Полацкі Богаяўленскі манастыр

**Полацкі Богаяўленскі манастыр** — помнік архітэктуры XVIII стагодзьдзя ў Полацку. Знаходзіцца на правым беразе Дзьвіны, на гістарычнай Вялікай вуліцы. Пры пабудове быў у юрысдыкцыі Канстантынопальскага патрыярхату, цяпер — у валоданьні Маскоўскага патрыярхату. Твор архітэктуры барока і клясыцызму. Аб’ект Дзяржаўнага сьпісу гістарычна-культурных каштоўнасьцяў Беларусі.

Комплекс складаецца з Богаяўленскай царквы і жылога корпуса зь дзьвюма цёплымі Эўрасіньнеўскай і Кацярынінскай цэрквамі.

## Гісторыя

### Вялікае Княства Літоўскае
Дзеля пабудовы манастыра 8 траўня 1582 году кароль і вялікі князь Стэфан Баторы надаў два пляцы і вызваліў яго ад мескіх павіннасьцяў. У XVI—XVIII стагодзьдзяў манастыр складаўся з драўлянай царквы і будынка брацкай школы. Падпарадкоўваўся беспасярэдне Кіеўскай мітраполіі і канстантынопальскаму патрыярху. Упамінаецца ў 1633—1636 гадох, калі князь Самуэль Леў Агінскі і міравы земскі судзьдзя Сэбастыян Мірскі аднавілі прыстанак па пажары і паспрыялі заснаваньню праваслаўнага брацтва. У 1633 годзе манастыр як праваслаўны зацьвердзіў сваёй граматай кароль і вялікі князь Уладзіслаў Ваза. Сэбастыян Мірскі ахвяраваў пляц на Вялікай вуліцы дзеля пабудовы тэатра і школы (у 1656—1659 гадох у ёй выкладаў беларускі пісьменьнік і філёзаф Сімяон Полацкі). У 1650-я гады маскоўскі гаспадар Аляксей Міхайлавіч перадаў манастыру апусьцелы Спаскі манастыр зь яго вёскамі і двума млынамі на рацэ Палаце. У манастырскім архіве захоўваліся старажытныя акты і прывілеі, сярод якіх былі граматы маскоўскага гаспадара Аляксея Міхайлавіча 1655—1660 гадоў. Асноўнай уласнасьцю манастыра была вёска Ропна.

У чэрвені 1683 году манастыр пацярпеў ад мескага пажару, таму манахі мусілі закласьці на правабярэжным баку Полацка капліцу і новую царкву. Па пажары 1757 году ў 1761—1779 гадох збудавалі мураваную Богаяўленскую царкву.

### Пад уладай Расейскай імпэрыі
Па першым падзеле Рэчы Паспалітай (1772 год), калі Полацак апынуўся ў складзе Расейскай імпэрыі, комплекс канчаткова перайшоў у валоданьне Ўрадавага сыноду Расейскай імпэрыі (Маскоўскай царквы). У 1782 годзе архітэктар Дж. Кварэнгі распрацаваў праект пашырэньня манастыра. Прадугледжвалася раскрыцьцё архітэктурнага ансамбля ўздоўж Вялікай вуліцы — з бакоў царквы паўсталі два 2-павярховыя будынкі, разьмешчаныя чырвонай лініяй вуліцы: з захаду жылы корпус, з усходу — школа (з 1835 году мужчынская духоўная вучэльня, не захавалася). У 1798 годзе манастыр пакінулі за штатам, а ў 1842 годзе ўзьвялі ў другую клясу. У пачатку XIX ст. з усходу ад царквы збудавалі «эканамічны дом» (не захаваўся). У пачатку XX ст. пры манастыры налічвалася 28 чалавек браціі пад кіраўніцтвам архімандрыта Яўфімія.

### Найноўшы час
У 1920-я гады савецкія ўлады зачынілі манастыр. У 1970-я гады жылы корпус рэстаўравалі, па чым яго выкарыстоўвалі як жылы дом. Пазьней будынак прыстасавалі пад музэй-бібліятэку Сімяона Полацкага і музэй беларускага кнігадрукаваньня. У 1959 годзе на будынку павесілі мэмарыяльную дошку Сімяону Полацкаму.

Па рэстаўрацыі ў 1981 годзе ў царкве разьмяшчалася карцінная галерэя. У 1991 годзе царкву перадалі Беларускаму экзархату Маскоўскага патрыярхату.

## Архітэктура

### Богаяўленская царква

Царква Божага Яўленьня — помнік архітэктуры барока. Гэта крыжова-купальная базыліка з 2 вежамі на галоўным (заходнім) фасадзе і паўкруглай апсыдай. Над перакражаваньнем асноўнага аб’ёму і трансэпту — высокі сьветлавы барабан з сфэрычным купалам, завершаным гранёным ліхтаром. Такімі ж купаламі завяршаюцца 1-ярусныя фасадныя вежы, паўночная зь якіх зьяўлялася званіцай (7 званоў). Сьцены вежы, грані барабана праразаюцца высокімі паўцыркульнымі аконнымі праёмамі і падзяляюцца пілястрамі ў прасьценках. Галоўны фасад вэртыкальна падзяляецца магутнымі слаістымі пілястрамі на высокіх цокалях, восьсю сымэтрыі аркавы ўваходны партал і аконны праём хораў над ім. Вось сымэтрыі бакавых фасадаў падкрэсьліваецца рызалітам з лучковым уваходным праёмам з глыбокімі адхіламі. Пэрымэтрам будынка праходзіць карніз простага профілю.

