open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Нясьвіская Біблія

**Нясьві́ская Бі́блія** або **Бі́блія Сымо́на Бу́днага** — пераклад на польскую мову ўсяе Бібліі, выкананы літоўскім біблеістам і навукоўцам Сымонам Будным для выкарыстаньня ў набажэнствах Польскімі братамі. Перакладзеная ў Нясьвіжы і надрукаваная ў Заслаўі або Ўзьдзе ў 1572 року Мацеем Кавячынскім. Пераклад зьдзейсьнены з арыгінальных моваў.

Сымон Будны, якога называюць «найвыбітнейшым гэбраістам XVI стагодзьдзя», быў прыхільнікам даслоўнага перакладу Сьвятога Пісаньня, таму меў шмат заўвагаў да выдадзенай у 1563 року польскімі кальвіністамі Берасьцейскае Бібліі. Лічыў, што ў яе ўведзеныя перайначаныя фармулёўкі, якія датычаць Ісуса (на думку арыяніна Буднага, Хрыстос быў усяго толькі дасканалым чалавекам, а ня Богам) і тое, што іхняя Біблія і так была перакладам з францускім і лацінскіх перакладаў, а не з арыгінальных тэкстаў.

Польскія браты, якія ўсё далей аддаляліся ад кальвіністаў, замовілі Буднаму і ягонаму супрацоўнікам «выпраўленьне» тэксту Берасьцейскае Бібліі і прыняцьце ягоных заўвагаў. Аднак Будны заняўся ўласным перакладам габрэйскага і грэцкага арыгіналаў і апокрыфаў. Асноўную частку перакладу зьдзейсьніў ён сам, нягледзячы на саслабелы зрок і процістаяньне з боку нясьвіскіх Радзівілаў (якія вярнуліся ў каталіцтва). Каб захаваць даслоўнасьць і ў той жа час дайсьці да польскага чытача, Будны ўвёў некалькі гэбраізмаў (напрыклад, транскрыпцыю імёнаў замест традыцыйных адпаведнікаў) і нэалягізмаў (напрыклад, упершыню выкарыстаў такія словы, як «разьдзел», «намёт» і да т. п., якія цьвёрда замацаваліся ў польскай мове). Ва ўсім Старым Тэстамэнце Будны перад іменем Бога ўвёў тэтраграм у форме «Ягова». Дадаткова прыбраў усе згадкі пра боскую сутнасьць Ісуса, палічыўшы іх пазьнейшымі дадаткамі (у некаторых месцах пазьней вярнуў). Даслоўнасьць перакладу і агульная антыпатыя да «арыянаў» сталі вынікам таго, што Нясьвіская Біблія выкарыстоўвалася амаль выключна толькі Польскімі братамі.

Аднак выдаўцы Нясьвіскай Бібліі бяз згоды Сымона Буднага правялі ў тэксьце Новага Запавету пэўныя зьмяненьні. Таму Будны, які не ўхваліў гэтых зьменаў, выдаў новы пераклад Новага Запавету пад сваім імем у Лоску ў 1574 року. У ім ён 11 разоў зьмясьціў Божае імя «Ягова» і прыбраў усе згадкі пра боскасьць Ісуса.

Польскія браты ўсьведамлялі, што пераклад Новага Запавету ў іхняй Бібліі недасканалы. Таму ў 1577 выдалі Новы Запавет у перакладзе Марціна Чаховіца, а ў 1606 у Ракаўскай акадэміі яшчэ й Новы Запавет у перакладзе Валентыя Шмальца.

Большасьць асобнікаў Бібліі Сымона Буднага загінулі падчас Контрарэфармацыі.

## Крыніцы

## Заўвагі

## Вонкавыя спасылкі
* Эвангельле паводле Мацьвея і кніга Роду ў электронным варыянце
* Лічбавая вэрсія з Асалінэюму

Катэгорыя:Сымон Будны
Катэгорыя:Пратэстанцкія пераклады Бібліі
Катэгорыя:Гісторыя Нясьвіжу
Катэгорыя:Кнігі 1572 году
Дамжале (футбольны клюб)

«**Дамжа́ле**» () — славенскі футбольны клюб з гораду Дамжале. Заснаваны ў 1921 годзе. Двухразовы чэмпіён Славеніі (2007, 2008), двухразовы ўладальнік Кубка Славеніі (2011, 2017).

## Гісторыя
Клюб «Дамжале» быў заснаваны ў 1920 годзе, але пад першапачатковым назовам «Дыск».

Залаты век клюбу надыйшоў улетку 2002 году, калі Славіша Стаянавіч стаў галоўным трэнэрам дружыны і павярнаў дамальцаў у Першую лігу. У сэзоне 2005—2006 гадоў клюб прасунуўся праз першыя два кваліфікацыйныя раўнды Кубка УЭФА, але ў наступным раўндзе спатыкнуўся зь нямецкім «Штутгартам». У наступным сэзоне клюб таксама браў удзел у кваліфікацыі Кубка УЭФА, але гэтым разам быў выбіты тэль-авіўскім «Гапаэлем». У тым жа сэзоне ва ўласным чэмпіянаце 13 траўня 2007 году па сканчэньні матчу супраць «Прымор’я» клюб фактычна стаў чэмпіёнам краіны, упершыню ў сваёй гісторыі. У сэзоне 2007—2008 гадоў «Дамжале» абараніла тытул, разграміўшы ў тым сэзоне на хатнім стадыёне «Марыбор».

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Дамжале
Вязьма (неадназначнасьць)

Назву **Вязьма** маюць:

* Вязьма — горад у Смаленскай вобласьці Расеі
* Вязьма — вёска ў Быхаўскім раёне Магілёўскай вобласьці Беларусі
Гамарня

Назву **Гамарня** маюць:

* Гамарня — былая вёска ў Нараўлянскім раёне Гомельскай вобласьці
* Гамарня — вёска ў Быхаўскім раёне Магілёўскай вобласьці
* Гамарня — былая вёска ў Хоцімскім раёне Магілёўскай вобласьці
Шчыт (сузор’е)

**Шчыт** () — дробнае сузор’е на поўдзень ад нябеснага экватару, створанае ў XVII стагодзьдзі. У Беларусі можна назіраць увесну, улетку ды ўвосень.

## Адметнасьці

У Шчыце маюцца некалькі расьсеяных скупнасьцяў, а таксама шаравая скупнасьць і плянэтарная туманнасьць. Найвядомейшыя аб’екты глыбокага космасу — M11 (Скупнасьць Дзікая Качка) і расьсеяная скупнасьць M26 (). Шаравая скупнасьць NGC 6712 і плянэтарная туманнасьць IC 1295 знаходзяцца ва ўсходняй частцы сузор’я — іх аддзяляюць усяго 24 кутавыя хвіліны.

Скупнасьць Дзікая Качка, найбольш адметны аб’ект сузор’я, была названая такім чынам Ўільямам Сьмітам у 1844 за падабенства з чарадой качак. Скупнасьць ляжыць за  ад Зямлі і ў дыямэтры мае 20 сьветлавых гадоў. У скупнасьці месьціцца каля 3000 зорак, што робіць яе даволі населенай. Узрост скупнасьці складае каля 220 млн гадоў.

## Гісторыя

Шчыт — адзінае сузор’е, назва якога ня зьвязаная з гістарычнай фігурай антычнасьці. Яно было створанае ў 1684 годзе астраномам Янам Гэвэліем, які даў сузор’ю арыгінальную назву **Шчыт Сабескага** () у гонар перамогі войскаў караля польскага і вялікага князя літоўскага Яна Сабескага ў бітве пад Венай 1683 году. Пазьней сузор’е было скарочана і набыла цяперашнюю форму.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі


Катэгорыя:Сузор’і
Катэгорыя:Паўднёвыя сузор’і
Катэгорыя:Сабескія
Орган (анатомія)

**Орган** ( — «інструмэнт») — адасобленая сукупнасьць розных тыпаў вузаў і тканак, якая выконвае пэўную функцыю ў жывым арганізьме.

Орган ўяўляе сабой функцыянальную адзінку ў межах арганізму, адасобленую ад іншых функцыянальных адзінак дадзенага арганізму. Органы аднаго арганізму зьвязаныя ў сваіх функцыях паміж сабой такім чынам, што арганізм зьяўляецца сукупнасьцю органаў, якія часта аб’ядноўваюцца ў розныя сыстэмы органаў.

