Прыназоўнікі эспэранта

У гэтым артыкуле зьмешчаны пералік **[[прыназоўнік]]аў [[эспэранта]]** з тлумачэньнем іх значэньня і прыкладамі ўжываньня.

Прыназоўнік — часьціна мовы, якая ставіцца перад часткаю сказа (словазлучэньнем), каб паказваць яе ролю ў сказе. Частка сказу з прыназоўнікам можа граць ролю дапаўненьня дзеяслова або апісаньня іншай часткі сказу (у беларускай мове гэтыя функцыі акрамя прыназоўнікаў выконваюць яшчэ й склоны). Звычайна прыназоўнік ставіцца перад назоўнікам, ці назоўным словазлучэньнем, але можа ўжывацца і перад дзеясловамі ў інфінітыве, перад колькаснымі прыслоўямі.

## Прыназоўнікі je, de, da
### je
Прыназоўнік, які ня мае пэўнага значэньня. Яго прызначэньне было — ужываць, калі па сэнсу немагчыма паставіць ніякі іншы прыназоўнік. Таму ў ранейшыя часы прыназоўнікам je карысталіся даволі часта, але зараз яго ўжываюць радзей, у асноўным для ўказаньня часу і меры, і інш.

Час: 
:Mi venos je la oka horo — Я прыду а восьмай гадзіне.
:Ni renkontiĝis je Pasko — Мы сустрэліся на Вялікдзень. 
:Ŝi faris tion je la lasta fojo — Яна зрабіла гэта ў апошні раз. 
Мера: 
:Je duono de kapo pli alta — На галаву вышэйшы. 
:Malfruiĝi je tuta horo — Спазьніцца на цэлую гадзіну. 
Іншае: 
:malsana je malvarmumo — хворы на прастуду
:Mi kredas je Dio — веру ў Бога (al Dio = Богу)

Часта замест прыназоўніка *je* магчыма ўжываць вінавальны склон:
:Li estis dudek du jarojn aĝa (je dudek du jaroj aĝa) — Яму было дваццаць два гады.

### de
Адзін з самых часта ўжывальных прыназоўнікаў. Мае вельмі шмат значэньняў, служыць найперш для перадачы граматычнай катэгорыі роднага і творнага склону.

Зь дзеясловамі абазначае: месца ці час, ад каторага пачалося дзеяньне, паходжаньне, прычыну. 
:Mi konas lin de longa tempo — Ведаю яго доўгі час. 
:De la patro mi ricevis leteron — Ад бацькі я атрымаў ліст. 
:Ŝi saltadis la tutan tagon de loko al loko — Яна скакала ўвесь дзень зь месца на месца. 
Каб больш дакладна паказаць, што гаворка ідзе пра час, ужываюцца ўдакладненьні: 
:**ekde** = "de la komenco de" — ад пачатку ...
:**de post** = "de la fino de" — ад канца ...

З аддзеяслоўнымі назоўнікамі гэты прыназоўнік абазначае аб’ект ці суб’ект (дзейнік) дзеяньня. 
:Ekbrilo de fulmo — успышка маланкі. 
:plenumo de mia deziro — выкананьне майго жаданьня. 
Каб пэўна адрозьніць суб’ектнае ад аб’ектнага ўжываньня прыназоўніка de, можна пісаць: 
:Hodiaŭ okazos akcepto **fare de** urbestro — Сёньня адбудзецца прыём бурмістра (ён будзе прымаць). 
:Distingado de bono **disde** malbono ne ĉiam estas facila afero — Адрозьніваньне дабра ад зла не заўжды лёгкая справа.

Зь іншымі назоўнікамі і займеньнікамі прыназоўнік de абазначае прыналежнасьць, зьмест, дыстанцыю. 
:libro de Petro — кніга Пятра
:nubo de polvo — воблака пылу
:vojo de urbo ĝis vilaĝo — шлях ад гораду да вёскі

З прыслоўямі прыназоўнік de паказвае дзейнік, суб’ект дзеяньня: 
:Montoj kovritaj de neĝo — горы пакрытыя сьнегам

### da
Прыназоўнік **da** ўжываецца пасьля назоўнікаў ці прыслоўяў, якія паказваюць колькасьць і абазначае тое, з чаго складаецца гэтая колькасьць. На беларускую мову перакладаецца родным склонам. 
:Mi aĉetis kilogramon da cukro — Я набыў кіляграм цукру.
:Sur arbo sidis multe da birdoj — На дрэве сядзела шмат птушак. 
:Kiom da tempo tio postulos? — Колькі часу гэта зойме?

Лічэбнікі ўжываюцца без гэтага прыназоўніка: 
:Ŝi havas dek pomojn — У яе дзесяць яблыкаў. 
Але колькасныя назоўнікі патрабуюць яго: 
:Ŝi havas dekon da pomoj — Яна мае дзясятак яблыкаў.

Вінавальны склон ніколі не ўжываецца пасьля прыназоўніка da: 
:La riĉulo havas multe da mono = La riĉulo havas multon da mono. 
(Няправільна: *La riĉulo havas multe da monon.*)

Важна адрозьніваць de і da: 
:taso de lakto — кубак ад малака (кубак, у якім было налітае малако)
:taso da lakto — кубак малака (малако, у аб'ёме, які зьмяшчаецца ў кубку)

## Прыназоўнікі месца

### Antaŭ
Прыназоўнік **antaŭ** абазначае месца, пазыцыю або час перад чымсьці, кімсьці.
: Antaŭ domo staras arbo — Перад домам стаіць дрэва.
: Je dudek minutoj antaŭ komenco — За дваццаць хвілін да пачатку.
Фігуральнае ўжываньне:
: Senti respondecon antaŭ la publiko — Адчуваць адказнасьць перад публікай.
Акрамя месца (з назоўным склонам) можа ўжывацца для ўказаньня напрамку:
: Starigu seĝon antaŭ la tablon — Пастаў стул перад сталом. (куды?)
: Seĝo staras antaŭ la tablo — Стул стаіць перад сталом. (дзе?)

#### Malantaŭ
Прыназоўнік **malantaŭ** абазначае месца пазадзі, па-за чымсьці.
: Malantaŭ la pordo oni aŭdis la voĉon — Па-за дзьвярыма чуўся голас.
: La luno iris malantaŭ nubojn — Месяц зайшоў за хмары.
Malantaŭ ніколі не ўжываецца для абазначэньня часу *пасьля*, для гэтага існуе прыназоўнік Post.

**Словаўтварэньне**
* antaŭa — папярэдні, ранейшы
* antaŭe — раней, папярэдне
* antaŭen — наперад
* antaŭhieraŭ — пазаўчора
* antaŭvidi — прадбачыць
* malantaŭa — пазьнейшы, задні
* malantaŭen — назад

### Apud
Прыназоўнік **apud** абазначае месца *побач, каля* нечага.
: Apud domo kreskas arbo — Каля дома расьце дрэва.
: Batalo apud la urbo Grunvaldo — Бітва ля месца Грунвальд.
Акрамя месца (з назоўным склонам) можа ўжывацца для ўказаньня напрамку :
: Metu la sakon apud la vandon — пакладзі мех побач зь сьцяной.
**Словаўтварэньне**
* apuda — блізкі, суседні
* apude — побач
* apudvoja — прыдарожны

### Ĉe
Прыназоўнік **ĉe** абазначае пазыцыю вельмі блізкую. Па сэнсу падобны на прыназоўнік apud, але адрозьніваецца ад таго тым, што азначае больш шчыльнае, непасрэднае суседзтва. Аднак гэта не абавязкова павінна быць судатыканьне.
: Ĉe la muro staras ŝranko — Каля сьцяны стаяла шафа.
: Ĉe la angulo de la strato — На рагу вуліцы.
: ŝultro ĉe ŝultro — плячо да пляча
Прыназоўнік *ĉe* абазначае таксама дом, месца звычайнага знаходжаньня, пражываньня:
: Kiam li estis ĉe mi, li ĉiam sidis en tiu fotelo — Калі ён быў у мяне (прыходзіў да мяне ў госьці), ён заўжды сядзеў у гэтым фатэлі.
: Viaj arboj estas samaj kiel ĉe ni — Вашыя дрэвы такія ж самыя, як у нас.
: La rajto loĝas ĉe la venkinto — Права жыве там, дзе пераможца (Пераможца заўжды правы).

**Словаўтварэньне**
* ĉeesti — прысутнічаць

### Ĉirkaŭ
Прыназоўнік **ĉirkaŭ** абазначае пазыцыю *навокал, навакол* чагосьці.
: Sidi ĉirkaŭ la fajro — сядзець вакол вогнішча.
: Ĉirkaŭ lia buŝo kaj liaj okuloj estis plene de sulkoj — Навокал яго рта і вачэй было шмат зморшчынак.
Можа ўжывацца для ўказаньня кірунку, руху:
: Siajn brakojn ŝi metis ĉirkaŭ mian kolon — Свае рукі яна паклала вакол маёй шыі.
: Alumeto ĵetis ĉirkaŭ sin vastan lumon — Запалка кінула вакол сябе шырокі круг сьвятла.
Прыназоўнік ĉirkaŭ абазначае таксама прыблізнае значэньне часу або меры:
: Nun estas ĉirkaŭ la kvina — Зараз каля пяці (гадзін).
: Ĉeestis ĉirkaŭ dek homoj — Прысутнічалі прыблізна дзесяць чалавек.

**Словаўтварэньне**
* ĉirkaŭa — навакольны
* ĉirkaŭe — наўкол
* ĉirkaŭo — навакольле
* ĉirkaŭi — быць навакол, абкружаць
* ĉirkaŭbraki — абдымаць

### Ekster
Прыназоўнік **ekster** абазначае месца, што знаходзіцца *звонку, па-за*.
: Mi staras ekster la domo, kaj ŝi estas interne — Я стаю звонку дома, а яна знаходзіцца ўнутры.
: Ili loĝas ekster la urbo — Яны жывуць па-за горадам.
Фігуральнае ўжываньне:
: Ne zorgu pri tio, kio estas ekster via scio — не клапаціся пра тое, што па-за межамі тваіх ведаў.
Магчыма ўжываць для ўказаньня кірунку:
: Ni iru ekster la ĉambron — Хадзём з пакою. (Часта можна замяніць на El).

**Словаўтварэньне**
* ekstere — звонку
* ekster(aĵ)o — зьнешнасьць, вонкавы выгляд
* eksterlanda — замежны
* eksterordinara — незвычайны

### En
Прыназоўнік **en** абазначае месца, што знаходзіцца *ўнутры*, у чымсьці.
: En la ĉambro sidis nur kelke da homoj — у пакоі сядзела ўсяго некалькі чалавек.
: Li kuŝis en la lito — Ён ляжаў у ложку. Параўнаем: li kuŝis sur la lito — ён ляжаў на ложку (неразабраным).
: Ŝi loĝas en Pollando, en la urbo Varsovio, en la Zamenhof-strato — Яна жыве ў Польшчы, у Варшаве, на вуліцы Замэнгофа.
: Paroli en Esperanto — размаўляць на эспэранта.
Зь вінавальным склонам гэты прыназоўнік абазначае рух, кірунак, або зьмену стану:
: Venis al mi en la kapon feliĉa penso — Да мяне ў галаву прыйшла шчасьлівая думка.
: Ni disiĝis kaj iris en diversajn flankojn — Мы разышліся і пайшлі ў розных кірунках.
: La libroj estis tradukitaj en diversajn lingvojn — Кнігі былі перакладзеныя на розныя мовы.

**Словаўтварэньне**
* ena — унутраны
* ene — унутры, у сярэдзіне
* enhavo — зьмест
* eniri — уваходзіць (у будынак, і дтп)

### Inter
Прыназоўнік **inter** абазначае месца, якое знаходзіцца *паміж, пасярод* іншых. Па сэнсу гэты прыназоўнік можа ўжывацца толькі перад выразам у множным ліку, або перад некалькімі выразамі, злучанымі злучнікам kaj (і).
: Pentraĵo pendis inter la fenestroj — Малюнак вісеў паміж вокнамі.
: Ili veturadis inter Belastoko kaj Harodno — Яны курсіравалі паміж Беластокам і Гародняй.
: Eĉ inter piuloj ne mankas pekuloj — Нават сярод набожных людзей знаходзяцца грэшнікі.
А таксама абазначае час, прыблізнае значэньне:
: Estis inter la sepa kaj oka horo vespere — было недзе паміж сёмай і восьмай вечара.
: En la monujo estis inter 100 kaj 200 eŭrojn — у кашальку было паміж 100 і 200 эўра.

**Словаўтварэньне**
* intera — пасярэдні, прамежкавы
* internacia — міжнародны
* interalie — паміж іншым
* interrompi — перапыніць

Варта ня блытаць з interna = ena — унутраны.

### Kontraŭ
Прыназоўнік **kontraŭ** мае значэньне *супраць, насупраць*; абазначае напрамак дзеяньня ці пачуцьця; тое, ад чаго ратуюцца; пры абмене абазначае тое, што даюць ці атрымліваюць узамен.
: Li sidis kontraŭ la enirejo de la domo — ён сядзеў насупраць уваходу ў дом.
: Estas tre malfacile naĝi kontraŭ la fluado — цяжка плыць супраць плыні.
: Mi estas kontraŭ via opinio — я супраць вашага меркаваньня.
: Mi ekfrotis alumeton kontraŭ la muro — я церануў запалку аб сьцяну.
: Vi ricevos baton kontraŭ la nuko — атрымаеш кухталя ў патыліцу.
: Ĉapelo kun grandaj randaĵoj por ŝirmi sin kontraŭ la suno — капялюш зь вялікімі брылямі, каб бараніцца ад сонца.
: Kuracilo kontraŭ tiu malsano — лекі ад той хваробы.
: Tiu ĉi libro estas aĉetebla kontraŭ tri rubloj — гэтую кнігу можна набыць за тры рублі.

**Словаўтварэньне**
* kontraŭa — супрацьлеглы
* kontraŭe — насупраць, супраць, наадварот
* kontraŭi — пярэчыць
* kontraŭulo — праціўнік

### Post
Прыназоўнік **post** мае значэньне *пасьля*. Калі ён абазначае месца, ён эквівалентны прыназоўніку Malantaŭ. Але часьцей ён ужываецца для ўказаньня часу.
: Post la pordo staris nekonata viro — за дзьвярыма стаяў незнаёмы чалавек.
: Ili iris vice unu post la alia — яны шлі чарадою, адзін за адным.
: Post la Nova jaro mi volas iom ripozi — пасьля Новага году я хачу трохі адпачыць.
: Post la vespermanĝo ĉiuj gastoj foriris — пасьля вячэры ўсе госьці разышліся.
: Tio okazos post tri horoj, je la dekkvin minutoj post la sesa — гэта адбудзецца праз тры гадзіны, а шостай з чвэрцю.
: Ekfluis larmoj, guto post guto — пацяклі сьлёзы, кропля за кропляй.

**Словаўтварэньне**
* posta — пазьнейшы
* poste — потым, пазьней
* posteulo — нашчадак, пасьлядоўнік
* postparolo — пасьляслоўе

### Preter
Прыназоўнік **preter** мае значэньне *міма, паўз, паблізу*.
: Li pasis preter mi — ён прайшоў паўзь мяне
: Ni veturis preter arbaro — мы ехалі міма леса
: La rivero fluis preter vilaĝo — рака цячэ побач зь вёскаю
Фігуральнае ўжываньне:
: Li agas preter ĉia racio — Ён дзейнічае, не карыстаючыся розумам.

