Белавежа (аб’яднаньне)

**Беларускае літаратурнае аб’яднаньне «Белавежа»** — аб’яднаньне беларускіх пісьменьнікаў Польшчы, якія пішуць на беларускай мове. Літаратуразнаўцы атаясамліваюць іх з асобнай беларускай літаратурнай групай (так званыя *«белавежцы»*). У цяперашні час у яе склад уваходзяць каля 20 пісьменьнікаў, якія жывуць у Польшчы. Сябрамі аб’яднаньня, сярод іншых, зьяўляюцца Ян Чыквін, Аляксандар Баршчэўскі, Віктар Швед, Надзея Артымовіч і Міра Лукша. Да яго таксама належалі Сакрат Яновіч і Георгі Валкавыцкі. Беларускае літаратурнае аб’яднаньне «Белавежа» — адзіная за граніцамі Беларусі арганізацыя пісьменьнікаў, якія пішуць на беларускай мове. Гэта таксама адзіная літаратурная арганізацыя, створаная нацыянальнай меншасьцю, якая пражывае ў Польшчы.

Віктар Швед у 2010 годзе сказаў, што пасьля адзначаньня пяцідзесяцігодзьдзя аб’яднаньня «Белавежы», па стане на 2010 год, у яе складзе было 20 дзейных членаў, якія маюць свае зборнікі. Белавежа выпусьціла каля 200 кніг, 7 альманахаў і 12 гадавікоў Тэрмапілы.

Сучасная Польшча зьяўляецца краінаю дзьвюх літаратур: польскае й беларускае. Таму беларуская літаратура Польшчы належыць як польскаму, так і беларускаму кантэксту. В. Швед спасылаўся на літаратурных крытыкаў, якія гаварылі, што «Белавежа» зьяўляецца найстарэйшай і з найбольшымі творчымі дасягненьнямі літаратурнаю групаю ў Польшчы.

## Коратка пра дзейнасьць

Аб’яднаньне пачало існаваць ў кастрычніку 1956 году, што актывізавала дзейнасьць беларускіх пісьменьнікаў у Польшчы і давала надзею на ўзьнікненьне арганізаванага літаратурнага руху. Стварэньне аб’яднаньня было яшчэ адным элемэнтам інстытуцыяналізацыі беларускай нацыянальнай меншасьці, якая прыпала на гэты час (пасьля стварэньня Беларускага грамадзка-культурнага таварыства ў 1956 годзе і зьяўленьня першага нумару штотыднёвіка «Ніва» 4 сакавіка 1956 году). Першапачаткова газэта «Ніва» друкавала творы маладых літаратараў (быў створаны існуючы да сёньня разьдзел *«Літаратурная старонка»*, прызначаны для прэзэнтацыі твораў *«белавежцаў»*), вялася дыскусія на тэму мэтазгоднасьці стварэньня ўласнага аб’яднаньня.

[міні|Аўтарская сустрэча ў [Беластоку ў 1959 годзе. Зьлева направа: Васіль Літвінчык, Мацей Канапацкі, Віктар Швед, Яша Бурш.]]
8 чэрвеня 1958 году ў рэдакцыі «Нівы» адбыўся арганізацыйны зьезд Беларускага літаратурнага аб’яднаньня, першым кіраўніком якога быў Георгі Валкавыцкі. У 1962 годзе аб’яднаньне, ужо пад назвай «Белавежа», аддзялілася ад «Нівы» і стала аддзелам Беларускага грамадзка-культурнага таварыства. У пачатковым пэрыядзе дзейнасьці аб’яднаньня найбольш актыўнымі былі: Янка Анісеровіч, Ян Чыквін, Дзьмітрый Шатыловіч, Віктар Швед, Аляксандар Баршчэўскі і Ўладзімер Гайдук. Першым выданьнем аб’яднаньня (і ў той жа час першым зборнік паэзіі выдадзеным у пасьляваенным Беластоку), стаў альманах *«Рунь»*, у якім было надрукавана сямнацьцаць вершаў беларускіх аўтараў). Да пачатку 1970-х зьявіліся першыя томікі паэзіі сябраў «Белавежы».

У 1970—1977 гадох да абьяднаньня далучылася 34 асобы, у тым ліку Надзея Артымовіч.

У 1990 годзе аб’яднаньне аддзялілася ад Беларускага грамадзка-культурнага таварыства і стала незалежнай арганізацыяй Беларускае літаратурнае аб’яднаньне «Белавежа». У тым жа годзе пачалося выданьне Бібліятэкі Беларускага літаратурнага аб’яднаньня «Белавежа». Да 2014 году ў гэтай сэрыі выйшла 88 выданьняў.

[thumb|Аўтарская сустрэча ў Варшаве 20 лістапада 1997 году. Зьлева направа: Войцех Сямён (актор), [Віктар Швед, Яўген Кабац (польскі пісьменьнік).]]
У 1998 годзе пачалося выданьне беларусазнаўчага літаратурна-навуковага часопісу «Тэрмапілы» пад рэдакцыяй Яна Чыквіна.

## Падрабязная дзейнасьць
8 чэрвеня 1958 году было заснаванае Літаратурнае аб’яднаньне «Белавежа». Да яго далучаліся многія: Янка Дубіцкі, Віктар Швед, Анатоль Хлябіч, Дзьмітры Шатыловіч, Язэп Малеша, браты Янка і Андрэй Беразаўцы і інш. Многія пачалі адыходзіць. Заснавальнікамі Літаратурнага аб’яднаньня «Белавежа» сталі члены арганізацыйнага камітэту. Да іх была далучаная група пісьменьнікаў: Яша Бурш, Уладзімер Гайдук, Янка Дубіцкі, Мацей Канапацкі, Пятро Ластаўка, Дзьмітры Шатыловіч, Віктар Швед, Сакрат Яновіч.

З Варшавы прыехалі работнікі Варшаўскага ВНУ з катэдры беларускага мовазнаўства: Мікола Бірыла і Васіль Тарасаў. 12 і 13 ліпеня 1957 году яны прачыталі казаньні аб разьвіцьці беларускае літаратуры. Работнікі Варшаўскага ВНУ прымалі ўдзел у разглядзе твораў аб’яднаньня «Белавежа». 17 ліпеня 1958 году ім стала першая п’еса «Ануфры авансуе» Сяргея Кручка.

Тым часам работа літаратурнага аб’яднаньня «Белавежа» працягвалася. 13 сьнежня 1958 году ГП БГКТ у сваёй сядзібе ў Доме прафсаюзаў зладзілі першы літаратурны вечар членаў «Белавежы» з узелам: Віктар Швед, Алесь Сьвісёк, Янка Анісяровіч, Уладзімер Ільляшук і Ян Чыквін. 14 сьнежня ГП БГКТ рашыў выдаць першы зборнік твораў літаб’яднаньня «Белавежа». Колькасьць членаў «Белавежы» расло.

У красавіку 1959 году была надрукаваная першая кніга Літаратурнага аб’яднаньня «Белавежа» пад назваю «Рунь». Ён быў першым зборнікам членаў «Белавежы». 9 траўня 1959 году адбыўся ўрачысты сход «Белавежы». На ім выступіў прафэсар зь Менску Міхась Лазарук, мовазнавец Аркадзь Жураўскі. Падзея выданьня першага зборніка твораў членаў «Белавежа» знайшло водгук: «Беластоцкая газэта» 10 траўня назвала «Рунь» «беларускім падарункам», «Літаратура і мастацтва» выступіла 13 траўня зь вялікім допісам, «Наша культура» у ліпені (нум. 10) выступіла з допісам Яўген Самахваленка, «Літаратурная газэта» (Масква) допіс 18 чэрвеня, «Трыбуна літэрацкая» (Варшава) допіс 28 чэрвеня, «Расейскі голас» (Лодзь) допіс 15-31 кастрычніка. 19 траўня 1959 году Яша Бурш і Віктар Швед выступілі ў беластоцкім Клюбе міжнароднае кнігі і друку, дзе сабралося каля 200 слухачоў. Пачалі паездкі з выступамі белавескіх паэтаў па Беластоцкім ваяводзтве.