Органам завецца толькі тая сукупнасьць тканак і клетак, якая мае ўстойлівае становішча ў межах арганізму й чыё разьвіцьцё прасочваецца ў межах эмбрыягенэзу (органагенэз).

Органная арганізацыя вузаў і тканак уласьцівая як для жывёлаў, так і для расьлінаў і грыбоў.

## Некаторыя ворганы чалавека
* Галаўны мозаг
* Лёгкія
* Мачавік
* Нырка
* Печань
* Страўнік
* Сэрца

Катэгорыя:Органы
Сонечнае зацьменьне

**Сонечнае зацьменьне** — пачасная астранамічная зьява, у часе якой Месяц часткова або цалкам засланяе сьвятло ад Сонца да Зямлі. Гэта здараецца толькі ў маладзіку, калі, гледзячы зь Зямлі, Месяц і Сонца знаходзяцца ў злучэньні, якое называюць сызыгіяй. Калі адбываецца поўнае сонечнае зацьменьне, Месяц цалкам закрывае дыск Сонца, такім чынам, што бачная толькі карона. Пры частковым сонечным зацьменьні Месяцам закрываецца толькі частка Сонца.

Сонечнае зацьменьне зьяўляецца прыроднай зьявай, але ў некаторых старажытных цывілізацыях і цяперашніх культурах сонечнае зацьменьне зьвязвалі з звышнатуральнымі прычынамі і лічылі благім знакам. Поўнае сонечнае зацьменьне можа напужаць людзей, незнаёмых з астранамічным тлумачэньнем зьявы, паколькі Сонца зьнікае проста ўсярэдзіне дня, а неба цямнее за колькі хвілінаў.

Пры назіраньні частковага зацьменьня ці прамежнай фазы поўнага зацьменьня трэба выкарыстоўваць адмысловыя прылады для назіраньня, паколькі просты позірк на Сонца ёсьць небясьпечным, але можна глядзець на Сонца ў часе поўнага зацьменьня Сонца Месяцам.

## Глядзіце таксама
* Зацьменьне
* Зацьменьне Месяца

## Вонкавыя спасылкі
* Фатаздымкі сонечных зацьменьняў 
* Анімаваныя мапы сонечнага зацьменьня 2009 году 


Катэгорыя:Зацьменьні
Каса (неадназначнасьць)

* Каса (анатомія)
* Каса (інструмэнт)
* Каса (фрызура)
* Каса (рэльеф)
Корань (мовазнаўства)

**Ко́рань** — абавязковая сэнсавая і структурная частка слова, якая зьяўляецца носьбітам рэчыўнага значэньня. Нельга лічыць, што ён выражае асноўнае лексычнае значэньне слова. Празь яго перадаецца агульнае значэньне, бо ён вылучаецца на базе аднакаранёвых словаў. Корань — агульная фармальна-структурная і сэнсавая частка роднасных словаў; здольны далучаць да сябе іншыя марфэмы, якія характарызуюць яго значэньне, утвараюць гнёзды роднасных словаў.

## Вызначэньне кораня
Для вызначэньня кораня выкарыстоўваюць прыёмы:
* Падбор аднакаранёвых словаў.
* Прыём пасьлядоўнага супастаўленьня вытворнай асновы і ўтваральнай асновы да таго часу, пакуль утваральная аснова ня стане невытворнай.
* Прыём падбору аднатыпна структурных словаў (эфэктыўны пры аналізе словаў зь іншамоўным коранем і ўнірадыксальнымі, адзінкавымі каранямі).

Лічыць, што корань — нязьменная частка слова, будзе няправільна, бо фармальна ён відазьмяняецца.

## Свабодныя і зьвязаныя карані
Корань можа выступаць у 2 формах:
* Свабодны — корань, які сам па сабе ці ў спалучэньні з канчаткам ужываецца як асобнае самастойнае слова.

Найбольшую самастойнасьць сярод свабодных каранёў маюць:

* карані, якія ўтвараюць цэлае слова з нулявым канчаткам (лес, ноч, дом).

* карані, якія зьнешне супадаюць з цэлым нязьменным словам (або, ці, дзе).

Менш самастойнасьці маюць карані, якія ўтвараюць словы з матэрыяльна выражаным канчаткам (поле, мора).
* Зьвязаныя — карані, якія асобна ў мове не існуюць, а ўжываюцца ў спалучэньні са службовымі марфэмамі.

Адрозьненьні ад свабодных каранёў:

* зьвязаныя карані ўжываюцца толькі ў спалучэньні са службовымі марфэмамі, свабодныя карані — самі па сабе.

* зьвязаныя карані абавязкова павінны паўтарацца ў радзе аднакаранёвых словаў, свабодныя — вычляняюцца з раду адзінкавых словаў.

Зьвяз карані ў лінгвістычнай літаратуры называюцца радыксоіды.

## Віды каранёў

### Паводле выражальнага значэньня
* З прадметным значэньнем (у назоўніках) — стол, акно, дзьверы.
* З працэсуальным значэньнем (у дзеясловах) — працаваць, кахаць, гатаваць.
* Са значэньнем непрацэсуальнай прыметы, атрыбутыўныя (у прыметніках) — прыгожы, цікавы, шэры.
* З колькасным значэньнем (у лічэбніках) — дваццаць, сорак пяць, сёмы.

### Паводле фанэмнай структуры
Па якасьці канцавога гуку:

* адкрытыя (заканчваюцца на галосны гук).

* закрытыя (заканчваюцца на зычны гук).

Па якасьці пачатковага гуку:

* прыкрытыя (пачынаюцца з зычнага гуку).

* непрыкрытыя (пачынаюцца з галоснага гуку).

У сучаснай беларускай мове пераважаюць закрытыя прыкрытыя карані.

### Паводле фанэмнага складу карані
* Аднафанэмныя (монафанэмныя) — складаюцца з адной фанэмы.
* Поліфанэмныя — складаюцца з 2 і болей фанэмаў.

## Літаратура
* Беларуская граматыка: У 2 ч. — Мінск: Навука і тэхніка. — Ч. 1. Фаналогія Арфаэпія. Марфалогія. Словаўтварэнне. Націск, 1985.
* Шакун Л. М. Словаўтварэнне. Мінск: Вышэйшая школа, 1978.
* Шуба П. П. Сучасная беларуская мова. Марфаналогія. Марфалогія. Мінск, 1987.

Катэгорыя:Мовазнаўчая тэрміналёгія
Катэгорыя:Марфэмы
Суфікс

**Су́фікс** ( «прымацаваны») у лінгвістыцы — посткаранёвая марфэма, якая служыць для ўтварэньня новых словаў або граматычных формаў. Далучаецца да кораня ці да іншага суфіксу. Значэньне слова пры наяўнасьці некалькіх суфіксаў выводзіцца з апошняга суфіксу. Пасьля суфіксаў могуць стаяць канчаткі і постфіксы. Суфіксамі закрываецца аснова слова.

## Асаблівасьці суфіксаў
* Далучаюцца толькі да асновы слова.
* Далучаюцца да асновы слова і пераводзяць вытворнае слова ў разрад іншай часьціны мовы, радзей пакідаюць у межах той жа часьціны мовы.
* Для кожнай часьціны мовы характэрны корпус суфіксальных марфэмаў.

## Віды суфіксаў

### Паводле значэньня і функцый
* Словаўтваральныя (дэрывацыйныя).
* Словазьменныя (рэляцыйныя).

### Паводле паходжаньня
* Спрадвечнабеларускія.
* Запазычаныя.

### Паводле фанэмнага складу
* Монафанэмныя (складаюцца з адной фанэмы).
* Поліфанэмныя (складаюцца з 2 і болей фанэмаў).

### Паводле фанэмнай структуры
Паводле пачатковага гуку:
* Прыкрытыя (пачынаюцца з зычнага гуку).
* Непрыкрытыя (пачынаюцца з галоснага гуку).

Паводле канцавога гуку:
* Закрытыя (заканчваюцца на зычны гук).
* Адкрытыя (заканчваюцца на галосны гук).

## Літаратура
* Беларуская граматыка: У 2 ч. — Мінск: Навука і тэхніка. — Ч. 1. Фаналогія Арфаэпія. Марфалогія. Словаўтварэнне. Націск, 1985.
* Шакун Л. М. Словаўтварэнне. Мінск: Вышэйшая школа, 1978.
* Шуба П. П. Сучасная беларуская мова. Марфаналогія. Марфалогія. Мінск, 1987.
Страўнік

**Страўнік** () — полы цягліцавы орган, разьмешчаны паміж страваводам і дванаццаціперснай кішкай. Уяўляе сабой мехападобнае пашырэньне стрававальнага каналу, у якім запасіцца й пераварваецца праглынутая ежа. Страўнікавы сок, які вылучаецца залозамі сьлізьневай страўніка, зьмяшчае стрававальныя фэрмэнты, саляную кісьлю й іншыя рэчывы, пераварвае бялкі, часткова тлушчы, аказвае бактэрыцыднае дзеяньне. Акрамя таго, у страўніку адбываецца мэханічнае драбненьне ежы.

Аб’ём пустога страўніка складае каля 500 мл.

## Хваробы
* Цэліякія

## Літаратура
* — 10&nbsp;000 ас.


Катэгорыя:Страўнікава-кішачны тракт
Хвост

**Хвост** (у параўнальнай анатоміі) — аддзел сэгмэнтаванага цела, які разьмяшчаецца ззаду анальнай адтуліны й не зьмяшчае кішэчніка. Наяўнасьць хваста у сэнсе прынятага вызначэньня характэрна толькі для хордавых.

Часам у пераносным сэнсе слова хвост выкарыстоўваецца для абазначэньня адасобленых задніх аддзелаў цела ў некаторых групах бесхрыбтовых, якія не адносяцца да хордавых. Так, напрыклад, часам кажуць пра хвост скарпіёнаў (называючы так апістасому). Варта адзначыць, што ў гэтых выпадках «хвост» зьмяшчае кішку. У яшчэ больш агульным сэнсе хвастамі называюць любыя хвостападобныя вырасты на якіх заўгодна частках цела (напрыклад, хвосьцікі на крылах матылькоў — парусьнікаў або галубянак).

Катэгорыя:Анатомія жывёлаў
Катэгорыя:Органы
Язык

**Язы́к** — няпарны выраст дна ротавай поласьці ў пазваночных жывёлаў і чалавека.

## Функцыі языка
Язык чалавека ўтвораны папярочна-паласатай цягліцавай тканкай і пакрыты сьлізістай абалонкай. Язык — цягліцавы орган. Пры скарачэньні цягліцаў яго форма зьмяняецца. Язык ўдзельнічае ў працэсе жаваньня, выразнай прамовы, зьяўляецца органам густу. Надзвычай важная роля языка пры смактаньні малака маці нованароджаным і грудным дзіцем.

## Будова языка
Язык чалавека зьмяшчае 16 цягліцаў і зьяўляецца, магчыма, самай рухомай, але ніяк ня самай моцнай цягліцай чалавека.
Глотка

**Гло́тка** () — лейкападобны канал даўжынёй 11—12 см, зьвернуты ўверх шырокім канцом і сплюшчаны ў пярэднезаднім кірунку. Верхняя сьценка зрошчаныя з асновай чэрапу. Ззаду глотка прымацоўваецца да глотачнага грудочку базілярнай часткі патылічнай косткі, па баках — да пірамідаў скроневых костак, затым да мэдыяльнай пласьцінцы крылападобнага атожылка. На ўзроўні VI шыйнага пазванку глотка звужаецца й пераходзіць у стрававод.
 
Глотка зьяўляецца злучальным зьвяном паміж поласьцю носу й роту, з аднаго боку, і страваводам і горлам — з другога. Поласьці глоткі: верхняя — насавая, сярэдняя — ротавая, ніжняя — гартанная. Насавая частка (насаглотка) злучаецца з поласьцю носу праз хааны, ротавая частка з поласьцю роту злучаецца празь зяпу, гартанная частка праз уваход у гартань злучаецца з горлам.

## Функцыі глоткі
Функцыі глоткі: прасоўваньне харчовага камяка з роту ў стрававод, правядзеньне паветра з носу (ці роту) у гартань. Такім чынам, у глотцы перакрыжоўваюцца дыхальныя й стрававальныя шляхі.

Катэгорыя:Дыхальная сыстэма
Катэгорыя:Сыстэма страваваньня
Катэгорыя:Чалавечае горла
Катэгорыя:Анатомія жывёлаў
Стрававод

**Стрававод** (лац. œsóphagus) — частка стрававальнага каналу. Уяўляе сабой сплясканую ў пярэднезаднім кірунку полую цягліцавую трубку, па якой ежа з глоткі паступае ў страўнік.

Стрававод дарослага чалавека мае даўжыню 25-30 см. Зьяўляецца працягам глоткі, пачынаецца ў вобласьці шыі на ўзроўні VI—VII шыйнага пазванка, затым праходзіць праз грудную поласьць ў міжсьценьне й заканчваецца ў брушнай поласьці на ўзроўні X—XI грудных пазванкоў, калі ўпадае ў страўнік.

## Глядзіце таксама
* Рэфлюксная хвароба

Катэгорыя:Анатомія чалавека
Катэгорыя:Органы
Катэгорыя:Сыстэма страваваньня
Катэгорыя:Страўнікава-кішачны тракт
Мікрафон

**Мікрафон** — электраакустычная прылада, якая пераўтварае гук у электрычны сыгнал. Мікрафоны выкарыстоўваюцца ў мностве прыладаў, сярод якіх тэлефоны, дыктафоны, слыхавыя апараты, гуказапісвальная й кінаапаратура, партатыўныя радыёстанцыі, мэгафоны, студыі радыё, тэлебачаньня й гуказапісу, сыстэмы распазнаваньня голасу й інтэрнэт-тэлефаніі. Мікрафоны прымяняюць і для не-акустычных мэтаў, такіх як ультрагукавая дэфэктаскапія й датчык удару.

Большасьць сучасных мікрафонаў выкарыстоўвае зьмену ёмістасьці кандэнсатару з палярызаваным дыэлектрыкам (г. зв. электрэтны мікрафон, разнавіднасьць кандэнсатарнага мікрафону), таксама распаўсюджаныя мікрафоны з выкарыстаньнем электрамагнітнай індукцыі (дынамічны мікрафон), п’езаэлектрычнага эфэкту, і мадуляцыі сьвятла для атрыманьня электрычнага сыгналу з мэханічных вібрацый. Гістарычна першым быў вугальны мікрафон, які цяпер не ўжываецца.

Катэгорыя:Выпраменьвальнікі і прыёмнікі гуку
Гучнагаварыцель

**Гучнагаварыцель**, таксама пашыраная назва **дынамік** — электраакустычная прылада, прызначаная для ўзнаўленьня гукаў маўленьня, музыкі і інш., перададзеных у выглядзе электрычнага сыгналу. Існуюць мэханічныя гучнагаварыцелі, але яны нашмат менш распаўсюджаныя.

Электраакустычны гучнагаварыцель пераўтварае падведзеныя электрычныя ваганьні ў гукавыя з дапамогай рухомай мэханічнай сыстэмы. У найбольш пашыраным выпадку — электрадынамічны гучнагаварыцель — рухомая сыстэма складаецца з папяровага конусу (дыфузару) з прымацаванай да яго гукавой абмоткай, зьмешчанай у зазоры пастаяннага магніту. Акрамя электрадынамічных, сустракаюцца электрамагнітныя, п’езаэлектрычныя, кандэнсатарныя, пнэўматычныя і іншыя гучнагаварыцелі.

Мініяцюрныя гучнагаварыцелі знаходзяцца ў такіх прыладах, як радыё- і тэлевізійныя прыёмнікі, музычныя плэеры, тэлефоны і інш. Большыя акустычныя сыстэмы выкарыстоўваюць для праслухоўваньня музыкі, гукаўзмацненьня ў тэатрах і на канцэртах, а таксама ў сыстэмах апавяшчэньня. Калі імкнуцца дасягнуць дакладнага ўзнаўленьня гуку, звычайна выкарыстоўваюць некалькі гучнагаварыцеляў, кожны зь якіх узнаўляе пэўную частку гукавога дыяпазону частотаў. Накіраванасьць выпрамяненьня ствараецца рупарам ці выкарыстаньнем гукавых калёнак.

Асноўныя парамэтры гучнагаварыцеля: намінальная магутнасьць, паласа ўзноўленых частотаў, сярэдні гукавы ціск. Па электраакустычных парамэтрах адрозьніваюць шырокапалосныя і вузкапалосныя, высока- і нізкачастотныя, нізка- і высакаомныя, паводле канструкцыі — адна- і двухдыфузарныя, кааксіальныя, круглыя і інш.

## Літаратура
* Ткачэнка А. П. Гучнагаварыцель // Беларуская энцыклапедыя. У 18 т. Т. 5: Гальцы — Дагон / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 1997.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Выпраменьвальнікі і прыёмнікі гуку
Чэмпіянат сьвету па трэкавых вэлягонках 2013 году

**Чэмпіянат сьвету па трэкавых вэлягонках 2013 году** прайшоў у Менску з 20 па 24 лютага 2013 году пад эгідай Міжнароднага саюзу вэлясыпэдыстаў. На чэмпіянаце было разыграна 19 камплектаў узнагарод: 10 у мужчын і 9 у жанчын. Спаборніцтвы прайшлі на вэлядроме ў мультыспартовым комплексе «Менск-Арэна». На правядзеньне спабораў вылучылі 1 млн. 857 тыс. эўра.

Перамогу ў неафіцыйным камандным заліку сярод амаль з 35 краінаў сьвету атрымала зборная Вялікабрытаніі, якая заваявала 5 залатых узнагародаў. Беларускія раварысты выступалі ў палове відаў спабораў. 27 лютага міністар спорту і турызму Беларусі Аляксандар Шамко звольніў расейскага адмыслоўца Станіслава Салаўёва з пасады старшага трэнэра зборнай Беларусі па вэляспорту праз адсутнасьць дасягненьня хоць бы адной узнагароды на першынстве.

## Вынікі

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт Міжнароднага саюзу вэлясыпэдыстаў

Катэгорыя:Роварны спорт
Катэгорыя:2013 год у спорце
Каліба

**Калі́ба** — слова валаскага паходжаньня (параўнайце  — «хата»). У падгальскай намэнклятуры мае два значэньні:

* **скальная каліба** — натуральнае заглыбленьне ці адтуліна пад вялікай скалой/скаламі, дзе можна схавацца ад дажджу або пераночыць. Часта такія натуральныя калібы паляпшалі, дабудоўваючы каменныя сьценкі, затыкаючы каменьнямі шчыліны, выроўніваючы падлогу для сну. Альпіністы й турысты ўжываюць слова «каліба» толькі ў такім значэньні. Некаторыя калібы маюць уласныя назвы, напрыклад Сьвініцкая каліба, і апісаныя ў пуцяўніках па Татрах. Вялікая колькасьць калібаў была зьнішчаная супрацоўнікамі нацыянальнага парку, каб ня даць магчымасьці альпіністам (г. зв. «татарнікам») выкарыстоўваць іх для начлегу.

* каліба можа быць таксама сынонімам слова шалаш і адносіцца да драўлянай хаткі, у якой хаваюцца чабаны. Для адрозьненьня ад скальнай калібы часам яе называюць **пастушыная каліба**. Каліба, у якой хаваюцца пастухі валоў, таксама можа называцца **валовая каліба**. Паняцьце «каліба» ў некаторых рэгіёнах можна таксама азначаць звычайную хату.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Жылыя будынкі
Катэгорыя:Гуральшчына
Закапанскі стыль

**Закапа́нскі стыль** — архітэктурны стыль, уведзены Станіславам Віткевічам у 90-х роках XIX стагодзьдзя. У асноўным выкарыстоўваўся ў будаўніцтве пансыянатаў.

Віткевіч за ўзор узяў традыцыйны стыль будаўніцтва падгальскіх гуралаў, узбагаціўшы яго элемэнтамі мадэрну, імкнуўся стварыць аснову для сучаснай польскай народнай архітэктуры на аснове культуры Падгальля. Першыя праекты рэалізоўваў у загарадных хатах і вілах у курортным месьце Закапанэ. Прапагандыстамі ягонага стылю былі між іншых Уладыслаў Матлякоўскі, Валеры Эліяш-Радзікоўскі і Яраслаў Вайцяхоўскі.

У закапанскім стылі выраблялася таксама мэбля, гаспадарчыя прылады, адзеньне, вырабы з парцаляну, музычныя інструмэнты і сувэніры. Элемэнты культуры гуралаў пранікалі таксама ў творчасьць кампазытараў і пісьменьнікаў. У шырэйшым панятку закапанскі стыль ахоплівае ўсе праявы пранікненьня народнай культуры Падгальля ў агульнанацыянальную культуру.

Галоўнымі асаблівасьцямі стылю зьяўляюцца падмуркі з колатага каменю, высокі гонтавы дах, вялікая колькасьць дэкаратыўных элемэнтаў.

## Прыклады будынкаў

## На Беларусі
За польскім часам закапанскі стыль стаў распаўсюджвацца і ў Заходняй Беларусі, дзе яго прапагандавалі  і Лявон Вітан-Дубейкаўскі.

Захаваліся дзясяткі прыкладаў будынкаў у гэтым стылі, большасьць зь якіх у аварыйным стане. Некаторыя ўнесеныя ў Дзяржаўны сьпіс гісторыка-культурных каштоўнасьцяў Рэспублікі Беларусь.

## Глядзіце таксама
* Драўляная архітэктура

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* Лаўрэш Леанід. Архітэктура нацыянальнага рамантызму на Лідчыне // Наша слова № 37 (1032) 14 верасня 2011 г; №38 (1033) 21 верасня 2011 г. 

## Вонкавыя спасылкі
* Styl zakopiański
* Музэй закапанскага стылю
Зэстафоні (футбольны клюб)

«**Зэстафоні**» — грузінскі футбольны клюб з гораду Зэстафоні. Заснаваны ў 2004 годзе. Двухразовы чэмпіён Грузіі (2011, 2012), уладальнік Кубка Грузіі (2008).

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Зэстафоні
Катэгорыя:Зьявіліся ў 2004 годзе
Клятное

Назву **Клятное** маюць:

* Клятное — вёска ў Сухопальскім сельсавеце Пружанскага раёну Берасьцейскай вобласьці
* Клятное — вёска ў Шаняўскім сельсавеце Пружанскага раёну Берасьцейскай вобласьці
* Клятное — вёска ў Быхаўскім раёне Магілёўскай вобласьці
* Клятное — вёска ў Пухавіцкім раёне Менскай вобласьці
* Клятное — вёска ў Старадароскім раёне Менскай вобласьці

## Глядзіце таксама
* Клетнае
Постфікс

**Постфікс** у лінгвістыцы — афікс, які зьяўляецца посткаранёвай марфэмай і служыць для ўтварэньня новых словаў. У слове можа разьмяшчацца як пасьля суфікса, так і пасьля канчатка. Постфіксы таксама называюць постфлексыйнымі суфіксамі і аглютынатыўнымі суфіксамі.

## Асаблівасьці постфіксаў
* Далучаюцца толькі да цэлага слова.
* Не пераводзяць вытворнае слова ў іншую часьціну мовы.
* Могуць разьмяшчацца пасьля канчатка.

Катэгорыя:Афіксы
Пінская шляхта (п’еса)

«**Пі́нская шля́хта**» — п’еса клясыка беларускае літаратуры, майстра камічнага жанру Вінцэнта Дунін-Марцінкевіча (фарс-вадэвіль у вадной дзеі). Напісана ў 1866 годзе, першая публікацыя зьявілася ў 1918 годзе ў часопісе «Вольная Беларусь» (№№ 30—31).

## Сюжэт
Пінская шляхта — гэта гарэзьлівая, сьмешная й, адначасова, вельмі пазнавальная гісторыя на тэму жыцьця мясцовае беларускае шляхты. У ёй апавядаецца пра фанабэрыстых і пыхлівых дробных шляхцюкоў, якія па сваім матэрыяльным становішчы ды ладзе жыцьця ня на шмат адрозьніваюцца ад сялянаў. Але, нягледзячы на тое, яны для сябе лічаць найвялікшай абразай, калі іх хтосьці называе «мужыкамі». І пры ўсёй іхняй фанабэрыстасьці яны баяцца кіраўніцтва, тых хто мае над імі ўладу.

У сваёй п’есе Дунін-Марцінкевіч высьмейвае царскі суд, бюракратызм і хабарніцтва ўраднікаў, якія самі ж і парушаюць усе магчымыя законы, якія яны прадстаўляюць, ды выносяць абсурдныя прысуды.

## Гісторыя стварэньня
П’еса «Пінская шляхта» Дунін-Марцінкевічам была напісаная ў 1866 годзе. Першая ейная публікацыя зьявілася ў 1918 годзе ў часопісе «Вольная Беларусь» (№№ 30—31). Другое выданьне «Пінскае шляхты» было зьдзейсьнена ў 1923 годзе.

У Беларускім дзяржаўным архіве-музэі літаратуры й мастацтва захоўваецца выданьне п’есы, выпушчанае ў Польшчы (Беласток, 1958).

## Мова п’есы
П’еса была напісаная на беларускай мове. Але ў дасьледнікаў выклікае цікавасьць, што яна была напісана на пінскім дыялекце, часам выкарыстоўваецца беларуска-ўкраінская песенна-інтымная лірыка XVIII стагодзьдзя.

## Тэатральныя пастановы
П’еса ставіцца ў Менскім Купалаўскім тэатры, Палескім драматычным тэатры месту Пінску на мове арыґіналу.

## Крыніцы

## Літаратура
* Ільін, А. «Хрэн табе ў вочы!»: дык хто ж напісаў «Пінскую шляхту»? // Наша гісторыя, №1, 2019, с. 41—45. ISBN 2617-2305

Катэгорыя:Камэдыі
Катэгорыя:Творы беларускай літаратуры
Катэгорыя:Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч
Катэгорыя:Палеская літаратура
Сэра-дэ-Паска

**Сэра-дэ-Паска** () — горад у Пэру, сталіца дэпартамэнту Паска. Насельніцтва складае 147 126 жыхароў.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Гарады Пэру
Словазлучэньне

**Словазлучэньне** — гэта два або некалькі самастойных словаў, зьвязаных падпарадкавальнай сувязьзю.

Словазлучэньні адрозьніваюцца ад сказа (яны толькі частка сказу й ня могуць быць адзінкай зносін) і ад слова (яны больш дакладна называюць прадметы, дзеяньні, прыметы). Словазлучэньні бываюць:
* простыя — маюць два словы (*высокі чалавек, леташняя пшаніца*)
* складаныя — маюць тры й болей самастойных слоў (*чалавек высокага росту, пшаніца леташняга ўраджаю*).

Словазлучэньні выдзяляюцца са сказаў сваімі сувязямі:
* значэньняў
* правапісам
Напрыклад, у сказе *Бруіцца празрыстая рэчка, хаваецца ў ніцых кустах.* (Я. Журба) можна выдзеліць наступныя словазлучэньні: *рэчка (якая?) празрыстая | хаваецца (дзе?) ў кустах | кустах (якіх?) ніцых*.

Словазлучэньне грунтуецца на падпарадкавальнай сувязі. Таму ў кожным словазлучэньні вылучаецца *галоўнае слова* (галоўны член) і *залежнае слова* (залежны член). Сувязі паміж членамі словазлучэньня вызначаюцца з дапамогай пытаньня (гл. ранейшы прыклад). Галоўным членам словазлучэньня могуць быць назоўнікі, дзеясловы, прыметнікі, прыслоўі. З улікам гэтага словазлучэньні падзяляюцца:
* дзеяслоўныя
* іменныя (назоўкавыя, прыметнікавыя)
* прыслоўныя.

У словазлучэньні існуюць адносіны паміж словамі:
* прадметам і яго прыметай (*вялік сад, сьпелыя яблыкі*)
* дзеяньнем і яго прыметай (*чытаць уголас, ісьці сьпяшаючыся*)
* дзеяньнем і акалічнасьцю — месца, часу, прычыны і г. д., пры якой яно адбываецца (*жыць у горадзе, прыехаць увечары, трэсьціся ад страху*).
У адрозьненьні ад значэньня залежнага члена словазлучэньні бываюць:
* азначальныя (*сьнег (які?) чысты, краіна (чыя?) наша*)
* аб’ектная (*араць (чым?) трактарам, араць (што?) поле, вестка (ад каго?) ад таварыша*)
* прасторавыя (*адпачываць (дзе?) у вёсцы, ісьці (дзе?) лесам*)
* часавыя (*прыехаць (калі?) праз год, сабрацца (калі?) па абедзе*)
* мэтавыя (*змагацца (зь якой задачай?) дзеля шчасьця*)

## Заўвагі

## Літаратура
* Бурак, Л. І. Сучасная беларуская мова: Сінтаксіс. Пунктуацыя : вучэб. дапам. для філал. фак. ун-таў / Л. І. Бурак. − Мінск: Універ-кае, 1987.
* Кароткая граматыка беларускай мовы : у 2 ч. Ч. 2. Сінтаксіс / навук. рэд. А. А. Лукашанец. — Мінск : Беларус. навука, 2009.

Катэгорыя:Словазлучэньне
Катэгорыя:Мовазнаўства
Катэгорыя:Сынтакс
Тумбэс (горад)

**Тумбэс** () — горад у Пэру, сталіца дэпартамэнту Тумбэс. Насельніцтва складае 80 000 жыхароў.

Катэгорыя:Гарады Пэру
Канчатак

**Канча́так** (фле́ксія) — службовая марфэма, якая разьмяшчаецца пасьля кораня або суфікса, пры дапамозе якой утвараюцца ня новыя словы, а граматычныя, сынтаксычныя формы аднаго і таго ж слова.

## Асаблівасьці канчаткаў
* Выступаюць толькі як формаўтваральныя сродкі.
* Ужываюцца, як правіла, на канцы слова і замыкаюць марфэмны рад (выключэньне: словы з постфіксам).
* Не ўваходзяць у аснову слова, не дапаўняюць яго лексычнае значэньне, выражаюць толькі граматычнае значэньне.
* Канчаткі — марфэмы парадыгматычныя. Парадыгму канчаткаў ня маюць нязьменныя словы (інфінітывы, дзеепрыслоўі, прыслоўі, безасабова-прэдыкатыўныя словы, нескланяльныя назоўнікі і прыметнікі).

## Віды канчаткаў
### Паводле фанэмнага складу
* Аднафанэмныя (складаюцца з адной фанэмы).
* Двухфанэмныя (складаюцца зь дзьвюх фанэмаў).
* Трохфанэмныя (складаюцца з трох фанэмаў).

### Паводле разьмяшчэньня
* Зьнешнія канчаткі (канцавыя марфэмы) .
* Унутраныя канчаткі (знаходзяцца паміж 2 асновамі або 2 каранямі). Унутр флексію маюць складаныя словы, у якіх абедзьве часткі скланяюцца.

### Паводле выражанасьці
* Матэрыяльна выражаныя.
* Нулявыя.

## Літаратура
* Беларуская граматыка: У 2 ч. — Мінск: Навука і тэхніка. — Ч. 1. Фаналогія Арфаэпія. Марфалогія. Словаўтварэнне. Націск, 1985.
* Шакун Л. М. Словаўтварэнне. Мінск: Вышэйшая школа, 1978.
* Шуба П. П. Сучасная беларуская мова. Марфаналогія. Марфалогія. Мінск, 1987.

Катэгорыя:Марфэмы
Узброеныя сілы Польшчы

**Узбро́еныя сі́лы По́льшчы** (неафіц. Польскае войска, ) — сукупнасьць узброеных сілаў Польскай Рэспублікі, прызначаных для абароны свабоды, незалежнасьці і сувэрэнітэту дзяржавы.

Складаюцца з сухапутных, ваенна-марскіх, ваенна-паветранных і спэцыяльных войскаў. Кіраўніцтва ўсімі войскамі краіны ажыцьцяўляе Галоўнакамандуючы ўзброеных сілаў — прэзыдэнт Польшчы, разам зь міністрам абароны. 

## Мінуўшчына
Паводле зьвестак СІДПМ на 2009 год узброеныя сілы Польшчы займалі 21 месца паводле выдаткаў на ваенныя патрэбы. Салдаты ўзброеных сілаў Польшчы ўдзельнічалі ў войнах міжнароднай кааліцыі войскаў у Іраку і Аўганістане да выхаду Польшчы ў 2008 годзе. У 2011 годзе вайсковыя выдаткі Польшчы склалі 1,9% сукупнага ўнутранага прадукту (СУП). У 2012 годзе выдаткі склалі 12 млрд даляраў ЗША. У войску налічвалася 120 000 чалавек.

У 2025 годзе вайсковы бюджэт Польшчы дасягнуў 4,7 % сукупнага ўнутранага прадукту.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт Міністэрства абароны Польшчы 


Катэгорыя:Зьявіліся ў 1918 годзе
Цэфэй (сузор’е)

**Цэфэ́й** () — каляпалярнае сузор’е ў паўночнай частцы зорнага неба, бачнае ў Беларусі ўвесь год. Яно было названа ў гонар Кефэя, цара Этыёпіі ў грэцкай міталёгіі. Сузор’е было адным з 48 сузор’яў, пералічаных старажытнагрэцкім астраномам Пталемэем, і застаецца адным з 88 сучасных сузор’яў.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Цэфэй (Cepheus) // 


Катэгорыя:Сузор’і
Катэгорыя:Паўночныя сузор’і
Катэгорыя:Сузор’і, пералічаныя Пталемэем
Сымург Закаталы

«**Сымург**» () — былы азэрбайджанскі футбольны клюб з гораду Закаталы. Заснаваны ў 2005 годзе і расфармаваны ў 2015 годзе.

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Зьявіліся ў 2005 годзе
Міцькаўшчына

Назву **Міцькаўшчына** маюць:

## Населеныя пункты
### [[Беларусь]]
* Віцебская вобласьць:
** Міцькаўшчына — вёска ў Аршанскім раёне

* Магілёўская вобласьць:
** Міцькаўшчына — вёска ў Амсьціслаўскім раёне
** Міцькаўшчына — вёска ў Бялыніцкім раёне

## Падвойныя назвы
* Вялікая Міцькаўшчына

## Глядзіце таксама
* Міцькавічы
* Міцькаўка
* Міцькаўцы
* Міцькі
* Міцькова
* Міцькоў
Мэтастаз

**Мэтастаз** (ад , «перамяшчэньне, зьмена становішча») — аддалены другасны ачаг паталягічнага працэсу, які ўзьнік перамяшчэньнем выклікаемага яго пачатку (пухлінавых клетак, мікраарганізмаў) зь пярвічнага ачагу хваробы праз тканкі арганізму. Перамяшчэньне можа ажыцьцяўляцца праз крывяносныя (гематагенныя мэтастазы) або лімфатычныя сасуды (лімфагенныя мэтастазы), альбо ўнутры поласьцяў цела (імплятацыйныя мэтастазы — напрыклад, у брушной або грудной поласьці). Працэс стварэньня мэтастазаў называецца мэтастазаваньнем. Разглядаецца як варыянт ўскладненьня або як варыянт распаўсюду.

Катэгорыя:Анкалёгія
Футуралёгія

**Футуралёгія** (ад  — будучыня + грэч. logos — вучэньне) — агульная канцэпцыя будучыні Зямлі й чалавецтва, у вузкім — галіна навуковых ведаў, якая ахоплівае пэрспэктывы сацыяльных працэсаў.

## Літаратура
* Чалавек і грамадства: Энцыклапедычны даведнік. Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 1998. ISBN 985-11-0108-7
Аўтакратыя

**Аўтакра́тыя** — сыстэма праўленьня, пры якой адной асобе належыць неабмежаваная вярхоўная ўлада. Аўтакратыямі былі ўсе дынастычныя манархіі Старажытнага Ўсходу, тыранічныя праўленьні ў некаторых старажытных грэцкіх дзяржавах, Рымская й Бізантыйская імпэрыі, абсалютныя манархіі новага часу. Позьнія палітычныя традыцыі аўтакратычнай улады ідуць ад часоў Аляксандра Македонскага, эліністычнай ідэі «цара» і «царства». Элінізм скасаваў полісы (гарады-дзяржавы антычнага часу) і стварыў тэрытарыяльную манархію пад уладай аднаго цара. Як і ўсходнія дэспатыі, эліністычная аўтакратыя вызначалася неабмежаванай уладай, яе абагаўленьнем, праўленьнем з апорай на бюракратыю, армію, культ правіцеля. Аднак у адрозьненьне ад усходніх дэспатыяў, заснаваных выключна на волі дэспата, эліністычная, а за ёй рымская, бізантыйская і эўрапейскія аўтакратыі ў той ці іншай ступені прызнавалі традыцыйныя законныя нормы адносін у грамадзтве. Тэрмін нярэдка ўжываецца ў сучасным лексыконе для вызначэньня асобаў і груповак, якія імкнуцца да непадзельнага палітычнага панаваньня, прэтэндуюць на неабмежаваную ўладу.

## Літаратура
* Чалавек і грамадства: Энцыклапедычны даведнік. Менск: Беларуская Энцыклапедыя, 1998. 

Катэгорыя:Формы дзяржавы
Эліптычная галяктыка

**Эліптычная галяктыка** — кляса галяктык з выразнай эліпсоіднай формай і яскравасьцю, што зьмяншаецца па краёх. Гэта адна з трох галоўных клясаў галяктык, разгледжаных Эдўінам Габлам у працы 1936 году «Каралеўства туманнасьцяў» (), побач са сьпіральнай і лінзападобнай галяктыкамі. Эліптычныя галяктыкі набываюць формай ад амаль сфэрычнай да вельмі сьціснутай, а колькасьць зорак у галяктыцы можа вагацца ад дзясяткаў мільёнаў да трыльёну зорак і больш. Эдўін Габл меркаваў, што эліптычныя галяктыкі могуць з часам пераўтварацца ў сьпіральныя, але гэтая гіпотэза не знайшла пацьверджаньня. Зоркі, што належаць да эліптычных галяктык, зазвычай старэйшыя па ўзросьце як то зоркі ў сьпіральных галяктыках.

Большасьць эліптычных галяктык складаецца з старых зорак з малой масай, небагатага міжзорнага асяродзьдзя і замалым утварэньнем новых зорак. Звычайна эліптычныя галяктыкі бываюць акружаныя мноствам шаравых скупнасьцяў. Эліптычныя галяктыкі складаюць прыблізна 10—15% ад усёй колькасьці галяктык Мясцовай звышскупнасьці, пагатоў іх ня лічуць пераважнай клясай галяктык у Сусьвеце. Пераважна эліптычныя галяктыкі знаходзяцца ў цэнтрах скупнасьцяў галяктык. Эліптычныя галяктыкі, разам з лінзападобнымі галяктыкамі, называюць галяктыкамі *раньняга тыпу*, паколькі тыя знаходзяцца ў пасьлядоўнасьці Габла і ня мелі вялікага распаўсюду ў раньнім Сусьвеце.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі


Катэгорыя:Марфалягічныя тыпы галяктык
Мечыслаў Хвойнік

**Мечы́слаў Хво́йнік** (), пасьля зьмены грамадзянства **Мэнахэм Орэн** (;&nbsp;16 студзеня 1902, Ружаны, Расейская імпэрыя — 1 сьнежня 1962, Тэль-Авіў, Ізраіль) — польскі шахматыст, алімпійскі прызэр, пасьля Другой сусьветнай вайны рэпрэзэнтант Ізраілю.

## Жыцьцяпіс
У 20-х роках XX стагодзьдзя быў адным з наймацнейшых кракаўскіх шахматыстаў, тройчы (1919, 1925 і 1926) здабываў тытул чэмпіёну места. Двойчы (1926 і 1927) выступаў у фіналах чэмпіянатаў Польшчы. У 1928 прадстаўляў (на IV дошцы) Польшчу на шахматнай алімпіядзе ў Гаазе (+4 −3 =4), разам з камандай заваяваўшы бронзавы мэдаль. У 1929, выступаючы за каманду Кракава, заваяваў бронзавы мэдаль каманднага чэмпіянату Польшчы.

У сярэдзіне 1930-х пераехаў з Кракава ў Роўна на Валыні (цяпер ва Ўкраіне). Перамог на чэмпіянаце Роўна 1938 року. З пачаткам II сусьветнай вайны апынуўся ў Мелякесе (цяпер ва Ўльянаўскай вобласьці Расеі), выкладаў у настаўніцкім інстытуце. У 1946 вярнуўся ў Польшчу і пасяліўся ў Ніжняй Сылезіі.

У 1949 Мечыслаў Хвойнік эміграваў у Ізраіль і зьмяніў імя на Мэнахэм Орэн. У 1951 року перамог на чэмпіянаце Ізраілю і чэмпіянаце Тэль-Авіву, праз год паўтарыў посьпех на чэмпіянаце Тэль-Авіву.

Тройчы выступаў за Ізраіль на алімпіядах: у 1952 на другой дошцы (+6 −4 =3), у 1954 на трэцяй (+7 −2 =3) і ў 1956 на чацьвёртай (+2 −2 =4). Агулам згуляў 44 алімпійскія партыі, у якіх здабыў 26 пунктаў.

