Цягнік

**Цягні́к** — сфармаваны й счэплены рухомы склад, які ўлучае некалькі вагонаў, з адным або некалькімі дзейнымі лякаматывамі ці маторнымі вагонамі, што мае вызначаныя сыгналы (гукавыя й сьветлавыя). Да цягнікоў таксама належаць лякаматывы без вагонаў, маторныя вагоны й адмысловы самаходны рухомы склад (напрыклад, аўтаматрысы й дрызіны няздымнага тыпу), якія накіроўваюцца на перагон і маюць вызначаныя сыгналы. Кожнаму цягніку нададзены нумар, у яго пазначаныя галава й хвост, і ён рухаецца з дапамогай лякаматыву й/або маторнага вагона.

## Гісторыя

 

У 1700-х гадах першыя цягнікі зьявіліся ў Эўропе ў выглядзе ваганеткі, што прыводзілася ў рух канём. У 1804 годзе ангельскі вынаходнік Трэвітык стварыў першы паравоз, які выкарыстоўваўся для забавы публікі. Да яго чаплялі пасажырскі вагон, што стварала першы цягнік зь лякаматыўнай цягай. У 1820 годзе ў Ангельшчыне зьявіўся першы грузавы цягнік зь лякаматыўнай цягай, які выкарыстоўвалі для перавозкі вугалю ад шахты Гэтан да Сандэрлэнду. 27 верасьня 1825 году на адкрыцьці першай грамадзкай чыгункі Стоктан-ан-Тыс—Дарлінгтан лякаматыў «Лакамоўшн» працягнуў першы магістральны грузавы цягнік масай 80 тонаў. 15 верасьня 1830 году на адкрыцьці магістралі Лівэрпул—Манчэстэр быў працягнуты першы магістральны пасажырскі цягнік, у складзе якога знаходзіўся й вагон загружаны поштай — першы ў сьвеце паштовы вагон.

У 1873 годзе амэрыканскі вынаходнік Ілай Джанэй запатэнтаваў за № 138 405 аўтасчэпку вагонаў, укараненьне якой прывяло да 5-кратнага зьніжэньня адпаведных здарэньняў зь цягнікамі за 1890-я гады. У 1879 годзе нямецкі вынаходнік Вэрнэр Сымэнс прадставіў першы пасажырскі электрацягнік на прамысловай выставе ў Бэрліне. Гэта прывяло да пашырэньня электрычных трамваяў у местах, у тым ліку да пуску Віцебскага трамваю ў 1898 годзе. У 1887 годзе першы міжгародні электрацягнік пусьцілі ў Вугоршчыне між Будапэштам і Рацкеве. У 1924 годзе ў Расеі распрацавалі першы цеплавоз, які да 1950-х гадоў замяніў паравозы ў грузаперавозках.

## Фармаваньне

Цягнік фармуецца зь цягавых (лякаматывы, маторныя вагоны) і нецягавых (грузавыя й пасажырскія вагоны) адзінак рухомага складу. У наш час можна вылучыць некалькі асноўных варыянтаў кампаноўкі цягнікоў:

* Самы распаўсюджаны варыянт — суполка вагонаў «В» зь лякаматывам «Л» у галаве цягніка (варыянт 1). У гэтым выпадку маса цягніка залежыць толькі ад сілы цягі лякаматыву. У выпадках, калі магутнасьці аднаго лякаматыву недастаткова, ужываюць некалькі лякаматываў, якія працуюць кратнай цягай, альбо па СМЕ. Пры такім варыянце кампаноўкі паскарэньне цягніка пры пуску прапарцыйна суадносінам масы лякаматыву й масы цягніка. Для грузавых і далёкіх пасажырскіх цягнікоў пускавое паскарэньне не стварае істотнага ўплыву на час ходу.
* Для прыгарадных цягнікоў і гарадзкога транспарту, зь іх вялікай колькасьцю прыпынкаў, уплыў паскарэньня пры пуску й тармажэньні на час ходу ўжо істотны. Патрабуецца павелічэньне счэпнай масы ў дачыненьні да агульнае масы цягніка. Гэта дасягаецца выкарыстаньнем маторвагоннага рухомага складу — некалькі маторных вагонаў «М», якія прызначаныя для цягі аднаго ці некалькіх прычапных вагонаў «П» (варыянт 2). Маторныя вагоны атрымліваюць энэргію ад аўтаномнай сілкавальнай усталёўкі (турба- й дызэль-цягніка), зьмешчанай у вагоне, ці кантактнай сеткі (электрацягніка). Па канцох цягніка зьмяшчаюцца галаўныя вагоны — вагоны з кабінамі кіраваньня, якія могуць быць як маторнымі *М<sub>Г</sub>* (ДР1, ЭР22), гэтак і прычапнымі *П<sub>Г</sub>* (ЭР2, ЭР9). Таксама ёсьць варыянт кампаноўкі, калі ўсе вагоны цягніка зьяўляюцца маторнымі (мэтрапалітэн, рэйкавыя аўтобусы), што дазваляе атрымаць самае вялікае паскарэньне падчас пуску (варыянт 3).
* Маторныя вагоны могуць быць таксама прызначаныя для перавозкі грузаў (варыянт 4), такі цягнік называецца цягавым агрэгатам. Ён складаецца зь лякаматыву «Л» (электравоз кіраваньня) і аднаго ці двух маторных вагонаў-думпкараў «М». Такая схема знайшла шырокае ўжываньне на прамысловым чыгуначным транспарце, асабліва падчас працы ў кар’ерах.

Фармаваньне цягнікоў выконваецца ў асноўным на сартавальных станцыях, (а маторвагоннага рухомага складу — у зваротных дэпо), у поўнай адпаведнасьці з Правіламі тэхнічнай эксплюатацыі, графікам руху й плянам фармаваньня цягнікоў. Фармаваньнем цягнікоў займаюцца складальнікі цягнікоў.

### Фармаваньне грузавых цягнікоў

Парадак фармаваньня й пропуску доўгіх, цяжкавагавых і злучаных грузавых цягнікоў вызначаецца начальнікам чыгункі. Фармаваньне выконваецца без падборкі вагонаў па ліку восяў і вазе, але пры фармаваньні доўгіх і цяжкавагавых цягнікоў парожнія вагоны маюць ставіцца ў апошнюю траціну цягніка. Маторвагонны рухомы склад падчас руху ў рамонт ці з рамонту ставіцца ў хвост грузавога цягніка адной суполкаю. Правілы тэхнічнай эксплюатацыі чыгунак *забараняюць* ставіць у цягнік наступныя вагоны:
* няспраўныя, што пагражаюць бясьпецы руху й стан якіх не забясьпечвае захаванасьці пакладзеных грузаў;
* загружаныя звыш іх грузападымальнасьці;
* што ня маюць надпісаў пра выкананьне належных тыпаў рамонту, за выключэньнем вагонаў, што накіроўваюцца паводле адмысловых дакумэнтаў (як груз на сваіх восях);
* што маюць сход з рэек ці зьмешчаныя ў цягніку, што пацярпеў крушэньне, да агляду іх і прызнаньня прыдатнымі для руху;
* што маюць аселыя рысоры, што выклікаюць перакос кузава ці ўдары рамы й кузава вагону аб хадавыя часткі, а таксама вагоны зь няспраўнасьцю даху, якая стварае небясьпеку адрыву яе лістоў;
* плятформы й паўвагоны, загружаныя з парушэньнем тэхнічных умоваў пагрузкі й мацаваньня грузаў на адкрытым рухомым складзе;
* плятформы, транспарцёры й паўвагоны зь негабарытнымі грузамі, калі пра пропуск такіх вагонаў ня будзе дадзена адпаведных загадаў;
* плятформы зь незачыненымі бартамі, за выключэньнем выпадкаў, прадугледжаных адмысловымі інструкцыямі, вагоны зь незамацаванымі бункерамі, цыстэрны, гопэры, збожжавозы, цэмэнтавозы й падобны рухомы склад з адкрытымі вечкамі загрузна-выгрузных верхніх і ніжніх прыладаў;
* парожнія крытыя вагоны з адкрытымі й не замкнёнымі на дзьвярную закідку дзьвярыма, вагоны для перавозкі нафтабітуму зь нявычышчанымі ад бітуму колавымі парамі па кругу катаньня.

### Фармаваньне пасажырскіх цягнікоў
Нормы вагі й даўжыні далёкіх і мясцовых пасажырскіх цягнікоў і парадак разьмяшчэньня вагонаў у іх паказваюцца ў кніжках раскладу руху цягнікоў. У пярэднім і апошнім вагонах крайнія кантавыя дзьверы замыкаюцца, а пераходныя пляцоўкі замацоўваюцца ў паднятым становішчы. Парадак прычэпкі да пасажырскіх цягнікоў вагонаў звыш нормы й прытрымліваньня доўгіх пасажырскіх цягнікоў вызначаецца адпаведнымі інструкцыямі. Дапушчальна прычапляць да пасажырскіх цягнікоў (акрамя прыгарадных) несуцэльнамэталічныя вагоны службова-тэхнічнага прызначэньня. *Забаронена* ставіць у пасажырскія й паштова-пакункавыя цягнікі:
* вагоны зь небясьпечнымі грузамі;
* вагоны зь мінулымі тэрмінамі пэрыядычнага рамонту ці зь мінулымі тэрмінамі адзінай тэхнічнай рэвізіі.
У пасажырскія (акрамя хуткасных і хуткіх) і паштова-пакункавыя цягнікі могуць быць таксама пастаўленыя некалькі грузавых вагонаў.
* у далёкія — 1 вагон (ці адна двухвагонная сэкцыя для перавозкі жывой рыбы);
* у мясцовыя й прыгарадныя — 3 вагоны;
* у паштова-пакункавыя — 6 вагонаў;
Хуткасьць пасажырскіх і паштова-пакункавых цягнікоў, да якіх далучаны вагоны іншых канструкцыяў і тыпаў, абмежаваныя хуткасьцямі, вызначанымі для гэтых вагонаў.

