open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Майкл Томас Бас

**Майкл То́мас Бас-малодшы** (; 6 ліпеня 1799 — 29 красавіка 1884) — брытанскі півавар, чалец Палаты абшчынаў Вялікабрытаніі з 1847 па 1883 рокі.

## Жыцьцяпіс
Нарадзіўся 6 ліпеня 1799 року ў Бэртан-апон-Трэнце ў сям’і півавараў — уладальнікаў бровару Bass Brewery, заснаванага ў 1777. Маці Майкла, Сара Госкінс (*Sarah Hoskins*), была дачкой Абрагама Госкінса, вядомага ў Бэртане юрыста.

Бас скончыў школу граматы, пасьля вучыўся ў Нотынггэме. Ва ўзросьце 18 гадоў ён далучыўся да сямейнага бізнэсу, а ў 1827 узяў кантроль над кампаніяй. Да 1832-33 кампанія экспартавала 5000 бочак піва, што складала 40% выпуску таго року. Пад кіраўніцтвам Баса вытворчасьць і продажы кампаніі расьлі; 340 000 бочак у 1860 року і каля мільёну ў канцы 1870-х. Да 1881 кампанія мела тры бровары.

## Дзейнасьць у парлямэнце
Упершыню Бас быў абраны ў парлямэнт ад Дэрбі ў 1848 і працягваў абірацца да 1883 року. У ягоным нэкралёгу ў «Brewers Journal» было пазначана, што ён быў болей вядомы ў Палаце абшчынаў за рэгулярныя наведваньні, чымся за подзьвігі ў красамоўі. Ён выступаў у ролі адваката броварнай індустрыі, супраць законапраектаў, накіраваных на барацьбу з алькаголем.

Бас быў лібэралам, які падтрымліваў свабодны гандаль, нізкія падаткі і паляпшэньне ўзроўню жыцьця працоўнае клясы.

Бас быў вядомым мэцэнатам; аўтары ягоных нэкралёгаў абвяшчалі, што ягоныя ахвяраваньні агулам склалі ₤80 000, і ён зафундаваў для Дэрбі новую бібліятэку (заснаваную разам з музэем і мастацкай галерэяй Дэрбі), мастацкую школу і да т. п..

Ўільям Гладстан прапаноўваў Басу пэрства, ад якога той адмовіўся, каб мець магчымасьць застацца ў Палаце абшчынаў.

## Сям’я
У 1835 Бас ажаніўся з Элізай Джэйн Ардэн (*Eliza Jane Arden*); яны мелі двух сыноў і дзьвюх дачок.

Старэйшы сын, Майкл Бас, пераняў кіраўніцтва кампаніяй і атрымаў пэрства. Другі сын, Гамар Альфрэд (*Hamar Alfred Bass*), быў абраны чальцом парлямэнту, але праз праблемы з азартнымі гульнямі быў адхінуты ад кіраўніцтва кампаніяй. Дачка Эмілі выйшла замуж за сэра Ўільяма Плоўдэна, а Аліса — за Джорджа Чэтвуда і стала маці фэльдмаршала Філіпа Чэтвуда.

## Крыніцы і заўвагі

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Брытанскія палітыкі
Джозэф Пікфард

**Джо́зэф Пі́кфард** (, 1736, Ашаў, Ўорыкшыр, Ангельшчына, Вялікабрытанія — 1782) — ангельскі архітэктар часоў караля Георга III, які будаваў у геаргіянскім стылі.

Джозэф нарадзіўся ў ўорыкшырскім месьце Ашаў () і быў другім сынам Ўільяма і Мэры Пікфардаў.

У 1748 року зьехаў у Лёндан для навучаньня ў свайго дзядзькі. У красавіку 1762 ажаніўся з Мэры Ўілкінс (); яны мелі двох дзяцей; захаваўся партрэт гэтых дзяцей аўтарства Джозэфа Райта (працы якога выстаўленыя ў музэі й мастацкай галерэі Дэрбі).

Сярод найістотнейшых твораў Пікфарда — дом Сьвятой Алены, Этрурыя-Хол і ягоная ўласная хата, цяпер вядомая як дом-музэй Пікфарда ў Дэрбі, у якім разьмешчаны музэй геаргіянскага стылю жыцьця і строяў, а таксама экспазыцыя, прысьвечаная лялечным тэатрам, і склеп-бамбасховішча 1940-х рокаў.

Файл:Pickford's House - geograph.org.uk - 561360.jpg|Дом-музэй Пікфарда
Файл:Derby School-1920.jpg|Дом Сьвятой Алены
Файл:Etruria Hall.jpg|Этрурыя-Хол


## Крыніцы і заўвагі

Катэгорыя:Брытанскія архітэктары
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1736 годзе
Катэгорыя:Памерлі ў 1782 годзе
Катэгорыя:Асобы, зьвязаныя з Музэем і мастацкай галерэяй Дэрбі
Марыя Ямант

**Мары́я Я́мант** (1842, Вільня — 3 верасьня 1908, Варшава) — удзельніца паўстаньня 1863—1864 гадоў, нарачоная Канстанціна Каліноўскага. Сястра Юзэфа Яманта і Людвікі Ямант.

## Біяграфія
Нарадзілася ў Вільні ў сям’і надворнага саветніка Тадэвуша Яманта і Схаластыкі з Макрыцкіх. Марыя мела чатырох братоў (сярод іх Юзэф Ямант — паплечнік К. Каліноўскага) і трох сясьцёр (Людвіка, Алена, Схаластыка). Тадэвуш Ямант меў вышэйшую юрыдычную адукацыю і дзяржаўны чын надворнага саветніка. Узначальваў адміністрацыю маёнткаў князя Пятра Сайн-Вітгенштайна.

Атрымала добрае хатняе выхаваньне, закончыла прыватны пансіён, валодала некалькімі мовамі, мела глыбокія веды ў галіне гісторыі і літаратуры. Уваходзіла ў нелегальны Жаночы камітэт у Вільні. Вучылася ў вядомага пэдагога Аляксандра Здановіча.

У 1861 годзе праз брата Юзэфа Яманта ў Вільні адбылося яе знаёмства з кіраўніком нацыянальнага паўстаньня Канстанцінам Каліноўскім. На рубяжы 1861—1862 гадоў адбыліся іхнія заручыны. Пазьней К. Каліноўскі напіша ёй з-пад варты славуты верш «Марыська чарнабрэва, галубка мая».

З чэрвеня 1863 году на кватэры Ямантаў у доме Шышкіна на Вялікай вуліцы ў Вільні знаходзілася адна з галоўных кансьпіратыўных явак Канстанціна Каліноўскага і нелегальная друкарня, дзе абавязкі сакратара выконваў яе брат — Юзэф Ямант.

Напачатку 1864 году Марыя была арыштаваная, зьняволеная ў былым віленскім кляштары місіянэраў, пасьля чаго сасланая разам з роднымі ў Табольск.

Каля 1874 году вярнулася з Сыбіры і пасялілася ў Варшаве, дзе на схіле жыцьця пабралася шлюбам з былым паўстанцам Войцехам Дмахоўскім, пляменьнікам вядомага мастака і ўдзельніка нацыянальна-вызваленчага руху Генрыха Дмахоўскага. Пахаваная на Паванзкоўскіх могілках у Варшаве.

## Дадатковыя зьвесткі
* Дзякуючы Ядвізе Макрыцкай, цётцы Марыі Ямант, Каліноўскаму ўдалося перадаць на волю «Лісты з-пад шыбеніцы».
* Шырокай грамадзкасьці месца пахаваньня Марыі Ямант доўгі час заставалася невядомым, яно было адшукана арганізацыяй «Беларуская нацыянальная памяць» 6 лютага 2008 году.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Віктар Шукеловіч. МАРЫЯ І КАНСТАНЦІН. Новы Час №11 (40), 2004 г. ;
* «Марыська, чарнаброва, галубка мая…», блог арганізацыі «Беларуская Нацыянальная Памяць», 7 люты 2008.
* 

Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1842 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Вільні
Катэгорыя:Паўстанцы 1863—1864 гадоў
Катэгорыя:Памерлі ў Варшаве
Катэгорыя:Пахаваныя ў Варшаве
Юзэф Ямант

**Ю́зэф Я́мант** (1841, Вільня — невядома) — удзельнік паўстаньня 1863—1864 гадоў. Брат Марыі Ямант.

## Біяграфія
Нарадзіўся ў 1841 годзе ў сям’і надворнага саветніка Тадэвуша Яманта і Схаластыкі з Макрыцкіх.

Першую адукацыю атрымаў у Віленскім шляхецкім інстытуце. У 1858 годзе паступіў у Пецярбурскі ўнівэрсытэт, дзе разам з Канстанцінам Каліноўскім належаў да кіраўнічае групы студэнцкага зямляцтва «Агул». За шчыры патрыятызм і рэвалюцыйныя погляды К. Каліноўскі называў яго «палкім ідэалістам». Лічыцца, што менавіта празь Юзэфа ў Вільні ў 1861 годзе адбылося знаёмтсва Канстанціна Каліноўскага з Марыяй Ямант.

