open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Шумск (Віленскі павет)

**Шумск** () — мястэчка ў Летуве, каля ракі Лошы. Уваходзіць у склад Кавальчыцкага староства Віленскага раёну Віленскага павету. Насельніцтва на 2011 год — 919 чалавек. Знаходзіцца на ўсход ад Вільні, каля беларуска-летувіскай граніцы.

Шумск — мястэчка гістарычнай Віленшчыны, на этнічнай тэрыторыі беларусаў. Да нашага часу тут захаваліся дамініканскі касьцёл Сьвятога Міхала Арханёла і сядзібна-паркавы комплекс Шумскіх, помнікі архітэктуры і садова-паркавага мастацтва XVIII—XIX стагодзьдзяў. Сярод мясцовых славутасьцяў вылучаўся кляштар дамініканаў, помнік архітэктуры XVIII стагодзьдзя, зруйнаваны расейскімі ўладамі.

## Назва
Тапонім Шумск паходзіць ад прозьвішча ўладальнікаў маёнтку Шумскіх.

## Гісторыя

### Вялікае Княства Літоўскае
Упершыню Шумск упамінаецца ў XVII ст. пад назвай *Паляны*, калі ён уваходзіў у склад Віленскага павету Віленскага ваяводзтва. Пазьней мястэчка атрымала назву Шумск у гонар яго ўладальнікаў Шумскіх.

У 1696 годзе Міхал Шумскі збудаваў у Шумску касьцёл.

### Пад уладай Расейскай імпэрыі

У выніку трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай (1795 год) Шумск апынуўся ў складзе Расейскай імпэрыі, у Віленскім павеце Віленскай губэрні. У другой палове XIX ст. у мястэчку было 10 будынкаў.

За часамі Першай сусьветнай вайны ў 1915 годзе Шумск занялі войскі Нямецкай імпэрыі. 

### Найноўшы час
25 сакавіка 1918 году згодна з Трэцяй Устаўной граматай Шумск абвяшчаўся часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. У 1920 годзе мястэчка апынулася ў складзе Сярэдняй Літвы, у 1922 годзе — у складзе міжваеннай Польскай Рэспублікі.

З пачаткам Другой сусьветнай вайны ў верасьні 1939 году ўлады СССР перадалі мястэчка Летуве.

## Насельніцтва
### Дэмаграфія
* **XIX стагодзьдзе**: ~1892 год — 106 чал.
* **XXI стагодзьдзе**: 2011 год — 919 чал.

## Турыстычная інфармацыя
### Славутасьці
* Капліца прыдарожная (XVIII ст.)
* Касьцёл Сьвятога Міхала Арханёла (1767—1789)
* Могілкі хрысьціянскія, капліца (XIX ст.)
* Сядзіба Шумскіх (XIX ст.)

### Страчаная спадчына
* Кляштар дамініканаў (XVIII ст.)

## Галерэя

Church of St. Michael the Archangel in Šumskas, Lithuania in 2014.jpg|Касьцёл
Šumskas, Lithuania - panoramio (18).jpg|Капліца могілкавая
Šumskas, Lithuania - panoramio (4).jpg|Капліца прыдарожная
Šumsko dvaras.JPG|Сядзіба


## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Шумск, Radzima.org

Катэгорыя:Населеныя пункты Віленскага павету (Летува)
Катэгорыя:Мястэчкі Летувы
Шашолі

**Шашолі**, **Шашолы** () — мястэчка ў Летуве, на беразе Шашольскага возера. Цэнтар староства Вількамірскага раёну Віленскага павету. Насельніцтва на 2011 год — 138 чалавек. Знаходзяцца за 16 км на паўднёвы ўсход ад Вількаміру.

Шашолі — мястэчка гістарычнай Віленшчыны. Да нашага часу тут захаваўся драўляны касьцёл Сьвятога Язэпа Рамесьніка, помнік архітэктуры XVIII стагодзьдзя.

## Назва
Тапонім Шашолі, магчыма, утварыўся ад назвы ракі Шашолі.

## Гісторыя
### Вялікае Княства Літоўскае
Першы пісьмовы ўпамін пра Шашолі датуецца 1334 годам. Паводле Хронікі Лівоніі Германа Вартбэрга, у 1375 годзе лівонскі магістар Вільгельм з Урымэрсгайму ўчыніў напад на некалькі паселішчаў ВКЛ, у тым ліку Шашолі. У 1385 годзе яны ўвайшлі ў склад Віленскага павету Віленскага ваяводзтва. 

У 1567 годзе Шашолі сталі мястэчкам, тут збудавалі касьцёл.

### Пад уладай Расейскай імпэрыі
У выніку трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай (1795 год) Шашолі апынуліся ў складзе Расейскай імпэрыі, у Віленскім павеце Віленскай губэрні. У 2-й палове XIX ст. у мястэчку было 22 будынкі.

За часамі Першай сусьветнай вайны ў 1915 годзе Шашолі занялі войскі Нямецкай імпэрыі. 

### Найноўшы час
Па польска-летувіскіх баях і падпісаньні пагадненьня паміж міжваеннай Польскай Рэспублікай і Летувой у 1919 годзе Шашолі апынуліся ў складзе Летувы. За часамі Другой сусьветнай вайны з чэрвеня 1941 да 1944 году мястэчка знаходзілася пад акупацыяй Трэцяга Райху.

## Насельніцтва
### Дэмаграфія
* **XIX стагодзьдзе**: ~1890 год — 169 чал., зь іх 140 каталікоў і 29 юдэяў
* **XXI стагодзьдзе**: 2011 год — 138 чал.

## Турыстычная інфармацыя
### Славутасьці
* Касьцёл Сьвятога Язэпа Рамесьніка (1751)
* Сядзіба (XIX—XX стагодзьдзі)

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Шашолі, Radzima.org

Катэгорыя:Населеныя пункты Віленскага павету (Летува)
Катэгорыя:Мястэчкі Летувы
Дуброва (Сьвіслацкі раён)

**Дубро́ва** — вёска ў Сьвіслацкім раёне Гарадзенскай вобласьці. Уваходзіць у склад Сьвіслацкага сельсавету.

## Насельніцтва
* 2009 год — 22 чалавекі

## Крыніцы

Катэгорыя:Сьвіслацкі сельсавет (Сьвіслацкі раён)
Катэгорыя:Населеныя пункты Сьвіслацкага раёну
Нісан

**Ніса́н** ( ад ) — месяц высьпяваньня ячменю ў бабілёнскім і жыдоўскім календарох, першы веснавы месяц. Назва паходзіць ад шумэрскага *нісаг* — «першыя плады», адкуль трапіла ў акадзкую мову. У жыдоўскім календары нісан — першы месяц літургічнага году, таму называецца «першым месяцам году». Складаецца з 30 дзён. У цывільным календары. які адлічваецца ад 1 тышрэя, гэта сёмы месяц (у пераступным годзе восьмы).

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Нісан у Жыдоўскай энцыкляпэдыі
Духі

**Духі́** — былая вёска ў Сьвіслацкім раёне Гарадзенскай вобласьці. Уваходзіла ў склад Вердаміцкага сельсавету.

15 лістапада 1971 году далучаная да суседняй вёскі Казейкі. У 1976 годзе вёска Казейкі перададзеная зь Вердаміцкага сельсавету ў Сьвіслацкі сельсавет.

## Крыніцы

Катэгорыя:Колішнія населеныя пункты Сьвіслацкага раёну
Монтаўты

**Мо́нтаўты** — вёска ў Беларусі, на рацэ Нятупе. Уваходзяць у склад Сьвіслацкага сельсавету Сьвіслацкага раёну Гарадзенскай вобласьці.

## Назва

Мундалд або Монталд (Mundoald, Montaldus, Montald, Montault) — імя германскага паходжаньня. Іменная аснова аснова -мунд- (-мунт-, -монт-) (імёны ліцьвінаў Монтгерд, Валімонт, Жыгімонт; германскія імёны Mundgerd, Walmont, Sigimunt) паходзіць ад германскага *mundô 'рука, абарона, крэўнасьць' або гоцкага munds 'моц розуму, імкненьне', mundrs 'гарлівы, палкі', а аснова -валд- (-алд, -олт) (імёны ліцьвінаў Геральт, Левалт, Рамвольт; германскія імёны Gerwald, Lewolt, Romuald) — ад гоцкага і германскага waldan 'валодаць, гаспадарыць' або wulþus 'слава, мажнасьць'.

