open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Пінскае гарадзішча

**Пінскае гарадзішча** — помнік археалёгіі XI—XIII стагодзьдзяў у Пінску, у межах вуліцаў Горкага, Першамайскай, усходняй мяжы пл. Леніна, на левым беразе ракі Піна

Гарадзішча старажытнага Пінска месьцілася на левым узвышаным беразе Піны пры ўпадзеньні яе ў Прыпяць, складалася зь дзяцінца і вакольнага гораду.

Паводле пляну гораду 1794 году, дзяцінец плошчай каля 1,75 га меў авальную форму, па пэрымэтры быў умацаваны абарончымі валамі, у паўночнай яго частцы разьмяшчалася, верагодна, абарончая вежа, якая прыкрывала ўезд. З паўднёвага боку лінія валоў перарывалася; магчыма, схілы дзяцінца, што спускаліся да ракі, былі дастаткова абаронены прыроднымі перашкодамі.

Дзяцінец быў абкружаны дугападобным шырокім ровам, які ўпіраўся абодвума канцамі ў раку. У 1926—1928 гадах у рове месьціўся гарадзкі рынак, для пашырэньня рынкавай плошчы ўсходнія і паўночныя схілы дзяцінца былі зрэзаны. На ўсходнім і паўночным участках рову схілы былі тэрасаваны, дно прысыпана і зьнівэліравана. Заходні і частка паўночнага ўчасткаў рову забудаваны, разараны і сёньня ўяўляюць сабой шырокую нізіну глыбінёй да 4-6 м, па дне якой пракладзена вуліца. Пры пашырэньні гарадзкой плошчы паўночны ўчастак рову быў засыпаны, усходні схіл пашкоджаны, на дзяцінцы пабудаваны шматпавярховы дом.

Абарончы вал у 1962 годзе прарэзаны раскопам (дасьледаваў Баян Міралюбаў). Яго шырыня ў аснове перавышае 20 м, вышыня часткі, што захавалася, 2,5 м. Са зьнешняга боку валу выяўлены некалькі пасьлядоўных падсыпак, каля ўнутранага боку на пляцоўцы гарадзішча ёсьць паглыбленьне шырынёй каля 10 м, глыбінёй да 1 м. На мацерыку сабраны фрагмэнты керамікі XI стагодзьдзя.

У 1954 годзе, у час земляных работ ускрыты канструкцыі з паралельных драўляных сьцен, злучаных папярочнымі пярэчкамі так, што ўтвараліся квадратныя клеткі памерам 1,5 х 1,5 або 2 х 2 м. Верагодна, яны прызначаліся для ўмацаваньня землянога валу ад апаўзаньня. Глыбіня рову ў паўночнай частцы дзяцінца дасягала 9 м (на такую глыбіню ў 1962 годзе быў закладзены фундамэнт дому на месцы рову).

У 1961 годзе Якаў Бібікаў і Баян Міралюбаў праводзілі раскопкі дзяцінца. Сярод знаходак — шмат фрагмэнтаў шкляных бранзалетаў, амфар, шыфэрных прасьліц, тачыльных брускоў, а таксама жалезныя нажы, замкі, сярпы, шпоры, крэсіва, пісала, цёслы, дужкі ад вядра, драўляныя донцы і клёпкі ад бочак, дзьвярныя засаўкі, рыдлёўкі, фрагмэнт ільнамялкі, матыка, малаток, кавалкі скуранога абутку і іншае.

У XIV—XVIII стагодзьдзях на тэрыторыі гарадзішча існаваў замак.

## Літаратура
* 

Катэгорыя:Гісторыя Пінску
Катэгорыя:Славутасьці Пінску
Катэгорыя:Гарадзішчы Беларусі
Авал

**Авал** (, ад  — яйка) — плоская замкнутая выпуклая ''C''²-гладкая крывая (пры гэтым пад выпукласьцю разумеюць уласьцівасьць крывой мець зь любой простай ня больш за два (рэчаісных) агульных пункту).

Найпрасьцейшым прыкладам авала зьяўляецца эліпс (у прыватнасьці, акружнасьць).

## Уласьцівасьці
* Пункты авалу, у якіх крывізна дасягае экстрэмуму, завуцца **вяршынямі** авалу. Колькасьць вяршыняў любога авалу ня меней чатырох.
* Калі авал мае ў кожным сваім пункце вызначаную датычную, то любому кірунку на плоскасьці адпавядаюць дзьве і толькі дзьве датычныя, паралельныя гэтаму кірунку.

## Варыяцыі і абагульненьні
* У альгебраічнай геамэтрыі аваламі завуць таксама проста замкнутыя (не абавязкова выпуклыя) складныя кампанэнты плоскіх альгебраічных крывых.

## Крыніцы
* Авалы (ВСЭ)

## Глядзіце таксама
* Авал Касіні

Катэгорыя:Крывыя
Вакольны горад

**Вакольны горад** — фартыфікацыйны тэрмін часоў Русі. Зьнешняя абарончая агароджа ў гарадах дзе мелася некалькі ліній абарончых агародж.

Вакольны горад звычайна ўтвараўся пасьля ўмацаваньня гандлёва-рамесьніцкага пасаду ўзьніклага вакол дзядзінца. Пазьней вакольным горадам сталі зваць не абарончую агароджу, а частку гораду якую яна агароджвала, на ўзор як горадам напачатку звалі толькі дзядзінец, а пасьля ўсё паселішча разам.

## Глядзіце таксама
* Вакольны горад (Горадня)
* Вакольны горад (Полацак)
* Вакольны горад (Тураў)

Катэгорыя:Урбаністычныя дысцыпліны
Катэгорыя:Умацаваньні
Бранзалет

**Бранзалет** ( — *запясьце, бранзалет*) — звычайна круглая мэталічная, шкляная, керамічная, касьцяная, драўляная, бурштынавая, камянёвая, ці плястмасавая рэч для ўпрыгожваньня рук (у некаторых геаграфічных мясьцінах і ног).

## Гісторыя
На Беларусі знойдзены медныя бранзалеты сярэднедняпроўскай культуры (2-я палова III — 1-я палова II тысячагодзьдзя да н. э.) на могільніку каля в.Стрэліца Быхаўскага раёна і бронзавыя з завіткамі на канцах (XV—XI ст. да н. э.).

У раньнім жалезным веку былі жалезныя, бронзавыя і срэбныя бранзалеты розных узораў. Тое, што знойдзены ліцейныя формы, тыглі, загатоўкі ў выглядзе кавалкаў бронзавага дроту, сьведчыць: большасьць бранзалетаў выраблялася на месцы.

З разьвіцьцём гарадоў і ўдасканаленьнем ювэлірнай справы на Беларусі наладзіўся выраб бранзалетаў з каштоўных мэталяў (залатыя са стылізаванымі галоўкамі на канцах з Менску, XII ст.) і з аздабленьнем рознымі эмалямі, каштоўнымі камянямі, чарненьнем, філігранасьцю, зярненьнем, інкрустацыяй. Шкляныя бранзалеты (з X ст.) былі рознага колеру, рабіліся спосабам выцягваньня шклянога дроту зь мяккай шкламасы. Аздаблялі іх перавітымі шклянымі ніткамі ў большасьці жоўтага колеру.

Бранзалетства шырока разьвіта і сёньня.

Катэгорыя:Археалягічныя артэфакты паводле тыпаў
Катэгорыя:Упрыгожваньні
Зарубінецкая культура

**Зарубінецкая культура** (III / II ст. да н. э. — II ст. н. э.) — археалягічная культура плямён раньняга жалезнага веку ў Сярэднім і Верхнім Падняпроўі, Прыпяцкім Палесьсі. Назва ад могільніка каля в. Зарубінцы на Чаркашчыне.

Насельніцтва зарубінецкай культуры займалася земляробствам, жывёлагадоўляй, паляваньнем, рамёствамі; жыло на неўмацаваных селішчах, выкарыстоўвала гарадзішчы, папярэдняй мілаградзкай культуры; будавала наземныя слупавыя жытлы (аднакамэрныя, прававугольныя або квадратныя ў пляне) і паўзямлянкі. У адным з кутоў жытла ці каля сьцяны знаходзілася агнішча, пазьней — глінабітная печ.

Побач з жытламі месьціліся гаспадарчыя і вытворчыя пабудовы, ямы-паграбы.

Пахавальныя абрады — трупаспаленьне, зрэдку трупапалажэньне. Могільнікі ня маюць вонкавых адзнак. У Верхнім Падняпроўі выяўлены ямныя трупаспаленьні і кенатафы, у Прыпяцкім Палесьсі — ямныя і ўрныя пахаваньні чарапоў. У магілах трапляюцца прылады працы, посуд, упрыгожаньні.

