open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Крыпта заслужаных на Скалцы

**Кры́пта заслу́жаных на Ска́лцы** (), ***Пантэон заслужаных***, ***Труны заслужаных палякаў***, ***Sepulcrum Patriae*** — пантэон дзеячоў польскай культуры і навукі, які знаходзіцца ў падзямельлі касьцёлу айцоў-паўлінаў у Кракаве. Крыпта заснаваная ў 1880 року паводле праекту Юзэфа Лямпкоўскага. На ўваходзе зьмешчаны лацінскі выраз «credo, quod Redemptor meus vivit» ().

## Сьпіс пахаваных
* Ян Длугаш
* Вінцэнты Поль, паэт
* Люцыян Сяменскі, паэт
* Юзэф Ігнацы Крашэўскі, пісьменьнік
* Тэафіл Ленартовіч, паэт
* Адам Аснык, паэт
* Генрык Семірадзкі, мастак
* Станіслаў Высьпянскі, мастак і паэт
* Яцэк Мальчэўскі, мастак
* Караль Шыманоўскі, музыка
* Людвік Сольскі, актор
* Тадэвуш Банахевіч, матэматык і астраном
* Чэслаў Мілаш, паэт
* айцы і браты ордэна паўлінаў


Файл:Dlugosz-Skalka.jpg|ТрунаЯна Длугаша
Файл:Pol-Skalka.jpg|Труна Вінцэнта Поля
Файл:Siemienski-Skalka.jpg|Труна Люцыяна Сяменскага
Файл:Kraszewski-Skalka.jpg|Труна Язэпа Крашэўскага
Файл:Lenartowicz-Skalka.jpg|Труна Тэафіла Ленартовіча
Файл:Asnyk-Skalka.jpg|ТрунаАдама Асныка
Файл:Siemiradzki-Skalka.jpg|Труна Генрыка Семірадзкага
Файл:Wyspianski-Skalka.jpg|Труна Станіслава Высьпянскага
Файл:Malczewski-Skalka.jpg|Труна Яцка Мальчэўскага
Файл:Szymanowski-Skalka.jpg|Труна Караля Шыманоўскага
Файл:Solski-Skalka.jpg|Труна Людвіка Сольскага
Файл:Banachiewicz-Skalka.jpg|Труна Тадэвуша Банахевіча
Файл:Sarkofag Czesława Miłosza na Skałce.jpg|ТрунаЧэслава Мілаша


## Глядзіце таксама
* Крыпта заслужаных на Вавэлі
* Пантэон вялікіх палякаў

## Вонкавыя спасылкі

* Крыпта заслужаных на Скалцы

Катэгорыя:Зьявіліся ў 1880 годзе
Катэгорыя:Кракаў
Gazeta Polska (1826)

**Gazeta Polska** () — інфармацыйна-палітычны штодзёньнік, які выдаваўся ў Варшаве ў 1826—1907 роках.

Пачаткова газэта падтрымала рамантыкаў у спрэчцы з клясыкамі, у асноўным дзякуючы рэдактару Ксавэрыю Бранікоўскаму і Маўрыцыю Махнацкаму, які друкаваў тут свае праграмныя артыкулы. Празь дзейнасьць яе праціўнікаў на чале з Каетанам Козьмянам, які скарыстаўся сваім уплывам ва ўрадавых колах, газэта была даведзеная да стану банкруцтва. У выніку напрыканцы 1829 року выдавец зьмяніў яе палітычную лінію, пасьля чаго большасьць аўтараў і рэдактары пакінулі газэту і заснавалі «Kurier Polski», распачаўшы сварку з «Газэтай Польскай».

Па здушэньні Лістападаўскага паўстаньня ўвосені 1831 назва газэты замененая на «Gazeta Codzienna» ().

Пазьней у выданьні выдзеліўся літаратурны аддзел, галоўным чынам дзякуючы Юзэфу Ігнацыю Крашэўскаму, які быў рэдактарам у 1859—1862 роках, у 1861 вярнуўшы ранейшую назву «Gazeta Polska». У 1873—1882 з штодзёньнікам супрацоўнічаў Генрык Сянкевіч.

## Рэдактары
* Ксавэры Бранікоўскі
* Юзэф Ігнацы Крашэўскі
* Дыянізі Генкель
* Эдвард Віктар Лео
* Ян Гадомскі

## Літаратура
* 

## Вонкавыя спасылкі
* Эдукатэрыя

Катэгорыя:Невыдаваныя польскія штодзёньнікі
Катэгорыя:Газэты на польскай мове
Катэгорыя:Газэты Расейскай імпэрыі
Катэгорыя:Варшава
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1826 годзе
Катэгорыя:Зьніклі ў 1907 годзе
Катэгорыя:Юзэф Ігнацы Крашэўскі
На Заходнім фронце нічога новага

«**На Заходнім фронце нічога новага**» () — знакаміты раман Эрыха Марыя Рэмарка, які выйшаў у 1929 годзе.

Антываенны раман апавядае аб усім перажытым, убачаным на фронце маладым салдатам Паўлем Боймэрам, а таксама яго франтавымі таварышамі ў Першай сусьветнай вайне. Як і Эрнэст Гэмінгўэй, Рэмарк выкарыстаў паняцьце «страчанае пакаленьне», каб апісаць маладых людзей, якія праз атрыманыя імі на вайне душэўныя траўмы былі ўжо ня ў стане ўладкавацца ў грамадзянскім жыцьці. Твор Рэмарка такім чынам стаяў у вострай супярэчнасьці з правакансэрватыўнай ваеннай літаратурай, якая панавала ў эпоху Ваймарскай рэспублікі, і, як правіла, імкнулася апраўдаць прайграную Нямеччынай вайну і гераізаваць яе салдатаў.

## Экранізацыі
Твор неаднаразова экранізаваўся:
* амэрыканскі фільм «На Заходнім фронце нічога новага» (1930) рэжысэра Люіса Майлстоўна атрымаў «Оскар».
* у 1979 годзе рэжысэр Дэльбэрт Ман зьняў тэлевізійную вэрсію фільма «На Заходнім фронце нічога новага».
* у 1983 годзе знакаміты сьпявак Элтан Джон напісаў аднайменную песьню супраць войны, якая адносіцца да фільма.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Im Westen nichts Neues на нямецкай мове ў бібліятэцы філёляга E-Lingvo.net

Катэгорыя:Зьявіліся ў 1929 годзе
Катэгорыя:Раманы Эрыха Марыя Рэмарка
Чыгункавы буфэр

**Буфэр** (, ад  — «зьмякчаць») — ударны прыбор, які служыць для паглынаньня (амартызацыі) падоўжаных ударных і сьціскальных намаганьняў, што ўзьнікаюць у саставу пры руху цягніка і пры манэўровай працы. Канструктыўна складаецца з цыліндрычнага корпуса, усярэдзіне якога разьмешчаны амартызатар, і сьлізгальны ўнутры корпуса шток з тарэльлю.  На вагонах і лякаматывах усталёўваецца на кантавым брусе, які з-за гэтага завецца буфэрным (назва захавалася і па цяперашні час). Таксама даволі часта буфэры ўсталёўваюцца на тупіковых упорах.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Чыгуначная інфраструктура
Шартр

**Шартр** () — горад у Францыі, адміністрацыйны цэнтар дэпартамэнту Эр і Люар у рэгіёне Цэнтар-Валь дэ Люар. Разьмешчаны за 96 кілямэтраў ад Парыжу на ўрадлівай раўніне Бос. Насельніцтва гораду на 2013 год складала 38 840 чалавек.

## Гісторыя

Назва гораду паходзіць ад імя ягоных першых жыхароў — карнутаў. Да рымскага заваяваньня ён быў адным з рэлігійных цэнтраў Галіі. У IX стагодзьдзі неаднаразова падвяргаўся нападам вікінгаў. У Сярэднявеччы тытул графа Шартраўскага насілі кіраўнікі Шампані. У 1286 годзе быў выкуплены ў каралеўскі дамэн. Тытул герцага Шартраўскага належыў розным сваякам францускіх каралёў пачынаючы з прынцэсы Рэнэ. У 1594 годзе ў Шартры каранаваўся першы кароль дынастыі Бурбонаў — Генрых IV.

## Славутасьці
На пагорку, над старой часткай гораду, уздымаецца гатычная катэдра Нотр-дам, пабудаваная з 1194 па 1220 гады, якая валодае багатым скульптурным убраньнем. Катэдра Шартраўскай Маці Божай прыцягвае паломнікаў і турыстаў з усёй краіны, а ейныя вежы ўздымаюцца па-над горадам і па-над навакольнай далінай Бос.

