Полацкае ваяводзтва

**По́лацкае ваяво́дзтва** — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка на поўначы Вялікага Княства Літоўскага. Плошча каля 18,8 тыс. км². Сталіца — места Полацак. Найбольшыя месты і мястэчкі: Асьвея, Бешанковічы, Глыбокае, Дзісна, Друя, Лепель, Ула і Ўшачы.

## Гісторыя

У 1504 годзе Полацкае намесьніцтва (колішняе Полацкае княства) атрымала статус ваяводзтва. У 1537 годзе на карысьць Маскоўскай дзяржавы страчаны Себеж і шэраг дробных памежных воласьцяў (г. зв. «Завалочча»). У 1563—1581 гадох войскі маскоўскага гаспадара Івана IV Тырана акупавалі значную частку Полаччыны.

У 1618 годзе ў выніку вайны з Маскоўскай дзяржавай у склад ваяводзтва вярнуліся Невельская і Себеская воласьці. У вайну Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667) Полаччыну акупавалі войскі маскоўскага гаспадара Аляксея Міхайлавіча.

Захаваліся сьведчаньні азначэньня жыхароў Полацкага ваяводзтва ліцьвінамі (літвой): «*литвин… торговый человек города Полоцка Ондрей Митев*» (1609—1610 гады), «*…приехал <…> ис Полотцка ко Пскову <…> торговой литвин Спиридонка Кондратьев*» (1623 год), «*…литвин торговый человек полочанин Кондрашко Яковлев сын*» (1625 год), «*…Васька Ондреев в роспросе сказался: родом он литвин Полотцкого повету*» (1631 год), «*литвин Янька Бобровский… Полоцкого повету, шляхецкий сын*», «*литвин Александр [Олехновский] в роспросе сказался родом [[Беларусцы|белорусец]], Полоцкого повету, шляхтич; отец его был шляхтич же, испомещен был под [[Вільня|Вильной]] в [[Ашмянскі павет|Ошмянском повете]], и отец де его то имение свое продал, а в то место имение купил в Полоцком повете*» (абодва 1632 год), «*…на литвина, на полочанина, торгового человека, на Левку Схомроченкова*» (1649 год), «*…а взятой мужик сказал: из Полотцка литвин, Яном зовут Ярин*» (1656 год), «*Климановский Богдан… литва, полоцкая шляхта*» (1660 год). Яшчэ ў 1506 годзе ліцьвінам запісаўся ў Кракаўскім унівэрсытэце выдатны асьветнік і першадрукар Францішак Скарына: . У запісах мэтрыкі папскай сэмінарыі ў Празе значыцца *Basilius Kamisky Polotiensis Lituanus* (1597 год), а ў мэтрыцы сэмінарыі Оламаўцу — *Ambrosius Druhovina Lithvanus Polocensis* (1682—1683 гады).

У 1773 годзе ў зьвязку з захопам Расейскай імпэрыяй значнай часткі ваяводзтва, ягоную сталіцу перанесьлі ва Ўшачы. У выніку другога падзелу Рэчы Паспалітай (1793 год) пад расейскай уладай апынулася рэшта тэрыторыі Полаччыны.

## Сымболіка
Герб ваяводзтва меў наступны выгляд: *«[[Пагоня]] ў белым полі»*.

Ваяводзкая харугва была белага або, паводле іншых зьвестак, ружовага колеру з выяваю гербу Пагоня ў цэнтры.

Мескія гербы атрымалі Друя, Дзісна, Невель, Полацак, Себеж, Ула, Ушачы.


Połacak, Pahonia. Полацак, Пагоня (1712).jpg|1712 г.
Połacak, Pahonia. Полацак, Пагоня (1720) (2).jpg|каля 1720 г.
Połacak, Pahonia. Полацак, Пагоня (1794).jpg|1794 г.
Połacak, Pahonia. Полацак, Пагоня (B. Starzyński, 1875-1900) (2).jpg|канец XIX ст. (рэканструкцыя)


## Геаграфія

На поўначы межавала з Інфлянтамі і Маскоўскай дзяржавай, на ўсходзе — зь Віцебскім паветам Віцебскага ваяводзтва, на поўдні — зь Менскім паветам Менскага ваяводзтва, на захадзе — з Ашмянскім і Браслаўскім паветамі Віленскага ваяводзтва.

Рака Дзьвіна падзяляла ваяводзтва на дзьве роўныя часткі. Большасьць тэрыторыі на поўнач ад яе займалі слабазаселеныя дзяржаўныя і магнацкія воласьці, асноўная частка шляхецкіх маёнткаў ляжала на поўдзень ад Дзьвіны.

На тэрыторыі ваяводзтва знаходзіліся месты і мястэчкі: Арэхаўна, Асьвея, Бабынічы, Бачэйкаў, Бешанковічы, Валосавічы, Валынцы, Варонеч, Ветрына, Галубічы, Гарбачэва, Глыбокае, Гомель, Губін, Дзісна, Друя, Дрыса, Камень, Каханавічы, Кублічы, Лепель, Лужкі, Лявонпаль, Невель, Павульле, Пліса, Полацак, Празарокі, Пышна, Росіца, Себеж, Селішча, Сіроцін, Ула, Ушачы, Чашнікі, Юхавічы, Экімань, Язна.

Магдэбурскае права мелі Бешанковічы (4.10.1634), Дзісна (20.01.1569), Друя (3.03.1620), Невель (3.03.1623), Полацак (4.10.1498), Себеж (22.03.1623), Селішча, Сіроцін (12.01.1767), Ула (31.03.1648), Ушачы (23.06.1758).


