Вузьляны

**Вузьля́ны** (таксама — *Узьля́ны*) — вёска ў Беларусі, на левым беразе ракі Вушанкі. Уваходзяць у склад Пярэжырскага сельсавету Пухавіцкага раёну Менскай вобласьці. Насельніцтва на 2010 год — 275 чал. Знаходзяцца за 46 км на паўднёвы захад ад Мар’інай Горкі, за 6 км ад чыгуначнай станцыі Седча.

Вузьляны — даўняе мястэчка гістарычнай Меншчыны. Сярод мясцовых славутасьцяў вылучалася драўляная сынагога ў стылі барока, помнік архітэктуры XVIII ст.

## Назва
На думку географа Вадзіма Жучкевіча, тапонім Вузьляны мае балтыйскае паходжаньне і адпавядае летувіскаму *uzlos* — 'гаць, насьціл з жэрдак на гразкай дарозе'. Таксама існуе вэрсія пра паходжаньне назвы ад слова «вузел», бо вёска стаіць на скрыжаваньні дарог, «зьвязвае» паміж сабой шматлікія паселішчы.

## Гісторыя

### Вялікае Княства Літоўскае
Упершыню Вузьляны ўпамінаюцца ў 2-й палове XVII ст. Паселішча падзялялася на дзьве паловы: у мястэчку Вузьлянах пражывала ў асноўным жыдоўскае насельніцтва, у сяле Палянах — пераважала беларускае. Сяло Паляны ўпершыню ўпамінаецца ў пачатку XVII ст. Гэта было невялікае паселішча, якое належала зямяніну.

Пазьней маёнтак перайшоў да Касьцёла. У 1771 годзе біскуп віленскі Ігнаці Якуб Масальскі фундаваў у Палянах царкву Покрыва Багародзіцы.

### Пад уладай Расейскай імпэрыі
У выніку другога падзелу Рэчы Паспалітай (1793 год) Вузьляны апынуліся ў складзе Расейскай імпэрыі, у Пярэжырскай воласьці Ігуменскага павету Менскай губэрні. Расейскія ўлады адабралі маёнтак у Касьцёла і перадалі яго генэралу Пятру Ісьленьеву, які ў 1803 годзе саступіў гэтую маёмасьць генэралу Адаму Длускаму. Апошні ў 1805 годзе прадаў Вузьляны Паўлу Сакеру. У 1829 годзе ў Міхала, сына Паўла Сакеры, маёнтак набыў Ярэма Стрэнкоўскі. У 1840 годзе ўдава Стрэнкоўская падзяліла Вузьляны паміж сваімі дочкамі — Сузанай, жонкай Яна Лапы (ад яе імя сваю назву атрымаў фальварак Сузанпаль), і Юліяй, жонкай Багуслава Копаця.

На 1886 год у Вузьлянах было 73 двары, дзеялі царква і сынагога, працавалі паштова-тэлеграфны аддзел, вінакурня і 3 крамы. У канцы XIX ст. сярод землеўладальнікаў Вузьлянаў значыліся Філіпіна Копаць, шляхцянка, каталічка — маёнтак Вузьляны, 300 дзесяцін зямлі, Міхал Трафімаў, ганаровы грамадзянін, праваслаўны — маёнтак Сузанполь (Зузанполе), 200 дзесяцін зямлі. 

У пачатку XX ст. на месцы сучасных Вузьлянаў было 2 вёскі з адпаведнай назвай. У адной было 75 двароў, у другой — 76. Побач зь імі знаходзіліся аднайменныя маёнтак (3 двары) і мястэчка (105 двароў). Дзеялі царква і сынагога, працавалі паштова-тэлеграфны аддзел, царкоўнапрыходзкая школа (адкрылася ў 1903 годзе). На сьвяты праводзіліся таржкі. У 1917 годзе існавала 5 населеных пунктаў з назвай Вузьляны: мястэчка (102 двары), сяло (78 двароў), вёска (яна ж Паляны, 103 двары), два маёнткі.

За часамі Першай сусьветнай вайны ў лютым 1918 году Вузьляны занялі войскі Нямецкай імпэрыі.

### Найноўшы час
25 сакавіка 1918 году згодна з Трэцяй Устаўной граматай Вузьляны абвяшчаліся часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 году ў адпаведнасьці з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі яны ўвайшлі ў склад Беларускай ССР. У гэты час тут адкрылася працоўная школа 1-й ступені, у якой ў 1922 годзе навучаліся каля 70 дзяцей, працавалі 2 настаўнікі. 20 жніўня 1924 году Вузьляны стылі цэнтрам сельсавету. У 1933 годзе савецкія ўлады стварылі тут калгасы імя Сталіна і Леніна, працавалі 2 млыны, шавецкая майстэрня, 2 кузьні. У 1938 годзе статус паселішча панізілі да вёскі. У 1920—1930-я гады ў Вузьлянах працавалі школа, лякарня на 38 ложкаў, пажарная каманда, пошта, 14 крамаў, аптэка, цырульня, пякарня, карчма. Працавалі арцелі: шавецкая, кравецкая, швацкая, сталярная. Часалі поўсьць і валялі валёнкі. Абапал галоўнай вуліцы былі драўляныя ходнікі.

У Другую сусьветную вайну з 28 чэрвеня 1941 да 4 ліпеня 1944 году Вузьляны знаходзіліся пад акупацыяй Трэцяга Райху. 8 кастрычніка нацысты расстралялі 375 мірных жыхароў жыдоўскай нацыянальнасьці.

На 1970 год у Вузьлянах было 166 двароў, на 1996 год — 166, на 1 студзеня 2002 году — 151. 28 траўня 2013 году ў зьвязку зь ліквідацыяй Вузьлянскага сельсавету вёску перадалі ў склад Пярэжырскага сельсавету.


Synahoha ŭ Vuźlanach.jpg|Сынагога
Synahoha ŭ Vuźlanach 2.jpg|Інтэр'ер сынагогі 
Vuźlanskaja synagoga. Вузьлянская сынагога (1901-17) (2).jpg|Інтэр'ер сынагогі


## Насельніцтва

### Дэмаграфія
* **XIX стагодзьдзе**: 1886 год — 624 чал.; 1897 год — 690 чал. (374 муж. і 431 жан.), зь іх 658 юдэяў
* **XX стагодзьдзе**: 1901 год — 867 чал. у *мястэчку Вузьлянах*, 502 чал. у першай *вёсцы Вузьлянах*, 570 чал. у другой *вёсцы Вузьлянах*, 67 чал. у *маёнтку Вузьлянах*; 1917 год — 690 чал. у *мястэчку Вузьлянах*; 438 чал. у *сяле Вузьлянах*; 521 чал. у *вёсцы Вузьлянах* (яна ж *Паляны*); 78 чал. у двух *маёнтках Вузьлянах*; 1970 год — 447 чал.; 1996 год — 447 чал.; 1999 год — 436 чал.
* **XXI стагодзьдзе**: 1 студзеня 2002 году — 399 чал.; 2010 год — 275 чал.

### Інфраструктура
У Вузьлянах працуюць дашкольная ўстанова, базавая школа, фэльчарска-акушэрскі пункт, бібліятэка, Дом культуры, ашчадная каса, комплексны прыёмны пункт побытавага абслугоўваньня, вэтэрынарны ўчастак, мэханічныя майстэрні, крама.

## Турыстычная інфармацыя

### Славутасьці
* Могілкі юдэйскія

### Страчаная спадчына
* Сынагога (XVIII ст.)
* Царква Покрыва Багародзіцы (1880)

## Асобы
* Васіль Барташэвіч (1915—2009) — мастак
* Давід Гершановіч (1920—2007) — геоляг
* Міхаіл Гебелеў (1905—1942) — кіраўнік падпольля ў Менскім гета
* Юджын Лаянс (1898—1985) — амэрыканскі журналіст і пісьменьнік, стрыечны брат Давіда Сарнова
* Соф'я Наркевіч (1928—2009) — Герой Сацыялістычнай Працы, дэпутат Вярхоўнага Савету БССР
* Давід Сарноў (1891—1971) — піянэр амэрыканскага камэрцыйнага радыё і ТБ, заснавальнік Нацыянальнай вяшчальнай кампаніі (NBC)

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 
* 

## Вонкавыя спасылкі
* Вузьляны, Radzima.org

Катэгорыя:Пярэжырскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Пухавіцкага раёну