open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
2 сакавіка

## Падзеі
* 1791 — Клёд Шап прадэманстраваў дзеяньне аптычнага тэлеграфу
* 1807 — прыняцьце закону, які забараняў увоз нявольнікаў на тэрыторыю ЗША
* 1836 — Тэхас абвясьціў незалежнасьць ад Мэксыкі
* 1923 — выйшаў першы нумар часопісу Time
* 1982 — пачатак вайны паміж Вялікабрытаніяй і Аргентынай з-за Фолклэндзкіх выспаў
* 1992:
** Беларусь устанавіла дыпляматычныя дачыненьні з Польшчаю
** пачатак узброенага канфлікту ў Прыднястроўі (Рэспубліка Малдова)
* 1993 — зацьверджаная Акадэмія мэдыцынскіх навук Украіны
* 1994 — Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь прагаласаваў за прэзыдэнцкую форму кіраваньня ў краіне
* 2001 — талібы пачалі руйнаваць даўнія статуі Буды
* 2008 — выбары трэцяга прэзыдэнта ў Расеі
* 2013 — набыў моц новы Жыльлёвы кодэкс Рэспублікі Беларусь

## Нараджэньні
* 1562 — Крыштап Мікалай Дарагастайскі, беларускі вайскаводзец
* 1770 — Люі Габрыель Сюшэ, герцаг Альбуфэрскі, маршал Францыі
* 1800 — Яўген Баратынскі, расейскі паэт
* 1820 — Эдуард Доўвэс Дэкер, нідэрляндзкі літаратар
* 1824 — Канстанцін Ушынскі, расейскі пэдагог-дэмакрат, заснавальнік навуковай пэдагогікі
* 1859 — Шалом-Алейхэм, габрэйскі пісьменьнік
* 1879 — Міхал Кроль, беларускі нэўрапатоляг
* 1918 — Алесь Бачыла, беларускі паэт
* 1930 — Сяргей Кавалёў, савецкі дысыдэнт, праваабаронца, грамадзкі дзяяч
* 1931 — Міхаіл Гарбачоў, прэзыдэнт СССР
* 1937 — Абдэль Азіз Бутэфліка, пяты прэзыдэнт Альжыру (ад 1999 г.)
* 1938 — Вячаслаў Зайцаў, расейскі мадэльер
* 1962 — Джон Бон Джові, амэрыканскі музыка, актор
* 1965 — Мілан Экерт, чэскі палітычны дзяяч, дэпутат парлямэнту, Амбасадар Чэхіі ў Беларусі (ад 2014 г.)
* 1969 — Міхаіл Парэчанкаў, расейскі актор
* 1979 — Дэміен Даф, ірляндзкі футбаліст
* 1986 — Пэтар Ірачэк, чэскі футбаліст
* 1989 — Тобі Альдэрвэйрэльд, бэльгійскі футбаліст
* 1990 — Жэром Фляаке, нямецкі хакеіст
* 1991 — Марк Горншуг, нямецкі футбаліст

## Сьмерці
* 1855 — Мікалай I, расейскі імпэратар
* 1887 — Аўгуст Вільгельм Айхлер, нямецкі батанік, распрацоўнік адной з клясыфікацыяў расьлінаў
* 1889 — Людвік Тадэвуш Варынскі, дзяяч польскага і расейскага рэвалюцыйнага руху
* 1894 — Джозэф Ўітэкер, брытанскі батанік
* 1930 — Дэвід Гербэрт Лоўрэнс, ангельскі пісьменьнік
* 1939 — Оскар Мілаш, францускі паэт беларускага паходжаньня
* 1977 — Цімафей Хведашчэня, беларускі вайсковы дзяяч, кіраўнік беларускай антысавецкай партызанкі 1920-х
* 1982 — Філіп Дзік, амэрыканскі пісьменьнік-фантаст
* 1994 — Вячаслаў Тычын, пісьменьнік
* 1997 — Карсон Марк, амэрыканскі навуковец, распрацоўнік вадароднай бомбы
* 2011 — Валер Рубінчык, савецкі, беларускі і расейскі кінарэжысэр
* 2011 — Тадзіяна Кляшторная, дзіцячая пісьменьніца, старэйшая дачка Тодара Кляшторнага
* 2013 — Мікола Арочка, беларускі паэт
* 2014 — Рыгор Барадулін, Народны паэт Беларусі

## Сьвяты
* Праваслаўе, Дзень памяці вялікамучаніка Феадора Тырона
* Багаі, Сьвята Дзевятнаццатага дня месяца Ага
* Тэхас, Дзень незалежнасьці
* М’янма, Дзень селяніна
* Этыёпія, Дзень перамогі пад Адуа
* , Дзень народзінаў Доктара Сьюза, Read Across America
* , Фэстываль вады, горад Абама, Фукуі

## Крыніцы
Personal Depeche

***Personal Depeche*** (**Belarusian Tribute to Depeche Mode ''Personal Depeche***) — складанка песень брытанскага гурта [[Depeche Mode]] ў выкананьні беларускіх музыкаў. Выйшла ў дзьвюх выданьнях: у сьнежні [[2002]] году й у сьнежні [[2003]] году.

== Зьмест ==
# [[Аляксей Шадзько]] — «Dream On»
# [[Neuro Dubel]] feat. [[Guda]] — «I Feel You»
# [[Flat]] — «Dead of Night»
# [[Impatt]] — «In Your Room»
# [[Ляпіс Трубяцкі]] — «Вопрос времени» («Question of Time»)
# [[Apple Tea]] — «It’s No Good»*
# [[Людміла]] — «Увидеться вновь» («See You»)
# [[Троіца (гурт)|Троіца]] — «Freestate»
# [[Гаер]] і [[Аляксандар Памідораў]] — «Never Let Me Down Again»
# [[KRIWI]] — «Бяз гучных словаў» («Freelove»)
# [[N.R.M.]] — «Твой Езус» («Personal Jesus»)
# [[Zet]] — «Марны» («Useless»)
# [[Garadzkija]] — «Адчуваю» («I Feel You»)
# [[Зьміцер Вайцюшкевіч|Тодар]] — «I Want You Now»
# [[Калі Юга (гурт)|Калі Юга]] — «В прицеле твоего ружья» («А Barrel of a Gun»)
# [[Крама (гурт)|Крама]] — «Enjoy the Silence»***
# [[Logika Metro]] — «Freestate»**
# [[Крама (гурт)|Крама]] — «Enjoy the Silence» (DJ Yarik Rock-Tech-House Mix)**

: *'*** — у інструмэнтальным выкананьні
: ****** — толькі на другім выданьні
: *****''' — таксама выходзіла на самотніку гурта Крама «Enjoy the Silence»

У дужках пазначана арыгінальная назва песьні, калі яна выконваецца ў перакладзе. Аўтар усіх песень — Марцін Гор.

## Выдаўцы
* West Records
* MSH Records
* Сяргей «Шлёма» Лабандзіеўскі: запіс, зьвядзеньне
* Юры Гарачка: запіс, зьвядзеньне
* Генадзь Сыракваш: запіс, зьвядзеньне (10, 13)
* Людміла Краўцова: запіс, зьвядзеньне (7)
* Андрэй Субоцін: мастарынг
* Кірыл Вязьмікін: дызайн, фота
* Руслан «Вецер» Макараў: прадусар
* Андрэй Халадзінскі: прадусар
* Адам Старповіч: прадусар

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйная старонка складанкі
* Неафіцыйная старонка прыхільнікаў Depeche Mode у Беларусі

Катэгорыя:Беларускія музычныя складанкі
Шлях (альбом)

«**Шлях**» — канцэртны альбом гурта «Стары Ольса», запісаны падчас выступаў 2002—2003 гадоў.