У 1861 годзе пакінуў унівэрсытэт, каб разам з Канстанцінам Каліноўскім прыняць чынны ўдзел ў арганізацыі паўстаньня. З чэрвеня 1863 году шчыльна зь ім супрацоўнічае і працуе асабістым сакратаром. У сваіх паказаньнях Віленскай сьледчай камісіі, якія ён даў пасьля свайго арышту, Юзэф Ямант сказаў наступнае:

З 10 верасьня 1863 — рэвалюцыйны камісар Менскай губэрні. Арыштаваны 10 студзеня 1864 г. Высланы ў Сыбір асобна ад іншых чальцоў сям’і.

## Крыніцы

Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1841 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Вільні
Катэгорыя:Паўстанцы 1863—1864 гадоў
Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў Расейскай імпэрыі
Людвіка Ямант

**Людві́ка Я́мант** (1833, Вільня — 1914, Вільня) — удзельніца паўстаньня 1863—1864 гадоў, мэмуарыстка. Сястра Марыі Ямант і Юзэфа Яманта.

## Біяграфія
Нарадзілася ў Вільні ў сям’і надворнага саветніка Тадэвуша Яманта і Схаластыкі з Макрыцкіх. Мела чатырох братоў і трох сясьцёр. Атрымала добрае хатняе выхаваньне, закончыла прыватны пансіён. Уваходзіла ў нелегальны Жаночы камітэт у Вільні, які актыўна супрацоўнічаў з рэвалюцыйнай падпольнай арганізацыяй. Яны захоўвалі і распаўсюджвалі нелегальную літаратуру, нарыхтоўвалі правіянт і зброю для будучых паўстанцаў, хавалі паўстанцкія друкарні, разносілі пошту і клапаціліся аб паўстанцах, якія трапілі ў палон.

Захаваліся зьвесткі, што Людвіка Ямант за сьпяваньне забароненых патрыятычных песьняў заплаціла 30 рублёў штрафу.

У сярэдзіне 1850-х выйшла замуж за Людвіка Радзевіча, пазьней жылі асобна ад бацькоў у віленскім доме. У 1865 годзе за ўдзел у паўстаньні сям’я Радзевіча была сасланая ў Разанскую губэрню. Пасьля ссылкі, калі Радзевічы жылі ўжо ў Варшаве, памёр яе муж і Людвіка выхоўвала дзяцей адна.

З чэрвеня 1863 году на кватэры Ямантаў у доме Шышкіна на Вялікай вуліцы ў Вільні знаходзілася адна з галоўных кансьпіратыўных явак Канстанціна Каліноўскага і нелегальная друкарня, дзе абавязкі сакратара выконваў яе брат — Юзэф Ямант.

У глыбокай старасьці напісала ўласныя мэмуары «Горсьць успамінаў пра 63 год» (). Пасьля сьмерці Людвікі некалькі тоўстых сшыткаў яе рукапісных успамінаў, абкладзеныя жоўтай паперай і аздобленыя здымкамі блізкіх і знаёмых людзей, доўгі час зьберагаліся ў прыватных бібліятэках сваякоў і напачатку 1950-х гадоў былі набытыя бібліятэкай імя Асалінскіх ува Ўроцлаве ў сваякоў Людвікі. Менавіта ва ўспамінах Людвікі Ямант сьцьвярджаецца пра той факт, што яе сястра Марыя Ямант была нарачонай Канстанціна Каліноўскага.

## Бібліяграфія
* Ludwika z Jamontów Radziewiczowa. Garść wspomnień z 63 roku. Rękopis w Bibliotece Zakladu Narodowego imienia Ossolińskich we Wroclawiu, sygnatura 12 273/I

## Крыніцы

Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1833 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Вільні
Катэгорыя:Памерлі ў 1914 годзе
Катэгорыя:Памерлі ў Вільні
Катэгорыя:Паўстанцы 1863—1864 гадоў
Катэгорыя:Мэмуарысты
Апэратыўная група Берасьце

**Апэратыўная група «Берасьце»** () — адно з фармаваньняў Войска Польскага падчас Польскай кампаніі 1939 году.

Апэратыўная група «Берасьце» была ўтворана 10 верасьня 1939 году дзеля абароны Берасьця і Берасьцейскай крэпасьці і ўвайшла ў склад Самадзейнай апэратыўнай групы «Палесьсе». Кіраўніцтва групай было пакладзена на брыгаднага генэрала Канстанціна Плісоўскага.

Група «Берасьце» па стане на 11 верасьня 1939 году складалася з маршавых батальёнаў 34-га, 35-га і 82-га пяхотных палкоў, адной роты маршавога батальёну 33-га палку, 81-га і 82-га караульных батальёнаў, 56-га сапёрнага батальёну, 112-га і 113-га танкавых рот, а таксама са зьвязу танкетак, 9-га аўтамабільнага дывізіёну, 49-га дывізіёну палявой артылерыі, 3-й зэнітнай батарэі, караульнай роты, роты сувязі, мэдычна-санітарнай службы. Агульная колькасьць асабовага складу дасягала да 4000 жаўнераў і афіцэраў. Была ўзброена 18 гарматамі, 8 зэніткамі, 30 лёгкімі танкамі Рэно FT-17, 5 выведнымі танкеткамі TKS. Акрамя таго ж, на чыгуначных пуцях каля Берасьця знаходзіліся два старыя бронецягнікі — «Сьмялы» і «Маршалек».

З 14 верасьня група ўдзельнічала ў абароне Берасьця і Берасьцейскай крэпасьці і ў ноч на 17 верасьня была вымушана адыйсьці ў раён Тэрэспалю. Падчас абарончых дзеяньняў загінула і паранена каля 40% асабовага складу. Каля 1000 палякаў трапілі ў нямецкі палон.

Пад камандаваньнем А. Хорака каля 2000 палякаў з апэратыўнай групы «Берасьце» працягвалі супраціў да 1 кастрычніка 1939 году.

## Глядзіце таксама
* Абарона Берасьцейскай крэпасьці (1939)

## Літаратура
* 
* 

Катэгорыя:Польская кампанія (1939)
Самадзейная апэратыўная група Палесьсе

**Самадзейная апэратыўная група «Палесьсе»** — адна з груп армій Войска Польскага пад час Польскай кампаніі 1939 г.

Самадзейная апэратыўная група «Палесьсе» была створана 11 верасня 1939 г. дзеля абароны Палескага ваяводзтва і прыкрыцьця польскіх войск з усходу. Кіраўніцтва групай было пакладзена на генэрала Францішка Клееберга.

Па стане на 14 верасьня 1939 г. ў склад групы уваходзілі:

* Апэратыўная група «Кобрын» (7 пяхотных батальёнаў, артдывізіён) — палкоўнік Адам Эплер.
* Апэратыўная група «Бярэсьце» — генэрал Канстанцін Плісоўскі.
* Апэратыўная група «Драгічын Палескі» (3 пяхотных батальёна) — падпалкоўнік Казімеж Гажкоўскі.
* Апэратыўная група «Ясэльда» (пяхотны батальён) — маёр Людвік Раў.
* Рачная флятылія ВМФ Польшчы.

Самадзейная апэратыўная група «Палесьсе» брала удзел у абароне Берасьця і заставалася апошнім польскім ваенным аб’яднаньнем, якое працягвала супраціў да самога канца вайны.

У баі пад Коцкам была акружана і ў ноч на 5 кастрычніка 1939 капітулявала.

