Ненецкая лясная мова

**Не́нецкая лясна́я  мова** (таксама **нешанская**, **нешчанская**) — самадыйская мова ўральскае моўнае сям'і, на якой размаўляюць групы ненцаў, якія жывуць у лясных зонах Ямала-Ненецкай ды Ханты-Мансійскай аўтаномных акругаў Расеі, у прыватнасьці ў навакольлях рэк Аган, Пур, Лямін і Надым.

Датычна ненецкае лясное мовы існуюць вызначаныя праблемы ў клясыфікацыі. Набліжэйшай да яе мовай зьяўляецца тундравая ненецкая, разам зь якой ненецкая лясная можа лічыцца дыялектам агульнае ненецкае мовы, аднак пачынаючы з 1990-х гадоў мова пачала лічыцца асобнай. Варта адзначыць, што ступень узаемазразумеласьці між абедзьвюма мовамі зьяўляецца слабай.

Іншымі роднаснымі ненецкай лясной мове зьяўляюцца нганасанская ды энецкая мовы, у меншай ступені — селькупская ды іншыя ўральскія мовы.

## Асноўная характарыстыка
### Фанэтыка
* **Галосныя**
Галоснымі гукамі ў націскных склада у ненецкай лясной мове зьяўляюцца:

У ненаціскных складах даўжыня галосных не вылучаецца. Існуе толькі пяць якасьцяў галосных, а менавіта /æ/, /ɑ/, /ə/, /i/, /u/. Націск у слове не фіксуецца на пэўнай пазыцыі ў корані, што прыводзіць да чаргаваньня націскных галосных сярэдняга ўздыму зь ненаціскнымі галоснымі верхняга ўздыму. Падоўжаныя галосныя сустракаюцца трохі часьцей за кароткія, хоць варта заўважыць, што ў словах аднаскладовага паходжаньня могуць вымаўляцца толькі кароткія галосныя. Кароткія галосныя сярэдняга ўздыму /e/, /o/, у прыватнасьці ў крайняй пазыцыі, сустракаюцца толькі ў невялікай колькасьці аднаскладовых словаў і звычайна аб'ядноўваюцца ў адмысловыя галосныя верхняга ўздыму /i/, /u/. Гэтая зьява дадаткова ўскладняецца працэсам ператварэньня кароткіх галосных пярэдняга верхняга ўздыму /i/, /u/ у /e/, /o/ у пазыцыі перад /ə/. Фінскі навуковец Тапані Салмінэн у сувязі з гэтымі двума фактамі адзначаў, што доўгія галосныя варта лічыць асноўнымі, а кароткія — маркіраванымі (то бок, радзейшымі) фанэмамі.

/æː/ і яго ненаціскны аналяг зьяўляюцца толькі ў не-палятальных складах і могуць рэалізоўвацца як дыфтонгі [ae] або [aɛ], кароткае /æ/ можа рэалізоўвацца як [aj], пры гэтым чаргуючыся з доўгім аналягам такім жа чынам, як і іншыя кароткія галосныя.

У некаторых заходніх дыялектах /æ/ замяняецца на /e/.

* **Рэдукаваныя галосныя**
Ненецкая лясная ды роднасная ёй ненецкая тундравая мовы маюць зьяву рэдукаваньня галосных. Гэтая зьява стала нагодаю для меркаваньня, што знаходжаньне дзьвюх розных якасьцяў залежыць ад націскной ці ненаціскной пазыцыі. У націскной пазыцыі гэтая галосная пазначаецца як  і ўказвае на рэдукаваны (т.б. скарочаны) тып асноўнай галоснай, у ненаціскной пазыцыі яна адлюстроўвае гук  і ўказвае на рэдукаваны варыянт гуку /a/. Аднак за апошнім часам апынуўся ўстаноўленым факт таго, што рэдукаваныя галосныя насамрэч зьяўляюцца кароткімі, а процілеглыя ім гукі адлюстроўваюць падоўжаныя галосныя. У цяперашні час пазначэньне  было б больш правільным замяніць на , тады як  толькі ўказвае на кароткую галосную, хоць гэтая артаграфія не акрэсьлівала б яго дакладнага фанэтычнага значэньня.

* **Зычныя**
У ненецкай лясной мове існуе 24 зычныя гукі:

Адсутнічае адрозьненьне паводле звонкасьці, але большасьць зычных адрозьніваюцца паводле паляталізацыі. Зычная /r/ магла зьявіцца ў апошніх запазычаньнях, старэйшыя гукі /r/, /rʲ/ зазналі зрух у лятэральныя фрыкатывы /ɬ/, /ɬʲ/. Паляталізаваныя /tʲ/, /sʲ/ звычайна рэалізоўваюцца як альвэа-палятальныя [tɕ], [ɕ].

### Пісьмовасьць
Пісьмовасьць на ненецкай лясной мове створаная ў 1994 року. На ёй выдадзеныя лемантары, слоўнікі, дапаможнікі для настаўнікаў.

Альфабэт ненецкае мовы:

## Носьбіты
Агульная колькасьць носьбітаў адзначаецца ў 1 750 чалавек, зь якіх 1 300 жыве ў Пураўскім раёне Ямала-Ненецкай аўтаномнай акругі Расеі, астатнія — у сёлах Нумто ды Вар'ёган Ханты-Мансійскай аўтаномнай акругі Расеі.

Паводле зьвестак пачатку 2000-х гадоў ненецкая лясная мова выкладалася ў пачатковых клясах чатырох школаў (у месьце Тарка-Сале, пасёлках Нумто, Вар'ёган, Халясавэй). У Пураўскім раёне двойчы на тыдзень трансьляваліся 15-хвілінныя радыёперадачы, раз на два тыдні выходзілі 20-25 хвілінныя тэлеперадачы на ненецкай лясной мове. На мове піша пісьменьнік Юры Вэла.

## Літаратура
* 

## Крыніцы

Катэгорыя:Самадыйскія мовы
Катэгорыя:Мовы Расеі