Гісторыя Шчучына

**[[Шчучын]]** (часам насіў дадатковыя азначэньні — *Шчучын [[Літва|Літоўскі]]* або *Шчучын [[Лідзкі павет|Лідзкі]]*) — даўняе магдэбурскае мястэчка гістарычнай Лідчыны (частка Віленшчыны), лякальны цэнтар асьветы, навукі і дабрачыннасьці. Да нашага часу тут захаваліся збудаваныя ў стылі клясыцызму комплекс кляштару піяраў з касьцёлам Сьвятой Тэрэзы, могілкавая капліца і палац Друцкіх-Любецкіх, помнікі архітэктуры XIX стагодзьдзя, а таксама эклектычная забудова гістарычнага Рынку.

## Вялікае Княства Літоўскае
Першы пісьмовы ўпамін пра Шчучын датуецца 1436 (або 1430) годам, калі ваявода троцкі Пётар Лелюш разам з А. Вязовічам і І. Прасьціловічам заснаваў тут драўляны касьцёл Сьвятога Якуба. У XV—XVIII стагодзьдзях паселішча ўваходзіла ў склад Лідзкага павету Віленскага ваяводзтва.

У другой палове XV — XVI стагодзьдзях Шчучын знаходзіўся ў валоданьні Кучукаў, Кішкаў, Радзівілаў, з пачатку XVII ст. — Лімантаў. У 1-й трэці XVI ст. паселішча атрымала статус мястэчка. У 1537 годзе Шчучын упамінаецца ў Літоўскай мэтрыцы ў зьвязку з тым, што мясцовы жыхар Станіслаў Альшанскі пераехаў у Масты, якія ў той час знаходзіліся ў валоданьні вялікай княгіні Боны Сфорцы. Мястэчка значна пацярпела ад маскоўскіх войскаў І. Хаванскага і казацкіх загонаў В. Залатарэнкі ў вайну Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667), а таксама ад войскаў Карла XII у Вялікую Паўночную вайну (1700—1721).

У XVIII ст. Шчучын перайшоў у валоданьне маршалка дворнага Юзэфа Сцыпіёна. 23 траўня 1761 году кароль і вялікі князь Аўгуст Сас надаў паселішчу Магдэбурскае права і герб: «*у блакітным полі срэбная манаграма I(gnatus) S(cipion) пад залатой каронай*». У 1726 годзе ў Шчучыне адкрыўся калегіюм манаскага ордэну піяраў. Заснавальнікам навучальнай установы лічыцца полацкі войт Юры Хлябніцкі-Юзэфовіч. Некаторы час тут працавала сэмінарыя для ордэнскай моладзі (ці навіцыят), дзе выкладалі ў тым ліку ўсходнія мовы. У 1755 годзе калегіюм узначальваў рэктар Лукаш Расоцкі, выкладалі Кант Выкоўскі (прафэсар усходніх моваў і гісторыі), Юзэф Шаняўскі (тэалёгія), Яўстах Куроўскі (філязофія і этыка), Вінцэнт Клос (прыродазнаўчыя дысцыпліны), Юзэф Кентржынскі (лёгіка і мэтафізыка), Войцех Камароўскі (паэзія і красамоўства). У 1773—1775 гадох з утварэньнем у Рэчы Паспалітай Адукацыйнай камісіі, што праводзіла рэфармаваньне сыстэмы асьветы, Шчучынскую піярскую навучальную ўстанову рэарганізавалі ў 3-клясную падакруговую школу. У 1782—1783 гадох яна налічвала 119 вучняў, 5 настаўнікаў. У 1785—1786 гадох у школе выкладаў Станіслаў Юндзіл, пазьней доктар філязофіі, прафэсар батанікі і заалёгіі Віленскага ўнівэрсытэту. У 1742 годзе ў Шчучыне адкрыўся шпіталь, а ў 1773 годзе — аптэка. У другой палове XVIII ст. на паўночнай ускраіне мястэчка збудавалі палац. У 1785 годзе Станіслаў Юндзіл заклаў школьны батанічны сад, адзін зь першых на Беларусі.

## Пад уладай Расейскай імпэрыі
У выніку трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай (1795 год) Шчучын апынуўся ў складзе Расейскай імпэрыі, дзе сьпярша ўваходзіў у склад Лідзкага павету Літоўскай, потым Гарадзенскай (з 1801), а з 1843 году — Віленскай губэрняў. У 1803 годзе ў выніку чарговай рэарганізацыі школа піяраў атрымала статус 6-кляснай павятовай з гімназічным курсам навук і ўвайшла ў Віленскую навучальную акругу. У 1822—1828 гадох (паводле іншых зьвестак у 1826—1829) у Шчучыне збудавалі мураваны касьцёл Сьвятой Тэрэзы. На 1829 год у мястэчку было 47 будынкаў (17 хрысьціянскіх і 30 юдэйскіх).