Усярэдзіне 4 масіўныя слупы квадратнага сечавы, перакінутыя церазь іх аркі і ветразі нясуць сфэрычны купал зь ліхтаром. Цыліндрычны барабан пад купалам мае выгляд ратонды. Перакрыцьці — цыліндрычныя скляпеньні на распалубках. Над нартэксам на тройной аркадзе разьмяшчаюцца хоры з каванай агароджай. На левым перадалтарным слупе месьціцца ракальная арка — выхад на колішні амбон. Фрагмэнтарна захаваўся фрэскавы росьпіс на ўнутранай паверхні барабана.

### Жылы корпус
Жылы корпус — помнік архітэктуры барока і клясыцызму. Гэта Г-падобны ў пляне будынак. Ва ўсходнім крыле разьмяшчаліся кельлі манахаў, пакоі ігумена, у кутняй частцы — дзьве цёплыя царквы: Эўфрасіньнеўская і Кацярынінская (плян зьмяніўся). З прычыны няроўнасьці рэльефу частка будынка мае наўпадвальны паверх. Галоўны (паўночны) фасад арыентуецца на гістарычную Вялікую вуліцу. У кампазыцыі галоўных фасадаў будынкаў выкарыстоўваецца характэрны для клясыцызму прынцып ордэру, але безь яго вэртыкальных частак. Першы паверх выступае як п’едэстал пад больш парадным другім паверхам, дэкаруецца рустам і падзяляецца невялікімі лучковымі аконнымі праёмамі. На гладкай паверхні сьценаў другога паверха — шырокі пасак, вокны больш выцягнутыя, з простымі ліштвамі. Будынкі завяршаюцца разьвітым прафіляваным карнізам. Кутняя частка (тут знаходзіліся кельлі) вылучаецца чатырма дарыцкімі паўкалёнамі, завяршаецца франтонам і невялікай вежай з купалам на цыліндрычным барабане.

## Галерэя

### Гістарычная графіка

Połacak, Dźvina-Prabojnaja. Полацак, Дзьвіна-Прабойная (1846).jpg|1846 г.
Połacak, Vialikaja. Полацак, Вялікая (D. Strukov, 1864-67) (2).jpg|Д. Струкаў. 1864—1867 гг.
Połacak, Dźvina. Полацак, Дзьвіна (1885).jpg|1885 г.
Połacak, Dźvina, Bohajaŭlenski-Jezuicki. Полацак, Дзьвіна, Богаяўленскі-Езуіцкі (1897).jpg|1897 г.


### Гістарычныя здымкі

Połacak, Prabojnaja, Bohajaŭlenski. Полацак, Прабойная, Богаяўленскі (1889-91).jpg|1889—1891 гг.
Połacak, Dźvina. Полацак, Дзьвіна (1889-91).jpg|1889—1891 гг.
Połacak, Dźvina. Полацак, Дзьвіна (1890-99).jpg|1890-я гг.
Połacak, Dźvina. Полацак, Дзьвіна (1900).jpg|1900 г.


Połacak, Prabojnaja-Vialikaja. Полацак, Прабойная-Вялікая (V. Mashukov, 1900).jpg|1900 г.
Połacak, Dźvina-Prabojnaja. Полацак, Дзьвіна-Прабойная (1902).jpg|1902 г.
Połacak, Dźvina-Prabojnaja. Полацак, Дзьвіна-Прабойная (1903).jpg|1903 г.
Połacak, Illinskaja-Prabojnaja. Полацак, Ільлінская-Прабойная (1903) (3).jpg|1903 г.


Połacak, Vialikaja. Полацак, Вялікая (1906).jpg|1906 г.
Połacak, Dźvina, Jezuicki-Bohajaŭlenski. Полацак, Дзьвіна, Езуіцкі-Богаяўленскі (1910).jpg|1910 г.
Połacak, Dźvina. Полацак, Дзьвіна (S. Prokudin-Gorsky, 1912).jpg|С. Пракудзін-Горскі, 1912 г.
Połacak. Полацак (1918) (5).jpg|1918 г.


Połacak, Prabojnaja-Vialikaja. Полацак, Прабойная-Вялікая (F. Krauskopf, 1918).jpg|Ф. Краўскопф, 1918 г.
Połacak, Dźvina. Полацак, Дзьвіна (1918) (2).jpg|1918 г.
Połacak, Dźvina. Полацак, Дзьвіна (1918) (3).jpg|1918 г.
Połacak, Dźvina. Полацак, Дзьвіна (1918) (7).jpg|1918 г.


Połacak, Dźvina. Полацак, Дзьвіна (1918) (9).jpg|1918 г.
Połacak, Dźvina. Полацак, Дзьвіна (1918) (11).jpg|1918 г.
Połacak, Dźvina. Полацак, Дзьвіна (1918) (13).jpg|1918 г.
Połacak, Dźvina. Полацак, Дзьвіна (1918) (17).jpg|1918 г.


Połacak, Vialikaja, Franciškanski. Полацак, Вялікая, Францішканскі (1941).jpg|1941 г.
Połacak, Nižni Zamak. Полацак, Ніжні Замак (1941).jpg|1941 г.
Połacak, Dźvina. Полацак, Дзьвіна (1942-43).jpg|1942—1943 гг.
Połacak, Dźvina, Bohajaŭlenski. Полацак, Дзьвіна, Богаяўленскі (1941-43).jpg|1941—1943 гг.


### Сучасныя здымкі

Полацк. Мужчынскі Багаяўленскі манастыр.JPG|З боку ракі
Bog-4.jpg|Жылы корпус з боку двара
Bog-6.jpg|Жылы корпус з боку вуліцы
Полацк. Ніжне-Пакроўская вуліца. Манастыр пры Богаяўленскім саборы (07).jpg|Уваход у жылы корпус


## Заўвагі

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 
* 

## Вонкавыя спасылкі

* 

Катэгорыя:Манастыры Полацку
Катэгорыя:Праваслаўныя манастыры Беларусі