Насельніцтва вырабляла і выкарыстоўвала жалезныя наканечнікі коп’яў, клінападобныя сякеры (кельты), нажы, сярпы, ляпны посуд, культавыя вырабы і інш. Падтрымлівалі сувязі са скіфскімі, сармацкімі, кельцкімі плямёнамі, гарадамі Паўднёвага Прычарнамор’я. Большасьць дасьледнікаў лічаць зарубінецкую культуру стараславянскай. Найбольш дасьледаваны археалягічны помнік каля вёскі Чаплін у Лоеўскім раёне.

Катэгорыя:Славянскія археалягічныя культуры
Катэгорыя:Археалягічныя культуры Беларусі
Катэгорыя:Археалягічныя культуры Ўкраіны
Катэгорыя:Сарматы
Катэгорыя:Культуры жалезнага веку
Воск

**Воскі** — распаўсюджаныя ў расьлінным і жывёльным сьвеце складаныя этэры вышэйшых тлустых кісьляў і вышэйшых высокамалекулярных сьпіртоў. Вельмі ўстойлівыя, нерастваральныя ў вадзе, але добра растваральныя ў бэнзіне, хляраформе, этэры.

Па паходжаньні воскі можна падзяліць на жывёльны: пчаліны выпрацоўваецца пчоламі; ваўняны (ланалін) засьцерагае воўну і скуру жывёл ад вільгаці, засьмечваньня і высыханьня; спэрмацэт здабываецца з спэрмацэтовага алею кашалётаў; расьлінныя воскі пакрываюць тонкім пластом лісьце, сьцеблы, плады і абараняюць іх ад размочваньня вадой, высыханьня, шкодных мікраарганізмаў, часам у якасьці рэзэрвовых ліпідаў уваходзяць у склад насеньня (г. зв. «алей» жажаба); выкапнёвы воск (азакерыт) складаецца галоўным чынам з гранічных вуглевадародаў.

Пчаліны воск вылучаецца адмысловымі залозамі мёданосных пчол, зь яго пчолы будуюць соты.

Воскі зарэгістраваны ў якасьці харчовых дабавак **E901-E903** (выкарыстоўваюцца, напрыклад, для пакрыцьця сыроў).

## Глядзіце таксама
* Васкабойня
* Пчаліны воск

Катэгорыя:Пчалярства

Катэгорыя:Харчовыя дабаўкі
Катэгорыя:Прадукты жывёльнага паходжаньня
Хляраформ

**Хляраформ** (ён жа **трыхлёрмэтан**, **мэтылтрыхлярыд**, **хлядон 20**) — арганічнае хімічнае злучэньне з формулай CHCl3. Пры нармальных умовах бескаляровая лятучая вадкасьць з этэрным пахам і салодкім смакам. Практычна нерастваральны ў вадзе — утварае зь ёй растворы з масавай доляй да 0,23%, — зьмешваецца з большасьцю арганічных растваральнікаў. Негаручы.

## Крыніцы

## Літаратура
* 

Катэгорыя:Наркозныя сродкі
Катэгорыя:Высоканебясьпечныя рэчывы
Катэгорыя:Хлёрарганічныя злучэньні
Аліўкавы алей

**Аліўкавы алей** — расьлінны алей, вырабляецца з пладоў масьліны эўрапейскай ().

Па тлушчакілёвым складзе ўяўляе сабой сумесь трыгліцэрыдаў тлустых кісьляў зь вельмі высокім утрыманьнем этэраў алеінавай кісьлі.

Найбольш раньнія сьведчаньні вытворчасьці аліўкавага алею адносяцца да эпохі Старажытнага Эгіпту, Старажытнага Ізраілю, Старажытнай Грэцыі і Фінікіі.

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт Міжнароднай рады па алівах (IOC)
* Аліўкавы алей у Ізраілі 

Катэгорыя:Харчовыя алеі
Катэгорыя:Міжземнаморская кухня
Катэгорыя:Італьянская кухня
Катэгорыя:Андалюская кухня
Катэгорыя:Алівы
Амфара

**А́мфара** ( — «пасудзіна з дзьвюма ручкамі») — антычная пасудзіна яйцападобнай формы зь дзьвюма вэртыкальнымі ручкамі, нярэдка з вострым канічным дном. Была распаўсюджаная ў грэкаў і рымлян. Часьцей за ўсё амфары рабіліся з гліны, аднак сустракаюцца і амфары з бронзы. Выкарыстоўваліся, галоўным чынам, для захоўваньня аліўкавага алею або віна. Таксама выкарыстоўваліся ў якасьці ўрны для пахаваньня і пры галасаваньні. Размаляваныя амфары (панафінэйскія амфары) служылі прызам у спартовых спаборніцтвах.

Аб’ём амфары можа складаць ад 5 да 50 л. Вялікія высокія амфары выкарыстоўваліся для транспартаваньня вадкасьцей. У Рыме амфары аб’ёмам 26,03 літру (старажытнарымскі *кубічны пед* ці грэцкі «талант») ужываліся для вымярэньня вадкасьцей.

На тэрыторыі Беларусі амфары прывозіліся, верагодна, з грэцкіх калёніяў у Крыме. Дзякуючы вузкаму цыліндрычнаму горлу лёгка закаркоўваліся і гермэтычна заліваліся воскам.

Фрагмэнты амфары вылучаліся сярод мясцовай керамікі тоўстым (10—12 мм) моцна сьпечаным лёгкім чарапком крэмавага ці сьветла-ружовага колеру, тонкадыспэрсным на зломе, з прыкметамі вырабу на нажным коле. Зьнешняя паверхня аздаблялася дробным шматрадным лінейным рыфленьнем. На многіх фрагмэнтах захаваліся малюнкі, надпісы, асобныя літары (на амфарах з Полацку прадрапана літара «А»).

На ўсходнеславянскіх тэрыторыях, асабліва ў бязьлесных раёнах, амфары сталі прататыпамі тарных амфарападобных пасудзін-карчаг. Самыя раньнія амфары знойдзены пры раскопках гарадзішчаў зарубінецкай культуры раньняга жалезнага веку на поўдні Беларусі, шырокае распаўсюджаньне набылі ў сярэдневяковы час.

## Клясыфікацыя
Распрацоўшчыкам тыпалёгіі клясыфікацыі амфар зьяўляецца нямецкі археоляг Генрых Дрэсэль.

## Літаратура
* Амфара // 
* Здановіч, Н. І. Амфара // 

## Вонкавыя спасылкі
* Bulletin amphorologique

Катэгорыя:Адзінкі вымярэньня
Катэгорыя:Посуд Старажытнай Грэцыі
Катэгорыя:Старажытныя адзінкі вымярэньня
Саўчонкі

Назву **Саўчонкі** маюць:

## Населеныя пункты
### [[Беларусь]]
* Віцебская вобласьць:
** Саўчонкі — вёска ў Віцебскім раёне
** Саўчонкі — вёска ў Гарадоцкім раёне
** Саўчонкі — вёска ў Дрысенскім раёне
** Саўчонкі — вёска ў Полацкім раёне
** Саўчонкі — вёска ў Каўлякоўскім сельсавеце Шумілінскага раёну
** Саўчонкі — вёска ў Мішневіцкім сельсавеце Шумілінскага раёну

## Глядзіце таксама
* Саўчанка
* Саўчонка
Алеінавая кісьля

**Алеі́навая кісьля** — аднаасноўная ненасычаная карбонавая кісьля, СН3(СН2)7СН=СН(СН2)7СООН.

Малярная маса 282,46. Бясколерная вязкая вадкасьць, тэмпэратура кіпеньня 232 °C (15 мм рт. сл.), шчыльнасьць 0,89—1,0 кг/м, нерастваральная ў вадзе, раствараецца ў арганічных рашчыньніках.

Уваходзіць у склад алеяў і жывёльных тлушчаў, у аліўкавым алеі 70—85%, у міндальным — 75%. У арганізьме можа сынтэзавацца са стэарынавай кісьляй. У вышэйшых расьлін з алеінавай кіслаты ўтвараюцца лінолевая і ліналенавая кісьлі.

## Выкарыстаньне
Этэры алеінавай кісьлі выкарыстоўваюцца ў вытворчасьці алейных фарбаў, касмэтычных прэпаратаў, флатарэагентаў, плястыфікатараў, тэкстыльна-дапаможных рэчываў. Этылавы этэр алеінавай кісьлі (лінэтол) — лекавы сродак для зьніжэньня халестэрыну. Здольная выклікаць экзэму.

## Крыінцы

## Літаратура
* 

Катэгорыя:Аднаасноўныя карбонавыя кісьлі
Катэгорыя:Тлустыя кісьлі
Катэгорыя:Нелімітавыя карбонавыя кісьлі
Халестэрын

**Халестэрын** ( і στερεός — цьвёрды; сынонім: **халестэрол**) — арганічнае злучэньне, прыродны тлусты (ліпафільны) сьпірт, які зьмяшчаецца ў клеткавых мэмбранах ўсіх жывых арганізмаў за выключэньнем бязьядзерных (пракарыёты).

Нерастваральны ў вадзе, растваральны ў тлушчах і арганічных растваральніках. Каля 80% халестэрыну выпрацоўваецца самім арганізмам (печаньню, кішачнікам, ныркамі, наднырачнікамі, палавымі залозамі), астатнія 20% паступаюць зь ежай. У арганізьме знаходзіцца 80% свабоднага і 20% зьвязанага халестэрыну. Халестэрын забясьпечвае стабільнасьць клеткавых мэмбран у шырокім інтэрвале тэмпэратур.

## Фізыялёгія
Халестэрын удзельніче ва ўтварэньні жоўцевых кісьляў, біясынтэзе гармонаў плоцевых залозаў і кары наднырачнікаў, а таксама вітаміну Д. Каля 80 % халестэрыну сынтэзуецца арганізмам з тлушчаў, вугляводаў і амінакісьляў. Рэшта паступае непасрэдна зь ежай жывёльнага паходжаньня. Канцэнтрацыя агульнага халестэрыну ў плязьме крыві зьмяншаецца падчас галаданьня і павышанай функцыі шчытападобнай залозы, паражэньнях нэрвовай сыстэмы і раку, запаленьні лёгкіх і сухотах.

## Харчовыя крыніцы
Найбольш халестэрыну зьмяшчаюць жывёльныя мазгі і яечны жаўток, тлустае мяса і печань, ныркі і ікра, а таксама цьвёрды сыр. Нізкі ўзровень халестэрыну маюць малако і кефір, марская рыба, нятлустыя гатункі бараніны і ялавічыны, а таксама сасіскі.

## Чыньнік хваробаў
Лішак халестэрыну спрыяе ўзьнікненьню атэрасклерозу і ішэміі, сэрцавага прыступу і інсульту. Гэта адбываецца за кошт адкладаньня халестэрыну на сьценках аорты і судзінах сэрца, галаўнога мозгу і ног, што вядзе да звужэньня іх прасьвету і пагаршэньня кровазвароту ў гэтых органах. Здаровы ўзровень халестэрыну ў крыві складае 5,2 мілімоль/літар, а рызыкоўны — 5,3—6,5 ммоль/літар. Захворваньне на гіпэрліпідэмію адзначаецца пры халестэрыне 6,6—8 ммоль/л.

### Папярэджаньне хваробаў
Пры маларухомым ладзе жыцьця і ў сталым веку варта пазьбягаць пераяданьня і выключыць з харчаваньня тлустае мяса і печань, ныркі і мазгі, вэнджаную каўбасу і паштэт, карэйку і масла, марозіва і пірожныя, торты і бісквіт, здобу і шакаляд. Таксама ніжэйшаму ўзроўню халестэрыну спрыяе даданьне ў ежу алею, але не сланечнікавага, індычаціны і кураціны, цяляціны і марской рыбы, сьвежай агародніны і садавіны, аўсяных крупаў і вотруб'я, хлебу з мукі грубага памолу і гарэхаў. Карысна рабіць ранішнюю разьмінку і пешыя прагулкі, а таксама займацца плаваньнем і танцамі. Урэшце варта пазьбягаць тытунепаленьня і злоўжываньня сьпіртовымі напоямі. Для зьніжэньня ўзроўню халестэрыну карысна ўжываць такія віды марской рыбы, як камбала і ласось, пікша і сардына, селядзец і скумбрыя, траска і тунец. Таксама карысьць нясуць абястлушчаныя малочныя вырабы і яечны бялок, рэдкія гароднінныя супы і кукурузна-рысавыя хлябцы, гарох і вараная бульба. Сярод іншага, у харчаваньне карысна ўлучаць гарчыцу і зёлкавыя прыправы, абястлушчаныя падлівы і пудынгі, жэле і мусы, мінэральную ваду і сокі бяз цукру.

## Крыніцы

## Літаратура
* Халестэрын // БелЭн, у 18 т., т.16. Мн., 2003. С. 529.

Катэгорыя:Стэроіды
Алейныя фарбы

**Але́йныя фа́рбы** — суспэнзыі неарганічных пігмэнтаў і напаўняльнікаў у пакостах.

Пігмэнты — двухаксыд тытану, вохра, жалезны сурык, аксыд хрому і інш.; напаўняльнікі — тальк, каалін, лушчак і інш. Для хуткага высыханьня ў алейныя фарбы дадаюць сыкатывы, для лепшага дыспэргаваньня — паверхнева-актыўныя рэчывы.

Вырабляюцца густацёртыя (пастападобныя) і гатовыя для выкарыстаньня (вадкія). Пры высыханьні, абумоўленым акісьляльнай палімэрызацыяй расьлінных алеяў пакосту, утвараецца атмасфэраўстойлівая плёнка, якая мае невысокую цьвёрдасць, набракае ў вадзе і разбураецца ў лугах. Выкарыстоўваюцца ў будаўніцтве, алейным жывапісе.

## Крыніцы

## Літаратура
* 

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Фарбавальнікі
Уладзімер Шунейка

**Уладзімер Шунейка** ( 22 красавіка 1974 году) — беларускі футбаліст, абаронца. У 2000—2003 гадах правёў 23 матчы за нацыянальную зборную Беларусі і забіў у іх 1 гол.

## Кар’ера
Пачаў займацца футболам у менскай СДЮШАР-5. У 1992 году пачаў бараніць колеры «Будаўніка» з Старых Дарогаў. У 1994 годзе прыяднаўся да  магілёўскага «Дняпра». У 2000 годзе перайшоў у расейскі клюб «Крылы Саветаў», у складзе якога дэбютаваў 25 сакавіка 2000 году ў матчы супраць «Уралану». У 2003 годзе прыяднаўся да баўгарскага клюбу «Леўскі», стаўшы, такім чынам, першым беларусам у баўгарскай лізе. У гэтым жа годзе вярнуўся ў Расею, дзе ўладкаваўся ва ўладзікаўказскую «Аланію». На наступны год правёў некалькі гульняў у за «Арол». У 2006 годзе вярнуўся ў «Дняпро», у складзе якога скончыў кар’еру ў 2012 годзе.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Владимир Шунейко. Шевченко уже читал свою фамилию на табло

Катэгорыя:Беларускія футбалісты
Катэгорыя:Футбалісты зборнай Беларусі
Нармальныя ўмовы

**Нарма́льныя ўмо́вы** ў хіміі (скарочанае пазначэньне н. у.) — тэмпэратура 25 градусаў Цэльсія (298.15 градусаў па шкале Кэльвіна), атмасфэрны ціск — 101325 Па.

## Літаратура
* Нармальныя ўмовы (у фізыцы) // 

Катэгорыя:Фізычная хімія
Тлустыя кісьлі

**Тлустыя кісьлі** — аліфатычныя аднаасноўныя карбонавыя кісьлі з адкрытым ланцугом, зьмяшчаюцца ў этэрыфіцыраванай форме ў тлушчах, алеях і восках расьліннага і жывёльнага паходжаньня.

Тлустыя кісьлі, звычайна, атрымоўваюць неразгалінаваны ланцуг з цотнай колькасьцю атамаў вугляроду (С4-24, уключаючы карбаксільны вуглярод) і могуць быць як насычанымі, так і ненасычанымі.

## Глядзіце таксама
* Харчовыя дадаткі
* Полінэнасычаныя тлустыя кісьлі

## Літаратура
* 


Катэгорыя:Харчовыя дабаўкі
Савічаў Рог

**Са́вічаў Рог** — пасёлак у Быхаўскім раёне Магілёўскай вобласьці Беларусі. Уваходзіць у склад Лудчыцкага сельсавету.

## Насельніцтва
* 2010 год — 7 чалавек
* 1999 год — 8 чалавек

## Крыніцы

Катэгорыя:Лудчыцкі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Быхаўскага раёну
Лушчак

**Лушчак**, **сьлюды** — група мінэралаў-алюмасылікатаў, якія валодаюць слаістай структурай і якія маюць агульную формулу R1(R2)3 [AlSi3O10](OH, F)2, дзе R1 = К, Na; R2 = Al, Mg, Fe, Li.

Лушчак — адзін з найбольш распаўсюджаных пародаўтваральных мінэралаў інтрузіўных, мэтамарфічных і асадкавых горных парод, а таксама важны карысны выкапень.

## Літаратура
* БЭ ў 18 тамах. Т.15, Мн., 2002, С.36

## Глядзіце таксама
* Лепідаліт

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Сылікаты (мінэралы)
Катэгорыя:Клясыфікацыя мінэралаў
Катэгорыя:Пародаўтваральныя мінэралы
Катэгорыя:Ізаляцыйныя матэрыялы
Барысавічы

**Бары́савічы** — вёска ў Клімавіцкім раёне Магілёўскай вобласьці Беларусі. Уваходзіць у склад Лабжанскага сельсавету.

## Насельніцтва
* 2010 год — 208 чалавек
* 1999 год — 399 чалавек

## Крыніцы

Катэгорыя:Лабжанскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Клімавіцкага раёну
1983 (сэрыял)

**1983** — польска-амэрыканскі антыўтапічны дэтэктыўны тэлесэрыял, дзеяньні якога адбываюцца ў альтэрнатыўнай будучыні 2003 году. Першы польскі сэрыял, створаны для Netflix.

## Сюжэт
У 1983 годзе ў Польшчы адбылася сэрыя тэрактаў супраць спэцслужбаў, якія зьмянілі гісторыю. Праз дваццаць гадоў працягваюць існаваць ПНР, СССР і ўсе сацыялістычныя краіны Ўсходняй Эўропы. Падзеі ў альтэрнатыўным сьвеце часам супадаюць з рэальнымі (вайна ў Іраку, вайна ў Чачэніі), але ёсьць і адрозьненьні (прэзыдэнт ЗША ў 2003 годзе — Альбэрт Гор).

Пачынаючы сьледзтва па справе самагубства падлетка, інспэктар Народнай міліцыі Анатоль пачынае падазраваць у гэтай справе нешта больш сур’ёзнае.

## У ролях
* Робэрт Вэнцкевіч — сьледчы афіцэр Анатоль Януў
* Мацей Мусял — Кайэтан Скроўран
* Міхаліна Альшанска — Афэлія «Эфі» Ібрам
* Анджэй Хыра — міністар Уладыслаў Ліс
* Зофья Віхлач — Караліна Ліс, дачка міністра, дзяўчына Кайэтана Скроўрана
* Міраслаў Збраевіч — генэрал Казімеж Сьвентабур
* Ева Блашчык — Марыя Героўска
* Войцех Калярус — Мікалай Траян, галоўны камэндант СБ
* Эдыта Альшуўка — Юлія Стэнпінска, намесьніца камэндатна міліцыі
* Томаш Улосак — Якуб Сухапарскі
* Агнешка Жулеўска — Мая Скроўран, маці Кайэтану
* Агнешка Глінска — Ангэліка Тажэцка
* Мацеўш Касьсюкевіч — Каміль Затонь, афіцэр СБ
* Ву Ле Хонг — Бао Ху («Дзядзька»)
* Клайў Расэл — Вільям Кэйцінг

## Крыніцы

Катэгорыя:Тэлесэрыялы Польшчы
Катэгорыя:Тэлесэрыялы ЗША
Катэгорыя:Тэлесэрыялы 2018 году
Катэгорыя:Арыгінальныя праграмы Netflix
Сьцяпан Хацкевіч

**Сьцяпа́н Фёдаравіч Хацке́віч** (, в. Парэчча, цяпер Пухавіцкі раён Менскай вобласьці — , Менск) — беларускі актор, Заслужаны артыст БССР (1963).

## Жыцьцяпіс
Скончыў драматычную студыі пры Наркамаце асьветы БССР (1933), працаваў у БДТ-2. З 1937 году ў БДТ-1.

Вострахарактарны актор. Творчай індывідуальнасьці Хацкевіча была ўласьціва шчырасьць, выразная плястыка, багацьце інтанацыяў, яркія сацыяльна-псыхалягічныя характарыстыкі пэрсанажаў. Майстар эпізоду. Найбольш яскрава талент актору выявіўся ў нацыянальным рэпэртуары.

Сярод ралей Хацкевіча — Лявон Зяблік ў «Раскіданае гняздо» Янкі Купалы, Клешч у «На дне» Максіма Горкага, Фэрчайлд у «Што той салдат, што гэты» Бэртальда Брэхта.

Здымаўся ў фільмах і на тэлебачаньні, граў у фільмах «Хвалі Чорнага мора», «Міколка-паравоз», «Руіны страляюць…», «Чалавек не здаецца».

## Літаратура
* 
* 

Катэгорыя:Беларускія акторы
Катэгорыя:Заслужаныя артысты БССР
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Пухавіцкім раёне
Сэрэдзь (футбольны клюб)

«**Сэрэдзь**» () — славацкі футбольны клюб з гораду Сэрэдзі. Заснаваны ў 1914 годзе.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Сэрэдзь
Замокраўе

**Замо́краўе** — вёска ў Рагачоўскім раёне Гомельскай вобласьці Беларусі. Уваходзіць у склад Гарадзецкага сельсавету.

## Насельніцтва
* 2010 год — 44 чалавекі
* 1999 год — 96 чалавек

## Крыніцы

Катэгорыя:Гарадзецкі сельсавет (Рагачоўскі раён)
Катэгорыя:Населеныя пункты Рагачоўскага раёну
Шылы

Назву **Шылы** маюць:

## Населеныя пункты
### [[Беларусь]]
* Віцебская вобласьць:
** Шылы — вёска ў Віцебскім раёне
** Шылы — вёска ў Полацкім раёне
** Шылы — вёска ў Сеньненскім раёне

## Глядзіце таксама
* Шыла
* Шылава
* Шылаватае
* Шылавічы
* Шылагор’е
* Шылаў
* Шылаўка
Шалыгі

Назву **Шалыгі** маюць:

## Населеныя пункты
### [[Беларусь]]
* Шалыгі — вёска ў Віцебскім раёне Віцебскай вобласьці
* Шалыгі — вёска ў Маладэчанскім раёне Менскай вобласьці

## Глядзіце таксама
* Шалыга
* Шалыгін
* Шалыгіна
Культура кулепадобных амфар

**Культура кулепадобных амфар** — археалягічная культура познанэалітычных плямён, якія ў III-м тысячагодзьдзі да н. э. жылі ў цэнтральнай і ўсходняй Нямеччыне, Польшчы, Чэхіі, на паўночным усходзе Румыніі, у лесастэпавай частцы Правабярэжнай Украіны, на захадзе Беларусі. Падзяляліся на групы і варыянты.

Насельніцтва займалася сельскай гаспадаркай і паляваньнем. Іх селішчы разьмяшчаліся на пясчаных берагах рэк. Жытлы былі наземнымі, слупавой канструкцыі, часам шматкамэрныя з каменнымі або глінянымі агнішчамі; месцамі былі паўзямлянкі. Побач з жытламі разьмяшчаліся гаспадарчыя ямы.

Пахавальны абрад — трупапалажэньне ў неглыбокіх ямах, абкладзеных каменнымі плітамі або валунамі, часам — няпоўнае трупаспаленьне. У могільных ямах выяўлены каменныя і касьцяныя прылады працы, кераміка, упрыгожаньні. Месцамі над пахаваньнямі насыпалі курганы. Былі пахаваньні індывідуальныя і групавыя, часам у іх знаходзяць рэшткі буйных рагатых жывёл. Сустракаюцца і асобныя рытуальныя пахаваньні жывёл.

Для керамікі характэрны амфары з кулепадобным корпусам і вэртыкальным венчыкам, разнастайныя збаны, кубкі, місы, арнамэнтаваныя, пераважна ў верхняй частцы, адбіткамі лінейнага штампу, шнуру, насечкамі, наколамі. Сярод прыладаў працы і зброі — крамянёвыя сякеры-кліны і долаты, касьцяныя нажы і долаты, верацёнападобныя наканечнікі стрэл. Для ўпрыгожаньняў характэрны бурштынавыя вырабы, фігурныя каменныя пласьціны. На тэрыторыі Беларусі носьбіты гэтай культуры праніклі на позьнім этапе яе разьвіцьця. Найбольш вядомыя іх помнікі — могільнікі Краснасельскі і Малыя Ёдкавічы.

## Літаратура
* Археология СССР. Свод археологических источников. Выпуск В 1 — 27. Свешников И. К. Культура шаровидных амфор. — М., 1983.

Катэгорыя:Археалягічныя культуры
Катэгорыя:Археалягічныя культуры Беларусі
Катэгорыя:Археалягічныя культуры Ўкраіны
Катэгорыя:Гісторыя
Катэгорыя:Археалёгія ў Нямеччыне
Катэгорыя:Археалёгія ў Польшчы
Катэгорыя:Археалёгія ў Румыніі
Катэгорыя:Археалёгія ў Чэхіі
Мура Мурска-Сабота

«**Мура**» () — славенскі футбольны клюб з гораду Мурска-Саботы. Заснаваны ў 2012 годзе. Чэмпіён Славеніі (2021) і ўладальнік Кубка Славеніі (2020).

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Мурска-Сабота‎
Палескі драматычны тэатар

**Пале́скі драматы́чны тэа́тар** — прафэсійны тэатар Пінску, афіцыйнае адкрыцьцё адбылося 14 сакавіка 2006 року, 29-ы прафэсійны тэатар дзяржаўнага падпарадкаваньня ў Рэспубліцы Беларусь.

## Мінуўшчына
Вытокі пінскага тэатру сыходзяць у 1939 рок, калі пасьля далучэньня Заходняй Беларусі да БССР у Пінск быў пераведзены Заслаўскі . Мастацкім кіраўніком быў заслужаны дзяяч мастацтваў БССР Павал Абрамавіч Данілаў. Ён працаваў да пачатку нямецка-савецкай вайны, пасьля чаго акторы-мужчыны былі мабілізаваныя ў Чырвоную армію, рэшта трупы эвакуяваная ўглыб СССР.

У 1946 року з Рэчыцкага гарадзкога драматычнага тэатру і Палескага драматычнага тэатру Мазыра ўтвораны Пінскі абласны драматычны тэатар. У 1954 року ў сувязі са скасаваньнем абласнога статусу Пінску тэатар пераехаў у Магілёў, а ягоны будынак перадалі гарадзкому дому культуры. У ягоных сьценах пачала працаваць самадзейная тэатральная трупа, першым кіраўніком якой стаў Ісаак Сакольскі.

У лютым 1959 року трупа атрымала званьне «народнага аматарскага калектыву». У 1980 року народны тэатар узначаліў выпускнік Беларускага інстытуту культуры Іван Базан, пад кіраўніцтвам якога народны тэатар быў рэарганізаваны ў 1992 року ў самастойны тэатар-студыю «Дыяген». 14 сакавіка 2006 року студыя атрымала статус дзяржаўнага Палескага драматычнага тэатру.

## Сучаснасьць
Палескі драмтэатар разьмяшчаецца ў цэнтральнай, гістарычнай частцы места ў адрэстаўраваным і часткова рэканструяваным будынку (архітэктар В. Казакоў), помніку архітэктуры XIX стагодзьдзя, былым будынку кінатэатру «Казіно». Тэатар працуе пяць дзён на тыдзень. Ранішнія спэктаклі (у асноўным — пастаноўкі для дзяцей) ідуць па серадах, чацьвяргах, пятніцах і нядзелях. Вячэрнія — па чацьвяргах, суботах і нядзелях а 18:00.

## Кіраўніцтва
* Іван Базан (2006—2011)
* Алена Гаўрыловіч (2011—2012)

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Старонка Палескага драматычнага тэатру

Катэгорыя:Беларускія драматычныя тэатры
Катэгорыя:Культура Пінску
Брэнна (гміна)

**Брэ́нна** () — вясковая гміна ў Польшчы, уваходзіць у склад Цяшынскага павета Сылескага ваяводзтва. Сядзіба разьмешчана ў Брэнне. Плошча гміны складае 95,54 км². Станам на 2004 год у гміне Брэнна пражывалі 10 164 чалавекі, шчыльнасьць — 106,4 чал./км². Адміністрацыйна падзелена на 3 салецтвы.

## Населеныя пункты
На тэрыторыі гміны разьмешчаны 3 населеныя пункты.

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйная старонка

Катэгорыя:Сылескае ваяводзтва
Зэбжыдавіцы (гміна)

**Зэбжыдаві́цы** () — вясковая гміна ў Польшчы, уваходзіць у склад Цяшынскага павета Сылескага ваяводзтва. Сядзіба разьмешчана ў Зэбжыдавіцах. Плошча гміны складае 41,68 км². Станам на 2011 год у гміне Зэбжыдавіцы пражывалі 13 029 чалавек, шчыльнасьць — 297,1 чал./км². Адміністрацыйна падзелена на 5 салецтваў.

## Населеныя пункты
На тэрыторыі гміны разьмешчаны 4 населеныя пункты.

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйная старонка

Катэгорыя:Сылескае ваяводзтва
Дэмбовец (гміна, Сылескае ваяводзтва)

**Дэмбо́вец** () — вясковая гміна ў Польшчы, уваходзіць у склад Цяшынскага павета Сылескага ваяводзтва. Сядзіба разьмешчана ў Дэмбоўцы. Плошча гміны складае 42,48 км². Станам на 2004 год у гміне Дэмбовец пражывалі 5498 чалавек, шчыльнасьць — 129,4 чал./км². Адміністрацыйна падзелена на 7 салецтваў.

## Населеныя пункты
На тэрыторыі гміны разьмешчаны 7 населеных пунктаў.

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйная старонка

Катэгорыя:Сылескае ваяводзтва
Цяшынскі павет

**Цяшынскі павет** () — павет у Польшчы, уваходзіць як адміністрацыйная адзінка ў Сылескае ваяводзтва. Цэнтар павету — горад Цешын. Займае плошчу 730,2 км². Насельніцтва на 30 чэрвеня 2015 году — 177 716 чалавек.

## Адміністрацыйнае дзяленьне

**Раён складаецца з 12 [[гміна|гмін]]**:

**[[Гарадзкая гміна|Гарадзкія гміны]]**:
*  Цешын (36 119 жыхароў, 2012)
*  Устронь (16 002 жыхары, 2012)
*  Вісла (11 333 жыхары, 2012)

**[[Вяскова-гарадзкая гміна|Вяскова-гарадзкія гміны]]**:
*  Skoczów (26 696 жыхары, 2012): Skoczów, Ochaby, Pogórze, Pierściec, Kiczyce, Harbutowice, Międzyświeć, Wiślica, Kowale, Bładnice, Wilamowice;
*  Strumień (12 659 жыхароў, 2012): Strumień, Pruchna, Drogomyśl, Zabłocie, Bąków, Zbytków;

**[[Вясковая гміна|Вясковыя гміны]]**:;
*  Брэнна (10 923 жыхары, 2012): Brenna, Górki Wielkie , Górki Małe;
*  Хыбе (9 488 жыхароў, 2012): Chybie, Mnich, Zaborze, Frelichów, Zarzecze;
*  Дэмбовец (5 665 жыхароў, 2012): Dębowiec, Simoradz, Ogrodzona, Iskrzyczyn, Kostkowice, Gumna, Łączka;
*  Галешаў (12 753 жыхары, 2012): Goleszów, Cisownica, Puńców, Dzięgielów, Bażanowice, Godziszów , Kisielów, Leszna Górna, Kozakowice;
*  Хажлях (10 543 жыхары, 2012): Hażlach , Pogwizdów, Kończyce Wielkie, Zamarski, Rudnik, Brzezówka;
*  Істэбна (11 854 жыхары, 2012): Istebna, Koniaków, Jaworzynka;
*  Зэбжыдавіцы (13 089 жыхароў, 2012): Zebrzydowice, Kaczyce, Kończyce Małe, Marklowice Górne;

**W obrębie powiatu cieszyńskiego znajduje się 5 [[miasto|miast]]**:
* Cieszyn (36 119 жыхароў, 30 XII 2012)
* Skoczów (14 868 жыхароў, 30 XII 2012)
* Strumień (3 607 жыхароў, 30 XII 2012)
* Ustroń (16 002 жыхары, 30 XII 2012)
* Wisła (11 333 жыхары, 30 XII 2012)

Катэгорыя:Сылескае ваяводзтва
Гажлях (гміна)

**Ха́жлях** () — вясковая гміна ў Польшчы, уваходзіць у склад Цяшынскага павета Сылескага ваяводзтва. Сядзіба размешчана ў Хажляху. Плошча гміны складае 49,02 км². Станам на 2004 год у гміне Хажлях пражывалі 9708 чалавек, шчыльнасьць — 198 чал./км². Адміністрацыйна падзелена на 6 салецтваў.

## Населеныя пункты
На тэрыторыі гміны размешчаны 6 населеных пунктаў.

## Спасылкі

* Афіцыйная старонка

Катэгорыя:Сылескае ваяводзтва
Цешын

**Це́шын** (, , ) — горад на поўдні Польшчы, на мяжы з Чэхіяй, цэнтар Цяшынскага павету Сылескага ваяводзтва. Мае статус гарадзкой гміны. Плошча — 28,69 км². Насельніцтва на 2017 год — 34 876 чал. Разьмешчаны на правым беразе ракі Ользы, якая аддзяляе яго ад чэскага гораду Чэскі-Цешын. Да 1920 году польская і чэская часткі складалі адзін горад Цешын.

