Расейская мова

**Расе́йская мо́ва** (гістарычная **маско́ўская мо́ва**; ) — усходнеславянская мова славянскае галіны ў складзе індаэўрапейскай моўнай сям’і.

Расейскую мову лічаць роднай 170 мільёнаў чалавек, зь якіх каля 130 мільёнаў жыве ў Расеі. Расейская мова мае статус дзяржаўнай мовы ў Расеі, афіцыйнай мовай у Казахстане (побач з казаскай мовай у якасьці дзяржаўнай), Кыргыстане (побач з кыргыскай мовай у якасьці дзяржаўнай). Расейская мова таксама мае статус афіцыйнай у непрызнаных утварэньнях Абхазія, Паўднёвая Асэтыя і Прыднястроўе, а таксама ў аўтаномнай Гагавузіі (Малдова). У Беларусі часоў прарасейскага рэжыму Лукашэнкі дзеля аднаўленьня палітыкі русіфікацыі краіны з мэтай атрымаць падтрымку і грошы Расеі Аляксандар Лукашэнка дэ-факта надаў расейскай мове статус дзяржаўнай мовы (фармальна побач зь беларускай, якая аднак, пачала дыскрымінавацца) на падставе афіцыйна агучаных вынікаў рэфэрэндуму 1995 году, які супярэчыў Канстытуцыі Беларусі і дзейнаму заканадаўству, адзначаўся парушэньнем законаў і фальсыфікацыяй вынікаў галасаваньня, быў зацверджаны ўказ аб прысваенні расейскай мове статусу дзяржаўнай нароўні з беларускай.

## Назва

Расейская (у арыгінале — *маскоўская*, *маскавіцкая*) мова дакладна разьмяжоўвалася з рускай мовай (пад якой звычайна разумелі старабеларускую) у творах заходнеславянскіх і іншаславянскіх гісторыкаў і лінгвістаў прыкладна да сярэдзіны XVII стагодзьдзя, калі пачало адбывацца іх паступовае атаясамліваньне. У Вялікім Княстве Літоўскім і Рэчы Паспалітай расейскую мову называлі *маскоўскай* дзеля адрозьненьня ад рускай (старабеларускай) мовы. Ва Ўкраіне таксама адрозьнівалі стараўкраінскую мову і старабеларускую (літоўскую) мовы ад маскоўскай — напрыклад, у падрыхтаваным у канцы XVII — пачатку XVIII ст. на паўднёвай Чарнігаўшчыне або на паўночнай Палтаўшчыне зборніку вершаў Кліменція Зіноўіва: «*О теслях або теж о плотника(х) по моско(в)скии(и): а о дейлидах [[Старабеларуская мова|по лито(в)ски(и)]]*».

Тым часам у самой Маскоўскай дзяржаве пад «рускай» разумелі царкоўнаславянскую мову, а не жывую або мясцовую пісьмовую мову. За часамі Расейскай імпэрыі да 1830-х гадоў расейскую мову звычайна азначалі як . Гэтая назва зьявілася ў XVII ст. і пашырылася ў XVIII ст., у тым ліку ў працы Міхаіла Ламаносава «Расейская граматыка» (). Пазьней зьявілася яшчэ назва  дзеля пазначэньня мовы расейцаў, якіх у Расейскай імпэрыі па падзелах Рэчы Паспалітай пачалі называць .

Беларускія словы *Расея* (да ) і *расейскі* (да ) падае Беларуска-расейскі слоўнік Міколы Байкова і Сьцяпана Некрашэвіча (1925 год). Гэты ж слоўнік да перакладу  прапануе таксама варыянты *маскоўскі* і *маскальскі*. Раней назва *расейская мова* ўжывалася як асноўная ў газэце Наша Ніва. Назвы *Расея* і *расейскі* — нарматыўныя ў сучаснай нармалізацыі Беларускага клясычнага правапісу (2005 год). Паводле Этымалягічнага слоўніка беларускай мовы НАН Беларусі, словы *Расея*, *расейскі*, *расеец* не нясуць абражальнай сэмантыкі і, магчыма, прыйшлі ў беларускую мову з расейскіх дыялектаў (або ў выніку ўласных фанэтычных працэсаў — паводле той жа мадэлі, што і беларускія народныя формы імёнаў *Аўдакея* і *Захвея* / *Сахвея* ад *Еўдакія* і *Сафія*), дзе лічыліся першаснымі, народнымі словамі ў адрозьненьне ад штучнай назвы *Расія* (), што пашыралася ў Масковіі з пачатку XVI ст. як слова высокага стылю беспасярэдне пад уплывам грэцкай мовы. Форма *Расея* — заканамерная з пункту гледжаньня акцэнталёгіі: ужываньне «е» замест «і» вызначаецца пазыцыяй націску (напрыклад, *Карэ́я*, *Гвіне́я*, *Эрытрэ́я*, *Дагаме́я* ды іншыя) і яго замена на «і» ў расейскай літаратурнай мове, відаць, адбылася пад уплывам назваў эўрапейскіх краінаў (*А́нглія*, *Галя́ндыя*, *Швэ́цыя* ды іншыя).

