Пратэсты 8888

**Усенацыяна́льныя наро́дныя прадэмакраты́чныя пратэ́сты 8888** — сэрыя грамадзянскіх акцыяў у М’янме ў 1988 року. Ключавыя падзеі пачаліся 8 жніўня 1988, таму акцыі атрымалі агульную назву **паўстаньне 8888**.

Прычынамі пратэстаў стала катастрафічная палітыка кіруючага з 1962 року рэжыму Партыі бірманскай сацыялістычнай праграмы на чале з генэралам У Нэ Вінам. За гэты пэрыяд М’янма стала адной з найбяднейшых краінаў сьвету. Пасьля таго, як 5 верасьня 1987 року Нэ Він загадаў вывесьці з абарачэньня новаўведзеныя банкноты наміналам 100, 75, 35 і 25 к’ятаў, пакінуўшы толькі 45-ці і 90-к’ятавыя, бо гэтыя лічбы дзяліліся на 9, узбунтаваліся студэнты Янгонскага тэхналягічнага ўнівэрсытэту. Пасьля вулічных непарадкаў унівэрсытэты Янгону былі зачыненыя, а студэнты распушчаныя па дамох. Але весткі аб пратэстах, хоць і мала асьветленыя дзяржаўнымі СМІ, распаўсюдзіліся ў студэнцкім асяродку.

У кастрычніку ўнівэрсытэты ўзнавілі заняткі, і ў Янгоне ды Мандалаі пачалі распаўсюджвацца дысыдэнцкія ўлёткі, адбыліся нязначныя пратэсты. У сакавіку 1988 року дзеля разгону студэнтаў, незадаволеных вайсковым кіраваньнем, паліцэйскім гвалтам, эканамічным заняпадам і карупцыяй ва ўрадзе, паліцыі давялося ўжываць спэцсродкі, падчас якіх загінулі некалькі чалавек, некалькі былі згвалтаваныя. Унівэрсытэты зноў былі зачыненыя на некалькі месяцаў. Да чэрвеня 1988 шырокамаштабныя забурэньні ахапілі Пэгу, Мандалай, Тавой, Таўнгу, Сытвэ, Пакоўку, М’ейк, Мінбу і Мыічыну. Пад іхнім ціскам і патрабаваньнем шматпартыйнае дэмакратыі 23 ліпеня У Нэ Він пакінуў свой пост, аднак прызначыў замест сябе кіраўніком новага ўраду ненавіснага ўсім Сэйна Львіна, вядомага па мянушцы «Рангунскі мясьнік».

Студэнты прызначылі ўсенацыянальную дэманстрацыю на 8 жніўня 1988 року. З пачатку жніўня па ўсёй краіне пачалі стварацца падпольныя студэнцкія камітэты. У гэты час вольна друкаваліся дысыдэнцкія газэты, паўсюль уздымаліся сьцягі з байцовым пеўнем, адбываліся маршы і прамовы.

У першыя дні пратэстаў у Янгоне актывісты зьвярнуліся да адвакатаў і манахаў у Мандалаі з заклікам далучыцца да акцыі. Студэнтаў падтрымалі працаўнікі розных сфэраў, ад урадоўцаў да настаўнікаў і лекараў. На 10-тысячнай дэманстрацыі ля пагады Суле былі спаленыя  Нэ Віна і Сэйна Львіна ў трунах, аблепленых скасаванымі банкнотамі. 3 жніўня ўлады ўвялі камэнданцкі час ад 20-й да 4-й гадзінаў і забаранілі зьбірацца больш чым упяцёх.

8 жніўня 1988 адбыўся ўсеагульны страйк з удзелам этнічных меншасьцяў, будыстаў, мусульманаў, студэнтаў, працоўных, старых і малых. Асноўныя падзеі адбываліся ў Янгоне, дзе мірныя маршы праходзілі штодзень да 19 верасьня. Пратэстоўцы цалавалі боты жаўнераў з намерам пераканаць іх далучыцца да грамадзянскага пратэсту, а некаторыя нават ахоўвалі афіцэраў ад магчымых нападаў. Студэнцкія пратэсты распаўсюдзіліся на ўсю краіну. Іх падтрымалі сотні тысячаў манахаў, дзяцей, хатніх гаспадыняў і лекараў. Урад, уражаны маштабам пратэстаў, паабяцаў зьвярнуць увагу на патрабаваньні дэманстрантаў «у такой ступені, як гэта будзе магчыма».