## Гісторыя
У ліпені 1920 году на міжнароднай канфэрэнцыі ў Спа (Бэльгія) было прынята рашэнне аб падзеле Цешынскай Сылезіі паміж Польшчай і Чэхаславакіяй. Частка гораду на левым беразе ракі Олшэ, якая адышла Чэхаславакіі, стала звацца Чэскі-Цешын, а частка гораду на правым беразе, што адышла Польшчы, стала звацца Цешын.

## Ураджэнцы і жыхары
* Эдвард Герэк, польскі палітычны дзеяч

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйная старонка гораду

Катэгорыя:Гарады Сылескага ваяводзтва
Катэгорыя:Падзеленыя гарады
Карысьць

**Кары́сьць** — вёска ў Салігорскім раёне Менскай вобласьці Беларусі. Уваходзіць у склад Зажэвіцкага сельсавету.

## Насельніцтва
* 2010 год — 36 чалавек
* 1999 год — 64 чалавекі

## Крыніцы

Катэгорыя:Зажэвіцкі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Салігорскага раёну
Ноўка

Назву **Ноўка** маюць:

## Населеныя пункты
### [[Беларусь]]
* Віцебская вобласьць:
** Ноўка — вёска ў Віцебскім раёне
** Ноўка — вёска ў Даўгапольскім сельсавеце Гарадоцкага раёну
** Ноўка — вёска ў Стадолішчанскім сельсавеце Гарадоцкага раёну

## Глядзіце таксама
* Ноўкавіч
* Ноўкі
Кіт Флінт

**Кіт Чарльз Флінт** (; 17 верасьня 1969, Рэдбрыдж, Лёндан — 4 сакавіка 2019, Грэйт-Данмоў, Эсэкс, Вялікабрытанія) — танцор і вакаліст брытанскага электроннага гурту The Prodigy.

## Жыцьцяпіс
Сям’я Кіта была не зусім шчаснай, пасталеўшы ён перастаў размаўляць з бацькамі. Бацькі часта пераязджалі і Кіту даводзілася вучыцца ў розных школах. З-за дыслексіі хлопчык вучыўся кепска. У маладосьці бацька выгнаў яго з дому і Кіт адправіўся падарожнічаць. Падпрацоўваў гандляром на вулічных шэрагах у Ізраілі, працаваў страхароў ў Вялікабрытаніі. З 1988 году стаў пастаянным удзельнікам танцавальных вечарынак на аўтастрадзе M25

Флінт здабыў папулярнасьць як вакаліст Prodigy, хоць у групе ён першапачаткова быў танцорам. Першая песьня, якую запісаў Флінт ў якасьці вакаліста, была Firestarter 1996 году. Тры тыдні яна прабыла на першым месцы ў чарце UK Singles Chart. Выконваў таксама адну з самых вядомых песень The Prodigy — «Breathe».

### Сьмерць
Быў знойдзены мёртвым раніцай 4 сакавіка 2019 году ў сваім доме ў горадзе Данмоў у графстве Эсэкс. Па папярэнім дадзеным, паліцыя не выявіла сьведчаньня гвалтоўнай сьмерці музыкі. Па дадзеным афіцыйнай старонкі гурту ў Instagram музыка зьдзейсьніў самагубства. Ліям Гаўлет пацьвердзіў, што Кіт скончыў жыцьцё самагубствам. Падставай для самагубства называюць дэпрэсію, якую выклікаў разрыў з жонкай.

## Дыскаграфія
;The Prodigy
* *[[Electronic Punks]]* (1995)
* *[[The Fat of the Land]]* (1997)
* *[[Baby’s Got a Temper]]* (2002)
* *[[Hotride]]* (2004)
* *[[Invaders Must Die]]* (2009)
* *[[World’s on Fire]]* (2011)
* *[[The Day Is My Enemy]]* (2015)
* *[[No Tourists]]* (2018)
;Flint
* *[[Device No. 1]]* (2003)

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* 

Катэгорыя:Брытанскія сьпевакі
Катэгорыя:Ляўрэаты прэміі Kerrang! Awards
Катэгорыя:Музыкі-самагубцы
Флінт

**Флінт**:
* Флінт (востраў)
* Флінт (Мічыган)
* Флінт (рака)
* Flint (гурт)

## Прозвішча
* Джыл Флінт — амэрыканская акторка
* Кіт Флінт — вакаліст і танцор гурту «The Prodigy»
Валовіч

**[[Валовічы]]**&nbsp;— беларускі шляхецкі род.

Вядомыя носьбіты:
* Андрэй Валовіч ( 1570—1614) — дзяржаўны дзяяч Вялікага Княства Літоўскага
* Андрэй Валовіч ( 1750—1822) — дзяржаўны і рэлігійны дзяяч Вялікага Княства Літоўскага
* Антоні Эразм Валовіч (1711—1770) — дзяржаўны і рэлігійны дзяяч Вялікага Княства Літоўскага
* Астафей Валовіч ( 1520—1587) — дзяржаўны дзяяч Вялікага Княства Літоўскага
* Багдан Валовіч (? — 1539) — дзяржаўны дзяяч Вялікага Княства Літоўскага
* Вінцэнт Пётар Валовіч (1670—1737) — дзяржаўны і рэлігійны дзяяч Вялікага Княства Літоўскага
* Геранім Валовіч ( 1573—1636) — дзяржаўны дзяяч Вялікага Княства Літоўскага
* Грынька Ходкавіч Валовіч (? — пасьля 1503) — дзяржаўны дзяяч Вялікага Княства Літоўскага
* Іван Валовіч (? — пасьля 1547) — дзяржаўны дзяяч Вялікага Княства Літоўскага
* Марцыян Дамінік Валовіч — дзяржаўны дзяяч Вялікага Княства Літоўскага
* Міхал Валовіч (1806—1833) — удзельнік нацыянальна-вызвольнага паўстаньня
* Рыгор Валовіч:
** Рыгор Валовіч (пам. 1562) — праваслаўны арцыбіскуп полацкі
** Рыгор Валовіч (пам. 1577) — ваявода смаленскі
** Рыгор Валовіч (пам. 1586) — кашталян наваградзкі
* Уладзіслаў Валовіч (1615—1668) — дзяржаўны й вайсковы дзяяч Вялікага Княства Літоўскага
* Яўстах Валовіч (1572—1630) — дзяржаўны і рэлігійны дзяяч Вялікага Княства Літоўскага

## Глядзіце таксама
* Палац Валовічаў (Сьвяцак)
Вонкавае незалежнае ацэньваньне

**Вонкавае незалежнае ацэньваньне** (**ВНА**, ) — экзамэны для паступленьня ў ВНУ ва Ўкраіне. Комплекс арганізацыйных працэдур (перш за ўсё — тэставаньне), накіраваных на вызначэньне ўзроўню ведаў выпускнікоў сярэдніх навучальных устаноў пры іх паступленьні ў вышэйшыя навучальныя ўстановы.

Мэта вонкавага незалежнага ацэньваньня: павышэньне ўзроўню адукацыі насельніцтва Ўкраіны і забесьпячэньня рэалізацыі канстытуцыйных правоў грамадзян на роўны доступ да якаснага адукацыі, ажыцьцяўленьне кантролю за выкананьнем Дзяржаўнага стандарту базавай і поўнай сярэдняй адукацыі і аналізу стану сыстэмы адукацыі, прагназаваньне яе разьвіцьця. Вынікі вонкавага незалежнага ацэньваньня залічваюцца як вынікі дзяржаўнай выніковай атэстацыі і як вынікі ўступных экзамэнаў у вышэйшыя навучальныя ўстановы.

З 2004 году пры падтрымцы міжнародных і грамадзкіх арганізацыяў сыстэма вонкавага незалежнага ацэньваньня фармуецца ва Ўкраіне.

Забесьпячэньне вонкавага незалежнага ацэньваньня ажыцьцяўляецца Ўкраінскім цэнтрам ацэньваньня якасьці адукацыі ў супрацоўніцтве зь мясцовымі органамі кіраваньня адукацыяй, абласнымі інстытутамі пасьлядыплёмнай пэдагагічнай адукацыі, навучальнымі ўстановамі. Каардынацыя працы ўдзельнікаў працэсу вонкавага незалежнага ацэньваньня ажыцьцяўляецца праз Віньніцкі, Днепрапятроўскі, Данецкі, Івана-Франкоўскі, Кіеўскі, Львоўскі, Адэскі, Сымфэропальскі і Харкаўскі рэгіянальныя цэнтры ацэньваньня якасьці адукацыі, за кожным зь якіх замацавана па 2—4 рэгіёны Ўкраіны.

