Гедзімін

**Гедзімін**, **Гедымін** (23 лютага 1275—1341) — вялікі князь літоўскі (1316—1341).

У часы Гедзіміна Вялікае Княства Літоўскае стала моцнай ўсходне-эўрапейскай дзяржавай, займела дынастычныя сувязі з амаль усімі навакольнымі краінамі — Мазоўшам, Польшчай, Галіцка-Валынскім княствам, Цьверскім княствам, Масковіяй. Апроч Вільні, мураваныя замкі зьявіліся ў Медніках, Лідзе, Крэве, Віцебску. Узмацнілася запазычаньне элемэнтаў заходне-эўрапейскай культуры. Адначасна Гедзімін паклаў падмурак рускаму вэктару палітыкі гаспадарства, які разьвіваўся ў наступныя дзесяцігодзьдзі. Яго шматлікія нашчадкі ўтварылі дынастыю Гедзімінавічаў.

## Імя

Гідземін (адзначаецца пад 718 годам у форме *Diddeminum*, дзе першую літару трэба чытаць як *G*) — імя германскага паходжаньня. Іменная аснова -гед- (-гад-, -гід-) (імёны ліцьвінаў Гедзень, Гедвін, Гедмонт; германскія імёны Gedenus, Gedovin, Gadamundus) паходзіць ад старагерманскага gidd- 'пыхлівы, ганарысты', ісьляндзкага geð 'нораў, тэмпэрамэнт' або гоцкага gadiliggs 'сваяк, родзіч', а аснова -мін- (-мен-) (імёны ліцьвінаў Мінят, Асьміна, Гальмін; германскія імёны Miniatus, Osminna, Galmin) — ад гоцкага minan 'менаваць, памятаць, любіць', minthi 'памяць'. Такім парадкам, імя Гедзімін азначае «пыхлівы думкамі». 

Адпаведнасьць імя Гедзімін старажытнаму германскаму імю *Diddeminum* — як і правільнае прачытаньне першай літары гэтага імя — сьцьвердзіў францускі лінгвіст-германіст Раймонд Шмітляйн, які на падставе шматгадовых дасьледаваньняў прыйшоў да высноваў пра германскае паходжаньне літоўскіх уласных імёнаў.

Варыянты імя князя ў гістарычных крыніцах: *Gedeminne* (1322 год, 25 студзеня 1323 году, 26 траўня 1323 году, 2 кастрычніка 1323 году); *Gedemynde* (29 лістапада 1322 год); *Gedemini* (31 жніўня 1324 году); *Godeminnus* (2 чэрвеня 1325 году); *Anna filia Gedimini Lithvanorum ducis* («Kalendarz Krakowski» пад 1325 годам); *Кедименъ* (1330—1359 гады); *Ghodemi(n)ne* (1 лістапада 1338 году); *Ghedemynne* (1 лістапада 1338 — 1341 гады); *[[Любарт|Lubardus]] filius Gedimini ducis Litwanorum* (Хроніка Яна з Чарнкова пад 1349 годам); *братъ Гедиминовъ, князя Литовъского, [[Воін|Воини]] Полотскыи князь*, *великого князя Литовскаго Гедемина* (Наўгародзкі першы летапіс); *Гедименъ* (Сафійскі першы летапіс); *Gidymin* (Хроніка Быхаўца); *Гедименъ*, *Гедиманъ* (Ніканаўскі летапіс); *Gidzimin Witennowic* (Хроніка польская, літоўская, жамойцкая і ўсёй Русі).

## Жыцьцяпіс

### Паходжаньне і радавод

Пастава сёньняшняй афіцыйнай навукі што да паходжаньня Гедзіміна дужа розьніцца ад зьвестак летапісаў і хронік ВКЛ. Гэтак, летапісы ВКЛ аднастайна сьведчаць, што Гедзімін быў сынам Віценя. Але сёньняшняя навука, на груньце адно ліста рыскае рады, лічыць Гедзіміна братам Віценя. Таксама існуе меркаваньне (на груньце слоў «Задоншчыны»: «правнуки есми Сколомендовы»), што продкам Гедзіміна быў яцьвяскі князь Скаламенд.

