Заходнеславянскія мовы

**Заходнеславя́нскія мовы** — група моваў у складзе славянскае галіны індаэўрапейскае моўнае сям’і. Распаўсюджаныя ў краінах Цэнтральнай ды Ўсходняй Эўропы — у Польшчы, Чэхіі, Славаччыне, а таксама ў рэгіёнах Ніжняя і Верхняя Лужыца на тэрыторыях нямецкіх фэдэральных зямель Брандэнбург і Саксонія адпаведна. Апрача гэтага, носьбіты заходнеславянскіх моваў таксама пражываюць у шэрагу іншых краінаў Эўропы (у тым ліку і ў памежных зь імі), краінах Амэрыкі і ў Аўстраліі.

Агульная колькасьць носьбітаў складае больш за 60 млн чал.

Для заходнеславянскіх моваў характэрныя агульныя рысы, што склаліся за старажытным часам і якія адасобілі іх ад іншых славянскіх моваў. У прыватнасьці, у галіне фанэтыкі гэтыя рысы ўключаюць у сябе захаваньне архаічных спалучэньняў галосных *tl*, *dl*; вынікі другой ды трэцяй паляталізацыі для заднянёбнага *ch* (якое перайшло ў *š*), захаваньне спалучэньняў *kv*, *gv* (*hv*), наяўнасьць галосных *c*, *dz* (або *z*) на месцы праславянскіх спалучэньняў **tj*, **kt*, **dj*, адсутнасьць эпэнтэзы *l* у пазыцыі пасьля губных зычных не ў пачатку слова.

Сучасныя пісьмовасьці цяперашніх заходнеславянскіх моваў заснаваныя на лацінскім альфабэце і зьмяшчаюць у сабе некаторую колькасьць адрозных дыякрытычных знакаў. Найстаражытнейшы пісьмовы помнік датуецца XIII стагодзьдзем (для чэскае мовы).

## Клясыфікацыя
У схеме ніжэй падаецца месца заходнеславянскіх моваў у складзе вышэйшых моўных таксонаў і яе драбненьне на меншыя. Група заходнеславянскіх моваў уваходзіць у склад славянскае галіны моваў, сама група падзяляецца на тры падгрупы, адрозьненьні паміж якімі ўзьніклі ў позьнюю праславянскую эпоху. Сымбалем крыжа пазначаныя мёртвыя мовы.

* Індаэўрапейская моўная сям'я
** Балта-славянская група
*** Славянская галіна
**** Заходнеславянская група
***** Лехіцкая падгрупа
****** Заходнія
******* Паморская мова †
******** Кашубская мова
******** Славінская мова †
******* Палабская мова †
****** Усходнія
******* Польская мова
******* Сылеская мова (часам лічыцца дыялектам польскай або пераходным дыялектам паміж польскай і чэскай)
***** Лужыцкая падгрупа
****** Верхнелужыцкая мова
****** Ніжнелужыцкая мова
***** Чэска-славацкая падгрупа
****** Славацкая мова
****** Чэская мова
******* Кнааніт †

Лехіцкая падгрупа, якая ўлучала польскую, палабскую, кашубскую, славінскую, а раней і іншыя пляменныя мовы, на цяперашні час складаецца толькі з польскае ды кашубскае моваў з прычыны зьнікненьня носьбітаў астатніх моваў, пры гэтым кашубская мова нярэдка разглядаецца ў складзе дыялектаў польскае мовы. Вымерлы ў XX стагодзьдзі славінскі ідыём прадстаўляе зь сябе архаічны дыялект кашубскае мовы. Цягам апошняга часу, на мяжы ХХ-ХХІ ст. адзначаецца рух за прызнаньне сылескага дыялекту ў якасьці асобнае мовы, прадпрымаюцца спробы яго кадыфікацыі. Лужыцкая падгрупа на думку шматлікіх лінгвістаў прадстаўленая адзінай лужыцкай мовай, якая мае ўнутраную дыфэрэнцыяцыю і дзьве літаратурныя формы, ніжне- ды верхнелужыцкую, у той жа час верхнелужыцкую і ніжнелужыцкую ў якасьці самастойных моваў разглядае Г. Шустэр-Шэўц.