## Ураджэнцы
* Лямэр — плябан манастыра ў Муат-о-Пэршы
* Андрэ Фэліб’ен — гісторык караля Людовіка XIV

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Сайт гораду

Катэгорыя:Гарады Францыі
Бюліс Балш

«**Бюліс**» () — альбанскі футбольны клюб з гораду Балшу. Заснаваны ў 1972 годзе.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Профіль на soccerway.com

Катэгорыя:Балш
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1972 годзе
Тэндэр (вагон)

**Тэндэр** — спэцыяльны вагон, які прычапляць да паравоза, прызначаны для перавозкі запасу паліва для лякаматыва (дроваў, вугалю ці нафты) і вады. Для магутных паравозаў, якія спажываюць вялікую колькасьць вугалю, у тэндэры разьмяшчаюць таксама мэханічны вуглепадавальнік (стокер).

Існуюць адмысловыя танк-паравозы, якім асобны тэндэр не патрэбны.


Файл:Sierra Railway 3 Tender.jpg
Файл:Ol49-23 Poznań RB3.JPG
Файл:Tender-Dampflok.JPG
Файл:Adsad0608.JPG


Катэгорыя:Чыгунка
Прудоцкі сельсавет (Каленкавіцкі раён)

**Прудо́цкі сельсавет** — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Каленкавіцкага раёну Гомельскай вобласьці. Адміністрацыйны цэнтар — вёска Прудок.

## Гісторыя
26 верасьня 2006 году сельсавет ліквідаваны рашэньнем Гомельскага абласнога Савету дэпутатаў, усе населеныя пункты — Ігната-Фабіянаўка, Крышычы, Прудок — перададзеныя ў склад Юравіцкага сельсавету.

## Крыніцы

Катэгорыя:Былыя сельсаветы Каленкавіцкага раёну
Катэгорыя:Сельсаветы, створаныя ў 1973 годзе
Катэгорыя:Сельсаветы, скасаваныя ў 2006 годзе
Грас

**Грас** (, ) — горад у Францыі, месьціцца ў дэпартамэнце Прыморскія Альпы ў рэгіёне Праванс-Альпы-Лазурны бераг, крыху на поўнач ад Мужэну. Насельніцтва гораду на 2013 год складала 50 916 чалавек. Грас вядомы сваёй парфумэрнай індустрыяй і як адно зь месцаў, дзе адбываецца дзеяньне раману «Парфумэр» Патрыка Зюскінда.

## Гісторыя
Горад заснаваны ў XI стагодзьдзі. У 1125 годзе стаў рэзыдэнцыяй біскупа Антыбу. У 1155 годзе Грас стаў біскупскім горадам, пачаў адыгрываць важную ролю ў гандлёвых адносінах з Генуяй і Пізай. У 1482 годзе разам з Правансам стаў часткай Францыі. З XVI стагодзьдзя ў Грасе пачала разьвівацца парфумэрная вытворчасьць.

У 1815 годзе Напалеон I Банапарт высадзіўся тут у бухце Гольф-Жуан і зь невялікай арміяй пайшоў на Парыж шляхам, які пасьля назавуць дарогай Напалеона. У друкарні Грасу, разьмешчанай за 15 кілямэтраў ад месца высадкі, быў надрукаваны заклік да народу й арміі.

## Славутасьці
* Нотр-Дам-дзю-Пюі — катэдральны сабор
* Міжнародны музэй парфюмэрыі

## Вонкавыя спасылкі

* Сайт гораду

Катэгорыя:Гарады Францыі
Каркасон

**Каркасон** (, ) — горад у Францыі, адміністрацыйны цэнтар дэпартамэнту Од у рэгіёне Аксытанія (да 1 студзеня 2016 — у рэгіёне Лянгедок-Русыён). Насельніцтва гораду на 2013 год складала 46 724 чалавекі. Каркасон падзяляецца на стары й новы горад. Стары ўмацаваны горад стаіць на скалістым ўзвышшы й акружаны дзьвюма сьценамі V і XIII стагодзьдзяў. У 1997 годзе сярэднявечны архітэктурны ансамбль трапіў у сьпіс сусьветнай спадчыны ЮНЭСКО.

## Геаграфія
Каркасон знаходзіцца на поўдні Францыі ў 80 км на ўсход ад Тулюзы.

## Гісторыя

У XII стагодзьдзі ў сьценах Каркасона жыло мноства прыхільнікаў руху катараў. За іх заступаўся віконт Раймон-Ражэ Транкавэль, таму ў вачах папы рымскага горад стаў месцам распаўсюджваньня ерасі. У рэшце рэшт, Інакентыюс III абвесьціў пачатак крыжовага паходу супраць катараў, на чале якога ўстаў Сымон IV дэ Манфор. У жніўні 1209 году войскі крыжакоў асадзілі Каркасон. Горад быў узяты й спалены. Аднак крэпасьць Каркасон некаторы час працягвала супрацівіцца. Але праз два тыдні пасьля пачатку аблогі віконт Каркасон быў вымушаны здацца з-за недахопу пітной вады. Пасьля гэтага яго кінулі ў турму, дзе ён неўзабаве памёр. Пасьля ўзяцьця Каркасону землі Транкавэлей былі перададзеныя Сымону дэ Монфору. Ягоны сын перадаў гэтыя валоданьні каралю Францыі, які ўключыў іх у свой дамэн ў 1224 годзе.

Пасьля няўдалай спробы паўстаньня каркасонцаў на чале з сынам Віконта Транкавэля ў 1240 годзе, Людовік Сьвяты выгнаў бунтаўнікоў з гораду й загадаў ім пасяліцца на іншым беразе ракі: так пачаў будавацца новы горад, Бастыда. Каркасон ператварыўся ў горад з двума цэнтрамі, паміж Сытэ (фартэцыяй) й Бастыдай разгарэлася сапраўдная сацыяльная барацьба й эканамічная канкурэнцыя. Паступова Бастыда Людовіка Сьвятога пачала квітнець і нават перасягнула Сытэ, які паступова страціў сваю ўладу й палітычнае значэньне.

У 1248 годзе ў ніжнім горадзе зьявілася консульства. Горадам кіравалі 6 консулаў разам са шляхтай. У XIV стагодзьдзі горад стаў першарадным вытворцам тэкстылю ў каралеўстве, у асноўным воўны. Прадукцыя экспартавалася ў такія гарады як Канстантынопаль і Александрыя. У 1348 годзе ў горадзе, як і ва ўсёй краіне, пачалася чума. Эпідэмія пэрыядычна аднаўлялася аж да пачатку наступнага стагодзьдзя. У гэты ж час з-за Стогадовай вайны горад нёс вялікія страты. У 1355 годзе Эдуард Чорны Прынц спаліў ніжні горад, але пашкадаваў Сытэ. У 1359 годзе Бастыда была адноўленая й умацаваная. Тэкстыльная вытворчасьць аднавілася й атрымала далейшае разьвіцьцё.

## Гарады-сябры
* Эгенфэльдэн, Нямеччына

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Сайт гораду

Катэгорыя:Гарады Францыі
Алясандра Мандзоні

**Аляса́ндра Франчэ́ска Тама́за Мандзо́ні** (; 7 сакавіка 1785, Мілян — 22 траўня 1873, Мілян) — знакаміты італьянскі пісьменьнік-рамантык, аўтар рамана «Заручаныя».

## Крыніцы

## Літаратура
* Алесандра Мандзоні // Беларуская энцыклапедыя. У 18 т. Т. 10. Мінск, 2000. С. 76

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Нарадзіліся 7 сакавіка
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1785 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Міляне
Катэгорыя:Італьянскія літаратары
Катэгорыя:Памерлі 22 траўня
Катэгорыя:Памерлі ў 1873 годзе
Катэгорыя:Памерлі ў Міляне
Штэхцойг

**Штэхцойг** () — узмоцнены паўдасьпех для конных паядынкаў у рыцарскіх баях на дзідах. Штэхцойг зьявіўся ў Эўропе ў пачатку XV стагодзьдзя.

