Жаляхоўка

**Жаляхо́ўка** () ці **сыстэ́ма Жаляхо́ўскага** () — украінскі фанэтычны правапіс у Заходняй Украіне ў апошняй чвэрці XIX — першай чвэрці XX стагодзьдзя, які на аснове грамадзянскага шрыфту й пашыранае на той час ва ўкраінскай мове фанэтычнай артаграфіі (зь некаторымі зьменамі) стварыў Яўген Жаляхоўскі для ўласнага «Маларуска-нямецкага слоўніку» (1882—1886), які цалкам выйшаў друкам тым жа 1886 рокам.

## Гісторыя

Менавіта што для «Маларуска-нямецкага слоўніку» Я. Жаляхоўскі стварыў уласны фанэтычны правапіс, які пабудаваў на ґрунце кулішоўкі, пашыранай на ўсходзе Ўкраіны. Гэта была спроба аб’яднаць галіцкі говар і новую ўкраінскую літаратурную мову, распрацаваць агульныя правілы артаґрафіі. Напрыканцы ХІХ ст. нямала словаў галічане пісалі, абапіраючыся на ўласныя дыялектычныя асаблівасьці.

Навінкаю гэтага правапісу быў пасьлядоўны ўжытак **[[ї]]** ня толькі замест [jі], але й па зычных на месцы даўніх **[[ѣ]]** ды [е]. Жаляхоўка моцна запанавала сярод прыхільнікаў фанэтычнага правапісу як на Галічыне, так і на Букавіне. Уласна, яна не была нейкаю навіною, бо ў галоўных рысах яе знаходзіма ў пісаньнях, напрыклад, А. Аганоўскага.

Жаляхоўка замацаваная ў «Рускай ґраматыцы» С. Смаль-Стоцкага й Т. Ґартнэра, што выйшла ў сьвет у 1893 годзе ў Львове, за рок да гэтага сыстэма Жаляхоўскага абвешчаная афіцыйнаю для ўкраінскае мовы ў Аўстра-Вугоршчыне (замест максімовічаўкі), упершыню з загаду аўстрыйскага міністэрства асьветы «Руская ґраматыка» стала афіцыйнаю ў школах і урадавым справаводзтве Галічыны. Выдадзеную «Рускую ґраматыку» па сыстэме Я. Жаляхоўскага Ірына Фарыён лічыць за канчатковую кропку ў перамозе нарадоўцаў. Зь зьяўленьнем «Маларуска-нямецкага слоўніку», а такім чынам, і новага правапісу, язычча, як макаранічная літаратурная мова, паступова выйшла з ужытку.

Жаляхоўку, апрача кулішоўкі й драгаманаўкі, ґрунтоўнійша апрацавала моўная камісія пры Навуковым таварыстве імя Т. Шаўчэнка, якая ў 1904 годзе выдала «Рускую правапісь з слоўнічкам». З пэўнымі зьменамі жаляхоўку ўжыў Барыс Грынчэнка ў выдадзеным ім чатырохтомным «Слоўніку ўкраінскае мовы», большасць правапісных правілаў, ужытых і ім, дзеюць і да гэтага часу.

Дзеяў правапіс да 1922, а недзе — й да 1940-х рокаў, пакуль на зьмену яму не прыйшла новая артаґрафічная сыстэма Ўкраінскае акадэміі навук.

## Асаблівасьці правапісу
Асаблівасьці гэтага правапісу былі абумоўленыя дыялектнымі рысамі галіцкіх гаворак: у сувязі з разьдзяленьнем у заходнеўкраінскіх гаворках цьвёрдых і мяккіх зубных перад гукам **і** дапаўнялася сыстэма ётаваных ва ўкраінскай мове:
* Літара **ї** пісалая ня толькі для пазначэньня ётаванага **і** ў словах тыпу *<u>ї</u>хав*, *мо<u>ї</u>*, але й гуку **і** з **[[ѣ]]** ды **е** па мяккіх зубных зычных **д**, **т**, **з**, **ц**, **с**, **л**, **н** (дїло, тїло, цїна, сїно, лїс, тїк, принїс і да т. п.).
* Па цьвёрдых зубных ужывалася літара **і** (стіл, сік).