## Гісторыя
У 1976 годзе вёску перадалі зь Вердаміцкага сельсавету ў Сьвіслацкі сельсавет.

## Насельніцтва
* 1905 год — 466 чалавек
* 2009 год — 8524 чалавекі

## Крыніцы

Катэгорыя:Сьвіслацкі сельсавет (Сьвіслацкі раён)
Катэгорыя:Населеныя пункты Сьвіслацкага раёну
Ранявічы

**Раняві́чы** — вёска ў Беларусі, на рацэ Сьвіслачы. Уваходзяць у склад Сьвіслацкага сельсавету Сьвіслацкага раёну Гарадзенскай вобласьці.

## Назва

Рана, пазьней Ран (Rano, Rahn) — імя германскага паходжаньня.

## Насельніцтва
* 1905 год — 197 чалавек у вёсцы Ранявічах і 5 чалавек у маёнтку Ранявічах
* 2009 год — 100 чалавек

## Крыніцы

Катэгорыя:Сьвіслацкі сельсавет (Сьвіслацкі раён)
Катэгорыя:Населеныя пункты Сьвіслацкага раёну
Віктар Хрэнін

**Ві́ктар Гена́дзевіч Хрэ́нін** ( 1971, Наваградак, Горадзенская вобласьць, цяпер Беларусь) — вайсковы і дзяржаўны дзяяч рэжыму Лукашэнкі ў Беларусі.

9-ы міністар абароны Беларусі (з 20 студзеня 2020 году).

## Біяграфія
Бацька — Генадзь Хрэнін, палкоўнік запасу, нарадзіўся ў Пензенскай вобласьці.

Навучаўся ў Расеі. Хадзіў у школу ў Прыморскім краі, а восем клясаў скончыў у вайсковым гарадку «Анадыр-1» у Чукоцкай аўтаномнай акрузе Магаданскай вобласьці. Скончыў Усурыйскую сувораўскую вучэльню і Омскую вышэйшую агульнавайсковую камандную вучэльню. Пасьля служыў камандзірам мотастралковага і выведнага ўзводаў, выведнай роты, намесьнікам камандзіра розных батальёнаў, камандзірам асобнага танкавага і асобнага гвардзейскага мотастралковага батальёнаў.

У 2005 годзе скончыў Вайсковую акадэмію Беларусі, пасьля служыў у апэратыўным штабе Заходняга апэратыўнага камандаваньня. 28 лютага 2014 году А. Лукашэнка падпісаў Указ № 107 аб прызначэньні Віктара Хрэніна ў годнасьці палкоўніка намесьнікам камандзіра войскаў Заходняга апэратыўнага камандаваньня (ЗАК). 2 ліпеня 2014 году стаў начальнікам штабу і 1-м намесьнікам камандзіра войскаў ЗАК. 23 чэрвеня 2015 году заняў пасаду камандзіра войскаў ЗАК. 20 студзеня 2020 прызначаны міністрам абароны Рэспублікі Беларусь.

20 кастрычніка 2021 году ў Маскве падпісаў зь міністрам абароны Расеі Сяргеем Шайгу дакумэнт аб працягу на 25 гадоў тэрміну дзеяньня Пагадненьняў аб разьмяшчэньні ў Беларусі 43-га вузла сувязі Вайскова-марскога флёту Расеі «Вялейка» і радыёлякацыйнай станцыі «Баранавічы» (Азярэчча, Клецкі раён). 25 траўня 2023 году ў Менску падпісаў з Шайгу дакумэнты аб вызначэньні парадку ўтрыманьня расейскай ядзернай зброі ў сховішчы на тэрыторыі Беларусі.

## Санкцыі ЭЗ, іншых краінаў
21 чэрвеня 2021 году быў унесены ў Чорны сьпіс Эўразьвязу. Паводле рашэньня ЭЗ, Хрэнін адказваў за прымусовую пасадку пасажырскага рэйсу FR4978 у Менску 23 траўня 2021 году, у выніку чаго былі арыштаваныя Раман Пратасевіч і Соф’я Сапега. Акрамя таго, Хрэніна ў свае санкцыйныя сьпісы ўключылі Вялікабрытанія, Канада, Швайцарыя. 6 ліпеня да чэрвеньскага пакету санкцый ЭЗ далучыліся Альбанія, Ісьляндыя, Ліхтэнштайн, Нарвэгія, Паўночная Македонія, Чарнагорыя.

24 лютага 2022 года быў унесены ў сьпіс спэцыяльна вызначаных грамадзянаў і заблякаваных асобаў ЗША. У тым жа годзе ён трапіў у чорныя сьісы Аўстраліі, Японіі, Новай Зэляндыі ды Украіны.

## Крыніцы

Катэгорыя:Выпускнікі Вайсковай акадэміі Рэспублікі Беларусь
Катэгорыя:Міністры абароны Рэспублікі Беларусь
Катэгорыя:Беларускія асобы ў Чорным сьпісе ЭЗ
Катэгорыя:Беларускія асобы ў сьпісе СВГ
Малыя Салечнікі

**Малыя Салечнікі** () — вёска ў Летуве, на рацэ Вісінчы. Уваходзяць у склад Салечніцкага староства Салечніцкага раёну Віленскага павету. Насельніцтва на 2011 год — 615 чалавек. Знаходзяцца за 8 км на поўнач ад Салечнікаў.

Малыя Салечнікі — даўняе мястэчка гістарычнай Віленшчыны, на этнічнай тэрыторыі беларусаў. Да нашага часу тут захаваўся каьцёл Сьвятога Юрыя, помнік традыцыйнай беларускай драўлянай архітэктуры XIX стагодзьдзя.

## Назва
Тапонім Салечнікі ўтварыўся ад ракі Сольчы.

Варыянты назвы ў гістарычных крыніцах: *Minori Soleczniki* (3 ліпеня 1510 году).

## Гісторыя
### Вялікае Княства Літоўскае
Упершыню Малыя Салечнікі ўпамінаюцца ў XVI ст., калі яны знаходзіліся ў валоданьні Глябовічаў і ўваходзілі ў склад Віленскага павету Віленскага ваяводзтва. Пазьней мястэчка перайшло ў валоданьне Хадкевічаў. У XVII ст. з фундацыі Яна Альфонса Ляцкага тут збудавалі драўляны касьцёл. 

### Пад уладай Расейскай імпэрыі
У выніку трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай (1795 год) Малыя Салечнікі апынуліся ў складзе Расейскай імпэрыі, у Віленскім павеце Віленскай губэрні. У 1834 годзе ўладальнік мястэчка віленскі лекар і прафэсар унівэрсітэту Мікалай Мяноўскі збудаваў тут новы драўляны касьцёл. На 1866 год у мястэчку было 12 будынкаў.

За часамі Першай сусьветнай вайны ў 1915 годзе Малыя Салечнікі занялі войскі Нямецкай імпэрыі. 

### Найноўшы час
25 сакавіка 1918 году згодна з Трэцяй Устаўной граматай Малыя Салечнікі абвяшчаліся часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. У 1920 годзе мястэчка апынулася ў складзе Сярэдняй Літвы, у 1922 годзе — у складзе міжваеннай Польскай Рэспублікі, дзе сталі цэнтрам гміны Віленскага павету Віленскага ваяводзтва.

З пачаткам Другой сусьветнай вайны ў верасьні 1939 году ўлады СССР перадалі мястэчка Летуве.


Salečniki Małyja, Mianoŭski. Салечнікі Малыя, Мяноўскі (1914).jpg|Сядзіба, 1914 г.
Salečniki Małyja, Mianoŭski. Салечнікі Малыя, Мяноўскі (1919-39).jpg|Сядзіба, да 1939 г.
Salečniki Małyja, Śviatoha Juryja. Салечнікі Малыя, Сьвятога Юрыя (1925).jpg|Касьцёл, 1925 г.
Salečniki Małyja, Rynak. Салечнікі Малыя, Рынак (V. Ravienskaja, 1938).jpg|Рынак, 1938 г.


## Насельніцтва
### Дэмаграфія
* **XIX стагодзьдзе**: 1866 год — 82 чал., зь іх 72 каталікі і 10 юдэяў
* **XXI стагодзьдзе**: 2011 год — 615 чал.