## Арганізацыя руху

Асновай арганізацыі руху цягнікоў на магістральных чыгунках зьяўляецца графік руху, парушэньне якога не дапушчальна. Дзякуючы яму забясьпечваецца бясьпека руху й рацыянальнае выкарыстаньне рухомага складу. У адпаведнасьці з графікам кожнаму цягніку прысвойваецца вызначаны нумар. Цягнікам вызначанага кірунку надаюцца цотныя нумары, а цягнікам зваротнага кірунку — няцотныя. Акрамя нумара, кожнаму грузавому цягніку на станцыі фармаваньня надаецца вызначаны індэкс, які не зьмяняецца да станцыі расфармаваньня. Калі цягнік не прадугледжаны графікам руху, то нумар яму прысвойваецца падчас яго прызначэньня. У адпаведнасьці з правіламі тэхнічнай эксплюатацыі, цягнікі падзяляюцца на наступныя катэгорыі:

* Пазачарговыя:
** аднаўленчыя;
** пажарныя;
** сьнегаачышчальнікі;
* Чарговыя — у парадку прыярытэту:
**пасажырскія высакахуткасныя;
** пасажырскія хуткасныя;
** пасажырскія хуткія;
** пасажырскія ўсіх астатніх найменьняў;
** паштова-пакункавыя, ваярскія, грузапасажырскія, людзкія, паскораныя грузавыя;
** грузавыя (скразныя, дзялянкавыя, зборныя, вывазныя, перадаткавыя), гаспадарчыя цягнікі й лякаматывы без вагонаў;
* Цягнікі, што былі прызначаныя паводле адмысловых патрабаваньняў, чарговасьць якіх вызначаецца падчас прызначэньня.

Кожны цягнік абслугоўвае лякаматыўная брыгада, якая складаецца з машыніста, які беспасярэдне кіруе цягніком і сочыць за бясьпекай шляху, і яго памагатага, які сумесна з машыністам назірае за бясьпекай шляху, а таксама пэрыядычна, па просьбе машыніста, візуальна правярае працу некаторага абсталяваньня лякаматыва ці МВРС (маторвагоннага рухомага складу). Пры кратнай цязе, а таксама пры выкарыстаньні штурхача, лік лякаматыўных брыгадаў роўны ліку лякаматываў, пры гэтым машыністы дапаможных лякаматываў беспасярэдне падпарадкоўваюцца машыністу кіроўнага (першага па ходу руху) лякаматыву. Пры паравой цязе ў склад лякаматыўнае брыгады таксама ўключаўся качагар, а на пасажырскіх маторвагонных цягніках — кандуктар. Пасажырскі цягнік, акрамя таго, абслугоўваецца праваднікамі вагонаў і начальнікам цягніка, а вагоны-рэстараны й паштовыя вагоны — адпаведнымі працаўнікамі. На гаспадарчыя цягнікі прызначаецца кіраўнік працаў ці яго ўпаўнаважаны. Таксама на цягнікі, зь якімі праводзяцца манэўры, можа прызначацца складальнік цягнікоў. У наш час шэраг пасажырскіх цягнікоў абслугоўваюцца машыністам без памагатага («праца ў адну асобу»).

Для кантролю за рухам усіх цягнікоў, чыгуначны шлях дзеляць на вызначаныя адрэзкі (звычайна 100—150 км), званыя *дзялянкамі*. Рухам усіх цягнікоў на кожнай дзялянцы кіруе *цягніковы дыспэтчар*. У ягоныя абавязкі ўваходзіць забесьпячэньне выкананьня графіка руху цягнікоў, таму загады дыспэтчара падлягаюць безумоўнаму выкананьню. Апроч гэтага машыністы й іншыя працаўнікі, якія абслугоўваюць цягнікі, падпарадкоўваюцца ўказаньням дзяжурных па станцыях, якія ў сваю чаргу таксама падпарадкоўваюцца цягніковаму дыспэтчару. Пад кантролем аднаго дыспэтчара можа знаходзіцца да некалькіх дзялянак.

## Тыпы
Паводле грузу, хуткасьці руху, памеру й масы сустракаюцца наступныя тыпы цягнікоў:

* Пасажырскія — прызначаныя для перавозкі пасажыраў, пакункаў і пошты. Можа быць хутчэйшым за легкавы аўтамабіль, пасажырскі самалёт, або аўтобус. У сваю чаргу падзяляюцца на:
**Высакахуткасныя — што рухаюцца з хуткасьцямі звыш 200 км/г;
** Хуткасныя — рухаюцца з хуткасьцямі ў межах 141—200 км/гадз;
** Хуткія — рухаюцца зь сярэдняю хуткасьцю звыш 50 км/г;
** Далёкія — рухаюцца на адлегласьць звыш за 700 км;
** Мясцовыя — рухаюцца на адлегласьць ад 150 да 700 км;
** Прыгарадныя — рухаюцца на адлегласьць да 150 км;
** Паштова-пакунковыя — для перавозкі пошты, пакункаў і грузапакункаў;
** Турыстычныя;
** Экскурсійныя;
** Паскораныя — рухаюцца зь сярэдняю хуткасьцю звыш 65 км/г;
** Літарныя;
** Груза-пасажырскія — цягнікі, якія складаюцца з пасажырскіх і грузавых вагонаў, праезд людзей ажыцьцяўляецца па чыгуначных квітках;
** Людзкія — цягнікі, у складзе якіх ня менш за тры вагоны, занятыя людзьмі, праезд людзей ажыцьцяўляецца па грузавых дакумэнтах;
** Пасажырскі падвышанай даўжыні — цягнік, што мае ў складзе 20 і больш вагонаў;
** Пасажырскі доўгі — цягнік, даўжыня якога перавышае вызначаную схемай фармаваньня дадзенага цягніка хоць бы на адзін вагон;
** Злучаны пасажырскі — складаецца з двух пасажырскіх цягнікоў, счэпленых паміж сабою, зь дзейснымі лякаматывамі ў галаве кожнага цягніка;
** Фірмовыя
** Рэтра-цягнікі

* Грузавыя (у народзе распаўсюджаная іх састарэлая назва — *таварныя*):
** Паскораныя:
*** Хуткія грузавыя;
*** Рэфрыжэратарныя;
*** Для перавозкі жыўнасьці;
*** Для перавозкі хуткапсавальных прадуктаў;
** Скразныя — што рухаюцца безь перапрацоўкі ня менш чым праз адну тэхнічную (сартавальную ці ўчастковую) станцыю;
** Дзялянкавыя — рухаюцца безь перапрацоўкі ад адной тэхнічнай станцыі да іншай;
** Зборныя — для дастаўкі вагонаў на прамежкавыя станцыі;
** Зборна-раздаткавыя;
** Перадаткавыя — для дастаўкі вагонаў з адной станцыі вузла на іншую;
** Вывазныя — для вывазу суполак вагонаў з асобных прамежкавых станцыяў участку;
** Грузавы доўгі — цягнік, даўжыня якога перавышае максымальную норму, вызначаную графікам руху на дзялянцы, хоць бы на адзін умоўны вагон;
** Грузавы цяжкавагавы — цягнік, вага якога для адпаведных сэрыяў лякаматываў на 100 тонаў і больш перавышае вызначаную графікам руху вагавую норму на дзялянцы;
** Грузавы падвышанае вагі — цягнік вагай больш за 6 000 тонаў;
** Грузавой падвышанае даўжыні — цягнік, даўжыня якога 350 восяў і больш;
** Злучаны грузавы — які складаецца з двух і больш счэпленых паміж сабою грузавых цягнікоў, зь дзейснымі лякаматывамі ў галаве кожнага цягніка;

* Гаспадарчыя:
** Аднаўленчыя;
** Сьнегаачышчальнікі;
** Пажарнікі;
** Супрацьпаводкавыя;
** Асобныя лякаматывы:
*** Дыспэтчарскія;
*** Штурхачы;
* Вайсковыя — прызначаны для перасоўваньня войскаў, ваеннай тэхнікі, установаў і іншых вайсковых грузаў;
* Санітарныя

Апроч гэтага слова *цягнік* утрымоўваецца ў наступных назвах:
* Чыгуначныя тэрміны:
**Агітцягнік — рухомы склад, прызначаны для агітацыйнае, прапагандысцкае й асьветніцкае працы;
** Аэрацягнік — шматвагонны цягнік, які выкарыстоўвае пры руху аэрадынамічныя сілы, што ствараюць экранны эфэкт;
** Бронецягнік — браняваны рухомы склад для ўдзелу ў баявых дзеяньнях;
** Дызэль-цягнік — маторвагонны рухомы склад, у якога першасным рухавіком зьяўляецца дызэль;
** Турбацягнік — маторвагонны рухомы склад, у якога першасным рухавіком зьяўляецца газавая турбіна;
** Электрамантажны цягнік — цягнік, прызначаны для электрамантажных працаў падчас электрыфікацыі чыгунак;
** Электрацягнік — маторвагонны рухомы склад, які атрымлівае энэргію ад вонкавай электрычнай сеткі (кантактная сетка, кантактная рэйка), ці ад акумулятарных батарэяў.
* Нечыгуначныя тэрміны:
** Аўтацягнік — аўтамабіль з паўпрычэпам, адным ці некалькімі прычэпамі;
** Вясельны цягнік

## Абсталяваньне

### Тармазы

У наш час на цягнікох ужываюць самыя розныя тыпы тармазоў: пнэўматычныя й электрычныя, аўтаматычныя й неаўтаматычныя, грузавыя й пасажырскія, няцьвёрдыя й паўцьвёрдыя й г. д.

Самымі распаўсюджанымі зьяўляюцца пнэўматычныя тармазы, якія прыводзяцца ў дзеяньне сьціснутым паветрам. Першы пнэўматычны тормаз быў прапанаваны ў 1869 годзе Джорджам Ўэстынгаўзам і з тых часоў увесь час удасканальваўся. Тормаз Ўэстынгаўза мае толькі два рэжымы — тармажэньне й водпуск, у наш час ён яшчэ выкарыстоўваецца ў цягніках мэтрапалітэну. У адрозьненьне ад яго, сучасныя пнэўматычныя тармазы дазваляюць яшчэ й рэгуляваць тармазную сілу, зьмяняючы ціск паветра ў тармазных цыліндрах. Машыніст кіруе тармазамі з дапамогай адмысловай прылады — крану машыніста. Зь яго дапамогай машыніст можа дадаваць паветра ў тармазныя цыліндры (службовае тармажэньне) для атрыманьня патрэбнай тармазной сілы, падтрымліваць там гэты ціск (перадах) і выпускаць паветра (водпуск) для вызваленьня тармазоў ці некаторага зьмяншэньня тармазной сілы. У тармазныя цыліндры паветра трапляе з запасных рэзэрвуараў, зьмешчаных на кожнай адзінцы рухомага складу (вагон, лякаматыў, дрызіна й г. д.). У сваю чаргу ў запасныя рэзэрвуары паветра трапляе з тармазной магістралі, працягнутай уздоўж усяго цягніка, якую сілкуе кампрэсар. Ціск у тармазной магістралі залежыць ад тыпу цягніка: так, для пасажырскага цягніка, ён складае 4,5 — 5,2 кг/см². Кіруе паветранымі струменямі прылада пад назвай паветраразьмеркавальнік, якая таксама знаходзіцца на кожнай адзінцы рухомага складу. У выпадку пашкоджаньня тармазной магістралі (у тым ліку ў выніку парыву цягніка) і выйсьця паветра зь яе ў атмасфэру, паветраразьмеркавальнік напроста злучае запасны рэзэрвуар з тармазным цыліндрам. У гэтым выпадку адбываецца экстранае тармажэньне — паветра трапляе ў цыліндры пад максымальным ціскам, дзякуючы чаму рэалізуецца максымальная тармазная сіла. Экстранае тармажэньне можна выклікаць і прымусова — адкрыцьцём стоп-крану, або пастаноўкай ручкі крана машыніста ў адпаведнае становішча — у гэтым выпадку тармазная магістраль таксама напроста злучаецца з атмасфэрай.