## Альфабэт
[міні|Надпіс па-расейску бязь '''[ёра**]]

Аснову [[альфабэт]]у расейскае мовы складае [[кірыліца]]. З часоў апошняе [[рэформа расейскай артаграфіі (1918)|рэформы]] расейскае артаграфіі ў 1918 годзе ў склад расейскага альфабэту ўваходзяць 33 літары. Зь іх 10 літараў выкарыстоўваюцца для перадачы галосных гукаў: **а**, **е**, **ё**, **и**, **о**, **у**, **ы**, **э**, **ю** і **я** (пры гэтым дадзеных літараў менш у параўнаньні з колькасьцю ўласна галосных). Астатнія 23 літары перадаюць зычныя гукі, пры гэтым літары **ъ** і **ь** выкарыстоўваюцца не для адлюстраваньня асобных самастойных гукаў, а ёсьць індыкатарамі цьвёрдасьці альбо мяккасьці наяўных зычных (''больш падрабязная інфармацыя ў артыкуле:'' [[расейская фанэтыка]]).



Такім чынам, большасьць літараў расейскага альфабэту супадае зь [[беларускі альфабэт|беларускім]], аднак ёсьць асаблівасьці. У расейскім альфабэце няма літараў **Ў** і **І**. Першая зусім адсутнічае ў расейскай мове. Другая абазначаецца літарай **И**. Гэтая літара раней існавала і ў беларускай мове, аднак у XX ст. яе перасталі выкарыстоўваць. У расейскім альфабэце існуюць літары, якіх няма ў беларускай &mdash; **И**, **Щ**, **Ъ**. Пасьля 1918 году літара **Ъ** была забаронена і не выкарыстоўвалася да 1960-х гадоў. Літара **Щ** выкарыстоўваецца для абазначэньня на пісьме гуку, падобнага на мяккі [ш'], які адсутнічае ў беларускай мове. З расейскае мовы **Щ** перадаецца на беларускую дзьвюма літарамі **ШЧ**. Напрыклад, расейскае слова ***Благовещенск*** перадаецца беларускім пісьмом [[Благавешчанск]].

Былі ў расейскае мове іншыя літары: **І**, **Ѣ**, **Ѧ**, **Ѯ**, **Ѱ**, **Ѳ**, **Ѵ*'. Яны былі выведзеныя з карыстаньня ў 1918 годзе пасьля [[Кастрычніцкі пераварот|бальшавіцкага перавароту]].

== Правапіс ==
Артаграфія расейскае мовы мае досыць архаічны характар (не адлюстроўваюцца зьмены ненаціскных галосных, аглушэньне фінальных зычных, выпадзеньне зычных і г.д.), гісторыя якой працягваецца некалькі стагодзьдзяў, сама артаграфія ў асноўным засноўваецца на этымалягічным прынцыпе.

Акрамя складу літараў, у часы савецкае ўлады расейская мова зьведала іншыя істотныя зьмены ў артаграфіі (напрыклад, скарачэньне ўжываньня злучка, прыбраньне кропак з [[абрэвіятура]]ў). У 1920—1930-я гг. у рамках усесавецкае палітыкі лацінізацыі моваў народаў СССР высоўваліся прапановы па пераводзе расейскага альфабэту на [[лацінскі альфабэт|лацінскую аснову]], але самі падобныя праекты існавалі яшчэ з часоў Расейскай імпэрыі. Зьмены ў артаграфіі й артаэпіі (прытым даволі значныя) працягваюцца й дагэтуль (зьмены тапонімаў, варыяцыйнасьць ужываньня націску, роду і г.д., засваеньне інтэрнацыяналізмаў).

== Асноўныя рысы ==
Расейская мова належыць да [[індаэўрапейскія мовы|індаэўрапейскае]] сям’і моваў і на фоне моваў гэтае сям’і выяўляе асаблівую блізкасьць з мовамі славянскае галіны індаэўрапейскіх моваў, з прычыны чаго, а таксама праз агульнае паходжаньне з часоў [[праславянская мова|праславянскае]] мовы, усімі мовазнаўцамі лічыцца моваю славянскага паходжаньня. Агульнапрынята, што ў складзе славянскае галіны моваў расейская блізкая [[беларуская мова|беларускай]] ды [[украінская мова|ўкраінскай]], шляхам чаго расейская мова традыцыйна адносіцца да [[усходнеславянскія мовы|ўсходнеславянскае]] групы славянскіх моваў.