## Турыстычная інфармацыя
### Славутасьці
* Касьцёл Сьвятога Юрыя (1770)
* Сядзіба Мяноўскіх (1840-я)

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* 

Катэгорыя:Населеныя пункты Віленскага павету (Летува)
Катэгорыя:Вёскі Летувы
Мусьнікі

**Мусьнікі** () — мястэчка ў Летуве, на рацэ Мусе. Цэнтар староства Шырвінцкага раёну Віленскага павету. Насельніцтва на 2011 год — 415 чалавек. Знаходзяцца за 13 км на паўднёвы ўсход ад Шырвінтаў.

Мусьнікі — мястэчка гістарычнай Віленшчыны. Да нашага часу тут захаваўся касьцёл Сьвятой Тройцы, помнік архітэктуры XIX стагодзьдзя.

## Назва
Тапонім Мусьнікі ўтварыўся ад ракі Мусы.

Варыянты назвы ў гістарычных крыніцах: *Muschnyki* (6 сьнежня 1522 году); *Мусники* (1553 год).

## Гісторыя

### Вялікае Княства Літоўскае
Першы пісьмовы ўпамін пра Мусьнікі датуецца 1422 годам. У гэты час яны ўваходзілі ў склад Віленскага павету Віленскага ваяводзтва.

Каля 1522 году ў Мусьніках збудавалі касьцёл. У 1558—1566 гадох тут утварылася мястэчка.

### Пад уладай Расейскай імпэрыі
У выніку трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай (1795 год) Мусьнікі апынуліся ў складзе Расейскай імпэрыі, у Віленскім павеце Віленскай губэрні. У 2-й палове XIX ст. у мястэчку было 32 будынкі.

За часамі Першай сусьветнай вайны ў 1915 годзе Мусьнікі занялі войскі Нямецкай імпэрыі. 

### Найноўшы час
Па польска-летувіскіх баях і падпісаньні пагадненьня паміж міжваеннай Польскай Рэспублікай і Летувой у 1919 годзе Мусьнікі апынуліся ў складзе Летувы. За часамі Другой сусьветнай вайны з чэрвеня 1941 да 1944 году мястэчка знаходзілася пад акупацыяй Трэцяга Райху.

## Насельніцтва
### Дэмаграфія
* **XIX стагодзьдзе**: ~1885 год — 186 чал. (95 муж. і 91 жан.)
* **XXI стагодзьдзе**: 2011 год — 415 чал.

## Турыстычная інфармацыя
### Славутасьці
* Званіца
* Капліца прыдарожная
* Касьцёл Сьвятой Тройцы (1861)
* Сядзіба

## Галерэя

Musninkai church flank.JPG|Касьцёл
Musninkai 1.jpg|Капліца прыдарожная
Musninkai belltower.jpg|Званіца
Аллея в парке - panoramio.jpg|Алея ў парку


## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Мусьнікі, Radzima.org

Катэгорыя:Населеныя пункты Віленскага павету (Летува)
Катэгорыя:Мястэчкі Летувы
Тургелі

**Тургелі** () — мястэчка ў Летуве, на рацэ Мерачанцы. Цэнтар староства Салечніцкага раёну Віленскага павету. Насельніцтва на 2011 год — 588 чалавек. Знаходзяцца за 18 км на ўсход ад Салечнікаў.

Тургелі — мястэчка гістарычнай Віленшчыны, на этнічнай тэрыторыі беларусаў. Да нашага часу тут захаваліся касьцёл Унебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі і капліца-пахавальня Кабылінскіх, помнікі архітэктуры XIX ст.

## Гісторыя
### Вялікае Княства Літоўскае
Упершыню Тургелі ўпамінаюцца ў XV ст. пад назвай *Малы Мерач*. У гэты час яны ўваходзілі ў склад Віленскага павету Віленскага ваяводзтва.

У 1511 годзе ў Тургелях збудавалі драўляны касьцёл з фундацыі паноў-шляхты Мангірдовічаў, Габрыяловічаў і Міхневічаў.

### Пад уладай Расейскай імпэрыі
У выніку трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай (1795 год) Тургелі апынуліся ў складзе Расейскай імпэрыі, у Віленскім павеце Віленскай губэрні. У 1837 годзе у мястэчку збудавалі мураваны касьцёл. У другой палове XIX ст. у Тургелях было 18 будынкаў. У 1897—1909 гадох праводзілася рэканструкцыя касьцёла.

За часамі Першай сусьветнай вайны ў 1915 годзе Тургелі занялі войскі Нямецкай імпэрыі.

### Найноўшы час
25 сакавіка 1918 году згодна з Трэцяй Устаўной граматай Тургелі абвяшчаліся часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. У 1920 годзе мястэчка апынулася ў складзе Сярэдняй Літвы, у 1922 годзе — у складзе міжваеннай Польскай Рэспублікі. У 1930-я гады ў суседнім маёнтку Аляксандраве жыў генэрал Люцыян Жалігоўскі, зь якім у гэты час сябраваў мясцовы ксёндз Юзэф Абрэмскі.

З пачаткам Другой сусьветнай вайны ў верасьні 1939 году ўлады СССР перадалі Тургелі Летуве.


Turgieli, Uniebaŭziaćcia. Тургелі, Унебаўзяцьця (1933).jpg|Касьцёл да рэканструкцыі
Turgieli. Тургелі (1931).jpg|Касьцёл, 1931 г.
Turgieli, Kaplica. Тургелі, Капліца (1933).jpg|Капліца, 1933 г.
Turgieli. Тургелі (V. Ravienskaja, 1938).jpg|У мястэчку, 1938 г.


## Насельніцтва

### Дэмаграфія
* **XIX стагодзьдзе**: ~1892 год — 277 чал.
* **XXI стагодзьдзе**: 2011 год — 588 чал.

## Турыстычная інфармацыя

### Славутасьці
* Касьцёл Унебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі (1837)
* Капліца-пахавальня Кабылінкіх (1850)

## Галерэя

Church in Turgeliai 01(js).jpg|Касьцёл
Turgeliu baznychios interjeras2011.jpg|Інтэр’ер касьцёла
Turgeliai. kapinių koplyčia.JPG|Капліца
Turgeliaipiliak.JPG|Гарадзішча


## Асобы
* Эдвард Паўловіч (1825—1909) — беларускі мастак

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* 

Катэгорыя:Населеныя пункты Віленскага павету (Летува)
Катэгорыя:Мястэчкі Летувы
Заяц-русак

**За́яц-руса́к** — зьвер з роду заяц (*Lepus*) сямейства Зайцавых (Leporidae).

Даўжыня цела 55—70 см. Вага да 6 кг. Улетку мае карычнева-вохрыста-шэрую поўсьць зь цёмна-стракатым малюнкам. Вакол вачэй белае кольца. Пад вачыма цёмная пляма. Кончыкі вушэй цёмныя. Хвост зьверху чорны або чорна-буры, а зьнізу белы. Бакі чырвона-палевыя. Узімку мае шэрую поўсьць. Веснавая лінька сканчаецца ў траўні, а восеньская — у лістападзе. Размнажаецца зь лютага да верасьня. Дае 2—4 прыплоды па 1—7 зайчанятаў (часьцей па 4). Цяжарнасьць доўжыцца 42—45 дзён. Працягласьць жыцьця да 10 гадоў. Жыве на палях, лясных палянах, высечках, узьлесках і ў ярах. Пераважна начны зьвер, актыўны ўвесь год. Спажывае расьлінны корм: улетку — пераважна злакавыя і бабовыя травяністыя расьліны, узімку — хмызьнякі, кару і парасткі асіны, вярбы, грушы і яблыні. Служыць прадметам пушнога промыслу і паляваньня. Пашыраны ў Эўразіі і Паўночнай Афрыцы. Акліматызаваны ў Паўночнай Амэрыцы, Новай Зэляндыі і на поўдні Аўстраліі. Іншая назва: заяц-шарак.

Маладняк нараджаецца з расплюшчанымі вачымі, пакрыты поўсьцю і здольны да бегу. Разьвівае хуткасьць да 60 км/гадзіна. Пятляе і вяртаецца па сваім сьледзе.