Асноўны недахоп пнэўматычнага тормазу складаецца ў тым, што хуткасьць распаўсюду паветранае хвалі, а такім чынам і спрацоўваньня тармазоў па цягніку, роўная хуткасьці гуку (331 м/с). Неадначасовасьць спрацоўваньня тармазоў можа выклікаць падоўжаныя штуршкі, што ў пасажырскіх цягніках выклікае дыскамфорт пасажыраў, а ў доўгіх грузавых — парывы цягніка. Таму на пасажырскіх, а таксама грузавых доўгіх цягнікох выкарыстоўваюць электрапнэўматычныя тармазы. У гэтым выпадку паралельна тармазной магістралі ідзе электрычны провад, па якім і перадаюцца сыгналы на паветраразьмеркавальнікі (апошні пры гэтым завецца электрычным паветраразьмеркавальнікам, з-за наяўнасьці ў канструкцыі электрычнай часткі). Перавага такога тыпу тормазу складаецца ў практычна адначасовым спрацоўваньні тармазоў па ўсёй даўжыні цягніка, што таксама дазваляе скараціць тармазны шлях.

У выпадку ўжываньня цягавых электрычных рухавікоў (ЦЭР), апроч пнэўматычных тармазоў выкарыстоўваюць і электрычныя, якія пераўтвараюць мэханічную энэргію цягніка ў электрычную. У гэтым выпадку выкарыстоўваюць зварачальнасьць электрарухавіка, гэта значыць яго магчымасьць працы генэратарам. Электраэнэргія або пераўтвараецца ў цеплавую ў рэастатах (рэастатнае тармажэньне), або вяртаецца ў кантактную сетку (рэкуперацыйнае тармажэньне), таксама магчыма іх спалучэньне (рэкупэрацыйна-рэастатнае тармажэньне). Электрычнымі тармазамі абсталяваная большасьць электрарухомага складу (трамвай, мэтрапалітэн, электравозы, электрацягнікі), а таксама шматлікія цеплавозы.

Таксама існуе магнітарэйкавы тормаз. Ён складаецца з двух (радзей — чатырох) чаравікаў, кожны зь якіх падвешаны паміж коламі й па канструкцыі ўяўляе сабою электрамагніт. Падчас тармажэньня чаравікі апускаюцца на рэйкі, а на іх шпулькі падаецца электрычны ток. Узьніклая магнітная сіла прыціскае чаравікі да рэек, тым самым павялічваючы тармазную сілу, тармазны шлях з-за гэтага скарачаецца на 30 — 35%. Ужываецца дадзены тормаз на трамваях, высакахуткасных цягніках і цягавых агрэгатах. Іх асноўная перавага — кампактнасьць, што дазваляе разам зь імі выкарыстоўваць дыскавыя тармазы, якія займаюць адносна вялікі аб’ём ад падвагоннай прасторы.

### Прыборы кантролю і бясьпекі

Для падвышэньня бясьпекі цягнікі абсталёўваюць рознымі прыборамі й прыладамі, большасьць зь якіх знаходзіцца ў кабіне машыніста. Для кантролю за сыгналамі сьвятлафораў цягнік абсталёўваецца АЛС — аўтаматычнае лякаматыўнае сыгналізацыяй. Яна счытвае са шляху адмысловыя сыгналы, якія ідуць ад зьмешчанага наперадзе сьвятлафору, расшыфроўвае іх і на міні-сьвятлафоры (лякаматыўны сьвятлафор) у кабіне дублюе сыгналы зьмешчанага наперадзе сьвятлафору. Для праверкі пільнасьці машыніста служыць гэтак званая дзяржальня пільнасьці (ДП, канструктыўна яна выкананая ў выглядзе кнопкі, ці пэдалі). Пры зьмене паказаньня на лякаматыўным сьвятлафоры, а таксама ў выпадку, калі машыніст працяглы час не зьмяняў пазыцыі органаў кіраваньня цягай і тармазамі, гучыць гукавы сыгнал, які часам дублюецца сьветлавым (у шэрагу выпадкаў сьветлавы сыгнал загараецца перад гукавым). Пачуўшы гукавы сыгнал (або ўбачыўшы сьветлавы), машыніст павінны адразу ж націснуць на ДП, у адваротным выпадку, па заканчэньні некаторага часу (5-10 сэкундаў), аўтаматычна будзе ўжытае экстранае тармажэньне. Пэрыядычная праверка пільнасьці таксама ажыцьцяўляецца пры пад’езьдзе цягніка да сьвятлафору з забараняльным паказаньнем. Часта для кантролю за пільнасьцю машыніста выкарыстоўваюць датчыкі, якія вымяраюць яго фізыялягічныя дадзеныя (пульс, ціск, нахіл галавы).

Для кантролю за хуткасьцю ў кабіне ўсталяваны мэханічны хуткасьцямер. АЛС і хуткасьцямер увесь час узаемадзейнічаюць адзін з адным. Так у выпадку праезду сьвятлафору з чырвоным агнём з хуткасьцю вышэй за 20 км/г спрацуе экстранае тармажэньне. Апроч гэтага лякаматыўны хуткасьцямер выконвае функцыю чорнае скрыні. У яго верхняй частцы ўсталёўваецца папяровая стужка, на якую запісваецца шэраг парамэтраў: час, хуткасьць, пройдзеная адлегласьць, ціск у напорнай і тармазной магістралях, а таксама ў тармазным цыліндры, паказаньні лякаматыўнага сьвятлафору. На пачатку ХХІ стагодзьдзя АЛС і хуткасьцямер замяняюць на КЛПБ (комплексная лякаматыўная прылада бясьпекі) (*глядзіце на выяве*). Ён выконвае функцыі хуткасьцямера і АЛС, а таксама вядзе кантроль за хуткасьцю.

Дзеля кантролю за станам абсталяваньня прызначаныя розныя датчыкі й рэле (рэле баксаваньня, рэле перагрузкі), сыгнальныя лямпы ад якіх выведзеныя на пульт машыніста. Пасажырскія цягнікі абсталёўваюць пажарнай сыгналізацыяй, датчыкі якой разьмяшчаюць у салёнах і тамбурах. Для кантролю за хадавой часткай вагонаў і лякаматываў, на чыгуначным шляху разьмяшчаюць розныя датчыкі. Яны дазваляюць выявіць шматлікія дэфэкты, сярод іх: перагрэў буксаў, пашкоджаньне хадавой часткі, парушэньне габарыту. Бясьпека руху, за конт памяншэньня нагрузкі на машыніста, падвышае і САКЦ — сыстэма аўтакіраваньня цягніком (аўтамашыніст). У наш час большасьць цягнікоў мэтрапалітэну кіруецца аўтаматыкай, на прыгарадных электрацягніках яе, галоўным чынам, выкарыстоўваюць для падказак (папярэджвае пра абмежаваньне хуткасьці, паказаньні сьвятлафораў, а таксама аб’яўляе прыпынкі).

### Сыгналы

Як зразумела з вызначэньня, адна з уласьцівасьцяў цягніка — наяўнасьць сыгналаў. Сыгналы цягніка ўваходзяць у агульную сыстэму сыгналізацыі чыгуначнага транспарту, якая ўлучае ў сябе таксама й шляхавыя сыгналы — сьвятлафоры, сыгнальныя знакі, паказальнікі й г. д. Сыгналы падзяляюць на гукавыя й сьветлавыя.

Для падачы гукавых сыгналаў служаць адмысловыя прылады, якія ўсталёўваюцца на рухомым складзе — сьвісткі, тыфоны, званы. Яны прызначаныя для падвышэньня бясьпекі, за конт папярэджаньня пра набліжэньне цягніка, а таксама для падачы камандаў складальнікам цягнікоў і аглядчыкам вагонаў. Гукавыя сыгналы ў сваю чаргу падзяляюцца на сыгналы вялікай гучнасьці й сыгналы малой гучнасьці. Сыгнал вялікае гучнасьці павінны мець надзейную чутнасьць у межах тармазнога шляху й выкарыстоўваецца вельмі рэдка, асабліва ў межах местаў і іншых населеных пунктаў. Для яго падачы служыць тыфон. На чыгуначных лякаматывах узровень гучнасьці сыгналу тыфона на адлегласьці 5 мэтраў складае каля 120 дб пры частаце тону ў 360—380 Гц. Для падачы сыгналаў малой гучнасьці на раньніх лякаматывах выкарыстоўвалі званы, у наш час іх замянілі сьвісткі. Сыгнал сьвістка на адлегласьці 5 мэтраў мае ўзровень гуку 105 дб пры частасьці асноўнага тону каля 1200 Гц. Для прывада сьвістка й тыфона на паравозах выкарыстоўваецца пара з катла, на іншых лякаматывах — сьціснутае паветра. На трамваях сыгналы падаюцца з дапамогай электрычнага званка.

