open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Альжбета Пузына (Агінская)

**Альжбета Магдалена Пузына** (у дзявоцтве **Агінская**; 1700—1767, Лучай) — грамадзкая дзяячка Вялікага Княства Літоўскага, мэцэнатка.

## Біяграфія

### Пахожаньне і радавод
Прадстаўніца старэйшай княскай лініі роду Агінскіх гербу ўласнага, дачка Рыгора Антонія, гетмана польнага літоўскага, і Тэафіліі з Чартарыйскіх.

Пабралася шлюбам з Антоніем Пузынай, сынам Андрэя, кашталяна менскага, і Эўфрасіньні з Храстоўскіх. Мела зь ім 3 дачкі.

### Дзейнасьць
Атрымала добрую адукацыю. У сваім Лучайскім маёнтку арганізавала астранамічныя назіраньні для вызначэньня геаграфічнага становішча.

Заснавала астранамічную абсэрваторыю ў Вільні і падтрымлівала яе матэрыяльна. У 1755 року на гэтыя мэты ахвяравала значныя сумы, а ў 1766 року ўклала сродкі, адсоткі зь якіх у памеры 6000 злотых шторок пералічваліся на патрэбы Віленскай акадэміі. Апроч таго, ахвяравала 3000 злотых наяўнымі. Каб атрымаць гэтыя сумы, прадала свае маёнткі ў Сандамірскім ваяводзтве. Ахвяраваныя грошы пайшлі на закупку астранамічных прыладаў у Ангельшчыне.

У 1766 року заснавала пры касьцёле ў Лучаі дом для місіі езуітаў. Апроч таго, адпісала місіі значную суму грошай і перадала манахам два пляцы для будовы дома і новага касьцёла ў гонар Сьв. Тадэвуша Апостала.

Генэрал ордэна езуітаў В. Рычы ў гонар шчодрай фундатаркі ўвёў адмысловыя малітвы ва ўсім ордэне.

Існуе шэраг партрэтаў Альжбеты Пузыны: адзін зь іх захоўваўся ў Лучайскім касьцёле, але да нашага часу яго перавезьлі ў Віцебскі мастацкі музэй (1992). Яшчэ два партрэты вядомай мэцэнаткі захоўваліся ў Віленскай абсэрваторыі: у маладым і сталым веку (абодва цяпер у Летувіскім мастацкім музэі); а над галоўным уваходам зьмяшчаўся барэльеф зь ейным партрэтам і манаграмай. Апроч таго, у аддзеле гравюраў музэю старажытнасьцяў у Вільні меўся партрэт А. Пузыны з лацінскім надпісам, у якім выказвалася ўдзячнасьць езуіцкага калегіюму.

Знакаміты паэт Адам Міцкевіч ўвасобіў А. Пузыну ў сваёй паэме «Пан Тадэвуш». Адзін з герояў твору — пан Падкаморы — наступным чынам распавядаў пра часы свайго навучаньня ў Віленскай езуіцкай акадэміі:

## Галерэя

Alžbieta Ahinskaja. Альжбета Агінская (I. Eggenfelder, XVIII).jpg|І. Эгельфэльдэр, XVIII стагодзьдзе
Alžbieta Puzyna (Aginskaja). Альжбета Пузына (Агінская) (I. Eggenfelder, 1751).jpg|І. Эгельфэльдэр, каля 1751
Alžbieta Puzyna. Альжбета Пузына (XVIII).jpg|Невядомы мастак, XVIII стагодзьдзе
Alžbieta Ahinskaja. Альжбета Агінская.jpg|Невядомы мастак, XVIII—XIX стагодзьдзі 


## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* 
* 

Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1700 годзе
Альжбета
Альжбета
Катэгорыя:Памерлі ў 1767 годзе
Міхась Клебановіч

**Міхась Клебановіч** ( 14 сакавіка 1934, Грэск) — беларускі літаратар і журналіст.

## Жыцьцяпіс
Сканчыў аддзяленьне журналістыкі Беларускага дзяржаўнага ўнівэрсытэта ў (1957) року. Працаваў рэдактарам на Беларускім тэлебачаньні. У 1967 року пераведзены ў галоўную рэдакцыю па вытворчасьці тэлевізійных фільмаў, у 1972 року прызначаны сябрам рэдакцыйна-сцэнарнае калегіі гэтай рэдакцыі. З 1977 року — галоўны рэдактар сцэнарна-рэдакцыйнай калегіі Беларускага тэлебачаньня. Сябра СП СССР з 1981 року. Заслужаны работнік культуры Беларускае ССР (1985). Празаічныя творы пачаў пісаць у канцы 60-х рокаў. У 1971 року часопіс «Полымя» зьмясьціў першую падборку апавяданьняў. Аўтар кнігі апавяданьняў і аповесьцяў «Ранішняе сонца» (1981). Асноўная творчая праца зьвязаная з тэлебачаньнем. У 1960 року пастаўлена п’еса «Аплявуха». Зьнята некалькі дакумэнтальных фільмаў. Тэлефільм «Размова пра зямлю» (пастаўлены ў 1971) адзначаны прызам на III Усесаюзным фэстывалі.

## Кнігі
Зьяўляецца аўтарам наступных кнігаў:
* «*Ранішняе сонца*» (1981)

## Крыніцы

Катэгорыя:Нарадзіліся 14 сакавіка
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1934 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Грэску
Катэгорыя:Беларускія журналісты
Катэгорыя:Беларускія літаратары
Катэгорыя:Заслужаныя работнікі культуры БССР
Іван Труба

**Іва́н Міха́йлавіч Труба́** (9 верасьня 1878, Гомель&nbsp;— 27 жніўня 1950, Пльзень, цяпер Чэхія)&nbsp;— украінскі пісьменьнік, перакладнік, грамадзкі і палітычны дзяяч.

## Жыцьцяпіс

Іван Міхайлавіч Труба нарадзіўся 9 верасьня 1878 року ў Гомелі. Скончыў з адзнакаю рэальную школу ў Ромнах, Пецярбурскі техналягічны інстытут. Быў адным з фундатараў і актывістаў Украінскай студэнцкай грамады.

У 1902 року за ўдзел у рэвалюцыйным сту­дэнцкім гуртку арыштаваны і высланы ў Балаганск Іркуцкай губэрні, пасьля яшчэ раз быў высланы ў Архангельск.

З 1907 року пражываў у Кацярынаславе. Працаваў выкладчыкам фізыкі ды матэматыкі ў жаночай гімназіі П.&nbsp;Ёфэ, камэрцыйнай вучэльні А.&nbsp;Сьвіда, інжынэрам у аддзеле цягі Кацярынінскай чыгункі.

У першыя дні Лютаўскай рэвалюцыі 1917 року на Кацярынаслаўшчыне актыві­заваўся украінскі рух, прадстаўнікамі якога былі службоўцы, інтэлігенцыя, працоўныя ды сяляне. Іван Труба стаў ініцыятарам першых палітычных збораў у месьце, які склікаліся службоўцамі чыгункі. Абраны ў склад Кацярынаслаўскай губэрн­скай земскай управы, ад якой быў накіраваны дэлегатам на Ўсерасейскую раду працоўных і жаўнерскіх дэпутатаў у Петраградзе.

## Творчасьць

Сярод літаратурнай спадчыны&nbsp;— казкі для дзяцей «Як грыбы зьбіраліся ваяваць з жукамі», «Пан Коцкі», пераклады казак Ганса Крысьціяна Андэрсана «Ялінка», «Праведны судзьдзя», «Царэўна на гарошыне», братоў Грым «Дзед з унукам», «Тры пралкі-цётачкі», Вільгельма Гаўфа, Бехштайна, апавяданьні «Падаражжа на вёсцы», «Ходзіць сон каля вакон», «У прасьвеце», «Багатая куцьця», «Перад Раством» ды іншыя.

## Літаратура

* 
* 

## Вонкавыя спасылкі

* *Василенко Наталія*. Іван Труба (1878—1950)

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Гомлі
Катэгорыя:Памерлі ў Чэхіі
Катэгорыя:Украінскія інжынэры
Катэгорыя:Украінскія літаратары
Катэгорыя:Украінскія перакладчыкі
Францыска

**Францыска** (francisca) — сярэдневяковая сякера германцаў і франкаў, на доўгай рукаяці быў баявым, на кароткай — кідальным. Сякера-францыска для кіданьня была карацей за даўжыню рукі. Францыска для высечкі насаджвалася на мэтровай даўжыні сякерышча, паколькі прадугледжвалі высечку як адной, так і двума рукамі.

