Летувіскі літ

**Летувіскі літ** (, мн. л. *litai*) — афіцыйная валюта Летувы ад 1993 да 1 студзеня 2015 году. Код валюты па ISO 4217 **LTL**.

## Гісторыя
Пасьля Першай сусьветнай вайны ў незалежнай Летувіскай Рэспубліцы ў звароце знаходзіліся аплатныя сродкі іншых дзяржаваў.

У сувязі з адсутнасьцю ўласнага эмісійнага банку, па дамове зь нямецкай Усходняй крэдытнай касай (*Darlehnskasse Ost*), афіцыйным аплатным сродкам у Летуве стаў *аўксінас* (; *остмарка*). У сярэдзіне 1922 году з-за гіпэрінфляцыі маркі ў Летуве парушылася нармалёвае функцыянаваньне гандлю, фінансаў і крэдытаў. Сойм Летувы ў тэрміновым парадку прыняў закон аб уводзінах літа і заснаваньні Банку Летувы.

Часавыя банкноты з датай эмісіі 10 верасьня 1922 году былі выпушчаныя 25 верасьня 1922 году. Літ быў уведзены ў зварот 1 кастрычніка, але фактычна — 2 кастрычніка 1922 году. Абмен аўксінаў на літ ажыцьцяўляўся па курсе, які штотыдзень усталёўваўся міністрам фінансаў з улікам суадносін маркі і даляру. Першапачатковыя суадносіны былі 175&nbsp;:&nbsp;1. Па ім былі пералічаныя чыгуначныя і паштовыя тарыфы, падаткі, аблігацыі, уклады ў ашчаднай касы і г. д. Банкноты друкаваліся ў Ангельшчыне, Чэхаславаччыне й Нямеччыне. Манэты выпуску 1925 году таксама чаканіліся за мяжой. Манэты 1936 і 1938 гадоў чаканілася ў Коўна.

Пасьля ўваходжаньня Летувы ў склад СССР (1940), з 25 сакавіка 1941 году літ быў заменены савецкім рублём.

Пасьля ўзнаўленьня незалежнасьці (1991) у якасьці аплатнага сродку выкарыстоўваліся з 5 жніўня 1991 году часавыя грошы «агульныя талёны», т. зв. «вагноркі», ад прозьвішча прэм’ер-міністра Летувы Гедзіміна Вагноруса. З 1 кастрычніка 1992 году яны былі абвешчаныя адзіным законным аплатным сродкам. Літ выпушчаны ў зварот 25 чэрвеня 1993 году. Часавыя талёны зьмяняліся ў суадносінах 100&nbsp;:&nbsp;1. Талёны знаходзіліся ў абарачэньні да 20 ліпеня 1993 году. З 25 чэрвеня 1993 да 31 студзеня 2002 году літ быў прывязаны да даляру суадносінамі 4&nbsp;:&nbsp;1. З 1 лютага 2002 году літ быў прывязаны да эўра, якія ўсталяваліся да таго пэрыяду суадносінамі 3,4528&nbsp;:&nbsp;1. Суадносіны мусілі заставацца нязьменнымі да ўводзін у Летуве эўра, што набыло моц 1 студзеня 2015 году.

## Манэты й банкноты
Адзін летувіскі літ дзяліўся на 100 **цэнтаў** ().

### Манэты
На авэрсе ўсіх манэт літаў і цэнтаў — намінал, на рэвэрсе — герб.

Манэты 9 наміналаў:



&nbsp;&nbsp;&nbsp; **1 цэнт**: выпуск 1991 году, сплаў алюмінія; дыямэтар 18,75 мм, таўшчыня 1,30 мм, маса 0,88 грам;








&nbsp;&nbsp;&nbsp; **2 цэнты**: выпуск 1991 году, сплаў алюмінія; дыямэтар 21,75 мм, таўшчыня 1,30 мм, маса 1,19 грама


 



&nbsp;&nbsp;&nbsp; **5 цэнтаў**: выпуск 1991 году, сплаў алюмінія; дыямэтар 24,40 мм, таўшчыня 1,35 мм, маса 1,49 грама

 



