Працяжнік

**Працяжнік**  — знак прыпынку, які ўжываецца ў шматлікіх мовах.

## Выкарыстаньне ў беларускай мове
### Працяжнік ставіцца
# паміж дзейнікам і выказьнікам:
## калі абодва галоўныя члены сказа выражаны назоўнікам у назоўным склоне і пры выказьніку адсутнічае дзеяслоў-зьвязка (*[[Шырвані Басаеў]] — брат [[Шаміль Басаеў|Шаміла Басаева]]*);
## калі абодва галоўныя члены ці адзін зь іх выражаны неазначальнай формай дзеяслова (*Хату зрабіць — ня скрынку зьбіць* (прыказка));
## калі перад выказьнікам ёсьць словы ***гэта***, ***вось***, ***значыць***, ***гэта значыць***, ***гэта ёсьць*** (*Ігнараваць мову — гэта значыць ігнараваць народ, нацыю* (П.Пестрак));
## калі дзейнік і выказьнік выражаны лічэбнікамі або адзін зь іх выражаны назоўнікам у назоўным склоне, а другі — лічэбнікам ці колькасна-іменным спалучэньнем (*Чатыры й два — шэсьць* альбо *Плошча Горадні — сто сорак два квадратныя кілямэтры*);
## калі выказьнікам выступае ўсечаная форма дзеяслова, выклічнік або гукапераймальнае слова (*Я — хоп за павады! Конь спужаўся, а я — скок на яго* (Я.Колас));
# перад абагульняльным словам пасьля аднародных членаў (*І двор, і дарога, і лес — усё было занесена белым сьнегам* (І. Пташнікаў));
# калі пасьля аднародных членаў перад абагульняльным словам ужыта пабочнае слова або спалучэньне словаў ***словам'''', ***адным словам***, ***карацей кажучы***, то працяжнік ставіцца перад пабочным словам, а пасьля яго — коска (''Начны лес, ціхі, ледзь улоўны гул маразявых сосен, цішыня лясных нетраў — адным словам, усё настройвала на роздум'' ([[Міхась Зарэцкі|М. Зарэцкі]]));
# калі аднародныя члены сказа стаяць у сярэдзіне сказа пасьля абагульняльнага слова, то перад імі ставіцца [[двукроп’е]], а працяжнік — пасьля іх (''Хутка ўсё: неба, і дарога, і чэзлыя балотныя хмызьнякі — патанула ў сьнежнай завірусе'' (Я. Колас));
# паміж аднароднымі членамі сказа, калі прапушчаны супраціўны злучнік (''Ня плача — сьмяецца шчасьлівая маці'' ([[Максім Багдановіч|М. Багдановіч]]));
# перад злучнікам і паміж двума членамі сказа, калі другі зь іх выражае вынік, хуткую зьмену падзеяў, нечаканасьць (''А ўбачыў Машу — і адразу падабрэў'' ([[Іван Шамякін|І. Шамякін]]));
# калі злучнік ***і*** зьвязвае два аднародныя выказьнікі, зь якіх другі выражаны ўсечанай формай дзеяслова, то паміж імі заўсёды ставіцца працяжнік — перад злучнікам або пасьля яго (''Пахіснулася хвоя — і бразь на зямлю'' (Я.Колас));
# перад недапасаваным азначэньнем, выражаным неазначальнай формай дзеяслова ці спалучэньнем з гэтай формай (''Усіх непакоіла адна думка — выстаяць'' ([[Міхась Лынькоў|М.Лынькоў]]));
# перад неразьвітым або разьвітым прыдаткам, які стаіць у канцы сказа:
## калі ў прыдатку тлумачыцца, удакладняецца зьмест азначаемага назоўніка і перад ім безь зьмяненьня значэньня можна ўставіць словы ***менавіта***, ***а менавіта*** (''Пацягнуўся лес сьцяною — ельнік, дуб і хваіна'' (Я. Колас));
## калі прыдатак адносіцца да займеньніка (''Вось яна — дзявочая пекната'' (І. Шамякін));
## калі неабходна падкрэсьліць адценьне самастойнасьці прыдатка (''Андрэй сядзеў, апёршыся на край стала, і дапытліва пазіраў на людзей — на моладзь і старых'' (П. Пестрак));
# у няпоўных складаных сказах на месцы прапушчанага члена сказа (''З аднаго боку дарогі стаяў рэдкі хвойнік, а з другога — кусты ядлоўцу, а далей — алешнік'' (Я. Колас));
# калі ўстаўныя словы знаходзяцца паміж часткамі, дзе павінна ставіцца коска, або ў канцы самой устаўных словаў ёсьць гэты знак прыпынку, то коска спалучаецца з працяжнікам і ставіцца перад другім працяжнікам (''Каб дабрацца да надзелу цёткі Насьці — так завуць жонку бацькавага брата, — трэба прайсьці каля будкі, у якой яшчэ нядаўна яны жылі…'' ([[Іван Навуменка|І. Навуменка]]));
# паміж часткамі складаназлучанага сказа, калі ў другой частцы падкрэсьліваецца вынік у адносінах да першай, калі перадаецца нечаканасьць, хуткая зьмена падзеяў або супрацьпастаўленьне (''Пытаўся, шукаў — і ні слыху ў адказ, ні сьледу нідзе, ні далёкага рэха'' (П.Панчанка));
# у бяззлучнікавых сказах паміж часткамі:
## калі ў першай частцы ўказваецца на ўмову або час дзеяньня, пра якое паведамляецца ў другой частцы (''Запяеш па душы, дасі ўцехі гасьцям — поўны гуслі насыплю дукатаў'' (Я. Купала));
## калі ў другой частцы паказваецца вынік або робіцца вывад з таго, пра што паведамляецца ў першай частцы (''Ранак луг расой купае — дзень гарачы будзе'' (А.Бачыла));
## калі зьмест частак супрацьпастаўляецца ці супастаўляецца (''Маці будзіла сьнедаць — ён ня ўстаў'' (І. Навуменка));
## калі ў сказе гаворыцца пра хуткую зьмену падзеяў або ў другой частцы паказваецца неадпаведнасьць, нечаканы вынік таго, пра што паведамляецца ў першай частцы (''Бліснула маланка — стала відна як удзень'' ([[Сяргей Грахоўскі|С. Грахоўскі]]));
## калі апошняя частка зьяўляецца абагульняльнай у адносінах да папярэдніх (''Дол засланы шышкамі, цьвіце сунічнік, брусьнічнік, перагукваюцца птушкі, зьвіняць камары — усё тут знаёмае…'' (І. Навуменка));
## калі другая частка зьяўляецца далучальным сказам (''Андрэй быў у добрым гуморы — гэта адразу кідалася ў вочы'' (М. Зарэцкі));
## калі другая частка зьяўляецца параўнаньнем у адносінах да першай (''Слова сказаў — сякераю адсек'' (прыказка));
# ставіцца паміж двума словамі, якія абазначаюць прасторавыя, часавыя або колькасныя межы (гэтыя словы замяняюць словазлучэньні з прыназоўнікамі ***ад (з) … да*** (''цягнік Горадня — [[Элк]]'');
# ставіцца паміж двума ці некалькімі найменьнямі ў назвах вучэньняў, законаў, падзеяў і інш. (''закон Бойля-Марыёта'' ці ''хакейны матч Беларусь — Швэцыя'').

=== Працяжнік ня ставіцца ===
# калі выказьнік, выражаны ўсечанай формай дзеяслова, пачуцьцёва не выдзяляецца (''Я тым часам шмыг за дзьверы'' ([[Зьмітрок Бядуля|З.Бядуля]]));
# паміж дзейнікам і выказьнікам, выражанымі назоўнікам або назоўнікам і займеньнікам ці прыметнікам:
## калі паміж галоўнымі членамі сказа стаіць прыслоўе або часьціца (''А мой бацька таксама партызан'' (І. Шамякін));
## калі паміж галоўнымі членамі сказа стаіць пабочнае слова ці адасоблены член сказа (акрамя прыдатка) (''Хлопец, апрануты ў салдацкі шынэль, наш зямляк'' ([[Кузьма Чорны|К. Чорны]]));
## калі дзейнік стаіць пасьля выказьніка (''Страшэнны штукар і свавольнік гэты Нёман'' (Я. Колас));
## калі перад выказьнікам ёсьць адмоўе ***не*** (''Сам сабе чалавек ня вораг'' (прыказка);
## калі пры выказьніку ўжываюцца параўнальныя злучнікі ***як***, ***усё роўна як***, ***быццам***, ***быццам бы***, ***бы***, ***нібы***, ***што**' (*лес стаяў як сьцяна*);
## калі дзейнік выражаны асабовым займеньнікам, а выказьнік — назоўнікам у назоўным склоне (*Пасівелы мой лес, я твой вечны паклоньнік, я твой вечны даўжнік* (Я. Сіпакоў));
## калі дзейнік выражаны назоўнікам, а выказьнік — прыметнікам (*У позьнюю восень вада пад мастком чыстая і халодная* (К. Чорны)).

### Працяжнік можа ставіцца
# пры выдзяленьні значэньня і пачуцьцяў:
## выказьніка (*Рак — ня рыба, кажан — не птушка* (прыказка).
## двух ці больш дапасаваных азначэньняў, што стаяць звычайна ў канцы сказа (*Сонца зайшло, і пачалося зьмярканьне — ціхае, сьвежае, з расой і камарамі* (Я. Брыль));
## прыдатка або групы аднародных прыдаткаў, якія стаяць у сярэдзіне сказа пасьля азначаемага назоўніка, калі неабходна падкрэсьліць самастойнасьць прыдаткаў (*Начны драпежнік — сава — бясшумна плыве ў паветры* (В. Вольскі));
## даданых членаў сказа, якія знаходзяцца ў канцы сказа (*Каля школы шчабяталі дзеці — звонка, радасна* (Я. Колас));
## даданай часткі складаназалежнага сказа, якая можа знаходзіцца перад галоўнай часткай або пасьля яе (*Тады магутная краіна — калі пявучы ў ёй народ* (Я. Янішчыц));
# у няпоўных простых сказах на месцы прапушчанага члена сказа (*Па суседзтву зь Белым возерам знаходзіцца другое — Чорнае* (В. Вольскі));
# у сказе, каб пазьбегнуць многазначнасьці выказваньня (*Ты што — забыўся?* Параўн.: Ты што` забыўся?);
# для выдзяленьня ўстаўных словаў (*Алеся — ёй было ўжо каля дзесяці гадкоў — сядзела за прасьнічкаю* (Я. Колас)).

## Вонкавыя спасылкі
* [Закон Рэспублікі Беларусь ад 23 ліпеня 2008 г. № 420-З «Аб Правілах беларускай арфаграфіі і пунктуацыі»](https://web.archive.org/web/20210505224556/https://www.pravo.by/pdf/2008-186/2008-186(003-066).pdf)

Катэгорыя:Знакі прыпынку беларускай мовы
Катэгорыя:Друкарскія знакі
Катэгорыя:Выдзяляльныя (парныя) знакі прыпынку
Катэгорыя:Невыдзяляльныя (няпарныя) знакі прыпынку