open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Сухінічы (горад)

**Сухі́нічы** () — горад (з 1840 году) у Расеі, адміністрацыйны цэнтар Сухініцкага раёну Калускай вобласьці. Насельніцтва складае 15111 чалавек паводле зьвестак за 2017 год. Месьціцца на беразе ракі Брынь, на адлегласьці ў 105 км на паўднёвы захад ад Калугі. У горадзе маюцца дзьве чыгуначныя станцыі, якія злучаюцца маршрутамі з Бранскам, Масквой, Рославам і Тулай.

Упершыню згадваецца ў «Мэтрыцы Вялікага Княства Літоўскага» ў 1440-х гадох.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт.

Катэгорыя:Населеныя пункты Калускай вобласьці
Таруса

**Тару́са** () — горад (з 1776 году) у Расеі, адміністрацыйны цэнтар Тарускага раёну Калускай вобласьці. Насельніцтва складае 9302 чалавекі паводле зьвестак за 2017 год. Месьціцца на беразе аднайменнай ракі, на адлегласьці ў 70 км ад Калугі. Дзякуючы свайму ўнікальнаму захаваламу абліччу — большасьць будынкаў зьяўляюцца аднапавярховымі, пабудаванымі ў XIX стагодзьдзі. Праз гэта горад мае статус прыродна-архітэктурнага запаведніка і занесены ў пералік гістарычных гарадоў Расеі.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Афіцыйны сайт раённай адміністрацыі.

Катэгорыя:Населеныя пункты Калускай вобласьці
Плохіна

**Плохіна** (з 1935 году — *Румя́нцава*, з 1937 году — *Улья́нава*; ) — сяло ў Расеі, адміністрацыйны цэнтар Плохінскага раёну Калускай вобласьці. Насельніцтва складае 3022 чалавекі паводле зьвестак за 2010 год. Знаходзіцца ў 120 км ад Калугі.

## Вонкавыя спасылкі

* Афіцыйны сайт.
* Фотаздамкі Калугі і Калускай вобласьці.

Катэгорыя:Населеныя пункты Калускай вобласьці
Агдо Аксёнава

**Агдо́ Аксё́нава** (), паводле савецкага, пазьней расейскага пашпарту **Эўдакія Ягораўна Аксёнава** (; 8 лютага 1936, Баганіда — 14 лютага 1995, Дудзінка) — першая далганская савецкая паэтка, засноўніца далганскае літаратуры.

## Біяграфія
Першыя вершы напісала яшчэ ў школе. Першыя вершы былі апублікаваныя ў 1969 годзе ў «Запалярнай Праўдзе» (у расейскіх перакладах Валера Краўца). Пасьля гэтага вершы былі апублікаваныя ў часопісе «Работніца».

Пасьля гэтага Агдо Аксёнава задумалася над тым, каб апублікаваць вершы на сваёй роднай далганскай мове. З адпаведнымі шрыфтамі дапамаглі якуцкія тыпаграфіі. Першая кніга на далганскай мове пад назваю «Бараксан» была апублікаваная ў 1973 годзе. Другая кніга, «Песьні далганаў», была напісаная на матэрыяле далганскіх песьняў ды легендаў. Нотны запіс гэтых песьняў апрацаваў кампазытар Леанід Масьленьнікаў з Краснаярску.

У 1977 Аксёнава пачала вучыцца на Вышэйшых літаратурных курсах у Маскве. Гэтым часам яна стварыла першы праект далганскага альфабэту (першы праект, падтрыманы краснаярскімі мовазнаўцамі, быў апублікаваны ў 1978 годзе). Афіцыйна першы далганскі альфабэт зацьверджаны ў 1979, першая спроба выкладаньня роднай мовы ў школе ў Дудзінцы мела месца ў 1980 годзе. Агдо Аксёнава зьяўляецца таксама аўтаркай першага далганскага лемантара, сёмае выданьне якога было афіцыйна рэкамэндаванае толькі ў 1990 годзе.

Катэгорыя:Паэткі
Ферзікава

**Фе́рзікава** () — мястэчка ў Расеі, адміністрацыйны цэнтар Ферзікаўскага раёну Калускай вобласьці. Насельніцтва складае 4837 чалавек паводле зьвестак за 2017 год. Знаходзіцца ў 32 км на ўсход ад Калугі.
## Насельніцтва

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Афіцыйны сайт раённай адміністрацыі.

Катэгорыя:Населеныя пункты Калускай вобласьці
Хвастовічы

**Хвасто́вічы** () — сяло ў Расеі, адміністрацыйны цэнтар Хвастовіцкага раёну Калускай вобласьці. Насельніцтва складае 4509 чалавек паводле зьвестак за 2010 год. Знаходзіцца ў 187 км на паўднёвы захад ад Калугі.

## Вонкавыя спасылкі
* Інтэрнэт-партал

Катэгорыя:Населеныя пункты Калускай вобласьці
Паўмяккі знак

**Ҍ**, **ҍ** (**паўмяккі знак**; )&nbsp;— літара кірыліцы, што выкарыстоўваецца ў кільдзінскім дыялекце саамскае мовы. Пазначае паўмяккае вымаўленьне папярэдніх *д, т, н*. Не зьяўляецца тоеснай зь іншай падобнай літарай кірылічнага альфабэту&nbsp;— яцем.

Катэгорыя:Пашыраныя кірылічныя літары
Катэгорыя:Саамскія мовы
Бабынінскі раён

**Бабы́нінскі раён** () — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў цэнтральнай частцы Калускай вобласьці Расеі. Адміністрацыйны цэнтар — пасёлак Бабыніна, аднак найбуйнейшым населенным пунктам раёну зьяўляецца мястэчка Варатынск.

## Геаграфія
Бабынінскі раён мяжуе зь Юхнаўскім, Кондраўскім, Перамышальскім, Казельскім і Мяшчоўскім раёнамі, а таксама Калугай. Плошча раёну складае 870 км².

## Гісторыя
У часы Расейскай імпэрыі тэрыторыя сучаснага раёну ўваходзіла ў склад Калускай губэрні.

## Вонкавыя спасылкі
* Сайт раённай адміністрацыі
Петрапаўлаўскі раён

Назву **Петрапаўлаўскі раён** маюць адміністрацыйна-тэрытарыяльныя адзінкі:

## Расея
* Петрапаўлаўскі раён — раён у Алтайскім краі
* Петрапаўлаўскі раён — раён у Варонескай вобласьці

## Украіна
* Петрапаўлаўскі раён — раён у Днепрапятроўскай вобласьці
Любоў Нэнянг

**Любоў Нэня́нг** (паводле савецкага, пазьней расейскага пашпарту — **Любоў Пракоп’еўна Камарова**, 1931—1996) — ненецкая паэтка й пісьменьніца.

Вучылася ў школе-інтэрнаце ў сяле Усьць-Порт, пазьней у пэдагагічнай вучэльні народаў Поўначы ў Ігарцы ды Ленінградзкім пэдагагічным інстытуце імя Герцэна. Пасьля заканчэньня ўнівэрсытэту вярнулася на Таймыр, была рэдактаркаю мясцовай газэты й ненецкамоўных перадачаў на мясцовым радыё.

Першыя творы Любові Нэнянг апублікаваныя ў «Савецкім Таймыры» ў 1962 годзе.

## Вонкавыя спасылкі
* Ненянг (Комарова) Любовь Прокопьевна

Катэгорыя:Ненецкія паэты
Катэгорыя:Ненецкія пісьменьнікі
Катэгорыя:Паэткі
Юхнаў

**Ю́хнаў** () — горад (з 1777 году) у Расеі, адміністрацыйны цэнтар Юхнаўскага раёну Калускай вобласьці. Насельніцтва складае 6079 чалавек паводле зьвестак за 2017 год. Знаходзіцца на правым беразе Угры, на адлегласьці ў 85 км на паўночны захад ад Калугі.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Афіцыйны сайт.

