Тэнэрыфэ

**Тэнэры́фэ** (, ) — найбольшы востраў Канарскага архіпэлягу ў Атлянтычным акіяне. Найбольш населены востраў Гішпаніі, дзе ёсьць часткаю правінцыі Санта-Крус-дэ-Тэнэрыфэ, Аўтаномнае супольнасьці Канары. Плошча — 2034,38 км², насельніцтва —  чалавек (2014).

Адміністрацыйны цэнтар выспы — горад Санта-Крус-дэ-Тэнэрыфэ — сталіца аднайменнай правінцыі й разам з горадам Пальмас на высьпе Гран-Канарыя — адна зь дзьвюх сталіц аўтаномнай супольнасьці.

Штороку Тэнэрыфэ наведваюць 5 мільёнаў турыстаў — найбольш з усіх астравоў архіпэлягу — што робіць востраў адным з самых папулярных турыстычных цэнтраў Гішпаніі і сьвету. На Тэнэрыфэ ладзіцца адзін з найбольшых карнавалаў сьвету. У Санта-Крусе знаходзіцца архітэктурны сымбаль Канараў — Аўдыторыё-дэ-Тэнэрыфэ. Другі паводле велічыні горад Тэнэрыфэ — Сан-Крыстабаль-дэ-ля-Лягуна — занесены ў Сьпіс Сусьветнай спадчыны.

На востраве дзейнічаюць два аэрапорты: Паўднёвы і Паўночны.

Найвышэйшы пункт востраву — гара Тэйдэ — знаходзіцца ў аднайменным нацыянальным парку, уключаным у Сьпіс Сусьветнай спадчыны. Гара зьяўляецца адначасна трэцім паводле вышыні вульканам у сьвеце.

## Геаграфія
Тэнэрыфэ знаходзіцца на поўнач ад Тропіку Рака, пасярод астатнімі Канарскімі астравамі Гран-Канарыяй, Ля-Гамэрай і Ля-Пальмай, за 300 ад Афрыкі і за 1000 км ад Пірэнэйскага паўвострава. Плошча Тэнэрыфэ — 2034,38 км². Гара Тэйдэ вышынёй 3718 м — найвышэйшы пункт Гішпаніі і трэці найвышэйшы вулькан у сьвеце.

Тэнэрыфэ — найбольшы востраў Канарскага архіпэлягу і Макаранэзіі, утвораны злучэньнем трох горных градоў Анагі, Тэна і Вальле дэ Сан Лярэнца дзякуючы вульканічнай актыўнасьці Тэйдэ. Вулькан разьмешчаны ў цэнтры вострава і бачны амаль зь любога ягонага пункту; ягонае жэрала дасягае ў даўжыню 17 км. Занатаваныя чатыры вывяржэньні вульканаў, тры зь якіх адбыліся ў XVIII стагодзьдзі, апошняе — у 1909; усе яны скончыліся без чалавечых ахвяраў.

## Мінуўшчына
Першае вядомае паселішча бэрбэраў на Тэнэрыфэ зьявілася прыкладна ў 200 року да Н. Хр. Пераважна жыхары займаліся жывёлагадоўляй, таксама сельскай гаспадаркай, рыбалоўляй і лоўляй малюскаў. Пазьней утварылася каралеўства з цэнтрам у Адэхе. Па сьмерці Тынэрфэ «Вялікага» ягоныя дзевяць сыноў распачалі міжсобіцы, і каралеўства было падзеленае на дзевяць частак (мэнцэятаў).

Гішпанцы пачалі спробы захапіць Тэнэрыфэ ў 1464 року, аднак здолелі захапіць яго апошнім з Канараў у 1494—1496 высадкай Алёнса Фэрнандэс дэ Люга. Пасьля зьяўленьня на востраве эўрапейцаў мноства абарыгенаў памерлі ад інфэкцыйных захворваньняў, ад якіх ня мелі імунітэту — грыпу ды воспы. За першае стагодзьдзе на востраў прыбылі каляністы з розных канцоў Гішпанскай імпэрыі — Фляндрыі, Італіі, Нямеччыны. З ростам насельніцтва хваёвыя лясы былі вырубленыя на паліва і дзеля пашырэньня пасеўных плошчаў. З 1520-х рокаў пачалося вырошчваньне цукровага трысьнягу, пазьней таксама вінаграду, кашанілі ды бананаў.

