Жан ля Рон д’Алямбэр

**Жан ля Рон д’Алямбэр** () — францускі фізык, матэматык і энцыкляпэдыст. Вядомы тым, што разам з Дыдро запачаткаваў «Энцыкляпэдыю», а таксама сваімі дасьледваньнямі ў галіне дыфэрэнцыйных раўнаньняў, частковых вытворных, тэарэтычнай мэханікі.

## Біяграфія
### Раньнія гады
Нарадзіўся ў Парыжы. Быў сынам пісьменьніцы Клядын Герэн дэ Тэнсэн і артылерыйскага афіцэра Люі-Камю Дэстуша. На момант нараджэньня д’Алямбэра Дэстуш быў па-за мяжой, а ягоная маці празь некалькі дзён пасьля нараджэньня малога пакінула яго на прыступках царквы Сэн-Жан-лё-Рон. Паводле звычаю, яго назвалі ў гонар сьвятога апекуна касьцёла. Д’Алямбэра зьмясцілі ў сіроцкі дом для падкiдкаў, але ягоны бацька знайшоў яго і зьмясьціў да жонкі шкляра, мадам Русо, зь якой будучы навуковец пражыў амаль 50 гадоў. Дэстуш таемна аплачваў адукацыю Жана, бо не хацеў, каб ягонае бацькоўства было афіцыйна прызнанае.

### Адукацыя

Д’Алямбэр спачатку вучыўся ў прыватнай школе. Ягоны бацька пакінуў яму дапамогу ў памеры 1200 ліўраў штогод па сваёй сьмерці ў 1726 годзе. Пад уплывам сям’і Дэтушаў у веку 12 гадоў д’Алямбэр паступіў у янсэнісцкі Каледж чатырох нацыяў. Тут ён вывучаў філязофію, права і мастацтва, атрымаўшы ступень бакаляўра мастацтваў у 1735 годзе. У далейшым жыцьці навуковец грэбаваў дэкартавымі прынцыпамі, якім яго вучылі янсэністы, які спрабавалі скіраваць хлопца да царкоўнай кар’еры і ўстрымаць яго ад паэзіі і матэматыкі. Тым ня менш, тэалёгія была для д’Алямбэра даволі нецікавай. Ён паступіў у юрыдычную школу, дзе правучыўся два гады. Пасьля быў прызначаны на адвацкую працу ў 1738 годзе. Ён таксама цікавіўся мэдыцынай і матэматыкай. Хлопец спачатку паступіў пад імём Жан-Батыст Дарэмбэрг, а потым зьмяніў сваё прозьвішча, магчыма, зь меркаваньняў мілагучнасьці, на д’Алямбэр. Пазьней, у знак прызнання дасягненьняў д’Алямбэра, прускі кароль Фрыдрых II Вялікі прапанаваў назву д’Алямбэр для меркаванага (але неіснуючага) спадарожніка Вэнэры, аднак навуковец адмовіўся ад гэтага гонару.

### Навуковая кар’ера
У ліпені 1739 году д’Алямбэр зрабіў свой першы ўнёсак у галіну матэматыкі, выявіўшы памылкі ў працы Шарля-Рэнэ Рэйно *«Дэманстрацыйны аналіз»* 1708 году, і накіраваўшы заўвагі ў Акадэмію навук. У той час гэтая праца была стандартным падручнікам, які сам д’Алямбэр выкарыстаў дзеля вывучэньня асноваў матэматыкі. Д’Алямбэр таксама быў вядомым знаўцам лацінскай мовы і ў апошнюю частку свайго жыцьця працаваў над перакладам Тацыта, за што атрымаў шырокую хвалу, у тым ліку ад Дэні Дыдро.

У 1740 годзе ён прадставіў сваю другую навуковую працу ў галіне мэханікі вадкасьці *«Памяць пра пераламленьне цьвёрдых целаў»*, якая была ўхваленая Алексі Клёдам Клеро. У гэтай працы д’Алямбэр тэарэтычна растлумачыў зьвяву пераламленьня. У 1741 годзе пасьля некалькіх няўдалых спробаў ён стаў сябрам Акадэміі навук. Пазьней ён таксама стаў сябрам Бэрлінскай акадэміі ў 1746 годзе і сябрам Лёнданскага каралеўскага таварыства ў 1748 годзе. У 1743 годзе ён апублікаваў сваю самую вядомую працу *«Трактат аб дынаміцы»*, дзе сфармуляваў фундамэнтальны ўласны прынцып, які зводзіць дынаміку нявольнай сыстэмы да статыкі. Тут ён упершыню сфармуляваў агульныя правілы складаньня дыфэрэнцыйных раўнаньняў руху любых матэрыяльных сыстэмаў.

У 1740-х гадоў стаў адным з сузаснавальніцаў ''«Энцыкляпэдыі»'' поруч з Дэні Дэдро. Д’Алямбэр канцэнтраваўся на артыкулах па матэматыцы і прыродазнаўстве, стварыўшы больш за тысячу артыкулаў улучна з знакамітай папярэдняй прамовай. Працаваў над *«Энцыкляпэдыяй»* да 1757 году. У тым годзе ў артыкуле сёмага тому ім было выказанае меркаваньне, што жэнэўскае духавенства перайшло ад кальвінізму да чыстага сацыніянства, абапіраючыся на зьвесткі, атрыманыя ад Вальтэра. Пастары Жэнэвы былі абураныя гэтым, у выніку чаго прызначылі камісію дзеля адказу на гэтыя абвінавачваньні. Пад ціскам Жакоба Вэрна, Жан-Жака Русо і іншых д’Алямбэр у рэшце рэшт апраўдваўся тым, што лічыў усіх, хто не прымае Рымскую царкву, сацыніяністамі, і гэта было ўсё, што ён меў на ўвазе. У выніку навуковец устрымаўся ад далейшай працы над энцыкляпэдыяй пасьля адказу на крытыку.

У 1781 годзе ён быў абраны замежным ганаровым сябрам Амэрыканскай акадэміі мастацтваў і навук.

### Сьмерць
Цягам многіх гадоў ён пакутаваў ад дрэннага здароўя. Сьмерць нападкала яго ў выніку хваробы мачавіка. Вядомы як атэіст, д’Алямбэр быў пахаваны ў безыменнай магіле.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Працы д’Алямбэра і пра яго на Internet Archive.
* Працы д’Алямбэра на LibriVox.

Катэгорыя:Францускія навукоўцы