Укараненьне вонкавага незалежнага ацэньваньня прынесла добрыя вынікі па значным павышэньні якасьці сярэдняй і вышэйшай адукацыі ва Ўкраіне, станоўча адбілася на агульным узроўні адукаванасьці і стала важкім фактарам у барацьбе з карупцыяй.

## Глядзіце таксама

* Дзяржаўная выніковая атэстацыя (ДВА)
* Нацыянальны мультыпрадметны тэст (НМТ)
* Адзіны ўступны іспыт (АЎІ)
* Адзінае прафэсыйнае ўступнае выпрабаваньне (АПЎВ)
* Адзіны дзяржаўны кваліфікацыйны іспыт (АДКІ)

Катэгорыя:Адукацыя Ўкраіны
Катэгорыя:Прыёмныя камісіі вышэйшых навучальных установаў
Адам Канарскі

**Адам Канарскі** () гербу «Абданк» (1526 — 2 сьнежня 1574, Цёнжэнь) — біскуп познанскі і дыплямат, амбасадар Рэчы Паспалітай у Каралеўстве Францыі (1573), пробашч познанскай катэдральнай капітулы (1552—1562).

## Жыцьцяпіс
Бацькі — ваявода каліскі Ежы Канарскі і Агнешка з Кабылінскіх. Навучаўся ў Акадэміі Любранскага, пасьля ў Франкфурце-на-Одры, з 1542 у Вітэнбэргу, пазьней у Падуі, адкуль вярнуўся на радзіму ў 1547 року.

У 1548 року прыняты на каралеўскі двор сакратаром, а з 1551 таксама падкаморы познанскі. У тым самым року адмовіўся ад пасады падкаморага, атрымаўшы познанскую парафію. У 1552—1554 з дыпляматычнай місіяй у Рыме на загад Жыгімонта Аўгуста. Па вяртаньне атрымаў пасаду каноніка кракаўскага і схалястыка лэнчыцкага. У 1560 року ізноў накіраваны ў Рым. У 1562 року за заслугі перад каралём атрымаў біскупскую пасаду ў Познані, якую заняў па вяртаньні ў Польшчу ў 1564 року.

У 1566—1567 выехаў у Падую. На сойме ў 1569 року дамагаўся далучэньня Кіеўскага ваяводзтва да Кароны. Быў адным з падпісантаў Люблінскай уніі 1569 року. У 1570—1571 кароль двойчы выпраўляў Адама Канарскага на перамовы да Максіміліяна II Габсбурга ў справе дамовы зь Янам II Запольям. У 1571 року езьдзіў да Максіміліяна II трэцім разам як амбасадар.

Удзельнік  1573 року па падрыхтоўцы Варшаўскай канфэдэрацыі, аднак не падпісаў яе. У 1573 падтрымаў абраньне Генрыка III Валезы на караля польскага. Падчас перабываньня ў Парыжы 29 жніўня 1573 року злажыў да караля пратэст супраць Варшаўскай канфэдэрацыі.

На пасадзе познанскага біскупа быў гарачым прыхільнікам Контрарэфармацыі, запрасіў у Познань езуітаў.

## Крыніцы

## Літаратура
* Antoni Gąsiorowski, Jerzy Topolski (red.) *Wielkopolski słownik biograficzny*, Warszawa-Poznań 1983, PWN 

Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1526 годзе
Катэгорыя:Амбасадары Рэчы Паспалітай
Катэгорыя:Познанскія біскупы
Катэгорыя:Канарскія
Катэгорыя:Духоўныя сэнатары Рэчы Паспалітай
Катэгорыя:Падпісанты Люблінскай уніі
Катэгорыя:Канонікі кракаўскія
Катэгорыя:Памерлі ў Цёнжэні
Віцюлі

**Віцю́лі** — вёска ў Ашмянскім раёне Гарадзенскай вобласьці. Уваходзіць у склад Граўжышкоўскага сельсавету. На поўдзень ад вёскі праходзіць траса . Вёска разьмешчана ў пагранічнай зоне.

## Насельніцтва
* 2009 год — 1 чалавек
* 1999 год — 10 чалавек

## Крыніцы

Катэгорыя:Граўжышкоўскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Ашмянскага раёну
Вялікія Вайшнарышкі

**Вялі́кія Вайшна́рышкі** — вёска ў Беларусі, каля ракі Альшанкі. Уваходзяць у склад Граўжышкоўскага сельсавету Ашмянскага раёну Гарадзенскай вобласьці. Знаходзяцца ў пагранічнай зоне.

## Назва

Паводле менскага дасьледніка Алёхны Дайліды, які разьвівае германскую (перадусім усходнегерманскую) этымалёгію імёнаў літоўскіх князёў і баяраў, іменная аснова -войш- (імёны ліцьвінаў Вайшыла, Войшын, Войшмунд; германскія імёны Woschel, Vussin, Vuisimundo) паходзіць ад гоцкага і бургундзкага waiþs 'паляваньне', гоцкага waiþja 'паляўнічы', а аснова -нар- (імёны ліцьвінаў Ашнар, Нарэла, Эйнар; германскія імёны Asinar, Narelo, Einar) — ад гоцкага nasjan 'захоўваць, ратаваць'. Такім парадкам, імя Войшнар азначае «захаваны на паляваньні».

Яшчэ этнограф і мовазнаўца Яўхім Карскі зьвяртаў увагу на тое, што ў латыскай Курляндыі, «*большасьць [[Беларуская мова|беларускіх]] населеных месцаў заканчваюцца на -ішкі*», пазьней у рэчышчы палітыкі летувізацыі падобныя тапонімы на -ішкі азначылі як «гістарычна балтыйскія» і нават «тыпова летувіскія». Тым часам менскі дасьледнік Алёхна Дайліда зазначае, што «*ва [[Усходнегерманскія мовы|ўсходнегерманскіх мовах]] быў пашыраны суфікс -isk-: такім парадкам, так менаваная «лінія Сафарэвіча» (мяжа перавагі паселішчаў з назовамі на -ішкі ў Панямоньні) не абавязкова зьнітаваная з балтамі*».

## Насельніцтва
* 1999 год — 73 чалавекі
* 2009 год — 62 чалавекі

## Крыніцы

Катэгорыя:Граўжышкоўскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Ашмянскага раёну
Добрына

Назву **Добрына** маюць:

## Населеныя пункты
### [[Беларусь]]
* Віцебская вобласьць:
** Добрына — вёска ў Віцебскім раёне
** Добрына — вёска ў Лёзьненскім раёне
** Добрына — вёска ў Сеньненскім раёне
** Добрына — вёска ў Шумілінскім раёне

## Глядзіце таксама
* Дабрынева
* Дабрынёва
* Дабрынскі
* Дабрынь
* Добрынка
* Добрынь
Сьцяг Ашмянаў

**Сьцяг Ашмянаў** — сьцяг гораду Ашмяны Ашмянскага раёну. Сьцяг і герб зацьверджаны Ўказам прэзыдэнта Рэспублікі Беларусь ад  г. № 455.

## Апісаньне
Сьцяг уяўляе сабой прамавугольнае палотнішча з суадносінамі бакоў 1:2, падзеленае вэртыкальна на дзьве роўнавялікія часткі: правую — блакітную і левую — чырвоную. У цэнтры пярэдняга боку палотнішча разьмешчаны герб Ашмянаў.

## Глядзіце таксама
* Герб Ашмянаў

## Вонкавыя спасылкі
* https://web.archive.org/web/20190512205956/http://www.pravo.by/pdf/2006-114/2006-114(003-024).pdf

Катэгорыя:Ашмяны
Ашмяны
Катэгорыя:Ашмянскі раён
Новая Беліца (Віцебская вобласьць)

**Но́вая Бе́ліца** — вёска ў Сеньненскім раёне Віцебскай вобласьці Беларусі. Уваходзіць у склад Беліцкага сельсавету.

## Насельніцтва
* 2010 год — 22 чалавекі
* 1999 год — 67 чалавек

## Крыніцы

Катэгорыя:Беліцкі сельсавет (Сеньненскі раён)
Катэгорыя:Населеныя пункты Сеньненскага раёну
Шчапанавічы

**Шчапа́навічы** — вёска ў Ашмянскім раёне Гарадзенскай вобласьці. Уваходзіць у склад Граўжышкоўскага сельсавету. Вёска разьмешчана ў пагранічнай зоне.

