Тыранія

**Тырані́я** ( — свавольства, сваволя) — форма дзяржаўнага кіраваньня, устаноўленая гвалтоўным шляхам заснаваная на адзінаасобнай неабмежаванай улады тырана (заснаваная на аднаасобным кіраваньні). Кіраваньне, заснаванае на самавольстве й гвалце; дэспатызм.

Таксама тыранія — гэта форма палітычнага ладу шэрагу сярэднявечных местаў-дзяржаў Паўночнай і Сярэдняй Італіі, то-бок Сіньёрыя.

## Тэрмін
Тэрмін *«тыранія»*, асабліва з Эпохі Асьветніцтва, набыў намінальнае значэньне — жорсткае, дэспатычнае кіраваньне (у тым ліку і ў адносінах да спадчынных манархіяў). Таму ў адносінах да формы кіраваньня ён зьмяніўся ў XIX стагодзьдзі больш нэўтральным тэрмінам дыктатура (які цяпер таксама мае нэґатыўнае адценьне).

У вузкім сэнсе тэрмін «тыранія» працягвае прымяняцца да некаторых рэжымаў Старажытнае Грэцыі (дзе і паўстаў тэрмін «тыран»).

Першапачатковы грэцкі тэрмін азначаў абсалютнага сувэрэна, які прыйшоў да ўлады без канстытуцыйнага права, аднак у архаічны і раньнеклясычны пэрыяды гэтае слова мела нэўтральнае адценьне. Аднак грэцкі філёзаф Плятон разглядаў слова *«тыран»* як нэґатыўнае, і з-за вырашальнага ўплыву філязофіі на палітыку, Плятон лічыў тыранію *«чацьвёртым і найгоршым беспарадкам у дзяржаве»*. Тыранам не хапае *«той самай здольнасьці, Якая зьяўляецца інструмэнтам меркаваньні»*, — розуму. Тыранічны чалавек заняволены, таму што заняволена лепшая ягоная частка (розум), і сапраўды гэтак жа тыранічная дзяржава заняволена, таму што яму таксама не хапае розуму і парадку.
Абвінавачваньні ў тыраніі можна прымяніць да самых розных тыпаў кіраваньня:

* да кіраваньня адным чалавекам (пры аўтакратыі);
* да кіраваньня меншасьцю (пры алігархіі, тыранія меншасьці);
* да кіраваньня большасьцю (пры дэмакратыі, тыранія большасьці).

## Этымалёгія
Слова «тыран» мае анаталійскае паходжаньне й, верагодна, этымалягічна зьвязана зь неахецкім тытулам *sarawanas/tarawanas*, ад якога таксама, магчыма, паходзіць філістымскі тытул *seren* (סרן). Першым засьведчаным «тыранам» ува антычнай традыцыі быў Гігес, кіраўнік Лідыі (згадвальны ў гэтай якасьці ў паэта Архілёха).

## Тыпы тыраніі
Вядома некалькі гістарычных тыпаў тыраніі:

* раньнегрэцкая (або старэйшая) тыранія;
* пропэрсыдзкая тыранія ў заваяваных пэрсамі грэцкіх местах Малой Азіі і на астравах Эгейскага мора;
* позьнегрэцкая (або малодшая) тыранія.

## Гісторыя
Раньнегрэцкая тыранія ўзьнікла ў пэрыяд станаўленьня полісаў (VIII—VI стст.да н. э.) у працэсе жорсткай барацьбы паміж радавой шляхтай і дэмасам, якія ўзначальваліся гандлёва-рамеснай верхавінай места; атрымала распаўсюджваньне ў эканамічна разьвітых раёнах Грэцыі. Прыйшоўшы да ўлады з дапамогай ўзброенай сілы й абапіраючыся на падтрымку дэмаса, Тыраны праводзілі важныя пераўтварэньні па паляпшэньню становішча рамесьнікаў, сялян, самых бедных меставых і сельскіх слаёў, спрыялі разьвіцьцю рамяства, гандлю й працэсу калянізацыі (напрыклад, Кіпсэл і Пэрыандар ў Карынфе; Феаген ў Мегара; Фрасібул у Мілеце; Пісістрат у Атэнах; Гелон, Гіерон I, Фрасібул у Сіракузах). Звычайна рэформы былі накіраваны супраць радавой арыстакратыі й спрыялі замацаваньню элемэнтаў клясавага грамадзтва й дзяржавы.

Спароджаная асаблівасьцямі пераходу ад радавога ладу да клясавага, якая абапіралася галоўным чынам на ваенную сілу, тыранія не была трывалым рэжымам і да сярэдзіны V стагодзьдзя да н. э. гістарычна зжыла сябе, саступіўшы месца полісную Рэспубліцы.

Прапэрсыдзкая тыранія існавала ў пэрыяд заваёвы персамі грэцкіх местаў Малой Азіі й выспаў (канец VI ст. да н. э.); тыранамі грэкі называлі пастаўленых над імі персамі намесьнікаў з прадстаўнікоў алігархічных колаў (напрыклад, Сіласонт на Самос, які ў Мітылене й інш.).

Позьнегрэцкая тыранія ўзьнікла ў канцы V ст.да н. э. ва ўмовах вострай сацыяльнай барацьбы заможнай і шляхетнай верхавіны поліса з руйнаваліся пластамі дэмаса й існавала да II ст. да н. э. ажыцьцяўлялася правадырамі наёмных атрадаў і прывяла да ліквідацыі полісных рэспублік (напрыклад, Дыянісій I Старэйшы, Агафокл і іншыя ў Сіракузах; Лікафрон і Ясон ў Фесаліі; Маханід і Набіс ў Спарце й інш.). На гэты раз апавяданьні пра мудрых і справядлівых тыранах зусім адсутнічаюць: Тыраны былі акружаны ўсеагульнай нянавісьцю й самі ў сваю чаргу жылі ў атмасфэры пастаяннага страху.

У падобным з грэцкім сэнсе слова «тыран» ўжывалася ў Сярэднявеччы (XIII—XVI стагодзьдзя) да кіраўнікоў местаў-дзяржаў Паўночнай і сярэдняй Італіі.

У Новы час прыходзіць новае ўжываньне тэрміна тыранія, зьмешвае яе з дэспатызмам і абсалютызмам. Мысьляры асьветы паказвалі на «тыранічны» характар кіраваньня манархаў, супраць якіх накіроўваліся рэвалюцыі — напрыклад, амэрыканская супраць улады Георга III або Вялікая француская супраць Людовіка XVI. Джон Лок, які адстойваў ідэю аб «праве народа на паўстаньне супраць тыраніі», у сваёй працы «Два трактата аб кіраваньні» вызначыў тыранію так: «…тыранія — гэта ажыцьцяўленьне ўлады акрамя права, на што аніхто ня можа мець права. І гэта ёсьць выкарыстаньне ўлады, якую хто-небудзь Мае ў сваіх рукох, ня на карысьць тых, хто падпарадкоўваецца гэтай уладзе, але ў мэтах сваёй асабістай прыватнай выгады, калі кіраўнік, якімі б паўнамоцтвамі ён ні валодаў, кладзе ў аснову сваіх дзеяньні не закон, а сваю волю й яго распараджэньні й дзеяньні накіраваны ня на захаваньне ўласнасьці яго народа, але на задавальненьне яго ўласнага славалюбства, мсьцівасьці, прагнасьці або якой-небудзь іншай нявартай страсьці».