**Словаўтварэньне**
* preterpasi, preteriri — прайсьці міма.

### Sub
Прыназоўнік **sub** азначае месца, якое знаходзіцца *пад* нечым. Ужываецца з назоўным склонам, калі абазначае месца, або зь вінавальным, калі абазначае рух, кірунак у гэтае месца.
: La kajero estas sub la libro — сшытак знаходзіцца пад кнігаю.
: Petro metis kajeron sub la libron — Пётар паклаў сшытак пад кнігу.
: Grandan paperujon mi portas sub la brako — Вялікую тэчку я нашу пад пахай.
Фігуральнае ўжываньне:
: Ŝi eldonis la libron sub kaŝnomo — Яны выдала кнігу пад псэўданімам.
: Li foriris sub la preteksto, ke li estas malsana — Ён сышоў пад падставай, што ён хворы.
Прыназоўнік *sub* можа абазначаць залежнасьць, падпарадкаваньне:
: Sub via estreco — Пад вашым кіраўніцтвам.
: Sub influo de agitado — Пад уплывам агітацыі.
: Sub la kondiĉo de malgranda alpago — Пры ўмове невялікай даплаты.

**Словаўтварэньне**
* sube — унізе, ніжэй
* suben — уніз
* subulo — падначалены
* subskribi — падпісаць
* ĉi-suba — які знаходзіцца тут, ніжэй

### Super
Прыназоўнік **super** абазначае месца, якое знаходзіцца *вышэй, над* чымсьці. Паміж імі звычайна існуе нейкі прамежак, то бок, яны не датыкаюцца.
: Super ni briletas plej bela stelo — над намі зьзяе найпрыгажэйшая зорка.
: Ĉe la tablo super telero plena de supo sidis Janjo — за сталом над поўнай талеркай супа сядзела Яня.
: La suno leviĝis super la teron — сонца ўзышло над зямлёй (куды?).
Прыназоўнік *super* можа абазначаць больш важнае, галоўнае, уплывовае становішча, а таксама задачу, над якой працуюць:
: Li fariĝos reĝo super la tuta lando — Ён будзе каралём над усёй краінай.
: Li ŝvitas ankoraŭ super la alfabeto — Ён яшчэ пацее над абэцэдай.

**Словаўтварэньне**
* supera — вышэйшы
* superi — перавышаць, мець вышэйшы статус, ранг
* superflua — лішні

Варта ня блытаць **supre** (прыслоўе *наверсе*) і **super** (прыназоўнік *над*):
: Li staras supre sur la monto — ён стаіць наверсе гары.
: La birdo ŝvebas super la monto — птушка лётае над гарой.

### Sur
Прыназоўнік **sur** абазначае месца *на* чымсьці, нешта ляжыць, стаіць, зьмешчана непасрэдна на нечым, яны датыкаюцца. У вінавальным склоне абазначае кірунак.
: La libro kuŝas sur la tablo — кніга ляжыць на стале.
: sinjorino, kiu senlace staris sur unu piedo, ne perdante la ekvilibron — спадарыня, якая нястомна стаіць на адной назе, не губляючы раўнавагі.
: Sur la arbo sin trovis multe (aŭ multo) da birdoj — на дрэве знаходзілася шмат птушак.
: Mi metis la manon sur la tablon — я паклаў руку на стол.
: La juna knabino prenis la infanon sur sian brakon — маленькая дзяўчынка ўзяла дзіця на руку.
Прыназоўнік *sur* можа абазначаць знаходжаньне на нейкай паверхні, не зважаючы на вышыню:
: Meze sur la muro pendis portreto — пасярэдзіне на сьцяне вісеў партрэт.
: Sur la ĉielo staras la bela suno — у небе стаіць прыгожае сонца.
: Li kisis ŝin sur la buŝo — ён пацалаваў яе ў рот.
Фігуральнае ўжываньне:
: Ĝi ne faros sur mi tian impreson — гэта ня зробіць на мяне такое ўражаньне.
: Ĉiuj okuloj fiksiĝis sur min — усе позіркі ўтаропіліся на мяне.

### Tra
Прыназоўнік **tra** мае значэньне *праз, скрозь*, абазначае месца і час. Ужываецца і з назоўным і зь вінавальным склонамі.
: Rigardi tra la fenestro — глядзець скрозь вакно.
: Ni veturos de Vilno al Prago tra Varsovio — мы паедзем зь Вільні ў Прагу праз Варшаву.
: Mia brako estas sufiĉe forta, por porti vin tra la arbaron — Мая рука дастаткова моцная, каб пранесьці цябе скрозь лес.
: La hundo bojis tra tuta nokto — сабака брахаў усю ноч.

**Словаўтварэньне**
* trae — наскрозь
* trabati — прабіць
* trablovo — скразьняк

### Trans
Прыназоўнік **trans** мае значэньне *на іншым баку, цераз, за*. Ён ужываецца, калі трэба ісьці цераз або па-над нечым, каб дасягнуць мэты. З назоўным склонам абазначае месца, зь вінавальным — рух.
: Oni konstruis novan ponton trans rivero — пабудавалі новы мост цераз раку.
: La hirundo flugis trans la riveron, ĉar trans la rivero sin trovis aliaj hirundoj — ластаўка ляціць праз раку (куды?), бо за ракой (дзе?) знаходзяцца іншыя ластаўкі.

Варта ня блытаць **trans** і **tra**:
: Bovo saltis trans barilo — бык скочыў праз агароджу (церазь яе верх).
: Bovo kuris tra barilo — бык прабег скрозь агароджу (празь дзірку).
: Iri tra strato — ісьці па вуліцы, з канца ў канец.
: Iri trans strato — ісьці па іншым баку вуліцы.
: Iri trans straton = transiri straton — ісьці на іншы бок вуліцы.

**Словаўтварэньне**
* transe — па той бок
* transigi — перанесьці, перавезьці, перакінуць
* transdoni — перадаць

## Прыназоўнікі кірунку
Акрамя згаданых ніжэй, кірунак могуць абазначаць таксама прыназоўнікі месца — гэта абазначаецца пры дапамозе вінавальнага склону.

### Al
Прыназоўнік **al** перадае значэньне давальнага склону беларускай мовы, і абазначае кірунак руху, атрымальніка ці ўладальніка, таго, каму належыць ці да каго накіравана дзеяньне.
:Mi donacis al vi tiun ĉi libron — я падараваў Вам гэтую кнігу. 
:Esperanto apartenas al ĉiuj ĝiaj uzantoj — эспэранта належыць усім яе карыстальнікам. 
:Ni iras al Paŭlo — мы ідзем да Паўла.
:Ŝi veturos al Vilno — яна паезде ў Вільню. 
:Li kraĉos al vi en la vizaĝon — ён плюне табе ў твар. 
:La aŭto estis ŝtelita al mi — аўтамабіль скралі ў мяне (ŝtelita de mi = скрадзены мною).
:Estas al mi malvarme — мне халодна.
:De tempo al tempo — час ад часу. 
Прыназоўнік *al* азначае таксама спасылку пры параўнаньні, ці ўказаньні блізасьці: 
:Ŝi estis jam proksima al la arbaro — яна была ўжо блізка да лесу. 
:Simila al la patrino — Падобны на маці.

**Словаўтварэньне**
* aldoni — дадаць
* aliĝi — далучыцца

### El
Прыназоўнік **el** абазначае рух знутры вонкі, ці папярэдні стан, калі гаворка ідзе пра зьмену. 
:Mia patrino forpelis min el la domo — мая маці выгнала мяне з хаты. 
:El la kaldrono eliras vaporo — з рондаля выходзіць пара. 
:Li venigis al si el Berlino multajn librojn — ён прывёз для сябе з Бэрліна шмат кніг. 
:deziro eltiri sin el mizero — жаданьне выцягнуць сябе з галечы. 
:El la knabo fariĝis junulo — з хлопчыка атрымаўся юнак. 
Прыназоўнік *el* абазначае таксама паходжаньне, або матар’ял, зь якога нешта створана: 
:El kie vi estas? — адкуль Вы? зь якога места? 
:Kelkaj el la Esperantaj idiotismoj estas prenitaj ankaŭ el la lingvoj slavaj — некалькі з эспэранцкіх ідыятызмаў ўзятыя з славянскіх моў. 
:Domo konstruita el ŝtonoj — дом, пабудаваны з камянёў. 
:Trinkaĵo el vinberoj — напой зь вінаграда. 
:Al mi donu la plezuregon, ke mi faru el li kaĉon! —  дай мне задавальненьне зрабіць зь яго кашу!

**Словаўтварэньне**
* elen — вонкі
* eliri — выйсьці
* eligi — выцягнуць, выняць
Таксама ўжываецца ў якасьці прыстаўкі, і абазначае зрабіць да канца, поўнасьцю: 
* ellerni — вывучыць
* eltrinki — выпіць
* eluzi — знасіць, карыстацца да зносу
Фігуральнае ўжываньне:
* elpensi — выдумаць
* elteni — вытрымаць (выстаяць, ня здацца)
* elporti — вынесьці (боль, пакуты)

### Ĝis
Прыназоўнік **ĝis** абазначае рух да нейкай мяжы, ці саму мяжу. 
:Niaj fratoj akompanis gastojn ĝis ilia domo — нашы браты праводзілі гасьцей да іх дома. 
:De supre ĝis malsupre la kastelo estis fendiĝinta — зь верху да нізу замак быў расколаты. 
:La rivero estis frostigita ĝis la fundo — рака зьмерзла да дна. 
:Pro pluvo li estis malseka ĝis la haŭto — праз дождж ён быў мокры да скуры. 
Прыназоўнік *ĝis* часта ўжываецца для ўказаньня часу. Ён абазначае апошні тэрмін для выкананьня задачы: *не пазьней за*. Згаданы тэрмін уключаецца, і гэтым адрозьніваецца ад прыназоўніка *antaŭ*. 
:Mi laboras ĉiutage de frua mateno ĝis malfrua vespero — я працую штодзённа ад раньня да позьняга вечара. 
:Mi eltenos ĝis la fino — я вытрымаю да канца. 
:Ĝis (la) revido! — да (наступнай) сустрэчы!
:La tasko devas esti preta ĝis morgaŭ — задача павінна быць выканана да заўтра (заўтра яшчэ можна працаваць, але antaŭ morgaŭ — заўтра ўжо будзе запозна). 
Таксама ён абазначае дасяганьне нейкай мяжы, узроўню, стану: 
:Senvestigi ĝis nudeco — Разпрануцца дагала. 
:La prezo falis ĝis tri mil rubloj — Кошт упаў да трох тысяч рублёў. 
:Degeneri de homo ĝis bruto — дэгенераваць з чалавека ў быдла.

**Словаўтварэньне**
* ĝisi — разьвітвацца, казаць "да пабачэньня"
* ĝisatendi — дачакацца
* ĝismorte — да самай сьмерці

## Іншыя прыназоўнікі
### Anstataŭ
Прыназоўнік **anstataŭ** абазначае *замест*. 
:Anstataŭ kafo li donis al mi teon — замест кавы ён даў мне гарбату. 
:Anstataŭ matene, mi nun hejtados la fornon tagmeze — замест таго, каб паліць раніцаю, цяпер я буду паліць печ удзень. 
Ужываецца таксама зь інфінітывам: 
:Kial vi dormas anstaŭ labori? — чаму ты сьпіш замест таго, каб працаваць?
Спэцыяльныя выпадкі: 
:Li faris tion pro ŝi anstataŭ mi — ён зрабіў гэта празь яе, замест мяне (я павінны быў зрабіць гэта). 
:Li faris tion pro ŝi anstataŭ pro mi — ён зрабіў гэта празь яе, а не празь мяне (замест таго, каб зрабіць празь мяне). 
:Petro renkontis Paŭlon anstaŭ Aleksandro — замест Аляксандра Пётар сустрэў Паўла (гэта павінны быў зрабіць Аляксандр, але зрабіў Пётар). 
:Petro renkontis Paŭlon anstaŭ Aleksandron — Пётар замест Паўла сустрэў Аляксандра (трэба было сустрэць Паўла, але замест яго Пётар сустрэў Аляксандра).

**Словаўтварэньне**
* anstataŭe — замест, узамен
* anstataŭi — замяніць (сабою), быць узамен
* anstataŭigi — замяніць (кімсьці), зрабіць узамен

### Dum
Прыназоўнік **dum** абазначае прамежак часу, *пакуль, на працягу, цягам*. Ужываецца перад выразам абазначаючым час або дзеяньне. 
:Tondro bruadis dum la tuta nokto — гром грымеў цягам усёй ночы. 
:Dum libera tempo mi ŝatas promeni en parko — У вольны час я люблю прагуляцца па парку. 
:Apetito venas dum manĝado — апэтыт прыходзіць падчас ежы. 
Таксама ўжываецца ў падпарадкаваных сказах, што абазначаюць час, пры гэтым можа ўжывацца каб падкрэсьліць кантраст. Перакладаецца як: *у той час як ...*, * тады, калі ...*: 
:Restu tie ĉi, dum mi kun li interparolos en alia ĉambro — заставайся тут, пакуль я зь ім буду гутарыць у іншым пакоі. 
:Dum la aliaj dormis, unu el ili gardodeĵoris — пакуль усе астатнія спалі, адзін зь іх стаяў на варце. 
:Unuj jam preskaŭ finis la taskon, dum aliaj ankoraŭ komencas — Адны ўжо амаль скончылі задачу, у той час як іншыя толькі пачынаюць.

Калі два дзеяньні адначасовая толькі ў пэўны момант, або не абодва працяглыя, тады замест прыназоўніка *dum* ужываецца злучнік *kiam* (калі): 
:Kiam gastoj venis al li, li dormis — калі госьці прыйшлі да яго, ён спаў. 
:Dum gastoj estis ĉe li, li dormis — пакуль госьці былі ў яго, ён спаў.

**Словаўтварэньне**
* dume — цягам; часова; у адрозьненьне ад 
* dumviva — пажыцьцёвы

### Krom
Прыназоўнік **krom** абазначае нешта, што разглядаюць асобна. Перакладаецца як *акрамя, апрача, апроч*. Выдзяляюцца два значэньні: выключнае і дапаўняльнае.

Калі прыназоўнік *krom* ужываецца ў выключным значэньні ён абазначае тое, пра што ня верна астатняя частка фразы. Звычайна пры гэтым ужываюцца словы: ĉiu(j), ĉio, tuta (усе, усё, увесь) ці neni-, ne, sen (ніхто, нішто, не, без): 
:Ĉeestis ĉiuj miaj amikoj krom Petro — прысутнічалі ўсе мае сябры акрамя Пятра. 
:La tuta teksto estas korekta krom unu frazo — весь тэкст правільны, акрамя адной фразы. 
:Mi atendis ĉion, krom perfido — я чакаў усяго апроч здрады. 
:Ne ekzistas Dio krom Mi — не існуе Бога акрамя мяне. 
:Lastatempe li, krom plej urĝaj bezonoj, neniam eliris el la domo — апошнім часам ён, апроч як для неадкладных патрэб, не выходзіў з хаты. 
:Marta kuŝis sen ia alia sento krom morta laciĝo — Марта ляжала без аніякага іншага пачуцьця акрамя сьмяротнай стомленасьці. 
Калі прыназоўнік *krom* ужываецца ў дапаўняльным значэньні ён абазначае тое, пра што верна, і ў дадатак да таго дапаўняюць нешта, што таксама верна. Звычайна пры гэтым у фразе сустракаюцца словы *ankaŭ, ankoraŭ, eĉ* (таксама, яшчэ, нават): 
:Krom Petro ĉeestis ankaŭ ĉiuj aliaj miaj amikoj — акрамя Пятра былі таксама усе іншыя мае сябры.
:Krom senlaboreco ankaŭ senhejmeco timas homojn — апроч беспрацоўя людзей пужае яшчэ і адсутнасьць жытла.
:Venis krom li eĉ tuta lia familio — прыйшла акрамя яго нават уся яго сям'я. 
Ужываецца таксама зь інфінітывам: 
:Ne ekzistas alia bono por la homo, krom manĝi kaj trinki — не існуе іншага дабра для чалавека, акрамя як есьці і піць. 
Пасьля прыназоўніка *krom* вінавальны склон не ўжываецца, хоць гэта магчыма для большай яснасьці. Звычайна сэнс зразумелы з кантэкста: 
:Krom Aleksandro(n) Petro renkontis ankaŭ Paŭlon — Пётар сустрэў Паўла і Аляксандра.
:Krom Aleksandro ankaŭ Petro renkontis Paŭlon — Аляксандар і Пётар сустрэлі Паўла.

