Румынія

**Румы́нія** () — дзяржава ў Эўропе. Румынія мяжуе з Украінай, Малдовай, Вугоршчынай, Сэрбіяй і Баўгарыяй, займае паўночны ўсход Балканскай паўвыспы. На ўсходзе мае выхад да Чорнага мора.

## Гаспадарка
Зь 2018 году аўтазвод «Дачыя» ў Арджэскім павеце зьяўляўся найбольшым прадпрыемствам Румыніі паводле абарачэньня і найбольшым экспартэрам краіны. На 2020 год у 10-ку найбольшых прадпрыемстваў на Бухарэсцкай фондавай біржы ўваходзіў «Трансгаз».

## Гісторыя
У VII—V стагодзьдзях да н. э. на марскім узьбярэжжы Румыніі ўзьніклі грэцкія калёніі *Істрыя*, *Томіс*, *Калатыс*. У дахрысьціянскую эпоху кантынэнтальная частка краіны была заселеная дакамі (плямёны фракійцаў), і ў канцы І стагодзьдзя тут утварылася іх першая дзяржава. У 105—106 гадах яна была заваявана рымскім імпэратарам Траянам. У ІІІ стагодзьдзі рымляне саступілі гэту тэрыторыю барбарам. У VI—VII стагодзьдзях гэтыя землі былі заваяваны баўгарамі і печанегамі. У 896 годзе ў Трансыльваніі зьявіліся вугорцы, якія прыйшлі сюды з Уралу і Волгі. У Х—ХІ стагодзьдзях, на захадзе ўзьніклі вугорскія княствы Банат і Трансыльванія. У ХІІ—ХІІІ стагодзьдзях гэта тэрыторыя была заселена немцамі з Саксоніі і Швабіі. У 1290 годзе на поўдні ўтварылася княства Валахія, а ў 1359 годзе — на ўсходзе — Малдова. У другой палове ХІІІ стагодзьдзя вугорцы падначалілі абодва княствы, якія сталі паўаўтаномнымі правінцыямі. У Трансыльваніі вугорцы пасялілі *секлераў* — вугорскіх памежных ахоўнікаў, якія абаранялі межы Вугорскага каралеўства ад турак. У 1330 годзе *Валахія* атрымала незалежнасьць. У XV стагодзьдзі *Валахія* і *Малдова* трапілі пад турэцкую ўладу, а *Дабруджа* была захоплена туркамі ў 1418 годзе. У 1415—1711 гадах *Валахія* і *Малдова* кіраваліся мясцовымі князямі, якія кантраляваліся туркамі. На працягу XVI—XVII стагодзьдзяў быў пэрыяд няўстойлівасьці ўлады, за гэты час зьмянілася 112 князёў. Пасьля перамогі турак над вугорцамі (1526), тэрыторыя *Румыніі* поўнасьцю апынулася пад уладай Асманскай імпэрыі. У 1691 годзе *Трансыльванія*, а потым, у 1775 годзе і *Букавіна* адышлі да Аўстрыі. У 1812 годзе Расейская імпэрыя захапіла *Бесарабію* (усходнюю частку *Малдовы*). У 1821 годзе румынскія князі вярнуліся на малдаўскі і валаскі прастолы. У 1829 годзе Расейская імпэрыя атрымала пратэкіарат над румынскімі княствамі, і да 1856 году тут знаходзіліся расейскія войскі. У 1859 годзе, пры ўдзеле Францыі, аўтаномныя княствы былі аб’яднаны ў *Румынскае княства*. У 1866 годзе румынскім князем быў абраны нямецкі прынц Караль Гагэнцолерн-Зыгмарынген, які ў 1881 годзе стаў яе першым каралём. У 1877 годзе Румынія прыняла дэклярацыю незалежнасьці, і пасьля сканчэньня расейска-турэцкай вайны (1877—1878) эўрапейскія краіны прызналі новую дзяржаву. Пасьля Першай сусьветнай вайны Румынія далучыла часткі былой Аўстра-Вугоршчыны — *Дабруджу*, *Трансыльванію*, *Банат* і *Букавіну*, а таксама, расейскую *Бесарабію*. Пасьля гэтага этнічны склад насельніцтва складаўся ня толькі з румынаў, але і з вугорцаў, габрэяў, украінцаў. У 1940 годзе, пад ціскам нацысцкай Нямеччыны і савецкай Расеі Румынія была вымушана перадаць Вугоршчыне *Паўночную Трансыльванію*, Баўгарыі — *Дабруджу*, а СССР — *Паўночную Букавіну* і *Бесарабію*. У Другой сусьветнай вайне Румынія ўдзельнічала на баку Нямеччыны. У 1944 годзе краіна трапіла пад савецкую акупацыю. У 1945 годзе СССР перадаў Румыніі *Паўночную Трансыльванію*, але без *Герцаеўскага раёну* (адышоў да УССР). У 1947 годзе быў усталяваны камуністычны рэжым, абвешчана *Румынская Народная Рэспубліка* і ліквідавана манархія. У 1965—1989 гадах улада належала камуністычнаму дыктатару М. Чаўшэску. У сьнежні 1989 году выбухнула рэвалюцыя, у выніку якой камуністычны рэжым быў ліквідаваны, а Чаўшэску быў расстраляны.

