Гісторыя Рэчыцы

**[[Рэчыца]]** — места, адзін з гістарычных цэнтраў Панізоўя, старажытны замак Вялікага Княства Літоўскага.

## Раньнія часы

Існуе меркаваньне, што Рэчыца ўпершыню ўпамінаецца пад 1079 годам у паданьні пра Ўваскрасенскую царкву. Аднак сучасныя энцыкляпэдычныя даведнікі датуюць першы ўпамін 1213 годам, калі паселішча ўпамінаецца ў Густынскім летапісе як горад Чарнігаўскага княства.

У ХІ—ХІІІ стагодзьдзях Рэчыца знаходзілася ў валоданьні кіеўскіх і чарнігаўскіх князёў.

## Вялікае Княства Літоўскае
У XIV стагодзьдзі за часамі княжаньня Гедыміна Рэчыца далучылася да Вялікага Княства Літоўскага. У 1392—1430 гадох яна знаходзілася ў валоданьні вялікага князя Вітаўта, які збудаваў тут умацаваны замак «з хваёвага дрэва». З XV стагодзьдзя места стала цэнтрам староства.

У лісьце ад 30 траўня 1529 году кароль Жыгімонт Стары засьведчыў, што рэчыцкі дзяржаўца Сямён Палазовіч  *в той волости нашой Речыцкой своими немалыми наклады чынил и великою пильностью и нелитованьем горла своего, на пустом месте на нас, господаря, замок збудовал и оборонами всякими за свои властныи пенязи тот замок наш вспомог, и который люди, подданные наши тамошнии, для великого нагобанья от неприятелей наших Москвич и Татар и Турков розышлись были розно прочь, он тых подданных наших собрал и место под тым замком осадил.* 

26 жніўня 1561 году вялікі князь Жыгімонт Аўгуст выдаў Рэчыцы рэвізорскую уставу, пацьверджаную 15 траўня 1596 году Жыгімонтам Вазам. Гэтая ўстава ўсталёўвала павіннасьці і правы жыхароў места і часам памылкова разглядаецца як прывілей на Магдэбурскае права. Існуе меркаваньне (на падставе пячаткі гродзкага суду), што ў XVІ стагодзьдзі Рэчыца пачала карыстацца гербам: «*у срэбным полі чырвоная двухраговая харугва з [[Пагоня (герб)|Пагоняй]] на ёй*». Згодна з адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформай 1565—1566 гадоў Рэчыца стала цэнтрам павету Менскага ваяводзтва. У 1596 годзе места на пэўны час захапілі казакі Налівайкі.

У 1603 годзе ў Рэчыцы спыняўся будучы губэрнатар адной з брытанскіх калёніяў ў Паўночнай Амэрыцы Джон Сьміт, які пакінуў апісаньне места: *Рэчыца — места, разьмешчанае на правым стромкім беразе Дняпра, на самым беразе стаяў замак, які займаў тэрыторыю аднаго гектара, меў пяць вежаў у форме шматграньніку, якія былі пакрытыя стрэшкамі-шатрамі. Замак злучаўся зь местам пад’ёмным мостам. Па-за замкам знаходзіўся Рынак, будынкі магістрату, дамы больш заможных месьцічаў, гасьціны двор. Рынак у Рэчыцы на той час быў вельмі багаты, з бліжэйшых вёсак прывозілі жыта, пшаніцу, мёд, воск, гародніну, мясныя і малочныя вырабы, з замежжа — розныя крамныя рэчы, турэцкую бакалею. Прадаваліся на Рынку мясцовыя вырабы з жалеза*. У 1634 годзе ваявода менскі Аляксандар Слушка, які раней быў старостам рэчыцкім, заснаваў тут дамініканскі кляштар і касьцёл Сьвятой Тройцы. Кляштар меў невялікую бібліятэку ў 270 тамоў (у 1832 годзе расейскія ўлады ліквідавалі кляштар, у 1862 годзе згарэў драўляны касьцёл). З пачаткам вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай ў 1654 годзе казацкія загоны Залатарэнкі спалілі Рэчыцу і замак. Пачаўся заняпад мескіх умацаваньняў. У 1734 годзе Рэчыцкае староства перайшло ў валоданьне Радзівілаў.

## Пад уладай Расейскай імпэрыі

У выніку другога падзелу Рэчы Паспалітай (1793 год) Рэчыца апынулася ў складзе Расейскай імпэрыі, дзе ў 1796 годзе таксама стала цэнтрам павету Менскай губэрні. На 1825 год у месьце было 325 двароў, дзеялі 4 царквы, працавалі 12 корчмаў, на 1848 год — 445 двароў, на 1862 год — 2 мураваныя і 588 драўляных будынкаў, дзеялі 2 царквы, касьцёл, сынагога і 4 юдэйскія малітоўныя дамы, працавалі 2-клясная жаночая царкоўнапрыходзкая школа і 22 крамы. Праз Рэчыцу праходзіў тракт з Рагачова ў Чарнігаў, існавала паштовая станцыя. Дзеяла прыстань і паромная пераправа праз Дняпро, будаваліся невялікія рачныя судны.

На 1878 год у Рэчыцы дзеялі 3 царквы (1 мураваная), касьцёл і сынагога, працавалі павятовая і царкоўнапрыходзкая вучэльні, лякарня, аптэка. У 1886 годзе празь места прайшлі Палескія чыгункі. На 1904 год — 1414 жылых дамоў, у тым ліку 4 мураваныя, 70 газавых ліхтароў, 3 лякарні, аптэка. 25 і 26 красавіка 1910 году праз Рэчыцу перавозілі мошчы Эўфрасіньні Полацкай. У 1914 годзе працавала 8 прамысловых прадпрыемстваў, у тым ліку запалкавая фабрыка «Дняпро» і 5 лесапільняў.

За часамі Першай сусьветнай вайны ў 1918 годзе Рэчыцу занялі войскі Нямецкай імпэрыі. 20 лістапада 1917 году адбылося абвяшчэньне Ўкраінскай Народнай Рэспублікі з прэтэнзіяй у тым ліку на Рэчыцу, якая знаходзілася пад кантролем Нямецкай імпэрыі. 9 лютага 1918 году, яшчэ да падпісаньня Берасьцейскага міру з бальшавіцкай Расеяй (3 сакавіка), Нямеччына перадала паўднёвую частку Беларусі УНР. 

## Найноўшы час

25 сакавіка 1918 году згодна з Трэцяй Устаўной граматай Рэчыца абвяшчалася часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. У месьце прызначылі павятовага старшыню БНР, дзеяў рэгістрацыйны пункт тавараў Беларускай цэнтральнай гандлёвай палаты. Тэрыторыя Палесься ад Берасьця да Гомля стала прадметам перамоваў БНР і УНР. Тым часам 15 чэрвеня 1918 году Рэчыцу зрабілі цэнтрам Палескай губэрні (з кастрычніка цэнтар перамясьціўся да Мазыра), прытым старастай (губэрнатарам) гетман Украінскай дзяржавы Павал Скарападзкі прызначыў былога галаву Рэчыцкай павятовай управы П. А. Патона. Ад 18 траўня тут дзеяла «варта Ўкраінскай Дзяржавы».

1 студзеня 1919 году ў адпаведнасьці з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі Рэчыца ўвайшла ў склад Беларускай ССР, аднак 16 студзеня Масква адабрала места разам зь іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад РСФСР. 6—9 траўня 1920 году Палеская група польскага войска на пэўны час адбіла Рэчыцу ў бальшавікоў.

У 1926 годзе Рэчыцу вярнулі ў склад БССР, дзе яна стала цэнтрам раёну (з 1938 году ў Гомельскай вобласьці). 27 верасьня 1938 году Рэчыца атрымала афіцыйны статус гораду абласнога падпарадкаваньня. У Другую сусьветную вайну з 28 жніўня 1941 да 18 лістапада 1943 году места знаходзілася пад акупацыяй Трэцяга Райху. У 1964 годзе ў ваколіцах Рэчыцы знайшлі нафту, што паклала пачатак разьвіцьцю нафтаздабыўнай прамысловасьці ў Беларусі. У 1998 годзе тут здабылі 100-мільённую тону нафты.

## Галерэя

### Сакральныя будынкі

Rečyca, Mohiłkavaja. Рэчыца, Могілкавая (I. Sierbaŭ, 1912).jpg|Царква часоў ВКЛ. І. Сербаў, 1912 г.
Rečyca, Rynak-Prabojnaja. Рэчыца, Рынак-Прабойная (1910).jpg|Рынак. Царква-мураўёўка, каля 1910 г.
Rečyca, Sabornaja. Рэчыца, Саборная (1901-17).jpg|Інтэр'ер мураўёўкі, да 1918 г.
Rečyca, Andrejeŭskaja, Trajecki. Рэчыца, Андрэеўская, Траецкі (1901-17).jpg|Вуліца Андрэеўская. Касьцёл, да 1918 г.

Rečyca, Andrejeŭskaja, Trajecki. Рэчыца, Андрэеўская, Траецкі (1914).jpg|Касьцёл, 1914 г.
Rečyca, Trajecki. Рэчыца, Траецкі (1914).jpg|Перад касьцёлам, 1914 г.
Rečyca, Rynak, Mikałajeŭskaja. Рэчыца, Рынак, Мікалаеўская (1910).jpg|Рог Прабойнай і Набярэжнай. Царква Сьвятога Мікалая, 1910 г.
Rečyca, Rynak, Mikałajeŭskaja. Рэчыца, Рынак, Мікалаеўская (1935).jpg|Царква Сьвятога Мікалая, 1935 г.


### Дняпро

Rečyca, Dniapro. Рэчыца, Дняпро (1901-17).jpg|Панарама з боку Дняпра, да 1918 г.
Rečyca, Dniapro. Рэчыца, Дняпро (1918).jpg|Панарама з боку Дняпра, 1918 г.
Rečyca, Dniapro. Рэчыца, Дняпро (I. Sierbaŭ, 1912).jpg|Дняпро, 1912 г.

Rečyca, Dniapro, Čyhunačny most. Рэчыца, Дняпро, Чыгуначны мост (1916).jpg|Мост, 1916 г.
Rečyca, Dniapro. Рэчыца, Дняпро (1918) (2).jpg|Дняпро, 1918 г.
Rečyca, Dniapro-Nabiarežnaja. Рэчыца, Дняпро-Набярэжная (1918).jpg|Набярэжная, 1918 г.


### Вуліцы

Rečyca, Prabojnaja-Andrejeŭskaja. Рэчыца, Прабойная-Андрэеўская (1901-17).jpg|Вуліца Прабойная, 
Rečyca, Prabojnaja. Рэчыца, Прабойная (1918).jpg|Вуліца Прабойная, 1918 г.
Rečyca, Prabojnaja, Sabornaja. Рэчыца, Прабойная, Саборная (1910-29).jpg|Вуліца Прабойная, 
Rečyca, Kašarskaja-Školny. Рэчыца, Кашарская-Школьны (1901-17).jpg|Рог Прабойнай і Школьнага завулка. Жаночая гімназія, да 1918 г.

Rečyca, Rynak-Prabojnaja. Рэчыца, Рынак-Прабойная (1917).jpg|Рынак, 1917 г.
Rečyca, Rynak. Рэчыца, Рынак (1918).jpg|Рынак, 1918 г.
Rečyca, Rynak. Рэчыца, Рынак (1901-17).jpg|Рынак. Паштова-тэлеграфная кантора, да 1918 г.
Rečyca, Andrejeŭskaja. Рэчыца, Андрэеўская (1901-17).jpg|Вуліца Андрэеўская, да 1918  г.

Rečyca, Kašarskaja. Рэчыца, Кашарская (8.05.1910).jpg|Вуліца Кашарская, 8.05.1910 г.
Rečyca, Kašarskaja-Rynak. Рэчыца, Кашарская-Рынак (1918).jpg|Вуліца Кашарская, 1918 г.
Rečyca, Nabiarežnaja. Рэчыца, Набярэжная (1901-17).jpg|Вуліца Набярэжная, 
Rečyca, Paštovy trakt. Рэчыца, Паштовы тракт (1901-17).jpg|Паштовы тракт, да 1918 г.


## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 
* 
* Голубеў В., Волкаў М. Рэчыца ў часы Вялікага княства Літоўскага // Беларускі гістарычны часопіс. — 2014. — № 5. — С. 3—17.
* 
* 
* 
* 
* 
* Лебедева В. М. и др. Речица. Дорогой столетий в будущее. — Речица: Редакция газеты «Дняпровец», 2013. — .