## Літаратура
* Gamble, James Douglas (2002). Axes of War and Power. Tanro Company. ISBN 0-9617220-1-5.

Катэгорыя:Халодная зброя
Катэгорыя:Франкі
Француская катэдра

**Францу́ская ка́тэдра** () — распаўсюджаная назва францускай Рэфарматарскай царквы Фрыдрыхштату (), разьмешчанай у бэрлінскім раёне Мітэ, на пляцы Жандармэнмаркт насупраць Нямецкай катэдры, адна з славутасьцяў гораду. Будынак называецца катэдрай, хаця тут ніколі не знаходзілася эпіскапская катэдра.

Люі Каяр і Абрагам Кеснэ пабудавалі першыя часткі царквы паміж 1701 і 1705 гадамі дзеля супольнасьці гугенотаў. У гэты час гугеноты складалі каля 25 адстокаў гарадзкога насельніцтва. Француская катэдра была створаная па ўзоры разбуранага гугеноцкага храму ў Сэн-Марыс, блізу Парыжу. У 1785 годзе Карл фон Гонтард зьмяніў царкву і пабудаваў прылеглую купалавую вежу, якая ў выніку дала царкве назву. Тэхнічна вежа ня ёсьць часткай царквы, і абодва будынкі маюць розных уладальнікаў. Вежа была пабудаваная дзеля ўпрыгожваньня ансамблю Жандармэнмаркту з ініцыятывы Фрыдрыха Вялікага. Нямецкая катэдра, аднак, на другім баку Жандармэнмаркта, складаецца з будынка царквы і вежы як адзінае цэлае.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт.

Катэгорыя:Мітэ (раён)
Катэгорыя:Катэдры Бэрліну
Катэгорыя:Кальвінісцкія храмы Бэрліну
Катэгорыя:Жандармэнмаркт
Катэгорыя:Архітэктура клясыцызму Нямеччыны
Францішак Станіслаў Гутэн-Чапскі

**Францішак Станіслаў Костка Гутэн-Чапскі** (1725 — 9 красавіка 1802) — дзяржаўны дзяяч Рэчы Паспалітай. 3 роду Чапскіх, сын Ігнацыя, кашталяна гданскага. Холмінскі падкаморы з 1752, кашталян з 1762, ваявода ў 1766—1772.

Дзякуючы шлюбу з Вэранікай, дачкой М. К. Радзівіла Рыбанькі (1772), атрымаў у пасаг Станькаў і Вязань з навакольнымі вёскамі ў ВКЛ.

## Крыніцы

Францішак Станіслаў
Ухіл ракі

**Ухіл ракі** — адносіны падзеньня ракі на якім-небудзь яе ўчастку да даўжыні гэтага ўчастку; выражаецца адноснай велічынёй, у працэнтах.

Катэгорыя:Рака
Катэгорыя:Геамарфалёгія
Катэгорыя:Суадносіны
Фіджыйскі даляр

**Фіджыйскі даляр** зьяўляецца валютай Фіджы. На 6 студзеня 2005 году 1 даляр ЗША каштаваў каля 1,66806 фіджыйскага даляру, а адзін эўра каштаваў 2,19801 фіджыйскага даляру. Фіджыйскі даляр дзеліцца на 100 цэнтаў.

Манэты ў звароце: 1, 2, 5, 10, 20, 50 цэнтаў, 1 даляр. Банкноты ў звароце: 2, 5, 10, 20, 50 даляраў.

Даляр
Катэгорыя:Валюты
Фізыялёгія

**Фізыялёгія** (ад  — «прырода» і  — «навука», «веды») — навука аб заканамернасьцях функцыянаваньня і рэгуляцыі біялягічных сыстэмаў рознага ўзроўню арганізацыі, аб межах нормы жыцьцёвых працэсаў (нармальная фізыялёгія) і хваравітых адхіленьняў ад яе.

## Глядзіце таксама
* Маторыка
Філіп Хасэ Фармэр

**Філіп Хасэ Фармэр** (; 26 студзеня 1918 — 25 лютага 2009) — амэрыканскі пісьменьнік-фантаст. Вядомы фантастычнымі сэрыяламі «Сьвет ракі», «Шматярусны сьвет», «Сьвет аднаго дня». Таксама аўтар шматлікіх іншых твораў, у тым ліку раманаў, прысьвечаных узаемаадносінам розных іншаплянэтных расаў.

## Крыніцы

Катэгорыя:Амэрыканскія літаратары-фантасты
Катэгорыя:Гросмайстры Амэрыканскай асацыяцыі пісьменьнікаў-фантастаў
Катэгорыя:Раманісты ЗША
Катэгорыя:Літаратары ЗША
Катэгорыя:Фантастычныя літаратары ЗША
Катэгорыя:Фэнтэзійныя літаратары ЗША
Катэгорыя:Выпускнікі Ўнівэрсытэту Брэдлі
Катэгорыя:Ляўрэаты Сусьветнай прэміі фэнтэзі
Піліп (апостал)

**Апостал Піліп**, таксама **Філіп** () — адзін з дванаццаці апосталаў, вучняў Ісуса Хрыста.

## Жыцьцяпіс
Згаданы ў сьпісах апосталаў у Эвангельлі паводле Мацьвея (10:3), паводле Марка (03:18), паводле Лукі (06:14), а таксама ў Дзеях Апосталаў (01:13).

Эвангельле паводле Яна паведамляе, што Піліп быў родам зь Бітсаіды, з аднаго гораду з Андрэем і Пятром і закліканы за імі трэцім. Піліп прывёў да Ісуса Натанаіла (Барталамея) (Ян.1 :43-46). На старонках Эвангельля паводле Яна Піліп зьяўляецца яшчэ тройчы: ён гутарыць зь Ісусам пра хлеб для мноства народу (Ян.6 :5-7); прыводзіць да Ісуса Элінаў (элінізіраваць юдэяў) (Ян.12 :20-22); просіць Ісуса на Тайнай вячэры паказаць Айца (Ян.14 :8-9). Яўсевій Кесарыйскі прыводзіць паведамленьне Клімэнта Александрыйскага пра тое, што Піліп быў жанаты й меў дачок, зь якімі быў знакам і Папій. Піліп прапаведаваў Эвангельле ў Скіфіі й Фрыгіі. За прапаведніцкую дзейнасьць быў пакараны (укрыжаваны галавой уніз) у 87 годзе (падчас праўленьня рымскага імпэратара Даміцыяна) у горадзе Гераполісе, у Малой Азіі.

Згаданы ў Дзеях апосталаў Піліп Дыякан альбо Піліп Эвангеліст — іншая асоба, цёзка апостала Піліпа. Існуе гнастычны апокрыф — Эвангельле паводле Піліпа (створаны ў III—IV стагодзьдзях), а таксама апакрыфічны тэкст Дзеі Піліпа.

Пасьля Ўшэсьця Госпада апостал Піліп, паводле паданьня, прапаведаваў Слова Божае ў Галілеі, суправаджаючы пропаведзь цудамі. Так, ён уваскрэсіў немаўля, якога несла на руках няўцешная маці. Прапаведуючы Эвангельле ў Грэцыі, ён уваскрэсіў аднаго памерлага. Прапаведуючы Хрыста ў Гераполі Сырыйскім, апостал Піліп выклікаў моцны гнеў у народзе, пагражалі нават пабіць яго камянямі, і па патрабаваньні натоўпу ўваскрэсіў мёртвага, якога несьлі на насілках у пахавальным шэсьці..

### Сьмерць і пахаваньне
Паводле паданьня, Піліпа абезгаловілі (па іншай вэрсіі ўкрыжавалі ўніз галавой) па загадзе праконсула Рымскай імпэрыі ў 87-гадовым узросьце. На месцы пакараньня сьмерцю пасьлядоўнікі сьвятога пабудавалі грабніцу васьмікутнай формы і супакоілі там астанкі сьвятога.

У 2011 годзе пры правядзеньні раскопак у Гераполісе (Турцыя, вобласьць Дэнізьлі) сярод руінаў старажытнага храма, італьянскімі археолягамі пад кіраўніцтвам Франчэска Андрыё было выяўленае пахаваньне Сьвятога апостала Піліпа. Пра тое, што дадзеная грабніца сапраўды належыць сьвятому Піліпу, кажа й яе ўладкаваньне, і пісьмёны, знойдзеныя на ёй..