Меў закрыты шалом тыпу «жабіная галава» зь вельмі тоўстай стальлю, які мацаваўся на грудзях трыма шрубамі. Кірыс быў кароткі са шчытом (Тарчыла) на левым баку (дадатковая абарона сэрца). Справа да кірысы мацаваўся масіўны крук для дзіды. Да нагрудніку далучалі налантушнік, а да яго — дугападобныя пласьцінкі з тоўстай сталі, якія затуляюць сьцёгны і калені. Дасьпех важыў больш за 40 кг. У вайсковай справе не выкарыстоўваўся.

## Вонкавыя спасылкі
* Ваенная энцыкляпэдыя
* Руская дружына

Катэгорыя:Вайсковы рыштунак
Бэрген-Бэльзэн

**Бэрген-Бэльзен** () — нацысцкі канцэнтрацыйны лягер у зямлі Ніжняя Саксонія, створаны паблізу вёскі Бэльзен, за некалькі кілямэтраў на паўднёвы захад ад г. Бэрген (Нямеччына).

Быў створаны ў траўні 1940 як Шталяг 311 (Stalag 311(XI C)) для ваеннапалонных з Бэльгіі і Францыі, колькасьць якіх складала каля 600 чалавек. У ліпені 1941 сюды даставілі каля 20 тысячаў ваеннапалонных з СССР. Да вясны 1942 году 18 тысячаў з іх памерлі ад голаду, холаду і хваробаў (выжыла толькі 2097 чалавек). У красавіку 1943 лягер для ваеннапалонных быў зачынены і ператвораны ў канцэнтрацыйны лягер для часавага ўтрыманьня тых вязьняў, якія валодалі замежнымі пашпартамі і якіх можна было абмяняць на палонных немцаў, што знаходзіліся ў лягерах саюзьнікаў. Статус канцэнтрацыйнага лягер атрымаў 2 сьнежня 1944 году.

Канцлягер Бэрген-Бэльзен адыграў важную ролю ў «маршах сьмерці» — эвакуацыі вязьняў з розных канцлягераў падчас наступу войскаў кааліцыі. У 1945 годзе, калі ўжо стаў відавочным канец Другой сусьветнай вайны, у Бэрген-Бэльзен былі пераведзены вязьні зь іншых лягераў, хоць Бэрген-Бэльзен ня быў падрыхтаваны для прыёму такой колькасьці зьняволеных.

У лягеры не было газавых камер. Але за 1943—1945 гг. тут памерлі каля 50 тысячаў зьняволеных, звыш 35 тысячаў зь іх — ад тыфу за некалькі месяцаў да вызваленьня лягера.

Лягер быў вызвалены 15 красавіка 1945 63-м палком супрацьтанкавай артылерыі брытанскай 11-й бранятанкавай дывізіі. Нягледзячы на ​​вялікія намаганьні, каб выратаваць тых, хто выжыў, да канца красавіка памерлі 9000 вязьняў, а да канца чэрвеня яшчэ звыш 4000 чалавек.

## Вонкавыя спасылкі
* Мэмарыял Бэрген-Бэльзен
* «Forget You Not»: Bergen-Belsen Death Camp
* Relacja więźnia z wyzwolenia obozu
* Foreword to The Belsen Trial of Joseph Kramer and 44 Others (Поўны рапарт з разгляду судовай справы, на якой судзілі катаў з канцлягеру

Катэгорыя:Зьявіліся ў 1940 годзе
Катэгорыя:Зьніклі ў 1945 годзе
Катэгорыя:Канцэнтрацыйныя лягеры Трэцяга райху ў Нямеччыне
Катэгорыя:Ніжняя Саксонія
Канкаль

**Канка́ль** (, ) — мястэчка ў Францыі, месьціцца ў дэпартамэнце Іль і Вілен у рэгіёне Брэтань. Насельніцтва паселішча складае 5 208 чалавек, паводле дадзеных на 2013 год.

## Геаграфія
Канкаль знаходзіцца на паўночным захадзе Францыі на ўзьбярэжжы Ля-Маншу.

## Гісторыя
Французы называюць гэтае месца Смарагдным берагам. Асноўнай гастранамічнай славутасьцю Канкаля зьяўляюцца вустрыцы. У 1545 годзе парыскія эшэвэны заключылі кантракт з Канкалем аб пастаўцы сьвежых вустрыцаў два разы на тыдзень да каралеўскага сталу Людовіка XIV. За гэты Канкалю быў дараваны тытул горада.

## Вядомыя ўраджэнцы
* Жанна Жуган — каталіцкая сьвятая

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Сайт гораду

Катэгорыя:Гарады Францыі
*
Драгіньян

**Драгінья́н** () — мястэчка ў Францыі, месьціцца ў дэпартамэнце Вар у рэгіёне Праванс-Альпы-Лазурны бераг. Насельніцтва гораду складае 39 174 чалавек, паводле дедзеных на 2013 год.

## Геаграфія
Знаходзіцца за 25 км ад марскога ўзьбярэжжа Міжземнага мора.

## Гісторыя
Драгіньян упершыню згадваецца ў 909 годзе. У часы Сярэднявечча паселішча было невялікай вёскай, якая жыла ў асноўным дзякуючы вырошчваньню аліўкаў і вінаграду. Падчас пачатку Францускае рэвалюцыі мястэчка стала прэфэктурай дэпартамэнта Вар, нягледзячы на тое, што яно не было самым вялікім чгоным паселішчам. Меў такі статус ажно да 1974 году.

## Славутасьці
* Музэй артылерыі
* Музэй мастацтваў і народных традыцыяў
* Царква сьвятога Міхаіла
* Царква Дзевы Марыі

## Гарады-сябры
* Тутлінген, Нямеччына

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Сайт гораду

Катэгорыя:Гарады Францыі
*
Бон

* Бон (Нямеччына) — горад у Нямеччыне.
* Бон (Францыя) — горад у Францыі.
* Бон (тэхніка) — загароды з плывучага бярвеньня, плытоў, мэталічных сетак, якія абараняюць уваход у гавань або фарватэр ад непрыяцельскіх суднаў.
* Бон (рэлігія) — рэлігійная традыцыя ў Тыбэце.
Бон (Францыя)

**Бон** () — горад ў Францыі, месьціцца ў дэпартамэнце Кот-д’Ор у рэгіёне Бургундыя-Франш-Камтэ (да 1 студзеня 2016 — у рэгіёне Бургундыя). Насельніцтва паселішча складае 21 838 чалавек, паводле дадзеных на 2013 год.

## Гісторыя
Горад узьнік на месцы паселішча кельтаў, якія прыйшлі сюды з усходу ў V стагодзьдзі да н. э. Яны назвалі горад «Бэлена» () у гонар ушанаванай імі багіні бягучай вады Бэлёны ().

Юліюс Цэзар, заваяваўшы Галію прынёс сюды ўвесь пантэон рымскіх багоў, у тым ліку і Апалёна, імя якога было сугучна назьве гораду. Пазьней жаўнеры раскватараванага тут VIII легіёна «Augusta» распаўсюджвалі тут культ бога Мітры, які, аднак, ня ўтрымаўся. У IV стагодзьдзі сьвяты Мартын прынёс сюды хрысьціянства. Разбураныя ўмацаваньні гораду, былі адноўлены «на месцы паганскай сьвятыні».

У V стагодзьдзі па замёрзлым Райне сюды прыйшло германскае племя бургундаў, якія далі мясцовасьці сучасную назву. Іхняя прынцэса Клятыльда выйшла замуж за правадыра франкаў Хлёдвіга I з роду Мэравінгаў, які прыняў хрысьціянства. У VIII стагодзьдзі месца спазнала кароткачасовае нашэсьце арабаў. Бон быў галоўным горадам Бургундыі пакуль ейнай сталіцай ня стаў горад Дыжон.

## Славутасьці
Зь Сярэднявечча тут захавалася гарадзкая сьцяна даўжынёй каля 2 км, а таксама шматлікія пабудовы XV—XVI стагодзьдзяў. Будаўніцтва царквы было распачата ў 1120 годзе, і пасьля пабудовы яна лічылася «дачкой Клюні». Затым ёй быў нададзена аблічча, уласьцівае будынкам эпохі бургундзкага рамантызму. У галоўным алтары знаходзяцца дываны з поўсьці й шоўку з выявай сцэнаў з жыцьця Дзевы Марыі. У былым палацы герцагаў Бургундыі зараз разьмяшчаецца вінны музэй. Але галоўнай славутасьцю гораду зьяўляецца былы шпіталь, пабудаваны ў 1443—1457 гадох.

