open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Транссудат

**Транссудат** (ад  — праз, і  — пот) — вадкасьць, якая назапашваецца ў тканкавых шчылінах і поласьцях цела з прычыны парушэньня крова- і лімфазвароту, як то брушная вадзянка (асцыт) пры сардэчнай недастатковасьці або цырозе печані. Утварэньне транссудата адбываецца без запаленчых зьмяненьняў тканках.

## Літаратура
* 

Катэгорыя:Біялягічныя вадкасьці
Трансфэразы

**Трансфэразы** — асобная кляса фэрмэнтаў, якія каталізуюць перанос функцыянальных групаў і малекулярных рэшткаў ад адной малекулы да іншай. Шырока распаўсюджаны ў расьлінных і жывёльных арганізмах, удзельнічаюць у пераўтварэньнях вугляводаў, ліпідаў, нуклеінавых і амінакісьляў.
 
## Апісаньне
Рэакцыі, каталізуемыя трансфэразамі, у агульным выпадку выглядаюць так:
* A-X + B ↔ A + B-X.

Малекула A тут выступае ў якасьці донара групы атамаў (X), а малекула B зьяўляецца акцэптарам групы. Часьцяком у якасьці донара ў падобных рэакцыях пераносу выступае адзін з кафэрмэнтаў. Многія з каталізуемых трансфэразамі рэакцыяў зьяўляюцца зварачальнымі.

## Літаратура
* 

Катэгорыя:Фэрмэнты
Крыміналістыка

**Крыміналістыка** (ад  — злачынны, які адносіцца да злачынства) — прыкладная юрыдычная навука, якая дасьледуе заканамернасьці падрыхтоўкі, зьдзяйсьненьня й раскрыцьця злачынства, узьнікненьня й існаваньня ягоных сьлядоў, зьбіраньня, дасьледаваньня, ацэнкі й выкарыстаньня доказаў. Крыминалістыка таксама распрацоўвае сыстэму заснаваных на спазнаньні гэтых заканамернасьцяў спэцыяльных прыёмаў, мэтадаў і сродкаў, што выкарыстоўваюць у ходзе папярэдняга следзтва для папярэджаньня, раскрыцьця й расьсьледаваньня злачынстваў, а таксама пры разглядзе крымінальных справаў у судах.

## Глядзіце таксама
* Дактыляскапія

## Літаратура
* БЭ ў 18 тамах. Т.8, Мн., 1999, С.512
* А. М. Хлус: Криминалистика. Курс интенсивной подготовки, 2-е издание, переработанное и дополненное, Мн., «Тетрасистемс», 2008, 255 с.

## Вонкавыя спасылкі
* Сайт прысьвечаны крыміналістыкі
* Азбука крыміналістыкі
Траўлер

**Траўлер** (, ад  — трал) — прамысловае судна, прызначанае для лоўлі тралам рыбы і нярыбных аб’ектаў і іхнай першаснай апрацоўкі. Траўлеры абсталёўваюцца халадзільнымі ўстаноўкамі для замарозкі й захаваньня прадукцыі ў трумах.

## Літаратура
* 

## Вонкавыя спасылкі

* WorldFishingToday
* Гісторыя траўлераў

Катэгорыя:Тыпы караблёў
Катэгорыя:Рыбалоўныя судны
Фальскі

**Фальскі** — беларускае й польскае прозьвішча.

## Выбітныя носьбіты
* **[[Мар’ян Фальскі]]** — польскі грамадзкі дзяяч
* **[[Усевалад Фальскі]]** — беларускі грамадзка-палітычны, дзяржаўны й культурны дзяяч, актор
Вадуцкая ратуша

**Ра́туша Ва́дуцу** () — будынак паседжаньняў гарадзкога й камунальнага савету Вадуцу.

## Гісторыя
У 1931 годзе камунальны савет Вадуцу прыняў рашэньне аб будаўніцтве новага будынка ратушы. У выніку праведзенага конкурса ў лютым 1932 году быў прыняты (пасьля пэўнай колькасьці пераапрацовак) праект ліхтэнштайнскага архітэктара Франца Рокле, а ў верасьні таго ж году ён быў зацьверджаны камунальным саветам гораду. Будаўніцтва ажыцьцяўлялася ў 1932—1933 гадох, а сам будынак быў адчынены 19 лістапада 1933 году. Па прычыне шматкратнага перавышэньня выдаткаў на будаўніцтва (яны перавышалі гадавы бюджэт камуны ў тры разы), савет прыняў рашэньне здаваць пэўную частку будынка ў арэнду. У 1984 годзе была спынена дзенасьць апошняй дамовы аб арэндзе — зь Ліхтэнштайнскім пазямельным банкам (), які трымаў тут пункт абмены валюты. З гэтага часу увесь будынак знаходзіцца ў распараджэньні гарадзкой камуны гораду.

## Архітэктура
Будынак ратушы мае прамавугольную форму з прыбудаванай вежай, выкананы й стылізаваны як архітэктурны помнік заходнеэўрапейскага Сярэднявечча. Ратушу пакрывае высокі двухсхільны дах. На ўсходнім баку ратушы знаходзіцца высечаны з каменьня герб камуны Вадуц, усталяваны тут у 1983 годзе. Выраблены ў 1932 годзе й падараваны камуне князем Ліхтэнштайна герб быў у 1980-я гады перанесены на сьцяну паўночна-заходняга фасаду ратушы. Сьцены залі пасяджэньняў упрыгожаны Ёзэфам Зэгерам стылізаванымі выявамі князёў Ліхтэнштайна з розных дынастыяў — пачынаючы з часоў Сярэднявечча. Тут таксама знаходзяцца партрэты кіраўнікоў княства пачынаючы з 1712 году й бургамістраў Вадуцу.

На паўднёва-ўсходняй частцы сьцяны будынка, вакол балкону ў 1937 годзе была створана фрэска, на якой адлюстраваны сьвяты Урбан, апякун вінаградараў і вінаробаў, зь вінаграднай лазой ў руках. Гэтая карціна адлюстроўвала вялікае значэньне вінаградарства для жыхароў Вадуца ў мінулым. Па непаразуменьні, сьвяты Урбан на фрэсцы намаляваны папам рымскім.

З паўднёва-ўсходняга боку ад ратушы знаходзіцца Ратушная плошча (), якая цалкам зьмяніла сваё аблічча пасьля касмэтычных працаў у 2006 годзе. Гэтак, напрыклад, цяпер яна выкладзеная чырвонымі плітамі з плястыкі.

## Літаратура
* Cornelia Herrmann: *Die Kunstdenkmäler des Fürstentums Liechtenstein. Das Oberland.* In: Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK: *Die Kunstdenkmäler der Schweiz.* Bern 2007, .

Катэгорыя:Ратушы Эўропы
Катэгорыя:Вадуц
Траўнік

**Траўнік**:
* **[[Траўнік (птушка)]]** — птушка сямейства бакасавых.
* **[[Траўнік (горад)]]** — горад у Босьніі і Герцагавіне.
Траўнік (птушка)

**Траўнік**, **Чырвананожка**, **Кулік-случок** (*Tringa totanus*), народная назва **Бакас** — птушка роду ўлітаў сямейства бакасавых атраду сеўцападобных. 

## Апісаньне
Дарослы траўнік дасягае велічыні да 30 см, крыху драбнейшы за свайго блізкага родзіча вялікага ўліта (*Tringa nebularia*). Размах крылаў складае да 65 см, а важыць да 170 грамаў. Аранжавая дзюба сярэдняй велічыні, на кончыку чорная. Чырвона-аранжавымі зьяўляюцца й доўгія лапкі, што дало траўніку другую назву «чырвананожка».

## Арэал
Траўнік сустракаецца па ўсёй Эўропе й жыве ля ўзьбярэжжаў мораў і ля берагоў дробных вадаёмаў, у тым ліку на балотах і заліўных лугах. Узімку траўнікі часьцяком мігруюць у больш цёплыя паўднёвыя або прыбярэжныя рэгіёны.

## Харчаваньне
У ежу траўніка ўваходзяць вусякі, чарвякі, сьлімакі, ракападобныя, малыя двухстворкавыя і іншыя малюскі. Сваёй доўгай дзюбай ён прачэсвае плыткаводзьдзе ў пошуках здабычы.

