Скідзель

**Скі́дзель** — места ў Беларусі, на рацэ Скідзельцы. Уваходзіць у склад Гарадзенскага раёну Гарадзенскай вобласьці. Насельніцтва на 2018 год — 10 717 чалавек. Знаходзіцца за 30 км на паўднёвы ўсход ад Горадні; чыгуначная станцыя на лініі Горадня — Масты, на аўтамабільнай дарозе Горадня — Ліда.

Скідзель — даўняе мястэчка гістарычнай Гарадзеншчыны. Сярод мясцовых славутасьцяў вылучаўся палац Чацьвярцінскіх у стылі клясыцызму, помнік архітэктуры XIX стагодзьдзя.

## Назва
Тапонім Скідзель, відаць, мае балцкае (яцьвяскае) паходжаньне і ўтварыўся ад слова «шчыт» з ужываньнем памяншальнага суфіксу *«*'el**»''. У сучаснай [[Летувіская мова|летувіскай мове]] ёсьць словы ''skydas'' — шчыт, ''skydelis'' — шчыток. Мясцовая этымалёгія ад слова «скідзель» (складчына), на думку географа [[Вадзім Жучкевіч|Вадзіма Жучкевіча]], ёсьць сумнеўнай з тае прычыны, што падобных назваў або іх эквівалентаў няма ў іншых рэгіёнах краіны.

Традыцыйная гістарычная назва паселішча — Скідзель. Таксама мясцовыя жыхары часам ужываюць назву «Скідаль», якая зьяўляецца беларускай формай польскай назвы ''Skidel'' (''Скідэль''). Гэтая ж назва падаецца ў некаторых слоўніках.

== Гісторыя ==
=== Вялікае Княства Літоўскае ===
Першы пісьмовы ўпамін пра Скідзель як двор вялікіх князеў у складзе [[Гарадзенскі павет|Гарадзенскага павету]] [[Троцкае ваяводзтва|Троцкага ваяводзтва]] датуецца 9 сакавіка 1498 году: «''дву пустовщинъ в Городенском повете подле Скидла на имя Покладовъщины а Пашковъщины''». У 1516 годзе паселішча перайло ў заставу старосту гарадзенскаму [[Юры Радзівіл (гетман вялікі літоўскі)|Юрыю Радзівілу]].

У 1588 годзе Скідзель стаў адміністрацыйна-гаспадарчым цэнтрам воласьці (3 войтаўствы, 13 сёлаў) у складзе [[Гарадзенскае староства|Гарадзенскага староства]]. Паводле прывілею 1644 году [[Сьпіс каралёў польскіх|караля]] і [[Сьпіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікага князя]] [[Уладзіслаў Ваза|Ўладзіслава Вазы]] тут дазвалялася праводзіць штогод 2 кірмашы, таргі 2 разы на тыдзень. Скідзель стаў гандлёвым цэнтрам на шляху з [[Горадня|Горадні]] ў [[Слонім]]. Пад 1783 годам паселішча ўпамінаецца як [[мястэчка]] [[Гарадзенская эканомія|Гарадзенскай эканоміі]], цэнтар ключу.

=== Пад уладай Расейскай імпэрыі ===
У выніку [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай]] (1795 год) Скідзель апынуўся ў складзе [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]], з 1801 году ў [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскай губэрні]]. На 1833 год у Скідзелі было 218 будынкаў, на 1885 год — вінакурня, [[Русіфікацыя Беларусі|расейская]] [[народная вучэльня]] (з 1860 году), 2 царквы, 4 крамы, аптэка, гарбарная прамысловасьць. Паводле вынікаў перапісу 1897 году — 482 будынкі (зь іх 77 цагляных), працавала лякарня.

За часамі [[Першая сусьветная вайна|Першай сусьветнай вайны]] ў 1915 годзе Скідзель занялі войскі [[Нямецкая імпэрыя|Нямецкай імпэрыі]].