## Галерэя

Файл:Бон.Большая башня.jpg|Вялікая вежа
Файл:Бон.Церковь-Нотр-Дам.jpg|Царква Нотр-Дам
Файл:Бон.Дворец герцога.jpg|Палац герцага
Файл:Frankreich-Burgund-Weinberg direkt bei Beaune.jpg|Вінаграднікі ў навакольлях Бону


## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Сайт гораду

Катэгорыя:Гарады Францыі
*
Гарбачэва

**Гарбачэ́ва** — вёска ў Беларусі, на паўночным беразе возера Нешчарды. Цэнтар сельсавету Расонскага раёну Віцебскай вобласьці. Насельніцтва на 2010 год — 287 чалавек. Знаходзіцца за 18 км на паўночны ўсход ад Расонаў, за 44 км ад чыгуначнай станцыі Алешча.

Гарбачэва — даўняе мястэчка гістарычнай Полаччыны.

## Гісторыя
### Вялікае Княства Літоўскае
Габчачэва здаўна знаходзілася ў валоданьні Полацкага езуіцкага калегіюму, яно ўваходзіла ў склад Полацкага ваяводзтва.

### Пад уладай Расейскай імпэрыі

У выніку першага падзелу Рэчы Паспалітай (1772 год) Гарбачэва апынулася ў складзе Расейскай імпэрыі, у Полацкім павеце Віцебскай губэрні. У 1800 годзе айцы-езуіты збудавалі тут касьцёл Сьвятога Язэпа. У 1877 годзе на месцы старога будынка касьцёла ўзьвялі новы. 

У 1897 годзе расейскія ўлады збудавалі ў Гарбачэве царкву Ўрадавага сыноду Расейскай імпэрыі (Маскоўскай царквы).

### Найноўшы час
25 сакавіка 1918 году згодна з Трэцяй Устаўной граматай Гарбачэва абвяшчалася часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 году згодна з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі яно ўвайшла ў склад Беларускай ССР, аднак 16 студзеня Масква адабрала мястэчка разам зь іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад РСФСР. У 1924 годзе Гарбачэва вярнулі БССР, дзе яно стала цэнтрам сельсавету. За савецкім часам бальшавікі зруйнавалі тутэйшы касьцёл.

На 1996 год у Гарбачэве было 160 двароў. 9 лістапада 1996 году ў вёсцы прайшлі першыя Літаратурна-краязнаўчыя чытаньні творчасьці Яна Баршчэўскага. 13 лістапада 2005 году камень з тутэйшага касьцёла ўмуравалі ў сьцяну новай каталіцкай сьвятыні ў Расонах. У 2000-я гады Гарбачэва атрымала афіцыйны статус «аграгарадку».

## Насельніцтва
### Дэмаграфія
* **XX стагодзьдзе**: 1996 год — 464 чал.; 1999 год — 395 чал.
* **XXI стагодзьдзе**: 2010 год — 287 чал.

### Інфраструктура
У Гарбачэве працуюць сярэдняя школа, дом культуры, бібліятэка, пошта.

## Турыстычная інфармацыя
### Страчаная спадчына
* Касьцёл Сьвятога Язэпа (XIX ст.)
* Царква Сьвятых Барыса і Глеба (1897)

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 

## Вонкавыя спасылкі
* 

Катэгорыя:Гарбачэўскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Расонскага раёну
По (горад)

**По** (, , ) — горад ў Францыі, адміністрацыйны цэнтар дэпартамэнту Атлянтычныя Пірэнэі ў рэгіёне Новая Аквітанія (да 1 студзеня 2016 — у рэгіёне Аквітанія). Цэнтар гістарычнай вобласьці Бэарн. Насельніцтва гораду складае 77 575 чалавек, паводле дадзеных на 2013 год. Горны курорт і цэнтар зімовых відаў спорту.

## Геаграфія
По разьмешчаны на краю плято, якое ўзвышаецца на 40 мэтраў над ручаем По, які спускаецца са схілаў Пірэнэяў. З галоўнай вуліцы гораду — бульвару Пірэнэяў даўжынёй 1600 мэтраў — адкрываецца від на засьнежаныя горныя вяршыні. На эмблеме гораду намалявана знакамітая вяршыня Пік дзю Мідзі д’Асо.

## Гісторыя
По быў заснаваны ў XI стагодзьдзі. Назва азначае на мясцовым дыялекце «загарадзь». У XVI стагодзьдзі замак По стаў улюблёнай рэзыдэнцыяй манархаў Навары з дому Альбрэ; тут нарадзіўся будучы кароль Генрых IV (як, зрэшты, і заснавальнік швэдзкай дынастыі Бэрнадотаў — Карл XIV Юган).

У XX стагодзьдзі адбывалася індустрыялізацыя, што спрыяала ўзьнікненьню ў горадзе прадпрыемстваў аэракасьмічнай і газаздабыўной прамысловасьці. З 1901 году ў По штогод праводзяцца аўтагонкі.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Сайт гораду

Катэгорыя:Гарады Францыі
*
Шэрбур-ан-Катантэн

**Шэрбур-ан-Катантэн** () — горад ў Францыі, месьціцца ў дэпартамэнце Манш у рэгіёне Нармандыя. Насельніцтва складае 80 978 чалавек, паводле дадзеных на 2013 год. Пры гэтым насельніцтва муніцыпальнага рэгіёну Шэрбур складала 116 517 чалавек. Да 2000 году горад меў назоў *Шэрбур*, пасьля гэтага быў аб’яднаны з суседнім Актэвілям, атрымаўшы назву *Шэрбур-Актэвіль* , а 1 студзеня 2016 да іх далучыліся яшчэ чатыры суседнія камуны (Экэрдрэвіль-Энвіль, Ля-Глясэры, Кэркэвіль і Турлявіль), утварыўшы новую камуну — Шэрбур-ан-Катантэн.

## Геаграфія
Шэрбур разьмешчаны на поўначы паўвостраву Катантэн, на беразе праліву Ля-Манш. Плошча гораду складае 68,54 (у т.л. Шэрбуру — 6,9 км²).

## Гісторыя
У пачатку X стагодзьдзя землі паўвостраву Катантэн былі захопленыя вікінгамі. У 933 годзе паселішчы рэгіёну былі далучаны да Нармандзкага герцагства. Падчас Стогадовай вайны горад у ліку іншых земляў Францыі быў прадметам спрэчкі паміж ангельцамі й французамі й шэсьць разоў пераходзіў з адных рук у іншыя.

З 1898 году ў Шэрбуры будуюцца падводныя лодкі. B 1909 годзе расейскі імпэратар Мікалай II сутрэўся з францускім прэзыдэнтам Арманам Фальерам, дзеля складаньня франка-расейскага зьвязу. У 1912 годзе Шэрбур стаў першым портам, дзе прыстаў лайнэр «Тытанік» пасьля адплыцьця з Саўтгэмптана.

У чэрвені 1940 году горад быў захоплены немцкамі войскамі. Вызвалены праз чатыры гады 26 чэрвеня 1944 году з гэтага часу й да канца вайны Шэрбур быў адным з ажыўленых і важнейшых партоў у Эўропе.

## Эканоміка
У Шэрбуры маюцца прадпрыемствы суднабудаваньня й сельскагаспадарчага машынабудаваньня, ёсьць вытворчасьць фотаматэрыялаў, адзеньня, мэблі й піва.

## Вядомыя ўраджэнцы
* Віктор Грыньяр — выбітны францускі хімік
* Жан Марэ — францускі актор, скульптар і каскадэр

## Глядзіце таксама
* *«[[Шэрбурскія парасоны]]»* — кінафільм 1964 году.

## Вонкавыя спасылкі
* Сайт гораду

Катэгорыя:Гарады Францыі
*
Сыфанафор

**Сыфанафор**, або **сыфон** — сярэднявечная агнямётная прылада, якую ўсталёўвалі на *[[дроман]]ах* (кшталце бізантыйскіх караблёў). Уяўляў сабой трубчастую помпу, якая зараджалася гаручым складам — *[[грэцкі агонь|грэцкім агнём]]* (меркавана, сумесьсю гудрону, серкі, салетры і нафты). Актыўна выкарыстоўваўся бізантыйскім флётам у X стагодзьдзі. Зьяўляецца правобразам сучаснага агнямёта.