Połackaje kniastva. Полацкае княства (S. Pachałaviecki, 1579).jpg|Полацкае ваяводзтва, 
Połacak-Viciebsk-Amścisłaŭ. Полацак-Віцебск-Амсьціслаў (1665).jpg|Полацкае, Віцебскае і Амсьціслаўскае ваяводзтвы, 1665 г.
Vilnia-Połacak-Viciebsk. Вільня-Полацак-Віцебск (1772).jpg|Віленскае, Полацкае і Віцебскае ваяводзтвы, 
Miensk-Amścisłaŭ-Połacak-Viciebsk. Менск-Амсьціслаў-Полацак-Віцебск (1781).jpg|Менскае, Амсьціслаўскае, Полацкае і Віцебскае ваяводзтвы, 1781 г.


## Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел
 

Ваяводзтва не падзялялася на паветы. У ягоны склад ўваходзілі Дзісьненскае, Лепельскае і Невельскае староствы (дзяржаўныя воласьці), а таксама прылеглыя прыватнаўласьніцкія маёнткі.

Ваяводзкі і павятовы соймікі праходзілі ў Полацку, з 1773 году — ва Ўшачах. Полацкая шляхта абірала двух паслоў на Вальны сойм Рэчы Паспалітай, а таксама двух дэпутатаў на Галоўны Трыбунал (аднаго на «літоўскую» і аднаго на «рускую» кадэнцыю).

## Дэмаграфія
У сярэдзіне XVII ст. Полацкае ваяводзтва налічвала 23 204 дымоў. Паводле сучасных падлікаў, да вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667) колькасьць насельніцтва складала каля 186 тыс. чал., па вайне яно скарацілася да 41 тыс. чал.

## Ураднікі

У Сэнаце Рэчы Паспалітай Полацкае ваяводзтва мела двух прадстаўнікоў — ваяводу і кашталяна. Паводле вялікакняскіх прывілеяў, мясцовы ваявода (як і віцебскі) прызначаўся толькі са згоды мясцовай шляхты.

Згодна зь Люблінскай уніяй (1569 год) ваявода полацкі паводле значнасьці займаў месца пасьля люблінскага і перад бельскім. За ўвесь час свайго існаваньня ваяводзтва мела 21 ваяводу і 16 кашталянаў.

Ваяводзкі мундзір быў аднолькавым з смаленскім — малінавы («кармазыновы») кунтуш і цёмна-сінія («гранатовыя») жупан і адвароты.

## Архітэктура
### Драўляная
На Полаччыне склалася даўняя традыцыя драўлянага дойлідзтва. 


Bačejkaŭ, Rynak, Spaskaja. Бачэйкаў, Рынак, Спаская (1918).jpg|Спаская царква, Бачэйкаў (званіца з XIX ст.)
Biešankovičy, Zadźvinskaja Słabodka, Mikolskaja. Бешанковічы, Задзьвінская Слабодка, Мікольская (C. Faber du Faur, 29.07.1812).jpg|Мікольская царква, Бешанковічы
Biešankovičy, Chraptovič-Pietrapaŭłaŭskaja. Бешанковічы, Храптовіч-Петрапаўлаўская (C. Faber du Faur, 28.07.1812).jpg|Царква Сьвятых Пятра і Паўла, Бешанковічы
Vałosavičy, Rynak, Baharodzickaja. Валосавічы, Рынак, Багародзіцкая (1900).jpg|Царква Раства Багародзіцы, Валосавічы


Viarbiłava, Bazylanski. Вярбілава, Базылянскі (1901-41).jpg|Пакроўская царква, Вярбілава
Dzisna, Dźvina, Vaskrasienski. Дзісна, Дзьвіна, Васкрасенскі (1896).jpg|Васкрасенскі манастыр, Дзісна
Kryvoje Siało. Крывое Сяло (D. Strukov, 1864-67).jpg|Царква, Крывое Сяло
Plisy, Duchaŭskaja. Плісы, Духаўская (1901-49).jpg|Духаўская царква, Плісы (званіца з XIX ст.)


### Мураваная
У XVIII ст. у мураваную архітэктуру Полаччыны прыйшла стылістыка віленскага барока.


Druja, Vialikaja, Pietrapaŭłaŭskaja. Друя, Вялікая, Петрапаўлаўская (D. Strukov, 1864).jpg|Царква Сьвятых Пятра і Паўла, Друя
Połacak, Struńnie, Uźvižanskaja. Полацак, Струньне, Узьвіжанская (1918).jpg|Мітрапаліцкая царква, Струньне
Połacak, Bielčyca. Полацак, Бельчыца (1890).jpg|Царква Сьвятых Барыса і Глеба, Полацак
Połacak, Spas. Полацак, Спас (W. Kobell, 18.08.1812).jpg|Царква Сьвятога Спаса, Полацак



Петрапаўлаўская царква у Беразвеччы.jpg|Царква Сьвятых Пятра і Паўла, Беразьвечча
Vałyncy. Валынцы (1918).jpg|Касьцёл дамініканаў, Валынцы
Глыбокае. Царква (03).jpg|Касьцёл кармэлітаў, Глыбокае
Hubin. Губін (1913).jpg|Касьцёл францішканаў, Губін


Лужки костел св. Михаила Архангела 01.jpg|Касьцёл піяраў, Лужкі
Nieviel, Rynak. Невель, Рынак (1942).jpg|Касьцёл францішканаў, Невель
BELARUS - POLOTSK (Полацк). St Sophia cathedral..jpg|Царква Сьвятой Соф’і, Полацак
Połacak, Rynak. Полацак, Rynak (3.06.1910) (2).jpg|Касьцёл езуітаў, Полацак


## Заўвагі

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 


Катэгорыя:Ваяводзтвы Вялікага Княства Літоўскага