Чэрыкаў

**Чэ́рыкаў** — места ў Беларусі, на правым беразе Сажа. Адміністрацыйны цэнтар Чэрыкаўскага раёну Магілёўскай вобласьці. Насельніцтва на 2018 год — 8144 чалавекі. Знаходзіцца за 77 км на паўднёвы ўсход ад Магілёва, за 32 км ад чыгуначнай станцыі Крычаў; на скрыжаваньні аўтамабільных шляхоў Магілёў — Касьцюковічы, Бабруйск — Крычаў.

Чэрыкаў — магдэбурскае места гістарычнай Аршаншчыны (частка Віцебшчыны). Да нашага часу тут захаваўся касьцёл Найсьвяцейшай Панны Марыі, помнік архітэктуры XIX ст.

## Назва
Існуе некалькі меркаваньняў пра паходжаньне тапоніму Чэрыкаў. Паводле першага зь іх, ён утварыўся ад словаў «чартала», «чарціць» і мае зьвязкі з прымітыўнымі працамі земляробства — «аратым». Другая вэрсія зьвязвае назву места з старажытнымі плямёнамі, якія абралі правы бераг ракі Сож для стаянак сваіх лодак — «чырыкаў».

Таксама існуе народнае паданьне, паводле якога на месцы сучаснага Чэрыкава рэзалі авечак каб аплаціць даніну татарам. Надалей адбылася наступная трансфармацыя назвы паселішча: «чырык авечак» — Чырыкавец — Чэрыкаў.

## Гісторыя

### Вялікае Княства Літоўскае
Першы пісьмовы ўпамін пра Чэрыкаў датуецца 1460 годам. Згодна з адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформай 1565—1566 гадоў ён увайшоў у склад Аршанскага павету Віцебскага ваяводзтва. У 1578 годзе мястэчка стала цэнтрам староства Магілёўскай эканоміі.

У пачатку XVII стагодзьдзя Чэрыкаў атрымаў статус места. У 1641 годзе кароль і вялікі князь Уладзіслаў Ваза надаў месту Магдэбурскае права і герб: «*у блакітным полі срэбны мур з трыма вежамі, у цэнтральнай — брама з збройным рыцарам зь дзідай у руцэ*».

У кастрычніку 1648 году казакі на чале з Крывашапкай занялі Чэрыкаў, адкуль рабілі набегі на шляхецкія маёнткі Амсьціслаўскага ваяводзтва. Неўзабаве казакоў разьбіў аддзел полацкай шляхты на чале з князем Лукомскім. У вайну Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667) места спустошылі маскоўскія захопнікі. У 1678 годзе Чэрыкаў стаў цэнтрам воласьці (павету) Амсьціслаўскага ваяводзтва.

### Пад уладай Расейскай імпэрыі

У выніку першага падзелу Рэчы Паспалітай (1772 год) Чэрыкаў апынуўся ў складзе Расейскай імпэрыі. Статус паселішча панізілі да мястэчка. У 1773 годзе Чэрыкаў зноў атрымаў статус места і стаў цэнтрам павету Амсьціслаўскай правінцыі (у 1796—1802 гадох — Беларускай, пазьней — Магілёўскай губэрні). У 1781 годзе расейскія ўлады даравалі яму новы герб. На 1787 год у месьце было 300 дамоў, дзеялі 2 царквы, працавала школа. У 1789 годзе адкрылася 2-клясная вучэльня. У канцы XVIII стагодзьдзя праз Чэрыкаў прайшоў тракт Магілёў — Чавусы — Крычаў — Амсьціслаў, у ХІХ стагодзьдзі — Маскоўска-Варшаўская шаша. У гэты час на Сажы існавалі тры прыстані; праводзіліся конныя кірмашы, працаваў цукровы завод. На 1811 год у месьце было 364 двары, на 1839 год працавалі 2 плісавыя, 1 палатняная, 1 гарбарная, 1 паташная і 2 медзеплавільныя мануфактуры. У пачатку 1840-х гадоў — 380 драўляных і 2 мураваныя будынкі, працавалі 39 крамаў, на 1848 год — 407 дымоў.

За часамі нацыянальна-вызвольнага паўстаньня (1863—1864) Я. Жукоўскі сфармаваў у Чэрыкаве паўстанцкі аддзел, які пазьней злучыўся з Горацкім аддзелам Л. Зьвяждоўскага. На 1865 год у месьце было 15 мураваных (астрог, 2 адміністрацыйныя будынкі, паштовая станцыя, застаўны шашэйны дом, 9 крамаў і 2 жылыя дамы) і 566 драўляных будынкаў (царква, касьцёл, 4 малітоўныя школы, 54 крамы, мескі млын, 505 жылых дамоў). Плян складаўся з 4 пляцаў, 12 вуліцаў, 13 завулкаў, частка зь якіх была брукаванай. На 1880 год у Чэрыкаве было 564 будынкі. У 1904 годзе ў месьце працавалі 23 дробныя прадпрыемствы, 162 рамесьнікі, лякарня на 20 ложкаў. У 1913 годзе працавалі вінны завод, лесапільна-мукамольны завод, млыны.


Čerykaŭ-Klimavičy. Чэрыкаў-Клімавічы (1800).jpg|Узорны праект будынкаў для гараднічага і скарбніка, каля 1800 г.
Čerykaŭ. Чэрыкаў (XIX).jpg|Праект мучнога і салянога складоў, 
Čerykaŭ. Чэрыкаў (1840).jpg|Агульны выгляд, каля 1840 г.


### Найноўшы час
25 сакавіка 1918 году згодна з Трэцяй Устаўной граматай Чэрыкаў абвяшчаўся часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. Жыхары Беліцкай воласьці Чэрыкаўскага павету атрымалі Пасьведчаньні Народнага Сакратарыяту БНР. 1 студзеня 1919 году згодна з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі Чэрыкаў увайшоў у склад Беларускай ССР, аднак 16 студзеня Масква адабрала места разам зь іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад РСФСР. У 1924 годзе Чэрыкаў вярнулі БССР, дзе ён стаў цэнтрам раёну Калінінскай, у 1927—1930 гадох Магілёўскай акругі, з 1938 году — у Магілёўскай вобласьці. У Другую сусьветную вайну з 17 ліпеня 1941 да 1 кастрычніка 1943 году места знаходзілася пад нямецкай акупацыяй.

У 1959—1962 і 1965—1966 гадох Чэрыкаў уваходзіў у склад Крычаўскага раёну, у 1962—1965 гадох — у склад Краснапольскага раёну. У 2002 годзе афіцыйна зацьвердзілі гістарычны мескі герб.


Čerykaŭ, Rynak. Чэрыкаў, Рынак (M. Astankovič, 1905).jpg|Рынак. М. Астанковіч, 
Čerykaŭ, Rynak, Sabornaja. Чэрыкаў, Рынак, Саборная (M. Astankovič, 1905).jpg|Царква-мураўёўка. М. Астанковіч, 1905 г.
Čerykaŭ. Чэрыкаў (1901-17).jpg|Жаночая гімназія, да 1918 г.
Čerykaŭ. Чэрыкаў (1918) (2).jpg|Саюз каапэратываў, каля 1918 г.


Čerykaŭ. Чэрыкаў (1918).jpg|Саюз каапэратываў, 1918 г.
Čerykaŭ, Krasnaja. Чэрыкаў, Красная (1925).jpg|Красная вуліца. Прысутныя месцы, 1925 г.
Čerykaŭ, Krasnaja, Vasileŭski. Чэрыкаў, Красная, Васілеўскі (1926).jpg|Красная вуліца. Дом Васілеўскага, 1926 г.
Čerykaŭ. Чэрыкаў (1929).jpg|У цэнтры места, 1929 г.


## Насельніцтва
### Дэмаграфія


ImageSize = width:auto height:150 barincrement:27
PlotArea = left:50 bottom:20 top:15 right:15
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
Colors =
  id:linegrey2 value:gray(0.9)
  id:linegrey value:gray(0.7)
  id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8)
  id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:8500
ScaleMajor = unit:year increment:1500 start:0 gridcolor:linegrey
ScaleMinor = unit:year increment:500 start:0 gridcolor:linegrey2
PlotData =
  color:cobar width:15
  bar:1649 from:0 till:2000 
  bar:1777 from:0 till:906 
  bar:1787 from:0 till:3000 
  bar:1861 from:0 till:3877
  bar:1880 from:0 till:2853 
  bar:1897 from:0 till:5200 
  bar:1910 from:0 till:6198
  bar:1939 from:0 till:6400 
  bar:1959 from:0 till:4900
  bar:1970 from:0 till:5400
  bar:1991 from:0 till:8300
  bar:2008 from:0 till:8500
  bar:2018 from:0 till:8144
TextData=
  fontsize:10px pos:(25,195)
  text:



* **XVII стагодзьдзе**: 1649 год — 2 тыс. чал.
* **XVIII стагодзьдзе**: 1777 год — 906 чал.; 1787 год — больш за 3 тыс. чал.
* **XIX стагодзьдзе**: 1811 год — 355 муж.; 1861 год — 3877 чал.; 1880 год — 3853 чал.; 1897 год — 5,2 тыс. чал.
* **XX стагодзьдзе**: 1910 год — 6198 чал.; 1939 год — 6,4 тыс. чал.; 1959 год — 4,9 тыс. чал.; 1965 год — 5 тыс. чал.; 1970 год — 5,4 тыс. чал.; 1991 год — 8,3 тыс. чал.
* **XXI стагодзьдзе**: 2002 год — 8,6 тыс. чал.; 2006 год — 8,5 тыс. чал.; 2008 год — 8,5 тыс. чал.; 2015 год — 8184 чал.; 2016 год — 8149 чал.; 2017 год — 8165 чал.; 2018 год — 8144 чал.

### Адукацыя
У Чэрыкаве працуюць 2 сярэднія, пачатковая, спартовая школы, школа мастацтваў.

### Культура
Дзеюць дом культуры, гістарычна-краязнаўчы музэй, бібліятэкі.

## Забудова
### Плян
У сучасным пляне места галоўныя вуліцы зьяўляюцца працягам аўтамагістраляў. У цэнтры ўтварылася 3—5-павярховая забудова. У цэлым жа пераважаюць будынкі сядзібнага тыпу. Вядзецца будова 5-павярховых дамоў.


Čerykaŭ. Чэрыкаў (1778, 1839).jpg|Праект, 1778 г.
Čerykaŭ. Чэрыкаў (1783).jpg|Праект, 1783 г.
Čerykaŭ. Чэрыкаў (1800).jpg|Праект, 1800 г.
Čerykaŭ. Чэрыкаў (1801-15).jpg|Праект, 1801—15 гг.


### Вуліцы і пляцы

## Эканоміка
Прадпрыемствы харчовай, будаўнічых матэрыялаў, лесанарыхтоўчай прамысловасьці.

## Турыстычная інфармацыя
### Інфраструктура
Дзее Чэрыкаўскі гістарычна-краязнаўчы музэй. Працуе база юных турыстаў. Спыніцца можна ў мескай гасьцініцы.

### Славутасьці
Геалягічнае агаленьне «Чэрыкаў» — помнік прыроды дзяржаўнага значэньня.
* Забудова гістарычная (ХІХ — пачатак ХХ ст.; фрагмэнты)
* Касьцёл Найсьвяцейшай Панны Марыі (1856)
* Шпіталь (ХІХ ст.)

### Страчаная спадчына
* Царква (2-я пал. ХІХ ст.; мураўёўка)

## Галерэя

Чэрыкаў. Клуб у касцёле.jpg|Касьцёл
Чэрыкаў. Касцёл (02).jpg|Касьцёл з боку апсыды
Чэрыкаў. Дзіцячая бібліятэка.jpg|Дзіцячая бібліятэка
Чэрыкаў. Царква ў перабудаваным будынку (01).jpg|Царква


## Асобы
* Меер Басін (1890—1918) — расейскі рэвалюцыянэр
* Віктар Карамазаў (1934—2023) — беларускі пісьменьнік
* Ісак Любан (1907—1975) — кампазытар

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Вонкавыя спасылкі
* Чэрыкаў, Radzima.org
* Чэрыкаў, Глёбус Беларусі