## Крыніцы

Катэгорыя:Хрысьціянскія сьвятыя
Катэгорыя:Раньнехрысьціянскія мучанікі
Катэгорыя:Апосталы
Катэгорыя:Раскрыжаваныя
Катэгорыя:Жыды ў Рымскай імпэрыі
Катэгорыя:Памерлі ў 81 годзе
Катэгорыя:Сьвятыя Залатой легенды
Філіпінскае мора

**Філіпі́нскае мо́ра** (, , , ) — акіянічнае міжастраўное мора Ціхага акіяна, разьмешчанае каля Філіпінскага архіпэлягу. Мора гэта ня мае дакладных сухапутных межаў, аддзеленае ад акіяна групамі астравоў: Японскімі (Хансю, Кюсю і Рукю), востравам Тайвань і Тагальскімі астравамі на захадзе, падводнымі хрыбтамі і астравамі Ідзу, Агасавара (Баніна), Кадзан (Волкан) і Марыянскімі астравамі на ўсходзе, Яп і Палаў на паўднёвым усходзе. Плошча  км². Сярэдняя глыбіня 4108 м, максымальная  м (у Марыянскім жолабе). Аб’ём —  тыс. км³. Праходзяць плыні Паўночная пасатная і Куросіё. Тэмпэратура паверхні вады ад 15-28°С (на поўначы) да 27-29°С (на поўдні). Салёнасьць ад 34,3 ‰ на поўначы да 35,1‰ на поўдні. Уключае Тагальскую і Заходне-Марыянскую катлавіны, якія падзелены падводным хрыбтом паміж астравамі Кюсю і Палаў.

Актыўны рыбалоўны і кітабойны промысел.

## Крыніцы
Філіпінскі даўгапят

**Філіпінскі даўгапят**, **сырыхта**, **маомаг** (*Tarsius syrichta*) — від прыматаў роду даўгапятавых.

## Апісаньне
Даўжыня цела дарослай асобіны каля 10 см, хвост, пазбаўлены поўсьці, даўжэйшы за цела. Сярэдняя вага самцоў — каля 134 г, самак — каля 117 г.

Галава буйная, акруглыя, здольная паварочваецца амаль на 360 °. Надзвычай буйныя вочы, прыстасаваныя для начнога ладу жыцьця. Рухомыя вушы, добры слых. Заднія канечнасьці асабліва разьвітыя і маюць падоўжаныя шчыкалатку. Даўгапят здольны рабіць зь месца скачкі на адлегласьць некалькіх мэтраў. Пальцы доўгія, які скончваюцца плоскімі падушкамі. Футра густое, шаўкавістае, ад шэрага да цёмна-карычневага колеру. Зубная формула: 2:1:3:3 ў верхняй сківіцы, 1:1:3:3 — у ніжняй, верхнія іклы адносна невялікія.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Прыматы
Філялёгія

**Філялёгія** (ад ст.-грэч. φιλολογία, «любоў да слова») — назва групы дысцыплінаў (лінгвістыка, літаратуразнаўства, тэксталёгія і інш.), якія вывучаюць культуру праз тэкст. Лінгвістыка не заўсёды ўключаецца ў філялёгію: па-першае, яна не абавязкова дасьледуе тэксты, па-другое, не заўсёды закранае культуралягічны бок пытаньня (хоць сувязь мовы і культуры — лінгвафілязофская праблема, якая нярэдка ставіцца); для лінгвістыкі характэрна вялікая блізкасьць да дакладных навук, чым для іншых дысцыплінаў, што традыцыйна адносяцца да філялёгіі.

*
Філіпа Брунэлескі

**Філіпа Брунэлескі** (; 1377, Флярэнцыя — 16 красавіка 1446, Флярэнцыя) — італьянскі архітэктар, скульптар, навуковец. Лічыцца пачынальнікам архітэктуры Адраджэньня, які па-наватарску выкарыстоўваў традыцыі Антычнасьці і сярэднявечнай італьянскай архітэктуры. Творы Ф. Брунэльлескі вызначаюцца дасканаласьцю інжынэрна-тэхнічных характарыстык, гарманічнай яснасьцю, дакладнасьцю і строгасьцю прапорцыяў.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Флярэнцыі
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1377 годзе
Катэгорыя:Памерлі ў Флярэнцыі
Катэгорыя:Італьянскія архітэктары
Трэма

**Трэ́ма** (ад  — «дзірка, прабіўка»), таксама **дыерэ́зіс** (ад  — «падзел») — дыякрытычны знак у пісьменнасьці некаторых моваў, які складаецца з дзьвюх кропак, зьмешчаных гарызантальна побач, над галоснай літарай. Такі знак паведамляе, што галосную належыць вымаўляць асобна ад папярэдняй галоснай.

Напрыклад, францускае слова «naïf» вымаўляецца [наіф], а ня [нэф], як належала б, згодна з правіламі вымаўлення спалучэньня літар «ai».

Ставіцца над другім з двух галосных запар у грэцкай, грэцызьме латыні й раманскіх мовах, часам у ангельскай, паказвае на паасобнае вымаўленьне двух галосных.

Дыерэзіс часам выкарыстоўваецца ў ангельскай мове ў асабістых імёнах і прозьвішчах, напрыклад у імёнах *Chloë* і *Zoë*, і ў некаторых словах, такіх, як *naïve*, *Boötes*, і *Noël*.

## Гісторыя
У грэцкай мове трэма выкарыстоўвалася ў эліністычны пэрыяд у літарах ι і υ, часьцей за ўсё ў пачатку слова, як у ϊδων, ϋιος і ϋβριν, каб аддзяліць іх ад папярэдняй галоснай. Аднак знак таксама выкарыстоўваўся, каб паказаць, што галосны ўтварае свой уласны склад (у фаналягічным перапынку), як у ηϋ і Αϊδι.

Для гэтай мэты дыярэзіс быў запазычаны ў некалькі моваў Заходняй і Паўднёвай Эўропы, сярод якіх аксытанская, каталянская, француская, нідэрляндзкая, валійская й ангельская. У якасьці далейшага пашырэньня некаторыя мовы пачалі выкарыстоўваць дыярэзіс кожны раз, калі галосную літару трэба было вымаўляць асобна. Гэта ўключала галосныя, якія інакш утваралі б дыграфы з зычнымі або проста маўчалі. Напрыклад, у артаграфіях гішпанскай, каталянскай, францускай, галісійскай і аксытанскай моваў графэмы gu і qu звычайна азначаюць адзін гук, [ɡ] або [k], перад пярэднімі галоснымі **[[E (літара)|e]]** і **[[I (літара)|i]]** (або перад амаль усімі галоснымі ў акытанскай). У некалькіх выключэньнях, калі *[[U (літара)|u]]* вымаўляецца, да яго дадаецца дыярэзіс.

## Глядзіце таксама
* Акут
* Гравіс
* Цыркумфлекс

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* The Döts (Dave Krinsky)

Катэгорыя:друкарскія знакі
Катэгорыя:Дыякрытычныя знакі
Трэптаў-парк

**Трэптаў-парк** () — знакаміты парк Бэрліна, знаходзіцца ва ўсходняй частцы гораду на беразе Шпрэе ў раёне Альт-Трэптаў у акрузе Трэптаў-Кёпенік, пандан разьмешчанаму ў заходняй частцы Бэрліна Вялікаму Ціргартэну.

Катэгорыя:Паркі Бэрліна
Катэгорыя:Трэптаў-Кэпэнік
Катэгорыя:Грамадзкія паркі
Шпрэе

**Шпрэе**, **Шпрэ** (ням. Spree [ʃpʁe ː], в.-луж. ніж.-луж. Sprjewja) — рака ва ўсходняй частцы Нямеччыны, левы прыток Гафэля, у басэйне Эльбы.

Даўжыня каля 400 км (у шэрагу крыніцаў паказваюцца іншыя лічбы — 382 км, 398 км, 403 км). Плошча басэйна — 9793 км ². Сярэдні расход вады каля. 40 м ³ / с.

Рака бярэ пачатак у Ляўзыцкай (Лужыцкай) горнай вобласьці недалёка ад мяжы з Чэхіяй. Яна мае тры прызнаных крыніцы. Цячэ пераважна на поўнач, працякае праз фэдэральныя землі Саксонія, Брандэнбург і горад Бэрлін.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Рэкі Нямеччыны
Гафэль

**Гафэль** (ням. Havel) — рака ва ўсходняй частцы Нямеччыны, прыток Эльбы.

Даўжыня 325 км. Плошча басейна 24096 км ².
## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Рэкі Нямеччыны
Воін-вызваліцель (Трэптаў-парк)

**Воін-вызваліцель** — манумент у бэрлінскім Трэптаў-парку. Скульптар А. В. Вучэціч, архітэктар Я. Б. Белапольскі. Адкрыты 8 траўня 1949 году. Вышыня — 12 мэтраў.

## Кампазыцыя
Цэнтрам кампазыцыі зьяўляецца фігура савецкага салдата з апушчаным мячом і дзіцем на руках, якія стаяць на абломках свастыкі. Лічыцца, што прататыпам для скульптара паслужыў савецкі салдат, ураджэнец вёскі Вазнясенка Цісульскага раёна Кемераўскай вобласьці, Мікалай Масалаў, які выратаваў нямецкую дзяўчынку падчас штурму Бэрліна ў красавіку 1945 году.

## Рэстаўрацыя
Увосені 2003 году скульптура воіна была разабрана і адпраўлена на рэстаўрацыю. Вясной 2004 г. адрэстаўрыраваных скульптура вярнулася на сваё ранейшае месца.

Катэгорыя:Будынкі і збудаваньні Бэрліну
Катэгорыя:Скульптуры
Тсуга канадзкая

**Тсу́га кана́дзкая** (*Tsuga canadensis*) — вечназялёнае дрэва сямейства хваёвых.

Вышыня дрэваў да 20 м, дыямэтар 40-50 см. Крона конусападобная. Кара бурая, няроўная. Парасткі густа ўкрыты лінейна-лянцэтнай, пляскатай ігліцай. Шышкі шматлікія, яйкападобныя, летам блакітна-зялёныя, увосень жаўтавата-бурыя.

Радзіма Паўночная Амэрыка.

Інтрадукавана на Беларусі ў пачатку ХХ ст. У цэнтральных і паўночна-заходніх раёнах зрэдку вырошчваюць як дэкаратыўнае дрэва ў садах і парках.

Устойлівая да гарадзкіх умоваў.

Катэгорыя:Хваёвыя
Туалет

**Туалет** (), таксама **прыбіральня** — памяшканьне для адпраўленьня натуральных патрэбаў (мачавыпусканьня і дэфэкацыі). У туалеце разьмешчаны ўнітаз і іншыя санітарна-тэхнічныя прыстасаванні, напрыклад, ракавіна і бідэ. Сучасныя туалеты далучаныя да каналізацыі. Існуюць таксама пераносныя туалетныя кабіны і біяпрыбіральні.


Катэгорыя:Каналізацыя
Трэбнік

**Трэбнік** — богаслужбовая кніга, па якой зьдзяйсьняюцца розныя царкоўныя абрады: хрэсьбіны, вянчаньне, адпяваньне.

Катэгорыя:Праваслаўныя літургічныя кнігі
Катэгорыя:Літургія гадзінаў
Марэля

**Марэ́ля**, таксама **абрыко́с** () — пладовае дрэва з роду сьліва сямейства ружавых.

## Батанічнае апісаньне

Дрэва вышынёй да 8 мэтраў.
Лісьце яйкападобнае або эліптычнае, дробназубчастае.
Кветкі белыя ці ружовыя, распускаюцца раней за лісьце.
Плод — мясістая касьцянка жаўтавата-чырвонага колеру, мае добрыя смакавыя якасьці.
Костка тоўстая, гладкая.

## Хімічны склад
Плады ўтрымліваюць цукар, арганічныя кіслоты, карацін, вітамін С.

## Культывацыя
Марэля была вядомая ў Армэніі з даўніх часоў і культывавалася там так доўга, што большасьць навукоўцаў лічаць Армэнію радзімай гэтай расьліны. Менавіта навуковая назва *Prunus armeniaca* паходзіць з гэткіх высноў. Падчас археалягічных раскопак у мястэчку Гарні ў Армэніі было знойдзена насеньне марэлі, якое па часу адносіцца да пэрыяду меднага стагодзьдзя. Аднак, паводле *цэнтру разнастайнасьці Вавілава*, першая культывацыя марэлі пачалася ў Кітаі, па іншым крыніцам — у Індыі каля 3 000 гадоў да н.ч.

На Беларусі марэля звычайная культывуецца аматарамі. Вядомая зь сярэдзіны ХІХ ст., завезеная ў паўднёвыя рэгіёны (на Берасьцейшчыну й Гомельшчыну) з Украіны. Адчувальная да вясновых замаразкаў, ва ўмовах Беларусі пладаносіць 6-7 разоў на 10 гадоў, жыве 20-25, максымум да 40 гадоў. Пачынае пладаносіць на 4-5-ы год. Плады высьпяваюць у ліпені-жніўні. Выведзеныя пэрспэктыўныя гібрыды прыдатныя для культывацыі на поўдні й паўднёвым захадзе Беларусі.

## Выкарыстаньне
Плады марэляў ужываюцца як у сьвежым, так і ў сушаным выглядзе: урук — сушаныя цэлыя плады з косткаю, кайса — цэлыя плады бяз косткі, курага — плод марэлі бяз косткі, падзелены напалову. Хворым цукровым дыябэтам варта абмяжоўваць ужываньне марэляў з-за высокага ўтрыманьня ў іх цукру.

З марэляў падрыхтоўваюць сьпіртны напой — марэлевую гарэлку, марэлевы сок падвяргаецца закісаньню й потым перагонцы.

Насеньне (косткі) ўжываюцца ў ежу падобна мігдалам, а пры адцісканьні зь іх атрымліваюць малако (). Насеньне таксама выкарыстоўваецца для вытворчасьці тлустага алею, які ўжываецца ў мэдыцыне ў якасьці растваральніку.

Зь перапаленых костачак марэлі робіцца туш.

У кітайскай нацыянальнай мэдыцыне насеньне марэлі ўжываюцца ў якасьці заспакаяльнага сродку пры кашлі, ікаўцы. У Кітаі прымаюць насеньне марэлі ў спалучэньні зь іншымі лекавымі расьлінамі пры бранхіце, трахеіце, лярынгіце, кохліку.

Нацёкі з натуральных расколін марэлевых дрэваў засыхаюць на паветры, утвараючы так званую марэлевую камедзь. Здробненая ў парашок (белага ці жоўтага колеру) марэлевая камедзь выкарыстоўваецца ў мэдыцыне як паўнавартасны заменьнік гуміарабіку. Па эмульгуючай здольнасьці, устойлівасьці прыгатаваных на ёй алейных эмульсій і грузкасьці яна пераўзыходзіць гуміарабік. Ужываюць марэлевую камедзь часам як ахінальнае.

Драўніна марэлевага дрэва выкарыстоўваецца народамі Каўказа для вырабу музычных прыладаў, такіх як дудук, шві, зурна.

## Крыніцы

Катэгорыя:Дрэвы
Катэгорыя:Сьлівовыя
Катэгорыя:Садавіна
Туканы

**Туканы** (*Ramphastidae*) — сямейства даволі буйных птушак з несувымерна вялікай, сьціснутай з бакоў, яркаафарбаванай дзюбай. Самыя буйныя прадстаўнікі атрада дзятлападобных. Налічваюць 36 відаў.

Туканы засяляюць раўнінныя і горныя (да 3000 м) трапічныя лясы Амэрыкі ад Паўднёвай Мэксыкі да Паўночнай Аргентыны. Гняздуюць ў натуральных або выдзяўбаных дзятламі дуплах.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Дзятлападобныя
Туль

**Туль** () **Tm** — хімічны элемэнт, лянтаноід; атамны нумар 69. Назва ад  — так антычныя географы называлі крайнія паўночныя краіны.

## Прымяненьне

Прымяняецца ў радыяграфіі — прасьвечваньні жывых матэрыялаў, тонкіх (да 5 мм) слаёў мэталу.

## Крыніцы

Катэгорыя:Хімічныя элемэнты
Катэгорыя:Лянтаноіды
Тулва

**Тулва** — рака ў Пермскім краі, левы прыток Камы. Пачынаецца на поўдні краю, ва Ўінскім раёне, на поўдні Тулвінскага ўзвышша. Упадае ў Воткінскае вадасховішча ў раёне гораду Аса, утвараючы заліў даўжынёй больш за 20 км і шырынёй да 5 км. Даўжыня ракі — 118 км, плошча басэйна — 3530 км². Сярэдняя вышыня вадазбору — 200 м. Сярэдні ўхіл — 0,8 м/км.

## Крыніцы

Катэгорыя:Рэкі Расеі
Тульскі трамвай

**Тульскі трамвай** — трамвайная гаспадарка горада Тулы. Рэгулярны рух быў адкрыты 10 лістапада 1927 году.

Катэгорыя:Трамвайныя сыстэмы Расеі
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1927 годзе
Тунэль

**Тунэ́ль** (ад ) — гарызантальнае ці нахільнае падземнае ненатуральнае збудаваньне, прызначанае для транспарту, пропуску вады, разьмяшчэньня камунікацыяў ды іншых мэтаў. Даўжыня тунэлю звычайна значна перавышае яго папярочныя памеры.