Паводле рэтраспэктыўнае сыстэмы Chessmetrics найвышэйшы рэйтынг меў у кастрычніку 1954, займаючы 74-е месца ў сьвеце.

## Крыніцы

## Літаратура
* 

## Вонкавыя спасылкі
* Выбраныя партыі Мечыслава Хвойніка
* Мэнахэм Орэн на 365Chess.com

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Ружанах
Катэгорыя:Польскія шахматысты
Катэгорыя:Ізраільскія шахматысты
Катэгорыя:Беларускія жыды
Катэгорыя:Польскія эмігранты
Катэгорыя:Ізраільскія імігранты
Катэгорыя:Памерлі ў Тэль-Авіве
Лічынка (неадназначнасьць)

Назву **Лічынка** маюць:

* Лічынка — фаза жыцьцёвага цыклю шэрагу жывёлаў
* Лічынка — вёска ў Бялыніцкім раёне Магілёўскай вобласьці
Эрыдан (сузор’е)

**Эрыда́н** () — сузор’е, назва якога адпавядала грэцкай назьве ракі По ў Старажытнай Грэцыі. Яно было адным з 48 сузор’яў, пералічаных Пталемэем, і застаецца адным з 88 сучасных сузор’яў. Гэта 6-е найбуйнейшае сузор’е, якое займае 1138 кв. градусаў і цягнецца ад нябеснага экватару на больш як 50° поўдзень.

У сузор’і знаходзіцца Ахернар (α Эрыдана) — 9-я найярчэйшая зорка ў небе.

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 


Катэгорыя:Сузор’і
Катэгорыя:Экватарыяльныя сузор’і
Катэгорыя:Сузор’і, пералічаныя Пталемэем
Уарас

**Уарас** () — горад у Пэру, сталіца дэпартамэнту Анкаш. Насельніцтва складае 117 774 жыхароў.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Гарады Пэру
Сутарэньні Ромула

**«Сутарэ́ньні Ро́мула»** — кніга Людмілы Рублеўскай, напісаная ў 2010 годзе. Уключае ў сябе 2 раманы Людмілы Рублеўскай — «Забіць нягодніка, альбо Гульня ў Альбарутэнію» і «Сутарэньні Ромула». Упершыню апублікаваны ў часопісе «Дзеяслоў» (2011 год, № 47—49), у 2012 кніга выйшла ў выдавецтве «Кнігазбор» (у сэрыі «Кнігарня пісьменніка»). 

У 2011 годзе за раман «Сутарэньні Ромула» Людміла Рублеўская стала ляўрэаткаю прэміі імя Францішка Багушэвіча.

## Сюжэт
Абодва раманы Людмілы Рублеўскай: «Забіць нягодніка, альбо Гульня ў Альбарутэнію» і «Сутарэньні Ромула» — зьвязвае тэма сталінскіх рэпрэсіяў супраць беларускай творчай інтэлігенцыі. Дзеяньне ў іх адбываецца як у сучаснасьці, так і ў мінулым, і ў іх раскрываецца тэма гістарычнай памяці. Гэтым творам характэрна псыхалягічная глыбіня, эпічнасьць, напружанасьць сюжэту. У іх прасочваецца спроба сфармуляваць беларускую нацыянальную ідэю.

Чытача кнігі чакаюць падарожжы ў часе і дэтэктыўныя расьсьледаваньні, гісторыя каханьня герояў, дзеля якога ім не шкада памерці, і запаветная краіна Альбарутэнія. У кнізе апавядаецца, як трапіў прафэсар Скаловіч з засьценкаў НКВД 1937-га ў дом ля Кальварыйскіх могілак 2000-га, чым і чаму супрацоўніца выдавецтва Арсенія Вяжэвіч так падобная да графіні на партрэце XIX стагодзьдзя, і іншае. Чытача чакаюць неверагодныя лёсы герояў, якія спрабуюць захаваць чалавечую годнасьць сярод найгоршых пакутаў і выпрабаваньняў.

## Крыніцы

Катэгорыя:Беларускія фантастычныя літаратурныя творы
Катэгорыя:Фантастычныя аповесьці
Катэгорыя:Раманы на беларускай мове
Катэгорыя:Беларускія раманы
КуПС Куопіё

**КуПС** () — фінскі футбольны клюб з гораду Куопіё. Заснаваны ў 1923 годзе. Васьміразовы чэмпіён Фінляндыі, пяціразовы ўладальнік Кубка Фінляндыі.

## Гісторыя
Клюб быў афіцыйна заснаваны 16 сакавіка 1923 году і спачатку меў назву КПС ад скарачэньня назвы «Футбольны клюб Купіё» ().

Большую частку 1920-х гадоў клюб ладзіў таварыскія матчы супраць іншых мясцовых клюбаў. У 1930-х і пачатку 1940-х гадоў каманда ўжо гуляла ў другім паводле велічыні дывізіёне фінскага футболу. У найвышэйшы дывізіён яны трапілі ў 1947 годзе, але згубілі месца паводле вынікаў дэбютнага сэзону. Клюб зноў прасунуўся ў найвышэйшы дывізіён у 1949 годзе і на гэты раз замацаваўся там ажно на 44 сэзоны запар. Калі ў першыя гады галоўнымі колерамі каманды былі чорны, зялёны і белы, але ў 1935 годзе яны былі замененыя на чорна-жоўтыя. Адначасна зьмянілася і абрэвіятура, якая дасюль пішацца як КуПС.

Залаты век КуПС прыпаў на 1950-я і 1970-я гады, калі дружына пяць разоў перамагала ў чэмпіянаце, яшчэ восем разоў каманда брала срэбныя мэдалі і яшчэ раз спыняліся на трэцім радку. У 1968 годзе клюб упершыню стаў уладальнікам Кубка Фінляндыі. У 1980-я гады КуПС працягваў спаборнічаць у найвышэйшай лізе, але без істотных посьпехаў. Толькі ў 1989 годзе прадстаўнікі Куопіё чарговы раз сталіся ўладальнікамі кубка краіны. У 1990-х гадах КуПС сутыкнуўся зь фінансавымі цяжкасьцямі і нават упершыню апусьціўся ў трэці дывізіён. У пачатку 2000-х каманда гуляла як у другім дывізіёне, гэтак і ў першым. У 2008 годзе каманда ўжо трывала замацавалася ў Вэйкаўсьліізе, а з 2017 году клюб стала бярэ мэдалі айчыннага чэмпіянату.

## Дасягненьні
* **[[Чэмпіянат Фінляндыі па футболе|Чэмпіён Фінляндыі]]**: 8
** 1956, 1958, 1966, 1974, 1976, 2019, 2024, 2025

* **Уладальнік [[Кубак Фінляндыі па футболе|Кубка Фінляндыі]]**: 5
** 1968, 1989, 2021, 2022, 2024

* **Уладальнік [[Кубак фінскай Лігі|Кубка фінскай Лігі]]**: 1
** 2006

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Куопіё
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1923 годзе
Аснова слова

**Асно́ва** — нязьменная частка слова. Каб вызначыць аснову, трэба аддзяліць канчатак. Напрыклад, у слове *бяроза* аснова ***бяроз-***, у слове *зялёная* — ***зялён-***, у слове *шуміць* — ***шум-***.

Нязьменныя словы ня маюць канчаткаў і складаюцца толькі з асновы: *уздоўж, улетку, хутка*.

## Падзел асноваў слова
Асновы ў словах бываюць:
* Невытворныя (яны супадаюць у слове з коранем): *стол, стул, сад, вішн-я, бел-ы, сінія, піш-у, няс-уць*
* Вытворныя (у іх, апрача кораня, ёсьць іншыя значымыя часткі): *сталов-ы, сталоўк-а, пасадк-а, садоў-нік, пабелк-а, падпіш-у, прыняс-уць*
Слова з вытворнай асновай звычайна суадносіцца са словам зь невытворнаю асноваю й зьяўляецца аднакаранёвым (роднасным) зь ім: *вішн-ёв-ы — вішн-я, настоль-н-ы — стол, сінь-к-а — сін-і, уз-гор-ак — гар-а*.

## Суплетыўныя асновы
Сустракаюцца выпадкі, калі суадносныя граматычныя формы маюць розныя асновы (я — мяне, мне, мною). Такія асновы называюцца суплетыўнымі. Суплетывізм — адзін са сродкаў утварэньня пэўных формаў слова, напрыклад склону (мы — нас), ліку (чалавек — людзі), ступені параўнаньня (добры — лепшы), трываньня (класьціся — легчы, браць — узяць). Суплетывізм асноў характэрны для назоўнікаў, займеньнікаў, прыслоўяў, дзеясловаў.

## Літаратура
* Беларуская граматыка: У 2 ч. — Мінск: Навука і тэхніка. — Ч. 1. Фаналогія Арфаэпія. Марфалогія. Словаўтварэнне. Націск, 1985.
* Шакун Л. М. Словаўтварэнне. Мінск: Вышэйшая школа, 1978.
* Шуба П. П. Сучасная беларуская мова. Марфаналогія. Марфалогія. Мінск, 1987.

Катэгорыя:Мовазнаўчая тэрміналёгія
Катэгорыя:Марфэмы
Конфікс

**Ко́нфікс** (цыркумфікс, бімарфэма) — састаўная службовая марфэма, якая складаецца з прэфікса і суфікса, якія ў адзіным фармальным комплексе далучаюцца да асновы слова. Выдзяляюцца толькі на словаўтваральным узроўні. Выконваюць толькі дэрывацыйную функцыю.

У структурным пляне конфіксы складаюцца толькі з тых элемэнтаў, якія існуюць як асобныя прэфіксы і суфіксы. Успрымаюцца як адзін фармальны кампанэнт і зьяўляюцца толькі спрадвечнабеларускімі па сваім паходжаньні. У акадэмічных граматыках конфіксныя ўтварэньні называюць прыставачна-суфіксальнымі ўтварэньнямі.

Хоць і аддзеленыя адзін ад аднаго коранем, яны выступаюць як адзіны словаўтваральны комплекс толькі ў словаўтваральным акце. У структурным пляне не існуюць як самастойныя элемэнты (заморскі). Далучаюцца толькі да ўтваральнай асновы.

## Літаратура
* Беларуская граматыка: У 2 ч. — Мінск: Навука і тэхніка. — Ч. 1. Фаналогія Арфаэпія. Марфалогія. Словаўтварэнне. Націск, 1985.
* Шакун Л. М. Словаўтварэнне. Мінск: Вышэйшая школа, 1978.
* Шуба П. П. Сучасная беларуская мова. Марфаналогія. Марфалогія. Мінск, 1987.

Катэгорыя:Марфэмы
П’юра (горад)

**П’юра** () — горад у Пэру, сталіца аднайменнага дэпартамэнту П’юра. Насельніцтва складае 421 648 жыхароў.

Катэгорыя:Гарады Пэру
Атраднае

Назву **Атраднае** маюць:

## Населеныя пункты
### [[Беларусь]]
* Атраднае — вёска ў Браслаўскім раёне Віцебскай вобласьці
* Атраднае — пасёлак у Бялыніцкім раёне Магілёўскай вобласьці
* Атраднае — вёска ў Любанскім раёне Менскай вобласьці

## Глядзіце таксама
* Атрадная
* Атрадны
Марфэмны аналіз слова

**Марфэмны аналіз слова** — гэта вызначэньне структуры, якое слова мае ў сучаснай мове. Пры гэтым трэба ўлічваць жывыя словаўтваральныя сувязі, г.зн. параўноўваць, супастаўляць слова з роднаснымі і вылучаць толькі тыя марфэмы, якія ёсьць у слове ў сучаснай мове.

Задача марфэмнага аналізу: правесьці структурнае чляненьне слова. Бяруцца вытворныя і невытворныя словы.

## Сувязь марфэмнага і словаўтваральнага аналізаў
Марфэмны аналіз трэба адрозьніваць ад словаўтваральнага. Пры марфэмным аналізе вызначаюцца і характарызуюцца ўсё структурныя часткі, на якія падзяляецца слова ў сучаснай мове. Пры словаўтваральным аналізе ня ставіцца задача паказаць усе марфэмы ў слове, патрабуецца толькі вызначыць словаўтваральную базу (утваральную аснову) і сродак (фармант), з дапамогай якога ўтварылася слова, а таксама спосаб словаўтварэньня. Пры марфэмным і структурным аналізе падзел на структурныя часткі можа не супадаць.

Марфэмны і словаўтваральны аналіз цесна зьвязаныя паміж сабой. Словаўтваральны аналіз дапамагае вызначыць марфэмную структуру слова.

## Літаратура
* Беларуская граматыка: У 2 ч. — Мінск: Навука і тэхніка. — Ч. 1. Фаналогія Арфаэпія. Марфалогія. Словаўтварэнне. Націск, 1985.
* Шакун Л. М. Словаўтварэнне. Мінск: Вышэйшая школа, 1978.
* Шуба П. П. Сучасная беларуская мова. Марфаналогія. Марфалогія. Мінск, 1987.

Катэгорыя:Мовазнаўства
Этымалягічны аналіз слова

**Этымалягічны аналіз слова** — гэта вызначэньне той марфэмнай структуры, якую слова мела раней.

У большасьці выпадкаў дзяленьне словаў на часткі пры марфэмным і этымалягічным аналізе супадае. У словах, якія з той ці іншай прычыны зьмянілі сваю структуру, пры марфэмным і этымалягічным аналізе будуць вылучацца розныя часткі.

Аб’ектам этымалягічнага аналізу, як правіла, выступаюць невытворныя ў сучаснай мове словы. Мэта этымалягічнага аналізу — устанавіць, як зьмянялася марфэмная і словаўтваральная структура слова, якія гістарычныя працэсы аказалі ўплыў на гэтыя зьмены.

## Задачы этымалягічнага аналізу
* Устанаўленьне з дапамогай этымалягічных слоўнікаў гістарычнай марфэмнай і словаўтваральнай структуры слова.
* Параўнаньне гістарычнай структуры з сучаснай структурай.
* Вызначэньне гістарычных працэсаў, якія адбываліся ў структуры слова.
* Выяўленьне прычын гістарычных зьменаў у марфэмным складзе слова.

## Мэтодыка этымалягічнага аналізу
# Аднавіць пачатковую форму слова і яго часьцінамоўную прыналежнасьць; устанавіць лексычнае значэньне слова.
# Паказаць сучаснае дзяленьне слова.
# Вызначыць з дапамогай этымалягічных слоўнікаў гістарычнае дзяленьне слова.
# Шляхам супастаўленьня сучаснага і гістарычнага марфэмнага дзяленьня слова ўстанавіць тып гістарычных зьменаў марфэмнага складу (апрошчаньне, ускладненьне, перараскладаньне, дэкарэляцыя, дыфузія).
# Вызначыць прычыны гістарычных зьменаў (фанэтычныя, сэмантычныя, дзеяньне аналёгіяў).

Разьмежаваньне марфэмнага і этымалягічнага аналізу дазваляе пазьбегнуць такой памылкі, як вылучэньне ў слове пры марфэмным аналізе мёртвых суфіксаў і прыставак.

## Літаратура
* Беларуская граматыка: У 2 ч. — Мінск: Навука і тэхніка. — Ч. 1. Фаналогія Арфаэпія. Марфалогія. Словаўтварэнне. Націск, 1985.
* Шакун Л. М. Словаўтварэнне. Мінск: Вышэйшая школа, 1978.
* Шуба П. П. Сучасная беларуская мова. Марфаналогія. Марфалогія. Мінск, 1987.

Катэгорыя:Мовазнаўства
Гуры

Назву **Гуры** маюць:

* Гуры — вёска ў Полацкім раёне Віцебскай вобласьці
* Гуры — вёска ў Астравецкім раёне Гарадзенскай вобласьці
* Гуры — вёска ў Бялыніцкім раёне Магілёўскай вобласьці
Жырафа (сузор’е)

**Жыра́фа** () — буйное сузор’е ў паўночнай частцы зорнага неба, у якім ня маецца яскравых зорак больш як чацьвертай зорнай велічыні. Сузор’е было створанае ў 1612 (або 1613) годзе Пэтэрам Плянцыем.

Лацінская назва ўяўляе сабой раманізаваную форму грэцкай назвы «», якая складаецца зь дзьвюх частак: «» (вярблюд) і «» (леапард) — паколькі жырафа мае доўгую шыю, падобна да вярблюда, і плямы, як леапард.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Паўночныя сузор’і