open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Палюцыя

**Палюцыя** — натуральнае, міжвольнае вывяржэньне насеннай вадкасьці ў юнакоў і мужчынаў, адбываецца часьцей за ўсё ў сьне (часам суправаджаецца прыемнымі снамі). Пачынаецца звычайна з 13 гадоў. Можа ўзьнікаць пры доўгім сэксуальным устрыманьні. Палюцыя — адно з праяваў плоцевага пасьпяваньня.

## Агульная характарыстыка
Зьяўленьне першае палюцыі (15—16 рокаў) сьведчыць аб тым, што ў юнака пачалі вырабляцца народкі. Зьмешваючыся з выдзяленьнямі насенных бурбалак і чалясьніцы, яны выдаляюцца ў выглядзе начных міжвольных зьвяржэньняў кнуры. Палюцыі звычайна адбываюцца некалькі разоў у месяц. Зь іх дапамогай арганізм вызваляецца ад лішку насеннае вадкасьці і плоцевае напругі. Гэта натуральная рэакцыя арганізму, якая стварае фізыялягічныя ўмовы для плоцевага ўстрыманьня.

## Вонкавыя спасылкі
* Плоцевы чын і яго апісаньне

Катэгорыя:Фізыялёгія
Кнура

**Кнура́**, таксама — **спэ́рма** (ад  — насеньне, эякулят) — вадкасьць (каламутная, глеўкая, сьветла-шэрага колеру), вылучаная пры плоцевым акце мужчынамі, а таксама самцамі жывёлаў. Складаецца з народкаў і насеннай вадкасьці. Таксама чалавечая кнура ўтрымлівае мноства кампанентаў: розныя фэрмэнты, серу, медзь, магн, вапень, вітамін C і B12, фруктозу, вітаміны, якія спрыяюць выжываньню народкаў і забясьпечваюць ім руханьне ў насеннай вадкасьці. Кнура вырабляецца ў насенных бурбалках, якія знаходзяцца ў вобласьці таза. Акрамя таго, насенныя бурбалкі ўтрымліваюць 15 розных вылучэньняў прадсталёвай залозы, якія стымулююць цягліцавыя скарачэньня і пашырэньне крывяносных сасудаў. Працэс, які прыводзіць да выхаду кнуры, называецца *[[эякуляцыя]]* .

## Склад кнуры
Рэчывы, якія зьмяшчаюцца ў кнуры: аскарбінавая кісьля, характэрныя для кожнай групы крыві антыцелы, халестэрын, халін, цытрынавая кісьля, фруктоза, дэзаксірыбануклеінавая кісьля, даказагексаенавая кісьля, ціянакабаламін, глутаціён, іназіт, малочная кісьля, сьпермін, мачавіна, гіалуранідаза, гіалуронавая кісьля, піраразынковая кісьля, пірымідын, сьпермідын, мачавая кісьля, іёны Zn2+, Cl-, Ca2+, Mg2+, NO3-, PO43-, K+, Na+.

## Крыніцы
Панэўрапеізм

**Панэўрапеі́зм**, **эўранацыяналі́зм** — тэрмін, якім абазначаецца асабістае атаясамленьне (ідэнтыфікацыя) з Эўропай, як адзіным цэлым. Таксама так азначаецца ідэя аб наднацыянальнай палітычнай, гаспадарчай, культурнай адметнасьці эўрапейцаў.

Ідэі панэўрапеізму ў сучасным выглядзе адносяцца да ідэі Віктара Гюго аб Злучаных Штатах Эўропы. Знакавай стала прамова прэзыдэнта Францыі Арыстыда Брыяна ў верасьні 1929 году, у якой ён сказаў, што Эўропа павінна рухацца ў напрамку фэдэратыўнай мадэлі.

Пасьля Другой сусьветнай вайны ўвасабленьнем ідэі панэўрапеізму сталіся стварэньне Эўрапейскай эканамічнай супольнасьці, Эўрапейскага зьвязу і ўвядзеньне наднацыянальнай эўравалюты і Эўрапейскай Канстытуцыі.


Катэгорыя:Эўрапейскія нацыяналістычныя рухі
Паніка

**Паніка** ( — «некантраляваны жах», літар. «выкліканы богам лясоў Панам») — псыхічны стан чалавека — некантралюемы, нястрымліевы жах, выкліканы сапраўднай ці ўяўнай небясьпекай, які ахоплівае чалавека ці многіх людзей, некантралюемае імкненьне пазьбегнуць небясьпечнай сытуацыі.

## Глядзіце таксама
* Панічны разлад

Катэгорыя:Страх
Панакота

**Панакота** ( — «вараныя вяршкі») — папулярны паўночнаітальянскі дэсэрт. Аснова панакоты — сьметанковы крэм, выдатна спалучаецца зь ягадамі, садавінай і цукатамі, таму гатункаў панакоты вельмі шмат.

Пры гатаваньні, вяршкі з цукрам і ванільлю награваюцца і варацца на ціхім агні 15 хв. Да атрыманай масы дадаецца жэлятын і сумесь разьліваюць у формы, пасьля застываньня выкладваюць з формы на талеркі. Панакота падаецца з садавіннымі соўсамі і кавалачкамі садавіны ці ягадамі, а таксама шакаладным ці карамельным соўсам.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Дэсэрты
Катэгорыя:Італьянская кухня
Панславізм

**Панславі́зм** — культурная і палітычная плынь сярод славянскіх народаў, у аснове якога ляжаць ідэі аб этнічнай і моўнай супольнасьці славянаў, неабходнасьці іх палітычнага аб’яднаньня. Сфармавалася ў канцы XVIII — першай палове XIX стагодзьдзяў.
Пантыфікальная камісія Ecclesia Dei

**Пантыфікальная камісія Ecclesia Dei** — камісія Каталіцкага Касьцёлу, створаная аднайменным ''motu proprio'' Яна Паўла II 2 ліпеня 1988 году.

Камісія апякуецца прыхільнікамі традыцыйнай лацінскай імшы ў Каталіцкім Касьцёле, а таксама займаецца дыялёгам з тымі традыцыяналістамі, якія ня маюць поўнай камуніі з Рымам.

Катэгорыя:Каталіцтва
Пантэон (Рым)

**Пантэон** (; ад ) — храм у Рыме, выбітны помнік старажытнарымскай архітэктуры.

Храм упершыню пабудаваў Марк Віпсаніюс Агрыпа пры імпэратары Актавіяне Аўгусьце. Аднак прыкладна ў 80 годзе н. э. храм быў зьнішчаны ў час буйнога пажару і зноў адбудаваны імпэратарам Адрыянам. Храм пабудаваны ў клясычным стылі і мае звычайны портык з калёнамі. Даволі арыгінальным элемэнтам архітэктуры Пантэона зьяўляецца купал з адтулінай.

Катэгорыя:Храмы
Катэгорыя:Старажытны Рым
Катэгорыя:126
Катэгорыя:Базылікі Італіі
Катэгорыя:Ратонды
Пантэры

**Пантэры** (*Panthera*) — род сысуноў зь сямейства каціных, праз свае вялікія памеры аднесены ў падсямейства Pantherinae. Род складаецца з 5 вядомых відаў: тыгр (*Panthera tigris*), леў (*Panthera leo*), леапард (*Panthera pardus*), ягуар (*Panthera onca*) і *[[Panthera uncia]]*.

Прадстаўнікі гэтага роду складаюць амаль што палову ад усіх каціных, маюць характэрную анатамічную структуру глоткі, што дазваляе ім выдаваць характэрнае рыканьне.

Катэгорыя:Каціныя
Паншчына

**Паншчына** (,  або *Frondienst*, , ) — тэрмін, які азначае павіннасьць, якая адпрацоўваецца прыгоннымі і часова абавязанымі земляробамі ў карысьць землеўладальніка, у асноўным за падаваньне ў іх карыстаньне часткі зямлі апошняга, што складаецца ў дармовай абавязковай, пераважна сельскагаспадарчага характару, працы.

Катэгорыя:Фэадалізм
Папірус

**Папі́рус** (), або **Бібліёс** — пісчы матэрыял, у старажытнасьці выкарыстоўваўся ў Эгіпце і іншых краінах. Для вырабу папірусу выкарыстоўвалася аднайменнае водна-балотная расьліна (*Cyperus papyrus*), якая належыць да сямейства асаковых. У старажытнасьці дзікарослы папірус быў распаўсюджаны ў дэльце Нілу, цяпер жа ён амаль зьвёўся.