## Арэал і колькасьць носьбітаў
Найбольш распаўсюджанымі заходнеславянскімі мовамі зьяўляюцца польская, чэская і славацкая мова, на якіх размаўляе адпаведна 35; 9,5 і 4,5 млн чалавек.

Кашубская мова распаўсюджаная ў асобных рэгіёнах поўначы Польшчы, лужыцкія — у выглядзе невялікіх астраўкоў на паўднёвым усходзе Нямеччыны. Палабская і славінская мовы на цяперашні момант зьяўляюцца мёртвымі. Палабская мова аднаўляецца на аснове асобных словаў і мясцовых назваў, што маюцца ў лацінскіх і нямецкіх дакумэнтах, у невялікіх запісах жывога маўленьня XVII—XVIII стагодзьдзяў.

## Асаблівасьці
Заходнеславянскія мовы характарызуюцца шэрагам агульных фанэтычных рысаў, якія сфармаваліся ў праславянскую эпоху ў пляменных дыялектах заходніх славянаў. Гэтыя рысы адрозьніваюць заходнеславянскія мовы ад усходнеславянскіх і паўднёваславянскіх моваў.

# Захаваньне архаічных спалучэньняў зычных *tl*, *dl* у адпаведнасьці з *l* у іншых славянскіх мовах (напр., польск. *mydło*, чэск. *mýdlo*, славацк. *mydlo*, в.-луж. і н.-луж. *mydło* — параўн. зь беларускім *мыла*).
# Вынікі другой і трэцяй паляталізацыі, у якіх пры аднолькавым пераўтварэньні заднянёбных *k*, *g* на месцы *ch* паўстае зычны *š*, які адпавядае гуку *s* у іншых славянскіх мовах (напр., польск. *wszak*, чэск. і славацк. *však*, в.-луж. *wšak*, параўн. зь бел. *усялякі*).
# Захаваньне спалучэньняў *kv*, *gv* (*hv*) у пазыцыі другое паляталізацыі, тады як у іншых славянскіх мовах *k*, *g* у спалучэньні з *v* зазналі паляталізацыю і пераход праз гэта ў *cv*, *zv* (*dzv*).
# Узьнікненьне *c*, *dz* (або *z*) на месцы праславянскіх **tj*, **kt* перад галоснымі пярэдняга шэрагу і **dj* у адпаведнасьці з шыпячымі або іншымі рэфлексамі гэтых спалучэньняў у іншых славянскіх мовах (*č*, *ž*, *št*, *dj*, *žd*, *ć*): польск. *świeca*  *e*): польск. *sen* < *sъnъ*, чэск. *den*, *sen* (параўн зь бел. *сон*, *дзень*), славацк. *deň* (але *l’an*, *dážd’*), в.-луж. dźeń (але kozoł, law, dešć), палаб. *dan*, *dåzd*.
# Сьцягненьне галосных пры выпадзеньні інтэрвакальнага *j*: напрыклад, польск. *pas*, *bać się*; чэск. *pás*, *bát se*; славацк. *pás*, *bát’ sa*; в.-луж. *pas*, *bojeć so*; н.-луж. *pas*, *bojaś se* ().

## Унутраная дыфэрэнцыяцыя
Шэраг моўных рысаў супрацьпастаўляе паўночныя заходнеславянскія мовы (лехіцкія) паўднёвым (чэска-славацкія). Лужыцкія мовы, якія маюць асаблівасьці паўночных і паўднёвых заходнеславянскіх моваў, займаюць пераходную пазыцыю паміж імі. У лехіцкай падгрупе адзначаецца супрацьпастаўленьне заходніх кашубскай і палабскай моваў усходняй польскай.