&nbsp;&nbsp;&nbsp; **10 цэнтаў**: выпуск 1991 году — сплаў медзі, цынку й цыны; дыямэтар 16,00 мм, маса 1,40 грама; выпускі 1997, 1998, 1999, 2006, 2007, 2008 — сплаў медзі, цынку й нікеля; дыямэтар 17,00 мм, таўшчыня 1,70 мм, маса 2,60 грамы







&nbsp;&nbsp;&nbsp; **20 цэнтаў**: выпуск 1991 году — сплаў медзі, цынку і цыны; дыямэтар 17,5 мм, маса 2,10 грама; выпускі 1997, 1998, 1999, 2007, 2008 — сплаў медзі, цынку й нікеля; дыямэтар 20,50 мм, таўшчыня 2,10 мм, маса 4,80 грамы

 



&nbsp;&nbsp;&nbsp; **50 цэнтаў**: выпуск 1991 году — сплаў медзі, цынку і цыны; дыямэтар 21,00 мм, маса 3,03 грама; выпускі 1997, 1998, 1999, 2000 — сплаў медзі, цынку й нікеля; дыямэтар 23,00 мм, таўшчыня 2,10 мм, маса 6,00 грама






&nbsp;&nbsp;&nbsp; **1 літ**: выпускі 1998, 1999, 2000, 2001, 2002 гадоў сплаў медзі й нікеля; дыямэтар 22,30 мм, таўшчыня 2,20 мм, маса 6,25 грам





&nbsp;&nbsp;&nbsp; **2 літы**: выпускі 1998, 1999, 2001, 2002, 2008 гадоў, унутраная частка — сплаў медзі й нікеля, вонкавая — сплаў медзі, алюмінія й нікеля; дыямэтар 25,00 мм, таўшчыня 2,20 мм, маса 7,50 грам





&nbsp;&nbsp;&nbsp; **5 літаў**: выпускі 1998, 1999 гадоў, унутраная частка — сплаў медзі, алюмінія й нікеля, вонкавая — медзі й нікеля; дыямэтар 27,50 мм, таўшчыня 2,35 мм, маса 10,10 грам




У 1991 годзе быў выпушчаны калекцыйны набор манэт ад 1 цэнту да 5 літаў 1991 году. У 2000 і 2003 гадах былі выпушчаныя калекцыйныя наборы ад 1 да 5 цэнтаў 1991 году і ад 10 цэнтаў да 5 літаў адпаведнага году. Склад і памеры манэт з набораў такія ж, як і ў манэт, пералічаных вышэй.

### Юбілейныя манэты
Акрамя таго, выпускаюцца юбілейныя манэты рознай вартасьці.

* 1 літ (1997) да 75-годзьдзя Летувіскага банку й літу.
* 1 літ (1997) да 75-годзьдзя Летувіскага банку й літу (залатая манэта).
* 10 літаў (1999), выпушчаная ў рамках міжнароднай праграмы «Самыя маленькія манэты сьвету. Гісторыя золата» (залатая манэта). Вага 1,244 гр. Адчаканена 5500 штук.

* 1 літ (1999) да 10-годзьдзя Балтыйскага шляху.

* 1 літ (2004) да 425-годзьдзя Віленскага ўнівэрсытэту
* 1 літ (2005) з выявай рэканструяванага Палаца кіраўнікоў у Вільні.

* 500 літаў (2005) з выявай рэканструяванага Палаца кіраўнікоў у Вільні (залатая манэта). Вага 31,10 гр. Адчаканена 1000 штук.

### Летувіскія манэты рэгулярнага чакана па гадах (з 1991)
* **1 цэнт (centas)**: 1991
* **2 цэнты (centai)**: 1991
* **5 цэнтаў (centai)**: 1991
* **10 цэнтаў (centų)**: 1991; 1997; 1998; 1999; 2006; 2007; 2008
* **20 цэнтаў (centų)**: 1991; 1997; 1998; 1999; 2007; 2008
* **50 цэнтаў (centų)**: 1991; 1997; 1998; 1999; 2000
* **1 літ (LITAS)**: 1991¹; 1997²; 1998; 1999; 1999²; 2000; 2001; 2002; 2004²; 2005²; 2008
* **2 літы (LITAI)**: 1991¹; 1998; 1999; 2001; 2002; 2008
* **5 літаў (LITAI)**: 1991¹; 1998; 1999
** ¹ — адбіраюцца з абарачэньня
** ² — юбілейныя (памятныя) манэты

### Банкноты
Банкноты 9 наміналаў:




* ** 1 літ**

*Авэрс*: Жамойце (, поўнае імя Юлія Бэнюшавічуце-Жаманцене; 1845—1921), летувіская пісьменьніца.

