Ушачы

**Уша́чы**, **Вуша́чы** — мястэчка ў Беларусі, на рацэ Ўшачы. Адміністрацыйны цэнтар Ушацкага раёну Віцебскай вобласьці. Насельніцтва на 2018 год — 5974 чалавекі. Знаходзяцца за 150 км на захад ад Віцебску, за 36 км ад чыгуначнай станцыі Лепель. Вузел аўтамабільных дарог на Менск, Віцебск, Полацак, Лепель, Глыбокае, Докшыцы.

Ушачы — даўняе магдэбурскае места гістарычнай Полаччыны, якое пэўны час было цэнтрам рэгіёну. Сярод мясцовых славутасьцяў вылучаўся збудаваны ў стылі барокавага клясыцызму комплекс кляштару дамініканаў з касьцёлам Сьвятога Гераніма, помнік архітэктуры XVIII ст., зруйнаваны супольнымі намаганьнямі расейскіх і савецкіх уладаў.

## Назва
Тапонім Ушачы ўтварыўся ад назвы ракі Ўшача, на якой узьнікла паселішча. Тым часам гідронім, імаверна, мае мяшаны склад: фінска-вугорскую аснову і балтыйскі суфікс -ча і азначае 'хуткая вада'.

Афіцыйная назва мястэчка — *Ушачы*, тым часам мясцовыя жыхары таксама ўжываюць іншыя традыцыйныя варыянты найменьня: *Вушачы*, *Вушача*, *Ушача*, *Ушач*.

## Гісторыя

### Вялікае Княства Літоўскае

Першы пісьмовы ўпамін пра Ўшачы як сяло ў Полацкім ваяводзтве датуецца XVI ст. У гэты час яны знаходзіліся ў валоданьні А. Сялявы. У 1594 годзе паселішча стала цэнтрам воласьці. 

У 1624 годзе маёнткам Ушачы валодаў Юзэф Кляноўскі, стольнік полацкі. На 1667 год маёнтак складаўся з трох вёсак; тут была прыстань і карчма, дзеялі царква і манастыр, рэгулярна праводзіліся 2 кірмашы. Наступным гаспадаром Ушачаў у 1672 годзе стаў Давыд Радзімінскі Францкевіч, які ў 1677 годзе разам з жонкай заснаваў у мястэчку базылянскі манастыр. Пазьней мясьцінай валодалі Шчыты, Жабы, Плятэры.

У 1716 годзе падваявода полацкі Геранім Жаба разам з жонкай фундавалі ва Ўшачах касьцёл і кляштар дамініканаў, пры якім дзеялі шпіталь і школа. 23 чэрвеня 1758 году кароль і вялікі князь Аўгуст Сас надаў мястэчку Магдэбурскае права і герб: «*у белым полі каля залатой ракі выява [[Сьвяты Лаўрэн|Сьвятога Лаўрэна]]*». Адначасна места атрымала права праводзіць таргі ў нядзелі і чацьвяргі, а таксама два кірмашы: першы — на Грамніцы, другі — на дзень Сьвятой Ганны. Кожны з кірмашоў працягваўся 4 тыдні. 

Па першым падзеле Рэчы Паспалітай (1772 год) Ушачы сталі сталіцай рэшты Полацкага ваяводзтва, якая засталася ў Рэчы Паспалітай. Тут зьбіраліся павятовыя соймікі. У 1787 годзе дамініканы збудавалі ў месьце двухпавярховы мураваны кляштар, а таксама заклалі школку на 6 клясаў.

### Пад уладай Расейскай імпэрыі
У выніку другога падзелу Рэчы Паспалітай (1793 год) Ушачы апынуліся ў складзе Расейскай імпэрыі, дзе сталі заштатным местам Лепельскага павету. У 1805 годзе статус паселішча панізілі да мястэчка, цэнтру воласьці Віцебскай губэрні. У вайну 1812 году тут на кароткі час спыняўся аддзел расейскага генэрала Вітгенштэйна, было некалькі сутычак з францускімі войскамі, пра што як памяць засталіся курганы. На думку доктара гісторыі, прафэсара, дырэктара Цэнтру напалеонаўскіх дасьледаваньняў Фэрнанда Бакура, ува Ўшачах з 22 на 23 ліпеня начаваў імпэратар Напалеон Банапарт. 

У 1863 годзе дзеля здушэньня нацыянальна-вызвольнага паўстаньня расейскія ўлады зачынілі касьцёл і кляштар дамініканаў ва Ўшачах разам з 3 касьцёламі ў ваколіцах мястэчка (Кублічы, Чашнікі і Палюдовічы). У 1905 годзе па рэлігійнай лібэралізацыі ў Расейскай імпэрыі распачаліся масавыя звароты па вяртаньне касьцёла і кляштару дамініканаў каталікам. У адказ на гэта расейскія ўлады пачалі праводзіць у колішнім касьцёле набажэнствы Ўрадавага сыноду Расейскай імпэрыі (Маскоўскай царквы). У 1908 годзе местачкоўцы дамагліся дазволу на будаваньне новага касьцёла.

За часамі Першай сусьветнай вайны ў лютым 1918 году Ўшачы занялі войскі Нямецкай імпэрыі.

### Найноўшы час
25 сакавіка 1918 году згодна з Трэцяй Устаўной граматай Ушачы абвяшчаліся часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 году згодна з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі яны ўвайшлі ў склад Беларускай ССР, у Лепельскі павет («падраён») Віцебскага раёну, аднак 16 студзеня Масква адабрала мястэчка разам зь іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад РСФСР. У 1924 годзе Ўшачы вярнулі БССР, дзе яны сталі цэнтрам раёну Полацкай, з 1935 году Лепельскай акругі. У 1938 годзе паселішча атрымала афіцыйны статус пасёлку гарадзкога тыпу, у Віцебскай вобласьці. У Другую сусьветную вайну з 7 ліпеня 1941 да 29 чэрвеня 1944 году мястэчка знаходзілася пад акупацыяй Трэцяга Райху.

26 ліпеня 2002 году афіцыйна зацьвердзілі гістарычны герб Ушачаў, а 28 лютага 2011 году — сьцяг мястэчка.


Ušačy, Rynak. Ушачы, Рынак (1903).jpg|Рынак. Касьцёл дамініканаў, 1903 г.
Ušačy, Śviatoha Łaŭryna. Ушачы, Сьвятога Лаўрына (1913).jpg|Новы касьцёл Сьвятога Лаўрына, 1913 г.
Ušačy, Carkoŭnaja. Ушачы, Царкоўная (1901-17).jpg|Вуліца Царкоўная. Касьцёл дамініканаў, да 1918 г.
Ušačy, Pošta. Ушачы, Пошта (Z. Furman, 1920-29).jpg|Паштовая кантора, 

Ušačy, Školnaja. Ушачы, Школьная (1920-29).jpg|Вуліца Школьная. Сынагога, 1920-я гг.
Ušačy, Padaleckaja. Ушачы, Падалецкая (1920-29).jpg|Вуліца Падалецкая. Царква, 1920-я гг.
Ušačy, Daleckaja. Ушачы, Далецкая (1920-39) (2).jpg|Вуліца Далецкая. Касьцёл дамініканаў, 1920-я гг.
Ušačy, Daminikanski. Ушачы, Дамініканскі (1941-44).jpg|Касьцёл дамініканаў, 


## Насельніцтва
### Дэмаграфія


ImageSize = width:auto height:150 barincrement:29
PlotArea = left:50 bottom:20 top:15 right:15
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
Colors =
  id:linegrey2 value:gray(0.9)
  id:linegrey value:gray(0.7)
  id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8)
  id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:6100
ScaleMajor = unit:year increment:3000 start:0 gridcolor:linegrey
ScaleMinor = unit:year increment:500 start:0 gridcolor:linegrey2
PlotData =
  color:cobar width:15
  bar:1846 from:0 till:95 
  bar:1897 from:0 till:1268 
  bar:1939 from:0 till:2046 
  bar:1941 from:0 till:2700 
  bar:1969 from:0 till:2459 
  bar:2002 from:0 till:6100 
  bar:2009 from:0 till:5514
  bar:2018 from:0 till:5974
TextData=
  fontsize:10px pos:(25,195)
  text:



* **XIX стагодзьдзе**: 1838 год — 716 чал. (334 муж. і 382 жан.), зь іх шляхты 2 муж. і 2 жан., духоўнага стану каталіцкага 3 муж., духоўнага стану праваслаўнага 1 муж. і 1 жан., мяшчанаў-юдэяў 284 муж. і 333 жан., сялянаў зямянскіх 40 муж. і 45 жан., аднадворцаў 2 муж. і 1 жан., адстаўных салдатаў 2 муж.; 1846 год — 95 чал.; 1892 год — 652 чал.; 1897 год — 1268 чал.
* **XX стагодзьдзе**: 1939 год — 2046 чал.; 1941 год — 2,7 тыс. чал.; 1 студзеня 1945 году — 1012 чал.; 1969 год — 2459 чал.
* **XXI стагодзьдзе**: 2002 год — 6,1 тыс. чал.; 2006 год — 5,8 тыс. чал.; 2008 год — 5,6 тыс. чал.; 2009 год — 5514 чал. (перапіс); 2016 год — 6030 чал.; 2017 год — 5948 чал.; 2018 год — 5974 чал.

### Адукацыя
У мястэчку працуюць сярэдняя, дзіцяча-юнацкая спартовая школы, дзіцячая школа мастацтваў, цэнтар пазашкольнай працы зь дзецьмі.

### Культура
Дзеюць дом культуры, 2 бібліятэкі, дом рамёстваў. Працуюць 9 калектываў аматарскай мастацкай творчасьці, 2 народныя: клюбы «Вэтэран» і народных майстроў, 1 узорны — дзіцячы хор школы мастацтваў; музэй народнай славы імя У. Лабанка.

### [[Мас-мэдыя]]
Выдаецца раённая газэта «Патрыёт». У газэце працавалі народны мастак Беларусі Віктар Грамыка, пісьменьнікі Сяргей Законьнікаў і Алег Салтук. Выходзіць два разы на тыдзень — у сераду і суботу. Наклад звыш 3000 асобнікаў.

## Забудова
### Плян
У 1969 годзе зьявіўся праект забудовы цэнтральнай часткі Ўшачаў. Згодна з генэральным плянам 1977 году цэнтар мястэчка захаваў гістарычны плян. Рэчка Ўшача падзяляе паселішча на 2 часткі. Левы бераг забудоўваецца пераважна індывідуальнымі дамамі сядзібнага тыпу. На правым беразе знаходзіцца адміністрацыйна-грамадзкі цэнтар і асноўная жылая забудова. У цэнтры 2—5-павярховыя дамы. Вытворчая зона разьмяшчаецца на паўднёвы ўсход ад мястэчка.

### Вуліцы і пляцы

## Эканоміка
Прадпрыемствы лясной і дрэваапрацоўчай, лёгкай, харчовай прамысловасьці.

## Транспарт
Праз Ушачы праходзяць аўтамабільныя дарогі  (Ушачы — Вялейка),  (Віцебск — Бешанковічы — Ушачы) і  (Ушачы — Лепель).

## Турыстычная інфармацыя
### Інфраструктура
Дзее Ўшацкі музэй народнай славы імя У. Лабанка.

### Славутасьці
На ўсходняй ускраіне мястэчка знаходзіцца гарадзішча дняпроўска-дзьвінскай культуры і часоў Русі.
* Касьцёл Сьвятога Лаўрына (1913)
* Могілкі: старыя каталіцкія; юдэйскія

### Страчаная спадчына
* Касьцёл Сьвятога Гераніма і кляштар дамініканаў (1796)
* Манастыр базылянаў (XVII ст.)
* Сынагога (XIX ст.)
* Царква Прачыстай Багародзіцы (1857)

## Асобы
* Генадзь Аўласенка (нар. 1955) — беларускі паэт, пісьменьнік, драматург
* Рыгор Барадулін (1935—2014) — беларускі паэт, эсэіст, перакладнік
* Анатоль Барышнікаў (нар. 1944) — заслужаны дзяяч навукі Расеі
* Пятрусь Броўка (1905—1980) — беларускі грамадзкі дзяяч, пісьменьнік, паэт і перакладнік
* Васіль Быкаў (1924—2003) — беларускі пісьменьнік
* Еўдакія Лось (1929—1977) — беларуская паэтка

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Вонкавыя спасылкі
* 
* Ушачы, Прыдзвінскі крайн: Гісторыя і сучаснасць