### Тыранія й тыраны ў Старажытнай Грэцыі
Словы: «тыранія» (τύραννης) і «тыран» (τύραννος), па ўсёй верагоднасьці, анаталійскіх паходжаньня й упершыню сустракаюцца ў паэта Архілёха. Старажытныя грэкі зьвязвалі зь імі іншае паняцьце, чым мы: цяпер тыраніяй мы называем жорсткае кіраваньне, а тыранам-жорсткага, хоць бы й законнага, гасудара; грэкі ж пазначалі гэтымі словамі звычайна незаконнасьць паходжаньня ўлады й тыранамі называлі асоб, сілай або хітрасьцю прысвоілі сабе ўладу, па праве ім не належала, хоць бы яны былі людзі лагодныя й гуманныя (пасьля, зрэшты, філёзафы, напрыклад, Арыстотэль, характэрнай рысай тырана лічылі імкненьне ня да агульнай карысьці, а да сваёй асабістай выгадзе, або перавышэньне ўлады, хоць бы й законнай). Такім чынам, тыранія ў старажытнагрэцкім сэнсе — у сутнасьці ўзурпацыя, а Тыраны — узурпатары, і грэцкую тыранію хутчэй за ўсё можна супаставіць зь цэзарызмам ў Рыме.

Старажытная тыранія характарызуе пераважна другую палову VII-га й VI-ое стол. да н. э. то быў час, калі ў Грэцыі з аднаго боку пачыналі разьвівацца прамысловасьць і гандаль, уваходзілі ва ўжываньне й набывалі вялікае значэньне ґрошы, расла новая сіла — Дэмас, народ, а з другога ўзмацняліся самавольства й злоўжываньні кіруючай арыстакратыі, эканамічны прыгнёт і запазычанасьць масы, асабліва бядотная з прычыны суровага пазыковага права, выракае няспраўнага даўжніка на рабства. На глебе незадаволенасьці дэмаса які пакутаваў ад палітычнага бяспраўя, адсутнасьці пісаных законаў, эканамічнай крызы, і ўзьнікла тыранія. Гэта — свайго роду Дэмакратычная дыктатура, у якой меў патрэбу недастаткова яшчэ адужэлы Дэмас.

Тыраны выходзілі часам з шэрагаў вышэйшых урадавых асоб, прытанаў (напрыклад, Фрасібул ў Мілеце) або архонтаў, якія імкнуліся сілком падоўжыць або ўзмацніць сваю ўладу (напрыклад, Дамасій ў Атэнах); але часьцей за ўсё гэта былі арыстакраты па паходжаньні, з разьліку, славалюбства або з-за асабістай крыўды разрываць сувязь з сваім саслоўем, якія станавіліся на чале дэмаса й з дапамогай яго, сілай або хітрасьцю, захоплівалі ўладу ў свае рукі (Пісыстрат ў Атэнах). Існуючых формаў дзяржаўнага ладу й законаў Тыраны большаю часткай не чапалі й здавольваліся ўладай фактычнай, падаючы вышэйшыя пасады сваім сваякам або прыхільнікам, як рабіў Пісыстрат; часам, зрэшты, яны імкнуліся й у самым прыладзе даць перавагу пачаткам дэмакратычным (Клісьфен Сікіёнскі). У відах большай бясьпекі й трываласьці ўласнай улады, яны прымалі меры супраць залішняга збору насельніцтва ў месьце й імкнуліся адцягнуць яго ўвагу ад дзяржаўных спраў. Апорай іх служыла перш за ўсё ваенная сіла-атрад целаахоўнікаў, умацаваны палац і г. д.; на ўвазе гэтага, роўна як і для ажыцьцяўленьня сваёй зьнешняй і ўнутранай палітычнай сыстэмы, Тыраны павінны былі валодаць вялікімі грашовымі сродкамі й уводзіць падаткі, часам у форме прамога абкладаньня. Так, Пісыстрат валодаў руднікамі ў мясцовасьці каля ракі Стрымона, багатай лесам і каштоўнымі мэталамі, і спаганяў з жыхароў Атыкі пазямельную падаць (у памеры 1/10 або 1/20).

Тыраны ўступалі ў Зьвяз адзін з адным (Пісымтрат і Лігмадыд Наксоскі) і ў цесныя сувязі з Усходам (Палікрат), наогул разьвівалі шырокую зьнешнюю палітыку, імкнуліся распаўсюдзіць свой палітычны й гандлёвы ўплыў. У гэтых адносінах характэрная палітыка Пісыстрата, ужо азначыў тое, што пасьля зьдзейсьнена было Атэнамі V ст., і які зьявіўся ў гэтых адносінах як бы папярэднікам Тэмістокла й Арыстыда, кімано й Пэрыкла. Тыраны клапаціліся аб разьвіцьці марскога магутнасьці й аб заснаваньні калёніяў (Кіпсель і Пэрыандар Карынфскія). Яны шукалі й маральнай апоры для сваёй улады, у дружалюбных сувязях з Алімпіяй і ў асаблівасьці з Дэльфійскім аракулам; яны ўводзілі новыя культы, заступаліся (напрыклад, Пэрыандар) культу Дыяніса, бога пераважна простага, сельскай клясы, ўсталёўвалі новыя цырымоніі й сьвяты (Пісыстрат і вялікія Панафінэі). Яны ўступалі ў зьвяз з разумовымі сіламі стагодзьдзя, зьяўляліся ў ролі мэцэнатаў, прыцягвалі да свайго двара паэтаў, гэтых вяшчальнікаў славы й кіраўнікоў грамадзкай думкі (Пісыстратыды й Анакрэон, Сіміянід; сіракускія тыраны й Піндар), а таксама мастакоў. Яны праяўлялі ў шырокіх памерах будаўнічую дзейнасьць, якая ня толькі спрыяла ўпрыгожваньню й умацаваньню іх рэзыдэнцыяў або добраўпарадкаваньню й агульнай карысьці (вадаправоды й дарогі), але й давала заробак масе рабочых і рамесьнікаў.

Лепшай апорай тыранам служыла адданасьць дэмаса; таму ўжо асабістыя выгады прымушалі іх клапаціцца аб задавальненьні надзённых яго інтарэсаў — аб правасудзьдзі, аб узьняцьці эканамічнага дабрабыту масы. Некаторыя з тыранаў асабліва заступаліся земляробчай клясе, аказваючы яму ўсялякае садзейнічаньне й дапамогу; напрыклад, Пісыстрат з дапамогай стварэньня для яго крэдыту завяршыў тое, што пачата было салёнам, і ліквідаваў самы корань бедзтваў, ад якіх пакутавала сельскае насельніцтва.

Нядзіўна, што ў некаторых местах зацьвердзіліся цэлыя дынастыі тыранаў, напр. Артагарыды ў Сікіёне, панавалі на працягу 100 гадоў; зь іх асабліва выдатны Клісьфен. Зь іншых тыранаў выдаюцца Кіпсель і Пэрыандар ў Карынфе, Феаґен — у Мегара (дзе барацьба насіла на сабе пераважна сацыяльны характар), Пісыстрат і ягоныя сыны — у Атэнах, Палікрат — на выспе Самос. З сыцылійскіх тыранаў V ст. асабліва выдатныя сіракускія — Ґелон і Гіерон.

Памяць пра багацьце й магутнасьць тыранаў доўга захоўвалася грэкамі; пра іх хадзілі розныя апавяданьні, свайго роду навелы, узоры якіх мы знаходзім у Герадота (напрыклад, аповяд пра вясельле Агарысты, дачкі сікіёнскага тырана Клісьфена). Тыранія нанесла моцны ўдар арыстакратыі й шмат спрыяла ўзвышэньню дэмаса. Яна служыла большаю часткай пераходнай прыступкай да дэмакратыі ці, прынамсі, да больш ўмеранай, параўнальна з ранейшай, арыстакратыі. Дзякуючы ёй у многіх дзяржавах маглі адужэць дэмакратычныя элемэнты. Многія Тыраны, асабліва заснавальнікі дынастыяў, былі выбітнымі асобамі, якія валодалі мужнасьцю й глыбокім розумам. Але тыранія мела нямала й цёмных бакоў. Калі ўжо найбольш выбітныя Тыраны, якія засноўвалі дынастыі, аказваліся занадта неразборлівымі ў сродках і занадта падазронымі, то іх пераемнікі — тым больш: ня маючы ні тых талентаў, ні тых заслуг, якія давалі іх бацькам і папярэднікам некаторы права на магутнасьць, усьведамляючы незаконнасьць сваёй улады, яны становяцца яшчэ больш падазронымі й жорсткімі, бачаць сваю апору выключна ў сіле, у наёмнай варце, грэбуюць інтарэсамі дэмаса, якія робяцца для іх зусім чужымі й незразумелымі, і ўзводзяць ганеньне на ўсіх.