## Глядзіце таксама
* Сьпіс птушак Беларусі

## Літаратура
* 

Катэгорыя:Сеўцападобныя
Катэгорыя:Бакасавыя
Трансфузіялёгія

**Трансфузіялёгія** (ад ) — разьдзел мэдыцыны, які вывучае пытаньні трансфузіі, то бок зьмешваньня, біялягічных і замяняльных іх вадкасьцяў арганізмаў, у прыватнасці крыві і ейных кампанэнтаў, групаў крыві й групавых антыгенаў (вывучаецца ў гематрансфузіялёгіі), лімфы, а таксама праблемы сумяшчальнасьці й несумяшчальнасьці, пост-трансфузійнай рэакцыі, іхная прафіляктыка й лячэньне.

## Літаратура
*
Трасалёгія

**Трасалёгія** (ад  — «сьлед» і  — «вучэньне») — крыміналістычная навука пра сьляды, адна з цэнтральных частак крыміналістычнай тэхнікі, у ёй вывучаюцца тэарэтычныя асновы й заканамернасьці ўзьнікненьня сьлядоў, якія адлюстроўваюць мэханізм зьдзяйсненьня злачынства; распрацоўваюцца рэкамэндацыі па ўжываньні мэтадаў і сродкаў выяўленьня, канфіскацыі й дасьледаваньні сьлядоў у мэтах высьвятленьня абставінаў, значных для раскрыцьця, расьсьледаваньня й папярэджаньня злачынстваў.

## Літаратура
* 

Катэгорыя:Крыміналістыка
Трафаляксіс

**Трафаляксіс** (ад  — ежа,  — абмен) — абмен ежай і вылучэньнямі залозаў, назіраецца паміж асобінамі грамадзкіх жывёл, як то пчол, мурашак, тэрмітаў. Трафаляксіс гуляе вялікую ролю ў перадачы інфармацыі ад адной асобіны да іншай, у кансалідацыі розных сувязяў унутры папуляцыі. Тэрмін прапанаваў Ўільям Ўілер у 1918 годзе.

## Літаратура
* 

Катэгорыя:Экалёгія
Трафарэт

**Трафарэт** ( — «зь дзіркамі») — плястына з мэталу, плястмасы, кардону або падобнага матэрыялу, у якой прарэзаны малюнак або надпіс дзеля запаўненьня фарбай. Ужываецца ў малярстве, для вытворчасьці надпісаў на плякатах, тары й іншых прадметах.

Таксама словам «трафарэт» азначаецца аднойчы прыняты ўзор, якому сьледуюць бяздумна. Сынонім аналягічнага сэнсу слова шаблён.

## Глядзіце таксама
* Шаўкаграфія

## Літаратура
* 

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Прылады
Трахафора

**Трахафора** ці **Лёвэнаўская лічынка** (ад  — кола й  — які нясе) — свабодна плаваючая лічынка многашчацінкавых кольчатых чарвякоў, эхіўрыдаў, сыпункулідаў і малюскаў, мае мікраскапічныя памеры.
 
## Літаратура
* 

Катэгорыя:Лічынкі
Мандалай

**Мандала́й** (, ) — другое па велічыні места і апошняя каралеўская сталіца М’янмы. Знаходзіцца за 716 км на поўнач ад Янгону на ўсходнім беразе ракі Іравадзі. Мандалай — сталіца аднайменнай правінцыі, мае насельніцтва 1 мільён чалавек.

Мандалай — эканамічны цэнтар верхняй М’янмы і культурны цэнтар усяе краіны. Пастаянны прыток кітайскіх імігрантаў цягам апошніх дваццаці рокаў зьмяніў структуру яго насельніцтва і павялічыў гандлёвыя сувязі з Кітаем.

## Гарады-пабрацімы
*  Куньмін
*  Пномпэнь

## Фатаграфіі

Mandalay-Palast-18-gje.jpg
Mandalay-Palast-20-gje.jpg
Mandalay-Shwe Inn Bin-52-Erdgeschoss-gje.jpg
Mandalay-Shwe Inn Bin-54-Moench-gje.jpg
Mandalay-Moustache Brothers-16-Par Par Lay-gje.jpg
Mandalay-Jademarkt-28-Betel-Haendlerin-gje.jpg
Mandalay-Bronzegiesserei-12-gje.jpg
Mandalay-Markt-82-Betel-gje.jpg
Mandalay-Zeigyo-Markt-16-Nagakunst-gje.jpg
Mandalay-Transport-38-Fahrzeuge-gje.jpg


## Крыніцы

Катэгорыя:Мандалай (правінцыя)
Катэгорыя:Населеныя пункты М’янмы
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1859 годзе
Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XIX стагодзьдзі
Каапэрацыя малых эўрапейскіх паштовых адміністрацыяў

**Каапэра́цыя малы́х эўрапе́йскіх пашто́вых адміністра́цыяў** (, скарочана SEPAC) — асацыяцыя 14 эўрапейскіх паштовых адміністрацыяў: Аляндзкіх астравоў, Ватыкану, Гернсі, Гібральтару, Грэнляндыі, Джэрзі, Ісьляндыі, Ліхтэнштайну, Люксэмбургу, Мальты, Манака, Мэну, Сан-Марына і  Фарэрскіх астравоў. SEPAC меншая, чым PostEurop.

Першае супольнае выданьне паштовых марак SEPAC адбылося 1 кастрычніка 2007 году, наступныя выходзілі праз два гады. З 2014 року супольныя выпускі выходзяць штогод.

Для сяброўства ў арганізацыі неабходна адпавядаць наступным умовам:
* Паштовая адміністрацыя мусіць разьмяшчацца ў Эўропе
* Паштовая адміністрацыя мусіць быць незалежнаю
* Паштовая адміністрацыя мусіць мець маленькі рынак, болей за 50% спажыўцоў якога жывуць па-за межамі краіны.

## Тэматыка выпускаў

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйная бачына

Катэгорыя:Філятэлістычныя арганізацыі
Катэгорыя:Эўрапейскія арганізацыі
Сэдан (футбольны клюб)

«**Сэда́н**» () — францускі футбольны клюб з гораду Сэдану. Заснаваны ў 1919 годзе. Двухразовы ўладальнік Кубка Францыі (1956, 1961).

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Сэдан
Кастусь Каліноўскі (драма)

«**Касту́сь Каліно́ўскі**» — гістарычная драма ў 4-х дзеях (8 абразах). Напісаная ў 1921 року і ўпершыню пастаўленая 2 лістапада 1923 году на сцэне Беларускага дзяржаўнага тэатру. Рэжысэр — Еўсьцігней Міровіч.

## Мінуўшчына
П’есу напісаў у 1921 року Еўсьцігней Міровіч. Пастаноўка прымеркаваная да 60-й гадавіны паўстаньня Кастуся Каліноўскага. Рэжысэр Еўсьцігней Міровіч, мастак Аскар Марыкс.

Новы варыянт п’есы пастаўлены 15 траўня 1929 у БДТ-3. Рэжысэр Фларыян Ждановіч.

У 1945 Міровіч стварыў і апублікаваў новы варыянт п’есы, якая так і не была пастаўленая.

У 1970-я п’есу ставіў Менскі народны тэатар трактарнага заводу на I Усесаюзным фэстывалі самадзейнай мастацкай творчасьці працоўных 1975—1977.

## Літаратура
* 

Катэгорыя:Спэктаклі на беларускай мове
Драма
Катэгорыя:Творы 1921 году
Кастусь Каліноўскі (трагедыя)

«**Касту́сь Каліно́ўскі**» — трагедыя ў 3-х актах Уладзімера Караткевіча, напісаная ў 1963 року і ўпершыню пастаўленая ў 1978 на сцэне Беларускага тэатру імя Якуба Коласа.

## Мінуўшчына
У 1978 року пастаўленая ў Беларускім тэатры імя Якуба Коласа. Рэжысэр Валеры Мазынскі, мастак Аляксандар Салаўёў, кампазытар Сяргей Картэс.

У 1986 року спэктакль быў паказаны ў Коўне (ЛетССР) на штогадовым тэатральным фэстывалі-конкурсе «Іграем для рабочых».

## Літаратура
* 

Катэгорыя:Спэктаклі на беларускай мове
Трагедыя
Катэгорыя:Творы 1963 году
Катэгорыя:Творы Ўладзімера Караткевіча
X павільён Варшаўскай цытадэлі

**X павільён Варшаўскай цытадэлі** () — філія Музэю незалежнасьці ў Варшаве (Польшча), якая разьмяшчаецца ў адным з павільёнаў Варшаўскай цытадэлі. Тэматыка экспазіцыі прысьвечаная нацыянальна-вызвольным змаганьням за часамі расейскага панаваньня.