Катэгорыя:Населеныя пункты Калускай вобласьці
Таруса (неадназначнасьць)

Назву **Тару́са** маюць:

* Таруса — горад у Калускай вобласьці Расеі
* Таруса — рака ў Калускай вобласьці, прыток Акі
* Таруса — рака ў Маскоўскай вобласьці, прыток Нары
Лукер’я Валей

**Лукер’я Аляксандраўна Валей** (нар. 20 сьнежня 1953 году) — ненецкая пісьменьніца й паэтка.

## Жыцьцяпіс
Нарадзілася ў паселішчы Усьць-Кара (цяпер у Запалярным раёне Ненецкай аўтаномнай акругі), у Вяліказямельскай тундры пры Ўральскім хрыбце. Скончыла пэдагагічную вучэльню ў Нар’ян-Мары, пазьней Ленінградзкі пэдагагічны інстытут імя Герцэна. Таксама вучылася ў Літаратурным інстытуце імя Горкага ў Маскве ды ў Сыктыўкарскім дзяржаўным унівэрсытэце на факультэце мовы ды літаратуры комі. Працавала рэдактарам ненецка- й расейскамоўных перадачаў у Ненецкай тэлерадыёкампаніі «Запаляр’е», рэдагавала перадачу на мове комі «Чужан му вылын» («На роднай зямлі»). Цяпер працуе вядучым мэтадыстам ў Этнакультурным цэнтры Ненецкай аўтаномнай акругі. Творы апублікаваныя па-ненецку, па-расейску ды на мове комі.

## Литература
* Лукерья Александровна Валей // *[[Огрызко, Вячеслав Вячеславович|Огрызко В. В.]]* Писатели и литераторы малочисленных народов Севера и Дальнего Востока: биобиблиогр. справочник. — М., 1998. — Ч. 1.
* Валей Лукерья Александровна // *[[Огрызко, Вячеслав Вячеславович|Огрызко В. В.]]* Ненецкая литература — М., 2003.
* Валей Лукерия Александровна // Этнокультурный центр НАО
* «Когда мы дома всей семьей…» // Ненецкая центральная библиотека имени А. И. Пичкова

Катэгорыя:Ненецкія пісьменьнікі
Катэгорыя:Ненецкія паэты
Лакачы (Гарадзенская вобласьць)

**Лакачы́** — вёска ў Смаргонскім раёне Гарадзенскай вобласьці. Уваходзіць у склад Вішнеўскага сельсавету.

## Гісторыя
У 1866 годзе ў вёсцы было 12 двароў і 127 жыхароў, зь іх 121 каталікоў і 6 жыдоў.

## Насельніцтва
* 2009 год — 6 чалавек
* 1999 год — 22 чалавекі

## Інфармацыя для турыстаў
* Прыдарожная каплічка

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Лакачы на radzima.org

Катэгорыя:Вішнеўскі сельсавет (Смаргонскі раён)
Катэгорыя:Населеныя пункты Смаргонскага раёну
Мікалай Вылка

**Мікалай Сямёнавіч Вылка** (1911 — 30 верасьня 1942) — ненецкі пісьменьнік, засноўнік ненецкай мастацкай прозы. Мастак, паэт, фальклярыст, ілюстраваў уласныя творы. Пляменьнік Тыко Вылкі. Сябра Саюзу пісьменьнікаў СССР..

## Крыніцы

Катэгорыя:Ненецкія пісьменьнікі
Леанід Лапцуй

**Леані́д Васі́левіч Лапцу́й** (; 28 лютага 1929—1982) — ненецкі пісьменьнік.

## Жыцьцяпіс
Нарадзіўся ў Ямальскай тундры ў 1929 альбо 1932 годзе. Зь 10 гадоў працаваў аленяводам. У 1951 годзе скончыў школу ў паселішчы Новы Порт, а праз 3 гады — мэдыцынскую вучэльню ў Салехардзе. Адначасова працаваў перакладнікам у газэце «Чырвоная Поўнач». У 1954—1956 гадох навучаўся ў Маскве, у Цэнтральнай Камсамольскай школе пры ЦК ВЛКСМ, у 1963 там жа скончыў Вышэйшую партыйную школу пры ЦК КПСС. Працаваў на кіроўных пасадах у Ямала-Ненецкай аўтаномнай акрузе. З 1974 году да сьмерці — рэдактар ненецкай газэты «Няръяна Ӈэрм».

Першы аповед напісаў у 1962 годзе. Пазьней у газэце «Літаратурнае жыцьцё» ды мясцовых часопісах апублікаваў шэраг аповедаў пра жыцьцё ненцаў, прыроду ды штодзённую рэчаіснасьць Ямалу. Далей ягоныя аповеды зьяўляліся ў часопісах «Дружба народаў», «Сыбірскія агні» ды інш. Сябра Саюзу пісьменьнікаў СССР ад 1964 году.

Імя Лапцуя нададзенае Культурна-асьветніцкай вучэльні ў Салехардзе.

## Расейскамоўныя выданьні
* Победившие смерть. Свердловск, 1976
* На севере — утро. М., Советский писатель, 1977
* Радуга жизни. М., Советская Россия, 1978
* Эдейка. Свердловск, 1878
* В краю оленьих троп. Л., Художественная литература, 1982
* На оленьих тропах. Свердловск, 1982
* Тёр. М., Современник, 1984
* Олений бег. М., Советская Россия, 1986

## Вонкавыя спасылкі
* Писатели Ямала

Катэгорыя:Ненецкія пісьменьнікі
Бораўскі раён

**Бо́раўскі раён** () — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка на поўначы Калускай вобласьці Расеі. Адміністрацыйны цэнтар — горад Бораўск.

## Геаграфія
Бораўскі раён мяжуе з Жукаўскім, Малаяраславецкім і Мядынскім, а таксама з Обнінскам і Маскоўскай вобласьцю. Плошча раёну складае 759,56 км².

## Гісторыя
Бораўскі раён быў утвораны ў 1929 годзе ў адпаведнасьці з пастановай УЦВК і СНК РСФСР і першапачаткова ўваходзіў у склад Маскоўскай вобласьці. 5 ліпеня 1944 году быў перададзены ў склад Калускай вобласьці.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Сайт раённай адміністрацыі
Паўлаўскі раён

Назву **Па́ўлаўскі раён** маюць адміністрацыйна-тэрытарыяльныя адзінкі ў Расеі:

* Паўлаўскі раён — раён у Алтайскім краі
* Паўлаўскі раён — раён у Варонескай вобласьці
* Паўлаўскі раён — раён у Краснадарскім краі
* Паўлаўскі раён — раён у Ніжагародзкай вобласьці
* Паўлаўскі раён — раён у Санкт-Пецярбургу
* Паўлаўскі раён — раён у Ульянаўскай вобласьці
Барацінскі раён

**Бара́цінскі раён** () — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка на захадзе Калускай вобласьці Расеі. Адміністрацыйны цэнтар — сяло Бараціна.

## Геаграфія
Барацінскі раён мяжуе з Масальскім, Мяшчоўскім, Сухініцкім, Кіраўскім і Спас-Дземенскім раёнамі, а таксама з Смаленскай вобласьцю. Плошча раёну складае 1110,3 км².

## Гісторыя
Барацінскі раён быў утвораны 1 кастрычніка 1929 году ў адпаведнасьці з пастановай УЦВК і СНК РСФСР. У 1937 годзе раён быў уключаны ў склад Смаленскай вобласьці, аднак 5 ліпеня 1944 году быў перададзены ў склад Калускай вобласьці.

## Вонкавыя спасылкі
* Сайт раённай адміністрацыі
Нараты

**Нараты́** — вёска ў Смаргонскім раёне Гарадзенскай вобласьці. Уваходзіць у склад Вішнеўскага сельсавету. На  паўночным усходзе ад вёскі знаходзіцца возера Сьвір.

## Насельніцтва
* 2009 год — 15 чалавек
* 1999 год — 21 чалавек
* 1938 год — 104 жыхары, 20 двароў

## Крыніцы

Катэгорыя:Населеныя пункты Смаргонскага раёну
Катэгорыя:Вішнеўскі сельсавет (Смаргонскі раён)
Звальня

**Зва́льня** — вёска ў Клічаўскім раёне Магілёўскай вобласьці Беларусі. Уваходзіць у склад Доўгаўскага сельсавету.

## Насельніцтва
* 2010 год — 2 чалавекі
* 1999 год — 5 чалавек

## Крыніцы

Катэгорыя:Доўгаўскі сельсавет (Клічаўскі раён)
Катэгорыя:Населеныя пункты Клічаўскага раёну
Завадок

Назву **Завадок** маюць:

## Населеныя пункты
### [[Беларусь]]
* Магілёўская вобласьць:
** Завадок — вёска ў Мхініцкім сельсавеце Краснапольскага раёну
** Завадок — вёска ў Сідараўскім сельсавеце Краснапольскага раёну
Ардзяя

**Ардзяя́** (таксама — *Ардзе́я*) — вёска ў Смаргонскім раёне Гарадзенскай вобласьці. Уваходзіць у склад Вішнеўскага сельсавету. Празь вёску праходзіць дарога .

