Гісторыя пошты і паштовых марак Ватыкану

**Гісто́рыя по́шты і пашто́вых ма́рак Ватыка́ну** афіцыйна вядзе свой адлік з моманту ўтварэньня дзяржавы Ватыкану ў ейным сучасным выглядзе, то бок з 1929 року. З гэтага ж року ў Ватыкане выпускаюцца ўласныя паштовыя маркі.

## Разьвіцьцё пошты

### Раньні пэрыяд

Дастаўка карэспандэнцыі на тэрыторыі цяперашняга Ватыкану існавала і ў больш аддалены час, улучна з пэрыядам Папскай дзяржавы.

Сучасная дзяржава Ватыкан была ўтвораная ў выніку заключэньня Лятэранскіх пагадненьняў між Італіяй і Сьвятым Стальцом 11 лютага 1929 року. Праз два дні пры дапамозе італьянскага ўраду пачала функцыянаваць паштовая служба Ватыкану. 1 чэрвеня таго ж году Ватыкан стаў сябрам Сусьветнага паштовага зьвязу, а 29 ліпеня дзяржава Ватыкан і Італія заключылі паштовую дамову, якая набыла моц 1 жніўня, пра дастаўку пошты праз Рым.

Першыя паштовыя штэмпэлі мелі надпіс *«Poste Vaticane»*. З 1930 року прымяняецца надпіс *«Citta del Vaticano. Poste»*.

### Сучаснасьць

На тэрыторыі Ватыкану знаходзяцца чатыры паштовыя аддзяленьні.

Пошта Ватыкану набыла ў філятэлістаў пэўную рэпутацыю, паколькі выпускае даволі прывабныя сэрыі марак у абмежаваных колькасьцях (нават сёньня сярэдні наклад выпуску складае ад 300 да 500 тыс. штук). Выпускам марак Ватыкану займаецца Служба філятэліі і нумізматыкі дзяржавы-места Ватыкан.

Большая частка паштовых адправаў з Ватыкану зьдзяйсьняецца турыстамі і супрацоўнікамі Рымскай курыі. Шматлікія жыхары Рыму, не давяраючы італьянскай пошце, адсылаюць важныя лісты з тэрыторыі Ватыкану. Маркі Італіі ня могуць выкарыстоўвацца ў Ватыкане і наадварот. На думку Сусьветнага паштовага зьвязу, паштовая служба Ватыкану «адна з найлепшых паштовых сыстэмаў у сьвеце». У пераліку на аднаго жыхара з тэрыторыі Ватыкану адсылаецца больш лістоў, чым з будзь-якой іншай краіны.

## Выпускі паштовых марак

### Першыя маркі
1 жніўня 1929 року выйшаў першы стандартны выпуск паштовых марак Ватыкану, вядомы як *«Conciliation»* (дагэтуль выкарыстоўваліся італьянскія маркі). Выпуск уключаў 15 мініятураў розных наміналаў; дзьве зь іх прызначаліся для экспрэсных адправаў. На марках нізкіх наміналаў ад 5 да 75 чэнтэзімаў выяўленыя атрыбуты папскай улады — тыяра і ключы сьвятога Пётры, а на даражэйшых марках, ад 80 чэнтэзімаў да 10 ліраў, — партрэт Папы Піюса XI.

### Наступныя выпускі
Цягам наступнага дзесяцігодзьдзя гэты выпуск шматкроць дадрукоўваўся і ў выніку стаў адным з самых цікавых у філятэліі Ватыкану. 10 студзеня 1931 року была зьдзейсьненая наддрукоўка ярка-чырвоным колерам на марцы наміналам 30 чэнтэзімаў з пазначэньнем новай цаны 25 чэнтэзімаў.

У чэрвені 1934 року на шасьці марках старэйшых наміналаў першага стандарту была зробленая наддрукоўка новай вартасьці. Другі наклад быў выпушчаны ў 1937 року. Маркі маюць розныя тыпы наддрукоўкі і адценьні. Цяпер яны — самыя рэдкія з усіх марак Ватыкану, і таму часта бываюць падробленыя.

Апошнім разам наддрукоўкі першага стандарту былі зробленыя 18 лютага 1939 року, неўзабаве па сьмерці (10 лютага) Папы Піюса XI. На марках нізкіх наміналаў была вырабленая наддрукоўка «*[[Sede vacante|SEDE VACANTE]] / MCMXXXIX*». Яны знаходзіліся ў продажы да 3 сакавіка — наступнага дня пасьля абраньня новага Папы Піюса XII. Надалей гэтая традыцыя выпуску марак *«Sede vacante»* выконвалася пасьля сьмерці кожнага з Папаў.

1 красавіка 1933 року Ватыкан выпусьціў свае першыя камэмаратыўныя маркі, якія адначасна сталі й першымі дабрачыннымі — сэрыю з чатырох марак, прысьвечаных 24-му Юбілейнаму року. На мініятурах выяўлены крыж на кулі.