Да моўных зьменаў, па-рознаму рэалізаваных у лехіцкай і чэска-славацкай падгрупах у праславянскую эпоху, альбо ў пэрыяд распаду або адразу пасьля распаду праславянскае супольнасьці, адносяць:

* Зьмены ў групах *tort*, *tert*, *tolt*, *telt*. У мовах лехіцкае ды лужыцкае падгрупаў дадзеныя групы зьмяніліся на *trot*, *tret*, *tlot*, *tlet*: напрыклад, польск. *złoto*, *brzeg*, *mleć*, в.-луж. *złoto*, *brjóh*, *mlěć* (), у чэска-славацкіх на *trat*, *trět*, *tlat*, *tlět* як у паўднёваславянскіх: напрыклад, чэск. *zlato*, *břeh*, *mlít*, славацк. *zlato*, *breh*, *mliet’*. Адсутнасьць мэтатэзы ў спалучэньні *trot* у кашубскай (напр., *warta*) і палабскай (напр., *vórtǎ*) зьяўляецца адной з адрозьненьняў між заходнімі і ўсходнімі лехіцкімі мовамі. Шырока прадстаўленыя ў кашубскай тапаніміцы немэтатэзаваныя спалучэньні *tort* на цяперашні час захоўваюцца ў асноўным у паўночнакашубскім дыялекце. Адзначалася адсутнасьць мэтатэзы ў дадзеным спалучэньні і ў сярэднебаўгарскіх помніках.
* Захваньне ў мовах лехіцкае падгрупы насавых галосных, што разьвіліся з праславянскіх *ę*, *ǫ*: напр., польск. *ręka* (але *rączka*), *ciężki* (але *ciąża*), пры гэтым польскія насавыя галосныя ў беларускай мове (шырэй — ва ўсходнеславянскіх мовах) звычайна адпавядаюць гуку *я* (радзей — *у*). У чэска-славацкай і лужыцкай падгрупе праславянскія *ę*, *ǫ* зьмяніліся ў *u*, *ä*, якія пазьней далі разнастайныя рэфлексы (чэск. *ruka*, *maso*, *těžký*); славацк. *ruka*, *mäso*, *t’ažký*; в.-луж. *ruka*, *mjaso*, *ćežki* ().
* Зьмяненьне праславянскага *ě* у ніжні *ä* ў лехіцкіх мовах, які пазьней даў у польскай галосны гук *a* перад цьвёрдымі пярэднеязычнымі і *e* ў астатніх выпадках (напр., *biały*, але *bielić*, *dzielić*, але *dział*; ). У чэска-славацкіх і лужыцкіх мовах *ě* перайшоў у сярэдне-верхні *ě*, які ў кароткіх складах чэскай і славацкай моваў разьвіўся ў *e*, у доўгіх — у дыфтонг *ie* (які ў чэскай пазьней ператварыўся ў падоўжаны гук *í*): чэск. *dělit* *[d’elit]*, *díl*; славацк. *delit’*, *diel*, в.-луж. *dźělić* *[džeilič]* ().

## Глядзіце таксама
* Паўночнаславянскія мовы

## Заўвагі

## Крыніцы

## Літаратура
* *Ананьева Н. Е.* История и диалектология польского языка. — 3-е изд., испр. — М.: Книжный дом «Либроком», 2009. — 304 с. — 
* *Дуличенко А. Д.* Кашубский язык // Языки мира: Славянские языки. — М.: «Academia»,, 2005. — С. 383—403. — 
* *Ермакова М. И., Недолужко А. Ю.* Серболужицкий язык // Языки мира: Славянские языки. — М.: «Academia», 2005. — С. 309—347. — 
* *Скорвид С. С.* Чешский язык // Языки мира: Славянские языки. — М.: «Academia», 2005. — 36 с. — 
* *Смирнов Л. Н.* Словацкий язык // Языки мира: Славянские языки. — М.: «Academia», 2005. — С. 274—309. — 
* *Супрун А. Е.* Полабский язык // Языки мира: Славянские языки. — М.: «Academia», 2005. — С. 404—417. — 
* *Тихомирова Т. С.* Польский язык // Языки мира: Славянские языки. — М.: «Academia», 2005. — 37 с. — 

## Вонкавыя спасылкі

* Заходнеславянскія мовы. Лінгвістычны энцыкляпэдычны слоўнік