Па здушэньні вызвольнага паўстаньня ў 1832 годзе расейскія ўлады зачынілі школу ў Шчучыне разам зь іншымі піярскімі навучальнымі ўстановамі. На 1833 год у мястэчку было 40 будынкаў, на 1863 год — 94, на 1866 год — 123 двары, валасная ўправа, касьцёл, капліца, царква, сынагога, юдэйскі малітоўны дом, аптэка, паштовая станцыя, 2-клясная школа (адкрылася ў 1833 годзе; у 1885 годзе навучаліся 78 хлопчыкаў і 6 дзяўчынак), вінакурня, цагельня і прадпрыемства вырабу вапны, 29 крамаў, 5 піцейных дамоў. Праз Шчучын праходзілі гандлёвыя шляхі на Наваградак і Ліду. У 1888 годзе пачаў працаваць дрэваапрацоўчы завод, які вырабляў паркет, фанэру, шпон (на 1890 год — 30 работнікаў, зьявілася паравая машына).

За часамі Першай сусьветнай вайны ў жніўні 1915 году Шчучын занялі войскі Нямецкай імпэрыі.

## Найноўшы час
25 сакавіка 1918 году згодна з Трэцяй Устаўной граматай Шчучын абвяшчаўся часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 году ў адпаведнасьці з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі ён ўвайшоў у склад Беларускай ССР.

Увосень 1918 году сфармавалася Шчучынская самаабарона — мясцовая вайсковая арганізацыя, якой мэтай была абарона мястэчка ад бальшавікоў. Арганізаваў яе старшы лейтэнант Баляслаў Лісоўскі. Самаабарона пасьпяхова зьнішчала бальшавіцкую актыўнасьць у навакольлі Шчучына. Хоць у пачатку 1919 году мястэчка занялі бальшавікі, аднак неўзабаве яго адбіла польскае войска. 7 чэрвеня 1919 году Шчучын увайшоў у склад Віленскай акругі Грамадзянскай Управы Ўсходніх Земляў — часовай польскай адміністрацыйнай адзінкі. Улетку 1920 году мястэчка зноў занялі бальшавікі, але ўжо ў верасьні яго зноў адбілі польскія войскі. Паводле Рыскай мірнай дамовы 1921 году Шчучын апынуўся ў складзе міжваеннай Польскай Рэспублікі, дзе стаў цэнтрам гміны Наваградзкага ваяводзтва. У гэты час у мястэчку было 239 будынкаў, побач знаходзіўся фальварак Шчучынак (5 пабудоваў). У 1931 годзе Шчучын атрымаў статус места і стаў цэнтрам павету, у гэты час тут працавалі лякарня, настаўніцкая сэмінарыя і пошта.

Па далучэньні Заходняй Беларусі да БССР (1939 год) Шчучыну скасавалі статус места, а 15 студзеня 1940 году ён стаў цэнтрам раёну Баранавіцкай вобласьці. У гэты час працавалі электрастанцыя (магутнасьць 36 кВт), паравы млын, фабрыкі вырабу крупы і фанэры, лесапільны завод (тартак), лякарня на 70 ложкаў, радзільня на 25 ложкаў, амбуляторыя, вэтэрынарны пункт, аптэка, кінатэатар, пошта і тэлеграф, гімназія, ліцэй, 3 няпоўныя сярэднія школы. У Другую сусьветную вайну з 25 чэрвеня 1941 да 13 ліпеня 1944 году мястэчка знаходзілася пад акупацыяй Трэцяга Райху. 20 верасьня 1944 году Шчучынскі раён увайшоў у склад Гарадзенскай вобласьці. 31 жніўня 1962 году Шчучын зноў атрымаў статус места.

## Галерэя
### Палац

Ščučyn, Drucki-Lubiecki. Шчучын, Друцкі-Любецкі (1919-39).jpg|пач. XX стагодзьдзе|XX ст.
Ščučyn, Drucki-Lubiecki. Шчучын, Друцкі-Любецкі (1917) (2).jpg|1917 г.
Ščučyn, Drucki-Lubiecki. Шчучын, Друцкі-Любецкі (1917) (3).jpg|1917 г.
Ščučyn, Drucki-Lubiecki. Шчучын, Друцкі-Любецкі (1917).jpg|1917 г.
Ščučyn, Drucki-Lubiecki. Шчучын, Друцкі-Любецкі (J. Piapkoŭski, 1930-39).jpg|1930-я гг.
Ščučyn, Drucki-Lubiecki. Шчучын, Друцкі-Любецкі (1901-14) (2).jpg|да 1939 г.
Ščučyn, Drucki-Lubiecki. Шчучын, Друцкі-Любецкі (1901-14).jpg|да 1939 г.
Ščučyn, Drucki-Lubiecki. Шчучын, Друцкі-Любецкі (1917) (4).jpg|Гаспадарчая пабудова, 1917 г.


### Касьцёл і кляштар піяраў

Ščučyn, Turaŭka. Шчучын, Тураўка (1900).jpg|каля 1900 г.
Ščučyn, Turaŭka. Шчучын, Тураўка (1916).jpg|1916 г.
Ščučyn, Rynak-Zialonaja. Шчучын, Рынак-Зялёная (1917).jpg|1917 г.
Ščučyn, Rynak-Zialonaja. Шчучын, Рынак-Зялёная (1929).jpg|1929 г.
Ščučyn, Zialonaja. Шчучын, Зялёная (1929).jpg|1929 г.
Ščučyn, Turaŭka. Шчучын, Тураўка (J. Piapkoŭski, 1930-39).jpg|1930-я гг.
Ščučyn, Rynak-Zialonaja. Шчучын, Рынак-Зялёная (1930).jpg|1930-я гг.
Ščučyn, Turaŭka. Шчучын, Тураўка (1901-39).jpg|да 1939 г.


### Вежа з гадзіньнікам

Ščučyn, Rynak, Vieža-Sukieńnicy. Шчучын, Рынак, Вежа-Сукеньніцы (1916).jpg|1916 г.
Ščučyn, Rynak. Шчучын, Рынак (1915-18).jpg|да 1919 г.
Ščučyn, Rynak, Vieža. Шчучын, Рынак, Вежа (1929).jpg|1929 г.
Ščučyn, Rynak. Шчучын, Рынак (J. Piapkoŭski, 1930-39) (2).jpg|1930-я гг.
Ščučyn, Rynak, Vieža. Шчучын, Рынак, Вежа (1930-39).jpg|1930-я гг.


### Рынак

Ščučyn, Rynak. Шчучын, Рынак (1901-14) (2).jpg|да 1915 г.
Ščučyn, Rynak. Шчучын, Рынак (1901-14) (3).jpg|да 1915 г.
Ščučyn, Rynak. Шчучын, Рынак (1901-14).jpg|да 1915 г.
Ščučyn, Rynak. Шчучын, Рынак (1915) (2).jpg|1915 г.
Ščučyn, Rynak. Шчучын, Рынак (1915).jpg|1915 г.
Ščučyn, Rynak-Ražankaŭskaja. Шчучын, Рынак-Ражанкаўская (1917) (2).jpg|1917 г.
Ščučyn, Rynak, Sukieńnicy. Шчучын, Рынак, Сукеньніцы (1915-18).jpg|да 1919 г.
Ščučyn, Rynak. Шчучын, Рынак (1920-29).jpg|1920-я гг.
Ščučyn, Rynak. Шчучын, Рынак (1929) (2).jpg|1929 г.
Ščučyn, Rynak, Drucki-Lubiecki. Шчучын, Рынак, Друцкі-Любецкі (1929).jpg|1929 г.
Ščučyn, Rynak. Шчучын, Рынак (J. Piapkoŭski, 1930-39).jpg|1930-я гг.
Ščučyn, Rynak. Шчучын, Рынак (1901-14) (4).jpg|да 1939 г.


### Вуліца Гарадзенская

Ščučyn, Haradzienskaja. Шчучын, Гарадзенская (1929).jpg|1929 г.
Ščučyn, Haradzienskaja. Шчучын, Гарадзенская (1919-35).jpg|1935 г.
Ščučyn, Haradzienskaja. Шчучын, Гарадзенская (1938).jpg|1938 г.


### Іншае

Ščučyn, Rynak. Шчучын, Рынак (1900).jpg|Царква
Ščučyn, Turaŭka, Drucki-Lubiecki. Шчучын, Тураўка, Друцкі-Любецкі (1920-29).jpg|Рака Тураўка
Ščučynskaja synagoga. Шчучынская сынагога (1901-14).jpg|Сынагога (у Шчучыне Падляскім)
Ščučynskaja synagoga. Шчучынская сынагога (1915).jpg|Сынагога


## Заўвагі

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 
* Данскіх С. Наш Шчучын. — Гродна, 2001. — 207 с.
* Данскіх С. Стагоддзі і падзеі Шчучынскай зямлі. — Баранавічы, 2007. — 251 с.
* 
* 
* 
* 
*