Міхась Чарот

**Міха́сь Чаро́т** (сапр. — **Міхаі́л Сымонавіч Кудзе́лька**; ; Рудзенск, Ігуменскі павет, Менская губэрня — 29 кастрычніка 1937; Менск, НКВД). Псэўданімы: *Максім Бяднейшы; Юрка Куртаты; В.Чарот*; Крыптонімы: *М. К.; М.К-ка; Ч. М.; М. Ч.; М.Ч-т; Ч-т.*) — беларускі паэт, драматург, празаік, рэдактар, грамадзкі дзяяч.

У гады Першай сусьветнай вайны служыў афіцэрам запаснога палку. У часе Грамадзянскай вайны і інтэрвэнцыі ўсталяваў сувязь з падпольнымі рэвалюцыйнымі арганізацыямі на Беларусі і займаўся арганізацыяй паўстанцкіх атрадаў. Быў адным з арганізатараў Беларускай камуністычнай арганізацыі ў часе польскай акупацыі.

Супрацоўнік газэты «Савецкая Беларусь», у 1925—1929 ейны рэдактар. Сябра Беларускай асацыяцыі пралетарскіх пісьменьнікаў, літаратурных аб’яднаньняў «Маладняк» і «Полымя», у 1924—1931 сябра ЦВК БССР. Сумесна з Ю. Тарычам паводле аповесьці «Сьвінапас» стварыў сцэнар першага беларускага мастацкага фільму «Лясная быль» (1926).

Прысьвяціў арышатаваным па справе «Саюзу вызваленьня Беларусі» верш «Суровы прыгавор падпісваю першым…» (1930), у якім асуджаў іх за нацдэмаўшчыну. У студзені 1937 г. быў арыштаваны сам. Расстраляны ў ноч з 29 на 30 кастрычніка 1937. Рэабілітаваны калегіяй Вярхоўнага суду СССР 8 сьнежня 1956 году.

## Біяграфія

### Сям’я
Нарадзіўся ў сялянскай сям’і. Дзед Міхася Чарота быў майстрам па ткацтве, адкуль прозьвішча ад пана, адпаведнае яго заняткам, бабуля паэта працавала карміцелькаю ў панскім палацы.

Меў двух братоў і сясьцёр: Паўла (інжынэр і хатні пэдагог), Аляксандра (аграном), Марыю (кухарка) і Насту (акторка).

Стрыечны брат Міхася Чарота, Ёсіф Кудзелька, быў начальнікам упраўленьня па ахове аўтарскіх правоў пры СП БССР, іншы, Іван Кудзелька, займаў пасаду народнага камісара фінансаў БССР.

### Адукацыя і прафэсійная дзейнасьць

Першую адукацыю атрымаў у наёмнага настаўніка і ў Цітвянскай двухгадовай вучэльні. У 1913—1917 навучаўся ў Маладэчанскай настаўніцкай сэмінарыі. У гады Першай сусьветнай вайны сэмінарыя эвакуявалася ў Смаленск, дзе прайшлі два апошнія гады навучаньня М. Чарота. Па сканчэньні вучобы быў мабілізаваны ў армію.

Служыў афіцэрам запаснога палку ў Кузьнецку, там разам зь іншымі афіцэрамі-беларусамі намагаўся стварыць беларускі гурток. У часе Грамадзянскай вайны і інтэрвэнцыі ўсталяваў сувязь з падпольнымі рэвалюцыйнымі арганізацыямі на Беларусі, працаваў у паўстанчым камітэце і займаўся арганізацыяй паўстанцкіх атрадаў.

Вясной 1918 вярнуўся ў Менск і пачаў настаўнічаць у беларускай школе. Паступіў у Менскі вышэйшы пэдагагічны інстытут. Сьпяваў у хоры Тэраўскага пры «Беларускай хатцы» (меў прыгожы барытон), быў старшынём тэатральнай суполкі «Маладзік», выконваў ролі ў трупе Ўладзіслава Галубка.

У 1919 сябра Беларускага нацыянальнага камісарыяту і створанай пры ім Вайсковай Рады. Быў адным з арганізатараў Беларускай камуністычнай арганізацыі ў часе польскай акупацыі.