## Вонкавыя спасылкі
* 
* 

Катэгорыя:Зброя
Катэгорыя:Артылерыя
Wieś i Zaścianek

**Wieś i Zaścianek** () — польскі тыднёвік, выдаваны ў 1917—1918 гады Выканаўчым камітэтам Польскай рады Менскай зямлі. Часопіс зьяўляўся органам, які прапагандаваў інтарэсы Рады сярод сялянаў і засьцянковай шляхты, якія жылі на Меншчыне. Яго дэкляраванай мэтай было навучаньне народу думаць і чытаць на-польску, інфармаваць яго наконт палітычнай сытуацыі і распаўсюджваць эканамічны прагрэс. Першы нумар выйшаў у верасьні 1917 году. Чацьвёрты нумар выйшаў 28 студзеня (10 лютага) 1918 году. Дата выданьня апошняга нумару невядомая.

## Крыніцы

## Літаратура
* Dariusz Tarasiuk: Między nadzieją a niepokojem. Działalność społeczno-kulturalna i polityczna Polaków na wschodniej Białorusi w latach 1905—1918. Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, 2007, s. 211. ISBN 978-83-227-2629-7.

## Глядзі таксама
* Straż imienia Marii
* Nad Świsłoczą

Катэгорыя:Польскія часопісы
Катэгорыя:Гісторыя Беларусі
Катэгорыя:Менск
Катэгорыя:Палякі на Беларусі
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1917 годзе
Павульле

**Паву́льле** — вёска ў Беларусі, на беразе Павульскага возера і рацэ Вулянцы. Уваходзіць у склад Празямлянскага сельсавету Чашніцкага раёну Віцебскай вобласьці.

Павульле — даўняе мястэчка гістарычнай Полаччыны. Сярод мясцовых славутасьцяў вылучаўся сядзібна-паркавы комплекс Сяляваў.

## Гісторыя
### Вялікае Княства Літоўскае
Упершыню Павульле ўпамінаецца ў XVI ст. як уладаньне Радзівілаў. Паселішча ўваходзіла ў склад Полацкага ваяводзтва. 

У 1550 годзе Мікалай Радзівіл прадаў Павульле Якубу П’яноўскаму. Пазьней паселішча перайшло да Сакалінскіх. У 1642 годзе Багдан Сакалінскі прадаў паселішча Ільлю Карызну. Ад дачок апошняга ў 1695 годзе Павульле перайшло да Садоўскіх, якія ў 1718 годзе прадалі яго Кіяноўскім. У апошніх у 1722 годзе мястэчка набылі Сялявы.

### Пад уладай Расейскай імпэрыі

У выніку другога падзелу Рэчы Паспалітай (1793 год) Павульле апынулася ў складзе Расейскай імпэрыі, у Лепельскім павеце Віцебскай губэрні. У XIX ст. у мястэчку дзеяла рымска-каталіцкая капліца.

За часамі Першай сусьветнай вайны ў лютым 1918 году Павульле занялі войскі Нямецкай імпэрыі.

### Найноўшы час
25 сакавіка 1918 году згодна з Трэцяй Устаўной граматай Павульле абвяшчалася часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 году згодна з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі яно ўвайшло ў склад Беларускай ССР, аднак 16 студзеня Масква адабрала мястэчка разам зь іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад РСФСР. У 1924 годзе Павульле вярнулі БССР. Статус паселішча панізілі да вёскі.

## Насельніцтва
### Дэмаграфія
* **XIX стагодзьдзе**: 1838 год — 243 чал. (131 муж. і 112 жан.), зь іх духоўнага стану праваслаўнага 1 муж., мяшчанаў-юдэяў 37 муж. і 37 жан., сялянаў зямянскіх 92 муж. і 75 жан., аднадворцаў 1 муж.; 1863 год — 188 душ рэвізорскіх
* **XX стагодзьдзе**: 1999 год — 89 чал.
* **XXI стагодзьдзе**: 2010 год — 87 чал.

## Турыстычная інфармацыя
### Страчаная спадчына
* Капліца рымска-каталіцкая
* Сядзібна-паркавы комплекс Сяляваў (XVIII ст.)

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 

Катэгорыя:Населеныя пункты Чашніцкага раёну
Катэгорыя:Празямлянскі сельсавет
Бабынічы

**Бабы́нічы** — вёска ў Беларусі, паміж азёрамі Бабынічамі на захадзе і Нясітай на ўсходзе. Цэнтар сельсавету Полацкага раёну Віцебскай вобласьці. Насельніцтва на 2010 год — 222 чалавекі. Знаходзяцца за 40 км на паўднёвы захад ад Полацку, за 17 км ад чыгуначнай станцыі Загацьце.

Бабынічы — даўняе мястэчка гістарычнай Полаччыны.

## Гісторыя
### Вялікае Княства Літоўскае
Упершыню Бабынічы ўпамінаюцца ў другой палове XV ст., калі імі валодаў полацкі баярын З. Корсак, потым ягоныя сыны і ўнукі. У Полацкай рэвізіі 1552 году паселішча ўпамінаецца як «отчина и дедина» 5 унукаў З. Корсака. Складалася з фэўдальнага двара і сяла, дзе жыло 57 радзінаў (дымоў) сялянаў і 40 радзінаў служылых людзей — баяраў панцырных і путных. Зь іх 13 радзінаў належала В. Зяноўевічу-Корсаку, 45 — ягонаму брату Івану, а астатнія іх стрыечным братам: Багдану, Глебу і Фёдару Корсакам. Пазьней Бабынавічы заставаліся ў складзе Полацкага ваяводзтва, у валоданьні нашчадкаў названых асобаў; частка маёмасьці ў выніку шлюбаў перайшла да іншых родаў. 

У XVII ст. Бабынічы атрымалі статус мястэчка.

### Пад уладай Расейскай імпэрыі
У выніку другога падзелу Рэчы Паспалітай (1793 год) Бабынавічы апынуліся ў складзе Расейскай імпэрыі, дзе сталі цэнтрам воласьці Лепельскага павету Віцебскай губэрні. У пачатку XX ст. існавалі мястэчка Бабынічы (70 дамоў), фальварак Бабынічы-Вовель (у валоданьні А. Тамашэвіча), маёнтак Бабынічы-Юраўшчына (належаў нашчадку першых уладальнікаў — В. Корсаку) і маёнтак Вуглы-Бабынічы (уладаньне Ф. Русецкага).

За часамі Першай сусьветнай вайны ў лютым 1918 году Бабынічы занялі войскі Нямецкай імпэрыі.

### Найноўшы час
25 сакавіка 1918 году згодна з Трэцяй Устаўной граматай Бабынічы абвяшчаліся часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 году згодна з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі яны ўвайшлі ў склад Беларускай ССР, аднак 16 студзеня Масква адабрала мястэчка разам зь іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад РСФСР. У 1924 годзе Бабынічы вярнулі БССР, дзе яны сталі цэнтрам сельсавету Ветрынскага раёну (з 1960 году ў Полацкім раёне). Статус паселішча панізілі да вёскі.  

На 1970 год у Бабынічах было 52 двары, на 1990 год — 86, на 1995 год — 98.

## Насельніцтва
### Дэмаграфія
* **XIX стагодзьдзе**: 1838 год — 96 чал. (48 муж. і 48 жан.), зь іх духоўнага стану праваслаўнага 5 муж., мяшчанаў-юдэяў 33 муж. і 40 жан., сялянаў зямянскіх 10 муж. і 8 жан.; 1881 год — 449 чал. (228 муж. і 221 жан.); 1900 год — 256 чал.
* **XX стагодзьдзе**: 1901 год — 326 чал.; 1970 год — 146 чал.; 1990 год — 250 чал.; 1995 год — 271 чал.; 1999 год — 271 чал.
* **XXI стагодзьдзе**: 2010 год — 222 чал.

