Руса-Балт

**Руса-Балт** () — марка расейскага аўтамабілю, які выпускаўся на Расейска-Балтыйскім вагонным заводзе ў Рызе. Акцыянэрнае таварыства «Расейска-Балтыйскі вагонны завод» (РБВЗ) — прадпрыемства Расейскае імпэрыі, якое спэцыялізавалася на вытворчасьці вагонаў, сельскагаспадарчых машынаў, газавых рухавікоў, караблёў, самалётаў, а таксама аўтамабіляў рознага прызначэньня.

## Гісторыя
### Аддзел аўтамабіляў
У 1908 годзе, у Рызе створаны аўтамабільны аддзел. Дырэктар — Іван Фразіноўскі. На пасаду галоўнага канструктара быў запрошаны 26-гадовы Жульен Патара (Julien Potterat), які перад гэтым працаваў на бэльґійскай фірме Фондзю (Fondu). Аўтамабілі Фондзю сталі прататыпам першых Руса-Балтаў. Уласна з самага пачатку аўтамабілі выпускаліся пад назваю «Расейска-Балтыйскі». Назва Руса-Балт замацавалася з прычыны скарачэньня назвы на францускай мове — Russo-Baltique (Руса-Балтык). У канцы 1910 году акцыянерную супольнасьць РБВЗ набыла «Экіпажная фабрыка Фрэзэ і К» — расейскага аўтавытворцы-першапраходцы. Майстэрскія прадпрыемствы знаходзіліся ў Пецярбургу на Эртэлеўскім завулку, 10 (цяпер вуліца Чэхава). Затым яны былі ператвораны ў станцыю тэхабслугоўваньня аўтамабіляў РБВЗ.

#### Мадэль С
Першая мадэль аўтамабільнага аддзелу Расейска-Балтыйскага вагоннага заводу. Выпушчана 26 траўня 1909 г.. Атрымала назву С-24/30. Індэкс мадэлі расшыфроўваецца так: 24 — разьліковая магутнасьць рухавіка ў конскіх сілах, 30 — максымальная магутнасьць. Аб’ём рухавіка складаў 4501 см³. У далейшым выпускаліся мадыфікацыі: С-24/35 (1912—1914); С-24/40 (1913—1918). Мадэль стала найболей масавае ў гісторыі заводу — выпушчана ўсяго 347 асобнікаў.
У 1913 годзе была выраблена першая машына аўтамабільнага аддзелу Расейска-Балтыйскага вагоннага заводу з паўгусенічным рухавіком францускага вынаходніка Адольфа Кэгрэса, працавалага тады ў Расеі. Прызначаная для эксплюатацыі ўзімку, гэтая машына, вырабленая на базе мадэлі сэрыі С24/40, была абсталявана лыжамі й гумовымі гусеніцамі шырынёю 320 мм, з мэталічнымі грабянямі.

#### Мадэль К

Выпускалася ў 1909—1910 гадах. Працоўны аб’ём рухавіка 2211 см³. У наступнай мадыфікацыі К-12/20 (1911—1913) было ўжыта вадзяное астуджэньне рухавіка бяз помпы. К-12/24 (1914 год). Усяго за 6 гадоў быў выпушчаны 141 аўтамабіль мадэлі К. Кожная мадэль выпускалася так званымі «сэрыямі» (напр. К-12/14 і К-12/20 — дзьве розныя сэрыі аднае мадэлі K). Тыражы кожнае сэрыі вельмі адрозьніваліся. Маглі складаць ад 2 да 100 шт. Акрамя таго маглі быць замоўлены розныя варыянты кузаву.

Нягледзячы на вялікую цікавасьць да Руса-Балтаў, на Трэцяй міжнароднай пецярбургскай выставе 1910 году, прададзена было нашмат менш аўтамабіляў чым чакалася. У прыватнасьці ў Пецярбургу каля 20-ці асобнікаў, па некалькі машынаў у іншых гарадах і ніводнага ў Маскве . Гэтаму маглі спрыяць кошты. Руса-Балт мадэлі К каштаваў 5500 рублёў, мадэль С — 7500 рублёў. Для параўнаньня: аўтамабілі Рэно й Опэль каштавалі 5000 рублёў. Ёсьць зьвесткі, што Вялікі князь Канстантын Канстантынавіч Раманаў набыў тры Руса-балта, вялікая князёўна Марыя Паўлаўна Раманава — адзін асобнік мадэлі К12-20 з шасі № 4 II сэрыі. У 1910 два аўтамабіля былі набыты для царскага двару. К12-20 № 217 і мадэль С24-40 № 270, абодва з кузавам ландоле. Усяго аўтапарк царскае сям’і налічваў 58 аўтамабіляў розных маркаў зь якіх толькі 10 абслугоўвалі царскую сям’ю. Аднак асабіста цар аддаваў перавагу іншым маркам, замест Руса-Балта.

