Жамойцкая мова

**Жамойцкая мова**, у сучаснай лінґвістыцы часьцей за ўсё разглядаецца як дыялект летувіскай мовы. Мова, на якой размаўляюць сучасныя жамойты — этнаграфічная супольнасьць летувісаў нароўні з аўкштайтамі, дзукамі і судувамі, якая пражывае ў афіцыйным летувіскім этнаграфічным рэгіёне «Жэмайція». У выніку таго, што жамойцкая мова сучаснымі лінгвістамі ўважаецца за дыялект, перапісы насельніцтва не даюць дакладнай лічбы колькасьці носьбітаў мовы. Паводле некаторых зьвестак, носьбітаў жамойцкай мовы налічваецца прыкладна 500 тысячаў чалавек.

## Гісторыя
Афіцыйная летувіская навука лічыць сучасную жамойцкую мову дыялектам летувіскай мовы і адрозьнівае яе ад гістарычнай жамойцкай мовы. Паводле тэорыі летувіскага мовазнаўцы Зігмаса Зінкявічуса, гістарычна (у кнігах XVII ст.) існавала тры варыянты пісьмовай летувіскай мовы — заходні (мова летувісаў у Прусіі — г. зв. «Малой Летуве»), заснаваны на заходнежамойцкім дыялекце, блізкі да яго сярэдні, заснаваны на гаворках ваколіцаў Кейданаў (выкарыстоўваўся ў Жамойцкіх старостве і біскупстве Вялікага Княства Літоўскага і называўся жамойцкай мовай і ўсходні — уласна «летувіская мова». Адпаведна, першыя летувіскія кнігі, выдадзеныя Мікалаем Даўкшам, былі на сярэднім варыянце летувіскай мовы — жамойцкай мове, аднак ужо ў пачатку XVIII ст. (1705 год) усходні варыянт пісьмовай летувіскай мовы (уласна «летувіская мова»), што, паводле Зінкявічуса, грунтаваўся на прывіленскіх дыялектах, цалкам зьнік. Паводле азначанай тэорыі, сучасная летувіская мова ўтварылася ў канцы XIX ст. на базе гістарычнай жамойцкай мовы, а сучасная жамойцкая мова — склалася галоўным парадкам на аснове гаворак куршаў.

Сучасная жамойцкая мова пачала фармавацца ў XIX ст., калі яе часам ужывалі пэўныя літаратары (паэма «Бірута» Сільвестраса Валюнаса, «Шэсьць казак» Сымона Станевіча, «Звычаі старажытных літоўцаў, аўкштайтаў і жамойтаў» Сыманаса Даўкантаса). У пачатку XX ст. аформіўся асобны жамойцкі літаратурны стандарт. Зь першай паловы XX ст. жамойцкая мова мае ўласны альфабэт на лацінскай аснове.

## Характарыстыка мовы

### Асноўныя адрозьненьні ад летувіскай мовы
* Замест летувіскага č', dž' выступае t, d: *jаučiai* — *jаute* (быкі)
* Замест летувіскага іе выступае еі або і: *pіenas* — *pіns*, *pеins* (малако)
* Замест летувіскага uo выступае u або ou: *duona* — *duna*, *douna* (хлеб)
* Выпадзеньне ёту ў складах ai, ei
* Пераход е, о ў ie, uo
* Адрозьненьні канчаткаў прыметнікаў і дзеясловаў
* Захаваньне дваістага ліку
* Брак асыміляцыі зычных паводле мяккасьці і іх памякчэньня перад галоснымі пярэдняга раду
* Моцнае скарачэньне альбо ўвогуле выпадзеньне галосных: *vуras* — *virs* (мужчына)
* Частковае захаваньне назаляваных галосных у выпадках, дзе яны зьніклі ў летувіскай: *kąsti* — *kаⁿcti* (кусаць)

### Пісьмовасьць

Жамойкую мову не абмінула прымусовая кірылізацыя (гл. артыкул «Кніганошы»). З XX стагодзьдзя зьявіўся асобны жамойцкі альфабэт, які ёсьць своеасаблівым гібрыдам летувіскага і латыскага альфабэту. Ад летувіскай мовы жамойцкая пераняла літару Ėė, ад латыскай — літары з макронамі (*Āā*, *Ēē*, *Īī*, *Ōō*, *Ūū*). Адметнай жамойцкай літарай ёсьць літара «Ėė доўгае» (жамойцк. *ėlguojė ė̄*) — **Ė̄ė̄**. Няма літараў Ąą, Ęę, Įį, Ųų.

Сучасны выгляд жамойцкага альфабэту:

### Дыялекты
Летувіскія мовазнаўца выдзяляюць у жамойцкім дыялекце тры групы гаворак, якія падзяляюцца паводле крытэру вымаўленьня аўкштайцкіх дыфтангоідаў uo, ie.

* **Заходнежамойцкая** — мела пашырэньне ў  ў тыя часы, калі ім валодала Нямеччына, частка носьбітаў жыла на поўначы сучаснай Калінінградзкай вобласьці. У 1945 годзе ўсе носьбіты разам зь немцамі эвакуяваліся ў Нямеччыну, дзе дыялект забыўся празь зьмяшаныя шлюбы і вялікае нямецкамоўнае атачэньне. Склаўся ў выніку засяленьня жамойтамі зямель . Вымаўленьне: uo, ie > o, ei
* **Паўночнажамойцкая** — шырыцца на крайнім паўночным усходзе Летувы (ваколіцы Цельшаў і Крэтынгі). Падзяляецца на адпаведныя гаворкі. Вымаўленьне: uo, ie > ou, ei
* **Паўднёважамойцкая** — шырыцца ў раёне Варняў і Расенаў. Вымаўленьне: uo, ie > i, u.

## Грамадзкае жыцьцё
У 1988 годзе ўтварылася Жамойцкая культурная асацыяцыя, якая з 1993 году выдае часопіс Žemaičių žemė. Па-жамойцку вядзецца радыёвяшчаньне, існуе рух за афіцыйнае прызнаньне мовы і наданьне ёй афіцыйнага статусу ў Жамойці. Мова ня прызнаная ў сучаснай Летуве асобнай мовай. Мова ня мае сацыяльнага прэстыжу і большасьць жамойтаў ужывае літаратурную летувіскую.

## Заўвагі

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Žemaičių Patarmės, Rašybos Pagrindai — падрабязная інфармацыя пра жамойцкую мову

Катэгорыя:Летувіская мова
Катэгорыя:Мовы Летувы