Кракаў

**Кра́каў** (, ; поўная афіцыйная назва **Сталічны Каралеўскі горад Кракаў**, ) — горад на поўдні Польшчы, на левым беразе Віслы, якая становіцца адгэтуль суднаходнай і ў якую ўпадае ў гэтым месцы Рудава. Насельніцтва 767 348 чалавек (на 31 сьнежня 2017 году), у аглямэрацыі 1,2 мільёны чалавек — другі паводле колькасьці насельніцтва горад краіны. Адміністрацыйны цэнтар Малапольскага ваяводзтва. Да 1795 году зьяўляўся сталіцай Польшчы, а таксама месцам каранацыі шэрагу польскіх каралёў. Адлегласьць па прамой да Менску — 657 км, да Варшавы — 252 км.

## Назва
Верагодна, назва паходзіць ад кельцкіх плямёнаў, якія раней засялялі тутэйшы рэгіён. Існуе шэраг легендаў пра заснаваньне і наданьне імені гораду, напрыклад большасьць польскіх і чэскіх паданьняў кажуць пра існаваньне гераічнага князя Крака, які заснаваў горад і даў яму сваё імя.

## Геаграфія
### Адміністрацыйны падзел

У XIV стагодзьдзі ў Кракаве было 22 вуліцы, у 1866 годзе ў горадзе і прыгарадах — 113, у 1880 г. — 135, у 1909 г. — 161, у 1926 г. — 457 вуліцаў. Самая старая вуліца ў Кракаве — гэта вуліца Канонікаў, якая вядзе да замкавай гары.

З 27 сакавіка 1991 году Кракаў падзелены на 18 муніцыпальных раёнаў. Да гэтага выкарыстоўваўся падзел 1951-1973 гадоў, які падзяляў горад на 6 адміністрацыйных раёнаў: Стары горад, Зьвежынец, Клепаж, Грэгужкі, Падгор'е, Новая Гута.

Назвы раёнаў паходзяць ад назваў фальваркаў і вёсак, якія сёньня ўвайшлі ў склад гораду.

### Клімат




## Гісторыя

### У складзе Польшчы

Гарадзішча на Вавэльскім узвышшы вядома з Х стагодзьдзя. Недзе паміж 955 і 965 гадамі Кракаў трапляе ў залежнасьць ад чэскай дынастыі Пшэмыслаў. У 965 годзе згадваецца арабскім падарожнікам Ібрагімам ібн Якубам, што зьяўляецца першай згадкай Кракава ў гістарычных крыніцах. У 987-989 гадоў увайшоў у склад дзяржавы Пястаў. У 1000 годзе тут засядае япіскап. Падчас панаваньня Казімера I, горад стаў галоўнай княскай рэзыдэнцыяй. У 1241 г. амаль цалкам разбураны татарскім нашэсьцем, але выгаднае геаграфічнае становішча дапамагло гораду хутка аднавіцца, і ўжо ў 1257 годзе горад атрымаў Магдэбургскае права.

У 1320 г. у вавэльскай базіліцы адбылася каранацыя Ўладыслава Лакетыка. Такім чынам да 1734 году Кракаў стаў месцам каранацыі ўсіх польскіх каралёў. У якасьці сталіцы адной з наймацнейшых эўрапейскіх дзяржаваў горад разбудоўваўся ў розных кірунках. У XV стагодзьдзі горад прывабліваў і замежнікаў, у прыватнасьці, немцаў з Франконіі: тут жылі і працавалі друкары Каспар Штраўбэ і Ёган Галер, гуманіст Конрад Цэльтыс, скульптар Файт Штос. У гэты час у горадзе было пабудавана шмат гатычных і рэнэсансных будынкаў, у тым ліку замкавы комплекс на гары Вавэль. Гэта таксама быў час росквіту Кракаўскага ўнівэрсытэту. У канцы XV стагодзьдзя ў ім навучаўся і Мікалай Капэрнік.

Пасьля заключэньня Люблінскай уніі і ўтварэньня Рэчы Паспалітай на некаторы час горад страціў сталічны статус. Пераемніццай стала Варшава, якая знаходзілася прыкладна ў геаграфічным цэнтры новаўтворанай краіны.

З заняпадам Рэчы Паспалітай пачаўся заняпад і Кракава. З-за недахопу грошаў моцна цярпелі абарончыя фартыфікацыі, што дазволіла зь лёгкасьцю захапіць і зруйнаваць горад швэдам, падчас «швэдзкага патопу». Цалкам у XVIII стагодзьдзі горад захоплівалі швэды, аўстрыйцы, прусакі і расейцы. У 1778 годзе насельніцтва гораду складала 8 894 чалавекі.