Бачныя сыгналы цягнікоў прызначаюцца для пазначэньня яго галавы й хваста, што падвышае бясьпеку для шляхавых працаўнікоў. Да бачных сыгналаў таксама належыць і пражэктар. Прыклады бачных сыгналаў:
* Галава ўсіх цягнікоў падчас руху па правільным шляху пазначаецца пражэктарам і двума празрыста-белымі агнямі, уключанымі ля буфэрнага бруса (буфэрныя агні), прычым маторвагоннаму цягніку ў гэтым выпадку дазваляецца ісьці са згаслымі буфэрнымі агнямі;
* Падчас руху цягніка па няправільным шляху, яго галава пазначаецца чырвоным агнём ліхтара зь левага боку, і празрыста-белым агнём ліхтара — з правага боку;
* Хвост грузавых і грузапасажырскіх цягнікоў пазначаецца адным чырвоным дыскам са сьвятлоадбівальнікам ля буфэрнага бруса з правага боку;
* Хвост пасажырскіх і паштова-пакунковых цягнікоў пазначаецца трыма чырвонымі агнямі, а ў выпадку прычэпкі ў хвост грузавога вагона — адным чырвоным;
* Хвост лякаматыву, які едзе ў хвасьце цягніка, альбо зусім без вагонаў, пазначаецца адным чырвоным агнём з правага боку;
* Падчас манэўровых рухаў (у тым ліку й руху ў дэпо), лякаматыў і маторвагонны рухомы склад пазначаюцца па адным буфэрным агні наперадзе й ззаду, уключаных з боку асноўнага пульта кіраваньня (на звычайных магістральных лякаматывах і маторвагонных цягніках — левы буфэрны ліхтар наперадзе й правы буфэрны ліхтар ззаду).

### Сувязь
Для абмену інфармацыяй машыністаў цягнікоў зь дзяжурнымі па станцыях, цягніковымі дыспэтчарамі, складальнікамі цягнікоў, а таксама паміж сабой, цягнікі абсталёўваюцца прыладамі радыёсувязі. У залежнасьці ад тыпу працаў, на мэтрапалітэне й магістральных чыгунках выкарыстоўваюць два тыпы радыёсувязі — цягніковая й манэўровая. Першая выкарыстоўваецца для абмену інфармацыяй машыністаў цягнікоў зь цягніковымі дыспэтчарамі, а таксама паміж сабою, другая — для абмену інфармацыяй дзяжурнага па посьце цэнтралізацыі з машыністам цягніка й складальнікамі цягнікоў пры правядзеньні манэўраў.

Радыёсувязь працуе ў сымплексным рэжыме з групавым выклікам у найболей распаўсюджаным гектамэтровым (~&nbsp;2 МГц) і мэтровым (~&nbsp;151-156&nbsp;МГц) дыяпазонах. З-за таго, што ў гектамэтровым дыяпазоне ўзровень перашкодаў даволі высокі, для атрыманьня добрага сыгналу ўздоўж чыгуначнага шляху працягваюць накіравальныя правады, якія могуць быць зьмесцаваныя на апорах кантактнае сеткі, альбо на апорах паветраных лініяў сувязі. На магістральных чыгунках радыёсувязь машыністаў цягнікоў зь цягніковымі дыспэтчарамі ажыцьцяўляецца па дыспэтчарскай цягніковай радыёсувязі на дэцымэтровым дыяпазоне (330 МГц, за мяжой — да 450 МГц), цягніковая ж служыць для сувязі машыністаў цягнікоў паміж сабою, зь дзяжурнымі па станцыях, а таксама з начальнікам цягніка (на пасажырскіх цягніках). Лякаматыўныя радыёстанцыі ўсталёўваюцца ў кабіне кіраваньня, часам з двума пультамі (асобна для машыніста і для яго памагатага).

На пасажырскіх маторвагонных цягніках усталёўваецца сыстэма ўнутранай сувязі, якая ажыцьцяўляецца па правадной лініі. Дадзеная сыстэма прызначаная для перадачы паведамленьняў пасажырам у салёне, а таксама для абмену інфармацыяй паміж чальцамі лякаматыўнае брыгады (машыніста з памагатым ці кандуктарам), якія знаходзяцца ў розных кабінах. Для экстранай сувязі пасажыраў з машыністам прызначаная сыстэма сувязі «пасажыр-машыніст», перагаворныя прылады якой разьмешчаныя ў пасажырскіх салёнах. Часта сыстэмы сувязі «машыніст-пасажыр» і «пасажыр-машыніст» аб’ядноўваюць у адну.

### Цяга

Для прывядзеньня цягніка ў рух на першых рэйкавых дарогах выкарыстоўвалі мускульную сілу жывёлаў, галоўным чынам канёў. У першай палове XIX стагодзьдзя ім на зьмену прыйшоў лякаматыў — цягавы транспартны сродак, які перасоўваецца па рэйках. Прынцып яго працы складаецца на ўзаемадзеяньні кола й рэйкі — ад рухавіка на кола перадаецца цягавы высілак, а кола, за кошт сілы церця аб рэйку, прыводзіць лякаматыў, а зь ім і ўвесь цягнік, у рух. Першым тыпам лякаматываў быў паравоз — транспартны сродак, рухавіком якога зьяўлялася паравая машына. Пара у паравую машыну паступала з паравога катла, які знаходзіўся на лякаматыве. Нягледзячы на такую перавагу, як «усёеднасьць» (палівам для паравоза маглі служыць нафта, вугаль, дровы, торф), у такіх лякаматываў быў вельмі істотны недахоп — вельмі нізкі ККД, які складаў каля 5-7%. Таму ў наш час паравозы амаль не выкарыстоўваюцца ў цягніковай працы.

У сучасных лякаматываў у якасьці першаснага рухавіка выкарыстоўваюцца рухавікі ўнутранага згараньня — дызэль (цеплавозы) альбо газавая турбіна (газатурбавозы). З-за таго, што такія рухавікі могуць працаваць у абмежаваным дыяпазоне частасьцяў кручэньня, то для перадачы кручэньня на рухальныя колы патрабуецца прамежкавая перадача — электрычная, або гідраўлічная. Электрычная перадача складаецца з генэратара й электрарухавікоў, гідраўлічная — з гідрамуфтаў, гідратрансфарматараў і гідрапомпаў. Гідраўлічная перадача лягчэй і таньней, але электрычная перадача больш надзейная й больш эканомная. На маламагутных цеплавозах часам выкарыстоўваецца мэханічная перадача. З аўтаномных лякаматываў самае вялікае распаўсюджаньне атрымалі цеплавозы з электрычнай перадачай.

Першасны рухавік можна й зусім прыбраць зь лякаматыва, а энэргію на лякаматыў перадаваць звонку — па кантактнай сетцы. Менавіта на такім прынцыпе працуе электравоз — неаўтаномны лякаматыў, што рухаецца электрарухавікамі. Электравоз праз токапрымач атрымлівае з кантактнай сеткі электраэнэргію, якая затым накіроўваецца на цягавыя электрарухавікі, якія праз зубчастую перадачу круцяць рухальныя восі. Асноўная перавага электравоза перад аўтаномнымі лякаматывамі складаецца ў практычнай адсутнасьці шкодных выкідаў у атмасфэру (калі вядома не лічыць выкідаў ад электрастанцыяў), што дазволіла перавесьці на электрычную цягу ўвесь гарадзкі рэйкавы транспарт — трамвай і мэтрапалітэн, а таксама монарэйкавыя цягнікі. Апроч пералічаных тыпаў лякаматываў, сустракаюцца й іх спалучэньні: электрацеплавоз, электрапаравоз, цеплапаравоз і гэтак далей.

Цягнік можа рухацца й безь перадачы цягі ад рухавіка на кола й далей на рэйку. Так у лінейным рухавіку электраэнэргія напроста пераўтвараецца ў энэргію паступальнага руху — цягнік рухаецца за конт узаемадзеяньня магнітных палёў індуктару й мэталічнай паласы. Індуктар можа разьмяшчацца, як у шляхаправодзе, гэтак і на рухомым складзе. Такі рухавік ужываецца на цягніках на магнітным падвешваньні (маглеў), а таксама ў монарэйкавым транспарце. Апроч гэтага, у XX стагодзьдзі вяліся досьледы з ужываньнем для цягі цягнікоў авіяцыйных рухавікоў (паветраная шруба, рэактыўны рухавік), але яны, галоўным чынам, прызначаліся для дасьледаваньня ўзаемадзеяньня рухомага складу й рэек пры высокіх хуткасьцях.

### Энэргетыка вагонаў

У пасажырскіх цягніках ёсьць мноства дапаможных сыстэмаў, прызначаных для забесьпячэньня камфорту пасажыраў. Для працы большасьці зь іх (асьвятленьне, ацяпленьне, вэнтыляцыя, варка ежы ў вагонах-рэстаранах) выкарыстоўваецца электрычнасьць. Адной зь яе крыніцаў зьяўляецца сыстэма аўтаномнага электразабесьпячэньня, якая ўлучае генэратар і акумулятарную батарэю. Генэратар сталага току круціцца ад восі колавай пары праз раменную або карданную перадачу. Напруга на генэратары складае 50 В, а яго магутнасьць — каля 10 кВт. У выпадку, калі вагон абсталяваны сыстэмай кандыцыянаваньня, напруга на генэратары складае 110 В, а яго магутнасьць можа дасягаць 30 кВт. У гэтым выпадку часьцей ужываюць генэратар пераменнага току й выпрамнік. Для атрыманьня пераменнага току (для сілкаваньня лямпаў дзённага сьвятла, радыёапаратуры, разетак для падлучэньня электрабрытваў і іншых маламагутных прыбораў) ужываюць машынныя, або паўправадніковыя пераўтваральнікі сталага току ў пераменны. Акумулятарная батарэя прызначаная для рэзэрваваньня генэратара пры малых хуткасьцях руху, а таксама ўспрымае пікі нагрузкі. Асноўны недахоп такой сыстэмы — павелічэньне супраціву руху да 10%.:

На хуткасных і высакахуткасных цягнікох для электразабесьпячэньня цягніка выкарыстоўваецца вагон-электрастанцыя. Ён абсталяваны дызэль-генэратарнай усталёўкай і, галоўным чынам, месьціцца ў пярэдняй частцы цягніка, адразу за лякаматывам (хоць зрэдку бывае й наадварот, калі ён усталяваны ў хвасьце цягніка). На дызэль-цягніках для атрыманьня нізкай напругі выкарыстоўваюцца дапаможныя генэратары, якія круцяцца ад дызэльнай сыстэмы. На электрацягніках сталага току генэратар знаходзіцца на адным вале з дынаматорам, разьмешчаным пад вагонам, таксама нярэдка ўжываюць высакавольтныя паўправадніковыя пераўтваральнікі. На электрацягніках пераменнага току нізкую напругу атрымліваюць ад цягавага трансфарматара, дзе напруга кантактнай сеткі зьмяншаецца да неабходнага ўзроўню (каля 220 В). Далей аднафазны ток у машынным пераўтваральніку канвэртуецца ў трохфазны. Для атрыманьня зь пераменнага току сталага, выкарыстоўваюцца выпрамнікі. На вагонах мэтрапалітэну ланцугі кіраваньня й асьвятленьня атрымліваюць сілкаваньне ад акумулятарнай батарэі (яна ж зараджаецца ад кантактнай рэйкі праз набор рэзыстараў), або ад статычнага пераўтваральніка.

