Алена Цяліга

**Алéна Цяліга** (; 21 ліпеня 1906, в. Ільлінскае, Маскоўская губэрня, Расейская імпэрыя — 21 лютага 1942 (?), Кіеў, Украіна) — украінская паэтка, пісьменьніца, публіцыстка, літаратурная крытыца.

## Жыцьцяпіс

Нарадзілася ў падмаскоўным Ільінскім (дакладнае месца нараджэньня невядома: каля Масквы ёсьць тры населеныя пункты з такой назвай) у інтэлігентнай украінскай сям’і: бацька Іван Апанасавіч Шаўгенаў — вядомы навуковец (выкладаў у Маскоўскім інжынэрнай навучальні), інжынэр-гідратэхнік, родам з Слабадзкой Украіны. Маці — Юліяна (Ульляна) Нальянч-Качкоўская, настаўніца, паходзіла з Падольля, з старажытнай украінскай праваслаўнай сьвятарскай сям’і зь беларускімі каранямі. Калі Аленцы споўнілася пяць гадоў, Шаўгенавы пераехалі ў Пецярбург.

У 1918 годзе разам зь сям’ёй пераехала ў Кіеў. Тут яна навучалася ў жаночай гімназіі Аляксандры Дучынскай. З згортваньнем прыватнай адукацыі і загадам, што ўсе дзеці павінны вучыцца ў адных і тых жа звычайных працоўных школах, Алена навучалася ў агульнай школе.

14 лістапада 1920 г. ейны бацька, прафэсар Кіеўскага палітэхнічнага інстытуту, дырэктар Дэпартамэнту водных, шашэйных і грунтавых дарог Міністэрства шляхоў ураду УНР (Украінскай Народнай Рэспублікі), разам з урадам быў эвакуяваны ў Польшчу. Алена засталася ў Кіеве без сродкаў да існаваньня і была вымушаная палоць грады ў вёсках пад Кіевам, дапамагаць маці прадаваць або мяняць рэчы, каб купіць прадукты.

З ліпеня 1922 году сям’я пасялілася ў Подэбрадах у Чэхаславаччыне. У той час ейны бацька быў рэктарам Украінскай гаспадарчай акадэміі. Тут Алена ўвайшла ў кола маладых украінскіх паэтаў і інтэлігенцыі, былых жаўнераў Арміі УНР.

У 1922-23 гадах навучалася на ўкраінскіх матурных курсах у Подэбрадах, пасьля чаго атрымала «матуру» — дакумэнт, які даваў права паступаць у вышэйшую школу. У 1923—1929 гадах навучалася на гісторыка-філялягічным факультэце Ўкраінскага вышэйшага пэдагагічнага інстытуту імя М. Драгаманава ў Празе.

У 1928 годзе пачала літаратурную дзейнасьць і друкавалася ў «Літературно-науковому вістнику» (1922—1932), які ў той час выходзіў у Львове пад рэдакцыяй Дмітра Данцова, які адыграў важную ролю ў фармаваньні нацыяналістычнага сьветапогляду А. Цялігі. Менавіта ў Чэхаславаччыне яна стала паэткай, публіцысткай і літаратуразнаўцай.

З верасьня 1929 па 1939 жыла ў Варшаве.

У самым пачатку Другой сусьветнай вайны з 1939 па 1941 год знаходзілася ў Кракаве. У сьнежні 1939 году ўступіла ў Арганізацыю ўкраінскіх нацыяналістаў (АУН) і пачала актыўную дзейнасьць. З пачаткам савецка-нямецкай вайны 1941-45 у ліпені 1941 г. у складзе «паходных груп» АУН разам з У. Самчуком перабралася ў Львоў, у верасьні — у Роўна, а 22 кастрычніка 1941 г. прыбыла ў акупаваны Кіеў. А. Цяліга ўзначальвала Саюз украінскіх пісьменьнікаў, рэдагавала штотыднёвы літаратурна-мастацкі дадатак да газэты «Українське слово» «Літаври».

Дзякуючы ейным намаганьням быў выратавалі ад арышту і расстрэлу немцамі паэт жыдоўскага паходжаньня Якаў Гальпэрын, якому выдалі дакумэнты на новае прозьвішча (Якаў Галіч).

З пачаткам масавых арыштаў сярод украінскіх нацыяналістаў з боку нямецкіх уладаў А. Цяліга адмовілася выконваць загад кіраўніцтва арганізацыі пакінуць Кіеў. 9 лютага 1942 г. была арыштаваная гестапа. Расстраляная і пахаваная ў Бабіным Яры. Дакладная дата сьмерці паэткі невядомая. Ейны паплечнік А. Штуль-Ждановіч лічыў, што яна памерла 13 лютага, паводле іншай вэрсыі, гэта адбылося 21 лютага.

## Творчасьць

Першыя выданьні паэтычных твораў у асобных зборніках выйшлі ў друк у эміграцыі ў пасьляваенны час, пасьмяротна: зборнікі «Душа на сторожі» (1946), «Прапори духа» (1947), «О.Теліга: Збірник» (1977), «Полум’яні вежі» (1977)).

Ейная паэзія адрозьніваецца арыгінальнасьцю, тонкім лірызмам і тэмай гераічнага пакліканьня. У сваіх публіцыстычных творах пісьменьніца закранала пытаньні эстэтыкі літаратуры, вызначэньня ідэйнага скіраваньня ўкраінскага культурнага працэсу, ідэалу сучаснай украінскай жанчыны, асуджала дух нявольніцкай пакорлівасьці.

Значная частка вершаў паэткі лічыцца згубленай.

## Творы

##### Пасьмяротныя эміграцыйныя выданьні

• «Душа на сторожі» (1946)

• «Прапори духа» (1947)

• «О. Теліга. Збірник» (1977)

• «Полум’яні межі» (1977).

##### Выданьні ў незалежнай Украіне

• Теліга О. О краю мій…: Твори, документи, біографічний нарис. — К.: Вид-во ім. Олени Теліги, 1999. — 496 с.

• Теліга О. Листи. Спогади / Упоряд., вст. ст., прим. Н. Миронець. — К.: Вид-во ім. Олени Теліги, 2003. — 400 с.

• Теліга О. Вибрані твори / Упоряд. О. Зінкевич. — К.: Смолоскип, 2006. — 344 с.

## Крыніцы

Катэгорыя:Расстраляныя
Катэгорыя:Украінскія літаратаркі
Катэгорыя:Украінскія паэткі
Катэгорыя:Украінскія нацыяналісты