## Гісторыя
Да 2016 году вёска ўваходзіла ў склад Войстамскага сельсавету.

## Насельніцтва
* 2009 год — 20 чалавек
* 1999 год — 31 чалавек
* 1938 год — 152 чалавекі, 24 гаспадаркі

## Крыніцы

Катэгорыя:Вішнеўскі сельсавет (Смаргонскі раён)
Катэгорыя:Населеныя пункты Смаргонскага раёну
Пясочня

Назву **Пясочня** маюць:

## Населеныя пункты
### [[Беларусь]]
* Пясочня — вёска ў Горацкім раёне Магілёўскай вобласьці

### [[Расея]]
* Пясочня — горад у Пясочанскім раёне Калускай вобласьці

## Глядзіце таксама
* Пясочнае
* Пясочная
Асавы (Магілёўская вобласьць)

**Асавы́** — вёска ў Клічаўскім раёне Магілёўскай вобласьці Беларусі. Уваходзіць у склад Бацэвіцкага сельсавету.

## Насельніцтва
* 2010 год — 22 чалавекі
* 1999 год — 53 чалавекі

## Крыніцы

Катэгорыя:Бацэвіцкі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Клічаўскага раёну
Войстам (хутар)

**Во́йстам** — хутар у Смаргонскім раёне Гарадзенскай вобласьці. Уваходзіць у склад Вішнеўскага сельсавету.

## Гісторыя
Да 2016 году хутар уваходзіў у склад Войстамскага сельсавету.

## Насельніцтва
* 2009 год — 10 чалавек
* 1999 год — 9 чалавек
* 1938 год — 29 чалавек, 5 гаспадарак

## Крыніцы

Катэгорыя:Вішнеўскі сельсавет (Смаргонскі раён)
Катэгорыя:Населеныя пункты Смаргонскага раёну
Семянкі

**Семянкі́** — вёска ў Смаргонскім раёне Гарадзенскай вобласьці. Уваходзіць у склад Вішнеўскага сельсавету. Празь вёску праходзіць дарога .

## Насельніцтва
* 2009 год — 133 чалавекі
* 1999 год — 195 чалавек
* 1938 год — 162 чалавекі, 32 гаспадаркі

## Інфармацыя для турыстаў
* Прыдарожная капліца (1907)

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Семянкі radzima.org

Катэгорыя:Вішнеўскі сельсавет (Смаргонскі раён)
Катэгорыя:Населеныя пункты Смаргонскага раёну
Дублінскі сельсавет

**Дублінскі сельсавет** — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Брагінскага раёну Гомельскай вобласьці. Адміністрацыйны цэнтар — вёска Дублін.

## Гісторыя
18 сакавіка 2005 году сельсавет перайменаваны зь Сьпярыскага ў Дублінскі.

26 верасьня 2006 году сельсавет ліквідаваны рашэньнем Гомельскага абласнога Савету дэпутатаў, усе населеныя пункты — Валахоўшчына, Глухавічы, Дублін, Дубраўка, Ільічы, Казялужцы, Ленінец, Нудзічы, Рафалаў, Сьпярыжжа, Старыя Юркавічы, Ясяні — перададзеныя ў склад Чамярыскага сельсавету.

## Крыніцы

Катэгорыя:Былыя сельсаветы Брагінскага раёну
Катэгорыя:Сельсаветы, створаныя ў 2005 годзе
Катэгорыя:Сельсаветы, скасаваныя ў 2006 годзе
Пантанал

**Пантана́л** — забалочаная нізіна ў вярхоўях ракі Парагваю каля заходняга падножжа Бразыльскага нагор’я (пераважна ў Бразыліі), аб’ект са сьпісу Сусьветнай спадчыны ЮНЭСКО. Займае тэктанічную ўпадзіну, запоўненую азёрна-рачнымі адкладамі. Вышыня — 50—70 м. У пэрыяд дажджоў запаўняецца. У засуху ўяўляе сабой спалучэньне балот, азёраў, саланчакоў, лясных і травяністых участкаў.

Гэты шырокі рэгіён на захадзе Бразыліі займае большую частку штата Мату-Гросу. Аднайменны прыродаахоўны комплекс зьяўляецца адным з найбуйнейшых ва ўсім сьвеце. Ён складаецца з чатырох рэзэрватаў агульнай плошчай каля 187 тыс. га.

Пантанал — найбагацейшая прэснаводная экасыстэма Зямлі. Краявіды гэтага рэгіёну разнастайныя і маляўнічыя. Яны ўключаюць трапічныя берагавыя лясы, сухія лістападныя трапічныя лясы, атлянтычныя дажджавыя лясы, водна-балотныя ўгодзьдзі і саванну. Такі неаднародны ляндшафт абумовіў шырокую відавую разнастайнасьць. У межах гэтай унікальнай ахоўнай вобласьці растуць прыблізна 3500 відаў расьлін, яе насяляюць каля 50 відаў рэптыліяў, болей за 400 відаў рыбаў, 650 відаў птушак і 80 відаў сысуноў.

## Літаратура
* 
* Тысяча чудес света. — СПб: ООО «СЗКЭО», 2007. — 336 с.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Аб’екты Сусьветнай спадчыны ў Бразыліі
Катэгорыя:Балоты Бразыліі
Катэгорыя:Геаграфія Балівіі
Катэгорыя:Геаграфія Парагваю
Катэгорыя:Геаграфія Мату-Гросу-ду-Сул
Катэгорыя:Геаграфія Мату-Гросу
Бразыльскае нагор’е

thumb|right|300px|Бразыльскае пласкагор'е на фізычнай карце Бразыліі
**Бразыльскае нагор'е** () — шырокі геаграфічны рэгіён, які пакрывае значную частку ўсходу, поўдня і цэнтра Бразыліі. Па плошчы нагор'е дасягае практычна паловы яе тэрыторыі, каля 4 млн. км². Акрамя таго, пераважная большасьць насельніцтва краіны (больш 95%) жыве на гэтым нагор'і або на вузкай прыбярэжнай паласе побач зь ім. Даўжыня і па шыраце, і па мерыдыяне больш за 3200 км. Вышыні ўзрастаюць ад 500 м на захадзе да 2000 м і больш на ўсходзе. Вышэйшая кропка — гара Бандэйра (2890 м). Найбольш высокія часткі нагор'я ўтвараюць хрыбты: Сэра-ду-Мар, Сэра-ду-Эспіньясу, Сэра-Дарада. На ўзьбярэжжы тыповыя асобныя горы ў выглядзе вежаў, конусаў (т. зв. Цукровыя галовы).

Бразыльскае нагор'е вядома дзякуючы вялікай прыроднай разнастайнасьці: на ім існуюць некалькі розных відаў расьлін, жывёл, шырокі спэктар кліматычных умоў, розныя тыпы глебы і тысячы відаў жывёл і расьлін.

З-за вялікай разнастайнасьці характарыстык Бразыльскае нагор'е падзяляюць на тры часткі:
* Атлянтычнае плято;
* Цэнтральнае плято;
* Паўднёвае плято.

Катэгорыя:Нагор’і
Катэгорыя:Горы Бразыліі
Катэгорыя:Плято
Закуцьце

**Заку́цьце** — вёска ў Клічаўскім раёне Магілёўскай вобласьці Беларусі. Уваходзіць у склад Каўбчанскага сельсавету.

## Насельніцтва
* 2010 год — 35 чалавек
* 1999 год — 86 чалавек

## Крыніцы

Катэгорыя:Каўбчанскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Клічаўскага раёну
Мядзьвёдаўка

Назву **Мядзьвёдаўка** маюць:

## Населеныя пункты
### [[Беларусь]]
* Віцебская вобласьць:
** Мядзьвёдаўка — вёска ў Лепельскім раёне

* Магілёўская вобласьць:
** Мядзьвёдаўка — вёска ў Краснапольскім раёне
** Мядзьвёдаўка — вёска ў Магілёўскім раёне

## Глядзіце таксама
* Мядзьвёдка
* Мядзьвёдкі
* Медзьвядзёва
* Мядзьведаўка
* Мядзьведжы Лог
* Мядзьведзева
* Мядзьведзеў
* Мядзьведзеўка
* Мядзьведзі
* Мядзьведзіна
* Мядзьведзіца
* Мядзьведзічы
* Мядзьведзк
* Мядзьведзкія
* Мядзьведнае
* Мядзьведнікі
* Мядзьведня
* Мядзьвежжа
* Мядзьвецак
Выгаляненты

**Выгаляне́нты** — вёска ў Смаргонскім раёне Гарадзенскай вобласьці. Уваходзіць у склад Вішнеўскага сельсавету. Празь вёску праходзіць дарога .

