Дака

**Да́ка** () — сталіца Банґлядэшу. Дака зьяўляецца мэгаполісам і адным з найбуйнейшых гарадоў Паўднёвай Азіі. У 2008 годзе насельніцтва складала 7 000 940 чалавек, а разам са сталічным рэгіёнам насельніцтва складае 15 мільёнаў чалавек паводле зьвестак на 2010 год. Разьмешчаны на беразе ракі Бурыгангі. Гэта дзявяты па велічыні горад у сьвеце, а таксама Дака займае высокі радок у сьпісе самых густанаселеных гарадоў сьвету. Дака вядомы як горад мячэтаў, а таксама вытворчасьцю мусьліны. Акрамя таго горад часьцяком называюць сталіцай рыкшаў, бо ў горадзе працуюць больш за 400 тысячаў рыкшаў штодня. У цяперашні час Дака служыць адным з галоўных цэнтраў культуры, адукацыі й бізнэсу ў рэгіёне.

Падчас знаходжаньня ў Магольскай імпэрыі ў XVII стагодзьдзі, горад быў вядомы як Джагангір Нагар. Ён быў сталіцай правінцыі й цэнтрам сусьветнага гандлю мусьліны. Сучасны горад, аднак, быў збудаваны галоўным чынам падчас брытанскага панаваньня ў XIX стагодзьдзі, стаўшы другім па велічыні горадам у Бэнгаліі пасьля Калкаты. Пасьля падзелу Бэнгаліі ў 1905 годзе, Дака стала сталіцай новай правінцыі Ўсходняя Бэнгалія й Асам, але страціла гэты статус зноўку ў 1911 годзе, калі падзел быў скасаваны. Пасьля падзелу Брытанскае Індыі ў 1947 году, Дака стала адміністрацыйнай сталіцай Усходняга Пакістану, а пазьней, у 1971 годзе, сталіцай незалежнай краіны Банглядэш. За мінулы пэрыяд горад стаў сьведкам шырокага ўзрушэньня, як то ўправаджэньне ваеннага становішча, абвяшчэньня незалежнасьці вобласьці, ваеннага канфлікту з Пакістанам, спустошанньнем падчас вайны й стыхійных бедзтваў.

Сучасная Дака зьяўляецца цэнтрам палітычнага, культурнага й эканамічнай жыцьця ў Банглядэш. Нягледзячы на тое, што гарадзкая інфраструктура зьяўляецца найбольш разьвітой у краіне, Дака пакутуе ад праблемаў урбанізацыі, як то забруджваньне навакольнага асяродзьдзя й перанасельніцтва. У апошнія дзесяцігодзьдзі, у Дацы быў часткова мадэрнізаваны транспарт і сыстэма сувязі. Горад прыцягвае буйныя замежныя інвэстыцыі, а таксама мае вялікія аб’ёмы камэрцыі й гандлю. У горад сьцягваюцца шмат людзей зь іншых абласьцёх краіны, дзякуючы чаму Дака зрабілася самым хуткарослым горадам у сьвеце.

## Гісторыя

Існаваньне паселішчаў у вобласьці гораду датуецца VII стагодзьдзем. Тэрыторыя сучаснага гораду знаходзілася пад уладай будыйскіх царстваў Камарупа й Імпэрыі Пала перш чым перайсьці пад кантроль індуісцкай дынастыі Сэна ў IX стагодзьдзі. Назва гораду можа быць вытворным ад імя багіні Дакашвары, чый храм зьявіўся ў горадзе ў XII стагодзьдзі, падчас панаваньня дынастыі Сэна. Пасьля імпэрыі Сэна Дакай пасьлядоўна кіравалі султаны Бэнгаліі, султаны Дэлі, а ў 1608 годзе горад перайшоў пад кантроль Магольскай імпэрыі. Разьвіцьцё й значны рост гораду прывяло да абвяшчэньня яго сталіцай Бэнгаліі. Першым губэрнатарам гораду падчас кіраваньня Маголаў стаў Іслам Хан I. Ён назваў горад «Джагангір Нагар» (; літаральна *горад Джагангіра*) у гонар імпэратара Маголаў Джагангіра, аднак гэта назва была скачавана неўзабаве пасьля сьмерці імпэратара. Асноўнае пашырэньне горада праходзіла пад кіраўніцтвам намесьніка Шаіста Хана. У тыя часы насельніцтва гораду павялічылася да аднаго мільёна чалавек. У 1765 годзе Брытанская Ост-Індзкай кампанія атрымала права на збор падаткаў, а пазьней у 1793 годзе навабы Бэнгаліі былі вымушаны адрачыся ад улады над Бэнгаліяй, Бігарам і Арысай, горада перайшоў пад брытанскі кантрль. Насельніцтва горада рэзка скарацілася за гэты пэрыяд, калі роля суседняй Калкаты значна павялічылася, але горад працягваў разьвівацца й мадэрнізавацца. Сучасныя сыстэмы водазабесьпячэньня былі ўведзены ў 1874 годзе, а электразабесьпячэньне гораду пачалося ў 1878 годзе. Вайсковая база была створана непадалёк ад гораду, выступаючы ў якасьці базы для брытанскіх і бэнгальскіх жаўнераў.