Аўтамабілі гэтае маркі былі вядомыя па ўсім сьвеце дзякуючы сваім перамогам у прэстыжных спаборніцтвах, напрыклад Санкт-Пецярбург — Монтэ-Карлё у 1912 і 1913 гадах. «Руса-Балт» быў першым аўтамабілем, які дабраўся да вяршыні Вэзувію. Пра трываласьць машыны кажа такі кур’ёзны выпадак: у адным з прабегаў кіроўца наехаў на хату; хата развалілася, а аўтамабіль застаўся амаль цэлым. Завод выпусьціў каля 500 аўтамабіляў за 7 гадоў.
Увосень 1915 , імпэратар Мікалай II прыняў рашэньне эвакуяваць завод у Маскву у раён Філі. Дзесяць «Руса-Балтаў» былі выраблены на новым месцы ўжо ў савецкі час. Адзін зь іх быў падораны Калініну.

## Эвакуацыя й далейшы лёс аддзелу

### Рыга
Падчас Першае сусьветнай вайны (увосень 1915) аўтамабільны аддзел з Рыгі быў эвакуяваны ў Маскву. У часы першае Латвійскае рэспублікі у пустым памяшканьні былога заводу зьмесцаваліся шматлікія саматужныя майстэрні. У часы перабудовы арґанізаваны каапэратыў, які вырабляе прычэпы да легкавых аўтамабіляў. Пасьля каапэратыў прыняў назву «Руссо-Балт».

### Масква
У 1916 годзе, кіраўніцтва акцыянернага грамадства купіла ў спадчыннікаў купца Паўла Шэлапутына для эвакуяванага заводу падмаскоўны маёнтак Пакроўскае-Філі (цяпер раён Масквы «Філі»).
* 1 ліпеня 1917 году завод адкрыты пад назваю «Другі аўтамабільны завод Руса-Балт»
* У 1918 годзе завод нацыяналізаваны й пастановаю Рады Народных Камісараў пераназваны ў Першы дзяржаўны бранетанкавы завод.
* У 1922 годзе было выпушчана 5 аўтамабіляў «Руса-Балт». У наступным годзе завод перададзены ў канцэсію фірме «Юнкерс», пачаты выпуск самалётаў Ю-20, Ю-21.

### Політэхнічны музэй
Аўтамабіль К12/20 выпуску 1911 году з шасі № 73 замовіла паветраплавальная школа ў горадзе Цьверы. Мэханік па катлах апалу Арлоў з гораду Кімры набыў гэты аўтамабіль у 1929 годзе й актыўна эксплюатаваў да 1939 году, пакуль захоўваліся покрыўкі.

Узімку 1942—1943 гадоў быў размарожаны блёк рухавіка, блёк цыліндраў парэпаўся, машына прыйшла ў непрыдатнасьць. Завалены побытавым сьмецьцем, аўтамабіль стаяў у дрывотніку. У 1966 годзе ўладальнік прапанаваў кіна­студыі імя Горкага купіць аўтамашыну. Супрацоўнікі маскоўскага Політэхнічнага музэю даведаліся пра гэта праз тры дні. Музэй набыў машыну ў кінастудыі, у 1967 годзе аўтамабіль прайшоў рэстаўрацыю ў НАМІ і прыйшоў сво­ім ходам у музэй. Рэстаўратарам прыйшлося перабраць рухавік, падрыхтаваць мноства дэталяў.

Гэта — адзіны захаваны ў сьвеце ўнікальны экзэмп­ляр «Руса-Балта».

Пабудаваная ў горадзе Рыга пажарная машына сабрана зь нешматлікіх рэшткаў «Руса-Балта». Арыгінальныя там фрагменты кабіны, частка рамы, радыятар, скрынка пераключэньня перадачаў. Разрэзаная сталёвая рама шмат гадоў служыла апораю для тэлевізійнае антэны. Усё астатняе было зроблена нанова.

