open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Васіль Ламачэнка

**Васіль Ламачэнка** (;  17 лютага 1988) — украінскі прафэсійны баксэр у паўлёгкай вагавой катэгорыі. Чэмпіён сьвету па вэрсіі WBO ў паўлёгкай вазе (з 2014). Двухразовы чэмпіён Алімпійскіх гульняў (у 2008 і 2012 гадах), двухразовы чэмпіён сьвету (2009, 2011), чэмпіён Эўропы (2008), шматразовы чэмпіён Украіны. Самы тытуляваны ўкраінскі баксэр.

## Вайна ва Ўкраіне
У сакавіку 2022 году Ламачэнка адмовіўся ад бою з абсалютным чэмпіёнам сьвету Джорджам Камбосасам. Ён атрымаў дазвол выехаць з краіны, але вырашыў застацца ва Ўкраіне. Пасьля пачатку вайны Ламачэнка запісаўся ў шэрагі тэрытарыяльнай абароны гораду Белгарад-Днястроўскі Адэскай вобласьці.

## Крыніцы

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Белгарадзе-Днястроўскім
Катэгорыя:Украінскія баксэры
Катэгорыя:Чэмпіёны летніх Алімпійскіх гульняў 2008 году
Катэгорыя:Чэмпіёны летніх Алімпійскіх гульняў 2012 году
Катэгорыя:Чэмпіёны Эўропы па боксе
Рыгор Квітка-Аснаўяненка

**Рыгор Фёдаравіч Квітка-Аснаўяненка** (; 29 лістапада 1778}} — 20 жніўня 1843) — украінскі пісьменьнік.

## Жыцьцяпіс
Нарадзіўся ў 1778 годзе ў вёсцы Аснова, пад Харкавам, і амаль усё сваё жыцьцё правёў у Харкаве.

З малых гадоў быў хваравіты і да 6 гадоў сьляпы. Адукацыю атрымаў хатнюю. Нядоўга лічыўся на вайсковай службе. Ён паступіў у 23 гады ў падгародны Кураскі манастыр і прабыў у ім каля 4-х гадоў; па вяртаньні з манастыру вёў паўманаскі лад жыцьця, пакуль не захапіўся грамадзкай дзейнасьцю і тэатрам.

Адкрыцьцё Харкаўскага ўніверсытэту ў 1805 годзе ўнесла вялікае ажыўленьне ў жыцьцё мясцовага грамадзтва. У 1812 годзе ў Харкаве ўзьнік пастаянны тэатар, і Квітка прыняў у ім актыўны ўдзел у якасьці акторра, драматурга і потым гісторыка гэтага тэатру. У тым жа годзе па ініцыятыве Квіткі ўзьнікла дабрачыннае таварыства.

З 1816 па 1821 гады ў Харкаве выходзіў «Украінскі весьнік» — першы Харкаўскі часопіс, пад рэдакцыяй Квіткі, Філамафіцкага і Ганорскага. Тады ж Квітка друкуе ва «Украінскім весьніку» і ў «Весьніку Эўропы» невялікія апавяданьні і вершы; але ўсё напісанае ім у гэты час слабое і пасьля не перавыдаваліся.

Несумнеўная літаратурная здольнасьць Квіткі праявілася толькі ў пачатку 1830-х гадоў, пераважна ў аповесьцях на ўкраінскай мове: «Канатопскай вядзьмарцы», «Марусі», «Ад Тобі і скарб», «Козир-дивка» і г. д. Акрамя таго, ён напісаў шэраг аповесьцяў і гістарычных апавяданьняў на расейскай мове, зь якіх найбольш буйны — гісторыка-бытавы раман «Пан Халяўскі».

## Творы
* Збор твораў Т.1-7, Кіеў, 1978—1981 

## Крыніцы

## Літаратура
* Рыгор Фёдаравіч Квітка-Аснаўяненка // БЭ ў 18 тамах., Т.8. Мн., 1999, С.217

## Вонкавыя спасылкі

* Г. Ф. Квітка: біябібліяграфічны нарыс
* Творы Квітка-Аснаўяненка ў аўдыабібліятэцы litplayer 

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Харкаве
Катэгорыя:Памерлі ў Харкаве
Катэгорыя:Украінскія літаратары
Катэгорыя:Украінскамоўныя пісьменьнікі
Катэгорыя:Расейскамоўныя пісьменьнікі
Катэгорыя:Людзі, у гонар якіх названыя вуліцы
Катэгорыя:Асобы на марках
Чарнабаеўка (Хэрсонская вобласьць)

**Чарнаба́еўка** () — вёска ў Хэрсонскім раёне Хэрсонскай вобласьці Ўкраіны. Цэнтар Чарнабаеўскай сельскай грамады. На ўскраіне знаходзіцца Міжнародны аэрапорт Хэрсон.

## Геаграфія
Чарнабаеўка разьмешчана на поўдні Ўкраіны ў межах стэпавай зоны на Прычарнаморскай нізіне Ўсходне-Эўрапейскай раўніны. Населены пункт знаходзіцца за 10 км ад абласнога цэнтру. На паўночнай ускраіне вёскі знаходзіцца чыгуначная станцыя Чарнабаеўка на лініі Хэрсон — Мікалаеў. Праз Чарнабаеўку праходзіць аўтадарога  Растоў-на-Доне — Адэса.

## Гісторыя
Разьмешчана на трасе Хэрсон — Мікалаеў. Паўстала ў выніку зьліцьця двух населеных пунктаў: Чарнабаеўскіх і Гусакоўскіх хутароў, якія разьмяшчаліся з супрацьлеглых бакоў гэтай трасы. Непасрэдна мяжуе з абласным цэнтрам — Хэрсонам, зьяўляючыся, у некаторым родзе, яго прадмесьцем. Адна з найбуйнейшых па колькасьці вёсак ва Ўкраіне, якая перавышае па гэтым паказчыку і па плошчы шмат гарадоў і пасёлкаў. Насельніцтва па перапісу 2001 году складала 9275 чалавек.

Да 2020 году ўваходзіла ў склад Белазэрскага раёну.

У 2022 годзе пачынаючы з 24 лютага пад Чарнабаеўкай адбываюцца зацятыя баі з расейскім войскам.

## Мясцовая рада
75024, Хэрсонская вобл., Хэрсонскі р-н, в. Чарнабаеўка, вул. Кастрычніцая 44.

## Насельніцтва
Станам на 2011 год у Чарнабаеўцы пражывала 9275 чалавек. Роднымі мовамі назвалі:

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Чарнабаеўка на сайце Вярхоўнай Рады Ўкраіны

Катэгорыя:Населеныя пункты Хэрсонскай вобласьці
Катэгорыя:Населеныя пункты Хэрсонскага раёну
Ірына Верашчук

**Ірына Андрэеўна Верашчук** (,  30 лістапада 1979, Рава-Руская, Львоўская вобласьць) — віцэ-прэм’ер-міністарка-Міністарка па пытаньнях рэінтэграцыі часова акупаваных тэрыторыяў Украіны з 4 лістапада 2021. Народны дэпутат Украіны IX скліканьня ад партыі Слуга народу (29 жніўня 2019 — 4 лістапада 2021), беспартыйная. Старшыня падкамітэту па дзяржаўнай бясьпецы і абароны Камітэта ВРУ па пытаньнях нацыянальнай бясьпекі, абароны і выведкі. Была прадстаўніцай урада ў ВРУ з 4 верасьня до 15 листопада 2019-го да 15 лістапада 2019-га, гарадзком галавой Равы-Рускай (2010-2015). Кандыдат на пасаду гарадзкога галавы Кіева ад партыі "Слуга народу" на мясцовых выбарах 2020 году.

## Крыніцы

Катэгорыя:Выпускнікі Варшаўскага ўнівэрсытэту
Катэгорыя:Удзельнікі Эўрамайдану
Катэгорыя:Украінскія палітыкі
Катэгорыя:Мэры гарадоў Украіны
Катэгорыя:ЗэКаманда
Цені забытых продкаў (неадназначнасьць)

**Цені забытых продкаў** гэта назва:

* Цені забытых продкаў&nbsp;— балет кампазітара Віталя Кірэйкі (лібр. Ф. Кіцюбінскага дыа Н. Скарульскай па аповесьці М. Кацюбінскага, 1960).
* Цені забытых продкаў&nbsp;— аповесьць Міхайла Кацюбінскага.
* Цені забытых продкаў&nbsp;— украінскі мастацкі фільм 1964 году рэжысэра Сяргея Параджанава.
* Цені забытых продкаў&nbsp;— украінскі фільм-балет (відэафільм, 1990) рэжэсэра Юрія Суяркі.
* Цені забытых продкаў&nbsp;— навукова-папулярная кніга Карла Сагана ды Ен Друян.
Міранка (рака)

**Міранка** — рака ў Беларусі, правы прыток ракі Вушы (басэйн Нёману). Цячэ ў Карэліцкім раёне Гарадзенскай вобласьці. Даўжыня 22 км. Плошча вадазбору 85 км². Сярэдні нахіл воднай паверхні 1,7‰. 