## Насельніцтва
* 2009 год — 49 чалавек
* 1999 год — 70 чалавек

## Інфармацыя для турыстаў
Драўляная капліца пад тытулам Маці Божай Суцяшальніцы Засмучаных была пабудавана ў 1767 годзе на паўночнай ускраіне вёскі, на зямлі, якую ахвяравалі мясцовыя землеўладальнікі — паны Невяровічы і Абрамовічы. Адноўлена ў першай палове XIX ст. і прыпісана да вішнеўскай парафіі Сьвірскага дэканату. З 1864 да 1919 г., калі парафія ня дзейнічала, капліца прыпісвалася да касьцёла ў Нястанішках. У 1929 годзе капліца паднаўлялася.

Гэта была характэрная для клясыцызму пабудова — прамавугольная ў пляне з трохграннай алтарнай часткай, перакрытая двухсхільным дахам з вальмамі над алтаром, галоўны фасад вырашаны як чатырохкалённы порцік. У інтэр’еры, перакрытым плоскай падшыўной стольлю, усталяваны драўляны алтар у выглядзе порціку з падвоенымі калёнамі. У алтары зьмешчаны абраз Маці Божай Суцяшальніцы Засмучаных, які лічыцца цудадзейным. Абраз «апрануты» ў срэбныя з пазалотай шаты, вакол зьмешчаны шэраг вотаў. Над уваходам зроблены хоры.

## Крыніцы

Катэгорыя:Вішнеўскі сельсавет (Смаргонскі раён)
Катэгорыя:Населеныя пункты Смаргонскага раёну
Гарані (Гарадзенская вобласьць)

**Гара́ні** — вёска ў Смаргонскім раёне Гарадзенскай вобласьці. Уваходзіць у склад Вішнеўскага сельсавету. На захадзе вёскі праходзіць дарога .

## Насельніцтва
* 2009 год — 22 чалавекі
* 1999 год — 35 чалавек
* 1938 год — 191 чалавек, 33 гаспадаркі

## Крыніцы

Катэгорыя:Вішнеўскі сельсавет (Смаргонскі раён)
Катэгорыя:Населеныя пункты Смаргонскага раёну
Сьвінка (Гарадзенская вобласьць)

**Сьві́нка** (з 1964 году — *Малі́навая*) — вёска ў Смаргонскім раёне Гарадзенскай вобласьці. Уваходзіць у склад Вішнеўскага сельсавету. Празь вёску праходзіць дарога .

## Назва
Гістарычная назва паселішча — Сьвінка. У 1964 годзе вёска перайменаваная ў Малінавую. Таксама сустракаецца варыянт назвы Малінаўка.

## Насельніцтва
* 2009 год — 265 чалавек
* 1999 год — 306 чалавек
* 1938 год — Сьвінка I:  20 гаспадарак і 114 чалавек, Сьвінка II — 14 гаспадарак і 70 чалавек

## Заўвагі

## Крыніцы

Катэгорыя:Вішнеўскі сельсавет (Смаргонскі раён)
Катэгорыя:Населеныя пункты Смаргонскага раёну
Курціна (фартыфікацыя)

**Курці́на** ( — завеса) — сярэдняя частка крапаснога бастыённага фронту, якая злучае флянкі сумежных бастыёнаў. Курціна звычайна зьяўлялася аб’ектам нападу пры аблозе, у ёй імкнуліся зрабіць прабоіну для штурму. Напрыканцы 16 стагодзьдзя перад курцінай сталі ўзводзіць адмысловую пабудову — равэлін, які прыкрываў курціну ад агню і ўскладняў напад. З гэтага часу напад стаў накіроўвацца на бастыён.

У больш раньнія часы курціны ўзводзіліся значна вышэйшыя; з вонкавага боку ўмацаваньня выкопвалі роў і часьцяком запаўнялі яго вадой.

Катэгорыя:Фартэцыя
Катэгорыя:Абарончая архітэктура
Катэгорыя:Архітэктурныя элемэнты
Казэмат

**Казэма́т** ( ад  «пакой з тоўстымі сьценамі») — памяшканьне ў закрытых фартыфікацыйных збудаваньнях, што абараняе людзей ад ўзьдзеяньня агнявых сродкаў праціўніка.

Таксама: У 2-й пал. 19 — пач. 20 ст. на вайсковых караблях **казэматам** называлі браніраванае закрытае памяшканьне для ўсталяваньня гармат і захоўваньня боепрыпасаў. У 20 ст. казематы выйшлі з ужытку на ваенных караблях.

Фартыфікацыйныя казематы падзяляюцца на баявыя, назіральныя, жылыя, снарадныя і інш. Сучасныя фартыфікацыйныя збудаваньні, якія маюць казематы, называюцца **казэматаванымі** ().

Першыя абарончыя казематы зьявіліся ў 16 ст., найбольш распаўсюдзіліся ў канцы 18 — пач. 19 ст.

## Фотагалэрэя


Файл:Malta_StLucian_six.jpg |Казэмат Вежа сьвятога Лукі, Мальта
Файл:Casemate USS North Dakota LOC 09527u.jpg|Казэмат з 5 цалявай (127 мм) гарматай на лінкары USS «North Dakota»
Файл:LigneMaginot7531CasInt.jpg|Гарматны казэмат Лініі Мажыно
Файл:Константин1.JPG|Парахавыя склепы форту «Вялікі Князь Канстанцін»
Файл:Image-Section post (partial), Cayton Bay (interior).JPG|Стралковая галерэя (від зь сярэдзіны), Кэйтан Бэй, Ангельшчына
Файл:Armoured cruiser.png|Структурная выява разьмяшчэньня карабельнага гарматнага казэмату на бронепалубнам крэйсэры
Файл:USS Texas BB-35 aircastle.jpg|Вылачаны карабельны гарматны казэмат лінкару USS *Texas (BB-35)*


## Літаратура
* Военный энциклопедический словарь, 1983. — 863 с : 30 л. ил. — С.310

## Вонкавыя спасылкі
* Каземат на корабле // Военная энциклопедия: [В 18 т.] / Под ред. В. Ф. Новицкого и др. — СПб.: Т-во И. Д. Сытина, 1911—1915.
* Каземат // *Плужников В. И.* Термины российского архитектурного наследия от А до Я, а также Термины геральдики, Древнерусские религиозные монограммы, Расшифровки дат: Словарь-глоссарий — М.: «Искусство», 1995.

Катэгорыя:Фартэцыя
Катэгорыя:Абарончая архітэктура
Катэгорыя:Архітэктурныя элемэнты
Усьцінавічы

Назву **Ўсьцінавічы** маюць:

## Населеныя пункты
### [[Беларусь]]
* Усьцінавічы — вёска ў Краснапольскім раёне Магілёўскай вобласьці
* Усьцінавічы — вёска ў Вялейскім раёне Менскай вобласьці

## Глядзіце таксама
* Усьцінаўка
Абрамаўшчына 1

**Абра́маўшчына 1** — вёска ў Смаргонскім раёне Гарадзенскай вобласьці. Уваходзіць у склад Вішнеўскага сельсавету. Празь вёску праходзіць дарога .

## Гісторыя
Вёска ўпершыню згадваецца ў 1551 годзе, як Абрамавец.

## Насельніцтва
* 2009 год — 108 чалавек
* 1999 год — 165 чалавек
* 1938 год — 407 чалавек

## Крыніцы

Катэгорыя:Вішнеўскі сельсавет (Смаргонскі раён)
Катэгорыя:Населеныя пункты Смаргонскага раёну
Абрамаўшчына 3

**Абра́маўшчына 3** — вёска ў Смаргонскім раёне Гарадзенскай вобласьці. Уваходзіць у склад Вішнеўскага сельсавету.

## Насельніцтва
* 2009 год — 16 чалавек
* 1999 год — 25 чалавек

## Інфармацыя для турыстаў
У вёсцы знаходзяцца абарончыя збудаваньні часоў Першай сусьветнай вайны 1915—1918 гг. На адным з бліндажоў захаваўся барэльеф з выявай паходнай кухні, каня, пеўня, сьвіньні і інш.

## Крыніцы

Катэгорыя:Вішнеўскі сельсавет (Смаргонскі раён)
Катэгорыя:Населеныя пункты Смаргонскага раёну
Галоднічы

**Гало́днічы** (з 1964 году — *Краснаазёрная*, потым — *Краснаазёрнае*) — вёска ў Беларусі, на паўночна-заходнім беразе возера Вішнеўскага. Уваходзяць у склад Вішнеўскага сельсавету Смаргонскага раёну Гарадзенскай вобласьці. Знаходзяцца на аўтамабільнай дарозе , якая вядзе да .

