Хартыя’97

«**Хартыя’97**» — абвешчанае 10 лістапада 1997 году беларускае грамадзянскае згуртаваньне адновы народаўладзьдзя ў Беларусі замест усталяванай дыктатуры (Аляксандра Лукашэнкі) дзеля прадухіленьня ўтварэньня таталітарнай імпэрыі на постсавецкай прасторы. Складзеная па аналёгіі з Хартыяй’77 — дэклярацыяй, што абвесьціла прынцыпы пераадоленьня таталітарызму і аднаўленьня дэмакратыі ў Чэхаславаччыне. Тэкст на прапанову журналіста Зьмітра Бандарэнкі напісаў псыхоляг Уладзімер Уладзімеравіч Мацкевіч. Канстатавала парушэньні правоў чалавека ў Беларусі, разбурэньне нацыянальнай культуры. Тэкст апублікавалі тагачасныя вядучыя незалежныя газэты: «Имя», «БДГ», «Народная воля», «Свабода», «Свободные новости» і іншыя.

У арганізацыйны камітэт грамадзкай ініцыятывы ў розны час уваходзілі Андрэй Саньнікаў, Аляксандар Мілінкевіч, Уладзімер Мацкевіч, Віктар Івашкевіч, Людміла Гразнова, , Юры Хашчавацкі і іншыя вядомыя дзеячы. Першымі Хартыю падпісалі 104 вядомыя ў краіне палітыкі, грамадзкія і культурныя дзеячы, журналісты. З найбольш значных урадоўцаў сярод іх былі 2-ія міністар унутраных справаў Юры Захаранка (1994—1995), міністар абароны Павал Казлоўскі (1992—1994), старшыня Нацыянальнага банку Станіслаў Багданкевіч (1991—1995) і старшыня ўраду Міхаіл Чыгір (1994—1996), міністар зьнешніх эканамічных сувязяў Міхаіл Марыніч (1994—1998), усе 3 старшыні Вярхоўнага Савету Станіслаў Шушкевіч (1991—1994), Мечыслаў Грыб (1994—1996) і Сямён Шарэцкі (1996). Пазьней дакумэнт падпісалі больш за 100&nbsp;000 грамадзян Беларусі.

## Сайт

У ліпені 1998 г. адбылася рэгістрацыя дамэну charter97.org і стварэньне першага дызайну старонкі. 11 верасьня сайт пачаў працу. Абнаўленьне разьдзелаў адбывалася штомесяц. Ладзілася рассылка навінаў на электронную пошту. Сайт патрапіў у 20-ку найбольш наведвальных грамадзка-палітычных бачынаў паводле расейскага вэб-лічыльніка «Рамблер». 4 студзеня 1999 году пачалося штодзённае абнаўленьне навінаў і зьмяніўся выгляд сайту, які стаўся 43-ім дададзеным у каталёг беларускага вэб-лічыльніка «Акавіта» (www.akavita.by). 30 траўня бачына ўпершыню займела больш за 1000 непаўторных наведнікаў за дзень праз асьвятленьне трагедыі на Нямізе, зьвесткі і фатаздымкі аб якой скарысталі замежныя выданьні. 21 ліпеня ўпершыню адбылася наўпроставая перадача зь Менску ў сеціва аб вулічным сходзе «Провады прэзыдэнта», прысьвечаным сканчэньню прэзыдэнцкіх паўнамоцтваў А. Лукашэнкі. Таксама цягам году адбыліся першыя он-лайн-канфэрэнцыі з палітыкамі.

9 верасьня 2001 году Дзяржаўны цэнтар бясьпекі зьвестак, які кіраваў сыстэмай дамэнных імёнаў у зоне .by, на загад Савету бясьпекі Рэспублікі Беларусь блякаваў доступ да сайту ў Беларусі падчас прэзыдэнцкіх выбараў. 19 красавіка 2002 году сайт упершыню зьмясьціў відэакліпы аб вулічным шэсьці «Так жыць нельга». У кастрычніку лік наведнікаў дасягнуў 50 тыс. з 80 краінаў, бо сайт ад пачатку меў ангельскамоўную вэрсію. Увосень 2003 году першым навіны сайту пачаў разьмяшчаць расейскі партал «Яндэкс». З 17 кастрычніка 2004 году сайт зноў блякавалі цягам тыдня вулічных шэсьцяў супраць махінацыяў з вынікамі парлямэнцкіх выбараў і рэфэрэндуму. З 19 сакавіка 2006 году бачыну блякавалі да разгону 25 сакавіка вулічнага сходу на Кастрычніцкай плошчы сталіцы супраць фальсыфікаваньня вынікаў прэзыдэнцкіх выбараў. Увосень 2007 году адбыўся запуск сучаснага дызайну сайту. У красавіку 2010 году сайт займаў 19 месца ў рэйтынгу беларускіх сайтаў па колькасьці наведвальнікаў зь Беларусі паводле зьвестак «Акавіты». 23 сакавіка 2011 году Генэральная пракуратура Рэспублікі Беларусь вынесла пазасудовую пастанову аб закрыцьці наўпроставага доступу да сайту з урадавых установаў на падставе ўласнага абвінавачаньня ў парушэньні часткі 2 артыкула 8 Закону аб масавых мерапрыемствах у Рэспубліцы Беларусь («Да атрыманьня дазволу на правядзенне масавага мерапрыемства.. асобы ня маюць права абвяшчаць у сродках масавай інфармацыі аб даце, месцы і часе яго правядзеньня»). 29 і 30 сьнежня 2011 году сайт прыпыняў працу праз узлом. 14 верасьня 2012 году сайт займеў сваю сядзібу ў Варшаве (Польшча).

24 студзеня 2018 году доступ да вэб-сайту *chapter97.org* быў заблякаваны па ўсёй краіне ў адпаведнасьці з рашэньнем Міністэрства інфармацыі Рэспублікі Беларусь. Радавыя чытачы парталу зь Беларусі вымушаны карыстацца спэцыяльнымі праграмамі, проксі-сэрверамі і ўсялякага роду ананімімайзерамі. З замежных IP-адрасоў доступ на сайт кампаніі вольны.

У жніўні 2022 году беларускія ўлады прызналі «Хартыю» экстрэмісцкім фармаваньнем. Раней у 2021–2022 гадах яе тэлеграм-канал, лягатып, сайт і старонкі ў сацыяльных сетках былі ўнесены ў сьпіс экстрэмісцкіх матэрыялаў.

### Журналісты
* Алег Бябенін, заснавальнік і першы кіраўнік (1998—2010)
* Натальля Радзіна, рэдактарка
* Мікалай Халезін
* Аляксандар Атрошчанкаў

### Крытыка
Уранку 11 красавіка 2007 году сайт зьмясьціў адцэнзураваную частку інтэрвію старшыні Кансэрватыўна-хрысьціянскай партыі — БНФ Зянона Пазьняка, якое той даў Сяргею Навумчыку для Радыё «Свабода» ў Нью-Ёрку (ЗША). А 17-ай гадзіне поўны тэкст інтэрвію зьявіўся на сайце радыё. На сайце «Хартыі’97» зь інтэрвію выкрэсьлілі ўрывак з адказу датычна гвалтоўнага спыненьня галадоўкі супраць неканстытуцыйнага рэфэрэндуму 1995 году: «Што да некаторых псэўдаапазыцыйных дзеячоў, дык яны альбо тады былі ў хунце, падтрымлівалі Лукашэнку ў гэтай гнюснай справе, альбо, ў лепшым выпадку, маўчалі. Гэта прэм’ер Чыгір, Ганчар, Булахаў, Лябедзька, міністры Лявонаў і Марыніч, Фядута». Таксама выкрэсьлілі згадку пра былых дэпутатаў Палаты прадстаўнікоў 2-га скліканьня Сяргея Скрабца і Валерыя Фралова: «Нядаўна ў Менску два арыгіналы кухоннай думкі на поўным сур’ёзе прыкінуліся сьвяцейшымі за Лукашэнку (ўсё згодна з „тэорыяй шлангу“) і абвясьцілі мітынг „едіненія“ з Расеяй, пад Бел-Чырвона-Белым Сьцягам і расейскім трыкалёрам».

З апошняга адказу аб ігнараваньні праблемаў беларускай мовы і нацыянальнай культуры выдалілі 3 з 4 абзацаў: «Чужая імпэрская прапаганда супрацьпастаўляе Адраджэньню пазыцыю „статус кво“, якая накіраваная на замацаваньне вынікаў акупацыйнай палітыкі ў якасьці , на якую мусіць абапірацца ўсялякае праўнае і грамадзкае дзеяньне. Зьмяненьне дэмаграфічнай сытуацыі ў выніку генацыду, зьнішчэньне беларускай школы, забарона беларускай мовы, русыфікацыя, — усё гэта прадстаўлялася рускімі камуністамі і імпэрцамі усіх масьцяў як існуючая норма грамадзтва. Як існуючае дэ-факто. А яно так і было.

Грамадзкая дэфармацыя — вынік антыбеларускай палітыкі — прадстаўлялася як „статус кво“, на падставе якога мусіў бы і далей існаваць народ. Усялякая спроба выпраўленьня дэфармацыі трактавалася імпэрцамі як радыкалізм, экстрэмізм, парушэньне парадку, гвалт над грамадзтвам і гэтак далей.

Агрэсіўнасьць пазыцыі «статус-кво» вынікае зь яе імпэрскай антыбеларускай сутнасьці. Усе антынацыянальныя, так званыя «агульнадэмакратычныя» і прамаскоўскія групы стаялі і стаяць на пазыцыі «статус-кво». З гэтай жа пазыцыі вынікае і кухонная філязофія «прыкідваньня», патрабаваньне «не выпячвацца з нацыянальнай ідэяй, зь беларускай мовай» і гэтак далей. Усё гэта гучыць часам камічна, але ня выглядае, аднак, такім ужо і сьмешным, бо адлюстроўвае выразную антыбеларускую пазыцыю, выяўленую ў дэмагагічнай і бесталковай форме».

## Глядзіце таксама
* Хартыя-08

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Люстэркавы сайт
* Мабільная бачына
* RSS-паток навінаў

Катэгорыя:Беларускія інтэрнэт-СМІ
Катэгорыя:Беларуская палітыка
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1997 годзе
Катэгорыя:Цэнзура ў Беларусі