open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
1590-я

**1590-я**

Стагодзьдзі: XV стагодзьдзе - XVI стагодзьдзе - XVII стагодзьдзе

Дзесяцігодзьдзі: 
1540-я
1550-я
1560-я
1570-я
1580-я
**1590-я**
1600-я
1610-я
1620-я
1630-я
1640-я


Гады: 
1590, 1591, 1592, 1593, 1594, 1595, 1596, 1597, 1598, 1599

----

## Асноўныя падзеі

Катэгорыя:1590-я
Вінцэсь Мудроў

**Вінцэ́сь Леані́давіч Мудро́ў** ( 11 верасьня 1953 году) — беларускі празаік і журналіст.

## Біяграфія
Нарадзіўся ў Полацку ў сям’і вайскоўца. Скончыў Наваполацкі політэхнічны інстытут (цяпер Полацкі дзяржаўны ўнівэрсытэт). Працаваў інжынэрам у Беларусі і ў Сыбіры, карэспандэнтам радыё «Свабода». Сябра Беларускага ПЭН-цэнтру, Саюзу беларускіх пісьменьнікаў і Таварыства вольных літаратараў. Аўтар кніг прозы: «Жанчыны ля басейна» (1992), «Гісторыя аднаго злачынства» (1993), «Зімовыя сны» (1999), «Ператвораныя ў попел» (2005), «Альбом сямейны» (2007), «Багун» (2013). У 1971—1974 гадах выдаваў у Наваполацку падпольны рукапісны літаратурны альманах «Блакітны ліхтар». У 1990-х рэдагаваў літаратурны альманах «Ксэракс Беларускі». Жыве ў Наваполацку.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Уладзімір Арлоў. Мудроў Вінцэсь // 

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Полацку
Катэгорыя:Беларускія літаратары
Катэгорыя:Беларускія журналісты
Кілябайт

**Кіляба́йт** (Кбайт, КБ) — адзінка вымярэньня колькасьці інфармацыі, роўная ў залежнасьці ад кантэксту 1000 або 1024 (210) стандартным (8-бітным) байтам. Ужываецца для ўказаньня аб’ёму памяці ў розных электронных прыладах.

## Няправільнасьць назвы
Назва «кілябайт» агульнапрынята, але фармальна няслушна, бо прыстаўка *кіля-*, азначае множаньне на 1000, а не 1024. Правільнай для 210 зьяўляецца двайковая прыстаўка *кібі-*.

## Глядзіце таксама
* Кібібайт
* Біт
* Байт
* Машыннае слова

Катэгорыя:Адзінкі вымярэньня інфармацыі
Мэгабайт

**Мэгаба́йт** (Мбайт, МБ) — адзінка вымярэньня колькасьці інфармацыі, роўная 1 048 576 (220) стандартным (8-бітным) байтам або 1024 кілябайтам. Ужываецца для ўказаньня аб’ёму памяці ў розных электронных прыладах.

## Няправільнасьць назвы
Назва «Мэгабайт» распаўсюджаная, але не адпавядае ДАСТ 8.417-2002, дзе прыстаўка *мэга-* азначае множаньне на 1&nbsp;000&nbsp;000, а не 1&nbsp;048&nbsp;576. Гэтым становішчам карыстаюцца некаторыя карпарацыі, якія вырабляюць цьвёрдыя дыскі, і якія пры маркіроўцы сваіх вырабаў пад мэгабайтам разумеюць 1&nbsp;000&nbsp;000 байт, а пад гігабайтам — 1&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000 байт. Для 220 прапаноўваецца двайковая прыстаўка *мэбі-*.

## Варыянты
Вытворцы CD, DVD і кампутарных дыскет, разумеюць пад мэгабайтам 1&nbsp;024&nbsp;000 байтаў. Такім чынам, дыскета, на якой паказаны аб’ём 1,44 Мбайт, на самай справе месьціць толькі 1440 Кбайт, гэта значыць 1,41 Мбайт у звычайным разуменьні.

У сувязі з гэтым атрымалася, што мэгабайт бывае кароткім, сярэднім і доўгім:
* кароткі — 1 000 000 байтаў
* сярэдні — 1 024 000 байтаў
* доўгі — 1 048 576 байтаў

## Глядзіце таксама
* Біт
* Байт
* Машыннае слова

Катэгорыя:Адзінкі вымярэньня інфармацыі
Гігабайт

**Гігабайт**&nbsp;— кратная адзінка вымярэньня колькасьці інфармацыі, роўная 1&nbsp;073&nbsp;741&nbsp;824 (230) стандартным (8-бітным) байтам або 1024 мэгабайтам.

## Няправільнасьць назвы
Прыстаўка СІ *гіга-* выкарыстоўваецца памылкова, бо яна пазначае множаньне на 109. Для 230 жа варта ўжываць двайковую прыстаўку *гібі-*. Гэтым становішчам карыстаюцца буйныя карпарацыі, якія вырабляюць цьвёрдыя дыскі, якія пры маркіроўцы сваіх вырабаў пад мэгабайтам разумеюць 1&nbsp;000&nbsp;000 байт, а пад гігабайтам — 1&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;байт.

## IT-слэнг
На IT-слэнгу гігабайт яшчэ завуць: *гектар; ГІГ*.

## Глядзіце таксама
* Біт 
* Байт
* Машыннае слова

Катэгорыя:Адзінкі вымярэньня інфармацыі
Тэрабайт

**Тэраба́йт** (Тбайт, Тб) — адзінка вымярэньня колькасьці інфармацыі, роўная (240) стандартным (8-бітным) байтам або 1024 гігабайтам. Ужываецца для ўказаньня аб’ёму памяці ў розных электронных прыладах.

## Няправільнасьць назвы
Назва «Тэрабайт» агульнапрынята, але няслушна, бо прыстаўка *тэра-* азначае множаньне на 1&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000. Правільнай для 240 зьяўляецца двайковая прыстаўка *тэбі-*.

## Кружэлка ў 1 Тб
Першая камэрцыйная цьвёрдая кружэлка ёмістасьцю 1 Тб была прадстаўленая кампаніяй Hitachi ў 2007 годзе.

Катэгорыя:Адзінкі вымярэньня інфармацыі
Пэтабайт

**Пэтаба́йт** (Пбайт, Пб) — адзінка вымярэньня колькасьці інфармацыі, роўная 250 стандартным (8-бітным) байтам або 1024 тэрабайтам. Ужываецца для ўказаньня аб’ёму памяці ў розных электронных прыладах.

## Няправільнасьць назвы
Назва «пэтабайт» агульнапрынята, але фармальна няслушна, бо прыстаўка *пэта-*, азначае множаньне на 1015, а не 250. Правільнай для 250 зьяўляецца двайковая прыстаўка *пэбі-*.

## Прыклады выкарыстаньня
* Праект Archive.org займаецца стварэньнем архіва ў адзін мільён кніг у лічбавым фармаце, ён зойме 6 пэтабайт
* 15 пэтабайт у год — такі аб’ём зьвестак будзе апрацоўвацца зь лета 2008 году ў экспэрымэнтах над элемэнтарнымі часьціцамі на Вялікім гадронным калайдэры, які будуецца ў ЦЭРНе.

## Глядзіце таксама
* Біт
* Байт
* Машыннае слова

Катэгорыя:Адзінкі вымярэньня інфармацыі
Фэрэнц Контра

**Фэрэнц Контра** (нарадзіўся ў 1954 годзе ў Будапэшце) — вугорскі дыплямат, з 3 чэрвеня 2008 па 2012 год Надзвычайны й паўнамоцны амбасадар Вугоршчыны ў Беларусі.

## Біяграфія
У 1977 годзе — скончыў факультэт міжнародных адносін Кіеўскага дзяржунівэрсытэту. З 1978 году працуе ў МЗС Вугоршчыны. 1980—1985 гг. — праца ў пасольстве Вугоршчыне ў Іране. 1985—1992 гг. — у савецкім аддзеле МЗС Вугоршчыны. У 1989—1990 гг. працаваў у сілах ААН у Намібіі. 1990—1992 гг. — дырэктар тэрытарыяльнага ўпраўленьня МЗС Вугоршчыны па краінах СНД. У 1992—1997 гг. — намесьнік амбасадара ў Грэцыі. З 1997 году працаваў у МЗС Вугоршчыны загадчыкам канцылярыі палітычнага дзяржсакратара, затым намесьнікам начальніка тэрытарыяльнага ўпраўленьня па краінах СНД. З 3 верасьня 2001 году ўзначальваў дыпмісію ва Ўкраіне. Быў па сумяшчальніцтве акрэдытаваны ў Армэніі, Беларусі, Узбэкістане. Да прызначэньня на пасаду амбасадара ў Беларусі курыраваў у МЗС Вугоршчыны палітыку ў дачыненьні Беларусі і Малдовы.

Жанаты з украінкаю. Мае дарослую дачку, якая жыве й працуе ў Вугоршчыне. Валодае расейскай і ангельскай мовамі, разумее ўкраінскую.

## Вонкавыя спасылкі
* Адкрыцьцё амбасады Вугоршчыны ў Менску
* Фэрэнц Контра: «У ВУГОРШЧЫНЕ НЯМА ПАНЯЦЬЦЯ „АДМІНРЭСУРС“»

Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1954 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Будапэшце
Катэгорыя:Амбасадары Вугоршчыны ў Беларусі
Філія Нацыянальнага дзяржаўнага гуманітарнага ліцэя імя Якуба Коласа ў Шацілавічах

**Філія Нацыянальнага дзяржаўнага гуманітарнага ліцэя імя Якуба Коласа ў [[Шацілавічы|Шацілавічах]]** — установа агульнай сярэдняй адукацыі, якая дзейнічала ў 1993—2001 гадах; першы ліцэй у Гомельскай вобласьці. Да 1998 году называлася «Філія Беларускага гуманітарнага адукацыйна-культурнага цэнтру ў Шацілавічах» (філія БГАКЦ у Шацілавічах).

Зьяўлялася часткай Нацыянальнага дзяржаўнага гуманітарнага ліцэя імя Якуба Коласа (да 1998 — Беларускі гуманітарны адукацыйна-культурны цэнтар, БГАКЦ), Менск. Паводле дамовы паміж БГАКЦ і Шацілавіцкім гарадзкім аддзелам адукацыі, філія фінансавалася з гарадзкога бюджэту. Адбылося 5 выпускаў (1997—2001). У 2001 годзе гараддзел адукацыі спыніў фінансаваньне, тлумачэньне — Міністэрства адукацыі не ўключыла ў новае «Палажэньне аб ліцэях» пункт пра філіі. Выкладчыкі і навучэнцы праводзілі пікеты і іншыя акцыі за захаваньне ліцэйскага навучаньня; філія была рэарганізаваная ў ліцэйскія клясы школы № 1 Шацілавічаў, якія былі выпушчаныя ў 2002—2003 гадах.

Мела агульнагуманітарны ўхіл навучаньня: паглыблена выкладаліся беларуская і замежныя мовы, літаратура, гісторыя; шэраг курсаў па выбары: другая і трэцяя замежныя мовы, уводзіны ў лёгіку, псыхалёгію, правазнаўства і г. д. Навучаньне вялося з 8—9 да 11 клясы. Навучэнцы — зь Шацілавічаў і раёну, іншых раёнаў Гомельскай вобласьці. Дырэктар — Т. В. Масьлюкоў, выкладчыкі — Л. І. Лазко, Я. П. Мухін, М. В. Цясёлкіна і іншыя. Выпускнікі паступалі пераважна на спэцыяльнасьці грамадазнаўчага кірунку ў вышэйшыя навучальныя ўстановы Беларусі і іншых краінаў, у тым ліку ў Гомельскі дзяржаўны ўнівэрсытэт імя Францішка Скарыны, БДУ, Эўрапейскі гуманітарны ўнівэрсытэт, ва ўнівэрсытэты Гановэру (Нямеччына), Масачусэтсу (ЗША), у Сарбону (Парыж) і іншыя.

## Крыніцы

## Літаратура
* Раманцоў В. У краіну Ведаў — па веды // Настаўніцкая газэта. 2001. 10 красавіка. С. 1.

## Вонкавыя спасылкі
* Жительница Светлогорска окончила индийский колледж // Белорусская деловая газета. 2002. 18 сентября. 
* Катляроў І. Па білету Настассі Скабцовай // Ранак-плюс. 2006. № 15.
* Студэнтка з Гомельшчыны ўпершыню атрымала вышэйшую адукацыю ў ЗША (БелаПАН). 2008. 31 студзеня.
* Упершыню ў Сарбоне ступень бакалаўра атрымала студэнтка з Гомельскай вобласці // Радыё Рацыя. 2009. 14 ліпеня.
* Студия свободного художника (сайт выпускницы, Россия) 
* Філія НДГЛ імя Я. Коласа ў г. Светлагорску (інтэрнэт-суполка выпускнікоў і былых супрацоўнікаў) // Facebook.

Катэгорыя:Беларускія сярэднія навучальныя ўстановы
Катэгорыя:Шацілавічы
Мар’янаўка (Мар’янаўская пасялковая грамада)

**Мар’я́наўка** () — пасёлак у Гарохаўскім раёне Валынскай вобласьці Ўкраіны. Насельніцтва на 2024 год складала 2562 чалавекі. Знаходзіцца на рацэ Ліпені.

## Крыніцы

Катэгорыя:Населеныя пункты Гарохаўскага раёну
Страчанае пакаленьне

**Страчанае [[пакаленьне]]** () — вызначэньне групы замежных пісьменьнікаў, што ў 1920-я гады выступілі з творамі, у якіх адлюстраваліся расчараваньне ў сучаснай цывілізацыі і страта асьветніцкіх ідэалаў (веры ў станоўчую сілу навуковага прагрэсу, сацыяльную справядлівасьць, моц «разумных» нормаў гуманнасьці і маралі). Гэтыя эмоцыі і пачуцьці абвастрыліся, паглыбіліся пад уплывам трагічнага вопыту першай сусьветнай вайны. Тэрмін прыпісваецца амэрыканскай пісьменьніцы Гертрудзе Стайн. Сярод яркіх прадстаўнікоў страчанага пакаленьня — Эрнэст Гэмінгўэй, Рычард Олдынгтан, Эрых Марыя Рэмарк і іншыя.

## Крыніцы

Катэгорыя:Літаратура
Разьбітае пакаленьне

**Разьбітае [[пакаленьне]]** (, «бітнікі») — літаратурны і моладзевы рух у ЗША эры 1950-х — пачатку 1960-х гадоў. Прапагандаваў добраахвотную беднату, бадзяжніцтва, эратычную волю, анархічны геданізм, адхіленасьць ад сацыяльных праблемаў, захапленьне дзэн-будызмам. Пісьменьнікі разьбітага пакаленьня (Джэк Кэруак, Ален Гінзбэрг, Лоўрэнс Фэрлінгеці) імкнуліся да бесьсюжэтнасьці, вольнага вершу, мэтафарычнай мовы, шакавальнай лексыкі і натуралістычнасьці апісаньняў. Нэаавангардысцкія і нігілістычныя тэндэнцыі абумовілі распад руху.

Катэгорыя:Літаратура
Вольт

**Вольт** (пазначэньне: В, V) — адзінка вымярэньня напругі ў сыстэме СІ.

Вольт роўны напрузе, выкліканай у электрычным ланцугу сталым токам сілай 1 ампэр пры магутнасьці 1 ват.

Адзінка атрымала сваю назву ў гонар італійскага фізыка і фізыёляга Алесандра Вольты.

1 В = 1/300 адз. патэнцыялу СГСЭ

## Азначэньне

Вольт вызначаны як розьніца патэнцыялаў на канцах правадніка, які расьсейвае магутнасьць у адзін ват пры сіле току праз гэты праваднік у адзін ампэр. Т.ч., грунтуючыся на адзінках СІ, атрымаем м² · кг · с−3 · A−1, што эквівалентна джоўлю энэргіі на кулён электрычнага зараду, J/C.

: \mbox{V} = \dfrac{\mbox{W}}{\mbox{A}} = \dfrac{\mbox{J}}{\mbox{C}} = \dfrac{\mbox{m}^2 \cdot \mbox{kg}}{\mbox{s}^{3} \cdot \mbox{A}}

## Азначэньне на аснове эфэкту Джозэўсана

З 1990 году Вольт стандартызаваны пасрэдніцтвам вымярэньня з выкарыстаньнем эфэкту Джозэўсана, пры якім ужываецца ў якасьці прывязкі да эталёну канстанта Джозэўсана, зафіксаваная 18-ай Генэральнай канфэрэнцыяй па вагам і вымярэньням як:
: **K<sub>{J-90}</sub>** = 0.4835979 GHz/µV.

## Кратныя і дзельныя адзінкі
Дзясятковыя кратныя і дзельныя адзінкі напругі ўтвараюцца з дапамогай стандартных прыставак СІ.

Катэгорыя:Адзінкі вымярэньня
Катэгорыя:СІ
Катэгорыя:Фізычныя законы і раўнаньні
Машыннае слова

**Машыннае слова** — машынназалежная й плятформазалежная велічыня, вымяраная ў бітах або байтах (трытах або трайтах), роўная разраднасьці рэгістраў працэсара і/або разраднасьці шыны дадзеных (звычайна некаторая ступень двойкі). На раньніх кампутарах памер слова супадаў таксама зь мінімальным памерам адрасаванай інфармацыі (разраднасьцю дадзеных, разьмешчаных па адным адрасу); на сучасных кампутарах мінімальнай адрасаваным блёкам інфармацыі звычайна зьяўляецца байт, а слова ўключае некалькі байт. Машыннае слова вызначае наступныя характарыстыкі машыны:
* разраднасьць дадзеных, апрацоўваных працэсарам;
* разраднасьць адрасаваных дадзеных (разраднасьць шыны дадзеных);
* максымальнае значэньне бяззнакавага цэлага тыпу, напроста падтрымоўванага працэсарам: калі вынік арыфмэтычнай апэрацыі пераўзыходзіць гэтае значэньне, то адбываецца перапаўненьне;
* максымальны аб’ём апэратыўнай памяці, напроста адрасаванай працэсарам.

## Памер машыннага слова на розных архітэктурах
Гістарычна памер машыннага слова выбіраўся кратным памеру знака. У пачатку 1960-х у кампутарах, якія вырабляліся ў ЗША, выкарыстоўвалася як правіла 6-бітная кадоўка, таму даўжыня слова тамака была кратная 6 бітам.

У сучасных кампутарах слова складаюцца з цэлага ліку байтаў, прычым гэты лік як правіла зьяўляецца ступеньню двойкі.
Байт жа, для пераважнай большасьці сучасных архітэктур, роўны 8 бітам.

Словы даўжынёй n бітаў прымаюць лікавыя (бяззнакавыя) значэньні ад 0 да 2^n-1 улучна.

*Пазначэньні:* b: біт, d: дзесятковая лічба, *w*: памер машыннага слова, *n*: пераменнае значэньне.

## Глядзіце таксама
* Біт
* Байт
* Парадак байтаў
* Трыт
* Трайт
* Рэгістар працэсара

Катэгорыя:Адзінкі вымярэньня інфармацыі
Японская сыстэма мер

**Сяканхо** () — традыцыйная японская сыстэма мер даўжыні, аб’ёму, плошчы, вагі і грошай, якая знайшла распаўсюджаньне ва ўсёй Усходняй Азіі.

## Сувязь з мэтрычнай сыстэмай
Імпэратарскі закон ад 1891 году ўсталяваў наступныя адпаведнасьці японскай сыстэмы мер з мэтрычнай:

Скарачэньне *сяку* (尺) адбываецца ад *канэдзяку*. *Кудзірадзяку*, якая на 25% больш, у цяперашні час амаль цалкам выйшла з ужываньня.

## Даўжыня
Традыцыйныя японскія меры даўжыні ўсё яшчэ ўжываюцца ў Японіі ў некаторых галінах, нягледзячы на тое, што ў Японіі ўжо даўно дзейнічае мэтрычная сыстэма.

Сяку адпавядае футу, які выкарыстоўваўся раней у Эўропе, а сун — цалі.

Кэн гістарычна зьяўляўся асноўнай адзінкай вымярэньня ў архітэктуры — адлегласьцю паміж апорамі. У розных раёнах Японіі ён зьмяняўся ад 2 да 1,8 мэтраў. Аднак у наступстве быў стандартызаваны як 1,81 мэтра.

## Плошча

* Меры плошчы і даўжыні суадносяцца адзін з адной зыходзячы з таго, што *1 цубо = 1 кэн²*.
* Мера дзё можа мець розныя значэньні ў розных прэфэктурах Японіі.

## Аб’ём
Традыцыйныя меры аб’ёму дагэтуль выкарыстоўваюцца ў Японіі для вымярэньня рысу і сакэ.

* Дакладнае значэньне паводле закона ад 1891 году: *1 сё = 2401/1331 літра = 64,827 сун³*.

## Вага

* У 1891 1 кін быў прывязаны да 600 грамаў.

## Грошы

## Глядзіце таксама
* Літоўская сыстэма мер
* Ангельская сыстэма мер
* Расейская сыстэма мер
* Старажытныя адзінкі вымярэньня
* Гістарычная мэтралёгія

Катэгорыя:Гісторыя Японіі
Катэгорыя:Традыцыйныя сыстэмы вымярэньня
Канстанта

**Канста́нта** (ад  — сталы, нязьменны) — пастаянная велічыня ў шэрагу зьменных. У матэматыцы канстанты часта абазначаюцца якім-небудзь сымбалем, напрыклад, *[[Пі|π]]*.

Тое, што велічыня C зьяўляецца сталай, звычайна пазначаюць так: C&nbsp;=&nbsp;const. Тое, што велічыня зьяўляецца канстантай, звычайна адносіцца да сталых велічынь, якія маюць пэўнае лікавае значэньне (напрыклад, канстанта пругкасьці).

Канстанта ўзаемадзеяньня (канстанта сувязі) у квантавай тэорыі поля — парамэтар, які вызначае сілу ўзаемадзеяньня часьціц ці палёў. 

## Глядзіце таксама
* Матэматычная канстанта
* Фундамэнтальныя фізычныя канстанты
* Канстанта ў праграмаваньні
* Зьменная

## Крыніцы
Значэньне

**Значэньне** — асацыятыўная сувязь паміж знакам і прадметам пазначэньня.
Вывучаецца сэміётыкай, асабліва ў рамках сэмантыкі (у адрозненьне ад разьдзелаў, прысьвечаных пытаньням адносін паміж знакамі і складнікаў праблемную вобласьць сынтаксысу).

У матэматыцы ўжываецца як сынонім велічыні або для пазначэньня выніку (напрыклад, значэньне функцыі).

## Глядзіце таксама
* Інфармацыя

Катэгорыя:Сэмантыка
Матэматычная канстанта

**Матэматы́чная канста́нта** — велічыня, значэньне якой не зьмяняецца; у гэтым яна процілеглая зьменнай. У адрозьненьне ад фізычных канстантаў, матэматычныя канстанты вызначаныя незалежна ад бы якіх фізычных вымярэньняў.

## Некаторыя абраныя канстанты
Выкарыстаныя скарачэньні: *І* — ірацыянальны лік, *А* — альгебраічны лік, *Т* — трансцэндэнтны лік, ? — невядома; *мат* — звычайная матэматыка, *ТЛ* — тэорыя лікаў, *ТХ* — тэорыя хаосу, *камб* — камбінаторыка, *АІТ* — альгарытмічная тэорыя інфармацыі.

## Літаратура
* Steven R. Finch, Mathematical Constants. Cambridge, 2003 (ISBN 0-521-81805-2)

## Вонкавыя спасылкі
* Mathematical Constants — старонка Стывэна Фінча


Катэгорыя:Матэматычныя сьпісы
Канстанта (праграмаваньне)

**Канстанта** ў праграмаваньні — гэта спосаб адрасаваньня да дадзеных, зьмена якіх разгляданай праграмай забароненае.

Выкарыстаньне канстант, асабліва найменных — магутная прылада, якая падвышае надзейнасьць і бясхібнасьць праграм.

Спачатку канстанты проста ўпісваліся ў тэкст праграм у якасьці аргумэнтаў апэратараў.
: Напрыклад, **mvi A, 0** , дзе 0 зьяўляецца лікавай канстантай.
Затым асэмблерныя кампілятары навучылі разумець **найменныя канстанты**, што значна спрасьціла працэс адладкі і суправаджэньня праграмаў.
:* Зьнікла неабходнасьць памятаць пэўныя лікі — разумна прыдуманыя імёны запамінаюцца лягчэй.
:* Памылкі ў імёнах у значнай колькасьці выпадкаў выяўляюцца аўтаматычна кампілятарам (акрамя сытуацый, калі памылкова выкарыстанае імя іншай канстанты аналягічнага тыпу).
:* Працэс занясеньня зьменаў стаў хуткім і беспамылковым — значэньне канстанты прысутнічае ў праграме ўсяго ў адным месцы.
Нажаль, асэмблеры не маглі абараніць ад зьменаў ўскосна адрасаваныя вобласьці памяці. Але такая магчымасьць зьявілася ў мовах праграмаваньня высокага ўзроўню. Тыя зь іх, якія падтрымліваюць выкарыстаньне канстант любых статычных тыпаў, безумоўна, дазваляюць пісаць значна больш надзейны і даўгавечны код.

Зразумела, перавагі найменных канстант рэалізуюцца толькі тады, калі яны адпавядаюць стылю працы праграміста, пачынаючы з самых ранніх этапаў распрацоўкі праграмы.