*Рэвэрс*: драўляны касьцёл Сьвятога Язафата ў Палушы (, Аўкштота; 1747—1757)

 




* ** 2 літы**

*Авэрс*: Біскуп Матэюс Валанчус (, 1801—1875), гісторык, асьветнік.

*Рэвэрс*: Замак у Троках (XIV—XV стст.), рэзыдэнцыя вялікіх князёў літоўскіх.






* ** 5 літаў**

*Авэрс*: Ёнас Яблонскіс (, 1860—1930), летувіскі мовазнавец, «бацька» летувіскай літаратурнай мовы.

*Рэвэрс*: Скульптура Пятраса Рымшы (, 1881—1961) адлюстроўвае таемную школу, якія дзейнічалі ў Летуве ў пэрыяд забароны летувіскага друку лацінскім шрыфтам (1864—1904).






* ** 10 літаў**

*Авэрс*: Сьцяпанас Дарыюс (, 1896—1933) і Стасыс Гірэнас (, 1894—1933), летувіскія лётчыкі, якія загінулі пры трансатлянтычным пералёце (1933).

*Рэвэрс*: Самалёт «Lituanika», фрагмэнты контураў Амэрыкі й Эўропы.

  



* ** 20 літаў**

*Авэрс*: Майроніс (, поўнае імя Ёнас Мачуліс; 1862—1932), прэлат і паэт.

*Рэвэрс*: Статуя Волі працы скульптара Юозаса Зыкараса на фоне Вайскоўца музэю Вітаўта Вялікага ў Коўна.






* ** 50 літаў**

*Авэрс*: Ёнас Басанавічус (, 1851—1927), навуковец і палітык, патрыярх летувіскага нацыянальнага адраджэньня.

*Рэвэрс*: Катэдральны сабор Сьвятога Станіслава, званіца й вежа Гедзіміна ў Вільні.






* ** 100 літаў**

*Авэрс*: Сымонас Даўкантас (, 1793—1864), гісторык, заснавальнік летувіскай нацыянальнай гістарыяграфіі.

*Рэвэрс*: Ансамбль Віленскага ўнівэрсытэту з касьцёлам Сьвятога Яна і званіцай.

 




* ** 200 літаў** (з 1997)

*Авэрс*: Відунас (, поўнае імя Вільгэльм Старост; 1868—1953), настаўнік, фальклярыст, пісьменьнік і філёзаф.

*Рэвэрс*: Маяк у Клайпедзе (1796).







* ** 500 літаў** (з 2000)

*Авэрс*: Вінцас Кудзірка (, 1858—1899), паэт і кампазытар, аўтар гімна Летувы.

*Рэвэрс*: Звон Волі (В. Кудзірка быў рэдактарам газэты «Звон») на фоне ідэалізаванага летувіскага пэйзажу.





Банкноты друкаваліся за межамі Летувы (спачатку друкаваліся United States Banknote Corporation, пазьней — брытанскай кампаніяй De La Rue і нямецкай Giesecke & Devrient GmbH).

У 1991 годзе былі выпушчаныя першыя банкноты пасьля ўзнаўленьня незалежнасьці Летувы. Варта адзначыць, што банкнота ў 50 літаў была выпушчаная з памылкай. На банкноце, намаляванай вышэй, на каньку Катэдральнага Сабора, па цэнтры, стаіць статуя Сьвятой Алены. Яна трымае крыж у правай руцэ, як і на самім Саборы ў рэчаіснасьці. На банкноце 1991 году Сьвятая Алена трымае крыж у левай руцэ.

## Глядзіце таксама
* Банк Летувы
* Талёнас

## Вонкавыя спасылкі
* 

Катэгорыя:Эканоміка Летувы
Катэгорыя:Летувіскія манэты
Літ