Пэру

**Рэспу́бліка Пэру́** альбо **Пэру́** (;  альбо *Perú*; ) — краіна ў Паўднёвай Амэрыцы.

## Гісторыя
Першыя людзі зьявіліся на тэрыторыі Пэру прыкладна 10 000 гадоў таму. Першай вядомай чалавечай супольнасьцю стала цывілізацыя Нортэ Чыка, якая зьявілася на ўзьбярэжжы Ціхага акіяна паміж 3000 і 1800 гадамі да нашай эры. У XV стагодзьдзі, на тэрыторыі Пэру ўтварылася моцная Інкская імпэрыя якая праіснавала да прыходу гішпанцаў. Андзкая супольнасьць была заснавана на сельскай гаспадарцы, з выкарыстаньне тэхнікі ірыгацыі і тэрасаваньня горных схілаў. Акрамя таго значную ролю грала і рыбная лоўля. Супольнасьць дзейнічала на аснове ўзаемаабмену, таму што інкі ня вынайшлі грошы і асновы рынку.

У 1532 годзе група канкістадораў, пад кіраўніцтвам Франсыска Пісара перамагла інцкага імпэратара Атахуальпу і далучыла навакольле да гіпшанскіх калёніяў. Празь дзесяць гадоў гішпанская карона заснавала *віцэ-каралеўства Пэру*, якое ўключала ў сябе большасьць паўднёва-амэрыканскіх калёніяў Гішпаніі. Віцэ-кароль Франсіска дэ Таледа дабіўся разьвіцьця віцэ-каралеўства ў 1570-х, адчыніўшы срэбраныя шахты, якія сталі асновай эканомікі. У якасьці працоўнай сілы выкарыстоўваліся мясцовыя індзейцы. Пэру прыносіла значны прыбытак гішпанскай кароне і стала значным гандлёвым цэнтрам рэгіёна. Тым ня менш. У XVIII стагодзьдзі зьмяншэньне здабычы срэбра зьнізіла эканамічную значнасьць Пэру для Гішпаніі. У адказ на гэта былі праведзены *Бурбонскія рэформы*, у выніку якіх значна ўзьняліся падаткі. Такі стан рэчаў выклікаў паўстаньне Тупак Амару і некалькі іншым паўстаньняў, аднак усе яны былі падаўлены.

У пачатку XIX стагодзьдзя, у той час, як большасьць паўднёва-амэрыканскіх калёніяў змагаліся за незалежнасьць, Пэру заставалася верным каралеўскай уладзе. З-за таго, што эліта вагалася паміж незалежнасьцю і вернасьцю гішпанскай кароне, незалежнасьць была атрымана толькі пасьля вайсковага ўварваньня Хасэ дэ Сан Марціна і Сымона Балівара. У першыя гады незалежнасьці ў выніку барадзьбы за ўладу паміж вайсковымі лідэрамі захоўвалася палітычная нестабільнасьць. Аднак у гэты час хутка фармавалася нацыянальная самасьвядомасьць і праект Балівара, які задаў стварыць *Лацінаамэрыканскую Канфэдэрацыю*, ня зьдзейсьніўся. Паміж 1840-мі і 1860-мі, Пэру перажывала пэрыяд стабільнасьці, пад кіраўніцтвам прэзыдэнта Рамона Касьцілы, які дабіўся павялічэньня прыбыткаў краіны за кошт росту экспарту гуана. Аднак у 1870-х, гэты рэсурс быў вычарпаны і краіна, набраўшы шмат зьнешніх займаў, трапіла ў пэрыяд нестабільнасьці.

У 1879—1883 г.г. адбыўся вайсковы канфлікт з Чылі, у выніку якой Пэру страціла правінцыі *Тарапака* і *Арыка*. Унутраная барацьба пасьля вайны скончылася пэрыядам стабільнасьці які скончыўся пасьля таго як Аўгуста Легуіна ўсталяваў уласную аўтарытарную ўладу. Вялікая дэпрэсія прывяла да падзеньня рэжыму Легуіна, і аднаўленьне беспарадкаў якія прывялі да зьяўленьня *Амэрыканскага Народнага Рэвалюцыйнага Альянсу*. Канкурэнцыя паміж Альянсам і кааліцыяй палітычнай эліты і вайскоўцаў працягваўся наступныя трыццаць год.

У 1968 годзе войска, пад кіраўніцтвам генэрала Хуана Вэласка Альварада, узьняла мяцеж супраць прэзыдэнта Фэрнанда Бэлаўдэ. Новы рэжым правёў радыкальны рэформы накіраваныя на нацыяналізацыю прадпрыемстваў і ўвядзеньне плянавай эканомікі, аднак яны праваліліся з-за таго што не атрымалі ўсеагульнай падтрымкі. У 1975 годзе Вэласка саступіў сваю пасаду прэзыдэнта генэралу Франсіска Маралесу Бэрмудэзу, які зьдзейсьніў рэформы аднавіўшыя дэмакратычныя інстытуты ў Пэру. У 1980-х, зьнешні доўг Пэру дасягнуў значных паказчыкаў, узрасла інфляцыя, што прывяло да зьбядненьня насельніцтва краіны і выклікала масавыя беспарадкі. Пад час прэзыдэнцтва Альбэрта Фухіморы (1990—2000 г.г.), эканоміка Пэру пачала аднаўляцца, аднак абвінавачваньні ў аўтарытарызьме і карупцыі, парушэньні правоў чалавека, прывяло да яго адстаўкі і правядзеньня свабодных прэзыдэнцкіх выбараў 2000 году. Пасьля сыходу Фухіморы ўрад Пэру да нашых дзён вядзе барацьбу з карупцыяй і за аднаўленьне ўстойлівага эканамічнага росту краіны. з 2006 году прэзыдэнтам Пэру зьяўляецца Алан Гарсія.

15 жніўня 2007 году ў Пэру адбыўся землятрус магнітудай 8 балаў, ахвярамі яго сталі 519 чалавек, а пацярпелі яшчэ 1366.

## Палітыка
Пэру — гэта прэзыдэнцкая рэспубліка са шматпартыйнай сыстэмай кіраваньня. Паводле цяперашняй канстытуцыі, прэзыдэнт зьяўляецца кіраўніком краіны і ўраду. Ён выбіраецца на пяцігадовы тэрмін і ня можа перавыбірацца на наступных выбарах, а мае права зноў выставіць сваю кандыдатуру праз хаця б адзін прэзыдэнцкі тэрмін. Прэзыдэнт прызначае прэм’ер-міністра і па яго прапанове міністраў ураду.

Заканадаўчую ўладу прадстаўляе аднапалатны *Кангрэс*, які складаецца з 120 кангрэсмэнаў. Яны выбіраюцца на пяцігадовы тэрмін. Законы ў Пэру ўступаюць у дзеяньне пасьля таго, як іх прыме Кангрэс і зацьвердзіць прэзыдэнт.

Судовая ўлада ў Пэру фармальна зьяўляецца незалежнай, аднак на самой справе ў яе дзеяньне часта ўмешваюцца розныя палітычныя сілы.

Правам голасу ў Пэру валодаюць усе грамадзяне ва ўзросьце ад 18 да 70 гадоў. На апошніх выбарах у 2011 годзе Альянта Хумала, які атрымаў 51,5% галасоў выбаршчыкаў, перамог Кеіка Фухіморы.

Замежная палітыка Пэру ў асноўным была накіравана на тэрытарыяльныя канфлікты з суседнімі краінамі, большасьць зь якіх была ўрэгулявана ў ХХ стагодзьдзі. Аднак да нашых дзён цягнецца спрэчка з Чылі наконт марской мяжы паміж краінамі. У наш час Пэру зьяўляецца актыўным сябрам некалькіх рэгіянальных блёкаў і зьяўляецца краінай-заснавальніцай *Андскай супольнасьці нацыяў*. Акрамя гэтага краіна зьяўляецца сябрам *Арганізацыі амэрыканскіх краінаў* і ААН.

Асноўнай задачай войска Пэру зьяўляецца забесьпячэньне незалежнасьці, сувэрэнітэту і тэрытарыяльнай цэльнасьці краіны. Войска ўзначальваецца Міністэрствам абароны, а прэзыдэнт зьяўляецца Галоўнакамандуючым. З 1999 году пэруанскае войска камплектуецца на дабравольнай аснове.

## Геаграфія
Пэру займае 1 285 220 км². На поўначы краіна мяжуе з Эквадорам і Калюмбіяй, на ўсходзе з Бразыліяй, на паўднёвым усходзе з Балівіяй і з Чылі на поўдні. На захадзе Пэру мае выхад да Ціхага акіяна.

Горы Анды цягнуцца ўздоўж узьбярэжжа акіяна і дзеляць краіну на тры геаграфічныя рэгіёны. *Costa* (ці ўзьбярэжжа) знаходзіцца на захадзе Пэру. Яно характарызуецца раўнінным рэльефам, за выключэньнем эразійных далінаў утвораных горнымі рэкамі. *Sierra* (ці горы) гэта рэгіён дзе знаходзяцца самі Анды, уключаючы плато Альтыплана і гэта самы высакагорны раён краіны. Тут знаходзіцца самы высокі пункт Пэру — гара Хуаскаран (6 768 м). Трэці рэгіён гэта *selva* (ці джунглі) пакрыты амазонскімі дажджавымі лясамі, які знаходзіцца на ўсходзе краіны вакол вытокаў Амазонкі. Прыкладна 60% краіны адносяцца да гэтага рэгіёна. Сэльва пакрываюць каля 70 млн га, што робіць Пэру чацьвёрнай краінай па плошчы трапічных лясоў пасьля Бразыліі, Дэмакратычнай Рэспублікі Конга і Інданэзіі.

Большасьць пэруанскіх рэк маюць свае крыніцы ў Андах. Тыя рэкі, што цякуць у Ціхі акіян зьяўляюцца кароткімі і маюць хуткае цячэньне. Рэкі, якія зьяўляюцца прытокамі Амазонкі больш доўгія і маюць больш спакойны характар цячэньня. Рэкі, якія ўпадаюць у возера Тытыкака па большай частцы нядоўгія і паўнаводныя. Самымі доўгімі рэкамі Пэру зьяўляюцца Ўкаялі, Мараньнён, Путумаё, Явары, Хуалага, Урубамба, Мантара і Амазонка.

Пэру, у адрозьненьне ад іншых экватарыяльных краінаў ня мае выключна трапічны клімат, уплыў Андаў і Пэруанскага цячэньня стварае значную розьніцу кліматычных зонаў краіны. Узьбярэжжа мае сярэднія паказчыкі тэмпэратуры, невялікія ападкі і высокую вільготнасьць, за выключэньнем больш цёплай і вільготнай паўночнай часткі. Горная частка вызначаецца значнымі ападкамі, асабліва летам і значнымі ваганьнямі тэмпэратуры і вільготнасьці. Сэльва вызначаецца значнымі ападкамі і высокай тэмпэратурай, за выключэньнем паўднёвай часткі, дзе зіма больш халодная. Вынікам такога кліматычнага падзелу зьяўляецца значная разнастайнасьці відаў расьлінаў і жывёл, значная частка зь якіх сустракаецца толькі ў Пэру. Урад Пэру заснаваў некалькі запаведнікаў для іх абароны.

## Эканоміка
Пэру — гэта разьвіваючаяся краіна. У 2006 годзе Індэкс Чалавечага разьвіцьця ў краіне склаў 0,788. Нацыянальны прыбытак у 2008 годзе склаў 4 452 $ на кожнага жыхара. Прыкладна 36,2% насельніцтва Пэру жывуць па-за межамі беднасьці, улючаючы 12,6% якія жывуць у поўнай галечы.

Гістарычна, эканоміка Пэру зьвязана з экспартам, што выклікае цяжкасьці ў падтрымцы курсу нацыянальнай валюты, а таксама прывяло да значных зьнешніх запазычанасьцяў.

Пэруанская эканамічная палітыка значна мянялася ў апошнія гады. У 1968—1975 гадах урад Хуана Вэляска Альварада правёў радыкальныя рэформы, якія тычылія сельскай гаспадаркі, экспрапрыяцыі ўласнасьці замежных кампаніяў, увядзеньне плянавай эканомікі і павелічэньне долі дзяржаўнага сэктару ў эканоміцы. Гэта прывяло да скарачэньня тэмпаў эканамічнага разьвіцьця і не прынесла росту прыбыткаў насельніцтва. У пачатку 1990-х гадоў урад Альбэрта Фухіморы правёў лібэралізацыю эканомікі, адмяніў кантроль за цэнаўтварэньнем, адмяніў забарону на замежныя інвэстыцыі і правёў прыватызацыю значнай часткі дзяржаўных прадпрыемстваў. Гэтыя рэформы прывялі да значнага павялічэньня эканамічнага росту з 1993 году, за выключэньнем спаду ў 1997 годзе, які быў выкліканы азіяцкім фінансавым крызісам.

У нашы дні сфэра паслугаў забясьпечвае 53% нацыянальнага прыбытку Пэру, прамысловасьць — 22,3%, здабываючая прамысловасьць — 15%. Апошнія рэформы прывялі да макраэканамічнай стабілізацыі, паляпшэньня гандлёвага балянсу, павялічэньня інвэстыцыяў і спажываньня. Зьнежні гандаль павялічыўся пасьля падпісаньня гандлёвых дамоваў з ЗША 12 красавіка 2006 году. Пэруанскі экспарт складаецца з медзі, золата, цынку, тэкстылю і рыбы. Асноўнымі гандлёвымі партнёрамі зьяўляюцца ЗША, Кітай, Бразылія і Чылі.

## Дэмаграфія
Па колькасьці насельніцтва Пэру зьяўляецца чацьвёртай у Паўднёвай Амэрыцы. Колькасьць насельніцтва краіны павялічваецца на 1,6% — 2,6% кожны год. Калі рост прадоўжыцца такімі тэмпамі, у 2050 годзе колькасьць насельніцтва Пэру дасягне 42 млн чалавек. 75,9% насельніцтва краіны жыве ў гарадах і 24,1 у сельскай мясцовасьці. Асноўнымі гарадамі краіны зьяўляюцца Ліма, Арэкіпа, Трухільлё, Чыклая, П'юра, Ікуітас, Куска, Чымботэ, і Хуанкая.

Пэру зьяўляецца шматнацыянальнай краінай, склад насельніцтва якой фармаваўся з розных этнічных груп на працягу апошніх пяці стагодзьдзяў. Амэрындынасы, прадстаўнікі карэннага насельніцтва краіны засялялі гэтыя тэрыторыі да прыходу гішпанцаў у ХVI стагодзьдзі. Іх колькасьць скарацілася з 9 міліёнаў у 1520-х да 600 000 у 1620 годзе, у асноўным, з-за хваробаў прывезеных эўрапейцамі. У гады каляніялізму на тэрыторыі Пэру пачалі ў значнай колькасьці зьяўляцца мурыны, якія зьмешваліся як зь мясцовым насельніцтвам, так і з эўрапейцамі. Пасьля абвяшчэньня незалежнасьці Пэру сюды пачалі прыбываць імігранты з Вялікабрытаніі, Францыі, Нямеччыны, Італіі і Гішпаніі. Пачынаючы з 1850-х г.г. на тэрыторыю Пэру пачалі прыбываць кітайцы, якія выкарыстоўваліся на складаных і брудных працах. Іншымі нацыянальнымі меншасьцямі ў Пэру зьяўляюцца арабы і японцы. У наш час, нацыянальны склад краіны выглядае наступным чынам: 45% амэрындынасы, 37% мецісы, 15% нашчадкі эўрапейцаў, 3% мурыны, кітайцы, японцы і інш.

Гішпанская мова зьяўляецца асноўнай, ёй карыстаюцца 83,9% насельніцтва. Адначасова ў Пэру выкарыстоўваюцца і некаторыя іншыя мовы: кучуа (якой карыстаюцца 13,2% насельніцтва), і інш. Згодна зь перапісам насельніцтва, у 2007 годзе 81,3% насельніцтва зьяўляліся каталікамі, 12,5% эвангелістамі, 3,3% насельніцтва карыстаўцца іншымі веравызнаньнямі, 2,9% — атэісты. Пісьменнымі зьяўляюцца 92,9% насельніцтва Пэру, гэты паказчык у горадзе складае 96,3%, у сельскай мясцовасьці — 80,3%. Пачатковая адукацыя ў Пэру зьяўляецца абавязковай і бясплатнай.

## Культура
Культура Пэру заснаваная на амэрындыянскіх і гішпанскіх традыцыях, аднак адчуваецца ўплыў афрыканскай, азіяцкай і эўрапейскіх этнічных групаў. Пэруанскія мастацкія традыцыі заснаваныя на паэзіі, узорах нацыянальнага адзеньня, прадметах ювэлірнага мастацтва і скульптуры інцкай цывілізацыі. Да нашых дзён захаваліся ўзоры архітэктурных дасягненьняў інкаў, уключаючы старажытны горад Мачу-Пікчу. Стыль барока характарызуецца дамінаваньнем каляніяльнага мастацтва, са значным уплывам нацыянальных традыцыяў. Гэты пэрыяд прадстаўлены, ў асноўным, рэлігійнай архітэктурай а таксама прыкладамі выяўленчага мастацтва школы *Куска*. Разьвіцьцё пэруанскага мастацтва запаволілася пасьля абвяшчэньня незалежнасьці краіны, аднак дзякуючы мастацкаму руху *Індыгеністаў* у пачатку ХХ стагодзьдзя, мастацтва атрымала значны штуршок.

Пэруанская літаратура заснавана на непісьмовых традыцыях дакалюмбавай эпохі. Гішпанцы прынесьлі на гэтыя землі пісьменнасьць у ХVI стагодзьдзі і з гэтага моманту пачынаецца зьяўленьне мясцовых хронікаў і рэлігійнай літаратуры. Пасьля абвяшчэньня незалежнасьці ў пэруанскай літаратуры дамінаваў *рамантызм* і *кастумбрызм*, што знайшло сваё адлюстраваньне ў працах Рыкарда Палмы. У пачатку ХХ стагодзьдзя, рух Індыгенізму натхніў такіх літаратараў як Кіра Альгерыя, Хасэ Марыя Аргуэдаса і Цэзара Валэё. У другой палове стагодзьдзя пэруанская літаратура атрымала сусьветную вядомасьць дзякуючы працам Марыё Варгаса Льёсы.

Пэруанская кухня зьяўляецца сумесьсю амэрындыянскіх і гішпанскіх традыцыяў з моцным уплывам афрыканскай, арабскай, італьянскай, кітайскай і японскай кухняў. Нацыянальнымі блюдамі зьяўляюцца *антычучас*, *чэвічэ*, *хумітас* і *пачаманка*. Разнастайнасьць кліматычных зонаў выклікала зьяўленьне значнай колькасьці разнастайных гатункаў садавіны і гародніны, а таксама шматлікіх відаў хатняй жывёлы, што прывяло да хуткага разьвіцьця нацыянальнай кухні. У нашы дні пэруанская кухня характарызуецца разнастайнасьцю спосабаў гатаваньня, а таксама вялікай колькасьцю інгрэдыентаў і тэхнікаў гатаваньня.

Пэруанская музыка мае андзкія, гішпанскія і афрыканскія крыніцы. У дагішпанскую эпоху, музыка значна вагаласяў залежнасьці ад рэгіёна, аднак *куэна* і *тынья* былі агульнымі музычнымі інструмэнтамі. Гішпанскае заваяваньне прынесла новыя музычныя інструмэнты, напрыклад гітару, скрыпку і г. д. Афрыканскі ўплыў адчуваецца ў зьяўленьні выразным рытмаў у музыцы а таксама ўдарных інструмэнтаў. Пэруанскія нацыянальныя танцы маюць назвы *марыньера*, *тандэра*, *данза дэ ціджэрас* і *гуайна*.

## Крыніцы