У 1920 уступіў у Камуністычную партыю і неўзабаве стаў супрацоўнікам газэты «Савецкая Беларусь», а ў 1925—1929 ейным рэдактарам.

У 1923 удзельнічаў у стварэньні літаратурнага аб’яднаньня «Маладняк» (уладальнік ягонага пасьведчаньня № 1), зь якога выйшаў у канцы 1927. Некаторы час быў чальцом аб’яднаньня «Полымя», затым уступіў у Беларускую асацыяцыю пралетарскіх пісьменьнікаў.

У 1922—1924 кандыдат у чальцы, у 1924—1931 сябра ЦВК БССР. У 1924 навучаўся ў Маскве ў Дзяржаўным інстытуце журналістыкі.

У 1927 па камандзіроўцы Наркамасьветы разам з Ц. Гартным і М. Зарэцкім пабываў у Латвіі, Нямеччыне, Францыі і Чэхаславаччыне. У 1927 быў у праўленьні Беларускага таварыства па культурных сувязях з замежжам.

У 1930-я працаваў загадчыкам літаратурнага сэктару Дзяржаўнага выдавецтва БССР, кансультантам у кабінэце маладога аўтара Саюзу пісьменьнікаў БССР.

### Арышт

У 1930-ым годзе М. Чарот прысьвяціў арыштаваным па справе «Саюзу вызваленьня Беларусі» В. Ластоўскаму, М. Гарэцкаму, А.Дудару, У. Дубоўку, Я. Пушчы і іншым апублікаваны ў часопісе «Полымя» верш «Суровы прыгавор падпісваю першым…», у якім асуджаў іх за нацдэмаўшчыну. Чарот ня ведаў, што празь сем год ён сам трапіць пад сьледзтва.

Міхась Чарот быў арыштаваны 24 студзеня 1937 году ў Менску па адрасе: вул. Ленінская, д. 35, кв. 1, адначасова выключаны з УКП(б). 3 чэрвеня 1937 году Галоўная ўправа ў справах літаратуры і выдавецтваў Беларускай ССР (Галоўліт БССР) выдала Загад № 33 «Сьпіс літаратуры, якая падлягае канфіскацыі зь бібліятэк грамадзкага карыстаньня, навучальных установаў і кнігагандлю». Паводле Загаду № 33, які «не падлягае абвяшчэньню», «усе кнігі» Міхася Чарота прадугледжвалася «спальваць».

Асуджаны пазасудовым органам НКУС 28 кастрычніка 1937 году як удзельнік «контрарэвалюцыйнай нацдэмаўскай арганізацыі». Сядзеў у адной камэры з паэтам Юркам Лявонным. Прыгавораны да расстрэлу 28 кастрычніка 1937. Апошні верш «Прысяга» (пра асабістую невінаватасьць) запісаў на сьцяне менскай унутранай турмы НКУС, дзе яго ўбачыў і захаваў у памяці Мікола Хведаровіч: «у 1939 годзе я быў пераве­дзены ў адзіночную камэру. Уважліва аглядзеў сьцены, шукаючы надпісаў, і вось у кутку прачытаў тэкст вершу, выкалупаны нечым вострым на сьцяне. Гэта была апошняя сустрэча з маім любімым паэтам і другам Міхасём Чаротам. Гадамі я захоўваў гэтыя яго словы ў сэрцы». Празаік і паэт Масей Сяднёў у сваім рамане «Раман Корзюк» згадаў, як спакутванага М. Чарота сьвядома спойвалі, каб у непрытомнасьці выпытваць новыя імёны «здраднікаў». Пасьля допытаў і катаваньняў прызнаў сябе вінаватым. Расстраляны ў ноч з 29 на 30 кастрычніка 1937. Савецкія крыніцы пазначаюць дату сьмерці 14 сьнежня 1938, ня згадваючы факт расстрэлу.

Рэабілітаваны вайсковай калегіяй Вярхоўнага суду СССР 8 сьнежня 1956 году. Асабовая справа М. Чарота № 8153-с з фатаздымкам захоўваецца ў архіве КДБ Беларусі.