Паводле прызначэньня тунэлі дзеляць на пяць асноўных групаў:
* На шляхах зносінаў — тунэлі мэтрапалітэнаў, чыгуначныя, аўтадарожныя, суднаходныя, пешаходныя, а таксама для некалькіх групаў транспарту.
* Гідратэхнічныя, прызначаныя для перасоўваньня вялікіх аб’ёмаў вады (тунэлі гідраэлектрастанцыяў; тунэлі водазабесьпячэньня, што падаюць ваду для населеных пунктаў; ірыгацыйныя і меліярацыйныя).
* Камунальныя — вадаводныя й каналізацыйныя тунэлі, калектары гарадзкіх падземных сетак, складзеныя ў трубы падземныя рэкі.
* Горнапрамысловыя, абслуговыя прадпрыемствы, што здабываюць карысныя выкапні.
* Адмысловыя — абаронныя збудаваньні, электрастанцыі, гаражы.

## Спосабы будаўніцтва
Выбар спосабу й тэхналёгіі будаваньня вызначаецца тыпам тунэля, яго памерамі, канструктыўнымі асаблівасьцямі, а таксама горадабудаўнічымі, тапаграфічнымі й інжынерна-геалягічнымі ўмовамі раёна будаваньня. , 

### Адкрыты
Ужываюцца, як правіла, для ўзьвядзеньня тунэляў неглыбокага заляганьня, а пры выкарыстаньні патрабуюць абавязковага перакладаньня дарог і камунікацый, зьмешчаных над тунэлем.

Мэтад складаецца ў збудаваньні катлавана, экскавацыі зь яго грунту, будове аправы ды зваротным засыпаньні грунтам. Катлаван пры гэтым у сьціснутых умовах майструецца як правіла з ужываньнем тэхналогій палевых ці траншэйных «сьцен у грунце», паляў з закладкай, грунт-цэмэнтавых паляў і інш.

### Закрытыя
Закрытыя мэтады будаўніцтва тунэляў ужываюцца як для будаўніцтва тунэляў глыбокага (>20 м), гэтак і дробнага заляганьня. У залежнасьці ад таго, у якой пародзе зьмешчаны тунэль, абіраюць тую ці іншую тэхналёгію будаўніцтва. Да найболей распаўсюджаных закрытых спосабаў адносяць:

* Горны спосаб.
* Праходніцкія працы з выкарыстаннем тунэлепракладных комплексаў ды шчытоў.

### Адмысловыя
Пры збудаваньні тунэляў у складаных інжынерных умовах выкарыстоўваюць розныя адмысловыя мэтады:

* Вадапаніжэнне й дрэнаж.
* Ін’екцыйнае замацаванне ды ўмацаванне грунтоў па струменевай тэхналогіі.
* Спосаб працісканьня аправы.
* Збудаваньне тунэляў пад абаронай апераджальных экранаў ды мацаваньняў.
* Замарожваньне грунтоў.
* Кесонны спосаб з ужываньнем сьціснутага паветра.
* Апусканьне сэкцый пад ваду.

## Крыніцы

Катэгорыя:Транспартная інфраструктура
Катэгорыя:Інжынэрныя збудаваньні

Катэгорыя:Будаўнічая інжынэрыя
Катэгорыя:Транспартныя збудаваньні
Партрэт

**Партрэ́т** (, ад стар.-франц. *Portraire* — «перадаваць што-небудзь рыса ў рысу», састар. Парсуна — ад  — «асоба») — малюнак або апісаньне якога-небудзь чалавека або групы людзей, якія існуюць ці існавалі ў рэальнай рэчаіснасьці ў тым ліку мастацкімі сродкамі (жывапісу, графікі, гравюры, скульптуры, фатаграфіі, паліграфіі), а таксама ў літаратуры і крыміналістыцы (славесны партрэт).

Партрэт у літаратуры — адзін са сродкаў мастацкай характарыстыкі, які складаецца ў тым, што пісьменьнік раскрывае тыпічны характар сваіх герояў і выказвае сваё ідэйнае стаўленьне да іх праз малюнак зьнешнасьці герояў: іх постаці, асобы, адзеньня, рухаў, жэстаў і манэраў.

## Вонкавыя спасылкі
Туён

**Туён** або **Монатэрпі́н** (назва паводле наменклатуры ІЮПАК 1-ізапрапіл-4-мэтылбіцыкла [3.1.0] гексан-3-он) — бясколернае рэчыва з характэрным пахам, які нагадвае мэнтол. Хімічная формула: .

## Туён і ўласцівасьці абсэнту
Туён зьяўляецца галоўным дзеючым кампанэнтам абсэнту. У апошні час наяўнасьць туёна ў этэрных алеях і араматызатарах разглядаецца як непажаданая зьява.

Зьяўляецца таксічным для чалавека.

Катэгорыя:Расьлінныя таксіны
Катэгорыя:Абсэнт
Катэгорыя:Канвульсанты
Катэгорыя:Монатэрпэны
Катэгорыя:5-HT3-антаганісты
Катэгорыя:Кетоны
Катэгорыя:Складнікі парфумы
Катэгорыя:Біцыклічныя злучэньні
Катэгорыя:Цыкляпэнтаны
Катэгорыя:Цыкляпрапаны
Катэгорыя:Ізапрапілы
Дзьмітры Зубравіцкі

**Дзьмітры Сямёнавіч «Сякіра»**, князь **Зубравіцкі** — прадстаўнік роду Друцкіх, сын князя Сямёна Дзьмітрыевіча. Згадваецца ад 1425 году. Удзельнічаў у бітве пад Ашмянамі ў 1432 годзе на баку Сьвідрыгайлы, трапіў у палон. Быў пабраны шлюбам з Сафіяй, меў адзіную дачку Марыну, жонку Сямёна Трабскага.

## Літаратура
* Wolff J. Kniaziowie litewsko-ruscy od końca czternastego wieku. — Warszawa, 1895.

Катэгорыя:Друцкія
Удзельнае княства

**Удзе́льнае кня́ства**, **удзе́л** (ад «*дзель*», «*дзяліць*» — частка) — фэўдальнае ўладаньне на Русі ў XII—XVI стагодзьдзях пад кіраваньнем князя, што падпарадкоўваўся вялікаму князю.

Утвараліся ў выніку драбненьня буйных княстваў, што паўсталі на месцы Кіеўскай Русі.

## Зьяўленьне

Па сьмерці Яраслава Мудрага ў сярэдзіне XI стагодзьдзя землі Кіеўскай Русі былі падзеленыя між яго сынамі, што фактычна паклала пачатак існаваньню Кіеўскай, Чарнігаўскай і Пераяслаўскай земляў як першых удзельных княстваў.

У 1070-ых роках князі-ізгоі  захапілі  і ўтварылі шэраг удзелаў. Любецкі сход 1097 року, маючы на мэце прыпыненьне княскіх міжусобіцаў, узаконіў падзел на ўдзелы і тым самым юрыдычна замацаваў палітычнае раздрабленьне Русі.

## Арганізацыя

У выніку далейшых зямельных перадзелаў, дарэньняў, перадачы ў спадчыну і заваёваў зьяўляліся яшчэ драбнейшыя ўдзелы.

Новыя ўдзельныя княствы ўяўлялі сабою амаль самастойныя дзяржавы на ўзор заходнеэўрапейскіх каралеўстваў. Фармальна знаходзячыся пад уладаю вялікага князя, удзельныя князі мелі ўласны адміністратыўны апарат, манэты, войска, судовыя ўстановы і інш.

У XIII—XIV стст. мелі назву воласьці і княствы.

## Скасаваньне

У першай палове XV стагодзьдзя на землях, што ўваходзілі ў склад Польшчы, удзелы былі скасаваныя. На большасьці беларускіх і ўкраінскіх земляў Вялікага Княства Літоўскага ўдзельныя княствы былі скасаваныя ў другой палове XV ст., асобныя існавалі да XVI стагодзьдзя. У 1471 року было ліквідаванае апошняе ўкраінскае ўдзельнае княства — Кіеўскае.

На маскоўскіх землях зьяўленьне ўдзельных княстваў спынілася ў XIV—XV стст. у сувязі з утварэньнем цэнтралізаванае Маскоўскае дзяржавы. Апошняе ўдзельнае княства — Вугліцкае — было зьліквідаванае ў 1591 року па сьмерці Дзьмітрыя, сына Івана Жахлівага.

## Глядзіце таксама

* Сьпіс рускіх княстваў
* Княства
* Воласьць

## Літаратура
* 

## Вонкавыя спасылкі
* Вялікая савецкая энцыкляпэдыя
* Вялікі юрыдычны слоўнік

Катэгорыя:Рускія княствы
Ялта

**Я́лта** (, , ад ) — горад-курорт ва Ўкраіне, на паўднёвым узьбярэжжы Крымскага паўвостраву. З 2014 году пад расейскай акупацыяй. Адрозьніваюць горад Ялта і гэтак званую «Вялікую Ялту». Вялікай Ялтай называюць Ялцінскі рэгіён Аўтаномнай Рэспублікі Крым — тэрыторыю, падначаленую Ялцінскаму горсавету. Гэтая тэрыторыя займае частку паўднёвага ўзьбярэжжа Крыму ад Фораса на захадзе да Гурзуфа на ўсходзе і ўключае два гарады (Ялту і Алупку і мноства пасёлкаў.