31 траўня таго ж року быў выдадзены другі стандарт, які складаўся з 18 марак і вядомы як «Сады і мэдальёны». На марцы наміналам у 5 чэнтэзімаў выяўлены герб Папы Піюса XI; на марках наміналам у 10, 12½, 20 і 25 чэнтэзімаў — Апостальскі палац і абэліск Геліяполісу; 30, 50, 75 і 80 чэнтэзімаў — віды садоў і Базыліка сьвятога Пятра; 1, 1,25, 2 і 2,75 ліры — партрэт Папы Піюса XI; 5, 10 і 20 ліраў — выгляд базылікі сьвятога Пятра. На марках экспрэс-пошты, наміналамі 2 і 2,5 ліры, адлюстраваны Ватыкан з вышыні птушынага палёту.

У чэрвені 1952 року адмысловай маркай і паштовым блёкам было адзначанае стагодзьдзе марак Папскай дзяржавы. Гэта быў першы блёк пошты Ватыкану.

### Тэматыка
Ватыканскія маркі прысьвечаныя пераважна рэлігійнай тэматыцы. На іх можна пабачыць выявы Айцоў Царквы і кананізаваных сьвятых.

Аднак ватыканская пошта адгукаецца і на розныя міжнародныя падзеі і даты. Так, напрыклад, былі выпушчаныя маркі, прысьвечаныя Мікелянджэлё й іншым мастакам, 100-роччу Міжнароднага Чырвонага Крыжа, «Экспа-70», 25-роччу ААН, 500-роччу з дня нараджэньня Мікалая Капэрніка і да т. п.

Ватыкан бярэ ўдзел у праграме , першапачаткова арганізаваных пад эгідай Эўрапейскай канфэрэнцыі адміністрацыяў паштовых службаў і тэлекамунікацыяў.

### Маркі «вакантнага стальцу»
У пэрыяд *[[Sede vacante|вакантнага стальцу]]*, які надыходзіць па сьмерці Папы рымскага і працягваецца да моманту абраньня ягонага пераемніка, пошта Ватыкану традыцыйна выпускае паштовыя маркі, малюнак якіх адрозьніваецца ад звычайных. На гэтых марках зьмешчаны надпіс *«Sede Vacante»* і выяўленыя толькі два скрыжаваныя ключы без тыяры і профілю Папы. Пасьля абраньня новага папы марка «вакантнага стальцу» вымаецца з продажу. Такія маркі — самыя рэдкія і дарагія сярод марак Ватыкану і карыстаюцца папулярнасьцю ў філятэлістаў.

У ніжэйпададзенай табліцы прыведзеныя зьвесткі пра пэрыяды «вакантнага стальцу», у часе якіх выпускаліся адпаведныя паштовыя маркі, і пра самыя маркі:
 

## Іншыя віды паштовых марак

### Авіяпаштовыя
У чэрвені 1938 року выйшла першая сэрыя з васьмі авіяпаштовых марак Ватыкану. На мініятурах былі выяўленыя: статуя сьвятога Пётры, голуб міру над Ватыканам, унебаўзяцьце прарока Ільлі і Дзева Марыя ды анёлы, якія пераносяць  у італьянскае места Лярэта.

### Даплатныя
У кастрычніку 1931 року на марках першага выпуску з наміналамі 5, 10, 20, 30 чэнтэзімаў, 2 і 2,5 ліры былі зробленыя чорныя наддрукоўкі «*SEGNATASSE*» (паштовы штамп даплаты). Гэта былі першыя даплатныя маркі Ватыкану. У жніўні 1945 року выйшлі даплатныя маркі арыгінальнага малюнку. Агулам было чатыры выпускі даплатных марак Ватыкану, апошні — у 1968 року.

### Пасылкавыя
У кастрычніку 1931 року ўся сэрыя першых стандартных марак была наддрукаваная словамі *«PER PACCHI»* («Для пасылак») дзеля выкарыстаньня на паштовых бандэролях. Гэта былі першыя й адзіныя пасылачныя маркі Ватыкану.

### Аўтаматныя
З сакавіка 2000 року ў Ватыкане выпускаюцца маркі друкарных аўтаматаў дзеля рэалізацыі праз аўтаматы.

## Музэй
Увосені 2007 року ў Ватыкане адкрыўся *Філятэлістычны і нумізматычны музэй дзяржавы Ватыкану*. У ім прадстаўленыя матэрыялы паштовай гісторыі і нумізматыкі Папскай дзяржавы, а таксама ўсе выданьні знакаў паштовай аплаты і манэтаў з 1929 року. Пошта Ватыкану адзначыла адкрыцьцё музэю дзьвюма паштовымі мініятурамі з выявай некаторых марак і манэтаў.

## Дадатковыя зьвесткі
* У 1975 року ў судзе Ватыкану асудзілі ватыканскіх жандараў Э. Ранчыні, Р. Дэзыдэры і П. Картызі. Яны зьдзейсьнілі буйныя расьцягі і спэкуляцыі, у тым ліку скралі паштовыя маркі Ватыкану на суму 70 млн ліраў. Падсудныя атрымалі турэмныя тэрміны ад 10 месяцаў да 5 гадоў.

## Глядзіце таксама

* Гісторыя Ватыкану
* Гісторыя пошты і паштовых марак Папскай дзяржавы
* Пошта Ватыкану
* 

## Заўвагі

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Архіў марак Ватыкану