## Спроба адраджэньня маркі

### A:Level — Russo-Baltique Impression
У 2002 годзе ў атэлье A:Level распрацавалі дызайн аўтамабілю ў стылі 30 — 40-х гадоў XX стагодзьдзя. Па завяршэньні конкурсу дызайнэрскіх праектаў, эскіз пераможца (Звіада Цыкаліі) быў узяты за аснову новага аўтамабіля. Інвэстыцыі ў памеры 2 млн даляраў былі ўкладзены ў дадзены праект расейскім прадпрымальнікам, уладальнікам гандлёвае маркі «Руса-Балт», Віктарам Такновым. У 2002 годзе A: Level была пераназвана ў «Russo-Baltique». У 2006 годзе ў супрацоўніцтве зь нямецкім атэлье German Gerg GmbH быў створаны канцэпт-караў Russo-Baltique Impression. Аўтамабіль дэманстраваўся ў Эўропе на конкурсе Concorso d’Eleganza Villa d’Este 2006 году і на аўтасалоне ў Жэневе у 2007 годзе. Для выраба скарыстаны вытворчыя магутнасьці фірмы «Gerg GmbH» разьмешчанае пад Мюнхенам. Некаторыя тэхнічныя дадзеныя аўтамабіля: 12-цыліндравы сілавы аґрэґат Mercedes-Benz з падвойным турбакампрэсарам, магутнасьцю 555 л з., 6-ступеністая аўтаматычная каробка перадач, пнэўмападвеска. Цікавыя асаблівасьці — сьвятлодыёдныя ліхтары й дах са зьменнаю празрыстасьцю.
Аўтамабіль было вырашана выпускаць дробнымі сэрыямі па 10—15 асобнікаў у год. Арыентыровачны кошт — 1,8 млн даляраў. Было атрымана некалькі замоваў, аднак вытворчасьць так і не была пачата. Меркавалася таксама распрацоўка яшчэ аднаго аўтамабілю клясы GT.

### [[Dartz Kombat|Dartz Prombron]]
Латвійская фірма Dartz, якая спэцыялізуецца на вытворчасьці аконных плёнкаў, вырабіла на заводзе ў Таліне (Эстонія) браняваны пазадарожнік пад назваю «Prombron’ (ex. Russo-Baltique)». На лягатыпе аўтамабілю, апроч вышэйпаказанай назвы, паказаны таксама серп і молат. На сваім сайце фірма пазыцыянуе аўтамабіль як «прадаўжальніка традыцыяў Руса-Балта». 16 красавіка 2009 году два аўтамабілі «PROMBRON' (ex. Russo-Baltique)» былі прадстаўлены на аўтавыставе Top Marques Monaco. У інтэрнэт-публікацыях адбываецца шмат спэкуляцыяў на тэму адраджэньня «Руса-Балта», фірмаю DARTZ, нягледзячы на тое, што сама фірма не валодае гандлёваю маркаю «Руса-Балт».

## У гульнявой і сувэнірнай індустрыі
Маштабныя мадэлі пяці выглядаў у маштабе 1:43 выпускаюцца на саратаўскім заводзе «Моссар».

## Глядзіце таксама
* Першы расейскі аўтамабіль
* Ільля Мурамец — самалёт, які будавалі на тым жа заводзе

## Крыніцы

## Літаратура
* Ю. Долматовский. Знакомые и Незнакомые. Издательство Детская Литература 1976 г. Стр 86.
* Энциклопедия «Рига». Рига: Главная редакция энциклопедий, 1989.  Стр. 644

## Вонкавыя спасылкі

* Апавяданьне гісторыя аўтамабілізму Льва Шугурава пра «Руссо-Балт» у этэры радыё «Эхо Москвы»
* Пра кнігу «Погоня за Руссо-Балтом» Льва Шугурава ў этэры радыё «Эхо Москвы»
* Афіцыйны сайт Russo-Baltique
* Гісторыя аўтамабілю. Руссо-Балт
* Расейска-балтыйскі вагонны завод

Катэгорыя:Машынабудаўнічыя прадпрыемствы
Катэгорыя:Прадпрыемствы Расейскай імпэрыі