Гарадзенскі раён

**Гарадзе́нскі раён** — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка на паўночным захадзе Гарадзенскай вобласьці Беларусі. Плошча раёну складае 2,59 тыс. км². Насельніцтва на 2018 год — 49 803 чалавекі. Адміністрацыйны цэнтар — места Горадня.

Гарадзенскі раён мяжуе зь Бераставіцкім, Шчучынскім і Мастоўскім раёнамі Гарадзенскай вобласьці, на захадзе з Польшчай, на поўначы зь Летувой.

## Фармаваньне тэрыторыі раёну
Гарадзенскі раён быў утвораны 15 студзеня 1940 году ў складзе Беластоцкай вобласьці БССР.

У склад раёну пры стварэньні ўвайшлі наступныя тэрыторыі занятай у верасьні 1939 году Польскай Рэспублікі: Верцялішкаўская, Лаская, Горніцкая, часткі Індурскай і Госкай гмінаў Гарадзенскага павету, Кузьніцкая і частка Адэльскай воласьці Сакольскага павету.

Першапачатковая тэрыторыя раёну складала 1032,3 км² з насельніцтвам у 52 502 чалавекі.

У лістападзе 1940 году была далучаная частка скасаванага Парэцкага раёну.

У 1941—1944 гадах тэрыторыя раёну занятая нацысцкай Нямеччынай і ўключана непасрэдна ў Райх (правінцыя Ўсходняя Прусія).

У верасьні 1944 году ў сувязі зь перадачай Беласточчыны ў склад ПНР раён быў уключаны ў склад навастворанай Гарадзенскай вобласьці БССР, а частка раёну адыйшла да ПНР. У 1946 годзе падчас удакладненьня дзяржаўнай мяжы СССР і ПНР са складу раёну на карысьць ПНР дадаткова перададзены вёскі Клімаўка, Мінкаўцы, Номікі, Такі, Толчы, Шымакі.

У сувязі з палітыкай узбуйненьня раёнаў у БССР да раёну была далучаная тэрыторыя Сапоцкінскага раёну (скасаваны 10 сакавіка 1959 году) і частка Скідзельскага раёну (скасаваны 25 сьнежня 1962 году).

## Прырода
На ўсходзе раёну месьціцца заказьнік «Азёры».

### Рэльеф
Значную частку раёну займае Нёманская нізіна, на захадзе — Гарадзенскае ўзвышша. Рэльеф — узгорыста-раўнінны. Пераважаюць вышыні 100—170 м над узроўнем мора, найвышэйшы пункт — 247 м (каля в. Капцёўка).

### Карысныя выкапні
На тэрыторыі раёну разьмешчаны паклады цагляных глінаў, торфу, сылікатных пяскоў, крэйды, пяскова-жвіровага матэрыялу, бузаў.

### Клімат
Клімат умерана кантынэнтальны. Сярэдняя тэмпэратура студзеня −5,1&nbsp;°C, ліпеня 17,8&nbsp;°C. Сярэднярочная колькасьць ападкаў складае 596 мм. Працягласьць вэгетацыйнага пэрыяду 199 дзён.

## Гідраграфія
Працякаюць рэкі Нёман з прытокамі Сьвіслач, Ласосна, Чорная Ганча, Котра. Аўгустоўскі канал злучае раку Нёман з ракой Бобра (басэйн ракі Вісла). На тэрыторыі раёну разьмешчаныя азёры: Белае, Рыбніца, Малочнае, Кальніца, Вяроўскае.

### Глебы
Глебы пераважна дзярнова-падзолістыя і дзярнова-падзолістыя забалочаныя.

### Расьліннасьць
Пад лесам каля 32% тэрыторыі раёну (буйныя масівы — Гарадзенская пушча на паўночным усходзе ды Аўгустоўская пушча на паўночным захадзе), пераважаюць хваёвыя, бярозавыя і яловыя лясы. Агульная плошча балотаў займае 2,5% плошчы раёну (балотныя масівы Сьвятое, Масткі-Нівішча, Закрэўшчына). На тэрыторыі раёну разьмешчаныя заказьнікі: ляндшафтавы — Азёры, біялягічныя — Гожаўскі і Сапоцкінскі.

