Стэфанія Ўланоўская

**Стэфáнія Ўланóўская** (, 1839, Беларусь ― памерла пасьля 1912) ― польская і беларуская пісьменьніца, фальклярыстка, адна зь першых польскіх этналягіняў, дасьледніца латгальскай мовы і народнай сымболікі, супрацоўніца Акадэміі ведаў (Кракаў).

## Жыцьцяпіс

Дакладнае месца і дата нараджэньня Стэфаніі Ўланоўскай не вядомыя. Зь ейнай аповесьці «Dziewięć i pół dusz. Z pamiętnika starej obywatelki» (1912) (*Дзевяць з паловай душаў. Зь дзёньніка старой грамадзянкі*) вынікае, што яна нарадзілася ў 1839 г. у «любімай Беларусі», якая магла быць усходняй, беларускай часткай Віцебскай губэрні або паўночна-ўсходняй ускраінай Магілёўскай губэрні. Ейны бацька — Эдмунд Балеўскі, маці — Юзэфа Гацацкая. Бацька рана памёр, таму Стэфанію выхоўвала маці. Яна таксама была ейнай першай настаўніцай. У наступныя гады Стэфанія атрымала «сыстэматычную адукацыю», але падрабязнасьці невядомыя.

2 чэрвеня 1860 году выйшла замуж за Ўладзіслава Ўланоўскага (герб Суліма) у Віляцы. Уладзіслаў скончыў права і мэдыцыну. Праз два гады ў Балтынаве нарадзіўся іх адзіны сын Адам. У той жа год сям'я пераехала ў Вільню. Аднак у сувязі з Студзеньскім паўстаньнем і высылкай Уладзіслава ўглыб Расеі яны пражылі ў Вільні нядоўга. У 1871 годзе пасьля вяртаньня з высылкі сям'я Ўланоўскіх пераехала ў Кракаў, дзе Ўладзіслаў меў намер атрымаць ступень доктара мэдыцыны, але праз два гады памёр ад халеры. Уланоўская з сынам вярнулася ў Латвію.

У наступныя гады Ўланоўская шмат падарожнічала, што было зьвязана з адукацыяй ейнага сына, а таксама з палявымі дасьледаваньнямі, якія яна праводзіла. Шмат фактаў зь ейнага жыцьця вядома зь ейнага ліставаньня з Я. Карловічам. 

Напрыканцы жыцьця яна, верагодна, вярнулася ў родную Беларусь, пра што можна меркаваць па адным з апошніх ейных твораў «Дзевяць з паловай душаў...». 

Дата і месца сьмерці Стэфаніі Ўланоўскай невядомыя.

## Навуковая і літаратурная дзейнасьць

Навуковая дзейнасьць Стэфаніі Ўланоўскай пачалася ў 1883 годзе зь ейнай першай публікацыі «Godne święta w górach». У канцы 1880-х жыла ў Вілянах, дзе зьбірала матэрыялы і пісала дасьледчую працу пра мясцовых латышоў. У 90-х яна пераехала ў Маскву, адкуль дасылала допісы ў «Kurier Warszawski». 

У гэты час яна таксама працавала хатняй настаўніцай. Дасьледніца валодала расейскай, ангельскай, францускай, нямецкай і латгальскай мовамі.  

Уланоўская была адной з васьмі жанчынаў, якія ў другой палове ХІХ ст. зьбіралі народныя матэрыялы і адпраўлялі іх у Акадэмію ведаў (навукі) ў Кракаве. Больш за 60 ейных тэкстаў  выйшлі ў выдавецтве Акадэміі. Гэта былі творы ў галіне мастацкай літаратуры (апавяданьні, п’есы), а таксама нарысы аб народнай сымболіцы, а таксама некалькі этнаграфічных манаграфіяў.

Адной з найбольш важных і аб'ёмных працаў дасьледніцы зьяўляецца трохтомнік «Łotysze Inflant polskich, a w szczególności z gminy wielońskiej pow. Rzeżyckiego. Obraz etnograficzny przez Stefaniję Ulanowską». Фальклярыстка апісала спэцыфіку латгальскай мовы, а таксама сабрала ў працы латгальскія песьні, прыказкі, казкі і загадкі ў перакладзе на польскую мову. У 2011 г. выйшла перавыданьне працаў Уланоўскай, ініцыяванае латыскімі дасьледнікамі.

## Творы
* Godne święta w górach (1883)
* Co to jest rękawka? (1884)
* Róża w poezyi i obyczaju naszym i obcym (1886, Tygodnik Ilustrowany)
* Na ojcowiźnie. Dramat w 5 aktach. Ulanowska Stefania i Szczepański Alfred (1889, Biblioteka Dwutygodnika Illustrowanego „Świat”)
* Łotysze Inflant polskich, a w szczególności z gminy wielońskiej pow. Rzeżyckiego. Obraz etnograficzny przez Stefaniję Ulanowską, cz I–III (1891, 1892, 1895)
* Wystawa środkowo-azjatycka w Moskwie (1891)
* Na odmiennych nutach, [w:] Upominek. Książka zbiorowa na cześć Elizy Orzeszkowej (1866–1891) (1893)
* Dziewięć i pół dusz. Z pamiętnika starej obywatelki (1912).

## Крыніцы

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Беларусі
Катэгорыя:Польскія літаратаркі
Катэгорыя:Польскія навукоўцы
Катэгорыя:Польскія этнографы
Катэгорыя:Польскія фальклярысты
Катэгорыя:Латгальская мова
Катэгорыя:Латгалія