Для сілкаваньня ланцугоў апалу патрабуецца высокая напруга (на магістральных чыгунках — каля 3000 В), якая паступае ад лякаматыву. На электравозе сталага току сілкаваньне ў ланцугі апалу цягніка паступае напроста з кантактнай сеткі, на электравозе пераменнага току — напруга кантактнае сеткі (25 кВ), пры дапамозе адмысловай абмоткі на цягавым трансфарматары, зьніжаецца да 3 кВ, пасьля чаго паступае ў ланцугі апалу. На цеплавозе можа разьмяшчацца адмысловы генэратар, які выпрацоўвае напругу ў 3 кВ, у адваротным выпадку — на пасажырскіх вагонах прадугледжаны апал з дапамогай паліва (вугаль, дровы, торф). У вагонах мэтрапалітэну, якія працуюць на адкрытых дзялянках (напрыклад Філёўская лінія маскоўскага мэтрапалітэну), а таксама ў вагонах трамвая электрычныя печы падлучаюцца напроста да кантактнае сеткі (альбо да кантактнай рэйкі). Высокая напруга таксама можа трапляць ня толькі ад лякаматыву, але й ад вагона-электрастанцыі. Часта ад лякаматыву на вагоны можа падавацца й нізкая напруга — для сілкаваньня ланцугоў асьвятленьня, вэнтыляцыі й г. д., што дазваляе не выкарыстоўваць сыстэму аўтаномнага электразабесьпячэньня.

На рэфрыжэратарных вагонах для працы халадзільных усталёвак таксама неабходна электраэнэргія. Для яе атрыманьня выкарыстоўваюцца дызэль-генэратарныя ўсталёўкі, якія разьмяшчаюцца або на самым вагоне, або на асобным вагоне-электрастанцыі, прычым часта на вагон-электрастанцыю пераносяць і халадзільныя ўсталёўкі.

## У культуры й мастацтве

### У жывапісе

Сярод першых карцінаў, дзе намаляваны цягнік, карціны Людвіга Тумлінга й Фрэдэрыка Мартэнса, на якіх намаляваны цягнік Царскасельскай чыгункі ў Расеі. У 1915 годзе Джына Сэвэрыні напісаў карціну *«Санітарны цягнік, які імчыць праз горад»*. Таксама ў залях шматлікіх музэяў можна сустрэць нямала іншых карцінаў з выявамі цягнікоў (*«[[Турксіб]]»*, *«Пераможцы»* й іншыя). Цягнікі на сваіх карцінах малявалі Язэп Драздовіч, Уладзімер Казанцаў, Ісак Левітан, Ўільям Тэрнэр, Карл Шпіцвэг, Вінцэнт ван Гог.

### У літаратуры
Цягнікі фігуруюць у вялікай колькасьці літаратурных твораў, прычым у шэрагу зь іх цягнікам адведзеная немалаважная роля. У 1937 годзе народны пісьменьнік Беларусі Міхась Лынькоў напісаў дзіцячую аповесьць «Міколка-паравоз», якая ў 1957 годзе была экранізаваная. У 1976 годзе народны паэт Беларусі Пімен Панчанка напісаў верш «Вячэрні цягнік». У 1994 годзе пісьменьнік Андрэй Крэйдзіч выдаў кнігу «Права на ўсьмешку», у якой зьмясьціў апавяданьне «У цягніку».

У цягніках разгортвалася дзеяньне некаторых раманаў Агаты Крысьці пра Эркюля Пуаро: «Таямніца Блакітнага цягніка» й «Забойства ва Ўсходнім экспрэсе». Пад цягнік кідаецца галоўная гераіня рамана Льва Талстога «Ганна Карэніна». У адным зь першых раманаў Жуля Вэрна «Парыж у дваццатым стагодзьдзі» апісваецца цягнік, які рухаецца з дапамогаю цыліндру, што рухаецца ўсярэдзіне трубы й злучаецца з вагонамі магнітнаю сувязьзю — прататып лінейнага рухавіка. У рамане «Клёдыюс Бамбарнак» герой зьдзяйсьняе вандраваньне на цягніку па Транссыбірскай магістралі, а ў «Вакол сьвету за 80 дзён» апісваецца эпізод, як цягнік праімчаўся праз мост, які мог абрынуцца ў любы момант.

У 1943 годзе Барыс Пастарнак выдаў складанку вершаў пад назовам «На раньніх цягніках». У 1952 годзе Джані Радары выдаў складанку дзіцячых вершаў пад назвай «Цягнік вершаў». У яе ўвайшлі такія вершы, як:
* «Шэсьць тысячаў доўгіх цягнікоў»;
* «Таварны цягнік»;
* «Цягнік эмігрантаў»;
* «Цягнік будучыні»;
* «Цягнік, што ідзе за мяжу»;
* «Цягнікі страйкуюць» і гэтак далей.
У сэрыі раманаў Джоан Роўлінг «Гары Потэр» цягнік «Гогвартс-Экспрэс» напачатку кожнага навучальнага году адвозіць студэнтаў у школу Гогвартс.

Сюжэт кнігі Даніла Карэцкага «Атамны цягнік» разгортваецца вакол мабільнага комплексу для запуску ядзерных балістычных ракет, замаскіраванага пад пасажырскі цягнік. Прататыпам такога цягніка зьяўляўся БЧРК «Маладзец».

### У кінэматографе
Як прадстаўнікі чыгуначнага транспарту, цягнікі зьяўляюцца ў велізарнай колькасьці фільмаў, у тым ліку ў адным зь *першых у сьвеце фільмаў* — «Прыбыцьцё цягніка на вакзал Ля-Сыёты» (яго таксама можна ўбачыць у фільме «Чалавек з бульвару Капуцынаў»). Таксама менавіта ў цягніках пазнаёміліся героі такіх фільмаў, як «У джазе толькі дзяўчыны», «Масква сьлёзам ня верыць», «Злодзей», «Сыбірскі цырульнік», а ў фільме «Няўлоўныя мсьціўцы» героі ратуюцца ад белых на цягніку. Так згадваньне цягнікоў можна сустрэць у назвах наступных фільмаў:

* «Прыбыцьцё цягніка на вакзал Ля-Сыёты» (1896);
* «Вялікае рабаваньне цягніка» (1903, 1979);
* «Цягнік ідзе на ўсход» (1949);
* «Незнаёмцы ў цягніку» (1951);
* «Цягнік» (1959, 1964, 1973);
* «Прыгарадныя цягнікі» (1960);
* «Вадзіў цягнікі машыніст» (1961);
* «Самы павольны цягнік» (1963);
* «Ранішнія цягнікі» (1963);
* «Цягнік літасьці» (1964);
* «Выкрадзены цягнік» (1970);
* «Стаянка цягніка — дзьве хвіліны» (1972);
* «Цягнік страху» (1972);
* «Дзённы цягнік» (1976);
* «Спыніўся цягнік» (1982);
* «Цягнік фон Раена» (1985);
* «Цягнік па-за раскладам» (1985);
* «Цягнік-бягляк» (1985);
* «Скінь маму зь цягніка» (1987);
* «Таямнічы цягнік» (1987);
* «Цягнік у пекла» (1993);
* «Цягнік да Брукліну» (1995);
* «Грашовы цягнік» (1995);
* «Апошні бронецягнік» (2006);
* «Цягнік на Юму» (2007);
* «Цягнік на Дарджылінг. Адчайныя вандроўцы» (2007);
* «Начны цягнік» (2009)

Стужкі, дзе асноўныя дзеяньні разгортваюцца ў цягніку ці беспасярэдне злучаны зь ім:
* «Залаты эшалён» (1959);
* «Беларускі вакзал» (1970);
* «Забойства ва ўсходнім экспрэсе» (1974);
* «На ўсё астатняе жыцьцё» (1975);
* «34-ы хуткі» (1981);
* «Вакзал для дваіх» (1982);
* «Магістраль» (1983);
* «Назад у будучыню 3» (1990);
* «У аблозе 2: Тэрыторыя цемры» (1994);
* «Ізноў трэба жыць» (1999);
* «Дарога да Сталінграду» (2005);
* «Паўночны экспрэс» (2008).

Некаторыя кіналяпы й недакладнасьці, датычныя цягнікоў:
* У стужцы «Няўлоўныя мсьціўцы» паравоз О<sup>''д''</sup>, на якім героі ўцякаюць ад белых, у момант пераезду моста ператвараецца ў паравоз сэрыі Э;
* У стужцы «Цягнік па-за раскладам» стоп-кран у вагоне не працуе, бо разьяднаная тармазная магістраль паміж вагонамі, але калі героі перабіраюцца па цягніку, рукавы магістралі злучаныя. У тым жа фільме сэкцыя цеплавоза 2ТЭ10Л, пушчаная наўздагон, у момант сутыкненьня з прычэпам ператвараецца ў цеплавоз М62;
* У фільме «Назад у будучыню 3», калі ўзгаралася кожнае з адмысловых паленаў Дока, цягнік рэзка паскараўся. У рэальнасьці такое на паравозе немагчыма, бо скачкападобны рост тэмпэратуры ў топцы згладжваецца ў паравым катле;
* У фільме «Сыбірскі цырульнік» напачатку гісторыі (1885 год) зьяўляецца паравоз О<sup>в</sup>, выпуск якіх пачаўся ў 1901 годзе (першыя паравозы сэрыі О былі выпушчаны ў 1890 годзе);
* Дзеяньне фільму «Ізноў трэба жыць» адбываецца ў пэрыяд 1924—1927 гг., аднак гераіня працуе на паравозе Эр. Паравозы гэтага тыпу выпускаліся з 1934 году (першыя паравозы сэрыі Э былі выпушчаны ў 1905 годзе). Акрамя таго паравоз абсталяваны аўтасчэпкамі тыпу СА-3, якія ўпершыню сталі ўсталёўваць у 1935 годзе;
* У фільме «Стылягі» (дзеяньне адбываецца ў 1955—1956 гг.) у мэтро героі садзяцца ў сэрыйныя вагоны тыпу Е, выпуск якіх быў пачаты ў 1963 годзе. Таксама ў фільме зьяўляецца трамвай мадэлі РВЗ-6М2, выпуск якога быў пачаты ў 1960 годзе.

