Чавусы

**Ча́вусы** — места ў Беларусі, на рацэ Басі. Адміністрацыйны цэнтар Чавускага раёну Магілёўскай вобласьці. Насельніцтва на 2018 год — 10 505 чалавек. Знаходзяцца за 41 км на ўсход ад Магілёва, за 5 км ад чыгуначнай станцыі Чавусы (лінія Магілёў — Крычаў). Вузел аўтамабільных дарог на Магілёў, Крычаў, Амсьціслаў, Чэрыкаў.

Чавусы — магдэбурскае места гістарычнай Аршаншчыны (частка Віцебшчыны). Сярод мясцовых славутасьцяў вылучалася меская ратуша, помнік архітэктуры XVIII ст., зруйнаваны расейскімі ўладамі, а таксама збудаваны ў стылі барока комплекс кляштару кармэлітаў з касьцёлам Найсьвяцейшай Панны Марыі, помнік архітэктуры XVII ст., зруйнаваны савецкімі ўладамі.

## Назва
На думку географа Вадзіма Жучкевіча, тапонім Чавусы мае цюрскае паходжаньне: чавус — 'ніжэйшы военачальнік', часам проста 'дробнамаянтковы шляхціч'. Таксама існуе меркаваньне, што паселішча заснавалі цыганы: з цыганскай чавус — гэта 'намёт'.

## Гісторыя

### Вялікае Княства Літоўскае
Першы пісьмовы ўпамін пра вёску *Чавусавічы* датуецца 1581 годам. З 1589 году яны ўваходзілі ў склад Магілёўскай эканоміі. У 1604 годзе паселішча атрымала статус места.

12 жніўня 1634 году кароль і вялікі князь Уладзіслаў Ваза надаў Чавусам Магдэбурскае права і герб: «*у блакітным полі на белым кані Сьв. Марцін зь мечам у руцэ, на плячах чырвоны плашч*». На 1648 год тут было 176 дымоў.

У вайну Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667) Чавусы апынуліся ў цэнтры ваенных дзеяньняў, маскоўскія войскі акупавалі і спустошылі мясьціну. Зь вясны 1656 году тут разьмяшчалася рэзылэнцыя казацкага палкоўніка Івана Нячая. 24 сьнежня 1656 году «палкоўнік Яго Царскай Вялікасьці войска Запароскага» І. Нячай выдаў тут унівэрсал з забаронай рабаваць і крыўдзіць жыхароў Наваградзкага павету. Увосень 1660 году войскі Вялікага Княства Літоўскага вызвалілі Чавусы. На 1676 год тут было 109 будынкаў.

Захаваліся сьведчаньні літоўскай ідэнтычнасьці жыхароў Чавусаў і ваколіцаў: «*Я, Иванъ Новичонокъ, извествую: отецъ мой родився в Петухове под Чаусами, в Литве*».

За часамі Вялікай Паўночнай вайны ў 1708 годзе Чавусы разрабавалі швэдзкія войскі. На 1737 год у месьце дзеялі 3 царквы, існаваў мытны пункт, дзясятую частку жыхароў складалі рамесьнікі. У 1770-я гады тут было больш за 420 дамоў, штогод праводзіўся кірмаш.

### Пад уладай Расейскай імпэрыі

У выніку першага падзелу Рэчы Паспалітай (1772 год) Чавусы апынуліся ў складзе Расейскай імпэрыі, дзе сталі цэнтрам павету Магілёўскай, пазьней Беларускай губэрні. У 1778 годзе расейскія ўлады зацьвердзілі плян забудовы места і надалі яму новы герб. З 1789 году пачала працаваць 2-клясная павятовая вучэльня. На 1803 год у Чавусах быў 461 будынак, дзеялі касьцёл пры кляштары кармэлітаў і 4 царква. На 1825 год — 569 дамоў, 5 цэркваў, 30 крамаў, штогод праводзіліся 2 кірмашы. На 1829 год — 584 дамы, дзеялі касьцёл, 4 царквы, 6 сынагогаў. У 1839 годзе працавала палатняная мануфактура. На 1840 год — 4 мураваныя і 808 драўляных дамоў, працавалі 26 крамаў і 23 карчмы, штогод праводзіліся 2 кірмашы.

У 1860 годзе ў Чавусах было 676 двароў, дзеялі 4 царквы, 2 сынагогі і 7 юдэйскіх малітоўных дамоў, працавалі лякарня, расейскія 2-кляснае павятовая і прыходзкая вучэльні, 73 крамы, аптэка. 12 жніўня 1881 году пачала працаваць тэлеграфная станцыя. У 1901 годзе адкрылася 3-клясная меская вучэльня, на 1904 год — працавала 41 прамысловае і 41 рамеснае прадпрыемствы, лякарня на 24 ложкі, друкарня, бібліятэка-чытальня, штогод праводзілася чатыры кірмашы.


Čavusy, Basia. Чавусы, Бася (1840).jpg|Панарама з боку ракі Басі, каля 1840 г.
Čavuskaja ratuša. Чавуская ратуша (1842).jpg|Ратуша. Абмеры, 1842 г.
Čavuskaja ratuša. Чавуская ратуша (1801-50) (2).jpg|Ратуша, да 1850 г.
Čavusy, Basia-Zarečča. Чавусы, Бася-Зарэчча (M. Astankovič, 1890-99, 1901).jpg|Зарэчча, 1901 г.


### Найноўшы час
25 сакавіка 1918 году згодна з Трэцяй Устаўной граматай Чавусы абвяшчаліся часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 году згодна з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі яны ўвайшлі ў склад Беларускай ССР, аднак 16 студзеня Масква адабрала мястэчка разам зь іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад РСФСР. У 1924 годзе Чавусы вярнулі БССР, дзе яны сталі цэнтрам раёну Магілёўскай вобласьці. У Другую сусьветную вайну з чэрвеня 1941 да чэрвеня 1944 году места знаходзілася пад акупацыяй Трэцяга Райху.

3 студзеня 2005 году мескія ўлады афіцыйна зацьвердзілі гербу Чавусаў. Зь невядомых прычынаў яны абралі пазьнейшы расейскі, а не гістарычны герб часоў Вялікага Княства Літоўскага.


Čavusy, Rynak. Чавусы, Рынак (1905) (2).jpg|Рынак. Касьцёл і кляштар кармэлітаў, 1905 г.
Čavusy, Rynak. Чавусы, Рынак (1933).jpg|Рынак, 1933 г.
Čavusy, Zarečča. Чавусы, Зарэчча (1905).jpg|Зарэчча. Мікалаеўская царква-мураўёўка, 1905 г.
Čavusy, Prabojnaja. Чавусы, Прабойная (1905).jpg|Вуліца Прабойная. Юр’еўская царква-мураўёўка, 1905 г.

Čavusy, Prabojnaja. Чавусы, Прабойная (1943).jpg|Вуліца Прабойная, 1943 г.
Čavusy, Čyrvonaja. Чавусы, Чырвоная (1913).jpg|Інтэр’ер новага касьцёла, 1913 г.
Čavuskaja synagoga. Чавуская сынагога (A. Viner, 1937).jpg|Сынагога, 1937 г.
Čavusy, Basia. Чавусы, Бася (1930-49).jpg|Млын на рацэ Басі


## Насельніцтва
### Дэмаграфія


ImageSize = width:auto height:150 barincrement:31
PlotArea = left:50 bottom:20 top:15 right:15
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
Colors =
  id:linegrey2 value:gray(0.9)
  id:linegrey value:gray(0.7)
  id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8)
  id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:12500
ScaleMajor = unit:year increment:2500 start:0 gridcolor:linegrey
ScaleMinor = unit:year increment:500 start:0 gridcolor:linegrey2
PlotData =
  color:cobar width:15
  bar:1775 from:0 till:2530 
  bar:1880 from:0 till:2579 
  bar:1904 from:0 till:6100 
  bar:1939 from:0 till:7200
  bar:1991 from:0 till:12500 
  bar:2004 from:0 till:10500 
  bar:2006 from:0 till:10500 
  bar:2008 from:0 till:10400
  bar:2018 from:0 till:10505
TextData=
  fontsize:10px pos:(25,195)
  text:



* **XVIII стагодзьдзе**: 1770-я гады — 2530 чал.
* **XIX стагодзьдзе**: 1825 год — 4 тыс. чал.; 1840 год — 5150 тыс. чал.; 1860 год — 4579 тыс. чал.; 1880 год — 4167 чал.; 1884 год — 2579 чал. (2332 муж. і 2247 жан.), у тым ліку праваслаўных — 960 муж. і 940 жан., каталікоў — 8 муж. і 13 жан., юдэяў — 1364 муж. і 1294 жан.; 1897 год — 4690 чал., зь іх 41,1% пісьменных
* **XX стагодзьдзе**: 1904 год — 6,1 тыс. чал.; 1912 год — 6991 чал.; 1926 год — 5409 чал.; 1939 год — 7,2 тыс. чал.; 1959 год — 7,8 тыс. чал.; 1991 год — 12,5 тыс.
* **XXI стагодзьдзе**: 2002 год — 10,9 тыс. чал.; 2004 год — 10,5 тыс. чал.; 2006 год — 10,5 тыс. чал.; 2008 год — 10,4 тыс. чал.; 2016 год — 10 525 чал.; 2017 год — 10 525 чал.; 2018 год — 10 505 чал.

### Адукацыя
У Чавусах працуюць 2 сярэднія, спартовая базавая школы, школа-інтэрнат, школа мастацтваў.

### Культура
Дзеюць дом культуры, 2 бібліятэкі.

## Забудова
### Плян
У Чавусах налічваецца 94 вуліцы і 49 завулкаў. Рака і аўтамагістраль Магілёў — Чэрыкаў падзяляюць сучаснае места на 4 плянавальныя раёны. У забудове пераважаюць дамы сядзібнага тыпу, таксама ўтварыўся мікрараён з 2—5-павярховымі пабудовамі.

### Вуліцы і пляцы

З урбананімічнай спадчыны Чавусаў да нашага часу гістарычную назву захавала толькі вуліца Чырвоная.

## Эканоміка
Прадпрыемствы харчовай, будматэрыялаў, першаснай апрацоўкі лёну прамысловасьці.

## Турыстычная інфармацыя

### Інфраструктура
Дзее Чавускі гістарычна-краязнаўчы музэй. Спыніцца можна ў мескай гасьцініцы.

### Славутасьці
Помнікам прыроды зьяўляецца мескі парк. Захаваліся стаянка эпохі нэаліту, 2 паселішчы, курганныя могільнікі.
* Забудова гістарычная (ХІХ — пачатак ХХ ст.; фрагмэнты)
* Могілкі юдэйскія

### Страчаная спадчына
* Касьцёл Найсьвяцейшай Панны Марыі і кляштар кармэлітаў (1653)
* Касьцёл Найсьвяцейшай Панны Марыі (1913)
* Ратуша (1780)
* Сынагога
* Царква Сьвятога Юрыя (канец ХІХ ст.; мураўёўка)
* Царква Сьвятога Мікалая (канец ХІХ ст.; мураўёўка)

## Асобы
* Гершэль Даніловіч (1884, паводле іншых зьвестак, нарадзіўся ў Гомелі) — бацька Кірка Дугласа, дзед Майкла Дугласа. У 1908 годзе разам з маладой жонкай Брайнай перабраўся за акіян. У Штатах габрэйская сям’я зь Беларусі амэрыканізавала прозьвішча. Так Даніловічы ператварыліся ў Дэмскіх. Дуглас — сцэнічнае прозьвішча Кірка (Ісур Даніловіч), якое зрабілася родным для ягонага сына Майкла
* Уладзімер Кудрэвіч (1884—1957) — маляр-пэйзажыст
* Юрка Лявонны (1908—1937) — беларускі паэт
* Леў Маневіч (1898—1945) — савецкі выведнік, Герой СССР
* Любоў Ракава (нар. 1948) — беларускі этнограф
* Сьцяпан Маргунскі (1912—1978) — навуковец у галіне права
* Берта Сосіна-Ізраіцель (1903—1982) — навуковец ў галіне рэнтгеналёгіі

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 
* 
* Зубовіч Я. Чавусы — горад Святога Марціна: (нарысы па гісторыі ад заснавання да 1917 г.). — Магілеў: Магілёўская абласная тыпаграфія, 2008. — 254, [1] с.: іл., факсім. 
* 
* 
* 

## Вонкавыя спасылкі
* Чавусы, Radzima.org
* Чавусы — парафія Найсвяцейшай Панны Марыі Маці Касцёла, Catholic.by
* Чавусы, Глёбус Беларусі
* Сайт горада Чавусы і Чавускага раёна — навіны, гісторыя, фотаальбом, Форум, Чат