У наш час Румынія знаходзіцца ў складзе Эўрапейскага Зьвязу, а таксама ўваходзіць у вайсковы блёк НАТО.

## Палітыка
Канстытуцыя Румыніі заснавана на канстытуцыі пятай францускай рэспублікі і была зацьверджана на рэфэрэндуме 8 сьнежня 1991 году. Плебісцыт, праведзены ў кастрычніку 2003 году, дазволіў 79 паправак у канстытуцыю, каб прыблізіць яе да стандартаў Эўрапейскага Зьвязу. Палітычная сыстэма Румыніі заснавана на шматпартыйнай дэмакратычнай сыстэме. Улада падзелена на выканаўчую, заканадаўчую і судовую ўлады.

Выканаўчая ўлада падзелена паміж прэзыдэнтам і прэм’ер-міністрам. Прэзыдэнт выбіраецца праз агульныя выбары на пяцігадовы тэрмін, і можа перавыбірацца толькі адзін раз. Прэзыдэнт назначае прэм’ер-міністра, які ў сваю чаргу назначае *Кабінэт Міністраў*.

Заканадаўчая ўлада належыць двухпалатнаму парлямэнту (*Parlamentul României*), які складаецца з сэнату (140 сэнатараў) і Палаты Дэпутатаў (*Camera Deputaţilor*) — 346 дэпутатаў. Усе ўдзельнікі парлямэнту выбіраюцца на пяцігадовы тэрмін па прапарцыянальнай сыстэме.

Судовая сыстэма зьяўляецца незалежнай ад іншых галінаў улады і будуецца па герархічнай сыстэме, у якой Найвышэйшы касацыйны суд зьяўляецца вярхоўным судом Румыніі. Румынская сыстэма юстыцыі пабудавана згодна францускай сыстэмы, і заснавана на вярхоўнасьці грамадзянскага права і непазьбежнасьці пакараньня. Канстытуцыйны суд (*Curtea Constituţională*) адказны за вырашэньне заканадаўчых супярэчнасьцяў і ўзаемадзеяньне мясцовых заканадаўчых актаў з канстытуцыяй краіны.

## Геаграфія

Паўночную і цэнтральную часткі краіны перасякаюць выцягнутыя дугой Карпацкія горы: з поўначы на поўдзень — Усходнія Карпаты, з усходу на захад Трасыльванскія Альпы з самай высокай кропкай краіны — гарой Малдавяну (2544 м). Унутры Карпацкай грады знаходзіцца Трансыльванскае плято (300—600 м) з узвышшамі і глыбокімі далінамі. На ўсход ад Усходніх Карпатаў знаходзіцца Малдоўскае ўзвышша. На захадзе разьмешчаны Заходне-Румынскія горы. На крайнім захадзе знаходзяцца ўчасткі Сярэднедунайскай раўніны. На поўдзень ад Трансыльванскіх Альпаў і Ўсходніх Карпатаў да Дунаю і Чорнага мора знаходзяцца Ніжнедунайская раўніна і раўніна Бэрэган, а таксама карставае плято Дабруджа.

Клімат умераны, кантынэнтальны са сьпякотным летам і халоднай зімой; большасьць ападкаў выпадае летам. Сярэдняя тэмпэратуры студзеня -1°С … –5°С, а чэрвеня +16°С … +23°С. На ўсходзе, на раўнінах і ўзвышшах выпадае 450—550 мм ападкаў за год, на захадзе да 600—700 мм, на схілах гор 1200—1400 мм. Галоўная рака Румыніі — Дунай (1089 км).

На Малдоўскім узвышшы пераважае лесастэпавая расьліннасьць. У прадгор’ях (да 500 м) растуць дубы і букі; у Карпатах (да 1200—1400 м) — букавыя лясы, вышэй — яловыя і піхтавыя лясы. На высакагор’ях (вышэй за 1500 м) — субальпійскія лугі.

## Дэмаграфія
Насельніцтва налічвае больш за 20,1 млн чалавек (2011), зь якіх румыны склалі 89%, вугорцы — 7%, цыганы — 3%, украінцы — 0,5%, немцы — 0,3%. Большасьць вернікаў — праваслаўныя (87%), вугорцы, у асноўным, зьяўляюцца каталікамі (6%) і кальвіністамі (7%), татары і туркі, у асноўным, мусульмане. Афіцыйная мова — румынская.

## Крыніцы