### У мультфільмах
Адным з самых вядомых мультфільмаў, датычных цягнікоў, зьяўляецца ангельскі мультсэрыял «Томас і сябры» (з 1984 г.), а таксама яго савецкі папярэднік — «Паравозік з Рамашкава». У шматлікіх амэрыканскіх мультфільмах даволі часта можна ўбачыць эпізод, калі стаячага на рэйках пэрсанажа зьбівае цягнік (гэты эпізод нават ёсьць ў фільме «Хто падставіў труса Роджэра»). Таксама цягнікі можна ўбачыць у такіх мультфільмах, як:

* «Ну, пачакай!», выпуск 6 (1973) — у канцы Воўк гоніцца за Зайцам па цягніку;
* «Шапакляк» (1974) — Гена і Чабурашка напачатку і ў канцы мультфільму едуць на цягніку. Характэрна, што ў лякаматыве лёгка згадваецца электравоз ЧС2, што меў у чыгуначнікаў мянушку «Чабурашка»;
* «80 дзён вакол сьвету»;
* «Канікулы ў Прастаквашыне» (1980) — Дзядзька Фёдар зьбягае ад бацькоў на прыгарадным цягніку;
* «Спыніце цягнік» (1982);
* «Вакол сьвету зь Вілі Фогам» (1983);
* «Паўднёвы парк» — у эпізодзе «Матуля Картмана — брудная самадайка» (1998) Кені зьбівае цягнік;
* «Футурама» — на выстаўцы «Пастарама» (эпізод «Lesser of Two Evils» (2000)) Фрай дае цягніку азначэньне: «перасоўная дармовая хата»;
* «Тачкі» (2006) — Макуін праяжджае пераезд перад самым цягніком;
* «Сымпсаны ў кіно» (2007) — агенты ЭПА ловяць у цягніку Мардж, Барта, Лізу і Мэгі.

### У тэлевізыйных праграмах
У некаторых краінах існуюць адмысловыя тэлепраграмы, прысьвечаныя чыгунцы й цягнікам. Прыкладамі могуць быць праграма *«[[Eisenbahnromantik]]»* () нямецкага тэлебачаньня (выйшла больш за 900 выпускаў) і *«[[Des trains pas comme les autres]]»* () францускага тэлебачаньня (выйшла больш за 100 выпускаў).

### У песьнях

У 1989 годзе беларускі гурт «Уліс» выдаў альбом «Чужаніца», у якім 1-я песьня  называлася «Цягнік на Нясьвіж». У 2006 годзе гурт  «Бяз назвы» выдаў альбом  «Жыве рок-н-рол», першая песьня якога мела назву «Цягнік».

Адной з самых вядомых савецкіх песень пра цягнік зьяўляецца дзіцячая песьня «Блакітны вагон» (), якая гучыць у мультфільме «Шапакляк»:

: Блакітны вагон бяжыць гайдаецца
: Цягнік хуткі набірае ход

Нямала песень пра цягнікі гучаць у кінастужках, ці на музычных сцэнах:
* «Цягнік на Чатанугу» () зь фільма «Сэрэнада Сонечнай даліны»;
* «Цягнік ідзе на ўсход» () з аднайменнага фільма;
* «Сяду ў хуткі цягнік» () Міхаіла Баярскага;
* «Цягнік на Ленінград» () гурту «Империя»;
* «Хуткі цягнік» () Віктара Пятлюры;
* «Цягнік у агні» () гурту «Аквариум»;
* «Паштовы цягнік» () гурту Hi-Fi;
* «Гутарка ў цягніку» () гурту «Машина времени»;
* «Another Town, Another Train», а таксама ў кліпе да песьні «The Day Before You Came» гурту «ABBA»;
* «Last Train to Transcentral» гурту «The KLF»
* «Long Train Runnin'» і «Keep This Train A-Rollin» гурту «The Doobie Brothers»
* «Soul Train» гурту «Scooter»
* «Train of Love» гурту «Odyssey»
* «Train of thought» гурту «A-ha»;
* «Train Kept A Rollin`» і «Back Back Train» гурту «Aerosmith»;
* «Train to Skaville» гурту «Boney M»
* «Train» гурту «3 Doors Down»;
* «Zion Train» Боба Марлі;
* «Suburbian Train» і «Urban train» DJ Tiesto.
Таксама да песень пра цягнікі можна аднесьці любую песьню, дзе згадваецца рэйкавы рухомы склад:
* «Пастой, паравоз» () зь фільму «Апэрацыя «Ы» і іншыя прыгоды Шурыка»;
* «Электрычка» () Алёны Апінай;
* «Паравозік-аблачынка» () гурту «Лицей»;
* «42 хвіліны пад зямлёй» () гурту «Браво»;
* «Трамвай пяцёрачка» () гурту «Любэ»;
* «Гайдаецца вагон» () Вячаслава Дабрыніна
* «Oneway Ticket» гурту «Eruption»
* «Trans Europa Express» і «Europa Endlos» гурту «Kraftwerk»
і іншыя.

### На паштовых марках

Першай паштовай мініятурай з выявай паравозу стала марка брытанскай калёніі Нью-Брансўік (Канада), якая пабачыла сьвет у 1860 годзе.

1860 NB OneCentTrain ScottNo6.jpg
Locomotive_1869_Issue-3c.jpg
SM-Peru-1871.jpg
US_stamp_1901_Pan_Am_2c_Fast_Express.jpg
Stamp_of_USSR_0783.jpg
1987 CPA 5862.jpg
ArmenianStamps-094.jpg
Railwaystamp.jpg
CaseyJonesStamp.png
Posta Romania 4Lei Stamp.jpg
1996 The 115th Anniversary of Azerbaijan Railway.jpg
1966 CPA 3391.jpg


### У кампутарных і відэагульнях
З прычыны велізарнай колькасьці кампутарных гульняў самых розных жанраў, цягнікі сустракаюцца ў немалым ліку гульняў. Існуе нават цэлы жанр гульняў прысьвечаны цягнікам — чыгуначны сымулятар. З гульняў гэтага жанру найболей вядомыя наступныя:
* Southern Belle і яе сыквэл Evening Star;
* Train Simulator;
* Densha de GO!;
* Microsoft Train Simulator;
* Trainz;
* Rail Simulator
У гэтых гульнях гульцу даецца магчымасьць кіраваць цягнікамі самых розных краінаў сьвету па разнастайных варыянтах трас пры розных варыянтах фармаваньня цягнікоў.

У гульнях іншых жанраў цягнікам адведзена значна меншая роля і яны выступаюць там, галоўным чынам, толькі як сродак дастаўкі. У такіх гульнях гулец можа проста назіраць за рухам цягніка па загадзя створанаму чыгуначнаму шляху (Бліцкрыг), але можа і стварыць інфраструктуру чыгункі, задаць маршруты для цягнікоў і нават падабраць лік вагонаў у цягніку і тып грузу (Transport Giant). У некаторых гульнях нават ёсьць магчымасьць прымітыўна кіраваць цягніком (SimCity 4: Rush hour). Апроч ужо згаданых, цягнікі (ня блытаць з рухомымі складамі) можна ўбачыць у наступных гульнях:
* Transport Tycoon і яе палепшаная вэрсія Transport Tycoon Deluxe;
* OpenTTD;
* Chris Sawyer's Locomotion
* ;
* Flintstones;
* GTA 3, , GTA 4;
* Railroad Tycoon, Railroad Tycoon 2, Railroad Tycoon 3;
* SimCity, SimCity 2000, SimCity 3000, SimCity 4;
* Нафтавы магнат;
* Піянэры чыгунак

### У геральдыцы
Выявы паравозаў можна пабачыць, напрыклад, на гербах Асіпавічаў і Баранавічаў, Сатвіль-ле-Руану (Францыя), Голенбэку (Нямеччына), Вілья-Аляманы (Чылі), Савецкага раёну Чалябінску (Расея), на пячатцы гораду Г’юстану (ЗША). 

Чыгуначны шлях зьяўляецца часткай гербоў Пашынгу (Аўстрыя), Чырванаграду (Украіна), Леарды (Румынія).

### Музэі чыгунак і трамваяў

У шэрагу краінаў сьвету існуюць музэі, прысьвечаныя гісторыі чыгункі, чыгуначнаму транспарту і трамваям. Беларуская чыгунка налічвае 39 музэяў і пакояў баявой і працоўнай славы, агульным фондам больш за 45 тысячаў адзінак захаваньня, у тым ліку:
* Музэй чыгуначнай тэхнікі лякаматыўнага дэпо Берасьце
* Музэй чыгуначнай тэхнікі Баранавіцкага аддзяленьня Беларускай Чыгункі

Музэі трамваю працуюць у Менску і Віцебску.

#### За мяжой

Прыклады чыгуначных музэяў у Сьвеце:
* Музэй чыгунак Летувы, Вільня, Летува
* Чыгуначны музэй, Варшава, Польшча
* Выстава рухомага складу гістарычных лякаматываў ды вагонаў, Кіеў, Украіна
* Музэй чыгунак Расеі, Санкт-Пецярбург, Расея
* Музэй гісторыі Латвійскай чыгункі, Елгава і Рыга, Латвія
* Музэй транспарту, Нюрнбэрг, Нямеччына
* Швэдзкі чыгуначны музэй, Еўле, Швэцыя
* Нацыянальны чыгуначны музэй, Нью-Дэлі, Індыя
* Музэй Аўстралійскага чыгуначнага гістарычнага таварыства, Мэльбурн, Аўстралія
* Чыгуначны музэй Найробі, Найробі, Кенія

Прыклады музэяў трамваю ў Сьвеце:
* Трамвайны музэй Бэрну, Бэрн, Швайцарыя
* Трамвайны музэй Грацу, Грац, Аўстрыя
* Францускі музэй паравых трамваяў і другасных чыгунак, Бютры-сюр-Уаз, Францыя
* Трамвайны музэй Порту, Порту, Партугалія

### Турыстычныя чыгункі і трамваі

Турыстычныя чыгункі таксама зьяўляюцца чыгуначнымі музэямі: па такіх чыгунках турыстаў возяць на гістарычных цягніках. Частка з такіх чыгунак захавала і іх асноўную функцыю — перавозку «звычайных» пасажыраў. Першай чыгункай, якая абслугоўвалася выключна аматарамі, была Талілінская чыгунка ва Ўэйлзе. Да турыстычных чыгунак можна таксама аднесьці і *дзіцячыя чыгункі*, напрыклад, Менскую. Акрамя таго, у шэрагу гарадоў па ўсім Сьвеце існуюць турыстычныя міні-цягнікі на колах (бязрэйкавыя), якія курсуюць па вуліцах між галоўнымі турыстычнымі мясьцінамі адпаведных гарадоў.

