Касьцёл Сьвятога Крыжа і кляштар картузаў (Бяроза)

**Касьцёл Сьвятога Крыжа і кляштар картузаў** — помнік архітэктуры XVII стагодзьзя ў Бярозе. Знаходзіцца на паўночнай ускраіне места, на гістарычнай Кляштарнай вуліцы. Твор архітэктуры барока. Аб’ект Дзяржаўнага сьпісу гістарычна-культурных каштоўнасьцяў Беларусі.

Бярозаўскі кляштар — адзін з трох картускіх кляштараў у Рэчы Паспалітай, нэкропаль чарэйска-ружанскай лініі роду Сапегаў. Галоўная славутасьць Бярозы Картускай, выяўленая на сучасным мескім гербе. Комплекс складаўся з касьцёла, жылых карпусоў, бібліятэкі, шпіталя, аптэкі і шматлікіх гаспадарчых пабудоваў, аточаных замкавым мурам зь вежамі, капліцай і брамай. Побач з кляштарам стаяў палац Сапегаў. У другой палове XIX ст. расейскія ўлады зруйнавалі большую частку помніка. Да нашага часу захаваліся рэшткі яго паўднёвай і заходняй частак.

## Гісторыя

### Вялікае Княства Літоўскае
Закладка нарожнага каменя кляштару зь вялікай урачыстасьцю адбылася ў 1648 годзе. У ёй бралі ўдзел фундатар Казімер Леў Сапега, біскуп луцкі ксёндз Андрэй Гембінскі і рымскі нунцыюш ксёндз Ян дэ Торэс. Пад будаваньне комплексу абралі месца, дзе калісьці ў пушчы быў знойдзены драўляны крыж з выяваю Ісуса Хрыста. З гэтай прычыны кляштар асьвяцілі ў гонар сьвятога Крыжа. Будаваньне скончылася ў 1689 годзе.

Некаторыя дасьледнікі выказваюць думку, што архітэктарам комплексу быў італьянскі майстар Джаваньні Батыста Джысьлені, які цягам 40 гадоў працаваў у Рэчы Паспалітай, але гэтая тэорыя ня мае дакумэнтальных пацьверджаньняў. Асноўным фундатарам выступіў Казімер Леў Сапега (сын вядомага дзяржаўнага дзеяча Льва Сапегі), які пазьней спачыў у падземнай крыпце кляштарнага касьцёла. Агулам у крыпце захоўваліся парэшткі 15 прадстаўнікоў роду Сапегаў і 42 іншых сьвецкіх асобаў.

У 1661 годзе скончылася будаваньне касьцёла, асьвечанага ў 1666 годзе. Работы з аздабленьня касьцёла працягваліся да XVIII ст., у выніку ён стаў адным з найпрыгажэйшых у Райнскай правінцыі картускага ордэну, да якога належала Вялікае Княства Літоўскае.

Неўзабаве кляштар стаў уладальнікам вялікай зямельнай маёмасьці. Крыніцамі яго прыбытку былі апэрацыі зь зямлёй, падарункі магнатаў і шляхты ўзамен за права быць пахаванымі ў крыпце касьцёлу. Кляштар займаўся крэдытаваньнем, актыўна браў удзел у мясцовым гандлі і рамёствах. Ён манапалізаваў у рэгіёне гандаль сольлю, гарэлкай, віном, півам, мёдам і хлебам. Уласнасьцю кляштару былі 2 цагляныя заводы, 2 лесапілкі, скураны завод, 5 млынаў, 8 вінакурняў, 7 корчмаў. Колькасьцю манахаў кляштар быў невялікім (усяго 14—16 манахаў), але меў у валоданьні каля 2,5 тыс. сялянаў.

За часамі Вялікай Паўночнай вайны (1700—1721) пад Бярозай ішлі баі паміж швэдзкімі і расейскімі войскамі, кляштар быў разрабаваны.

У XVIII ст. кляштарная бібліятэка налічвала 39 рукапісных кніг, 2314 друкаваных тамоў.

### Пад уладай Расейскай імпэрыі

Па другім падзеле Рэчы Паспалітай (1793 год), калі Бяроза апынулася ў складзе Расейскай імпэрыі, касьцёл і кляштар працягвалі дзеяць, аднак колькасьць манахаў скарацілася да 6, расейскія ўлады пачалі адбіраць кляштарную маёмасьць. Па закрыцьці картускіх кляштараў у Польшчы Бярозаўскі кляштар застаўся апошнім дзейным кляштарам ордэну на тэрыторыі былой Рэчы Паспалітай. Расейскія ўлады актыўна дамагаліся ліквідацыі кляштару. У 1823 годзе манахаў зьвінавацілі ва ўдзеле ў паўстаньні Тадэвуша Касьцюшкі (праз 30 гадоў па здушэньні паўстаньня), але не змаглі знайсьці дастаткова пацьверджаньняў.

Па здушэньні вызвольнага паўстаньня (1830—1831) улады Расейскай імпэрыі гвалтоўна зачынілі кляштар на падставе таго, што ягоная прыслуга далучылася да аддзелу Ц. Пуслоўскага. Кляштарную маёмасьць перадалі кадэцкаму корпусу ў Полацку. Бярозу Картускую перайменавалі ў *Бярозу-Казённую*. Памяшканьні былога кляштару сталі выкарыстоўваць у якасьці кашараў. Кляштарная інфраструктура — батанічны сад і стаў — прыходзілі ў заняпад. Па здушэньні наступнага нацыянальна-вызвольнага паўстаньня (1863—1864) расейскія ўлады пачалі разьбіраць муры і карпусы кляштару, будаваць зь іх кашары. У гэты ж час практычна цалкам зьнішчылі касьцёл.

### Найноўшы час

У 1930-я гады ўлады міжваеннай Польскай Рэспублікі ператварылі былыя расейскія кашары ў канцэнтрацыйны лягер для камуністаў, украінскіх нацыяналістаў і ваеннапалонных.

За савецкім часам у мурах кляштару разьмясьцілі вайсковую частку. Па Другой сусьветнай вайне савецкія ўлады зруйнавалі дом садоўніка і капліцу.

У пачатку 1990-х гадоў кляштар улучылі ў сьпіс гістарычна-культурных каштоўнасьцяў Беларусі. Існаваў праект аднаўленьня комплексу. У верасьні 2014 году завяршылася аднаўленьне кляштарнай брамы.

## Архітэктура

### Касьцёл
Касьцёл — 3-нэфавая базыліка з трыма гранёнымі апсыдамі і гранёным тамбурам пры ўваходзе. Да сярэдняй апсыды далучалася 8-гранная шмат’ярусная вежа-званіца з купалам-баняй, якая фармавала сылюэт ансамбля. Яна стаяла ўнутры прастакутнага панадворку і мела магутныя сьцены і вузкія вокны-байніцы. Ярусы, прыстасаваныя да гарматаў, зьвязваліся вітымі ўсходамі ў тоўшчы муроў.

У інтэр’еры было 13 алтароў, аздобленых стукавай лепкай і разьбой па дрэве, паліхромнымі з пазалотай скульптурамі, карцінамі мясцовых і італьянскіх майстроў. Дах быў зь ліставой медзі, падлога — з швэдзкага мармуру.

### Кляштар
Карпусы кельляў радавых манахаў, дапаможных і гаспадарчых службаў утваралі замкнёны ўнутраны двор. Другі прастакутны двор утваралі калідоры-галерэі, што злучалі 2-павярховыя карпусы кельляў манахаў-самотнікаў з касьцёлам. Кельлі вылучаліся ў самастойныя жылыя ячэйкі з маленькімі ўнутранымі дворыкамі. Дэкаратыўнае аздабленьне — пілястры, гарызантальныя і вэртыкальныя падзелы, глыбокія нішы, фігурныя франтоны.

### Брама
Брама — абарончы будынак з байніцамі. Яна вяла ў двор, прызначаны пад гаспадарчыя патрэбы і абслугоўваньне наведвальнікаў.

## Галерэя

### Гістарычная графіка

Biaroza Kartuskaja, Kazimier Leŭ Sapieha. Бяроза Картуская, Казімер Леў Сапега (1660).jpg|1660 г.
Biaroza Kartuskaja, Pavał Jan Sapieha. Бяроза Картуская, Павал Ян Сапега (1680).jpg|Эпітафія Паўлу Яну Сапегу, 1680 г.
Biaroza Kartuskaja, Klaštarnaja. Бяроза Картуская, Кляштарная (1743).jpg|1743 г.
Biaroza Kartuskaja. Бяроза Картуская (1750) (2).jpg|Касьцёл, 1750 г.


Biaroza Kartuskaja, Klaštarnaja. Бяроза Картуская, Кляштарная (XVIII).jpg|XVIII ст.
Biaroza Kartuskaja. Бяроза Картуская (1837) (7).jpg|Касьцёл, 1837 г.
Biaroza Kartuskaja, Klaštarnaja. Бяроза Картуская, Кляштарная (1837) (6).jpg|Касьцёл, 1837 г.
Biaroza Kartuskaja. Бяроза Картуская (N. Orda, 1861) .jpg|Н. Орда, 1861 г.


Biaroza Kartuskaja. Бяроза Картуская (N. Orda, 1875).jpg|Паводле Н. Орды, 1875 г.
Biaroza Kartuskaja, Klaštarnaja. Бяроза Картуская, Кляштарная (B. Podbielski, 1861).jpg|Б. Падбельскі, 1861 г.
Biaroza Kartuskaja. Бяроза Картуская (B. Podbielski, 1861).jpg|Б. Падбельскі, 1861 г. 
Biaroza Kartuskaja, Klaštarnaja. Бяроза Картуская, Кляштарная (1916).jpg|1916 г.


### Гістарычныя здымкі

Biaroza Kartuskaja, Klaštarnaja. Бяроза Картуская, Кляштарная (1901-14).jpg|да 1915 г.
Biaroza Kartuskaja, Klaštarnaja. Бяроза Картуская, Кляштарная (1906).jpg|1906 г.
Biaroza Kartuskaja, Klaštarnaja. Бяроза Картуская, Кляштарная (1906) (2).jpg|1906 г.  
Biaroza Kartuskaja, Klaštarnaja. Бяроза Картуская, Кляштарная (1925) (2).jpg|Шпіталь, 1925 г.


Biaroza Kartuskaja, Klaštarnaja, Dom sadoŭnika. Бяроза Картуская, Кляштарная, Дом садоўніка (1906).jpg|Дом садоўніка, 1906 г.
Biaroza Kartuskaja, Klaštarnaja. Бяроза Картуская, Кляштарная (1906)..jpg|Зруйнаваны касьцёл, 1906 г.
Biaroza Kartuskaja, Klaštarnaja. Бяроза Картуская, Кляштарная (1915-18).jpg|1915—1918 гг.
Biaroza Kartuskaja, Klaštarnaja, Dom sadoŭnika. Бяроза Картуская, Кляштарная, Дом садоўніка (1915).jpg|Дом садоўніка, 1915 г.


Biaroza Kartuskaja, Klaštarnaja, Dom sadoŭnika. Бяроза Картуская, Кляштарная, Дом садоўніка (1915-18).jpg|Дом садоўніка, 1915 г. 
Biaroza Kartuskaja, Klaštarnaja. Бяроза Картуская, Кляштарная (1925) (1).jpg|1925 г. 
Biaroza Kartuskaja, Klaštarnaja, Dom sadoŭnika. Бяроза Картуская, Кляштарная, Дом садоўніка (J. Siańnicki, 1925).jpg|Дом садоўніка, 1925 г. 
Biaroza Kartuskaja, Klaštarnaja, Brama. Бяроза Картуская, Кляштарная, Брама (J. Siańnicki, 1925).jpg|Брама, 1925 г.


Biaroza Kartuskaja, Klaštarnaja. Бяроза Картуская, Кляштарная (J. Siańnicki, 1925) (2).jpg|Вежа, 1925 г.
Biaroza Kartuskaja, Klaštarnaja. Бяроза Картуская, Кляштарная (J. Siańnicki, 1925) (3).jpg|Вежа, 1925 г.
Biaroza Kartuskaja, Klaštarnaja. Бяроза Картуская, Кляштарная (J. Siańnicki, 1925) (4).jpg|Вежа, 1925 г.
Biaroza Kartuskaja, Klaštarnaja, Kaplica. Бяроза Картуская, Кляштарная, Капліца (J. Siańnicki, 1925).jpg|Капліца, 1925 г. 


Biaroza Kartuskaja, Klaštarnaja. Бяроза Картуская, Кляштарная (1925) (3).jpg|Інтэр'ер, 1925 г.
Biaroza Kartuskaja, Klaštarnaja. Бяроза Картуская, Кляштарная (1901-39).jpg|да 1939 г.
Biaroza Kartuskaja, Klaštarnaja. Бяроза Картуская, Кляштарная (1915-39).jpg|да 1939 г. 
Biaroza Kartuskaja, Klaštarnaja, Kaplica. Бяроза Картуская, Кляштарная, Капліца (1901-39).jpg|Капліца, да 1939 г.


### Сучасныя здымкі

Будынак шпіталя..jpg|Агульны выгляд
Бяроза. Кляштар 06.jpg|Адноўленая брама
Бяроза. Кляштар 02.jpg|Адноўленая брама 
Агароджа зь вежамі.jpg|Рэшткі касьцёла


Кляштарны шпіталь.jpg|Руіны шпіталя
Гаспадарчыя памяшканьні.jpg|Гаспадарчыя памяшканьні
Бяроза. Вежа кляштара.jpg|Вежа
Ruins of Monastery of Carthusians in Biaroza - panoramio (3).jpg|Абарончы мур


## Заўвагі

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 
* 
* Dorota Piramidowicz, Rafał Witkowski, Kościół parafialny p.w. Trójcy Św. w Berezie Kartuskiej, w: Materiały do dziejów sztuki sakralnej na ziemiach wschodnich dawnej Rzeczypospolitej, cz. V, Kościoły i klasztory rzymskokatolickie dawnego województwa brzeskolitewskiego, t. 2, red. Anna Oleńska, Kraków 2014, s. 21-36, il. 1-20
* Dorota Piramidowicz, Rafał Witkowski, Kościół p.w. Krzyża Św. i klasztor kartuzów w Berezie Kartuskiej, w: Materiały do dziejów sztuki sakralnej na ziemiach wschodnich dawnej Rzeczypospolitej, cz. V, Kościoły i klasztory rzymskokatolickie dawnego województwa brzeskolitewskiego, t. 2, red. Anna Oleńska, Kraków 2014, s. 37-113, il. 21-135
* Dorota Piramidowicz, Nieznany obelisk nagrobny Sapiehów na cmentarzu w Berezie, Stan badań nad wielokulturowym dziedzictwem dawnej Rzeczypospolitej, t. 4, red. Wojciech Walczak, Katarzyna Wiszowata-Walczak, Białystok 2020, s. 137—154, il. 1-10
* Dorota Piramidowicz, «Kartuzja wielce kształtna (…) na wzór warownej twierdzy»- zespół kartuski w Berezie w XVII wieku, w: Беларусь праз прызму рэгіянальнай гісторыі, Бяроза і бярозаўскі рэгіён, Нацыянальная Акадэмія Навук Беларусі, red. А. А. Скеп’ян, А. Б. Доўнар, Мінск «Беларуская навука» 2014, s. 94-111, il. 1-5
* Dorota Piramidowicz, *Feniks świata litewskiego. Fundacje i inicjatywy artystyczne Kazimierza Leona Sapiehy (1609—1656)*, Warszawa 2012
* Dorota Piramidowicz, Obraz i słowo. Kartuzja w Berezie w świetle źródeł ikonograficznych i tekstowych, w: Socialinių tapatumų reprezentacijos. Lietuvos Didžiosios Kunigaikštystės kultūroje, «Dailės istorijos sutdijos», 4, Vizualinė kultūra: pasaulinė komunikacija, akultūracija ir lokalios tapatybės, Vilnius 2010, s. 277—302, il. 1-13

## Вонкавыя спасылкі

* 
* Картускі ордэн
* Да 520-годдзя Бярозы
* История возникновения Берёзовского кляштора картузов

Бяроза
Катэгорыя:Барочныя збудаваньні Беларусі
Катэгорыя:Зьнішчаныя касьцёлы Беларусі
Катэгорыя:Бяроза (горад)
Катэгорыя:Барочныя збудаваньні ВКЛ