У XVIII стагодзьдзі Тэнэрыфэ актыўна гандляваў з Амэрыкай. На экспарт пастаўлялася кашаніль, ром і цукровы трысьнёг. Мноства жыхароў перасяляліся ў Лацінскую Амэрыку, якая ўваходзіла ў Гішпанскую імпэрыю. У 1684 року перасяленцы з Канараў заснавалі на Санта-Дамінга вёску . У 1720—1730 роках 176 сем’яў пераехалі на карыбскі востраў Пуэрта-Рыка. Удзельнічалі тэнэрыфцы і ў заснаваньні будучых паселішчаў Мантэвідэо (Уругвай), Сан-Антоніё (Тэхас), Сэнт-Бэрнард (Луізыяна).

25 ліпеня 1797 року брытанскі адмірал Гарацыё Нэльсан паспрабаваў захапіць Санта-Крус-дэ-Тэнэрыфэ. Абаронай кіраваў генэрал Антоніё Гут’ерэс дэ Атэра і Сантаяна, які здолеў нанесьці вялікія страты брытанцам, а сам Нэльсан быў паранены і ў выніку пазбавіўся правай рукі.

Да 1927 року адзінай сталіцай Канараў было места Санта-Крус-дэ-Тэнэрыфэ, адгэтуль гэты тытул дзеліцца пароўне зь Ляс-Пальмасам.

## Клімат
Тэнэрыфэ вядомы як «востраў вечнай вясны» (Isla de la Eterna Primavera). Дзякуючы свайму разьмяшчэньню на адной паралелі з пустыняй Сахарай ён мае цёплы трапічны клімат зь сярэдняй тэмпэратурай 18—24&nbsp;°C узімку і 24—28&nbsp;°C улетку. Увесь год дні пераважна сонечныя з малой колькасьцю ападкаў (за выняткам горных раёнаў). Умераны клімат ствараецца ў значнай ступені дзякуючы пасатам на поўначы вострава, а таксама халодным плыням Канараў. Уплыў марскога паветра робіць сьпякотнае надвор’е рэдкім, а мароз — амаль немагчымым. Найніжэйшая зафіксаваная ў Санта-Крусе тэмпэратура — 8,1&nbsp;°C, і ў самым халодным месяцы сярэдняя тэмпэратура складае 15,8&nbsp;°C. Самы цёплы месяц — жнівень, 29&nbsp;°C ў Санта-Крусе, што адпавядае тэмпэратуры ў Барсэлёне або Маёрцы дзякуючы большаму марскому ўплыву. На большай вышыні, напрыклад, у Ля Лягуне, клімат пераходны да міжземнаморскага з большай колькасьцю ападкаў і меншай сярэднегадавой тэмпэратурай.

Заўважны рэзкі кантраст у клімаце ў розных месцах вострава, асабліва ў зімовы пэрыяд, калі на беразе можа грэць сонца, а на Тэйдэ ісьці сьнег. На малых вышынях клімат таксама кантрастуе ад арыднага на паўднёва-ўсходнім узьбярэжжы (Санта-Крус-дэ-Тэнэрыфэ) да міжземнаморскага на паўночна-заходнім (Буэна-Віста-дэль-Нортэ і Ля-Аратава). Наветраны паўночна-заходні бок востраву атрымлівае 73% усіх ападкаў, таму тут большая адносная вільготнасьць і менш сонца. Плювіямэтрычныя максымумы зарэгістраваныя на наветраным баку на вышыні паміж 1000 і 1200 м, пераважна ў горнай сыстэме Ля-Аратавы. У цэлым па ўсім востраве гадавая колькасьць ападкаў малая, месяцы з траўня па верасень амаль заўжды засушлівыя.

## Прырода
Нягледзячы на невялікія памеры, Тэнэрыфэ мае адметную экасыстэмную разнастайнасьць дзякуючы кантраснаму клімату ў розных канцах вострава. Тут растуць 1400 відаў расьлінаў, зь якіх каля 100 эндэмічныя. Фаўна вострава налічвае мноства эндэмічных бесхрыбетных і ўнікальныя віды рэптыліяў, птушак і сысуноў. Тут жывуць каля 400 відаў рыб, 56 відаў птушак, 5 відаў рэптыліяў, два віды земнаводных, 13 наземных сысуноў і некалькі тысячаў відаў бесхрыбетных, а таксама некалькі відаў марскіх чарапахаў, кітоў і дэльфінаў.

Афіцыйнымі прыроднымі сымбалямі Тэнэрыфэ лічацца  і .