Прыклады турыстычных чыгунак у сьвеце:
* Мідлтанская чыгунка, Лідс, Ангельшчына — найстарэйшая ў сьвеце чыгунка, якая працуе бесьперапынна з часу заснаваньня (1758 г.)
* Ст’юартстаўнская чыгунка, Ст’юартстаўн, ЗША
* Ля Трачыта, Патагонія, Аргентына
* Шарганская васьмёрка, ад Мокра Горы да Шарган-Вітасі, Сэрбія
* Р’юканская чыгунка, Р’юкан, Нарвэгія
* Ройтлінгенска-Шэльклінгенская чыгунка, участак ад Ройтлінгену да Шэльклінгену, Нямеччына
* Дрэздэнская паркавая чыгунка, Дрэздэн, Нямеччына (дзіцячая)
* Мальтанка, Познань, Польшча (дзіцячая)

Прыклады турыстычных трамваяў:
* Маршрут 7N Стакгольмскага трамваю, Стакгольм, Швэцыя
* Некалькі маршрутаў Лісабонскага трамваю, Лісабон, Партугалія
* Электрычная музэйная трамвайная лінія Амстэрдаму, Амстэрдам, Нідэрлянды
* Канатны трамвай Сан-Францыска (3 маршруты), Сан-Францыска, ЗША

### Чыгуначны мадэлізм

Адным з кірункаў чыгуначнага мадэлізму зьяўляецца аднаўленьне ў мініятуры гістарычных станцыяў, чыгуначных лініяў і г. д. Існуюць адмысловыя выставы, у тым ліку, міжнародныя, як напрыклад, Сусьветная выстава мадэлізму, якая штогод ладзіцца ў францускім Лё-Буржэ, або Нюрнбэрскі кірмаш цацак ў Нямеччыне. Мадэлі чыгунак нярэдка можна пабачыць у музэях чыгунак, або транспарту, парках мініятур, на некаторых вакзалах. 

Прыклады месцаў, дзе можна пабачыць дэталёвыя мадэлі чыгунак:
 
* Miniatur Wunderland (даслоўна ), Гамбург, Нямеччына — найбуйнейшы ў сьвеце музэй мадэляў
* Першы Зальцбурскі клюб мадэляў чыгунак, Зальцбург, Аўстрыя
* Дацкі чыгуначны музэй, Одэнсэ, Данія
* Mini World Lyon (даслоўна ), Воз-ан-Вёлэн (прадмесьце Ліёну), Францыя
* Miniversum, Будапэшт, Вугоршчына
* Каралеўства чыгунак, Прага, Чэхія
* Нацыянальны шоў-музэй, Санкт-Пецярбург, Расея
* Музэй навукі і прамысловасьці, Чыкага, ЗША

### Помнікі цягнікам
Прыклады помнікаў паравозу:
* Паравоз-помнік сэрыі Эр, Менск
* Помнік паравозу, Баранавічы
* Помнік паравозу Р36-0111, Ворша
* Паравоз-помнік Эр764-42, Маладэчна
* Помнік палескім чыгункам, Лунінец

#### За мяжой
* Помнік паравозу So-17-1613, Дніпро, Украіна
* Помнік паравозу, Унеча, Расея
* Помнік паравозу, Офэнбург, Нямеччына
* Помнік паравозу, Кома, Італія
* Помнік паравозу, Кампу-Гранды, Бразылія

## Роля ў гісторыі

### Сусьветная спадчына
У сувязі з сваёй культурна-гістарычнай значнасьцю наступныя аб’екты, зьвязаныя з чыгункай, былі ўключаны ў Сьпіс сусьветнай спадчыны ЮНЭСКО:
* Зэмэрынская чыгунка, (Аўстрыя, 1998)
* Тры Горныя чыгункі Індыі, Індыя: Дарджылінг-Гімалайская чыгунка (1999), Горная чыгунка Нілгіры (2005) і Чыгунка Калка-Шымла (2008)
* Вакзал Чхатрапаты-Шываджы (Мумбаі, Індыя, 2004)
* Бэрнінская і Альбульская галіны Рэтыйскае чыгункі (Швайцарыя і часткова Італія, 2008)

### У жыцьцяпісах вядомых людзей

* 15 верасьня 1830 году, пры адкрыцьці чыгункі Лівэрпул — Манчэстэр, сябар ангельскага парлямэнта Ўільям Гаскісан пачаў пераходзіць праз чыгуначныя шляхі, не зважаючы на надыходзячы цягнік. У выніку наезду цягніка Ўільям Гаскісан загінуў на месцы і стаў знакаміты, як першы чалавек, які загінуў пад коламі цягніку;
* У кастрычніку 1910 году падчас паездкі ў цягніку атрымаў запаленьне лёгкіх пісьменьнік Леў Талстой. 31 кастрычніка (13 лістапада) ён сышоў на станцыі Астапава, дзе празь 7 дзён яго ня стала. Поруч будынку станцыі быў пастаўлены на вечную стаянку паравоз О<sup>в</sup>−5769. На тэндэры паравоза прымацавана таблічка з надпісам: «Паравоз гэтай сэрыі 31 кастрычніка (13 лістапада) 1910 г. даставіў пасажырскі цягнік № 12 Смаленск — Казлоў на станцыю Астапава. У ім цяжка захварэў Л. М. Талстой. Тут на станцыі прайшлі апошнія дні яго жыцьця»;
* У жніўні — верасьні 1917 году Ленін на цягніку нелегальна перабраўся з Расеі ў Фінляндыю. Паравоз Н2 № 293, які вёў той цягнік, цяпер усталяваны на пэроне Фінляндзкага вакзалу ў Санкт-Пецярбургу;;

* У ноч з 10 на 11 сакавіка 1918 году ў адмысловым цягніку № 4001 савецкі ўрад на чале з У. І. Ленінам пераехаў зь Петраграду ў Маскву — Масква ізноў стала сталіцай Расеі. На ўчастку Цьвер — Масква цягнік вёў паравоз С-245;

### У гісторыі СССР
* 23 студзеня 1924 году жалобны цягнік даставіў у Маскву цела Леніна. Паравоз У-127, які беспасярэдне прывёў гэты цягнік у Маскву, цяпер усталяваны на Павялецкім вакзале;
* 1 ліпеня 1935 году на ўчастку Славянск — Лазавая машыніст Крыванос на паравозе Э<sup>у</sup>−684-37 правёў грузавы цягнік з хуткасьцю на 9 км/г хутчэй, чым прадугледжвалася нарматывамі. Тым самым быў падтрыманы стаханаўскі рух, які з гэтага часу на чыгуначным транспарце стаў называцца стаханаўска-крываноскім;
* У ліпені 1945 году ва ўрадавым цягніку Сталін адправіўся на Потсдамскую канфэрэнцыю. На адным з адрэзкаў шляху цягнік вёў цеплавоз Д<sup>а</sup>20-27 (пастаўляўся з ЗША па лэнд-лізу) і Сталін добра ацаніў гэты тып лякаматыву (плаўны разгон, вялікая сіла цягі). 5 жніўня таго ж году на Дзень чыгуначніка, па асабістай ініцыятыве правадыра, было прынята рашэньне пра аднаўленьне ў СССР будаўніцтва цеплавозаў, якое да гэтага было спынена ў 1941 годзе (для цягі цягнікоў цеплавозы перасталі выпускаць у 1937 годзе).

## Рэкорды

Самы хуткі рэйкавы цягнік: 3 красавіка 2007 году францускі цягнік  разагнаўся да хуткасьці 574,8 км/г.

Самая высокая сярэдняя графікавая хуткасьць рэйкавых цягнікоў на электрычнай цязе: японскі цягнік «Надзомі» кожны дзень ходзіць паводле раскладу зь сярэдняй хуткасьцю 261,8 км/г (францускі TGV — 259,4 км/г).

Самая высокая сярэдняя графікавая хуткасьць дызэль-цягнікоў: ангельскія дызэль-цягнікі «Інтэрсіці 125» курсуюць на маршруце Лёндан — Эдынбург зь сярэднімі хуткасьцямі 180 км/г.

Самы хуткі цягнік на паветраным падвешваньні: 5 сакавіка 1974 году францускі цягнік «L’Aerotrain 180 Haute vitesse» дасягнуў хуткасьці 430,4&nbsp;км/г.

Самы хуткі цягнік на магнітным падвешваньні: 2 сьнежня 2003 году ў японскім горадзе Яманасі цягнік MLX01 на лініі JR-Maglev разагнаўся да 581&nbsp;км/г.

Самая высокая графікавая хуткасьць цягнікоў на магнітным падвешваньні: у Кітаі паміж Шанхаем і аэрапортам Пудонг курсуе цягнік, які разганяецца да 431&nbsp;км/г.

Самы хуткі цягнік на паравой цязе: 3 ліпеня 1938 году на невялікім ухіле Стоўк-Банк на поўдзень ад ангельскага гораду Грэтэм паравоз кляса А4 № 4468 «Mallard» («Дзікая качка») з 6 пасажырскімі і адным дынамамэтрычным вагонам разагнаўся да хуткасьці 202,7&nbsp;км/г.

Самы хуткі цягнік на рэактыўнай цязе: 24 ліпеня 1966 году амэрыканская досьледная аўтаматрыса M-497 з усталяванымі на даху рэактыўнымі рухавікамі дасягнула хуткасьці 295,8&nbsp;км/г.

Самы доўгі і цяжкі пасажырскі цягнік: 27 красавіка 1991 году ў Бэльгіі з Генту ў Остэндэ адным электравозам быў праведзены пасажырскі цягнік з 70 вагонаў. Яго даўжыня склала 1&nbsp;732,9 м, а агульная вага была роўная 2&nbsp;786 т.

Самае доўгае вандраваньне на адным цягніку: у ліпені — жніўні 2001 году літарны цягнік Кім Чэн Іра, які рухаўся па маршруце Пхеньян — Масква, прайшоў шлях даўжынёй 10&nbsp;309 км.

Самы працяглы па маршруце руху рэгулярны круглагодны пасажырскі цягнік: даўжыня маршруту цягніка № 53/54 Харкаў — Уладзівасток складае 9713 км.