## Беларусь
На адкрытых краявідах Беларусі трапляецца падвід сярэднярускі заяц-русак. У 1983 годзе сярэднегадавая колькасьць складала 150—300 тысячаў. Штогод нарыхтоўвалі 60—150 тыс. шкурак. У паляўнічым сэзоне 2012 году ў Беларусі здабылі 37,6 тыс. зайцоў-русакоў. На лістапад 2013 году ў лясах налічвалася 101,2 тыс. асобін зайца-русака.

## Крыніцы

Катэгорыя:Зайцападобныя
Багуславішкі

**Багуславішкі** () — мястэчка ў Летуве, каля ракі Шырвінты. Уваходзяць у склад Гельванскага староства Шырвінцкага раёну Віленскага павету. Насельніцтва на 2011 год — 110 чалавек. Знаходзяцца за 13 км на паўночны захад ад Шырвінтаў.

Багуславішкі — мястэчка гістарычнай Віленшчыны. Да нашага часу тут захаваўся драўляны касьцёл Адшуканьня Сьвятога Крыжа, помнік архітэктуры XIX стагодзьдзя.

## Назва
Тапонім Багуславішкі, відаць, утварыўся ад асабістага імя Багуслаў або ад прозьвішча Багуслаўскі.

Яшчэ этнограф і мовазнаўца Яўхім Карскі зьвяртаў увагу на тое, што ў латыскай Курляндыі, «*большасьць [[Беларуская мова|беларускіх]] населеных месцаў заканчваюцца на -ішкі*», пазьней падобныя тапонімы на -ішкі азначылі як «гістарычна балтыйскія» і нават «тыпова летувіскія». Тым часам менскі дасьледнік Алёхна Дайліда зазначае, што «*ва ўсходнегерманскіх мовах быў пашыраны суфікс -isk-: такім парадкам, так менаваная «лінія Сафарэвіча» (мяжа перавагі паселішчаў з назовамі на -ішкі ў Панямоньні) не абавязкова зьнітаваная з балтамі*».

## Гісторыя
### Вялікае Княства Літоўскае
Першы пісьмовы ўпамін пра Багуславішкі датуецца 1680 годам. У 1787 годзе тут збудавалі касьцёл.

У 1790 годзе Багуславішкі атрымалі статус мястэчка.

### Пад уладай Расейскай імпэрыі
У выніку трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай (1795 год) Багуславішкі апынуліся ў складзе Расейскай імпэрыі, у Віленскім павеце Віленскай губэрні. На 1833 год у мястэчку было 8 будынкаў, працавалі 2 карчмы.

За часамі Першай сусьветнай вайны ў 1915 годзе Багуславішкі занялі войскі Нямецкай імпэрыі

### Найноўшы час
Па польска-летувіскіх баях і падпісаньні пагадненьня паміж міжваеннай Польскай Рэспублікай і Летувой у 1919 годзе Багуславішкі апынуліся ў складзе Летувы. За часамі Другой сусьветнай вайны з чэрвеня 1941 да 1944 году мястэчка знаходзілася пад акупацыяй Трэцяга Райху.

## Насельніцтва
### Дэмаграфія
* **XIX стагодзьдзе**: ~1900 году — 261 чал.
* **XXI стагодзьдзе**: 2011 год — 110 чал.

## Турыстычная інфармацыя
### Славутасьці
* Касьцёл Адшуканьня Сьвятога Крыжа (1851)

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Богуславішкі, Radzima.org

Катэгорыя:Населеныя пункты Віленскага павету (Летува)
Катэгорыя:Мястэчкі Летувы
Сакі (Гарадзенская вобласьць)

**Са́кі** (таксама — *Сакі́*) — вёска ў Беларусі, каля ракі Палонкі. Уваходзяць у склад Сьвіслацкага сельсавету Сьвіслацкага раёну Гарадзенскай вобласьці.

## Назва

Сака, пазьней Зак (Sacco, Sack) — імя германскага паходжаньня.

## Гісторыя
У 1976 годзе вёску перадалі з Вердаміцкага сельсавету ў Сьвіслацкі сельсавет.

## Насельніцтва
* 1905 год — 40 чалавек
* 2009 год — 5 чалавек

## Крыніцы

Катэгорыя:Сьвіслацкі сельсавет (Сьвіслацкі раён)
Катэгорыя:Населеныя пункты Сьвіслацкага раёну
Стоцкі сельсавет

**Сто́цкі сельсавет** — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Сьвіслацкага раёну Гарадзенскай вобласьці. Цэнтар — вёска Стокі.

Утвораны 12 кастрычніка 1940 году як **Ялоўскі сельсавет** у складзе Сьвіслацкага раёну Беластоцкай вобласьці БССР. Цэнтар — вёска Ялоўка.

З 20 верасьня 1944 году ў складзе Гарадзенскай вобласьці. 8 ліпеня 1950 году пасьля дэмаркацыі мяжы з ПНР, цэнтар сельсавету перанесены ў вёску Стокі, сельсавет перайменаваны ў Стоцкі. 16 ліпеня 1954 году сельсавет скасаваны, тэрыторыя далучана да Нязбодзіцкага сельсавету.

На 1 студзеня 1941 году ў склад сельсавету ўваходзілі 19 населеных пунктаў, насельніцтва сельсавета складала 2785 чалавек.

## Крыніцы

## Літаратура
* Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987.
* Памяць. Свіслацкі раён : гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі / рэдкал. І. І. Варанец ; уклад. І. І. Варанец ; маст. Э. Э. Жакевіч.. — Мінск:: Беларусь, 2004. — 526 с. — ISBN 985-01-0496-1.

Катэгорыя:Былыя сельсаветы Сьвіслацкага раёну
Катэгорыя:Сельсаветы, створаныя ў 1940 годзе
Катэгорыя:Сельсаветы, скасаваныя ў 1954 годзе
Відзенішкі

**Відзенішкі** () — вёска ў Летуве, на левым беразе ракі Сясаркі. Цэнтар староства Маляцкага раёну Ўцянскага павету. Насельніцтва на 2011 год — 368 чалавек. Знаходзяцца за 9 км на захад ад Малятаў, каля аўтамабільнай дарогі Ўцяна — Маляты.

Відзенішкі — даўняе мястэчка гістарычнай Віленшчыны, старажытны замак Вялікага Княства Літоўскага. Да нашага часу тут захаваўся комплекс кляштару аўгустынаў з касьцёлам Сьвятога Лаўрына, помнік архітэктуры XVII стагодзьдзя.

## Назва

Відын (Widin) — імя германскага паходжаньня.

Яшчэ этнограф і мовазнаўца Яўхім Карскі зьвяртаў увагу на тое, што ў латыскай Курляндыі, «*большасьць [[Беларуская мова|беларускіх]] населеных месцаў заканчваюцца на -ішкі*», пазьней у рэчышчы палітыкі летувізацыі падобныя тапонімы на -ішкі азначылі як «гістарычна балтыйскія» і нават «тыпова летувіскія». Тым часам менскі дасьледнік Алёхна Дайліда зазначае, што «*ва [[Усходнегерманскія мовы|ўсходнегерманскіх мовах]] быў пашыраны суфікс -isk-: такім парадкам, так менаваная „лінія Сафарэвіча“ (мяжа перавагі паселішчаў з назовамі на -ішкі ў Панямоньні) не абавязкова зьнітаваная з балтамі*».

## Гісторыя

### Вялікае Княства Літоўскае
Першы пісьмовы ўпамін пра Відзенішкі зьмяшчаецца ў Хроніцы Вартбэрга і датуецца 1373 годам. У 1385 годзе яны ўвайшлі ў склад Віленскага павету Віленскага ваяводзтва.

У 1620 годзе Марцін Гедройц збудаваў у Відзенішках касьцёл Сьвятога Лаўрына і заснаваў пры ім кляштар аўгустынаў.

### Пад уладай Расейскай імпэрыі
У выніку трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай (1795 год) Відзенішкі апынуліся ў складзе Расейскай імпэрыі, у Віленскім павеце Віленскай губэрні. У другой палове XIX ст. у мястэчку было 34 будынкі.