## Насельніцтва
### Колькасьць
* XXI стагодзьдзе: 2009 год — 54 525 чалавек (перапіс). У тым ліку: места Скідзель — 10 869 чал.; мястэчка Сапоцкін — 1231 чал.; мескае насельніцтва — 12 100 чал.; сельскае — 42 425 чал.; 2016 год — 49 954 чалавекі; 2017 год — 49 987 чалавек; 2018 год — 49 803 чалавекі

### Нацыянальны склад
Нацыянальны склад насельніцтва паводле перапісу 2009 году:
* беларусы — 56%
* палякі — 33,6%
* расейцы — 7,8%
* украінцы — 1,3% і іншыя

### Рэлігія
У раёне дзейнічаюць 46 рэлігійных супольнасьцяў, якія зарэгістравалі свае Статуты: 25 рымска-каталіцкіх, 17 праваслаўных. У месьце Скідзель дзейнічаюць: супольнасьць царквы Хрысьціянаў Веры Эвангельскай, царква Хрысьціянаў Адвэнтыстаў Сёмага Дня, мусульманская рэлігійная супольнасьць, Новаапостальская рэлігійная супольнасьць. У прыходах раёну працуюць 18 ксяндзоў, 10 зь іх грамадзяне Рэспублікі Польшча, 12 праваслаўных сьвятароў. На тэрыторыі раёну знаходзіцца 40 культавых будынкаў.

### Інфраструктура
У раёне 23 сярэднія, 20 базавых, 6 пачатковых школаў, 11 музычных школаў, 26 дашкольных установаў, 41 клюб, 49 бібліятэкаў, 55 больнічных установаў, 2 санаторыі, ПТВ-199, 2 санаторныя школы, дзіцяча-спартовая школа.

## Гаспадарчая дзейнасьць
Агульная плошча сельгасугодзьдзяў складае 117 тыс. га, зь іх асушаных 20,9 тыс. га. Асноўныя галіны сельскай гаспадаркі: мяса-малочная жывёлагадоўля (буйнарагатая жывёліна, сьвінагадоўля, конегадоўля), вырошчаюць буракі, збожжавыя, кармавыя культуры, бульбу. Агародніцтва.

Прадпрыемствы: харчовая (Скідзельскі цукровы камбінат, вытворчасьць мясных і агароднінных кансэрваў, алею, сыру, крухмалу), дрэваапрацоўчай прамысловасьці (мэбля, піламатэрыялы, сталярныя вырабы), паліўнай прамысловасьці (торфабрыкет), вытворчасьць будаўнічых матэрыялаў (кафля і жалезабэтонныя вырабы).

На тэрыторыі раёну праходзяць чыгуначныя лініі Вільня — Горадня — Беласток (Польшча), Горадня — Масты, аўтадарогі ад Горадні на Беласток, Друскенікі (Летува), Астрыну, Ліду, Вялікую Бераставіцу, Ваўкавыск.

## Інфармацыя для турыстаў
На тэрыторыі раёну разьмешчана беларуская частка помніка гідратэхнічнага будаўніцтва — Аўгустоўскага канала.

### Помнікі прыроды
* Канглямэрат пяскова-жвірова-аточыкавы «Прынёманскі».
* Геалягічныя агаленьні Калодзежны Роў і Равец.