## Зьмест
# «Войцех» (Менск, студзень 2003)
# «Тотэнтанц» (Менск, студзень 2003)
# «Карла» (Менск, студзень 2003)
# «Закляцьце» (Менск, студзень 2003)
# «Гальярда-Балет-Гальярда» (Менск, студзень 2003)
# «Выправа» (Менск, студзень 2003)
# «A que por» (Нясьвіж, ліпень 2003)
# «Танцы» (Менск, кастрычнік 2002)
# «Пір» (Менск, кастрычнік 2002)
# «Літвін» (Менск, ліпень 2003)
# «Руевіт» (Менск, ліпень 2003)
# «Праклён» (Лепель, красавік 2003)
# «Конскі брандль» (Лепель, красавік 2003)
# «Анёл» (Лепель, красавік 2003)
# «Брама» (Лепель, красавік 2003)
# «Шлях» (Лепель, красавік 2003)

## Удзельнікі
* Зьміцер Сасноўскі: дуды (валынкі), ліра, гусьлі, мандаліна, варган, пэркусія, вакал
* Кася Радзівілава: блёк-флейта, флейта, шалмей, сьвірэль
* Ільля Кубліцкі: лютня, варган
* Алесь Чумакоў: ліра, мандаліна, гусьлі, кантэле, гудок, шалмей, пэркусія, вакал, дызайн
* Андрэй Апановіч: ударныя, варган, дуда (валынка), вакал
* А. Белавусаў: фота
* А. Шаўцоў: мастэрынг

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйная хатняя старонка

Катэгорыя:Альбомы 2003 году
Катэгорыя:Альбомы Стары Ольса
Ляпляндзкая вайна

**Ляпля́ндзкая вайна́** () — ваенныя дзеяньні паміж Фінляндыяй і Нямеччынай, якія адбываліся зь верасьня 1944 па красавік 1945 году. Гэтая вайна атрымала назву ляпляндзкая, бо праходзіла ў паўночнай фінскай правінцыі — Ляпляндыі.

Улетку 1943 году нямецкае вярхоўнае камандаваньне пачало рыхтавацца да магчымага мірнага пагадненьня паміж Фінляндыяй і СССР. Немцы плянавалі згуртаваць вайсковыя сілы на поўначы Фінляндыі, каб абараніць нікелевыя шахты каля мястэчка Пэтсамо (цяпер гэта пасёлак Печэнга Мурманскай вобласьці). Цягам зімы 1943—1944 немцы паляпшалі дарогі ад паўночнай часткі Нарвэгіі да паўночнай часткі Фінляндыі, шырока ўжываючы працу ваеннапалонных (многія зь іх былі схоплены ў паўднёвай Эўропе, і апранутыя ў летнюю ўніформу, таму страты былі вялікія), і разьмясьцілі ў тым рэгіёне склады. Такім чынам, калі ў верасьні 1944 Фінляндыя заключыла мірнае пагадненьне з Савецкім Саюзам, немцы былі добра падрыхтаваныя.

У той час, калі наземныя сілы Нямеччыны адступілі на поўнач, нямецкі флёт замінаваў падыход да Фінляндыі з боку мора, і падчас апэрацыі «*Tanne Ost*» паспрабаваў захапіць выспу *Suursaari* у Фінскай затоцы. Хаця некаторыя чыны Вэрмахта і фінскія армейскія афіцэры намагаліся арганізаваць адносна мірную перадачу вострава, сутычкі паміж нямецкімі і фінскімі войскамі пачаліся нават раней за падпісаньне папярэдняга савецка-фінскага пагадненьня. Барацьба ўзмацнілася, калі фіны спрабавалі выканаць савецкае патрабаваньне выслаць усе нямецкія войскі з Фінляндыі. Такім чынам фіны апынуліся ў такім жа становішчы, як раней італьянцы і румыны, якія пасьля капітуляцыі саюзным войскам вымушаныя былі змагацца за вызваленьне сваіх краін ад нямецкіх войск. Задача фінаў была ўскладнена савецкім патрабаваньнем дэмабілізаваць большую частку фінскай арміі, нават падчас кампаніі супраць немцаў.

Фінскі генэрал *Hjalmar Siilasvuo*, пераможца ў бітве ля *Suomussalmi*, кіраваў дзеяньнямі супраць немцаў, і ў кастрычніку — лістападзе 1944 вызваліў ад іх большую частку паўночнай Фінляндыі. Аднак нямецкія сілы на чале з генэралам *Lothar Rendulic* спустошылі вялікі абшар поўначы Фінляндыі, ужываючы тактыку «выпаленай зямлі». Больш за траціну жыльля была зруйнаваная, а горад Rovaniemi быў зьнішчаны цалкам. Акрамя маёмасных страт, ацэненых у прыблізна 300 мільёнаў даляраў ЗША (у коштах 1945 году), каля 100 тысяч жыхароў сталі бежанцамі, што дадало праблемаў пасьляваеннага аднаўленьня (пасьля заканчэньня вайны саюзьнікі абвінавацілі Рэндуліча ў ваенных злачынствах і прысудзілі яму 20 гадоў зьняволеньня). Апошнія нямецкія вайсковыя часткі былі выгнаны ў красавіку 1945.

Ваенныя страты былі адносна невялікімі: 1000 чалавек зь фінскага боку і прыблізна 2000 зь нямецкага.

З гэтай вайной зьвязана зьяўленьне ў фінскім календары такіх памятных дат, як Дзень памяці загінуўшых і Нацыянальны дзень вэтэранаў.

## Вонкавыя спасылкі
* Мапы, фатаздымкі

Катэгорыя:Другая сусьветная вайна
Катэгорыя:Гісторыя Фінляндыі
Катэгорыя:Гісторыя Нямеччыны
3 сакавіка

## Падзеі
* 1067 — адбылася бітва на рацэ Нямізе паміж войскам Усяслава Чарадзея і злучанымі дружынамі князёў Кіеўскай Pусі. Першая ўзгадка Менску ў крыніцах.
* 1623 — кароль і вялікі князь Жыгімонт Ваза надаў Невелю Магдэбурскае права і герб
* 1802 — у Вене апублікавалі «Месяцовую санату» Бэтговэна
* 1861 — у Расейскай імпэрыі скасаванае прыгоннае права: Аляксандар II выдаў маніфэст аб вызваленьні сялянаў
* 1875:
** у Парыжы адбылася прэм’ра опэры «Кармэн»
** у Манрэалі (Канада) прайшоў першы афіцыйны матч у хакей з шайбаю
* 1918 — заключаны Берасьцейскі мір паміж Расеяй і Нямеччынай
* 1923 — у Вільні выйшаў першы нумар беларускае газэты «Новае Жыцьцё»
* 1930 — заснаваная «Бабруйская швачная фабрыка»
* 1980 — Пажар у аўтобусе ў Менску
* 1991 — у Латвіі ды Эстоніі адбыліся рэфэрэндумы, большасьць удзельнікаў якіх выказалася за выйсьце са складу СССР
* 1992 — Войскі былога СССР пачалі пакідаць Летуву
* 2012 — Чыгуначная катастрофа пад Шчэкацінамі

## Нараджэньні
* 1803 — Аляксандар Габрыель Дэкан, францускі мастак
* 1843 — Аляксандар Грэм Бэл, амэрыканскі навукоўца, вынаходнік тэлефону
* 1899 — Юры Алеша, савецкі пісьменьнік
* 1942 — Уладзімер Кавалёнак, беларускі касманаўт
* 1965 — Вальдэмар Тамашэўскі, летувіскі палітык польскага паходжаньня

## Сьмерці
* 1767 — Ян Гляўбіц, клясык беларускай архітэктуры
* 1849 — Юльюш Славацкі, польскі паэт і драматург
* 1900 — Валенці Швыкоўскі, маршалак пружанскі, удзельнік паўстаньня 1863 году, мэцэнат
* 1913 — Зыгмунд Пуслоўскі, польскі калекцыянэр, мэцэнат
* 1944 — Францішак Аляхновіч, беларускі драматург
* 1953 — Мікола Равенскі, беларускі кампазытар
* 1977 — Флявіян (Дзьмітрыюк), япіскап Расейскай праваслаўнай царквы
* 1997 — Уладзімер Базан, дзяяч беларускага адраджэнскага руху, мастак творчай суполкі «Пагоня», калекцыянэр і выдавец
* 2009 — Вітольд Карпыза, польскі краязнавец, грамадзкі дзяяч, мастак з Ваўкавышчыны
* 2012 — Эдуард Зарэмба, беларускі футбаліст
* 2023 — Кэндзабура Оэ, сучасны японскі пісьменьнік-гуманіст, ляўрэат Нобэлеўскай прэміі (1994)

## Сьвяты
* Міжнародны дзень пісьменьніка
6 сакавіка

## Падзеі
* 1447 — Мікалай V абраны Папам
* 1576 — Мікалай Радзівіл «Руды» другі раз заступіў на пасаду гетмана вялікага літоўскага
* 1853 — у Вэнэцыі адбылася прэм’ера опэры Джузэпэ Вэрдзі «Травіята»
* 1869 — Дзьмітры Мендзялееў публічна прадставіў сваю пэрыядычную табліцу элемэнтаў
* 1899 — зарэгістраваная гандлёвая марка «Асьпірын»
* 1902 — у Гішпаніі заснаваны футбольны клюб Рэал Мадрыд
* 1925 — Бэльгія анэксавала нямецкія раёны Мальмэдзі і Эўпэн
* 1940 — абвешчанае перамір’е ў савецка-фінскай вайне
* 1944 — пачалося фармаваньне Беларускай краёвай абароны
* 1953 — Георгі Малянкоў на кароткі пэрыяд па сьмерці Сталіна стаў генэральным сакратаром КПСС
* 1957 — брытанскія калёніі Залаты бераг і Брытанскае Тога сталі незалежнаю Ганскай рэспублікай
* 1957 — Другая араба-ізраільская вайна: Ізраіль вывеў войскі з Сынайскага паўвострава
* 1964 — Канстанцін II стаў апошнім каралём Грэцыі
* 1972 — заснаванае выдавецтва «Мастацкая літаратура»

## Нараджэньні
* 1475 — Мікелянджэлё Буанароці, італьянскі скульптар, архітэктар, мастак эпохі Адраджэньня
* 1806 — Элізабэт Барэт Браўнінг, адна з найвыбітнейшых ангельскіх паэтак Віктарыянскай эпохі
* 1896 — Ізі Харык, беларускі габрэйскі паэт
* 1926 — Анджэй Вайда, польскі рэжысэр
* 1928 — Габрыель Гарсія Маркес, калюмбійскі пісьменьнік, ляўрэат Нобэлеўскай прэміі
* 1929 — Фазіль Іскандэр, абхаскі пісьменьнік
* 1932 — Браніслаў Герэмек, польскі палітык
* 1934 — Міхаіл Жванецкі, савецкі, расейскі пісьменьнік-сатырык
* 1937 — Валянціна Церашкова, першая жанчына-касманаўт
* 1937 — Уладзімер Крукоўскі, беларускі мастак-плякатыст
* 1948 — Уладзімер Кульчыцкі, беларускі нэўрафізыёляг
* 1959 — Алег Вялічка, беларускі лекар, двойчы дэпутат ПП НС РБ
* 1964 — Уладзімер Міхно, беларускі мастак і пісьменьнік
* 1965 — Аляксандар Хлапонін, расейскі палітык
* 1988 — Дар’я Юркевіч, беларуская біятляністка

## Сьмерці
* 1829 — Пётар Бялінскі, прэзыдэнт соймавага суду Царства Польскага, пісар вялікі каронны ад 1787 году, сэнатар-ваявода
* 1984 — Мартын Німёльлер, нямецкі пратэстанцкі дзеяч
* 1986 — Джорджыя О’Кіф, амэрыканская мастачка
* 2007 — Жан Бадрыяр, францускі філёзаф-постмадэрніст
* 2026 — Уладзімер Карызна, беларускі паэт-песеньнік, перакладчык

## Сьвяты
*
Аляхандра Амэнабар

**Аляха́ндра-Фэрна́нда Амэна́бар-Ка́нтас** (; нарадзіўся ) — гішпанскі кінарэжысэр.

Нарадзіўся ў Сант’яга (Чылі) у сям’і гішпанкі й чылійца. Ад 1994 году жыве ў Мадрыдзе. Заявіў аб сабе як таленавіты рэжысэр у 19 гадоў прэзэнтаваўшы сваю першую працу — кароткамэтражны фільм «Галава» (*La Cabeza*), за якую атрымаў Першую прэмію Незалежнае Асацыяцыі Кінематаграфістаў-Аматараў. Пад апякунствам прадусара Хасэ-Луіса Куэрды здымае свой першы паўнамэтражны фільм «Дыплёмная праца» (*Tesis*) (1996). Потым — «Расплюшчы вочы» (*Abre los ojos*) (1997). У 2000 годзе здымае фільм «Іншыя» (*The Others*) з акторкаю Ніколь Кідман у галоўнай ролі. Гэтая стужка была ўзнагароджаная васьмю прэміямі «Ґоя», сярод якіх за найлепшы фільм і за найлепшую рэжысуру. 3 верасьня 2004 году Амэнабар прэзэнтуе свой фільм «У адкрытае мора» (*Mar adentro*) з Хаўерам Бардэмам у ролі спаралізаванага Рамона Сампэдры, які пражыў 30 гадоў прыкаваны да ложка і пра чыё жыцьцё і барацьбу за права на прыстойную сьмерць распавядае гэтая кінастужка. 11 верасьня 2004 году стужка атрымала Спэцыяльную прэмію кінафэстывалю ў Вэнэцыі, 11 сьнежня 2004 году — 14 прэміяў «Гоя», 30 студзеня 2005 — 2 прэміі «Оскар» (за лепшы фільм не па-ангельску і ў катэгорыі «лепшы актор» (Хаўер Бардэм)).

## Фільмаграфія
* 2009: *Agora* («Агора»)
* 2004: *Mar adentro* («У адкрытае мора»)
* 2000: *The Others* («Іншыя»)
* 1997: *Abre los ojos* («Расплюшчы вочы»)
* 1996: *Tesis* («Дыплёмная праца»)

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйная старонка фільму «Ў адкрытае мора»

Катэгорыя:Гішпанскія кінарэжысэры
Катэгорыя:Чылійскія кінарэжысэры
13 сакавіка

## Падзеі
* 1881 — расейскі імпэратар Аляксандар II быў сьмяротна паранены ў Пецярбургу бомбай, кінутай нарадавольцам, ураджэнцам Беларусі Ігнатам Грынявіцкім.
* 1898 — у Менску заснаваная Расейская сацыял-дэмакратычная работніцкая партыя
* 1781 — Уільям Гершэль адкрыў плянэту Уран
* 1938 — расейская мова ўведзеная як абавязковы прадмет для вывучэньня ва ўсіх школах СССР.
* 1989 — было вынайдзена сусьветнае павуціньне (World Wide Web, WWW)
* 1992 — Беларусь устанавіла дыпляматычныя дачыненьні зь Нямеччынай

## Нараджэньні
* 1741 — Ёсіф II, кароль Нямеччыны, імпэратар Сьвяшчэннай Рымскай імпэрыі
* 1848 — Баляслаў Геранім Клапатоўскі, рымска-каталіцкі дзеяч, луцка-жытомірскі біскуп, арцыбіскуп магілёўскі
* 1876 — Станіслаў Гайдукевіч, беларускі архітэктар
* 1913 — Сяргей Міхалкоў, літаратар, старшыня Саюза пісьменьнікаў РСФСР, пісьменьнік, паэт, байкапісец, драматург
* 1934 — Аўгіньня Кавалюк, беларуская паэтка
* 1936 — Майкл Дэвіс, брытанскі каталіцкі навуковец і публіцыст
* 1938 — Леанід Шаршнёў, савецкі генэрал і суаўтар расейскай канцэпцыі гібрыднай вайны
* 1949 — Анатоль Тозік, беларускі дзяржаўны дзеяч і дыплямат
* 1954 — Сяргей Сідорскі, прэм’ер-міністар Беларусі
** Уладзімер Янчук, беларускі распрацоўнік спосабаў навуковага дасьледаваньня ў псыхалёгіі
* 1965 — Юрась Пацюпа, беларускі мовазнавец, паэт, празаік, крытык

## Сьмерці
* 1881 — Аляксандар II, расейскі імпэратар
* 1919 — Аляксандар Грыкоўскі, беларускі грамадзкі дзеяч, настаўнік першай беларускай школкі ў Гародні
* 1920 — Андрэй Сьнітка, беларускі археоляг, этнограф, краязнавец
* 1975 — Іва Андрыч, югаслаўскі пісьменьнік

## Сьвяты
*
9 сакавіка

## Падзеі
* 1309 — Папа Рымскі Клімэнт V пасяліўся ў дамініканскім кляштары ў Авіньёне (Францыя)
* 1652 — на сойме Рэчы Паспалітай упершыню скарысталі права liberum veto
* 1659 — Трынаццацігадовая вайна: маскоўская залога ў Горадні разам з ваяводам здалася войску гетмана Паўла Яна Сапегі
* 1796 — Напалеон Банапарт ажаніўся з Жазэфінай Багарнэ
* 1916 — Першая сусьветная вайна: Нямеччына абвясьціла вайну супраць Партугаліі
* 1918 — Выканаўчы Камітэт Рады Ўсебеларускага Зьезду прымае Другую Ўстаўную грамату
* 1930 — у Кіеве распачаўся судовы працэс над прадстаўнікамі ўкраінскае інтэлігенцыі, вядомы як Працэс Суполкі вызваленьня Ўкраіны
* 1933 — у ЗША скасавалі залаты стандарт
* 1959 — на цацачным кірмашы ў Нью-Ёрку прэзэнтавалі ляльку Барбі