Падрабязны аповед Раўданскага рукапісу сьведчыць, што Гедзімін быў старэйшым сынам вялікага князя літоўскага Віценя, нарадзіўся ў вотчыннай сядзібе Віценя Эйраголе ў 1257 г. і там жа жыў да займаньня вялікакняскага стальца (1316 г.). Гэтыя зьвесткі пацьвярджаюць і шматлікія летапісы ВКЛ, якія згодны, што Гедзімін быў сынам Віценя, а род Віценя быў «*з рожаю Колюмнов*» і меў вотчынай Эйраголу. Таксама «замак Гедзіміна» на Дубісе (відавочна, Эйраголу) ведаў і сучасьнік падзей Пётр з Дусбургу. Такім парадкам, сьведчаньні розных крыніц пацьвярджаюць аўтэнтычнасьць зьвестак Раўданскага рукапісу.

Раўданскі рукапіс таксама паведамляе аб трох шлюбах Гедзіміна — з швэдкай Відай (сыны ад яе — Монтвід (нарадзіўся ў 1276 г.) і Нарымунт (1277 г.)), з смаленскай княжной Вольгай Усеваладаўнай (сыны ад яе — Альгерд (1296 г.) і Кейстут (1297 г.)) і з полацкай княжной Еўнай Іванаўнай (сыны ад яе — Любарт (1299 г.), Яўнут (1301 г.) і Карыят (1306 г.)). Іхныя шматлікія нашчадкі ўтварылі дынастыю Гедзімінавічаў. Таксама Гедзімін меў 7 дачок — Альдону-Ганну, Данмілу-Елізавету, Біруту (умоўнае імя), Марыю Старэйшую, Аўгусту-Анастасію, Марыю Малодшую і Яўхімію.

### Валадараньне
Паводле Раўданскага рукапісу літоўскія паны паднесьлі Гедзіміна на вялікае княжаньне ў студзені 1316 году. Пачатак валадараньня Гедзіміна вызначыўся ўтварэньнем у Вялікім Княстве Літоўскім самастойнай Літоўскай праваслаўнай мітраполіі, падпарадкаванай беспасярэдне канстантынопальскаму патрыярху (існавала ў 1317—1330 гадох, цэнтар — Наваградак), і спробай нармалізаваць дачыненьні з каталіцкім Захадам.

Не пазьней за 1320 год Гедзімін заснаваў мураваны замак у Вільні, які стаў яго галоўнай рэзыдэнцыяй (фактычна перанёс сталіцу Вялікага Княства Літоўскага з Наваградку ў Вільню). Таксама таго ж году ён заснаваў Беласток. Каля 1321 году Гедзімін збудаваў у Вільні касьцёл для манахаў-францішканаў і аднавіў іх касьцёл у Наваградку, збудаваны яшчэ Віценем і спалены ў выніку нападу крыжакоў.

У 1318 годзе сын Гедзіміна Альгерд ажаніўся з дачкой апошняга віцебскага князя з Рагвалодавічаў, а ў 1320 годзе пачаў княжыць у Віцебску. У 1320 годзе шлюбам дачкі Гедзіміна Марыі зь вялікім князем цьвярскім Дзьмітрыем Міхайлавічам быў замацаваны хаўрус зь Вялікім княствам Цьвярскім. У 1322 годзе другі зяць Гедзіміна і яго намесьнік у Горадні Давыд Даўмонтавіч быў кароткі час князем Пскова, што прывяло да выхаду Пскова з-пад кантролю Ноўгараду. Каля 1322 году пад уладу Вялікага Княства Літоўскага перайшлі Берасьцейшчына і Падляшша, пра што паведамляюць позьнія літоўскія (беларускія) летапісы (ускосна пацьвярджаецца пералікам ваяводаў Галіцка-Валынскага княства 1335 году, дзе няма ваяводаў з гэтых зямель). У 1323 годзе адбыўся набег літоўскага войска на наўгародзкую воласьць Вялікія Лукі. Пад беспасярэднюю ўладу Гедзіміна адыйшлі ў 1320-я гады Таропецкае і Ржэўскае княствы на поўначы Смаленскай зямлі.

