Іранскі крызіс

**Іранскі крызіс** —  дыпляматычнае й ваенна-палітычнае супрацьстаяньне паміж СССР і краінамі Захаду (галоўным чынам ЗША і Вялікабрытаніяй) у 1945—1947 гадах, выкліканае адмовай Савецкага Саюзу вывесьці свае войскі з паўночнага Ірану пасьля заканчэньня Другой сусьветнай вайны й яго спробай садзейнічаць стварэньню на гэтай тэрыторыі сэпаратысцкіх прасавецкіх дзяржаўных утварэньняў. Гэты канфлікт стаў адным зь першых крызісаў пачатку Халоднай вайны й быў разгледжаны на першых пасяджэньнях Рады Бясьпекі ААН, дэманструючы раскол паміж былымі хаўрусьнікамі.

## Гістарычны кантэкст
Крыніцай крызісу стала сумесная акупацыя Ірану СССР і Вялікабрытаніяй у жніўні 1941 году. Афіцыйнай прычынай было прадухіленьне пераходу шага Рэза Пэглеві да нацысцкай Нямеччыны й забесьпячэньне бясьпечных паставак вайсковых грузаў у СССР па лэнд-лізу праз іранскую тэрыторыю. Краіна была падзеленая на зоны ўплыву: поўнач кантраляваў СССР, поўдзень — Вялікабрытанія.

На Тэгеранскай канфэрэнцыі 1943 году кіраўнікі антыгітлераўскай кааліцыі (СССР, ЗША, Вялікабрытанія) падпісалі дэклярацыю, якая пацьвярджала тэрытарыяльную цэласнасьць і незалежнасьць Ірану. Было дамоўлена, што ўсе замежныя войскі будуць выведзеныя з краіны не пазьней чым праз шэсьць месяцаў пасьля заканчэньня вайны зь Нямеччынай і яе хаўрусьнікамі.

Пасьля заканчэньня вайны ў Эўропе ў траўні 1945 году й на Далекім Усходзе ў верасьні 1945 году Вялікабрытанія й ЗША пачалі плянавы вывад сваіх войскаў. Аднак СССР, маючы стратэгічныя інтарэсы (у тым ліку доступ да нафтавых радовішчаў і жаданьне стварыць «буфэрную зону» на сваіх паўднёвых межах), адклаў вывад сваіх войскаў, што стала беспасярэдняй прычынай крызісу. Гэта стварыла працяглую міжнародную канфрантацыю, якая лічыцца адным зь першых сур’ёзных эпізодаў Халоднай вайны.

## Падзеі крызісу
Незадоўга да заканчэньня вайны, у верасьні 1945 году, у іранскім Азэрбайджане (паўночна-заходняя правінцыя) пры беспасярэдняй падтрымцы савецкіх вайсковых і палітычных структураў была абвешчаная Азэрбайджанская дэмакратычная партыя, ачоленая Джафарам Пішэвары. Яна агалосіла пра стварэньне Дэмакратычнай Рэспублікі Азэрбайджан. У сьнежні таго ж году на суседняй тэрыторыі, у горадзе Мэгабад, была абвешчаная Курдзкая Народная Рэспубліка (Рэспубліка Мэгабад) на чале з Казі Мугамэдам. Абедзьве сэпаратысцкія дзяржавы былі цалкам залежныя ад СССР.

Іран зьвярнуўся ў Раду Бясьпекі ААН са скаргай на СССР за парушэньне ім сувэрэнітэту й адмову вывесьці войскі. Гэта быў першы буйны палітычны крызіс у гісторыі ААН. Пачаліся інтэнсіўныя дыпляматычныя кансультацыі. СССР спрабаваў адцягнуць увагу, зьвяртаючы ўвагу на прысутнасьць брытанскіх войскаў у Грэцыі.

Пасьля напружаных перамоваў паміж маскоўскім і тэгеранскім урадамі было дасягнутае пагадненьне. СССР абавязаўся пачаць вывад войскаў неадкладна, а закончыць яго да 9 траўня 1946 году. Галоўнай умовай для Сталіна стала пагадненьне аб стварэньні сумеснай савецка-іранскай нафтавай кампаніі, ратыфікаваць якую павінен быў іранскі парлямэнт (мэджліс) у будучыні. Савецкія войскі былі цалкам выведзеныя з Ірану да канца траўня 1946 году. Пасьля іх сыходу ўлады Дэмакратычнай Рэспублікі Азэрбайджан засталіся без ваеннай падтрымкі.

Урад Ірану, які ўзмоцніў свае пазыцыі вайсковай дапамогай з боку ЗША, увёў рэгулярную армію ў паўночныя правінцыі. Азэрбайджанская й Курдзкая народныя рэспублікі былі хутка ліквідаваныя без сур’ёзнага супраціву. Кіраўнікі сэпаратыстаў зьбеглі ў СССР. Іранскі мэджліс, які спачуваў ЗША, адхіліў пагадненьне аб сумеснай савецка-іранскай нафтавай кампаніі. Гэта паставіла кропку ў крызісе, які скончыўся поўнай палітычнай і дыпляматычнай паразай СССР і значным умацаваньнем амэрыканскага ўплыву ў Іране й усім рэгіёне.

Катэгорыя:Палітычныя крызісы
Катэгорыя:Халодная вайна