**Словаўтварэньне**
* kroma — дадатковы, дапаўняльны
* kromnomo — мянушка
* krompago — даплата

### Kun
Прыназоўнік **kun** абазначае тое што адбываецца *разам, сумесна, ці адначасова*. 
:Mi volas paroli kun vi — я хачу пагутарыць з табою.
:Kun granda plezuro mi legas ĉi tiun libron — зь вялікім задавальненьнем я чытаю гэтую кнігу. 
:Kiam mi ien veturas, mi neniam prenas kun mi multon da pakaĵo —  калі я кудысьці еду, я ніколі не бяру з сабой шмат багажа. 
:Ĉe la fenestro sidis knabo kun ruĝaj vangoj, kun helaj, radiantaj okuloj — Ля вакна сядзеў хлопчык з чырвонымі шчокамі, зь сьветлымі зьзяючымі вачыма. 
:Venu kune kun la patro — прыходзь разам з бацькам. 
:Ili batalis kune kun ni kontraŭ niaj malamikoj — яны змагаліся сумесна з намі супраць нашых ворагаў. 
Прыназоўнік *kun* таксама абазначае дзеяньні, што адбываюцца адначасова, або зьмяняюцца зь цягам часу: 
:Leviĝu kun la suno, edziĝu dum juna — падымайся з сонцам, жаніся пакуль малады. 
:Kun la nuna numero finiĝas la unua jaro de eldonado de nia gazeto — з гэтым нумарам сканчаецца першы год выданьня нашае газэты. 
:Kun la tempo la formo nova iom post iom elpuŝos la formon malnovan — зь цягам часу новая форма патрохі будзе выціскаць форму старую. 
Спэцыяльныя выпадкі: 
:Li renkontis vartistinon kun malgranda infano — ён сустрэў няньку з маленькім дзіцём. 
:Li kun malgranda infano renkontis vartistinon — ён і маленькае дзіця сустрэлі няньку.

**Словаўтварэньне**
* kuna — супольны
* kune — разам, адначасова
* kunigi — аб’яднаць, спалучыць
* kunlaboro — супраца
* kunsenti — спачуваць

### Laŭ
Прыназоўнік **laŭ** абазначае дзеяньне *ўздоўж* ці *згодна з* чымсьці.
:Nun mi kuros supren laŭ la ŝtuparo — зараз я пабягу ўверх па лесьвіцы.
:Mi restas tie ĉi laŭ la ordono de mia estro — я застаюся тут на загад майго начальніка.
:Rakontu ĉion laŭ ordo — распавядай усё па парадку.
:Ŝin eblas rekoni laŭ ruĝa ĉapo — яе можна пазнаць па чырвоным капелюшы.
:Laŭ mi … — Па-мойму (згодна з маім меркаваньнем) …

**Словаўтварэньне**
* laŭlonge — удоўж
* laŭlarĝe — упоперак
* laŭeble — па магчымасьці

### Malgraŭ
Прыназоўнік **malgraŭ** паказвае на тое, што павінна было перашкодзіць, але не змагло. Перакладаецца як *нягледзячы на, не зважаючы на*.
:Ni promenis laŭ la strato malgraŭ pluvo — мы прагульваліся па вуліцы нягледзячы на дождж.
:Malgraŭ ĉiuj malhelpoj ni atingos la celon — нягледзячы на ўсе перашкоды мы дасягнем мэты.
:Li forveturis malgraŭ tio, ke oni malpermesis tion al li — ён зьехаў, не зважаючы на тое, што яму забаранілі гэта.

### Per
Прыназоўнік **per** абазначае сродак, інструмэнт, прыладу пры дапамозе якой выконваецца дзеяньне. Звычайна перакладаецца творным склонам. 
:Haki arbon per hakilo — рубіць дрэва тапаром.
:Mi veturas per aŭtomobilo — паеду на аўтамабіле.
:Li faris ĉion per siaj manoj — ён зрабіў усё сваімі рукамі. 
Фігуральна ў якасьці сродку можа ўжывацца пэрсона ці дзеяньне:
:Ni per niaj spionoj eksciis — мы ад нашых шпегаў даведаліся (пры дапамозе шпегаў). 
:Vortoj kunmetitaj estas kreataj per simpla kunligado de vortoj — складаныя словы ўтвараюцца простым складаньнем слоў. 
:Ĉiu povis ĝin rekoni tuj per la unua rigardo — кожны мог гэта пазнаць зь першага погляду.  
:La sango elfluis per grandaj gutoj — кроў выцякала вялікімі кроплямі. 
:Mia onklo ne mortis per natura morto — мой дзядзя не памёр сваёй натуральнай сьмерцю. 
:Brulu ĉio per hela flamo — гары ўсё ясным полымем. 
Выраз **per si (mem)** азначае *уласнымі высілкамі, без аніякіх сродкаў*, сам па сабе:
:La vazo ne falis per si mem, sed iu faligis ĝin — ваза ўпала не сама па сабе, нехта штурхануў яе. 
:Hierono ne povis per si mem eltrovi ĉu oni falsadas la oron — Герон ня мог сам знайсьці, ці было фальсаваньне золата.