На рацэ стаіць мястэчка Мір.

Пачынаецца за 2 км на паўднёвы ўсход ад вёскі Сімакава, упадае ў Вушу за 2 км ад вёскі Загор'я. 

## Крыніцы

## Літаратура
* 

Катэгорыя:Рэкі Карэліцкага раёну
Сьвідроўка

**Сьвідроўка** — рака ў Беларусі, левы прыток ракі Шчары (басэйн Нёману). Цячэ ў Ляхавіцкім раёне Берасьцейскай вобласьці. Даўжыня 21 км. Плошча вадазбору 74 км². Сярэдні нахіл воднай паверхні 2‰. 

На рацэ стаіць гістарычнае мястэчка Мядзьведзічы.

Пачынаецца за 1,5 км на паўночны ўсход ад вёскі Рачканаў, упадае ў Шчару за 1,5 км на поўдзень ад вёскі Меляхоў. 

## Крыніцы

## Літаратура
* 

Катэгорыя:Рэкі Ляхавіцкага раёну
Міжнародны легіён тэрытарыяльнай абароны Ўкраіны

**Міжнародны легіён тэрытарыяльнай абароны Ўкраіны** () — добраахвотніцкае вайсковае падразьдзяленьне, створанае ўрадам Украіны па просьбе прэзыдэнта Уладзімера Зяленскага 27 лютага 2022 году, для адбіцьця ўварваньня Расеі.

## Гісторыя
Пад кіраўніцтвам прэзыдэнта Ўладзімера Зяленскага падразьдзяленьне было створана для далучэньня да абароны Ўкраіны ад расейскага ўварваньня ва Ўкраіну ў 2022 годзе, аб фармараваньні якога было абвешчана ў заяве міністра замежных спраў Украіны Дзьмітрыя Кулебы 27 лютага 2022 году каля 11:00 (UTC+3). Кулеба таксама зьмясьціў пост аб стварэньні легіёну ў сацыяльнай сетцы «Twitter», дзе запрасіў асобных людзей падаваць заяўкі, заяўляючы, што «разам мы перамаглі Гітлера, пераможам і Пуціна».

Жадаючым служыць у падразьдзяленьні трэба зьвяртацца ў пасольства Ўкраіны ў сваёй краіне. Намаганьні па стварэньню Міжнароднага легіёну тэрытарыяльнай абароны Ўкраіны нагадваюць намаганьні Кіеву падчас і пасьля баёў на Данбасе ў 2014 годзе па наборы замежных добраахвотніцкіх батальёнаў.

3 сакавіка 2022 году афіцыйны прадстаўнік Міністэрства абароны Расейскай Фэдэрацыі Ігар Канашэнкаў папярэдзіў, што калі якія-небудзь замежныя вайскоўцы будуць затрыманыя на тэрыторыі Ўкраіны, зь імі ня будуць абыходзіцца гуманна, і яны ня будуць лічыцца ваеннапалоннымі.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* https://ildu.legion.army/

Катэгорыя:Уварваньне Расеі ва Ўкраіну (2022)
Катэгорыя:Сухапутныя войскі Ўкраіны
Валеры Залужны

**Валеры Фёдаравіч Залужны** (,  8 ліпеня 1973, Наваград-Валынскі, Жытомірская вобласьць) — украінскі вайсковец, генэрал. Галоўнакамандуючы Ўзброеных Сіл Украіны (з 27 ліпеня 2021), чалец Рады нацыянальнай бясьпекі і абароны Ўкраіны (з 28 ліпеня 2021).

Камандуючы вайскамі апэратыўнага камандаваньня «Поўнач» (2019—2021), начальнік Аб’яднанага апэратыўнага штабу УС Украіны-першы намесьнік камандуючага Аб’яднаных сілаў (2018), начальнік штабу—першы намесьнік камандуючага войскаў апэратыўнага камандаваньня «Захад» (2017). Камандзір 51-й асобнай мэханізаванай брыгады (2009—2012).

## Вайсковыя званьні
* генэрал-маёр (23 жніўня 2017);
* генэрал-лейтэнант (24 жніўня 2021);
* генэрал (4 сакавіка 2022).

## Крыніцы

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Наваградзе-Валынскім
Катэгорыя:Украінскія вайскоўцы
Катэгорыя:Украінскія генэралы
Катэгорыя:Выпускнікі Адэскай вайсковай акадэміі
Катэгорыя:Міністры абароны Ўкраіны
Тацяна Асташчанка

**Тацьцяна Мікалаеўна Асташчанка** (, жнівень 1974, Львоў) — украінскі вайсковы лекар, камандуючая мэдычных сілаў Узброеных Сіл Украіны (з 2021), брыгадны генэрал мэдыцынскай службы.

## Жыцьцяпіс
Нарадзілася ў жніўні 1974 году ў Львове ў сям’і вайскоўца. У 1996 годзе з адзнакай скончыла фармацэўтычны факультэт Львоўскага мэдычнага ўнівэрсытэту. У 1998 годзе скончыла Ўкраінскую вайскова-мэдычную акадэмію.

З 1998 году праходзіла вайсковую мэдычную службу на пасадах начальніка аптэкі вайсковай часткі, афіцэра вайскова-мэдычнага ўпраўленьня Заходняга апэратыўнага камандаваньня, начальніка аддзелу мэдычнага забесьпячэньня Цэнтральнага вайскова-мэдычнага ўпраўленьня Ўзброеных Сіл Украіны, начальніка аддзела вайскова-мэдычнага дэпартамэнту Міністэрства абароны Ўкраіны і Галоўнага ўпраўленьня вайсковага супрацоўніцтва і міратворчых апэрацыяў Генэральнага штабу Ўзброеных Сіл Украіны, начальніка ўпраўленьня мэдычнага забесьпячэньня галоўнага вайскова-мэдычнага кіраваньня, Галоўнага інспэктара Галоўнай інспэкцыі Міністэрства абароны Ўкраіны.

У 2020 годзе павышала апэратыўна-тактычны ўзровень адукацыі на шэрагу курсаў армій дзяржаваў НАТА, а таксама скончыла курсы рэфармаваньня сэктару абароны і бясьпекі і стратэгічнага лідэрства ў Кранфільдскім ўнівэрсытэце (Вялікабрытанія).

30 ліпеня 2021 году прызначаная камандуючым мэдычных сіл Узброеных Сіл Украіны. Стала першай жанчынай-камандзірам асобнага роду сіл у гісторыі Ўзброеных Сіл Украіны, а таксама першай жанчынай — брыгадным генэралам, а також першою жінкою — брыгадным генэралам..

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Тетяна Остащенко стала першою жінкою-бригадним генералом ЗСУ// Радыё Свабода, 25.08.2021
* Міноборони: призначено першу жінку-командувача у ЗСУ // Радыё Свабода, 30.07.2021
* Командуванню Медичних сил представлено нового командувача// Армія-Інформ, 03.08.2021

Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1974 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Львове
Катэгорыя:Украінскія вайскоўцы
Катэгорыя:Украінскія мэдыкі
Катэгорыя:Украінскія генэралы
Катэгорыя:Выпускнікі Адэскай вайсковай акадэміі
Палац Радзівілаў (Наваградак)

**Палац Радзівілаў** — помнік архітэктуры XVIII стагодзьдзя ў Наваградку. Знаходзіўся ў цэнтры места пад адрасам *Рынак, 1*. Твор архітэктуры барока і клясыцызму.

## Гісторыя

### Вялікае Княства Літоўскае
Упершыню палац Радзівілаў у Наваградку ўпамінаецца ў «Дзёньніку» князя Міхала Казімера Радзівіла «Рыбанькі», напісаным ім у пэрыяд паміж 1719—1761 гадамі. Князь зазначаў, што ў час сваіх падарожжаў неаднаразова спыняўся ў гэтым палацы.

У 1759 годзе палац перабудавалі. Па перабудове ў будынку абсталявалі пакоі пад крамы, якія здаваліся ў арэнду купцам. Крамы былі мураванымі, мелі «*печы з цэглы, коміны „навылёт“, вокны з шкла*».

### Пад уладай Расейскай імпэрыі
Па трэцім падзеле Рэчы Паспалітай (1795 год), калі Наваградак апынуўся ў складзе Расейскай імпэрыі, расейскія ўлады адабралі палац у Радзівілаў. У 1810 годзе будынак палаца набыў купец Фішар. У 1812 годзе тут спыняўся брат Напалеона Банапарта, вэстфальскі кароль Жэром Банапарт (паводле іншай вэрсіі — у сядзібе Міцкевічаў).

### Найноўшы час
У міжваенны час у палацы працавала адміністрацыя места, потым да 1939 году — агульнаадукацыйная школа. 28 чэрвеня 1941 году палац згарэў у выніку авіяналёту Трэцяга Райху.

## Архітэктура
Помнік архітэктуры барока і клясыцызму. Гэта быў 2-павярховы будынак.

## Галерэя

Navahradak, Słonimskaja-Rynak. Наваградак, Слонімская-Рынак (S. Jundził, 1900).jpg|С. Юндзіл, 1900 г.
Navahradak, Rynak. Наваградак, Рынак (M. Bystydzienski, 1911).jpg|М. Быстыдзенскі, 1911 г.
Navahradak, Słonimskaja-Rynak. Наваградак, Слонімская-Рынак (1901-14).jpg|да 1915 г.
Navahradak, Słonimskaja-Rynak. Наваградак, Слонімская-Рынак (1916).jpg|1916 г.


Navahradak, Rynak, Radzivił. Наваградак, Рынак, Радзівіл (A. Visłocki, 1923).jpg|А. Віслоцкі, 1923 г.
Navahradak, Rynak, Kramy-Radzivił. Наваградак, Рынак, Крамы-Радзівіл (J. Bułhak, 1925).jpg|Я. Булгак, 1925 г.
Navahradak, Rynak, Radzivił-Daminikanski. Наваградак, Рынак, Радзівіл-Дамініканскі (J. Bułhak, 1925).jpg|Я. Булгак, 1925 г.
Navahradak, Rynak, Radzivił. Наваградак, Рынак, Радзівіл (J. Bułhak, 1926).jpg|Я. Булгак, 1926 г.


Navahradak, Rynak, Radzivił. Наваградак, Рынак, Радзівіл (1930-39).jpg|1930-я гг.
Navahradak, Rynak, Radzivił. Наваградак, Рынак, Радзівіл (1901-39).jpg|да 1939 г.
Navahradak, Rynak. Наваградак, Рынак (07.1941).jpg|ліпень 1941 г.
Navahradak, Rynak. Наваградак, Рынак (07.1941) (2).jpg|ліпень 1941 г.


## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* 

Катэгорыя:Зьнішчаныя збудаваньні Наваградку
Гатэль Эўропа (Наваградак)

**Гатэль Эўропа** — помнік архітэктуры канца XVIII — другой паловы XIX стагодзьдзяў у Наваградку. Знаходзіцца ў цэнтры места, на гістарычным Рынку пад адрасам *вуліца Замкавая, 3*. Твор архітэктуры клясыцызму. Аб’ект Дзяржаўнага сьпісу гістарычна-культурных каштоўнасьцяў Беларусі.

## Гісторыя

Мураваны будынак на рагу Рынку і Замкавай вуліцы ў Наваградку збудавалі ў канцы XVIII ст. У другой палове XIX ст. будынак рэканструявалі. Тут разьмясьціўся гатэль «Эўропа».

Па Другой сусьветнай вайне ў будынку разьмяшчалася адміністрацыйная ўстанова.

У жніўні 2006 году менскае навукова‑вытворчае аб’яднаньне «Эльвіра» выкупіла будынак у наваградзкага прадпрымальніка Ўладзімера Максімчыка. Экспэртыза высьветліла, што былы ўласьнік самавольна ажыцьцявіў перабудову ўнутраных канструкцыяў камяніцы: будынак меў разбураныя перакрыцьці, разабраную падлогу на другім паверсе, паздыманыя бэлькі, што надавалі жорсткасьць канструкцыі. Праз аварыйны стан будынка новы ўласьнік пастанавіў яго разабраць. Дзеля гэтага зрабілі неабходныя замеры, геалягічнае дасьледаваньне грунту і археалягічныя раскопкі ля падмуркаў. Пазьней будынак аднавілі ў пачатковым выглядзе.

## Архітэктура
Помнік архітэктуры клясыцызму. Гэта 2-павярховы прастакутны ў пляне будынак, накрыты вальмавым дахам. Сьцены гладкія, праразаюцца прастакутнымі аконнымі праёмамі, на другім паверсе — рамныя абрамленьні. З прычыны рознасьці ўзроўняў паверхаў будынак у тарцовай частцы мае цокальны паверх, умацаваны масіўнымі кутнімі контрфорсамі.

Плян 2-часткавы. Першая частка аддзяляецца ад другой капітальнай сьцяной; прызначалася пад жытло і гандлёвую ўстанову і раней мела асобны ўваход. Другая — калідорнага пляну, прызначалася дзеля фабрыкі вырабу муштукоў. У першай частцы разьмяшчаюцца сходы на другі паверх, які мае асобны ўваход з боку падоўжнага дваровага фасаду.

## Галерэя

Наваградскія краявіды ў чэрвені 2020 (47).jpg|Агульны выгляд
Наваградскія краявіды ў чэрвені 2020 (52).jpg|Двор
Навагрудак. Цэнтральная плошча.jpg|З боку Валеўскай вуліцы
Belarus Navahrudak IMG 1730 2175.jpg|З боку Рынку


## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 

## Вонкавыя спасылкі

* 

Катэгорыя:Славутасьці Наваградку
The Kyiv Independent

**The Kyiv Independent** — англамоўнае ўкраінскае СМІ. Выпуск распачалі былыя супрацоўнікі Kyiv Post у 2021 годзе.

## Заснаваньне
У 2021 годзе пачаліся спрэчкі супрацоўнікаў Kyiv Post з новым уладальнікам газэты аб рэдакцыйнай незалежнасьці. Уладальнік Аднан Ківан канчаткова закрыў газэту і звольніў супрацоўнікаў рэдакцыі. Пасьля гэтага былая рэдакцыя Kyiv Post заснавала The Kyiv Independent. Гэта было зроблена з дапамогай экстранага гранту ад Эўрапейскага фонду за дэмакратыю. З тых часоў крыніцай фінансаваньня выданьня стаў краўдфандынг.

Kyiv Independent абавязаўся часткова належаць сваім журналістам і заявіў, што ня будзе «служыць багатаму ўладальніку або алігарху»"..

 году Аляксей Сарокін быў бягучым апэратыўным дырэктарам і палітычным рэдактарам.  году галоўным рэдактарам была Вольга Рудэнка.

## Асьвятленьне расейска-украінскай вайны
СМІ атрымала сусьветную вядомасьць пасьля пачатку расейскага ўварваньня ва Ўкраіну ў 2022 годзе. Пасьля пачатку баёў колькасьць падпісчыкаў у Twitter павялічылася больш чым на мільён, а ў Facebook, Instagram і Telegram на тысячы.

## Крыніцы

Катэгорыя:Украінскія інтэрнэт-СМІ
Наваградзкая вежа

**Наваградзкая вежа**, пазьней **Шчытовая вежа**, **Шчытоўка** — унікальны помнік архітэктуры XIII—XIV стагодзьдзяў у Наваградку, частка Наваградзкага замка. Знаходзіцца ў цэнтры места, на Замкавай гары. Захаваліся руіны. Твор раманскай і гатычнай архітэктуры. Аб’ект Дзяржаўнага сьпісу гістарычна-культурных каштоўнасьцяў Беларусі.

На тэрыторыі сучаснай Беларусі абарончыя вежы таксама існавалі таксама ў Берасьці, Горадні, Камянцы і Тураве, аднак цалкам захавалася толькі Камянецкая.

