Трэцяя Ўстаўная грамата

**Трэ́цяя Ўстаўна́я гра́мата** — юрыдычны акт, прыняты Радай БНР 25 сакавіка 1918 году ў Менску (у доме Маліна), згодна зь якім Беларуская Народная Рэспубліка абвяшчалася незалежнай дзяржавай. Угодкі гэтае гістарычнае падзеі традыцыйна адзначаюцца беларусамі як сьвята аднаўленьня дзяржаўнае незалежнасьці.

Экзэмпляр Трэцяе Ўстаўное граматы захоўваецца ў Нацыянальным архіве Рэспублікі Беларусь.

## Гісторыя

Прыняцьце Трэцяе Ўстаўное граматы праходзіла ва ўмовах, калі паводле Берасьцейскага міру Савецкая Расея пагадзілася на акупацыю большае часткі тэрыторыі Беларусі Нямецкай імпэрыяй. Дакумэнт падсумаваў вынікі ўнутранага змаганьня ў кіраўніцтве Беларускае Народнае Рэспублікі (БНР) і ў Беларускай сацыялістычнай грамадзе (БСГ) па прыняцьці Другое Ўстаўное граматы да народаў Беларусі, якая незадаволіла незалежніцкую плынь у БСГ (Язэп Лёсік, Аляксандар Прушынскі, Сымон Рак-Міхайлоўскі, Аркадзь Смоліч, Браніслаў Тарашкевіч і інш.). Фактычны лідар БСГ Аркадзь Смоліч 9 сакавіка 1918 году зьвярнуўся зь лістом да Івана Луцкевіча, у якім сьцьвярджаў, што ў кіраўніцтве БНР няма дастаткова сьвядомых прыхільнікаў незалежнасьці Беларусі. 18 сакавіка 1918 году на сходзе Рады Ўсебеларускага зьезду 1917 году прыхільнікі незалежнасьці дамагліся ейнага перайменаваньня ў Раду БНР. Яны прынялі пастанову аб ўвядзеньні ў склад Рады БНР Вацлава Ластоўскага, Антона й Івана Луцкевічаў, Яна Станкевіча, Дамініка Сямашкі й Язэпа Туркевіча — прадстаўнікоў Віленскае беларускае рады (ВБР), якая 19 лютага 1918 году напярэдадні прыняцьця Першае Ўстаўное граматы да народаў Беларусі абвясьціла пра разрыў паміж Беларусяй і Расеяй. 23 сакавіка 1918 году Вацлаў Ластоўскі, браты Луцкевічы, Ян Станкевіч і Язэп Туркевіч прыбылі ў Менск. У гэты дзень прыйшоў адказ ураду Нямецкае імпэрыі на заяву Народнага Сакратарыяту Беларусі ад 9 сакавіка 1918 году аб абвяшчэньні БНР. Паводле тэлеграмы, райхсканцлер Ґеорґ фон Ґертлінґ ня быў здольны прыняць заяву Народнага Сакратарыяту, бо гэта азначала б умяшаньне ва ўнутраныя справы Расеі. Такім парадкам урад Нямецкае імпэрыі па-ранейшаму лічыў Беларусь складовай часткай Расеі й не прызнаваў БНР. З тое прычыны, што бальшавікі ў час адыходу зь Менска 19 лютага 1918 году вывезьлі з сабой скарбы Дзяржаўнага банку, з 23 сакавіка 1918 году Народны Сакратарыят пастанавіў зьвярнуцца па пазыку да ўраду Ўкраінскае Народнае Рэспублікі. На гэтым паседжаньні прысутнічалі прадстаўнікі ВБР. Па нарадзе з братам, Антон Луцкевіч прапанаваў абвясьціць поўную незалежнасьць Беларусі ад Расеі — на знак пратэсту супраць гандлю беларускімі землямі зь Нямецкай імпэрыяй. Прапанову Антона Луцкевіча з разуменьнем сустрэў Народны Сакратарыят. Старшыня Народнага Сакратарыяту Язэп Варонка заявіў, што гэтую прапанову трэба абмеркаваць на паседжаньні фракцыі БСГ, бо прадстаўнікі гэтае партыі складалі большасьць у Радзе БНР. У фракцыі група сябраў БСГ на чале з Макарам Краўцовым спачатку выказалася супраць прапановы дзеячоў БНР, але ўрэшце згадзілася з большасьцю.

