Вялікая вуліца (Вільня)

**Вялі́кая ву́ліца** () — вуліца ў цэнтральнай частцы Вільні, у Старым Месьце. Працягвае вуліцу Замкавую і вядзе да Ратушнага пляцу. Працягваецца вуліцай Вастрабрамскай да Вострай брамы.

Архітэктурныя дамінанты вуліцы — меская ратуша, Пятніцкая царква, езуіцкі касьцёл Сьвятога Казімера, палацы Абрамовічаў, Гаштольдаў, Пацаў і Хадкевічаў, помнікі архітэктуры XVI—XVIII стагодзьдзяў.

## Гісторыя
### Вялікае Княства Літоўскае
Назва вуліцы паказвае на яе галоўны цэнтральны статус. Гэта адна з найбольш старажытных вуліцаў Вільні. У гістарычных крыніцах упамінаецца пад назвай Вялікая або Вялікая Замкавая (разам з сучаснай Замкавай).

### Пад уладай Расейскай імпэрыі
У XIX ст. з мэтай маскалізацыі земляў колішняга Вялікага Княства Літоўскага ўлады Расейскай імпэрыі перайначылі назву вуліцу на расейскі манер (). Па адыходзе расейскіх войскаў зь Вільні вуліцы вярнулі традыцыйную гістарычную назву.

### Найноўшы час

У 1939 годзе назву вуліцы перайначылі на летувіскі манер. Па Другой сусьветнай вайне савецкія ўлады перайменавалі вуліцу ў імя расейскага пісьменьніка Максіма Горкага. У 1987 годзе вуліцы вярнулі гістарычную назву, але ў летувізаванай форме.

## Агульныя зьвесткі
Даўжыня вуліцы каля 600 м. Мае брукаваную праезную частку. Нумарацыя дамоў пачынаецца ад дома Франка. З правага заходняга боку вуліцы дамы зь няцотнымі нумарамі, зь левага ўсходняга боку — цотная нумарацыя.

З правага боку адыходзяць вуліцы Шварца, Шкляная, Нямецкая, Рудніцкая і Конская, зь левага — Савіч.

## Будынкі

### Няцотны бок
* № 1 — дом Франка. У 1807 годзе 2-павярховы будынак рэканструяваў архітэктар Міхал Шульц, які прыстасаваў яго пад кватэры прафэсараў Віленскага ўнівэрсытэту. Тут жыў прафэсар мэдыцыны Юзэф Франк, скульптар Казімер Ельскі, біёляг Андрэй Сьвядэцкі. У вайну 1812 году ў гэты доме спыняўся пісьменьнік Стэндаль. Пра гэты факт сьведчыць памятная шыльда.
* № 7 — палац Пацаў. У XVI ст. тут існавалі дзьве камяніцы, замест якіх у другой палове XVII ст. гетман вялікі і ваявода віленскі Міхал Казімер Пац збудаваў 3-павярховы палац. Аўтарам праекту, імаерна, быў варшаўскі архітэктар Ян Заор. У 1688 годзе ў палацы спыняўся кароль і вялікі князь Ян Сабескі. У 1812 годзе тут ладзіліся банкеты сьпярша ў гонар расейскага імпэратара Аляксандра І, а потым — Напалеона Банапарта. У 1822 годзе ў будынку зьбіраліся філярэты. У 1839—1841 гадох палац перабудавалі ў стылі клясыцызму, па чым у ім разьмясьціўся штаб Віленскай вайсковай акругі.

* № 13 — 3-павярховы дом з рысамі клясыцызму, у якім цяпер месьціцца аптэка. 
* № 17 (таксама *Шкляная вуліца, 1*) — кутні 3-павярховы дом, збудаваны на месцы старажытнай Уваскрасенскай царквы, ад якой захавалася частка мура. 
* № 19 (таксама *Шкляная вуліца, 2*)  — друкарня Францішка Скарыны. Гэты дом у XV—XVI стагодзьдзях знаходзіўся ў валоданьні віленскага бурмістра Якуба Бабіча. Як сьведчыць шыльда, усталяваная на будынку, сюды ў 1520 годзе беларускі асьветнік Францішак Скарына перавёз з Прагі сваю друкарню. Тут ён выдаў «Малую падарожную кніжку» (1522) і «Апостал» (1525).

* № 23 — дом, у якім цяпер разьмяшчаецца Польскі інстытут
* № 25 — дом Антакольскага 
* № 27 — 2-павярховы дом, якім валодаў кляштар трынітарыяў на Антокалі. Будаваўся ў XVI—XVII стагодзьдзях.
* № 33 — будынак Азоўска-Данскога банку, збудаваны ў 1904 годзе. Пяты паверх надбудавалі ў 1910 годзе. У гэтым будынку зьявіўся адзін зь першых ліфтаў у Вільні.
* № 35 (таксама *Конская вуліца, 2*) — дом Вітальда Вагнэра, перабудаваны ў 1910 годзе пад гатэль «Італія». У выніку перабудовы атрымаў чацьверты паверх.
* № 37 — дом, у якія цяпер разьмяшчаецца амбасада Турэччыны.
* № 39 (таксама *Гетманская вуліца, 1*) — 3-павярховы будынак былой аптэкі.

### Цотны бок

* № 2 — Пятніцкая царква. У 1345 годзе царкву заснавала віцебская князёўна Марыя Яраслаўна, жонка вялікага князя Альгерда. Тут хрысьцілі трох Віленскіх мучанікаў. У сярэдзіне XIX ст. расейскія ўлады перабудавалі царкву ў нэабізантыйскім стылі. У 1920-х гады сьвятар Аляксандар Коўш сьпярша аднавіў дзейнасьць замёрлай па вайне царквы, а потым дамогся ад кансысторыі перадачы сьвятыні Віленскай беларускай гімназіі. Да 1944 году тут адбываліся беларускамоўныя набажэнствы.
* № 4 — палац Хадкевічаў. У 1611 і 1619 гадох прадстаўнікі роду Хадкевічаў набылі дзьве камяніцы, на аснове якіх збудавалі палац у стылі рэнэсансу. У канцы XVIII ст. палац прыйшоў у заняпад. У 1803 годзе будынак выкупіў Віленскі ўнівэрсытэт. У 1834 годзе палац перабудавалі ў стылі клясыцызму. З 1994 году ў будынках месьціцца Віленская карцінная галерэя — філія Мастацкага музэю Летувы.

* № 10 — палац Гаштольдаў. У XVI ст. камяніца перайшла ў валоданьне Радзівілаў. У пачатку XIX ст. будынак набыў Віленскі ўнівэрсытэт, які пераабсталяваў яго пад сваю першую клініку. Пра гэты факт сьведчыць памятная шыльда на фасадзе будынка.
* № 12 — царква Сьвятога Мікалая. Царкву заснавалі ў XIV ст. за вялікім князем Альгердам. У 1514 годзе па пераможнай Аршанскай бітве князь Канстантын Астроскі ў падзяку Богу і ў гонар перамогі над маскоўскімі войскамі збудаваў на месцы драўлянай новую мураваную царкву. У XVIII ст. сьвятыню рэканструявалі ў стылі віленскага барока. У 2-й палове XIX ст. расейскія ўлады перабудавалі помнік у нэабізантыйскім стылі. 
* № 16 — дом, у якім цяпер месьціцца амбасада Швэцыі.
* № 18 — дом, які ў 1913 годзе перабудавалі пад аддзел Расейска-Азіяцкага банку.
* № 22 — 3-павярховы дом, у якім месьціцца Інстытут гігіены Міністэрства аховы здароўя Летувы. З гэтага дома 25 кастрычніка (6 лістапада) паэт Адам Міцкевіч выехаў у высылку, пра што сьведчыць памятная шыльда на фасадзе.
* № 24 — дом Масальскіх, збудаваны ў XVI ст. З 1645 году будынкам валодаў род Масальскіх. У гэтым і суседнім (№ 26) дамах у 1993 годзе адкрылася філія Нацыянальнага музэю Летувы.
* № 26 — Малая гільдыя, адзін з найстарэйшых гатычных будынкаў Вільні. Дом збудавалі ў XV ст. Ім валодалі купцы Мамонічы, з 1608 году — купецкае брацтва (цэх). 
* № 34 — касьцёл Сьвятога Казімера. Сьвятыню заснавалі ў 1604 годзе, гэта быў першы будынак Вільні ў стылі барока. Па здушэньні вызвольнага паўстаньня ў 1832 годзе расейскія ўлады гвалтоўна перарабілі касьцёл пад царкву Маскоўскага патрыярхату. За часам міжваеннай Польскай Рэспублікі сьвятыню вярнулі каталікам. У 1948 годзе савецкія ўлады зачынілі касьцёле, у наш час будынак зноў вярнулі каталікам.
* № 36 — палац Абрамовічаў. У 1790 годзе прадстаўнікі роду Абрамовічаў набылі чатыры камяніцы, на аснове якіх неўзабаве збудавалі палац паводле праекту архітэктара Марціна Кнафкуса. Па 1844 годзе будынак перайшоў да Маскоўскага патрыярхату. У 1914 годзе тут жыў архіяпіскап віленскі і літоўскі Ціхан (Белавін), будучы патрыярх Маскоўскі і ўсяе Расеі, які востра крытыкаваў савецкую ўладу. У наш час будынак займаюць Віленская кансэрваторыя і факультэт мастацтваў Віленскай калегіі.

## Галерэя

Vilenskaja ratuša. Віленская ратуша (J. Pieška, 1797).jpg|Касьцёл Сьвятога Казімера і ратуша. Ю. Пешка, 1797 г.  
Vilnia, Vialikaja. Вільня, Вялікая (J. Pieška, 1808).jpg|Ю. Пешка, 1808 г.
Vilnia, Rynak-Vialikaja. Вільня, Рынак-Вялікая (J. Aziambłoŭski, 1834).jpg|Касьцёл Сьвятога Казімера. Ю. Азямблоўскі, 1834 г.
Vilnia, Vialikaja-Rynak. Вільня, Вялікая-Рынак (J. Aziambłoŭski, 1834).jpg|Вуліца Вялікая з боку ратушы. Ю. Азямблоўскі, 1834 г.


Vilnia, Vialikaja, Jezuicki. Вільня, Вялікая, Езуіцкі (M. Januševič, 1836).jpg|Касьцёл Сьвятога Казімера. М. Янушэвіч, 1836 г.
Zaleski Town Hall in Vilnius.jpg|Касьцёл Сьвятога Казімера і ратуша. М. Залескі, 1846 г.
Vilnia, Vialikaja, Piatnickaja. Вільня, Вялікая, Пятніцкая (I. Trutnev, 1807).jpg|Пятніцкая царква да маскоўскай перабудовы. , 1807 г.
Vilnia, Vialikaja, Mikolskaja. Вільня, Вялікая, Мікольская (1864).jpg|Царква Сьвятога Мікалая да маскоўскай перабудовы, 1864 г.


## Крыніцы

## Літаратура
* Беларускія старонкі Вільні = Vilniaus gudų puslapiai / К. Атаманчык і інш. — Вільня, 2012. — 145 с.
* 

Вялікая