### Інфраструктура
У Бабынічах працуюць сярэдняя школа, фэльчарска-акушэрскі пункт, клюб, бібліятэка, пошта.

## Турыстычная інфармацыя
### Страчаная спадчына
* Царква Сьвятой Эўфрасіньні Полацкай (1906)

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 
* 
* 

## Вонкавыя спасылкі
* Бабынічы, Radzima.org

Катэгорыя:Бабыніцкі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Полацкага раёну
Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XV стагодзьдзі
Басконская мова

**Баско́нская мо́ва** (саманазва: *euskara* — эўскара) — мова баскаў, народу, які насяляе Краіну Баскаў — паўночна-заходнія прыатлянтычныя рэгіёны Гішпаніі і сумежныя паўднёва-заходнія раёны Францыі. Басконская мова, у адрозьненьне ад іншых моваў Эўропы, не належыць ні да індаэўрапейскіх, ні да якой-небудзь зь іншых вядомых моўных сем’яў, і зьяўляецца так званай ізаляванай мовай. Генэтычныя сувязі мовы не ўсталяваныя, аднак басконская ўключаецца некаторымі дасьледчыкамі ў склад так званых палеагішпанскіх моваў, а ў больш шырокім сэнсе — у неклясыфікаваную і, верагодна, разнастайную групу міжземнаморскіх моваў. Разам з гэтымі тэорыямі існуюць гіпотэзы вылучэньня г.зв. васконскае сям’і або ўключэньня басконскае мовы ў сына-каўкаскую макрасям’ю (у якую, апрача басконскай, уключаюць сына-тыбэцкія, паўночнакаўкаскія, енісейскія мовы, мовы на-дэнэ і мову бурушаскі). Тым ня менш, гэтыя меркаваньні высоўваюцца ды падтрымоўваюцца толькі невялікай часткай лінгвістаў і застаюцца неагульнапрызнанымі.

Колькасьць носьбітаў паводле зьвестак на 2012 год налічвае прыкладна 720 тыс. чал. Побач з гішпанскай мае афіцыйны статус у дзьвюх аўтаномных супольнасьцях Гішпаніі — Краіне Баскаў ды Навары.

Падзяляецца на пяць дыялектаў:

* біскайскі
* дыялект Гіпускоа
* верхненаварскі
* ніжненаварскі
* сульскі

Два апошнія дыялекты збольшага распаўсюджаныя на басконамоўных тэрыторыях Францыі.

## Крыніцы

Катэгорыя:Ізаляваныя мовы
Катэгорыя:Мовы Гішпаніі
Катэгорыя:Мовы Францыі
Мова
Польская рада Магілёўскай зямлі

**Польская рада Магілёўскай зямлі** () — арганізацыя, што аб’ядноўвала палякаў, якія жылі ў Магілёўскай губэрні Расеі. Яе мэтай было выконваць задачы воргану самакіраваньня мясцовай польскай супольнасьці. Была створана ў час зьезду прадстаўнікоў Павятовых радаў Маглёўскай зямлі 8-10 красавіка 1917 году ў Магілёве. Удзельнічала ў ім 188 дэлегатаў — прадстаўнікоў розных прафэсійных і грамадзкіх групаў жыхароў Магілёўшчыны польскай нацыянальнасьці. Арганізацыю рэпрэзэнтавала 5 дэлегатаў ў Польскай радзе Беларускіх земляў. Яе прадстаўнік, Міраслаў Абезерскі, удзельнічаў у Польскім палітычным зьезьдзе ў Маскве.

## Крыніцы

## Літаратура
* Dariusz Tarasiuk: Między nadzieją a niepokojem. Działalność społeczno-kulturalna i polityczna Polaków na wschodniej Białorusi w latach 1905—1918. Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, 2007, s. 211. ISBN 978-83-227-2629-7.

Катэгорыя:Гісторыя Беларусі
Катэгорыя:Магілёў
Катэгорыя:Палякі на Беларусі
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1917 годзе
Babka Tower

**Babka Tower** — небасяг у Варшаве, збудаваны ў 2000 годзе. Першы ў гісторыі гораду жылы будынак, вышыня якога перавысіла 100 мэтраў. Будынак вышынёю 105 мэтраў мае 28 паверхаў (у тым ліку 3 падзёмныя).

З 17 варшаўскіх будынкаў, вышэйшых за 100 мэтраў, Babka Tower — самы паўночны. Знаходзіцца каля кальца імя Згуртаваньня Арміі Краёвай «Радаслаў», якое ў час будовы небасяга мела імя «Кальцо Бабка». Ад гэтай назвы ўзяў імя будынак.

Катэгорыя:Небасягі Варшавы
Катэгорыя:Зьявіліся ў 2000 годзе
Баравікі (Пружанскі раён)

**Баравікі́** — вёска ў Пружанскім раёне Берасьцейскай вобласьці. Уваходзіць у склад Мокраўскага сельсавету. Знаходзіцца за 20 км на поўнач ад Пружанаў, за 32 км ад чыгуначнай станцыі Аранчыцы на лініі Баранавічы — Берасьце. Насельніцтва на 2012 год — 38 жыхароў, 26 двароў.

## Назва
Паводле пружанскай гісторыка і краязнаўцы Веры Церахавай, назва вёскі можа паходзіць ад слова «бор», бо паселішча было заснаванае ля сясновага бору; або ад назвы прафэсіі баравіка-печніка, які ўмеў ладзіць *бораў* — частку дымаходу ад печы да асноўнага коміну.

## Мінуўшчына
За расейскім часам — у Рудніцкай воласьці Пружанскага павету Гарадзенскай губэрні, 675 дзесяцінаў. Паводле перапісу 1897 року 403 жыхары, 60 двароў; на пачатку XX стагодзьдзя 472 жыхары.

За польскім часам — у гміне Руднікі Пружанскага павету Палескага ваяводзтва.

З 1939 року ў складзе БССР. З 15 студзеня 1940 — у Пружанскім раёне Берасьцейскай вобласьці. Паводле перапісу 1970 року ў вёсцы 230 жыхароў, у 2003 — 72 жыхары, 39 двароў.

## Насельніцтва
* XIX стагодзьдзе: 1897 год — 403 жыхары, 60 двароў
* XX стагодзьдзе: пачатак стагодзьдзя — 472 жыхары; 1970 год — 230 жыхароў; 1999 год — 69 жыхароў
* XXI стагодзьдзе: 2003 год — 72 жыхары, 39 двароў; 2005 год — 66 жыхароў, 37 двароў; 2010 год — 41 жыхар; 2012 год — 38 жыхароў, 26 двароў

## Транспарт
Аўтамабільная дарога  Калядзічы — Ражковічы — Ляжайка.

## Крыніцы

## Літаратура
* 

Катэгорыя:Мокраўскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Пружанскага раёну
Кан (горад)

**Кан** (, ) — горад у Францыі, адміністрацыйны цэнтар дэпартамэнту Кальвадосу ў рэгіёне Нармандыі. Да 1 студзеня 2016 году ён зьяўляўся адміністрацыйным цэнтрам рэгіёну Ніжняй Нармандыі. Насельніцтва гораду на 2016 год складала 105 403 чалавек.

## Геаграфія
Кан разьмешчаны на берагах ракі Орну, прыкладна за 10 км ад таго адрэзка ўзбярэжжа праліву Ля-Маншу, які мае сярод турыстаў мянушку «Нармандзкай Швайцарыі». З портам Уістрэам на беразе Ля-Маншу яго злучае пракладзены на загад Напалеона III марскі канал. Па тэрыторыі гораду таксама працякае мноства дробных рэк, галоўным чынам забраных у калектары.

## Гісторыя
Першыя зьвесткі пра Кан адносяцца да кіраваньня герцагаў Нармандыі, адзін зь якіх, Вільгельм Заваёўнік, зрабіў Кан сваёй сталіцай. На працягу ўсёй сваёй гісторыі Кан падзяляў лёс Нармандыі; у 1204 годзе разам зь ёю перададзены Яанам Безьзямельным францускай кароне. У 1346 годзе ангельцы ўзялі яго прыступам; канчаткова вярнуўся да Францыі горад толькі ў 1450 годзе. У 1432 годзе Джон Ланкастэрскі заснаваў Канскі ўнівэрсытэт, які за сваю гісторыю ня раз зачыняўся й аднаўляў працу (у сучасным выглядзе — з 1957 году).

Да адмены Нанцкага эдыкту ў 1685 годзе большасьць насельніцтва Кану складалі гугеноты. У гады Вялікай Францускай рэвалюцыі горад далучыўся да жырандыстаў. Бітва за Кан улетку 1944 году пакінула старажытны горад у руінах. Старадаўняя забудова на дзьве траціны была разбурана. У 1948—1962 гадах паводле пляна Маршала быў адбудаваны сучасны горад з прамысловымі зонамі й зялёнымі насаджэньнямі.