## Гісторыя
У 1964 годзе савецкія ўлады перайменавалі Галоднічы ў Краснаазёрную.

## Насельніцтва
* 1938 год — 147 чалавек, 26 гаспадарак
* 1999 год — 42 чалавекі
* 2009 год — 28 чалавек

## Славутасьці
* Капліца Сьвятога Яна Хрысьціцеля (XVIII ст.)

## Заўвагі

## Крыніцы

Катэгорыя:Вішнеўскі сельсавет (Смаргонскі раён)
Катэгорыя:Населеныя пункты Смаргонскага раёну
Пагарэльшчына (Вішнеўскі сельсавет)

**Пагарэ́льшчына** — вёска ў Смаргонскім раёне Гарадзенскай вобласьці. Уваходзіць у склад Вішнеўскага сельсавету. Празь вёску праходзіць дарога .

## Насельніцтва
* 2009 год — 36 чалавек
* 1999 год — 54 чалавекі
* 1938 год — Пагарэльшчына-I налічвала 12 гаспадарак і 68 жыхароў, Пагарэльшчына-II — 11 гаспадарак і 56 жыхароў

## Крыніцы

Катэгорыя:Вішнеўскі сельсавет (Смаргонскі раён)
Катэгорыя:Населеныя пункты Смаргонскага раёну
Патока (Магілёўская вобласьць)

**Пато́ка** — пасёлак у Клічаўскім раёне Магілёўскай вобласьці Беларусі. Уваходзіць у склад Патоцкага сельсавету.

## Насельніцтва
* 2010 год — 70 чалавек
* 1999 год — 121 чалавек

## Крыніцы

Катэгорыя:Патоцкі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Клічаўскага раёну
Галузы

Назву **Галузы** маюць:

## Населеныя пункты
### [[Беларусь]]
* Магілёўская вобласьць:
** Галузы — вёска ў Краснапольскім раёне
** Галузы — вёска ў Чавускім раёне
Курчы (Гарадзенская вобласьць)

**Курчы́** — хутар у Смаргонскім раёне Гарадзенскай вобласьці. Уваходзіць у склад Вішнеўскага сельсавету. На ўсход ад хутару праходзіць дарога .

## Насельніцтва
* 2009 год — няма
* 1999 год — 2 чалавекі
* 1938 год — 19 чалавек, 3 гаспадаркі

## Крыніцы

Катэгорыя:Вішнеўскі сельсавет (Смаргонскі раён)
Катэгорыя:Населеныя пункты Смаргонскага раёну
Бонда (хутар)

**Бо́нда** — хутар ў Смаргонскім раёне Гарадзенскай вобласьці. Уваходзіць у склад Вішнеўскага сельсавету. Раней называўся *Бунды* (*Bundy*). На поўдзень ад хутару знаходзіцца возера Вішнеўскае.

## Насельніцтва
* 2009 год — 1 чалавек
* 1999 год — 2 чалавекі
* 1938 год — 9 чалавек, 1 гаспадарка

## Крыніцы

Катэгорыя:Вішнеўскі сельсавет (Смаргонскі раён)
Катэгорыя:Населеныя пункты Смаргонскага раёну
Бружмель

**Бружмель** — род кветкавых расьлінаў сямейства бружмелевых.

Налічвае звыш 200 відаў. Пашыраны пераважна ва ўмераных абласьцях Паўночнага паўшар’я, у Паўднёвым паўшар’і — у Андах. Род бружмель прадстаўлены хмызьнякамі зь ліку лістападных і шматгадовазялёных прамастойных, сьцелістых, іншы раз павойных. Зрэдку сустракаюцца невялікія дрэўцы і ліяны. Лісьце простае, суцэльнае або лопасьцевае, супраціўнае, на чаранках, сядзячае або зрослае асновамі, суцэльнакрайняе. Кветкі няправільныя, рознага адценьня, разьмяшчаюцца парамі на кароткіх пазушных кветканосах. Радзей кветкі месьцяцца ў складаных паўпарасоніках, што ўтвараюць несапраўдныя кальчакі, галоўчатыя або коласападобныя суквецьці. Вяночак трубчаста-лейкападобны, часта двухгубы. Плады — сакаўныя, свабодныя або зрослыя парамі ягады (у некаторых відаў ядомыя). Паводле прызначэньня сярод відаў роду бружмель вылучаюць: дэкаратыўныя, лекавыя (ірвотныя і слабільныя), меданосныя і тэхнічныя расьліны.

## Ягады
Сьпелыя ягады маюць уласьцівасьць ападаць з хмызьняка. Ягады бружмелю багатыя на аскарбінавую кісьлю (вітамін С) і такія мікраэлемэнты, як ёд, марганец і медзь. Цёмна-фіялетавыя ягады з шызым налётам маюць густы фарбавальны сок і прадаўгаватую форму. Смак ягадаў кісла-салодкі.

## Вырошчваньне
Для вырошчваньня бружмеля падыходзіць лёгкая глеба без застою вады, асьветленае або трохі зацененае месца, абароненае ад ветру. Хмызьнякі бружмелю высаджваюць увосень на адлегласьці прынамсі 2 мэтраў адзін ад аднаго ў ямы дыямэтрам і глыбінёй 50 см. Перагной уносяць увосень і раньняй вясной. Разгалінаваныя хмызьнякі дасягаюць вышыні 2 мэтраў з бурай карой, што лупіцца, і апушчаным даўгаватым лісьцем. У пачатку траўня на хмызьняках бружмелю зьяўляюцца жоўтыя кветкі, якія вабяць водарам вусякоў. Квітненьне цягнецца месяц.

## Беларусь
У Беларусі трапляецца 1 дзікарослы від — звычайны бружмель — як падлесак у хвойных і мяшаных лясах на паўднёвай мяжы арэалу. У зялёнае будаўніцтва ўвялі звыш 60 відаў, сярод якіх найбольш вядомыя 8 відаў бружмелю: альпійскі, алтайскі, гарбаты, капрыфоль, павойны, татарскі і ядомы.

Бружмель ёсьць найбольш раньняй ягадай, што пачынае высьпяваць у садах Беларусі. Высьпяваньне пладоў расьцягнута да ліпеня. Сярод пашыраных у Беларусі ягадаў бружмель займае 2-е месца пасьля чорных парэчак паводле насычанасьці вітамінам С (аскарбінавая кісьля).

## Крыніцы

Катэгорыя:Двухдольныя
Сусьветная ліга сэксуальных рэформаў

**Сусьветная ліга сэксуальных рэформаў** () — арганізацыя, якая існавала ў 1921—1935 роках і ставіла перад сабою задачу «правядзеньня рэформаў у пытаньнях сэксу» і павышэньня асьветы ў гэтай галіне.

Арганізацыя выступала за раўнапраў жанчынаў, свабоду ўкладаньня шлюбу і разводаў, распаўсюджаньне процізачаткавых сродкаў (у процівагу абортам), дэкрыміналізацыю абортаў, абарону пазашлюбных дзяцей, цярплівасьць да геяў і лесьбіянак і рэфармаваньне існага заканадаўства ў дачыненьні да сэксуальных мяншыняў.

## Мінуўшчына
У 1921 року Магнус Гіршфэльд разам з заснаваным ім  арганізаваў «Першую навуковую канфэрэнцыю рэфармаваньня ў пытаньнях сэксу на аснове дасьледаваньняў сэксалёгіі», што прывяло да ўтварэньня Лігі. Да 1932 року адбыліся яшчэ чатыры канфэрэнцыі.

У траўні 1933 року нацысты разграмілі Інстытут сэксуальных навук у Бэрліне празь нянавісьць да адкрытых гамасэксуалістаў. У 1935 року Гіршфэльд памёр у эміграцыі ў Францыі, а нямецкая арганізацыя была распушчаная, хоць пэўны час працягвала існаваць у Ангельшчыне.

## Цікавосткі
На постсавецкай прасторы арганізацыя вядомая перш за ўсе дзякуючы дыялёгу Панікоўскага і Бэндэра ў рамане «Залатое цяля» Ільфа і Пятрова:

— Аддайце мне мае грошы, — шапялявіў ён, — я зусім бедны! Я год ня быў у лазьні. Я стары. Мяне дзяўчаты ня любяць.

— Зьвярніцеся ў Сусьветную арганізацыю Лігі сэксуальных рэформаў, — сказаў Бэндэр. — Можа быць, там дапамогуць.