## Нараджэньні
* 1454 — Амэрыга Вэспуччы, флярэнтыйскі мараходзец, картограф
* 1814 — Тарас Рыгоравіч Шаўчэнка, выбітны ўкраінскі мастак, літаратар
* 1835 — Флярыян Ажэшка, польскі лекар, удзельнік Студзеньскага паўстаньня на Літве
* 1883 — Францішак Аляхновіч, беларускі драматург, адзін са стваральнікаў новага нацыянальнага тэатру
* 1890 — Вячаслаў Молатаў, савецкі кіраўнік
* 1927 — Рамуальд Кропат, польскі кінаапэратар
* 1934 — Юры Гагарын, першы ў сьвеце касманаўт
* 1942 — Павал Паўлавіч Казлоўскі, другі міністар абароны Рэспублікі Беларусь
* 1943 — Бобі Фішэр, адзінаццаты чэмпіён сьвету па шахматах
* 1970 — Шэнан Лета, амэрыканскі музыка, бубнач гурту «30 Seconds to Mars»
* 1990 — Дакота, беларуская сьпявачка
* 1994 — Лэйла Ажаметава, ўкраінская спарцмэнка

## Сьмерці
* 1009 — Бруна Квэрфурцкі, місіянэр, сьвяты
* 1661 — Юры Караль Завіша, рымска-каталіцкі дзеяч ВКЛ
* 1822 — Андрэй Валовіч, дзяржаўны й рэлігійны дзеяч ВКЛ і Польшчы
* 1953 — Мікола Равенскі, беларускі кампазытар, дырыжэр, музычны крытык
* 1971 — Іван Ахрэмчык, беларускі мастак
* 2009 — Лявон Мурашка, опэрны сьпявак

## Сьвяты
*
Фра Маўра

**Фра Маўра** (*Fra Mauro*; памёр у 1459 або 1460) — манах ордэну камальдулаў з кляштару Сан-Мікеле на вэнэцыянскім востраве Мурана, картограф.

У 1457—1459 гадах на замову партугальскага караля Афансу V стварыў круглую мапу сьвету (*Mappamondo*). Згубленая пазьней, яна вядомая па аўтарскай копіі, зробленай для сэнату Вэнэцыі (захоўваецца ў вэнэцыянскай *Bibliotheca Nazionale Marciana*).

*Mappamondo* — сапраўдны шэдэўр сярэднявечнай картаграфіі, адна з прызнаных сымбалічных вехаў, якія падзяляюць сярэднія вякі ад эпохі Адраджэньня. Яе дакладнасьць і эстэтычная вартасьць значна пераўзыходзіць усе папярэднія аналягі, невыпадкова ў гонар заканчэньня працы Фра Маўра вэнэцыянскі сэнат загадаў выбіць мэдаль з надпісам «непараўнальны касмограф». Гэта і першая зь вядомых мапаў, на якіх адзначаная Белая Русь. Але з прычыны асабістага незнаёмства з усходнеславянскімі землямі, Фра Маўра дапусьціў у гэтым рэгіёне шэраг грубых памылак. Напрыклад, Волга ў сваім сярэднім цячэньні разгаліноўваецца на два рукавы, утвараючы велізарны… «востраў Амазонія». Белая Русь (*Rossia biancha*) знаходзіцца побач з Ноўгарадам Вялікім, паміж Волгай і Белым возерам, і ўсе гэтыя аб’екты аднесеныя не на захад, а на ўсход ад ракі Камы. Карта Фра Маўра — адна зь першых гістарычных крыніц, у якой згадваецца Чорная Русь, і выдзяляюцца тры «каляровыя» часткі Русі. Паводле надпісу на карце, «Белая Русь ляжыць па той бок Белага мора, Чорная Русь — па той бок Чорнай ракі, а Чырвоная — па той бок Чырвонай ракі».

Усходнеславянскія землі ВКЛ вядомыя Фра Маўра пад назвай ня Белай, а Чырвонай Русі (*Rossia Rossa*), у якую ўваходзяць і Кіеў, і Разань. У сваю чаргу, Чорная Русь (*Rossia Negra*) паказаная на правабярэжжы Акі. Белая Русь у Фра Маўра, як і ў большасьці заходнеэўрапейскіх аўтараў XIII—XVI стагодзьдзяў — гэта сынонім ці Вялікага Ноўгараду ці яго часткі, заселенай калісьці народнасьцю вепсаў.

У гонар Фра Маўра названыя кратэр і фармацыя на Месяцы, якія былі наведаныя астранаўтамі з Apollo 14.

## Выявы мапы Фра Маўра

Файл:FraMauroMap.jpg|Агульны выгляд
Файл:FraMauroMapAfrica.jpg|Частка Афрыкі
Файл:FraMauroMapSpainPortugalNorthenAfrica.jpg|Гішпанія, Партугалія і паўночная Афрыка
Файл:FraMauroMapEurope.jpg|Эўропа
Файл:FraMauroMapMiddleEast.jpg|Сярэдні Ўсход
Файл:FraMauroMapChataio.jpg|Частка Кітаю


## Крыніцы

## Літаратура
* Алесь Белы // 
* Рыбаков Б. А. Русские карты Московии XV — начала XVI в. М., 1974.
* Il Mappamondo di Fra Mauro. A cura di Tullio Gasparini Leporace. Presentazione di Roberto Almagia. Venezia, 1956.
* Harvey P. D. A. Medieval maps. London, 1991.

## Вонкавыя спасылкі
* Манаграфія, прысьвечаная мапе Фра Маўра

Катэгорыя:Картографы
Сальрэсоль

міні
міні

**Сальрэсо́ль** — штучная мова, якую ў 1817 годзе стварыў француз Жан Франсуа Сюдр (*Jean François Sudre*). Альфабэт гэтай мовы грунтуецца на сямі нотах сальфэджыо, адсюль пайшла назва мовы: *sol-re-sol*, што і азначае «мова».

Словы гэтай мовы магчыма выражаць: 
* назвамі нот: `do, re, mi, fa, sol, la, si` ці скарочана: `d, r, m, f, so, l, s`
* лічбамі: `1, 2, 3, 4, 5, 6, 7`
* колерамі вясёлкі: `чырвоны, аранжавы, жоўты, зялёны, блакітны, сіні, фіялетавы`
* выконвацца на музычных інструмэнтах ці голасам
* сямю рознымі сымбалямі, флагамі ці жэстамі
Розныя варыянты выражэньня дазваляюць ужываць мову сальрэсоль людзям з абмежаванымі магчымасьцямі: сьляпым ці глуханямым.

Слоўнік сальрэсоля створаны поўнасьцю *a priori*. Словы згрупаваны ў катэгорыі:
: **Doredo** = час
: **Doremi** = дзень
: **Dorefa** = тыдзень
: **Doresol** = месяц
: **Dorela** = год
: **Doresi** = стагодзьдзе

Антонімы ўтвараюцца інвэрсіяй:
: **Misol** = бог — **Solmi** = д'ябал
: **Fala** = добры — **Lafa** = дрэнны
: **Sollasi** = падымацца — **Silasol** = спускацца

Часьціны мовы пазначаюцца розным месцам націску ў слове (дзеясловы — без націску, назоўнікі — націск на першым складзе, прыметнікі — на перадапошнім, прыслоўі — на апошнім).
: **Midofa** = аддаваць перавагу (дзеясловы — без націску)
: **M<u>i</u>dofa** = перавага (назоўнікі — націск на першым складзе)
: **Mid<u>o</u>fa** = пераважны (прыметнікі — на перадапошнім)
: **Midof<u>a</u>** = пераважна (прыслоўі — на апошнім)

Сальрэсоль некаторы час была даволі папулярная, але потым саступіла больш пасьпяховым мовам: валяпюк і эспэранта.