<gallery caption="Даўнія графічныя выявы Скідзелю" widths=150 heights=150 class="center">
Skidziel, Čaćviarcinski. Скідзель, Чацьвярцінскі (N. Orda, 6.05.1861-77).jpg|[[Палацава-паркавы комплекс Чацьвярцінскіх (Скідзель)|Сядзіба]]. [[Напалеон Орда|Н. Орда]], 1861—1877 гг.
Skidziel. Скідзель (1853).jpg|Плян Рынку, 1853 г.
Skidziel, Rynak. Скідзель, Рынак (1853).jpg|Праект крамаў на Рынку, 1853 г.
Skidziel, Pakroŭskaja. Скідзель, Пакроўская (1868).jpg|Праект царквы-[[мураўёўкі]], 1868 г.
</gallery>

=== Найноўшы час ===


25 сакавіка 1918 году згодна з [[Трэцяя Ўстаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] Скідзель абвяшчаўся часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. 1 студзеня 1919 году ў адпаведнасьці з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі ён увайшоў у склад [[БССР|Беларускай ССР]]. Згодна з [[Рыская мірная дамова|Рыскай мірнай дамовай 1921 году]] Скідзель апынуўся ў складзе міжваеннай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], дзе стаў цэнтрам [[Гміна Скідаль (сельская)|сельскай гміны]] [[Гарадзенскі павет (1919—1939)|Гарадзенскага павету]] [[Беластоцкае ваяводзтва (1919—1939)|Беластоцкага ваяводзтва]]. 17 верасьня 1939 году ў часе выправы савецкіх войскаў на [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчу]] у мястэчку адбылася антыпольская дывэрсія, якая ў савецкай тэрміналёгіі значылася як «[[Скідальскія падзеі 17—18 верасьня 1939 году|Скідзельскае паўстаньне]]», і была першапачаткова падрыхтаваная мясцовымі [[габрэі|жыдамі]] і [[беларусы|беларусамі]], якія ўчынілі напад на пастарункі польскай паліцыі. Бунт удалося здушыць па прыбыцьці аддзелаў Польскай арміі з [[Горадня|Горадні]].

У 1939 годзе Скідзель увайшоў у [[БССР]], дзе 15 студзеня 1940 году атрымаў афіцыйны статус [[пасёлак гарадзкога тыпу|пасёлку гарадзкога тыпу]] і стаў цэнтрам [[Скідальскі раён|раёну]] (з 1962 году ў Гарадзенскім раёне). У [[Другая сусьветная вайна|Другую сусьветную вайну]] з 27 чэрвеня 1941 да 14 ліпеня 1944 году мястэчка знаходзілася пад акупацыяй [[Трэці Райх|Трэцяга Райху]]. 

30 студзеня 1974 году Скідзель атрымаў статус [[места]]. Да распаду [[СССР]] (1991 год) у месьце знаходзілася Гарадзенская штаб-кватэра [[Камуністычная партыя Савецкага Саюзу|Камуністычнай партыі Савецкага Саюзу]].

<gallery caption="Места на старых здымках" widths=150 heights=150 class="center">
Skidziel, Čaćviarcinski. Скідзель, Чацьвярцінскі (1920).jpg|[[Палацава-паркавы комплекс Чацьвярцінскіх (Скідзель)|Сядзіба]]
Skidziel, Rynak. Скідзель, Рынак (1897).jpg|Царква
Skidziel, Rynak, Pakroŭskaja. Скідзель, Рынак, Пакроўская (1900).jpg|Царква з боку апсыды
Skidzielskaja synagoga. Скідзельская сынагога (1901-14).jpg|Сынагога
</gallery><gallery widths=150 heights=150 class="center">
Skidziel, Dvornaja. Скідзель, Дворная (1901-14).jpg|Вуліца Дворная
Skidziel, Haradzienskaja. Скідзель, Гарадзенская (1916).jpg|Вуліца Гарадзенская
Skidziel, Rynak. Скідзель, Рынак (1901-14).jpg|Рынак
Skidziel, Skidzielka. Скідзель, Скідзелька (1901-39).jpg|Вінакурня
</gallery>

== Насельніцтва ==
=== Дэмаграфія ===
<div style="float:right;margin:0 0 .5em 1em;" class="toccolours">
<timeline>
ImageSize = width:auto height:180 barincrement:27
PlotArea = left:50 bottom:20 top:15 right:15
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
Colors =
  id:linegrey2 value:gray(0.9)
  id:linegrey value:gray(0.7)
  id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8)
  id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:12000
ScaleMajor = unit:year increment:2000 start:0 gridcolor:linegrey
ScaleMinor = unit:year increment:400 start:0 gridcolor:linegrey2
PlotData =
  color:cobar width:15
  bar:1833 from:0 till:1277 
  bar:1878 from:0 till:1525 
  bar:1885 from:0 till:1531 
  bar:1897 from:0 till:2790
  bar:1931 from:0 till:3815
  bar:1973 from:0 till:8600
  bar:1991 from:0 till:11100
  bar:1999 from:0 till:11460
  bar:2004 from:0 till:10900 
  bar:2009 from:0 till:10869
  bar:2018 from:0 till:10717
TextData=
  fontsize:10px pos:(20,195)
  text:
</timeline>
</div>

* **XIX стагодзьдзе**: 1830 год — 552 муж., зь іх шляхты 4, духоўнага стану 1, мяшчанаў-юдэяў 506, мяшчанаў-хрысьціянаў і сялянаў 41; 1833 год — 1277 чал.; 1878 год — 1525 чал., у тым ліку 1062 жыды; 1885 год — 1531 чал.; 1897 год — 2790 чал.
* **XX стагодзьдзе**: 1931 год — 3815 чал.; 1973 год — 8,6 тыс. чал.; 1991 год — 11,1 тыс. чал.; 1999 год — 11 460 чал.
* **XXI стагодзьдзе''': 2001 год — 11,3 тыс. чал.; 2004 год — 10,9 тыс. чал.; 2006 год — 10,7 тыс. чал.; 2009 год — 10 869 чал. (перапіс); 2015 год — 10 554 чал.; 2016 год — 10 592 чал.; 2017 год — 10 709 чал.; 2018 год — 10 717 чал.

### Рэлігія

У 1990-я гады ў Скідзелі збудавалі новы касьцёл, у 2005 годзе — царкву.

### Адукацыя

У Скідзелі працуюць 3 сярэднія, музычная і спартовая школы, 5 дашкольных установаў.

### Мэдыцына
Мэдычнае абслугоўваньне насельніцтва ажыцьцяўляе меская лякарня.

### Культура
Дзеюць 2 дамы культуры, 3 бібліятэкі.

## Забудова
### Вуліцы і пляцы

У тэлефонным даведніку 1939 году ўпамінаюцца Афіцэрская, Палявая, Рынкавая, Фабрычная, Чыгуначная і Школьная вуліцы.

## Эканоміка
Прадпрыемствы харчовай і будаўнічых матэрыялаў прамысловасьці.

## Турыстычная інфармацыя
### Інфраструктура
Дзее музэй беларускага паэта Міхася Васілька. Спыніцца можна ў мескім гатэлі.

### Славутасьці
* Ешыбот (пачатак ХХ ст.)
* Капліца Ўнебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі (1870)
* Парк пры былой сядзібе Антановічаў і Чацьвярцінскіх (1840-я), брама (1899) і гаспадарчыя пабудовы (XIX ст.)
* Царква Сьвятога Міхала Арханёла (1851)
* Чыгуначная станцыя (1-я палова ХХ ст.)

### Страчаная спадчына
* Сядзіба Антановічаў і Чацьвярцінскіх (XIX ст.)
* Царква Покрыва Багародзіцы (1867—1870)

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* Скідзель. 500 год у гісторыі / І. Барысаў, М. Дзелянкоўскі, А. Вашкевіч, Д. Люцік, Я. Лялевіч, С. Токць. — Гродна: Гродзенская абласная тыпаграфія, 2008. — 189, [2] c., [8] л. каляр. іл. .
* 
* 
* 

## Вонкавыя спасылкі
* Скідзель, Radzima.org
* Скідзель, Глёбус Беларусі