Згодна з найбольш распаўсюджанай вэрсіяй назва гораду паходзіць ад  — «бераг», аднак маюцца гіпотэзы і пра цюрскае паходжаньне назвы. Першае ўзгадваньне Ялты трапляецца ў арабскага гісторыка Аль-Ідрысіі ў 1154 годзе. Джаліту ён называе палавецкім горадам на чарнаморскім узьбярэжжы. З крымскататарскай мовы «джалыда» (ялыта) перакладаецца як «на беразе».

У Ялце ня раз бываў на лячэньні адзін са славутых дзеячаў беларускай літаратуры Максім Багдановіч. Паэт пакутаваў на сухоты лёгкіх. Апошні раз ён прыехаў у Крым у 1917 годзе, дзе напісаў свае апошнія вершы. У парку санаторыя «Беларусь» у Карэізе ў 1957 годзе быў адкрыты помнік паэту.

## Крыніцы


Катэгорыя:Порты Чорнага мора
Катэгорыя:Курорты Ўкраіны
Цукровыя птушкі

**Цукровыя птушкі** або **цукровыя медасмокі** (*Promeropidae*) — маленькае сямейства вераб’інападобных, зьмяшчае ўсяго адзін род *[[Promerops]]*, у якім вылучаюць два віды:  і . Найбольш блізкім зьяўляецца сямейства . Раней цукровыя птушкі як род уключаўся ў сямейства  або .

Цукровыя птушкі — птушкі сярэдняга памеру з даўжынёй цела 30—40 см, масай 30—45 г. Апярэньне шаравата-бурае з жоўтымі плямамі, дзюбы доўгія, выгнутыя ўніз. Самцы і саміцы падобныя, але ў самцоў доўгія, каля 40 см, хвасты.

Гнёзды разьмешчаныя ў кустах. У кладцы звычайна два яйкі з рудавата-крэмавай шкарлупай. Выседжваюцца цягам 17 дзён.

Харчуюцца птушкі ў асноўным нэктарам пратэйных і вусякамі.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Вераб’інападобныя
Кругларотыя

**Кругларотыя**, **мешкашчэлепныя** (*Cyclostomata*) — кляса рыбападобных жывёлаў тыпу хордавых.

Выдзяляюцца 2 падклясы: міногі і міксыны. Пашыраны ва ўмераных і субтрапічных марскіх і прэсных водах.

Даўжыня да 1 м, маса да 3 кг. Тулава чэрвепадобнае. Шкілет храстковы, сківіцы адсутнічаюць. Рот у выглядзе круглай прысмоктвальнай адтуліны (адсюль назва). У скуры (лускі няма) многа сьлізевыдзяляльных залозаў. 

Паўпаразіты і паразіты водных жывёл. Кормяцца доннымі бесхрыбетнымі, нападаюць на аслабелых рыб, малюскаў і інш.

Аб’екты здабычы.

Катэгорыя:Хордавыя
Кляса (біялёгія)

**Кляса** — герархічная ступень біялягічнай сыстэматыкі, прыродная таксанамічная група, якая аб’ядноўвае сваяцкія атрады жывёлаў ці парадкі расьлінаў. Некаторыя клясы падзяляюцца на падклясы. Клясы аб’ядноўваюцца ў аддзелы/тыпы. Паняцьце клясы ўведзена францускім батанікам Ж. Турнэфорам (1656 — 1708). Прадстаўнікі клясы падобныя будовай і паходзяць ад агульных продкаў.

## Крыніцы

Катэгорыя:Таксанамічныя рангі
Бяссківічныя

**Бяссківічныя**, агнаты (*Agnatha*) — надкляса ніжэйшых хрыбетных жывёлаў.

Вядома 2 вымерлыя клясы: няпарнаноздравыя і парнаноздравыя; 1 сучасная кляса — кругларотыя, які ўключае міног і міксынаў. Пашыраны ў абодвух паўшар'ях, у марскіх і прэсных водах, на Беларусі вядомы 3 віды міногаў.

Старажытныя прымітыўныя рыбападобныя жывёлы бяз сківіц і парных канечнасьцяў, з хордай. Даўжыня ад некалькіх сантымэтраў (верацёнападобныя жывёлы) да 1 м (пляскатыя донныя формы). Унутраны шкілет храстковы (у вымерлых быў вонкавы касьцявы шкілет). Шчэлепы ў выглядзе мяшкоў зь пялёсткамі энтадэрмальнага паходжаньня. Ноздравая адтуліна ў большасьці няпарная. Паўкружных каналаў 1 ці 2. Рот круглы, сысучага тыпу. 

Корм лічынак — расьлінныя рэшткі, водарасьці; дарослыя паядаюць мяса і кроў рыбаў ці зусім ня кормяцца. Выкапнёвыя бяссківічныя ўсмоктвалі разам з глеем і пяском дробныя арганізмы.

Рэшткі бяссківічных вядомы з кембрыю да позьняга дэвону. Росквіт наступіў у познім сылюры і раньнім дэвоне. Іх рэшткі зьяўляюцца вызначальнымі выкапнямі пры вывучэньні адкладаў.

Катэгорыя:Хордавыя
Хрыбетныя

**Хрыбе́тныя** (*Vertebrata*) — падтып хордавых жывёлаў. Дамінантная (разам з вусякамі) на зямлі і ў паветры група жывёлаў.

Хрыбетныя — найвышэйшы падтып хордавых, ад ніжэйшых адрозьніваюцца значна больш высокім узроўнем арганізацыі. Сярод хрыбетных няма відаў, якія вядуць прымацаваны лад жыцьця. Яны перамяшчаюцца, актыўна адшукваюць і захопліваюць ежу, знаходзяць для размнажэньня асобаў іншага полу, ратуюцца ад ворагаў.

## Клясыфікацыя
:: Кляса Кругларотыя (*Cyclostomata*)
:: **†** Кляса Канадонтафоры (*Conodontophora*)
: **Надкляса [[Рыбы]]** (*Pisces*)
:: **†** Кляса Панцырныя рыбы (*Placodermi*)
:: Кляса Храстковыя рыбы (*Chondrichthyes*)
:: **†** Кляса Акантоды (*Acanthodii*)
:: Кляса Касьцявыя рыбы (*Osteichthyes*)
: **Надкляса [[Чатырохногія]]** (*Tetrapoda*)
:: Кляса Земнаводныя (*Amphibia*)
:: Кляса Паўзуны (*Reptilia*)
:: Кляса Птушкі (*Aves*)
:: Кляса Сысуны (*Mammalia*)
Сылюрскі пэрыяд

**Сылюр** (*сылюрыйскі пэрыяд*, *сылюрыйская сыстэма)* — геалягічны пэрыяд, трэці пэрыяд палеазоя, пасьля ардовіка, перад дэвонам. Пачаўся 443000000 гадоў таму, доўжыўся 27000000 гадоў. Ніжняя мяжа сылюра вызначаецца па буйному выміраньню, у выніку якога зьнікла каля 60% відаў, што існавалі ў ардовіку марскіх арганізмаў, так званаму ардовіцка-сылюрыйскаму выміраньню.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Палеазой
Шчэлепы

**Шчэ́лепы**, або **жабры** — органы дыханьня водных жывёлаў. Уяўляюць сабой вырасты цела, праз сьценкі якіх у кроў або поласьцевую вадкасьць з вады ўсмоктваецца кісларод, а ў ваду выдзяляецца вуглякіслы газ.

Характэрныя для рыб, лічынак амфібій, малюскаў, ракападобных, колцавых чарвякоў, лічынак вусякоў і інш.

## Літаратура
* Лопатин И. К. Функциональная зоология: Учеб. пособие / И. К. Лопатин. — Мн.: Выш. шк., 2002. ISBN 985-06-0720-3

Катэгорыя:Анатомія жывёлаў
Хорда (заалёгія)

**Хорда** — элястычная несегментаваная шкілетная вось у хордавых жывёлаў.

У лянцэтніка, кругларотых, некаторых рыб (асятровых, дваякадыхальных, суцэльнагаловых) захоўваецца ўсё жыцьцё, у астатніх хрыбетных і абалоньнікаў — толькі ў эмбрыёнаў; у дарослых хрыбетных разьвіваюцца храстковыя або касьцявыя элемэнты пазванкоў і хорда замяшчаецца пазваночнікам.