## Славутасьці
* Канскі замак XI—XII стагодзьдзяў — адна з найбуйнейшых сярэднявечных крэпасьцяў на захадзе Эўропы. У наш час тэрыторыю старажытнай цьвярдыні займаюць розныя мастацкія й гістарычныя музэі.
* З часоў Вільгельма Заваёўніка ацалелі ўслаўленыя помнікі нармандзкай раманікі — саборная царква Сэнт-Эт’ен пры мужчынскім абацтве й царква Троіцы пры жаночым манастыры. У гэтых храмах да Францускай рэвалюцыі былі пахаваныя, адпаведна, сам Вільгельм Заваёўнік і ягоная жонка Матыльда Фляндрская. Фасад саборнай царквы строгі й ляканічны, 90-мэтровыя вежы ўвенчаны шпілямі XIII стагодзьдзя. Астатнія будынкі мужчынскага абацтва перабудаваны ў XVII стагодзьдзі; з 1960 году ў іх зьмяшчаюцца органы мясцовага самакіраваньня. Жаночы манастыр моцна паноўлены працамі паплечнікаў Віёле-ле-Дзюка.
* Жамчужынай старога Кану лічылася ажурная позьнегатычная царква сьв. Пятра. У 1944 годзе яна была разбурана, у наш час цалкам адрэстаўравана. 
* З помнікаў грамадзянскага дойлідзтва — маёнткі XVI стагодзьдзя; у адным зь іх нарадзіўся паэт Малерб. 
* У памяць пра падзеі Другой сусьветнай вайны ў 1988 годзе быў адкрыты Мэмарыял міру.

## Вонкавыя спасылкі
* Сайт гораду
* Сайт Канскай аглямэрацыі
* Сайт музэю «Помнік міру»

Катэгорыя:Гарады Францыі
Мюлюз

**Мюлюз** (,  — *Мюльгаўзэн*) — горад у Францыі, найбуйнейшы горад дэпартамэнту Верхні Райн, у рэгіёне Гранд-Эст (да 1 студзеня 2016 у складзе рэгіёну Эльзас). Насельніцтва гораду складала 108 999 чалавек, паводле зьвестак на 2016 год.

## Геаграфія
Горад месьціцца на ўсходзе краіны, амаль на мяжы з Швайцарыяй і Нямеччынай.

## Гісторыя
Паводле легенды горад быў заснаваны ў 58 годзе да н. э., але першыя пісьмовыя згадкі пра Мюлюз датуюцца XII стагодзьдзем. Горад быў часткай паўднёвага эльзаскага графства Зундгаў у складзе Сьвятой Рымскай імпэрыі. З 1354 па 1515 гады Мюлюз быў часткай Дэкаполю, аб’яднаньня дзесяці вольных імпэрскіх гарадоў у Эльзасе. Горад далучыўся да Швайцарскай Канфэдэрацыі ў 1515 годзе, таму, калі ў 1648 годзе паводле Вэстфальскага пагадненьня ў Зундгаў быў далучаны да Францыі, горад застаўся анклявам у складзе Швайцарыі. Аднак паводле галасаваньня грамадзянаў гораду 4 студзеня 1798 году горад стаў часткай Францыі.

Пасьля перамогі Прусіі ў Франка-прускай вайне Мюлюз быў далучаны да Нямецкай імпэрыі, як частка тэрыторыі Эльзас-Лятарынгія, якая праіснавала з 1870 па 1918 гады. Горад быў на некаторы час заняты францускімі войскамі 8 жніўня 1914 году ў пачатку Першай сусьветнай вайны, але яны былі вымушаныя адступіць праз два дні пасьля бітвы пры Мюлюзе.

Разьвіцьцё гораду базавала ў асноўным спачатку на пашырэньні тэкстыльнай прамысловасьці, а затым на хімічнай прамысловасьці й машынабудаваньні, пачынаючы зь сярэдзіны XVIII стагодзьдзя. Мюлюз доўгі час называлі францускім Манчэстэрам.

## Славутасьці
* Музэй друку на тканінах
* Музэй выяўленчага мастацтва
* Францускі чыгуначны музэй
* Музэй аўтамабіляў братоў Шлюпф

## Вядомыя ўраджэнцы
* Ёган Гэнрых Лямбэрт

## Галерэя

Файл:Templeplacereunion.jpg|Катэдра Сэнт-Эт’ену
Файл:Campusfonderie.jpg|Кампус Верхня-эльзаскага ўнівэрсытэта
Файл:Trammulhouse.jpg|Мюлюскі трамвай


## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Сайт гораду

Катэгорыя:Гарады Францыі
Катэгорыя:Гарады Эльзасу
*
Жарнак

**Жарна́к** () — мястэчка ў Францыі, месьціцца ў дэпартамэнце Шаранта у рэгіёне Новая Аквітанія (да 1 студзеня 2016 — у рэгіёне Пуату-Шарант). Насельніцтва мястэчка складае 4 449 чалавек, паводле дадзеных на 2013 год. Сучасны Жарнак вядомы як адзін з цэнтраў каньячнай вытворчасьці ў Францыі і як радзіма Франсуа Мітэрана.

## Геагрфія
Мястэчка месьціцца паміж гарадамі Ангулем і Каньяк.

## Гісторыя
Узьнік у IX стагодзьдзі як адзін з замкаў графаў дэ ля Марш. Сярод дуэлянтаў быў панятак «удар Жарнака» — нечаканы выпад, які ўпершыню выкарыстаў Гі Шабо, сеньёр дэ Жарнак падчас дуэлі з Франсуа дэ Вівонам ў 1547 годзе. У канцы XVI стагодзьдзя ўладальнікі Жарнака з роду Шабо прынялі пратэстанцтва. У бітве пры Жарнаку ў 1569 годзе быў забіты першы Прынц Кандэ.

## Вядомыя ўраджэнцы
* Франсуа Мітэран — былы прэзыдэнт Францыі.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Сайт гораду

Катэгорыя:Гарады Францыі
*
Пышна

**Пы́шна** — вёска ў Беларусі, каля ракі Ўшачы. Уваходзіць у склад Стайскага сельсавету Лепельскага раёну Віцебскай вобласьці. Насельніцтва на 2010 год — 292 чалавекі. Знаходзіцца за 18 км на паўночны захад ад места і чыгуначнай станцыі Лепель, на аўтамабільнай дарозе Лепель — Докшыцы.

Пышна — даўняе мястэчка гістарычнай Полаччыны. Сярод мясцовых славутасьцяў вылучаўся сядзіба Сяляваў, помнік архітэктуры XIX ст.

## Гісторыя

### Вялікае Княства Літоўскае
Упершыню Пышна ўпамінаецца ў XVIII ст. як мястэчка Полацкага ваяводзтва, уладаньне Храптовічаў. 

У 1767 годзе Яўхім Храптовіч прадаў яго Фабіяну Кашчыцу. Пазьней маёнткам валодалі Сялявы.

### Пад уладай Расейскай імпэрыі
У выніку другога падзелу Рэчы Паспалітай (1793 год) Пышна апынулася ў складзе Расейскай імпэрыі, дзе стала цэнтрам воласьці Лепельскага павету Віцебскай губэрні. У пачатку 1836 году мястэчка перайшло да Шчытаў. На 1886 год у Пышне было 14 двароў, дзеялі царква і юдэйскі малітоўны дом, працавалі пачатковая школа, валасная ўправа, гарбарня і крама.

За часамі Першай сусьветнай вайны ў лютым 1918 году Пышна занялі войскі Нямецкай імпэрыі.

### Найноўшы час
25 сакавіка 1918 году згодна з Трэцяй Устаўной граматай Пышна абвяшчаліся часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 году згодна з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі яно ўвайшло ў склад Беларускай ССР, аднак 16 студзеня Масква адабрала мястэчка разам зь іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад РСФСР. У 1924 году Пышна вярнулі БССР, дзе яно стала цэнтрам сельсавету Лепельскага раёну. Статус паселішча панізілі да вёскі. 

На 1999 год у Пышне было 136 двароў, на 2001 год — 139. 10 кастрычніка 2013 году ў зьвязку зь ліквідацыяй Пышнянскага сельсавету вёску перадалі ў склад Стайскага сельсавету.


Pyšna, Sialava. Пышна, Сялява (1914) (2).jpg|Сядзіба, каля 1914 г.
Pyšna, Sialava. Пышна, Сялява (1914).jpg|Палац, каля 1914 г.
Pyšna, Sialava. Пышна, Сялява (1914) (3).jpg|Парк, каля 1914 г.


