open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Агітацыя

**Агітацыя** ( — «прывядзеньне ў рух») — вусная й друкаваная дзейнасьць, якая мае на мэце палітычнае ўзьдзеяньне на грамадзкую й індывідуальную сьвядомасьць праз распаўсюджваньне розных ідэяў, поглядаў, лёзунгаў, перакананьняў, а таксама прыцягненьне людзей да актыўнай сацыяльна-палітычнай дзейнасьці. Для агітацыі могуць актыўна выкарыстоўвацца сродкі масавай інфармацыі, мітынгі, сходы, дэманстрацыі й інш.

## Літаратура
* Чалавек і грамадства: Энцыклапедычны даведнік. Менск: Беларуская Энцыклапедыя, 1998. 

Катэгорыя:Прапаганда
Радыёлякацыйная станцыя

**Радыёлякацыйная станцыя** (РЛС) або радар (па-ангельску radar ад **''ra**dio **d**etection **a**nd **r**anging'' — радыёвыяўленьне і дальнамэтрыя) — сыстэма для выяўленьня паветраных, марскіх і наземных аб’ектаў, а таксама для вызначэньня іх далёкасьці, хуткасьці і геамэтрычных парамэтраў. Выкарыстоўвае мэтад, заснаваны на выпраменьваньні радыёхваль і рэгістрацыі іх адлюстраваньняў ад аб’ектаў.

Ангельскі тэрмін-акронім зьявіўся ў 1941 годзе, пасьля ў яго напісаньні вялікія літары былі заменены малымі.
Валодзькі (Маладэчанскі раён)

**Вало́дзькі** — вёска ў Маладэчанскім раёне Менскай вобласьці. Валодзькі ўваходзяць у склад Радашкавіцкага сельсавету.

## Насельніцтва
* 1999 год — 178 чалавек
* 2010 год — 108 чалавек

## Крыніцы

Катэгорыя:Радашкавіцкі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Маладэчанскага раёну
Дзюблеўшчына

**Дзю́блеўшчына** — вёска ў Маладэчанскім раёне Менскай вобласьці. Дзюблеўшчына ўваходзіць у склад Радашкавіцкага сельсавету.

## Гісторыя
У міжваенны час вёска знаходзілася ў складзе Вялейскага павету Віленскага ваяводзтва Польскай Рэспублікі, у гміне Краснае.

## Насельніцтва
* 1921 год — 128 чалавек
* 1931 год — 127 чалавек
* 1999 год — 29 чалавек
* 2010 год — 35 чалавек

## Крыніцы

## Літаратура
* 

Катэгорыя:Радашкавіцкі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Маладэчанскага раёну
Годнасьць

**Годнасьць** — паняцьце, якое адлюстроўвае ўяўленьне аб каштоўнасьці чалавека як маральнай асобы, а таксама катэгорыя этыкі, якая абазначае маральныя адносіны чалавека да самога сябе й грамадзтва да яго. З аднаго боку, усьведамленьне чалавекам уласнай годнасьці зьяўляецца формай самасьвядомасьці й самакантролю асобы, на ёй заснаваная патрабавальнасьць чалавека да самога сябе. У такім сэнсе разуменьне ўласнай годнасьці побач з сумленьнем і гонарам зьяўляецца адным са спосабаў усьведамленьня чалавекам сваёй адказнасьці перад сабой і грамадзтвам. З другога боку годнасьць асобы патрабуе й ад іншых людзей павагі да яе, прызнаньня за ёй адпаведных правоў. На разуменьне годнасьці чалавека ўплываюць асаблівасьці гістарычнай эпохі, у якой ён жыве.

Годнасьць чалавека вызначаецца яго маральнымі (праўдзівасьць, добрасумленнасьць, сьціпласьць), інтэлектуальнымі й фізычнымі (здароўе, сіла, спрыт, прыгажосьць) якасьцямі. Яна выяўляецца ў адносінах чалавека да грамадзтва, у яго здольнасьці рабіць людзям дабро. Асноўнай умовай існаваньня чалавечай годнасьці зьяўляецца свабода асобы. Важную ролю ў разьвіцьці й захаваньні гэтага пачуцьця адыгрывае эканамічная незалежнасьць асобы, якая служыць гарантам палітычнай незалежнасьці. У шырокім сэнсе паняцьце годнасьці ўключае й наяўнасьць у чалавека пачуцьця нацыянальнай годнасьці. 

## Літаратура
* 

Катэгорыя:Этыка
Катэгорыя:Філязофскія тэрміны
Сумленьне

**Сумленьне** — катэгорыя этыкі, здольнасьць асобы самастойна фармуляваць уласныя маральныя абавязкі й рэалізаваць маральны самакантроль, патрабаваць ад сябе іх выкананьня й рабіць ацэнку зьдзейсьненых ёю учынкаў; адно з выяўленьняў маральнай самасьвядомасьці асобы.

## Літаратура
* 

Катэгорыя:Этыка
Катэгорыя:Філязофскія тэрміны
Марфаналёгія

**Марфаналёгія** — разьдзел мовазнаўства, які вывучае заканамернасьці будовы, фанэмнага складу і вар’іраваньня марфэмаў той ці іншай мовы, а таксама сукупнасьць зьяваў марфаналягічнай прыроды, уласьцівых дадзенай мове.

У беларускім мовазнаўстве марфаналёгія не вылучалася ў асобны разьдзел, а зьвесткі аб чаргаваньні фанэмаў зьмяшчаліся або ў марфалёгіі, або ў фанэтыцы. Гэты не спрыяла глыбокаму і сыстэматычнаму вывучэньню беларускай марфаналёгіі. Адзін зь першых дасьледчыкаў — М. С. Трубяцкі.

## Задачы марфаналёгіі
* Устанаўленьне правілаў спалучэньня марфэмаў у слове.
* Вывучэньне структуры марфэмаў.
* Вывучэньне сыстэмы чаргаваньняў.

Такім чынам, аб’ектам марфаналёгіі выступаюць мінімальныя значымыя часткі словаў — марфэмы. Вывучэньнем гэтых жа аб’ектаў займаецца і марфэміка. Аднак марфэміка разглядае функцыянаваньне марфэмаў у слове, а марфаналёгія — будову марфэмаў і правілы іх спалучальнасьці.

Асноўнымі паняцьцямі, якімі апэрыруе марфаналёгія, зьяўляюцца морф, марфэма, аламорф, варыянт марфэмы і субморф.

## Літаратура
* Беларуская граматыка: У 2 ч. — Мінск: Навука і тэхніка. — Ч. 1. Фаналогія Арфаэпія. Марфалогія. Словаўтварэнне. Націск, 1985.
* Шакун Л. М. Словаўтварэнне. Мінск: Вышэйшая школа, 1978.
* Шуба П. П. Сучасная беларуская мова. Марфаналогія. Марфалогія. Мінск, 1987.

Катэгорыя:Фаналёгія
Катэгорыя:Правапіс
Катэгорыя:Марфалёгія мовы
Морф

**Морф** — гэта канкрэтнае моўнае ўвасабленьне абстрактнай, абагульненай моўнай адзінкі — марфэмы.

## Морф і марфэма
Марфэма ўяўляе сабой абагуленую назву структурных частак слова. Марфэма — сукупнасьць морфаў, якія рэпрезэнтуюцца ў розных словаформах аднаго і таго ж слова ці аднакаранёвых словаў. Канкрэтным прадстаўніком (рэпрэзэнтантам) марфэмы зьяўляецца морф. Морф — адна з фармальных разнавіднасьцяў (відазьмяненьняў) марфэмы, якая выступае ў розных словах і словаформах.

Адрозьненьне паміж марфэмай і морфам заключаецца ў тым, што марфэма — паняцьце агульнае (родавае), а морф — паняцьце прыватнае (відавое). Марфэма вычляняецца парадыгматычна, шляхам падбору аднакаранёвых словаў, а морф — сінтагматычна (лінейны ланцужок). Кожная марфэма рэалізуецца ў маўленьні толькі праз канкрэтны морф.

У адну марфэму аб’ядноўваюцца морфы, якія:
* маюць тоесную сэмантыку.
* маюць частковае фармальнае падабенства.

## Літаратура
* Беларуская граматыка: У 2 ч. — Мінск: Навука і тэхніка. — Ч. 1. Фаналогія Арфаэпія. Марфалогія. Словаўтварэнне. Націск, 1985.
* Шакун Л. М. Словаўтварэнне. Мінск: Вышэйшая школа, 1978.
* Шуба П. П. Сучасная беларуская мова. Марфаналогія. Марфалогія. Мінск, 1987.

Катэгорыя:Марфэмы
Аламорф

**Аламорфы** — тоесныя па значэньні морфы, якія адрозьніваюцца пазыцыяй у слове, значыць знаходзяцца з адносінах дадатковай дыстрыбуцыі. Іх ужываньне акрэсьлена законамі мовы. 

## Глядзіце таксама
* Варыянт марфэмы

## Літаратура
* Беларуская граматыка: У 2 ч. — Мінск: Навука і тэхніка. — Ч. 1. Фаналогія Арфаэпія. Марфалогія. Словаўтварэнне. Націск, 1985.
* Шуба П. П. Сучасная беларуская мова. Марфаналогія. Марфалогія. Мінск, 1987.

Катэгорыя:Мовазнаўства
Варыянт марфэмы

**Варыянты марфэмы** — морфы, якія маюць тоеснае значэньне і могуць уступаць у адносіны ўзаемазамяняльнасьці. Знаходзяцца паміж сабой у адносінах свабоднага разьмеркаваньня.

## Варыянты марфэмаў у беларускай мове
* Канчаткі я/ё, якія ўжываюцца ў назоўніках для абазначэньня назваў маладых істотаў у форме назоўнага склону адзіночнага ліку (бусьляня/бусьлянё).
* Канчаткі назоўнікаў жаночага роду ой/ёю, ай/аю, яй/яю 2 скланеньня ў форме творнага склону адзіночнага ліку (рукой/рукою).
* Канчаткі прыметнікаў ай/ае ў форме роднага склону (добрай ночы/добрае ночы).

## Глядзіце таксама
* Аламорф

## Літаратура
* Беларуская граматыка: У 2 ч. — Мінск: Навука і тэхніка. — Ч. 1. Фаналогія Арфаэпія. Марфалогія. Словаўтварэнне. Націск, 1985.
* Шуба П. П. Сучасная беларуская мова. Марфаналогія. Марфалогія. Мінск, 1987.

Катэгорыя:Марфэмы
Субморф

**Субморфы** – падобныя па форме элемэнты ў складзе слова, але розныя па значэньні.

Падабенства субморфаў і морфаў невыпадковае: большасьць сучасных субморфаў некалі былі морфамі, якія ў выніку гістарычных зьменаў у складзе слова сталі часткамі іншых морфаў.

## Літаратура
* Беларуская граматыка: У 2 ч. — Мінск: Навука і тэхніка. — Ч. 1. Фаналогія Арфаэпія. Марфалогія. Словаўтварэнне. Націск, 1985.
* Шакун Л. М. Словаўтварэнне. Мінск: Вышэйшая школа, 1978.
* Шуба П. П. Сучасная беларуская мова. Марфаналогія. Марфалогія. Мінск, 1987.

Катэгорыя:Мовазнаўства
Гаплалёгія

**Гаплалёгія** — выпадзеньне ў слове аднаго з двух аднолькавых або блізкіх па гучаньні складоў, якія ідуць адзін за адным. Вынікам гаплалёгіі зьяўляюцца, напрыклад, словы «мінэралёгія» (з «мінэралалёгія»), «трагікамэдыя» (з «трагікакамэдыя»), «марфаналёгія» (з «марфафаналёгія»).

Катэгорыя:Мовазнаўства
Апрошчаньне

**Апро́шчаньне** (спрашчэньне) — працэс дээтымалягізацыі, гістарычная зьмена ў марфэмнай структуры слова, пры якой раней вытворнае слова ператвараецца ў невытворнае, г.зн. што ў працэсе свайго разьвіцьця слова страчвае члянімасьць і пачынае ўспрымацца як непадзельнае.

## Ступені апрошчаньня
* Поўнае — сьляды (або рэшткі) ранейшай вытворнасьці цалкам страчваюцца.
* Няпоўнае — сьляды ранейшай вытворнасьці яшчэ захоўваюцца.

## Прычыны апрошчаньня
* Зьмена значэньня словаў, якія раней матываваліся.
* Зьнікненьне з актыўнага слоўніка суадносных словаў, якімі раней дадзенае словы матываваліся.

## Глядзіце таксама
* Перараскладаньне.
* Дыфузія.
* Ускладненьне.
* Дэкарэляцыя.

## Літаратура
* Беларуская граматыка: У 2 ч. — Мінск: Навука і тэхніка. — Ч. 1. Фаналогія Арфаэпія. Марфалогія. Словаўтварэнне. Націск, 1985.
* Шакун Л. М. Словаўтварэнне. Мінск: Вышэйшая школа, 1978.
* Шуба П. П. Сучасная беларуская мова. Марфаналогія. Марфалогія. Мінск, 1987.

Катэгорыя:Мовазнаўства
Румбурак

**«Румбура́к»** () — чэхаславацкі фільм, сьфільмаваны ў 1984 року рэжысэрам Вацлавам Ворлічкам паводле супольнага сцэнару зь Мілашам Мацоўракам.

Фільм распавядае пра далейшы лёс чарадзея другой катэгорыі Румбурака, пакінутага ў канцы сэрыялу «Арабэля» ў сьвеце людзей у пакараньне за свае правіны. У галоўнай ролі здымаўся Іржы Лабус. Іншыя героі папярэдняга сэрыялу ў фільме не прысутнічаюць.

## Сюжэт
Румбурак, які застаўся абсалютна самотны ў сьвеце людзей, забыў чароўную формулу для вяртаньня дахаты. Удзень ён ператвараецца ў крумкача, а ўночы вяртаецца ў чалавечае аблічча. Ён закахаўся ў зграбную фігурыстку Геленку Траянаву. Аднак на ягоным шляху паўстае небясьпечны супраціўнік — інжынэр Захарыяш, які зьяўляецца зацятым ворагам жывёльнага сьвету. У ход ізноў ідзе чараўніцтва…

## Акторы
* Іржы Лабус — Румбурак
* Ірына Багдалава — цёця Эўзэнія
* Ольдржых Кайсер — інжынэр Захарыяш
* Власьціміл Гашак — дырэктар Траян
* Эва Енічкава — Геленка
* Лукас Бэх — Вілік
* Міхал Рынес — Якуб
* Здэна Гадрбальцава — інструктарка
* Яраслава Абэрмаерава — пані Роўпава
* Антанін Едлічка — настаўнік Адам

## Заўвагі

## Вонкавыя спасылкі
* Чэска-Славацкая фільмавая база
* 

Катэгорыя:Чэхаславацкія фільмы
Катэгорыя:Фільмы Вацлава Ворлічка
Катэгорыя:Фільмы 1984 году
Катэгорыя:Фільмы-казкі
Катэгорыя:Дзіцячыя фільмы
Катэгорыя:Фільмы на чэскай мове
Аўтамат з газіроўкай з сыропам і без

«**Аўтамат з газіроўкай з сыропам і без**» — раман Уладзімера Някляева, напісаны ў 2012 годзе. Упершыню выдадзены ў 2012 годзе, выдавецтва «Паперус», Менск. Уладзімер Някляеў за свой раман адзначаны першай прэміяй імя Ежы Гедройца.

## Сюжэт
Раман Уладзімера Някляева шмат у чым зьяўляецца аўтабіяграфічным, і апавядае пра фармаваньне ідэалаў някляеўскага пакаленьня ў часы хрушчоўскай адлігі. У кнізе апісаныя рэальныя падзеі 1960-х і 2010-х гадоў: існаваньне ў Менску стылягаў, якія слухалі Булата Акуджаву, захапляліся радыёаматарствам і перасьледаваліся брыгадміламі; паказанае «раскрыцьцё» КДБ «змовы антысавецкай групоўкі» філёзафа-дысыдэнта Кіма Хадзеева; прысутнічае апісаньне прыезду ў Менск Мікіты Хрушчова ды іншыя.

Многія героі і выдуманыя аўтарам, але поруч зь імі дзейнічаюць рэальныя гістарычныя асобы, названыя і не: Лі Гарві Освальд, Уладзімер Караткевіч, Рыгор Барадулін, Анатоль Вярцінскі, Барыс Луцэнка.

Падзеі адбываюцца ў Менску, на яго фоне і разьвіваецца напаўдэтэктыўны сюжэт.
 
Раман складаецца з трох узаемадапаўняльных частак: гэта сам мастацкі твор, разьдзела дакумэнтаў, а так сама — пасьлямоўе аднаго з герояў рамана — Віктара Ледзенева. Гэта дазваляе падкрэсьліць умоўную дакумэнтальнасьць кнігі, хоць сам раман, нават і па словах Уладзімера Някляева, зьяўляецца выключна мастацкім.