За часамі Першай сусьветнай вайны ў 1915 годзе Відзенішкі занялі войскі Нямецкай імпэрыі

### Найноўшы час
Па польска-летувіскіх баях і падпісаньні пагадненьня паміж міжваеннай Польскай Рэспублікай і Летувой у 1919 годзе Відзенішкі апынуліся ў складзе Летувы. За часамі Другой сусьветнай вайны з чэрвеня 1941 да 1944 году мястэчка знаходзілася пад акупацыяй Трэцяга Райху.

## Насельніцтва
### Дэмаграфія
* **XIX стагодзьдзе**: ~1893 год — 239 чал.
* **XXI стагодзьдзе**: 2011 год — 368 чал.

## Турыстычная інфармацыя

### Славутасьці
* Замчышча
* Касьцёл Сьвятога Лаўрына і кляштар аўгустынаў (1620)
* Могілкі каталіцкія, капліца (1905)

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* 

Катэгорыя:Населеныя пункты Ўцянскага павету
Гелваны

**Гелваны** () — мястэчка ў Летуве, каля ракі Шырвінты. Цэнтар староства Шырвінцкага раёну Віленскага павету. Насельніцтва на 2011 год — 284 чалавекі. Знаходзяцца за 16 км на захад ад Шырвінтаў.

Гелваны — мястэчка гістарычнай Віленшчыны, старажытны замак Вялікага Княства Літоўскага. Да нашага часу тут захавалася капліца-пахавальня Плятэраў, помнік архітэктуры XIX стагодзьдзя. Сярод мясцовых славутасьцяў вылучаўся комплекс кляштару францішканаў.

## Назва
Тапонім Гелваны, магчыма, утварыўся ад назвы возера Гельве.

## Гісторыя

### Вялікае Княства Літоўскае
Першы пісьмовы ўпамін пра Гелваны () у крыжацкім апісаньні дарог Вялікага Княства Літоўскага і датуецца 1385 годам. У гэты час яны ўвайшлі ў склад Віленскага павету Віленскага ваяводзтва. У 1642 годзе ў Гелванах збудавалі пратэстанцкі збор, у 1686 годзе — касьцёл, пры якім існаваў кляштар францішканаў.

У XVIII ст. Гелваны знаходзіліся ў валоданьні Жабаў, таму часам мястэчка называлі *Жабавам*. 22 жніўня 1744 году кароль і вялікі князь Аўгуст Сас надаў Гелванам прывілей на таргі.

### Пад уладай Расейскай імпэрыі
У выніку трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай (1795 год) Гелваны апынуліся ў складзе Расейскай імпэрыі, у Віленскім павеце Віленскай губэрні. На 1866 год у мястэчку было 30 будынкаў.

За часамі Першай сусьветнай вайны ў 1915 годзе Гелваны занялі войскі Нямецкай імпэрыі

### Найноўшы час
Па польска-летувіскіх баях і падпісаньні пагадненьня паміж міжваеннай Польскай Рэспублікай і Летувой у 1919 годзе Гелваны апынуліся ў складзе Летувы. За часамі Другой сусьветнай вайны з чэрвеня 1941 да 1944 году мястэчка знаходзілася пад акупацыяй Трэцяга Райху.

## Насельніцтва

### Дэмаграфія
* **XIX стагодзьдзе**: 1866 год — 286 чал., зь іх 140 каталікоў, 5 праваслаўных і 141 юдэй
* **XXI стагодзьдзе**: 2011 год — 284 чал.

## Турыстычная інфармацыя

### Славутасьці
* Капліца-пахавальня Плятэраў (XIX ст.)
* Касьцёл Найсьвяцейшай Панны Марыі (1897)
* Могілкі каталіцкія, капліца

### Страчаная спадчына
* Касьцёл і кляштар францішканаў (XVII ст.)
* Сядзіба Плятэраў (XIX ст.)

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Гелваны, Radzima.org

Катэгорыя:Населеныя пункты Віленскага павету (Летува)
Катэгорыя:Мястэчкі Летувы
Нязбодзічы

**Нязбо́дзічы** — вёска ў Сьвіслацкім раёне Гарадзенскай вобласьці. Цэнтар Нязбодзіцкага сельсавету. Каля вёскі працякае рака Бярозаўка (прыток Калонкі).

Вёска разьмешчаная ў пагранічнай зоне.

## Гісторыя
Упершыню згадваецца ў 1566 годзе, 17 двароў, 83 жыхары. На геаграфічнай мапе XVI ст. вёска пазначаная разам зь Сьвіслаччу, Поразавам, Ялоўкай. Празь Нязбодзічы праходзіў важны гандлёвы шлях з Горадні: Крынкі-Гарадок-Шымкі-Ялоўка—Нязбодзічы—Поразаў.

У 1897 годзе 70 двароў, 425 жыхароў. Побач, пры дарозе Поразаў—Беласток, знаходзіўся хутар пад такой жа назвай, 1 двор, 16 жыхароў.

12 жніўня 1942 году каля чыгункі немцы расстралялі 46 жыхароў Нязбодзіч — 40 мужчын і 6-асабовую жыдоўскую сям’ю.

## Насельніцтва
* 2000 год — 297 жыхароў, 122 двары
* 2003 год — 292 жыхароў, 122 двары
* 2009 год — 254 чалавекі

## Славутасьці
* Брацкая магіла пагранічнікаў.
* Помнік землякам, загінуўшым у нямецка-савецкую вайну.

## Крыніцы

## Літаратура
*  — С. 407.

Катэгорыя:Нязбодзіцкі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Сьвіслацкага раёну
Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVI стагодзьдзі
Братэрская магіла

**Братэрская магіла** — групавое пахаваньне памерлых прыкладна ў адзін час, часта ў выніку бітвы, голаду, эпідэміі або стыхійнага бедзтва. Для братэрскіх магіл характэрна адсутнасьць індывідуальных пахаваньняў. У старажытнасьці такія пахаваньні звалі скудзельніцамі.
Вялікая колькасьць вайсковых братэрскіх магіл зьявілася ў выніку Першай і Другой сусьветных войнаў.

## Эпідэміялягічнае значэньне
Ва ўмовах вайны (калі ў большасьці людзей у раёне баявых дзеяньняў аслаблены імунітэт і асноўнай крыніцай вады зьяўляюцца адкрытыя крыніцы) хуткае пахаваньне трупаў загінуўшых воінаў мае важнае значэньне для прадухіленьня распаўсюджваньня заразных захворваньняў сярод вайскоўцаў і мірнага насельніцтва. Братэрскія магілы з мэдыцынскага пункту гледжаньня зьяўляюцца *«санітарнымі пахаваньнямі»*.

Пры баявых дзеяньнях таксама зьяўлялася вельмі актуальным пахаваньне забітых верхавых і гужавых коней, а таксама іншых цяглавых жывёл, што патрабавала арганізацыі жывёльных могільнікаў.

## Крыніцы

Катэгорыя:Могілкі
Катэгорыя:Пахавальныя традыцыі
Дрэчаны

**Дрэ́чаны** (таксама — *Драча́ны*) — вёска ў Сьвіслацкім раёне Гарадзенскай вобласьці. Уваходзіць у склад Нязбодзіцкага сельсавету. 

Вёска разьмешчаная ў пагранічнай зоне.

## Насельніцтва
* 2009 год — 132 чалавекі

## Крыніцы

Катэгорыя:Нязбодзіцкі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Сьвіслацкага раёну
Ятвеск

**Ятве́ск** (таксама — *Я́твеск, Яцьве́ск*) — хутар у Сьвіслацкім раёне Гарадзенскай вобласьці. Уваходзіць у склад Нязбодзіцкага сельсавету.

## Гісторыя

Ятвеск — адно‌ са старажы‌тных се‌лішчаў на тэрыторыі Белару‌сі. Ягоная на‌зва зьвязаная зь бі‌твай, яка‌я адбылася ў 1283 го‌дзе памі‌ж по‌льскім кня‌зем Лешакам Чо‌рным і яцьвя‌гамі, які‌я жылі‌ ў той час на прыто‌ках ракі Нараў. Недалё‌ка ад паселішча Ятвеск працяка‌е прыток ракі Нараў пад назвай Калонка. У раку Калонку ўпадае рака Я‌твезь, назву племя яцьвягаў хутчэй за ўсё атрымала ад назвы гэтай ракі.

У 1662 г. згадваецца ў складзе ВКЛ.