## Вонкавыя спасылкі
Папая

**Папа́я** (*Carica papaya*), таксама вядомая як ***mamão***, ***pawpaw***, **дыннае дрэва**, **хлебнае дрэва** — дрэва з роду *Carica* сямейства Карыковыя.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Дрэвы
Катэгорыя:Капустакветныя
Папуляцыя

**Папуля́цыя** ( — народ, насельніцтва) — сукупнасьць асобін аднаго віду, якія свабодна скрыжоўваюцца.

Працягла існуе ў пэўнай частцы арэала, адносна адасобленага ад іншых сукупнасьцей таго ж віду. Для кожнай папуляцыі характэрны пэўная колькасьць асобінаў, суадносіны палоў і асобінаў розных узроставых груп, частасьць варыяцыяў розных адзнак і г. д.

Структура папуляцыі, яе колькасьць і дынаміка вызначаюцца экалягічнай нішай віда, адпаведнасьцю ўмоў пражываньня, патрабаваньнямі індывідаў, што складаюць папуляцыю. Папуляцыі ўласьцівая вялікая здольнасьць да адаптацыі. Адаптыўныя паводзіны папуляцыі і біялягічнага віду прыводзяць да эвалюцыі. Індывід у папуляцыі зьяўляецца аб’ектам дзеяньня асноўнага эвалюцыйнага фактару — натуральнага адбору, а біялягічны від зьяўляецца вынікам эвалюцыі папуляцый.

Гэта форма існаваньня віду і элемэнтарная адзінка эвалюцыі.

Біялягічнай асновай этнічнай папуляцыі зьяўляецца генафонд.

## Літаратура
* Асновы экалогіі і рацыянальнага прыродакарыстання / Л. М. Ражкоў, Т. А. Жарская, У. М. Марцуль, А. І. Роўкач. — Мн. : Ураджай, 1999. — 326, [1] с. — (Вучэбныя дапаможнікі для сярэдніх спецыльяных навучальных устаноў). 2000 экз. ISBN 985-04-0360-8

Катэгорыя:Экалёгія
Матчы зборнай Беларусі па футболе 2002 году

__БЯЗЬ_ЗЬМЕСТУ__
### Таварыскі матч

### Міжнародны турнір

### Міжнародны турнір

### Таварыскі матч

### Адборачны матч [[Чэмпіянат Эўропы па футболе 2004 году|ЧЭ-2004]]

### Адборачны матч [[Чэмпіянат Эўропы па футболе 2004 году|ЧЭ-2004]]

### Адборачны матч [[Чэмпіянат Эўропы па футболе 2004 году|ЧЭ-2004]]

Катэгорыя:2002 год у футболе
Катэгорыя:Зборная Беларусі па футболе
Сайман Кузьнец

**Са́йман Сьміт Кузьне́ц** (нар. Шы́ман Абра́мавіч Кузьне́ц; 1901, Пінск, цяпер Берасьцейская вобласьць, Беларусь — 1985, Кембрыдж, штат Масачусэтс, ЗША) — амэрыканскі эканаміст родам зь Беларусі. Ляўрэат Нобэлеўскай прэміі па эканоміцы (1971) «за эмпірычнае абгрунтаванае тлумачэньне эканамічнага росту, якое прывяло да новага, больш глыбокага разуменьня эканамічнай і сацыяльнай структуры і працэсу разьвіцьця ў цэлым».

Нарадзіўся ў габрэйскай сям’і ў Пінску, дзе, як мяркуецца, навучаўся ў гарадзкім рэальным вучылішчы, пасьля чаго сям’я пераехала ў Роўна, а ў 1915 годзе, у сувязі з высяленьнем габрэяў з прыфрантавой зоны, у горад Харкаў. Тут Кузьнец вучыўся ў 2-м рэальным вучылішчы (26 кастрычніка 1915 — 16 траўня 1917 г.) і ў Харкаўскім камэрцыйным інстытуце.

## Вонкавыя спасылкі
* Як вялікі эканаміст, што нарадзіўся ў беларускім Пінску, атрымаў прызнаньне ў ЗША ды Нобэлеўскую прэмію

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Пінску
Катэгорыя:Эканамісты ЗША
Катэгорыя:Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі ў галіне эканомікі
Катэгорыя:Беларускія жыды
Джон Гікс

Сэр **Джон Рычард Гікс** (; 8 красавіка 1904, Ўорык — 20 траўня 1989, Блоклі) — ангельскі эканаміст.

Ляўрэат Нобэлеўскай прэміі па эканоміцы (1972) «за наватарскі ўклад у агульную тэорыю раўнавагі і тэорыю дабрабыту».

Вучыўся ў Оксфардзе; атрымаў ступень магістра мастацтваў (М. А.) і выкладаў там жа, а таксама ў Лёнданскай школе эканомікі і ў Манчэстэрскім унівэрсытэце. Яго жонка лэдзі Урсула К. Вэб, дачка вядомых фабіянцаў Сыднэя і Беатрысы Вэб, зьяўлялася аўтарам шэрагу вядомых працаў, у тым ліку «Грамадзкія фінансы ў нацыянальным даходзе» (Public Finance in National Income, 1939) — у суаўтарстве з мужам.

## Сачыненьні
* «Тэорыя заработнай платы» (The Theory of Wages, 1932);
* «Каштоўнасьць і капітал: дасьледаваньне некаторых фундамэнтальных прынцыпаў эканамічнай тэорыі» (Value and Capital: An Inquiry into some * Fundamental Principles of Economic Theory, 1939);
* «Эсэ па сусьветнай эканоміцы» (Essays in World Economics, 1959);
* «Збор эсэ па эканамічнай тэорыі» ў 3-х тт. (Collected Essays in Economic Theory, 1981-83).

Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1904 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся 8 красавіка
Катэгорыя:Брытанскія эканамісты
Катэгорыя:Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі ў галіне эканомікі
Катэгорыя:Памерлі ў 1989 годзе
Катэгорыя:Памерлі 20 траўня
Іньяцыё Сылонэ

**Іньяцыё Сылонэ** (; 1 траўня 1900 — 22 жніўня 1978) — італьянскі пісьменьнік, публіцыст, палітычны дзеяч сацыялістычнай арыентацыі.

## Біяграфія
У 1911 годзе страціў бацьку, у 1915 - маці й іншых членаў сям'і падчас Авэцанскага землятрусу. У 1917 уступіў у Італьянскую сацыялістычную партыю. У 1921 стаў адным з заснавальнікаў Італьянскай камуністычнай партыі. Брат Іньяцыё быў арыштаваны як чалец ІКП і памёр ад зьбіцьця ў турме (1931).

У 1927 наведаў СССР. У 1930 па ідэйных меркаваньнях парваў з ІКП. У яго былі выяўлены сухоты, выявіліся прыступы дэпрэсіі. У 1931-1945 жыў у Швайцарыі, пачаў актыўна займацца літаратурай. Антыфашысцкі раман «Фантамара» (1933) адразу ж зьявіўся ў перакладах на нямецкі (1933) й ангельскі (1934), атрымаў высокую адзнаку Троцкага й стаў пачаткам абруцкай трылёгіі Сылонэ, якая ўключыла пазьней раманы «Хлеб і віно» (1937) й «Насеньне пад сьнегам» (1943). Выступаў з публіцыстыкай, накіраванай супраць таталітарызму («Школа дыктатараў», 1938). У гады вайны ўвайшоў у швайцарскую падпольную арганізацыю, якая падтрымлівала рух Супраціўленьня ў Італіі, паралельна стаў агентам разьведслужбы ЗША (падпольная мянушка – Лен).

Пасьля вызваленьня Італіі вярнуўся на радзіму, стаў актыўным дзеячам сацыялістычнай партыі, рэдактарам газэты «Аванці». Актыўна выступаў супраць сталінізму, перайшоў на пазыцыі хрысьціянскага сацыялізму. Разам зь Андрэ Жыдам, Артурам Кестлерам і інш. удзельнічаў у знакамітай антытаталітарнай анталёгіі «Бог, які пацярпеў крах» (1949). Браў удзел у працы міжнароднага Кангрэсу за волю культуры. Пасьля публікацыі матэрыялаў пра яго сувязь зь амэрыканскай разьведслужбай (1967) адышоў ад палітыкі, засяродзіўшыся на літаратуры.