Цягнік, які даўжэй усіх не мяняў сваёй назвы і маршруту: з 1862 году па маршруце Лёндан — Эдынбург курсуе цягнік «Лятучы шатляндзец».

Самы доўгі і цяжкі таварны цягнік: 21 чэрвеня 2001 году ў Аўстраліі быў праведзены цягнік, загружаны жалезнай рудой. Цягнік складаўся з 682 вагонаў, яго вялі 8 цеплавозаў, разьмеркаваных па даўжыні. Маса грузу склала 82&nbsp;262 т, а агульная даўжыня цягніка — 7353 м.

Самы доўгі груза-пасажырскі цягнік: у Маўрытаніі паміж гарадамі Зурат і Нуадзібу курсуе цягнік даўжынёй каля 3&nbsp;тыс.&nbsp;м. Асноўным грузам зьяўляецца руда, таксама ў цягнік улучаны некалькі купэйных вагонаў.

## Аварыі і крушэньні

Звыш 100 чалавек загінулі ў наступных здарэньнях зь цягнікамі.
* 6 чэрвеня 1981 году ў Індыі ў штаце Біхар ураганным ветрам з моста ў раку Багхмаці былі перакулены 7 вагонаў пасажырскага цягніка. Загінула каля 600 чалавек (паводле розных дадзеных ад 300 да 800 чалавек) — **самая буйная ў сусьветнай гісторыі чыгуначная катастрофа**.
* 7 жніўня 1987 году грузавы цягнік, з-за адключаных у пасьпеху на станцыі Хвацкая тармазоў, ня змог спыніцца на ўхіле і на станцыі Каменская (горад Каменск-Шахцінскі) на хуткасьці каля 110 км/г урэзаўся ў хвост пасажырскага цягніка, цалкам разбурыўшы 2 апошнія вагоны. Загінулі 107 чалавек. Адным з чыньнікаў крушэньня стаў зрыў стоп-крана ў пасажырскім цягніку, з-за чаго гэты цягнік не пасьпелі прыбраць са шляху.
* 4 чэрвеня (3 чэрвеня па маскоўскім часе) 1988 году ў нізіне на перагоне Ўлу-Цяляк — Аша Куйбышаўскай чыгункі, з-за працёку на газаправодзе, адбыўся катастрафічны выбух воблака паліва-паветранай сумесі. У яго эпіцэнтры апынуліся два пасажырскіх цягнікі: № 211 «Новасыбірск — Адлер» і № 212 «Адлер — Новасыбірск». Па афіцыйных дадзеных 573 чалавекі (па іншых дадзеных 645) загінулі, 623 сталі інвалідамі, атрымаўшы цяжкія апёкі і целавыя пашкоджаньні — **самая буйная ў гісторыі [[Расея|Расеі]] і [[СССР]] чыгуначная катастрофа**.
* 28 кастрычніка 1995 году ў Азэрбайджане каля 300 чалавек загінулі ў агні, які ахапіў цягнік мэтро ў Баку. Акрамя таго, шмат хто задыхнуўся.
* 3 чэрвеня 1998 году ў Нямеччыне паміж гарадамі Эшэдэ і Цэле патрываў крушэньне хуткасны цягнік InterCityExpress. З-за залому колавай пары на хуткасьці 200 км/г цягнік сышоў з рэйкаў і ўрэзаўся ў апору аўтамабільнага моста, які праходзіў над чыгункай, які абрынуўся на вагоны. 101 чалавек (у тым ліку — 2 шляхавых працоўных) загінулі, 88 былі паранены.
* 22 красавіка 2004 году ў КНДР на станцыі Ёнчхон адбылося лабавое сутыкненьне двух грузавых цягнікоў, адзін зь якіх перавозіў нафту, а іншы — хімікаты. Неўзабаве адбыўся выбух, які разбурыў частку прылеглага да станцыі гораду. Афіцыйна 161 чалавек загінуў, каля 1300 — паранены. Па неафіцыйных дадзеных лік параненых і ахвяр у некалькі разоў больш.

### У Беларусі
* 2 траўня 1977 году ў Крыжоўцы пад Менскам пасажырскі цягнік сутыкнуўся з электрычкай, якая стаяла на пэроне. Гэтая аварыя сталася найбуйнейшай у гісторыі «Беларускай чыгункі»: загінулі 22 чалавекі, 82 атрымалі пашкоджаньні. Менскае аддзяленьне «Беларускай чыгункі» панесла ўрон у памеры 122 850 савецкіх рублёў.

### Тэрарыстычныя акты
* 8 студзеня 1977 году — у Маскоўскім мэтрапалітэне на перагоне паміж станцыямі «Ізмайлаўскі парк» і «Першамайская» спрацавала самаробная выбухная прылада. Загінулі каля 7 чалавек, 37 паранены.
* 3 верасьня 2003 году — на перагоне Падкумок — Белы вугаль, пры праходзе электрацягніка Кіславодзк-Мінэральныя Воды, адбыўся падрыў чыгуначнага палатна. 7 чалавек загінулі, каля 80 паранены.
* 5 сьнежня 2003 году — у Стаўрапальскім краі падарваны вагон прыгараднага электрацягніка Кіславодзк — Мінэральныя Воды, які пад’яжджаў да станцыі Есентукі. Загінулі 47 чалавек, 180 паранены.
* 6 лютага 2004 году — на перагоне паміж станцыямі Маскоўскага мэтрапалітэну «Аўтазавадзкая» і «Павялецкая» тэрарыстам-сьмяротнікам у перапоўненым вагоне была прыведзена ў дзеяньне выбухная прылада. Загінулі 42 чалавекі, каля 250 паранены.
* 13 жніўня 2007 году ў 21:43 па маскоўскаму часу на перагоне Бурга — Малая Вішэра Кастрычніцкай чыгункі, пры праходзе хуткаснага цягніка «Неўскі Экспрэс», пад электравозам быў зьдзейсьнены падрыў чыгуначнага палатна. У выніку з рэек сышлі электравоз і ўсе 12 вагонаў. Траўмы атрымалі 60 чалавек, зь якіх 25 былі дастаўлены ў лякарні.

## Цягнікі ў Беларусі

На 2020 год Беларуская чыгунка (БЧ) мела 36 параў цягнікоў міжнароднай сувязі пастаяннага звароту ў сувязі з кожнай зь 5 сумежных краінаў і Казахстанам, 42 пары цягнікоў міжрэгіянальных лініяў і 17 параў цягнікоў рэгіянальных лініяў бізнэс-клясы. У прадмесьцях абласных гарадоў і сталіцы паяжджанаў перавозілі 337 параў цягнікоў рэгіянальных лініяў эканом-клясы і 35 параў цягнікоў гарадзкіх лініяў. Празь Беларускую чыгунку праходзіла па 5 параў цягнікоў між Расеяй і краінамі Эўразьвязу ды між Расеяй і Калініградзкай вобласьцю, а таксама па адной пары цягнікоў між Малдовай і Расеяй ды між Расеяй і Ўкраінай. Беларуская чыгунка ўтварала 6 міжнародных цягнікоў, зь якіх 5 у сувязі з Расеяй і адзін са сталіцай Украіны.

У 2012—2013 гадах на БЧ паставілі 12 электравозаў БКГ1, якія задзейнічалі на электрыфікаваных участках чыгункі Берасьце—Ворша і Маладэчна—Асіпавічы, што перасякаліся ў Менску.

У Віцебску, Мазыры, Наваполацку й Менску дзейнічаюць трамвайныя сеткі, а ў апошнім — яшчэ й мэтро.

## Дадатковыя зьвесткі
* Сярод грузаў, якія перавозяцца ў цягніках, значацца самалёты, верталёты, караблі, падводныя лодкі і нават касьмічныя ракеты.

* На працягу двух дзесяцігодзьдзяў па савецкіх, а пазьней па расейскіх чыгунках курсавалі цягнікі, якія былі ўзброены міжкантынэнтальнымі балістычнымі ракетамі. Пры гэтым гэтыя цягнікі вонкава выглядалі для неадмыслоўцаў, як звычайныя грузавыя, прызначаныя для перавозкі хуткапсавальных прадуктаў.
* У турыстычнай практыцы сярод эўрапейскіх падарожнікаў атрымала распаўсюджаньне карыстаньне адмысловымі білетамі накшталт InterRail i EuRail Pass, якія дазваляюць значна ашчаджаць выдаткі і выступаюць аналягам «праязнога» на паслугі чыгункі.

## Галерэя

E subway train at Studencheskaya station.jpg|Цягнік мэтрапалітэну
Soyuz tma-3 transported to launch pad.jpg|Транспартоўка цягніком ракеты Саюз-ФГ да стартавага стала касмадрому
EP1 locomotive cab.jpg|У кабіне электравоза ЭП1
Big Hill CPR.jpg|Таварны цягнік з кратнай цягай на перавале  («Вялікі ўздым») у Канадзе
Oil train, batumi.jpg|Наліўны цягнік зблізку Батумі
Deviatkino-Ruchi ER2.ogv|Участак Дзявяткіна — Мурыно. Бесьперапыннае ціканьне — мэханічны хуткасьцямер
ER2-973 Ligovo.ogg|Прыгарадны электрацягнік ЭР2 блізу станцыі Лігава
Otloczyn miejsce katastrofy.ogg|Пасажырскі цягнік у Польшчы
ID_diesel_loco_CC_201-05_060327_4217_kta.jpg|GE U20C у Інданэзіі, #CC201-05
Diesel locomotive CC 203 22 at Gambir Station.jpg|GE U20C «Full-Width Cabin» у Інданэзіі, #CC203-22
ID_diesel_loco_CC_204-06_060403_2512_mri.jpg|GE U20C full computer control locomotive у Інданэзіі, #CC204-06
Wutachtalbahn_Talquerung_Epfenhofen.JPG|Паравоз на Вутахтальскай чыгунцы на паўднёвым захадзе Нямеччыны


## Глядзіце таксама
* Вагон
* Трамвай
* Лякаматыў
* Мэтрапалітэн
* Трэйнспотынг
* Чыгуначны транспарт
* Сьпіс імянных пасажырскіх цягнікоў
* Баявы чыгуначны ракетны комплекс
* Клясыфікацыя парушэньняў бясьпекі руху на чыгуначным транспарце

## Заўвагі

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 
* 
* 
* 

## Вонкавыя спасылкі
* Вячорка В. Цягнікі — гэта не паязды! Чыгуначныя словы па-беларуску, Радыё Свабода, 23 траўня 2018 г.
* 


Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы