open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Недаяданьне

**Недаяда́ньне** — агульны тэрмін, які аб’ядноўвае шэраг станаў, выкліканых недастатковым ці неадэкватным харчаваньнем. Як правіла, гаворка ідзе менавіта пра недахоп прадуктаў харчаваньня ў рацыёне, радзей — пра парушэньне страваваньня і ўсмоктваньня ў страўнікава-кішачным тракце ці залішняй страце пажыўных рэчываў. Недаяданьне, якое доўжыцца працяглы час, можа прывесьці да высільваньня.

Недаяданьне, як недахоп пажыўных рэчываў для падтрыманьня нармальнага функцыянаваньня арганізма, звычайна звязана зь беднасьцю ў неразьвітых краінах. Аднак парушэньні харчаваньня, як больш агульны тэрмін, у прыватнасьці нерацыянальнае харчаваньне, назіраюцца і ў разьвітых краінах, праяўляючыся ў растучым адсотку людзей з залішняй масай цела.

Пры недаяданьні назіраецца дэфіцыт энэргетычнай каштоўнасьці ежы (колькасьці калёрыяў), таксама чалавеку можа не хапаць бялкоў, вітамінаў, мікраэлемэнтаў. Такія парушэньні ўва ўжытку абазначаюць іншымі тэрмінамі, напрыклад, авітамінозам, ці яшчэ больш вузкімі, якія пазначаюць выяўленую клінічную карціну недахопу пэўных пажыўных рэчываў. Як прыклад можна прывесьці цынгу пры дэфіцыце вітаміну С. Адсутнасьць груднога гадаваньня можа спрыяць шэрагу інфэкцыйных захворваньняў сярод дзяцей, як то гастраэнтэрыт, пнэўманія, малярыя і адзёр. Бялкова-энэргетычная недастатковасьць можа разьвіцца да алімэнтарнага маразму, пры недахопе бялку і калёрыяў, і дыстрафіі, пры недахопу толькі бялку. Падчас цяжарнасьці, у сувязі з павелічэньнем патрэбаў арганізма сілкаваць ня толькі сябе, але і арганізму плоду, можа назірацца дэфіцыт пажыўных мікраэлемэнтаў.

На 2015 год 793 мільёнаў чалавек недаядала, што складае 13% ад агульнай колькасьці насельніцтва. Такім чынам, назіраецца памяншэньне ў адсоткавым значэньні, аднак не абсалютным, то бок у 1990 годзе ад недаяданьня пакутвала 216 мільёнаў чалавек, што складала 23% агульнага насельніцтва. У 2012 годзе было падлічана, што яшчэ мільярд чалавек мелі недахоп вітамінаў і мінэралаў. На 2015 год, паводле ацэнак, бялкова-энэргетычная недастатковасьць харчаваньня стала чыньнікам сьмерці 323 тысячаў чалавек, што было менш за паказчык 1990 году — 510 тысяч сьмерцяў. Іншыя дэфіцыты пажыўных рэчываў, якія ўключаюць у сябе дэфіцыт ёду і жалезадэфіцытнае малакроўе, прыводзіць да яшчэ 83 тысяч сьмерцяў штогод. У 2010 годзе недаяданьне было прычынай 1,4% усіх інваліднасьцяў. Каля траціны выпадкаў сьмерцяў сярод дзяцей, як мяркуецца, зьвязаны зь недаяданьнем, аднак сьмяротныя выпадкі рэдка афіцыйна рэгіструюць як вынік недаяданьня. Недаяданьне мае большую распаўсюджанасьць у разьвіваных краінах. Таксама недаяданьне больш распаўсюджана сярод жанчынаў падчас цяжарнасьці ці груднога гадаваньня, дзяцей ва ўзросьце да пяці гадоў, а таксама сталых людзей. Падставы да недаяданьня сярод сталых людзей зьвязваюць з прычыны фізычных, псыхалягічных і сацыяльных фактараў.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* «Недаяданьне». Curlie.org. 

Катэгорыя:Недахоп харчаваньня
Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы
Катэгорыя:Глябалізацыйныя праблемы
Катэгорыя:Лімбічная сыстэма
Катэгорыя:Матывацыя
Катэгорыя:Харчавальныя паводзіны
Плоць

**Плоць** (**пол**) — біялягічна (генэтычна) абумоўлены падзел арганізмаў на самцоў і саміц (для людзей — на мужчынаў і жанчынаў), а таксама сукупнасьць генэтычных, марфалягічных і фізыялягічных асаблівасьцяў, якія забясьпечваюць плоцевае размнажэньне арганізмаў. У больш шырокім сэнсе плоць — гэта комплекс рэпрадуктыўных, саматычных і сацыяльных характарыстыкаў, якія вызначаюць індывіда як мужчынскі або жаночы арганізм.

У большасьці арганізмаў плоць вызначаецца наборам спэцыфічных плоцевых храмасомаў. Пры гэтым адна з плоцяў зьяўляецца гомахрамасомнаю (2 аднолькавыя храмасомы: у людзей гэта жанчына, набор ХХ), а іншая — гетэрахрамасомнаю (2 розныя храмасомы: у людзей гэта мужчына, набор ХУ).

У пераважнай большасьці выпадкаў плоць можна вызначыць візуальна: паводле наяўнасьці першасных плоцевых прыметаў (найбольш папулярным гэты мэтад зьяўляецца пры вызначэньні плоці дзіця або плоду). Выняткам зьяўляюцца выпадкі цяжкае генэтычнае або гарманальнае паталёгіі, напрыклад гермафрадытызм, калі генэтычную плоць вызначаюць мікраскапічна (пошук цялец Бара ў лейкацытах). Варта зазначыць, што гермафрадытызм ня ёсьць паталёгіяй для шэрагу відаў, бо для іх не характэрны падзел на дзьве плоці. Прыкладам такіх відаў зьяўляюцца смаўжы, абалоньнікі і гэтак далей. Другасныя плоцевыя прыметы не зьяўляюцца паказьнікам плоці, яны толькі адлюстроўваюць слушнасьць працяканьня працэсу плоцевага сасьпяваньня.

Увогуле, існуе пяць асноўных крытэраў вызначэньня плоці чалавека:
* Генатыпічная (ганадная, гамэтная, гарманальная) — якім чынам у вузах зьмяшчаецца генэтычны матэрыял, якім чынам спалучаюцца храмасомы (якія спэцыфічныя плоцевыя гармоны сэкрэтуюцца).
* Фэнатыпічная (марфалягічная) — як чалавек выглядае, сукупнасьць першасных і другасных плоцевых прыметаў.
* Псыхалягічная — кім чалавек сябе адчувае.
* Сацыяльная (грамадзянская, акушэрская) — кім чалавека лічыць грамадзтва.
* Пашпартная — што запісваецца ў дакумэнтах.

У дачыненьні да плоці часта выкарыстоўваецца запазычанае слова «гендэр», якім пазначаюцца сацыяльныя паводзіны мужчынаў і жанчын, а таксама ўзаемаадносіны паміж імі.

## Крыніцы

## Літаратура
* 

## Глядзіце таксама
* Мужчынская плоць
* Жаночая плоць
* Гендэр
* Плоцевы дымарфізм

## Вонкавыя спасылкі
*Плоцевая дыфэрэнцыяцыя чалавека. Geneva Foundation for Medical Education and Research.

Катэгорыя:Фізыялёгія
Катэгорыя:Псыхалёгія
Катэгорыя:Дэмаграфія
Катэгорыя:Сацыялёгія
Катэгорыя:Біялёгія
Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы
Вэнэрычныя хваробы

**Вэнэрычныя хваробы** () — пад гэтым тэрмінам разумеюць інфэкцыйныя захворваньні, найбольш частым шляхам заражэньня якімі зьяўляецца плоцевы.

Інфэкцыі, за рэдкім выключэньнем, якія перадаюцца толькі плоцевым шляхам, у айчыннай мэдыцыне адасабляюць у групу вэнэрычных захворваньняў (сыфіліс, вурзпель, данаваноз, мяккі шанкер). Іншыя захворваньні, якія перадаюцца плоцевым шляхам, могуць перадавацца й іншым шляхам: парэнтэральным (ВІЧ, гепатыт В), прамым кантактным (скурапея), вэртыкальным (ВІЧ).

## Дыягностыка
Для дыягностыкі выкарыстоўваецца агляд пацыента, выяўленьне клінічных сымптомаў, як то боль пры мачавыпусканьні, вылучэньні з плоцевых органаў, і аналіз змазкаў і ўзораў крыві. Фізычныя сымптомы (боль, вылучэньні) для некаторых захворваньняў, як то востраканцовыя кандыломы, могуць адсутнічаць зусім. Усе інструмэнтальныя мэтады дасьледаваньня валодаюць хібнасьцю, таму дыягназ ставіцца звычайна на падставе некалькіх відаў дасьледаваньняў.

Для вывучэньня лябараторных аналізаў узораў выкарыстоўваюцца наступныя мэтады:
* мікраскапія змазка, якая маецца двух відаў прамой і люмінэсцэнтнай;
* культуральны мэтад, які разумеецца як нанясеньне ўзору на пажыўную паверхню, затым аналіз лекавай устойлівасьці;
* выяўленьне антыгенаў да ўзбуджальніка, то бок мэтадамі ІФА — імуннай-фэрмэнтнага аналізу й ПІФ — прамой іммунафлюарэсцэнцыяй;
* выяўленьне ДНК узбуджальніка, як то мэтадам ПЛР — палімеразнай ланцуговай рэакцыі;
* выяўленьне антыцелаў у крыві, то бок імуннага адказу арганізма на ўзбуджальніка.

## Чыньнікі
Заражэньню спрыяе пашкоджаньне сьлізьніцы. Вірус актывуецца праз пераахаладжэньне і запаленьне лёгкіх.   да росту падштурховае грып, цукровы дыябэт, хвароба шчытападобнай залозы, ужыцьцё антыбіётыкаў, , стрэс,  абпраменьваньне і хіміятэрапія.

## Віды
Плоцевыя заражэньні падзяляюць на 5 відаў: 1) вэнэрычныя (, , , сыфіліс і ), 2) мачаплоцевых органаў (мікаплязмоз, , урэаплязмоз і ), 3) вірус імунадэфіцыту чалавека, 4) скуры (лабковая вашывасьць, кароста і папілёмавірус), 5) розных шляхоў перадачы ( мачаплоцевых органаў і парэнтэральны гепатыт). Таксама існуе падзел паводле крыніцы захворваньня: 1) бактэрыяльныя, 2) вірусныя, 3) грыбы, 4) паразытарныя, 5) прасьцейшыя. Носьбітамі вірусных плоцевых заражэньняў (герпэс, папілёмавірус і ) ёсьць 90% насельніцтва.

## Беларусь
На 4 студзеня 2007 году ў Беларусі чвэрць шлюбных параў былі  празь перанесеныя раней плоцевыя інфэкцыі. Штогод улічваецца звыш 100 тыс. плоцевых заражэньняў (звыш 1% насельніцтва).

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Інфэкцыя, якія перадаюцца плоцевым шляхам. Сусьветная арганізацыя здароўя

Катэгорыя:Мэдыцына
Катэгорыя:Захворваньні
Катэгорыя:Інфэкцыйныя захворваньні
Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы
Станькаўскі ключ

**Станькаўскі ключ** — назва землеўладаньня, якое належала ў XIX — пачатку XX стагодзьдзя графам Гутэн-Чапскім. Названае па вёсцы Станькава, у якой разьмяшчалася сядзіба Чапскіх. Землеўладаньне ўяўляла сабою няправільны прастакутнік памерам прыкладна 50 на 100 кілямэтраў, завошта й атрымала назву «ключ».

У склад Станькаўскага ключа ўваходзілі:
* палацава-паркавы комплекс Станькава
* палацава-паркавы комплекс Прылукі
* Негарэлае
* Скарынічы
* Самуэлева
* Засульле
* Дабрынёва
* Каралёва
* Шыкатовічы
* Возера
* Крысава
* Андронава
* Прусінава
* Зубрэвічы
* і г. д., усяго 68 населеных пунктаў

## Глядзіце таксама
* Эмэрык Чапскі
* Царква Сьвятога Мікалая (Станькаў)

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* На старонках «Народнай Волі»
* 365 крокаў па сядзібе Гутэн-Чапскіх

Катэгорыя:Койданаўскі раён
Крыжоўка

**Крыжоўка**:

* Крыжоўка — вёска ў Астравецкім раёне Гарадзенскай вобласьці
* Крыжоўка — вёска ў Менскім раёне Менскай вобласьці

## Глядзіце таксама

* Крыжыўка
Станіслаў Казімер Радзівіл

**Станіслаў Казімер Радзівіл** (1648 — ) — дзяржаўны дзяяч Вялікага Княства Літоўскага. Стольнік (1670—1680) і маршалак вялікі літоўскі (з 1680).

Валодаў Ішкальдзю, Лысіцай, Лахвай, Чучэвічамі і часткай Нягневічаў у Наваградзкім павеце, а таксама часткай Налібакаў у Менскім павеце ды іншым. Ардынат на Клецку (1683).

## Біяграфія

Зь нясьвіскай лініі роду Радзівілаў, сын Міхала Караля, падчашага вялікага літоўскага, і Ізабэлы Кацярыны з Сапегаў.

Навучаўся ў Нясьвіжы, Ліёне, вандраваў у Францыю, Ангельшчыну, Галяндыю, Італію.

Быў генэралам гвардыі Яго Каралеўскай Мосьці, дэлегатам на соймах 1664—1665, 1670, 1678—1679 гадоў. У 1670 годзе атрымаў урад стольніка вялікага літоўскага, у 1680 годзе — маршалка вялікага літоўскага.
  
Заснаваў кляштар дамініканаў у Клецку.

21 траўня 1690 году ажаніўся з францускай маркізай Марыяй Кацярынай (1677—1721), дачкой францускага амбасадара маркіза Франсуа Гастона дэ Бецюна (1638—1692) і Людвікі Марыі дэ Лагранж д’Арк’ен (каля 1638—1728), пляменьніцы каралевы і вялікай княгіні Марыі Казімеры Сабескай. Шлюб быў бязьдзетным.

З прычыны браку нашчадкаў па ягонай сьмерці Клецкая ардынацыя перайшла да ардыната на Нясьвіжы Дамініка Мікалая Радзівіла.

## Галерэя

Stanisłaŭ Kazimier Radzivił. Станіслаў Казімер Радзівіл (1730).jpg|Невядомы мастак, 1730 г.
Stanisłaŭ Kazimier Radzivił. Станіслаў Казімер Радзівіл (H. Lajbovič, 1758).jpg|З альбома «Выявы роду Радзівілаў». Г. Ляйбовіч, 1758 г.
Stanisłaŭ Kazimier Radzivił. Станіслаў Казімер Радзівіл (M. Starkman, 1857).jpg|М. Старкман, 1857 г.


У картцы да артыкула прыводзіцца партрэт, напісаны каля 1733 году невядомым мастаком, зь Нясьвіскай партрэтнай галерэі, які цяпер захоўваецца ў Нацыянальным мастацкім музэі Беларусі.

## Крыніцы

## Літаратура
* 

Станіслаў Казімер
Катэгорыя:Стольнікі вялікія літоўскія
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1648 годзе
Катэгорыя:Памерлі ў 1690 годзе
Катэгорыя:Памерлі 8 сьнежня
Ян Радзівіл «Барадаты»

**Ян Радзівіл** (мянушка **«Барадаты»**; каля 1474 — 1522) — дзяржаўны дзяяч Вялікага Княства Літоўскага. Маршалак гаспадарскі (1499—1514) і земскі (1514—1522), кашталян троцкі (1522). Заснавальнік алыцка-нясьвіскай лініі роду Радзівілаў.

Валодаў Нягневічамі і Лахвай на Наваградчыне, Зьдзітавам на Слонімшчыне, Уздой на Меншчыне, Алыкай на Валыні, а таксама маёнткамі на тэрыторыі сучаснай Летувы. Быў старостам вількійскім (1495—1501) і слонімскім (з 1505).

## Біяграфія
З шляхецкага роду Радзівілаў гербу Трубы, сын Мікалая «Старога», ваяводы віленскага і канцлера вялікага літоўскага, і Соф’і з Манівідаў. Меў братоў Мікалая, князя Сьвятой Рымскай імпэрыі на Гонядзях і Мядзелах, ваяводу віленскага і канцлера вялікага літоўскага, Войцеха, біскупа віленскага, Юрыя, гетмана вялікага літоўскага, і сястру Ганну, жонку Конрада III Рудога, апошнюю ўдзельную мазавецкую княгіню.

Юнаком трапіў у Кракаў на выхаваньне, якое атрымліваў пры каралеўскім двары. Набліжаны да вялікага князя Аляксандра, спрыяў ягонаму абраньню ў 1501 годзе каралём польскім, падпісаў акт Мельніцкай уніі (1501 год). Пазьней падтрымліваў палітыку Аляксандра, скіраваную на скасаваньне мельніцкіх дамоўленасьцяў.

У 1505 годзе атрымаў ад вялікага князя Слонімскае староства, пачаў будаваць замак у Слоніме.

Браў удзел у Клецкай бітве 1506 году, а таксама ў бітве пад Вішняўцом 1512 году.

Ачольваў пасольства ў Маскву ў 1507 і 1508 гадох. Браў удзел у вайне з Маскоўскай дзяржавай (1512—1522).

У 1499 годзе атрымаў урад маршалка гаспадарскага, у 1514 годзе — маршалка земскага. У 1522 годзе стаў кашталянам троцкім.

Першы раз ажаніўся ў 1492 годзе з Альжбетай (пам. 1502), дачкой ваяводы троцкага і маршалка земскага Марціна Гаштольда. Меў зь ёй 2 дачок і 3 сыноў, якія аднак памерлі ў раньнім веку. Другі раз ажаніўся з Ганнай, дачкой маршалка вялікага літоўскага Станіслава Кішкі. У гэтым шлюбе меў 2 сыноў і дачку. Трэці раз пабраўся шлюбам з Багданай Лукомскай, зь якой меў дачку. У другім і трэцім шлюбах нарадзіліся дзеці: 
* Мікалай «Чорны» (1515—1565), канцлер вялікі літоўскі і ваявода віленскі
* Ян (1516—1551), крайчы вялікі літоўскі
* Ганна (пам. 1554), жонка Мікалая Кезгайлы і Станіслава Кішкі
* Соф’я (пам. 1541), жонка Шчаснага Ільлініча

У 1522 годзе прадчуваючы блізкую сьмерць, пакінуў тэстамэнт, у якім прасіў вялікага князя Жыгімонта Старога ўзяць апеку над ягонай сям’ёй. Існуе меркаваньне, што яго атруцілі.

## Галерэя

Jan Radzivił Baradaty. Ян Радзівіл Барадаты (1646-53).jpg|Невядомы мастак, 
Jan Radzivił Baradaty. Ян Радзівіл Барадаты (1730).jpg|Невядомы мастак, каля 1709 г.
Jan Radzivił Baradaty. Ян Радзівіл Барадаты (H. Lajbovič, 1758).jpg|З альбома «Выявы роду Радзівілаў». Г. Ляйбовіч, 1758 г.
Jan Radzivił Baradaty. Ян Радзівіл Барадаты (M. Starkman, 1857).jpg|М. Старкман, 1857 г.


У картцы да артыкула прыводзіцца партрэт невядомага мастака XVII ст. зь Нясьвіскай партрэтнай галерэі, які цяпер захоўваецца ў Нацыянальным мастацкім музэі Беларусі.

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 

Ян «Барадаты»
Катэгорыя:Маршалкі гаспадарскія
Катэгорыя:Старосты слонімскія
Помнік працаўнікам рэпатрыяцыйнага этапу ў Баранавічах

**Помнік 182 працаўнікам рэпатрыяцыйнага этапу ў Баранавічах** — абэліск, усталяваны ў памяць 182 супрацоўнікаў баранавіцкага рэпатрыяцыйнага этапу, якія памерлі падчас працы зь бежанцамі ў 1920—1922 гадох. Знаходзіцца на старых каталіцкіх могілках г. Баранавічы, вуліца Куйбышава.

## Гісторыя

### Перадумовы
Пасьля заканчэньня польска-бальшавіцкай вайны 1920 году пачалася рэпатрыяцыя на радзіму жыхароў зь беларускай, украінскай і польскай частак былой Расейскай імпэрыі, якія падчас наступу немцаў у Першую сусьветную вайну зьехалі ў бежанства ў глыб Расеі.

Шмат былых уцекачоў вярталася са змардаванай Грамадзянскай вайной Расеі хворымі. Каб не дапусьціць эпідэміі, у Баранавічах, каля Палескага вакзалу, польскімі ўладамі быў створаны рэпатрыяцыйны этап, які трымаў праежджых у каранціне, апекаваўся хворымі, выдаваў дакумэнты. Сваё знаходжаньне ў каранціне ў верасьні 1921 году згадвае Пётар Сяўрук — яго сям’ю пратрымалі тыдзень, адразу па рэгістрацыі супрацоўнікі Рэпатрацыйнага этапу выдалі на сям’ю харчовыя карткі, а праз 2 дні зрабілі ўколы ад халеры і звадзілі ў лазьню.

Шмат прыежджых памірала проста каля вакзалу, ня ўсім хапала месца падчас каранціну ў бараках. Даводзілася гасіць успышкі крываўкі і халеры.

### Адкрыцьцё помніка
Адкрыцьцё абэліску праводзілася ўрачыста 30 кастрычніка 1923 году. «*Апрача людзкога тлуму ўдзельнічалі і выбітныя саноўнікі і прадстаўнікі ўладаў: прэм’ер Польшчы [[Вінцэнт Вітас]], міністар аховы грамадзкага здароўя [[Ежы Буяльскі]], прадастаўнік [[Ліга Нацыяў|Лігі Нацыяў]] палкоўнік Ватсан, наваградзкі ваявода [[Уладзіслаў Рачкевіч]], палкоўнік Александровіч, капэлан кс. Эйсманд, камісар рэпатрыяцыйнага этапу Пракутоўскі і шмат іншых*».

Памятная табліца зь невядомым надпісам месьцілася долу абэліску.

### За Савецкім часам
Пасьля 1945 году табліца з надпісам была зьбітая савецкімі ўладамі.

### Сучасны стан

У 1995 годзе польская грамада ў Баранавічах аднавіла табліцу на помніке з надпісам:
**Polsko, Matko nasza**
**W służbie twej wierni**
**Życie swe oddaliśmy**
**Pamięci 182 pracowników etapu repatriacyjnego**
**W Baranowiczach,**
**Zmarłych w latach odrodzenia Ojczyny 1920-22**
(*Польшча, Маці нашая, Верныя тваёй службе мы аддалі сваё жыццё Памяці 182 працаўнікоў рэпатрацыйнага этапу ў Баранавічах, якія памерлі у гады адраджэнне Бацькаўшчыны 1920-22*)

Але тая табліца з каляровага мэталу была вельмі хутка скрадзена, і на пачатку XXI стагодзьдзя на абэліску зьявілася маленькая гранітная таблічка з нэўтральным надпісам па расейску: «*Памяці ахяраў эпідэміі 1920—1922 гг*». Напрыканцы жніўня 2010 году яна была разьбіта. Міліцыянты затрымалі вандала, які прызнаўся, што зрабіў гэта пад час выпіўкі на могілках, пасьля чаго зрабіў надпісы на помніку з дапамогаю травы і дзёрну.

## Крыніцы

Катэгорыя:Баранавічы
Катэгорыя:Помнікі Беларусі
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1923 годзе
Мікалай Радзівіл

Імя **Мікалай Радзівіл** мелі наступныя дзеячы Вялікага Княства Літоўскага:

* Мікалай Радзівіл «Стары» (каля 1440—1509) — канцлер вялікі літоўскі, ваявода віленскі
* Мікалай Радзівіл (1470—1521) — канцлер вялікі літоўскі, ваявода віленскі
* Мікалай Радзівіл (1492—1529/1530) — жамойцкі біскуп
* Мікалай Радзівіл «Руды» (1512—1584) — канцлер вялікі літоўскі, гетман вялікі літоўскі
* Мікалай Радзівіл «Чорны» (1515—1565) — маршалак вялікі літоўскі, канцлер вялікі літоўскі, ваявода віленскі
* Мікалай Радзівіл (1546—1589) — лоўчы вялікі літоўскі, староста мазырскі і мерацкі, ваявода наваградзкі
* Мікалай Крыштап Радзівіл «Сіротка» (1549—1616) — маршалак вялікі літоўскі, ваявода віленскі
* Мікалай Фаўстын Радзівіл (1688—1746) — ваявода наваградзкі
* Мікалай Радзівіл (1746—1795) — палкоўнік літоўскіх войскаў, граф Шыдлавецкі
* Мікалай Радзівіл (1748—1811) — генэрал-маёр літоўскіх войскаў
Стрыганец

**Стрыга́нец** — вёска ў Жабінкаўскім раёне Берасьцейскай вобласьці. Стрыганец уваходзіць у склад Ракітніцкага сельсавету.

