Маскаль

**Маскалі́** — адна з назваў расейцаў у беларускай мове. Гістарычна ўжывалася датычна жыхароў Маскоўскай дзяржавы побач з назвамі *масквіцін*, *масква*, *масквіч*, *масквічанін*. Часам пад расейскім уплывам разглядаецца як пагардлівая назва.

## Гісторыя тэрміна

Гістарычна ўжываўся ў дачыненьні да жыхароў Масквы, Масковіі, якая часта ў летапісах і гістарычных тэкстах згадваецца як *[[Маскоўшчына]]*, а таксама ў дачыненьні да васалаў Масквы.

Назва «маскаль» першапачаткова выкарыстоўвалася ў Вялікім Княстве Літоўскім і Польшчы для азначэньня маскоўскага (суч. расейскага) служылага люду, вайскоўцаў і ўжывалася разам са словамі «маскаві́т», «маскалік», «маскоўскія людзі», «масковец» і г. д.

Слова «маскаль» часта сустракаецца ў летапісах, напрыклад: «егожъ был обжаловал **москал** о бой і зраненье сваё» (1582), ці вось гэткі: «Онъ давно зъ жонкою моею знявшісь, такій учынокъ не пооднокротъ чынілъ і цужоложылгъ, бо **москалікъ** хлопецъ его не зараз іхъ сходілъ» (1617).

Вобраз маскаля захаваўся і ў вуснай народнай творчасьці. У батлейцы маскаль размаўляў на расейскай мове, паводзіў сабе нахабна, груба, часам бязьлітасна. Зьнешні яго выгляд меў праявы нечага «нячыстыга», чужога для тутэйшага насельніцтва. З часам вобраз маскаля стаў зьяўляцца і ва ўсіх праявах беларускага фальклёру: песьнях, загадках, прыказках ды анэкдотах. У песьнях адзначалася, што «**маскаль** ваяваў на нашу старонку, паланіў нашую дзяўчонку…» Тут быў накладзены новы вобраз на стары сюжэт, месца якога раней займаў татарын. З тых часоў слова «маскаль» пачынае прымаць у народа нэгатыўную афарбоўку.

Захавалася спадчына ўжываньня слова «маскаль» і ад рыцарскага саслоў’я Вялікага Княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай. Напрыклад, беларускі паэт Андрэй Рымша ў «Дзесяцігадовай аповесьці ваенных справаў князя Кшыштафа Радзівіла», выдадзенай ім у 1585 годзе ў Вільні па-польску, апавядае пра ваенныя падзеі 1580 году супраць Масковіі:


: *Рыцарства ўсё сышлося слаўнае залатое*
: *Да князя Радзівіла ў Селішча Ямское*
: *Дым ужо за агнішчам ўгору слупом нясецца*
: *Кроў ужо маскавітаў струмянём ліецца*
: *Тры пасткі па ўзьлесьсі ворагі прыхавалі*
: *Скеміўшы тое ліцьвіны з коней пасьсядалі*
: *Ворагаў у засадах, гэтых ды парубілі*
: *Як сьвіней калолі, у балоце тапілі.*

: *Але ж наперад паімчаў, гуф літоўскі лепшы*
: *Трапіў у пастку да стральцоў, да стральцоў пярвейшых*
: *Дружныя залпы стральцы, па ліцьвінах пусьцілі*
: *Потым нашых вершнікаў на канях парубілі.*

: *Палеглі слаўны рыцары, Зянкевіч ды Ціхінскі*
: *Быў жа яшчэ забіты там, рыцар Ян Тымінскі*
: *Ўсе яны служылі ў Ёрдановай роце*
: *Доўг свой Айчыне аддалі рыцарскі ў годнай цноце*
: *Многія князя рыцары праз ворага падманы*
: *Зьведалі ран крывавых, цяжкія мелі раны.*

: *Ды Радзівіла слугі, раны ператрывалі*
: *За кроў забітых ліцьвінаў ворага пакаралі*
: *Шмат хто у бітве з ворагаў там галавы пазбыўся*
: *Ці пад ударам дзіды навек угаманіўся*
: *Секлі баярскія ілбы, секлі і білі многа*
: *Там жа вязалі у палон *'маскаля** ліхога.''