## Гісторыя стварэньня
Уладзімер Някляеў пачаў пісаць гэты раман у 2009 годзе. Але пасьля падзей сьнежанскіх падзей Плошчы-2010, і турмы пасьля яе, творчы працэс быў часова спынены. Пасьля вызваленьня аўтар працягнуў працу над раманам.

Сам Някляеў так казаў пра гэты пэрыяд:
.

## Дадатковыя зьвесткі
6 лютага 2013 году на ХХ Менскай міжнароднай кніжнай выставы-кірмашы падчас прэзэнтацыі кнігі «Аўтамат з газіроўкай з сыропам і без», людзі ў цывільным сарвалі прэзэнтацыю кнігі Уладзімера Някляева. Прэзэнтацыя праходзіла на стэндзе пасольства Польшчы Беларускім ПЭН-цэнтрам, які праводзіў прэзэнтацыю 9 з 12 кніг, намінаваных на літаратурную прэмію імя Ежы Гедройца. І першай прэзэнтаваная кніга Ўладзіміра Някляева. Старшыня ПЭН-цэнтру Андрэй Хадановіч распавядаў пра кнігу Някляева, як да яго падышоў чалавек у цывільным, узяў за руку, адвёў, сказаў што мерапрыемства не заплянаванае і ён дае «пяць хвілін на роздум». Але ж Някляева гэта не спыніла і ён працягнуў расказваць пра сваю кнігу. Пасьля гэтага Хадановіча ізноў папрасілі адыйсьці, калі Някляеў убачыў гэта, ён заявіў, што «гэта ўжо становіцца небясьпечным», і сам прапанаваў спыніць прэзэнтацыю і разысьціся. Нават нягледзячы на гэта ахвотныя змаглі пагутарыць зь Някляевым і ўзяць у яго аўтографы на асобніках раману. 

## Прэміі
1 сакавіка 2013 году, напярэдадні Міжнароднага дню пісьменьніка, што традыцыйна адзначаецца 3 сакавіка, у канфэрэнц-зале менскага Princess гатэлю «Crowne Plaza» адбылося ўрачыстае ўзнагароджаньне ляўрэатаў літаратурнай прэміі імя Ежы Гедройца. Ляўрэатам першай прэміі стаў Уладзімер Някляеў за свой раман «Аўтамат з газіроўкай з сыропам і без».

## Літаратура
* 

## Крыніцы

Катэгорыя:Творы беларускай літаратуры
Самурай

**Самурай** (, **бу́сі** ) — у Японіі ў шырокім сэнсе — прадстаўнікі прывілеяванай ваеннай касты, якая аб’ядноўвала ўладарных князёў і сьвецкіх фэадалаў; у больш вузкім і ўжывальным — ваеннае саслоўе.

## Гісторыя
Самураі пачалі фармавацца як саслоўе ў пэрыяд сёгунаў дому Мінамота (1192—1333), асобае значэньне набылі ў час міжусобных войнаў 14—16 стагодзьдзяў. Тады ж склалася асобная самурайская культура, у нечым падобная да рыцарскай культуры Заходняй Эўропы, у аснове якой кодэкс гонару самураяў — бусідо з культам вернасьці свайму гаспадару.

У час сёгуната Такугава (1603—1867) статус самураяў (10% насельніцтва Японіі) аформлены юрыдычна. Заканчэньне міжусобных войнаў прывяло да расслаеньня саслоўя самаураяў, многія зь якіх ператварыліся ў ронінаў (самураі без гаспадара), некаторыя зь іх папоўнілі шэрагі дэклясаваных элемэнтаў, але большая частка самураяў заставалася ў гарадах, дзе займаліся рамяством і гандлем. Самураі паўднёва-заходніх княстваў (Сацума, Цёсю, Тоса і Хідзэн) адыгралі ключавую ролю ў буржуазнай рэвалюцыі 1867—1868 гадоў. У 1872 годзе саслоўе самураяў скасавана, але яго традыцыі працяглы час (да паражэньня Японіі ў Другой сусьветнай вайне) культываваліся ў японскай арміі.

## Глядзіце таксама
* Ніндзюцу

## Літаратура
*  С. 204—205

## Вонкавыя спасылкі

* Электронная бібліятэка. Бусідо
* Мастацтва, гісторыя і традыцыі японскіх воінаў
* Самурайскі меч
* Кодэкс сучаснага самурая
Папоўшчына (Менская вобласьць)

**Папо́ўшчына** — вёска ў Маладэчанскім раёне Менскай вобласьці. Папоўшчына ўваходзіць у склад Алёхнавіцкага сельсавету.

## Гісторыя
З 1793 году пасьля другога падзелу Рэчы Паспалітай Папоўшчына, як і ўся Вялейшчына, уваходзіла ў склад Расейскай імпэрыі, быў утвораны Вялейскі павет у складзе спачатку Менскай губэрні, а з 1843 году — Віленскай губэрні. Уваходзіла ў склад Вялейскага павету Расейскай імпэрыі. У міжваенны час знаходзілася ў складзе Вялейскага павету Віленскага ваяводзтва Польскай Рэспублікі, у гміне Краснае.

## Насельніцтва
* 2010 год — 20 чалавек
* 1999 год — 24 чалавекі
* 1931 год — 61 чалавек
* 1921 год — 49 чалавек
* 1866 год — 31чалавекі

## Крыніцы

## Літаратура
* 

Катэгорыя:Алёхнавіцкі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Маладэчанскага раёну
Уша 2

**Уша́ 2** — вёска ў Маладэчанскім раёне Менскай вобласьці. Уша 2 уваходзіць у склад Алёхнавіцкага сельсавету.

## Насельніцтва
* 2010 год — 99 чалавек
* 1999 год — 167 чалавек

## Крыніцы

Катэгорыя:Алёхнавіцкі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Маладэчанскага раёну
Карсаковічы

**Карсако́вічы** — вёска ў Маладэчанскім раёне Менскай вобласьці. Карсаковічы ўваходзяць у склад Алёхнавіцкага сельсавету.

## Гісторыя
Уваходзіла ў склад Вілейскага павета Расійскай імперыі. У міжваенны час вёска знаходзілася ў складзе Вялейскага павету Віленскага ваяводзтва Польскай Рэспублікі, у гміне гміны Краснае .

## Насельніцтва
* 2010 год — 27 чалавек
* 1999 год — 31 чалавек
* 1931 год — 109 чалавек
* 1921 год — 96 чалавек
* 1866 год — 55 чалавек

## Крыніцы

## Літаратура
* 

Катэгорыя:Алёхнавіцкі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Маладэчанскага раёну
Ускладненьне

**Ускладненьне** — такі від гістарычных зьменаў у марфэмнай структуры словаў, пры якім раней невытворнае слова становіцца вытворным і члянімым. Супрацьлеглае апрошчаньню. Часьцей адбываецца ў словах іншамоўнага паходжаньня.

## Глядзі таксама
* Перараскладаньне.
* Дыфузія.
* Дэкарэляцыя.
* Апрошчаньне.

## Літаратура
* Беларуская граматыка: У 2 ч. — Мінск: Навука і тэхніка. — Ч. 1. Фаналогія Арфаэпія. Марфалогія. Словаўтварэнне. Націск, 1985.
* Шуба П. П. Сучасная беларуская мова. Марфаналогія. Марфалогія. Мінск, 1987.

Катэгорыя:Мовазнаўства
Бортнікі (Менская вобласьць)

**Бо́ртнікі** — вёска ў Маладэчанскім раёне Менскай вобласьці. Бортнікі ўваходзяць у склад Алёхнавіцкага сельсавету.

## Гісторыя
Згадваецца ў 1704 годзе як вёска ў складзе маёнтка Дубрава ў Менскім ваяводзтве ВКЛ.

## Насельніцтва
* 2010 год — 23 чалавекі
* 1999 год — 52 чалавекі

## Крыніцы

Катэгорыя:Алёхнавіцкі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Маладэчанскага раёну
Перараскладаньне

**Перарасклада́ньне** — працэс дээтымалягізацыі, гістарычная зьмена ў марфэмнай структуры слова, у выніку якой адбываецца перамяшчэньне межаў марфэмаў у складзе вытворнага слова.

## Глядзіце таксама
* Дыфузія.
* Дэкарэляцыя.
* Ускладненьне.
* Апрошчаньне.

## Літаратура
* Беларуская граматыка: У 2 ч. — Мінск: Навука і тэхніка. — Ч. 1. Фаналогія Арфаэпія. Марфалогія. Словаўтварэнне. Націск, 1985.
* Шуба П. П. Сучасная беларуская мова. Марфаналогія. Марфалогія. Мінск, 1987.

Катэгорыя:Сэмантыка
Катэгорыя:Этымалёгія
Катэгорыя:Марфалёгія мовы
Дыфузія (мовазнаўства)

**Дыфузія** (мовазнаўства) — зьліцьцё, узаемапранікненьне марфэмаў пры захаваньні імі выразнай самастойнасьці (інтэрфэрэнцыя морфаў, накладаньне морфаў, аплікацыя).

Прычына дыфузіі — сьцяжэньне аднолькавых галосных ці зычных гукаў. На пісьме не заўсёды адлюстроўваецца.

Дыфузія назіраецца
* На стыку марфэмаў.
* На стыку кораня і суфікса.
* У якасных прыметніках з суфіксам непаўнаты якасьці -ава-, -ява-.
* У складаных словах.

## Глядзі таксама
*Перараскладаньне.
*Дэкарэляцыя.
*Ускладненьне.
*Апрошчаньне.

## Літаратура
* Беларуская граматыка: У 2 ч. — Мінск: Навука і тэхніка. — Ч. 1. Фаналогія Арфаэпія. Марфалогія. Словаўтварэнне. Націск, 1985.
* Шуба П. П. Сучасная беларуская мова. Марфаналогія. Марфалогія. Мінск, 1987.

Катэгорыя:Мовазнаўства
Словаўтварэньне

**Словаўтварэньне** (дэрываталёгія) — разьдзел мовазнаўства, які вывучае словаўтваральную сыстэму мовы (сукупнасьць словаўтваральных тыпаў і гнёздаў, структуру вытворных словаў, словаўтваральныя сродкі і законы ўтварэньня словаў).

Словаўтварэньне — не мэханічнае папаўненьне слоўнікавага складу мовы, а стварэньне словаў, значэньне і граматычныя ўласьцівасьці якіх ужо прадвызначаныя ўтваральнай асновай і словаўтваральнымі сродкамі.

## Задачы словаўтварэньня
# Вывучэньне сродкаў і спосабаў утварэньня новых словаў.
# Устанаўленьне словаўтваральных сувязей паміж асноўнымі (базавымі) і ўтворанымі ад іх словамі.
# Раскрыцьцё сыстэмных адносінаў, што рэгулююць стварэньне новых словаў.

Прадметам словаўтварэньня зьяўляецца слова з пункту гледжаньня яго марфэмнай і словаўтваральнай структуры.

## Сувязь зь іншымі разьдзеламі мовазнаўства

### З [[марфэміка]]й
Ня ведаючы марфэмаў, іх значэньне і функцыянаваньне, немагчыма займацца словаўтварэньнем, паколькі працэс словатворчасьці найперш адбываецца з дапамогай словаўтваральных сродкаў (словаўтваральных афіксаў). Ня ведаючы законаў словаўтварэньня цяжка высьветліць і марфэмную структуру словаў.

### Зь [[лексыкалёгія]]й
У мове пастаянна адбываецца працэс утварэньня новых словаў (узуальных, патэнцыяльных, аказіянальных).

### З [[фразэалёгія]]й
Утварэньне новых словаў адбываецца ня толькі на базе ўзуальных словаў, але і ад устойлівых выразаў.

### З [[Марфалёгія (мовазнаўства)|марфалёгія]]й
Новае ўтворанае слова і любое вытворнае слова ўключаюцца ў пэўны лексыка-граматычны пласт словаў і ім надаюцца граматычныя характарыстыкі.

### З [[сынтаксіс]]ам
Утварэньне новых словаў адбываецца і на базе цэлых словазлучэньняў і спалучэньняў словаў.

Вядучыя дэрыватолягі: Л. Шакун, П. Сьцяцко, П. Шуба, М. Прыгодзіч, З. Бадзевіч, М. Круталевіч, А. Лукашанец і іншыя.

## Літаратура
* Беларуская граматыка: У 2 ч. — Мінск: Навука і тэхніка. — Ч. 1. Фаналогія Арфаэпія. Марфалогія. Словаўтварэнне. Націск, 1985.
* Шакун Л. М. Словаўтварэнне. Мінск: Вышэйшая школа, 1978.
Калькаваньне

**Калькава́ньне** ( — копія) — адмысловы тып запазычаньня іншамоўных словаў, выразаў, фраз. У беларускай мове калькаваньне часьцей адбываецца з расейскай або польскай мовы.
 

## Тыпы калек словаў у беларускай мове
* **Словаўтваральныя калькі** — гэта словы, атрыманыя «памарфэмным» перакладам замежнага слова на беларускую мову. Такая калька звычайна не адчуваецца як запазычанае слова, бо складзеная са спрадвечна беларускіх марфэмаў. Таму рэальнае паходжаньне такіх словаў часьцяком зьяўляецца нечаканым для чалавека, які ўпершыню даведваецца пра яго. Так, напрыклад, слова «насякомае» («казурка») — гэта калька з лацінскага insectum (in- — на-, sectum — сякомае).

Сярод іншых словаўтваральных калек можна адзначыць такія словы, як летапісец, жывапіс (з грэцкай); вадарод, паўвостраў (зь нямецкай); падразьдзяленьне, хмарачос (), паўправаднік ().

Бывае калькаваньне частковае: у слове працаголік () — калькаваная толькі першая частка слова.

* **Сэмантычныя калькі** — гэта беларускія словы, якія атрымалі новыя значэньні пад уплывам адпаведных словаў іншай мовы. Так напрыклад значэньне «выклікаць спагаду» слова «кранаць» прыйшло з францускай мовы. Аналягічнае паходжаньне значэньня «пахабны, недасьціпны» ў слова «плоскі».

* **Фразэалягічныя калькі** — гэта даслоўны пераклад фразэалягізма: «сьляпая пакора» з.

Калькі ўзьнікаюць як рэакцыя носьбітаў мовы на рэзкае ўзрастаньне колькасьці прамых запазычаньняў. Суадносіны калькаваных словаў і прамых запазычаньняў у розных моваў рознае. У некаторых мовах (ісьляндзкая, тыбэцкая) стварэньне калькі — амаль што адзіны мэтад засваеньня іншамоўнай лексыкі.

Катэгорыя:Мовазнаўства
Словаўтваральнае значэньне

**Словаўтваральнае значэньне** – абагульненае значэньне шэрагу матываваных словаў, якое выяўляецца ў межах словаўтваральнага тыпу і адрозьнівае ўсе матываваныя словы гэтага тыпу ад іншых матываваных словаў. У адрозьненьне ад лексычнага значэньня, словаўтваральнае значэньне носіць абстрактна-абагулены характар. Словаўтварэньне можа быць характэрна толькі пэўнай частцы словаў.

## Адрозьненьне ад лексычнага і граматычнага значэньня
### Ад лексычнага
У адрозьненьне ад лексычнага значэньня, словаўтваральнае значэньне выводзіцца са значэньня мінімум двух вытворных словаў.
### Ад граматычнага значэньня
Граматычнае значэньне характэрнае для ўсіх словаў, а словаўтваральнае значэньне толькі для мінімум двух словаў.

## Віды словаўтваральнага значэньня
# Транспазыцыйнае – значэньне, якое ўласьціва вытворным словам, сэмантыка якіх нічым не адрозьніваецца ад сэмантыкі ўтваральнага слова акрамя агульначасьцінамоўнага значэньня (белы – бялець).
# Мадыфікацыйнае – адзначаецца ў тых вытворных словах, сэмантыка якіх нязначна адрозьніваецца ад сэмантыкі ўтваральных словаў. Значэньне такіх вытворных словаў выводзіцца са знач іх структурных кампанэнтаў. Вытворныя словы з такім значэньнем адносяцца да адной і той жа часьціны мовы (бялець – пабялець).
# Мутацыйнае – уласьцівае вытворным словам, значэньне якіх істотна адрозьніваецца ад значэньня ўтваральных словаў (чай – чайнік).

## Літаратура
* Беларуская граматыка: У 2 ч. — Мінск: Навука і тэхніка. — Ч. 1. Фаналогія Арфаэпія. Марфалогія. Словаўтварэнне. Націск, 1985.
* Шакун Л. М. Словаўтварэнне. Мінск: Вышэйшая школа, 1978.

Катэгорыя:Мовазнаўства
Гестыя

**Гестыя** () у старажытнагрэцкай міталёгіі дачка тытанаў Кронаса і Рэі, багіня ахвярнага вогнішча ды дамашняга камінку заступніца гарадоў ды дзяржавы.

## Міты
Нарадзіўшыся, разам з братамі й сёстрамі была паглынутая бацькам Кронасам, пасьля вызвалена малодшым братам Зэўсам.

## Крыніцы

## Літаратура
* Кун, Н. А. Легенды и мифы древней Греции / Н. А. Кун. — М: Государственное учебно — педагогическое издательство министерства просвещения РСФСР, 1957. — 464 с.
* Тахо-Годи, А. А. Греческая мифилогия / А. А. Тахо-Годи. — М: Искусство, 1989. — 304 с.
Такарэўшчына

**Такарэ́ўшчына** — вёска ў Маладэчанскім раёне Менскай вобласьці. Такарэўшчына ўваходзіць у склад Алёхнавіцкага сельсавету.

## Гісторыя
У міжваенны час вёска знаходзілася ў складзе Польскай Рэспублікі, Віленскага ваяводства, Вілейскaга паветa, з 1927 года складзе Маладзечанскaга паветa гміны Гарадок.

## Насельніцтва
* 2010 год — 43 чалавекі
* 1999 год — 77 чалавек
* 1931 год — 111 чалавекi
* 1921 год — 90 чалавек
* 1866 год — 48 чалавек

## Крыніцы

## Літаратура
* {{SgKP|XII|358|Tokarewszczyzna, wieś, powiat wilejski, gmina Horodek}

Катэгорыя:Алёхнавіцкі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Маладэчанскага раёну
Вяртаньне Арабэлі

**«Арабэ́ля вярта́ецца, або Румбура́к — каро́ль Краі́ны ка́зак»** () — чэскі дзіцячы тэлесэрыял рэжысэра Вацлава Ворлічка, працяг чэхаславацкага тэлесэрыялу «Арабэля». Прэм’ера адбылася ў 1993 року.

На ролю галоўнай гераіні — прынцэсы Арабэлі — ізноў запрашалі Яну Наг’ёву, якая на той час спыніла акторскую кар’еру і жыла ў Нямеччыне. Аднак Наг’ёва запатрабавала надта вялікі ганарар для актораў яе ўзроўню — 18 000 кронаў за дзень здымак, што адпавядала чатыром тагачасным сярэднямесячным заробкам. Таму стваральнікі сэрыялу ўзялі на ролю Арабэлі чэшку Міраславу Шафранкаву (сястру Лібушы Шафранкавай, якая займалася агучваньнем галоўнай гераіні ў першым сэрыяле). Акрамя таго, у працягу сэрыялу адсутнічае роля пана Карла Маера, выканаўца якое Ўладзімер Меншык памёр у 1988 року.

## Сюжэт
Новы аповед распачаецца акурат праз 10 гадоў пасьля шлюбу Арабэлі й Пятра. На зьмену іррацыянальнаму сацыялізму з ідэямі, як у заблытанай байцы, у Чэхаславаччыну прыйшоў зьвярыны капіталізм.

Арабэля і Пэтар увесь гэты час чакаюць дзяцей. Гонзік і Маржэнка сталі студэнтамі і займаюцца вывучэньнем фальклёру, у тым ліку казак. Пані Маерава аўдавела.

Краіне казак пагражае новая небясьпека: выгнаны з краю волатаў за сваё вэгетарыянства волат Балібул пасяліўся непадалёк, каб навучыцца есьці людзей. А чарадзей Румбурак ўсё яшчэ не адмовіўся ад ідэі стаць каралём…

## Акторы
* Міраслава Шафранкава — *прынцэса Арабэля*
* Уладзімер Длоўгі — *Пэтар Маер*
* Стэла Зазваркава — *пані Маерава*
* Дагмар Патрасава — *прынцэса Ксенія*
* Марыян Лабуда — *пан Пап*
* Іржы Лабус — *Румбурак*
* Уласьціміл Бродзкі — *кароль Краіны казак*
* Яна Брэйхава — *каралева Краіны казак*
* Францішак Філіпаўскі — *чорт Блеката*
* Іва Янжурава — *пані Блекатава*
* Пэтар Нарожны — *Карэл*
* Павал Зэднічак — *Гіяцынт*
* Яраслава Крэтшмерава — *Раксана*
* Павал Новы — *Фантамас*
* Вацлаў Штэкл — *пан Помпа*
* Анджэй Кепка — *Гонза Маер*
* Гана Шэўчыкава — *Маржэнка Германава*
* Іржы Совак — *чараўнік Віга*
* Олдржых Візнэр — *Вільлібальд*
* Яна Андрэсікава — *пані Чэрна*
* Ёзэф Дворжак — *вадзянік*
* Матоўш Соўкенка — *прынц Фрэдзі*

## Сэрыі

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Чэска-Славацкая фільмавая база 
* SerialZone.cz 
* 
* Kinobox.cz 

Катэгорыя:Чэскія тэлесэрыялы
Катэгорыя:Дзіцячыя тэлесэрыялы
Катэгорыя:Фантастычныя тэлесэрыялы
Катэгорыя:Тэлесэрыялы 1993 году
Катэгорыя:Фільмы на чэскай мове
Катэгорыя:Сэрыялы Вацлава Ворлічка
Абрэвіяцыя

**Абрэвія́цыя** (мовазнаўства) (&nbsp;— скарачэньне)&nbsp; — працэс утварэньня словаў (абрэвіятураў) шляхам складаньня скарочаных асноваў.

## Віды абрэвіяцыі
# Складовая — складанаскарочаныя словы ўтвараюць пачатковыя склады словаў, што ўваходзяць у словазлучэньне (філфак, унівэрмаг),
# Ініцыяльная — складанаскарочаныя словы ўтвараюцца з пачатковых гукаў, або літар, або літар і гукаў утваральных асноваў (літарная — БДУ; гукавая — СМІ; зьмешаная — ЦСКА).
# Тэлескапічная — складваюцца пачатак першага слова словазлучэньня і канец апошняга (ваенкамат — ваенны камісарыят),
# Складова-ініцыяльная — складваюцца склады адных словаў словазлучэньня і пачатковыя гукі ці літары іншых (КаМаз),
# Усячэньне — утварэньне новых словаў пры дапамозе скарачэньня ўтваральнай асновы без уліку яе марфэмнай будовы, г.зн. калі ўсячэньне адбываецца не на марфэмным шве (універ).

Утвораныя гэтым спосабам назоўнікі ўспрымаюцца як скарочаныя, таму што ў мове існуюць суадносныя зь імі поўныя словы або спалучэньні поўных словаў. У іншым выпадку яны ўспрымаюцца як нескарочаныя словы. Напрыклад словы кіно і мэтро ўжываюцца часьцей, чым кінэматограф і мэтрапалітэн.

## Літаратура
* 
* 

Катэгорыя:Мовазнаўства
Катэгорыя:Словаўтварэньне
Катэгорыя:Лексыкалёгія
Чысьць

**Чысьць** — пасёлак у Маладэчанскім раёне Менскай вобласьці. Цэнтар сельсавету.

## Насельніцтва
* 2010 год — 5422 чалавекі
* 1999 год — 4616 чалавек

## Крыніцы

Катэгорыя:Чысьцінскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Маладэчанскага раёну
Асавец (Маладэчанскі раён)

**Асаве́ц** — вёска ў Маладэчанскім раёне Менскай вобласьці. Асавец уваходзіць у склад Чысьцінскага сельсавету.

## Гісторыя
З 1793 года пасля другога падзелу Рэчы Паспалітай Асавец, як і ўся Вялейшчына, уваходзіла ў склад Расійскай імперыі, быў утвораны Вялейскі павет у складзе спачатку Мінскай губерні, а з 1843 года - Віленскай губерні. Уваходзіла ў склад Вялейскага павету Расійскай імперыі. У міжваенны час вёска знаходзілася ў складзе Вялейскага павету Віленскага ваяводзтва Польскай Рэспублікі, у гміне Краснае.

## Насельніцтва
* 2010 год — 217 чалавек
* 1999 год — 226 чалавек
* 1931 год — 280 чалавек
* 1921 год — 288 чалавек

## Крыніцы

## Літаратура
* 

Катэгорыя:Чысьцінскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Маладэчанскага раёну
Чарты (Менская вобласьць)

**Чарты́** — вёска ў Маладэчанскім раёне Менскай вобласьці. Чарты ўваходзяць у склад Чысьцінскага сельсавету.

## Гісторыя
У міжваенны час вёска знаходзілася ў складзе Польскай Рэспублікі, Віленскага ваяводства, Вілейскaга паветa, у гміны Краснае .