Катэгорыя:Анатомія жывёлаў
Другаснаротыя

**Другаснаротыя** (*Deuterostomia*) — падразьдзел (часам надтып) білятэральных жывёл. Да іх адносяцца ў тым ліку і ўсе прагрэсіўныя жывёлы — хордавыя.

У другаснаротых у пэрыяд зародкавага разьвіцьця на месцы першаснага рота (блястапора) ўтвараецца анальная адтуліна, а ўласна рот незалежна зьяўляецца ў пярэдняй частцы цела.

## Клясыфікацыя

* Тып Голкаваскурыя
* Тып Шчацінкавасківічныя
* Тып Ксэнатурбэліды
* Тып Паўхордавыя
* Тып Хордавыя
Іголкаваскурыя

**Іголкаваскурыя** (*Echinodermata*) — тып выключна марскіх донных жывёлаў, большай часткай свабоднарухомых, радзей сядзячых, сустракаюцца на любых глыбінях Сусьветнага акіяну. Налічваецца каля 7000 сучасных відаў. Нароўні з хордавымі іголкаваскурыя адносяцца да галіны .

## Клясыфікацыя
Падтып **[[Pelmatozoa]]**
* 

Падтып **[[Eleutherozoa]]**
* 
* 
* 
*
Argynnis pandora

***Argynnis pandora*** — від дзённых матылькоў сямейства німфалідаў.

Цела 60—75 мм. Лёт у чэрвені — ліпені. Гусеніцы жывуць на фіялках. Паўночная мяжа арэалу праходзіць па Цэнтральнай Эўропе (праз Аўстрыю, Вугоршчыну).

## Галерэя

Argynnis pandora MHNT CUT 2013 3 23 Teruel Male Dorsal.jpg|♂  
Argynnis pandora MHNT CUT 2013 3 23 Teruel Male Ventral.jpg|♂  △  
Argynnis pandora MHNT CUT 2013 3 23 Teruel Female Dorsal.jpg|♀  
Argynnis pandora MHNT CUT 2013 3 23 Teruel Female Ventral.jpg|♀  △ 


## Вонкавыя спасылкі
* Argynnis pandora
* Argynnis pandora = Argynnis (Pandoriana) pandora

Катэгорыя:Німфаліды
Філіп Шаўцоў

**Філіп Цімафеевіч Шаўцоў** (1868 — пасьля 1909) — расейскі дзяржаўны і палітычны дзяяч, дэпутат Дзяржаўнай думы Расейскай імпэрыі IІІ скліканьня ад Магілёўскай губэрні. Уваходзіў у фракцыю нацыяналістаў.

Нарадзіўся ў сялянскай сям’і. Скончыў народную вучэльню, займаўся хлебаробствам. Увосені 1907 абраны дэпутатам Дзяржаўнай думы III склікання ад Магілёўскай губэрні.

## Крыніцы

Катэгорыя:Дэпутаты Дзяржаўнай думы Расейскай імпэрыі
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1868 годзе
Camponotus herculeanus

**Camponotus herculeanus** — від буйных мурашак роду Camponotus падсямейства Formicinae.

## Апісаньне

Гэта звычайны лясны від мурашак з чырвонай грудкай і чорнай галавой і брушкам (самкі і самцы чорныя). Найбуйнейшы па памеры від мурашак фауны Расеі: даўжыня салдат і самак дасягае 2 см.

## Распаўсюджваньне
Сустракаецца ў лясах Эўропы і паўночнай Азіі да заходняй Сыбіры.

## Клясыфікацыя
Дадзены від адносіцца да намінатыўнага падроду *Camponotus s.str*.

## Галерэя

Выява:Holzschaden.jpg|Гняздо
Выява:Camponotus herculeanus queen high res.jpg|Самка
Выява:Rossameise-ueberwinterung.JPG|Рабочы і крылаты самец


## Літаратура

* Радченко А. Г. «Обзор муравьев рода Camponotus (Hymenoptera, Formicidae) Палеарктики. Введение. Подрод Camponotus s. str.» // Зоол. журн. 1997. Т. 76, № 5. С. 554—564.

## Вонкавыя спасылкі
* Camponotus herculeanus
* Апісанне Camponotus herculeanus

Катэгорыя:Мурашкі
Ctenosaura similis

***Ctenosaura similis*** — від ігуан (*Iguanidae*) з роду чорных ігуан (*Ctenosaura*).

## Апісаньне
Дарослыя самцы дасягаюць даўжыні 120 см, самкі некалькі менш. Афарбоўка ў больш маладых і меншых у памерах жывёлаў у мэтах маскіроўкі непрыкметная, шэра-зялёная. У дарослых ігуан яна можа быць больш прыкметнай, прымаючы ў тым ліку колер навакольнага асяродзьдзя.

## Асяродзьдзе пражываньня
*Ctenosaura similis* жывуць у Цэнтральнай Амэрыцы, пераважна на ціхаакіянскім узьбярэжжы. Яны аддаюць перавагу засушлівым прасторам і спрабуюць знаходзіцца паблізу дрэваў, каб пры неабходнасьці выдаляцца ў іх расколіны. Часам гэтых ігуан можна ўбачыць і на пляжах.

## Харчаваньне
Харчаваньне гэтага віду складаецца з пладоў, насякомых, ракаў, дробных сысуноў і птушак, а таксама птушыных яек. Буйныя дарослыя ігуаны сілкуюцца амаль выключна расьліннай ежай. Гэтыя геконы харчуюцца рознымі вусякамі і іншымі бесхрыбетнымі.

## Галерэя

Файл:Ctenosaurus001.JPG|Самец перад уваходам у сваю нару ў Коста-Рыцы
Файл:Ctenosaura20020319_1.jpg|Дзьве маладыя ігуаны на пляжы
Файл:Ctenosaura20020316 1.jpg|Маладая ігуана


## Літаратура
* Gunther Köhler, Bruno Streit: Notes on the systematic status of the taxa *acanthura*, *pectinata*, and *similis* of the genus *Ctenosaura*. Senckenbergiana biologica 75: 33-43 (1996)

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Яшчаркі
Цэнтральная Амэрыка

**Цэнтральная Амэрыка** ( ці *Centroamérica*) — рэгіён на поўдні Паўночнай Амэрыкі, перашыек паміж ёй і Паўднёвай Амэрыкай.

У палітычным пляне падзяляецца на сем дзяржаваў:
* Бэліз
* Гандурас
* Гватэмала
* Коста-Рыка
* Нікарагуа
* Панама
* Сальвадор
 
Пануючая ў рэгіёне мова — гішпанская (за выключэньнем англамоўнага Бэліза). Насельніцтва паходзіць ад карэннага індзейскага насельніцтва, эўрапейцаў і афрыканцаў.

Багатая прырода: 7 % сусьветнай біялягічнай разнастайнасьці.

## Глядзіце таксама
* Бастэр


Катэгорыя:Паўночная Амэрыка
Eresus cinnaberinus

**Eresus cinnaberinus** (раней **Eresus niger**) — від павукоў рода Eresus сямейства Eresidae.

## Апісаньне

Самцы да 11 мм у даўжыню, самкі могуць дасягаць да 20 мм. Самцы маюць чорную галавагрудзь і ярка чырвонае брушка з чатырма чорнымі кропкамі (часам зь белай падшэўкай), якія нагадваюць афарбоўку божай кароўкі. Ногі чорныя, у белых палосах, заднія ногі часткова чырвоныя. Самкі пакрыты чорнымі зь белым валаскамі, толькі наперадзе часам жоўтымі.

## Арэал

Гэты від аддае перавагу сонечным, сухім месцам і шырока распаўсюджаны ў Цэнтральнай і Паўднёвай Эўропе.

Катэгорыя:Павукі
Lamprima aurata

**Lamprima aurata** — жук зь сямейства рагачы.

## Апісаньне
Даўжыня цела 20—25 мм. Афарбоўка звычайна ярка-зялёная з залаціста-чырвоным бляскам. Характэрны палімарфізм — сустракаюцца асобіны зь сіняй, сіне-зялёнай, чырвонай, меднай варыяцыямі афарбоўкі. Мандыбулы самца ўмерана разьвітыя. У самак мандыбулы разьвіты значна менш. Пярэдняя сьпінка ў грубай і глыбокай пунктыроўцы.

## Арэал
Усходняя Аўстралія, верагодна, Новая Гвінэя

## Месцапражываньне
Сухія лясы і рэдкалесьсе.

## Жыцьцёвы цыкль
Лічынкі разьвіваюцца ў мёртвай драўніне відаў сямейства казуарынавыя (*Casuarinaceae*): Eucalyptus umbra, Eucalyptus intermedia, Casuarina cunninghamiana, Casuarina littoralis.

Катэгорыя:Вусякі
Phelsuma laticauda

***Phelsuma laticauda*** — від геконаў з роду фяльзумаў, які жыве на Поўначы Мадагаскара і Каморскіх выспаў. Пазьней быў інтрадуцыраваны на Сэйшэлах, Гаваях і некаторых трапічных выспах. Таксама папулярныя і як хатнія гадаванцы.

Даўжыня цела дасягае 13 см, каля паловы прыпадае на хвост. Самка адкладае ад 2 да 5 яек з інкубацыйным пэрыядам 40-45 дзён. Палавой сталасьці *Phelsuma laticauda* дасягаюць ва ўзросьце 12 месяцаў.

Фэльзумы вядуць дзённы лад жыцьця, сілкуюцца ў асноўным казуркамі і нэктарам кветак, іх афарбоўка зьмяняецца ў залежнасьці ад тэмпэратуры і асьвятленьня.

Існуюць два падвіды:
* *Phelsuma laticauda laticauda* (Boettger, 1880)
* *Phelsuma laticauda angularis* (Mertens, 1964)

### Выявы
* Gekkota.com
* Digimages.info
* Biotropics.com
* https://web.archive.org/web/20090218215115/http://www.phelsuma.de/front_content.php

## Крыніцы

Катэгорыя:Яшчаркі
Вочны псамадыск

**Вочны псамадыск** — рыба сямейства камбаловых атрада камбалападобных. Гэта донная рыба, якая жыве на пясчаным дне ва ўсходняй частцы Індыйскага акіяна, у прыватнасьці, Інданэзіі і паўночна-заходняй Аўстраліі. Яна можа дасягаць 15 сантымэтраў у даўжыню.

Рыба прыдатная ў ежу.

## Крыніцы

Катэгорыя:Касьцявыя рыбы
Thricops semicinereus

**Thricops semicinereus** — адзін зь відаў мух, які шырока распаўсюджаны на Палеарктыцы.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Thricops semicinereus Wiedemann, 1817 

Катэгорыя:Двухкрылыя
Ігуана звычайная

**Ігуана звычайная**, або **зялёная** (*Iguana iguana*) — буйная расьліннаедная яшчарка сямейства ігуанавых, вядзе дзённы дрэўны лад жыцьця. Жыве ў Цэнтральнай і Паўднёвай Амэрыцы. Першапачатковы прыродны арэал ахоплівае значную тэрыторыю ад Мэксыкі на поўдзень да паўднёвай Бразыліі і Парагвая, а таксама астравы Карыбскага мора.

Катэгорыя:Яшчаркі
Індыйскі замбар

**Індыйскі замбар** (*Cervus unicolor*) — сысун зь сямейства аленевых.

## Зьнешні выгляд
Індыйскі замбар — самы буйны індыйскі алень. Сярэдняя вышыня ў карку каля 140 см. Самцы важаць да 320 кг. Самыя буйныя рогі замбара былі даўжынёй 129,2 см.

## Лад жыцьця
Замбар жыве ля вады і ў вадзе. Пасецца ён па начах, днём хаваецца ў чашчобах. Нягледзячы на сваю вагу і памеры замбары перасоўваюцца па лесе бясшумна.

### Харчаваньне
Замбары сілкуюцца травой, лісьцем і разнастайнымі пладамі.

## Галерэя

Sambar Deer Keoladeo NP.jpg|Самка індыйскага замбара ў Нацыянальнам парку Кеаладэа, Раджастан, Індыя
Sambardeer2.jpg|Дарослы самец індыйскага замбара
Sambar chennai.jpg|Малады самец індыйскага замбара


## У культуры
Выява замбара прысутнічае на гербе Маўрыцыю.

Катэгорыя:Сысуны
Рог

**Рог** — утварэньне на галовах у прадстаўнікоў сямействаў пустарогіх, віларогіх, аленевых і жырафавых, а таксама ў насарогавых. У шырокім сэнсе гэтага слова, рагамі могуць называцца і зьнешне падобныя ўтварэньні на целе ў іншых жывёлаў, напрыклад у жукоў.

У насарогаў рог зьяўляецца цвёрдым наростам са склеянных шчацінападобных валасоў.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Анатомія жывёлаў
Гішпанская рысь

**Гішпа́нская рысь** (*ібэрыйская рысь*, *пардавая рысь*, *пірэнэйская рысь*; *Lynx pardinus*) — від клясы сысуноў атраду драпежных сямейства каціных. Раней часта лічылася падвідам рысі звычайнай. На сёньняшні дзень даказана, што гэта два розныя віды, эвалюцыянавалі незалежна адзін ад аднаго ў эпоху плейстацэну. Адрозьніваецца ад апошняй больш сьветлай афарбоўкай і рэзка выяўленымі плямамі, якія надаюць ёй падабенства з афарбоўкай леапарда. Зімой поўсьць чэзьне і робіцца больш тонкай. Яна таксама напалову меншая за звыйчайную рысь, і таму палюе ў асноўным на дробную дзічыну — зайцоў і трусоў, толькі зрэдку нападае на дзіцянят аленяў.

## Постаць
Даўжыня тулава складае 65—100 см, даўжыня хваста 5—19 см, вышыня 40—50 см, маса 5—15 кг.

## Вонкавыя спасылкі
* Rodríguez, A. & Calzada, J. 2015. Lynx pardinus. The IUCN
* Johnson, C. 2011. «Lynx pardinus» (On-line), Animal Diversity Web
* Lynx pardinus | ARKive
* *Ronald M. Nowak* Walker’s carnivores of the world. — JHU Press, 2005. — С. 241. — . 

Катэгорыя:Каціныя
Іхнэўмон

**Іхнэўмон** (*Herpestes ichneumon*; таксама **Эгіпецкі мангуст** або **Фараонавая мышка**) — від жывёлаў роду мангусты (*Herpestes*); вядомы як сьвятая жывёла старажытных эгіпцян. Ужо Герадот казаў, што ў кожным горадзе іхнэўмонаў бальзаміровалі і хавалі ў сьвяшчэнных месцах.

Іхнэўмон распаўсюджаны ня толькі па ўсёй паўночнай Афрыцы і Індастане, але таксама жыве ў заходняй Афрыцы, у Лаанга і Конга, а таксама на Мадагаскары, куды быў завезены людзьмі з Афрыканскага матэрыка. У Эгіпце жыве па берагах рэк і ў густым трысьнягу, навакольных палях.

Катэгорыя:Драпежныя
Ага

**А́га** (*Bufo marinus*) — земнаводнае сямейства жаб атрада бясхвостых, родам з Паўднёвай і Цэнтральнай Амэрыкі.

## Зьнешні выгляд
Ага — адна з самых буйных жаб: даўжыня яе цела дасягае 24 см (звычайна 15-17 см), вага — больш за кіляграмаў. Самцы крыху драбнейшыя за саміц. Скура агі моцна арагавелая, папілонападобная. Афарбоўка някідкая: зьверху цёмна-бурая або шэрая зь вялікімі цёмнымі плямамі; чэрава жаўтаватае, з частымі бурымі плямінкамі. Характэрныя вялікія калявушныя залозы па баках галавы, якія выпрацоўваюць атрутны сакрэт, і касьцяныя надвочныя грабяні. Скураныя перапонкі ёсьць толькі на задніх лапах. Падобна да іншых начных відаў, у жабы-агі гарызантальныя.

Катэгорыя:Амфібіі
Аднапраходныя

**Аднапрахо́дныя** (*Monotremata*), або **яйцародныя** — атрад найбольш прымітыўных сярод сучасных сысуноў.

Вядомы з плейстацэну ў Аўстраліі. Падзяляюцца на 2 сямействы: яхідны і качканосы, 5 відаў.

Пашыраны ў Аўстраліі, Тасманіі, Новай Гвінэі.

Даўжыня цела да 80 см. Характэрна сумяшчэньне заднепраходнай і мочапалавой адтулінаў (кляака, як у птушак). Зубоў у дарослых няма. Страўнік ня мае стрававальных залоз. Сярэдняя тэмпэратура цела ніжэйшая, чым у іншых сысуноў (25-36 °С).

Нясуць 1-2, зрэдку 3 яйцы. Малочныя залозы трубчастыя, выдзяляюць малако на брушную паверхню цела (залозістае поле), адкуль яго зьлізваюць дзіцяняты.

Паўводныя ці наземныя формы. Кормяцца жывёльнымі арганізмамі.

Колькасьць невялікая.

## Літаратура
* БелЭн у 18 т. Т.1. Мн., 1996.