## Гісторыя
У сярэдзіне XІІІ ст. сярод драўляных зрубаў-гародняў Наваградзкага замка збудавалі мураваную вежу. Гэтая вежа адыграла ключавую ролю пры абароне места, калі ў другой палове XIII — XIV стагодзьдзях галіцка-валынскія, татарскія і крыжацкімі войскі спрабавалі захапіць замак.

У адной з крыжацкіх аблогаў (відаць, у 1394 годзе) вежа атрымала моцныя пашкоджаньні. У канцы XІV ст. яе адбудавалі з цэглы.

## Архітэктура
Амаль квадратная ў пляне (12×12 м) ідзе ўглыб на 7,5 м. Яе падмурак мае вышыню 3,5 м, ляжыць на падушцы з рашчыны і жвіру і заканчваецца цокалем вышынёй 0,3 м. Захаваныя сьцены з добра апрацаваных камянёў, прасьветы паміж імі закладаюцца дробна паколатымі камянямі і абломкамі цэглы-пальчаткі, прамазанай вапнавай рашчынай. Ад пачатку стаяла ў паўночнай частцы замка, замыкаючы колца зямлянога вала і некалькі выступаючы ўперад.

Адбудаваная вежа 5-ярусная атрымала меншыя памеры (11,4×11,4 м), вышыня яе сьценаў каля 25 м.

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* Гурэвіч Ф. Летапісны Новгородок (Старажытнарускі Наваградак). — Санкт-Пецярбург — Наваградак: Агентство «РДК-принт», 2003. — 324 с.

Катэгорыя:Вежы валынскага тыпу
Катэгорыя:Славутасьці Наваградку
Гара Міндоўга

**Гара́ Міндо́ўга** — пагорак, які атрымаў сваю назву ў гонар заснавальніка Вялікага Княства Літоўскага караля Міндоўга, помнік гісторыі XIII ст.

* Гара Міндоўга ў Наваградку — меркаванае месца пахаваньня або месца каранацыі Міндоўга
* Гара Міндоўга ў Пінску — курган, зьнішчаны савецкімі ўладамі
Помнік Тарасу Шаўчэнку (Харкаў)

**Помнік Тарасу Шаўчэнку**&nbsp;— помнік украінскаму паэту, пісьменьніку, мастаку і мысьляру Тарасу Шаўчэнку ў месьце Харкаве, адзін з сымбаляў места. Мясцовая манумэнтальная памятка.

## Апісаньне
Мастацкі стыль помніку можна вызначыць як сацрэалізм і *сталінскае барока*. Вышыня ўсяго манумэнту — больш за 16 мэтраў, статуі Тараса Шаўчэнкі — 5,5 мэтраў. Па коле яе атачаюць 16 дынамічных статуяў — высокамастацкіх узораў савецкай прапаганды, якія на задуму аўтара праекту мелі сымбалізаваць людзей працы ды іхнюю барацьбу за свае правы супраць прыгнятальнікаў.

## Мінуўшчына
З 1919 року Харкаў зьяўляўся сталіца савецкай Украіны. Рашэньне пра ўсталяваньне помніка Тарасу Шаўчэнку было прынятае мескім саветам у 1929 року. Цягам 1930—1933 рокаў былі зладжаныя тры мастацкія конкурсы, у якіх урэшце перамог скульптар Мацьвей Манізэр (на той час ужо зрэлы творца нізкі значных манумэнтаў, прыхільнік рэалістычнага мастацтва).

Хаду работ і выкананьне тэрмінаў асабіста кантраляваў сакратар ЦК УКП(б), першы сакратар Ленінградзкага абкаму партыі Сяргей Кіраў. Фігуры манумэнта адлівалі ў Ленінградзе. Архітэктурную прывязку манумэнта выканаў архітэктар Ёсіф Лянгбард (аўтар праектаў некалькіх грамадзкіх будынкаў у Беларускай ССР). Пад ягоным кіраўніцтвам у Харкаве на месцы закладкі помніка будаўнікі апрацоўвалі лябрадарыт. Працы пачаліся 9 сакавіка 1934, у дзень 120-годзьдзя нараджэньня Тараса Шаўчэнкі.

Агулам на выраб помніка пайшло 30 тон бронзы і 400 тон лябрадарыту.

Манумэнт урачыста адкрыты 24 сакавіка 1935 року (праз 9 месяцаў пасьля таго, як Харкаў перастаў быць сталіцай УССР). Разьмешчаны ў Садзе імя Тараса Шаўчэнкі пры ўваходзе на цэнтральную алею з боку вуліцы Сумской.

Нягледзячы на памеры й ідэалягічны складнік, манумэнт ня быў пашкоджаны ў часе Другой сусьветнай вайны. А 30 жніўня 1943 року ля яго адбыўся першы афіцыйны мітынг з удзелам савецкіх дзеячоў Івана Конева ды Мікіты Хрушчова.

У паваенны час помнік стаў месцам правядзеньня разнастайных мерапрыемстваў. З канца 1980-х рокаў плошча ля манумэнту стала месцам гуртаваньня нацыянальных дэмакратычных сілаў.

## Крыніцы

## Літаратура
* Чернова&nbsp;М.&nbsp;В. Пам’ятник Т.&nbsp;Г.&nbsp;Шевченку в Харкові., Харків: «Прапор», 1984
* *Пам’ятник Т.&nbsp;Г.&nbsp;Шевченкові в Харкові* // Шевченківський словник, Том Другий, К., 1977, стор. 78
* Памятник Т.&nbsp;Г.&nbsp;Шевченко в Харькове., М., 1961 
* Памятник Т.&nbsp;Г.&nbsp;Шевченко в Харькове., Л., 1964 

## Вонкавыя спасылкі
* ''www.kharkov.vbelous.net/ukrain/openshev.htm''&nbsp;— вебсторінка, повністю присвячена Пам’ятнику Т.&nbsp;Г.&nbsp;Шевченку в Харкові
* «Революция» памятника 
* О. Побєдаленко. &nbsp;— Всеукраїнський союз кінохроніки, 1935
* Варениця І. «Революція» пам’ятника

Шаўчэнка
Харкаў
Катэгорыя:Аб’екты культурнай спадчыны Ўкраіны
Катэгорыя:Зьявіліся 24 сакавіка
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1935 годзе
Малы Замак (Наваградак)

**Малы Замак** — узвышша і гістарычная мясцовасьць Наваградку, месца летапіснага вакольнага гораду. Знаходзіцца ў цэнтры места, на захад ад Замкавай гары.

Мае аднолькавую вышыню з Замкавай гарой, якая складае 316—317 м над узроўнем мора, але плошча Малога Замка амаль у тры разы большая. На заходнім краі пляцоўцы стаіць Каменны млын.

## Гісторыя
Ад пачатку пляцоўка будучага Малога замка была вышэйшая за астатнія ўзгоркі. Найвышэйшы яе пункт (315 м) знаходзіўся ў цэнтральнай частцы.

Фрыда Гурэвіч высьветліла, што на Малым Замку ўзьнікла адно зь першых паселішчаў у Наваградку. Сярод найбольш раньніх матэрыялаў, знойдзеных тут, ляпная кераміка, а таксама некаторыя формы пацерак, у тым ліку мазаічныя пранізкі, характэрныя для Х—ХІ стагодзьдзяў.

Малы Замак засялілі як на краях так і ў цэнтры, у той час як Замкавая гара спачатку засялялася толькі на краях пляцоўкі. З канца X да канца XІ ст. на Малым Замку пераважалі наземныя зрубныя пабудовы, хаця сустракаліся і заглыбленыя.

У другой палове XІ ст. на паселішчы Замкавай гары насыпалі вал, які ператварыў яе ў дзяцінец, а Малы Замак і суседняе ўзвышша сталі пасадамі. Відаць, у гэты час, пляцоўка, агароджаная валам, служыла як крэпасьць і сховішча для жыхароў пасадаў.

Пляцоўка Малога Замка заставалася неўмацаванай да пачатку XІІ ст. У XІІІ ст. каля падножжа Замкавай гары насыпалі вал, а ў XІV ст. яго падоўжылі, агарожваючы таксама Малы Замак. Гэты вал складаўся зь пяску і гліны шчыльнай структуры. Замкавую гару ад Малага Замка аддзяляў вырыты роў, які запаўняла вада.

У канцы XІІІ — першай палове XІV ст. на заходнім краі пляцоўкі збудавалі вежу з палявых валуноў і цэглы. У канцы XV — пачатку XVІ ст. яе перабудавалі ў васьмігранную. Гэтая вежа прастаяла да сярэдзіны XVІІ ст., калі яе зноў разабралі, а будаўнічыя матэрыялы выкарысталі дзеля ўзьвядзеньня ветранога млына.

## Крыніці

## Літаратура
* Гурэвіч Ф. Летапісны Новгородок (Старажытнарускі Наваградак). — Санкт-Пецярбург — Наваградак: Агентство «РДК-принт», 2003. — 324 с.

Катэгорыя:Славутасьці Наваградку
Курган Бесьсьмяротнасьці Адама Міцкевіча

**Курган Бесьсьмяротнасьці Адама Міцкевіча** — помнік гісторыі ў Наваградку, створаны ў 1920-я гады ў гонар Адама Міцкевіча. Знаходзіцца ў цэнтры места, пры вуліцы Малым Замку. Аб’ект Дзяржаўнага сьпісу гістарычна-культурных каштоўнасьцяў Беларусі.

Практыка стварэньня мэмарыяльнага кургана ў гонар асобнага чалавека ёсьць унікальнай для Беларусі.

## Гісторыя

Курган насыпалі зь ініцыятывы Міцкевічаўскага камітэту на пляцы, які выкупілі за 6 тысячаў злотых, сабраных добраахвотнымі ахвяраваньнямі. Урачыстая закладка кургана адбылася 27 траўня 1924 году, тады ж ў зямлю закапалі «Акт аб заснаваньні». Скончылі насыпаць курган у 1931 годзе. Каля яго падножжа паставілі стэлу з надпісам-прысьвячэньнем, якую ў 1998 годзе ў зьвязку зь сьвяткаваньнем 200-годзьдзя з дня нараджэньня паэта замянілі на валун.

У 1992 годзе непадалёк ад кургана паставілі помнік Адаму Міцкевічу.

## Галерэя
### Гістарычныя здымкі

Navahradak, Adam Mickievič. Наваградак, Адам Міцкевіч (1930).jpg|1930 г.
Navahradak, Adam Mickievič. Наваградак, Адам Міцкевіч (06.1931) (2).jpg|чэрвень 1931 г.
Navahradak, Adam Mickievič. Наваградак, Адам Міцкевіч (J. Vińnik, 07.1931).jpg|ліпень 1931 г.
Navahradak, Adam Mickievič. Наваградак, Адам Міцкевіч (1932).jpg|1932 г.


Navahradak, Adam Mickievič. Наваградак, Адам Міцкевіч (U. Zabaroŭski, 1932).jpg|1932 г.
Navahradak, Adam Mickievič. Наваградак, Адам Міцкевіч (1933).jpg|1933 г.
Navahradak, Adam Mickievič. Наваградак, Адам Міцкевіч (14.06.1935).jpg|14 чэрвеня 1935 г.
Navahradak, Adam Mickievič. Наваградак, Адам Міцкевіч (1935-37).jpg|1935—1937 гг.


Navahradak, Adam Mickievič. Наваградак, Адам Міцкевіч (1937-39).jpg|1937—1939 гг.
Navahradak, Adam Mickievič. Наваградак, Адам Міцкевіч (1937-39) (2).jpg|1937—1939 гг.
Navahradak, Adam Mickievič. Наваградак, Адам Міцкевіч (1930-39).jpg|1930-я гг.
Navahradak, Adam Mickievič. Наваградак, Адам Міцкевіч (1930-39) (2).jpg|1930-я гг.


Navahradak, Adam Mickievič. Наваградак, Адам Міцкевіч (1930-39) (3).jpg|1930-я гг.
Navahradak, Adam Mickievič. Наваградак, Адам Міцкевіч (1930-39) (4).jpg|1930-я гг.
Navahradak, Adam Mickievič. Наваградак, Адам Міцкевіч (1932-39).jpg|1930-я гг.
Navahradak, Adam Mickievič. Наваградак, Адам Міцкевіч (1932-39) (2).jpg|1930-я гг.


### Сучасныя здымкі

Mound of Adam Mickiewicz.jpg|Агульны выгляд
Курган Бессмяротнасці Адама Міцкевіча.jpg|Валун
Mickiewicz Mound Navahrudak.JPG|Узімку
Г. Наваградак - Курган Бессьмяротнасьці Адама Міцкевіча DSC07953.JPG|Краявід з кургана


## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 

## Вонкавыя спасылкі

* 

Катэгорыя:Славутасьці Наваградку
Руслан Стэфанчук

**Руслан Аляксеевіч Стэфанчук** () ( 29 кастрычніка 1975, Тарнопаль) — украінскі правазнавец, дзяржаўны дзеяч, доктар юрыдычных навук, прафэсар. Старшыня Вярхоўнай Рады Ўкраіны з 8 кастрычніка 2021 году. Дзейны сябар (акадэмік) Нацыянальнай акадэміі прававых навук Украіны, заслужаны дзеяч навукі і тэхнікі Украіны. Займаўся таксама адвакацкай дзейнасьцю.

## Навуковыя ступені
* кандыдат юрыдычных навук (2000 г.);
* дацент (2003—2019 гг);
* доктар юрыдычных навук (2008 г.);
* прафэсар з 2008 р.;
* чалец-карэспандэнт Нацыянальнай акадэміі праваых навук Украіны (з 2009 г.);
* дзейсны сябар (акадэмік) Нацыянальнай акадэміі прававых навук Ўкраіны (з 2020 г).

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Профіль на афіцыйным сайце Нацыянальнай акадэміі прававых навук Украіны 
* Профіль на сайце file.liga.net
* Профіль на сайце declarations.com.ua
* Спіс публікацый дадзенага аўтара на сайце elibrary.ru

Катэгорыя:Украінскія юрысты
Катэгорыя:Украінскія палітыкі
Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнай рады Ўкраіны 9-га скліканьня
Катэгорыя:Старшыні Вярхоўнай рады Ўкраіны
Катэгорыя:Дактары юрыдычных навук
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Тарнопалі
Жацераўка

**Жацераўка** — рака ў Беларусі, левы прыток Нёману. Цячэ ў Карэліцкім раёне Гарадзенскай вобласьці і Стаўпецкім раёне Менскай вобласьці. Даўжыня 22 км. Плошча вадазбору 91 км². Сярэдні нахіл воднай паверхні 1,8‰.

Асноўны прыток — ручай Рудаўка (правы). На рацэ стаіць гістарычнае мястэчка Новы Сьвержань.

Пачынаецца каля вёскі Возерскага Карэліцкага раёну, упадае ў Нёман каля вёскі Новага Сьвержаню Стаўпецкага раёну. Рэчышча каналізаванае.

## Крыніцы

## Літаратура
* 

Катэгорыя:Рэкі Карэліцкага раёну
Катэгорыя:Рэкі Стаўпецкага раёну
Еўпраксія Мсьціславаўна

**Еўпраксія Мсьціславаўна** (**Зоя Дабрадзея**, *1108 — †1172) — дачка вялікага кіеўскага князя Мсьціслава Ўладзіміравіча, ўнука Ўладзімера Манамаха.

З маладых гадоў вывучыла народную мэдыцыну, лячыла хворых (адсюль імя «дабрадзея»).

Аўтар навуковага трактату «Аліма» (укр. «Мазі») — першай вядомай на Русі мэдыцынскай працы (цяпер асобнік захоўваецца ў флярэнтыйскай бібліятэцы Лярэнца Медычы). У аснову трактату пакладзены дадзеныя тагачасных навуковых рукапісаў і ўласныя назіраньні. У трактаце няма парадаў, зьвязаных з распаўсюджанымі ў мэдыцынскай практыцы 12 ст. забабонамі і забабонамі.

У 1122 — выйшла замуж за бізантыйскага суімпэратара Аляксея Камніна (Alexios Komnenos), Іаана II Камніна (Ioannes II Komnenos) атрымала імя Зоі і тытул "малодшай імпэратрыцы.

## Літаратура
* Гайдай Л. Історія України в особах, термінах, назвах і поняттях. — Луцьк: Вежа, 2000.
* Радянська енциклопедія історії України. — К., 1970.- т.2.

Катэгорыя:Нарадзіліся ў XII стагодзьдзі
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1108 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Кіеве
Катэгорыя:Памерлі ў 1131 годзе
Катэгорыя:Рурыкавічы
Катэгорыя:Князёўны Русі
Катэгорыя:Бізантыйскія імпэратаркі
Мсьціслаў Уладзімеравіч

**Мсьціслаў Уладзімеравіч**, таксама празваны ***Вялікім*** (1 чэрвеня 1076, Тураў — 14 красавіка 1132) — вялікі князь кіеўскі (1125—1132), сын старажытнарускага князя Уладзімера Манамаха і англійскай прынцэсы Гіты Ўэсэкскай.

## Жыцьцяпіс
Па волі бацькі ў трынаццацігадовым узросьце стаў наўгародзкім князем (1088—1093 і 1095—1117), дзе кіраваў у згодзе з наўгародцамі і спрыяў умацаваньню і ўпрыгожаньню гораду (у 1116 годзе адбылося пашырэньне наўгародзкага дзядзінца; па яго ўказаньню была закладзена царква Зьвеставаньня на Гарадзішчы ў 1103 годе, і ў 1113 — Мікола-Дварышчанскі сабор).
 
У 1093—1095 гг. Мсьціслаў быў князем у Растове, падтрымліваючы галоўную ролю ў барацьбе свайго бацькі Манамаха з Алегам Сьвятаславічам: у 1096годзе ў бітве на рацэ Мядзьведзіца ён разьбіў брата Алега — Яраслава Сьвятаславіча, а потым і самога Алега, якому прыйшлося пакінуць Мурам і Разань і бегчы ў стэп, да полаўцаў.

У 1117—1125 гг. валадарыў у Белгарадзе. Калі ў 1125 годзе памёр Уладзімер Манамах, Мсьціслаў прыняў тытул вялікага князя.

Вядомы сваёй барацьбой з Полацкім княствам. Першы паход на Полацкую зямлю зьдзейсьніў у 1127 годзе, падчас якога былі ўзяты і разрабаваны гарады Стрэжаў, Лагойск, Заслаўе, а ў Полацку князь Давыд Усяслававіч заменены братам — Рагвалодам. Калі ў 1128 г. Рагвалод памёр, і ў Полацку зноў сеў Давыд, які адмовіўся ад міру, то Мсьціслаў зьдзейсьніў новы паход у 1129 годзе, падчас якога ўзяў у палон трох пакінутых Усяславічаў (Давыда, Сьвятаслава і Расьціслава) і ўсіх іх родных, а Полацкае княства анэксаваў: сюды быў пераведзены на княжаньне Ізяслаў Мсьціславіч.

14 красавіка 1132 г. Мсьціслаў памёр, перадаўшы пасад свайму брату Яраполку. 1132 год агульнапрызнана лічыцца датай канчатковага распаду Кіеўскай дзяржавы: з аднаго боку, сыны Мсьціслава (Ізяслаў, Расьціслаў, Усевалад) сталі кіраўнікамі самастойных зямель-княстваў, зь іншага — ніводны з найбліжэйшых пераемнікаў Мсьціслава не валодаў яго вайсковым і палітычным талентамі і ня змог спыніць дэзінтэграцыі старажытнарускіх земляў. І хоць Яраполк славіўся як выдатны палкаводзец і адважны ваяр, але як палітык быў вельмі слабы і ня мог спыніць далейшага распаду і драбленьня дзяржавы на незалежныя ад Кіева княствы.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Мсціслаў Уладзіміравіч Вялікі (рас.) — артыкул зь Вялікай савецкай энцыкляпэдыі

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Тураве
Катэгорыя:Памерлі ў Кіеве
Катэгорыя:Пахаваныя ў Кіеве
Катэгорыя:Вялікія князі кіеўскія
Катэгорыя:Князі наўгародзкія
Катэгорыя:Князі растоўскія
Катэгорыя:Князі пераяслаўскія
Катэгорыя:Дынастыя Манамахавічаў
Катэгорыя:Князі белгародскія
Леакадзія Шышэя

**Леака́дзія Шышэ́я** (дзяв. *Кавальчу́к*, 1 чэрвеня 1928, в. Церахоўшчына, Слонімскі павет, Наваградзкае ваяводзтва, Польская Рэспубліка — 18 студзеня 2023) — удзельніца беларускага пасьляваеннага супраціву, сяброўка падпольнай слонімскай арганізацыі «Чайка», былая зьняволеная ГУЛАГу, дысыдэнтка, дзяячка беларускай грамады Вільні.

## Жыцьцяпіс
Нарадзілася 1 чэрвеня 1928 г. у вёсцы Церахоўшчына Слонімскага павету Наваградзкага ваяводзтва ў Польскай Рэспубліцы (цяпер — Дзятлаўскі раён Гарадзенскай вобласьці). У Другую сусьветную вайну падчас нямецкай акупацыі вучылася ў Слонімскай прагімназіі, належала да СБМ. З 1944 г. працягвала вучобу ў Слонімскай СШ № 1.

У 1946 годзе далучылася да падпольнай беларускай арганізацыі «Чайка», якая плянавала змаганьне за нацыянальныя правы, годнасьць, культуру, мову, гісторыю, свабоду і незалежнасьць беларусаў. Удзельнічала ў першых сходах арганізацыі. У сярэдзіне 1947 году арганізацыя была выкрытая ў сувязі з дэкансьпірацыяй Саюзу вызваленьня Беларусі, які быў выданы савецкім агентам Алесем Бажко. У выніку гэтай дэкансьпірацыі і сама «Чайка» была выкрытая, што было павязана з кансьпірацыйнай памылкай: з СВБ некаторыя сябры «Чайкі» утрымлівалі сувязь. Па словах Леакадзіі Шышэі, «Чайкай» падпольную арганізацыю назвалі таму, што падчас устаноўчага сходу, які адбываўся на беразе ракі, побач праляцела чайка.

У чэрвені 1947 Леакадзія Шышэя была арыштаваная за ўдзел у антысавецкай арганізацыі, утрымлівалася ў баранавіцкай турме.

Леакадзія Шышэя была асуджаная на тэрмін восем з паловай гадоў. Разам зь ёй у ГУЛАГу адбывала пакараньне славутая беларуская паэтка Ларыса Геніюш.

У 1954 г. вызвалілася з канцлягераў. Пасьля вызваленьня Леакадзія Шышэя разам з сваім мужам Кастусём Шышэям прыехала ў Вільню, дзе жыла да сваіх апошніх дзён. Леакадзія Шышэя зьяўляецца адной з гераіняў дакумэнтальнага фільма «Людвіка», які распавядае пра беларусаў Віленшчыны. Фільм зьняў рэжысэр зь Беласточчыны Мікола Ваўранюк.

Памерла 18 студзеня 2023 году ў Вільні. Пахаваная на Ліпаўскіх або Сьвята-Эўфрасіньнеўскіх могілках.

## Сям’я
Мужам Леакадзіі Шышэі (Кавальчук) быў Кастусь Шышэя, камандзір Беларускай краёвай абароны, зь якім яна пазнаёмілася падчас зьняволеньня з дапамогай Ларысы Геніюш.

## Узнагароды
Узнагароджаная мэдалём 100 гадоў БНР Рады Беларускай Народнай Рэспублікі.

## Крыніцы

Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў БССР
Катэгорыя:Удзельнікі антысавецкага падпольнага руху ў Беларусі
Катэгорыя:Сябры арганізацыі «Чайка»
Катэгорыя:Беларусы ў Вільні
Катэгорыя:Беларусы ў Летуве
Канстытуцыя 3 траўня 1791 (карціна)

**«Канстытуцыя 3 траўня 1791 году»** — карціна Яна Матэйкі, напісаная да стагодзьдзя прыняцьця першай польскай канстытуцыі. У гэтым творы злучаныя ў асобна ўзятым моманце мноства сюжэтных ліній разьвіцьця польскай гісторыі. У дадзеным выпадку абраны момант пераходу паслоў Сэйму з Заліы пасяджэньняў у сабор сьв. Яна.

Па вуліцы ў кірунку да касьцёлу рухаюцца, акружаныя вітаючым іх натоўпам, творцы і прыхільнікі Канстытуцыі. Працэсію ўзначальвае кароль Станіслаў Аўгуст Панятоўскі (17). Крыху наводдаль ад караля ідзе аўтар рэформы адукацыі Гуга Калантай (11). За яго сьпіной стаяць Ігнат Патоцкі (13) і Адам Чартарыйскі (14).

Ззаду нясуць на сваіх плячах двух маршалаў сэйму — Станіслава Малахоўскага (1) і Казімера Нестара Сапегу (5). Адзін з апорных — Юльян Нямцэвіч (6), другі (пад паднятым тэкстам Канстытуцыі) — Ігнат Закжэўскі (3). За ім відаць твар Тадэвуша Касьцюшкі (4). Замыкаюць шэсьце Станіслаў Сташыц (26) і Анджэй Замойскі (27). Апошні цягне за сабой селяніна-разяваку з натоўпу (33). Паміж імі — Антоні Тызэнгаўз (32).

Ля сьцяны пад скульптурай стаіць Антон-Станіслаў Сьвятаполк-Чацвярцінскі (21), павешаны варшавянамі ў чэрвені 1794. Сьпіной да гледачоў зь перавязьзю стаіць адзін з самых багатых вяльможаў Польшчы, вялікі каронны гетман Рэчы Паспалітай Францішак-Ксавэры Браніцкі (10), будучы цесьць Міхаіла Варанцова.

Паваліўся на зямлю Ян Сухаржэўскі (8). Побач у сьветлым з паднятай рукой Казімеж Канопка (29). Справа на кані — Юзэф Панятоўскі (34). Зьлева ўнізе ў натоўпе павярнуўся тварам да гледача Ян Кіліньскі (24). Акрамя таго, на карціне намаляваны Даратэя (герцагіня Курляндыі) (18), марганатычная жонка караля Эльжбета Грабоўска (19) і Ян Дэкерт (20), Антоній Златніцкі (22).

Сярод прадстаўленых на карціне сьведак гістарычнай падзеі знаходзяцца і так званыя фігуры-камэнтары — вобразы, закліканыя незаўважна і ненавязьліва падкрэсьліць аўтарскае стаўленьне да таго, што здарылася. На карціне дасьледчыкі знаходзяць як мінімум дзьве падобныя фігуры: гэта стары жыд, які красамоўна жэстыкулюе (37, у правым ніжнім куце) і ксёндз Хофбаўэр (25, у ніжняга краю карціны, зьлева). Лічыцца, што гэтыя фігуры паказваюць крытычнае стаўленьне мастака да намаляванай падзеі. Матэйка на самай справе быў перакананым кансэрватарам, праціўнікам лібэральных уставаў Канстытуцыі.

## Вонкавыя спасылкі
* Марэк Рэзьлер, Z Matejką przez polskie dzieje: Konstytucja 3 maja

Катэгорыя:Карціны Яна Матэйкі
Катэгорыя:Карціны на гістарычныя сюжэты
Катэгорыя:Карціны 1891 году
Катэгорыя:Карціны Каралеўскага замку ў Варшаве
Катэгорыя:Канстытуцыя 3 траўня 1791 году
Мэдычны ўнівэрсытэт імя Сылескіх Пястаў ва Ўроцлаве

**Мэдычны ўнівэрсытэт імя Сылескіх Пястаў ва Ўроцлаве** () — польская дзяржаўная вышэйшая навучальная ўстанова са статусам унівэрсытэта і спэцыялізацыяй у сфэры мэдычных навук, якая знаходзіцца ва Ўроцлаве.

## Агульная характарыстыка
Названы ў гонар старэйшай галіны дынастыі Пястаў. Займаецца навучаньнем лекараў розных спэцыяльнасьцяў і рознага мэдычнага пэрсаналу (фармацэўтаў, лябарантаў, дыягностаў, фэльчараў, дыетолягаў, мэдсясьцёр, акушэраў, фізыятэрапэўтаў, мэнэджараў у галіне аховы здароўя і інш.), ажыцьцяўляе пэдагагічную, навуковую і клінічную дзейнасьць.

Нягледзячы на тое, што ў яго цяперашнім выглядзе ён існуе з 1950 году, традыцыі мэдычнай адукацыі ўзыходзяць да 1811 году, калі быў створаны Ўроцлаўскі ўнівэрсытэт, у які ўвайшоў сярод іншых мэдычны факультэт. Стварэньне асобнага ўнівэрсітэту адбылося ў 1950 годзе пасьля пастановы дзяржаўных органаў ПНР аб аддзяленьні мэдычных факультэтаў ад унівэрсытэту.

Згодна з вэбамэтрычным рэйтынгам унівэрсытэтаў сьвету ўнівэрсытэт займае 1-е месца ў Польшчы сярод мэдычыных унівэрсытэтаў, а ў сьвеце — 1466-е сярод усіх тыпаў ВНУ.

## Структура
* Фармацэўтычны факультэт
* Лячэбны факультэт
* Лячэбна-стаматалягічны факультэт
* Факультэт навук аб здароўі

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйная інтэрнэт-старонка ўнівэрсытэту

Катэгорыя:Уроцлаў
Катэгорыя:Польскія ўнівэрсытэты
Уроцлаў
Катэгорыя:Польскія мэдычныя ўнівэрсытэты
Студня (Браслаў)

**Студня** (*Калодзежны шацёр*) — помнік архітэктуры першай траціны XX стагодзьдзя ў Браславе. Знаходзіцца ў заходняй частцы места, у двары былой Калёніі ўраднікаў. Твор традыцыйнай беларускай драўлянай архітэктуры. Аб’ект Дзяржаўнага сьпісу гістарычна-культурных каштоўнасьцяў Беларусі.

## Гісторыя

У некаторых крыніцах сьцьвярджаецца, што студню збудавалі ў ХІХ стагодзьдзі. Аднак напраўду яе збудавалі ў 1924—1926 гадох паводле праекту віленскага архітэктара Юльюша Клоса ў складзе архітэктурнага ансамблю Калёніі ўраднікаў.

## Архітэктура
Помнік традыцыйнай беларускай драўлянай архітэктуры. Гэта шацёр, пастаўлены над калодзежам на 4 прафіляваных слупах з падкосамі. Пачатковае ўмацаваньне ствала калодзежа не захавалася. Аснова шатра ўтвараецца скрыжаванымі бэлькамі, канцы якіх выступаюць і маюць фігурныя зрэзы. Пакрыцьцё шатра зь мяццай дранкі, што дало магчымасьць стварыць плястычныя грані і плаўныя абрысы даху. Завяршае яго шпіль з простым прафіляваньнем, аналягічным прафіляваньню слупоў.

## Заўвагі

## Крыніцы

## Літаратура
* 

## Вонкавыя спасылкі

* Студня ў Браславе, Глёбус Беларусі

Катэгорыя:Збудаваньні Браслава
Відзаўскае возера

**Відзаўскае** (*Відзскае*) — возера ў Беларусі, у басэйне ракі Дрысьвяты. Знаходзіцца ў Браслаўскім раёне Віцебскай вобласьці, за 34 км на паўднёвы захад ад места Браслава, за 1 км на поўнач ад мястэчка Відзаў. Плошча паверхні возера 0,97 км². Даўжыня 4,07 км, найбольшая шырыня 0,54 км. Найбольшая глыбіня дасягае 20,5 м, сярэдняя складае 5,27 м. Аб’ём вады 5,11 млн м³.

## Апісаньне
Катлавіна складанага тыпу, выцягнутая з паўночнага захаду да паўднёвы ўсход. Схілы стромкія, вышынёй большай за 20 м, у паўднёвай частцы стромкі абразійны абрыў. Падводная частка катлавіны складаецца з 3 плёсаў — мелкаводнага ўсходняга, карытападобнай формы з шырокай літаральлю (да 30 м) заходняга і найбольш складанай будовы цэнтральнага з выспай (плошча 0,4 га) і мельлю. Большасьць берагоў зьліваецца з схіламі катлавіны, у асобных месцах абалона шырынёй да 10 м. Мелкаводзьдзе пясковае, глыбей — глей. Возера злучаецца пратокай з возерам Сэкламі, выцякае ручай у возера Маругу.

## Флёра і фаўна
У возеры водзяцца шчупак, лешч, плотка, краснапёрка, акунь, лінь ды іншыя рыбы, сустракаецца вугор.

## Крыніцы

## Літаратура
* 

Катэгорыя:Азёры Браслаўскага раёну
Маруга (возера)

**Маруга** — возера ў Беларусі, у басэйне ракі Дзісны. Знаходзіцца ў Браслаўскім раёне Віцебскай вобласьці, за 36 км на паўднёвы захад ад места Браслава. Плошча паверхні возера 0,97 км². Даўжыня 0,81 км, найбольшая шырыня 0,71 км. Найбольшая глыбіня дасягае 2,5 м, сярэдняя складае 1,3 м. Аб’ём вады 0,46 млн м³.