**Словаўтварэньне**
* peri — пасрэднічаць
* peranto — пасрэднік
* perforte — гвалтам 
* senpera — непасрэдны

### Po
Прыназоўнік **po** абазначае колькасьць прадметаў, штук, кавалкаў, якую разьмяркоўваюць паміж некалькімі пэрсонамі. Пасьля *po* абавязкова павінны стаяць лічэбнік ці словазлучэньне, якое абазначае колькасьць. Калі ў фразе такога няма, падразумеваецца *адзін*. Перакладаецца пры дапамозе: *па*.
:Disdoni al kvar filoj po tri pomoj — раздаць чатыром сынам па тры яблыкі (было 12 яблыкаў).
:Mi legos en ĉiu tago po dek kvin paĝoj — я буду чытаць кожны дзень па 15 старонак. 
:Prenu ĉiun beston po (unu) paro — вазьмі кожнай жывёлы па пары. 
:Tiu ĉi ŝtofo kostas po dek dolarojn por metro — гэтая тканіна каштуе па 10 даляраў за мэтар.

### Por
Прыназоўнік **por** абазначае намер, мэту. Перакладаецца пры дапамозе *для, дзеля, для таго каб*.
:Mi faras tion por vi — я зраблю гэта для вас. 
:Vestu min por la teatro — апраніце мяне для тэатра. 
:Por ĉiu horo de la tago li havis apartan surtuton — на кожны час дня ён меў асобны сурдут.
:Ordigu tiun ĉambron por la gasto — упарадкуй гэты пакой для госьця.
Прыназоўнік *por* ужываецца, каб перадаць станоўчае меркаваньне (за), у параўнаньне з *kontrau* (супраць):
:Nia elekto estis voĉi por la unua punkto, kaj kontraŭ la dua — наш выбар: галасаваць за першы пункт, і супраць другога. 
Калі гаворка ідзе пра набыцьцё нейкага тавару ці паслугі, прыназоўнік *por* абазначае тое, што набылі, гэта часта перакладаецца пры дапамозе *за*:
:Mi ne donos al vi manĝi, ĝis vi pagos por la antaŭa — я не дам табе ежы, пакуль ты не заплоціш за папярэднюю. 
:Mi dankis lin por la tuja plenumo de mia deziro — я падзякаваў яму за хуткае выкананьне майго жаданьня. 
:Por ĉiu tago mi ricevas kvin frankojn — за кожны дзень я атрымліваю 5 франкаў. 
Прыназоўнік *por* можа абазначаць прамежак часу, цягам якога адбываецца жадаемае дзеяньне: 
:Por momento ŝi silentiĝis — на момант яна змоўкла. 
:Li forveturis por unu tago pro tre grava afero — ён зьехаў на адзін дзень празь вельмі важную справу.
:Mi petas vin ĉi tien por unu minuto — я прашу цябе сюды на адну хвілінку (параўнайма: Mi petas vin ĉi tien dum unu minuto — я прашу цябе сюды на працягу хвіліны). 
Гэты прыназоўнік таксама ўжываецца перад інфінітывам: 
:Ni ĉiuj kunvenis, por priparoli tre gravan aferon — мы ўсе сабраліся, каб абмеркаваць вельмі важную справу. 
:De du tagoj ŝi ricevis absolute nenion por manĝi — два дня яна не атрымлівае абсалютна нічога каб паесьці.

### Pri
Прыназоўнік **pri** абазначае тэму, тое пра што гаворыцца, ці чаго тычыцца размова. Звычайна перакладаецца месным склонам, пры дапамозе *аб, пра*: 
:Mi parolas pri leono — я кажу пра льва. 
:Pri kio temas? — аб чым гаворка? 
:Instruisto pri matematiko — настаўнік матэматыкі.

### Pro
Прыназоўнік **pro** абазначае прычыну, матыў, мэту дзеяньня. 
:Ŝi paliĝis pro timo — яна збляднела праз страх. 
:Mi ridas pro lia naiveco — я сьмяюся зь яго наіўнасьці. 
:Morti pro la patrujo estas agrable — загінуць дзеля радзімы гэта прыемна. 
:Okulon pro okulo, denton pro dento — вока за вока, зуб за зуб.

### Sen
Прыназоўнік **sen** абазначае нешта, чаго няма, што адсутнічае.
: Sen vi mi iros nenien — безь цябе я нікуды не пайду.
: Ŝi iris sen celo — яна ішла бяз мэты.
: Nenia ago fariĝas sen pago — нішто не бывае бяз платы.
Прыназоўнік *sen* можа ўжывацца перад інфінітывам:
: Sen manĝi kaj trinki oni ne povas vivi — без таго, каб есьці і піць, немагчыма жыць

**Словаўтварэньне**
* senigi — пазбавіць
* seniĝi — пазбавіцца, страціць

Катэгорыя:Эспэранта