У траўні 1323 году Гедзімін праз Рыгу зьвярнуўся з шэрагам лістоў да Рымскай Курыі, Ганзейскага хаўрусу, саксонскіх рэзыдэнцыяў францішканскага і дамініканскага ордэнаў. У гэтых лістах Гедзімін, тытуляваны як «*кароль Літвы і Русі, уладар і князь Жамойці*», запрашаў у Вялікае Княства Літоўскае манахаў і майстроў розных спэцыяльнасьцяў, гарантаваў ім розныя прывілеі. 20 кастрычніка 1323 году Гедзімін склаў мір з рыскім арцыбіскупам і магістратам Рыгі (гэтак званая Дамова 1323 году). Межы Вялікага Княства Літоўскага і Лівонскага ордэна абвяшчаліся адкрытымі для гандлю і вольнага перамяшчэньня людзей. Дачыненьні з Тэўтонскім ордэнам на прускай мяжы засталіся варожымі, у пачатку 1324 адбыўся шэраг нападаў на Жамойць, у ліпені — аблога войскамі Вялікага Княства Літоўскага ордэнскага замка Хрыстмэмэль. У кастрычніку 1324 году рымскі папа Ян XXII накіраваў сваіх легатаў, упаўнаважаных ахрысьціць Гедзіміна. Аднак у апошні момант Гедзімін адмовіўся ад прыняцьця каталіцтва, бо задаволіўся мірам з Тэўтонскім ордэнам, складзеным у лістападзе 1324 году з дапамогай легатаў. Адначасна вялікі князь наладзіў добрыя стасункі з Польшчай і ў 1325 годзе выдаў сваю дачку Альдону-Ганну за Казімера, сына караля Ўладзіслава Лакетка.

У 1326 годзе Гедзімін даслаў свайго брата полацкага князя Воіна, менскага князя Васіля і дарагабужскага князя Фёдара пасольствам да Ноўгарада, вынікам якога было складаньне міру з Ноўгарадам і аднаўленьне міру зь Інфлянтамі. Сфэра ўплыву Гедзіміна на Русі няўхільна пашыралася. У 1327—1329 гадох у Пскове па Давыдзе княжыў цьвярскі князь Аляксандр Міхайлавіч, які абапіраўся на падтрымку Гедзіміна.

У 1326 годзе Гедзімін накіраваў войска ў 1200 вершнікаў на чале з Давыдам Гарадзенскім, якое спустошыла зямлю варожага Польшчы Брандэнбурскага маркграфства. А ў 1328 годзе ўмяшаўся ў канфлікт паміж рыскім магістратам і Лівонскім ордэнам, напэўна, спадзеючыся, што гэта прывядзе да ліквідацыі ордэна. Увосень 1329 году ён на просьбу рыжанаў спустошыў уладаньні ордэна, а ўвесну 1330 году — уладаньні рыскага арцыбіскупа. Аднак закалот скончыўся паразай месьцічаў і дакананьнем імі міру з ордэнам (30 сакавіка 1330 году), што прывяло да аднаўленьня вайны паміж Вялікім Княствам Літоўскім і крыжакамі. Супольны напад прускай і лівонскай галін ордэна на Жамойць адбыўся ўжо ў сакавіку 1330 году. У адказ у верасьні таго ж году Гедзімін паслаў войска на дапамогу польскаму каралю, які ажыцьцявіў напад на Прусію. У далейшым напады ордэнскіх рыцараў на Вялікае Княства Літоўскае сталі рэгулярнымі: яны адбываліся ў 1332, 1333 (да Полацку), 1334 (да Полацку), 1339, 1340 гадох.