### Асабістае жыццё
Быў двойчы жанаты, выхоўваў чатырох дзяцей: Вячаслава, Сьвятлану, Зінаіду, Алену. Другую жонку, братоў і іх сем’і таксама засудзілі.

## Творчасьць

Пісаць пачаў у трынаццацігадовым узросьце. Першыя паэтычныя спробы М. Чарота належалі да часоў вучобы ў сэмінарыі і не захаваліся. Друкаваўся з 1918 (паводле іншых зьвестак — з 1919). Аўтар кніжак паэзіі «Завіруха» (1922, першы зборнік М. Чарота), «Босыя на вогнішчы» (паэма, 1922), «Выбраныя вершы» (1925), «Карчма», «Ленін», «Марына» (паэмы, усе ў 1926), «Беларусь лапцюжная» (паэма, 1927), «Чырванакрылы вяшчун» (паэма-фантазія, 1927), «Паэмы» (1928), «Сонечны паход» (1929), «У сонечным паходзе» (вершы і паэмы, 1986), «Выбраныя вершы і паэмы» (1935), Збору твораў у 3 тамах (1933—1936), у 2 тамах (1958), «Выбраныя вершы і паэма» (1967), «Выбранае» (1982).

Выдаў зборнік апавяданьняў «Веснаход» (1924) і «Выбраныя апавяданьні» (1926).

Апублікаваў п’есы «Мікітаў лапаць» (апублікаваная і пастаўленая ў 1923), «Дажынкі» і аднаактоўку «Сон на балоце» (1924), дзіцячыя п’есы «Пастушкі. Данілка і Алеська» (Клімавічы, 1925). Напісаў музычную драму «На Купальле» (кампазытар Уладзімер Тэраўскі, пастаўленая ў 1921 годзе, адноўлены тэкст апублікаваны ў 1982 годзе), а кампазытар Аляксей Туранкоў стварыў на тэкст драмы опэру «Кветка шчасьця», лібрэта — Пятрусь Броўка, Пятро Глебка і Вольга Барысевіч.

Па аповесьці «Сьвінапас» стварыў з Ю. Тарычам сцэнар першага беларускага мастацкага фільму «Лясная быль» (пастаўлены ў 1926).

## Творы

### Паэзія
* 1922 — «Завіруха» зборнік
* 1922 — «Босыя на вогнішчы» паэма
* 1925 — «Выбраныя вершы»
* 1926 — «Карчма», «Ленін», «Марына» паэмы
* 1927 — «Беларусь лапцюжная» паэма
* 1927 — «Чырванакрылы вяшчун» паэма-фантазія
* 1928 — «Паэмы»
* 1929 — «Сонечны паход»
* 1935 — «Выбраныя вершы і паэмы»
* 1933—1936 — Збор твораў у 3-х тамах
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

### Проза
* 1924 — «Веснаход» зборнік апавяданьняў
* 1926 — «Выбраныя апавяданьні»
* 1926 — 

### П’есы
* «Мікітаў лапаць» — пастаўленая ў «Беларускай хатцы» у сакавіку 1920 году.
* «Дажынкі» — у 1924.
* аднаактоўка «Сон на балоце» — у 1924.
* дзіцячая п’еса «Пастушкі. Данілка і Алеська» — у 1925.
* музычная драма «На Купальле» (пастаўлена ў 1921, кампазытар Уладзімер Тэраўскі). Адноўлена ў 1982 годзе.
* Кампазытар Аляксей Туранкоў стварыў на тэкст драмы «На Купальле» опэру «Кветка шчасьця», лібрэта — Пятрусь Броўка, Пятро Глебка і Вольга Барысевіч). 
### Фільмаграфія
* ***[[Лясная быль (фільм)|Лясная быль]]*** — першы беларускі мастацкі, чорна-белы, нямы фільм зьняты па аповесьці Міхася Чарота «Сьвінапас» кінарэжысэрам Юрыем Тарычам і кінаапэратарам Давідам Шлюглейтам на кінастудыі Белгоскіно. Першы паказ у 1926 годзе, працягласьць — 60 хвілін.