Тыранія, зь яе гвалтам, падазронасьцю й крывадушнасьцю, павінна была мець дэмаралізуе ўплыў; яе падзеньне, пасьля таго, як яна зьдзейсьніла сваю гістарычную задачу, было неабходна й дабратворна для далейшага разьвіцьця грэкаў. Памацнелы Дэмас мог цяпер і без тыранаў адстойваць сябе. Памаленьку тыранія стала выклікаць супраць сябе незадаволенасьць нават у тых пластах, на якія яна перш абапіралася й для якіх цяпер зрабілася непатрэбным і цяжкім прыгнётам. Яе падзеньня нямала садзейнічала й Спарта, Былая натуральным ворагам тыраніі, як дэмакратычнай дыктатуры. Да канца VI ст. у большай частцы Грэцыі тыраніі зьнікае, саступаючы месца або дэмакратыі або ўмеранай арыстакратыі. Даўжэй утрымалася яна ў сыцылійскіх местах, дзе барацьба паміж разнастайнымі племяннымі элемэнтамі часта набывала асабліва разьлютаваны характар. У канцы V і на працягу IV ст.яна атрымала асаблівае разьвіцьцё ў Сіракузах, ува асобе двух Дыянісій (старэйшага й малодшага) і Агафокла. Але гэтая тыранія мае некалькі іншы характар: сучасьніца заняпаду й зводу дэмакратыі й разьвіцьця наёмніцтва, яна зьяўляецца па перавазе дыктатурай ваеннай; яе прадстаўнікі выходзяць з шэрагаў ваеначальнікаў і абапіраюцца амаль выключна на ваенную сілу, на салдат. Тое ж варта сказаць і пра тых тыранаў, якія зьяўляліся ў Грэцыі ў часы й пад эгідай Македонскага панаваньня.

Ужо Фалес Мілецкі вельмі адмоўна адгукаўся пра тыранаў у сваіх выслоўях: так, «найдзіўнейшым» у сьвеце ён называў «тырана ў старасьці» — намякаючы, што мала хто зь іх дажывае да сталяга ўзросту, гінучы ад замахаў і чарговых пераваротаў. У эпоху разьвітой дэмакратыі, у V ст.да н. э., стаўленьне да тыраніі было адназначна нэґатыўнае, і менавіта тады гэты тэрмін наблізіўся да свайго цяперашняму значэньні. Тыранія сама па сабе ўспрымалася сьпелым грамадзянскай сьвядомасьцю як выклік справядлівасьці й аснове існаваньня грамадзянскага калектыву — ўсеагульнай роўнасьці перад законам. Аб Дыягене, напрыклад распавядалі, што на пытаньне, Якія жывёлы самыя небясьпечныя, ён адказаў: «з хатніх — лісьлівец, зь дзікіх — тыран»; на пытаньне, якая сьпіж найлепшая: «тая, зь якой зроблены Статуі Гармодыя й Арыстагітона» (тыраназабойц).

## Крыніцы

Катэгорыя:Формы дзяржаўнага кіраваньня
Катэгорыя:Тэорыя права
Катэгорыя:Палітычныя сыстэмы
Катэгорыя:Паліталёгія
Катэгорыя:Старажытная Грэцыя