Францішкане

**Францішкане** — манахі каталіцкага жабрацкага ордэна, створанага ў Італіі ў 1209 годзе і названага імем заснавальніка Францішка Азіскага (1181–1226, кананізаваны 9 ліпеня 1228 году папам Рыгорам IX-м) з мэтай захаваньня Эвангельля, насьледаваньня Ісусу Хрысту праз паслушэнства, беднасьць, цнатлівасьць, апасталат і казаньне слова Божага. Францішкане былі вандроўнымі манахамі, паходзілі зь беднага насельніцтва й прапаведвалі аскетызм. Актыўна процістаялі рэфармацыйнаму руху, удзельнічалі ў інквізыцыі, вялі шырокую місіянэрскую дзейнасьць, выкладалі ў школах і на катэдрах унівэрсытэтаў. 

Францішак прыняў простую туніку, якую насілі сяляне, як рэлігійную звычку для свайго ордэна, і прымусіў іншых, хто хацеў далучыцца да яго, зрабіць тое ж самае.
Апранаюцца манахі францішкане ў чорны хабіт, падперазаны вяроўкай, да якой прывязаныя ружанец (па жаданьню), круглы кароткі клабук і сандалі. Але ў капуцынаў хабіт карычневага колеру. 

## Гісторыя
У 1208 Францішак Асізскі з групай аднадумцаў пачаў прапаведаваць у горадзе Асізі й навакольлі неабходнасьць духоўнага абнаўленьня й вяртаньня да жыцьця апостальскіх часоў. У 1209 годзе папа Інакенціюс III вусна пацьвердзіў складзены Францішакам Асізскім статут новай абшчыны (протастатут). У 1221 Францішак Асізскі з Цэзарыем са Сьмірны распрацавалі новы статут, адрэдагаваны кардыналам Угаліна й зацьверджаны ў 1223 годзе папам Ганорыюсам III-м. Ордэн падзяляўся на правінцыі й кустодыі, капітулы праводзіліся раз у 3 гады. Статут францішканаў адмаўляў асабістую, і калектыўную ўласнасьць, што рабіла ордэн мабільным і надавала яму характар жабрацкага й вандроўнага. 

У 1274 годзе Другі Ліёнскі сабор зацьвердзіў чатыры галоўных жабрацкіх манаскіх ордэнаў: францішканаў, кармэлітаў, дамініканаў, аўгустынцаў. 

Каля 1237 францішкане зьявіліся ў Польшчы, адкуль пазьней як місіянэры праніклі ў ВКЛ у час княжаньня Гедзіміна (1316—1341) ў Наваградак і Вільню.
 
Першапачатковае правіла сьвятога Францішка, зацьверджанага Папам, забараніла права ўласнасьці на маёмасьць, патрабуючы ад сяброў прасіць ежу падчас прапаведаваньня. Жабрацтва, якое патрабавалася ад сябраў, была аслаблена ў канчатковым пераглядзе гэтага правіла ў 1223 годзе й ступень выкананьня яго заставалася галоўнай крыніцай канфліктаў, расколаў і прычынай зьяўленьня ў ордэне плыняў: абзэрвантаў () – прыхільнікаў радыкальнага стылю жыцьця й выкананьня першапачатковага францысканскага правіла й канвэнтуалаў ( — монастырскі) — прыхільнікаў стрыманага стылю жыцьця, які вёў да адмовы ад абсалютнага патрабаваньня жабрацтва. 

Патрабаваньні выкананьня першапачатковага манаскага правіла (), больш строгага статута Францішка Асізскага зьявіліся ў канцы XIII — пачатку XIV ст. і рэалізаваліся ў XV ст. калі іх падтрымалі чатыры вучоныя італьянскія прапаведнікі — Бернардын Сіенскі, Якуб Маркскі, Ян Капістран, Альбэрт Сартэанскі. У 1415 годзе францішканскі прапаведнік Бернардын Сіенскі зьвярнуўся да папы рымскага  Марціна V-га з просьбай пацьвердзіць першапачатковы статут Францішка Асізскага й Канстанцкі сабор у 1415 годзе задаволіў просьбу францішканскага прапаведніка Бэрнардына Сіенскага. У 1431 годзе пры папе Эўгеніюшы IV-м францішканы-абзэрванты атрымалі права ўвесьці пасаду генэральнага вікарыя. Першым Генэральным Вікарыям стаў Бернарын Сіенскі. Канчатковы разрыў францышканаў-канвентуалаў з ордэнам францішканаў-абзэрвантаў адбыўся ў 1 чэрвеня 1517 пры папе Льву X-м. На тэрыторыі Кароны й ВКЛ за ім захавалася назва «францышкане», а францышкане-абзэрванты атрымалі назву Бэрнардыны (ад назвы першага  ў Кракаве). 

Характэрнымі рысамі ордэна францышканаў-канвэнтуалаў стала аслабленьне радыкальных патрабаваньняў жабрацтва паводле інтэрпрэтацыі статута св. Францішка й булы папы Клімэнта X. З 1565 ордэн атрымаў дазвол прымаць у дар і карыстацца рухомай маёмасьцю, валодаць касьцёламі й кляштарамі (канвэнтамі), якія зьяўляліся агульнай уласнасьцю; сьвятарскі профіль, што зрабіла магчымым выкананьне пастырскіх абавязкаў; правядзеньне незалежных капітул; выбары кіраўніка ордэна (у 1566 яму нададзены тытул генэральнага магістра (міністра)); утрыманьне калегіюмаў, якія мелі характар унівэрсытэцкіх тэалягічных курсаў з правамі наданьня акадэмічных ступеняў і патрабаваньнем адкрыцьця ў кожнай правінцыі ордэна гімназіі з пачатковым гуманітарным і філясофска-тэалягічным навучаньнем. 

## Гісторыя францышканаў у ВКЛ
У ВКЛ францышкане пачалі місіянэрскую дзейнасьць пры вялікім князі Гедзіміне. Вялікі ўклад у распрацоўку адміністрацыйнай структуры й арганізацыю рымска-каталіцкай царквы ў дзяржаве зрабілі біскупы Андрэй Васіла й Якуб Пліхта. Першы кляштар (канвэнт) ордэна заснаваны ў Вільні ў сярэдзіне 14 ст. У гэты час адчынены кляштары ў Ашмянах і Лідзе (скасаваны ў 1466 г.) і ў 2-й-пал. 14 ст. ў Пінску, якія ўваходзілі ў Польскую правінцыю. 

Падзел францышканаў-канвентуалаў з ордэнам францішканаў-абзэрвантаў адбыўся ў 1 чэрвеня 1517 пры папе Льву X-м. На тэрыторыі Кароны й ВКЛ за ім захавалася назва «францышкане», а францышкане-абзэрванты атрымалі назву Бэрнардыны.

У 1625 створана самастойная Руска-Літоўская правінцыя сьв. Антонія Падуанскага, у 1686 яна падзелена на Рускую й Літоўскую правінцыі сьв. Казімера. У 1772 годзе Літоўская правінцыя падзялялася на 4 кустодыі ў якіх дзейнічаў 31 кляштар, зь іх 21 знаходзіўся на беларускіх землях. У *Віленскую кустодыю* ўваходзілі Ашмяны, Гальшаны, Івянец, Менск, Навагрудак, Шайбакі; у *Горадзенскую* – Горадня, Дарагічын, Лапенеўцы, Пінск, Сьвіслач; у *Ковенскую* – Паставы, Празарокі, Удзела; у Полацкую – Губін, Дзісна, Лукомль, Ворша, Полацак, Сянно, Мацевічы. 

У 1819 годзе Літоўская правінцыя паводле загаду царскіх улад аб'яднана з Рускай, сядзіба правінцыяла знаходзілася ў Вільні. Правінцыя падзелена на 6 кустодыяў. Беларускія канвэнты разьмяшчаліся ў *Віленскай* (Ашмяны, Гальшаны), *Горадзенскай* (Горадня, Дарагічын, Навагрудак, Лапенеўцы, Сьвіслач, Шайбакі), *Пінскай* (Дзісна, Івянец, Менск, Паставы, Пінск, Празарокі, Удзела), *Полацкай* (Губін, Лукомль, Ворша, Полацак, Сянно) кустодыях. Пасьля паўстаньня 1830–31 большасьць кляштараў Францішканаў скасавана, дзейнічалі канвэнты толькі ў Ашмянах, Гальшанах, Гародне, Навагрудку, Воршы, Пінску, Сяньне, Удзеле. Пасьля паўстаньня 1863–64 застаўся адзін кляштар у Горадне, які быў зачынены ў сярэдзіне 1940-х гадоў.