### Аўстрыйская імпэрыя
У 1794 годзе горад стаў цэнтрам вызваленчага паўстаньня Т. Касьцюшкі, параза якога прывяла да Трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай. Такім чынам горад апынуўся ў складзе Аўстрыі і ўваходзіў у склад Варшаўскага княства, як цэнтар дэпартамэнту.

У 1815—1846 гадой Кракаў быў маленькай, але фармальна незалежнай дзяржавай, апошнім месцам прытулку польскай дзяржаўнасьці. Менавіта тады пачынаецца маштабная перабудова гораду, якая моцна паўплывала на яго сучасны выгляд. Узброенае паўстаньне ў 1846 годзе прывяло да ўводу ў горад аўстрыйскіх войскаў і ўсталяваньня тут аўстрыйскай улады да 1918 году.

### Польская Рэспубліка

Пасьля здабыцьця палякамі незалежнасьці і ўтварэньня Польскай Рэспублікі ў 1918 г. Кракаў стаў адным з галоўных гарадоў краіны. Тут у Вавэльскім замку разьмясьцілася рэзыдэнцыя прэзыдэнта. З пачаткам Другой Сусьветнай вайны, горадам авалодалі нямецкія акупанты, якія вывезьлі за час акупацыі (1939—1945 гг.) вялікае мноства помнікаў мастацтва, якія захоўваліся ў горадзе на працягу многіх стагодзьдзяў. Частка зь іх, пасьля вайны так і не вярнулася ў горад. За час вайны, габрэйскае насельніцтва было амаль поўнасьцю зьнішчана, але Кракаў заставаўся адным зь нямногіх гарадоў, насельніцтва якога істотна ня зьменшылася з адыходам немцаў.

Пасьля вайны Кракаў пачаў хутка адбудоўваца і рэканструявацца. Вялікая колькасьць помнікаў архітэктуры дазволіла гораду звацца адным з найпрыгажэйшых местаў сьвету. У 2000 годзе гораду наданы тытул «Культурная сталіца Эўропы», у 2007 годзе — «Наймоднейшы горад сьвету» і г.д.

## Насельніцтва
Колькасьць насельніцтва гораду на працягу апошніх трох стагодзьдзяў.


ImageSize  = width:630 height:300
PlotArea   = left:50 right:20 top:25 bottom:30
TimeAxis   = orientation:vertical 
AlignBars  = late
Colors = 
  id:linegrey2 value:gray(0.9)
  id:linegrey value:gray(0.7)
  id:cobar value:rgb(0.2,0.7,0.8)
  id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
DateFormat = yyyy
Period     = from:0 till:760000
ScaleMajor = unit:year increment:100000 start:0 gridcolor:linegrey
ScaleMinor = unit:year increment:25000 start:0 gridcolor:linegrey2
PlotData =
  color:cobar width:19 align:left
  bar:1791 from:0 till:23591
  bar:1835 from:0 till:36000
  bar:1870 from:0 till:49800
  bar:1900 from:0 till:85300
  bar:1910 from:0 till:137592
  bar:1921 from:0 till:184300
  bar:1931 from:0 till:219300
  bar:1939 from:0 till:259000
  bar:1945 from:0 till:298500
  bar:1955 from:0 till:428231
  bar:1965 from:0 till:520145
  bar:1975 from:0 till:684600
  bar:1985 from:0 till:740120
  bar:1995 from:0 till:744987
  bar:2003 color:cobar2 from:0 till:757685
  bar:2007 from:0 till:756583 
  bar:2008 from:0 till:754624
PlotData=
  textcolor:black fontsize:S
  bar:1791 at: 23591 text: 23.591 shift:(-14,5) 
  bar:1835 at: 36000 text: 36.000 shift:(-14,5)
  bar:1870 at: 49800 text: 49.800 shift:(-14,5)
  bar:1900 at: 85300 text: 85.300 shift:(-14,5)
  bar:1910 at: 137592 text: 137.592 shift:(-17,5)
  bar:1921 at: 184300 text: 184.300 shift:(-17,5)
  bar:1931 at: 219300 text: 219.300 shift:(-17,5)
  bar:1939 at: 259000 text: 259.000 shift:(-17,5)
  bar:1945 at: 298500 text: 298.500 shift:(-17,5)
  bar:1955 at: 428231 text: 428.231 shift:(-17,5)
  bar:1965 at: 520145 text: 520.145 shift:(-17,5)
  bar:1975 at: 684600 text: 684.600 shift:(-17,5)
  bar:1985 at: 740120 text: 740.120 shift:(-23,5)
  bar:1995 at: 744987 text: 744.987 shift:(-17,5)
  bar:2003 at: 757685 text: 757.685 shift:(-12,5)
  bar:2007 at: 756583 text: 756.583 shift:(-7,5)
  bar:2008 at: 754624 text: 754.624 shift:(-6,0)


Максымальная колькасьць насельніцтва была дасягнута ў 2017 годзе і склала 767 348 жыхароў.