Файл:Teidefink.jpg|*[[Fringilla teydea]]*
Файл:Dracaena draco.jpg|*[[Dracaena draco]]*


Большасьць эндамічных відаў жывёлаў пасьля зьяўленьня людзей вымерлі. Сярод іх былі такія характарыстычныя для  віды, як гіганцкая яшчарка, гіганцкі пацук, гіганцкая чарапаха.

Амаль палову вострава (48,6%) займаюць ахоўныя тэрыторыі. З 146 ахоўных тэрыторыяў Канараў 43 знаходзяцца на Тэнэрыфэ. Найбольшыя зь іх — Нацыянальны парк Тэйдэ, Каронны лес ды біясфэрны заказьнік Макіза-дэ-Анага, дзе пражывае найбольшая колькасьць эндэмікаў у Эўропе.

## Эканоміка
Тэнэрыфэ — эканамічная сталіца Канараў і мае найбольшы СУП на ўсім архіпэлягу. 78% прыбыткаў прыносіць сфэра паслугаў, аднак астатнія галіны ня менш важныя дзеля ўстойлівага разьвіцьця эканомікі вострава.

Тэнэрыфэ — адзін з самых папулярных турыстычных кірункаў сьвету. У 2014 року востраў наведалі  замежных турыстаў, ня лічачы ўнутрыгішпанскіх, дзеля якіх складае яшчэ 30% ад сярэднегадавой колькасьці.

Пераважна турызм разьвіваецца на поўдні вострава, дзякуючы цяплейшаму і сушэйшаму клімату, а таксама разгалінаванай сетцы курортаў. У апошні час стала разьвівацца інфраструктура на поўнач ад Пляя-дэ-ляс-Амэрыкас. Пасьля прынятага канарскім парлямэнтам *Мараторыю*, накіраванага на паляпшэньне стандартаў абслугоўваньня і ўстойлівага разьвіцьця, было забаронена будаваць на Тэнэрыфэ новыя гатэлі ніжэйшыя ўзроўнем за 5 зорак.

На турыстычным курорце Коста-Адэхе акрамя пляжаў збудаваныя разнастайныя гандлёвыя цэнтры, палі для гольфу, рэстараны, водныя паркі, жывёльныя паркі і тэатар.

Поўнач вострава мае багацейшую расьліннасьць, і асноўны турыстычны цэнтар тут — места Пуэрта-дэ-ля-Крус. Тут захавалася старая гішпанская архітэктура з паўночнаэўрапейскім уплывам, аднак з турыстычным бумам 1960-х пачалося зьмяненьне аблічча гораду, які стаў прывабнейшым. Тут знаходзіцца найлепшы заапарк сьвету паводле ацэнкі TripAdvisor — Лёра-парк.

40% астатняга сэктару эканомікі Тэнэрыфэ складаюць прамысловасьць і камэрцыя. Сельская гаспадарка складае менш за 10% СУП, аднак дапамагае захоўваць прывабныя для турыстаў культурныя каштоўнасьці вострава. Пераважна сельская гаспадарка разьвітая на паўночных схілах і залежыць ад вышыні. У прыбярэжнай паласе вырошчваюць памідоры і бананы, у пераходнай сушэйшай зоне растуць бульба, табака ды маіс, а на поўдні — цыбуля. На Тэнэрыфэ вырошчваецца больш бананаў, чым на астатніх астравох архіпэлягу, і больш за 90% ураджаю пастаўляецца на экспарт. Найбольш істотнымі пасьля бананаў прадуктамі расьлінагадоўлі зьяўляюцца памідоры, вінаград, бульба і кветкі. Канары — другая паводле велічыні рыбалоўная зона Гішпаніі.

## Гістарычная спадчына

### Славутасьці
На востраве захавалася вялікая колькасьць помнікаў часу заваёвы, сярод якіх катэдра ў Сан-Крыстабалі-дэ-Лягуне, касьцёлы Беззаганнага Зачацьця ў Сан-Крыстабалі-дэ-Лягуне і ў сталіцы. На востраве знаходзіцца базыліка Кандэлярыі (заступніцы Канараў). Вартыя ўвагі абарончыя замкі ў вёсцы Сан Андрэс ды па ўсім востраве.

З боку порту Санта-Крусу знаходзіцца архітэктурны сымбаль Канараў — Аўдыторыё-дэ-Тэнэрыфэ. Яшчэ адзін адметны будынак — хмарачос торэс-дэ-Санта-Крус вышынёй 120 м (найвышэйшы жылы будынак Гішпаніі).