## Вонкавыя спасылкі
* Page solresol — граматыка мовы, слоўнікі (па-ангельску і па-француску)

Катэгорыя:Штучныя мовы
8 сакавіка

## Падзеі
 1618 — Ёган Кеплер адкрыў трэці закон руху нябесных целаў
 1702 — Ганна Ст’юарт стала каралевай Ангельшчыны
 1908 — масавыя дэманстрацыі жанчынаў Нью-Ёрку з патрабаваньнем гендэрнае роўнасьці
 1911 — першае сьвяткаваньне Міжнароднага жаночага дню
 1917 — у Расеі пачалася Лютаўская рэвалюцыя
 1920 — урад Польскае Рэспублікі афіцыйна адмовіўся прызнаць Беларускую Народную Рэспубліку
 1930 — у Індыі пачалася кампанія грамадзянскага непаслушэнства на чале з Магатмам Гандзі
 1946 — у Львове пад ціскам сталінскіх уладаў скасавалі Берасьцейскую унію (1596); пачатак зьнішчэньня Ўкраінскае Грэка-Каталіцкае Царквы
 1946 — у Паставах утварылася падпольная антысавецкая арганізацыя «За Беларусь»
 1950 — Савецкі Саюз абвясьціў, што вынайшаў атамную бомбу
 1952 — у Філадэлфіі (ЗША) упершыню застасавалі апарат «штучнае сэрца»
 1983 — прэзыдэнт ЗША Роналд Рэйган назваў Савецкі Саюз «імпэрыяй зла»

## Нараджэньні
* 1617 — Тытус Лівіюш Баратыні, навуковец і вынаходнік, мэханік, фізык, архітэктар, дыплямат, італьянскага паходжаньня
* 1892 — Аляксандар Чарвякоў, дзяржаўны дзяяч БССР
* 1910 — Пятро Конюх, беларускі опэрны сьпявак
* 1923 — Мікалай Купчын, беларускі філёзаф
* 1929 — Эбэ Камаргу, бразыльская тэлевядучая, акторка і сьпявачка
* 1930 — Рытгэў, чукоцкі пісьменьнік
* 1931 — Сямён Падокшын, беларускі філёзаф і гісторык-мэдыявіст, дасьледнік культуры Рэнэсансу й Рэфармацыі
* 1936 — Януш Закшэнскі, польскі актор
* 1937 — Рычард Фарыньня, выбітны амэрыканскі кампазытар, музыка, пісьменьнік кубінска-ірляндзкага паходжаньня
* 1941 — Жанна Дапкюнас, беларускі літаратуразнаўца і арганізатар музэйнай справы
* 1941 — Андрэй Міронаў, выбітны савецкі і расейскі актор тэатру і кіно, народны артыст РСФСР
* 1954 — Андрэй Саньнікаў, беларускі палітычны і грамадзкі дзяяч, дыплямат
* 1962 — Славамір Адамовіч, беларускі паэт, грамадзкі дзеяч
* 1977 — Тацяна Караткевіч, беларускі палітык, кандыдат у Прэзыдэнты Беларусі на выбарах 2015 году

## Сьмерці
* 1814 — Юзэф Несялоўскі, дзяржаўны і палітычны дзеяч Рэчы Паспалітай, апошні наваградзкі ваявода з 1773 году
* 1869 — Гектар Бэрліёз, францускі кампазытар
* 1917 — Фэрдынанд Цэпэлін, нямецкі авіяканструктар
* 1918 — Тадэвуш Корзан, польскі гісторык і публіцыст
* 1928 — Пётра Крачэўскі, беларускі палітычны дзеяч, гісторык
* 1941 — Шэрвуд Андэрсан, амэрыканскі пісьменьнік, клясык навэлы
* 2004 — Міхась Наўмовіч, дзеяч беларускае эміграцыі, старшыня Беларускага Згуртаваньня ў Францыі «Хаўрус» і сябра рады БНР
* 2005 — Аслан Масхадаў, трэці прэзыдэнт Чачэнскай рэспублікі Ічкерыя
* 2009 — Зьбігнеў Рэліга, польскі лекар і палітык

## Сьвяты
* Міжнародны жаночы дзень
Вэксэль

**Вэксэль** (вэксаль, ад нямецкага *Wechsel* — «*абмен*») — дакумэнт, які становіць сабой пісьмовае абавязаньне даўцы вэксэля заплаціць трымальніку вэксэля адпаведную грашовую суму ў вызначаны час. 

Форма вэксэлю зацьверджаная законам. Вэксэль павінен мець наступныя рэквізыты:
* Найменьне «Вэксэль», уключанае ў тэкст дакумэнту
* Імя, рэквізыты даўцы
* Імя, рэквізыты трымальніка
* Сума абавязальніцтва
* Тэрмін выкананьня абавязнасьці
* Месца выкананьня абавязнасьці
* Дата і месца складаньня вэксэлю
* Подпіс даўцы вэксэлю
* Існуе 2 віды вэксэляў:
* Просты вэксэль
* Пераводны вэксэль (тратта)

Па пераводным вэксэлі плацельшчыкам зьяўляецца ня даўца, а трэцяя асоба — *акцэптант* (звычайна такім выступляе банк). Акцэптант прымае на сябе безумоўны абавязак заплаціць, ажыцьцяўляючы акцэпт. Да таго моманту ён не зьяўляецца абавязаным. Па сутнасьці, пераводны вэксэль — пісьмовае паручэньне даўцы банку выплаціць трымальніку вэксэля азначаную суму ў азначаны тэрмін.

* (I.a) CONVENTION portant loi uniforme sur les lettres de change et billets a ordre (Société des Nations, 0.221.554.1)
* (I.b) CONVENTION portant loi uniforme sur les lettres de change et billets a ordre
* (II.) CONVENTION destinée a régler certains conflits de lois en matiere de lettres de change et de billets a ordre
* (III.) CONVENTION relative au droit de timbre en matiere de lettres de change et de billets a ordre

Катэгорыя:Рынак каштоўных папераў
Бабовыя

**Бабо́выя** альбо **матылько́выя** ( ці *Leguminosae*) — сямейства двухдольных расьлінаў з парадку бабовакветных.

Каля 650 родаў, больш за 18 тысячаў відаў. Пашыраны па ўсёй сушы зямнога шара. У Беларусі 20 родаў, у тым ліку боб, гарох, пажытнік блакітны, сачавіца, соя, фасоля. Усе вельмі багатыя бялком, у Сярэднявеччы былі адной з асноўных крыніц бялку. Утрымліваюць шмат вітамінаў, мінэральных рэчываў, засваяльнай клятчаткі, ня ўтрымліваюць халестэрыну.

У складзе сямейства вызначаюцца тры падсямействы:
:* Мімозавыя (*Mimosoideae*)
:* Цэзальпіевыя (*Caesalpinoideae*)
:* Бабовыя альбо матыльковыя (*Faboideae*)

У беларускай кухні з бабовых даўней гатавалі разнастайныя кашы, камы (з гароху і бобу). Апроч насеньня, у гароху і фасолі ў ежу спажываюць зялёныя «лапаткі» — нясьпелыя струкі з насеньнем, якое толькі пачало фармавацца (адломваюцца канцы, аддзяляюцца падоўжныя валокны, потым наразаюцца ўпоперак або наўскасяк). Адной з прычын, чаму боб і іншыя бабовыя (апроч кансэрваваных гароху і фасолі) амаль зьніклі з сучаснага мэню, зьяўляецца іх вельмі доўгае прыгатаваньне. Пабудова бабовых расьлінаў надзейна абараняе іх ад выварваньня, але ўскладняе цеплавую апрацоўку. Таму бабовыя перад прыгатаваньнем рэкамэндуецца заліць 2—3 аб’ёмамі халоднай вады і паставіць у лядоўню на некалькі гадзін (ваду лепш зьмяніць 2—3 разы). Вараныя бабовыя можна прыпускаць ва ўласным саку (20—30 хвілін), з дадаткам тлушчу.

## Глядзіце таксама
* Акатнік амурскі
* Чына клубневая

## Літаратура

## Вонкавыя спасылкі
* Сямейства бабовыя (Fiboideae)
Інвэстыцыя

**Інвэсты́цыя** — грашовыя сродкі, каштоўныя паперы і іншая маёмасьць, а таксама маёмасныя правы з грашоваю ацэнкай, што ўкладаюцца ў аб’екты прадпрымальніцкае дзейнасьці з мэтаю атрыманьня прыбытку ці іншага пазытыўнага эфэкту.

Формы інвэстыцыяў:
* Грошы
* Маёмасьць (улучаючы каштоўныя паперы)
* Маёмасныя правы

Аб’екты інвэстыцыяў:
* Асноўныя фонды
* Вартасныя паперы
* Замежныя валюты
* Нематэрыяльныя актывы
* і іншае

Актывы могуць быць як формаю, так і аб’ектам інвэстыцыяў.

## Клясыфікацыя інвэстыцыяў
Па аб’ектах укладаньняў:
* Рэальныя: у асноўныя фонды, матэрыяльна-вытворчыя запасы, нерухомасьць, нематэрыяльныя актывы, навукова-дасьледчыя і канструктарскія работы, падрыхтоўка і павышэньне кваліфікацыі кадраў.
* Фінансавыя: у каштоўныя паперы, банкаўскі дэпазыт, замежную валюту, аб’екты тэзаўрацыі.

Па формах уласнасьці:
* Прыватныя: ажыцьцяўляюцца фізычнымі і юрыдычнымі асобамі недзяржаўнае формы ўласнасьці
* Дзяржаўныя: орґанамі дзяржаўнае ўлады (цэнтралізаваныя) і дзяржаўнымі прадпрыемствамі (нецэнтралізаваныя)
* Замежныя: ажыцьцяўляюцца замежнымі асобамі, дзяржавамі і міжнароднымі арґанізацыямі. Па мэтах адрозьніваюцца простыя і партфэльныя інвэстыцыі.