Пасьля задушэньня паўстаньня 1863—1864 гадоў пад кіраўніцтвам Кастуся Каліноўскага за ўдзел у ім маёнтак Ятвеск, якім валодаў Ляскоўскі, быў перададзены царскаму генэрал-маёру Булгарыну. Булгарын у 1879 пабудаваў тут праваслаўны храм.

## Насельніцтва
* 2009 год — 4 чалавекі

## Славутасьці
* Сьвята-Пакроўская царква (1879)

## Крыніцы

Катэгорыя:Нязбодзіцкі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Сьвіслацкага раёну
Нідокі

**Нідокі** () — мястэчка ў Летуве, на рацэ Сясарцы. Цэнтар староства Вількамірскага раёну Віленскага павету. Насельніцтва на 2011 год — 142 чалавекі. Знаходзяцца за 11 км на ўсход ад Вількаміру.

Нідокі — мястэчка гістарычнай Віленшчыны.

## Назва
Тлумачэньня гістарычнай назвы *Нідокі* зь летувіскай мовы няма, тым часам летувізаваную форму *Lyduokiai* спрабуюць выводзіць ад балтыйскага *lydimas* — 'высечка', блізкага да тэрміну «ляда».

Варыянты назвы ў гістарычных крыніцах: *Nidoki* (2 лютага 1499 году).

## Гісторыя

### Вялікае Княства Літоўскае
Першы пісьмовы ўпамін пра Нідокі датуецца 1499 годам. У гэты час яны знаходзіліся ў валоданьні Пяткевічаў і ўваходзілі ў склад Віленскага павету Віленскага ваяводзтва.

У 1623 годзе ў Нідоках збудавалі касьцёл. У XVII ст. мястэчка перайшло да Дамброўскіх, у XVIII ст. — да роду Марыконі.

### Пад уладай Расейскай імпэрыі
У выніку трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай (1795 год) Нідокі апынуліся ў складзе Расейскай імпэрыі, у Вількамірскім павеце Віленскай губэрні. У 2-й палове XIX ст. у мястэчку было 10 будынкаў.

За часамі Першай сусьветнай вайны ў 1915 годзе Нідокі занялі войскі Нямецкай імпэрыі.

### Найноўшы час
Па польска-летувіскіх баях і падпісаньні пагадненьня паміж міжваеннай Польскай Рэспублікай і Летувой у 1919 годзе Нідокі апынуліся ў складзе Летувы. За часамі Другой сусьветнай вайны з чэрвеня 1941 да 1944 году мястэчка знаходзілася пад акупацыяй Трэцяга Райху.

## Насельніцтва

### Дэмаграфія
* **XIX стагодзьдзе**: ~1886 год — 57 чал.
* **XXI стагодзьдзе**: 2011 год — 142 чал.

## Турыстычная інфармацыя

### Славутасьці
* Касьцёл Сьвятога Міхала Арханёла (1884)
* Сядзіба (XIX—XX стагодзьдзі)

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Нідокі, Radzima.org

Катэгорыя:Населеныя пункты Віленскага павету (Летува)
Катэгорыя:Мястэчкі Летувы
Амбасада Беларусі ў Нямеччыне

**Амбаса́да Белару́сі ў Няме́ччыне** (, беларускі афіцыйны правапіс: *Пасольства Рэспублікі Беларусь у Федэратыўнай Рэспубліцы Германія*) зьяўляецца дыпляматычнай місіяй Рэспублікі Беларусь у Фэдэратыўнай Рэспубліцы Нямеччыне і знаходзіцца ў Бэрліне. Беларускім амбасадарам у Нямеччыне да 2024 году зьяўляўся Дзяніс Сідарэнка.

## Гісторыя

У 1919—1925 гг. у Бэрліне дзейнічала надзвычайная дыпляматычная місія Беларускае Народнае Рэспублікі. Нягледзячы на тое, што БНР не атрымала афіцыйнага прызнаньня з боку Нямеччыны, яе дыпляматычная місія была зарэгістраваная ў нямецкім Міністэрстве замежных справаў у сакавіку 1919 г. Прадстаўнікі БНР мелі афіцыйныя кантакты зь нямецкім урадам і сустракаліся зь нямецкім міністрам замежных справаў Вальтарам Зімансам. Місія займалася дапамогай ваеннапалонным беларусам, распаўсюджвала інфармацыю пра Беларусь у нямецкім грамадзтве. Пры дыпляматычнай місіі дзейнічала Беларускае прэсавае бюро.

У 1923 г. Нямеччына ўсталявала фармальныя дыпляматычныя адносіны з кантраляванай бальшавікамі Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікай. Практычна дзьвюхбаковых адносінаў не вялося, амбасадаў у Менску і Бэрліне адкрыта не было.

Пасьля распаду СССР і аднаўленьня незалежнасьці Беларусі дыпляматычныя стасункі зь Нямеччынай былі адноўленыя з спасылкай на стасункі, усталяваныя ў 1923 годзе.

У 1994 годзе ў прысутнасьці амбасадара Пётры Садоўскага, міністра замежных справаў Беларусі Пятра Краўчанкі і статс-сакратара міністэрства замежных справаў Нямеччыны Дытэра Каструпа была афіцыйна адкрытая амбасада Беларусі ў Нямеччыне. Яна разьмяшчалася ў тагачаснай сталіцы Боне па адрасе Fritz-Schäffer-Straße 20.

У 1996 г. амбасада была пераведзеная ў Бэрлін пасьля таго, як туды была перанесеная сталіца Нямеччыны.

## Будынкі
Амбасада займае дзьве вілы XIX стагодзьдзя ў раёне бэрлінскага Трэптаў-парка. Адна зь іх да Другой Сусьветнай вайны была жылым домам, а ў часы камуністычнай Нямецкай Дэмакратычнай Рэспублікі — паштовым аддзяленьнем.

Другі будынак вядомы як «Віла Люізэ» і быў пабудаваны архітэктарам Паўлем Гёфхенам у 1888 г. Нямецкі паэт Тэадор Фантанэ згадвае гэты дом у сваіх «Падарожжах па Брандэнбургу».

## Амбасадары

### Беларуская Народная Рэспубліка (кіраўнікі надзвычайнай дыпляматычнай місіі)
* Аркадзь Смоліч (травень — жнівень 1919 г.)
* Лявон Заяц (жнівень — кастрычнік 1919 г.)
* Леанід Баркоў (кастрычнік 1919 г. — 1921 г.)
* Андрэй Бароўскі (1921—1925 гг.)

### Рэспубліка Беларусь (амбасадары)
* Пётра Садоўскі (1992—1994)
* Пётар Бяляеў (1995—1998)
* Уладзімер Скварцоў (1999—2009)
* Андрэй Гіро (2009—2015)
* Дзяніс Сідарэнка (2016—2024)

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт
* Адкрыцьцё амбасады Рэспублікі Беларусь у Нямеччыне, 1994 г. (Відэа)

Катэгорыя:Беларуска-нямецкія стасункі
Нямеччына
Беларусь
Ятвеск (неадназначнасьць)

Назву **Ятве́ск** маюць:

* Ятвеск — рака ў Сьвіслацкім раёне Гарадзенскай вобласьці, правы прыток ракі Калонка
* Ятвеск — хутар у Сьвіслацкім раёне Гарадзенскай вобласьці
Пабойск

**Пабойск** () — мястэчка ў Летуве, на рацэ Жырноўцы. Цэнтар староства Вількамірскага раёну Віленскага павету. Насельніцтва на 2011 год — 234 чалавекі. Знаходзіцца за 6 км на поўдзень ад Вількаміру.

Пабойск — мястэчка гістарычнай Віленшчыны. Да нашага часу тут захаваўся касьцёл Найсьвяцейшай Тройцы, помнік архітэктуры XIX ст.

## Назва
Гісторык Павал Урбан зьвяртае ўвагу на тое, што Пабойск ёсьць характэрнай славянскай назвай. Увогуле, у айканіміі этнічных беларускіх зямель суфікс -ск (-цак) лічыцца глыбока традыцыйнай рэліктавай зьявай, якая падкрэсьлівае самабытнасьць беларускага народа і старажытнасьць тэрыторыі яго расьсяленьня. Такі суфікс адзначаецца з IX—X стагодзьдзяў, у тым ліку ў назвах двух найстаражытнейшых местаў Полацку і Смаленску, засьведчаных летапісамі пад 862 і 863 гадамі. Звыш паловы гарадоў з назвамі на -ск, памянёных у летапісах XI стагодзьдзя, прыпадае менавіта на зону фармаваньня беларусаў, дзе гэты суфікс выяўляе прадуктыўнасьць і ў наступныя стагодзьдзі. Кожнае трэцяе беларускае места зь ліку занесеных у «Сьпіс рускіх гарадоў далёкіх і блізкіх» канца XIV стагодзьдзя сканчаецца на -ск (-цак).