## Мінуўшчына
X павільён Варшаўскай цытадэлі паўстаў у 1828 року ў рамках разбудовы кашараў з прызначэньнем пад магазын абмундзіраваньня. Ад 5 ліпеня 1833 распачатае прыстасаваньне памяшканьняў пад вязьніцы. Тут дзейнічаў галоўны сьледчы ізалятар для палітычных вязьняў, некалькі сотняў зь якіх тут былі забітыя, тысячы высланыя на катаргу або ў Сыбір. Ад 1834 тут дзейнічала Сталая вайскова-сьледчая камісія пры галоўнакамандуючым дзейнай арміі і начальніку Царства Польскага, якая зьяўлялася цэнтральным сьледчым органам па палітычных злачынствах у Царстве Польскім.

Сярод вядомых вязьняў X павільёну — Фэлікс Дзяржынскі, Раман Дмоўскі, Апалён Кажанёўскі (бацька Джозэфа Кажанёўскага), Юзэф Пілсудзкі, Аляксандар Прыстар, Рамуальд Траўгут.

Па Другой сусьветнай вайне X павільён быў адкрыты для наведваньня. Афіцыйнае адкрыцьцё музэю адбылося 22 студзеня 1963 року, на стагодзьдзе паўстаньня 1863—1864 гадоў.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйная бачына Музэю незалежнасьці

Катэгорыя:Музэі Варшавы
Катэгорыя:Варшаўская цытадэль
Катэгорыя:Турмы Польшчы
Даманова

Назву **Даманова** маюць:

## Населеныя пункты
### [[Беларусь]]
* Магілёўская вобласьць:
** Даманова — вёска ў Бабруйскім раёне
** Даманова — пасёлак у Бабруйскім раёне

### [[Польшча]]
* Даманова — вёска ў Бельскім павеце Падляскага ваяводзтва

## Глядзіце таксама
* Даманава
* Даманавічы
* Даманоўшчына
* Даманы
Верталёт

**Верталёт** (таксама **гэлікоптэр**, ад ) — аэрадынамічны лятальны апарат, тып вінтакрыла, у якім пад’ёмная сіла і цяга забясьпечваюцца нясучым вінтом. Гэта дае верталётам прынцыповую для лятальных апаратаў магчымасьць узьнімацца ў паветра і прызямляцца вэртыкальна, а таксама рухацца як уперад, гэтак і ўбок, і ўзад. За кошт гэтага верталёт зьяўляецца вельмі каштоўным перасоўным сродкам у ізаляваных і цяжкадаступных мясцовасьцях, бо там не хапае месца для ўзьлёту і пасадкі самалётаў. Магчымасьць лунаць на адной вышыні дазваляе верталёту выконваць тыя клясы задачаў, якія не пад сілу як апаратам зь нерухомым крылом, гэтак і іншым тыпам самалётаў вэртыкальнага ўзьлёту і пасадкі.

Тэрмін *верталёт* зьяўляецца пазычаньнем з расейскай мовы, у якой было прыдумана Мікалаем Камавым, савецкім авіяканструктарам. Сынонім жа *гэлікоптэр* паходзіць ад , утворанага з грэцкіх словаў  (сьпіраль) і  (крыло).

Хоць пра магчымасьць лятаць марылі нават у далёкім мінулым, а першыя ідэі вінтакрылых апаратаў з вэртыкальным рухам паходзяць яшчэ са старажытнага Кітаю, але сур’ёзна распрацоўкай верталётаў пачалі займацца ўжо толькі ў эру палётаў. Першым пабудаваным дзейным верталётам стаў Focke-Wulf Fw 61, які ўзьняўся ў паветра ў 1936 годзе. Першыя мадэлі верталётаў ня мелі вялікага посьпеху, але гэты стан рэчаў зьмяніў Ігар Сікорскі, які ў 1942 годзе наладзіў поўнамаштабны выпуск верталётаў, у працэсе якога была пабудаваная 131 машына. Некаторыя раньнія праекты верталётаў уключалі ў сябе схему зь некалькіх нясучых вінтоў, але цяпер найзвычайнай зьяўляецца кампаноўка з аднаго нясучага вінта, рэактыўны круцільны момант якога кампэнсуе стырнавы вінт. Шырока распаўсюджаныя таксама двухвінтавыя верталёты (уздоўжнай і папярочнай схемы кампаноўкі нясучых вінтоў): яны маюць большую грузападымальнасьць. Для адмысловых мэтаў ствараюць таксама квадра- і мультыкоптэры.

## Сфэры ўжываньня
Дзякуючы сваім здольнасьцям вэртыкальнага ўзьлёту і пасадкі, магчымасьці надоўга завіснуць у паветры, а таксама выдатным манэўровым характарыстыкам на невялікай хуткасьці, верталёты ў першую чаргу прызначаюцца для выкананьня заданьняў, недаступных для іншых лятальных апаратаў. Сёньня верталёты ўжываюцца для транспартыроўкі людзей і грузаў, вогнетушэньня, выкананьня пошукава-ратавальных заданьняў, у турызьме, для тэрміновай мэдычнай эвакуацыі і транспартыроўкі, для ацэнкі стану глебаў і ў мностве іншых галін дзейнасьці. Пачынаючы з Карэйскай вайны, верталёты масава выкарыстоўваюцца ў баявых дзеяньнях.

Найбольш маштабным выпадкам небаявога ўжываньня верталётаў сталася ліквідацыя наступстваў катастрофы на Чарнобыльскай АЭС у 1986 годзе. Верталёты былі выкарыстаныя для закрыцьця аварыйнага рэактара з паветра. Хіба што ня кожны пілёт выконвае па некалькі вылетаў у дзень.

## Крыніцы

## Літаратура
* 

## Вонкавыя спасылкі
Радзімір

**Радзімі́р** — рускае мужчынскае імя.

Падобныя імёны: Радамір, Радамер, Радзімер, Радка, Радэк, Радзім, Радмер. Жаночыя: Радзіміра, Радаміра.

## Этымалёгія
Радзімір — варыянт імя Радамір, якое паходзіць ад славянскіх ***рад*** (радасьць, радасны) і ***мір***, што азначае «той, хто радуецца міру» або «радасьць міру».

Існуе таксама варыянт паходжаньня ад ***радзі*** + ***мір***, то бок «рупіцца, дбаць пра мір».

## Крыніцы і заўвагі

Катэгорыя:Мужчынскія імёны
Катэгорыя:Славянскія імёны
Радамір

**Радамі́р** — славянскае мужчынскае імя. Паходзіць ад словаў ра́дзіць + мір = «змагацца за мір», «дзеля міру»; альбо радзі + мер = «змагацца за веліч», «дзеля велічы».

Жаночы варыянт імя — Радаміра. Зьмяншальныя формы: *Радэк*, *Радка*, *Мірэк*. Падобныя імёны: Радзімір, Радамер, Радзімер, Радзім, Радмер; жаночае Радзіміра.

## Этымалёгія
Паходзіць ад словаў ***рад*** (радасьць, клопат) і ***мір*** (мір, сьвет), што азначае «той, хто радуецца міру/сьвету» або «радасьць сьвету».

Існуе таксама варыянт паходжаньня ад ***радзі*** + ***мір***, то бок «рупіцца, дбаць пра мір».

## Мяніны
Славацкія Радаміры сьвяткуюць свае мяніны 29 лютага, то бок толькі ў вісакосныя рокі. У Чэхіі мяніны прыпадаюць на 3 ліпеня, у Польшчы —  на 28 студзеня.