## Працы
### Раманы
* 1930 «Фантамара» (*Fontamara*)
* 1934 «Вандроўка ў Парыж» (*Un viaggio a Parigi*)
* 1936 «Хлеб і віно» (*Pane e Vino*)
* 1941 «Насеньне пад сьнегам» (*Il seme sotto la neve*)
* 1952 «Жменя ажыны» (*Una manciata di more*)
* 1956 «Сакрэт Лукі» (*Il segreto di Luca*)
* 1960 «Ліса й камэліі» (*La volpe e le camelie*)
* 1968 «Лёс аднаго беднага хрысьціяніна» (*L'avventura di un povero cristiano*) - прэмія Кампьела
* 1971 «Севярына» (*L'avventura di un povero cristiano*) - завершаны жонкай, апублікаваны пасмяротна ў 1981 годзе

### Публіцыстыка
* 1934 «Фашызм. Паходжаньне й разьвіцьцё» (*Il Fascismo. Origini e sviluppo*)
* 1938 «Школа дыктатараў» (*La scuola dei dittatori*)
* 1939 «Жывыя думкі аб Мазыні» (*The living thoughts of Mazzini*)
* 1944 «Дакладная цыдулка са швайцарскай турмы» (*Memoriale dal carcere svizzero*)
* 1965 «Яно - выйсьце бясьпекі» (*Uscita di sicurezza*)

### П'есы
* 1944 «І ён схаваўся» (*Ed egli si nascose*)
* 1969 «Прыгода беднага хрысьціяніна» (*L'avventura di un povero cristiano*)

Катэгорыя:Італьянскія літаратары
Катэгорыя:Публіцысты
Катэгорыя:Палітычныя дзеячы
Віктар Яцунскі

**Віктар Карнельевіч Яцунскі** () (, Масква — ) — расейскі гісторык, спэцыяліст у вобласьці гістарычнай геаграфіі і гісторыі расейскай прамысловасьці. Доктар гістарычных навук (1950 г.), прафэсар. Скончыў гісторыка-філялягічны факультэт Маскоўскага ўнівэрсытэта (1915 г.) і эканамічнае аддзяленьне Маскоўскага камэрцыйнага інстытута (1916 г.). З 1921 г. выкладаў у Камуністычным унівэрсытэце імя Сьвярдлова, Маскоўскім унівэрсытэце, Маскоўскім вобл. І горным інстытутах, Гісторыка-архіўным інстытуце і інш. З 1946 г. — старшы навуковы супрацоўнік Інстытута гісторыі Акадэміі навук СССР. Асноўныя працы Яцунскага прысьвечаныя праблемам генэзісу капіталізму ў Расеі, аграрнай гісторыі, гістарычнай геаграфіі і гістарычнай дэмаграфіі. Зьяўляўся адным з заснавальнікаў межрэспубліканскіх сымпозіюмаў па аграрнай гісторыі Ўсходняй Эўропе (з 1958 г.), кіраваў выданьнем матэрыялаў па гісторыі сялянства.

## Працы
* Яцунский, В. К. Историческая география: история ее возникновения и развития в XIV—XVII веках / В. К. Яцунский; Академия наук СССР, Институт истории; Ответственный редактор С. Д. Сказкин. — М.: Издательство Академии наук СССР, 1955.
* Яцунский, В. К. Основные этапы генезиса капитализма в России // История СССР. — 1958. — № 5. — С.
* Яцунский, В. К. Предмет и задачи исторической географии // Историк-марксист. — 1941. — № 5. — С.
* Яцунский, В. К. Промышленный переворот в России // Вопросы истории. — 1951. — № 12. — С.
* Яцунский, В. К. Социально-экономическая история России XVIII—XIX вв. Избранные труды / В. К. Яцунский; Вступительная статья П. Г. Рындзюнского. — М., 1973.

Катэгорыя:Расейскія гісторыкі
Катэгорыя:Дактары гістарычных навук
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Маскве
Катэгорыя:Выпускнікі Маскоўскага дзяржаўнага ўнівэрсытэту
Слуцкі аўтобус

**Слу́цкі аўто́бус** — адзіны ў Слуцку від гарадзкога транспарту, які налічвае больш чым 100-гадовую гісторыю. Слуцкі аўтобус стаў адной зь першых пасьпяховых аўтобусных сыстэмаў у Беларусі. У той жа час, слуцкі аўтобус не зьяўляецца першай па працягласьці працы аўтобуснай сыстэмай у Беларусі, паколькі працаваў зь перапынкамі і рознымі мэтамі пры стварэньні прадпрыемстваў.

## Гісторыя
### Прадпрыемства тэрміновых аўтамабільных зносін

Перадумовай зьяўленьня ў Слуцку аўтобуснага руху сталася адсутнасьць чыгункі, якая ўжо была пракладзеная ў буйных беларускіх гарадах. Чыгуначная лінія з Асіпавічаў была пабудаваная толькі да Ўрэчча ў 1904 годзе (паводле іншых зьвестак — у 1907 годзе). У сувязі з гэтым у 1908 годзе бабруйскім купцом Ф. Некрычам і жыхаром Слуцку І. Этынгерам было заснаванае акцыянэрнае таварыства «Прадпрыемства тэрміновых аўтамабільных зносін», якое ў 1909 годзе набыла тры аўтобусы нямецкай вытворчасьці, і арганізавала перавозкі па маршрутах Слуцак — Старыя Дарогі і Слуцак—Ляхавічы, адлегласьць якіх складала 51 і 78 км адпаведна.

На лініі Слуцак — Старыя Дарогі працавалі тры аўтобусы . Да Ляхавічаў пасажыры перавозіліся двума аўтобусамі . Улетку аўтобусы працавалі штодзённа, увосень — 2-3 разы на тыдзень. Узімку аўтобусы адстойваліся ў гаражы.

Рэпартэр газэты «Минское слово» ў 1912 годзе апісваў паездку ў аўтобусе па маршруце Слуцак — Старыя Дарогі наступным чынам:

Увосень 1915 году акцыянэрнае таварыства скончыла сваю працу. Прычынай гэтага магло быць як набліжэньне фронту падчас Першай сусьветнай вайны, гэтак і тое, што ў гэтым жа годзе чыгунка да Слуцку была нарэшце пракладзеная.

### Рэгулярны аўтобусны рух у горадзе
У красавіку 1948 году быў зноў пачаты аўтобусны рух. 19 траўня 1956 году была заснаваная самастойная пасажырская гаспадарка. Былі арганізаваныя чатыры маршруты, якія абслугоўвалі 8-10 ПАЗ-651, а таксама пяць міжгародніх і сем прыгарадных маршрутаў. У 1959 годзе ў цэнтры Слуцку была пабудаваная аўтобусная станцыя, якая ў 1966 годзе была перанесеная на Прывакзальную плошчу да чыгуначнага вакзалу. У 1982 годзе быў пабудаваны цяперашні аўтавакзал.

## Сучаснасьць

На сёньняшні дзень працу грамадзкага транспарту забясьпечвае ДУП «Аўтобусны парк №2», якое мае ў рухомым складзе 94 аўтобусы. Пасажыраў абслугоўваюць 20 гарадзкіх, 39 прыгарадных і 9 міжгародніх маршрутаў. Працуе аўтавакзал.

### Гарадзкія маршруты

### Аплата праезду
У кожным аўтобусе працуе кандуктар, які рэалізуе квіткі, ён жа і правярае аплату за праезд; магчымае папярэдняе набыцьцё праязнога пасьведчаньня

## Глядзіце таксама
* Аўтобус
* Слуцак

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Автобусный парк №2 г. Слуцка
* 

Катэгорыя:Аўтобусныя сыстэмы Беларусі
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1908 годзе
Аўтобус слуцкі
Яг’я Мугамэд Гамід-ад-дын

**Яг’я Мугамэд Гамід-ад-дын** (; 1869 — 17 лютага 1948 году) — дзяржаўны дзяяч Емэну. У 1904 годзе был абраны імамам сэкты зэйдытаў і ўзначаліў паўстаньне емэнскіх зэйдзіцкіх плямёнаў супрпаць панаваньня Асманскай імпэрыі. У 1911 годзе заключыў з турэцкім султанам пагадненьне, паводле якога раён зэдзіцкіх плямёнаў атрымаў унутраную аўтаномію. Пасьля распаду Асманскай імпэрыі ў 1918 годзе, Ях’я прыняў тытул караля Емэну. Аб’яднаў разрозьненныя емэнскія плямёны ў рамках адзінага Емэнскага мутавакілійскага каралеўства. 1 лістапада 1928 году склаў з СССР дагавор аб сяброўстве і гандлі (г. зв. «Дагавор у Сане»). Прытрымваючыся антызаходніх пазыцыяў у замежнай палітыцы, праводзіў у краіне курс на захаваньне і ўмацаваньне рэакцыйнага дыктатарскага рэжыму. З мэтай перашкодзіць заходняй экспансіі і закансэрваваць існуючыя сацыяльна-эканамічныя адносіны праводзіў палітыку самаізаляцыі Емэну. Забіты ў выніку змовы.