Катэгорыя:Польская кампанія (1939)
Самадзейная апэратыўная група «Нараў»

**Самадзе́йная апэраты́ўная гру́па «На́раў»** — адна з груп арміяў Войска Польскага падчас Польскай кампаніі 1939 году.

Самадзейная апэратыўная група «Нараў» была створана 23 сакавіка 1939 году. Кіраўніцтва групай было пакладзена на брыгаднага генэрала Чэслава Млот-Фіялкоўскага. У склад групы ўваходзіла 2 пяхотныя (18-я і 33-я рэзэрвовая) і 2 кавалерыйскія (Падляская і Сувалцкая) дывізіі. Мэтай групы была абарона паўночна-ўсходніх раёнаў Польшчы і прыкрыцьце ўсходняга крылу арміі «Модлін».

6 верасьня 1939 году ў бітве пры Замбруве група страціла 18-ю пяхотную дывізію і кавалерыйскую брыгаду і вымушана была адыйсьці да Белавескай пушчы. Пасьля гэтага ваявала ў складзе апэратыўнай групы «Палесьсе».

Катэгорыя:Польская кампанія (1939)
Іван Кухараў

**Іва́н Міро́навіч Ку́хараў** (14 лістапада 1911, Мар’еўка Самарскай губэрні, Расейская імпэрыя — 5 верасьня 1951, Ружанскі палігон, БССР) — падпалкоўнік авіяцыі, Герой Савецкага Саюзу (27 чэрвеня 1945).

## Біяграфія
Нарадзіўся 14 лістапада 1911 р. ў в. Мар’еўка Самарскай губэрні (цяпер у Пястраўскім раёне Самарскай вобласьці) ў сям’і вяскоўца. Расеец. Скончыў Іванаўскую саўгас-вучэльню, саўгас-тэхнікум у Балтайскім раёне, навучаўся ў Ленінградзкім аграпэдагагічным інстытуце.

З 1934 у Чырвонай Арміі. У 1936 р. скончыў . Удзельнік паходу ў Заходнюю Беларусь у 1939 р., савецка-фінляндзкай вайны 1939-40 рр.

З чэрвеня 1941 ваяваў на Паўднёва-Заходнім, Сталінградзкім, Бранскім, 1-м і 2-м Прыбалтыйскім, 3-м Беларускім франтах. Камандаваў 624-м штурмавым авіяцыйным палком (308-я штурмавая авіяцыйная дывізія, 2-я паветраная армія, 1-ы Ўкраінскі фронт). У 1944 авіяполк пад камандаваньнем маёра Кухарава прымаў удзел у Беларускай апэрацыі, Віцебска-Аршанскай апэрацыі. За ўдзел у баях за Маладэчна полк пад ягоным камандаваньнем атрымаў ганаровае найменьне «Маладэчанскі».

Агулам за гады вайны І. Кухараў зьдзейсьніў 163 баявыя вылеты, удзельнічаў у 16 паветраных баёх, зьбіў 2 самалёты асабіста і 3 ў складзе групы.

Сябра КПСС з 1937 р.

З 1949 жыў і працаваў у Пружанах па вул. Піянэрскай, 12.

5 верасьня 1951 р. а 23:17 памочнік старэйшага штурмана 311-й штурмавой авіяцыйнай дывізіі Іван Кухараў на палігоне Ружаны падчас начных палётаў, пры выкананьні бомбакіданьня зь пікіраваньня, вывеў самалёт з піке на нізкай вышыні. Самалёт ударыўся аб зямлю, экіпаж у складзе Івана Кухарава і Аляксандра Цемнікава загінуў.

Пахаваны ў Пружанах 8 верасьня 1951 р.

## Узнагароды
Званьне Героя Савецкага Саюзу нададзена 27 чэрвеня 1945 р.

Узнагароджаны 2 ордэнамі Леніна, 2 ордэнамі Чырвонага Сьцягу, ордэнам Аляксандра Неўскага, двума Айчыннай вайны 1 ступені, Чырвонай Зоркі, мэдалямі, у тым ліку: «За адвагу», «За баявыя заслугі», «За абарону Сталінграда».

## Сям’я
Жонка — Зінаіда Кузьмінічна Кухарава (1918 г. н.). Сыны Ўладзімер (1939) і Вадзім (1947).

## Памяць
Адна з вуліцаў Пружанаў носіць імя Івана Кухарава.

## Крыніцы і заўвагі

## Літаратура
* 
* 
* 

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Самарскай вобласьці
Катэгорыя:Савецкія вайскоўцы
Катэгорыя:Лётчыкі Другой сусьветнай вайны
Катэгорыя:Удзельнікі савецка-фінскай вайны
Катэгорыя:Сябры КПСС
Катэгорыя:Памерлі ў Пружанскім раёне
Катэгорыя:Пахаваныя ў Пружанах
Катэгорыя:Людзі, у гонар якіх названыя вуліцы
Лявон Целеш

**Ляво́н Сьцяпа́навіч Це́леш** (9 красавіка 1941, Мазыр, Палеская вобласьць, БССР) — краязнавец.

## Біяграфія
Закончыў геаграфічны факультэт БДУ (1968). Працаваў ў Беларускім інстытуце па разьведцы і праектаваньні рамонту аўтамабільных дарог Міністэрства будаўніцтва і эксплюятацыі аўтамабільных дарог. Атрымаўшы пэнсію пераехаў у м. Койданаў Менскай вобласьці і пасяліўся ў раёне станцыі Койданава (вуліца Палявая). Піша пра вядомых людзей Беларусі (пераважна Койданава і Койданаўшчыны), складае беларускамоўныя крыжаванкі.

## Творы
* Ад школы да гімназіі за стагоддзе: [аб гімназіі № 1 м. Дзяржынск] // Краязнаўчая газета. Снежань. (№ 48). 2007.
* А была гара Святая… // Народная Воля № 61-62. 24 красавіка 2008.
* Прыцягненне Бацькаўшчыны: выстава мастака, краязнаўцы і філякартыста Вячкі Целеша прысвечана 70-годдзю аўтара. // Голас Радзімы. № 27. 24 ліпеня 2008.
* Дарога да храма: [аб Свята-Мікалаеўскай царкве вёскі Станькава Дзяржынскага раёна] // Краязнаўчая газета. Ліпень (№ 27) 2008.
* Зямляк, майстра, патрыёт: [аб выстаўцы беларускага мастака Вячаслава Міхайлавіча Целеша, Мінск] // Краязнаўчая газета. Жнівень (№ 30) 2008.
* Свята ў мястэчку Станькава: [аб адраджэньні Сьвята-Мікалаеўскай царквы] // Голас Радзімы. № 38. 9 кастрычніка 2008.
* Апантаная Поўначчу, але…: [пра беларускага геолага Веру Вітальеўну Грэсь] // Краязнаўчая газета. Снежань (№ 47) 2008.
* Браты Дыбоўскія: [пра ўдзельнікаў нацыянальна-вызваленчага паўстаньня 1863 г.] // Голас Радзімы. № 2. 22 студзеня 2009.
* «Жыццё — Айчыне, гонар — нікому». [аб гісторыка-мастацкай выставе «Эмерык фон Гутэн-Чапскі на фоне эпохі», Менск] // Голас Радзімы. № 10. 19 сакавіка 2009.
* Залатая восень пісьменніка: [да 75-годдзя Алеся Рыбака] // Краязнаўчая газета. Сакавік (№ 11) 2009.
* Гэта не мабільны аператар…: [з гісторыі Дзяржынскага райаграсэрвіса (былой Койданаўскай МТС)] // Краязнаўчая газета. Сакавік (№ 12). 2009.
* Першая МТС на Беларусі. // Беларускі гістарычны часопіс. № 2. 2010. С. 62-64.
* Дзівосныя скарбы Наталлі Ермаловіч: [пра пэдагога Цэнтра народнай творчасьці ў Вялікім Сяле Дзяржынскага раёна] // Голас Радзімы. № 6. 17 лютага 2011.
* Беларуская Пасіянарыя. [пра Лідзію Савік] // Народная воля. 28 лютага; 1 сакавіка 2011.
* Спадчына Міхася Раманюка. // Новы час. 22 красавіка 2011.
* Яго радзіма — Беларусь. [пра Івана Ласкова] // Новы час. 15 ліпеня 2011. С. 15.

Катэгорыя:Беларускія краязнаўцы
Катэгорыя:Нарадзіліся 9 красавіка
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1941 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Мазыры
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Мазырскім раёне
Ільля Гальперын

**Ільля Саламонавіч Гальперын** (Ульдзіс Курземніекс; Alex Kurzem; 1935 або 1936, Койданаў, БССР) — «самы малады нацыст Райху».