## Насельніцтва
### Дэмаграфія
* **XIX стагодзьдзе**: 1838 год — 165 чал. (71 муж. і 94 жан.), зь іх шляхты 1 муж. і 1 жан., духоўнага стану праваслаўнага 2 муж. і 2 жан., мяшчанаў-юдэяў 40 муж. і 61 жан., сялянаў зямянскіх 10 муж. і 12 жан., сялянаў скарбовых 16 муж. і 18 жан., аднадворцаў 1 муж., адстаўных салдатаў 1 муж.; 1886 год — 128 чал. (228 муж. і 221 жан.); 1888 год — 157 чал.
* **XX стагодзьдзе**: 1999 год — 335 чал.
* **XXI стагодзьдзе**: 2001 год — 355 чал.; 2010 год — 292 чал.

### Інфраструктура
У Пышна працуюць школа, лякарня, клюб, бібліятэка, пошта.

## Турыстычная інфармацыя
### Славутасьці
* Могілкі юдэйскія

### Страчаная спадчына
* Капліца рымска-каталіцкая (XIX ст.)
* Сядзіба Сяляваў (XVIII ст.)
* Царква Ўшэсьця Гасподняга (1841)

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 
* 
* 

## Вонкавыя спасылкі
* Пышна, Radzima.org
Чо-ко-ну

**Чо-ко-ну** () — кітайскі шматзарадны арбалет. У гэтым арбалеце дзеяньні па нацяжэньні цецівы, кладцы ніта і спуску цецівы вырабляюцца адным рухам рукі. Дзякуючы ўстаноўцы на зброю магазына з балтамі шматзарадны арбалет дазваляе значна павялічыць тэмп стральбы (прыкладна 10 нітаў за 15 сэкундаў) у параўнаньні з звычайным арбалетам.

## Гісторыя
Укараненна чо-ко-ну прыпісваюць кітайскаму палкаводцу Чжугэ Лян у (181—234), хоць само зброю знаходзілі пры раскопках магільняў правынцыі Хубэй, датаваных яшчэ 4-м ст. да н.э. У часы Чжугэ Лян канструкцыя чо-ко-ну была значна ўдасканалена, пасьля чаго гэты арбялет мог страляць двума-трыма балтамі ядначасова.

Апошняе масавяе прымяненьне чо-ко-ну было зафыксавана падчас ваенных дзеяньняў япона-кітайскай вайны (1894-1895).

## У сучаснай культуры
### У кампутарных гульнях
* У гульні Diablo II: Lord of Destruction назва Чо-ко-ну дадзена шматзарадныя арбялет выключнага класа.
* Пад назвай **Repeating crossbow** чо-ко-ну прысутнічае ў гульні Enclave.
* У гульнях сэрыі Age of Empires у кітайскай нацыі ёсьць унікальны юніт — арбялетчыкаў Чу-ко-ну.

## Вонкавыя спасылкі
* CHU-KO-NU - The Chinese Repeating Crossbow

Катэгорыя:Зброя
Post tenebras lux

**Post tenebras lux** — лацінская фраза, перакладзеная як *Пасьля цемры сьвятло* або **Post tenebras spero lucem** () у вэрсіі Вульгаты (Ёў 17:12).

Фраза была прынята кальвінісцкім дэвізам, а пасьля дэвізам усяго Рэфармацтва, а таксама гораду Жэнэвы (Швайцарыя). Дэвіз выгравіраваны на Сьцяне Рэфарматараў у Жэнэве і на Помніку гугенотам у ПАР.

Фраза *Post tenebras lux* была дзяржаўным дэвізам Чылі, перш як яе замянілі на гішпанскі *Por la razón o la fuerza* (). Таксама фраза зьяўляецца дэвізам амэрыканскага каледжу American International College у Спрынгфілдзе, адным з двух дэвізаў амэрыканскага каледжу Robert College у Стамбуле і дэвізам унівэрсытэту Externado de Colombia ў Багаце.

## Вонкавыя спасылкі
* History of the Reformation

Катэгорыя:Рэфармацыя
Катэгорыя:Кальвінізм
Катэгорыя:Лацінскія словы і выразы
Катэгорыя:Біблійныя выразы
Гугеноты

**Гугеноты** () — назва з XVI стагодзьдзя францускіх пратэстантаў (кальвіністаў). Паходзіць ад франка-швайцарскага ( (*aguynos*), што пазначае чальца жэнэўскага пратэстанцкага зьвяза супраць герцага Савойскага. Слова *eyguenot* у сваю чаргу паходзіць ад сярэднявечна-нямецкага *eitgenôz* (суч. ням.: *Eidgenosse*) «субрат, паплечнік, хаўрусьнік». Пачынаючы з XIV стагодзьдзя *Eidgenosse* афіцыйна пазначае проста грамадзяніна Швайцарскай Канфэдэрацыі.

## Літаратура
* De Félice. Histoire des protestants en France
* Anquez. Histoire des assemblées politiques des réformés en France
* Puaux. Histoire de la réforme française
* Lacretelle. Histoire de France pendant les guerres civiles
* Klüpfel. Le colloque de Poissy
* Rémusat. La Samte-Barthelemy
* Challe. Le calvinisme et la ligue
* Schaeffer. Les huguenots du XVI siècle
* Soldan. Gesch. des Protestantismus in Frankreich
* von Pollenz. Gesch. des franz. Calvinismus
* Baumgarten. Von der Bartholomaeusnacht
* Poole. Hist. of the huguenots
* While. Massacre of St. Bartholomew, preceded by a narrative of the religious wars

## Вонкавыя спасылкі


Катэгорыя:Рэфармацыя
Катэгорыя:Эўрапейскія рэлігійныя войны
Постскрыптум

**Постскрыптум** ( — «пасьля напісанага») — прыпіска да скончанага і падпісанага ліста, якая звычайна пазначаецца лацінскім скарачэньнем «P.S.». Таксама выкарыстоўваюць скарачэньні «P.P.S.» () ці «P.S.S.» () для прыпіскі, зробленай пасьля постскрыптума.

## Глядзіце таксама
* Эпілёг
* Сьпіс лацінскіх скаротаў

## Вонкавыя спасылкі
* Большой энциклопедический словарь

Катэгорыя:Пошта
Post scriptum
Сьцяна Рэфармацыі

**Сьцяна́ Рэфарма́цыі** (, ) — помнік з статуяў і барэльефаў, усталяваны ў Жэнэве, Швайцарыя ў гонар асноўных дзейных асобаў і падзеяў пратэстанцкай Рэфармацыі.

Сьцяна Рэфармацыі разьмешчаная на тэрыторыі ўнівэрсытэту Жэнэвы, заснавальнікам якога быў Жан Кальвін, і была адкрытая ў 1909 годзе ў гонар 400-годзьдзя з дня нараджэньня Кальвіна і 350-годзьдзя з даты заснаваньня ўнівэрсытэту.

У цэнтры помніка выяўленыя пяцімэтровыя статуі чатырох галоўных дзеячоў кальвінізму:
* Тэадор Бэза (1519—1605)
* Жан Кальвін (1509—1564)
* Гіём Фарэль (1489—1565)
* Джон Нокс ( 1513 — 1572)

Леваруч ад цэнтру разьмешчаныя трохмэтровыя статуі:
* Вільгельм I Аранскі (1533—1584)
* Гаспар II дэ Каліньі (1519—1572)
* Фрыдрых Вільгельм I Брандэнбурскі (1620—1688)

Праваруч ад цэнтру разьмешчаныя трохмэтровыя статуі:
* Роджэр Ўільямз (1603—1684)
* Олівэр Кромвэль (1599—1658)
* Іштван Бачкаі (1557—1606)

Уздоўж сьцяны, з абодвух бакоў ад цэнтральнай статуі, выгравіраваны дэвіз Рэфармацыі і Жэнэвы: *[[Post tenebras lux|Post Tenebras Lux]]* (лац. *Пасьля змроку сьвятло*). На пастамэнце цэнтральнай статуі выгравіраваная хрыстаграма: ΙΗΣ.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Помнікі Швайцарыі
Катэгорыя:Жэнэва
Катэгорыя:Сьцены
Катэгорыя:Рэфармацыя
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1909 годзе
Статуя

**Ста́туя** () — адзін з асноўных відаў круглай скульптуры, які ўяўляе сабой трохмерную выяву чалавечае фігуры ці жывёлы (часам — якой-небудзь фантастычнае істоты). Статуі могуць разьмяшчацца перад фасадам будынка, у адмысловых нішах на пастамэнце, на карнізе па вуглах франтона ці ў адмысловых павільёнах садоў.

Конная статуя адлюстроўвае вершніка зьверху.

Невялікія статуі, якія служыць для ўпрыгожваньня інтэр’ераў, завуцца статуэткамі.