## Крыніцы і заўвагі

## Вонкавыя спасылкі
* Значэньне імя Радамір

Катэгорыя:Мужчынскія імёны
Катэгорыя:Беларускія імёны
Катэгорыя:Македонскія імёны
Катэгорыя:Польскія імёны
Катэгорыя:Расейскія імёны
Катэгорыя:Славацкія імёны
Катэгорыя:Славенскія імёны
Катэгорыя:Сэрбскія імёны
Катэгорыя:Украінскія імёны
Катэгорыя:Харвацкія імёны
Катэгорыя:Чарнагорскія імёны
Катэгорыя:Чэскія імёны
Кумбха Мэля

**Кумбха Мэля** ( ці ; ) — масавая індуісцкая пілігрымка да сьвятой ракі, дзе індусы купаюцца дзеля змыцьця грахоў. Адбываецца раз у тры гады ў адным з чатырох месцаў па чарзе: Харыдвар, Праяг (Алагабад), Насік і Удджайн. Такім чынам, атрымліваецца, што Кумбха Мэля вяртаецца ў канкрэтнае месца праз дванаццаць рокаў. Таксама кожныя шэсьць рокаў ладзіцца Ардг (*палова*) Кумбха Мэля, ужо толькі ў двух з гэтых месцаў — Харыдвары і Праягу. Рэкі, на якіх адбываецца амыцьцё, адпаведна: Ганга (Ганг); сутока («Сангам») Гангу і Джамны; Гадавары; Шыпра.

«Кумбха» на мове гіндзі азначае *[[збан]]*, «Мэля» — *кірмаш*. Пілігрымка цягнецца прыкладна паўтара месяца. Фэстываль называюць «найвялікшым сходам у сьвеце». Колькасьць прысутных на ім пілігрымаў немагчыма ацаніць навуковым спосабам, і паводле розных ацэнак можа складаць ад двух да васьмі мільёнаў у дзень. Такім чынам, агульная колькасьць наведнікаў за ўвесь час сьвята можа складаць дзесяць мільёнаў, хоць ацэнкі і тут вагаюцца ажно ад 40 да 100 мільёнаў.

У 2013 року Кумбха Мэля пачалася 14 студзеня і адбываецца ў Алагабадзе.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Рэсуры пра Кумбху Мэлю

Катэгорыя:Месцы паломніцтва
Катэгорыя:Фэсты
Катэгорыя:Індуізм
Бэйра-Мар Авэйру

«**Бэйра-Мар**» () — партугальскі футбольны клюб з гораду Авэйру. Заснаваны ў 1922 годзе. Уладальнік Кубка Партугаліі (1999).

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Авэйру
Бабоўе

Назву **Бабоўе** маюць:

* Бабоўе — вёска ў Шаркоўшчынскім раёне Віцебскай вобласьці
* Бабоўе — вёска ў Бабруйскім раёне Магілёўскай вобласьці
Пакроўка

Назву **Пакроўка** маюць:

## Населеныя пункты
### [[Беларусь]]
* Гомельская вобласьць:
** Пакроўка — былы хутар у Шацілавіцкім раёне

* Магілёўская вобласьць:
** Пакроўка — вёска ў Бабруйскім раёне
** Пакроўка — былая вёска ў Касьцюковіцкім раёне

## Глядзіце таксама
* Пакроў
* Пакроўск
* Пакроўскае
* Пакроўская
* Пакроўскі
Эмануэль Эмэніке

**Эмануэль Чынэнье Эмэніке** (;  10 траўня 1987 году, Атуоча, Нігерыя) — былы нігерыйскі футбаліст, нападнік. У 2011—2015 гадах выступаў за нацыянальную зборную Нігерыі.

## Кар’ера
Эмэніке пачаў сваю футбольную кар’еру ў футбольным клюбе «Дэльта Форс». У гэтай камандзе форварду не плацілі, а таму ён адпраўляўся на трэніроўкі пешшу, праходзячы па паўтара кілямэтру.

## Дасягненьні
**«Фэнэрбахчэ»**:
* Чэмпіён Турэччыны: 2014
* Уладальнік Супэркубка Турэччыны: 2014

**Нігерыя**:
* Уладальнік Кубка афрыканскіх нацыяў: 2013

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Статыстыка на сайце National Football Teams.

Катэгорыя:Нігерыйскія футбалісты
Духінскі

**Духі́нскі** — прозьвішча. Вядомыя носьбіты:

* Ануфры Духінскі — польскі генэрал, удзельнік паўстаньняў 1830—1831 і 1863—1864 рр.
* Францішак Генрык Духінскі (1816—1893) — польскі этнограф і гісторык.
Сьвярчэва (Галеняўскі павет)

**Сьвярчэ́ва** (, ) — солтыская вёска ў гміне Навогард Галеняўскага павету Заходнепаморскага ваяводзтва Польшчы.

Знаходзіцца прыкладна за 5 км на захад ад Навогарду, за 21 км на паўночны ўсход ад Галенява і за 43 км на паўночны ўсход ад Шчэціну.

## Мінуўшчына
Да 1945 року тэрыторыя належала Нямеччыне.

У 1946—1998 роках мясцовасьць адміністрацыйна належала да Шчэцінскага ваяводзтва.

## Глядзіце таксама
* Гісторыя Памяраніі

## Крыніцы

Катэгорыя:Населеныя пункты Заходнепаморскага ваяводзтва
Катэгорыя:Вёскі Польшчы
Кастрычніцкая плошча (Менск)

**Кастрычніцкая плошча** — плошча ў цэнтры Менску, знаходзіцца паміж паміж праспэктам Незалежнасьці, вуліцамі Энгельса і Інтэрнацыянальнай.

З усходу плошча абмежавана будынкамі Палацу культуры прафсаюзаў і Музэю гісторыі Вялікай Айчыннай вайны. Акрамя гэтых будынкаў, на плошчы разьмешчаны будынак РУП «Белтэлекам», Менскага абласнога выканаўчага камітэту, Палацу Рэспублікі. На плошчы ўсталяваны знак «Нулявы кілямэтар Беларусі» і вялікі тэлевізійны экран. З боку праспэкту Незалежнасьці да Кастрычніцкай плошчы прылягае Аляксандраўскі сквэр з былымі ўрадавымі трыбунамі, у цэнтры якога разьмешчаны старадаўні фантан са скульптурай «Хлопчык з лебедзем». Вакол сквэру разьмешчаныя Цэнтральны дом афіцэраў, рэзыдэнцыя Прэзыдэнта Рэспублікі Беларусь, Нацыянальны акадэмічны тэатар імя Янкі Купалы. На плошчы разьмешчаныя выхады станцый мэтро «Кастрычніцкая» і «Купалаўская».

У цяперашні час плошча часта становіцца месцам правядзеньня канцэртаў, гуляньняў, а таксама грамадзка-палітычных акцый, пад час якіх плошча ўпрыгожваецца адпаведнай атрыбутыкай. Пачынаючы з 2000 году, кожную зіму ў цэнтры плошчы ўсталёўваецца самая высокая ў краіне штучная елка (вышыня — 30 мэтраў, дыямэтар — 18 мэтраў), вакол якой заліваюць коўзанку, а над самой плошчай праводзяць сьвяточную ілюмінацыю.

## Гісторыя
Першапачатковая назва плошчы — Цэнтральная. Плошча праектавалася і забудоўвалася ў 1949—1950 гады. Аўтарамі праекту забудовы былі Генадзь Баданаў, Уладзімер Кароль, Л. Мацкевіч, М. Асмалоўскі, Міхаіл Парусьнікаў.

У верасьні 1952 году на плошчы быў усталяваны помнік Сталіну вышынёй 10 мэтраў. У 1957 годзе паміж Цэнтральнай плошчай і Цэнтральным сквэрам былі пабудаваныя ўрадавыя трыбуны, зь якіх партыйна-дзяржаўнае кіраўніцтва БССР у 1950—1970-я гады прымала парады і вітала дэманстрацыі. Такім чынам за Цэнтральнай плошчай быў аформлены статус галоўнай плошчы гораду. 3 лістапада 1961 году помнік Сталіну быў зьнішчаны. У 1966 годзе адкрыўся пабудаваны на плошчы Музэй гісторыі Вялікай Айчыннай вайны. У 1984 годзе  плошча была перайменавана ў Кастрычніцкую, на ёй пачалося будаўніцтва Палаца Рэспублікі, якое зацягнулася на 17 гадоў, у выніку чаго статус цэнтральнай плошчы вярнуўся да плошчы Леніна. У 1998 годзе быў усталяваны памятны знак «Нулявы кілямэтар Беларусі».