## Кляштары францішканаў
* Ашмяны, Касьцёл Найсьвяцейшай Панны Марыі і кляштар францішканаў
* Ворша, Касьцёл Сьвятога Антонія Падуанскага і кляштар францішканаў 
* Гальшаны, Касьцёл Сьвятога Яна Хрысьціцеля і кляштар францішканаў 
* Горадня, Касьцёл Маці Божай Анёльскай і кляштар францішканаў
* Губін, Касьцёл Сьвятога Антонія і кляштар францішканаў 
* Дзісна, Касьцёл Беззаганнага Зачацьця Найсвяцейшай Панны Марыі і кляштар францішканаў  
* Дарагічын, Касьцёл св. Францыска Асізскага і кляштар францішканаў
* Івянец, Касьцёл Сьвятога Міхала Арханёла і кляштар францішканаў 
* Лапенеўцы, Касьцёл Сьвятога Антонія Падуанскага і кляштар францішканаў 
* Лукомаль, Касьцёл Унебаўзяцьця Дзевы Марыі і кляштар францішканаў 
* Менск, Касьцёл Сьвятога Антонія Падуанскага і кляштар францішканаў
* Наваградак,  Касьцёл Сьвятога Антонія Падуанскага і кляштар францішканаў 
* Паставы, Касьцёл Сьвятога Антонія Падуанскага
* Пінск, Касьцёл Унебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі і кляштар францішканаў
* Полацак, Касьцёл Сьвятога Антонія Падуанскага і кляштар францішканаў
* Празарокі, Касьцёл Унебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі
* Сьвіслач, Касьцёл Найсьвяцейшай Тройцы і кляштар францішканаў (Сьвіслач) 
* Сянно, Касьцёл Найсьвяцейшай Тройцы і кляштар францішканаў 
* Удзела, Касьцёл Беззаганнага Зачацьця Найсьвяцейшай Панны Марыі і кляштар францішканаў

Касьцёлы й кляштары францішканаў — выдатныя помнікі архітэктуры. Пасьля анэксіі ВКЛ Расеяй ў сярэдзіне ХІХ ст. іх кляштары зачынены. 

## Сучасная арганізацыя францышканаў
Францішкане – гэта група роднасных жабрацкіх хрысьціянскіх рэлігійных ордэнаў у Каталіцкай Царкве: Першы Ордэн Братоў Меншых ()  для мужчын; Другі Ордэн для манашак – Ордэн Сьвятой Клары; Трэці Ордэн Сьвятога Францішка, адкрыты для мужчын і жанчын. 
Сучасная арганізацыя Першага Ордэна братоў меншых (OFM) для мужчын складаецца з трох асобных галін, кожная з якіх лічыцца асобным рэлігійным ордэнам пад сваім генэральным міністрам і пэўным тыпам кіраваньня. Усе яны жывуць у адпаведнасьці з правіламі, вядомымі як правілы сьвятога Францішка. 
* Ордэн меншых братоў, таксама вядомы як абзэрванты, часьцей за ўсё называюць проста францішсканскімі братамі, афіцыйная назва: Ордэн братоў меншых (, OFM) (на тэрыторыі Кароны й ВКЛ  францішкане-абзэрванты мелі назву Бэрнардыны).
* Ордэн меншых братоў канвэнтуальных або проста Мінарытаў, афіцыйная назва: Браты Меншыя Канвентуальныя (, OFM Conv.) (на тэрыторыі Кароны й ВКЛ за ім захавалася назва «францішкане»).
*Ордэн Меншых Братоў Капуцынаў або проста Капуцыны, афіцыйная назва: Ордэн братоў меншых капуцынаў (, OFM Cap.).
* Другі ордэн Сьв. Клары (, O.S.C.), які часта называюць кларысамі, складаецца толькі з адной галіны сясьцёр.
* Трэці ордэн падзяляецца на дзьве асноўныя галіны: 
**Сьвецкі ордэн францішканаў, першапачаткова вядомы як браты і сёстры пакаяньня, спрабуюць жыць ідэаламі руху ў сваім штодзённым жыцьці па-за рэлігійнымі інстытутамі.
**Чальцы Трэцяга рэгулярнага ордэна (TOR) жывуць у рэлігійных супольнасьцях пад традыцыйнымі рэлігійнымі законамі. Яны вырасьлі са сьвецкага ордэна францысканцаў. 

Зараз ордэн дзейнічае ў многіх краінах, у тым ліку й у Беларусі, налічвае каля 50 тыс. чальцоў. Супольнасьці сьвецкіх францішканаў існуюць пры кляштарах братоў францішканаў першага ордэна (капуцынаў і канвэнтуальных) у Менску, Івянцы, Глыбокім, Удзела, Друі.

## Заўвагі

## Крыніцы

## Літаратура
* Людміла Карнілава.  Францысканцы. //  — С. 48, 49.
* Францысканцы.  //  — С. 463.
* 
* 
* 
* 
*  
*  
*  
*  
*  

## Вонкавыя спасылкі

* Францішканская старонка на Беларусі


Катэгорыя:Каталіцкія манаскія супольнасьці