Простыя інвэстыцыі — інвэстыцыі з мэтаю росту капіталу і ўдзелу ў кіраваньні аб’ектам інвэстыцыі (як правіла адбываюцца ў выглядзе набыцьця буйнага пакету акцыяў: паводле МВФ: больш за 25%)

Партфэльныя інвэстыцыі — інвэстыцыі з мэтаю дывэрсыфікацыі рызыкі ўкладаньняў і атрыманьня бягучага даходу без удзелу ў кіраваньні аб’ектам інвэстыцыі

* Сумесныя: ажыцьцяўляюцца сумесна айчыннымі і замежнымі асобамі.

### Замежныя
У 2010 г. сусьветны прыток замежных укладаньняў вырас параўнальна з 2009 г. на 5% да $1,24 трлн, аднак застаўся на амаль 37% меншым за  ўзровень 2007 году. На Беларусь прыпадала каля $5,5 млрд наўпроставых замежных укладаньняў (0,44% ад сусьветных), зь якіх $1,2 млрд (22%) на чыстай аснове (з вылікам запазычанасьці за тавары).

## Глядзіце таксама
* Дэвэлапэрская дзейнасьць

## Крыніцы
Эбсторфская мапа

**Эбсторфская ма́па** — каляровая круглая мапа вядомага сьвету на пэргамэнтным аркушы агульнай плошчай 13 м² (дыямэтар 357 см), створаная каля 1225 году.

Аўтарства прыпісваюць ці то ангельскаму схалясту Гэрвазу з Тыльбэры (памёр у 1235 годзе), ці то Гэрвазу фон Тыльбурну —  — высокаадукаванаму нямецкаму рыцару, які шмат падарожнічаў па розных краінах, а ў канцы жыцьця прыняў манаства і атрымаў у валоданьне бэнэдыктынскі кляштар у ніжнесаксонскім горадзе Эбсторф на поўдзень ад Гамбургу (адкуль назва), дзе з дапамогай манахаў пачаў ствараць Эбсторфскую мапу. Знаходзілася ў алтары царквы кляштара, у XVI стагодзьдзі закінутая, знойдзена і ўведзена ў навуковы абарот у 1830-х гадах. У 1943 годзе арыгінал загінуў, захаваліся 4 копіі XIX—XX стагодзьдзяў.

Такія тыповыя для сярэднявечча мапы, арыентаваныя, у адрозьненьне ад сучасных, не на поўнач, а на ўсход, служылі ілюстрацыяй да біблейскага апавяданьня аб расьсяленьні сыноў Ноя пасьля патопу. Традыцыйна мелі выгляд круга, у які ўпісвалася літара «T», утвараючы манаграму «O-T», што расшыфроўвалася як *Orbis Terrarum* (круг зямны). Верхні сэктар круга адпавядаў Азіі, заселенай нашчадкамі Сіма; левы ніжні — Эўропе (Яфета); правы ніжні — Афрыцы (Хама). Вэртыкальнай рысай «T» служыла Міжземнае мора, гарызантальнай — Дон, Чорнае, Мармуровае, Эгейскае мора і Ніл (ці Чырвонае мора). У цэнтры знаходзіўся Ерусалім. Эбсторфская мапа зьмяшчала звыш 1600 легендаў: апісаньні вятроў і прыроды, славутасьцяў, расьліннага і жывёльнага сьвету, падзеі царкоўнай і старажытнай гісторыі.

Эбсторфская мапа — самая славутая з мапаў гэтага тыпу і першая зь вядомых эўрапейскіх картаў, на якой адлюстраваная тэрыторыя Беларусі: рэкі Нёман (*Memela*) і Дзьвіна (*Duna*); над апошняй разьмешчаныя Смаленск (*Smalentike*) і Полацак (*Plosceke civitas*), апошні далей ад вусьця Дзьвіны, чым першы. Выдуманая выява Полацку — адна зь першых у заходнеэўрапейскай іканаграфіі. Эбсторфская мапа сьведчыць пра важнасьць гандлёвага шляху па Дзьвіне і разнастайныя сувязі, якія існавалі паміж Полацкам, Віцебскам, Смаленскам і нямецкімі гарадамі Інфлянтаў і Готлянду ў XIII стагодзьдзі. У ліпені 2014 году копію Эбсторфскай мапы прадставілі ў менскай арт-прасторы «Цэх» на выставе «Візуальныя вобразы гістарычнай памяці, альбо Вялікае Княства Літоўскае на старажытных геаграфічных мапах». Адным з арганізатараў выставы быў кнігавыдавец Эдуард Куфцерын, а навуковым рэдактарам выступіў Алег Дзярновіч.

## Крыніцы

## Літаратура
* Алесь Белы // 
* Journeys to the Promised Land: maps, diaries, and journals of travellers to Israel in ancient days and the present. London, 1989.
* Alexandrowicz S. Rozwoj kartografii Wielkiego Ksiestwa Litewskiego od XV do polowy XVIII w. Poznan, 1989.
* Дитмар А. Б. От Птолемея до Колумба. М., 1989.
* Белы А. Беларусь на Эбсторфскай карце XIII ст. // Спадчына. 1999. № 2.

## Вонкавыя спасылкі
* Арыгінальны артыкул
* Старонка, прысьвечаная Эбсторфскай мапе з магчымасьцю прагляду фрагмэнтаў і пошуку 

Катэгорыя:Гістарычныя мапы
Папяровы самалёцік

міні|260пкс|Стварэньне звычайнага папяровага самалёціка.
**Папяровы самалёцік** — цацачная мадэль самалёта, зробленая з паперы. Папяровы самалёцік называецца па-японску 紙飛行機 (*kami hikoki*; *kami* = папера, *hikoki* = самалёт). Гэта бадай што найвядомейшая і найпрасьцейшая мадэль арыгамі, японскага мастацтва складаньня фігур з паперы. 

## Гісторыя
міні|200пкс|Паветраныя драконы ў Кітае.
Мяркуецца, што яшчэ 2000 год назад у Кітаі для стварэньня цацак пачалі ўжываць паперу. Там існавала і зараз існуе вельмі папулярная забава: запуск паветраных драконаў. Хоць іх можна лічыць продкамі сучасных мадэляў папяровых самалёцікаў, невядома дакладна, дзе і калі яны ўзьніклі. Тым больш, што іх дызайн цягам часу зьмяняўся для павелячэньня хуткасьці, вышыні ўзьлёту, паляпшэньня формы. 

Найранейшай датай стварэньня папяровага самалёціка лічыцца 1909. Аднак, больш распаўсюджаная вэрсія датуецца на дзьве дэкады пазьней: 1930. Тады Джэк Нортрап (*Jack Northrop*) выкарыстоўваў папяровыя мадэлі для тэстаў, каб вынайсьці ідэі палёту сапраўдных самалётаў.

## Інструкцыі

Гэты тып папяровага самалёта складаецца ўсяго з шасьці крокаў. Для стварэньня мадэлі патрэбны простакутны аркуш паперы.

# Трымаем аркуш вэртыкальна. Скласьці аркуш папалам уздоўж больш доўгага боку. 
# Разгарнуць аркуш і загнуць левы верхні вугал, так што верхні край аркуша кладзецца на складку пасярэдзіне. Зрабіць тое самае з правым верхнім вуглом.
# Зноў скласьці аркуш папалам, так што загнутыя вуглы схаваюцца ўнутры. 
# Зрабіць крылы: скласьці кожную з палавін уздоўж больш доўгага боку, каб яны адгіналіся вонкі. 

Існуе шмат іншых мадыфікацый папяровых самалёцікаў, з хвастом, з рознымі формамі і вугламі наклону крылаў. 

## Сусьветныя рэкорды
Праводзілася шмат конкурсаў па запуску папяровых самалёцікаў: які далей праляціць і які даўжэй пратрымаецца ў паветры. Мадэль Кэна Блэкбурна (*Ken Blackburn*) трымала сусьветны рэкорд Гінэса цягам 13 год (1983–1996) і аднавіў яго 8 кастрычніка 1998, калі яго папяровы самалёт быў у паветры 27.6 сэкунд (у памяшканьні). 

## Вонкавыя спасылкі
*  Paper Airplanes +50 models of exotics paper airplanes.
* origami.by 
* Alex's paper airplanes 
* "Best" Paper planes 

Катэгорыя:Арыгамі
Этатызм

**Этаты́зм** ( — дзяржаўніцтва) — дзяржаўны лад, што вызначаецца дамінантным уплывам дзяржавы на палітычнае, эканамічнае або культурнае грамадзкае жыцьцё. Для этатысцкай эканамічнай сыстэмы характэрны моцны кантроль з боку дзяржавы і цэнтралізаванае эканамічнае плянаваньне. Для такіх мадэляў эканомікі ўжываецца таксама тэрмін «камандная эканоміка».