## Насельніцтва
* 2010 год — 331 чалавек
* 1999 год — 274 чалавекі

## Крыніцы

Катэгорыя:Ракітніцкі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Жабінкаўскага раёну
Алесь Наўроцкі

**Але́сь (Алякса́ндар) Пілі́павіч Наўро́цкі** (12 лютага 1937 году, Давыдаўка Шацілавіцкага раёну — 24 красавіка 2012) — беларускі пісьменьнік.

## Жыцьцяпіс
Нарадзіўся 12 лютага 1937 году ў сям’і настаўнікаў. Скончыў Бабруйскую школу санітарных фэльчараў, Менскі мэдыцынскі інстытут. Працаваў лекарам участковай бальніцы на Хойніччыне. Сутыкнуўшыся з тым, што людзей па палітычных мэтах адпраўлялі ў псыхіятрычныя лякарні, выступаў супраць падобных мэтадаў. Пасьля пераехаў у Менск, працаваў на Менскай станцыі хуткай дапамогі. Тут разышоўся з жонкай, пасьля паступіў на Вышэйшыя літаратурныя курсы ў Маскве. Там трапіў у псыхіятрычную лякарню. У знак пратэсту супраць ужыцьця псыхіятрыі ў палітычных мэтах ў 1976 годзе выйшаў з Саюзу пісьменьнікаў. Па вяртаньні з Масквы ня здолеў знайсьці працы. Спрабаваў выехаць за мяжу, але яго не выпусьцілі.

У 1990 годзе выступіў на зьезьдзе Саюзу пісьменьнікаў з патрабаваньнем ад уладаў палітычнай рэабілітацыі.

## Творчасьць
Першы зборнік вершаў «Неба ўсьміхаецца маланкаю» выйшаў у 1962 годзе. У 1976 годзе выйшаў зборнік апавяданьняў «Валун». У час перабудовы выйшаў зборнік паэзіі за дваццаць гадоў «Пакаленьні і папялішчы» (1990). У 1994 годзе выйшаў расейскамоўны раман «Валун».

## Крыніцы

## Літаратура
* *Сяргей Макарэвіч*. Ахвяра псіхіятрычных Курапат // «Наша Ніва» №41 (687) 3 лістапада 2010

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Шацілавіцкім раёне
Катэгорыя:Беларускія літаратары
Трубы (герб)

**«Трубы»** (***«Трубкі», «Туба», «Тры трубы»***) — шляхецкі герб.

### Апісаньне

У срэбным полі тры чорныя трубы з залатымі наканечнікамі, злучаныя мунштукамі.

У навершы пяць страўсінавых пер’яў.

Аблямоўка чорная, падбітая срэбрам.

### Першыя згадкі

Найстарэйшая пячатка ў 1385, першы запіс у 1388 годзе.

### Літаратура

* 
* 

## Крыніцы і заўвагі

## Вонкавыя спасылкі
*  Герб Трубы і яго ўжывальнікі
*  
* Herb Trąby i lista nazwisk w elektronicznej wersji ''Herbarza polskiego'' Tadeusza Gajla
* Herb Trąby na stronie www.jurzak.pl

Катэгорыя:Шляхецкія гербы
Катэгорыя:Гербы Гарадзельскай уніі
Міхаіл Савіцкі

**Міхаіл Андрэевіч Савіцкі** (18 лютага 1922, в. Зьвянячы Талачынскі раён — 8 лістапада 2010, Менск) — народны мастак Беларусі (1972), народны мастак СССР (1983), правадзейны член АМ Расеі, акадэмік Нацыянальнай АН Беларусі, ляўрэат Дзяржаўнай прэміі СССР (1973), Герой Беларусі (2006).

Кіраўнік дзяржаўнай установы культуры «*Творчыя акадэмічныя майстэрні жывапісу, графікі і скульптуры*».

## Жыцьцяпіс

Нарадзіўся 18 лютага 1922 году ў вёсцы Зьвянячы Талачынскага раёну Віцебскай вобласьці. Бацька Андрэй Пятровіч яшчэ падлеткам працаваў на чыгунцы, калі ажаніўся, набыў дом у Зьвянячах. Маці Ганна Канстанцінаўна была добрай майстрыцай, прала і ткала, прыдумвала неверагодныя арнамэнты.

У 1940 годзе прызваны ў шэрагі Чырвонай Арміі, удзельнічаў у баях за Сэвастопаль. Пры Херсанэсе быў паранены, апынуўся ў канцлягэрох Бухенвальд, Дахаў, Мітэльбаў-Дора.

Пасьля вайны скончыў Менскую мастацкую вучэльню, у 1957 годзе — Маскоўскі мастацкі інстытут імя Сурыкава з адзнакай.

З 1981 году — кіраўнік Творчых акадэмічных майстэрняў жывапісу, графікі і скульптуры.

Памёр 8 лістапада 2010. Пахаваны на Ўсходніх могілках у Менску.

## Узнагароды
* Ордэн «Знак Пашаны» (1967)
* Ордэн Працоўнага Чырвонага Сьцяга (1972)
* Ордэн Леніна (1982)
* Ордэн Францішка Скарыны (1997)
* Герой Беларусі (2006)
* Залаты мэдаль Акадэміі мастацтваў (за сэрыю «Чорная быль»)

## Крыніцы

## Літаратура
* Міхаіл Савіцкі [Изоматериал] = Михаил Савицкий = Mikhail Savitsky : [альбом / аўтар тэксту і складальнік Б. А. Крэпак]. — Мінск : Беларусь, 2013. — 78, [1] с. : іл., партр. ; 17 см — (Славутыя мастакі зь Беларусі = Знаменитые художники из Беларуси = Famous artists from Belarus). — Тэкст паралельна на беларускай, рускай і англійскай мовах. — 1500 экз. — ISBN 978-985-01-1002-2 (у пераплёце)

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Талачынскім раёне
Катэгорыя:Беларускія мастакі
Катэгорыя:Памерлі ў Менску
Катэгорыя:Народныя мастакі Беларусі
Тоўстая кішка

**То́ўстая кішка́** () — ніжняя, канцавая частка страўнікава-кішачнага тракта, менавіта ў ніжняй частцы праходзіць у асноўным усмоктваньне вады й фармаваньня зь ежавай кашыцы (хімуса) афорлеменнага калу. Зьяўляецца вытворным задняй кішкі.

Тоўстая кішка названая гэтак таму, што ейныя сьценкі таўшчэй за сьценкі тонкай кішкі за кошт большай таўшчыні цягліцавага й злучальнатканкавага слояў, а таксама таму, што дыямэтар ейнага ўнутраннага прагала, ці паражніны, таксама больш за дыямэтар прагала тонкай кішкі. Тоўстай кішкай у чалавека называюць аддзел кішэчніка ад баўгінівай затамкі да какаўкі, ці па-іншаму ануса. Зрэдку прамую кішку выдзяляюць асобна.

## Функцыі
Працэс праходжаньня ежы праз тоўстую кішку займае каля 16 гадзін. У ёй з астаткаў ежы выдаляюцца вада і некаторыя пажыўныя рэчывы, перад тым, як прадукты страваваньня будуць выдаленыя з арганізму. Тоўстая кішка паглынае вітаміны, якія ўтвараюцца абадковымі бактэрыямі, як то вітамін К (што асабліва важна, бо штодзённае спажываньне гэтага вітаміну не дастаткова звычайна для падтрыманьня адэкватнага згортваньня крыві), вітамін В12, тыямін і рыбафлавін. У тоўстай кішцы таксама ўшчыльняюцца фэкалі да тога стану пакуль яны ня змогуць быць вызваленыя праз анус у працэсе дэфэкацыі. Акрамя таго, у тоўстай кішкі сакрэтуюцца K+ і Cl-, а таксама адбываецца фэрмэнтацыя вугляводаў. [30]

Апэндыкс зьмяшчае невялікую колькасьць сьлізьневай абалонкі лімфоіднай тканінкі, якая надае яму нявызначаную ролю ў імунітэце. Тым ня менш, апэндыкс, як вядома, грае важную ролю ў жыцьці плоду, паколькі ён утрымлівае эндакрынныя вузы, якія вылучаюць біягенныя аміны і пэптыдная гармоны, важныя для гамэастазу падчас раньняга росту і разьвіцьця. Апэндыкс можа быць выдалены безь якіх-небудзь бачных пашкоджаньняў або наступстваў для пацыента.

Да таго часу, калі хімус дасягняе тоўстай кішкі, большасьць пажыўных рэчываў і 90% вады засвойваецца арганізмам. У гэты момант некаторыя электраліты, як то натр, магн і хларыд пакідаюцца ў хімусе, гэтаксама як і неператраўляныя часткі зьедзенай ежы, як то большая частка праглынутай амілёзы, крухмалу і харчовыя валокны, якія ў значнай ступені зьяўляюцца неператраўлянымі вугляводамі. Пакуль хімус рухаецца праз тоўстую кішку, большая частка пакінутай вады выдаляецца, у той час як хімус зьмешваецца са сьлізьзю і бактэрыямі кішачнай флёры, і становіцца калам. Абводніца ўзьнімная прымае фэкальны матэрыял у выглядзе вадкасьці. Цягліцы тоўстай кішкі затым перамяшчаюць гэты матэрыял наперад і павольна паглынаюць увесь лішак вады, у выніку чаго кал паступова становіцца цьвёрдым. У выніку кал перамяшчаецца ў абводніцу зьвіслую.

## Хваробы
* Рак тоўстай кішкі
* Сындром раздражнёнага кішачніка

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Тоўстая кішка на Medical Subject Headings


Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы
Паводка

**Паводка** — затапленьне мясцовасьці ў выніку пад’ёму ўзроўню вады ў рэках, азёрах, морах з-за дажджоў, навальнага раставаньню сьнега, ветравога нагону вады на ўзьбярэжжа й іншых чыньнікаў, якое наносіць страту здароўю чалавека й нават прыводзіць да іх загубы, а таксама прыносіць матэрыяльную шкоду. Паводкі нярэдка выклікаюцца павышэньнем узроўню вады ў рацэ з прычыны загрувашчваньня рэчышча лёдам пры крыгаходзе або з прычыны закаркоўваньні рэчышча пад нерухомым ледзяным покрывам наваламі унуртыводнага лёду й сварэньня ледзяной коркі. Нярэдка паводкі ўзьнікаюць пад дзеяньнем вятроў, якія наганяюць ваду з мора й выклікаюць павышэньне ўзроўню за кошт затрымкі ў вусьці рачной вады, гэтак паводкі такога тыпу назіраліся ў Санкт-Пецярбургу ў 1824 і 1924 гадох і Нідэрляндах у 1953 годзе.

На марскіх узьбярэжжах і выспах паводкі могуць паўстаць у выніку затапленьня прыбярэжнай паласы хваляй, якая ўтвараецца пры землятрусах або вывяржэньні вульканаў у акіяне. Падобныя паводкі нярэдкія на берагах Японіі й на іншых астравах Ціхага акіяна, менавіта такі тып паводкі назіраўся ў Японіі ў 2011 годзе, які быў выкліканы моцным землятрусам ля берагоў краіны. Паводкі могуць быць абумоўлены прарывамі плацінаў і загараджальных дамбаў.

Некаторыя паводкі разьвіваюцца павольна, а іншыя могуць разьвівацца ўсяго за некалькі хвілінаў і бяз бачных прыкметаў дажджу. Акрамя таго, паводкі могуць быць лякальнымі, закранаючы невялікую супольнасьць людзей, альбо вельмі вялікімі, ахопліваючы цэлыя басэйны рэкаў. Не зважаючы на тое, што паводкі не адбываюцца ў месцах, дзе няма буйных рэк і іншых вадаёмаў, людзі традыцыйна жывуць і працуюць на ці каля рэк, паколькі там больш урадлівая зямля й таму, што рэкі традыцыйна забясьпечвалі гандаль рачнымі й марскімі шляхамі.

Паводкі здараюцца на многіх рэках Заходняй Эўропы, такіх як Дунай, Сэна, Рона, По і іншых, а таксама на рэках Янцзы й Хуанхэ ў Кітаі, Місысыпі й Агаё ў ЗША. У СССР вялікія паводкі назіраліся на Дняпры ў 1931 годзе й Волзе ў 1908 і 1926 гадох. У Беларусі часам здараецца выхад зь берагоў Прыпяці й Нёмана.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* База зьвестак вялікіх паводак
* American Water Resources Association
* DeltaWorks. Праекты заграджальных дамбаў і бар’ераў у Нідэрляндах

Катэгорыя:Стыхійныя бедзтвы
Катэгорыя:Мэтэаралёгія
Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы
Цукровы дыябэт

**Цукровы дыябэт** () — група эндакрынных захворваньняў, якія разьвіваюцца з прычыны адноснага ці абсалютнага недахопу гармона інсуліна ці парушэньня яго ўзаемадзеяньня з вузамі арганізму, у выніку чаго разьвіваецца гіпэрглікемія — стойкае павялічэньне ўтрыманьня глюкозы ў крыві.

Захворваньне характарызуецца хранічным цячэньнем і парушэньнем усіх відаў абмена рэчываў: вугляводнага, тлушчавага, бялковага, мінэральнага і водна-солевага. Акрамя чалавека, дадзенаму захворваньню падвергнутыя таксама і некаторыя іншыя жывёлы, напрыклад, кошкі. Віды: 1-га тыпу — узьнікае ў дзяцінстве і юнацтве ад спыненьня выпрацоўкі інсуліну, пагражае звышглікемічнай кетакіслотнай комай; 2-га тыпу — узьнікае ў дарослых пераважна пасьля 45 гадоў праз неадчувальнасьць да інсуліну.

## Папярэджаньне

Хвароба прадухіляецца праз пазьбяганьне атлусьценьня, ужыцьцё крупаў і хлеба грубага памолу, выключэньне зь ежы маргарына і вырабаў з транстлушчамі, штодзённыя разьмінаньні, заняткі плаваньнем і рухавымі гульнямі. Паленьне тытуню таксама зьвязанае з павышанай рызыкай дыябэту і ягоных ускладненьняў, таму адмова ад курэньня таксама можа быць важным прафіляктычным захадам. Узаемасувязь паміж цукровым дыябэтам 2-га тыпу і асноўнымі фактарамі рызыкі, як то залішняя вага, нездаровае харчаваньне, недастатковая фізычная актыўнасьць і паленьне тытуню, падобная ва ўсіх рэгіёнах сьвету.

## Чыньнікі
Разьвіцьцю хваробы спрыяюць перакормліваньне, траўмы галавы і жывата, спалох і заразныя хваробы (адзёр, ветраная воспа, гепатыт А, грып, паратыт і шкарлятына). Таксама шкодзяць недаход агародніны і садавіны ў харчаваньні, лішняя вага звыш індэкса масы цела, маларухавасьць, хранічны стрэс, тытунепаленьне і злоўжываньнем алькаголем.

## Праявы
Хвароба напачатку выяўляецца праз смагу, павелічэньне брулевыдзяленьня, павышаны апэтыт і пераяданьне пры адначасным худзеньні, сухасьць скуры. Ускладненьне вядзе да цыроза печані, полінэўрыта, катаракты, рэцыніта і дыстрафіі касьцявой тканкі.

## Беларусь
На пачатак 2011 году ў Беларусі было 210 тыс. 742 улічаныя хворыя на цукровы дыябэт (2,2% насельніцтва Беларусі). На 2012 год працягласьць жыцьця хворых на цукровы дыябэт мужчынаў складала ў сярэднім 67 гадоў, што на 3 гады перавышала працягласьць жыцьця мужчынаў у Беларусі агулам. Такая акалічнасьць вынікала з прытрымліваньня хворымі парадаў лекара датычна ладу жыцьця і лекавай падтрымкі. На лістапад 2013 году Рэспубліканскі рэгістар захваральнасьці на цукровы дыябэт зьмяшчаў зьвесткі пра 240 000 пацыентаў, зь якіх 93% хварэлі на цукровы дыябэт 2-га тыпу. За год іх лік вырас на 20 000. У краіне дзейнічала 227 школ цукровага дыябэту і 13 кабінэтаў «Дыябэтычная ступня».

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* 
* 


Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы
Ганчарства

**Ганчарства** — выраб рэчаў утылітарнага і дэкаратыўна-прыкладнога прызначэньня з абпаленай гліны. Назва паходзіць ад слова «горан» («гран», «гарно»). Зарадзілася ў раньнім нэаліце; як рамяство вылучылася са зьяўленьнем ганчарнага круга (у Беларусі ў X ст).

Ганчартсва ўключае тры галоўныя класы вытворчасьцяў:
* Падрыхтоўка звычайнай будаўнічай цэглы;
* Вытворчасьць рознай глінянай альбо каменнай посуды разам з рознымі больш грубымі прадметамі ўпрыгожваньня ці завадзкіх патрэбаў;
* Падрыхтоўка фаянсавых і парцалянавых вырабаў, як прадметаў больш вытанчанай хатніх і завадзкіх абставінаў.

Па асноўным прыёмам паміж гэтымі трыма родамі вытворчасьцей няма істотных адрозьненьняў, але з-за таго, што для іх прымяняюцца вельмі неаднолькавыя гатункі гліны й асобныя асаблівыя прыёмы, то, разглядаючы ў асобнасьці вытворчасьць цэглы, фаянса й фарфору, тут мы зводзім некаторыя агульныя зьвесткі, якія адносяцца асабліва да таго роду разнастайных гліняных вырабаў сярэдняй вартасьці, якія вядомы ў прыватнасьці пад назвай ганчарных.

## Гісторыя
Ад самага пачатку ганчарная вытворчасьць была рамяством, якое служыла для падрыхтоўкі сасудаў для ежы або для захаваньня вадкіх і зыпкіх целаў. Аднак, зь цягам часу ганчарства разьвівалася й узбагачалася новымі вырабленымі прадметамі, а менавіта вогнетрывалай цэглай, каменным посудам, чарапіцай, кафляй, дрэнажнымі трубамі, архітэктурнымі ўпрыгожваньнямі і падобнымі вырабамі. У сувязі з тым, што ў працэсе разьвіцьця грамадзтва некаторыя гліняныя вырабы навучыліся адмыслова аздабляць і ўпрыгожваць, з вобласьці рамёстваў іхная вытворчасьць перамясьцілася ў галіну мастацтва. Вытворчасьць гліняных гаршкоў была вядома ў старажытнасьці, калі людзі пазнаёміліся з уласьцівасьцямі гліны, вельмі распаўсюджанага на нашай плянэце матэрыялу.

Самымі раньнімі вядомымі керамічнымі аб’ектамі зьяўляюцца гліняныя фігуркі гравэцкай культуры, выяўленыя на тэрыторыі сучаснай Чэхіі. Да гэтых фігурак адносіцца «Вэстоніцкая Вэнэра», то бок статуэтка аголенай жаночай фігуры, якая датуецца 29000-25000 гадамі да н. э.

Гліняныя чарапкі былі знойдзены ў Кітаі і Японіі, яны былі выраблены каля 12000 і, магчыма, 18000 гадоў таму назад. Да іншых прыкладаў існаваньня раньняга керамічнага посуду адносяцца знойдзены посуд у пячоры Ючанян на поўдні Кітаю, які датуюцца 16000 годам да н .э., і знойдзеныя ў басэйне ракі Амур на Далёкім Усходзе, якія датуюцца да пэрыяд 14000 гадоў да н. э.

У вырабах ганчарнай вытворчасьці кожнага народу можна да некаторай ступені бачыць узровень ягонага прамысловага разьвіцьця. Напрыклад, народы некаторых плямёнаў Цэнтральнай Афрыкі яшчэ ў пачатку XX стагодзьдзя выраблялі гаршкі рукамі, сушачы іх на сонцы, затым абкладваючы іх знутры і звонку саломай і ажыцьцяўляючы абпал. Ганчарная вытворчасьць да VIII стагодзьдзя знаходзілася ў Эўропе ў заняпадзе, штуршок ягонаму разьвіцьцю далі гішпанскія маўры, тады ж зьяўляюцца вырабы, пакрытыя палівай. Вырабляліся пліты, пакрытыя палівай, якія выкарыстоўваліся для абліцоўваньня сьценаў, і такая ж пліты сіняга або бурага колеру высьцілалі падлогу.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Традыцыйнае беларускае ганчарства


Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы
Цынк

**Цынк** (во́лава;
) — сінявата-белы мэтал.

Хімічны элемэнт II групы пэрыядычнай сыстэмы; атамны нумар 30. Хімічны знак — Zn. Уваходзіць у якасьці мікраэлемэнта ў склад вузаў. Утрыманьне цынку ў зямной кары складае 0,0078% па масе (23-е месца). Вядома больш за 70 мінэралаў цынка. Найважнейшыя зь іх: сфалерыт (цынкавая падманка) — кубічная мадыфікацыя ZnS, яго сьветлая разнастайнасьць — клеяфан, чорная — марматыт; вюрцыт — гексаганальная мадыфікацыя ZnS; сьмітсаніт ZnCO3; каламін Zn4(OH)2Si2O7·H2O; цынкіт ZnO; вілеміт Zn2SiO4; франклініт ZnFe2O4. Мінэралы цынка звычайна асацыююцца зь мінэраламі Pb і Cu у полімэталічных рудах. Са старажытнасьці цынкавыя руды выкарыстоўваліся для вырабу латуні (сумесь медзі з цынкам), але не ўсьведамлялася, што цынк зьяўляецца асобным элемэнтам. Латунь выкарыстоўвалася яшчэ 2500 гадоў таму, была шырока распаўсюджанай у Старажытным Рыме, дзе яе выкарыстоўвалі для вырабу манэтаў і дэкаратыўных вырабаў. Лічыцца, што цынк упершыню быў выдзелены ў 1400-я ў Індыі шляхам награваньня мінэрала ZnCO3. У 1746 годзе цынк быў незалежна выдзелены нямецкім навукоўцам Андрэасам Марграфам (Andreas Marggraf) шляхам награваньня мінэрала ZnCO3 з крэйдай. Сёньня асноўным шляхам атрыманьня цынку зьяўляецца электроліз воднага рашчыну сульфату цынка (ZnSO4). Слова "цынк" паходзіць ад нямецкага "zink", што значыць "цына". Чаму элемэнт быў так названы, невядома.

## Прыродныя крыніцы
Найбуйнейшыя радовішчы цынкавых руд — у КНР, Аўстраліі, Пэру, Расеі, Бэльгіі, Швэцыі. Таксама цынк здабываецца ў Алясцы, Тэнэсі, Мізуры ды іншых штатах ЗША. Адным з найбуйнейшых пастаўшчыкоў цынкавых руд зьяўляецца Канада. Кошт цынку ў студзені 2002 году складаў каля 90 даляраў ЗША за кг. Мэталічны цынк чысьцінёй 99,9999% каштуе каля 5 даляраў ЗША за грам.

## Прымяненьне
Прыкладна траціна цынку выкарыстоўваецца для абароны сталі ад карозіі (цынкаваньня ці гальванізацыі). Выраб сплаваў (зь медзьдзю — латунь, з алюмінам, медзьдзю і магніем — тыпаграфскія сплавы), пакрыцьцё стартавых канструкцыяў для запуску ракет, мэдычныя і касмэтычныя прэпараты. Латунь, напэўна, самы вядомы сплаў цынка. Ён утрымлівае ад 55% да 95% медзі. Латунь шырока ўжываецца сёньня для вырабу музычных інструмантаў, мэтызаў і іншых вырабаў, якія павінны быць устойлівымі да карозіі. З цынку часам вырабляюць цьвікі. Мэталічны цынк таксама выкарыстоўваецца для вырабу батарэек і пакрыцьця даху. Ужываецца для вырабу грабніц (напрыклад, грабніцы Соф’і Слуцкай).

## У харчаваньні
Сутачная патрэба дарослага чалавека ў цынку складае 0,2 міліграм/кіляграм масы цела, а падлетка — 0,3 мг на 1 кг масы цела. Нястачу ў харчаваньні дапамагаюць пераадолець пшанічныя крупы, буракі, цыбуля, зяленіва, мяса (ялавічына і птушка), курыныя яйкі.

Таксама ў 100 грамах наступных відаў ежы зьмяшчалася наступная доля дзённай нормы цынку: гарбузовае насеньне — 69 %, кунжут — 63 %, какава — 45 %, кэш'ю — 37 % і белая фасоля — 22 %.

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 

## Вонкавыя спасылкі

* Zinc»the essentials [WebElements Periodic Table]
* zinc Wolfram|Alpha
* It's Elemental - The Element Zinc

Катэгорыя:Хімічныя элемэнты
Катэгорыя:Пераходныя мэталы
Зьбігнеў Гэрбэрт

**Зьбігнеў Гэрбэрт** (;  — ) — польскі паэт, эсэіст, аўтар драматычных твораў.

## Біяграфія
Прозьвішча Гэрбэрт, верагодна, мае некаторыя ангельскія карані, якія прыйшлі ў Галіцыю зь Вены. Бацька паэта, Баляслаў (палова армянскай крыві), быў салдатам у Польскім легіёне падчас Другой сусьветнай вайны, абараняў Львоў. Ён быў адвакатам і працаваў у якасьці мэнэджара банку. Дзед Гэрбэрта быў настаўнікам ангельскай мовы.

## Творы

### Кнігі вершаў
* 1956 «Струна сьвятла» (*Struna światła*)
* 1957 «Гермес, сабака й зорка» (*Hermes, pies i gwiazda*)
* 1961 «Дасьледаваньне прадмета» (*Studium przedmiotu*)
* 1961 «Надпіс» (*Napis*)
* 1974 «Пан Когіта» (*Pan Cogito*)
* 1974 «Рапарт з Гораду ў аблозе і іншыя вершы» (*Raport z oblężonego Miasta i inne wiersze*)
* 1990 «Элегія на адыход» (*Elegia na odejście*)
* 1992 «Rovigo» (*Rovigo*)
* 1998 «Эпілёг буры» (*Epilog burzy*)
* 1998 «89 вершаў» (*89 wierszy*)

### Драмы
* 1956 «Прыстанак філёзафаў» (*Jaskinia filozofów*)
* 1958 «Іншы пакой» (*Drugi poko*')
* 1960 «Рэканструкцыя паэта» (*Rekonstrukcja poety*)
* 1961 «Лялькі. Мастацтва галасоў» (*Lalek. Sztuka na głosy*)
* 1972 «Лісты нашых чытачоў» (*Listy naszych czytelników*)

### Эсэ

## Беларускія пераклады
На беларускую мову яго творы пераклалі Юрась Бушлякоў, Алег Мінкін, Серж Мінскевіч, Марына Казлоўская, Інэса Кур’ян, Марыя Мартысевіч, Тацьцяна Сьлінка, Ілона Урбановіч-Саўка, Андрэй Хадановіч, Марына Шода.
* Рапарт з гораду ў аблозе: выбраныя творы / Зьбігнеў Гэрбэрт. – Wrocław : Kolegium Europy Wschodniej im. Jana Nowaka-Jeziorańskiego, 2006. – 299, [1] c.
* Зьбігнеў, Гэрбэрт. Абарона тампліераў // ARCE. № 10 (73) — 2008. С. 58—79: іл. Пераклала з польскай Марына Казлоўская паводле: Zbigniew Herbert. — Barbarzynca w ogrodzie. — Warszawa, 2004.
* Рэканструкцыя паэта: выбраныя вершы і драма / Збігнеў Гэрбэрт. – Мінск : І. П. Логвінаў, 2009. – 242, [1] с.
* Спроба апісання: выбраная эсэістыка / Збігнеў Гэрбэрт. – Мінск : І. П. Логвінаў, 2009. – 245, [2] с.
* Пасланне Пана Когіта: выбраныя вершы і п’есы / Збігнеў Герберт. — Vilnius [Вільнюс] : Логвінаў, 2020. — 431, [1] с.
* Варвар у садзе: выбраная эсэістыка / Збігнеў Герберт. — Vilnius [Вільнюс] : Логвінаў, 2020. — 425, [2] с.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* [«Нельга забыць, альбо Домыслы на тэму Пана Гэрбэрта» [Марына Казлоўская]]
* Вершы Зьбігнева Гэрбэрта на старонках «Нашай Нівы»
* «Рэканструкцыя паэта» на старонках часопіса «ARCHE»
* Вершы з розных кніг
* Горкі пах тульпанаў

Катэгорыя:Польскія літаратары
Катэгорыя:Польскамоўныя паэты і паэткі
Катэгорыя:Польскія драматургі
Катэгорыя:Эсэісты
Тарніца

**Тарніца** — найвышэйшы горны пік польскіх Бяшчадаў, які знаходзіцца на канцы горнага сьцяга паланінаў, у групе так званага «гнязда» Тарніцы і Галіччы. Належыць да Кароны польскіх гор. Пік Тарніцы ўзносіцца на 500 м над далінай Валасаткі і мае асаблівы сылюэт. Ад суседняга масіва Крэменя хрыбет аддзелены глыбокім Гапроўскім перавалам, а з Шырокім верхам злучаецца востра вырэзаным перавалам, вышынёй 1275 м над узроўнем мора, ад якога паходзіць назва гары (на румынскай мове слова «tarniţa» значыць «сядло», «перавал»). Вузкі, востры, крыху падоўжаны хрыбет гары, зь дзьвюма выразнымі пікамі (1346 і 1339 м), поўны валуноў і натуральных заглубеньняў, а таксама парэшткаў ваенных акопаў.

Катэгорыя:Горы Польшчы
Джэйн Адамз

**Джэйн А́дамз** (; 6 верасьня 1860, Сэдарвіль, Іліной — 21 траўня 1935, Чыкага) — амэрыканскі сацыёляг і філёзаф, ляўрэат Нобэлеўскай прэміі міру (1931) разам зь Нікаласам Мюрэем Батлерам. Вучылася ў Рокфардзкай жаночай сэмінарыі. Разам зь сяброўкай Э. Стар арганізавала ў Чыкага дзіцячыя ясьлі, бібліятэку, гімнастычную залю, пераплётныя майстэрні, камунальную кухню, мастацкую студыю, музэй працы, пансыён для маладых работніцаў і іншае. Прэзыдэнт Міжнароднай жаночай лігі за мір і свабоду (1919—1929).

## Асноўныя творы
* «Дэмакратыя і сацыяльная этыка» (Democracy and social ethics, 1902);
* «Новыя ідэалы сьвету» (New ideals of peace, 1907).

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Філёзафы ЗША
Катэгорыя:Сацыёлягі ЗША
Катэгорыя:Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі міру
Кляс Понтус Арнальдсан

**Кляс По́нтус А́рнальдсан** (; 27 кастрычніка 1844, Гётэборг — 20 лютага 1916, Стакгольм) — швэдзкі пісьменьнік, журналіст, палітык і пацыфіст, сумесна з Фрэдрыкам Баэрам ляўрэат Нобэлеўскай прэміі міру (1908). Быў заснавальнікам і першым старшынём Швэдзкага саюзу міру і арбітражу, створанага ў 1883 годзе. Пачынаў кар’еру служачым чыгуначнай станцыі (1871—1881), быў павышаны да начальніка станцыі. Пасьля заняўся палітыкай. Дэпутат рыксдага ад 1882 да 1887. Падтрымліваў нэўтральнасьць краін Паўночнай Эўропы. Быў рэдактарам пэрыядычных выданьняў «Tiden», «Fredsvännen», «Nordsvenska Dag­bladet». Знаёмы з гуманістычнымі догматамі рэлігійных рухаў, якія зьявіліся ў XIX ст. ў Вялікабрытаніі ды Новай Ангельшчыне ў ЗША, ён асуджаў фанатычны дагматызм ды падтрымліваў Унітарыянскія погляды на праўду, талерантнасьць, свабоду асабістага сумленьня, свабоду думкі ды ўдасканаленьне чалавека. Аўтар твораў, прысьвечаных праблеме дасягненьня міру, народаўладзьдзя. Гісторыя пацыфісцкіх ідэй выкладзеная ў кнізе «Надзея вякоў» («Seklernas hopp», 1901). У 1905 годзе адыграў значную ролю ў мірным вырашэньні пытаньня аб скасаваньні Швэдзка-нарвэскай уніі.

## Крыніцы

## Літаратура
*  [Кн. 1]: А — Л.
* 
* 

Катэгорыя:Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі міру
Катэгорыя:Швэдзкія літаратары
Катэгорыя:Дабрачынцы
Катэгорыя:Пацыфісты
Катэгорыя:Памерлі ў Стакгольме
Тобіяс Асэр

**Тобіас Міхель Карэл Асэр** (; 1838-1913) — галяндзкі дзяржаўны дзеяч і юрыст. Ляўрэат Нобэлеўскай прэміі міру (1911) (разам з Альфрэдам Фрыдам) за ролю ў стварэньні Міжнароднага трацейскага суда ў Гаазе.

## Творы Асэрa
* Asser, Tobias MC, La Convention de La Haye du 14 novembre 1896 relative à la procédure civile. Haarlem, Bohn, 1901;
* Asser, Tobias MC, Schets van het Nederlandsche Handelsrecht. Haarlem, Bohn, 1904.