Далей пісар ГП БГКТ Уладзімер Юзьвюк патрабаваў:
* пяцьсот вершаў ад асобы — асобны зборнік
* адна тысяча вершаў — абавязкова адзін зборнік выдадзе БГКТ

Зборнік «Рунь» распрадавалі на аўтарскіх сустрэчах у вёсках. Зьбіралі людзей любымі спосабамі. Падманвалі інструктары БГКТ, што прыедзе лекар і будзе лячыць. Сакрат Яновіч пісаў:

У наш фальклёр перайшла камічная сцэнка, калі адзін чалавек пасьпеў ужо на канец аўтарскае сустрэчы і па-сялянску голасна пытае ў суседа, аб чым казаў гэты доктар. А той яму:— От, плёў якуюсь херню, усё хітрымі вершыкамі. Можа што талковае і казаў бы ён, калі б ня тая дзецярня ў залі…

12 чэрвеня 1959 году літаратуранае аб’яднаньне «Белавежа» справіла грамадзкае слуханьне апавяданьня Сакрата Яновіча.

16 кастрычніка 1960 году адбыўся другі зьезд Літаратурнага аб'яднаньня «Белавежа». Г. Валкавыцкі хацеў перадаць свае старшынства да Алеся Барскага. Папярэдне Г. Валкавыцкі пагаварыў з Ул. Станкевічам і ён згадзіўся з новым старшынствам Алеся Барскага.

30 траўня 1976 году адбыўся восьмы зьезд БГКТ. Урачыста адзначылі 20-годзьдзе таварыства. Колькасьць таварыства засталося нязьменным з 1972 году. Дзейнічалі: літаб’яднаньне «Белавежа», навуковы гурток і газэта «Ніва». Літаб’яднаньне «Белавежа» правяла 10 літаратурных сэмінараў, выйшлі зборнікі вершаў:
* «Дзяцінства прыстань» Віктара Шведа (1975)
* «Мой бераг» Алеся Барскага (1975)
* альманах «Літаратурная Беласточчына» (1973)
* «Навуковы зборнік» (1974)

13 сакавіка 1975 году правялі навуковую сэсыю прысьвечаную грамадзкаму й культурна-асьветнаму жыцьцю беларусаў у Польшчы.

11 сьнежня 1977 году закончылі мастацкі конкурс «Знаёмімся з сучаснаю літаратураю». Конкурс пачалі ў 1976 годзе. Ахапіў каля 400 удзельнікаў. На ім правяралі веданьні творчасьці літаб’яднаньня «Белавежа». Перамагла вучань Бельскага ліцэю Міраслава Лукша. Гаварылі аб 20-годзьдзі літаб’яднаньня «Белавежа». Гаварылі аб кнізе на польскае мове пра Браніслава Тарашкевіча.

У 1978 годзе прайшоў пад 20-годзьдзем літаб’яданьня «Белавежа». Яно мела амаль 20 асобных зборнікаў сваіх членаў.

Восень 1980 году дало падгон для дзенасьці ГП БГКТ. У пачатку 1981 году ГП БГКТ рашыла, што аб’яднаньне «Белавежа» будзе дзейнічаць пры ГП БГКТ у якасьці сэкцыі. Быў створаны прэзыдыюм «Белавежы», а на чале яго выбралі Г. Валкавыцкага. Ён зьдзейсьніў сваю мару — правесьці песенна-паэтычны фэст. Ён адбыўся ў Гайнаўцы 24 траўня 1981 году ў амфітэатры. Мерапрыемства вёў Мікалай Бушко. Выступалі члены літаб’яднаньня «Белавежа», народныя самадзейнікі. 23 траўня 1981 году Г. Валкавыцкі разам з Сакратам Яновічам і іншымі членамі «Белавежы» правялі час на творчым сэмінары ў Белавескае пушчы, а вечарам выступілі ў мясцовае вёсцы. Г. Валкавыцкі і С. Яновіч выступілі ў вёсцы Карыціскі, дзе адны людзі сядзелі ў тамтэйшым клюбе, а другія бушавалі на вуліцы за вокнамі.

13 сьнежня 1981 году з-з ваеннага становішча польскія ўлады забаранілі выхад усіх газэтаў, у тым ліку й «Ніву». Прыпыніла сваю дзейнасьць аб’яднаньне «Белавежа», але пасьля аданавіла сваю дзейнасьць.

6 чэрвеня 1983 году скромна адзначылі 25-годзьдзе літаб’яднаньня «Белавежа». У ім разам з пачаткоўцамі ўжо сядзелі дактары навук, члены пісьменьніцкага саюза, вядомыя аўтары.