Катэгорыя:Канцэпцыі моваў праграмаваньня
Магутнасьць

**Магутнасьць** — фізычная скалярная велічыня, роўная стасунку працы, выкананай за некаторы прамежак часу, да гэтага прамежку часу.
: P = \frac{\Delta A}{\Delta t} \,\! — сярэдняя магутнасьць

: P = \frac{dA}{dt} \,\! — імгненная магутнасьць
Паколькі праца зьяўляецца мерай зьмены энэргіі, магутнасьць можна вызначыць таксама як хуткасьць зьмены энэргіі сыстэмы.

## Адзінкі вымярэньня
У сыстэме СІ адзінкай вымярэньня магутнасьці зьяўляецца ват, роўны аднаму джоўлю, падзеленаму на сэкунду.

Іншай распаўсюджанай адзінкай вымярэньня магутнасьці зьяўляецца конская сіла.

## Магутнасьць у мэханіцы
Калі на цела, якое рухаецца, дзейнічае сіла, то гэтая сіла зьдзяйсьняе працу. Магутнасьць у гэтым выпадку роўная скалярнай вытворнай вэктару сілы на вэктар хуткасьці, зь якой рухаецца цела:
:P = \mathbf F \cdot \mathbf v = F \cdot v \cdot \cos\alpha 
**F**&nbsp;— сіла, **v**&nbsp;— хуткасьць, \alpha  — кут паміж вэктарам хуткасьці і сілы.

## Электрычная магутнасьць

### Імгненная электрычная магутнасьць
Імгненная электрычная магутнасьць, якая вылучаецца на элемэнце электрычнага ланцуга вызначаецца наступным чынам:

: P = I \cdot U 

дзе **I** і **U**&nbsp;— імгненныя значэньні сілы току і
напругі на элемэнце.

Калі элемэнт ланцуга — рэзыстар з супорам **R**, то
: P = I^2 \cdot R = \frac{U^2}{R} 

### Магутнасьць сталага току
Паколькі значэньні сілы току і напругі сталыя і роўныя імгненным значэньні ў любы момант часу, то сярэднюю магутнасьць можна вылічыць па формулах:

: P = I \cdot U = I^2 \cdot R = \frac{U^2}{R} 

### Магутнасьць зьменнага току
Сярэдняя магутнасьць сынусоіднага зьменнага току:
:P = I_{eff} \cdot U_{eff} \cdot \cos\varphi 

тут:

:I_{eff} = \frac{I}{\sqrt2} ; U_{eff} = \frac{U}{\sqrt2} 

**I** і **U**&nbsp;— амплітудныя значэньні сілы току і напругі;

**I<sub>eff</sub>** і **U<sub>eff</sub>**&nbsp;— Сярэднія квадратычныя значэньні току і напругі, яны таксама завуцца эфэктыўнай сілай току і эфэктыўнай напругай;

\varphi &nbsp;— зрух фазаў паміж токам і напругай.

Каэфіцыент \cos\varphi  завецца каэфіцыентам магутнасьці. Каэфіцыент магутнасьці таксама залежыць ад формы току і напругі.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Уплыў формы электрычнага току на яго дзеяньне // Часопіс «Радыё», нумар 6, 1999 г.
Магутнасьць (неадназначнасьць)

**Магутнасьць**:

* Магутнасьць (фізыка)
* Магутнасьць мноства — (у матэматыцы) лік элемэнтаў мноства
* **Магутнасьць** — шырока выкарыстоўваны ў геалёгіі сынонім тэрміна «таўшчыня» для пластоў зямной кары — страт і да т. п.
Мэханічная праца

**Мэханічная праца** (больш разгорнута: *праца [[Сіла (фізычная велічыня)|сілы]] *'F** за час <math>\Delta t</math> працэсу <math>\gamma(t)</math>'') — гэта [[фізычная велічыня]], якая зьяўляецца колькаснай характарыстыкай ''дзеяньня'' сілы **F** на працэс <math>\gamma(t)</math>. Калі дзейсная сіла **F** і вэктар [[хуткасьць|хуткасьці]] **v** працэсу <math>\gamma</math> за ўвесь час назіраньня <math>\Delta t</math> пастаянныя, праца лікава роўная <math>A = \langle{\mathbf F},{\mathbf v}\rangle\Delta t</math>, у адваротным выпадку яна вылічаецца як [[інтэграл]]:
:<math>A = \int\limits_{\gamma}\langle{\mathbf F}(t),{\mathbf v}(t)\rangle dt</math>.
Як сьледзтва, калі рух працэсу артаганальна сіле **F''', яе праца роўная нулю. 

Праца сілы мае сэнс энэргіі, якая затрачваецца крыніцай сілы (сілавым полем) на свой ўплыў на працэс \gamma, і вымераецца ў джоўлях (сыстэма СІ) або эргах (СГС).

## Глядзіце таксама
* Энэргія
* Тэрмадынамічная праца

Катэгорыя:Базавыя паняцьці фізыкі
Катэгорыя:Мэханіка
СІ (неадназначнасьць)

Назву **Сі** маюць:

* **[[Міжнародная сыстэма СІ|СІ]]** — міжнародная сыстэма адзінак
* **[[Сі (нота)|Сі]]** — нота
* **[[Сьведкі Іеговы|СІ]]** — Сьведкі Іеговы
* **[[C (мова праграмаваньня)|Сі]]** — папулярная мова праграмаваньня, продак C++, C# і Java
* **[[Сі (адміністрацыйная адзінка Карэі)|Сі]]** — адміністрацыйная адзінка Паўночнай Карэі

## Глядзіце таксама
* Si — хімічны сымбаль крэмну
Конская сіла

**Ко́нская сі́ла** (к. с.) — адзінка вымярэньня магутнасьці. Навукоўцы вельмі рэдка карыстаюцца гэтай адзінкай з-за яе неадназначнага азначэньня, але нягледзячы на гэта, яна атрымала шырокае распаўсюджваньне, асабліва ў аўтамабільнай індустрыі.

Стандартнай адзінкай сыстэмы СІ для вымярэньня магутнасьці зьяўляецца ват.

Конская сіла ўпершыню прапанаваная Джэймсам Ўатам, які ацэньваў магутнасць сваіх паравых рухавікоў. Меркавалася, што конь можа паднімаць у сярэднім 33&nbsp;000 фунт-футаў у хвіліну (напрыклад, 330 фунтаў (150 кг) з хуткасьцю 100 футаў (30 хв) у хвіліну), што складае роўна 745,69987158227022&nbsp;Вт. Гэтую адзінку дагэтуль ужываюць у ангельскамоўных краінах (пазначэньне HP).

У большасьці эўрапейскіх краін, у тым ліку ў Беларусі, конская сіла вызначаецца як 75&nbsp;кгс•м/с, што складае роўна 735,49875&nbsp;Вт (часам гэта завуць «мэтрычная конская сіла»; пазначэньне PS (ням.), CV (фр.), pk (нід.)).

Існуюць і іншыя азначэньні конскай сілы.

Катэгорыя:Тэорыя аўтамабіля
Катэгорыя:Адзінкі вымярэньня магутнасьці
Катэгорыя:Рухавік унутранага згараньня
Калёрыя

**Калё́рыя** (кал, cal) — пазасыстэмная адзінка колькасьці працы і энэргіі, роўная колькасьці цеплыні, неабходнай для награваньня 1 г вады на 1&nbsp;°C пры стандартным атмасфэрным ціску 101,325 кПа. У залежнасьці ад прыманай эталённай тэмпэратуры вады, існуе некалькі зьлёгку розных азначэньняў калёрыі.

:: 1 калм = 4,1868 Дж	(дакладна, 1 Дж = 0,23885 калм)	Міжнародная калёрыя, уведзеная ў 1929 г.
:: 1 калт ≅ 4,184 Дж 	(1 Дж = 0,23901 калт)	Тэрмахімічная калёрыя (выкарыстоўвалася да 1929 г).
:: 1 кал15 = 4,18580 Дж 	(1 Дж = 0,23890 кал15)	Калёрыя пры 15 °С 

Выкарыстоўваецца галоўным чынам для адзнакі калярыйнасьці (энэргетычнай каштоўнасьці) харчовых прадуктаў, а вытворная ад калёрыі адзінка вымярэньня колькасьці цеплавой энэргіі — гігакалёрыя (109 калёрыяў) выкарыстоўваецца для ацэнкі ў цеплаэнэргетыцы, сыстэмах ацяпленьня, камунальнай гаспадарцы.

Пад калярыйнасьцю ежы разумеецца колькасьць энэргіі, якое вылучаецца пры поўным засвойваньні ежы ў арганізьме.