## Насельніцтва
* 2010 год — 22 чалавекі
* 1999 год — 41 чалавек
* 1931 год — 177 чалавек
* 1921 год — 161 чалавекi

## Крыніцы

## Літаратура
* 

Катэгорыя:Чысьцінскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Маладэчанскага раёну
Маркава (Менская вобласьць)

**Ма́ркава** — вёска ў Маладэчанскім раёне Менскай вобласьці. Цэнтар сельсавету Маладэчанскага раёну.

## Насельніцтва
* 1999 год — 752 чалавекі
* 2010 год — 692 чалавекі

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Мястэчку Маркава 600 год: дзе камяні блакітныя, вада не награецца на сонцы, а дубы лечаць хваробы

Катэгорыя:Маркаўскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Маладэчанскага раёну
Хажова

**Хажо́ва** — вёска ў Маладэчанскім раёне Менскай вобласьці. Цэнтар сельсавету.

## Насельніцтва
* 2010 год — 533 чалавекі
* 1999 год — 684 чалавекі

## Крыніцы

Катэгорыя:Хажоўскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Маладэчанскага раёну
Борац Баня-Лука

«**Борац**» () — басьнійскі футбольны клюб з гораду Баня-Лукі. Заснаваны ў 1926 годзе. Трохразовы чэмпіён Босьніі і Герцагавіны (2011, 2021, 2024), уладальнік Кубка Босьніі і Герцагавіны (2010).

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Баня-Лука
Алена Бікрэнева

**Алена Бікрэнева** — беларуская акторка. Вядучая «Калыханкі» — «Фея сноў».

## Біяграфія
Скончыла Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт культуры і мастацтваў. Віцэ-міс конкурсу прыгажосьці «Журавінка-2001». Вучылася ў школе Аляксандра Варламава. Удзельніца праекту «Цудоўная 7».

Мае мужа Зьмітра і дачку Дыяну.

## Калыханка
Напярэдадні вясельля Алене прапанавалі прайсьці кастынг на вядучую «Калыханкі». Яна трапіла ў пяцёрку найлепшых, пасьля чаго 70% дзяцей абралі яе феяю.

## Крыніцы

Катэгорыя:Беларускія акторкі
Катэгорыя:Калыханка
Фонд Адкрытая культура

**Фонд Open Culture** (*Адкрытая культура*) — польска-беларускі фонд, што займаецца культурнай, навуковай, адукацыйнай і мэдыйнай дзейнасьцю.

Заснаваны ў 2012 годзе. Фонд зьяўляецца ўдзельнікам польскай сеткі Фонда імя A. Lindh. Спэцыялізуецца на рэалізацыі грамадзка-культурных праектаў — міжнародных і лякальных: дарадчыя і аналітычныя дзеяньні, экспэртныя сустрэчы, выдаўнічыя праекты, кшталтаваньне лідэраў, майстар-клясы.

Займаецца падтрымкаю культуры і няўрадавых арганізацыяў у постсавецкіх краінах, дзейнічае на карысьць дэмакратызацыі, разьвіцьця міжнароднага і рэгіянальнага культурнага супрацоўніцтва і разьвіцьця грамадзянскай супольнасьці.

У верасьні 2011 каманда фонду выдала «Рапарт аб стане незалежнай культуры і NGO у Беларусі» які быў прэзэнтаваны ў Швэцыі. Напрыканцы сьнежня 2012 году фонд разам Беларускім домам у Варшаве, фондам Jedna Europa і сайтам interpolit.com ладзіў дзіцячую беларускую елку ў Варшаве. Таксама напрыканцы 2012 фонд арганізаваў стыпэндыі для навучаньня ў польскіх унівэрсытэтах для асобаў адлічаных зь беларускіх ВНУ па палітычных матывах.

## Кіраўніцтва
* Старшыні фонду: Павал Ляўфэр, Тацяна Нядбай
* Чальцы Рады: Валянцін Акудовіч, Эльяна Кіселеўска, Павал Пракоп

## Вонкавыя спасылкі
* Сайт фонду

## Крыніцы

Катэгорыя:Беларускія арганізацыі Польшчы
Катэгорыя:Польскія грамадзкія арганізацыі
Катэгорыя:Свабода слова
Словаўтваральны тып

**Словаўтваральны тып** — комплексная адзінка словаўтваральнай сыстэмы; сукупнасьць словаў з агульнымі словаўтваральнымі характарыстыкамі.

Словаўтваральны тып — галоўная ячэйка словаўтваральнай сыстэмы, бо ў яго межах адбываецца ўтварэньне новых словаў. Толькі зусім нязначная колькасьць словаў утвараецца па-за ўтваральнымі тыпамі, г. зн. не тыпізавана.

Інакш кажучы, пад словаўтваральным тыпам разумеецца схема (формула) пабудовы блізкіх, што характарызуецца адзінствам дэрывацыйнага афіксу і катэгарыяльным адзінствам іх утваральных асноваў.

## Характарыстыка словаўтваральнага тыпу
* Утваральныя асновы вытворных словаў павінны належаць да адной часьціны мовы.
* Агульнасьць сэмантычных адносінаў паміж вытворным словам і ўтваральным.
* Наяўнасьць агульнага словаўтваральнага фарманту і спосабу словаўтварэньня, тоеснасьць афіксу.

## Прадуктыўнасьць словаўтваральных тыпаў
Як і ўсякія іншыя элемэнты (канструкцыі) мовы, словаўтваральныя тыпы маюць розную ступень прадуктыўнасьці. Па ўзоры адных словаўтваральных тыпаў новыя словы ўтвараюцца часьцей, па ўзоры другіх — радзей, або зусім не ўтвараюцца.

**Непрадуктыўныя** словаўтваральныя тыпы зьяўляюцца замкнёнымі. У іх межах не ўзьнікаюць новаўтварэньні, колькасьць словаў тут паддаецца дакладнаму падліку.

**Высокапрадуктыўныя** словаўтваральныя тыпы — адкрытыя, незамкнёныя. Яны папаўняюцца новымі словамі, і колькасны склад такіх тыпаў цяжка вызначыць, таму што нельга ўлічыць усе адпаведныя словы і асабліва тыя новаўтварэньні, якія не набылі яшчэ шырокага ўжытку. Цяжка, напрыклад, выявіць з вычарпальнай паўнатой колькасны склад словаўтваральнага тыпу з прыстаўкай не-. Вялікая колькасьць вытворных уваходзіць таксама ў словаўтваральны тып назоўнікаў, утвораных ад прыметнікавых асноў пры дапамозе суфіксу -асьць (санлівасьць, пужлівасьць).

Марфэмы ў высокапрадуктыўных словаўтваральных тыпах вызначаюцца вялікай выбіральнасьцю і шырокімі марфэматычнымі сувязямі. Гэта стварае спрыяльныя ўмовы для далейшай словатворчасьці. Так побач з рэальнымі ўзьнікаюць патэнцыяльныя словы.

У межах словаўтваральных тыпаў дзейнічае тэндэнцыя абмяжоўваць іх утваральныя магчымасьці. Гэтыя абмежаваньні накладваюцца сыстэмай мовы, якая рэгулюе стварэньне словаў паводле пэўнага тыпу або мадэлі. Утварэньне новых словаў з парушэньнем тых фармальных абмежаваньняў, што накладваюцца сыстэмай мовы, прыводзіць да ўзьнікненьня аказіяналізмаў.

## Літаратура
* 
* 

Катэгорыя:Мовазнаўства
Наваколасава

**Навако́ласава** — пасёлак у Стаўпецкім раёне Менскай вобласьці. Уваходзіць у склад і зьяўляецца цэнтрам Наваколасаўскага сельсавету.

## Гісторыя
Створаны ў 1954 як вайсковы гарадок 25-га арсэналу РВСН. У пасёлку жылі афіцэры арсэналу зь сем’ямі і абслугоўваючы пэрсанал. Пасьля распаду СССР вайсковы гарадок быў скасаваны. 25 чэрвеня 2004 году ператвораны ў пасёлак у складзе Слабадзкога сельсавету. 29 чэрвеня 2006 году перададзены ў склад Наваколасаўскага сельсавету, дзе стаў цэнтрам сельсавету.

## Насельніцтва
* 2010 год — 1602 чалавекі

## Адукацыя
У пасёлку працуе дзіцячы ясьлі-садок і сярэдняя школа.

## Мэдыцына
Мэдыцынскія паслугі аказвае насельніцтву амбуляторыя. Працуе аптэка.

## Культура
Цэнтрам мясцовага жыцьця зьяўляецца Дом культуры. У ім працуе бібліятэка. Таксама ў пасёлку дзейнічае праваслаўная царква.

## Забудова
Забудова прадстаўлена пераважна шматкватэрнымі цаглянымі дамамі пабудовы 1960—1970-х гадоў. Ёсьць два панэльныя дамы пабудаваныя ў 1980-я гады. Захавалася невялікая колькасьць каркасна-шчытавых дамоў. Катэджная забудова адсутнічае.

## Крыніцы

Катэгорыя:Наваколасаўскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Стаўпецкага раёну
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1954 годзе
Жан-Франсуа Шампальён

**Жан-Франсуа́ Шампальён** (; 23 сьнежня 1790 — 4 сакавіка 1832) — францускі гісторык-арыенталіст і лінгвіст, заснавальнік эгіпталёгіі.

Дзякуючы праведзенай ім расшыфроўцы тэксту Разэцкага каменя 14 верасьня 1822 зрабілася магчымым чытаньне эгіпецкіх герогліфаў і далейшае разьвіцьцё эгіпталёгіі як навукі.

## Жыцьцяпіс
Вучыўся ў Школе ўсходніх моваў у Калеж дэ Франс (1807—1809). 3 1809 выкладаў ва ўнівэрсытэце Грэноблю (з 1818 прафэсар). Быў сябрам Францускага геаграфічнага таварыства.

Пасьля шматгадовай працы над дэшыфроўкай эгіпецкіх герогліфаў у 1822 прачытаў надпіс на Разэцкім камені; распрацаваў прынцыпы дэшыфроўкі і вызначыў пасьлядоўнасьць разьвіцьця эгіпецкага герагліфічнага пісьма (герагліфічнае, гератычнае, дэматычнае). У 1824—1826 вывучаў эгіпецкія помнікі ў музэях Італіі, потым працаваў захавальнікам Эгіпецкага музэю ў Люўры. У 1828—1830 кіраваў экспэдыцыяй у Эгіпет, сабраў і скапіяваў шмат эгіпецкіх тэкстаў, помнікаў і выяваў. У 1831 узначаліў першую ў сьвеце катэдру эгіпталёгіі ў Калеж дэ Франс. Склаў першыя граматыку і слоўнік старажытнаэгіпецкай мовы.

## Глядзіце таксама
* Эгіпецкія герогліфы
* Копцкая мова

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Музэй Жана-Франсуа Шампальёна ў Фіжаку
* Шампальён Ж. Пра эгіпецкі герагліфічны альфабэт
* «Эгіпецкая граматыка» Ж.-Ф. Шампальёна
* Champollion J.F. Panthéon égyptien
* Champollion J.F. Lettre à M. Dacier

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Лё
Катэгорыя:Эгіптолягі
Катэгорыя:Францускія археолягі
Катэгорыя:Францускія гісторыкі
Катэгорыя:Францускія мовазнаўцы
Катэгорыя:Паліглоты
Катэгорыя:Кавалеры ордэна сьвятога Джузэпэ
Катэгорыя:Памерлі ў Парыжы
Катэгорыя:Пахаваныя на могілках Пэр-Ляшэз
Раздавім фашысцкую гадзіну

**«Разда́вім фашы́сцкую га́дзіну»** — сатырычнае выданьне для партызан і насельніцтва Беларусі падчас нямецка-савецкай вайны.

Выдавалася зь ліпеня 1941 году да траўня 1945 году (да сакавіка 1942 году — агітплякат на расейскай мове — ). З сакавіка 1942 году — газэта-плякат, пазьней — сатырычны часопіс цэнтральнага камітэту КП(б)Б. Спачатку выдаваўся ў Гомелі, потым у прыфрантавой паласе, у Маскве, у Навабеліцы, Менску. Выданьне зьмяшчала фэльетоны, памфлеты, літаратурныя творы, карыкатуры, якія высьмейвалі акупантаў і іх памагатых, заклікалі да барацьбы з ворагам. З 1941 па 1943 гады адказным рэдактарам выданьня быў Міхась Чавускі, з 1943 году — Кандрат Крапіва.

У выданьні друкаваліся творы Я. Коласа, Я. Купалы, А. Астрэйкі, П. Броўкі, Я. Брыля, К. Крапівы, К. Чорнага, І. Ахрэмчыка, Л. Брадатага, А. Волкава і іншых пісьменьнікаў. Разам зь пісьменьнікамі працавалі мастакі і карыкатурысты Віталь Букаты, Заір Азгур, Іван Ахрэмчык, Яўген Зайцаў.

Са сьнежня 1945 году выданьне пачало выходзіць як сатырычна-гумарыстычны часопіс «Вожык».

## Крыніцы

## Літаратура
* *Пазнякоў М. П.* «Раздавім фашысцкую гадзіну» // 

## Вонкавыя спасылкі
* Фондавы каталёг дзяржаўных архіваў Рэспублікі Беларусь 

Катэгорыя:Беларускія газэты
Катэгорыя:Нямецка-савецкая вайна
КМАП

**Камплемэнтарны мэтал-аксыд-паўправаднік** (; ) — тэхналёгія стварэньня мікрасхемаў, якая ўжываецца ў вытворчасьці мікрапрацэсараў, мікракантралёраў, статычнай памяці і іншых лічбавых электронных кампанэнтаў. Тэхналёгія КМАП ужываецца таксама ў некаторых аналягавых схемах, як то лічбавых фотаматрыцах (КМАП-сэнсар), пераўтваральніках зьвестак і трансывэрах. Патэнт на тэхналёгію быў атрыманы Фрэнкам Ўэнлесам () у 1967 годзе.

Дзьвюма ключавымі асаблівасьцямі прыладаў на КМАП зьяўляюцца ўстойлівасьць да шуму і малы ўзровень спажываньня энэргіі ў статычным рэжыме (збольшага можна лічыць, што энэргія спажываецца толькі ў часе пераключэньня станаў). Адпаведна, прылады з КМАП выдзяляюць параўнальна меней пабочнага цяпло, як то прылады на транзыстарна-транзыстарнай лёгіцы або N-МАП, у якой напружаньне трывае, нават калі стан не зьмяняецца.

У КМАП выкарыстоўваюцца палявыя транзыстары з ізаляванай засаўкай з каналамі рознай праводнасьці. Слова «камплемэнтарны» ў назьве тлумачыцца тым, што канструкцыя КМАП складаецца з двух камплемэнтарных (т. б. якія дапаўняюць адзін аднаго) *p*- і *n*-канальных МАП-транзыстараў, якія выконваюць лягічныя апэрацыі; у гэтым палягае прычына іх лепшай прадукцыйнасьці і меншага энэргаспажываньня, але таксама яны характарызуюцца складанейшым тэхналягічным працэсам і меншай шчыльнасьцю ўпакоўкі.

«Мэтал-аксыд-паўправаднік» — апісаньне фізычнай структуры некаторых палявых транзыстараў, у якіх мэталічная засаўка — электрод — разьмешчаная на акісьленым дыэлектрыку, які ў сваю чаргу разьмешчаны на паўправадніковым матэрыяле. Раней у якасьці апошняга выкарыстоўваліся двухскладнікавыя паўправаднікі з алюміну, але цяпер для гэтага служыць полікрысталічны крэмн.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Лічбавая электроніка
Катэгорыя:Сем’і інтэгральных схем
Катэгорыя:Інтэгральныя схемы
Гумар

**Гу́мар** (ад лац. *humor*) — інтэлектуальная здольнасьць падмячаць у зьявах іх камічныя бакі. Пачуцьцё гумару зьвязанае з уменьнем суб’екта выяўляць супярэчнасьці ў навакольным сьвеце.

У шырокім сэнсе — усё, што можа выклікаць сьмех ці ўсьмешку.

## Этымалёгія
Слова *гумар* мае лацінскія карані. У антычнай мэдыцыне стан чалавека апісваўся суадносінамі чатырох вадкасьцяў — крыві, лімфы, жоўтай і чорнай жоўці — якія яны звалі «гумар» (гл.: гумаральны). Суадносіны й гармонія гэтых вадкасьцяў вызначалі здароўе й самаадчуваньне чалавека.

## Віды гумару
Існуюць розныя формы гумару: іронія, аксюмаран ці гульня словаў, пародыя, сатыра, анэкдот, жарт, калямбур і гэтак далей. Асаблівы від гумару ўяўляе сабой чорны гумар.

Нароўні з тэкставай формай, гумар можа быць таксама прадстаўлены ў графічным выглядзе — карыкатура, шарж і інш.

## Псыхалёгія гумару
Пачуцьцё гумару — здольнасьць суб’екта разумець гумар. Яно надае суб’екту ўпэўненасьці ў сабе й аптымізм. У крайніх выпадках выклікае пачуцьцё перавагі й улады над аб’ектам зьневажэньня.

## Крыніцы й заўвагі
Антычнасьць

**Ант́ычнасьць** (ад  стары, старажытны, старажытнасьць)&nbsp;— пэрыяд гісторыі ад 800 да н.э. да 600 г. н. э. у рэгіёне Міжземнага мора.

Гэта час адрозьніваецца ад папярэдніх і наступных агульнымі і сталымі культурнымі традыцыямі, а з пачатку 1 стагодзьдзя, з прычыны пашырэньня Рымскай імпэрыі, таксама і палітычнай і культурнай цэласнасьцю.

У больш вузкім сэнсе антычнасьцю лічаць гісторыю старажытнай (архаічнай) і клясычнай Грэцыі, элінізму і Рымскай імпэрыі (але толькі эпоху рэспублікі, прынцыпату і дамінату).

У больш шырокім сэнсе антычнасьць ўключае гісторыю Эгіпту, Міжрэчча, Сырыі, Пэрсіі і Малой Азіі пачынаючы з пачатку пісьменства (каля 3500 да н. э.).

## Антычны
Слова «антычны» паходзіць ад лацінскага слова «старажытны».
Антычным сьветам навукоўцы называюць групу рабаўладальніцкіх дзяржаваў (гэта значыць, значную частку насельніцтва якіх складалі рабы).
Гэта — перш за ўсё гораду-дзяржавы, створаныя грэцкімі плямёнамі, а таксама Рым, саюз рабаўладальніцкіх дзяржаваў Італіі - краіны, якія склаліся ў 1 тысячагодзьдзі да нашай эры на ўзьбярэжжы Міжземнага мора.

## Заўвагі

## Літаратура
* Grinin L. E. Early State in the Classical World: Statehood and Ancient Democracy. In Grinin L. E. et al. (eds.)Hierarchy and Power in the History of civilizations: Ancient and Medieval Cultures 9pp.31-84). Moscow: URSS, 2008.Early State in the Classical World
Полымя

**По́лымя** — зьява, выкліканая сьвячэньнем распаленага газападобнага асяродзьдзя, у шэрагу выпадкаў зьмяшчае плязму і/альбо дысьпергаваныя цьвёрдыя рэчывы, у асяродзьдзі адбываюцца фізыка-хімічныя ператварэньні рэагентаў, што прыводзіць да сьвячэньня, цеплавыдзяленьня й самаразагрэву.

Газападобнае асяродзьдзе полымя ўтрымлівае зараджаныя часьціцы (іёны, радыкалы), што абумоўлівае наяўнасьць электраправоднасьці полымя й узаемадзеяньне яго з электрамагнітнымі палямі. На гэтым прынцыпе пабудаваныя прыборы, здольныя з дапамогай электрамагнітнага выпраменьваньня прыглушыць полымя, адарваць ад гаручых матэрыялаў або зьмяніць яго форму.

Катэгорыя:Агонь
Полымя (неадназначнасьць)

Назву **Полымя** маюць:

* Полымя — зьява, выкліканая сьвячэньнем распаленага газападобнага асяродзьдзя
* Полымя — беларускае літаратурна-мастацкае аб’яднаньне
* Полымя — літаратурна-мастацкі і грамадзка-палітычны часопіс
* Полымя — беларускае кніжнае выдавецтва
* Полымя — вёска ў Сеньненскім раёне Віцебскай вобласьці
* Полымя — вёска ў Гарадзенскім раёне Гарадзенскай вобласьці
Ян Ходзька-Барэйка

**Ян (Іва́н) Хо́дзька**, **Барэ́йка** (24 чэрвеня 1777, мяст. Крывічы Вялейскага пав. Менскай губ., цяпер Мядзельскі раён Менскай вобласьці — 10 лістапада 1851, Менск; Псэўданімы: *Ян са Сьвіслачы*, *Jan ze Świsłoczy*) — пісьменьнік, драматург, грамадзкі дзяяч. Бацька Язэпа Ходзькі, Міхала Ходзькі, Станіслава Ходзькі і Аляксандра Ходзькі.

## Біяграфія
Атрымаў хатнюю адукацыю, навучаўся ў школах Вільні. З 1793 г. цывільна-вайсковы камісар Ашмянскага пав., з 1795 г. асэсар суду ў Паставах, з 1798 г. падсудак, з 1808 г. падкаморы Вялейскага пав., з 1811 г. старшыня Галоўнага цывільнага суду ў Менску. Адзін з арганізатараў масонскіх ложаў у Менску і Вільні. Дом Я. Ходзькі ў Менску стаў асяродкам культуры, дзе арганізоўваліся канцэрты і тэатральныя пастаноўкі. Пасьля звальненьня зь дзяржаўнай службы пераехаў у Вільню, дзе працаваў у Камісіі па спадчыне князёў Радзівілаў. Быў сябрам таварыстваў дабрачыннасьці і шубраўцаў. Захапіўся праблемамі асьветы ў краі. У артыкуле ў часопісе «Dzieje dobroczynności» (1820, № 1) выказаўся за пашырэньне адукацыі сярод народу; ідэю народнай школы і асьветы разьвіў у аповесьці «Пан Ян са Сьвіслачы» (1821). У выніку Я. Ходзька быў абраны ганаровым сябрам Віленскага ўнівэрсытэту і прызначаны інспэктарам школаў Віленскай, Магілёўскай і Віцебскай губ. У 1826 арыштаваны і зьняволены ў Петрапаўлаўскай крэпасьці. Вярнуўся ў Вільню вясной 1830. Знаходзіўся пад наглядам паліцыі. За ўдзел у паўстаньні 1830—1831 гадоў зноў арыштаваны ў 1830. Сасланы на Ўрал. Вярнуўшыся ў 1834 з ссылкі, жыў з арандатарства ў Менскай губ. Пісаў мэмуары. Пахаваны ў Заслаўі.

## Творчасьць
Пісаў на польскай мове. Клясыцыст, потым псэўдаклясыцыст-маралізатар. Аўтар камэдыі «Вызваленая Літва, або Пераход Нёмана» (1812), трагедыі «Кракус» (нап. 1816), аповесьцей «Пан Ян са Сьвіслачы…» (1821) і «Брат і сястра» (1845), трактата «Аб эксдывізіях, або Аб судовым падзеле маёнтка даўжніка на карысьць крэдытораў» (1816), успамінаў і артыкулаў па гісторыі Меншчыны, адметных жывасьцю апавяданьня і значнай колькасьцю беларусізмаў. Друкаваўся ў часопісе «Dziennik Wileński» («Віленскі дзёньнік»), альманаху «Rubon» («Рубон») і інш. П’есы Я. Ходзькі ставіліся ў Менску на аматарскай сцэне ў 1812.

## Бібліяграфія
* Pisma rozmaite autora «Pana Jana ze Świsłoczy». T. 1—12. Wilno, 1837—1842.
* Diecezja Mińska około 1830 roku. T. 1. Struktury parafialne. Lublin, 1998.

## Крыніцы

## Літаратура
* Маракоў Л. У. Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы, работнікі асветы, грамадскія і культурныя дзеячы Беларусі, 1794—1991. Энц. даведнік. У 10 т. Т.2. —Мн:, 2003. ISBN 985-6374-04-9
** Грыцкевіч В. П., Мархель У. І. Пан Ян са Свіслачы з сынамі // Памяць: Гіст.-дакум. хроніка Мядзельскага р-на. Мн., 1998;
** PSB;
** АЗБ.
* Chodźko D. Jan Chodźko: Obrazek życiorysowy // Teka Wileńska. 1858, № 5.
* Turska H. Język Jana Chodźki. Wilno, 1930.

## Вонкавыя спасылкі
* Беларусь у асобах і падзеях

Катэгорыя:Беларускія драматургі
Катэгорыя:Беларускія літаратары
Катэгорыя:Удзельнікі паўстаньня 1830—1831 гадоў