### Археалягічныя мясьціны
Захаваліся некалькі археалягічных помнікаў часоў гуанчаў, якія ўяўляюць сабой скальныя малюнкі. Большасьць такіх пячораў разьмешчаная на поўдні вострава. Самыя значныя зь іх — Пячора гуанчаў са сьлядамі пражываньня VI стагодзьдзя да Н. Хр. і Пячоры Дона Гаспара са сьведчаньнямі вядзеньня гуанчамі сельскай гаспадаркі. Абодва археалягічныя помнікі знаходзяцца ў месьце Ікод-дэ-Лёс-Вінас.

## Культура

### Літаратура
У XVI—XVII стагодзьдзях , ураджэнец Ля Лягуны, склаў эпас *Старажытнасьці Пасьпяховых астравоў* (*Antigüedades de las Islas Afortunadas*), які асабліва каштоўны антраполягам як крыніца зьвестак пра тагачасны лад жыцьця на Канарах. Асьветніцтва не абышло Тэнэрыфэ, дзе дзейнічалі такія асобы, як Хасэ дэ Віера і Клявіха, Томас дэ Ірыяртэ і Арапэса, Анхель Гімэра і Хорхэ, Мэрсэдэс Пінта і Дамінг Пэрэс Мінік.

### Жывапіс
Найлепшымі канарскімі мастакамі XVII стагодзьдзя лічацца Крыстабаль Эрнандэс дэ Кінтана і Гаспар дэ Кевэда, ураджэнцы Ля Аратавы; іхняя творчасьць захавалася ў касьцёлах Тэнэрыфэ. У касьцёле Пуэрта дэ ля Крусу можна пабачыць творы Люіса дэ ля Круса і Рыяса, прыдворнага мастака Фэрдынанда VII, вядомага як «Эль Канарыё».

У  Санта-Крусу-дэ-Тэнэрыфэ захоўваюцца творы ўраджэнца гэтага места Валентына Санса і першага канарскага імпрэсіяніста Хуана Радрыгеса Ботаса (1880—1917).

### Музыка
У Санта-Крусе нарадзіўся піяніст і кампазытар , аўтар *Cantos Canarios*. Частка ягонага твору ўзятая ў якасьці гімну Канарскіх астравоў.

Народная музыка Тэнэрыфэ адметная выкарыстаньнем , гітараў, ,  і разнастайных ударных інструмэнтаў.

### Архітэктура
Тыповыя жылыя дамы на Тэнэрыфэ — простыя, драўляныя, звычайна двухпавярховыя з бальконамі і ўнутранымі дворыкамі — патыё. Дворыкі звычайна выкарыстоўваюцца як агароды.

### Сьвяты
Самым вядомым фэстам, які прываблівае турыстаў з усяго сьвету, ёсьць карнавал у Санта-Крус-дэ-Тэнэрыфэ, падчас якога ладзяцца спаборніцтвы, выступы вулічных музыкаў, мэнэстрэляў, маскарады — агулам карнавал доўжыцца дзесяць дзён.

Шырока адзначаюцца на востраве рэлігійныя фэсты — *рамэрыі*, ці пілігрымкі. Гэтыя сьвяты спалучаюць хрысьціянскія традыцыі зь нехрысьціянскімі і згадваюць заступніка пэўнага месца. Пры гэтым працэсіі аздобленыя вазамі з ураджаем, скацінай, ладзяцца танцы, рыхтуюцца мясцовыя стравы, ладзяцца кірмашы, спартовыя гульні.

У гонар Кандэлярскай Божай Маці, заступніцы Канараў, ладзяцца два фэсты ў год: у лютым і жніўні. Уночы з 14 на 15 жніўня жыхары з усіх канцоў вострава выпраўляюцца ў пілігрымку да Вілы-Мар’яны-дэ-Кандэлярыі.

14 верасьня ў гонар выявы  адзначаецца сьвята ў Сан-Крыстабалі.

На сьвята Цела і Крыві Хрыстовых вуліцы традыцыйна высьцілаюць дыванамі з кветак. У Ля-Аратаве вялізным дываном-мазаікай з рознакаляровай вульканічнай глебы ўсьцілаюць цэнтральны пляц. Глебу бяруць з нацыянальнага парку Тэйдэ і пасьля сьвяткаваньня вяртаюць, каб не нашкодзіць прыродзе.