Аднаўленьне вайны на захадзе не спыніла рускіх справаў Гедзіміна, хоць і ўскладніла іх. Хаўрусьнік Гедзіміна цьвярскі князь Аляксандар у 1329 годзе страціў Пскоў, але ў 1331 годзе ў другі раз атрымаў яго пры дапамозе Гедзіміна і заставаўся пскоўскім князем да 1337 году. У 1331 годзе Гедзімін зрабіў няўдалую спробу правесьці на вакантную пасаду пскоўскага япіскапа свайго вылучэнца Арсенція. Пра памер уплыву Гедзіміна на Русі ў гэты час сьведчыць тое, што другі кандыдат у япіскапы, якога Гедзімін імкнуўся захапіць, праехаў у Ноўгарад з Валыні толькі вакольным шляхам праз Бранск і Таржок, прычым ля Кіева яго ледзь не захапіў кіеўскі князь Фёдар.

Хаўрусьнікамі Гедзіміна ў той час былі смаленскі князь Іван Аляксандравіч (называў Гедзіміна *«братъ мой стареиший Кедименъ»*), казельскі князь Аляксандар Мсьціслававіч — зяць Гедзіміна. У 1331 годзе Гедзімін аддаў сваю дачку Яўфімію за галіцка-валынскага князя Баляслава-Юрыя. У 1333 годзе сын Гедзіміна Нарымонт-Глеб быў запрошаны князем у Ноўгарад, што было праявай палітычнага зьвязу паміж Вялікім Княствам Літоўскім і Ноўгарадам, накіраванага супраць маскоўскага валадара Івана Каліты. Аднак Гедзімін пазьбягаў наўпростага супрацьстаяньня з Масквой і ў 1333 годзе аддаў дачку Аўгусту за Сямёна Гордага, сына Каліты. Да 1338 году Нарымонт зьехаў з Ноўгараду і пачаў княжыць у Полацку і, магчыма, таксама ў Пінску, але захаваў сваіх намесьнікаў у некалькіх воласьцяў, падараваных яму ноўгародцамі (Ладазе, Арэшку, Карэле і палове Капор’я).

Літоўскія летапісы паведамляюць пра заваяваньне Гедзімінам Кіеўскай зямлі, але гэты сюжэт большасьць дасьледнікаў лічыць мітычным. Тым часам у Кіеве ў 1322—1363 гадох княжыў Фёдар — хутчэй за ўсё брат Гедзіміна (роднае імя Фёдара было, імаверна, Міндоўг). Запісы канцылярыі маскоўскага мітрапаліта Феагноста называюць князя Фёдара «братам Гедзіміна». Існуюць зьвесткі, што князь Фёдар падпарадкоўваўся татарскаму баскаку. У 1340 годзе памёр апошні галіцка-валынскі князь Баляслаў-Юры, што дазволіла ўладкавацца на Валыні малодшаму сыну Гедзіміна Любарту. Канчатковы падзел галіцка-валынскай спадчыны паміж Вялікім Княствам Літоўскім, Ардой і Польшчай адбыўся ўжо па сьмерці Гедзіміна. Ён загінуў узімку 1341—1342 гадоў, напэўна, пры аблозе ордэнскага замка Баэрбург. На падставе чэскай крыніцы існуе вэрсія пра атручваньне Гедзіміна.