Аднак пазьней Нэ Він аддаў загад страляць па мітынгоўцах. У адказ апошнія ўжылі кактэйлі Молатава, мечы, нажы, камяні, атручаныя дротыкі і матацыклетныя сьпіцы. 10 жніўня жаўнеры расстралялі мэдсёстраў і дактароў Агульнага шпіталю Янгону, якія даглядалі хворых. Колькасьць загінулых у пратэстах 8-8-88 вагаецца ад некалькіх сотняў да 10 000; афіцыйныя ж улады называюць лічбу ў 95 забітых і 240 параненых.

Пасьля нечаканага і невытлумачальнага сыходу Львіна з пасады 12 жніўня пратэстоўцы апынуліся ў разгубленасьці і трыюмфавалі. 19 жніўня кіраўніком ураду стаў прадстаўнік навукоўцаў Маунг Маунг, біёграф Нэ Віна, адзіны невайсковец у вярхушцы Партыі бірманскай сацыялістычнай праграмы. На кароткі час гэта спыніла пратэсты.

22 жніўня ўсенацыянальныя дэманстрацыі ўзнавіліся. У Мандалаі ў іх узялі ўдзел 100 000 чалавек, у Сытвэ — 50 000. Праз два дні да пратэстаў далучыліся дактары, манахі, музыкі, акторы, юрысты, вэтэраны і чыноўнікі. 26 жніўня Аўн Сан Су Чжы, якая была занятая даглядам за хворай маці, выйшла на палітычную арэну, зьвярнуўшыся да паўмільённага натоўпу ў пагадзе Швэдагон. З гэтага моманту яна стала сымбалем барацьбы М’янмы, асабліва ў вачох Захаду.

На верасьнёўскім кангрэсе 90% дэлегатаў (968 з 1080) прагаласавалі за ўвядзеньне шматпартыйнае сыстэмы. ПБСБ абвясьціла пра намер правесьці выбары, але апазыцыйныя партыі заклікалі неадкладнага яе сыходу з улады і фармаваньня на час выбарчае кампаніі пераходнага ўраду. Пасьля таго, як ПБСБ адхіліла абодва патрабаваньні, пратэстоўцы зноў выйшлі на вуліцы. Штодзённыя дэманстрацыі працягнуліся ў спадзевах дабіцца ад ураду выкананьня патрабаваньняў пратэстоўцаў, пераканаць вайскоўцаў пераходзіць на іхні бок, а таксама ў чаканьні міжнароднае вайсковае дапамогі ад ААН або ЗША. На бок мітынгоўцаў перайшла нязначная частка вайскоўцаў, у асноўным з флёту.

У сярэдзіне месяца пратэсты сталі больш агрэсіўнымі, жаўнеры правакавалі дэманстрантаў на сутычкі, якія сканчаліся перамогай вайскоўцаў. 18 верасьня ў выніку вайсковага перавароту быў створаны Дзяржаўны савет аднаўленьня закону і парадку (ДСАЗП). Генэрал Со Маунг скасаваў дзеяньне канстытуцыі, «увёўшы больш драконаўскія меры, чым за Нэ Вінам». Было ўведзенае ваеннае становішча, паўстаньне жорстка здушанае вайскоўцамі, якія без разбору стралялі ў пратэстоўцаў. 21 верасьня хунта ўсталявала кантроль над краінай, у кастрычніку студэнцкі рух распаўся.

За час пратэстаў загінулі тысячы чалавек, хоць бірманскія ўлады называюць лічбу ў 350 забітых.

Пратэсты зрабілі нацыянальнай лідэркай Аўн Сан Су Чжы. Калі вайсковая хунта абвясьціла правядзеньне ў 1990 року выбараў, ейная партыя, Нацыянальная ліга за дэмакратыю, атрымала 80% месцаў ва ўрадзе (392 з 447). Аднак хунта адрынула гэтыя дэмакратычныя дасягненьні і паспрабавала ізаляваць Аўн Сан Су Чжы пад хатнім арыштам.