### Помнікі архітэктуры
* Касьцёл Унебаўзяцьця Найсьв. Панны Марыі ў в. Адамавічы (1854—1875).
* Касьцёл Унебаўзяцьця Найсьв. Панны Марыі ў в. Адэльск (XVIII ст.).
* Царква Сьв. Духа ў в. Азёры (1866).
* Сядзібна-паркавы комплекс Тукалаў у в. Белыя Балаты (XIX ст.).
* Царква Сьв. Аляксандра Неўскага ў в. Верцялішкі (1854).
* Царква Ўзвышэньня Сьв. Крыжа ў в. Галавачы (1881).
* Касьцёл Узвышэньня Сьв. Крыжа ў в. Галынка (1870—1891).
* Касьцёл Сьвв. Апп. Пятра й Паўла ў в. Гожа (1862—1865).
* Капліца Сьв. Роха ў в. Грандзічы (1908).
* Царква Дабравешчаньня Прасьв. Багародзіцы ў в. Жыдомля (1743).
* Касьцёл Найсьв. Сэрца Езуса і Сьв. Язэпа ў в. Занявічы (1917).
* Касьцёл Найсьв. Панны Марыі ў в. Зарачанка (1937).
* Касьцёл Найсьв. Тройцы ў в. Індура (1815).
* Царква Сьв. Аляксандра Неўскага ў в. Індура (1881).
* Сынагога ў в. Індура (XVIII—XIX стагодзьдзі).
* Касьцёл Унебаўзяцьця Найсьв. Панны Марыі і Сьв. Андрэя Баболі ў в. Казловічы (1817).
* Царква Праабражэньня Гасподняга ў в. Камотаў (1846).
* Касьцёл Унебаўзяцьця Найсьв. Панны Марыі ў в. Капцёўка (1936—1939).
* Царква Ўсьпеньня Прасьв. Багародзіцы ў в. Капцёўка (1891).
* Касьцёл Бяззаганага Пачацьця Найсьв. Панны Марыі ў в. Кашубінцы (1750).
* Касьцёл Бяззаганага Пачацьця Найсьв. Панны Марыі ў в. Квасоўка (1856—1872)
* Царква Сьв. Мікалая ў в. Лаша (1862).
* Сядзібна-паркавы комплекс у в. Лікаўка (XIX ст.).
* Млын у Луцкаўляны (канец ХІХ ст.).
* Царква Покрыва Прасьв. Багародзіцы ў в. Мількаўшчына (1904).
* Касьцёл Сьв. Юр’я ў в. Новая Руда (1938).
* Касьцёл Найсьв. Панны Марыі ў в. Падлабеньне (1882).
* Касьцёл Найсьв. Панны Марыі ў в. Парэчча (1904—1906).
* Царква Маці Божай Казанскай у в. Парэчча (1901).
* Касьцёл Зьвеставаньня Паньне Марыі ў в. Перстунь (1848).
* Касьцёл Маці Божай Шкаплернай у в. Прывалка (1919).
* Капліца ў в. Русота (XIX ст.).
* Капліца-пахавальня Ю. Дзяконскай у мястэчку Сапоцкін (1858).
* Капліца-пахавальня Ю. Гурскага ў мястэчку Сапоцкін (1873).
* Касьцёл Унебаўзяцьця Найсьв. Панны Марыі ў мястэчку Сапоцкін (канец XVIII ст.)
* Касьцёл Перамяненьня Пана ў в. Селіванаўцы (1865—1867).
* Касьцёл Сьв. Язэпа ў месьце Скідзель (1870).
* Царква Сьв. Міхала Арханёла ў месьце Скідзель (1851).
* Сядзіба ў в. Сьвіслач (канец ХІХ ст.).
* Капліца Божай Міласэрнасьці ў в. Сьвяцак (пачатак ХХ ст.).
* Палацава-паркавы комплекс Валовічаў у в. Сьвяцак (XVIII—XIX стагодзьдзі)

### Страчаная спадчына
* Вуніяцкая царква ў мястэчку Азёры (1676)
* Сынагога ў мястэчку Азёры (XVIII ст.)
* Вуніяцкая царква ў мястэчку Галынка (1714)
* Касьцёл у в. Каменка (XVIII ст.)
* Царква Сьв. Георгія ў в. Котра (XVII ст.)
* Вуніяцкая царква ў в. Падлабеньне (1715)
* Вуніяцкая царква ў в. Перстунь (1819)
* Сынагога ў мястэчку Сапоцкін (XVIII ст.)
* Царква Ўсьпеньня Прасьв. Багародзіцы ў мястэчку Сапоцкін (1780)
* Царква Покрыва Прасьв. Багародзіцы ў месьце Скідзель (1867—1870)
* Сядзіба Антановічаў-Чацьвярцінскіх у месьце Скідзель (XIX ст.)
* Касьцёл у мястэчку Сьвіслач (1666)

## Асобы
* Эліза Ажэшка (1841—1910) — польска-беларуская пісьменьніца
*Антон Баліцкі (1891, в. Балічы —1937) — беларускі палітычны дзеяч, публіцыст, ахвяра камуністычных рэпрэсій
*Анжаліка Борыс (нар. 14 кастрычніка 1973) — настаўніца і польская грамадзкая дзяячка Беларусі
* Міхась Васілёк (1905—1960) — беларускі паэт
* Яўхім Карскі (1861—1931) — беларускі філёляг, фальклярыст, этнограф
* Макар Краўцоў (1891 — пасьля 1939) — беларускі літаратар, грамадзка-палітычны дзеяч, аўтар словаў да гімна БНР
* Ігнат Легатовіч (1796—1867) — беларускі і польскі паэт, пэдагог
* Вацлаў Пануцэвіч (1911—1991) — беларускі палітычны і рэлігійны дзеяч, гісторык
* Марцін Пачобут-Адляніцкі (1728—1810) — астраном, асьветнік

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* Гродненский район // 

## Вонкавыя спасылкі

* Гарадзенскі раённы выканаўчы камітэт
* Гродзенскі раён // Гродзенскі аблвыканкам
* Вёскі і фота помнікаў на Radzima.org
*