## Крыніцы

Катэгорыя:Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі міру
Карл фон Асецкі

**Карл фон Асецкі** (;  г., Гамбург — , Бэрлін) — радыкальны нямецкі пацыфіст, антыфашыст і ляўрэат Нобэлеўскай прэміі міру 1935 году.

## Крыніцы

Катэгорыя:Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі міру
Марці Ахтысаары

**Марці Ойва Калева Ахтысаары** (; нарадзіўся  году) — прэзыдэнт Фінляндыі ў 1994—2000 гадах, фінскі дыплямат, супрацоўнік ААН. Ляўрэат Нобэлеўскай прэміі міру 2008 году.

## Біяграфія
Нарадзіўся ў Выбаргу, у сям’і фінскага афіцэра нарвэскага паходжаньня. У ходзе савецка-фінскай вайны 1939—1940 гадоў яго сям’я пераехала ў Куопіё, а ў 1952 годзе — у Оўлу. Скончыў завочнае пэдагагічнае аддзяленьне Оўльскага ўнівэрсытэту ў 1959 годзе.

У Оўлу ўступіў у YMCA і ў 1960 годзе зьехаў у Карачы (Пакістан), узначаліўшы там школу фізычнага выхаваньня YMCA. У 1963 годзе вярнуўся ў Фінляндыю, у Хэльсынкі, дзе паступіў у палітэхнікум і працаваў у арганізацыях, якія аказваюць дапамогу краінам, якія разьвіваюцца.

## Крыніцы

Катэгорыя:Фінскія палітыкі
Катэгорыя:Прэзыдэнты Фінляндыі
Катэгорыя:Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі міру
Фрэдрык Баер

**Фрэдрык Баер** — дацкі пісьменьнік і палітычны дзеяч. Нарадзіўся ў 1837 годзе. Адзін з пачынальнікаў пацыфісцкага руху. З 1891 году па 1907 год быў старшынём праўленьня Міжнароднага бюро міру. У 1908 годзе атрымаў Нобэлеўскую прэмію міру разам з Клясам Понтусам Арнальдсанам. Памёр 22 студзеня 1922 году.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі міру
Нікалас Мюрэй Батлер

**Ні́калас Мю́рэй Ба́тлер** (2 красавіка 1862 — 7 сьнежня 1947) — амэрыканскі тэарэтык і практык пэдагогікі, палітык, публіцыст, прафэсар, прэзыдэнт Калумбійскага ўнівэрсытэту, аўтар мноства працаў і ўласнай аўтабіяграфіі, ляўрэат Нобэлеўскай прэміі міру (1931), якую атрымаў за пацыфісцкую дзейнасьць сумесна з Джэйн Адамз.

## Крыніцы

Катэгорыя:Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі міру
Ральф Банч

**Ральф Джонсан Банч** (анг. Ralph Johnson Bunche, 7 жніўня 1904 — 9 сьнежня 1971) — амэрыканскі дыплямат і праваабаронца, ляўрэат Нобэлеўскай прэміі міру за 1950 г.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі міру
Агюст Бэернарт

**Агюст Мары Франсуа Беернарт** (; 26 чэрвеня 1829, Остэндэ — 6 кастрычніка 1912, Люцэрн) — бэльгійскі палітык, прэм’ер-міністар Бэльгіі з кастрычніка 1884 да траўня 1894.
 
Скончыў Гайдэльбэрскі ўнівэрсытэт. У 1873 Бэернарт быў абраны ў Палату дэпутатаў Бэльгіі. Займаючы пасаду міністра публічных работ ва ўрадзе Жуля Малю, шмат зрабіў для разьвіцьця шляхоў зносін ў краіне. Пасьля сыходу з пасады прэм’ер-міністра Бэернарт прадстаўляў Бэльгію пры падпісаньні Гаагскай канвэнцыі ў 1899 і 1907. Ляўрэат Нобэлеўскай прэміі міру (1909) разам з Полем Анры Бэнжамэн д’Этурнэль дэ Канстанам.

## Крыніцы

Катэгорыя:Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі міру
Элі Візэль

**Элі Візэль** (; 30 верасьня 1928 — 2 ліпеня 2016, Нью-Ёрк) — габрэйскі, францускі і амэрыканскі пісьменьнік, журналіст, грамадзкі дзеяч. Ляўрэат Нобэлеўскай прэміі міру 1986 году. Пісаў на мове ідыш, францускай і ангельскай мовах. Прафэсар гуманітарных навук Бостанскага ўнівэрсытэту.

Візэль выкладаў у Ельскім, Бостанскім, Джорджтаўнскім унівэрсытэтах. Візэль вядомы сваёй грамадзкай дзейнасьцю. Ён узначальваў Прэзыдэнцкую камісію па галакосьце, у 1980—1986 гадах быў старшынём Амэрыканскай мэмарыяльнай рады па галакосьце. У 1985 узнагароджаны залатым мэдалём Кангрэсу ЗША, у 2006 годзе ўдастоены званьня ганаровага рыцара Вялікабрытаніі.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Вязьні гета
Катэгорыя:Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі міру
Катэгорыя:Памерлі ў Нью-Ёрку
Псалмяры

**«Псалмяры́», «Псальмяры»** — хрысьціянскі музычны гурт зь Менску.

## Мінуўшчына

У 1998 годзе частка музыкаў, якія складалі групу праслаўленьня менскай царквы «Ісуса Хрыста», прынялі запрашэньне пастара Вэніяміна Бруха і цалкам прысьвяцілі сябе музычнай дзейнасьці. Напачатку гурт склалі лідар музычнага служэньня царквы Зьміцер Пятроўскі, гітарыст Зьміцер Варэнік і басыст Ільля Іваноў, астатнія дадаліся пазьней.

## Склад

* Зьміцер Пятроўскі — лідар-вакал, клявішныя
* Кацярына Пятроўская — скрыпка
* Зьміцер Варэнік — гітара
* Анатоль Каляда — ударныя
* Ільля Іваноў — бас
* Уладзімер Рачкевіч — гукарэжысэр

## Узнагароды

У 2005 годзе атрымалі гран-пры конкурсу вакальна-інструмэнтальных ансамбляў, прысьвечанага памяці Ўладзімера Мулявіна, які праходзіў у межах міжнароднага фэсту «Залаты шлягер-2005».

## Дыскаграфія

* «Двигайся, Господь!» (2001)
* «Любимые песни поклонения-1» (2002)
* «Покажи мне небеса» (2003)
* «Brighter then sunshine» (2003)
* «Любимые песни поклонения-2» (2004)
* «Лицом к лицу» (2005)
* «На Беларусі Бог жыве» (2005)
* «Оглянись вокруг» (2006)
* «13 желаний» (2008)

### Складанкі

* «Беларускі хрысьціянскі хіт-1»
* «Беларускі хрысьціянскі хіт-2»

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйная бачына

Катэгорыя:Беларускія музычныя гурты
Катэгорыя:1998 год у музыцы
Катэгорыя:Хрысьціянскія музычныя гурты
Альбэрт Гор

**Альбэрт Арнольд «Эл» Гор-малодшы** (; нарадзіўся 31 сакавіка 1948 году, Вашынгтон) — віцэ-прэзыдэнт ЗША з 1993 па 2001 год у адміністрацыі Біла Клінтана, ляўрэат Нобэлеўскай прэміі міру за 2007 год.

## Нобэлеўская прэмія міру
12 кастрычніка 2007 году Гору была прысуджана Нобэлеўская прэмія міру за працу па абароне навакольнага асяродзьдзя і дасьледаваньнях па праблеме зьмяненьня клімату. Стварыў фільм «Нязручная праўда» аб узьдзеяньні чалавека на клімат. Са сваімі выступамі па абароне клімату ён аб’ездзіў некалькі дзясяткаў гарадоў сьвету.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Нарадзіліся 31 сакавіка
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1948 годзе
Катэгорыя:Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі міру
Катэгорыя:Палітыкі ЗША
Далай-лама XIV

Яго Сьвятасьць **Далай-лама XIV** (Нгагванг Ловзанг Тэнцзін Г’ямцхо;  6 ліпеня 1935) — духоўны лідэр будыстаў Тыбэта, Манголіі, Буратыі, Тывы, Калмыкіі, і інш. Ляўрэат Нобэлеўскай прэміі міру (1989). У 2006 годзе ўзнагароджаны найвышэйшай узнагародай ЗША — Залатым мэдалём Кангрэса.

## Крыніцы

Катэгорыя:Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі міру