## Біяграфія
Нарадзіўся ў габрэйскай сям’і Саламона ды Ханы Гальперыных, якая займалася гарбарствам.

21 кастрычніка 1941 году, яго маці, малодшы брат і сястра былі расстраляны немцамі разам зь іншымі койданаўскімі габрэямі, а Ільля схаваўся ў лесе, дзе пражыў дзевяць месяцаў, а потым адзін зь мясцовых жыхароў здаў яго латыскай паліцэйскай брыгадзе (18 Курляндзкі ахоўны батальён), якая пазьней стала часткай войскаў Вафэн-СС. Латыскі сяржант Екабс Куліс пашкадаваў яго і ўзяў у брыгаду (схаваўшы тое, што хлопчык габрэй). Яму надалі новае імя — Ульдзіс Курземніекс (Курляндзец), ды пашылі адпаведны мундзір. Ульдзіс, разам з батальёнам, пабываў на Ўсходнім фронце пад Волхавам, трымаў у аблозе Ленінград.

У 1943—1944 гг. Ульдзіса Курземніекса адправілі жыць у латыскую сям’ю Екаба Дзеніса, дырэктара шакаляднай фабрыкі «Лайма» ў Рызе. Захаваўся прапагандысцкі фільм, дзе Ульдзіс абыходзіць у шпіталі параненых жаўнераў Вэрмахту і раздае ім шакалядкі «Лайма». Праўдападобна гэты фільм пабачыў А. Гітлер і ўхваліў, бо стужку паказвалі ва ўсіх фашысцкіх кінатэатрах. 21 кастрычніка 1944 г. Ульдзіс зь сям’ёй Дзенісаў на лайнэры «Генэрал Штойбен» пакідае Латвію. У Нямеччыне знаходзіўся ў лягерах перамешчаных асобаў у Заходняй зоне акупацыі, а ў 1949 г., разам зь сям’ёй Дзенісаў, выехаў у Аўстралію ды зрабіўся Алекс Курзем.

Спачатку працаваў у цырку, потым стаў рамантаваць тэлевізары ў Мэльбурне. За ўвесь гэты час ён нікому не расказаў пра мінулае, нават сваёй жонцы Патрысі (пам. у 2003 г.). Толькі ў 1997 г., рыхтуючыся да апэрацыі, Алекс вырашыў раскрыць сваю тайну. Свайму сыну, Марку Курзему, антраполягу, выкладчыку Оксфардзкага ўнівэрсытэту, ён распавёў урыўкі сваіх успамінаў і разам яны распачалі аднаўленьне сапраўднай біяграфіі Алекса.

Выявілася што ягоны бацька, Саламон Гальперын, выжыў у Асьвенціме ды вярнуўся пасьля вайны ў Койданава, ажаніўся і памёр у 1975 г. Ягоны сын, друкар Эрык Гальперын, жыве ў Менску. Польскія журналісты запрашалі Алекса з Аўстраліі ў Варшаву (па выніку гэтай паездкі Марыя Дрэгер зьняла стужку: «Усё, каб жыць»). Езьдзілі яны і ў Койданава, дзе да вайны жыла сям’я Гальперыных, адшукалі дом па вуліцы Кастрычніцкай, 12, а ў латыскіх кінаархівах знайшлі кадры з маленькім Алексам у эсэсаўскай форме.

## Літаратура
* Mark Kurzem. The Mascot: Unraveling the Mystery of My Jewish Father's Nazi Boyhood [Hardcover]. 2007.
* Głuchowski Р., Kowalski М. Stój i patrz! // Duży Format. Dodatek do Gazety Wyborczej. 17 marca 2008. S. 1-5.
* Дзярновіч А. З Койданаўскага гета ў латышскае СС. // Наша Ніва. 13 мая 2009. С. 13.
* Целеш Л. Дзіўныя прыгоды хлопчыка з Дзяржынскага гета. // Народная воля. Мінск. 14 чэрвеня 2011.

Катэгорыя:Удзельнікі Другой сусьветнай вайны
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Койданаве
Гайдэльбэрскі рамантызм

**Гайдэльбэрскі рамантызм** () — зборная назва другога пакаленьня нямецкіх рамантыкаў, мастацка-культурны цэнтар якіх знаходзіўся ў горадзе Гайдэльбэргу. Для гэтай літаратурнай плыні ў рэчышчы нямецкага рамантызму ўласьцівая цікавасьць да праблемаў веравызнаньня, нацыянальнай даўніны і фальклёрнай творчасьці (браты Грым, Ёзэф фон Айхэндорф, Ахім фон Арнім, Клемэнс Брэнтана). Абапіраючыся на міталягічныя ідэі Шэлінга і братоў Шлегеляў, гайдэльбэрскія рамантыкі канчаткова сфармулявалі прынцыпы першага навуковага напрамку ў фальклярыстыцы і літаратуразнаўстве — міталягічнай школы.

Кандыдат філялягічных навук Сьвятлана Малюковіч ахарактарызоўвае гэты этап нямецкага рамантызму наступным чынам:

## Крыніцы

## Літаратура
* Armin Schlechter: *Die Romantik in Heidelberg*. Heidelberg 2007, 
* Herbert Levin: *Die Heidelberger Romantik. Preisschrift der Corps-Suevia-Stiftung der Universität Heidelberg*. München 1922. (Zuverlässige Darstellung aller Fakten, wer sich wann in Heidelberg aufhielt)

Катэгорыя:Рамантызм
Катэгорыя:Філязофскія кірункі і школы
Катэгорыя:Нямецкая літаратура
Гайдэльбэрг

**Га́йдэльбэрг** (; ) — горад у Нямеччыне на паўночным захадзе зямлі Бадэн-Вюртэмбэрг. Горад вядомы сваім старажытным унівэрсытэтам Рупрэхта-Карла, заснаваным у 1386 годзе (найстаражытным на тэрыторыі сучаснай Нямеччыны). Падчас Другой сусьветнай вайны Гайдэльбэрг не бамбавалі, таму ён зьяўляецца адным зь нешматлікіх гарадоў Нямеччыны з арыгінальнай гістарычнай архітэктурай.

Паблізу Гайдэльбэргу выяўленыя найдаўнейшыя ў Эўропе косткавыя парэшткі чалавека.

Таксама ў XIX стагодзьдзі Гайдэльбэрг зьяўляўся культурным цэнтрам гайдэльбэрскай школы — літаратурнай плыні нямецкага рамантызму.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт
* Экскурсія на расейскай мове па гайдэльбэрскім замку

Катэгорыя:Гайдэльбэрг
Катэгорыя:Гарады Бадэн-Вюртэмбэргу
Група арміяў Цэнтар

**Група арміяў «Цэнтар»** — апэратыўна-стратэгічнае аб’яднаньне ва ўзброеных сілах Нямеччыны пад час Другой сусьветнай вайны, самая моцная з трох груп арміяў, сканцэнтраваных для нападу на СССР па пляне «Барбароса».

## Тыл гурту войскаў "Сярэдзіна"
Былі скарбы па-за ўладаю Банку Ўсходняга краю.  На Беларусі дзейнічалі скарбы пад уладаю нямецкіх ваякаў. Яны былі на сучасных землях абласьцёў:
* Віцебская вобласьць
* Магілёўская вобласьць
* часткі Гомельская вобласьць
* усход Менская вобласьць

Банкі былі падпарадкаваны Галоўнае ваенна-гаспадарчае ўправе польнае камэндатуры ў Магілеў. Яны былі па-за ўладаю Банку Ўсходняга краю. Галоўная ваенна-гаспадарчая ўправа назірала за дзейнасьцю аддзяленьняў у местах і мястэчках: Магілеў, Чэрыкаў, Горкі, Орша, Барысаў, Ігумен, якія сваю падсетку аддзяленьняў. Разам управа тылу мела пад наглядам 68 банкаў-аддзяленьняў у местах РСФСР: Рослаўль, Бранск, Вялікія Лукі, Смаленск, Кіраў (тады Смаленская вобласьць, а зараз Калуская вобласьць), Арол і інш.

## Крыніцы

Катэгорыя:Вэрмахт
Нямецкі рамантызм

**Няме́цкі [[рамантызм]]** — дамінантны кірунак у філязофіі, мастацтве і культуры нямецкамоўных краінаў канца XVIII — пачатку XIX стагодзьдзяў.

Раньнія нямецкія рамантыкі мерыліся сынтэзаваць новы адменьнік культуры, філязофіі і навукі, азіраючыся на Сярэднявечча як на больш простую мадэль узаемадзеяньня культуры і чалавека. Тым ня менш, зь цягам часу раньнія рамантыкі ўсё больш усьведамлялі кволасьць таго адзінства, якога яны шукалі. Позьнія ж нямецкія рамантыкі адзначалі больш моцны ўплыў штодзённай рэчаіснасьці на зь першага погляду іррацыянальныя і звышнатуральныя праекцыі розуму паэтычнага творцы. У прыватнасьці, нямецкі паэт Гайнрых Гайнэ крытыкаваў раньніх рамантыкаў за разгляданьне Сярэднявечча ў якасьці мадэлі адзінства паміж мастацтвам і грамадзтвам.

## Асобы нямецкага рамантызму

Ключавыя фігуры нямецкага рамантызму:

**Літаратары і філёзафы**
* Ёган Готфрыд Гэрдэр
* Гайнрых Гайнэ
* Ахім фон Арнім
* Бэтына фон Арнім
* Клемэнс Брэнтана
* Жан Поль
* Георг Вільгельм Фрыдрых Гэгель
* Эрнст Тэадар Амадэй Гофман
* Фрыдрых Гёльдэрлін
* Гайнрых фон Кляйст
* Адам Гайнрых Мюлер
* Наваліс
* Фрыдрых Вільгельм Ёзэф Шэлінг
* Фрыдрых Шлегель
* Аўгуст Вільгельм Шлегель
* Фрыдрых Шляемахэр
* Эрнст Шульц
* Людвіг Ёган Тык
* Людвіг Улянд
* Адэльбэрт фон Шаміса
* Эрнст Морыц Арнт

**Кампазытары**
* Людвіг ван Бэтговэн
* Яганэс Брамс
* Фэрэнц Ліст
* Фэлікс Мэндэльсон
* Франц Шубэрт
* Робэрт Шуман
* Рыхард Вагнэр
* Карл Марыя фон Вэбэр
**Мастакі**
* Юган Крыстыян Кляўсэн Даль
* Карл Шпіцвэг
* Каспар Давід Фрыдрых
* Ёзэф Антон Ког

## Крыніцы

## Глядзіце таксама
* Гайдэльбэрскі рамантызм

## Вонкавыя спасылкі
* Фонд Каспара Давіда Фрыдрых
* Архіў Гэрмітажу

Катэгорыя:Рамантызм
Катэгорыя:Нямецкая літаратура
Ахім фон Арнім

**Карл Ёахім Фрыдрых Людвіг фон А́рнім** (; 26 студзеня 1781, Бэрлін — 21 студзеня 1831, замак Віпэрсдорф, раён Ютэрборг) — нямецкі пісьменьнік, асноўны прадстаўнік (разам з сваім сябрам Клемэнсам Брэнтана) гайдэльбэрскага рамантызму. Яго жонка Бэтына (сястра Брэнтана) таксама была пісьменьніцай.

## Біяграфія
Людвіг Ахім фон Арнім нарадзіўся ў дваранскай сям’і камэргера прускага каралеўскага двара і быў прадстаўніком буйнога юнкерства. Дзяцінства Ахіма прайшло ў сямейным палацы ў цэнтры Бэрліну.

Усё свае жыцьцё Людвіг прысьвяціў зьбіраньні народнай творчасьці — песень, басьняў, прымавак.

У 1806—1808 гадах Арнім у суаўтарстве з Клемэнсам Брэнтана выдае зборнік народнай творчасьці пад назвай «Чароўны рог хлопчыка».

У 1811 годзе фон Арнім пабіраецца шлюбам зь сястрой свайго блізкага сябра Бэтыне Брэнтана. Бэтына фон Арнім стала яго адданым паплечнікам у справе зьбіраньня фальклёру.

Другую палову свайго жыцьця пісьменьнік правёў часткова ў Бэрліне, часткова ва ўласным маёнтку Віпэрсдорф, дзе сышоў з жыцьця з 1831 годзе.

## Творчасьць
Аўтар раманаў «Галеча, багацьце, злачынства і адкупленьне графіні Далёрэс» (1810), «Захавальнікі кароны» (1817, другая частка пасьмяротна — 1854), аповесьцяў «Ізабэла Эгіпецкая, першае каханьне імпэратара Карла V» (1812), «Рафаэль і яго суседкі» (1822, апублікаваная ў 1824) і іншых, навэляў «Апантаны інвалід у фортэ Ратона» (1818) і іншых.

Разам з Брэнтана склаў анталёгію народных песень «Чароўны рог хлопчыка» («Des Knaben Wunderhorn») у трох тамах (1805—1808), якая аказала значны ўплыў на разьвіцьцё нямецкай лірыкі XIX стагодзьдзя.

Арнім уводзіць фантастыку ў гістарычную навэлю («Ізабэла Эгіпецкая», дзе дзейнічаюць альраўн і голем), якая спалучаецца з дакладнымі гістарычнымі дэталямі.

## Крыніцы

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Бэрліне
Катэгорыя:Нямецкія драматургі
Катэгорыя:Выпускнікі ўнівэрсытэту Гале-Вітэнбэрг
Катэгорыя:Нямецкія літаратары
Катэгорыя:Нямецкія паэты і паэткі
Катэгорыя:Літаратары рамантызму
Катэгорыя:Памерлі ў Брандэнбургу
Фабрыка Ломба

**Фабрыка Ломба** () — першая пасьпяховая шоўкаматальная фабрыка ў Ангельшчыне. Пабудаваная на высьпе ракі Дэрвэнт у Дэрбі. Архітэктар — Джордж Соракалд.

## Мінуўшчына
Першая спроба пабудаваць фабрыку па вытворчасьці шоўку належала Томасу Котчэту. Пасьля ягонай няўдачы Джон Ломб вырашыў вывучыць досьвет італьянцаў у П’емонце, куды ён накіраваўся ў 1716 року. Гэтае ягонае падарожжа сталася адным зь першых прыкладаў прамысловага шпіянажу. Вярнуўся дамоў ён ня толькі з досьведам, але і зь некалькімі італьянцамі.

Разам з братам Томасам яны замовілі ўзьвядзеньне фабрыкі Джорджу Соракалду паводле ягонага разуменьня і ўсталявалі там новыя станкі. Фабрыка была пабудаваная побач з фабрыкай Томаса Колчэта на заходнім узьбярэжжы ракі Дэрвэнт у Дэрбі. Месца пабудовы мела вельмі істотнае значэньне, паколькі ў гэтым месцы рака мела магутны сьцёк, а фабрыка стаяла ля дарогі на Лёндан.

Томас Ломб атрымаў 14-рочны патэнт на абарону дызайну сваіх машын па скручваньні шоўку. Гэта абурыла караля Сардыніі, які спыніў пастаўкі сыравіны. Ён таксама падазраецца ў загадкавай сьмерці Джона Ломба ў 1722 року. Старэйшы Ломб, Томас, пераняў справы брата пасьля ягонай сьмерці. Па сканчэньні тэрміну дзеяньня патэнту ў 1732 паўсталі новыя фабрыкі ў Стокпарце і Маклсфілдзе. У 1739 року фабрыка была прададзеная Томасу Ўілсану.

Вельмі мала зьвестак дайшло пра першапачатковы выгляд фабрыкі. Вядома, што яна была пяціпавярховай, вышынёй 17 м, і мела форму простакутніка даўжынёй 33,5 м і шырынёй 12 м. Яна стаяла на некалькіх каменных арках, празь якія магла працякаць вада. Першыя два паверхі займалі закладачныя станкі, матальныя машыны займалі тры верхнія паверхі. Станкі прыводзіліся ў дзеяньне вадзяным колам Сараколда дыямэтрам 7 м і шырынёй 2 м. З патэнту 1718 року вынікае, што падчас працы фабрыку неабходна было праграваць. Гэта зьдзяйсьнялася з дапамогай паравога рухавіку, які нагнятаў цёплае паветра.

## Сучаснасьць

Фабрыка некалькі разоў пераходзіла з рук у рукі і перабудоўвалася, цяпер у яе будынку месьціцца музэй індустрыі Дэрбі.
Непадалёк, ля мосту Эксэтэр, знаходзіцца барэльефная скульптура Джона Ломба.

## Глядзіце таксама
* Музэй індустрыі Дэрбі

## Крыніцы і заўвагі

## Літаратура
* 
* 

Катэгорыя:Шоўк
Катэгорыя:Музэй і мастацкая галерэя Дэрбі
Катэгорыя:Дэрбі
Чароўны рог хлопчыка

**«Чароўны рог хлопчыка»** () — трохтомны зборнік нямецкіх народных песень, складзены Ахімам фон Арнімам і Клемэнсам Брэнтана і апублікаваны ў Гайдэльбэргу ў 1805—1808 гг.

## Апісаньне
Зборнік зьяўляўся важнай крыніцай фальклёрнага матэрыялу на працягу ўсяго XIX стагодзьдзя. Тэматыка зборніка карэлявала з ідэямі пангерманізму, якія ставілі за мэту стварэньне моцнай і аб’яднанай Нямеччыны, якія б лучыла ўсіх падзеленых палітычнымі межамі немцаў. «Чароўны рог хлопчыка» меў вялікую папулярнасьць ва ўсім нямецкамоўным сьвеце; Ёган Вольфганг фон Гётэ, адзін з найбольш уплывовых тагачасных пісьменьнікаў, адзначаў, што гэты зборнік «заняў сваё месца ў кожным доме».

Арнім і Брэнтана, як і астатнія зьбіральнікі народных песень XIX стагодзьдзя, вольным чынам рэдагавалі зьмест сваіх зборнікаў. Зьяўляючыся таленавітымі паэтамі, некаторыя зь песень яны выдумалі самастойна. Таксама некаторыя зь песень дастасоўваліся да мэтрычнай сыстэмы і тагачаснай фанэтыкі нямецкай мовы, што паўплывала на першапачатковы выгляд народнага матэрыялу.

Выбраныя песьні з гэтага зборніка былі пакладзеныя на музыку Вэбэрам, Мэндэльсонам, Шуманам, Лёвэ, Брамсам і Цэмлінскім.

Густаў Малер прылічаў гэты зборнік да сваіх любімых кнігаў і цягам большасьці свайго жыцьця ставіў на музыку яго зьмест.

## Вонкавыя спасылкі

* Сьпіс песень з зборніка з імёнамі кампазытараў і тэкстамі
* Des Knaben Wunderhorn на Projekt Gutenberg-DE 

Катэгорыя:Нямецкая паэзія
Катэгорыя:Зборнікі вершаў
Плян Барбароса

**Плян Барбароса** — кодавы назоў пляну вайны Нямеччыны супраць СССР, які быў прыняты ў сьнежні 1940 году. Распрацоўка пляну «Барбароса» распачалася 21 ліпеня 1940 году. Плян, канчаткова распрацаваны пад кіраўніцтвам генэрала Ф. Паўлюса, быў зацьверджаны 18 сьнежня 1940 дырэктывай Вярхоўнага галоўнакамандуючага вэрмахта № 21.

Прадугледжваўся вокамгненны разгром асноўных сілаў Чырвонай Арміі на захад ад рэк Дняпро і Дзьвіна, у далейшым вызначалася захапіць Маскву, Ленінград і Данбас з наступным выхадам на лінію Архангельск — Волга — Астрахань.

Меркаваная працягласьць асноўных баявых дзеяньняў — 2—3 месяцы — так званая стратэгія «бліцкрыгу» (ням.: Blitzkrieg). Плян ваенных дзеяньняў прадугледжваў і ажыцьцяўленьне буйных эканамічных мерапрыемстваў (Плян Ольдэнбург) па эксплюатацыі захопленай савецкай тэрыторыі. Быў створаны эканамічны штаб, цалкам асобны ад генэральнага штаба.

## Заўвагі

## Крыніцы

## Літаратура
* B. H. Liddell Hart. History of the Second World War. — New York: G.P. Putnam's Sons, 1971.
* Кізіма С.А., Лянцэвіч В.М., Самахвалаў Дз.С. Гісторыя Беларусі: Курс лекцый. — Мн.: Выд-ва МІК, 2003.

Катэгорыя:Бітвы і апэрацыі Другой сусьветнай вайны
Іван Сурта

**Іва́н Заха́равіч Сурта** (, в. Бяседавічы Клімкавіцкага павету Магілёўскай губэрні — 20 сьнежня 1937) — навуковец, дзяржаўны дзяяч БССР. Акадэмік Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі (1936).

## Жыцьцяпіс
Нарадзіўся ў вёсцы Бяседавічы Клімкавіцкага павету Магілёўскай губэрні Расеі (цяпер у Хоцімскім раёне Магілёўскай вобласьці).

Скончыў мэдычны факультэт 2-га Маскоўскага ўнівэрсытэту (1918). Сябра ВКП(б) з 1918.

У 1920—1926 у органах ВЧК і АДПУ. У 1932 скончыў Інстытут чырвонай прафэсуры. У 1933—1936 наркам аховы здароўя БССР, у 1936—1937 прэзыдэнт АН БССР.

У 1935—1937 чалец ЦВК БССР, у 1936—1937 кандыдат у чальцы, чалец Прэзыдыюму ЦВК БССР.

Быў жанаты, меў дзіця.

Арыштаваны 27 жніўня 1937 у Менску. 19 сьнежня прыгавораны пазасудовым органам НКВД як «чалец антысавецкай арганізацыі правых» і за «шкодніцтва ў галіне аховы здароўя» да выключнай меры пакараньня з канфіскацыяй маёмасьці. Расстраляны.

Рэабілітаваны ваеннай калегіяй Вярхоўнага суда СССР 28 красавіка 1956.

## Бібліяграфія
* Натуральна-гістарычны матэрыялізм (манізм) у святле марксізма-ленінізма (у суаўт.) // Запіскі Беларускай Акадэміі навук. 1934. Кн.3.
* І. П. Паўлаў і яго вучэнне // Запіскі Акадэміі навук БССР. 1936. Кн.5.
* Ампер (в соавт.) // Запіскі Акадэміі навук БССР. 1936. Кн.6.

## Крыніцы

## Літаратура
* 

## Вонкавыя спасылкі
* 3-ці прэзідэнт НАН Беларусі СУРТА Іван Захаравіч

Катэгорыя:Акадэмікі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Хоцімскім раёне
Катэгорыя:Сябры ЦВК БССР
Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў БССР
Катэгорыя:Расстраляныя беларускія навукоўцы
Катэгорыя:Расстраляныя беларускія дзяржаўныя дзеячы
Маланка (часопіс)

**Мала́нка** — заходнебеларускі ілюстраваны сатырычны часопіс. Выдаваўся ў Вільні на беларускай мове з 15 студзеня 1926 г. Беларускай сялянска-работніцкай грамадой (БСРГ), у 1927—1928 гг. яе пасьлядоўнікамі.  Рэдактарамі ў розны час былі Янка Маразовіч (псэўданім *Янка Маланка*), Іван Касяк, М. Луцэвіч. Агулам выйшла 43 нумары.

Выступаў у абарону інтарэсаў народу Заходняе Беларусі, садзейнічаў фармаваньню яго нацыянальнай і палітычнай сьвядомасьці, асуджаў палітыку сацыяльнага й нацыянальнага прыгнёту польскімі ўладамі. Публікаваў мастацкія творы (вершы, байкі, апавяданьні, фэльетоны, эпіграмы, гумарэскі, жарты), публіцыстычныя артыкулы, допісы. Зьмясьціў творы Міхася Касьцевіча (Васілька), Маразовіча, Міколы Засіма, Уладзіслава Паўлюкоўскага (У.Ініцкага), Гальяша Леўчыка, Макара Касьцевіча (Звончыка), Янкі Пачопкі (Башкіра), Ігната Дварчаніна, Язэпа Драздовіча (Народніка), сатырычныя вершы Францішка Багушэвіча, Янкі Купалы, Якуба Коласа і іншых. Карыкатуры й гумарыстычныя малюнкі Язэпа Горыда, Драздовіча, Маразовіча, В.Сідаровіча, М.Васілеўскага вызначаліся прафэсіяналізмам, вастрынёй і надзённасьцю, палітычным падтэкстам. Асобныя нумары Маланкі канфіскаваныя, замест іх выйшлі аднадзёнкі «Пякучая маланка», «Новая маланка» (абедзьве 1928). Выданьне спыненае праз рэпрэсіі польскіх уладаў (апошні нумар — 26 сьнежня 1928).

## Крыніцы

## Літаратура

* 
*  
* 
* Уладзімер Калесьнік. «Маланка». //  — С. 55 — 56.

## Вонкавыя спасылкі

* Архіў нумароў на сайце Летувіскай акадэміі навук
* Часопіс Маланка ў Беларускай інтэрнэт бібліятэцы Kamunikat.org

Катэгорыя:Зьявіліся ў 1926 годзе
Катэгорыя:Беларускія часопісы
Катэгорыя:Часопісы Заходняй Беларусі
Катэгорыя:Часопісы на беларускай мове
Катэгорыя:Зьніклі ў 1928 годзе
Альфрэд Джон Кін

**Альфрэд Джон Кін** (, 1864—1930) — брытанскі мастак-акварэльнік, што працаваў у Дэрбі.

## Жыцьцяпіс
Альфрэд быў чацьвёртым сынам фатографа Рычарда Кіна (), выдаўца «Derby Telegraph», братам акварэльніка Ўільяма Какстана Кіна () і фатографа Чарлза Бараў Кіна ().

З 1878 па 1895 рокі навучаўся ў Цэнтральнай мастацкай школе Дэрбі.

Разам з Чарльзам вёў сямейны бізнэс пасьля сьмерці бацькі. У 1887 стаў заснавальнікам «Клюбу замалёвак» ().

Малюнкі Кіна калекцыянаваў Альфрэд Гудзі (). У 1936 року Гудзі перадаў сваю калекцыю ў колькасьці 77 штук музэю і мастацкай галерэі Дэрбі.

## Крыніцы і заўвагі

## Вонкавыя спасылкі
* 
* 

Катэгорыя:Ангельскія мастакі
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1864 годзе
Альфрэд Эдўард Гудзі

**Альфрэд Эдўард Гудзі** (1878—1945) — брытанскі калекцыянэр карцінаў, адбіткаў і фатаздымкаў, па большай частцы зьвязаных зь мідлэндскім месцам Дэрбі.

## Жыцьцяпіс
Альфрэд Гудзі нарадзіўся ў 1878 року ў сям’і Ўільяма Генры і Роды Гудзі. Атрымаў пачатковую хатнюю адукацыю, пасьля навучаўся ў школе Ўітўарта і Мастацкай школе Дэрбі.

Пачаў зьбіраць сваю калекцыю ў 1886, шукаючы нават у Амэрыцы рэчы, якія мелі дачыненьне да Дэрбі. Ён нават замаўляў мастакам выявы тагачаснага Дэрбі, стараючыся такім чынам захаваць усё, што магло быць зруйнавана або перабудавана.

Гудзі сабраў выбітную калекцыю таго Дэрбі, які існаваў у XIX — пачатку XX стагодзьдзяў, і перадаў 500 карцінаў зь яе ў 1936 у музэй і мастацкую галерэю Дэрбі. Ён таксама завяшчаў месту астатнія мастацкія творы і £13 000 на пашырэньне музэю.

Памёр у Дэрбі ў 1945 року.

## Крыніцы і заўвагі

## Вонкавыя спасылкі
* Мастакі Дэрбішыру

Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1878 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Дэрбі
Катэгорыя:Асобы, зьвязаныя з Музэем і мастацкай галерэяй Дэрбі
Катэгорыя:Памерлі ў Дэрбі
2-і Польскі корпус

**II По́льскі ко́рпус** (), 1943—1947 — асноўная тактычная і апэрацыйная адзінка Войска польскага на Захадзе ў часе Другой сусьветнай вайны. Камандоўца — генэрал-лейтэнант Уладыслаў Андэрс.

У сьнежні 1943 транспартаваны ў Італію. У складзе 8 брытанскай арміі ўдзельнічаў у італьянскай кампаніі. У траўні 1944 на лініі Густава прымаў удзел у бітве пад Монтэ-Касына, пасьля на лініі Гітлера. У ліпені 1944 на ўзьбярэжжы Адрыятычнага мора вызваліў Анкону, у жніўні-верасьні прарваў лінію готаў, у кастрычніку ваяваў за Апэніны. У красавіку 1945 браў удзел у бітве за Балёньню.

Па вайне застаўся ў Італіі ў складзе акупацыйных войскаў. У 1946 транспартаваны ў Вялікабрытанію. Большасьць жаўнераў засталася на эміграцыі і ўступіла ў Польскі корпус перамяшчэньня. У 1947 корпус распушчаны.

## Стварэньне
У ліпені 1941 г. польскі ўрад зьвярнуўся да СССР па пазыку на стварэньне злучэньня з польскіх вайскоўцаў, якія трапілі ў савецкі палон у выніку паходу Чырвонай арміі ў Заходнюю Беларусь і Ўкраіну 1939 году. З канца сьнежня 1941 г. па канец студзеня 1943 г. урад СССР вылучыў 400 млн савецкіх рублёў пазыкі. У выніку амніставаньня каля 400 тыс. ваеннапалонных на люты 1942 г. пад загад Андэрса паступілі звыш 75 тыс. грамадзянаў Польшчы (19% ад ліку ваеннапалонных), сярод якіх частку складалі і беларусы. Аднак праз расстрэл 21 857 палонных афіцэраў у красавіку-траўні 1940 г., у тым ліку 4421 ля Катыні (Смаленскі раён), злучэньне засталося без істотнай часткі польскіх вайскаводаў.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* II Польскі корпус пад Монтэ-Касына


Катэгорыя:Зьніклі ў 1947 годзе
Зімовая лінія

**Зімо́вая лі́нія** ()&nbsp;— сэрыя нямецкіх фартыфікацыйных пабудоваў у Цэнтральнай Італіі, пабудаваных сіламі арганізацыі Тота ў рокі Другой сусьветнай вайны.

Асноўны абарончы рубеж меў назву Лінія Густава й праходзіў скрозь усю Італію: на поўдні ад месца ўпаданьня ракі Гарыльяна ў Тырэнскае мора, праз Апэнінскую горную сыстэму на поўнач да вусьця ракі Сангра ў Адрыятычнае мора.

Мела ў сваім складзе такія абарончыя лініі і рубяжы (з поўдня на поўнач):
* Лінія Вальтурна
* Лінія Барбара
* **[[Лінія Густава]]** зь *[[Лінія Бэрнгарта|лініяй Бэрнгарта]]* ды *[[Лінія Гітлера|лініяй Гітлера]]*
* Лінія Цэзара С
* Рымская манэўравая лінія

## Глядзіце таксама
* Італьянская кампанія (Другая сусьветная вайна)
* Бітва пад Монтэ-Касына

## Вонкавыя спасылкі
* Мапа нямецкіх фартыфікацыйных лініяў
* The Liri Valley: Canada’s Breakthrough to Rome
* Commonwealth War Graves Commission information on Moro River Cemetery
* CBC Archives CBC Radio reports from the Winter Line on May 14, 1944.

Катэгорыя:Лініі абароны Другой сусьветнай вайны
Катэгорыя:Італьянская кампанія
Бітва за Вэстэрплятэ

**Бітва за Вэстэрплятэ** — абарона гарнізонам Войска польскага перавалачнага складу ўзбраеньняў на паўвысьпе Вэстэрплятэ 1—7 верасьня 1939 року, у пачатку абарончай вайны. Гэта таксама была першая бітва II сусьветнай вайны ў Эўропе.

## Абарона Вэстэрплятэ
Асабовы склад сховішча ўзбраеньняў, маючы заданьне змагацца некалькі гадзінаў, бараніўся цягам 7 дзён. У аблозе былі задзейнічаныя тысячы нямецкіх жаўнераў, узброеных цяжкай артылерыяй, пікіруючымі бамбавікамі «Юнкерс» і лінкарам «Шлезьвіг-Гальштэйн». Нямецкія караблі абстрэльвалі тэрыторыю Вэстэрплятэ з Гданьскай затокі, аднак пазьней ён быў спынены, паколькі снарады пераляталі за тэрыторыю бітвы.

Абарона Вэстэрплятэ, якая цягнулася 7 дзён, стрымала вялізныя нямецкія сілы (аддзелы марской пяхоты, атрад СС-Гаймвэр Данцыг, сухапутныя часткі), нанёсшы ім значныя страты. Немцам давялося таксама трымаць там наземныя гарматы і гаўбіцы, эскадры пікіруючых бамбавікоў (каля 40 летакоў), а найперш — лінкар «Шлезьвіг-Гальштэйн», які з-за гэтай затрымкі ня мог быць выкарыстаны для ліквідацыі іншых пунктаў абароны на ўзьбярэжжы.

Па капітуляцыі абаронцаў Вэстэрплятэ 7 верасьня немцы ў знак прызнаньня іхняга подзьвігу аддалі ім пашану.

## Глядзіце таксама
* Бітва за Хель
* Абарона польскай пошты ў Гданьску

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Vortal Westerplatte
* Westerplatte broni się jeszcze

Катэгорыя:Аблогі
Вэстэрплятэ
Катэгорыя:Гданьск
Лінія Гітлера

**Лі́нія Гі́тлера** &nbsp;— дадатковая абарончая лінія ў сыстэме нямецкіх фартыфікацыйных пабудоваў пад агульнаю назваю **[[Зімовая лінія]]** ў Цэнтральнай Італіі ў рокі Другой сусьветнай вайны.

«Лінія Гітлера» была пабудаваная на адлегласьці 5&nbsp;— 15 км ад асноўнай лініі абароны&nbsp;— Лініі Густава і мела асноўнымі апорнымі пунктамі фартыфікацыйныя пабудовы, якія абапіраліся на населеныя пункты Акўіна ды П’едымонтэ.

На войскі, якія займалі «Лінію Гітлера», ускладалася заданьне ўтрыманьня абороны ў выпадку прарыву войскамі хаўрусьнікаў асноўнага рубяжу лініі Густава ў раёне Монтэ-Касына.

На пачатку траўня 1944 Гітлер асабіста настаяў на перайменаваньні лініі, таму што хацеў мінімізаваць прапагандысцкі ўплыў, калі лінія будзе прарваная.

24 траўня 1944 лінія была прарваная войскамі 8-й брытанскай арміі з падтрымкай ІІ-га польскага корпусу. 25 траўня польскія войскі захапілі П’едымонтэ, і лінія абароны пала.

## Глядзіце таксама
* Італьянская кампанія (Другая сусьветная вайна)
* Бітва пад Монтэ-Касына
* Лінія Густава
* Зімовая лінія

## Літаратура
# Smith, Col. Kenneth V. (1944). Campaigns, Naples-Foggia 9 September 1943-21 January 1944''. Washington: US Army Center of Military History. CMH Pub 72-17.
# Muhm, Gerhard. *«[https://web.archive.org/web/20070927070658/http://www.larchivio.org/xoom/gerhardmuhm2.htm German Tactics in the Italian Campaign]»*

## Вонкавыя спасылкі
* Мапа нямецкіх фартыфікацыйных лініяў
* CBC Archive
* https://web.archive.org/web/20060721024900/http://www.yorkshirevolunteers.org.uk/51RTR.htm

Катэгорыя:Лініі абароны Другой сусьветнай вайны
Катэгорыя:Італьянская кампанія
Бітва пад Кобрынем

**Бітва пад Кобрынем**:

* Бітва пад Кобрынем (1812) — бітва ў часе француска-расейскай вайны 1812 року
* Бітва пад Кобрынем (1920) — бітва ў часе савецка-польскай вайны 1919—1920 рокаў
* Бітва пад Кобрынем (1939) — бітва ў часе нямецкага ўварваньня ў Польшчу 1939 року
Бітва пад Кобрынем (1939)

**Бітва пад Кобрынем** — адна зь бітваў у часе нямецкага ўварваньня ў Польшчу, якая адбывалася 14—18 верасьня 1939 паміж нямецкім XIX танкавым корпусам генэрала Гайнца Гудэрыяна і імправізаванай польскай «кобрынскай» дывізіяй пяхоты палкоўніка Адама Эплера. Бітва адбывался адначасна зь бітвай за Берасьце-Літоўскае.

## Падрыхтоўка
Пасьля прарыву польскай абароны ў бітве пад Візнай нямецкія войскі пад камандаваньнем генэрала Гайнца Гудэрыяна рушылі ў бок Берасьця-Літоўскага, Ковелю і Кобрыню. Іхняй мэтай быў падзел тэрыторыі Польшчы на дзьве часткі з мэтай пашкодзіць арганізацыі лініі абароны на ўсход ад ракі Буг.

## Бітва
14 верасьня 1939 часткі XIX танкавага корпусу дасягнулі Берасьця і Кобрыню. У Берасьці стаялі невялікія сілы пад камандаваньнем генэрала Канстанцыя Плісоўскага, а Кобрынь абараняла імправізаваная 60-я дывізія пяхоты палкоўніка Адама Эплера.

Калі палкоўнік Эплер атрымаў данясеньне пра набліжэньне нямецкіх войскаў, ён загадаў 2-му батальёну ягонага 84-га пяхотнага палка правесьці адцягвальны манэўр у раёне чыгуначнай станцыі Жабінка і вёсак Тэўлі і Агароднікі. Адначасна 2-і батальён 83-га палку пяхоты заняўся ўмацаваньнем уздоўж забалочаных берагоў ракі Трасьцяніцы.

15 верасьня сілы Эплера былі заўважаныя немцамі і былі бамбаваныя самалётамі Люфтвафэ. На наступны дзень адбылося сутыкненьне з асноўнымі сіламі гітлераўцаў. Пасьля шасьцігадзіннага бою нямецкія войскі адышлі, панесшы значныя страты. Польскі батальён захапіў некалькі гарматаў і танкаў, але ня змог імі скарыстацца з прычыны недахопу паліва, пасьля чаго адышоў за асноўную лінію польскай абароны.

На сьвітанку 17 верасьня выведны атрад нямецкай 2-й матарызаванай пяхотнай дывізіі дасягнуў польскай лініі. Іхняя спроба абысьці палякаў з флянгу па могілках у вёсцы Хведкавічы была адбітая дзякуючы дапамозе 100-мм гаўбіцаў. Польскі батальён адышоў да вёскі Пяскі, дзе арганізаваў яшчэ адну засаду. Удзень яны ізноў былі беспасьпяхова атакаваныя нямецкай дывізіяй.

Асноўныя падзеі разгарнуліся 18 верасьня. Сьпярша немцы дабіліся посьпеху, здолеўшы захапіць тэрыторыі, якія абаранялі дарогу на Бярозу-Картускую і прахон да асноўных польскіх сілаў. Жорсткія баі таксама трывалі ля каналу Каралевы Боны. Аднак немцы так і ня здолелі ў гэты дзень захапіць Кобрынь, а польскія аддзелы ня мелі сілаў для таго, каб адкінуць ворага ад ягоных ваколіцаў.

## Вынікі
Атрымаўшы зьвесткі пра пачатак савецкага ўварваньня і пра першыя сутычкі апэргрупы «Палесьсе» з 23-м стралковым корпусам Чырвонай арміі, генэрал Францішак Клеебэрг разаслаў усім фармаваньням апэргрупы «Палесьсе» (у тым ліку і 60-й пяхотнай дывізіі) загад на неадкладнае спыненьне ўзброенага супраціву і адступленьне на поўдзень, у кірунку пінскіх балотаў.

Выконваючы загад, 60-я пяхотная дывізія пакінула Кобрынь і адступіла ў кірунку Дывіна. Генэрал Клеебэрг таксама перанёс штаб апэргрупы «Палесьсе» зь Пінску ў Любяшоў.

## Літаратура
* 

Кобрынь
Катэгорыя:Гісторыя Кобрыню
Лінія Густава

**Лі́нія Гу́става** ()&nbsp;— асноўная абаронная лінія ў сыстэме нямецкіх фартыфікацыйных пабудоў пад агульнаю назваю «Зімовая лінія» ў Цэнтральнай Італіі ў рокі Другой сусьветнай вайны.

Аснову абароннай лініі Густава стварала сыстэма фартыфікацыйных пабудоваў, узьведзеная вакол старадаўняга кляштару Монтэ-Касына, які разьмяшчаўся паблізу места Касына ды меў пануючую над паланінай Ліры пазыцыю. Умацаваньні вакол кляштару стваралі для тых, хто абараняўся, выдатныя мажлівасьці супрацьстаяць войскам хаўрусьнікаў, якія прасоўваліся з паўднёвага кірунку.

На «Лініі Густава» адбыліся такія бітвы, як бітва пад Монтэ-Касына ды бітва за Анцыё.

## Глядзіце таксама
* Італьянская кампанія (Другая сусьветная вайна)
* Бітва пад Монтэ-Касына
* Зімовая лінія
* Лінія Гітлера

## Вонкавыя спасылкі
* Мапа нямецкіх фартыфікацыйных лініяў
* The Liri Valley: Canada’s Breakthrough to Rome
* Bericht über die Schlacht
* «Падзеньне лініі Густава» — відэа на YouTube
* «Анцыё і лінія Густава» — відэа на YouTube

Катэгорыя:Лініі абароны Другой сусьветнай вайны
Катэгорыя:Італьянская кампанія