## Культура

### Тэатры
* Кракаўскі тэатар сцэны STU
* Кракаўскі тэатар ляляк
* Стары тэатар імя Мадзяеўскай
* Кракаўскі тэатар імя Славацкага
* Народны кракаўскі тэатар

### Музэі
* Нацыянальны музэй
* Музэй Чартарыйскіх
* Музэй польскай авіяцыі
* Дом Яна Матэйкі
* Цэнтар японскага мастацтва і тэхнікі «Manggha»
* Каралеўскі замак Вавэль
* Архэалягічны музэй у Кракаве
* Гістарычны музэй у Кракаве
* Музэй Ягелонскага ўнівэрсытэту
* Этнаграфічны музэй у Кракаве
* Музэй гісторыі фатаграфіі ў Кракаве

### Гістарычны цэнтар

Гістарычны цэнтар Кракава (Стары горад, Вавэль і Казімеж) быў уключаны ў 1978 у першы Сьпіс Сусьветнай спадчыны ЮНЭСКО. Разьмешчаны ля падножжа каралеўскага замку Вавэль. Амаль адразу тут знаходзяцца самы вялікі ў Эўропе рынкавы пляц і мноства гістарычных жылых дамоў, палацаў і касьцёлаў з пышнымі інтэр’ерамі. Дадатковым сьведчаньнем цікавай гісторыі гораду зьяўляюцца рэшткі ўмацаваньняў XIV стагодзьдзя, сярэднявечнае селішча Казімеж са старажытнымі сынагогамі ў паўднёвай частцы гораду, Ягелонскі ўнівэрсытэт і гатычная катэдра з магільным склепам польскіх каралёў.

Асноўныя культурна-гістарычныя помнікі:
* Галоўны Рынак
* Каралеўскі замак і Катэдра 
* Касьцёл Сьв. Марыі (XIII стагодзьдзе)
* Касьцёл Сьв. Ганны (з магілай Капэрніка)
* Каралеўскі шлях
* Базыліка Божага Цела
* Базыліка Сьвятога арханёла Міхаіла
* Дом Ляндаў

## Паркі і ахова навакольнага асяродзьдзя
У Кракаве налічваецца каля 40 паркаў, агульнай плошчай 318,5 га (па стане на 2002 год), 5 прыродаахоўных зонаў, агульнай плошчай 48,6 га. Да Ягелонскага ўнівэрсытэту належыць батанічны сад. У 1889 годзе быў заснаваны Парк імя Ёрдана, названы так пазьней у гонар польскага лекара Гэнрыка Ёрдана, які ладзіў тут адукацыйныя праграмы па гісторыі для дзяцей і падлеткаў.

Нягледзячы на вялікую колькасьць паркаў, Кракаў зьяўляецца найбольш забруджаным горадам Польшчы, сярод гарадоў з насельніцтвам больш за 100 тысячаў чалавек. З гэтай прычыны штогод памірае каля 1 400 жыхароў гораду. Паводле дасьледваньняў Мэдычнага факультэту Ягелонскага ўнівэрсытэту, сярэдні паказчык IQ кракаўскіх дзетак ніжэйшы за IQ дзетак з экалягічна чыстых гарадоў на 3,8%. Каб палепшыць экалягічную сытуацыю ў горадзе, сэймік Малапольскага ваяводзтва прыняў наступныя меры: з 2014 году ў новабудоўлях больш не ўсталёўваецца вугальнае ацяпленьне; у іншых 13 350 жылых будынках вырашана замяніць вугальныя печы. Акрамя таго, цяпер горад абслугоўваюць электрааўтобусы і аўтобусы на звадкаваным газе, мадэрнізуецца чыгунка, будуюцца новыя лініі трамваю і роварныя дарожкі.

## Транспарт

### Аўтадарогі
Аўтамагістраль А4 злучае Кракаў з Заходняй Эўропай і з украінскай граніцай. З поўначы на поўдзень Польшчы праз Кракаў праходзіць хуткасная дарога S7, а дарога DK7 злучае горад з курортам Закапанэ.

### Чыгунка
З вакзалу Кракаў-Галоўны чыгункай можна трапіць у Гданьск, Варшаву, Познань, Уроцлаў, Прагу, Будапэшт, Вену, Браціславу і праз Пшэмысьль — на Ўкраіну.

### Аэрапорт
Аэрапорт Кракаў-Баліцэ зьяўляецца другім паводле велічыні аэрапортам Польшчы і злучае Кракаў з Чыкага, Франкфуртам-на-Майне, Лёнданам, Венай, Бэрлінам, Стакгольмам, Капэнгагенам, Осьлё, Парыжам, Брусэлем, Мілянам, Гамбургам, Мюнхэнам, Штутгартам, Дусэльдорфам, Базэлем і іншымі гарадамі.

### Грамадзкі транспарт
У Кракаве добра разьвіты грамадзкі траспарт, які складаецца з аўтобусных і трамвайных лініяў. Са сьнежня 2008 году дзейнічае хуткасны трамвай.

### Сыстэма супольнага выкарыстаньня ровараў
З восені 2016 году найстарэйшая ў Польшчы сыстэма супольнага выкарыстаньня ровараў была мадэрнізавана і цяпер, пад назвай *Wavelo* налічвае 1 500 ровараў і 150 станцыяў пракату ровараў.

## Адукацыя

На працягу стагодзьдзяў Кракаў зьяўляецца важным адукацыйным цэнтрам Польшчы. У горадзе налічваецца 11 Вышэйшых навучальных установаў, у якіх працуе 10 тысячаў супрацоўнікаў і навучаецца 51 тысяча студэнтаў, а разам з астатнімі навучальнымі ўстановамі гораду, колькасьць студэнтаў складае 210 тысячаў. Сярод найбольш значных навучальных установаў Кракава ёсьць наступныя:

* Ягелонскі ўнівэрсытэт, заснаваны ў 1364 годзе
* Кракаўскі палітэхнічны ўнівэрсытэт, заснаваны ў 1945 годзе
* Кракаўская акадэмія мастацтваў, заснаваная ў 1818 годзе
* Кракаўская музычная акадэмія
* Кракаўскі сельскагаспадарчы ўнівэрсытэт
* Кракаўскі эканамічны ўнівэрсытэт, заснаваны ў 1882 годзе
* Кракаўская акадэмія фізычнага выхаваньня
* Кракаўскі пэдагагічны ўнівэрсытэт
* Дзяржаўная вышэйшая тэатральная школа
* Папскі ўнівэрсытэт Яна Паўла II

## Эканоміка
Кракаў належыць да найбольш разьвітых у эканамічным пляне гарадоў Польшчы. 60% жыхароў гораду маладзейшыя за 45 гадоў, тады як па ўсёй краіне гэты паказчык — 46%. На 2005 год колькасьць беспрацоўных у Кракаве складала 6,9%, тады як у сярэднім па ўсёй Польшчы на 10% больш. У 2015 годзе адсотак беспрацоўных стаў яшчэ ніжэйшым: 4,8%.

У эканоміку гораду інвэстуюць і замежныя прадпрыемствы, такія як HVB, Deutsche Bank, Allianz SE, Volvo, Motorola. У горадзе ёсьць таксама крамы такіх замежных гандлёвых гігантаў як Metro, Tesco, Carrefour, IKEA.

Важную ролю ў эканоміцы Кракава грае таксама турызм. У 2012 годзе горад наведала амаль 9 мільёнаў турыстаў.

## Асобы

* Тадэвуш Ісаковіч-Залескі — гісторык каталіцтва, ксёндз
* Ян Павал II — рымскі папа, першы пантыфік-славянін
* Стэфан Банах
* Тадэвуш Голуй, польскі пісьменьнік
* Марцін Залескі
* Тадэвуш Касьцюшка (1746—1817), палітычны і ваенны дзеяч, кіраўнік нацыянальна-вызваленчага паўстаньня 1794 году
* Ян Матэйка
* Анджэй Мунк
* Ежы Штур, актор тэатру і кіно
* Віслава Шымборска (1923 — 2012) — паэтка, эсэістка, літаратурны крытык, перакладніца. Ляўрэатка Нобэлеўскай прэміі ў галіне літаратуры (1996 г.)
* Казімер Гадлоўскі (1934 — 1995) — польскі архэоляг-славіст.

## Гарады-сябры

## Галерэя

20091114_Krakow_Wawel_7770.jpg|Выгляд на Кракаў у паўночным кірунку. На пярэднім пляне: Вавэль з замкам і катэдрай.
0364_20100523_Krakow_Plac_Jana_Matejki.jpg|Пляц Яна Матэйкі
Kraków_Sukiennice.jpg|Сукеньніца
Krakau_-_Rathausturm.jpg|Старая Ратуша
Wieże_katedry_na_wawelu.jpg|Катэдра
Krakow-Wawel-Courtyard.jpg|У двары Вавэльскага замку


## Глядзіце таксама
* Вавэль
* Каралеўскі тракт

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт 
* www.e-krakow.pl — сайт места