## Паходжаньне паняцьця

У 1896 годзе кіраўнік Міжнароднага чыгуначнага бюро (Бэрн, Швайцарыя) Нюма Дро (1844—1899) ў сваёй кнізе «Фэдэральнае народаўладзьдзе і дзяржаўны сацыялізм» (Жэнэва, 48 с.; ) назваў *дзяржаўніцтвам* нададзеную ў сацыялізме перавагу дзяржаве над свабодай ды індывідуальнасьцю.

## Беларусь
Некаторыя эканамісты лічаць, што Беларусь пад кіраўніцтвам А. Лукашэнкі зьяўляецца прыкладам этатызму. На ідэалягічнай нарадзе 19 сакавіка 2010 г. кіраўнік Адміністрацыі прэзыдэнта Ўладзімер Макей адзначыў: «Ідэалягічны корпус на 100% павінен складацца з… *дзяржаўнікаў*».

## Крыніцы
Канцэпт-альбом

**Канцэ́пт-альбо́м** — музычны альбом, у якім кампазыцыі ня проста сабраныя пад адной вокладкай, але й аб’яднаныя агульнай тэматыкай, увасабляюць адну ідэю, зьяўляюцца часткамі адной гісторыі, альбо пераклікаюцца мэлёдыямі й пераходзяць адна ў адну. У канцэпт-альбомах парадак песень заўсёды мае істотнае значэньне, афармленьне кружэлкі таксама адмысловае, адпаведнае музыцы й тэкстам песень. Канцэпт-альбомы — зьява, ўласьцівая ў асноўным рок-музыцы ды іншым не-мэйнстрымавым музычным плыням: поп-альбомы, разьлічаныя на радыйную ратацыю, звычайна ня маюць ніякага парадку ды ніякай ідэі.

Першым у гісторыі канцэпт-альбомам можна лічыць *[[Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band]]* гурта The Beatles. Росквіт канцэпт-альбомаў прыпадае на 70-я гады XX стагодзьдзя: у прагрэсіў-року абсалютная большасьць альбомаў — суцэльныя творы, што ўвасабляюць пэўныя філязофскія ідэі. Самыя славутыя канцэпт-альбомы створаныя гуртамі Jethro Tull (*[[Thick as a Brick]]*, *[[A Passion Play]]*), Pink Floyd (*[[The Wall]]*), King Crimson (нізка з чатырох альбомаў *[[In the Court of the Crimson King]]*, *[[In the Wake of Poseydon]]*, *[[Lizard]]*, *[[Islands]]*). У наступныя гады канцэпт-альбомы ўзьнікаюць у музыцы новай хвалі (напрыклад, у The Alan Parsons Project, Kraftwerk) і ў мэтале (напрыклад, у Dream Theater). З пашырэньнем паўэр- ды сымфа-мэталу ў канцы 90-х гадоў ўзьнікла шмат канцэпт-альбомаў, заснаваных на фэнтэзыйных гісторыях ці сярэднявечных легендах (так, *[[Excalibur]]* Grave Digger напісаны па матывах гісторыяў пра караля Артура, *[[Nightfall in Middle-Earth]]* Blind Guardian — паводле творчасьці Дж. Р. Р. Толкіна, а ўсе альбомы гурта Rhapsody распавядаюць гісторыі пра адзін і той жа фэнтэзыйны сьвет, прыдуманы музыкамі гурта).

У Савецкім Саюзе канцэпт-альбомы ўпершыню пачаў запісваць рок-гурт «Аквариум». Першы беларускі канцэпт-альбом — *[[Сон у трамваі]]* гурта Новае Неба; да паняцьця канцэпту набліжаюцца пазьнейшыя кружэлкі гуртоў Neuro Dubel і N.R.M.

Катэгорыя:Музыка
Франц Гогенбэрг

**Франц Хогенбэрг** (па-флямандзку: *Frans Hogenberg*; каля 1538 — каля 1590) — флямандзкі гравёр, мастак, картограф.

Нарадзіўся ў Мэхельне (Фляндрыя). Вучыўся і працаваў у Англіі, Антвэрпэне, супрацоўнічаў з А. Артэліем, гравіяваў карты для першага геаграфічнага атлясу *Theatrum Orbis Terrarum* (у тым ліку «карту Віда-Ляцкага»). У 1570 годзе ўцёк у Кёльн ад рэлігійных перасьледаў, у 1572 годзе разам з кёльнскім тэолягам Георгам Браўнам заснаваў шматтомную сэрыю «Гарады зямнога сьвету» (*Civitates Orbis Terrarum*; апошні, шосты том выйшаў у 1618 годзе) — збор выяваў найважнейшых гарадоў сьвету, дзякуючы якой заходнеэўрапейскі чытач упершыню пазнаёміўся зь відарысамі некаторых гарадоў ВКЛ: Горадні, Вільні, Смаленску, гэтак званым Сігізмундавым плянам Масквы і г. д. На картах і планах, створаных Хогенбэргам ці пад яго рэдакцыяй, Белая Русь выступае як сынонім Маскоўскай дзяржавы.

## Літаратура
* Алесь Белы // 
* Michow H. Die altesten Karten von Russland. Ein Beitrag zur historischen Geographie. Hamburg, 1884.
* Борисовская Н. Старинные гравированные карты и планы XV—XVIII вв. М., 1992.

## Вонкавыя спасылкі

* Арыгінальны артыкул

Катэгорыя:Картографы
Акцыя

**Акцыя** (пай; ) — каштоўная папера, што выпускаецца акцыянэрным таварыствам і ўвасабляе сабою ўдзел ейнага трымальніку (акцыянэру) у капітале таварыства. Уладальніку акцыі даюцца асаблівыя маёмасныя і асабістыя правы:
* права на атрыманьне дывідэндаў, у залежнасьці ад прыбытку АТ
* права на ўдзел у кіраваньні акцыянэрным таварыствам, галасуючы на агульных сходах акцыянэраў
* права на атрыманьне часткі маёмасьці пасьля ліквідацыі.

Правы рэалізуюцца прапарцыйна колькасьці акцыяў ва ўладаньні акцыянэра.

## Клясыфікацыя
* **Простая акцыя**: дае асноўныя правы на ўласнасьць карпарацыі. Трымальнікі простых акцыяў маюць права:
** абіраць раду дырэктараў
** уплываць на ключавыя пытаньні
** на рэштавых правох удзельнічаць у актывах пры ліквідацыі таварыства (пасьля таго, як будуць уплочаныя ўсе пазыкі і сваю долю атрымаюць прывілеяваныя акцыянэры)

* **Прывілеяваная акцыя**: дае ўладальніку пэўныя прывілеі ў параўнаньні з трымальнікамі простых акцыяў. Прывілеі могуць заключацца ў:
** атрыманьне дывідэндаў сталага, фіксаванага памеру
** у пераважным атрыманьні рэштаў маёмасьці пры ліквідацыі
** права выкупу акцыяў эмітэнта на ільготных умовах.

Пры гэтым прывілеяваныя акцыі звычайна ня маюць права голасу на сходах акцыянэраў, за выключэньнем некаторых пытаньняў (ліквідацыя, рэарґанізацыя і інш.)

## Крыніцы

Катэгорыя:Каштоўныя паперы
Арнольд Руўтэль

**Арнольд Руўтэль** (;  10 траўня 1928 году на высьпе Саарэмаа) — эстонскі палітык, трэці прэзыдэнт Эстоніі.

## Эканаміст
Скончыў сельскагаспадарчую вучэльню Янэда і працаваў у 1949—1950 гадох у сельскагаспадарчым аддзеле адміністрацыі Саарэмаа. У 1955 — 1957 гадах выкладаў у Інстытуце сельскагаспадарчае тэхнікі ў Тарту. У 1969 годзе быў прызначаны на пасаду рэктара Эстонскае сельскагаспадарчае акадэміі.

## Палітычная кар’ера

З 1977 году займаў розныя публічныя пасады ў Эстонскай ССР, з 1983 году быў старшынём прэзыдыюма Вярхоўнага Савету ЭССР.

У сакавіку 1990 году ён быў абраны старшынём эстонскага парлямэнту — Вярхоўнае Рады (*Ülemnõukogu*).

Дзейнасьць Руўтэля шмат паспрыяла аднаўленьню незалежнасьці Балтыйскіх краін ад СССР.