: ''Гетман аплакаў палеглых, годна іх пахаваўшы''
: ''Славу героям навякі, гонар ім абяцаўшы''
: ''Рыцараў ды герояў, войска суправаджала,''
: ''Славаю іх апошні шлях годна аздабляла.''

: ''Гетман зноў загадаў трубіць, коней зноў асядлаці''
: ''Прагне ў сечы лютай зноў маскоўца спаткаці.''
</blockquote>


Увесну 1794 году [[ліцьвіны]] ([[беларусы]]) і [[жамойты]] разам з [[Палякі|палякамі]] падняліся на паўстаньне, якім кіраваў [[Тадэвуш Касьцюшка|Андрэй Тадэвуш Банавентура Касьцюшка]]. Ніжэй прыведзеныя радкі з ананімнага звароту, напісанага на беларускай мове:

<poem>«''Помнім добра, што рабілі,''
''Як нас дзёрлі, як нас білі.''
''Докуль будзем так маўчаці?''
''Годзе нам сядзець у хаце!''
''Нашто землю нам забралі?''
''Пашто ў путы закавалі?''
''Дочкі, жонкі нам гвалцілі.''
''Трэ, каб мы ім заплацілі!''
''Коней нам пазаязджалі,''
''Што хацелі, то і бралі.''
''Пойдзем жыва да Касьцюшкі,''
''Рубаць будзем **маскалюшкі**''!»</poem>
: ''Песьня беларускіх жаўнераў''

У 1863 годзе на тэрыторыі Польшчы, Літвы і Жамойці разгарнулася чарговае агульнанароднае вызваленчае [[Паўстаньне 1863-1864 гадоў|паўстаньне]] супраць Расейскай імпэрыі. У Літве (Беларусі) кіраваў гэтым паўстаньнем [[Кастусь Каліноўскі]]. Пасьля краху паўстаньня Каліноўскі быў прысуджаны да сьмерці праз павешаньне. У сваёй перадсьмяротнай прамове Каліноўскі зьвяртаўся да народу:

''«Бо я табе з-пад шыбеніцы кажу, Народзе, што тады толькі зажывеш шчасьліва, калі над табой **маскаля** ўжо ня будзе!»''

Пасьля захопу [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] Маскоўскай дзяржавай і пачатку палітыкі [[расеізацыя|расеізацыі]] слова «маскаль» пачало ўсё больш пашырацца і мела адносіны ўжо да ўсіх расейцаў — пасаднікаў, настаўнікаў, сьвятароў. Адданы [[Расея|Расеі]] [[Язэп Сямашка]] пісаў расейскаму ўраду ў 1827 г.: «Моладзь у публічных школах (у Беларусі) адзываецца пра [[Расея|Расею]] з пагардаю — ня ведаючы расейцаў, яна ўважае іх за народ барбарскі, і слова **маскаль** засталося звычайным выяўленьнем пагарды».

Складанасьць беларуска-расейскіх адносінаў адлюстравалася ў беларускім фальклёры ХІХ-ХХ стагодзьдзяў. [[Расейцы]] ў фальклёры прысутнічалі пад назвамі «[[расейцы]]» ды «маскалі». «Расейцамі» называлі беглых старавераў, а «маскалямі» — пасаднікаў, памешчыкаў, вайскоўцаў, настаўнікаў і г. д. Аналіз фальклёрнага матэрыялу сьведчыць пра талерантныя адносіны ліцьвінаў да «расейцаў»-старавераў. А вось у адносінах да «маскалёў» прысутнічала выразная варожасьць: «Не за тое **маскаля** б’юць, што ўкраў, а за тое, што дрэнна схаваў»; «— Тату, тату! Лезе чорце ў хату! — Дарма! Абы не **маскаль*'» і г. д.

Выкарыстоўваў слова «маскаль» і польска-беларускі паэт [[Адам Міцкевіч]].

У 1914 годзе [[Янка Купала]] напісаў свой верш «Сваякі», у якім ён кажа:
<poem>«*Раз абселі Беларуса*
:*Маскалі ды Ляхі,*
:*І давай яму сваяцтва*
:*Тыкаці з-пад пахі:*
:*— Ты мой ісціны браточак! —*
:*Маскалёк бармоча;*
:*— Ты мой хрэснік, мой сыночак!*
:*Юда-Лях сакоча*.»</poem>

За часамі [[Першая Сусьветная вайна|Першай Сусьветнай вайны]] маскалямі называлі ўсіх [[расейцы|расейцаў]], незалежна ад іх нацыянальнасьці. З таго часу ў люду засталося шмат жартаў, у якіх высьмейвалася няўменьне маскаля весьці гаспадарку (капаць бульбу, жаць жыта, касіць сена і г. д.) і тое, як яны прыкрывалі сваё махлярства («Махнаты цуд у Хойніках»), злаўчайства («Прададзенае сала», «Рыбалка на жыўцы») і нахвальбу («Маскальскія пчолы»).

У вершы беларускага паэту XIX стагодзьдзя [[Паўлюк Багрым|Паўлюка Багрыма]] ёсьць радкі — «Каб я каршуном радзіўся, я бы без паноў абыўся: у паншчыну б не пагналі, у рэкруты б не забралі і ў маскалі не аддалі.». У творы паняцьці «рэкрут» і «маскаль» разьмежаваныя і адпавядаюць тэрмінам «навабранец» і «салдат».

== Назва «маскаль» у Беларусі ==
=== Беларускія прыказкі ===
* *Ад жыда адкупіся, ад д’ябла адмаліся, а ад маскаля палы ўрэж і ўцякай.*
* *Ад чорта адхрысьцішся, а ад маскаля не адмолішся, ад маскаля палы ўразай ды хутчэй уцякай.*
* *З дурням не вадзіся, з маскалём не мірыся.*
* *Калі маскаль кажа суха, то паднімайся да вуха, бо ён брэша.*
* *Маскавіты такія — на грош амуніцыяў ды на дзесяць амбіцыяў.*
* *Маскаль ад працы памірае, ад гарэлкі акрыяе.*
* *Маскаль у труне — сьвята на сяле.*
* *Мы не маскалі, каб сьпяваць «Госпадзі, памілуй».* 
* *Не за тое маскаля б'юць, што ўкраў, а за тое, што дрэнна схаваў.*
* *— Тату, тату! Лезе чорце ў хату! — Дарма! Абы не маскаль.*
* *Цыган падмане, а маскаль заб’е.*
* *Як ліцьвін шабляю блісьне, так маскаль у нагавіцы дрысьне.*

=== Беларускія жарты ===
Існуе вялікая колькасьць беларускіх жартаў, дзе прама ці ўскосна згадваецца маскаль.

=== Забарона крычалкі «Хто ня скача, той маскаль!» ===
У кастрычніку 2018 г. крычалка *«Хто ня скача, той маскаль!»*, якая атрымала пэўную папулярнасьць пад уплывам украінскіх футбольных фанатаў пасьля расейска-ўкраінскай вайны, рашэньнем суда Цэнтральнага раёну Менска была прызнаная экстрэмісцкай, яе нанясеньне на візуальныя інфармацыйныя носьбіты, а таксама прайграваньне гукам і выкрыкваньне былі прызнаныя праявамі экстрэмізму.

== Назва «москаль» ва Ўкраіне ==


Ва [[Украіна|Ўкраіне]] слова «маскаль» таксама выкарыстоўваецца для азначэньня [[расейцы|расейцаў]], але ўжываецца разам зь іншай, уласнаўкраінскай назвай — [[Кацап|каца́п]] (ад слова «как цап», у  сэнсе «як казёл», маецца на ўвазе барадаты «як казёл»). Маскаль зафіксаваны і ва ўкраінскай народнай творчасьці ў якасьці героя разнастайных прыказак, прымавак, жартаў ды анэкдотаў.

Слова «маскаль» выкарыстоўваецца і ўкраінскімі пісьменьнікамі і паэтамі, такімі як [[Тарас Шаўчэнка]], які ніколі ў сваёй творчасьці не называў расейцаў «рускімі» альбо «расіянамі», а толькі «маскоўцамі» альбо «маскалямі». У творах Тараса Шаўчэнка выраз —  азначае «забралі служыць у войска» (на 25 гадоў).

У творах Нечуя-Лявіцкага ў маскалі таксама набіралі па ўкраінскіх сёлах як у войска на 5 гадоў. Вядома, мясцовае насельніцтва такіх не любіла. Але ў іх былі перавагі: яны і ўся іхняя сям’я былі вольнымі, не прыгоннымі. Праўда ў любы момант іх маглі зноў заклікаць у войска ў сувязі з паўстаньнямі або вайсковымі дзеяньнямі. Украінскіх дзяўчын, якія выйшлі замуж за «маскаля», у творах  Нечуя-Лявіцкага звалі «маскоўкамі».

Разам з тым, вершы [[Тарас Шаўчэнка|Шаўчэнкі]]  (улюбляйцеся, чарнабровыя, але не ў маскалёў, яны чужыя людзі, робяць вам бяду), хутчэй за ўсё, ставіцца да ўсіх расейцаў (хоць у дадзенай паэме [[расейцы|расейцам]], які спакусіў гераіню і які прынёс ёй бяду, быў менавіта [[салдат]]).
: Таксама пра маскалёў верш [[Тарас Шаўчэнка|Шаўчэнкі]]:
<blockquote><poem>
: [[Днепр|Дніпро]] — брат мій висихає, мене покидає,
: І могили мої милі москаль розриває.
: Що він розкопує, не своє шукає?
</poem></blockquote>

Выраз «москаля везть» ([[Мікалай Гогаль|Гогаль]]) азначае «хлусіць».

=== У папулярнай культуры ===



У [[Гетманшчына|цэнтральнай]] і [[Заходняя Ўкраіна|заходняй Украіне]], асабліва пасьля «[[Аранжавая рэвалюцыя|аранжавай рэвалюцыі]]» 2004 г., даволі папулярныя футболкі, суколкі, постэры і сувэніры [[Расейскафобія|расейскафобскага]] характару, утрымоўвальныя слова «маскаль».

Прыклады надпісаў <small>(у перакладзе на беларускую)</small>:
* *Дзякуй Табе, Божа, што я не маскаль* — <small>варыянт каляровай гамы ад аранжавага да жоўта-сіняга; малюнкі розныя. Зьявіўся ў канцы 1990-х гадоў.</small>
* *Не мачыся ў пад'езьдзе, аж ты не маскаль* (2004).
* *Маскальшчына не мінуе* (2004).
* *Маскалі мацюком не лаюцца. Яны на ім размаўляюць* (2006).
* *Мацюкі ператвараюць цябе ў маскаля* (<small>пачатак</small> 2007).
* *Маскаль, на Ўкраіну зубы ня шчэр* ([[Уладзімер Маякоўскі|Маякоўскі]]).
* *Уставай, Украіна, маскаль ужо гадзіну ня сьпіць* (2000-я).
* *Маскалюга варэнікаў хоча?..* — <small>жаночая футболка</small> (2000-я).
* *Кахаеце, чарнабровых, але не маскалёў* (2004, <small>іншы варыянт</small> 2007) — <small>з рознымі малюнкамі, на адным зь якіх няшчасная [[Тарас Шаўчэнка|шаўчэнкаўская]] [[Кацярына]].</small>
* *Гэты «перасічны»* («радавы», «звычайны», «сярэднестатыстычны») *жыхар не разумее маскальскі дыялект украінскай мовы* (<small>пасьля</small> 2005).

== Назва «moskal» у Польшчы ==

Слова *маскаль* шырока ўжывалася польскімі сялянамі і выкарыстоўвалася ў традыцыйным сьвеце — маскалі выглядалі ў якасьці рабаўнікоў ды гвалтаўнікоў.

Шмат слова «маскаль» выкарыстоўваў і польска-беларускі паэт [[Адам Міцкевіч]].

Арыгінальны тэкст «Мазуркі Дамброўскага» ўключаў у сябе дзьве дадатковыя строфы (у афіцыйным тэксьце дзяржаўнага [[гімн Польшчы|гімна Польшчы]] яны адсутнічаюць):


== Геаграфічныя назвы ==
* [[Маскаленскі раён]] — адміністрацыйная адзінка на паўднёва-захадзе [[Омская вобласьць|Омскай вобласьці]] [[Расея|Расеі]].
* [[Маскаленкі]]/[[Маскалёнкі]] — некалькі населеных пунктаў у [[Беларусь|Беларусі]], [[Расея|Расеі]] і [[Украіна|Ўкраіне]].
* [[Маскалёўка (вёска)|Маскалёўка]] — [[вёска]] ў [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскім раёне]] [[Гомельская вобласьць|Гомельскай вобласьці]].
* [[Маскалёўка (раён)|Маскалёўка]] — гістарычная частка г. [[Харкаў|Харкава]].
* [[Маскалёўцы]] — [[вёска]] ў [[Зьдзецельскі раён|Зьдзецельскім раёне]] [[Гарадзенская вобласьць|Гарадзенскай вобласьці]].
* [[Маскалёўшчына]] — некалькі населеных пунктаў у [[Беларусь|Беларусі]] і [[Украіна|Ўкраіне]].
* [[Маскалі (неадназначнасьць)|Маскалі]] — дзьве вёскі ў [[Беларусь|Беларусі]].
* [[Маскалішкі]] — [[вёска]] ў [[Пастаўскі раён|Пастаўскім раёне]] [[Віцебская вобласьць|Віцебскай вобласьці]].
* [[Маскаль (гара)|Маскаль]] — горны хрыбет на [[Паўднёвы Ўрал|Паўднёвым Урале]].
* [[Маскальва]] — порт на [[Сахалін]]е.
* [[Маскалька (рака)|Маскаль]] — рака ў [[Дняпро (горад)|Дняпры]].
* [[Маскальск]] — горад-крэпасьць.
* [[Маскаляняты]] — вёска ў [[Гарадоцкі раён|Гарадоцкім раёне]] [[Віцебская вобласьць|Віцебскай вобласьці]].

=== Глядзіце таксама ===
* [[Маскоўская Гара]]
* [[Маскоўшчына]]
* [http://be.wiktionary.org/wiki/Маскаль Маскаль (у слоўніках)]

== Іншыя значэньні ==


Маскалямі або маскалікамі ва Ўкраіне называюць клапоў *Pyrrhocoris apterus*, афарбоўка чорная, [[будынак казурак|пярэднесьпінка]] і [[крыло казурак|надкрылы]] з чырвоным малюнкам. Заднія крылы, як правіла, адсутнічаюць, але сустракаюцца і выключэньні. Жыве калёніямі на зямлі, у падстаў ствалоў дрэў, смокча расьлінныя сокі, рэдка ежай служаць дробныя казуркі. У калёніях мае месца [[канібалізм]]. У Расеі яны маюць назву *клоп-салдацік* або *чырвонаклоп звычайны*.

Таксама маскалямі ва Ўкраіне часам завуць звычайных хатніх прусаў. Такая традыцыя характэрная для большасьці славянскіх народаў  (у расейцаў&nbsp;— *прусак*, у чэхаў&nbsp;— *šváb*, у палякаў&nbsp;— *francuz'') .

### Прозьвішчы
#### Асобы
* Генадзь Маскаль — украінскі палітык
* Маскаль (Ігар Маскаленка) — беларускі бубнач 
* Робэрт Маскаль — украінскі каталіцкі герарх

#### Глядзіце таксама
* Маскалёў
* Маскалёўская
* Маскалёўскі

## Глядзіце таксама

* Масковія (назва)

## Крыніцы


## Літаратура
* Беларускі фальклор. Выдавецтва «Беларуская энцыклапедыя імя Петруся Броўкі», 2006,  (Т. 2) 
* Гістарычны слоўнік беларускай мовы. Вып. 18. Мн. «Беларуская навука» 1999. 
* А. Цьвікевіч. Западно-руссизм. Нарысы з гісторыі грамадзкай мысьлі на Беларусі ў ХІХ ст. і пачатку ХХ стг. Менск, 1929

## Вонкавыя спасылкі
* У Беларусі высьвятлялі, ці зьяўляюцца абразамі словы «бульбаш», «маскаль», «лабус» і «жыд»  - Newgrodno.by, 26 верасьня 2018 г.

Катэгорыя:Расея
Катэгорыя:Нацыянальныя мянушкі