## Гісторыя
### Вялікае Княства Літоўскае
Першы пісьмовы ўпамін пра Пабойск датуецца 1 верасьня 1435 году, калі тут адбылася бітва паміж войскамі Жыгімонта Кейстутавіча і Сьвідрыгайлы Альгердавіча. У гэты час ён уваходзіў у склад Віленскага павету Віленскага ваяводзтва. 

У 1436 годзе ў Пабойску збудавалі касьцёл.

### Пад уладай Расейскай імпэрыі
У выніку трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай (1795 год) Пабойск апынуўся ў складзе Расейскай імпэрыі, у Вількамірскім павеце Віленскай губэрні. На 1859 год у мястэчку было 12 будынкаў.

За часамі Першай сусьветнай вайны ў 1915 годзе Пабойск занялі войскі Нямецкай імпэрыі. 

### Найноўшы час
Па польска-летувіскіх баях і падпісаньні пагадненьня паміж міжваеннай Польскай Рэспублікай і Летувой у 1919 годзе Пабойск апынуўся ў складзе Летувы. За часамі Другой сусьветнай вайны з чэрвеня 1941 да 1944 году мястэчка знаходзілася пад акупацыяй Трэцяга Райху.

## Насельніцтва
### Дэмаграфія
* **XIX стагодзьдзе**: 1859 год — 129 чал.
* **XXI стагодзьдзе**: 2011 год — 234 чал.

## Турыстычная інфармацыя
### Славутасьці
* Касьцёл Найсьвяцейшай Тройцы (1836)

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Пабойск, Radzima.org

Катэгорыя:Населеныя пункты Віленскага павету (Летува)
Катэгорыя:Мястэчкі Летувы
Упнікі

**Упнікі** () — вёска ў Летуве, на левым беразе ракі Сьвятой. Цэнтар староства Янаўскага раёну Ковенскага павету. Насельніцтва на 2011 год — 786 чалавек.

Упнікі — даўняе мястэчка гістарычнай Віленшчыны. Да нашага часу тут захаваўся драўляны касьцёл Сьвятога Міхала Арханёла, помнік архітэктуры XIX стагодзьдзя.

## Гісторыя
### Вялікае Княства Літоўскае
Першы пісьмовы ўпамін пра Упнікі датуецца 1442 годам, калі яны ўваходзілі ў склад Віленскага павету Віленскага ваяводзтва.

У 1477 годзе ва Ўпніках збудавалі касьцёл.

### Пад уладай Расейскай імпэрыі
У выніку трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай (1795 год) Упнікі апынуліся ў складзе Расейскай імпэрыі, у Вількамірскім павеце Віленскай губэрні. У XIX ст. тут існавала сядзіба.

За часамі Першай сусьветнай вайны ў 1915 годзе Упнікі занялі войскі Нямецкай імпэрыі. 

### Найноўшы час
Па польска-летувіскіх баях і падпісаньні пагадненьня паміж міжваеннай Польскай Рэспублікай і Летувой у 1919 годзе Ўпнікі апынуліся ў складзе Летувы. За часамі Другой сусьветнай вайны з чэрвеня 1941 да 1944 году мястэчка знаходзілася пад акупацыяй Трэцяга Райху.

## Насельніцтва
### Дэмаграфія
* **XX стагодзьдзе**: 1902 год — 154 чал.
* **XXI стагодзьдзе**: 2011 год — 786 чал.

## Турыстычная інфармацыя
### Славутасьці
* Касьцёл Сьвятога Міхала Арханёла (1845)

## Крыніцы

Катэгорыя:Населеныя пункты Янаўскага раёну (Летува)
Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XV стагодзьдзі
Катэгорыя:Вёскі Летувы
Заяц-бяляк

**За́яц-бяля́к** — зьвер з роду зайцаў (*Lepus*) сямейства Зайцавых (*Leporidae*).

Даўжыня цела 49—61 см вагой да 5 кг. Улетку мае бурую поўсьць з рудавата-шэрым адценьнем, узімку — белую. Лінькі сканчаюцца ў траўні і сьнежні. Размнажаецца зь лютага да верасьня 2—3 прыплодамі па 1—8 зайчанятаў. Жыве ў лясах з падростам зь лісьцевых дрэваў, па зарослых далінах і балоцістых зарасьніках. Улетку корміцца травяністымі расьлінамі, узімку — карой і парасткамі дрэваў, ягаднікам і сенам. Пашыраны ў Эўразіі і Паўночнай Амэрыцы. Служыць прадметам пушнога промыслу і паляваньня. Часам шкодзіць пасевам і садам. Утварае помесь з зайцам-русаком — заяц-лазовік.

Пры руху заяц-бяляк выносіць заднія ногі далёка наперад. Даўжыня сьледу задняй лапы да 17 см, шырыня да 12 см. Кончыкі вышэй чорныя. Поставыя залозы ёсьць толькі між пальцамі, таму сьляды моцна пахнуць. Перад сыходам на лежню блытае сьляды. Актыўны пераважна ўначы. Зайчаняты нараджаюцца відушчымі з густой поўсьцю. Зайчыха корміць іх 1-2 разы за ноч. На 10 дзень зайчаняты пачынаюць есьці траву. Малаком сілкуюцца да 20-30 дзён.

## Беларусь

Заяц-бяляк найчасьцей трапляецца ў Віцебскай вобласьці, паўночных і сярэдзінных раёнах Магілёўскай і Менскай вобласьцяў. Менш сустракаецца ў паўночных раёнах Берасьцейскай, Гарадзенскай і Гомельскай вобласьцяў, рэдка на Палесьсі. На 1 студзеня 1981 году ў Беларусі налічвалася 85,4 тыс. асобін зайца-беляка. У паляўнічым сэзоне 2012 году ў Беларусі здабылі 6,4 тыс. зайцоў-белякоў. На лістапад 2013 году налічвалася 60 тыс. асобін зайца-беляка.

## Крыніцы

Катэгорыя:Зайцападобныя
Катэгорыя:Сысуны Эўропы
Катэгорыя:Дзяржаўныя сымбалі Ірляндыі
Катэгорыя:Прырода Эўразіі
Катэгорыя:Прырода Азіі
Катэгорыя:Прырода Паўночнай Амэрыкі
Лясныя пажары ў Аўстраліі (2019—2020)

**Лясныя пажары ў Аўстраліі 2019—2020** — масавыя пажары ў лясах Аўстраліі, у асноўным на паўднёвым усходзе краіны. Маштаб пажараў значна перавышае сярэдні падчас штогадовага сэзону засухі, якая працягваецца са сьнежня па сакавік, у летні час у Аўстраліі. Пажары працягваюцца ад жніўня 2019 году. Па стане на 5 студзеня 2020 году ў выніку пажараў згарэла каля 6,3 мільёна гектараў лясоў (63 000 квадратных кілямэтраў), агнём зьнішчана больш за 2500 будынкаў (у тым ліку больш за 1300 жылых дамоў) і загінула 25 чалавек.

Лічыцца, што пажары сэзону 2019—2020 гадоў сталі самымі маштабнымі за ўсю гісторыю назіраньняў. У сьнежні 2019 году ўрад Новага Паўднёвага Ўэльзу абвясьціў надзвычайнае становішча ў штаце ў сувязі з рэкорднай тэмпэратурай, працяглай засухай і мноствам пажараў, якія бушуюць у рэгіёне. Па падліках, амаль тры мільярды жывёл пацярпелі ад бягучых пажараў.