## Крыніцы

## Літаратура
* 

## Вонкавыя спасылкі
* Пералік велічыні працы паміж рознымі адзінкамі вымярэньня, у т. л. пазасыстэмнымі.

Катэгорыя:Адзінкі вымярэньня энэргіі
Кіляграм-сіла-мэтар

**Кіляграм-сіла-мэтар** (кГм) — адзінка энэргіі й працы МКГСС сыстэмы адзінак.

1 кГм — праца, зьдзяйсьняная сілай 1 кгс пры перасоўваньні кропкі прыкладаньня гэтай сілы на адлегласьць 1 мэтар па яе кірунку.

1 кГм = 9,80665 дж.

## Крыніцы інфармацыі
* Вялікая савецкая энцыкляпэдыя

Катэгорыя:Адзінкі вымярэньня энэргіі
Эрг

**Эрг** ( — праца) — адзінка працы й энэргіі ў сыстэме адзінак СГС.

1 эрг роўны працы сілы ў 1 дзін пры перасоўваньні кропкі прыкладаньня сілы на адлегласьць 1 см у кірунку дзеяньня сілы.

1 эрг = г·см2/с2 = 10−7&nbsp;Дж (сапраўды) = 6,24150965(16)·1011 эв.

Катэгорыя:Адзінкі вымярэньня энэргіі
Катэгорыя:СГС
Энэргія (неадназначнасьць)

**Энэ́ргія**:

* Энэргія — фізычная велічыня, якая характарызуе рух і ўзаемадзеяньне цел, іх здольнасьць зьдзяйсьняць зьмены ў вонкавым асяродзьдзі
* Энэргія — адно з цэнтральных паняцьцяў старажытных філязофскіх гледжаньняў індуізму і будызму, традыцыйнай індыйскай (прана, кундаліні), і кітайскай (Інь і Ян, Цы) мэдыцыны, сучаснага эзатэрызму. Характарызуецца як «псыхічная энэргія», якая пранізвае ўсю сьветабудову або як жыцьцёвая энэргія, жыцьцё, дыханьне жыцьця, або як касьмічная (нематэрыяльная) энэргія.
* «Энэргія» — ракета-носьбіт
* «Энэргія» — расейская ракетна-касьмічная карпарацыя
* «Энэргія» — машынабудаўнічае прадпрыемства ў Новакузьнецку
* «Энэргія» — хакейны клюб з Кемерава
* «Энэргія» — назва альбома рок-групы «Аліса» 1985 году
* Энэргія — вёска ў Пухавіцкім раёне Менскай вобласьці Беларусі
* Энэргія — пасёлак у Кінельскім раёне Самарскай вобласьці Расеі

## Глядзіце таксама
* NRJ — эўрапейская сетка радыёстанцыяў
Патэнцыйная энэргія

**Патэнцыйная [[энэргія]]** U(\vec r) — частка мэханічнай энэргіі сыстэмы цел; праца, якую неабходна зьдзейсьніць супраць дзейсных сіл, каб перанесьці цела з нейкага пункту адліку ў дадзены пункт.

Да прыкладу, патэнцыйная энэргія цела паблізу паверхні Зямлі разлічваецца па формуле E=mgh, дзе m — маса цела, g=9.8, h — адлегласьць, за нуль прымаецца паверхня Зямлі.

З азначэньня зразумела, што велічыня патэнцыйнай энэргіі — адносная. Яна адлічваецца ад нейкага пункту прасторы, выбар якога вызначаецца выгодай наступных вылічэньняў. Зразумела таксама, што карэктнае азначэньне патэнцыйнай энэргіі можа быць дадзена толькі ў поле сіл, праца якіх залежыць толькі ад пачатковага і канцавога становішча цел, але не ад шляху іх перасоўваньня. Такія сілы завуцца кансэрватыўнымі.

Прыклады палёў, у якіх можна ўвесьці патэнцыйную энэргію: поле сіл сусьветнага прыцягненьня, электрастатычнае поле, поле сіл пругкіх дэфармацыяў і інш.

Да прыкладу, кулёнаўскае поле апісваецца патэнцыйнай энэргіяй U \thicksim\frac{1}{\overrightarrow {r}}. Улічваючы, што сіла знаходзіцца як \vec F=- \nabla U, у кулонаўскім полі F \thicksim \frac{1}{\overrightarrow {r}^2} . Прыкладамі такіх сіл зьяўляюцца сілы гравітацыі, кулёнаўскія сілы і інш.

Катэгорыя:Віды энэргіі
Катэгорыя:Мэханіка
Кінэтычная энэргія

**Кінэты́чная энэ́ргія** — энэргія мэханічнай сыстэмы, якая залежыць ад хуткасьцяў руху яе пунктаў. Часта вылучаюць кінэтычную энэргію паступальнага й вярчальнага рухаў.

## Кінэтычная энэргія

Разгледзім сыстэму, якая складаецца з адной часьцінкі, і запішам раўнаньне руху:


m \vec a = \vec F


**F** — ёсьць выніковая ўсіх сіл, дзейсных на цела. Памножым раўнаньне на перасоўваньне часьцінкі d \vec s = \vec v dt. Атрымаем:


m \vec a \vec v dt = \vec F d \vec s


Т.к.  m \vec a \vec v dt = d \left(  \right) , то:


d \left(  \right) = \vec F d \vec s


Калі сыстэма замкнёная, гэта значыць **F**=0, то  d \left(  \right) = 0 , а велічыня


 E=  - m_0 c^2

дзе m_0 — маса супакойнага пункту, c — хуткасьць сьвятла ў вакуўме (m_0 c^2 — энэргія супакойнага пункту).

Пры малых хуткасьцях (v ) апошнія судачыненьні пераходзяць у звычайную формулу {1 \over 2} m v^2.

## Глядзіце таксама
* Патэнцыйная энэргія
* Поўная мэханічная энэргія
* Закон захаваньня энэргіі

Катэгорыя:Базавыя паняцьці фізыкі
Катэгорыя:Мэханіка
Закон захаваньня энэргіі

**Закон захаваньня энэргіі** — асноўны закон прыроды, які крыецца ў тым, што энэргія замкнёнай сыстэмы захоўваецца ў часе. Прасьцей кажучы, энэргія ня можа ўзьнікнуць зь нічога і ня можа зьнікнуць у нікуды, яна можа толькі пераходзіць з адной формы ў іншую. Паколькі закон захаваньня энэргіі датычыцца ня пэўных велічынь і зьяваў, а адлюстроўвае агульную, дастасавальную ўсюды і заўсёды, заканамернасьць, то слушней зваць яго не *законам*, а *прынцыпам захаваньня энэргіі*.

Закон захаваньня энэргіі сустракаецца ў розных разьдзелах фізыкі і выяўляецца ў захаваньні розных відаў энэргіі. Напрыклад, у клясычнай мэханіцы закон выяўляецца ў захаваньні мэханічнай энэргіі (сумы патэнцыйнай і кінэтычнай энэргіяў). У тэрмадынаміцы закон захаваньня энэргіі завецца першым пачаткам тэрмадынамікі і кажа аб захаваньні энэргіі ў суме зь цеплавой энэргіяй. Асобны выпадак — *Закон захаваньня мэханічнай энэргіі* — мэханічная энэргія кансэрватыўнай мэханічнай сыстэмы захоўваецца ў часе. Прасьцей кажучы, пры адсутнасьці сілаў кшталту церця мэханічная энэргія не ўзьнікае зь нічога і ня можа нікуды зьнікнуць.

Закон захаваньня энэргіі — гэта інтэгральны закон. Гэта значыць, што ён складаецца зь дзеяньня дыфэрэнцыяльных законаў і зьяўляецца ўласьцівасьцю іх сукупнага дзеяньня. Напрыклад, часам кажуць, што немагчымасьць стварыць вечны рухавік абумоўленая законам захаваньня энэргіі. Але гэта ня так. Насамрэч, у кожным праекце вечнага рухавіка спрацоўвае адзін з дыфэрэнцыяльных законаў і менавіта ён робіць рухавік непрацаздольным. Закон захаваньня энэргіі проста абагульняе гэты факт.

Паводле тэарэмы Нётэр, закон захаваньня мэханічнай энэргіі зьяўляецца сьледзтвам аднастайнасьці часу, гэта значыць незалежнасьці законаў фізыкі ад моманту часу, у які разглядаецца сыстэма. У гэтым сэнсе закон захаваньня энэргіі зьяўляецца унівэрсальным, то бок ёсьць уласьцівым сыстэмам самае рознае фізычнае прыроды. Пры гэтым выкананьне гэтага закону захаваньня ў кожнай канкрэтна ўзятай сыстэме абгрунтоўваецца падначаленьнем гэтае сыстэмы сваім адмысловым законам дынамікі, наогул кажучы, што вызначаюцца для розных сыстэмаў.

## Глядзіце таксама
* Дэман Максвэла

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Першы пачатак тэрмадынамікі. Project PHYSNET.

Катэгорыя:Фізычныя законы
Катэгорыя:Законы захаваньня
Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы
Электронвольт

**Электро́нво́льт** (скарочана **эВ** або **eV**) — пазасыстэмная адзінка вымярэньня энэргіі, шырока выкарыстоўваная ў атамнай і квантавай фізыцы. Адзін электронвольт роўны энэргіі, якая неабходная для пераносу электрона ў электрастатычным полі паміж кропкамі з розніцай патэнцыялаў 1 В. Так як праца пры пераносе зарада *q* роўная *qU* (дзе *U* — рознасьць патэнцыялаў), а зарад электрона складае −1,602&nbsp;176&nbsp;487(40)×10<sup>−19</sup> Кл, то

: **1 эВ&nbsp;=&nbsp;1,602&nbsp;176&nbsp;487(40)×10<sup>−19</sup>&nbsp;[[Джоўль|Дж]]&nbsp;=&nbsp;1,602&nbsp;176&nbsp;487(40)×10<sup>−12</sup>&nbsp;[[эрг]]**.

Як правіла, у электронвольтах выяўляецца маса элемэнтарных часьціц (зыходзячы з раўнаньня Эйнштэйна *Е = mc*²). 1 эВ/*c*² роўны 1,782&nbsp;661&nbsp;758(44)·10−36 кг, і наадварот, 1 кг роўны 5,609&nbsp;589&nbsp;12(14) эВ/*c*². 1 атамная адзінка масы роўная 931,4 МэВ/*c*².

У тэмпэратурных адзінках 1&nbsp;эВ&nbsp;=&nbsp;11&nbsp;604,505(20)&nbsp;кэльвін (гл. пастаянная Больцмана). http://physics.nist.gov/cuu/Constants/energy.html

У хіміі часта выкарыстоўваецца молярный эквівалент электронвольта. Калі адзін моль электронаў перанесены паміж кропкамі з рознасьцю патэнцыялаў 1 В, ён набывае (або губляе) энэргію 96&nbsp;485,3383(83) Дж, роўную значэньню 1 эВ на лік Авагадра. Гэтая велічыня лікава роўная пастаяннай Фарадэя.

У электронвольтах вымераецца таксама шырыня распаду \Gamma элемэнтарных часьціц і іншых квантавамэханічных станаў, напрыклад ядзерных энэргетычных узроўняў. Шырыня распаду — гэта нявызначанасьць энэргіі стану, зьвязаная з часам жыцьця стану \tau суадносінамі нявызначанасьцяў: \Gamma = \hbar/\tau). Часьціца з шырынёй распаду 1 эВ мае час жыцьця 6,582&nbsp;118&nbsp;89(26)·10−16 с. Наадварот, квантавамэханічны стан з часам жыцьця 1 с мае шырыню 4,135&nbsp;667&nbsp;33(10)·10−15 эВ.

## Кратныя і дзельныя адзінкі
У ядзернай фізыцы звычайна выкарыстоўваюцца велічыні кіля- (10^3), мэга- (10^6) і гіга- (10^9) электронвольт.

## Некаторыя значэньні энэргіі ў электронвольтах

Катэгорыя:Адзінкі вымярэньня энэргіі
Катэгорыя:Адзінкі вымярэньня масы
Катэгорыя:Адзінкі вымярэньня тэмпэратуры
Стольнік

міні|200пкс|Стольнік у сярэднявечнай Эўропе 
**Сто́льнік** — пасада ў сярэднявечнай Польшчы і ВКЛ. Загадваў сэрвіроўкай стала манарха і падачай страваў. Кіраваў падстоліямі і войскімі. Пазьней выконваў намінальныя функцыі.

* Стольнік вялікі літоўскі
* Стольнік вялікі каронны
* Стольнік павятовы

Пасада стольніка вядомая ў краінах Эўропы і Маскоўскім княстве.

Катэгорыя:Пасады
Гарадзішча (Шчомысьліцкі сельсавет)

**Гарадзі́шча** — вёска ў Менскім раёне Менскай вобласьці, на дарозе . Гарадзішча ўваходзіць у склад Шчомысьліцкага сельсавету.

Недалёка ад вёскі знаходзяцца курганы і старажытнае гарадзішча, працякае рака Менка. На тэрыторыі гарадзішча, на думку некаторых гісторыкаў, раней знаходзілася пасешча Менск, якое пазьней было перанесенае на бераг Нямігі. Згодна з гэтай тэорыяй, ад назвы ракі горад Менск і атрымаў сваю сучасную назву.

## Насельніцтва
* 1999 год — 275 чалавек
* 2010 год — 382 чалавекі

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Вёска Гарадзішча, здымкі на Radzima.org
*  

Катэгорыя:Шчомысьліцкі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Менскага раёну
Фрунзэнскі раён

**Фру́нзэнскі раё́н** — назва адміністратыўных раёнаў у шэрагу гарадоў і суб’ектаў Беларусі, Расеі, Украіны ды Кыргыстану, названых ў гонар вайскоўца Міхаіла Фрунзэ.

* Фрунзэнскі раён — адміністрацыйны раён Менску, Беларусь

Глядзіце таксама:

* *Фрунзаўскі раён* — былая назва Захараўскага раёну (Адэская вобласьць, Украіна)
Зыгмунт Чаховіч

**Зыгмунт Бэрнардавіч Чаховіч (Чаховіч-Ляхавіцкі)** гербу Астоя (1831; в. Сурвілішкі, цяпер Пастаўскі раён, Віцебская вобласьць, Беларусь — 1907; маёнтак Малыя Бясяды, цяпер Лагойскі раён, Менская вобласьць, Беларусь) — адзін з кіраўнікоў нацыянальна-вызвольнага паўстаньня 1863—1864 гадоў. Радавод вёў з XVI стагодзьдзя, з часоў Жыгімонта Вазы.

## Жыцьцяпіс
Нарадзіўся ў сям’і завілейскага падкаморага, удзельніка паўстаньня 1830—1831 гадоў Бэрнарда Чаховіча і Юзэфы зь . У 1851 годзе скончыў Віленскі шляхецкі інстытут, навучаўся ў Пецярбурскім унівэрсытэце.

У 1862—1863 гадах сябра Літоўскага правінцыйнага камітэту, па яго ліквідацыі экспэдытар (загадваў кансьпіратыўнымі сувязямі з ваяводзтвамі) у Аддзеле кіраўніцтва правінцыямі Літвы і Выканаўчым аддзеле Літвы. Паплечнік Каліноўскага па падрыхтоўцы і кіраўніцтве паўстаньнем. Прытым не даваў веры кірункам і праграмам: «*Мы ў маленькай лодачцы пасярод вялікай буры, розныя элемэнты ня прыйдуць да згоды*».

Арыштаваны 31 ліпеня 1863 году. Асуджаны на 12 гадоў Нерчынскай катаргі (Забайкальская вобласьць). У 1875 годзе адабраныя па арышце маёнткі Крашаны і Мацкоўцы (цяпер вёска Мацковічы, Пастаўскі раён) прадалі за даўгі.

Каля 1880 году вярнуўся ў Беларусь, жыў у маёнтку Малыя Бясяды (Вялейскі павет, Віленская губэрня) напаўлегальна без урадавага дазволу. Быў знаёмы з маладым Янкам Купалам, сям’я якога ў 1895—1904 гадох пражывала непадалёк у фальварку Селішча. У доме Чаховіча Янка Купала ўпершыню пазнаёміўся зь нелегальнай літаратурай, карыстаўся яго бібліятэкай і гутарыў зь ім пра паўстаньне 1863—1864 гадоў. Пра іх сустрэчы паэт неаднойчы ўспамінаў у аўтабіяграфіях. Моцна паўплываў на сьветапогляд будучага беларускага клясыка.

## У мастацтве
Уладзімер Караткевіч апісаў яго ўплыў на ўтварэньне сьветапогляду Янкі Купалы ў п’есе «Калыска чатырох чараўніцаў».

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* Łatyszonek O., Mironowicz E. *Historia Białorusi od połowy XVIII do XX w. Rozdział IV: Powstanie styczniowe*. — Białystok, 2002. S. 94—95. 
* Marek J. Minakowski, *Ci wielcy Polacy to nasza rodzina*. Wyd. 3 / Dr Minakowski Publikacje Elektroniczne. — Kraków, 2008.  .

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Пастаўскім раёне
Катэгорыя:Паўстанцы 1863—1864 гадоў
Катэгорыя:Беларускія рэвалюцыянэры
Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў Расейскай імпэрыі
Катэгорыя:Высланыя ў Сібір
Катэгорыя:Памерлі ў Лагойскім раёне
Прускі мур

**Прускі мур** альбо **фахвэрк** () — тып канструкцыі будынку, калі асновай зьяўляецца драўляўны каркас, а прамежкі запаўняліся цэглай, глінаю ці іншым матэрыялам. Звычайна каркас застаецца бачны, разьдзяляючы фасад на панэлі рознай формы і надаючы будынку характэрны маляўнічы выгляд.

## Вонкавыя спасылкі

* German Framework for friends
* Фахвэркавы млын у вёсцы Гервяты

Катэгорыя:Архітэктурныя элемэнты
Катэгорыя:Будаўнічыя канструкцыі
Стольнік вялікі літоўскі

**Стольнік вялікі літоўскі** () — ураднік у Вялікім Княстве Літоўскім. Урад існаваў зь сярэдзіны 15 стагодзьдзя.

Загадваў сэрвіроўкай стала вялікага князя літоўскага і падачай страваў. Кіраваў падстоліямі. Пазьней выконваў намінальныя функцыі. Кароль польскі і вялікі князь літоўскі Станіслаў Аўгуст Панятоўскі ў 1755—1764 быў стольнікам вялікім літоўскім.

Зь сярэдзіны XVII стагодзьдзя вядома пасада павятовага стольніка.

Стольнікамі вялікімі літоўскімі былі:
* Ян (1447)
* Ян Войцахавіч Нарбут (Нарбутовіч) (1529)
* князь Януш (Іван) Юр’евіч Гальшанска-Дубравіцкі (1541 — 24.5.1542)
* Нікадзім Янавіч Цеханавецкі (1544—1545)
* Станіслаў Мікалаевіч Кезгайла (1545—1552)
*  (1.9.1554 — 1555)

* князь Сямён Юр’евіч Гальшанска-Дубравіцкі (1555—1556)
* Ян Геранімавіч Хадкевіч (1559—1563)
* Мікалай Дарагастайскі (23.3.1566 — 7.7.1576)
* князь Аляксандар Фрыдрыкавіч Пронскі (7.1576 — 1587)
* Андрэй Паўлавіч Сапега (30.3.1588; урад не прыняў)
* Крыштап Мікалай Дарагастайскі (27.5.1588 — 11.4.1590)
* Ян Глябовіч (19.4.1590 — 1604)
* Крыштап Весялоўскі (26.6.1604 — 1620)
* князь Альбрэхт Уладзіслаў Радзівіл (1620—1622)
* Мікалай Весялоўскі (1623 — 31.3.1626)
* князь Аляксандар Людвік Радзівіл (20.11.1626 — 13.7.1630)
*  (17.7.1630 — 19.8.1631)

* Гедэон Міхал Трызна (19.8.1631 — 1638)
* Казімер Тышкевіч (1638—1642)
* Багуслаў Юры Слушка (1642 — 14.2.1645)
* Фэлікс Ян Пац (17.3.1645 — 28.4.1646)
* Вінцэнт Корвін-Гасеўскі (28.4.1646 — 14.9.1652)
* князь Міхал Казімер Радзівіл (26.9.1652 — 10.1.1653)
*  (12.1.1653 — 15.2.1658)
* Яўстах Казімер Валовіч (15.2.1658 — 1658)
* Крыштап Францішак Сапега (4.1.1659 — 22.7.1661)
* князь Марцыян Аляксандар Агінскі (7.1661 — 9.1665)
* Бэнэдыкт Павал Сапега (1665—1670)
* князь Станіслаў Казімер Радзівіл (1670—1679)
* Лявон Базыль Сапега (1679—1681)
* Ян Генрык Бокум (von Altenbockum; 1679—1685)
* князь Караль Станіслаў Радзівіл (1685 — 1.10.1686)

* Казімер Уладзіслаў Сапега (1686 — 12.1686)
* князь Юры Станіслаў Сапега (1687—1704)
* князь Багуслаў Казімер Агінскі (1704—1706)
* князь Антоні Казімер Сапега (7.12.1706 — 1709)
* князь Павал Караль Сангушка (1708—1709)
* князь Юры Станіслаў Сапега (паўторна 1709 — 29.3.1732)
* князь Пётар Павал Сапега (29.3.1732 — 18.9.1744)
* князь Юзэф Аляксандар Ябланоўскі (18.9.1744 — 25.5.1755)
* Станіслаў Аўгуст Панятоўскі (26.5.1755 — 7.9.1764 абраны каралём)
* князь Юзэф Клемэнс Чартарыйскі (14.12.1764 —)

## Глядзіце таксама
* Падстолі вялікі літоўскі

## Літаратура
* 
* Wolff J. Senatorowie i dygnitarze Wielkiego Księstwa Litewskiego: 1385—1795. — Kraków, 1885.
* Żychliński T. Złota księga szlachty polskiej. T. 1—31. — Poznań, 1879—1908.

*
Катэгорыя:Ураднікі Вялікага Княства Літоўскага
Энэргія сувязі

**Энэ́ргія су́вязі** (для дадзенага стану сыстэмы) — рознасьць паміж поўнай энэргіяй зьвязанага стану сыстэмы цел або часьцінак і энэргіяй стану, у якім гэтыя целы або часьцінкі бясконца аддаленыя адно ад аднаго і знаходзяцца ў стане супакою.

Энэргію сувязі сыстэмы, якая складаецца зь бясконца аддаленых супакойных часьцінак, прынята лічыць роўнай нулю.

Для сыстэмы з i кампанэнт (часьцінак) энэргія сувязі \! \Delta E вызначаецца як

:  \! \Delta E = \sum_i E_i - E
 
дзе \! E_i — энэргія i-га кампанэнту (бясконца аддаленай супакойнай часьцінкі) і \! E — энэргія сыстэмы.

Так, напрыклад, энэргіі сувязі двухатамнай малекулы адпавядае энэргія тэрмічнай дысацыяцыі, энэргіі сувязі атамнага ядра — дэфэкт масы.

Удзельная энэргія сувязі, гэта значыць зьмена энэргіі сыстэмы пры даданьні адной часьцінкі завецца хімічным патэнцыялам; для сыстэмы, якая складаецца зь некалькіх часьцінак, існуе некалькі хімічных патэнцыялаў.

## Глядзіце таксама
* Гравітацыйная энэргія
* Дэфэкт масы
* Энэргія іянізацыі
* Энэргія роднасьці да электрона
* Хімічны патэнцыял

Катэгорыя:Энэргія (фізыка)
Катэгорыя:Віды энэргіі
Катэгорыя:Мас-спэктрамэтрыя
Катэгорыя:Ядзерная фізыка
Квантавая тэорыя поля

**Ква́нтавая тэо́рыя по́ля (КТП)** — разьдзел фізыкі, які вывучае паводзіны рэлятывісцкіх квантавых сыстэм.

Матэматычны апарат КТП — гільбэртава прастора станаў (прастора Фока) квантавага поля і дзейсныя ў ім апэратары. У адрозьненьне ад квантавай мэханікі, «часьцінкі» як нейкія незьнішчальныя элемэнтарныя аб'екты тут адсутнічаюць. Замест гэтага асноўныя аб'екты тут — вэктары фокаўскай прасторы, якія апісваюць разнастайныя ўзбуджэньні квантавага поля. Аналягам квантавамэханічнай хвалевай функцыі ў КТП зьяўляецца палявы апэратар (дакладней, «поле» — гэта апэратарназначная абагульненая функцыя, зь якой толькі пасьля спраўдкі з асноўнай функцыяй атрымліваецца апэратар, дзейсны ў гільбэртавай прасторы станаў), здольны дзейнічаць на вакуўмны вэктар фокаўскай прасторы (гл. вакуўм) і спараджаць адночастковыя ўзрушанасьці квантавага поля. Фізычным назіраным тут таксама адпавядаюць апэратары, складзеныя з палявых апэратараў.

Квантавая тэорыя поля апынулася адзінай пакуль тэорыяй, здольнай апісаць і прадказаць паводзіны элемэнтарных часьціц пры высокіх энэргіях (гэта значыць пры энэргіях, якія істотна перавышаюць іх энэргію супакою). Менавіта на квантавай тэорыі поля грунтуецца ўся фізыка элемэнтарных часьцінак.

Пры пабудове квантавай тэорыі поля ключавым момантам было разуменьне сутнасьці зьявы перанармаваньня.

## Глядзіце таксама
* Тэорыя ўсяго

*
Чэмпіянат Эўропы па футболе

**Чэмпіянат Эўропы па футболе** () — галоўнае спаборніцтва нацыянальных зборных, якое праводзіцца пад эгідай УЭФА. Спаборніцтва праводзіцца кожныя 4 гады, з 1960 году, праходзіць паміж чэмпіянатамі сьвету. Першапачаткова турнір зваўся «Нацыянальны Эўрапейскі кубак», у 1968 годзе назоў зьмянілі на «Чэмпіянат Эўропы па футболе».

Жаночы чэмпіянат Эўропы па футболе ўпершыню адбыўся ў 1984 годзе, а з 1997 году ён праводзіцца кожныя 4 гады.

## Пераможцы

## Вонкавыя спасылкі
* Старонка на uefa.com
Нутраная энэргія

**Нутраная энэргія** цела (пазначаецца як **E** або **U**) — поўная энэргія гэтага цела за вылікам кінэтычнай энэргіі цела як цэлага і патэнцыйнай энэргіі цела ў вонкавым полі сіл. Такім чынам, нутраная энэргія складаецца з кінэтычнай энэргіі хаатычнага руху малекул, патэнцыйнай энэргіі ўзаемадзеяньня паміж імі і ўнутрымалекулярнай энэргіі.

Нутраная энэргія цела — энэргія руху і ўзаемадзеяньні часьцінак, зь якіх складаецца цела.

Або:

Нутраная энэргія цела — гэта сумарная кінэтычная энэргія руху малекул цела і патэнцыйная энэргія іх узаемадзеяньня.

Нутраная энэргія зьяўляецца адназначнай функцыяй стану сыстэмы. Гэта азначае, што кожны раз, калі сыстэма апыняецца ў дадзеным стане, яе нутраная энэргія прымае ўласьцівае гэтаму стану значэньне, незалежна ад перадгісторыі сыстэмы. Такім чынам, зьмена нутранай энэргіі пры пераходзе з аднаго стану ў іншы будзе заўсёды роўна рознасьці значэньняў у гэтых станах, незалежна ад шляху, па якім зьдзяйсьняўся пераход.

Нутраную энэргію цела нельга мераць напроста. Можна вызначыць толькі зьмяненьне нутранай энэргіі:

: \Delta U = Q + A \,

дзе
* \ Q \, — цеплыня, вымераная ў Джоўлях
* \ A \, — праца, вымераная ў Джоўлях

Для квазыстатычных працэсаў выконваецца наступныя судачыненьні:

: dU = TdS - pdV + \mu dN \,

дзе
* \ T \, — тэмпэратура, вымераная ў кэльвінах
* \ S \, — энтрапія, вымераная ў джоўлях/кэльвін
* \ p \, — ціск, вымераны ў паскалях
* \mu \, — хімічны патэнцыял
* \ N \, — колькасць часьцінак у сыстэме

Катэгорыя:Тэрмадынаміка
Вольная энэргія

Тэрмінам «**вольная энэргія**» пазначаюць адзін з двух тэрмадынамічных патэнцыялаў:

* Вольная энэргія Гельмгольца, A = U-TS — у гэтым значэньні тэрмін звычайна ўжываецца ў фізыцы.
* Вольная энэргія Гібса, G = U+PV-TS — у гэтым значэньні тэрмін звычайна ўжываецца ў хіміі й фізычнай хіміі.

Падрабязьней аб тэрмадынамічных патэнцыялах і аб тым, чаму паўстала такая блытаніна, можна прачытаць у артыкуле «Тэрмадынамічныя патэнцыялы».

Катэгорыя:Тэрмадынаміка
Цеплавая энэргія

**Цеплава́я энэ́ргія** — форма энэргіі, зьвязаная з рухам атамаў, малекул або іншых часьцінак, зь якіх складаецца цела. Па сутнасьці цеплавая энэргія — гэта энэргія мэханічных ваганьняў структурных элемэнтаў рэчыва (будзь то атамы, малекулы або зараджаныя часьцінкі). Цеплавая энэргія цела таксама завецца нутранай энэргіяй.

Цеплавая энэргія можа вылучацца дзякуючы хімічным рэакцыям (гарэньне), ядзерным рэакцыям (ядзерны сынтэз), мэханічным узаемадзеяньням (церце). Цеплыня можа перадавацца паміж целамі з дапамогай цеплаправоднасьці, канвэкцыі або выпраменьваньня.

## Глядзіце таксама
* Калярымэтры

Катэгорыя:Тэрмадынаміка
Катэгорыя:Віды энэргіі
Напруга

**Напру́га** (**электры́чнае напру́жаньне**) або рознасьць патэнцыялаў паміж пунктамі A і B — гэта стасунак працы электрычнага поля пры пераносе выпрабавальнага электрычнага зараду з пункту A у пункт B да велічыні выпрабавальнага зараду.

\phi_1 - \phi_2 = U_{12} =\frac{A^{field}_{q:1->2}}{q}

Пры гэтым лічыцца, што перанос выпрабавальнага зараду **не зьмяняе** разьмеркаваньні зарадаў на крыніцах поля.

Альтэрнатыўнае азначэньне (для электрастатычнага поля) —

\phi_1 - \phi_2 = U_{12}=\int_A^B (\vec E,d\vec l)

(інтэграл ад праекцыі поля на траекторыю паміж пунктамі A і B уздоўж любой траекторыі, ідучай з A у B)

Адзінкай вымярэньня напругі ў сыстэме СІ зьяўляецца Вольт.

## Крыніцы
Зьменны ток

**Зьме́нны ток** — электрычны ток, які зьмяняецца ў часе, звычайна пэрыядычна.

Пад зьменным токам таксама разумеюць ток у звычайных адна- і трохфазных сетках. У гэтым выпадку парамэтры зьменнага току зьмяняюцца па гарманічным законе.

Паколькі зьменны ток зьмяняецца ў часе, простыя спосабы рашэньня задач, прыдатныя для ланцугоў сталага току, тут непасрэдна непрыстасавальныя. Пры вельмі высокіх частасьцях зарады могуць зьдзяйсьняць вагальны рух — перацякаць з адных месцаў ланцуга ў іншыя і зваротна. Пры гэтым, у адрозьненьне ад ланцугоў сталага току, токі ў пасьлядоўна злучаных правадніках могуць апынуцца неаднолькавымі. Ёмістасьці, прысутныя ў ланцугах зьменнага току, узмацьняюць гэты эфэкт. Акрамя таго, пры зьмене току адбываюцца эфэкты самаіндукцыі, якія робяцца істотнымі нават пры нізкіх частасьцях, калі выкарыстоўваюцца шпулі зь вялікай індуктыўнасьцю. Пры параўнальна нізкіх частасьцях ланцуга зьменны ток можна па-ранейшаму разьлічваць з дапамогай правілаў Кірхгофа, якія, аднак, неабходна адпаведным чынам мадыфікаваць.

Ланцуг, у які ўваходзяць розныя рэзыстары, шпулі індуктыўнасьці й кандэнсатары, можна разглядаць, як складаную з абагульненых рэзыстара, кандэнсатара і шпулі індуктыўнасьці, злучаных пасьлядоўна. Разгледзім уласьцівасьці такога ланцуга, падлучанага да генэратару сынусаіднага зьменнага току. Каб сфармуляваць правілы, якія дазваляюць разьлічваць ланцугі зьменнага току, трэба знайсьці суадносіны паміж падзеньнем напругі і токам для кожнага з кампанэнтаў такога ланцуга.

Кандэнсатар грае розныя ролі ў ланцугах зьменнага і сталага токаў. Калі, напрыклад, да ланцуга падлучыць электрахімічны элемэнт, то кандэнсатар пачне зараджацца, пакуль напруга на ім ня будзе роўнай ЭРС элемэнту. Затым зарадка спыніцца і ток упадзе да нуля. Калі ж ланцуг падлучаны да генэратара зьменнага току, то ў адзін паўпэрыяд электроны будуць выцякаць зь левай абкладкі кандэнсатара й назапашвацца на правай, а ў іншы — наадварот. Электроны, якія перамяшчаюцца і ўяўляюць сабой зьменны ток, сіла якога аднолькавая на абодвух баках кандэнсатара. Пакуль частасьць зьменнага току ня вельмі вялікая, ток праз рэзыстар і шпулю індуктыўнасьці таксама аднолькавы.

У прыладах-спажыўцах зьменны ток часта выпрамляецца выпрамнікамі для атрыманьня сталага току.

## Глядзіце таксама
* Электрычны ток
* Дзейнае значэньне зьменнага току
* Трохфазны ток

Катэгорыя:Электрычны ток