На поўдзень ад возера стаіць мястэчка Відзы.

## Апісаньне
Катлавіна рэшткавага тыпу, акруглай формы. Схілы катлавіны вышынёй 3—4 м, ва ўсходняй частцы да 10 м. Берагі сплавінныя, на паўночным усходзе пясковыя. Мелкаводзьдзе шырокае. Дно высьцілаецца сапрапэлем, ва ўсходняй і паўночнай частках да глыбіні 1 м трапляюцца пясковыя адклады. Цалкам зарастае, пераважна падводнай расьліннасьцю. У возера ўпадаюць 2 ручаі (у тым ліку зь Відзаўскага возера) і выцякае рака Маруга.

## Флёра і фаўна
У возеры водзяцца карась, лінь, акунь, шчупак, плотка ды іншыя рыбы.

## Крыніцы

## Літаратура
* 

Катэгорыя:Азёры Браслаўскага раёну
Сярэднік (возера, Браслаўскі раён)

**Сярэ́днік**, **Замо́скае** — возера ў Беларусі, у басэйне ракі Дружнянкі. Знаходзіцца ў Браслаўскім раёне Віцебскай вобласьці. Плошча паверхні возера 0,17 км². Даўжыня 1,13 км, найбольшая шырыня 0,24 км. Найбольшая глыбіня дасягае 5 м, сярэдняя складае 3,5 м. Аб’ём вады 0,59 млн м³. Даўжыня берагавой лініі 2,61 км.

На берагох возера стаіць гістарычнае мястэчка Замошша.

## Апісаньне
Катлавіна лагчыннага тыпу, моцна выцягнутая з поўначы на поўдзень. Схілы дасягаюць вышыні 5—8 м, супясковыя, спадзістыя ў верхняй частцы і стромкія ў ніжняй. Берагі зьліваюцца з схіламі, у паўднёва-ўсходняй частцы берагі нізкія. Глыбіні да 2 м займаюць каля 18 % плошчы возера. Дно да глыбіні 1—1,5 м пясковае, да 2—3 м высьцілаецца пясковым глеем, глыбей — крэменязёмістым сапрапэлем.

Возера эўтрофнае. У паўночнай частцы зь Сярэдніка выцякае ручай у возера Шылава, у паўднёва-заходняй частцы ўпадае ручай з возера Паддворнага. Зарастае каля 30 % плошчы. Расьліннасьць пашыраецца да глыбіні 1,5 м на адлегласьці 2—10 м ад берага.

## Крыніцы

## Літаратура
* 

Катэгорыя:Азёры Браслаўскага раёну
Шылава (возера, басэйн Дружнянкі)

**Шылава** — возера ў Беларусі, у басэйне ракі Дружнянкі. Знаходзіцца ў Браслаўскім раёне Віцебскай вобласьці, за 15 км на поўдзень ад места Браслава. Плошча паверхні возера 0,19 км². Даўжыня 1,24 км, найбольшая шырыня 0,26 км. Найбольшая глыбіня дасягае 11,8 м, сярэдняя складае 5,3 м. Аб’ём вады 1,01 млн м³. Даўжыня берагавой лініі 2,9 км.

На наўднёва-ўсходнім беразе возера стаіць гістарычнае мястэчка Замошша.

## Апісаньне
Катлавіна лагчыннага тыпу, серпападобнай формы, выцягнутая з поўначы на поўдзень. Схілы вышынёй ад 2—5 да 10—12 м, складзеныя зь пяскоў і супескаў. Берагі зьліваюцца з схіламі, усходнія нізкія. Дно карытападобнай формы. Глыбіні да 2 м займаюць каля 26% плошчы. Дно да глыбіні 2 м пясковае, глыбей высьцілаецца сапрапэлем.

Возера эўтрофнае, слабапраточнае. Упадае ручай і выцякае ручай у возера Золву. Расьліннасьць пашыраецца да глыбіні 3 м і ўтварае палосу шырынёй да 25 м уздоўж берага.

Каля возера (празь вёску Замошша) праходзіць аўтамабільная дарога .

## Флёра і фаўна
У возеры водзяцца шчупак, акунь, лешч, лінь, язь, плотка, мянтуз ды іншыя віды рыбаў.

## Крыніцы

## Літаратура
* 

Катэгорыя:Азёры Браслаўскага раёну
Плюсы (возера)

**Плюсы**, **Плюскае** — возера ў Беларусі, у басэйне ракі Дзьвіны. Знаходзіцца ў Браслаўскім раёне Віцебскай вобласьці, за 20 км на поўнач ад места Браслава, каля граніцы з Латвіяй. Плошча паверхні возера 1,54 км². Даўжыня 2,04 км, найбольшая шырыня 1,61 км. Найбольшая глыбіня дасягае 5,8 м, сярэдняя складае 3 м. Аб’ём вады 4,62 млн м³. Даўжыня берагавой лініі 8,7 км

На паўднёва-заходнім беразе возера стаіць гістарычнае мястэчка Плюсы.

## Апісаньне
Катлавіна падпруднага тыпу, разьмешчаная ў паніжэньні паміж камавых узгоркаў. Схілы ў заходняй і паўночнай частках спадзістыя, вышынёй 4—5 м, у паўднёвай — стромкія, вышынёй да 8—10 м. Берагавая лінія зьвілістая. Берагі нізкія і пясковыя. Вакол возера абалона шырынёй ад 10—80 да 300 мэтраў. У паўднёвай частцы возера 9 выспаў агульнай плошчай 10 га (найбольшыя зь іх — Вялікі і Малы). Дно возера да глыбіні 1,5 м пясковае. На большых глыбінях дно высьцілаецца сапрапэлем і гліністым глеем.

Возера эўтрофнае, слабапраточнае. Упадаюць некалькі ручаёў і выцякае ручай у возера Прысьвяты. Надводная расьліннасьць пашыраецца на адлегласьці 10—30 м ад берага і да глыбіні 1,5 м. Усходнія і паўночныя затокі, мелі і прастора паміж выспамі зарастаюць цалкам.

## Флёра і фаўна
Да глыбіні 2,5 м пашыраюцца рдзесты, харавыя водарасьці, эладэя.

У возеры водзяцца шчупак, гусьцяра, акунь, лешч, плотка, краснапёрка, лінь ды іншыя рыбы.

## Крыніцы

## Літаратура
* 

Катэгорыя:Азёры Браслаўскага раёну
Лідзія Ржэцкая

**Лідзія Іванаўна Ржэцкая** (5 (17) красавіка 1899, Менск, цяпер Беларусь — 1977, Менск) — беларуская акторка тэатру і кіно.

## Жыцьцяпіс
Творчая дзейнасьць акторкі пачалася ў 1916 годзе. Ад 1917 году працавала ў Першым таварыстве беларускай драмы і камэдыі.

З 1920 году — у трупе Беларускага тэатра імя Янкі Купалы (Менск). Званьне Народная артыстка БССР атрымала ў 1944 годзе, Народная артыстка СССР у 1955 годзе.

Памёрла ў Менску 24 катрычніка 1977 года. Пахаваная ў Менску на Ўсходніх могілках.

## Тэатральныя работы
Выканаўца драматычных, вострахарактарных і камэдыйных роляў:
* цёця Каця («Хто сьмяецца апошнім» Кандрата Крапівы),
* Сьцепаніда («Гібель ваўка» Эдуарда Самуйлёнка),
* Аўдоцьця Захараўна («Пяюць жаўрукі» Кандрата Крапівы, Дзяржаўная прэмія СССР, 1952 год),
* Альжбэта («Паўлінка» Янкі Купалы),
* Каспарыха («Салавей» Зьмітрака Бядулі),
* Шаблова, Мурзавецкая («Позьняе каханьне», «Ваўкі і авечкі» Аляксандра Астроўскага),
* Марфа («Завіруха» Леонава)

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* https://www.kino-teatr.ru/kino/acter/w/sov/13662/bio/ 

Катэгорыя:Беларускія тэатральныя акторкі
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Менску
Катэгорыя:Народныя артысты Беларускай ССР
Катэгорыя:Ляўрэаты Сталінскай прэміі
Катэгорыя:Ляўрэаты Дзяржаўнай прэміі СССР
Катэгорыя:Народныя артысты СССР
Катэгорыя:Памерлі ў Менску