Гісторыя расейскае мовы прасочваецца прынамсі з канца першага тысячагодзьдзя н.э., калі [[славяне|славянскія плямёны]] Ўсходняй Эўропы пачалі засяленьне сучасных паўднёва-заходніх рэгіёнаў Расеі. Праз пэўны час з праславянскае мовы вылучаецца сукупнасьць дыялектаў, на аснове якіх разьвіваецца літаратурная мова, вядомая ў лінгвістыцы й гістарыяграфіі пад тэрмінам *старажытнаруская мова*. Размоўныя дыялекты Маскоўскага княства й некаторых іншых суседніх пазьней пачынаюць разьвіцьцё ў расейскую мову, у той час як прыкладна з [[13 стагодзьдзе|ХІІІ]] ст. на тэрыторыях ВКЛ атрымлівае разьвіцьцё ўласная народная мова й яе літаратурны стандарт (гл. *старабеларуская мова*).

=== Лексыка ===
Кантакты мовы цэнтральнай Расеі з грэцкамоўнай літаратурай і суседнімі цюрскімі дзяржавамі становяцца прычынай узбагачэньня расейскае [[лексыка|лексыкі]] элінізмамі й цюркізмамі (якія часам пранікалі й на ўзровень карэннае лексыкі, але іх уплыў не зьяўляецца істотным). Незважаючы на частае асьвятленьне ў публіцыстыцы, а таксама гістарычныя кантакты, дзель запазычваньняў [[фіна-вугорскія мовы|фіна-вугорскага]] паходжаньня крайне маленькая й адносіцца перадусім да [[дыялектызм]]аў або да спэцыфічных культурных паняткаў (*тайга*, *тундра*). З [[18 стагодзьдзе|XVIII]]—[[19 стагодзьдзе|ХІХ]] стагодзьдзяў у расейскую мову пранікае вялікая колькасьць галіцызмаў (францускія запазычваньні) і германізмаў (нямецкая), частасьць іх тагачаснага выкарыстаньня залежала ад функцыянальнага стылю мовы або адукаванасьці носьбіта. Вядомыя запазычваньні зь іншых славянскіх моваў, але іх уплыў адносіцца ў асноўным толькі да адпаведных культурных рэаліяў. Як і ў іншых шматлікіх славянскіх мовах, маюць ролю інтэрнацыяналізмы [[ангельская мова|ангельскага]], [[лаціна|лацінскага]] ды [[грэцкая мова|грэцкага]] паходжаньня.

Урэшце, абсалютная большасьць лексыкі сучаснай расейскай мовы мае славянскую [[этымалёгія|этымалёгію]].

=== Фанэтыка, фаналёгія ===
Гукавы лад расейскае мовы вылучаецца наяўнасьцю сынкопы (выпадзеньня) галосных, леніцыі (паслабленьне вымаўленьня зычнага) і апакопы (выпадзеньне будзь-якіх канчатковых гукаў ці спалучэньняў), што неўласьціва іншым усходнеславянскім мовам, дзе рэалізацыя галосных і зычных звычайна зьяўляецца адметна выразнай. Распаўсюджаны пераход не[[націск]]нога *о*, *а* ды іншых шматлікіх галосных у шва () або , што таксама амаль не распаўсюджана ў іншых усходнеславянскіх. Як і ў іншых усходнеславянскіх, адзначаецца аглушэньне фінальных зычных і сэнсаадрозная роля паляталізацыі зычных (напрыклад, *плот*, але *плоть*). З прычыны архаічнасьці расейскай артаграфіі ўсе дадзеныя рысы, акрамя апошняга, не адлюстроўваюцца на пісьме (напрыклад, шва пазначааецца як *о* або *а* ў значэньні ад гісторыі паходжаньня кораню слова, прыкладам, *молоко*).

Ужо ў часы старажытнарускае мовы вядомыя пераходы некаторых групаў зычных, дакладней, зьмена іх становішча ў слове, што адбылося гэтак жа, як у будучых украінскай і беларускай мовах.

=== Марфалёгія, сынтаксіс ===
[[марфалёгія (лінгвістыка)|Марфалёгія]] блізкая іншым усходнеславянскім мовам, хоць не выпадае казаць пра іх абсалютную тоеснасьць. [[Сынтаксіс]] дэманструе значна большае падабенства.

=== Дыялекты ===

Традыцыйна ў складзе расейскае мовы вылучаюць дзьве дыялектныя групы — паўднёвую й паўночную, якія драбяцца на дыялекты, дыялекты, у сваю чаргу, распадаюцца на асобныя гаворкі, арэал якіх абмежаваны групай вёсак ці паселішчаў. Да часоў існаваньня мовазнаўства ў [[СССР]] у русыстыцы панавалі нацыяналістычныя палажэньні, згодна зь якімі ўласна расейская мова складала г.зв. *вялікарасейскую гаворку* «расейскае мовы», сам жа тэрмін *расейская мова* () меў на ўвазе ня толькі ўласна расейскую мову (*вялікарасейскую гаворку*), а таксама беларускую ды ўкраінскую мовы, якія ў асноўным з палітычных матываў зьніжаліся да статусу гаворак *расейскае мовы'' (у шырокім панятку). Падобных канцэпцыяў таксама прытрымліваліся мовазнаўчыя школы заходніх краінаў, але з разьвіцьцём мовазнаўства й гістарыяграфіі ў большасьці даведзены яе адмоўны характар.

З часоў разьвіцьця мовазнаўства ў СССР існавала тэндэнцыя вызначэньня межаў дыялектаў расейскае мовы з дыялектамі іншых усходнеславянскіх моваў на аснове выключна межаў саюзных рэспублік, БССР і УССР з РСФСР; дадзеная практыка захоўваецца й у сучасных расейскіх дасьледаваньнях па расейскай мове. У часы Расейскай імпэрыі дыялекты захаду й поўдня сучаснай Расеі практычна паўсюдна прызнаваліся ў якасьці беларускіх і ўкраінскіх дыялектаў (то бок, дыялекты Смаленшчыны, Браншчыны, Туду, Кубані і г.д.). У цяперашняй расейскай мовазнаўчай практыцы гэтыя дыялекты, як і ў часы СССР, лічацца ў якасьці дыялектаў расейскае мовы, ва Ўкраіне, краінах Захаду і (часам) у Беларусі — адпаведна ў якасьці дыялектаў беларускае ці ўкраінскае моваў.

Дыялекты расейскае мовы, за выняткам дыялектаў беларускае мовы на захадзе Расеі й дыялектаў украінскае мовы на поўдні, умоўна дзеляцца на гаворкі раньняга й позьняга фармаваньня. Першыя ўключаюць у сябе дыялекты цэнтральнай Расеі, на аснове якіх спрадвеку фармавалася расейская мова, другія — дыялекты паўночнай Расеі, Каўказу, Сыбіры, Далёкага Ўсходу й дыяспары, якія фармаваліся па засяленьні этнічнымі расейцамі тых ці іншых тэрыторыяў. Усе дыялекты расейскае мовы зьяўляюцца ўзаемназразумелымі.

Некаторыя гаворкі на захадзе й поўдні Расеі дэманструюць пэўныя пераходныя рысы між беларускай і ўкраінскай мовамі адпаведна.

Літаратурная расейская мова заснаваная на гаворках цэнтральнае Расеі, якія належаць да паўднёвых дыялектаў. Асобным чынам вылучаюць таксама маўленьне жыхароў Масквы й Санкт-Пецярбургу, якія адрозьніваюцца галоўным чынам у лексыцы, радзей — у фанэтыцы.

## Глядзіце таксама
* Расейская мова ў Беларусі
* Расейская мова ва Ўкраіне

## Заўвагі

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* Свяжынскі У. Паверх бар’ераў: Маскоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім // Metriciana: Даследаванні і матэрыялы Метрыкі Вялікага Княства Літоўскага. Т. 3 / рэдакцыйная калегія: А. Дзярновіч (галоўны рэдактар) і інш. — : Аддзел спецыяльных гістарычных навук ІГ НАНБ, 2004. С. 228—240.

## Вонкавыя спасылкі

* Вінцук Вячорка, Расейская, маскоўская, руская? Як называць мову ўсходніх суседзяў, Радыё Свабода, 5 лютага 2019 г.
* Даведкава-інфармацыйны партал «Грамота.ру», прысьвечаны расейскай мове (пры падтрымцы Міністэрства друку РФ)
* Праверка артаграфіі — ОРФО online
* Справаздача Міністэрства замежных справаў Расейскай Фэдэрацыя «Расейская мова ў сьвеце», Масква, 2003 год


Катэгорыя:Мовы Расеі
Катэгорыя:Мовы Беларусі
Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы