open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Серка

**Серка** () **S** — хімічны элемэнт VI групы пэрыядычнай сыстэмы; атамны нумар 16. Адносіцца да халькагенаў. Цьвёрдае рэчыва жоўтага колеру.

Шырока распаўсюджаны элемэнт — 15-е месца сярод элемэнтаў паводле масавай долі ў зямной кары (0,042%). Прыродная серка складецца з чатырох стабільных ізатопаў з масавымі лікамі 32 (95%), 33, 34 і 36. Існуе ў самародным выглядзе і ў выглядзе злучэньняў — сульфатаў (гіпс, ангідрыт, барыт BaSO4, мірабіліт Na2SO4·10H2O і інш.) і сульфідаў (галеніт PbS, пірыт Fe2S2, антыманіт, кінавар і інш.). Злучэньні серкі ёсьць у вуглях, лупняку, нафце, прыродным газе. Адзін з самых важных біягенных элемэнтаў. У целе чалавека масай 70 кг утрымліваецца каля 140 г серкі (0,2%). Вядомы з глыбокай старажытнасьці. Да тэмпэратуры 95,39&nbsp;°C устойлівая рамбічная мадыфікацыя серкі (α-S) — лімонна-жоўтыя крышталі. Пры тэмпэратуры вышэй за 95,39&nbsp;°C і да тэмпэратуры плаўленьня — манаклінная (β-S) — мядова-жоўтыя крышталі са шчыльнасьцю 1,960 г/см3. Вядомы і іншыя мадыфікацыі серкі, напрыклад, пры рэзкім ахаладжэньні серкі атрымліваюць аморфную серку са шчыльнасьцю 1,920 г/см3). Дыэлектрык. Не раствараецца ў вадзе, раствараецца ў серкавугляродзе, фэноле, бэнзоле, аніліне. Асноўныя радовішчы — у Мэксыцы, ЗША, Расеі, Польшчы, Італіі, Японіі. Здабываецца таксама ў Гішпаніі.

## Крыніцы

## Літаратура
* 

## Вонкавыя спасылкі
Тэлюр

**Тэлюр** () **Te** — хімічны элемэнт 16 групы пэрыядычнай сыстэмы; атамны нумар 52. Халькаген. Паўправаднік. Упершыню выдзелены ў 1782 годзе Францам Мюлерам фон Райхенстайнам (Franz Muller von Reichenstein) у Габсбурскай манархіі (цяпер Румынія). Назва паходзіць ад лацінскага «tellus», што азначае «Зямля».

Асноўныя мінэралы — калаверыт (AuTe2), алтаіт (PbTe) і інш. Зрэдку трапляецца ў самародным выглядзе. Запасы ў ЗША, Канадзе, Пэру, Японіі. Штогод здабываюць каля 220 тон тэлюру. Здабываюць галоўным чынам з адыходаў ад ачысткі медзі.

Тэлюр уваходзіць у склад стопка AgInSbTe, які выкарыстоўваецца для аптычных дыскаў.
## Вонкавыя спасылкі
* Tellurium (Te) — Chemical properties, health and environmental effects
* Tellurium"the essentials [WebElements Periodic Table]
* Tellurium WolframAlpha

Катэгорыя:Хімічныя элемэнты
Палён

**Палён** () **Po** — радыяактыўны хімічны элемэнт VI групы пэрыядычнай сыстэмы; атамны нумар 84. Мяккі серабрыста-белы мэтал. Прыродны палён звычайна выдзяляюць з прадуктаў распаду радону. Штучна атрымліваюць у ядзерных рэактарах.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Хімічныя элемэнты
Катэгорыя:Мэталы
Фтор

**Фтор, флёр** () **F** — хімічны элемэнт VII групы пэрыядычнай сыстэмы; атамны нумар 9. Адносіцца да галягенаў.

Шырока распаўсюджаны ў прыродзе. Асноўная крыніца фтору — флюарыт CaF2. Фтор зьяўляецца складовай часткай прыродных фасфатаў — апатытаў і фасфарытаў. Невялікая колькасьць фтору ўтрымліваецца ў прыродных водах. У расейска-беларускім слоўніку, выдадзеным у Менску ў 1993 годзе, элемэнт перакладаецца як «флёр». Упершыню злучэньні фтору выкарыстоўваліся ў 1670 годзе - багемскі дыямент (CaF2). Адкрыты ў 1886 годзе францускім хімікам Фэрдынандам Фрэдэрыкам Анры Майсанам ().

## Ізатопы
Фтор мае адзін стабільны ізатоп 19F і шэраг радыяактыўных ізатопаў. Ізатоп 18F атрымліваецца на цыклатроне і зьяўляецца асновай для радыёфармацэўтычных прэпаратаў (фтордэзоксіглюкозы, фторхаліна, фтора-PSMA).

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Fluorine (F) — Chemical properties, Health and Environmental effects
* Periodic Table of Elements: Fluorine — F (EnvironmentalChemistry.com)
* 

Катэгорыя:Хімічныя элемэнты
Катэгорыя:Галягены
Хлёр

**Хлёр** (), **Cl** — хімічны элемэнт VII групы пэрыядычнай сыстэмы; атамны нумар 17. Адносіцца да галагенаў. Шырока распаўсюджаны ў прыродзе: 18-е месца сярод элементаў. Найбольш вядомыя мінералы — галіт, сыльвін, сыльвініт, карналіт, каініт, бішафіт. Газ жаўтавата-зялёнага колеру характэрнага паху, цяжэйшы за паветра. Моцны атляняльнік.

Выкарыстоўваецца для сынтэзу разнастайных арганічных і неарганічных злучэньняў (салянай кісьлі, хлярыдаў розных мэталаў). Больш за палову здабытага хлёру ідзе для атрыманьня палімэраў (паліхлёрвініл і інш.). Прымяняецца для адбельвання тканін, цэлюлёзы і паперы, а таксама ў санітарных мэтах (зьнезаражваньне, хляраваньне вады).

Хлёр зьяўляецца самай распаўсюджанай прычынай няшчасных выпадкаў на прадпрыемствах. Раздражняе дыхальныя шляхі, пры высокай канцэнтрацыі прыводзіць да ацёку лёгкіх. Прыводзіць да памяншэння ўтрыманьня свабодных амінакісьляў.

## Крыніцы

## Літаратура
* 

## Вонкавыя спасылкі
* Асноўныя зьвесткі пра хлёр - Wolframalpha

Катэгорыя:Хімічныя элемэнты

Катэгорыя:Галягены
Катэгорыя:Харчовыя дабаўкі
Катэгорыя:Хімічная зброя
Бром

**Бром** () **Br** — хімічны элемэнт VII (17) групы пэрыядычнай сыстэмы; атамны нумар 35. Адносіцца да галягенаў.

Па ўтрыманьні ў зямной кары займае 50-е месца сярод усіх элемэнтаў (каля 1,6·10-4% паводле масы). Прыродны бром складаецца з ізатопаў 79Br (50,56%) і 81Br (49,44%). З-за высокай хімічнай актыўнасьці сустракаецца толькі ў выглядзе злучэньняў. У прыродзе бром спадарожнічае хлярыдам. Здабываецца пераважна з марской вады і расолаў саляных азёраў. Солі бромавадарода завуцца брамідамі. Упершыню выдзелены ў 1826 годзе францускім хімікам Антуанам-Жэромам Баларам (). Жазэф Люі Гей-Люсак прапанаваў назву бром ( — «сьмярдзючка», «смуродны»). Адразу пасьля адкрыцьця брома ягоныя солі пачалі выкарыстоўваць у якасьці заспакаяльнага сродка.

## Фізычныя ўласьцівасьці
Сечыва паглынаньня цеплавых нэўтронаў складае 6,8 барн.

## Крыніцы

Катэгорыя:Хімічныя элемэнты
Катэгорыя:Галягены
Астат

**Астат** (ад  — «няўстойлівы», ) **At** — хімічны элемэнт 17 (VIIa) групы пэрыядычнай сыстэмы; атамны нумар 85. Самы цяжкі галяген. Вядомы 31 ізатоп астату з масавымі нумарамі ад 193 да 223 і яны ўсе радыяактыўныя. Утрыманьне ў прыродзе крайне нязначнае. Самы рэдкі элемэнт, які сустракаецца на Зямлі. Ён увесь час утвараецца ў паверхневым пласце Зямной кары, але хутка распадаецца. Назіраюцца ізатопы 218At ад радыяактыўнага шэрагу распаду ўрана, 216At ад радыяактыўнага шэрагу тору, 215At і 219At ад радыяактыўнага шэрагу актыну. Паводле ацэнак, у кожны момант існуе менш за 30 мг At. Упершыню атрыманы у 1940 годзе. Дэйлам Корсанам (Dale R. Corson), Кэнэтам МакКэнзі (Kenneth R. MacKenzie), Эміліё Сэгрэ ва Унівэрсытэце Каліфорніі (ЗША). Яны апраменьвалі 209Bi альфа-часьцінкамі ад цыклятрона. У выніку атрымліваўся ізатоп 211At і два нэўтрона. Акрамя названага мэтаду атрыманьня астат таксама атрымліваюць апрамяненьнем тору альфа-часціцамі высокіх энэргій. У лябараторных умовах удаецца атрымаць усяго каля 0,001 мкг астату. Пры гэтым яго прыходзіцца ахаладжаць, бо з-за хуткага радыяактыўнага распаду ён награваецца і выпарваецца. Агулам дагэтуль штучна атрымана ўсяго каля 0,05 мкг астату і фактычна ўвесь ён ужо распаўся. З-за таго, што астат так цяжка атрымаць у вялікай колькасьці, на сёньняшні дзень ён не выкарыстоўваецца нідзе акрамя фундамэнтальных навуковых дасьледаваньняў. З-за высокай радыёактыўнасьці астат вымагае сур'ёзных захадаў бясьпекі. Па хімічных уласьцівасцях падобны да немэталу ёду. У прыватнасьці, лічыцца, што ўнутры арганізма вышэйшых жывёлаў астат гэтаксама як і ёд будзе назапашвацца ў шчытападобнай залозе. Паводле шэрагу іншых хімічных уласьцівасьцяў астат падобны да мэталаў палёну і бісмуту.

## Літаратура
* Астат //  C. 45.

## Вонкавыя спасылкі
* Astatine»the essentials [WebElements Periodic Table]
* 
* Technical data for the element Astatine in the Periodic Table
* Astatine (At) - Chemical properties, Health and Environmental effects
* astatine (At) | chemical element Britannica.com

Катэгорыя:Хімічныя элемэнты
Катэгорыя:Галягены
Крыптон

**Крыптон** () **Kr** — хімічны элемэнт 18 групы пэрыядычнай сыстэмы; атамны нумар 36. Упершыню выдзелены брытанскімі хімікамі Ўільямам Рамзаем і Морысам Травэрсам (Morris Travers) 30 мая 1898 году ў рэчыве, якое засталося пасьля таго, як вадкае паветра амаль выкіпела. Крыптон уваходзіць у склад паветра прыкладна ў прапорцыі 1 частка на мільён. Таксама высьветлена, што крыптон уваходзіць у склад атмасфэры Марса ў прапорцыі 0,3 частак на мільён. Назва паходзіць ад грэцкага «kryptos» (схаваны), з-за цяжкасьці атрыманьня. Інэртны газ. Крыптон адметны сваімі яркімі зялёнай і аранжавай спэктральнымі лініямі. У прыродзе сустракаюцца шэсьць стабільных ізатопаў крыптона. Існуюць таксама 30 радыёактыўных ізатопаў і ізамэраў. Спэктральныя лініі крыптону лёгка атрымліваюцца і некаторыя зь іх вельмі вострыя. У 1960 годзе прынятае міжнароднае пагадненьне, каб фундамэнтальная адзінка даўжыні, мэтар, была вызначаная праз аранжава-чырвоную лінію ізатопа крыптона 86Kr. Такім чынам быў заменены папярэдні эталён мэтра, які знаходзіўся ў Парыжы і ўяўляў сабой рэйку з плятына-ірыдыевага стопку. У кастрычніку 1983 году мэтар, які да гэтага азначаўся як адна дзесяцімільённая квадранту палярнага пэрымэтра Зямлі, быў зьменены Міжнародным бюро мераў і вагаў у якасьці даўжыні, якую праходзіць сьвятло ў вакуўме за 1/299792458 частку сэкунды. Цьвёрды крыптон — белае крышталічнае рэчыва з кубічнай кратай, звычайнай для «рэдкіх газаў». Агульнапрынята, што крыптон адносіцца да рэдкіх газаў, якія звычайна не ўтвараюць злучэньняў зь іншымі элемэнтамі. Нягледзячы на гэта, некалькі злучэньняў крыптона ўсё ж існуюць. Быў атрыманы дыфтарыд крыптона (KrF2)масай каля граму. Ён можа быць сынтэзаваны некалькімі шляхамі.

Напаўняльнік электрычных лямпачак напальваньня (лепшы, у пляне ўзаемадзеяньня з вальфрамам, за азот ці аргон), газаразрадных трубак. Таксама крыптон выкарыстоўваецца ў фотаўспышках для высокахуткаснай фатаграфіі. Радыёактыўны ізатоп 85Kr выкарыстоўваецца ў мэдыцыне як крыніца бэта-выпрамяненьня. Адно з прымяненьняў ізатопа крыптона 85Kr — хімічны аналіз. Выкарыстаньне крыптону абмежаванае з-за ягонага высокага кошту. У 2004 годзе кошт крыптону складаў каля 690 даляраў ЗША за 100 літраў.

## Літаратура
* Крыптон //  С. 519.
* 

## Вонкавыя спасылкі
* Periodic Table of Elements: Krypton - Kr (EnvironmentalChemistry.com)
* Krypton (Kr) - Chemical properties, Health and Environmental effects
* Krypton»the essentials [WebElements Periodic Table]

Катэгорыя:Хімічныя элемэнты
Катэгорыя:Інэртныя газы
Радон

**Радон** () **Rn** — хімічны элемэнт 18 (VIII) групы пэрыядычнай сыстэмы; атамны нумар 86. Інэртны газ. Распаўсюджанасьць у прыродзе — нізкая: 84-е месца сярод элемэнтаў. Больш за ўсё радону ў радыяактыўных рудах (звычайна — разам з уранам і торам). Пры пакаёвай тэмпэратуры радон — радыёактыўны аднаатамны газ бяз колеру і паху. Пры тэмпэратуры ніжэйшай за тэмпэратуру плаўленьня радон выпраменьвае яркае фасфарэсцэнтнае сьвячэньне, якое становіцца жоўтым пры зьніжэньні тэмпэратуры і аранжава-чырвоным пры тэмпэратуры кіпеньня паветра (−195 °C). Радон быў упершыню выдзелены ў 1900 годзе нямецкім хімікам Фрыдрыхам Эрнстам Дорнам пры вывучэньні распаду раду. Першапачаткова меў назву «эманацыя радыю». У 1908 годзе Ўільям Рамзай і Р. Грэй (R. W. Gray) атрымалі чысты радон і назвалі яго «нітон» (niton). Высьветлілася, што радон — самы цяжкі газ зь вядомых (у 7,5 разоў цяжэйшы за паветра). Ад 1923 году элемэнт мае назву «радон». Радон-222 атрымліваецца пры распадзе раду і таксама выпрамяняе альфа-часьцінкі. Ён мае пэрыяд паўраспаду 3,823 дні. Радон-220 звычайна ўтвараецца пры распадзе тору і завецца «тарон». Ён мае пэрыяд паўраспаду 55,6 сэкундаў і зазнае альфа-распад. Радон-219 утвараецца пры распадзе актыну і завецца «актынон». Ягоны пэрыяд паўраспаду 3,9 сэкундаў, распад адбываецца з выпрамяненьнем альфа-часьціцы. Ацэнкі сьведчаць, што на кожнай квадратнай мілі (каля 2.59 км²)глебы ў глыбіні 15 см утрымліваецца каля 1 г раду. З-за гэтага у атмасфэру ўвесь час трапляе невялікая частка радону. У паветры раду ўтрымліваецца адна частка на 1021. Радон можа ўтвараць хімічныя злучэньні з фторам. У 1980-я стала зразумела, што радон небясьпечны для здароўя. Праца з радонам, як і з астатнімі радыёактыўнымі матэрыяламі, вымагае захадаў бясьпекі. Асноўную небясьпеку ўяўляюць цьвёрдыя прадукты распаду радону (палён, бісмут ды волава), якія назапашваюцца ў паветраным пыле. Гэтыя ізатопы прыводзяць да раку лёгкіх. Асноўнай прычынай раку лёгкіх у тых, хто ня паліць, зьяўляецца радон. Памяшканьні, у якіх утрымліваецца рад, тор, актын, неабходна добра праветрываць, каб пазьбегнуць назапашваньня радону. Такама утрыманьне радону ва ўранавых рудніках зьяўляецца вялікай небясьпекай для здароўя. У ЗША найбольшай бясьпечнай прызначаная канцэнтрацыя радону 4 пКі/л.

Радонавыя ванны ў мэдыцыне. Крыніца мечаных атамаў (радыяактыўных метак).

## Літаратура
* 

## Вонкавыя спасылкі
* Radon"the essentials [WebElements Periodic Table]
* Technical data for the element Radon in the Periodic Table
* Radon (Rn) — Chemical properties, Health and Environmental effects
* radon (Rn) | chemical element. Britannica.com
* 
* 

Катэгорыя:Хімічныя элемэнты
Катэгорыя:Інэртныя газы
Самар

**Сама́р** () **Sm** — хімічны элемэнт III групы пэрыядычнай сыстэмы, лянтаноід; атамны нумар 62. Серабрыста-жоўты мэтал.

Прымяняецца ў атамнай прамысловасьці (кіравальныя стрыжні ядзерных рэактараў, матэрыялы для абароны пэрсаналу ад шкоднага нэўтроннага выпраменьваньня).

Катэгорыя:Хімічныя элемэнты
Катэгорыя:Лянтаноіды
Эўроп

**Эўро́п** () **Eu** — хімічны элемэнт III групы пэрыядычнай сыстэмы; атамны нумар 63. Адносіцца да лянтаноідаў. Адкрыты ў 1901 годзе Дамарсэем фракцыйным разьдзяленьнем двайнога нітрату самару ды магну. Названы ў гонар Эўропы. Элемэнт мае два ізатопы Eu-151 (47,77%) ды Eu-153. Агулам вядома 17 радыяактыўных ізатопаў эўропу з масавымі нумарамі ад 142 да 160. Першы элемэнт ітрыевай групы. Мае парамагнітныя ўласьцівасьці. У зямной кары эўропу прыкладна 2×10−5%. Гама-выпраменьваньне эўропу выкарыстоўваюць для радыёграфіі пракатнага мэталу. Прымяняецца ў атрыманьні люмінафорных і лазэрных матэрыялаў, а таксама як паглынальнік у АЭС.

## Крыніцы

Катэгорыя:Хімічныя элемэнты
Катэгорыя:Лянтаноіды
Гадалін

**Гадалін** () **Gd** — хімічны элемэнт III групы пэрыядычнай сыстэмы; атамны нумар 64. Адносіцца да лянтаноідаў.

## Літаратура
* 
* 
* 

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Хімічныя элемэнты
Катэгорыя:Лянтаноіды
Гольм

**Гольм** () **Ho** — хімічны элемэнт III групы пэрыядычнай сыстэмы; атамны нумар 67. Адносіцца да лянтаноідаў.

Прымяняецца для атрыманьня люмінафорных матэрыялаў.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Хімічныя элемэнты
Катэгорыя:Лянтаноіды
Ітэрб

**Ітэ́рб** () **Yb** — хімічны элемэнт III групы пэрыядычнай сыстэмы; атамны нумар 70. Адносіцца да лянтаноідаў.

У сумесі з цырконам ужываецца пры вырабе гарачатрывалых матэрыялаў.

## Крыніцы

Катэгорыя:Хімічныя элемэнты
Катэгорыя:Лянтаноіды
Лютэц

**Лютэц** () **Lu** — хімічны элемэнт III групы пэрыядычнай сыстэмы; атамны нумар 71. Рэдказямельны элемэнт.

Адно з самых дарагіх рэчываў (даражэйшае за золата і плятыну) — шырока не прымяняецца.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Хімічныя элемэнты
Катэгорыя:Лянтаноіды
Прамэт

**Прамэ́т** () **Pm** — хімічны элемэнт III групы пэрыядычнай сыстэмы; атамны нумар 61. Адносіцца да лянтаноідаў. Утвараецца ў прыродзе ў нязначнай колькасьці пры ядзерных рэакцыях.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Хімічныя элемэнты
Катэгорыя:Лянтаноіды
Празэадым

**Празэадым** (, ад грэц. «praseos» — зялёны і «didymos» — блізьня) **Pr** — хімічны элемэнт, лянтаноід; атамны нумар 59. Упершыню выдзелены ў 1885 годзе аўстрыйскім навукоўцам Карлам Ўэльсбахам (Carl F. Auer von Welsbach). У прыродзе 1 стабільны ізатоп празэадыма — 141Pr. У сумесі з нэадымам празэадым выкарыстоўваецца для атрыманьня бясколернага шкла, якое добра паглынае ўльтрафіялетавыя промні.

## Літаратура
* 

## Вонкавыя спасылкі
* Praseodymium"the essentials [WebElements Periodic Table]
* Praseodymium (Pr) — Chemical properties, Health and Environmental effects

Катэгорыя:Хімічныя элемэнты
Катэгорыя:Лянтаноіды
ZZ Top’s First Album

***ZZ Top’s First Album*** — дэбютны альбом рок-гурта ZZ Top, выдадзены ў 1971 годзе.

Запісаны на Robin Hood Studios у Тайлеры, штат Тэхас напрыканцы 1970 году, патрапіў у продаж 16 студзеня 1971.

У 1987 альбом быў рэмікшаваны длы выпуску на CD. Арыгінальнага альбому, выдадзенага на CD не існуе: песьні 2, 3, 4, 9 можна пачуць на рэ-рэміксе 2003 году *[[Chrome, Smoke & BBQ]]*, а 10 на складанцы 1977 году *[[The Best of ZZ Top]]*.

Allmusic надаў альбому тры зоркі, зь пяці.

## Зьмест
### Бок А
# «(Somebody Else Been) Shakin' Your Tree» (Гібанс) — 2:32
# «Brown Sugar» (Гібанс) — 5:22
# «Squank» (Гібанс, Гіл, Гэм) — 2:46
# «Goin' Down to Mexico» (Гібанс, Гіл, Гэм) — 3:26
# «Old Man» (Гібанс, Гіл, Бірд) — 3:23
### Бок Б
# «Neighbor, Neighbor» (Гібанс) — 2:18
# «Certified Blues» (Гібанс, Бірд, Гэм) — 3:25
# «Bedroom Thang» (Гібанс) — 3:53
# «Just Got Back from Baby’s» (Гібанс, Гэм) — 4:07
# «Backdoor Love Affair» (Гібанс, Гэм) — 3:20

## Склад гурта
* Білі Гібанс — гітара, вакал
* Дасьці Гіл — бас-гітара, бэк-вакал, вакал на «Goin' Down to Mexico», дадатковы вакал на «Squank»
* Фрэнк Бірд (як Рубе Бірд) — ударныя, пэркусія

## Чарт
* Сынглы — Billboard (ЗША)

## Крыніцы

Катэгорыя:Альбомы 1971 году
Катэгорыя:Альбомы ZZ Top
Зорка Садружнасьці

**Зорка Садружнасьці** (, таксама вядомая, як *The Federation Star*, *The Seven Point Star* ці *Star of Federation*) — сяміканцовая зорка, якая сымбалізуе Фэдэрацыю Аўстраліі. Шэсьць прамянёў зоркі сымбалізуюць шэсьць штатаў Аўстраліі, у той час, як сёмы прамень сымбалізуе тэрыторыі й будучыя штаты. 

## Выкарыстаньне
Зорка Садружнасьці знаходзіцца як на гербе Аўстраліі, так і на сьцягу.

## Галерэя

Flag of Australia.svg|Сьцяг Аўстраліі
Coat of arms of the Commonwealth of Australia.svg|Герб Аўстраліі (1912)
Coat of arms of Australia (1908–1912).svg|Герб Аўстраліі (1908)
Royal Standard of Australia (1962–2022).svg|Каралеўскі аўстралійскі штандарт (1962–2022)
Australian 1951 sixpence.jpg|Аўстралійская манэта ў шэсьць пэнсаў (1951) 


## Крыніцы

Катэгорыя:Дзяржаўныя сымбалі Аўстраліі
Развод

**Развод** — фармальнае спыненьне (скасаваньне) сапраўднага шлюбу паміж жывымі мужам і жонкай. Ад разводу варта адрозьніваць прызнаньне шлюбу несапраўдным у судовым парадку і спыненьне шлюбу з прычыны сьмерці аднаго з супругаў.

## Наступствы для дзяцей
У разводзе бацькі найчасьцей выхоўваюць дзяцей безадказнымі і абыякавымі або агрэсіўнымі і жорсткімі асобамі. Таксама развод па прычыне здрады выклікае ў дзяцей ва ўзросьце ад 2 да 10 гадоў схільнасьць да нявернасьці ў дарослым жыцьці ва ўласным шлюбе.

## Беларусь
Па кастрычніцкім перавароце 1917 году расейскія бальшавікі ўвялі ў Беларусі дзяржаўны развод царкоўных шлюбаў па падачы заявы адным з сужэнцаў. У выніку ў 1970-я гады ў Беларускай ССР 1 развод ужо прыпадаў на 3 шлюбы.

Найбольшы лік разводаў на 1000 жыхароў краіны быў у 1999 годзе (4,71). У 2000 г. 696 разводаў прыпадала на 1000 шлюбаў. У 2009 годзе ў Беларусі адбылося 35 056 разводаў, што склала 45% ад заключаных за год шлюбаў. У 2010 г. дзель паўторных разводаў дасягнула 15% ад агульнага ліку. Найбольш разводаў прыпадала на сужэнцаў ва ўзросьце 25-34 гадоў, на сем’і з адным дзіцём (45%) і безь дзяцей (36%). У сярэднім разбуралася палова шлюбаў. У 2011 г. Беларусь заняла 2-е месца ў сьвеце па пашыранасьці разводаў (4,1 на тысячу жыхароў). Пры гэтым 4,6 разводу прыпадала на 1000 гарадзкіх жыхароў, 2,4 — на сельскіх. 461 гарадзкі развод прыпадаў на 1000 шлюбаў, у сельскай мясцовасьці — 366 разводаў. У 2012 г. дзель разводаў перавысіла палову (512/1000) ад заключаных за год шлюбаў.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Сям’я
Актын

**Актын** () **Ac** — хімічны элемэнт III групы пэрыядычнай сыстэмы; атамны нумар 89. Серабрыста-белы мэтал. Практычнае значэньне — невялікае. Часам выкарыстоўваецца для прыгатаваньня крыніц нэўтронаў.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Хімічныя элемэнты
Катэгорыя:Актыноіды
Катэгорыя:Мэталы
Нэптун (элемэнт)

**Нэптун** () **Np** — радыяактыўны хімічны элемэнт з атамным нумарам 93; адносіцца да актыноідаў. Серабрыста-белы мэтал. Нязначная колькасьць двух ізатопаў нэптуна знойдзена ва ўранавых рудах.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Хімічныя элемэнты
Катэгорыя:Актыноіды
Катэгорыя:Мэталы
Плютон (элемэнт)

**Плютон** () **Pu** — радыяактыўны хімічны элемэнт III групы пэрыядычнай сыстэмы з атамным нумарам 94; адносіцца да актыноідаў. Крохкі серабрыста-белы мэтал. Паводле маштабаў прымяненьня займае першае месца сярод усіх штучна атрыманых элемэнтаў.

У прыродзе трапляецца ў мізэрнай колькасьці ва ўранавых рудах (пастаянна ўтвараецца ў іх пры ўзаемадзеяньні ўрану з нэўтронамі). Увесь плютон, які выкарыстоўваецца на практыцы, атрымліваюць штучна.

Катэгорыя:Хімічныя элемэнты
Катэгорыя:Актыноіды
Катэгорыя:Мэталы
Амэрыц

**Амэрыц** () **Am** — радыяактыўны хімічны элемэнт з атамным нумарам 95; адносіцца да актыноідаў. Серабрысты мэтал.

Катэгорыя:Хімічныя элемэнты
Катэгорыя:Актыноіды
Катэгорыя:Мэталы
Попельніца

right|thumb|200px|Попельніца і цыгарэта з дымком
**По́пельніца** — пасудзіна для недакуркаў і попелу ад цыгарэт. Вырабляецца зь негаручых матэрыялу, такога як шкло, кераміка або мэтал. Звычайна зьмяшчаецца на стале.

Як правіла, попельніца ўяўляе сабой сподачак з шкла, мэталу або керамікі зь некалькімі, звычайна 4, выманьнямі для цыгарэт. Цыгарэтныя попельніцы маюць больш шырокія выемкі. Часам у якасьці попельніцы выкарыстоўваюцца талеркі, сподкі і слоічкі.

Катэгорыя:Посуд
Індастан

**Індастан** — паўвостраў на поўдні Азіі, пераважна ў Індыі, часткова ў Пакістане і Бангладэш. Плошча каля 2 млн км². На захадзе абмываецца Арабскім морам, на ўсходзе — Бэнгальскім залівам Індыйскага акіяна. Паўночная граніца ўмоўна праводзіцца ад дэльты Інда да дэльты Ганга—Брахмапутры.

Катэгорыя:Паўастравы Азіі
Катэгорыя:Геаграфія Індыі
Бэнгальская затока

**Бэнгальская затока** — затока Індыйскага акіяна, паміж паўвостравам Індастан на захадзе і паўвостравам Індакітай і астравамі Андаманскімі і Нікабарскімі на ўсходзе. Плошча 2192 км². Сярэдняя глыбіня 2586 м, найбольшая — 5258 м. Прылівы паўсутачныя. Частыя трапічныя ўраганы. У затоку упадаюць рэкі Ганг, Брахмапутра. Асноўныя парты, які месьцяцца на берагах затокі ёсьць індыйскія Калката і Чэнаі, а таксама банглядэскі Чытагонг. 

Катэгорыя:Затокі Індыйскага акіяна
Індакітай

**Індакітай** (, , ) — паўвостраў на паўднёвым усходзе Азіі плошчай каля 2 млн км², абмываецца з захаду Бэнгальскім залівам і Андаманскім морам Індыйскага акіяна, Малацкім пралівам, на поўдні і ўсходзе — Паўднёва-Кітайскім морам і яго залівамі Сіямскім і Бакбо (Танкінскім). Паўночная мяжа паўвострава ўмоўна праводзіцца ад дэльты рэк Ганг і Брахмапутра да дэльты ракі Хонгха. Паўднёвы ўскраек Індакітая паўднёвей пярэсмыка Кра ўтварае выцягнуты паўвостраў Малака.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Паўастравы Азіі
Катэгорыя:Паўднёва-Ўсходняя Азія
Брахмапутра

**Брахмапутра** — рака ў Азіі. Даўжыня 2900 км. Самая высакагорная ў сьвеце рака.

Вадазбор 935 тыс. км². Сярэднегадавы расход вады ў вусьці 12 тыс. м³/сек.

Упадае ў Бэнгальскі заліў, утвараючы, разам з ракой Ганг, найбольшую па плошчы ў сьвеце рачную дэльту.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Рэкі Азіі
Катэгорыя:Рэкі Індыі
Катэгорыя:Рэкі Кітаю
Трапічны лес

**Трапічны лес** — лес, разьмешчаны ў субтрапічным, трапічным, экватарыяльным і субэкватарыяльным паясах паміж 25° з. ш. і 30° п. ш. У залежнасьці ад ступені ўвільгатненьня, выяўленасьці і працягласьці сухога сэзону адрозьніваюць:
* Вільготныя трапічныя лясы: характарызуюцца празьмерным выпадзеньнем ападкаў, вялікай колькасьцю сталых (у супрацьлегласьць мігравальным) відаў жывёл і велізарнай біяразнастайнасьцю флёры і фаўны.
* Сухатрапічны лістападны лес;
* Сухатрапічны паўлістападны лес;
* Мусонны лес;
* Мангры, або мангравы лес — сундарбан;
* Туманныя лясы.

Катэгорыя:Лясы
Тундра

**Ту́ндра** (ад фінск.: *Tundra* — бязьлеснае, голае ўзвышша) — від прыродных зон, якія ляжаць за паўночнымі межамі лясной расьліннасьці, прасторы зь вечнамёрзлай глебай, якую не заліваюць марскія або рачныя воды. Тундра знаходзіцца на поўнач ад зоны тайгі. Паводле характару паверхні тундры бываюць багністыя, тарфяныя, камяністыя.

Тундравыя зоны — прыродныя зоны мацярыкоў у арктычных і субарктычных паясах (пераважна ў Паўночным паўшар’і), у прыродных краявідах якіх пераважае тундра. У Паўночным паўшар’і працягваецца паласой 300—500 км шырыні ўздоўж паўночных узьбярэжжаў Эўразіі (больш за 3 млн. км²), у Паўночнай Амэрыцы й прылеглых астравах — паміж арктычных пустынь зонай на поўначы й лесатундравай зонай на поўдні. Асобныя ўчасткі горнай тундры (напрыклад у гарах Сібіры) знаходзяцца на значнай адлегласьці ад марскога ўзьбярэжжа. У Паўднёвым паўшар’і ўчасткі тундры ёсьць на астравах каля Антарктыды.

Тундра вызначаецца нізкім радыяцыйным балянсам (у Паўночным паўшар’і на поўначы 29—34 кДж/см², на поўдні да 84 кДж/см², з кастрычніка па красавік ён адмоўны), суровай працяглай зімой (8—9 месяцаў), у час якой 60—80 сутак доўжыцца палярная ноч. Сярэдняя тэмпэратуры студзеня ад -5°С да -10°С, на паўночным усходзе Сібіры й Далёкім Усходзе да -50°С. Сьнегавое покрыва трымаецца з кастрычніка па чэрвень, часгыя бураны. Лета кароткае з працяглым палярным днём, тэмпэратуры да 10—15°С адзначаюцца 2—3 месяцы (найбольш цёплы ліпень. жнівень); замаразкі магчымы ў любы дзень лета. Характэрна высокая вільготнасдзь паветра, частыя туманы, імжа. Ападкаў на раўнінах 200—400 мм, у гарах да 750 мм за год. Выпаральнасьць нізкая, што спрыяе ўтварэньню балотаў і пераўвільготненых глебаў. Вэгетацыйны пэрыяд да 50—100 сутак.

Пашырана шматгадовая мерзлата, формы мярзлотнага рэльефу, азёры, балоты. Тундравыя глебы фармуюцца ва ўмовах халоднага кяімату, пастаяннага пераўвільгатненьня на пародах цяжкага мэханічнага складу, пад малапрадукцыйным расьлінным покрывам. Звычайна маламоцныя, грубагумусныя, зь нізкай мікрабіялягічнай актыўнасьцю, часта адзначаюцца прыкметы мярзлотных зьяў. Падзяляюцца на глеевыя, падзолістыя, дзярновыя, перагнойна-карбанатныя і інш.

Пераважае бязьлесьсе, разрэджанае імхова-лішайнікавае, месцамі травяное покрыва. Характэрны карлікавыя дрэвавыя расьліны, сланікі, кусты. Вылучаюць тундру: субарктычную, арктычную, горную, таксама імховую, лішайнікавую, кустовую, купістую (дзернавіна ўтварае купіны) і паліганальную. У тундры пераважаюць шматгадовыя карлікавыя й сьцелістыя расьліны (бяроза карлікавая — ернік, вярба палярная, кедравы сланік і інш.) альбо падушачных форм. Уласьціва разнастайнасьць дамінантных відаў і мазаічная структура, абумоўленая крыягенным рэльефам. Для жывёльнага сьвету характэрны паўночны алень, воўк, лемінгі, пясец, белая й тундравая курапаткі, вадаплаўныя птушкі, шматлікія камары й інш.

Насельніцтва занята аленегадоўляй, рыбалоўствам, паляваньнем на пушнога й марскога зьвера, зборам ягад, у асобных рэгіёнах здабычай карысных выкапняў. Экасыстэмы тундры лёгка парушаюцца ў выніку антрапагеннага ўзьдзеяньня й зь цяжкасьцю аднаўляюцца.

Паўднёвую мяжу тундры прымаюць за пачатак Арктыкі.
Архангельская вобласьць

**Арха́нгельская во́бласьць** () — вобласьць у эўрапейскай частцы Расеі. Адміністрацыйны цэнтар — места Архангельск. У склад вобласьці ўваходзіць Ненецкая аўтаномная акруга. Створана 23 верасьня 1937 годзе пры падзеле Паўночнай вобласьці РСФСР.

## Геаграфічныя зьвесткі
Вобласьць разьмешчана на поўначы Ўсходне-Эўрапейскай раўніны. Абмываецца Белым, Баранцавым, Пячорскім і Карскі морамі. Архангельская вобласьць разьмяшчаецца блізка да арктычных мораў і выдаленая ад цёплага Паўночна-Атлянтычнага цячэньня, адгалінаваньня Гальфстрыму, клімат тут умерана-кантынэнтальны, на паўночным-захадзе — марскі, на паўночным усходзе — субарктычны, гэта значыць прахалоднае лета й працяглая халодная зіма. На архіпэлягу Новая Зямля, які ўваходзіць у склад вобласьці, маецца ​​арктычны клімат.

### Рэльеф
Тэрыторыя вобласьці ўяўляе сабой шырокую раўніну са слаба выяўленым ухілам да Белага й Баранцавага мораў, дзе раўнінна месцамі парушаецца ўзгоркамі, якія ўтварыліся ў выніку дзейнасьці старажытнага ледавіка.

### Карысныя выкапні
Карысныя выкапні на тэрыторыі вобласьці маюць галоўным чынам ападкавае паходжаньне. За 100 км на поўнач ад Архангельску на тэрыторыі Прыморскага й Мезенскага раёнаў знаходзяцца найбуйнейшыя ў Эўропе радовішча алмазаў.

У вобласьці знаходзяцца значныя радовішчы нафты й газу, асабліва яны значныя ў паўночнай частцы вобласьці — у Вяліказямельскай тундры, маюцца таксама радовішчы каменнага вугалю й велізарныя запасы торфу.

## Гісторыя
У эпоху вікінгаў зямлі, якія ўваходзяць цяпер у склад тэрыторыі вобласьці былі вядомыя ў Скандынавіі як Біярмія, аднак дакладнага меркаваньня гэтага няма. У XII стагодзьдзі яна ўвайшла ў склад Наўгародзкай зямлі. Спрадвеку, акрамя абарыгенных народнасьцяў, тутэйшыя месцы засялялі паморы.

## Насельніцтва
Паводле зьвестак за 2002, у Архангельскай вобласьці жыло 9986 беларусаў (3-е месца). Усяго ў вобласьці пражывае 1 294 993 чалавек паводле зьвестак на 2010 год, без уліку насельніцтва Ненецкай аўтаномнай акругі.

## Ураджэнцы

* Людміла Русава (1954, пас. Дашчанае - 2010) - лідэрка беларускага мастацкага авангарду 

## Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел
На тэрыторыі вобласьці існуе 19 муніцыпальных утварэньняў.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт вобласьці
* Заканадаўства вобласьці
* Вобласьці ў каталёге «Ўся Расея»
* Мапы Архангельскай вобласьці
Джунглі

**Джунглі** — гутарковы панятак, які азначае густы і непраходны трапічны лес або субтрапічны лес.

## Этымалёгія
Этымалёгія слова джунглі узыходзіць да санскрыту, у якім слова «джангал» азначала непраходныя зарасьнікі. Ангельцы, якія жылі ў Індыі запазычылі гэтае слова з гіндзі, зрабіўшы зь яго варыянт «jungle» і выкарыстоўвалі яго ў пачатку толькі ў дачыненьні да бамбукавых багністых гаяў Індастана і дэльты Ганга.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Прыродныя зоны
Катэгорыя:Лясы
Антарктыка

**Анта́рктыка** — паўднёвая палярная вобласьць Зямлі, якая ўключае мацярык Антарктыду (разам з астравамі і шэльфавым ледавіком) і прылеглыя да яе воды Паўднёвага акіяна. Мяжа Антарктыкі — паўночнае разьмяшчэньне антарктычнага палярнага фронту, які праходзіць паміж 48 гр і 60 гр. паўднёвай шыраты. Плошча каля 52,5 млн км². Мацярык акружае шэльфавая паласа з глыбінямі да 500—600 м. Круты матэрыковы схіл на глыбіні каля 3000 м зьмяняецца шырокай паласой акіянскіх катлавін: Афрыканска-Антарктычнай, Аўстрала-Антарктычнай, Бэлінсгаўзэна і Паўднёва-Антыльскай з глыбінямі 5000—7000 м. Антарктыка — найбольш суровая вобласьць Зямлі зь нізкімі тэмпэратурамі паветра, сьнежнымі завеямі, моцнымі вятрамі і туманамі.
Шэльф

**Шэльф**, або **мелкамо́р’е** () — выраўненая вобласьць падводнай ускраіны мацерыка, якая прымыкае да сушы і характарызуецца агульнай зь ёй геалягічнай будовай.

Межамі шэльфа зьяўляюцца бераг мора або акіяна і так званая броўка (рэзкі перагін паверхні марскога дна — пераход да матэрыковага схілу). Глыбіня над броўкай звычайна складае 100—200 мэтраў (але ў некаторых выпадках можа дасягаць 500—1500 м, напрыклад, у паўднёвай частцы Ахоцкага мора або броўка Новазэляндзкага шэльфа).

Агульная плошча шэльфаў складае каля 32 мільёнаў км². Найбольш шырокі шэльф у паўночнай ўскраіны Эўразіі, дзе яго шырыня дасягае 1,5 тыс. кілямэтраў, а таксама ў Бэрынгавым моры, Гудзонавым заліве, Паўднёва-Кітайскім моры, ля паўночнага ўзьбярэжжа Аўстраліі.

Катэгорыя:Водныя аб’екты
Катэгорыя:Акіянічныя і прыбярэжныя формы рэльефу
Катэгорыя:Марское права
Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Альжыру

**Адміністрацы́йна-тэрытарыя́льны падзе́л Альжы́ру** — падзел тэрыторыі Альжыру на пэўныя часткі ў мэтах эфэктыўнай арганізацыі дзяржаўнага кіраваньня й мясцовага самакіраваньня. Згодна з падзелам Альжыр падзяляецца на 48 вілаета, самым вялікім зь якіх па плошчы зьяўляецца вілает Таманрасэт, аа самым вялікім па колькасьці насельніцтва ёсьць вілает Альжыр, у межах якога знаходзіцца сталіца краіны горад Альжыр. Сучасная сыстэма адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу існуе з 1983 году.

## Гісторыя
У 1954—1962 гадох падчас вайны за незалежнасьць Альжыра Фронт нацыянальнага вызваленьня прыняў арганізацыйнае дзяленьне краіны на 6 вілаетаў, якія мелі нумары:

# Арэ
# Канстантына
# Кабалі
# Альжыр
# Аран
# Сахара

## Правінцыі

## Глядзіце таксама
* Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел

## Вонкавыя спасылкі
* Інфармацыя пра Альжыр. Сьпіс вілаетаў
Пацэвіч

**Пацэ́віч** — беларускае і польскае прозьвішча. Вядомыя носьбіты:

* Аўгустын Пацэвіч (1847—1928) — пружанскі лекар-філянтроп, імем якога была названая вуліца, дзе ён жыў
* Казімер Пацэвіч (1895—1974) — польскі мастак, афіцэр. Сын Аўгустына Пацэвіча

## Глядзіце таксама
* Пацэвічы
* Пацы
Батагай-Алыта

**Батагай-Алыта** (, ) або **Саккырыр** () — сяло (1936) ў Расейскай Фэдэрацыі, адміністрацыйны цэнтар Эвена-Батынтайскага нацыянальнага ўлуса (раёна) Рэспублікі Саха (Якуція). Знаходзіцца за Паўночным палярным колам на левым беразе ракі Улахан-Саккырыл (левы прыток ракі Бытантай якая упадае зьлева ў раку Яну). Ад Якуцка паветраным шляхам 750 км. Аэрапорт Саккырыр. Насельніцтва - 1722 чал. (2002).

Маецца школа-інтэрнат з выкладаньне на эвенскай мове, музычная школа, бібліятэка, народны тэатар, дом культуры, краязнаўчы музэй.

## Літаратура
Батагай-Алыта. // Энциклопедия Якутии. Т. 1. Москва. 2000. С. 50.

Катэгорыя:Населеныя пункты Якутыі
Верхневілюйск

**Верхневілюйск** (, ) — сяло ў Расейскай Фэдэрацыі адміністратыўны цэнтар Верхневілюйскага ўлуса (раёна) Рэспублікі Саха (Якуція). Разьмешчанае на правым беразе ракі Вілюй. Ад Якуцка на адлегласьці: наземным шляхам 677 км, паветраным 610 км, водным 847 км. Аэрапорт, рачная прыстань. Насельніцтва 6555 чал. (2002); 6792 чал (2007).

Заснаванае у 1637 г. як казацкае зімоўе.
    
Маецца Дом культуры, народны тэатар, краязнаўчы музэй імя П. Х. Стараватава.

## Літаратура
Верхневилюйск. // Энциклопедия Якутии. Т. 1. Москва. 2000. С. 54.

Катэгорыя:Населеныя пункты Якутыі
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1637 годзе
Батагай

**Батагай** (, ) — рабочы пасёлак гарадзкога тыпу ў Расейскай Фэдэрацыі адміністратыўны цэнтар Верхаянскага улуса (раёна) Рэспублікі Саха (Якуція). Разьмешчаны за Паўночным палярным колам, ад Якуцка на адлегласьці: наземным шляхам 1423 км, паветраным 705 км, водным 2785 км. Аэрапорт. Рачная прыстань. Насельніцтва 4187 (2009); 4074 чал. (2010).

Заснаваны на правым беразе ракі Яна паблізу радовішчаў волава. Уваходзіў у Дальбуд. З 1945 г. рабочы пасёлак.
    
## Літаратура
Батагай. // Энциклопедия Якутии. Т. 1. Москва. 2000. С. 37.
	
Катэгорыя:Населеныя пункты Якутыі
Бердзігесьцях

**Бердзігесьцях** (, ) — сяло ў Расейскай Фэдэрацыі адміністратыўны цэнтар Горнага ўлуса (раёна) Рэспублікі Саха (Якуція). Разьмешчанае на левым беразе ракі Матта (прыток Сіняй, якая ўпадае ў раку Лену). На захад ад Якуцка на адлегласьці: наземным шляхам 184 км, паветраным 150 км. Праз сяло праходзіць фэдэральная аўтамабільная траса “Вілюй”. Аэрапорт. Насельніцтва 6,149 чал. (2002).
    
Маюцца Дом вольнай часіны і народнай творчасьці, Дом культуры, народны і дзіцячы тэатры, краязнаўчы і Вялікай айчынай вайны музэі.

## Літаратура
Бердигестях. // Энциклопедия Якутии. Т. 1. Москва. 2000. С. 51.

Катэгорыя:Населеныя пункты Якутыі
Таўрыя Сімфэропаль

**Таўрыя** () — украінскі футбольны клюб з гораду Сімфэропалю. Заснаваны ў 1958 годзе. У 2014—2016 гадах ня ўдзельнічаў у спаборніцтвах у сувязі з анэксіяй Крыму. Чэмпіён Украіны (1992), уладальнік Кубка Ўкраіны (2010).

Перафармаваны ў 2016 гадзе. Цягам сэзону 2016—2017 базаваўся ў Бэрыславе. У сэзоне 2017—2018 базуецца ў Новай Кахоўцы.

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Спорт у Сімфэропалі
Агнастыцызм

**Агнастыцы́зм** (ад  — «непазнавальны», «непазнаны») — пазыцыя ў філязофіі, тэорыі пазнаньня і тэалёгіі, якая палагае прынцыпова магчымым пазнаньне толькі праз досьвед (пазнаньне аб’ектыўнай рэчаіснасьці), і немагчымым пазнаньне любых гранічных і абсалютных асноваў рэальнасьці. Таксама адмаўляецца магчымасьць доказу або аспрэчаньня ідэяў і сьцьверджаньняў, заснаваных цалкам на суб’ектыўных пасылках. Часам агнастыцызм вызначаецца як філязофскае вучэньне, якое сьцьвярджае прынцыповую неспазнавальнасьць сьвету.

## Беларусь
Падчас агульнакраёвага апытаньня Незалежным інстытутам сацыяльна-эканамічных і палітычных дасьледаваньняў (НІСЭПД) у верасьні 2002 году агностыкамі назвалі сябе 1% апытаных.

## Крыніцы


Катэгорыя:Эпістэмалёгія
Анры Сальвадор

**Анры Сальвадор** (; 18 ліпеня 1917, Каена, Француская Гвіяна — 13 лютага 2008, Парыж, Францыя) — францускі эстрадны сьпявак. Музычная кар’ера Сальвадора ахоплівае шэсьць дзесяцігодзьдзяў, ён актыўна выступаў на эстрадзе да апошніх дзён жыцьця.

## Вонкавыя спасылкі
* 

Катэгорыя:Нарадзіліся 18 ліпеня
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1917 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Каене
Катэгорыя:Памерлі 13 лютага
Катэгорыя:Памерлі ў 2008 годзе
Катэгорыя:Памерлі ў Парыжы
Катэгорыя:Францускія сьпевакі і сьпявачкі
Катэгорыя:Французы гвадэлюпскага паходжаньня
Катэгорыя:Пахаваныя на могілках Пэр-Ляшэз
Парлямэнт Эстоніі

**Дзяржаўны сход Эстоніі** (эст. Riigikogu, ) — заканадаўчы орган (парлямэнт) Эстонскай Рэспублікі, вышэйшы орган дзяржаўнай улады Эстоніі.

Рыйгікогу ажыцьцяўляе заканатворчую дзейнасьць, абірае, самастойна ці, калі неабходна, разам з прадстаўнікамі мясцовых органаў улады ў складзе шырокай калегіі выбарцаў, прэзыдэнта Эстоніі, зацьвярджае прызначэньні вышэйшых службовых асобаў дзяржавы, уключаючы прэм’ер-міністра, старшыні Дзяржаўнага суду, старшыні рады Банка Эстоніі, дзяржаўнага кантролера, канцлера юстыцыі й камандуючага абарончымі сіламі, ратыфікуе й дэнансуе міжнародныя дамовы, устанаўлівае падаткі й зацьвярджае дзяржаўны бюджэт, кантралюе дзейнасьць выканаўчых органаў улады.

У склад Рыйгікогу ўваходзіць 101 дэпутат.

## Гісторыя
У красавіку 1919 г. адчыніўся Ўстаноўчы сход Эстоніі. Першыя выбары адбыліся ў 1920 годзе. Да 1932 г. дэпутатаў абіралі паводле прапарцыйнай сыстэмы. У 1938 г. Дзяржаўны сход Эстоніі падзялілі на 2 палаты: Палату дэпутатаў і Дзяржаўную раду.

У верасьні 1992 г. пасьля адновы незалежнасьці прайшлі выбары 101 дэпутата ў Дзяржаўны сход Эстоніі.

На выбарах 6 сакавіка 2011 г. наймаладзейшым дэпутатам стаў 24-гадовы Яўген Асіноўскі, які меў беларускае паходжаньне і выбраўся ў Нарве ад Сацыял-дэмакратычнай партыі.

## Галерэя

Файл:Riigikogu hoone, Kaupo Kalda foto, 2016.jpg|Будынак Парлямэнту (1)
Файл:Tallinn_Estonian_Parliament_2008_1.jpg|Будынак Парлямэнту (2)
Файл:Riigikogu (2011).jpg|Заля Парлямэнту (1)


## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Афіцыйная старонка

Катэгорыя:Эстонская палітыка
Эстонія
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1919 годзе
Пратока Ляпэруза

**Пратока Ляпэруза** — пратока паміж паўночнай ўскрайкам вострава Хакайда (Японія) і паўднёвым ўскрайкам вострава Сахалін мысам Крыльён (Расейская Фэдэрацыя), якая злучае Японскае й Ахоцкае мора. Даўжыня 94 км, шырыня ў самай вузкай частцы 43 км, сярэдняя глыбіня 20-40 м, максымальная глыбіня 118 м. Узімку пратока пакрываецца лёдам. Названая ў гонар францускага мараплаўца Жана-Франсуа дэ Ляпэруза, які адкрыў пратоку ў 1787 годзе. На японскім беразе пратокі разьмешчаны порт Ваканай. У пратоцы знаходзіцца скалісты востраў Камень Небясьпекі.

Катэгорыя:Пратокі Ціхага акіяна
Дыпрыз

**Дыпрыз** (**JV DIPRIZ LTD.**) — мэблевае беларуска-расейскае сумеснае прадпрыемства, заснаванае ў 1992 годзе ў Баранавіцкім раёне. Вырабляе мэблю з масіва хвоі. Большая частка прадукцыі пастаўляецца ў краіны Эўрапейскага Зьвязу. 
На прадпрыемстве выкарыстаны найноўшыя тэхналёгіі і сучаснае абсталяваньне. Вялікая ўвага надаецца экалягічнасьці мэблі (выкарыстоўваюцца толькі экалягічная апрацоўка мэблі).
Галоўныя пакупнікі — гэта вядомыя ў сьвеце кампаніі, як IKEA, ОТТО, ХХХLUTZ, BETTEN WELT, IDIMEX і іншыя.

## Крыніцы

Катэгорыя:Прадпрыемствы Беларусі
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1992 годзе
Катэгорыя:Баранавіцкі раён
Жан-Франсуа дэ Ляпэруз

**Жан-Франсуа дэ Галё, граф дэ Ляпэруз** (), (​​, маёнтак Го ў акрузе Альба — 1788) — афіцэр вайскова-марскога флёту, вялікі францускі мараплавец. Загінуў з усёй камандай у часе ўзначаленай ім марской кругасьветнай экспэдыцыі ля атола Ванікора (Саламонавы астравы).

## Крыніцы

Катэгорыя:Памерлі ў 1788 годзе
Катэгорыя:Францускія мараплаўцы
Катэгорыя:Дасьледчыкі Азіі
Катэгорыя:Дасьледнікі Аўстраліі і Акіяніі
Самір Насры

**Самі́р Насры́** (;  26 ліпеня 1987 году, Марсэль, Францыя) — былы францускі футбаліст, паўабаронца. Раней вызываўся ў склад нацыянальнай зборнай Францыі. Гуляе на пазыцыі паўабаронцы ці ўінгера. Мае альжырскае паходжаньне. 

## Дасягненьні
**«Марсэль»**:
* Уладальнік Кубка Інтэртота: 2005

**«Манчэстэр Сіці»**:
* Чэмпіён Ангельшчыны: 2012, 2014
* Уладальнік Кубка ангельскае лігі: 2014
* Уладальнік Супэркубка Ангельшчыны: 2012

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйная старонка
* Профіль на афіцыйным сайце «Арсэналу»

Катэгорыя:Францускія футбалісты
Сэрхіё Агуэра

**Сэрхіё Леанэль «Кун» Агуэра дэль Кастыльлё** (;  2 ліпеня 1988 году, Кільмэс, Аргентына) — былы аргентынскі футбаліст, нападнік. Гулец нацыянальнай зборнай Аргентыны. Мянушку Кун атрымаў з-за любові да японскага пэрсанажу мультыплікацыйных фільмаў Кум-Куму. Мае пашпарт грамадзяніна Гішпаніі.

## Кар’ера
### Клюбная
Сэрхіё далучыўся да моладзевай сыстэмы «Індэпэнд’ентэ» ва ўзросьце дзевяці гадоў. Дэбютаваў за клюб у дарослым футболе ў 15 гадоў і 35 дзён, усталяваўшы гэтым самым рэкорд яке самы малады гулец у гісторыі лігі. Цягам некалькіх гадоў стаў асноўным гульцом клюбу. 30 траўня 2006 году Агуэра афіцыйна перайшоў у табар мадрыдзкага «Атлетыка» за 23 млн эўра, пераўзышоўшы папярэдні трансфэрны рэкорд клюбу.

28 ліпеня 2011 году «Манчэстэр Сіці» пацьвердзіў той факт, што Агуэра падпісаў пяцігадовы кантракт з клюбам. Трансфэр, як паведамлялася, быў ацэнены ў памеры 38 мільёнаў фунтаў. Сэрхіё дэбютаваў за клюб 15 жніўня ў гульні супраць «Сўонсі Сіці», якая скончылася перамогай манчэстэрцаў зь лікам 4:0. Агуэра выйшаў на замену на 59-й хвіліне забіў свой ​​першы гол за клюб пасьля дзевяці хвілінаў выхаду на пляцоўку.

У 2012 годзе атрымаў прэмію найлепшага гульца клюбу паводле вынікаў галасаваньня заўзятараў каманды.

### Міжнародная
3 верасьня 2006 году Сэрхіё дэбютаваў за нацыянальную зборную Аргентыны, замяніўшы ў матчы супраць зборнай Бразыліі на 66-й хвіліне Карляса Тэвэса. Сама гульня скончылася паразай аргентынцаў зь лікам 0:3.

## Дасягненьні
**«Атлетыка»**:
* Уладальнік Кубка Інтэртота: 2007
* Уладальнік Ліга Эўропы: 2010
* Уладальнік Супэркубка Інтэртота: 2010

**«Манчэстэр Сіці»**:
* Чэмпіён Ангельшчыны: 2012, 2014, 2018, 2019, 2021
* Уладальнік Кубка Ангельшчыны: 2019
* Уладальнік Кубка футбольнай лігі: 2014, 2016, 2018, 2019, 2020, 2021
* Уладальнік Супэркубка Ангельшчыны: 2012, 2018, 2019

**Аргентына**:
* Уладальнік Кубка Амэрыкі: 2021
* Чэмпіён Алімпійскіх гульняў: 2008

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйная старонка
* Фан-сайт
* Профіль на Soccerbase
* Профіль на Uefa.com

Катэгорыя:Аргентынскія футбалісты
Катэгорыя:Аргентынскія футбалісты і футбалісткі на Алімпійскіх гульнях
Катэгорыя:Футбалісты і футбалісткі на летніх Алімпійскіх гульнях 2008 году
Катэгорыя:Чэмпіёны летніх Алімпійскіх гульняў 2008 году
Катэгорыя:Алімпійскія чэмпіёны па футболе
Марыё Балятэльлі

**Марыё Барвуа Балятэльлі** (;  12 жніўня 1990 году, Палерма, Італія) — італьянскі футбаліст, нападнік эмірацкага клюбу «Аль-Ітыфак». Выступаў за нацыянальную зборную Італіі.

## Кар’ера
Пачаў сваю кар’еру ў італьянскім клюбе «Люмэцанэ», за які правёў толькі два афіцыйныя матчы, перад тым як Марыё зьдзейсьніў няўдалую паездку ў «Барсэлёну». Напачатку сьнежня 2020 году перайшоў у клюб «Монца».

## Дасягненьні
### Клюбныя
**«Інтэрнацыянале»**:
* Чэмпіён Італіі: 2008, 2009, 2010
* Уладальнік Кубка Італіі: 2010
* Уладальнік Супэркубка Італіі: 2008
* Пераможца Лігі чэмпіёнаў: 2010

**«Манчэстэр Сіці»**:
* Чэмпіён Ангельшчыны: 2012
* Уладальнік Кубка Ангельшчыны: 2011
* Уладальнік Супэркубка Ангельшчыны: 2012

### Міжнародныя
* Срэбраны прызэр чэмпіянату Эўропы: 2012

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Статыстыка на Soccerbase
* Статыстыка на La Gazzetta dello Sport
* 
* 
* 

Катэгорыя:Італьянскія футбалісты
Лібійскае мора

**Лібі́йскае мо́ра** () — частка Міжземнага мора, разьмешчаная паміж паўднёвым узьбярэжжам Крыта і Паўночнай Афрыкай.

Гэту назва часта выкарыстоўвалі старажытныя картографы і мараплаўцы, неафіцыйна гэты тэрмін выкарыстоўваецца і ў наш час.

Катэгорыя:Геаграфія Лібіі
Катэгорыя:Міжземнамор’е
Катэгорыя:Геаграфія Грэцыі
Лібійская пустэльня

**Лібійская пустэльня** () — пустэльня ў Афрыцы, паўночна-ўсходняя частка Сахары. Знаходзіцца на захад ад р. Ніл, у межах Лібіі, Эгіпта і Судана. Плошча каля 2 млн км².

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Пустыні Афрыкі
Ліёнская затока

**Ліёнская затока** (, ) — затока Міжземнага мора ля паўднёвага ўзьбярэжжа Францыі.

## Геаграфія
* Даўжыня 93 км, шырыня каля ўваходу 245 км, глыбіня больш за 1000 м.
* Упадаюць рэкі: Рона, Эро.
* Буйны порт: Марсэль.

Катэгорыя:Затокі Міжземнага мора
Катэгорыя:Затокі Францыі
Абукірская затока

**Абу-Кір** () — затока Міжземнага мора ў Эгіпце паблізу Нілу, якая месьціцца недалёка ад Александрыі. Старажытныя гарады Канаб, Тоніс-Гэракліён і Мэнаўтыс ляжаць пахаваныя пад водамі затоцы. У 1798 годзе ў затоцы адбылася Абукірская марская бітва паміж флётамі Францыі і Ангельшчыны, апошні зь якіх ачольваў Гарацыё Нэльсан. У 1970-я ў затоцы было выяўленае радовішча прыроднага газу.

Катэгорыя:Затокі Эгіпту
Катэгорыя:Затокі Міжземнага мора
Аляксандар Калараў

**Алякса́ндар Кала́раў** (;  10 лістапада 1986 году, Бялград, СФР Югаславія) — былы сэрбскі футбаліст, абаронца. У кашулі нацыянальнай зборнай Сэрбіі правёў 94 матчы, быў капітанам дружыны. Гуляў на пазыцыі ўскарайнага абаронцы, аднак мог згуляць і ў цэнтры абароны. Удзельнік Алімпійскіх гульняў 2008 году.

## Дасягненьні
**«Ляцыё»**:
* Уладальнік Кубка Італіі: 2009
* Уладальнік Супэркубка Італіі: 2009

**«Манчэстэр Сіці»**:
* Чэмпіён Ангельшчыны: 2012, 2014
* Уладальнік Кубка Ангельшчыны: 2011
* Уладальнік Кубка футбольнай лігі: 2014, 2016
* Уладальнік Супэркубка Ангельшчыны: 2012

**«Інтэрнацыянале»**:
* Чэмпіён Італіі: 2021
* Уладальнік Кубка Італіі: 2022
* Уладальнік Супэркубка Італіі: 2021

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Профіль на афіцыйным сайце «Манчэстэр Сіці»
* 
* 
* 

Катэгорыя:Сэрбскія футбалісты
Катэгорыя:Сэрбскія футбалісты і футбалісткі на Алімпійскіх гульнях
Катэгорыя:Футбалісты і футбалісткі на летніх Алімпійскіх гульнях 2008 году
Бітва пад Плешчаніцамі

**Бітва пад Плешчаніцамі** (1 сьнежня 1812 году) — баявыя дзеяньні за мястэчка Плешчаніцы (65 км на поўнач ад Менску) паміж расейскай арміяй пад камандаваньнем Чапліца і адступаючай з Расеі «Вялікай Арміяй» Напалеона падчас француска-расейскай вайны 1812 году.

Лінія абароны праходзіла па мяжы Гайна — Плешчаніцы — Слабада — Акалова. Бітва вылучылася небывалай праявай гераізму сярод расейскіх войскаў. Уладзімерскі, Віцебскі, Беларускі, Саратаўскі, Паўлагародзкі, Башкірскі палкі, а таксама 9-я і 18-я дывізыі пад камандаваньнем Інзова і Шчарбатава былі ўганараваныя Кутузавым.

Катэгорыя:Гісторыя Менскай вобласьці
Катэгорыя:Бітвы расейска-францускай вайны 1812 году
Катэгорыя:Падзеі 1 сьнежня
Катэгорыя:Бітвы на Беларусі
Катэгорыя:Лагойскі раён
Эдзін Джэка

**Эдзін Джэка** (;  17 сакавіка 1986 году, Сараева, СФР Югаславія) — басьнійскі футбаліст, нападнік нямецкага клюбу «Шальке-04» і нацыянальнай зборнай Босьніі і Герцагавіны. Зьяўлецца найлепшым гульцом Босьніі і Герцагавіны ў 2009, 2010 і 2012 гадох. Мае мянушку «Басьнійскі дыямант».

## Дасягненьні
**«Вольфсбург»**:
* Чэмпіён Нямеччыны: 2009

**«Манчэстэр Сіці»**:
* Чэмпіён Ангельшчыны: 2012, 2014
* Уладальнік Кубка Ангельшчыны: 2011
* Уладальнік Кубка футбольнай лігі: 2014
* Уладальнік Супэркубка Ангельшчыны: 2012

**«Інтэрнацыянале»**:
* Уладальнік Кубка Італіі: 2022, 2023
* Уладальнік Супэркубка Італіі: 2021, 2022

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* 
* Профіль на афіцыйным сайце «Манчэстэр Сіці»
* Профіль на афіцыйным сайце «Вольфсбургу»

Катэгорыя:Басьнійскія футбалісты
Гарэт Бэры

**Гарэт Бэры** (;  23 лютага 1981 году, Гастынгс, Ангельшчына) — ангельскі футбаліст, паўабаронца абарончага пляну. За кар’еру мноства разоў прыцягваўся да выступаў за нацыянальную зборную Ангельшчыны.

## Кар’ера
Гарэт прайшоў футбольную школу ў клюбе «Брайтан энд Гоўв Альбіён», пасьля чаго перайшоў у склад «Астан Вілы», у якой правёў 12 гадоў, зьяўляючыся капітанам каманды. У чэрвені 2009 году перайшоў у склад «Манчэстэр Сіці». За нацыянальную зборную дэбютаваў у 2000 годзе ў таварыскай сустэчы са зборнай Эгіпту.

## Дасягненьні
**«Астан Віла»**:
* Уладалнік Кубка Інтэртота: 2001
* Фіналіст Кубка УЭФА: 2000

**«Манчэстэр Сіці»**:
* Уладальнік Кубка Ангельшчыны: 2011

## Асабістыя зьвесткі
Бэры зьвязаны шлюбам са сваёй сяброўкай дзяцінства Луізай з 2007 году, зь якой мае двух дзяцей: сына Оскара й дачку Фрэю.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Профіль на афіцыйным сайце «Астан Вілы»

Катэгорыя:Ангельскія футбалісты
Антальяспор Анталья

«**Антальяспор**» () — турэцкі футбольны клюб з гораду Антальі. Заснаваны ў 1966 годзе. Фіналіст Кубка Турэччыны (2000).

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Анталья