У 2006 годзе моладзь у часе пратэстаў пасьля прэзыдэнцкіх выбараў назвала Кастрычніцкую плошчу імем Кастуся Каліноўскага.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Плошчы Менску
Запальны мэханізм

**Запальны мэханізм** — запальвае зарад пораху у пальнай зброі.

Пачынаючы ад паловы XV стагодзьдзя ў ручной пальнай зброі пачалі ўжывацца розныя тыпы запальных мэханізмаў. Запальны мэханізм у выніку націску на спускавы кручок падпальваў ладунак — зарад пораху і вызваляў кулю, якая вылятала празь люфу, іначай рулю, альбо ствол ў вызначаным кірунку. Гістарычныя тыпы запальнага мэханізму — гэта мэханічныя замкі. Існуе чатыры гістарычныя віды мэханічных замкоў, якія на сёньняшні дзень ужо выйшлі з ужытку: кнотавы замок, колавы замок — ад слова «кола», скалковы замок — ад слова «скалка — кавалачак краменя», каптурны замок — ад франц.. capuchon — каптур. Адным зь відаў запальнага мэханізму, які выкарыстоўваецца ў сучаснай агнястрэльнай зброі, зьяўляецца ўдарна-спускавы мэханізм.

Катэгорыя:Састаўныя часткі пальнай зброі
Пампасавы кот

**Колакола** (*Leopardus colocolo*) — распаўсюджаны ў Паўднёвай Амэрыцы від зь сямейства каціных (*Felidae*).

## Постаць
Яго даўжыня складае 76 см, а даўжыня хваста — дадатковыя 25 см, маса да 7 кг.

## Крыніцы
* Pereira, J., Lucherini, M., de Oliveira, T., Eizirik, E., Acosta, G. & Leite-Pitman, R. 2008. Leopardus colocolo. In: IUCN 2012
* Golden, R. 2003. "Leopardus colocolo" (On-line), Animal Diversity Web 
* Leopardus colocolo | ARKive 
* *Ronald M. Nowak* Walker's carnivores of the world. — JHU Press, 2005. — С. 251. — ISBN 0801880327. 

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Каціныя
Маргай

**Маргай** (*Leopardus wiedii*) - распаўсюджаны ў Паўднёвай Амэрыцы від зь сямейства каціных (*Felidae*). 

## Постаць
Яго даўжыня складае 60 см, а даўжыня хваста - дадатковыя 40 см, маса да 8 кг.

## Крыніцы
* Payan, E., Eizirik, E., de Oliveira, T., Leite-Pitman, R., Kelly, M. & Valderrama, C. 2008. Leopardus wiedii. In: IUCN 2012
* Krakauer, A. 2002. "Leopardus wiedii" (On-line), Animal Diversity Web 
* Leopardus wiedii | ARKive 
* *Ronald M. Nowak* Walker's carnivores of the world. — JHU Press, 2005. — С. 253. — ISBN 0801880327. 

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Каціныя
Ацэлёт

**Ацэлёт** (*Leopardus pardalis*) — распаўсюджаны ў Паўднёвай Амэрыцы від зь сямейства каціных (*Felidae*).

## Постаць
Яго даўжыня складае 100 см, а даўжыня хваста — дадатковыя 45 см, маса да 18 кг.

## Крыніцы

## Літаратура
* *Ronald M. Nowak*. Walker’s carnivores of the world. — JHU Press, 2005. — С. 252. — . 

## Вонкавыя спасылкі
* Caso, A., Lopez-Gonzalez, C., Payan, E., Eizirik, E., de Oliveira, T., Leite-Pitman, R., Kelly, M. & Valderrama, C. 2008. Leopardus pardalis. In: IUCN 2012
* Kittel, J. 2011. «Leopardus pardalis» (On-line), Animal Diversity Web 
* Leopardus pardalis | ARKive 

Катэгорыя:Leopardus
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1758 годзе
Катэгорыя:Чырвоны сьпіс МСАП відаў з найменшай рызыкай
Катэгорыя:Хрыбетныя Цэнтральнай Амэрыкі
Катэгорыя:Хрыбетныя Паўночнай Амэрыкі
Катэгорыя:Хрыбетныя Паўднёвай Амэрыкі
Кадкод

**Кадкод** (*Leopardus guigna*) — распаўсюджаны ў Паўднёвай Амэрыцы від зь сямейства каціных (*Felidae*). 

## Постаць
Яго даўжыня складае 37—51 см, даўжыня хваста 20—25 см, маса 2—2,5 кг.

## Вонкавыя спасылкі

* Acosta, G. & Lucherini, M. 2008. Leopardus guigna. In: IUCN 2012
* Gersch, C. 2009. «Leopardus guigna» (On-line), Animal Diversity Web
* Leopardus guigna | ARKive
* *Ronald M. Nowak* Walker's carnivores of the world. — JHU Press, 2005. — С. 252. — . 

Катэгорыя:Leopardus
Маладосьць (часопіс)

**«Маладо́сьць»** () — беларускі штомесячны грамадзка-палітычны і літаратурна-мастацкі часопіс. Арыентаваны ў асноўным на дарослую моладзь. Сярод літаратурна-мастацкіх і грамадзка-палітычных часопісаў, якія выдаюцца ў Рэспубліцы Беларусь для розных узроставых груп чытачоў, стаіць паміж часопісамі «Бярозка» (для дзяцей сярэдняга і старэйшага школьнага ўзросту) і «Полымя».

Распаўсюджваецца праз падпіску поштай і продаж у «Белсаюздруку». Падпісныя індэксы на «Белпошце»: індывідуальны — 74957, індывідуальны ільготны для настаўнікаў — 00592, ведамасны — 749572, ведамасны ільготны для ўстаноў Міністэрства культуры і Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь — 00731.

## Гісторыя
З 1988 году да пачатку 2000-х і з 2013 году выдаецца «Бібліятэка часопіса «Маладосьць»» (12 кніг у год), дзе былі надрукаваныя першыя кнігі шэрагу беларускіх пісьменьнікаў.

У 2002—2012 гадох часопіс уваходзіў у склад рэдакцыйна-выдавецкай установы «Літаратура і мастацтва». Цяпер у складзе выдавецкага дома «Звязда».

## Зьмест публікацый
Друкуе творы беларускіх пісьменнікаў (раманы, аповесьці, апавяданьні, паэмы, вершы), публіцыстычныя і літаратуразнаўчыя артыкулы, рэцэнзіі, матэрыялы на навуковыя і грамадзка-палітычныя тэмы. Існуюць сталыя рубрыкі «Паэзія», «Проза», «Пераклады», «Крытыка». Зьявіліся новыя часткі: «Вяртаньне», «Cathedra», «Гістфакт». У 1970—1980-я гады ў «Маладосьці» былі каляровыя ўкладкі, прысьвечаныя беларускаму жывапісу.

## Галоўныя рэдактары
* Аляксей Кулакоўскі (1953—1958)
* Пімен Панчанка (1958—1966)
* Алесь Асіпенка (1966—1972)
* Генадзь Бураўкін (1972—1978)
* Васіль Зуёнак (1978—1982)
* Анатоль Грачанікаў (1982—1991)
* Генрых Далідовіч (1991—2002)
* Раіса Баравікова (2002—2011)
* Тацяна Сівец (2011)
* Сьвятлана Воцінава (2012—2021)
* Вольга Рацэвіч (з 2021 г.)

## Аўтары
У часопісе друкаваліся пісьменьнікі Якуб Колас, Пятрусь Броўка, Аркадзь Куляшоў, Янка Маўр, Іван Мележ, Іван Шамякін, Васіль Быкаў, Уладзімер Караткевіч, Максім Лужанін, Іван Чыгрынаў, Алесь Адамовіч, Янка Брыль і Васіль Вітка.

Працавалі ў часопісу Янка Брыль, Уладзімер Дамашэвіч, Янка Сіпакоў, Леанід Дайнека, Вячаслаў Адамчык, Мікола Гіль, Міхась Стральцоў, Мікола Аўрамчык, Алесь Жук, Казімер Камейша, Уладзімер Саламаха, Віктар Гардзей і Алесь Бадак. З 1988 па 1992 год у часопісе былі надрукаваны: «Старажытная Беларусь: Полацкі і Новагародскі пэрыяды» Міколы Ермаловіча, «Споведзь» Ларысы Геніюш, «Дзёньнік» Язэпа Драздовіча і вершы Масея Сяднёва.

З сучасных — Раіса Баравікова, Алег Грушэцкі, Алесь Карлюкевіч, Рагнед Малахоўскі, Алесь Марціновіч, Дзяніс Марціновіч, Алена Масла, Людміла Рублеўская, Віктар Шніп і шэраг іншых.

## Глядзіце таксама
* «Вясёлка»
* «Бярозка»
* «Полымя»

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 

## Вонкавыя спасылкі
* Маладосьць // kamunikat.org.

Катэгорыя:Зьявіліся ў 1953 годзе
Катэгорыя:Беларускія інтэрнэт-СМІ
Катэгорыя:Часопісы на беларускай мове
Катэгорыя:Беларускія літаратурныя часопісы
Катэгорыя:Часопісы БССР
Анцыла

**Анцыла** (*Leopardus tigrinus*) — распаўсюджаны ў Паўднёвай Амэрыцы від зь сямейства каціных (*Felidae*).

## Постаць
Ягоная даўжыня складае да 46 см, даўжыня хваста 30—40 см, маса 2.8—3 кг.

## Вонкавыя спасылкі
* de Oliveira, T., Eizirik, E., Schipper, J., Valderrama, C., Leite-Pitman, R. & Payan, E. 2008. Leopardus tigrinus. In: IUCN 2012
* Patel, C. 2011. "Leopardus tigrinus" (On-line), Animal Diversity Web 
* Leopardus tigrinus | ARKive 

Катэгорыя:Каціныя
Ягуарундзі

**Ягуарунзді** (*Puma yagouaroundi*)&nbsp;— распаўсюджаны ў Паўднёвай Амэрыцы від зь сямейства каціных (*Felidae*). 

## Постаць
Яго даўжыня складае 55—77 см, даўжыня хваста 33—60 см, маса 4.5—9 кг.

## Крыніцы
* Caso, A., Lopez-Gonzalez, C., Payan, E., Eizirik, E., de Oliveira, T., Leite-Pitman, R., Kelly, M. & Valderrama, C. 2008. Puma yagouaroundi. In: IUCN 2012 
* Rick, J. 2004. "Puma yagouaroundi" (On-line), Animal Diversity Web 
* Puma yagouaroundi | ARKive 
* *Ronald M. Nowak* Walker's carnivores of the world. — JHU Press, 2005. — С. 254. — ISBN 0801880327. 

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Каціныя
Чарнаморац Адэса

«**Чарнамо́рац**» () — украінскі футбольны клюб з гораду Адэсы. Заснаваны ў 1936 годзе. Двухразовы ўладальнік Кубка Ўкраіны (1992, 1994).

## Галоўныя трэнэры
* Аляксандар Бабіч (2014—2017)
* Алег Дулуб (верасень — сьнежань 2017 году)
* Канстанцін Фралоў (2017—2018)
* Ангёл Чэрвянкоў (2018—2019)
* Астап Маркевіч (2019—2020)
* Сяргей Кавалец (2020—2021)
* Аляксей Антонаў (2021)
* Юрый Мароз (2021)
* Раман Грыгорчук (2022— д.т.)

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Адэса
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1936 годзе
Крушынка

Назву **Крушынка** маюць:

* Крушынка — вёска ў Бабруйскім раёне Магілёўскай вобласьці Беларусі
* Крушынка — вёска ў Васількоўскім раёне Кіеўскай вобласьці Ўкраіны
Рагалі

Назву **Рагалі** маюць:

* Рагалі — вёска ў Камайскім сельсавеце Пастаўскага раёну Віцебскай вобласьці
* Рагалі — вёска ў Лынтупскім сельсавеце Пастаўскага раёну Віцебскай вобласьці
* Рагалі — вёска ў Бабруйскім раёне Магілёўскай вобласьці
Крэпасьць Ісуса

**Крэ́пасьць Ісу́са** (, ) — партугальская крэпасьць, пабудаваная ў 1593—1596 роках у Мамбасе на тэрыторыі цяперашняй Кеніі. У 2011 року занесеная ў сьпіс сусьветнай спадчыны ЮНЭСКО.

## Мінуўшчына
У XVI стагодзьдзі Партугалія падпарадкавала месты ўсходняга ўзьбярэжжа Афрыкі і манапалізавала гандаль у Індыйскім акіяне. Аднак у 1585—1586 і 1588—1589 партугальскія ўладаньні ва Усходняй Афрыцы атакаваў асманскі флёт Алі Бэя. Зьяўленьне аднаверцаў-мусульманаў прывяло да паўстаньня мясцовых насельнікаў-суахілі. У 1589 партугальцы здолелі зноў авалодаць буйным портам Мамбаса ды іншымі местамі паўночна-ўсходняга ўзьбярэжжа.

Для захаваньня далейшага кантролю кароль Філіп II загадаў будаваць крэпасьці ва ўзьбярэжнай зоне. Крэпасьць Ісуса ў Мамбасе мела стаць адным з галоўных вайсковых умацаваньняў, абараняць порт і мытню, арганізаваную дзеля прадухіленьня самастойных гандлёвых кантактаў суахілі з мусульманскімі гандлярамі іншых краінаў.

Крэпасьць была збудаваная ў 1593—1596 паводле праекту мілянскага архітэктара Джаваньні Батысты Каіраці, які мкнуўся выкарыстоўваць рэнэсансны падыход перавагі сімэтрыі і простых лініяў. Па сканчэньні будаўніцтва крэпасьць у пляне нагадвала чалавечае цела.

У XVII стагодзьдзі партугальцы пакінулі Мамбасу. Аднак мясцовыя ўладары і султаны Аману выкарыстоўвалі крэпасьць надалей для абароны, а таксама як турму. Да 1875 року яна 9 разоў падвяргалася аблозе.

У 1958 крэпасьць была абвешчаная гістарычным помнікам, пасьля чаго ў ёй да 1974 ладзіліся раскопкі.

У 2011 уключаная ў сьпіс Сусьветнай спадчыны ЮНЭСКО. Тут дзейнічае музэй, прысьвечаны цывілізацыі суахілі.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Форт на бачыне UNESCO
* Музэй «Крэпасьць Ісуса»
* Fort Jesus in Mombasa: A Portuguese Fortress in Kenya

Катэгорыя:Аб’екты Сусьветнай спадчыны ў Кеніі
Катэгорыя:Фартэцыі Кеніі
Катэгорыя:Музэі Кеніі
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1596 годзе
Катэгорыя:Мамбаса
Хрыстос прызямліўся ў Гародні

**«Хрысто́с прызямлі́ўся ў Гаро́дні»** — раман Уладзімера Караткевіча. Раман складзены з 62 разьдзелаў і быў надрукаваны ўпершыню па-расейску ў 1966, па-беларуску — у 1972.

Раман прысьвечаны падзеям беларускай гісторыі XVI стагодзьдзя. Яму папярэднічаў кінасцэнар «Хрыстос прызямліўся ў Гародні», які быў скончаны 31 сакавіка 1965 году. Да напісаньня рамана Караткевіча заахвоціла зьмешчаная ў «Хроніцы Белай Русі» Мацея Стрыйкоўскага згадка пра зьяўленьне на Гарадзеншчыне пры каралю Жыгімонце І самазванца, што «сабе прыпісаў і прыўлашчыў» Хрыстова імя, «шалбера па імю Якуб Мялшцінскі». Гэта раман-прытча, філязофскі роздум аб прызначэньні чалавека.

Як вынікае з эпіграфа, запісу з «Хронікі…» Стрыйкоўскага, падзеі, што апісваюцца ў рамане, павінны адбывацца на пачатку XVI ст., у гады праўленьня Жыгімонта I Старога (1506—1548). Многія ж факты, прыведзеныя ў творы, сьведчаць, што дзеяньне адбываецца ў 20-30-я гг. XVI ст.: згадваецца Бона Сфорца, адзін з герояў раману кардынал Лотр гаворыць пра выдадзеную Францішкам Скарынам Біблію й пра тое, што «вось трыццацёх год не мінула, як Калумб адкрыў Індыю» і інш.

Гэта раман пра лёс прадстаўнікоў самых розных клясаў і праслоек. Пераважная большасьць герояў народжаны фантазіяй пісьменьніка. Выключэньне складае Каспар Бекеш (1520—1579), беларускі мысьляр-антытрынітарый. У цэнтры — вобраз Хрыста — Юрася Братчыка, які зьвязвае ў адно цэлае ўсе сюжэтна-кампазыцыйныя лініі твору й вакол якога разгортваецца асноўнае дзеяньне.