## Крыніцы

Катэгорыя:Праваабарончыя ЛГБТ-арганізацыі
Катэгорыя:Гісторыя ЛГБТ
Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1921 годзе
Катэгорыя:Зьніклі ў 1935 годзе
Катэгорыя:Кантроль нараджальнасьці
Катэгорыя:Гендэрная роўнасьць
Катэгорыя:Сэкс-пазытывізм
Казельле (Яноўскі сельсавет)

**Казе́льле** — вёска ў Краснапольскім раёне Магілёўскай вобласьці Беларусі. Уваходзіць у склад Яноўскага сельсавету.

## Насельніцтва
* 2010 год — 35 чалавек
* 1999 год — 126 чалавек

## Асобы
* Міхась Дуброўскі (1897-1983) — беларускі пісьменьнік, перакладнік.

## Крыніцы

Катэгорыя:Яноўскі сельсавет (Краснапольскі раён)
Катэгорыя:Населеныя пункты Краснапольскага раёну
Лылойці

**Лыло́йці** — вёска ў Смаргонскім раёне Гарадзенскай вобласьці. Уваходзіць у склад Жодзішкаўскага сельсавету. Празь вёску праходзіць дарога  і .

## Гісторыя
Да 2016 году Лылойці былі цэнтрам Лылойцінскага сельсавету.

## Насельніцтва
* XX стагодзьдзе: 1978 год — 259 чалавек, 94 гаспадаркі; 1999 год — 373 чалавекі
* XXI стагодзьдзе: 2004 год — 353 чалавекі, 148 гаспадарак; 2009 год — 302 чалавекі

## Асобы
* Артур Цяжкі (1943—1984) — беларускі празаік

## Крыніцы

## Літаратура
* Дулеба Г.І. З гісторыі населеных пунктаў // Памяць: Гісторыка-дакументальная хроніка Смаргонскага раёна : Рэд. кал.: Г.П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш. — Мінск: БелЭн, 2004.

Катэгорыя:Жодзішкаўскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Смаргонскага раёну
Артур Цяжкі

**Артур Ёсіфавіч Цяжкі** (23 ліпеня 1943, Лылойці, Смаргонскі раён, Гарадзенская вобласьць — 5 красавіка 1984) — беларускі празаік.

## Жыцьцяпіс
Нарадзіўся ў сялянскай сям’і. Пасьля заканчэньня Сьвірскай сярэдняй школы Мядзельскага раёну (1963) працаваў у смаргонскай раённай газэце «Светлы шлях» літсупрацоўнікам. У 1963—1967 гг. служыў у Савецкай Арміі. У 1967—1968 гг. — літсупрацоўнік раённай газэты. З 1969 г. — карэспандэнт газэты «Чырвоная змена», з 1971 г. — уласны карэспандэнт гэтай газэты па Берасьцейскай вобласьці, у 1972—1975 гг. і ў 1978 г. — карэспандэнт берасьцейскай абласной газэты «Заря». У 1974 г. скончыў завочнае аддзяленьне журналістыкі Беларускага дзяржаўнага ўнівэрсытэту. У 1975—1977 гг. — карэспандэнт раённай газэты «Астравецкая праўда», зь верасьня 1978 г. — адказны сакратар Гарадзенскага абласнога таварыства аховы помнікаў гісторыі і культуры, у 1979 г. — карэспандэнт газэты «Голас Радзімы», са сьнежня 1979 г. — карэспандэнт газэты «Знамя юности», у 1981—1984 гг. — рэдактар Гарадзенскага абласнога навукова-мэтадычнага цэнтру народнай творчасьці.

## Творчасьць
Першыя апавяданьні апублікаваў у 1966 г. (газэта «Літаратура і мастацтва»). Аўтар зборнікаў аповесьцей і апавяданьняў «Сустрэча пасля вясны» (1980), «Пара блакітных дажджоў» (1982), «Дзе мой дом?..» (1986).

## Літаратура
* 
* 

Катэгорыя:Беларускія літаратары
Катэгорыя:Беларускія журналісты
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Смаргонскім раёне
Петушкі

Назву **Петушкі́** маюць:

## Населеныя пункты
### [[Беларусь]]
* Петушкі — вёска ў Докшыцкім раёне Віцебскай вобласьці
* Петушкі — вёска ў Круглянскім раёне Магілёўскай вобласьці
Парцаляна

**Парцаля́на**, таксама **парцэлян**, **фарфо́р** — адзін з трох асноўных відаў керамікі, які ў адрозьненьне ад астатніх яе відаў утрымлівае каалін. 

Парцаляна трапіла ў Эўропу з Кітаю, дзякуючы Марка Полё. Італьянцы назвалі гэты выраб *porcellana* — словам, якім першапачаткова называлі малюскаў-цыпрэідаў.

Парцаляна ўжываецца, у прыватнасьці, для вырабу посуду, штучных зубоў, цацак, унітазаў.

## Гісторыя
Парцаляна была вядома з даўніх часоў (прыкладна з 600 году н.э.) у Кітаі й Японіі, у сувязі з чым у ангельскай мове яе дагэтуль называюць словам *china*. У Эўропу парцаляна трапіла ўпершыню ў канцы XIII стагодзьдзя, аднак шырокавядомай стала толькі ў XVII стагодзьдзі, дзякуючы гандлю нідэрляндцаў з усходнеазіяцкімі краінамі.

У Эўропе ў канцы XVI стагодзьдзя флярэнтцыйцы здолелі вынайсьці г.зв. мяккую парцаляну. У XVII стагодзьдзі нідэрляндцы распачалі ў Дэльфце выраб фаянсу, які меў моцны кітайска-японскі ўплыў. У 1708 годзе саксонскі аптэкар і альхімік 
Ёган Фрыдрых Бётгер і фізык-экспэрымэнтатар Эрэнфрыд-Вальтэр фон Чырнгаўс здолелі вырабіць з камянай масы чырвоную парцаляну, а ўжо ў наступным годзе, у Майсэне — сапраўдную, белую парцаляну. Сакрэт вырабу парцаляны хутка распаўсюдзіўся, і цягам XVIII-га стагодзьдзя парцалянавыя фабрыкі сталі ўзьнікаць па ўсёй Эўропе.

## Галерэя

KaolinUSGOV.jpg|Каалін
Chine-terrine-rectangulaire-epoque_Qianlong.jpeg|Кітайская парцалянавая міса пэрыяду кіраваньня імпэратара Цяньлуна, 1735-1796 гг.
Servis_-_Hallwylska_museet_-_87161.tif|Парцалянавы сэрвіз, Майсэн, 1720-я гг.
Porzellanbrunnen.jpg|Парцалянавы калодзеж у нямецкім Зэльбе.
Transparent_porcelain.jpg|Гатовая парцаляна характарызуецца празрыстасьцю.


## Крыніцы


Катэгорыя:Посуд
Катэгорыя:Дыэлектрыкі
Цыкорыя

**Цыко́рыя** (), ***цыкорня*** — род расьлінаў сямейства Астравых. Уключае два культурныя віды і некалькі дзікіх.

## Апісаньне
Цыкорыя — хмызьняковая шматгадовая даволі высокая трава, па пояс чалавека, а то й вышэй. Мясісты корань даволі глыбока пранікае ў грунт.

Сьцябло — разгаліністае, голае, шорсткае. Жорсткае вэртыкальнае сьцябло зьяўляецца на другое лета.

У першы год пры корані зьяўляецца акружак яркіх падоўжаных лістоў зь ярка выказанай галоўнай жылкай. Сьцёблавыя лісткі — сядзячыя, лянцэтныя, на канцы могуць быць закругленыя ці звужаныя.

Суквецьце — раскрытыя кошыкі, сярэдняе велічыні, адзінкавыя, разьмешчаныя на канцах галінак і по 2—3 у пазухах лістоў. Усе кветкі ў кошыках языковыя з блакітнымі ці лявандавымі, радзей белымі ці ружаватымі пялёсткамі.

Плод — невыразны пяціграньнік і мае чубок з кароткіх лусак.

## Распаўсюджаньне
Радзімай цыкорыі звычайна лічаць Міжземнамор’е. Расьце ў зоне умеранага клімату і ў тропіках. Сустракаецца ў Эўразіі, Паўночнай Афрыцы, Паўднёвай і Паўночнай Амэрыцы, Аўстраліі і Новай Зэляндыі.

У дзікім выглядзе цыкорыя расьце на ўзьлесках, паплавох, пустках, па межах палёў і пры дарогах, каля населеных пунктаў.

## Выкарыстаньне
Вырошчваюць цыкорыю дзеля лісьця, якое выкарыстоўваецца ў салатах, і карэньняў, зь якіх вырабляюць так званую .

Нарыхтоўваюць корань увосені, пасьля дажджоў, калі грунт разьмяклы. Калі корань абкапаць і пацягнуць за вярхушку, ён лёгка выцягваецца цэлы і непашкоджаны. У сухія дні зь зямлі вырываецца толькі самы верх кораню.