Гук [**і**] з [**о**] у новазакрытых складах перадаваўся праз **і** (поділ). Літары **ъ**, **ѣ**, **ы** былі выключаныя з альфабэту. Ётаваны [**е**] і мяккасьць сьпераду зычнага перад [**е**] перадаваліся праз **є**, ётаваны [**о**] — літаразлучэньнем **йо**, а мяккасьць зычнага перад [**о**] — праз **ьо**.

Згодна з галіцкім вымаўленьнем, у назоўніках ніякага роду не адбывалася падаўжэньня зычных і пісаўся канчатак **є** адпаведна з наддняпроўскім **я** (зїлє, житє, знанє), прыметнікавыя суфіксы **-ський**, **-цький** не зьмякчаліся (україньский, нїмецкий), але пазначалася мяккасьць [**с**] перад наступным цьвёрдым губным зычным (сьміх, сьвято, сьвіт), частка **-ся** пісалася асобна ад дзеяслова (учить ся, являє ся), як і дапаможныя дзеясловы му, меш, ме ад інфінітываў у формах будучага часу незакончанага трываньня (робити ме, ходити меш).

Апостраф ставіўся пасьля прэфіксаў на зычны перад ётаваным **і** й **о** (з’явленє, з’їзд, під’їсти, **з’о**рати), за выняткам губных (мясо, вязати, пє, бю).

Выбуховы [**g**] перадаваўся праз **ґ**.

Іншамоўныя словы й розныя формы асобных словаў перадаваліся згодна зь мясцовым вымаўленьнем з улікам вымаўленьня некаторых гукаў у тых мовах, зь якіх былі запазычаныя словы, у прыватнасьці, з пазначэньнем мяккасьці **л** (клюб, плян, блюза, кляса, льокальний, зоольоґія, Клявдия).

## Крытыка
Правапіс Жаляхоўскага меў як істотныя перавагі перад папярэднікамі, так і пэўныя хібы. Супярэчлівым было, напрыклад, напісаньне літары **ї** замест **і** на месцы гістарычных **ѣ** ды **е**, што мела сэнс у заходніх дыялектах і гаворках Правабярэжжа, дзе зьберагалася падзяленьне цьвёрдых і мяккіх зубных зычных перад **і**, але стварала пэўныя нязручнасьці для часткі ўсходніх гаворак, дзе такі падзел зьнік.

Усходнеўкраінскія пісьменьнікі ды навукоўцы (Барыс Грынчэнка, Агатангел Крымскі ды іншыя) паставіліся да жаляхоўкі нэгатыўна, хоць заходнеўкраінская інтэлігенцыя і шырокая грамадзкасьць успрынялі яго досыць прыхільна. У 1893 року *жаляхоўкаю* была надрукаваная «Руская граматыка» Сьцяпана Смаль-Стоцкага і Тэадора Гартнэра. *Жаляхоўка* была зацьверджаная аўстрыйскім урадам для афіцыйнага ўжытку ў школьнымі навучаньні і безразьдзельна панавала ў Заходняй Украіне да 1922 року, а асобныя творы друкаваліся ёю й пазьней.

Хоць у Наддняпроўскай Украіне папулярызатарам жаляхоўкі быў Міхайла Грушэўскі (у выданьнях пасьля рэвалюцыі 1905 року, галоўным чынам у «Літаратурна-навуковаму весьніку»), аднак тут была прынятая «грынчэнкаўка» — правапіс, змадыфікаваны Барысам Грынчэнкам і ўжываны ў «Слоўніку ўкраінскай мовы» (1908).

## Крыніцы

## Літаратура
* 

Катэгорыя:Украінская мова