## Мова і культура

Вялікі князь Гедзімін у сваім лісьце-пасланьні да манахаў-францішканаў Саксоніі, датаваным 26 траўнем 1323 году, запрашаў у Вялікае Княства Літоўскае чатырох прапаведнікаў, каб яны маглі апеквацца двума касьцёламі, збудаванымі ў Вільні і Наваградку. Гедзімін ставіў умову і пажаданьне, каб місіянэры абавязкова ведалі польскую, зэмгальскую (у 1289—1290 гадох па паразе паўстаньня супраць Лівонскага ордэну у ВКЛ перасялілася каля 100 тысячаў зэмгалаў) і рускую мовы. У пасланьні таксама дадавалася, што гэтымі мовамі валодалі іншыя місіянэры, якія дагэтуль былі або яшчэ знаходзіліся ў Вялікім Княстве Літоўскім. Гісторык Анатоль Астапенка (сьледам за Паўлам Урбанам) зьвяртае ўвагу на тое, што гэты ліст Гедзіміна ёсьць сьведчаньнем вынятковага ўжытку тагачаснымі ліцьвінамі славянскай беларускай мовы, тым часам брак патрэбы ў жамойцкай (летувіскай) мове тлумачыцца тым, што Жамойць доўгі час не ўваходзіла ў склад Вялікага Княства Літоўскага.

Адзначаецца, што дзеля фальсыфікацыі гісторыі ВКЛ на карысьць летувізацыі расейскі гісторык Уладзімер Пашута, сябра-карэспандэнт АН СССР, у сваёй манаграфіі «Образование Литовского государства» (Масква, 1959 год) сфальсыфікаваў зьмест памянёнага ліста Гедзіміна ад 26 траўня 1323 году: Пашута заявіў, што Гедзімін у гэтым сваім лісьце нібы казаў пра валоданьне «*летувіскай, польскай і зэмгальскай мовамі*».

Гандлёвае пагадненьне Гедзіміна з магістрам Лівонскага ордэну і Радай месьцічаў Рыгі, як і папярэдняе мірнае пагадненьне 1323 году, змацоўвалася цалаваньнем крыжа — добра вядомым рытуалам, які належаў да славянскай традыцыі. Такім рытулам карысталіся яшчэ кіеўскія князі (у тым ліку, калі здрадным чынам паланілі Ўсяслава Чарадзея ў 1067 годзе), ім жа змацоўваліся граматы вядомых гандлёвых пагадненьняў XIII ст. князёў Смаленскага, Полацкага і Віцебскага княстваў з Рыгай і «Гоцкім берагам». Апроч таго, у лацінскім тэксьце памянёнага гандлёвага пагадненьня ўжываўся славянскі тэрмін «*баяры*» караля Гедзіміна. Таксама ў 1326 годзе дыплямат Гедзіміна Лесій, які ўважаў сябе за ліцьвіна, ужыў славянскае ўдакладеньне «*ладзьдзі*» да адпаведнай лацінскай назвы караблёў у зробленай пад прысягай у Рызе заяве, у якой зьвінавачваў крыжакоў у парушэньні ўмоваў мірнага пагадненьня 1323 году.

Паводле Каспара Нясецкага (1682—1744), за яго часам у польскім каронным архіве захоўвалася пячаць вялікага князя Гедзіміна з выявай анёла. Гэтыя зьвесткі пацьвярджаў Мікалай Карамзін. Калі адзін адбітак вялікакняскай пячаці ў пачатку 1323 году спалілі крыжакі, то Гедзімін у сваім наступным лісьце ганіў іх як «*паклёпнікаў, супольнікаў д’ябла, разбуральнікаў веры і бязбожных [[Ерась|гарэтыкоў]]*». Гедзімін пісаў: «*Тых, хто зьневажае гэтую пячаць, мы ў гэтым лісьце адхіляем як зласьлівых разбуральнікаў веры, хлусьлівых і нязбожных гарэтыкоў*». Паводле менскага дасьледніка Алёхны Дайліды, застаецца мала сумневаў, што мова была пра пячаць з хрысьціянскай сымболікай. Пагатоў лацінская пячаць Гедзіміна месьціла тытулятуру «*Dei gracia Gedemini Lethvinorvm et Rvthenor. reg.*» («*[[Бог|Божай]] міласьцю Гедзімін гаспадар ліцьвінаў і русінаў*») і выяўляла Гедзіміна ў тыпова рускай княскай чапцы, падобнай да мітры. Апроч таго, у грамаце да папы Яна XXII Гедзімін пісаў, што верыць у Тройцу і карыстаўся хрысьціянскімі выразамі, на пячацях гэтай граматы былі анёлы.

## Галерэя

### Уяўныя партрэты

Giedzimin. Гедзімін (A. Guagnini, 1578).jpg|З хронікі А. Гваньіні «Апісаньне Эўрапейскай Сарматыі», 1578 г.
Giedzimin. Гедзімін (1578).jpg|З кнігі Б. Папроцкага «Гняздо цноты», 1578 г. 
Giedzimin. Гедзімін (A. Guagnini, 1578, 1581).jpg|Зь перавыданьня хронікі Гваньіні, 1581 г.
Giedzimin. Гедзімін (A. Tarasievič, 1675).jpg|А. Тарасевіч, 1675 г.


Giedzimin. Гедзімін (1709) (2).jpg|Праект для Коданскай галерэі, 1709 г.
Giedzimin. Гедзімін (J. Fleck, 1856).jpg|J. Fleck, 1856 г.
Giedzimin. Гедзімін (A. Bozza, 1831).jpg|A. Bozza, 1831 г.
Giedzimin. Гедзімін (1835).jpg|Невядомы аўтар, 1835 г.


Giedzimin. Гедзімін (J. Łoski, 1855).jpg|Я. Лоскі, 1855 г.
Giedzimin. Гедзімін (A. Guagnini, 1578, 1883).jpg|Невядомы аўтар, 1883 г.
Giedzimin. Гедзімін (1906).jpg|Невядомы аўтар, 1906 г.
Giedzimin. Гедзімін (1911).jpg|Невядомы аўтар, 1911 г.


### У мастацтве

Facial Chronicle - b.07, p.463 - Gedimin's death.jpg|Сьмерць Гедзіміна. Маскоўскі Ліцавы звод, 
Giedzimin, Kyiv. Гедзімін, Київ (1824).jpg|Уваход Гедзіміна ў Кіеў. З кнігі Л. Ходзькі «La Pologne», 1824 г.
Giedzimin, Kyiv. Гедзімін, Київ (1824) (2).jpg|Каляровая вэрсія папярэдняй выявы
Painting depicting the Lithuanian Grand Duke Gediminas' dream about an Iron Wolf (painted by Aleksander Lesser in 1835).jpg|Сон Гедзіміна. A. Lesser, 1835 г.


Giedzimin, Vilnia. Гедзімін, Вільня (M. Andriolli, 1882).jpg|Гедзімін будуе Віленскі замак. М. Э. Андрыёлі, 
Liździejka, Giedzimin. Лізьдзейка, Гедзімін (M. Andriolli, 1882).jpg|Лізьдзейка тлумачыць сон Гедзіміна. М. Э. Андрыёлі, 1882 г.
Funeral of Grand Duke of Lithuania Gediminas, painting by K. Alchimowicz, 1888.jpg|Пахаваньне Гедзіміна. , 1888 г.
1000 Gediminas.jpg|Фрагмэнт помніка «1000-годзьдзя Расеі», 1862 г.


## Глядзіце таксама
* Вежа Гедзіміна
* Помнік князю Гедзіміну (Ліда)

## Заўвагі

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* [Краўцэвіч А. К. Гедымін (1316—1341). Каралеўства Літвы i Русі = Hiedymin. (1316—1341). Kingdom of Lithuania and Rutenia : нарыс. Мінск, 2012. 152 с.](http://pawet.net/library/history/bel_history/kraucewicz/08/%D0%93%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D0%BC%D1%96%D0%BD_(1316-1341)._%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%9E%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0_%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%B2%D1%8B_i_%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%96.html)

## Вонкавыя спасылкі
* 
* Літоўскі гісторык Бумблаўскас: У сьне Гедзіміна жалезны воўк выў па-беларуску, Радыё Свабода, 19 верасьня 2019 г. (летувіскі арыгінал інтэрвію)


Катэгорыя:Манархі, якія загінулі ў баі