## Рэлігія
На Тэнэрыфэ, як і ў цэлым у Гішпаніі, пераважаюць рыма-каталікі. Тут нарадзіліся два каталіцкія сьвятыя, місіянэры ў Амэрыцы: Пэдра дэ Сан Хасэ дэ Бэтанкур ды Хасэ дэ Анш’ета. Першы быў місіянэрам у Гватэмале і заснаваў першы ў Амэрыцы ордэн Дзевы Марыі Бэтлеемскай (Бэтлееміты); другі місіянэрстваваў у Бразыліі, быў адным з заснавальнікаў Сан-Паўлу і Рыю-дэ-Жанэйру.

Асноўныя каталіцкія храмы вострава:

* *[[Базыліка нашай дзевы Кандэлярыі]]* (Кандэлярыя): тут захоўваецца выява Дзевы Марыі Кандэлярскай. Збудаваная ў нэаклясычным стылі.
* *[[Катэдра ў Сан-Крыстабалі-дэ-Лягуне|Катэдра Ля-Лягуны]]* (Сан-Крыстабаль-дэ-Лягуна): сядзіба дыяцэзіі Тэнэрыфэ, збудаваная ў нэагатычным і нэаклясычным стылі.
* *[[Санктуарый Хрыста дэ Ля-Лягуны]]* (Сан-Крыстабаль-дэ-Лягуна): тут захоўваецца выява Хрыста зь Ля-Лягуны.
* *Галоўны парафіяльны касьцёл сьвятога Якуба Старэйшага* (Лёс Рэалехас): першы хрысьціянскі храм на востраве, збудаваны пасьля ягонай заваёвы кастыльцамі. Пасьвячоны ў гонар сьвятога Якуба Старэйшага, паколькі *канкіста* скончылася ў ягоны памятны дзень 25 ліпеня 1496.
* *[[Касьцёл Беззаганнага Зачацьця Найсьвяцейшай Дзевы Марыі (Сан-Крыстабаль-дэ-Лягуна)|Касьцёл Беззаганнага Зачацьця Найсьвяцейшай Дзевы Марыі]]* (Сан-Крыстабаль-дэ-Лягуна): адзін з найстарэйшых будынкаў Тэнэрыфэ.

Сярод іншых рэлігіяў — іслам, індуізм, будызм, пратэстанцтва, юдаізм і афраамэрыканская рэлігія.

## Транспарт
На Тэнэрыфэ дзейнічаюць два аэрапорты: Паўночны — Лёс Радэос (GCXO) і Паўднёвы — Рэйна-Сафія (GCTS). Лёс-Радэос, меншы, знаходзіцца ля Санта-Крусу і Ля-Лягуны, зьдзяйсьняе міжастраўныя, унутрыдзяржаўныя і эўрапейскія пералёты, а зь нядаўнай пары і рэйсы ў Вэнэсуэлу. Рэйна-Сафія — 7-ы паводле велічыні аэрапорт Гішпаніі, абслугоўвае рэгулярныя і чартэрныя рэйсы эўрапейскіх авіялініяў. У гэтым аэрапорце ў 1977 року адбылася найсьмяротнейшая катастрофа ў гісторыі авіяцыі з гібельлю 583 чалавек.

На Тэнэрыфэ можна трапіць і паромам, якія прыбываюць у Санта-Крус або Лёс-Крыстыянас.

Хуткасныя аўтамагістралі  і ) праходзяць амаль праз увесь востраў, злучаючы ўсе асноўныя мястэчкі ды курорты з мэтраполіяй. Выключэньне складае заходняя частка Тэнэрыфэ ад Адэхе да Ікод-дэ-Лёс-Вінасу, дзе пракладзеная меншая горная дарога. Акрамя магістраляў, існуе разгалінаваная сетка дарог.

Грамадзкі транспарт прадстаўлены сучаснымі аўтобусамі кампаніі TITSA, якія езьдзяць рэгулярна і ва ўсе часткі вострава. Ім можна дабрацца і ў самыя аддаленыя мясьціны. Двойчы ў дзень езьдзяць маршруты на гару Тэйдэ.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Мясцовае самакіраваньне Тэнэрыфэ
* 
* 


Катэгорыя:Астравы Макаранэзіі
Катэгорыя:Міяцэнавы вульканізм
Катэгорыя:Пліяцэнавы вульканізм
Катэгорыя:Плейстацэнавы вульканізм