3 сьнежня 1983 году ў доме ГП БГКТ віншавалі літаратурнае аб’яднаньне «Белавежа» прадстаўнікі беластоцкіх ваяводзкіх улад, грамадаў і ўстаноў. Бельскі ліцэй паказаў слоўна-музычную складанку, заснаваную на вершах «белавежцаў». Выступалі члены «Белавежы». Газэта «Ніва» выпусьціла сьнежанскі нумар 1983 году прысьвечаны 25-годзьдзю «Белавежы». У тым нумары быў малюнак (шарж) Лёніка Тарасевіча, які пазьней стаў вядомым мастаком.

Ала Сямёнава пісала ў 2007 годзе:

Увогуле, як ужо згадвалася, ўсё, што зьяўлялася ў выданьнях «Бібліятэкі БЛА Белавежа», актыўна аналізаваліся на старонках «Тэрмапілаў»…

## Сэрыя Бібліятэка

Бібліятэка Беларускага літаратурнага аб’яднаньня «Белавежа». Была заснаваная ў 1990 годзе.

Сьпіс кнігаў:

## Заўвагі

## Крыніцы

## Літаратура
* Беларускае літаратурнае аб’яднаньне Белавежа 1958—2003 гг. у фатаграфіі — Беласток, Літаратурнае аб’яднаньне Белавежа, 2003. — 138 с, іл., 35 см — ISBN 83-85918-35-3
* Беларускія пісьменнікі Польшчы. Другая палова ХХ ст. / Уклад. Я. Чыквіна; Прадм. У. Конана, — Мн.: Беларускі кнігазбор, — 2000, — 576 ст.: іл., — ISBN 985-6318-80-7

Кнігі Беларускага Літаратурнага Аб’яднаньня «Белавежа»:
* Рунь: Літаратурны альманах / рэд. Ян Чыквін. — Беласток: Выдавецтва Галоўнага Праўленьня Беларускага Грамадзка-Культурнага Таварыства, 1959.
* Мой родны кут: Літаратурны альманах / рэд. Ян Чыквін. — Беласток: Выдавецтва Галоўнага Праўленьня Беларускага Грамадзка-Культурнага Таварыства, 1963.
* Белавежа: Літаратурны альманах / рэд. Ян Чыквін. — Беласток: Выдавецтва Галоўнага Праўленьня Беларускага Грамадзка-Культурнага Таварыства, 1965.
* Белавежа: Літаратурны альманах / рэд. Ян Чыквін. — Беласток: Выдавецтва Галоўнага Праўленьня Беларускага Грамадзка-Культурнага Таварыства, 1971.
* Літаратурная Беласточчына: Літаратурны альманах / рэд. Ян Чыквін. — Беласток: Выдавецтва Галоўнага Праўленьня Беларускага Грамадзка-Культурнага Таварыства, 1973.
* Белавежа: Літаратурны альманах / рэд. Ян Чыквін, Міхась Шаховіч, Сакрат Яновіч. — Беласток: Выдавецтва Галоўнага Праўленьня Беларускага Грамадзка-Культурнага Таварыства, 1980. — 244 ст.

Кнігі Беларускага Грамадзка-Культурнага Таварыства:
* Дзікі птах верабей / Міра Лукша; рэд. Сакрат Яновіч; тэхн. рэд. Юры Хмялеўскі. — Беласток: Ортдрук; 1992. — 92 ст.
* Замова / Міра Лукша; рэд. Міра Лукша; тэхн. рэд. Юры Хмялеўскі. — Беласток: Ортдрук; 1993. — 52 ст.
* Выспа / Міра Лукша; рэд. Уладзіслаў Ахроменка; тэхн. рэд. Аляксандар Максімюк. — Беласток: Ортдрук; 1994. — 62 ст.
* Сьпеў дрэў / Міра Лукша; рэд. Яўген Вапа. — Беласток: Праграмная Рада Тыднёвіка «Ніва»; 2017. — 88 ст.

## Вонкавыя спасылкі
* 55-lecie Białoruskiego Stowarzyszenie Literackiego Białowieża
* Галіна Тварановіч. Беларуская літаратура ў Польшчы. «Наша Слова»
*  Беларускае Літаратурнае Аб’яднаньне Белавежа

Катэгорыя:Творчыя аб'яднаньні
Катэгорыя:Беларускія арганізацыі Польшчы
Катэгорыя:Беларускія літаратурныя аб’яднаньні
Катэгорыя:Польская літаратура
Катэгорыя:Польскія аб’яднаньні літаратараў
Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1958 годзе
Катэгорыя:1958 год у Польшчы