## Заўвагі

## Крыніцы

## Літаратура
* Boudreau, Vincent. (2004). *Resisting Dictatorship: Repression and Protest in Southeast Asia.* Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-83989-1.
* Burma Watcher. (1989). *Burma in 1988: There Came a Whirlwind.* Asian Survey, **29**(2). A Survey of Asia in 1988: Part II pp.&nbsp;174–180.
* Callahan, Mary. (1999). *Civil-military relations in Burma: Soldiers as state-builders in the postcolonial era.* Preparation for the State and the Soldier in Asia Conference.
* Callahan, Mary. (2001). *Burma: Soldiers as State Builders.* ch. 17. cited in Alagappa, Muthiah. (2001). *Coercion and Governance: The Declining Political Role of the Military in Asia.* Stanford University Press. ISBN 978-0-8047-4227-6
* Clements, Ann. (1992). *Burma: The Next Killing Fields?* Odonian Press. ISBN 978-1-878825-21-6
* Delang, Claudio. (2000). *Suffering in Silence, the Human Rights Nightmare of the Karen People of Burma.* Parkland: Universal Press.
* Europa Publications Staff. (2002). *The Far East and Australasia 2003.* Routledge. ISBN 978-1-85743-133-9.
* Ferrara, Federico. (2003). *Why Regimes Create Disorder: Hobbes’s Dilemma during a Rangoon Summer.* The Journal of Conflict Resolution, **47**(3), pp.&nbsp;302–325.
* Fink, Christina. (2001). *Living Silence: Burma Under Military Rule.* Zed Books. ISBN 978-1-85649-926-2
* Fong, Jack. (2008). *Revolution as Development: The Karen Self-determination Struggle Against Ethnocracy (1949—2004).* Universal-Publishers. ISBN 978-1-59942-994-6
* Ghosh, Amitav. (2001). *The Kenyon Review, New Series.* Cultures of Creativity: The Centennial Celebration of the Nobel Prizes. **23**(2), pp.&nbsp;158–165.
* Hlaing, Kyaw Yin. (1996). *Skirting the regime’s rules.*
* Lintner, Bertil. (1989). *Outrage: Burma’s Struggle for Democracy.* Hong Kong: Review Publishing Co.
* Lintner, Bertil. (1990). *The Rise and Fall of the Communist Party of Burma (CPB).* SEAP Publications. ISBN 978-0-87727-123-9.
* Lwin, Nyi Nyi. (1992). *Refugee Student Interviews*. A Burma-India Situation Report.
* Maung, Maung. (1999). *The 1988 Uprising in Burma.* Yale University Southeast Asia Studies. ISBN 978-0-938692-71-3
* Silverstein, Josef. (1996). *The Idea of Freedom in Burma and the Political Thought of Daw Aung San Suu Kyi.* Pacific Affairs, **69**(2), pp.&nbsp;211–228.
* Smith, Martin. (1999). *Burma — Insurgency and the Politics of Ethnicity.* Zed Books. ISBN 978-1-85649-660-5
* Steinberg, David. (2002). *Burma: State of Myanmar.* Georgetown University Press. ISBN 978-0-87840-893-1
* Tucker, Shelby. (2001). *Burma: The Curse of Independence.* Pluto Press. ISBN 978-0-7453-1541-6
* Wintle, Justin. (2007). *Perfect Hostage: a life of Aung San Suu Kyi, Burma’s prisoner of conscience.* New York: Skyhorse Publishing. ISBN 978-0-09-179681-5
* Yawnghwe, Chao-Tzang. *Burma: Depoliticization of the Political.* cited in Alagappa, Muthiah. (1995). *Political Legitimacy in Southeast Asia: The Quest for Moral Authority.* Stanford University Press. ISBN 978-0-8047-2560-6
* Yitri, Moksha. (1989). *The Crisis in Burma: Back from the Heart of Darkness?* University of California Press.

Катэгорыя:Выступленьні ў М’янме
Катэгорыя:Паўстаньні ў М’янме
Катэгорыя:Гісторыя М’янмы
Катэгорыя:Палітычныя рэпрэсіі
Катэгорыя:Палітыка М’янмы