Беластоцкая акруга

**Беласто́цкая акру́га** () — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка Трэцяга райху ў 1941—1945 роках. Знаходзілася на паўднёвым усходзе Ўсходняй Прусіі і займала тэрыторыі сучасных паўночна-ўсходняй Польшчы, часткі Берасьцейскай і Гарадзенскай абласьцей Беларусі, а таксама часткі Летувы.

Акруга ўтвораная 22 ліпеня 1941 року са зьяўленьнем нямецкай цывільнай адміністрацыі (), якая замяніла вайсковыя акупацыйныя ўлады, што дзейнічалі на акупаванай пасьля нападу на СССР тэрыторыі. Пад нямецкай уладай знаходзілася да 1945 року, хоць фармальна так і не была ўлучаная ў склад Райху.

Плошча акругі складала 31 426 км². У яе ўваходзілі сучасныя Ваўкавыскі, Зэльвенскі, Мастоўскі, Шчучынскі, Сьвіслацкі раёны Гарадзенскай вобласьці, частка Берасьцейскай вобласьці з Пружанамі, Камянцам-Літоўскім і Ружанамі і прылеглая тэрыторыя Летувы з Друскенікамі і Марцінканцамі. Колькасьць насельніцтва дасягала 1382 тыс. чалавек, зь іх 980 000 палякаў, 200 000 беларусаў, 120 000 жыдоў, 80 000 украінцаў і 2000 немцаў.

## Мінуўшчына
Тэрыторыя Беласточчыны была акупаваная ў першы дзень нямецкага ўварваньня ў СССР. 17 ліпеня 1941 року быў выдадзены першы дэкрэт пра ўтварэньне на тэрыторыі Беластоцкай вобласьці, Берасьцейскай і часткі Баранавіцкай вобласьці цывільнае адміністрацыі.

1 жніўня была ўтвораная Беластоцкая акруга з адначасным выключэньнем яе з апэратыўнае зоны дзеяньня Вэрмахту ў СССР. Цэнтар акругі знаходзіўся ў месьце Беласток, яна распасьціралася ад паўднёва-ўсходняга выступу Ўсходняе Прусіі (без Сувальшчыны) па лініі: Марцінканцы — Масты (уздоўж Нёману, без Горадні) — Ружаны — Пружана (разам з Ваўкавыскам і Пружанай) — Мельнік (уздоўж Бугу на захад ад Берасьця-Літоўскага) — Малкіня — Астралэнка (па граніцы Генэрал-губэрнатарства). Да 1 верасьня 1941 году ўся тагачасная Берасьцейская вобласьць БССР разам з Берасьцем таксама адносілася да Ўсходняй Прусіі і Беластоцкай акругі. На чале адміністрацыі стаяў гаўляйтэр Усходняе Прусіі Эрых Кох.

1 лістапада 1941 тэрыторыя акругі ўзбуйненая за кошт выключанае з Остлянду Горадні з ваколіцамі. У 1942 року Горадня была перайменаваная на Гартэн ().

Улетку 1944 року, пасьля таго, як тэрыторыя акругі ўздоўж лініі Нараў—Бобр была акупаваная Чырвонай арміяй, штаб-кватэра цывільнае адміністрацыі пераехала ў Бартэнштайн. У студзені 1945 Чырвоная армія заняла рэшту акругі — Ломжынскі і Граеўскі паветы.

## Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел
Беластоцкая акруга падзялялася на 8 адміністрацыйных адзінак узроўню павету, г. зв. «крайскамісарыятаў» (): Беластоцкі (*Kreisskomissariat Nikolaus*), Бельска-Падляскі (*Kreisskomissariat Tubenthal*), Ваўкавыскі (*Kreisskomissariat Pfeifer*), Гарадзенскі (*Kreisskomissariat Plötz*), Граеўскі (*Kreisskomissariat Piachor*, пазьней *Knispel*), Ломжынскі (*Kreisskomissariat Gräben*), Сакольскі (*Kreisskomissariat Seiler*) і места Беласток. Ніжэйшымі адзінкамі былі г. зв. «амцкамісарыяты» (), або гміны, якіх налічвалася 114. Найніжэйшымі адміністрацыйнымі адзінкамі былі староствы.

1 жніўня 1941 року цывільным камісарам () стаў Эрых Кох. Пазьней пасада перайменаваная ў шэфа цывільнай адміністрацыі (). Ёд адначасна зьяўляўся гаўляйтэрам Усходняе Прусіі, райсхкамісарам акупаванай Украіны і паслом у Райхстагу. З гэтае прычыны Кох ня мог пастаянна мешкаць у Беластоку, таму прызначыў сабе пастаяннага намесьніка, шэфа Нямецкага працоўнага фронту ў Караляўцы Вальдэмара Магунію. Апошні, аднак, неўзабаве трапіў у няміласьць, і 1 лютага 1942 на ягонае месца быў прызначаны тыльзыцкі ляндрат Фрыдрых дэ Брыкс.

Беластоцкая акруга фармальна так і не была ўлучаная ў склад Усходняе Прусіі, хоць фактычна ўсё мясцовае кіраўніцтва падпарадкоўвалася загадам з Караляўцу. 16 ліпеня 1941 року Адольф Гітлер на таемнай нарадзе з удзелам Герынга, Кайтля, Лямэрса і Розэнбэрга абвясьціў пра далучэньне акругі да Райху. Адзіным разьдзяляльнікам між імі была паліцыйная граніца, дзеля пераходу якое неабходна было атрымаць адпаведны дазвол. Мытны пераход, наадварот, быў цалкам скасаваны ў лістападзе 1941 року. На тэрыторыі акругі дзейнічалі не акупацыйныя грошы, а нямецкія маркі.

## Адукацыя
Паводле сфармуляваных Гімлерам прынцыпаў «Колькі думак пра абыходжаньне зь іншародцамі на Ўсходзе» акупаваныя ненямецкія нацыі ня мусілі атрымоўваць адукацыю вышэйшую за чатырохклясную. Шэф цывільнай адміністрацыі Беластоцкае акругі Эрых Кох пайшоў яшчэ далей, разглядаючы падпарадкаваны абшар выключна як прадмет бесцырымоннай эканамічнай эксплюатацыі і таннай рабочай сілы. З гэтае прычыны ён процідзейнічаў стварэньню на кіраваных ім тэрыторыях адукацыйных установаў. Не дазволена таксама было выдаваць прэсу на польскай мове, а газэта «Беларускі Голас» была ліквідаваная неўзабаве пасьля выхаду ў верасьні 1941 року.

У бальшыні паветаў акругі была забароненая дзейнасьць школаў, а парушэньне гэтых забаронаў пагражала суворымі рэпрэсіямі, нават да сьмяротнага пакараньня. У Беластоцкім павеце, аднак, у верасьні 1941 року з ініцыятывы настаўнікаў і насельніцтва былі адчыненыя прынамсі 18 пачатковых школаў на польскай і беларускай мовах выкладаньня, хоць дасьледнік беларуска-польскіх дачыненьняў Юры Туронак лічыць, што іхняя колькасьць насамрэч была большая. Тым ня меней, усе гэтыя школы былі зачыненыя напрыканцы року загадам павятовага камісара.

Найлепшая сытуацыя склалася ў Бельска-Падляскім павеце, дзе з пачаткам 1941—1942 навучальнага рокаў пачалі працу прынамсі 122 пачатковыя (дзьвюхклясныя) школы, у тым ліку з польскай мовай навучаньня — 61, зь беларускай — 58 і 3 дзьвюхмоўныя. Юры Туронак заўважае, што дзейнічалі таксама падпольныя школы, і пэўная частка школаў магла быць незадакумэнтаваная. Настаўнікі гэтых школаў за працу напачатку нават атрымоўвалі заробкі ад ураду гмінаў (амцкамісарыятаў), а пазьней, калі выплаты былі спыненая, на аплату працы складаліся бацькі навучэнцаў. З прычыны гэткіх цяжкасьцей, а таксама рэпрэсіяў паліцыі пасьля першага року навучаньня колькасьць школаў у павеце скарацілася, хоць і нязначна.

У 1943 року стаўленьне мясцовае адміністрацыі да легальнага школьніцтва пачалі зьмяняцца, найперш гэта выяўлялася ў імкненьні да зьмяншэньня колькасьці школаў з польскай мовай навучаньня ці пераводзе іх на беларускую. Было дазволена адчыняць беларускамоўныя школы нават у іншых паветах. Дзеля ажыцьцяўленьня арганізацыйнага і пэдагагічнага кантролю над школьніцтвам быў створаны  у Беластоку, кіраўніком якога стаў Аляксей Грыцук. Інспэктарат, змагаючыся зь недахопам беларускамоўных выкладніцкіх кадраў, улетку 1943 року зладзіў у Беластоку трохтыднёвыя пэдагагічныя курсы. У іх узялі ўдзел каля 80 настаўнікаў. У выніку захадаў інспэктарату былі адчыненыя 18 школаў у Беластоцкім, 8 школаў у Сакольскім і Ваўкавыскім паветах, павялічаная колькасьць беларускіх школаў у Бельска-Падляскім павеце. Напрыканцы 1943—1944 рр. на тэрыторыі былога Беластоцкага ваяводзтва колькасьць беларускіх школаў складала каля 70%. Тым ня меней, большасьць зь іх складалі дзьвюхклясныя школы, толькі ў Беластоку, Гайнаўцы, Белавежы, Нараўцы ды Пружане дзейнічалі поўныя сямігодкі. Як паведамляе кіраўнік Галоўнага школьнага інспэктарату Аляксей Грыцук, 7-клясная школа існавала таксама і ў Сьвіслачы.

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 
* 


Катэгорыя:Усходняя Прусія
Катэгорыя:Гісторыя Пружанскага раёну
Катэгорыя:Акругі, створаныя ў 1941 годзе
Катэгорыя:Акругі, скасаваныя ў 1945 годзе