## Аналіз творчасьці

Дасьледнікі называюць Міхася Чарота адным зь лідэраў беларускай савецкай літаратуры 20-х гадоў. Ягоная творчасьць адбіла ў сабе рамантычныя парываньні, супярэчнасьці і вялікія ілюзіі свайго часу. Зрэшты, ацэнка творчасьці Міхася Чарота сярод сучасьнікаў ніколі не была адназначнаю. Язэп Пушча, рэцэнзуючы выданьне паэмы «Ленін» (1926), крытыкаваў твор за «валавяна-лёгкія і гранітна-васковыя» стылістычныя прыёмы, якія «мядзьведжым спрытам варочаюцца ў гушчэчы шматкроп’яў, засланяючы сабою сэнс тых зьяваў, якія яны падручыліся перадаць». Таксама паэт ушчуваў М. Чарота за адсутнасьць зьместу.

Іншую пазыцыю датычна паэтычнай чыннасьці Міхася Чарота заняў Максім Гарэцкі, для якога творчасьць паэта была канглямэратам дасягненьняў і недахопаў пасьлякастрычнікай літаратуры ў цэлым, а сам Чарот быў для яго паэтам таленавітым, аднак супярэчлівым. М. Гарэцкі адзначаў, што Міхась Чарот мае моцны прыродны талент і пры ўсіх недахопах зьяўляецца «найлепшым у беларускай літаратуры песьняром Кастрычнікавай рэвалюцыі». Згадваючы «шэсьць паэм» Міхася Чарота, М. Гарэцкі канстатуе, што гэта «найлепшае ў беларускай пралетарскай паэзіі».

Адам Бабарэка ў артыкуле «Лірыка Міхася Чарота» (Маладняк, 1925, № 9) адзначыў гіпэрбалічнасьць як адзін з улюбёных прыёмаў паэта. Галоўнай высновай артыкулу было тое, што «Чарот першы на беларускіх загонах ажыцьцёвіў на практыцы марксісцкі погляд на літаратуру, як на зброю клясавага змаганьня». Крытык з ковенскага часопісу «Крывіч» (1923) прызнаючы за Чаротам вялікі талент, рабіў сур’ёзныя закіды паэту адносна мовы яго твораў, засьмечанай русізмамі і «барбарызмамі»; выказваў меркаваньне, што ў творах паэта «больш пераважае мляўкая перафразоўка камуністычных лістовак», чым глыбіннае пранікненьне ў сутнасьць глябальных гістарычных падзеяў.

Паводле М. Мішчанчука, усё напісанае пра Міхася Чарота пасьля 1928 зьяўляецца аднабаковаю, ідэалягізаванаю ацэнкаю, дадзенай прыхільнікамі сацыялістычнага рэалізму ў яго сталінскай трактоўцы, паводле якой Чарот — «грамадзянскі паэт ярка выражанай адычнай арыентацыі». Яскарвым чынам гэта выявілася ў неўключэньні твораў «Карчма», «На шляху адраджэньня», «Буралом», «Пад крыжам», «З сучасных настрояў», «Вечная бура» ў выданьні 1930—1980 гг. празь несупадзеньне трагедыйных, філязофска-мэдытацыйных і роздумна-элегічных вершаў з разрэклямаванаю крытыкаю паэтавым аптымізмам.

У чэрвені 1924 вядомы маскоўскі паэт, празаік і кінасцэнарыст Мацьвей Ройзман (1896—1973) у артыкуле «Белорусский имажинизм» (часопіс «Гостиница для путешествующих в прекрасном», № 4) аднёс М. Чарота да пачынальнікаў беларускага імажынізму: «М. Чарот (может быть бессознательно) положил начало белорусскому имажинизму». Паводле В. Жыбуля, рысы паэтыкі імажынізму, спалучаныя з традыцыямі беларускай народнай творчасьці, прысутнічаюць у шэрагу вершаў М. Чарота 1922—1924 гг. («Вясну пяю», «Я зноў — дзе поле каласамі…», «Чырвоныя вясьнянкі», «Вясеньні балаган», «Зарунела, зарунела…», «Камсамолія», «Ленінамайскае») .