## Крыніцы

Катэгорыя:Емэнскія палітыкі
Ях’я Антыяхійскі

**Ях’я Антыяхійскі** *Абу-ль-Фарадж, Ях’я ібн Саід ібн Ях’я аль-Антакі* (каля 980—) — арабскі гісторык і лекар. Нарадзіўся ў Эгіпце. У 1014 г. перасяліўся ў Антыёхію (Сырыя), дзе прыняў хрысьціянства. Яго сачыненьне зьяўляецца працягам «сусьветнай гісторыі» Эўціхія, — важная крыніца па гісторыі Фатымідаў, асабліва кіраваньні альХакіма (996—1021 гг.); зьмяшчае таксама каштоўныя зьвесткі па гісторыі хрысьціянскай царквы і Бізантыйскай імпэрыі

## Творы
* Cheikho, L., Carra de Vaux, Zayvat, H. Annales de Jahia Ibn Said Antiochiensis // Corp. Script. Orient. Script arabici. Ser. III. — 1909. — Tom 7. — P. 89 — 273.
* Histoire de Yahya-ibn-Said d’Antioche / Ed. ét trad. en français par I.Kratchkovsky et A.Vasiliev // Patrologia Orientalis. — 1924. — T. 18. — P. 699—833; T. 23. — P. 141—312, 349—520.
* Розен, В. Р. Император Василий Болгаробойца. Извлечения из летописи Яхъи Антиохийского. — СПб., 1883.

## Літаратура
* Graf, G. Geschichte der christlichen arabischen Literatur. Band 2. — Vatican, 1947. — S. 49 — 51.
* Vasiliev, A. Byzance et les Arabes. T. 2. — Bruxelles, 1950. — P. 80 — 91.

Катэгорыя:Арабскі сьвет
Амасіс II

**Амасіс II** (або Яхмас II; з старажытнаэгіпецкай — «Народжаны месяцам») — эгіпецкі фараон 569—525 гг. да н. э., 5-ы цар XXVI дынастыі. Паводле традыцыі, Яхмас II паходзіў з простага люду, даслужыўся да пасады начальніка атрада лівійскіх ваяроў. Калі ў войску і ў краіне ўспыхнула паўстаньне, ён атрымаў загад задушыць яго. Аднак Яхмас II далучыўся да паўстанцаў, якія абвясьцілі яго фараонам, зьвергнуўшы фараона Апрыя (569 да н. э.). Ухіліўшы супярэчнасьці паміж лівійскімі і грэцкімі наёмнікамі, Яхмас II у сваей зьнешняй палітыцы абапіраўся на саюз з грэцкімі дзяржавамі (Атэнамі, Спартай, Самосам) і Лідзіяй, імкнучыся ахаваць Эгіпет ад агрэсіі Пэрсіі. Пры ім быў перагледжаны зямельны кадастар для палягчэньня падатковага прыгнёту, заваяваны в. Кіпр.

## Літаратура
* Meulenaere, H.J. de. Herodotos over de 26-ste dynastie. — Leuven, 1951.
* Kienitz, F.K. Die politische Geschichte Ägyptens vom 7 bis zum 4. Jahrhundert vor der Zeitwende. — Berlin, 1953.

Катэгорыя:Фараоны дваццаць шостай дынастыі
Катэгорыя:Філэліны
Катэгорыя:Валадары Эгіпту паводле Герадота
Вінаград (ягада)

**Вінагра́д** — садавіна расьлінаў роду вінаград, якая ў сьпелым выглядзе ўяўляе сабой салодкія ягады. Зьяўляецца каштоўным харчовым прадуктам і сыравінай для вінаробства, а таксама ён можа быць выкарыстаны для вырабу сочыва, сокаў, жэле, воцату, разынак, патакі й алею зь вінаградных костачак. Вінаград выкарыстоўваецца ў некаторых відах кандытарскіх вырабаў. Плады вінаграду, а таксама прадукты ягонай перапрацоўкі валодаюць каштоўнымі лекавымі, смакавымі і харчовымі якасьцямі. Вінаград, як правіла, мае эліпсоідную форму, якая нагадвае выцягнуты сфэроід.

## Гісторыя
Вырошчваньне фіялетавага вінаграда паўстала 6000—8000 гадоў таму ў Цэнтральнай Азіі. Тэхналёгія вырабу віна паўстала крыху пазьней, калі было заўважана, што дрожджы, што асядаюць на пладох вінаграду, прыводзяць да браджэньня, і ў выніку атрымоўваецца алькагольны напой. Самыя раньнія археалягічныя зьвесткі пра дамінуючае становішча вінаробства ў чалавечай культуры датуюцца 6000 гадоў да н. э. у Грузіі. Першыя сьляды вырабу чырвонага віна выяўляюцца ў старажытнай Пэрсіі ў Армэніі каля 4000 гадоў да н. э. Да IX стагодзьдзя н. э. горад Шыраз, як вядома, вырабляў некаторыя зь лепшых вінаў на Блізкім Усходзе. Такім чынам, мяркуецца, што чырвонае віно сыра было названа ў гонар Шыразу. Старажытныя эгіпецкія герогліфы зафіксавалі факт вырошчваньня фіялетавага вінаграду ў Эгіпце. Пасьля вінаград меў распаўсюджаньне у Старажытнай Грэцыі, у Фінікіі й Рыме, жыхары якога вырошчвалі вінаград для выкарыстаньня ў ежу й дзеля вырабу зь яго віна. Пазьней, вінаград распаўсюдзіўся па ўсёй Эўропе, Паўночнай Афрыцы, і ў рэшце рэшт патрапіў у Паўночную Амэрыку.

Рымскі навуковец Марк Порцыюс Катон прывёў сьпіс вядомых гатункаў вінаграду, апісваеаў прылады, якія выкарыстоўваюцца для абрэзкі вінаграду й як захоўваць віно. Ён адзначаў, што вінаград стаў дамінуючай культурай у Старажытным Рыме. Сельскагаспадарчая праца рымскага навукоўца-энцыкляпэдыста Марка Тэрэнцыюса Варона, у якой выкладзены некаторыя спосабы высадцы вінаграду, догляд за ім, апрацоўка глебы на вінаградніках. Аўтар рэкамендаваў высаджваць вінаград на паўднёвых схілах. У творы рымскага пісьменьніка й агранома Люцыюса Юніюса Мадэрата Калюмэльлі «Пра сельскую гаспадарку» ў 12 кнігах, то бок сельскагаспадарчай энцыкляпэдыі старажытнасьці, было апісана 50 найболей каштоўных гатункаў вінаграду й адзначалася, што ў розных рэгіёнах маюцца свае гатункі. Аўтар апісваў форму й памеры гронкі й ягадаў, іхны смак і прыдатнасьць да вытворчасьці віна.

У Паўночнай Амэрыцы мясцовыя гатункі вінаграду, якія належаць да розных відаў роду вінаград (), распаўсюдзіліся ў дзікай прыродзе па ўсім кантынэнце й уваходзілі ў рацыён многіх індзейцаў, але раньнія эўрапейскія каляністы лічылі яго непрыдатным для вытворчасьці віна. У XIX стагодзьдзі Эфраім Бул зь места Канкэрду, штат Масачусэтс, вырошчваў насеньне зь дзікіх лаз *Vitis labrusca*, каб стварыць гатунак вінаград канкорд, які стаў важнай сельскагаспадарчай культурай у ЗША.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Батанічная інфармацыя пра вінаград. GrapesWeb.com

Катэгорыя:Садавіна
Катэгорыя:Вінаградарства
Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы
Рагнар Фрыш

**Рагнар Антон Кітыль Фрыш** (; 3 сакавіка 1895, Осьлё — 31 студзеня 1973, там жа) — нарвэскі эканаміст.

Ляўрэат Нобэлеўскай прэміі па эканоміцы (1969) «за стварэньне і прымяненьне дынамічных мадэляў да аналізу эканамічных працэсаў». Скончыў унівэрсытэт Осьлё; абараніў доктарскую дысэртацыю і служыў прафэсарам там жа. Прэзыдэнт Эканамэтрычнага таварыства (1949). У гонар нарвэскага эканаміста Эканамэтрычнага таварыствам з 1978 году ўручаецца мэдаль Фрыша.

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Нарвэгіі
Катэгорыя:Эканамісты
Катэгорыя:Дактары эканамічных навук
Катэгорыя:Выпускнікі ВНУ
Катэгорыя:Выкладчыкі ВНУ
Катэгорыя:Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі ў галіне эканомікі
Катэгорыя:Асобы Нарвэгіі
Сярэдні Ўсход

**Сярэ́дні Ўсход** (з пункту гледжаньня эўрапейскіх калянізатараў) — геаграфічны рэгіён, які ўключае ў сябе Заходнюю Азію і Паўночную Афрыку. У пэўных кантэкстах, у прыватнасьці ў Злучаных Штатах Амэрыкі, выкарыстаньне панятку было пашыранае, і часам у Сярэдні Ўсход таксама ўключаюць Аўганістан, Пакістан, Каўказ, Цэнтральную Азію і Паўночную Афрыку. Сярэдні Ўсход часта выкарыстоўваецца як сынонім Блізкага Ўсходу, як супрацьлегласьць Далёкаму Ўсходу.

Большасць краін Сярэдняга Ўсходу зьяўляюцца часткай гэтак званага арабскага сьвету. Гісторыя гэтага рэгіёну ўзыходзіць да старажытных часоў, прычым геапалітычнае значэньне рэгіёну прызнавалася тысячагодзьдзямі. Некалькі асноўных рэлігіяў паходзяць зь Сярэдняга Ўсходу, у тым ліку юдаізм, хрысьціянства і іслам. Арабы складаюць большасьць з усіх этнічных групаў у рэгіёне, затым ідуць туркі, пэрсы, курды, копты, габрэі, асырыйцы, ірацкія туркмэны і кіпрскія грэкі.

На Сярэднім Усходзе звычайна гарачы і засушлівы клімат. Некалькі асноўных рэкаў забясьпечваюць арашэньне для падтрымкі сельскай гаспадаркі ў абмежаваных раёнах, як то дэльта Нілу ў Эгіпце, водападзелы Тыгра і Эўфрата Мэсапатаміі ў Іраку, Кувэйце і ўсходняе Сырыі. Самай густанаселенымі краінамі рэгіёну зьяўляюцца Эгіпет, Іран і Турэчынна, у той час як Саудаўская Арабія ёсьць самай вялікай краінай рэгіёну паводле плошчы. Большасьць краінаў, якія маюць выхад да Пэрсыдзкае затокі, маюць велізарныя запасы сырой нафты, у прыватнасьці манархі Арабійскага паўвостраву атрымліваюць значную эканамічную карысьць ад экспарту нафты.

## Вызначэньне
Наступныя краіны традыцыйна прылічваюцца да дзяржаваў Сярэдняга Ўсходу, які амаль адпавядае Заходняй Азіі за выключэньнем краінаў Каўказу:
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Middle East. Council on Foreign Relations 
* Middle East. Open Directory Project 


Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы
Пчолы

**Пчолы** () — лятучыя вусякі, якія эвалюцыйна цесна зьвязаныя з восамі і мурашкамі і вядомыя сваёй роляй у апылкаваньні расьлінаў. Сам панятак ня ёсьць нейкай таксанамічнай адзінкай, але зьяўляецца агульнай клядай, якая апісвае шэраг сем’яў у надсямействе пчаліных. Гэты падзел у 1935 годзе прапанаваў энтамоляг Т. Rayment. Як шэраг сем’яў, аналягічны пчолам, D. J. Brothers вылучыў у 1975 годзе таксон Spheciformes (шэраг сем’яў восаў). На практыцы такі падзел звычайна не выкарыстўваецца, паколькі падзел надсямейства пчаліныя непасрэдна на сямействы лічыцца дастатковым.

У сямі прызнаных біялягічных сем’ях пчолаў вядома больш за 16 тысяч відаў гэтых жывых істотаў. Некаторыя віды, у тым ліку мядовыя пчолы, чмялі і бязжалыя пчолы, жывуць сацыяльна ў калёніях, у той час як некаторыя віды, як то осьмія, пчолы-цесьляры, мэгахілы і галіктыды, жывуць паасобна. Пчолы водзяцца на ўсіх кантынэнтах, за выключэньнем Антарктыды, ва ўсіх месцах іхнага пражываньня на плянэце маюцца квітнеючыя расьліны, якія апылкуюцца пчоламі. Памеры пчолаў вагаюцца ад драбнюткіх бязжалавых відаў пчолаў, чые істоты-працаўнікі меншыя за 2 мілімэтры, да гіганцкай пчалы Ўолеса, найбуйнейшага віду мэгахілаў, саміцы якіх могуць дасягаць даўжыні ў 39 мілімэтраў.

Пчолы сілкуюцца нэктарам і пылком, першы зь якіх ёсьць крыніцай энэргіі, а другі зьяўляецца крыніцай бялку і іншых пажыўных рэчываў. Большасьць пылка выкарыстоўваецца ў якасьці ежы дзеля пчаліных лічынак. Да хрыбетных драпежнікаў пчолаў адносяцца такія птушкі, як то пчалаед, а да драпежных вусякоў адносяцца пчаліныя воўкі і стрэлкі. Апылкаваньне расьлінаў пчоламі мае важнае значэньне як у экалягічным, гэтак і ў камэрцыйным пляне, і зьмяншэньне колькасьці дзікіх пчолаў павялічыла значнасьць апылкаваньня адамашненымі пчоламі на камэрцыйным падмурку.

Людзі займаюцца пчалярствам на працягу тысячагодзьдзяў, прынамсі з часоў Старажытнага Эгіпту і Старажытнай Грэцыі. Пчолы патрапілі ў міталёгію і фальклёр, ды іншыя віды мастацтва з старажытных часоў, аднак цэнтры пчалярства традыцыйна ў асноўным сканцэнтраваныя ў Паўночным паўшар’і.

## Сямействы
### Сямействы паводле Brothers (1975)
* Apiformes (сямейства пчолаў);
* Spheciformes (сямейства восаў).

### Сямействы паводле Rayment (1935)
* Apiformes (сямейства пчолаў);
* Colletiformes;
* Andreniformes;
* Megachiliformes;
* Xylocopiformes.

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 

## Вонкавыя спасылкі
* Пчолы. Encyclopedia of Life.
* Apoidea. All Living Things.
* Пчолы Паўночнае Амэрыкі. BugGuide.

Катэгорыя:Пчолы
Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы
Яхмас I

**Яхмас I** (або *Яхмэс*, *Ахмас*, *Амасіс І* (старажытнаэгіпецкі — «Народжаны месяцам») — эгіпецкі фараон каля 1580—1559 гг. да н. э., заснавальнік XVIII дынастыі. Уступіў на пасад малалетнім пасьля забойства свайго папярэдніка Сэкенэнра ў бітве з гіксасамі. Яхмас I канчаткова выгнаў гіксасаў з Эгіпту, замацаваў сваё панаваньне ў паўднёвай Палестыне. У выніку зьдзейсьненных ім 3 паходаў у Паўночную Нубію была адноўленая ўлада Эгіпту над гэтай тэрыторыяй. Час кіраваньня Яхмаса I у гістарыяграфіі прынята лічыць пачаткам пэрыяду Новага царства ў гісторыі Старажытнага Эгіпту.

## Літаратура
* Säve-Söderbergh, T. Ägypten und Nubien. — Lund, 1941.
* Жизнеописание начальника гребцов Яхмоса // Хрестоматия по истории Древнего Востока / Под редакцией В. В. Струве, Д. Г. Редера. — М., 1963. — С. 81 — 83.

Катэгорыя:Фараоны
Бацькаўшчына (Рыга)

**«Ба́цькаўшчына»** — арганізацыя, створаная ў Рызе ў пачатку 1920 году з ініцыятывы Кастуся Езавітава (старшыня) пры Вайскова-дыпляматычнай місіі БНР у Латвіі і Эстоніі.

У яе склад уваходзілі Р. Казячы, М. Маркевіч, У. Пігулеўскі, Янка Чарапук і інш. Праводзіла беларускія культурныя мерапрыемствы, арганізавала Беларускі клюб і курсы беларусазнаўства, выдала адзін нумар часопіса «На чужыне». Спыніла дзейнасьць у першай палове 1921 году.

## Крыніцы

Катэгорыя:Беларускія грамадзкія аб’яднаньні
Катэгорыя:Рыскія арганізацыі
Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1920 годзе
Катэгорыя:1920 год у Латвіі
Катэгорыя:Зьніклі ў 1921 годзе
Інакенці Якаўкін

**Інакенці Іванавіч Якаўкін** (; 12 жніўня 1881, Іркуцк, Расея — 24 траўня 1949) — расейскі гісторык права, бібліятэказнавец, бібліёграф. Доктар гістарычных навук (1936 г.), прафэсар (1929 г.). У 1899—1901 гг. вучыўся ва ўнівэрсытэтах Брэслаўлю і Гайдэльбэргу, скончыў Пецярбурскі ўнівэрсытэт (1912 г.). У 1918 г. абараніў магістэрскую дысэртацыю «запазычаньні ва Ўлажэньне 1649 г. зь Літоўскага Статуту». З 1910 г. працаваў у Публічнай бібліятэцы ў Санкт-Пецярбургу, у 1922—1924 гг. загадчык Юрыдычнага аддзяленьня, у 1924—1929 гг. намесьнік дырэктара бібліятэкі. У 1929—1949 гг. дырэктар Бібліятэкі Акадэміі навук СССР. Выкладаў у Ленінградзкім унівэрсытэце (у 1944—1949 гг. загадчык катэдры гісторыі дзяржавы і права), Політэхнічным інстытуце, Інстытуце народнай гаспадаркі, 1-м і 2-м брыдычных інстытутах, Маскоўскім гісторыка-архіўным інстытуце, Ваенна-юрыдычнай акадэміі. У 1922—1923 гг. удзельнічаў у савецка-польскіх перагаворах. Працы па гісторыі права Старажытнай Грэцыі, Рыму, Расеі, гісторыі расейскай эканомікі, бібліятэказнаўстве, бібліяграфіі. Выдаў зборнік «Заканадаўчыя акты Вялікага княства Літоўскага XV—XVI стст.» (1936 г.).

## Крыніцы

## Літаратура
* История Библиотеки Академии наук СССР. — М - Л., 1964.
* Начало «Дела» Академии наук: стенограмма заседания Особой Комиссии Наркомата РКИ СССР, 24 октября 1929 г. // Исторический архив. — 1993. — № 1. — С.
* Подозерская, Г. Ф. Памяти профессора И. И. Яковкина (1881—1949) // Известия высших учебных заведений. Правоведение. — 1959. — № 2. — С.

Катэгорыя:Нарадзіліся 12 жніўня
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1881 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Іркуцку
Катэгорыя:Расейскія гісторыкі
Катэгорыя:Памерлі 24 траўня
Катэгорыя:Памерлі ў 1949 годзе
Пол Энтані Самуэлсан

**Пол Э́нтані Самуэ́лсан** (; 15 траўня 1915, Гэры, Індыяна — 13 сьнежня 2009, Бэлмант, Масачусэтс) — выбітны амэрыканскі эканаміст, ляўрэат Нобэлеўскай прэміі па эканоміцы (1970) «за навуковую працу, разьвілі статычную і дынамічную эканамічную тэорыю і зрабілі ўклад у павышэньне агульнага ўзроўню аналізу ў галіне эканамічнай навукі».

## Біяграфія
Пол Самуэлсан нарадзіўся ў невялікім сталеліцейным мястэчку Гэры ў штаце Індыяна ў сям’і аптэкара Фрэнка Самуэлсана і Элы Ліптан, габрэйскіх імігрантаў з Польшчы.

Вучыўся ў Чыкаскім унівэрсытэце; доктар філязофіі (Ph.D.) Гарварду; прафэсар Масачусэцкага тэхналягічнага інстытуту. Лічыцца ініцыятарам «нэаклясычнага сынтэзу» (аб’яднаньня ў адну канцэпцыю нэаклясычнай мікраэканомікі і кэйнсіянскай макраэканомікі) і адным з заснавальнікаў нэакейнсіянства.

Прэзыдэнт Міжнароднай эканамічнай асацыяцыі (1956—1959). Прэзыдэнт Эканамэтрычнага грамадзтва (1952). Прэзыдэнт Амэрыканскай эканамічнай асацыяцыі (1961). Узнагароджаны мэдалём Дж. Б. Кларка (1947), Нацыянальнай навуковым мэдалём ЗША (1996).

## Крыніцы

Катэгорыя:Эканамісты ЗША
Катэгорыя:Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі ў галіне эканомікі
Авіяносец

**Авіяносец** — кляса ваенных караблёў, асноўнай ударнай сілай якіх зьяўляецца палубная авіяцыя.

Авіяносцы маюць палётную палубу і іншыя сродкі забесьпячэньня ўзьлёту і пасадкі самалётаў, а таксама ангары, тэхнічныя сродкі абслугоўваньня і запраўкі авіятэхнікі, сродкі кіраваньня і забесьпячэньня палётаў.

Катэгорыя:Авіяносцы
Ганьсу

**Ганьсу** (; піньінь: *Gānsù*) — правінцыя на поўначы цэнтральнай часткі Кітаю. Сталіца і найбуйнейшы горад — Ланьчжоў. Насельніцтва паводле зьвестак на 2010 год склала 25 575 254 чал.

Мяжуе з трыма правінцыямі (Цынхай — на поўдні й паўднёвым захадзе, Сычуань — на поўдні ды паўднёвым усходзе, Шэньсі — на паўднёвым усходзе) і трыма аўтаномнымі раёнамі (Сіньцзян-Уйгурскім — на паўночным захадзе, Унутранай Манголіяй — на поўначы ды паўночным усходзе, Нінся-Хуэйскім — на паўночным усходзе) краіны, ля крайняй паўночнай часткі праходзіць мяжа КНР і Манголіі.

Назва правінцыі ўтвораная ад словаў 甘 (*gān*, ) і 肃/肅 (*sù*, ).

## Геаграфія
Правінцыя займае плошчу 454 400 км² (7-е месца).

Адміністрацыйна падзяляецца на 12 мескіх і 2 аўтаномных акругі.

## Крыніцы

Катэгорыя:Правінцыі Кітаю
Аляхновіцкае ўзвышша

**Аляхновіцкае ўзвышша** — паўночна-заходняя частка Менскага ўзвышша, якая знаходзіцца ў Маладэчанскім раёне Менскай вобласьці. На паўднёвым захадзе абмежавана далінай Заходняй Бярэзіны, на паўночным усходзе — далінай Вушы. На поўначы стромкім уступам падыходзіць да забалочанай Нарачанска-Вялейскай нізіны.

Рэльеф узвышша плоскахвалісты, з адноснымі перавышэньнямі каля 5 м. Ускраіны крутыя, зыходзячы да рачных далінаў, утвараюць высокія схілы да 20 м. Глебы дзярнова-падзолістыя, у асноўным выкарыстоўваюцца пад пашу. Расьліннасьць прадстаўлена на схілах хмызьнякамі і масівамі лесу.

Найвышэйшы пункт Аляхновіцкага ўзвышша — 313 м. Назвы ня мае. Знаходзіцца на лясістым пагорку паміж вёскамі Ўланаўшчына, Гірдзі і Воўкаўшчына Маладэчанскага раёну, за 15 км на паўднёвы ўсход ад г. Маладэчна. Вяршыня пазначана разбураным трыянгулятарам.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Фатаграфія Аляхновіцкага ўзвышша
* Олехновичская возвышенность

Катэгорыя:Узвышшы Беларусі
Катэгорыя:Геаграфія Менскай вобласьці
Катэгорыя:Маладэчанскі раён
Ян Тынбэрген

**Ян Тынбэрген** (; , Гаага — , тамака жа) — галяндзкі эканаміст.

Нобэлеўскую прэмію па эканоміцы (1969) разам з Рагнарам Фрышам Тынбэрген атрымаў «за стварэньне і прымяненьне дынамічных мадэляў да аналізу эканамічных працэсаў».

Галяндзкі навуковец скончыў Лейдэнскі ўнівэрсытэт, доктар таго ж унівэрсытэту. Працаваў у Нідэрляндзкай эканамічнай школе (падразьдзяленьне ўнівэрсытэту Эразмус (Ратэрдам), дырэктарам Цэнтральнага бюро статыстыкі (Гаага). Прэзыдэнт Эканамэтрычнага таварыства (1947).

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Jan Tinbergen Britannica.com

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Гаазе
Катэгорыя:Нідэрляндзкія эканамісты
Катэгорыя:Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі ў галіне эканомікі
Катэгорыя:Памерлі ў Гаазе
Гунар Мюрдаль

Карл **Гунар Мюрдаль** (, пры народжаньні *Пэтэрсан*, ; 6 сьнежня 1898, Скатунгбюн, прыход Урса, лэн Далярна — 17 траўня 1987, Дандэруд, лэн Стакгольм) — швэдзкі эканаміст, ляўрэат Нобэлеўскай прэміі па эканоміцы (1974) «за асноўныя працы па тэорыі грошай і глыбокі аналіз узаемазалежнасьці эканамічных, сацыяльных і інстытуцыйных зьяваў».

## Асноўныя творы
* «Грашовая раўнавага» (Monetary Equilibrium, 1939).
* «Палітычны элемэнт у разьвіцьці эканамічнай тэорыі» (The Political Element in the Development of Economic Theory, 1956).

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1898 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся 6 сьнежня
Катэгорыя:Швэдзкія эканамісты
Катэгорыя:Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі ў галіне эканомікі
Катэгорыя:Памерлі ў 1987 годзе
Катэгорыя:Памерлі 17 траўня
Катэгорыя:Памерлі ў Стакгольме
Бактэрыяльны вагіноз

**Бактэрыяльны вагіноз** (іншыя назвы: вагінальны дысбіёз (дысбактэрыёз)) — інфэкцыйны незапаленчы сындром, які характарызуецца рэзкім зьніжэньнем або адсутнасьцю ляктафлёры і яе заменай на полімікробныя асацыяцыі анаэробаў і гарднэрэлы, канцэнтрацыя якіх дасягае 109—1011 КОЕ / мл. вагінальнага адлучаемага. Разнастайнасьць розных мікраарганізмаў, якія ўдзельнічаюць ва ўзьнікненьні бактэрыяльнага вагіноза, тлумачыць тэрмін «бактэрыяльны», а ў сувязі з адсутнасьцю ў аддзяляемых похвай лейкацытаў — вузаў, адказных за разьвіцьцё запаленчых рэакцыяў, адбылося зьмяненьне тэрміна «вагініт» на тэрмін «вагіноз».

Катэгорыя:Мэдыцына
Леанід Кантаровіч

**Леані́д Віта́льевіч Кантаро́віч** (6 (19) студзеня 1912, Санкт-Пецярбург — 7 красавіка 1986, Масква) — савецкі матэматык і эканаміст, ляўрэат Нобэлеўскай прэміі па эканоміцы (1975) «за ўклад у тэорыю аптымальнага разьмеркаваньня рэсурсаў». Піянэр і адзін са стваральнікаў лінейнага праграмаваньня.

## Творы
* «Матэматыка і эканоміка — узаемапранікненьне навук», 1977, сумесна з М. К. Гавурыным.
* L. V. Kantorovich: «Essays in Optimal Planning», 1977.
* «Мой шлях у навуцы», 1987.
* «Функцыянальны аналіз (асноўныя ідэі)», 1987.
* «Selected Works. Part 1: Descriptive Theory of Sets and Functions. Functional Analysis in Semi-Ordered Space», 1996.
* «Selected Works. Part 2: Applied Functional Analysis. Approximation Methods and Computers», 1996.

## Крыніцы

Катэгорыя:Савецкія матэматыкі
Катэгорыя:Савецкія эканамісты
Катэгорыя:Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі ў галіне эканомікі
Унутрамацічная сьпіраль

**Унутрыммацічная сьпіраль** (УМС) — кантрацэптыў, які ўяўляе сабой невялікае прыстасаваньне з плястыку зь медзьдзю, якое стрымлівае прасоўваньне народкаў ў паражніну маціцы, памяншае тэрмін жыцьця заплодкавай вузы, перашкаджае прымацаваньню аплодненай заплодкавай вузы да паражніны маткі.

## Перавагі
* Высокая эфэктыўнасьць, індэкс Пэрля 0,8—1,9.
* Не патрабуе штодзённага кантролю
* Працягласьць дзеяньня
* Хуткае аднаўленьне фэртыльнасьці пасьля выдаленьня УМС

## Недахопы
Недахопамі сьпіралі зьяўляюцца:

* Увядзеньне і выдаленьне УМС праводзіцца ў лячэбнай установе
* Штомесячны кантроль жанчынай наяўнасьці нітак УМС у похве пасьля мэнструацыі
* Узмацненьне мэнструальных боляў і выдзяленьняў у першыя месяцы выкарыстаньня УМС
* Магчымая спантанная экспульсія УМС
* Павялічваецца рызыка разьвіцьця запаленчых захворваньняў вобласьці малога таза ў жанчынаў групы рызыкі заражэньня ЗППП
* Павялічваецца рызыка разьвіцьця пазамацічнай цяжарнасьці

Катэгорыя:Гінэкалёгія
Небясьпека

**Небясьпе́ка** — імавернасьць, магчымасьць узьнікненьня тых ці іншых працэсаў, зьяваў, тэхнагенных здарэньняў, якія могуць зьявіцца ці зьявіліся чыньнікам надзвычайнай ці экстрэмальнай сытуацыі.

У залежнасьці ад крыніцы асноўныя выгляды небясьпекі для жыцьця і здароўя чалавека можна падзяліць на:
* радыяцыйную;
* хімічную;
* пажаравыбуханебясьпечнасьць;
* біялягічную;
* гідрадынамічную;
* небясьпека прыродных зьяваў і працэсаў;
* экалягічную.

## Вонкавыя спасылкі


Катэгорыя:Грамадзянская абарона
Мэнструацыя

**Мэнструацыя** (ад  — «месяц») — частка мэнструальнага цыклю жаночага арганізму, адрыньваньне функцыянальнага плясту эндамэтрыя, то бок сьлізьневай абалонкі маціцы, якое суправаджаецца крывацёкам. Ад першага дня мэнструацыі пачынаецца адлік мэнструальнага цыклю. Тое, што мэнструальная кроў ня згортваецца і мае больш цёмны колер, чым кроў, якая цыркулюе ў судзінах зьяўляецца нормай. Гэта тлумачыцца прысутнасьцю ў мэнструальнай крыві набору фэрмэнтаў.

Мэнструацыя звычайна адбываецца кожны месяц, але маюцца і нестандартныя тэрміны мэнструацыі. Да плоцевага пасьпяваньня, у пэрыяд цяжарнасьці і адразу пасьля родаў, у мэнапаўзе мэнструацыя адсутнічае. Мэнапаўза наступае ў жанчын звычайна паміж 45 і 55 гадамі, што азначае, што жанчына больш ня зможа зацяжарыць. Вылучэньні адразу пасьля родаў называюцца лохіі і працягваюцца некалькі тыдняў. Часам падчас кармленьня грудзьмі мэнструацыя можа адсутнічаць нейкі час і на гэтым адсутнасьці мэнструацыі пабудаваны такі мэтад засьцярогі ад цяжарнасьці як мэтад ляктацыйнай амэнарэі. Першае зьяўленьне мэнструацыі, вядомае як мэнархэ, у жанчыны адбываецца ў 12—14 гадоў, аднак у сярэднім гэты паказчык вагаецца ад 9—11 да 19—20 гадоў. Пасьля першай мэнструацыі наступная можа быць праз 2 або 3 месяцы. З часам мэнструальны цыкль усталёўваецца і працягваецца звычайна 28 дзён, але працягласьць цыклю можа складаць ад 21 да 35 дзён. Толькі ў 13% ад усіх жанчынаў цыкль складае роўна 28 дзён. Мэнструацыя доўжыцца прыкладна 2—8 дзён.

Да 80% жанчынаў паведамляюць аб наяўнасьці некаторых сымптомаў да пачатку мэнструацыі. Агульныя прыкметы і сымптомы ўключаюць акнэ, падвышэньне адчувальнасьці грудзяў, уздуцьце жывата, пачуцьцё стомленасьці, раздражняльнасьць і зьмены настрою. Гэта можа перашкаджаць нармальнаму жыцьцю, такі стан кваліфікуюць як перадмэнструальны сындром, які назіраецца ад 20 да 30% жанчынаў. У 3 да 8% жанчынаў сымптомы зьяўляюцца сур’ёзнымі.

Адсутнасьць пэрыядаў мэнструацыі вядомая як амэнарэя, калі мэнструацыя ня мае месца ў дзяўчынак да 15 гадоў ці пэрыяды не адбываліся на працягу 90 дзён. Іншыя праблемы, зьвязаныя з мэнструальным цыклем, уключаюць у сябе моцны боль і ненармальны крывацёк, як то крывацёк паміж цыклямі мэнструацыі або моцны крывацёк. Мэнструацыя ў іншых жывёлаў адбываецца ў прыматаў, як то звычайных і чалавекападобных малпаў, а таксама у рукакрылых і скакунчыкаў.

Мэнструальныя цыклі адбываюцца за кошт пад’ёму і падзеньню гармонаў. Цыкль прыводзіць да патаўшчэньня сьлізьневай абалонкі маціцы і ростам заплодкавай вузы, што неабходна для цяжарнасьці. Заплодкавая вуза выходзіць зь яечніка каля чатырнаццаці дзён, патоўшчаная падшэўка маткі забясьпечвае спажыўныя рэчывы эмбрыёну. Калі цяжарнасьць не наступае, падшэўка адрынаецца і выводзіцца з арганізму, што і вядома як мэнструацыя.

## Глядзіце таксама
* Мэнархэ
* Перадмэнструальны сындром

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Музэй мэнструацыі

Катэгорыя:Гінэкалёгія
Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы
Мэнархэ

**Мэнархэ** (стар.-грэц. Μήν «месяц» ἀρχή «пачатак») — першы мэнструальны цыкль або першы мэнструальны крывацёк. Мэнархэ звычайна адбываецца праз 2 гады пасьля таго, як адбываюцца першыя зьмены ў разьвіцьці грудзяў (thelarche, тэлархэ). З пункту гледжаньня мэдыцыны і сацыялёгіі гэта цэнтральнае падзея ў жаночым палавым разьвіцьці, якое паказвае на здольнасьць арганізма да цяжарнасьці. Пачынаецца мэнархэ ў большасьці жанчынаў у 12-13 гадоў, час наступу залежыць ад фізычнага разьвіцьця арганізму, харчаваньня, перанесеных захворваньняў, сацыяльна-бытавых умоваў і ад мноства іншых прычынаў. Прадвесьнікамі мэнархэ могуць быць «беспадстаўныя» зьмены самаадчуваньня: стамляльнасьць, слабасьць, ўзбудлівасьць або прыступы засмучэньня, галаўныя болі, галавакружэньне, болі ўнізе жывата, млоснасьць, болі ў паясьніцы і інш.

## Глядзіце таксама
* Мэнструацыя

Катэгорыя:Гінэкалёгія
Філіп Яфэ

**Філіп Яфэ** (;  — ) — нямецкі гісторык, спэцыяліст у вобласьці крыніцазнаўства. З 1862 году — прафэсар дапаможных (спэцыяльных) гістарычных дысцыплінаў Бэрлінскага ўнівэрсытэту. Быў супрацоўнікам Monumenta Germaniae historica. Падрыхтаваныя Яфэ публікацыі крыніцаў — выданьне рэгест рымскіх папаў і іншыя — адрозьніваюцца высокім навуковым узроўнем.

## Працы
* Jaffe, F. Bibliotheca rerum Germanicarum. Bd. 1 — 6. — Berlin, 1864—1873.

Катэгорыя:Нямецкія гісторыкі
Перадмэнструальны сындром

**Перадмэнструальны сындром** (ПМС) — складаны комплекс сымптомаў, які ўзьнікае ў жанчын у дні, што папярэднічаюць мэнструацыі.

Перадмэнструальны сындром можа выяўляцца ў шэрагу нэрвова-псыхічных, абменна-эндакрынных або вэгетатыўна-судзінных парушэнтнях, прычым у кожнай жанчыны сымптомы індывідуальныя. Упершыню быў вызначаны як мэдычны сындром Робэртам Т. Франкам ў 1931 годзе пад назвай перадмэнструальная напружанасьць (*premenstrual tension*).

Катэгорыя:Гінэкалёгія
Сэрвач (возера)

**Сэрвач** — возера ў Докшыцкім раёне Віцебскай вобласьці. Плошча — 4,55 км². Найбольшая глыбіня — 5,2 м. Даўжыня — 3,83 км. Найбольшая шырыня — 2,89 км. Даўжыня берагавой лініі — 12,9 км. Аб’ём вады — 12,9 млн м³. Плошча вадазбору — 51,8&nbsp;км².

Знаходзіцца ў басэйне ракі Сэрвач (выцякае з возера), за 18 км на паўночны захад ад г. Докшыцы, каля вёсак Вешняе і Шантараўшчына, на тэрыторыі гідралягічнага заказьніку «Сэрвач».

## Характарыстыка
Схілы катлавіны вышынёй 1—3 м. Берагі нізкія, месцамі сплавінныя. Пойма забалочаная, пад хмызьняком, на 3 пераходзіць у забалочаную, парослую лесам нізіну. Дно выслана сапрапелем, на поўначы — торфам; мелкаводзьдзе пясчанае. Шырыня паласы прыбярэжнай надводнай расьліннасьці 15—120 м, пашырана да глыбіні 1,5—2 м.

Шырыня літаралі ва ўсходнім плесе вагаецца ад 30 да 450 м, сублітараль пакатая, а рэчышча мае сподакападобную форму. У заходняй частцы глыбіні ўзрастаюць з захада на ўсход, выдзяляюцца падняцьце і два заглыбленьні; паўночнае — з максымальнай глыбінёй 5,2 м. Асноўная частка катлавіны прыходзіцца на глыбіні 2—3 м. Паводле тыпу праточнасьці зьяўляецца слабапраточным возерам.

Шырыня літаралі ва ўсходнім плесе вагаецца ад 30 да 450 м, сублітараль пакатая, а рэчышча мае сподакападобную форму. У заходняй частцы глыбіні ўзрастаюць з захада на ўсход, выдзяляюцца падняцьце і два заглыбленьні; паўночнае — з максымальнай глыбінёй 5,2 м. Асноўная частка катлавіны прыходзіцца на глыбіні 2—3 м. Паводле тыпу праточнасьці зьяўляецца слабапраточным возерам.

Агульная мінэралізацыя вады складае 150—160 мг/л. Донныя адкладаньні прадстаўленыя бузой тонкадэтрытавай з высокім утрыманьнем арганічнага рэчыва. Яе магунасьць дасягае 6—7 м, сярэдняя 3,7—3,9 м.

### Арганічны сьвет
Возера Сэрвач багата на расьліннасьць. Шырыня паласы надводных макрафітаў дасягае 80—100 м, глыбіня распаўсюджваньня — да 3 м. Асноўнымі прадстаўнікамі зьяўляюцца трысьнёг, чарот, радзей хвошч. З расьлінаў з плавальным лісьцем распаўсюджаныя жоўты гарлачык, белы гарлачык, драсён земнаводны; з пагружаных — урэчнікі, рагалісьцік, эладэя.

Фітаплянктон возера Сэрвач дужа разнастайны, зафіксавана 88 відаў водарасьцяў, біямасай 2,35 г/м3. Дадзеныя па зааплянктоне характарызуюць Сэрвач як сярэднекормны вадаём. Выяўленыя 19 відаў, пераважаюць весланогія ракападобныя. Агульная біямаса зааплянктона 1,5 г/м3.

## Крыніцы

Катэгорыя:Азёры Беларусі
Катэгорыя:Докшыцкі раён
Плаўна

**Плаўна** — возера ў Докшыцкім раёне Віцебскай вобласьці.

Плошча — 4,02 км². Найбольшая глыбіня — 2 м. Даўжыня — 3,45 км. Найбольшая шырыня — 1,75 км. Даўжыня берагавой лініі — 9,05 км. Аб’ём вады — 5,12 млн м³. Плошча вадазбору — 186,5&nbsp;км².

Знаходзіцца ў басэйне р. Сергуч (цячэ праз возера), за 42 км на ўсход ад гораду Докшыцы, у межах Бярэзінскага біясфэрнага запаведніка. Схілы катлавіны невыразныя. Берагі нізкія, забалочаныя, на захадзе сплавінныя. Дно плоскае, сапрапелістае. Востраў плошчай 0,07 км², ёсьць сплавінныя выспы. Цалкам зарастае падводнай расьліннасьцю.

## Крыніцы

## Літаратура
* Блакітны скарб Беларусі: энцыклапедыя / рэдкал.: Г. Пашкоў і інш. — Мн., 2007.

Катэгорыя:Азёры Беларусі
Катэгорыя:Докшыцкі раён
Матчы зборнай Беларусі па футболе 2003 году

__БЯЗЬ_ЗЬМЕСТУ__
### Адборачны матч [[Чэмпіянат Эўропы па футболе 2004 году|ЧЭ-2004]]

### Таварыскі матч

### Таварыскі матч

### Адборачны матч [[Чэмпіянат Эўропы па футболе 2004 году|ЧЭ-2004]]

### Адборачны матч [[Чэмпіянат Эўропы па футболе 2004 году|ЧЭ-2004]]

### Таварыскі матч

### Адборачны матч [[Чэмпіянат Эўропы па футболе 2004 году|ЧЭ-2004]]

### Адборачны матч [[Чэмпіянат Эўропы па футболе 2004 году|ЧЭ-2004]]

Катэгорыя:2003 год у футболе
Катэгорыя:Зборная Беларусі па футболе