## Насельніцтва
* 2009 год — 137 чалавек
* 1999 год — 187 чалавек

## Інфармацыя для турыстаў
* Каля вёскі знаходзіцца гарадзішча пэрыяду жалезнага веку III—IV стагодзьдзяў

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Граўжышкоўскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Ашмянскага раёну
На Заходнім фронце нічога новага (фільм, 1930)

**«На Захо́днім фро́нце нічо́га но́вага»** () — вайсковый фільм 1930 году рэжысэра Льюіса Майлстоўна, зьняты паводле раману славутага рамана Эрыха Марыя Рэмарка. Узнагароджаны дзьвюма прэміямі «Оскар» як найлепшы фільм году і за рэжысуру Майлстоўна, у 1990 годзе ўключаны ў Нацыянальны рэестар фільмаў ЗША.

## Зьмест
Фільм пра Першую сусьветную вайну і маладога нямецкага жаўнера Паўля Боймера…

## У ролях
* Лью Эйрс — *Пауль Боймер*
* Луіс Волхайм — *Кат (Станіслаў Катчынскі)*
* Джон Рэй — *Хімельштос*
* Арнольд Люсі — *прафэсар Канторэк*
* Бэн Аляксандэр — *Франц Кэмэрых*
* Оўэн Дэвіс малодшы — *Пэтэр*
* Уолтэр Роджэрс — *Бём*
* Уільям Бэйкуэл — *Альбэрт Кроп*
* Расэл Глісан — *Мюлер*
* Рычард Аляксандэр — *Вэстхус*
* Бэрыл Мэрсэр — *місіс Боймер*
* Йола д’Арвіль — *Сюзан*

## Гісторыя стварэньня
Для буйнамаштабных батальных сцэнаў і піратэхнічных эфэктаў больш за 20 акраў зямлі Ірвін Ранча ў Каліфорніі былі ператвораныя ў палі бітваў, на якіх знаходзілася больш за 2000 «салдат». Гэта быў першы гукавы фільм, які выкарыстоўвае гіганцкі перасоўны кран з камэрай, у прыватнасьці для здымак рэалістычных батальных сцэн, і адзін зь першых гукавых фільмаў, у якім шырока выкарыстоўваліся рухомыя кінакамэры.

Выпушчаны першапачаткова ў 140-хвіліннай вэрсіі, фільм у далейшым скарачаўся да 110 і нават 90 хвілін. Гэтыя ўсечаныя вэрсіі, якія не перадаюць атмасфэру таго часу, выдаюцца і ў цяперашні час. У 1939 годзе была выпушчаная вэрсія з адмысловай антынацысцкай устаўкай .

Згуляўшы ролю Паўля Боймера і атрымаўшы падчас працы над фільмам пэўны маральны вопыт, актор Лью Эйрс адмовіўся ад вайсковай службы ў пэрыяд Другой сусьветнай вайны па маральна-этычных мэркаваньнях, што выклікала рэзананс у грамадзтве, Эйрс служыў мэдыкам амэрыканскага Чырвонага Крыжа на Ціхаакіянскім фронце.

Прадусар фільму Карл Лэмле быў вельмі незадаволены тым, што фільм будзе мець трагічны канец (адпаведна раману) і патрабаваў у Майлстоўна перарабіць яго ў хэпі-энд. На гэта Майлстоўн зьедліва адказаў, што ў такім выпадку вайну ў фільме выйграюць не французы, а немцы, пасьля чаго канфлікт скончыўся.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* «На Заходнім фронце нічога новага» на сайце Internet Movie Database
* «На Заходнім фронце нічога новага» на сайце allmovie 

Катэгорыя:Фільмы 1930 году
Катэгорыя:Фільмы ЗША
Катэгорыя:Фільмы ЗША 1930 году
Катэгорыя:Драматычныя фільмы
Катэгорыя:Драматычныя фільмы 1930 году
Катэгорыя:Фільмы-драмы ЗША
Катэгорыя:Фільмы пра Першую сусьветную вайну
Катэгорыя:Гістарычныя фільмы
Катэгорыя:Гістарычныя фільмы ЗША
Катэгорыя:Фільмы паводле твораў Эрыха Марыя Рэмарка
Катэгорыя:Фільмы на ангельскай мове
Катэгорыя:Ляўрэаты прэміі «Оскар» за найлепшы фільм
Катэгорыя:Нацыянальны рэестар фільмаў ЗША
Катэгорыя:Фільмы Universal Pictures
Суравежка шэрая

**Суравежка шэрая** (*Russula grisea*) — шапкавы базідыяльны грыб сямейства суравежкавых.

Расьце пераважна ў сухіх хвойных лясах. Шапачка дыямэтрам 4-11 см, шаравата-аліўкавая або шэрая. Скурка лёгка аддзяляецца ад мякаці. Пласьцінкі прырослыя, белавата-жаўтаватыя. Ножка губчатая, падоўжана-маршчыністая. Споры сьветла-крэмавыя, амаль бясколерныя.

Ядомы грыб.

## Літаратура
*Галадноў У. М.* Суравежка // 

Катэгорыя:Суравежкавыя
Катэгорыя:Ядомыя грыбы
Украінцы Польшчы

**Украінцы Польшчы** ()&nbsp;— адна з нацыянальных меншасьцяў Польшчы. Згодна зь зьвесткамі перапісу насельніцтва 2011 году ўкраінцамі назвалі сябе 51 001 асоба.

Рэгіёнам кампактнага пражываньня меншасьці ёсьць Вармінска-Мазурскае ваяводзтва і буйныя гарады, такія як Варшава (5—10 тыс. украінцаў), Кракаў (3 тыс.) і іншыя. Продкі ўкраінцаў адвеку стагодзьдзяў жылі ў гістарычных абласьцях Байкоўшчыны, Лемкаўшчыны, Падляшшы, Холмшчыны, Надсяньні. У 1947 годзе па рашэньні польскага ўраду была праведзена акцыя «Вісла»&nbsp;— прымусовае перасяленьне ўкраінцаў з паўднёва-ўсходніх зямель у глыб Польшчы: на паўночныя і паўночна-заходнія землі. Акцыя матывавалася тым, што ўкраінскае насельніцтва складала для атрадаў УПА вялікую матэрыяльную і чалавечую базу, што ўскладняла іх ліквідацыю. Асноўная маса ўкраінскага насельніцтва да гэтага часу яшчэ жыве расьсеяна на заходніх і асабліва паўночных тэрыторыях&nbsp;— у Альштынскім, Гданьскім, Кашалінскім і іншых ваяводзтвах.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Народы Польшчы
Польшча
Надсаньне

**Надсаньне** (), або *Надсяньне* () — украінская этнічная тэрыторыя ў вярхоўях ракі Сану на захадзе Львоўскай вобласьці і ў раёне польскага Пшэмысьлю і Бірчы.

Продкі ўкраінцаў пражывалі ў вярхоўях ракі Сану з часоў Старажытнай Русі і ўтваралі Перамышльскае княства. З часам гэтая тэрыторыя ўвайшла ў склад Вялікага княства Літоўскага, а потым — фэадальнай Польшчы. У 1772 годзе ў выніку першага падзелу Рэчы Паспалітай Надсаньне аказалася ў складзе Аўстрыйскай манархіі, а з 1921 году ізноў вярнулася ў польскую дзяржаву. У 1939 годзе частка Надсаньня — Явароўшчына — уключана ва УССР. Перамышльскае Надсаньне засталося ў складзе Польшчы.

У 1945—1946 гадах большасьць украінцаў польскага Надсаньня было пераселена ва УССР. Потым, у 1947 годзе з прычыны апэрацыі «Вісла» польскі ўрад прымусова пераселяць што застаўся ўкраінскае насельніцтва з Надсаньня і іншых зямель на поўнач і паўночны захад Польшчы. Украінскія сям’і асобна пасялілі ў разбураныя нямецкія зямлі Ольштынскага, Гданськага, Кашалінскага, Шчэцінскага ваяводзтваў. Некаторыя ўкраінцы ў 1957—1958 гадах змаглі вярнуцца назад.

Характэрна надсанская гаворка, якая належыць да паўднёва-заходняму прыслоўях украінскай мовы.

## Літаратура
* Україна в словах: Мовознав. слов.-довід.: Навч. посіб. для учнів загальноосвіт. шкіл, ліцеїв, гімназій, студентів, усіх, хто вивчає українську мову /Упоряд. і кер. авт. кол. Н.Данилюк.&nbsp;— К.: ВЦ «Просвіта», 2004.&nbsp;— 704 с.&nbsp;— Бібліогр.: с. 413—423. .
* 

Катэгорыя:Галіччына
Катэгорыя:Гістарычныя вобласьці Ўкраіны
Кішварда (футбольны клюб)

«**Кішварда**» () — вугорскі футбольны клюб з гораду Кішварды. Заснаваны ў 1911 годзе.

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Кішварда