Працаваў у складзе канстытуцыйнага сходу і пасьля аднаўленьня незалежнасьці стаў першым прэзыдэнтам Эстоніі (6 верасьня 1991 — 5 кастрычніка 1992), але потым прайграў на выбарах Ленарту Мэры.

У 1994 — 2000 гадах Руўтэль быў старшынём Эстонскае зямельнае народнае партыі (*Maarahva erakond*). У 1995 годзе ён абіраецца ў парлямэнт.

Ён быў актыўным прыхільнікам уступу Эстоніі ў Эўрапейскі Зьвяз.

Працягвае займацца навуковаю дзейнасьцю. У 1991 годзе ён абараняе доктарскую дысэртацыю па сельскай гаспадарцы. Руўтэль ёсьць сябрам Эстонскае сельскагаспадарчае акадэміі, ганаровы доктар Бэнтлі Коледжа (ЗША), Хэльсынскага ўнівэрсытэту (Фінляндыя), Нацыянальнага сельскагаспадарчага ўнівэрсытэту Ўкраіны. Руўтэлю належаць больш за сто навуковых працаў.

Пасьля заканчэньня другога прэзыдэнцкага тэрміну Ленарта Мэры Руўтэль у 2001 годзе зноў абраны прэзыдэнтам. У 2006 годзе прэзыдэнтам стаў Томас Хендрык Ільвэс.

Арнольд Руўтэль жанаты зь Інґрыд Руўтэль, мае дзьвюх дачок.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйная старонка прэзыдэнта Эстоніі

Катэгорыя:Эстонскія палітыкі
Катэгорыя:Прэзыдэнты Эстоніі
Катэгорыя:Нарадзіліся 10 траўня
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1928 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Эстоніі
Катэгорыя:Кавалеры ордэна Вітаўта Вялікага
Юган Партс

**Ю́ган Партс** (;  27 жніўня 1966) — эстонскі палітык, прэм'ер-міністар Эстоніі і старшыня правацэнтрысцкай партыі *[[Res Publica (партыя)|Res Publica]]*.

## Біяграфія

Нарадзіўся ў Таліне. Скончыў Талінскую Школу №1 (цяпер Гімназія імя Ґустава Адольфа), потым вывучаў права ў Тартускім унівэрсытэце.

Пасьля матуры Партс атрымаў пасаду ў Міністэрстве юстыцыі Эстоніі. Ён належаў да групы маладых палітыкаў, якія прасоўвалі хуткія і рашучыя пераўтварэньні дзеля павышэньня празрыстасьці, паскарэньня рэформаў і лібэралізацыі эканамічнай палітыкі. Таксама рабілася ўстаноўка на пачатак інтэграцыі ў агульнаэўрапейскія структуры.

### Генэральны аўдытар
З 1998 па 2002 год Партс быў генэральным аўдытарам. На гэтай недатычнай і прывілеяванай пасадзе, уласьцівай для Эстоніі, ён актыўна крытыкаваў урады, якія ён не падтрымліваў.

### ''Res Publica''
Партс быў сузаснавальнікам Партыі *Res Publica*, якая паўстала з аднаімённай правацэнтрысцкай моладзевай арганізацыі. *Res Publica* належыць да Эўрапейскай Народнай Партыі.

### Прэм’ер-міністар

Пасьля ашаламляльнага посьпеху маладой партыі (большая частка сябраў была маладзей за 30 год) на парлямэнцкіх выбарах 2003 году, Партс быў прызначаны прэм’ер-міністрам. Палітыка Партса накіраваная на эўрапейскую інтэграцыю і посьпехі Эстоніі ў сфэры інавацыяў.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйная старонка прэм’ер-міністра Эстоніі
* Партыя ''Res Publica''

Катэгорыя:Эстонскія палітыкі
Арган Гаманда

**Арга́н Га́манда** — электрычны клявішны музычны інструмэнт, які імітуе гучаньне клясычнага аргану мэтадам складаньня гармонікаў. Інструмэнт упершыню пабудаваны гадзіньнікавым майстрам Лорэнсам Гамандам у 1935 годзе ў Чыкага.

Гук у аргане Гаманда здабываецца з дапамогай мэталічных зубчатых колцаў, якія круцяцца пад магнітнымі гуказдымальнікамі. Калі насупраць магніту апынаецца зубец, ток у абмотцы максымальны, а на сярэдзіне прамежку між зубцамі ток падае да нуля. У выніку атрымваецца сыгнал сынусаідальнай формы. Складаючы сыгналы ад колцаў з рознай хуткасьцю кручэньня ды колькасьцю зубцоў, Гаманд стварыў тэмбр, досыць падобны на гучаньне духавога аргану. У сэрыйных мадэлях інструмэнту зьявіўся пульт дзеля дакладнай наладкі тэмбру, таксама было дададзена электрамэханічнае вібрата.

Спачатку арган Гаманда ўжываўся ў асноўным у цэрквах, як танная ды кампактная альтэрнатыва аргану клясычнаму. Аднак неўзабаве інструмэнт пачынаюць ужываць і джазавыя музыкі. У 1970-я гады арган Гаманда робіцца адным з асноўных інструмэнтаў у прагрэсіў-року. Пазьней гук інструмэнта пачалі вельмі дакладна імітаваць з дапамогай электронных сынтэзатараў, аднак дагэтуль арыгінальныя мадэлі аргана Гаманда цэняцца музыкамі.

Гурт Evanescence выкарыстоўваў арган Гаманда амаль на ўсіх песьнях са свайго альбому 2006 году The Open Door.

Гаманда
Катэгорыя:Клявішныя
Катэгорыя:Электронныя музычныя інструмэнты
Катэгорыя:Вынаходніцтвы ЗША
Гімн Эстоніі

**Mu isamaa, mu õnn ja rõõm** — дзяржаўны гімн Эстоніі.

музыка: Фрыдрых Пацыюс

словы: Вальдэмар Янсэн

## Тэкст


Mu isamaa, mu õnn ja rõõm,
kui kaunis oled sa!
Ei leia mina iial teal
see suure, laia ilma peal,
mis mul nii armas oleks ka,
kui sa, mu isamaa!

Sa oled mind ju sünnitand
ja üles kasvatand,
sind tänan mina alati
ja jään sull' truuiks surmani,
mul kõige armsam oled sa,
mu kallis isamaa!

Su üle Jumal valvaku,
mu armas isamaa!
Ta olgu sinu kaitseja
ja võtku rohkest õnnista,
mis iial ette võtad sa,
mu kallis isamaa!


## Пераклад


Айчына мая, маё шчасьце і радасьць,
Якая цудоўная ты!
Не знайсьці мне ніколі
На ўсім белым сьвеце,
Таго, што было мілей за цябе,
Айчына мая!

Ты дала мне і жыцьцё,
І вырасьціла мяне!
Вечна буду табе я ўдзячны
І верны да сьмертнага часу!
Ты мне мілей за ўсё,
Любая Бацькаўшчына!

Да бароніць цябе Бог,
Мілая Бацькаўшчына мая!
Няхай ён будзе тваім абаронцам
І блаславіць цябе
Ўва ўсіх справах тваіх,
Мая дарагая айчына!


## Гісторыя

Мэлёдыя гімну напісаная ў 1848 г. перасяліўшымся з Гамбурґу ў Фінляндыю кампазытарам Фрыдрыхам Пацыюсам (1809—1891). Гэтая самая мэлёдыя сталася ў 1917 г. гімнам Фінляндыі.

Эстонскі тэкст быў напісаны Ёганам Вальдэмарам Янсэнам. Пакладзеная на мэлёдыю Пацыюса песьня была сьпетая ў 1869 г. на вялікім эстонскім фэстывалі, які меў важнае значэньне для нацыянальнага адраджэньня эстонцаў. З атрыманьнем Эстоніяй незалежнасьці *Mu isamaa* сталася ў 1920 г. дзяржаўным гімнам новае краіны.

У часы СССР сьпяваньне гімну было забароненае, але з прычыны таго, што фінскія радыёстанцыі можна было чуць па ўсёй Эстоніі, мэлёдыя не зьнікала з грамадзкае сьвядомасьці.
Падчас «Пяючае рэвалюцыі» песьня набыла вялікую папулярнасьць. На дэманстрацыі ў Таліне ў 1988 г. 300 000 эстонцаў сьпявалі свой забаронены гімн, абкружаныя савецкімі танкамі.

З аднаўленьнем незалежнасьці гімну вернуты афіцыйны статус.

## Вонкавыя спасылкі
* Музыка гімна (бяз слоў)
* Эстонскі нацыянальны гімн — У выкананьні аркестра Сіл Абароны і нацыянальнага мужчынскага хору

Эстонія
Катэгорыя:Дзяржаўныя сымбалі Эстоніі