У народнай мэдыцыне цыкорыя выкарыстоўваецца для паляпшэньня функцыянальнай дзейнасьці страўніка і дзеля падвышэньня апэтыту. Маладое лісьце цыкорыю ядомае, зьмяшчае вітамін C, каратын; салаты зь іх карысныя для хворых на дыябэт (расьліна зьмяшчае інулін).

## Віды
* *[[Cichorium alatum]]* Hochst. & Steud. — Эўропа, Арабійскі паўвостраў, Афрыка ад Альжыру да Намібіі
* *[[Cichorium bottae]]* Deflers — Саудаўская Арабія, Емэн
* *[[Cichorium callosum]]* Pomel — Паўночная Афрыка
* *[[Cichorium calvum]]* Sch.Bip. ex Asch. — Эгіпет, Этыёпія, Палестына, Ізраіль, Ярданія
* *[[Cichorium dubium]]* E.H.L.Krause  — Эўропа
* *[[Cichorium endivia]]* L. — Міжземнамор’е
* *[[Cichorium hybridum]]* Halácsy — Грэцыя
* *[[Cichorium intybus]]* L. — Эўропа
* *[[Cichorium pumilum]]* Jacq. — Міжземнамор’е
* *[[Cichorium spinosum]]* L. — Міжземнамор’е

## Крыніцы

Катэгорыя:Cichorieae
Катэгорыя:Роды астравых
Катэгорыя:Флёра Эўразіі
Хведзевіцкі валун

**Хведзевіцкі валун** — валун у Беларусі, геалягічны помнік прыроды мясцовага значэньня (абвешчаны ў 2018 годзе). Знаходзіцца ў 400 м на паўночны-захад ад вёскі Хведзевічы Смаргонскага раёну Гарадзенскай вобласьці, на павароце дарогі з возера Сьвір на вёску Дабраўляны.

Валун у абводзе 9,7 м, аб’ём 11,8 м³, маса 31,2 т., з шэрага гнэйсу.

## Крыніцы

Катэгорыя:Валуны Беларусі
Катэгорыя:Геалёгія Смаргонскага раёну
Катэгорыя:Славутасьці Смаргонскага раёну
Катэгорыя:Памятныя камяні Беларусі
Хведзевічы

**Хве́дзевічы** — вёска ў Смаргонскім раёне Гарадзенскай вобласьці. Уваходзіць у склад Жодзішкаўскага сельсавету. Самы паўночны населены пункт Смаргонскага раёну. За кілямэтар на ўсход знаходзіцца возера Сьвір.

## Гісторыя
Да 2016 году ўваходзіла ў склад Лылойцінскага сельсавету.

## Насельніцтва
* XX стагодзьдзе: 1905 год — 375 чалавек; 1999 год — 37 чалавек
* XXI стагодзьдзе: 2004 год — 36 чалавек; 2009 год — 23 чалавекі; 1 лістапада 2010 году — 17 чалавек

## Інфармацыя для турыстаў
* Хведзевіцкі валун
* Абарончыя ўмацаваньні часоў Першай сусьветнай вайны на паўднёвым ускрайку вёскі

## Крыніцы

## Літаратура
* Дулеба Г. І. З гісторыі населеных пунктаў // Памяць: Гісторыка-дакументальная хроніка Смаргонскага раёна : Рэд. кал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш. — Мінск: БелЭн, 2004.

## Вонкавыя спасылкі
* Хведзевічы на radzima.org

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Жодзішкаўскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Смаргонскага раёну
Рымшыненты

**Рымшыне́нты** — вёска ў Беларусі, на рацэ Вяльлі. Уваходзяць у склад Жодзішкаўскага сельсавету Смаргонскага раёну Гарадзенскай вобласьці.

## Назва

Этымалягічны слоўнік старапольскіх асабовых імёнаў, выдадзены Польскай акадэміяй навук, адзначае гістарычнае бытаваньне ў Польшчы германскага імя Rymsza. Паводле менскага дасьледніка Алёхны Дайліды, які разьвівае германскую (перадусім усходнегерманскую) этымалёгію імёнаў літоўскіх князёў і баяраў, фармант -рым- паходзіць ад гоцкага rimis 'спакой, стрыманасьць, непарухлівасьць'.

## Гісторыя
Да 2016 году Рымшыненты ўваходзілі ў склад Лылойцінскага сельсавету.

## Насельніцтва
* 1999 год — 7 чалавек
* 2009 год — 3 чалавекі

## Крыніцы

## Літаратура
* Дулеба Г. З гісторыі населеных пунктаў // 

Катэгорыя:Жодзішкаўскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Смаргонскага раёну
Нястанішкі

**Няста́нішкі** — вёска ў Беларусі, каля ракі Вяльлі. Уваходзяць у склад Жодзішкаўскага сельсавету Смаргонскага раёну Гарадзенскай вобласьці.

## Назва

Стэн, Стан або Стэйна (Sten, Stean, Steina) — імя германскага паходжаньня.

Яшчэ этнограф і мовазнаўца Яўхім Карскі зьвяртаў увагу на тое, што ў латыскай Курляндыі, «*большасьць [[Беларуская мова|беларускіх]] населеных месцаў заканчваюцца на -ішкі*», пазьней у рэчышчы палітыкі летувізацыі падобныя тапонімы на -ішкі азначылі як «гістарычна балтыйскія» і нават «тыпова летувіскія». Тым часам менскі дасьледнік Алёхна Дайліда зазначае, што «*ва [[Усходнегерманскія мовы|ўсходнегерманскіх мовах]] быў пашыраны суфікс -isk-: такім парадкам, так менаваная „лінія Сафарэвіча“ (мяжа перавагі паселішчаў з назовамі на -ішкі ў Панямоньні) не абавязкова зьнітаваная з балтамі*».

## Гісторыя
Да 2016 году ўваходзіла ў склад Лылойцінскага сельсавету.

## Насельніцтва
* 1999 год — 107 чалавек
* 2009 год — 72 чалавекі

## Турыстычная інфармацыя
### Славутасьці
* Касьцёл Найсьвяцейшай Панны Марыі (1905)

### Страчаная спадчына
* Лямус (XVIII — першая палова XX ст.)

## Крыніцы

## Літаратура
* Дулеба Г. І. З гісторыі населеных пунктаў // 

## Вонкавыя спасылкі
* 

Катэгорыя:Жодзішкаўскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Смаргонскага раёну
Сярэдняя спэцыяльная адукацыя

**Сярэ́дняя спэцыя́льная адука́цыя** — узровень адукацыі, які забясьпечвае веды, уменьні і навыкі, патрэбныя для самастойнага выкананьня працы, кіраваньня першасным вытворчым зьвяном і дапамогі адмыслоўцу вышэйшай кваліфікацыі.

Набываецца на аснове базавай (9 клясаў) або поўнай (11 клясаў) агульнай сярэдняй адукацыі, а таксама пачатковай прафэсійнай адукацыі. Адпаведнае навучаньне дае сярэдняя спэцыяльная навучальная ўстанова (ССНУ), вышэйшая прафэсійная вучэльня, прафэсійна-тэхнічны каледж і вышэйшы каледж.

## Беларусь
У верасьні 2013 году прыём на ўзровень сярэдняй спэцыяльнай адукацыі ў Беларусі скараціўся да 42,5 тыс. чалавек. Зь іх на бюджэт прынялі 25,3 тыс. чалавек (60%). Яшчэ 17,2 тыс. чалавек узялі на платнае навучаньне. Прыём на 157 спэцыяльнасьцяў ажыцьцявілі 228 вучэльняў, зь іх 216 (95%) дзяржаўных і 12 прыватных. На аснове агульнай сярэдняй асьветы паступіла 49% навучэнцаў, на аснове агульнай базавай — 34%, на аснове прафэсійна-тэхнічнай — 17%. Параўнальна з 2012 годам лік выпускнікоў сярэдняй школы сярод тых, хто паступіў у ССНУ, вырас на 6%. Дзённае навучаньне выбралі 33 000 чалавек (78%), завочнае — 9,2 тысячы. Пагатоў у прыватныя ССНУ на завочнае навучаньне паступіла 6,6 тыс. чалавек (72%). На дзённае навучаньне сярэдні конкурс па краіне склаў 1,6 чалавека на месца. На завочнае навучаньне конкурс вырас да 3 чалавек на месца. Найбольш запатрабаванымі спэцыяльнасьцямі на дзённым навучаньні сталі «архітэктура», «праграмнае забесьпячэньне інфармацыйных тэхналёгіяў», «дызайн» і мэдыцынскія спэцыяльнасьці. У Гомельскім мэдыцынскім каледжы конкурс на зубалячэбную справу склаў 8,7 чалавека на месца, на мэдыка-рэабілітацыйную справу ў Беларускім мэдыцынскім каледжы — больш як 5 чалавек. На завочным навучаньні найбольшым попытам карысталася спэцыяльнасьць выхавальніка дашкольнай установы. У гуманітарным каледжы Гарадзенскага дзяржаўнага ўнівэрсытэту конкурс на выхавальніка дзіцячага садка дасягнуў 5,8 чалавека на месца. Конкурс ад 6 да 10 чалавек на месца вагаўся на завочнае навучаньне такім спэцыяльнасьцям, як «тэхнічная эксплюатацыя аўтамабіляў», «мантаж і эксплюатацыя электраабсталяваньня», «камэрцыйная дзейнасьць». Прыём на завочнае і вечаровае навучаньне сельскагаспадарчым спэцыяльнасьцям вёўся ў ССНУ з 1 кастрычніка па 30 лістапада.

На верасень 2013 году 768 іншаземцаў з 27 краінаў атрымлівалі ў Беларусі сярэднюю спэцыяльную асьвету.

## Крыніцы

Катэгорыя:Сярэдняя адукацыя
Катэгорыя:Прафэсійная адукацыя
Лямус (Нястанішкі)

**Лямус** — будынак, які існаваў у в. Нястанішкі (Смаргонскі раён) у XVIII — першай палове XX ст.

## Архітэктура
Драўляная сядзібная гаспадарчая пабудова для хаваньня харчовых прадуктаў, збожжа, каштоўнай маёмасьці, прыладаў працы, а таксама жыцьця ўлетку. Прамавугольны ў пляне двухпавярховы будынак накрыты ламаным гонтавым дахам; меў рысы народнага дойлідзтва і стылю барока. Абодва паверхі афармлялі слупавыя галерэі. Слупы ў верхніх частках мелі ўкосіны (невялікія ў ніжнім і большыя ў верхнім ярусах), якія стваралі выгляд аркаднай кампазыцыі. Цэнтар галоўнага фасаду ў другім ярусе вылучала двухпралётная арка зь вісячай гіркай.

## Літаратура
* Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік. — Мн.: БелЭн, 1993. — 620 с.: іл. — ISBN 5-85700-078-5.

Катэгорыя:Нястанішкі
Катэгорыя:Славутасьці Смаргонскага раёну
Катэгорыя:Зьнішчаныя збудаваньні Беларусі
Катэгорыя:Драўляныя збудаваньні Беларусі
Катэгорыя:Беларускія лямусы
Катэгорыя:Зьявіліся ў XVIII стагодзьдзі
Катэгорыя:Зьніклі ў XX стагодзьдзі
Маёліка

**Маёліка** (ад  — Маёрка) — разнавіднасьць керамікі, якая вырабляецца з абпаленай гліны з выкарыстаньнем размаляванай глязуры. У тэхніцы маёлікі вырабляюцца як дэкаратыўныя пано, ліштва, кафлі і г. д., так і посуд і нават манумэнтальныя скульптурныя выявы.

## Гісторыя
Вытворчасьць керамічных вырабаў з абпаленай каляровай гліны з буйнапорыстым чарапком, пакрытых глязурай, існавала ўжо некалькі тысячагодзьдзяў таму ў Эгіпце, Бабілёне і іншых краінах Старажытнага Ўсходу. У Сярэднявеччы гэтая тэхніка трапіла з краінаў Сярэдняй, Цэнтральнай і Пярэдняй Азіі на Ібэрыйскі паўвостраў (глядзіце мудэхар, азулежу).

У Італію маёліка трапіла з маўрытанскай Гішпаніі праз востраў Маёрку, ад назвы якога і ўтварыўся тэрмін «маёліка». Тэхніка атрымала распаўсюджваньне ў Італіі ў XIV ст. і дасягнула росквіту ў XVII ст. Асабліва ўславіліся сваімі вырабамі майстэрні Фаэнцы, Флярэнцыі, Кафаджола, Сіены, Урбіна, Кальтаджыронэ, Кастэльдурантэ і Дэруты. У гэты ж пэрыяд маёліка атрымлівае разьвіцьцё ў Нямеччыне, Францыі і іншых эўрапейскіх краінах.

## Літаратура
* *Rackham В.*, Italian maiolica, L., 1952

Катэгорыя:Італьянскае ганчарства
Катэгорыя:Рэнэсанснае мастацтва

Катэгорыя:Вырабы з керамікі
Фаянс

**Фая́нс** (, ад назвы італьянскага гораду Фаэнца, дзе вырабляўся фаянс) — керамічныя вырабы (абліцавальныя пліткі, архітэктурныя дэталі, посуд, рукамыйніцы, унітазы і інш.), якія маюць шчыльны мелкасітавы чарапок (звычайна белы), пакрытыя празрыстай ці глухой (непразрыстай) глязурай. Для вырабу фаянсу ўжываюцца тыя ж матэрыялы, што і для вытворчасьці парцэляну (зьмяняюцца толькі суадносіны кампанэнтаў), і падобная тэхналёгія (адрозьненьні ў рэжыме абпалу). Вышэйшым сортам фаянсу лічыцца Апак.

У асноўным складаецца з SiO2, Al2O3 i K2O.

## Гісторыя фаянсу
Лічыцца, што фаянс зьявіўся ў Паўночнай Афрыцы ў Старажытным Эгіпце. Там цанілі блакітныя і сінія напаўкаштоўныя камяні. Попыт на іх выклікаў зьяўленьне танных замяняльнікаў з абпаленай керамікі, пакрытай непразрыстым блакітнымі паліваньнямі. З Старажытнага Эгіпту рамяство выпрацоўкі фаянсу распаўсюдзілася ў Бабілён, Малую і Пярэднюю Азію, Пэрсію.

У Пэрсіі ўзьнік свой ​​спосаб дэкараваньня керамікі — росьпіс люстэркам залацістых адценьняў. Паводле легенды, Каран забараняў мусульманам выкарыстаньне залатога посуду, але вельмі хацелася. Танным і незабароненым замяняльнікам стаў фаянс, пакрыты залацістым люстэркам. Керамічныя вырабы з фаянсу распаўсюдзіліся па ўсім мусульманскім рэгіёне ад Індыі да маўрытанскай Гішпаніі. Фаянсавыя вырабы маўрытанскай Гішпаніі капіявалі ў італьянскім горадзе Фаэнца, ад якога пайшла сучасная назва гэтых вырабаў.

Асаблівую вядомасьць атрымалі іранскія вырабы з росьпісам каляровымі эмалямі па крэмавай глязуры.

### Эўрапейскі фаянс
У Эўропе фаянс пачалі выпускаць у сярэдзіне XVI стагодзьдзя ў Францыі, гэта былі вырабы са шматкаляровымі або сінімі кобальтавымі падглязурнымі росьпісамі. У XVIII—XX стагодзьдзях высокай якасьці фаянсавыя вырабы выраблялі керамісты Ангельшчыны, Нямеччыны, Расеі. Вызначыліся характэрныя рысы мастацкага фаянсу: мяккасьць лініяў, абагульненасьць формаў, разнастайнасьць спосабаў упрыгожваньня — росьпісам, рэльефам, каляровымі глязурамі.

## Глядзіце таксама
* Парцаляна
* Маёліка
* Тэракота

Катэгорыя:Кераміка
Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва
Катэгорыя:Ізаляцыйныя матэрыялы
Галія

**Га́лія** () — рымская назва гістарычнай часткі Эўропы, абмежаванай рэчышчам ракі Рубікон, Апэнінамі, рэчышчам ракі Макра (, сучасная назва Магра), узьбярэжжам Міжземнага мора, Пірэнэямі, Атлянтычным акіянам, рэчышчам Райну і Альпамі.

Да часу першых згадак Галіі ў рымскіх пісьмовых крыніцах, найбольшая частка яе тэрыторыі была заселеная рознымі кельцкімі плямёнамі, якіх рымляне абагульнена называлі «галамі» (), што і паслужыла асновай для выбару назвы адпаведных зямель.

## Глядзіце таксама
* Гальская вайна
* Гай Юліюс Цэзар
* Германцы
* Кельты
* Рымская правінцыя

## Вонкавыя спасылкі
*Dying Gladiator-Gaul Overview
*The Gallic Wars



Катэгорыя:Правінцыі Старажытнага Рыму
Катэгорыя:Галы
Кавяза

**Кавяза́** — вёска ў Клічаўскім раёне Магілёўскай вобласьці Беларусі. Уваходзіць у склад Патоцкага сельсавету.

## Насельніцтва
* 2010 год — 8 чалавек
* 1999 год — 17 чалавек

## Крыніцы

Катэгорыя:Патоцкі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Клічаўскага раёну