Галоўнымі прычынамі пажару сталі рэкордныя сьпякота і засухі, частыя навальніцы падчас навальніц у рэгіёне, станоўчы дыполь Індыйскага акіяну, ненаўмысныя і наўмысныя падпалы, а таксама іншыя. Ад верасьня 2019 году больш за 100 пажараў бушуюць на вялікіх тэрыторыях штата Новы Паўднёвы Ўэйлз, у прыватнасьці ў рэгіёнах Паўночнае ўзьбярэжжа Новага Паўднёвага Ўэльзу, Сярэдняе Паўночнае Ўзьбярэжжа, у рэгіёне Хантэр, горады Хаўкесбары, Валандылі, крайні захад гораду Сыднэю, Блакітныя горы, Ілавара, Паўднёвае ўзьбярэжжа і іншыя.

Маштаб і інтэнсіўнасьць пажараў узмацнілі дыскусію аб зьмяненьні клімату. Хоць шэраг фактараў уплывае на такія зьявы, як пажары, навукоўцы адзначаюць, што дыскусія пра глябальнае пацяпленьне ў кантэксьце Аўстраліі цалкам апраўданая.

Празь лясныя пажары на паўднёва-ўсходнім узьбярэжжы кантынэнту ўзровень забруджваньня паветра ў сталіцы Аўстраліі Канбэры ў 26 разоў перавысіў крытычную адзнаку «небясьпечна для жыцьця».

## Крыніцы

Катэгорыя:Стыхійныя бедзтвы ў Аўстраліі
Катэгорыя:Падзеі 2019 году
Катэгорыя:Падзеі 2020 году
Катэгорыя:Лясныя пажары
Высокі Двор

**Высокі Двор** () — мястэчка ў Летуве, на рацэ Верхняй. Цэнтар староства Троцкага раёну Віленскага павету. Насельніцтва на 2001 год — 977 чалавек. Знаходзіцца за 30 км на захад ад Трокаў.

Высокі Двор — мястэчка гістарычнай Троччыны, з 1992 году цэнтар рэгіянальнага парку. Да нашага часу тут захаваўся комплекс кляштару дамініканаў з касьцёлам Сьвятога Дамініка, помнік архітэктуры XVII стагодзьдзя, часткова зруйнаваны расейскімі ўладамі ў выніку маскоўскай перабудовы.

## Назва
Варыянты назвы ў гістарычных крыніцах: *до Высокого двора* (1529 год); *Высоки Двор* (1553 год).

## Гісторыя
### Вялікае Княства Літоўскае
Першы пісьмовы ўпамін пра Высокі Двор датуецца 1518 годам. У гэты час ён уваходзіў у склад Троцкага павету Троцкага ваяводзтва. 

9 жніўня 1569 году Высокі Двор атрымаў статус мястэчка. У 1628 годзе тут заснавалі кляштар дамініканаў.

### Пад уладай Расейскай імпэрыі

У выніку трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай (1795 год) Высокі Двор апынуўся ў складзе Расейскай імпэрыі, у Троцкім павеце Віленскай губэрні. Па здушэньні вызвольнага паўстаньня (1830—1831) у 1832 годзе расейскія ўлады ліквідавалі кляштар дамініканаў, а касьцёл перабудавалі ў маскоўскім стылі пад царкву Ўрадавага сыноду Расейскай імпэрыі. Каля 1895 году ў мястэчку было 28 будынкаў. У 1907—1913 гадох у Высокім Двары паводле праекту архітэктуара Антонія Філіповіча-Дубовіка збудавалі новы касьцёл.

За часамі Першай сусьветнай вайны ў 1915 годзе Высокі Двор занялі войскі Нямецкай імпэрыі

### Найноўшы час
Па польска-летувіскіх баях і падпісаньні пагадненьня паміж міжваеннай Польскай Рэспублікай і Летувой у 1919 годзе Высокі Двор апынуўся ў складзе Летувы. За часамі Другой сусьветнай вайны з чэрвеня 1941 да 1944 году мястэчка знаходзілася пад акупацыяй Трэцяга Райху.

## Насельніцтва
### Дэмаграфія
* **XIX стагодзьдзе**: ~1895 год — 634 чал., зь іх 386 каталікоў, 41 праваслаўны, 8 эвангелістаў, 194 юдэі і 5 мусульманаў
* **XXI стагодзьдзе**: 2001 год — 977 чал.

## Турыстычная інфармацыя

### Славутасьці
* Касьцёл Божага Цела (1913)
* Касьцёл Сьвятога Дамініка і кляштар дамініканаў (1667)
* Могілкі хрысьціянскія
* Сядзіба Малеўскіх (1837)

## Галерэя

Aukstadvaris Dominikas church.jpg|Кляштар дамініканаў
Aukštadvaris, Lithuania - panoramio (5).jpg|Кляштар, брама
Aukštadvario dvaras.JPG|Сядзіба
Aukstadvaris church.jpg|Касьцёл Божага Цела


## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* 

Катэгорыя:Населеныя пункты Аліцкага павету
Катэгорыя:Мястэчкі Летувы
Ганусішкі

**Ганусішкі** () — мястэчка ў Летуве, на беразе Ганусішкаўскага возера. Цэнтар староства Троцкага раёну Віленскага павету. Насельніцтва на 2011 год — 519 чалавек. Знаходзіцца за 30 км на паўднёвы захад ад Трокаў.

Ганусішкі — мястэчка гістарычнай Троччыны. Да нашага часу тут захаваўся касьцёл Сьвятых Апосталаў Піліпа і Якуба, помнік архітэктуры XIX ст.

## Назва

Тапонім Ганусішкі — як і тапонімы Гадуцішкі і Германішкі — традыцыйна пісаўся празь неўласьцівае для летувіскай мовы Г (H). Ён утварыўся ад пашыранага сярод літоўскіх баяраў імя Ганус (Hanus), якое мае германскае паходжаньне. Падобную этымалёгію, відаць, таксама мае назва вёскі Ганусаўшчыны каля Нясьвіжу. Тым часам назву вёскі Ганусіна каля Заслаўя выводзяць ад памяншальнай формы імя Ганна — Ганусі.

Яшчэ этнограф і мовазнаўца Яўхім Карскі зьвяртаў увагу на тое, што ў латыскай Курляндыі, «*большасьць [[Беларуская мова|беларускіх]] населеных месцаў заканчваюцца на -ішкі*», пазьней у рэчышчы палітыкі летувізацыі падобныя тапонімы на -ішкі азначылі як «гістарычна балтыйскія» і нават «тыпова летувіскія». Тым часам менскі дасьледнік Алёхна Дайліда зазначае, што «*ва [[Усходнегерманскія мовы|ўсходнегерманскіх мовах]] быў пашыраны суфікс -isk-: такім парадкам, так менаваная „лінія Сафарэвіча“ (мяжа перавагі паселішчаў з назовамі на -ішкі ў Панямоньні) не абавязкова зьнітаваная з балтамі*».

Варыянты назвы ў гістарычных крыніцах: *Ганусишки* (1553 год).

## Гісторыя

### Вялікае Княства Літоўскае
Першы пісьмовы ўпамін пра Ганусішкі датуецца 1503 годам. У гэты час яны ўваходзілі ў склад Троцкага павету Троцкага ваяводзтва.

У 1511 годзе ў Ганусішках збудавалі першы касьцёл. У 1524 годзе тут заснавалі мястэчка.

### Пад уладай Расейскай імпэрыі
У выніку трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай (1795 год) Ганусішкі апынуліся ў складзе Расейскай імпэрыі, у Троцкім павеце Віленскай губэрні. У XIX ст. у мястэчку працавалі школа, вінакурня і млын.

За часамі Першай сусьветнай вайны ў 1915 годзе Ганусішкі занялі войскі Нямецкай імпэрыі

### Найноўшы час
Па польска-летувіскіх баях і падпісаньні пагадненьня паміж міжваеннай Польскай Рэспублікай і Летувой у 1919 годзе Ганусішкі апынуліся ў складзе Летувы. За часамі Другой сусьветнай вайны з чэрвеня 1941 да 1944 году мястэчка знаходзілася пад акупацыяй Трэцяга Райху.

## Насельніцтва

### Дэмаграфія
* **XIX стагодзьдзе**: 1879 год — 197 чал.
* **XXI стагодзьдзе**: 2011 год — 519 чал.

## Турыстычная інфармацыя

### Славутасьці
* Касьцёл Сьвятых Апосталаў Піліпа і Якуба (1829)

## Крыніцы

Катэгорыя:Населеныя пункты Аліцкага павету
Катэгорыя:Мястэчкі Летувы