Рукапіс раману невядомы. Машынапіс раману захоўваецца ў аддзеле рэдкіх кнігаў і рукапісаў Цэнтральнай бібліятэкі імя Якуба Коласа АН БССР, ф. 11, воп. 1, адз. зах. 41-47, зь пералікам у пачатку твора герояў і іх характарыстыкамі, што адсутнічае ў кніжных выданьнях раману, а таксама з адзнакай у канцы: 7 красавіка 1965 г. — 29 красавіка 1966 г. Чалябінск — Рагачоў. Упершыню выйшаў на беларускай мове ў 1972 годзе (Менск, «Мастацкая літаратура»), увайшоў у склад другога тому «Выбраных твораў» Уладзімера Караткевіча (Мн.: Маст. літ., 1980). У «Зборы твораў» друкаваўся паводле асобнага кніжнага выданьня 1972 году.

Выходзіў у аўтарызаваным перакладзе Навума Кісьліка на расейскай мове («Нёман», 1966, № 11-12). Выдадзены ў перакладзе Вацлава Жыдліцкага на чэскай мове (Прага, 1979), на польскай у перакладзе Малгажата Бухаліка (2012). На кінастудыі «Беларусьфільм» створаны ў 1967 паводле матываў раману аднайменны фільм.

## Крыніцы

## Літаратура
* Караткевіч У. Збор твораў у 8 т. Т 6. [Тэкст]/ У. Караткевіч.— Мн.:Маст. Літ., 1990. — 492, [1] с., 4л. Ил. — Кам.: с. 491—493.

Катэгорыя:Раманы Ўладзімера Караткевіча
Катэгорыя:Раманы 1972 году
Катэгорыя:Раманы альтэрнатыўнай гісторыі
Катэгорыя:Раманы на беларускай мове
Катэгорыя:Беларускія фантастычныя раманы
Катэгорыя:Беларускія экранізаваныя раманы
Катэгорыя:Творы, упершыню апублікаваныя ў „Нёмане“
Навогард

**Наво́гард** (, ) — места ў Галеняўскім павеце Заходнепаморскага ваяводзтва Польшчы, сядзіба гміны Навогард. Знаходзіцца за 64 км на паўночны ўсход ад Шчэціну і за 56 км на поўдзень ад Балтыйскага ўзьбярэжжа.

Насельніцтва —  чалавек (2010). Плошча — 12,44 км².

## Мінуўшчына
Першыя згадкі пра Навоград датаваныя 1268 рокам як пра ўласнасьць каменскага біскупа. У 1309 атрымаў любецкія правы.

У першай палове XIV стагодзьдзя распачатае будаўніцтва абарончых муроў. У 1330—1334 збудаваны касьцёл Сьвятой Марыі, які захаваўся дагэтуль (цяпер Касьцёл Унебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі).

У Сярэднявеччы Навогард быў невялікім сельскагаспадарча-рамесьніцкім мястэчкам. У часе войнаў XVIII стагодзьдзя значна пацярпела і ў 1770 налічвала ўсяго 726 жыхароў.

У 1808 року Навоград стаў сядзібаю павету, у 1819 у склад павету ўлучаны Галеняў. У другой палове XIX стагодзьдзя пачынаецца хуткі рост места. У траўні 1883 адкрытая чыгуначная станцыя, у наступныя гады збудаваныя новыя прадпрыемствы і жылыя будынкі.

Перад пачаткам Другой сусьветнай вайны ў месьце налічвалася 8148 мяшканцаў. У 1945 року Навогард занялі савецкія войскі, пасьля гэтага ён увайшоў у склад Польшчы. Нямецкае насельніцтва дэпартаванае.

Першыя паваенныя месяцы месца мела назву Навоград. Сучасная назва прысвоеная 7 траўня 1946 року.

У 1946—1998 роках мясцовасьць адносілася да Шчэцінскага ваяводзтва. Па вайне адбылася адбудова зруйнаванага места, між іншага цалкам зьнішчанага гістарычнага цэнтру.

## Турыстычная інфармацыя
* Касьцёл Унебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі — позьнегатычны Марыінскі касьцёл, збудаваны ў 1330—1334
* Замак Эбэрштайнаў — комплекс замкавай забудовы XIII стагодзьдзе. Спалены падчас бунту вязьняў у 1989
* Фрагмэнты абарончых муроў XIV стагодзьдзя — часткова захаваліся
* Воданапорная вежа вышынёй 46 мэтраў (1882)
* Ратуша (пачатак XX стагодзьдзя)

## Транспарт

* чыгуначная станцыя Навогард
* аэрапорт Галеняў — 20 км
* порт Сьвінавуйсьце — 80 км

## Месцы-сябры
* Вэлес, Паўночная Македонія — ад 3 чэрвеня 2010
* Дубровіца, Украіна — ад 16 верасьня 2009

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйная бачына

Катэгорыя:Гарады Заходнепаморскага ваяводзтва
Галеняўскі павет

**Гале́няўскі паве́т** () — павет у Польшчы, уваходзіць у склад Заходнепаморскага ваяводзтва. Цэнтар — места Галеняў. Плошча — 1616,99 км². Насельніцтва 78&nbsp;271 чалавек (2005).

Утвораны ў 1999 року.

## Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел
* месты: Галеняў, Машэва, Навогард
* меска-вясковыя гміны: Галеняў, Машэва, Навогард
* вясковыя гміны: Асіна, Пжыбернаў, Стэпніца

## Геаграфія
Павет мяжуе зь местам на правах павету Шчэцін і пяцьцю паветамі:
* Грыфіцкім
* Каменскім
* Лабескім
* Паліцкім
* Старгардзкім

## Насельніцтва
Насельніцтва  рок.

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйная бачына
Crowne Plaza (Менск)

**Crowne Plaza** (да 1987 г. — **Беларусь**, да 2008 г. — **Сьвіслач**) — гатэль у Менску на рагу вуліцаў Кірава й Валадарскага 13/23. Узьведзены ў 1934—1938 гг. (архітэктар А. П. Воінаў).

Будынак вызначаўся простым вырашэньнем фасадаў і выразнай пляніроўкай. Фасады гасьцініцы былі тыповыя для архітэктуры грамадзкіх і жылых будынкаў 1930-х гг.

Асноўны акцэнт зроблены аўтарам на шасьціпавярховы вуглавы скруглены аб’ём з галоўнымі ўваходамі, флянкіраваны бакавымі рызалітамі. Фасад скругленай часткі рытмічна расчлянёны на ўзроўні другога-пятага паверхаў трохчвэртнымі круглымі калёнамі рознапамернымі прамавугольнымі аконнымі праёмамі, аздобленымі падаконнымі філёнгамі. На другім паверсе зроблены бальконы з мэталічнымі агароджамі. У бакавых рызалітах таксама разьмешчаныя бальконы на фігурных бэтонных кранштэйнах і з мэталічнымі агароджамі. Да вуглавога аб’ёму пад прамым вуглом прымыкаюць пяціпавярховыя крылы, фасады якіх на ўзроўні другога-чацьвёртага паверхаў чляняцца трохчвэртнымі калёнамі й эркерамі. Плястыку фасадаў узбагачаюць магутныя карнізы, якімі аддзелены атыкавы паверх і завершаны фасад.

У Другую сусьветную вайну гасьцініца была спаленае. У пачатку 1945 г. пачаліся праектныя работы па аднаўленьні будынку. Аўтарам праекту аднаўленьня быў таксама А. П. Воінаў. У праектных работах (унутраная пляніроўка й афармленьне інтэр’ераў) прымалі ўдзел архітэктары М. І. Бакланаў, Г. У. Заборскі, Г. М. Бенядзіктаў, Я. І. Шапіра.

Знадворныя сьцены захаваліся цалкам і мелі дастаткова «здаровы» выгляд. Таму было вырашана фасадныя сьцены захаваць. З унутранага боку рэкамэндавалася зьняць акаліну й сьцены атынкаваць. У месцах, дзе меліся вэртыкальныя трэшчыны, прапаноўвалася сьцены ўмацаваць мэталічнымі сувязямі,
якія лякалізавалі б іх далейшую дэфармацыю. Таксама праектам прадугледжвалася захаваць і выкарыстаць старыя фундамэнты. Новыя фундамэнты закладваліся толькі пад новыя слупы й сьцены.

Такім чынам, па праекце аднаўленьня гасьцініцы «Беларусь» пасьля Другой Сусьветнай вайны фасады фактычна захоўваліся ранейшыя, у пэўнай ступені мянялася ўнутраная пляніроўка. Аднаўленьне будынка гасьцініцы было завершанае ў 1947 г.

У 1987 г. гасьцініца «Беларусь» перайменавана ў «Сьвіслач». У 2008 г. у выніку рэканструкцыі гасьцініца «Сьвіслач» перайменаваная ў гатэль «Crowne Plaza».

## Крыніцы й заўвагі

Катэгорыя:Збудаваньні Менску
Катэгорыя:Гатэлі Беларусі
Мілянскі эдыкт

**Міля́нскі эды́кт** () — датаваны 313 рокам ліст імпэратараў Канстантына і Ліцынія, які абвяшчаў верацярплівасьць на тэрыторыі Рымскай імпэрыі. Мілянскі эдыкт зьявіўся істотным крокам на шляху пераўтварэньня хрысьціянства ў афіцыйную рэлігію імпэрыі. Аўтэнтычны тэкст эдыкту не захаваўся, аднак яго працытаваў Лактанцый у працы «De mortibus persecutorum».

## Мінуўшчына
Мілянскі эдыкт быў накіраваны кіраўнікам правінцыйных адміністрацыяў імпэрыі ад імя імпэратараў Канстантына і Ліцынія ў 313 року. Яўсэбі Кесарыйскі піша:

Гэты эдыкт быў працягам Нікамэдыйскага эдыкту ад 311 року, выдадзенага імпэратарам Галерыем. Аднак, калі Нікамэдыйскі эдыкт легалізаваў хрысьціянства і дазволіў выкананьне абрадаў пры ўмове, што хрысьціяне будуць маліцца пра дабрабыт рэспублікі і імпэратара, Мілянскі эдыкт пайшоў яшчэ далей.

## Зьмест
У адпаведнасьці з гэтым эдыктам усе рэлігіі былі ўраўнаваныя ў правох, такім чынам, традыцыйнае рымскае паганства траціла ролю афіцыйнай рэлігіі. Эдыкт асабліва вылучае хрысьціянаў і прадугледжвае вяртаньне хрысьціянам і хрысьціянскім суполкам усяе ўласнасьці, якая была адабраная ў іх падчас ганеньняў. Эдыкт таксама прадугледжвае кампэнсацыю са скарбніцы тым, хто авалодаў уласнасьцю, якая раней належала хрысьціянам і быў вымушаны вярнуць яе папярэднім уласьнікам.

Думка шэрагу навукоўцаў, што Мілянскі эдыкт абвясьціў хрысьціянства адзінай рэлігіяй імпэрыі не знаходзіць, згодна з пунктам погляду іншых дасьледнікаў, пацьверджаньня як у тексьце эдыкту, так і ў абставінах ягонага складаньня.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Medieval Sourcebook: Galerius and Constantine: edicts of toleration.

Катэгорыя:Гісторыя хрысьціянства
Катэгорыя:Рэлігія ў Старажытным Рыме
Катэгорыя:Падзеі 313 году
Катэгорыя:Рымскае права
Зьмяя (сузор’е)

**Зьмяя** () — сузор’е ў экватарыяльным поясе нябеснай сфэры. Яно было адным з 48 сузор’яў, пералічаных астраномам II стагодзьдзя Пталемэем, і застаецца адным з 88 сучасных сузор’яў паводле вызначэньняў Міжнароднага астранамічнага зьвязу.

Гэтае сузор’е ўнікальнае тым, што падзеленае на дзьве адасобленыя часткі: **Галаву Зьмяі** () і **Хвост Зьмяі** (). Паміж гэтымі дзьвюмя часткамі стаіць Зьмеядзержнік. Зьмеядзержнік быццам трымае зьмяю за сьпіною. Найярчэйшай зоркай сузор’я зьяўляецца Унукальгай або «Сэрца Зьмяі» (), зорная велічыня якой складае .

## Гісторыя
Арат гэтак апісваў гэтую частку неба:

У бабілёнскай астраноміі вызнавалі дзьве «зьмяі», вядомыя пад назвамі Mušḫuššu і Bašmu. Першая выглядала як сумесь цмока, льва і птушкі і суадносілася з пазьнейшай Гідрай. Другое сузор’е ўяўляла сабою рагатую зьмяю і суадносілася з пазьнейшым сузор’ем Эўдокса Кнідзкага , якое канчаткова было аформленае ў Пталемэя.

## Крыніцы


Катэгорыя:Сузор’і
Катэгорыя:Экватарыяльныя сузор’і
Катэгорыя:Сузор’і, пералічаныя Пталемэем
Востраў сьлёз

**Востраў сьлёз**, **Востраў Мужнасьці і Смутку** — мэмарыял, прысьвечаны беларускім воінам-інтэрнацыяналістам, якія загінулі ў Афганістане ў 1979—1989 г.

Комплекс разьмешчаны на востраве ў штучна пашыраным рэчышчы Сьвіслачы, у цэнтры старога Менску, паміж Траецкім прадмесьцем і колішнім Замчышчам. Будаўніцтва мэмарыялу пачалося ў 1988 годзе, калі Афганская вайна яшчэ ня скончылася. Цалкам комплекс быў адкрыты 3 жніўня 1996. За аснову пры праектаваньні Храма бралася першапачатковае аблічча Храма Ефрасіньні Полацкай XI ст.

Трапіць на востраў можна па перакідным арачным мосьце. Адразу на ўваходзе наведвальнікаў сустракае бронзавы абраз Божай Маці ўмураваны ў камень. На гэтым камяні — тэкст па-беларуску: «сынам, якія загінулі ў Афганістане, узведзены гэты храм…», — і далей радкі: «Каб зла не было ні на сваёй, ні на чужой зямлі…»

У складзе мэмарыялу вылучаецца невялікая капліца, на сьценах якой напісаныя імёны ўсіх беларусаў, якія загінулі ў Афганістане — 771 імя. Гэта беларусы, ураджэнцы рэспублікі, і тыя, хто пахаваныя на беларускай зямлі.

Таксама на востраве разьмяшчаюцца скульптура маленькага анёла, які плача й велізарныя камяні з высечанымі на кожным зь іх назвамі афганскіх правінцыяў, дзе вялі баі савецкія падразьдзяленьні.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Помнікі Менску
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1996 годзе
Мэноцьці Гарыбальдзі

**Дамэні́ка Мэно́цьці Гарыба́льдзі** (; 16 верасьня 1840, Рыё Грандэ дэль Суд, Бразылія — 22 верасьня 1903, Рым) — польскі і італійскі генэрал, вольны муляр.

## Жыцьцяпіс
Сын Джузэпэ Гарыбальдзі і Ганны Марыі дэ Хесус Рыбэйра (вядомай як Аніта Гарыбальдзі). У 1860 браў удзел у «выправе тысячы чырвоных кашуль» на Сыцылію і ў бітве пад Аспрамонтэ ў часе Рысарджымэнта.

У часе Студзеньскага паўстаньня генэрал Юзэф Высоцкі, галоўнакамандуючы ўзброеных сілаў Люблінскага ваяводзтва і забранага краю, прызначыў Гарыбальдзі даводцам усходняй выправы і заклікаў да *ўварваньня са сваімі аддзеламі ў польскія правінцыі, якія застаюцца пад маскоўскім падзелам, разам з польскімі аддзеламі, што фармуюцца ў [[Канстантынопаль|Канстантынопалі]] і [[Тульча|Тульчы]]*. На іх чале Гарыбальдзі меў высадзіцца ў раёне Адэсы. Аднак выправа так і ня зьдзейсьнілася.

Браў удзел у француска-прускай вайне 1870—1871.

## Глядзіце таксама
* Гарыбальдчыкі

## Крыніцы

Катэгорыя:Афіцэры-паўстанцы 1863—1864 гадоў
Катэгорыя:Італьянскія вайскоўцы
Катэгорыя:Масоны
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1840 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Бразыліі
Катэгорыя:Памерлі ў 1903 годзе
Катэгорыя:Памерлі ў Рыме
Масты (неадназначнасьць)

Назву **Масты** маюць:

## Населеныя пункты
### [[Беларусь]]
* Масты — вёска ў Пастаўскім раёне Віцебскай вобласьці
* **[[Масты]]** — горад у Гарадзенскай вобласьці, цэнтар Мастоўскага раёну
* Масты — вёска ў Бабруйскім раёне Магілёўскай вобласьці
* Масты — пасёлак у Любанскім раёне Менскай вобласьці

## Падвойныя назвы
* Масты Левыя
* Масты Правыя

## Глядзіце таксама
* Замасточча
* Замосьце
* Мост
* Маставая
* Маставуха
* Маставы
* Масток