24 сакавіка 1918 году а 8-й гадзіне вечара пачалося пленарнае паседжаньне Рады БНР. 3 дакладам пра палітычнае становішча Беларусі выступіў Аркадзь Смоліч. Ён прапанаваў прыняць акт аб абвяшчэньні незалежнасьці БНР. Супраць ідэі беларускіх сацыялістаў выступілі расейскія й польскія земскія дзеячы й прадстаўнікі Бунду. Пры галасаваньні ўстрымаліся прадстаўнікі Аб’яднанае жыдоўскае сацыялістычнае рабочае партыі, Жыдоўскае сацыял-дэмакратычнае рабочае партыі й расейскіх сацыялістаў-рэвалюцыянэраў. Земская фракцыя абвясьціла пра выхад з Рады БНР. 25 сакавіка 1918 году а 8-й гадзіне раніцы Рада БНР прыняла Трэцюю Устаўную грамату большасьцю галасоў.

## Зьмест

Рада БНР выступіла з патрабаваньнем перагледзець Берасьцейскую мірную дамову. На землях былой Расейскае імпэрыі, дзе жыве й мае колькасную перавагу беларускі народ, абвяшчалася вольная, незалежная дзяржава; у ейны склад ўвайшлі Магілёўская, Менская, Віцебская, беларускія часткі Гарадзенскае, Віленскае, Смаленскае, Чарнігаўскае й суседніх губэрняў (меліся на ўвазе Сувалкаўская й Ковенская губэрні). Пацьвярджаліся таксама правы й вольнасьці грамадзянаў і народаў Беларусі, абвешчаныя Другой Устаўной граматай ад 9 сакавіка 1918 году.

## Падпісанты
Арыґінальная грамата — машынапісны аркуш паперы, падпісаны з адваротнага боку й замацаваны дзяржаўнай пячаткай. Сьпіс падпісантаў граматы:
# Старшыня ўраду й народны сакратар замежных справаў Язэп Варонка,
# Народны сакратар вайсковых справаў Кастусь Езавітаў,
# Народны сакратар гаспадаркі Ян Серада,
# Народны сакратар земляробства Тамаш Грыб,
# Кіраўнік справамі Лявон Заяц
# Народны сакратар юстыцыі Яфім Бялевіч
# Народны сакратар кантролю Пётра Крачэўскі
# Народны сакратар асьветы Аркадзь Смоліч,
# Народны сакратар апекі Палута Бадунова,
# Народны сакратар пошты й тэлеграфу Аляксандар Карабач.

## У мастацве

25 сакавіка 1920 году Янка Купала, які ў 1919 годзе быў намесьнікам старшыні Беларускага нацыянальнага камітэту (фактычна віцэ-прэм’ерам Беларусі), напісаў верш «25.III.1918 — 25.III.1920. Гадаўшчына — памінкі»:

У вершы паэт выказвае расчараваньне ў выніках прызнаньня незалежнае Беларускае дзяржавы тагачаснай міжнароднай супольнасьцю (у першую чаргу Савецкай Расеяй і міжваеннай Польскай Рэспублікай).

Прыняцьце Трэцяе Ўстаўное граматы як дзень аднаўленьня незалежнасьці Беларусі апяваецца ў вершах «На 25 сакавіка» (1932 год) і «На дзень 25.III.1933» (1933 год) Язэпа Германовіча «25 сакавіка» (1935 год) Міхася Машары, «Паслухай, што кажа курган» (1944 год), «25 сакавік» (1946 год) і «Былі героі» (1962 год) Алеся Змагара, «25-ты сакавік» (1950 год) Натальлі Арсеньневай. Народны паэт Беларусі Ніл Гілевіч, які ў 1991 годзе актыўна выступаў за ўсталяваньне 25 сакавіка ў якасьці дзяржаўнага сьвята, мае верш з радкамі «*І першым сьвятам Бацькаўшчыны стане Дзень Дваццаць Пятага Сакавіка!*». Верш «25 Сакавіка», напісаны Народным паэтам Беларусі Рыгорам Барадуліным, завяршаецца наступнымі радкамі:

Вялікая колькасьць мастацкіх паштовак, налепак і кувэртаў, зьвязаных зь сьвяткаваньнем даты прыняцьця Трэцяе Ўстаўное граматы як Дня Незалежнасьці, выйшла з друку намаганьнямі Беларускага замежжа.

## Глядзіце таксама
* Першая Ўстаўная грамата
* Другая Ўстаўная грамата

## Заўвагі

## Крыніцы

## Літаратура
* 

## Вонкавыя спасылкі

* Устаўныя граматы БНР, Рада Беларускай Народнай Рэспублікі

Катэгорыя:Дакумэнты Беларускай Народнай Рэспублікі
Катэгорыя:Падзеі 1918 году
Катэгорыя:Падзеі 25 сакавіка
Катэгорыя:Дзень Волі
Катэгорыя:1918 год у Беларусі