorija (6th ed.). — Chicago, Illinois: TERRA, 1966.

Катэгорыя:Загінулі ў баі
Катэгорыя:Памерлі ў 1205 годзе
Катэгорыя:Літоўскія князі
Ė

**Ė**, **ė** (**e з кропкай зьверху**) — 9-я літара летувіскага альфабэту, таксама выкарыстоўваецца ў кёльнскай гаворцы нямецкай мовы і шаенскай мове.

## Гісторыя
Уведзеная , аўтарам першай граматыкі летувіскай мовы.

## Вымаўленьне
У харвацкай мове гэтай літарай часам пазначаюць старую Ѣ замест звычайнае ě.

У летувіскай мове літары ė адпавядае гук  ў адрозьненьне ад *[[ę]],* які вымаўляецца ніжэйшым , і *e,* які вымаўляецца .

## Кадаваньне

EE
Катэгорыя:Літары пашыранай лацініцы
Бромавадарод

**Бромавадарод** (HBr) — злучэньне брому з вадародам. Бескаляровы газ, які стварае туман у сырым паветры. Водная рашчына бромавадароду стварае моцны аднаасноўны квас.

## Фізычныя ўласьцівасьці
Бромавадарод ёсьць бескаляровым газам з рэзкім пахам, які сільна дыміцца на паветры. Вельмі ўстойлівы да высокіх тэмпэратураў.

Добра рашчыняецца ў вадзе: 221 г/100 г вады пры 0 °C (193 пры 25°, 130 пры 100 °C). Водная рашчына стварае азэатропную сумесь з 47,63 % HBr, якая кіпіць пры 124,3 °C.

Рашчыняецца ў этаноле, стварае слабы электраліт.

Пры ахаладжэньні водных рашчынаў HBr можна атрымаць крышталягідраты:
* HBr·H2O — устойлівы пры −15,5÷-3,3 °C
* HBr·2H2O — плавіцца пры −11,2 °C
* HBr·4H2O — плавіцца пры −55,8 °C

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Неарганічныя рэчывы
Катэгорыя:Злучэньні вадароду
Ёдавадарод

**Ёдавадарод** (HI) — бескаляровы ўдушлівы газ (при нармальных варунках), сільна дыміць на паветры. Добра рашчыняецца ў вадзе, стварае азэатропную сумесь з тэмпэратураю кіпеньня 127 °C ды канцэнтрацыяй HI 57 %. Неўстойлівы, раскладваецца пры 300 °C. Водная рашчына HI мае назоў ёдавадародны квас (бескаляровая вадкасьць з рэзкім пахам). Ёдавадародавы квас ёсьць моцным квасам (pKа = −11). Солі ёдавадароднага квасу маюць назоў ядыды. У 100 г вады пры нармальным ціску ды 20 °C рашчыняецца 132 г HI, а пры 100 °C — 177 г.

## Крыніцы

Катэгорыя:Злучэньні вадароду
Катэгорыя:Неарганічныя кісьлі
Апрышкі

**Апры́шкі** ()&nbsp;— удзельнікі сялянскага паўстанчага руху ў Галічыне, на Закарпацьці, Букавіне супраць шляхты Рэчы Паспалітай, малдоўскіх баяраў, вугорскіх фэадалаў, пазьней&nbsp;— таксама супраць аўстрыйскай адміністрацыі. Дзейнічалі ў XVI&nbsp;— 1-й палове XIX стагодзьдзя.

### Этымалёгія
Паходжаньне слова «апрышак» ня высьветленае; яно можа паходзіць ад словаў *опріч* («апрача, акрамя» як характарыстыка незалежнага ад пана чалавека) або *оприск* («скала, абломак»), *оприскливий* («нястрыманы, адчувальны»). Этымалягічна, але не паводле сэнсу, зьвязаны з расейскім «апрычнікі» (асабістая гвардыя Івана Жахлівага).

## Мінуўшчына
Упершыню апрышкі згадваюцца ў дакумэнтах 1498 у сувязі з узмацненьнем прыгоннага гнёту. Дзейнасьць апрышкаў спачатку разгарнулася на Прыкарпацьці, пазьней ахапіла Закарпацьце ды Букавіну. Апорным цэнтрам апрышкаў былі Карпаты.

Пакрыўджаныя сяляне і бедныя мяшчане аб’ядноўваліся ў невялікія аддзелы, нападалі на земляўласьнікаў, арандатараў, ліхвяроў, карчмароў, рабавалі і зьнішчалі шляхецкія маёнткі і да т. п. Партызанская тактыка раптоўных удараў, суворая кансьпірацыя, падтрымка з боку большасьці сялянаў давалі апрышкам магчымасьць пасьпяхова дзейнічаць на працягу доўгага часу.

У XVI—XVII стагодзьдзях зброяю апрышкаў былі, лукі, арбалеты, дзіды, валашкі, нажы, рагаціны. Пазьней, у 18-19 стагодзьдзях, ёю сталі таксама стрэльбы ды пістолі.

У сярэдзіне XVI ст. загоны апрышкаў дзейнічалі на Пакуцьці (Каламыйскі павет), Сяніцкай і Перамышлеўскай землях. У 2-й палове XVI ст. рух апрышкаў ахапіў Заходняе Прыкарпацьце, галіцка-вугорскае пагранічча, а таксама ваколіцы Язлоўца, Жыдачава, раён Камянца-Падольскага.

Значныя выступы апрышкаў адбыліся пасьля зьяўленьня ў Чырвонай Русі казацкіх аддзелаў з войска Багдана Хмяльніцкага. Апрышкі ў траўні 1648 захапілі каралеўскі замак у Наватанцы, а ў ліпені&nbsp;— у Санку.

У 1653 року ў Малдове разам з войскам Цімоха Хмяльніцкага дзеялі 2 тысячы апрышкаў пад даводзтвам Харачка.

Рух апрышкаў не прыпыніўся пасьля пераходу Галічыны (1772) ды Букавіны (1774) пад уладу Габсбурґаў. Толькі зьмена сацыяльна-палітычных умоваў пасьля 1848 року (у прыватнасьці, скасаваньне паншчыны) спрыяла ягонаму паступоваму загасаньню. Пэўную ролю адыгралі й жорсткія захады па ягоным здушэньні.

## Глядзіце таксама
* Гайдамакі
* Дэйнэкі

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* http://www.carpathians.eu/karpatskii-narod/istorija-ta-minule/oprishki.html
* https://web.archive.org/web/20110127034419/http://www.franko.lviv.ua/faculty/geology/phis_geo/fourman/Bartky/Bartka-opryshku.htm
* http://ua-reporter.com/novosti/60972

Катэгорыя:Гісторыя Галічыны
Катэгорыя:Гісторыя Букавіны
Катэгорыя:Гісторыя Закарпацкай вобласьці

Катэгорыя:Паўстаньні ва Ўкраіне