Вядомыя літаратуразнаўцы Міхась Ярош, Ніл Гілевіч, Іван Чыгрын адзначалі самабытнасьць і арыгінальнасьць літаратурна-мастацкай дзейнасьці Міхася Чарота. Яго лепшыя творы — гімны рэвалюцыі, будаваньню сьветлага жыцьця, і таму ў гісторыі айчыннай літаратуры Міхась Чарот назаўсёды застанецца палкім рамантыкам.

### Літаратурная крытыка, рэцэнзіі

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Дадатковыя зьвесткі
Мастак Тодар Пархоменка намаляваў пяром партрэт пісьменьніка Міхася Чарота, які экспанаваўся ў Менску на Першай ўсебеларускай мастацкай выставе ў 1925—26 гадах.

## Ушанаваньне памяці
Імем Міхася Чарота названыя вуліцы ў Менску, Горадні, Маладэчне і Рудзенску. У 1996 годзе імя паэта далі Рудзенскай сельскай бібліятэцы. На будынку Дома культуры ў Рудзенску усталявана памятная шыльда ў гонар пісьменьніка.
Да 100-годдзя з дня нараджэньня пісьменьніка «Белпошта» выпусьціла канвэрт (мастак Віктар Сташчанюк), і ў 2021 годзе быў выпушчаны маркіраваны канвэрт, прысьвечаны да 125-годдзя з дня нараджэньня пісьменьніка (дызайн канвэрта Сьвятлана Цырулік).



Рудзенск, таблічка ў гонар Міхася Чарота (cropped).jpg|Памятная шыльда ў Рудзенску
Michaś Čarot 100 Anniversary Cover of Belarusan Post 1996.jpg|1996 
Michaś Čarot 125 Anniversary Cover of Belarusan Post 2021.jpg|2021 


## Глядзіце таксама
* Сьпіс дзеячоў Беларусі, расстраляных 29—30 кастрычніка 1937 году

## Заўвагі

## Крыніцы

## Літаратура

* 
* 
* Ірына Багдановіч. Чарот Міхась. //  — С. 244, 245.
* 
* 
* 
* 
* 
* 

* 
* Чарот Міхась //  — C. 583.
* Чарот Міхась. //  — С. 442.
* ЧАРОТ Міхась // 
* ЧАРОТ Міхась // 
* Чарот Міхась. // 
* Чарот Міхась. //  — С. 517.
* Ярош М. Чарот Міхась. //  С. 202. 203.
* 

## Вонкавыя спасылкі

* Біяграфія Міхася чарота на *belsoch.org*.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Міхась Чарот
Катэгорыя:Беларускія паэты
Катэгорыя:Беларускія літаратары
Катэгорыя:Беларускія драматургі
Катэгорыя:Беларускія рэвалюцыянэры
Катэгорыя:Беларускія рэдактары
Катэгорыя:Беларускія літаратары, расстраляныя ў ноч з 29 на 30 кастрычніка 1937 году
Катэгорыя:Сябры ЦВК БССР
Катэгорыя:Людзі, у гонар якіх названыя вуліцы
Катэгорыя:Асобы на капэртах
Катэгорыя:Сябры літаратурнага аб’яднаньня «Маладняк»
Катэгорыя:Сябры літаратурнага аб’яднаньня «Полымя»
Катэгорыя:Сябры Беларускай асацыяцыі пралетарскіх пісьменьнікаў
Катэгорыя:Выпускнікі Рудзенскай сярэдняй школы
Катэгорыя:Савецкія драматургі
Катэгорыя:Савецкія літаратары
Катэгорыя:Савецкія паэты
Катэгорыя:Савецкія рэдактары
Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты і паэткі
Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменьнікі
Катэгорыя:Выпускнікі Маладэчанскай настаўніцкай сэмінарыі
Катэгорыя:Выпускнікі Беларускага дзяржаўнага пэдагагічнага ўнівэрсытэту
Катэгорыя:Рэпрэсаваныя літаратары
Катэгорыя:Рэабілітаваныя ў СССР
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Рудзенску
Катэгорыя:Літаратары, вядомыя пад псэўданімамі