Падчас няўдалага падзелу Бэнгаліі ў 1905 годзе, Дака была абвешчаная сталіцай ізноў створанай дзяржавы Ўсходняй Бэнгаліі й Асаму, але рэгіён зноўку ўзьяднаўся ў 1911 годзе. Пасьля падзелу Брытанскай Індыі ў 1947 годзе, Дака стала сталіцай Усходняга Пакістану. Горад стаў сьведкам міжабшчыннага гвалту пасьля гэтага падзелу. Вялікая частка індуіскага насельніцтва гораду зьехала ў Індыю, у той час калі ў Даку нахлынуў вялізны паток мусульманаў зь Індыі. Як рэгіянальным палітычным цэнтры, у Дацы праходзіла вялікая колькасьць палітычных стачак. Так прыняцьце урду як адзінай афіцыйнай мовай Пакістану прывяла да маршаў пратэсту з удзелам вялікіх натоўпаў у горадзе. Вядомы як рух мовы бэнгалі, пратэсты прывялі да страляніны з боку пакістанскай паліцыі ў выніку якой загінулі некалькі студэнтаў, якія прымалі ўдзел у мірных дэманстрацыях. На працягу 1950-х і 1960-х гадоў Дака заставалася агменем палітычнай дзейнасьці, а патрабаваньні аўтаноміі для рэгіёну паступова набіралі моц.

Пасьля цыклёну Бгола ў 1970 году, які спустошыў значную частку рэгіёну, загінула каля 500 тысячаў чалавек, больш за палову горада было затоплена й мільёны людзей пазбавіліся сваіх дамоў. З гэтага часу павялічылася грамадзкая незадаволенасьць супраць этнічнай дыскрымінацыі й мізэрнай дапамогай з боку цэнтральнага ўраду ў Карачы, пасьля чаго бэнгальскі палітык Шэйх Муджыбур Рахман правёў нацыяналістычны збор 7 сакавіка 1971 году, у якім прыняло ўдзел каля мільёну чалавек. Паводле гэтага збору 26 сакавіка была створана дэкларацыя незалежнасьці Банглядэш. У адказ пакістанская армія пачала вайсковую апэрацыю «Пражэктар», якая прывяла да арыштаў, катаваньняў і забойстваў тысячаў людзей. Пасьля дзевяці месяцаў крывавай вайны індыйскай арміі й партызанаў рэгіёну пакістанская армія здалася 16 сьнежня, што прывяло да стварэньня новай краіны Банглядэш. Дака сталася сталіцай, а ў далейшы пэрыяд ейнае насельніцтва значна павялічылася, бо вялікая колькасьць працоўных-мігрантаў зь сельскіх раёнаў па ўсёй краіне пераехала ў горад. Рост гандлю й прамысловасьці, а таксама насельніцтва гораду стварыла дадатковыя праблемы для сфэры паслугаў і інфраструктуры. За высокіх паказчыкаў росту насельніцтва праводзіцца пашырэньне гарадзкой рысы й разьвіцьцё новых паселішчаў вакол гораду.

8 сьнежня 1985 году ў Дацы кіраўнікі 7 дзяржаваў Паўднёвай Азіі падпісалі Статут Паўднёваазіяцкага аб’яднаньня рэгіянальнай супрацы .

## Геаграфія
Дака разьмешчана ў цэнтральнай частцы Банглядэш на ўсходнім беразе ракі Бурыганга. Горад месьціцца на ніжнім плыні дэльты ракі Ганг і ахоплівае плошчу ў 360 км². Ён складаецца з васьмі асноўных і шаснаццаці дапаможных раёнаў. У агульнай складанасьці горад налічвае 725 кварталаў. Дака разьмешчана ў рэгіёне з трапічнай расьліннасьцю й вільготных глебаў, у даволі плоскай вобласьці й недалёк ад мора, з-за гэтага горад часьцяком падвяргяецца паводкам на працягу сэзону моцных дажджоў і цыклёнаў.

### Клімат
Дака зьяўляецца горадам з гарачым, душным і вільготным трапічным кліматам. Паводле клясыфікацыі Дака мае трапічны, вільготны й сухі клімат. У горадзе праходзяць мусоны са сярэднегадавой тэмпературай 28&nbsp;°C і штомесяц вагаецца ад 20&nbsp;°C у студзені й да 32&nbsp;°C у траўні. Амаль 80% сярэднегадавой колькасьці ападкаў ад 1854 мм выпадаюць у пэрыяд з траўня па верасень. Павелічэньне забруджваньня паветра й вады, якія вынікаюць з-за пробак і прамысловых адходаў зьяўляецца сур’ёзнай праблемай, якая ўплывае на грамадзкае здароўе й якасьць жыцьця ў горадзе. Водныя аб’екты й балоты вакол Дакі могуць быць зьнішчаны, паколькі на іхнем месцы будуюць шматпавярховыя дамы й іншыя аб’екты нерухомасьці. Зьвязаная з забруджваньнем навакольнага асяродзьдзя, эрозія натуральных месцаў пасяленьня пагражае зьнішчыць большую частку рэгіянальнай біяфауны.

## Насельніцтва
Насельніцтва гораду ў ягоных адміністрацыйных межах складае каля 7 млн чалавек, насельніцтва разрослай аглямэрацыі — каля 12,8 млн чалавек (на 2008 год). Штогадовы рост насельніцтва — каля 4,2%, што зьяўляецца адным з самых высокіх паказчыкаў сярод гарадоў Азіі. Гэта тлумачыцца велізарным прытокам мігрантаў зь сельскіх раёнаў краіны. Паводле зьвестак часопіса *Far Eastern Economic Review*, да 2025 году насельніцтва горада можа дасягнуць 25 млн чалавек.

Узровень пісьменнасьці насельніцтва складае 68,3%. Каля 90% жыхароў вызнаюць іслам пераважна суніцкага толку, другая па распаўсюджанасьці рэлігія — індуізм (9%). Прыкладна 1% прыпадае на хрысьціянства й будызм, доля якіх прыкладна роўная. Абсалютная большасьць насельніцтва размаўляе на бэнгальскай мове, з прычыны наяўнасьці мігрантаў з усіх рэгіёнаў Банглядэш, бэнгальская мова тут прадстаўлена шматлікімі рэгіянальнымі варыяцыямі. У сфэры бізнэсу распаўсюджана ангельская мова, а таксама маецца досыць вялікая дыяспара, размаўляючая на урду (па афіцыйных зьвестках каля 40 тыс. чалавек, але на самой справе, хутчэй большай). У горадзе жывуць досыць вялікая колькасьць кітайцаў, карэйцаў, індыйцаў, бірманцаў і нэпальцаў, якія працуюць пераважна на кіруючых месцах у розных галінах прамысловасьці.

## Транспарт

Важнай часткай грамадзкага транспарту Дакі зьяўляюцца роварарыкшы й мотарыкшы, штодня на працу выходзіць каля 400 тысячаў зь іх. Тым ня менш, толькі каля 85 тыс. рыкшаў маюць ліцэнзію на гэты від дзейнасьці. Дзейнасьць роварарыкшаў забаронена ў шматлікіх частках горада, бо служыць чыньнікам дарожных затораў. Аўтобусны парк абслугоўваецца дзяржаўнай кампаніяй *Bangladesh Road Transport Corporation* (BRTC), а таксама прыватнымі апэратарамі транспарту. Скутэры, таксі й прыватныя аўтамабілі становяцца ўсё больш папулярнымі ў сувязі з ростам сярэдняй клясы ў горадзе. Урад ажыцьцяўляе кантроль замены двухтактных рухавікоў таксі да гэтак званае «зялёнае таксі», якое працуе на сьціснутым прыродным газе. У горадзе існуе чыгуначны транспарт, які ажыцьцяўляе сувязь Дакі зь іншымі рэгіёнамі краіны, а таксама забясьпечвае паведамленьне зь індыйскім мэгаполісам Калката.

Дака — важны транспартны вузел, які злучае многія куткі краіны й суседнія рэгіёны Індыі. Порт Дакі ёсьць адзін з найбуйнейшых рачных партоў ў сьвеце, ён злучае горад з унутранымі абласьцямі краіны ўздоўж ракі Бурыганга й іншых рукавоў дэльты Ганга. Міжнародны Аэрапорт гораду зьяўляецца самым буйным і загружаным у краіне, ён разьмешчаны за 15 км на поўнач ад цэнтру гораду. На гэты аэрапорт прыходзіцца да 52% усіх міжнародных і ўнутраных рэйсаў краіны, у тым ліку ў краіны Азіі, Блізкага Ўсходу, Паўночнай Афрыкі й Заходняй Эўропы.

На сёньняшні дзень рыхтуецца праект па будаўніцтве мэтрапалітэну, які будзе складацца з трох лініяў. Першы этап будаўніцтва складаецца з пабудовы першай лініі, якая будзе праходзіць з поўначы на поўдзень на 21,5 км, ён ацэньваецца ў 1,7 мільярдаў даляраў ЗША.

## Гарады-сябры

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Amra Bangladeshi Blog
* Official Dhaka City Corporation website
* Encyclopedia Britannica Article on Dhaka
* Banglapedia (the national encyclopedia of Bangladesh) article on Dhaka
* Scrapbook of Bangladesh
* Bangladesh: Dhaka Rising – video by *Global Post*
* Food of Old Dhaka


Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы