open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Бойтра

**«Бойтра»** ці **«Разбойнік Бойтра»** () — п’еса Мойшэ Кульбака, якая ўпершыню была надрукавана ў 1936 годзе ў Менску ў часопісе «Штэрн». Драма «Бойтра» была створана ў 1936 годзе й тады ж была пастаўлена Дзяржаўным габрэйскім драматычным тэатрам у Менску (рэжысэр - ), мела поспех, але неўзабаве была забаронена як твор «ворага народа», пасьля не перавыдавалася й не перакладалася на іншыя мовы. Толькі аднойчы, у 1966 годзе, да 70-годзьдзя з дня нараджэньня пісьменьніка, тады ўжо рэабілітаванага, часопіс «Саветыш геймланд» зьмясьціў гэтую п’есу на сваіх старонках.

## Зьмест
Паказаныя ў драме падзеі адбываліся ў мяжы аселасьці ў часы кіраваньня расейскага імпэратара Мікалая І. Мікалай І выдаў указ, якім праз валявое рашэньне ўвёў асаблівыя ўмовы рэкруцкіх набораў для габрэяў. Па гэтым указе ажыцьцяўленьне рэкруцкіх набораў ускладалася на габрэйскія абшчыны (кагалы). Пры гэтым хлопчыкаў можна было здаваць у жаўнеры з 12-гадовага ўзросту. Кагалы часта здавалі ў жаўнеры сіротаў і паўсіротаў, дзяцей беднякоў, маўляў, і ў бядняцкіх сем’ях ратоў паменее, і сіроты будуць утрымлівацца за дзяржаўны кошт. Урад стварыў спэцыяльныя ваенныя каманды, якія езьдзілі па мястэчках, адлоўлівалі габрэйскіх хлопчыкаў і 12, і 10, і нават 8 год – усіх, хто трапіць пад руку – і здавалі іх у так званыя «кантаністы». Дзяцей накіроўвалі ў спэцыяльныя батальёны кантаністаў, дзе іх прыводзілі да праваслаўя, некага й прымусова. Мала хто зь дзяцей, выявіўшы ўпартасьць, заставаўся ў веры дзядоў. Нярэдкасьцю сярод кантаністаў бывалі выпадкі самазабойства. Афіцыйна вайсковая служба пачыналася з 20 год і доўжылася 25 гадоў. Час знаходжаньня ў батальёнах кантаністаў да прызыўнога ўзросту ў тэрмін службы не залічваўся. Адначасова аднавілася палітыка высяленьня габрэяў зь вёсак. Габрэі супраціўляліся, не хацелі пакідаць родныя мясьціны. Выгнаныя зь вёсак габрэі сем’ямі бадзяліся па лясох і палёх, здабывалі хлеб надзённы выпадковымі заробкамі. Здаралася, голад падштурхоўваў самых адчайных да разбою.

У драме Мойшэ Кульбака апавядаецца пра тое, як у памянёных вышэй умовах сын балагола Хаім, што застаўся сіратою, таленавіты, але бедны юнак, быў здадзены кагалам у жаўнеры. Пры гэтым істотную ролю адыграла й тая акалічнасьць, што ў хлапца закахалася дачка старосты кагалу, багатага й уплывовага чалавека, які не хацеў аддаць яе за жабрака й меў намер па-свойму ўладкаваць жыцьцё роднага дзіцяці. Хаіму ўдалося ўцячы з жаўнераў, і ён зрабіўся высакародным атаманам разбойнікаў, габрэйскім Робін Гудам. Толькі ж апынуўшыся паміж жорнамі самадзяржаўнай улады й улады кагалу, герой-адзіночка не здолеў перамагчы. І хоць урэшце яму ўдалося зьяднацца з каханаю, але толькі дзеля таго, каб ім разам загінуць…

## Пераклад
Твор «Разбойнік Бойтра» пад назвай «Бойтра» быў перакладзены на беларускую мову паэтам і перакладнікам  у 2014 годзе й надрукаваны ў 72 выпуску часопіса Дзеяслоў.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* ''Бойтра'', Пераклад Фэлікса Баторына, апублікаваны ў 72 выпуску часопіса Дзеяслоў, с. 134—175.

Катэгорыя:Творчасьць Мойшэ Кульбака
Катэгорыя:Творы 1936 году
Катэгорыя:П’есы
Катэгорыя:Літаратурныя творы, перакладзеныя на беларускую мову
Грасэта

**Грасэта** () — горад у Італіі, які месьціцца ў рэгіёне Таскана, адміністрацыйны цэнтар аднайменнай правінцыі. Места знаходзіцца за 14 км ад Тырэнскага мора, у Марэме, у цэнтры алювіяльнай раўніны на рацэ Амбронэ.

## Гісторыя
Вытокі Грасэта можна прасачыць у Высокім Сярэднявеччы. Упершыню ён згадваецца ў 803 годзе як фэод графаў Альдабрандэскі ў дакумэнце, які фіксуе перадачу царквы Сьвятога Георгія Ільдэбранда дэльі Альдабрандэскі, пераемнікамі якога былі графы Грасэтанскай маркі да канца XII стагодзьдзя.

Значнасьць Грасэта няўхільна павышалася праз заняпад Русэле і Вэтулёніі, пакуль ён ня стаў адным з галоўных гарадоў Тасканы. У 1137 годзе горад быў абложаны нямецкім войскам на чале з баварскім герцагам Гэнрыхам X, які быў накіраваны сюды імпэратарам Лётарам III, каб аднавіць сваю ўладу над Альдабрандэскі. У наступным годзе біскупства з Русэле было перанесенае ў Грасэта. У 1151 годзе грамадзяне гораду прысягнулі на вернасьць Сіенскай рэспубліцы, а ў 1222 годзе Альдабрандэскі надалі мяшчанам права мець уласнага падэста поруч з трыма раднікамі і консуламі. У 1244 годзе горад быў заваяваны сіенцамі, у выніку чаго Альдабрандэскі страцілі над ім уладу, а імпэрскія прывілеі былі перададзеныя Сіене на загаду імпэратарскага вікарыя. У 1266 і 1355 гадах Грасэта марна спрабаваў вызваліцца ад сюзэрэнітэту Сіены, аднак ейныя войскі здушылі ўсе спробы, а ў 1259 годзе Сіена прызначыла падэстам чалавека з свайго гораду. Тым ня менш, Грасэта здабыло свабоду і ў наступным годзе змагалася ў бітве пры Мантапэрці на баку флярэнтыйскіх войскаў.

Цягам наступных 80 гадоў Грасэта зноў быў акупаваны, спустошаны, адлучаны ад царквы папам Клімэнтам IV, абложаны імпэратарам Людовікам IV і антыпапам Мікалаем V у 1328 годзе, пакуль у рэшце рэшт зноў не падпарадкаваўся свайму больш магутнаму суседу Сіене. У сярэдзіне XIV стагодзьдзя места пацярпела ад пошасьці чумы. Кіраваньне Сіены скончылася ў 1559 годзе, калі Карл V перадаў усё герцагства Козыме I Мэдычы, першаму вялікаму герцагу Тасканы. У 1574 годзе пачалося ўзьвядзеньне лініі абарончых сьценаў, якія добра захаваліся і дасюль, а навакольная балоцістая раўніна была асушаная. Грасэта, аднак, заставаўся невялікім горадам з толькі 700 жыхарамі ў пачатку XVIII стагоддзя.

У 1943 годзе за часам Другой сусьветнай вайны горад быў моцна бамбаваны хаўрусьнікамі антыгітлераўскай кааліцыі.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт.
Кунэо

**Кунэо** () — горад у Італіі, які месьціцца ў рэгіёне П’емонт, адміністрацыйны цэнтар аднайменнай правінцыі.

## Гісторыя

Гістарычныя зьвесткі пра горад зьяўляюцца толькі ў 1198 годзе, калі места было абвешчанае незалежнай камунай, вызваліўшыся ад улады біскупаў Асьці і маркізаў Манфэрату і Салюцца. У 1210 годзе горад быў акупаваны, але ў 1231 годзе грамадзяне паўсталі супраць захопнікаў. У выніку ў 1238 годзе места былі прызнанае свабоднай камунай самім імпэратарам Фрыдрыхам II.

Аднак ужо ў 1259 годзе незалежнасьць Кунэо зьнікла. У гэтым горадзе ўладу над горадам усталяваў Карлу I Анжуйскаму, які на той час быў графам Правансу. Разам з Альбай гэта было галоўнае анжуйскае ўладаньне ў Паўночнай Італіі. Кіраваньне роду Анжу часам перапынялася, тады над горадам панавалі Салюцца, Савоя і род Вісконці зь Міляну. У 1382 годзе Кунэо было набытае Савойскім герцагствам.

Места некалькі разоў было абложанае Францыяй. Першым разам у 1515 годзе швайцарскімі войскамі караля Францыска I. Наступныя разы былі ў 1542, 1557, 1639, 1641, 1691 гадах, а таксама падчас Вайны за аўстрыйскую спадчыну ў 1741 годзе. Кожным разам Кунэо пасьпяхова адбіваў напады. Горад быў захоплены Францыяй толькі падчас напалеонаўскіх войнаў і стаў сталіцай дэпартамэнту Сьцюра. Пасьля аднаўленьня каралеўства Сардыніі і аб’яднаньня Італіі Кунэо стаў сталіцай аднайменнай правінцыі ў 1859 годзе.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт.
Фоджа

**Фоджа** () — горад у Італіі, які месьціцца ў рэгіёне Апулія, адміністрацыйны цэнтар аднайменнай правінцыі.

## Гісторыя
Тэрыторыя сучаснага места была заселеная яшчэ з часоў нэаліту, а пазьней побач з сучаснай вёскай Арпінова існавала паселішча, вядомае як Арпі. Гэта быў найвялікшы горад старажытнай Дауніі. Паводле легенды, якую распавядаў Плініюс Старэйшы, сьцьвярджаецца, што Даунскі горад быў заснаваны Дыямэдам па Траянскай вайне.

Аднак першы існы дакумэнт, які сьведчыць аб існаваньні сучаснага гораду, датуецца 1100 годам. Гэтым дакумэнтам была папская була Пасхала II, дзе згадваецца царква Сьвятой Марыі. Мясцовасьць заставалася багністай і амаль непрыгоднай да канца XI стагодзьдзя, калі Робэрт Гвіскар загадаў асушыць балоты, што паспрыяла эканамічнаму і сацыяльнаму росту гораду. Горад быў рэзыдэнцыяй Гэнрыха, графа Монтэ-Сант’Анджэлё, цягам апошніх дваццаці гадоў XI стагодзьдзя. У XII стагодзьдзі сыцылійскі кароль Вільгэльм II пабудаваў тут катэдру і яшчэ больш пашырыў паселішча.

У 1223 годзе Фрыдрых II пабудаваў у Фоджа палац, у якім часта бываў. Ён абраў горад сваёй пераважнай рэзыдэнцыяй імпэрыі. Гэта таксама была рэзыдэнцыя ягонага двара. У месьце пасяліліся і іншыя вядомыя дзеячы, як то матэматык і навуковец Майкл Скот. У 1447 годзе кароль Арагону Альфонса V пабудаваў мытню, каб спаганяць падаткі зь мясцовых авечкагадоўцаў. Гэта прывяло да заняпаду мясцовай гаспадаркі і паступовага пагаршэньня зямлі, якая зноў забалоцілася. У 1456 годзе ў Фоджы адбыўся землятрус, за якім адбыліся землятрусы ў 1534, 1627 і 1731 гадах, апошні зь якіх зьнішчыў траціну гораду. Дом Бурбонаў спрыяў пэўнаму эканамічнаму росту, пашыраючы сельскую гаспадарку збожжавых.

У XIX стагодзьдзі Фоджа атрымала чыгуначны вакзал і важныя будынкі. Грамадзяне таксама браў удзел у хваляваньнях, якія прывялі да далучэньня места да Італіі ў 1861 годзе. Да 1865 году адбыўся канчатковы зрух ад авечкагадоўлі да сельскагаспадарчай эканомікі. Гістарычны недахоп водных рэсурсаў быў вырашаны з будаўніцтвам Апулійскага аквэдука ў 1924 годзе, калі Фоджа ўжо была важным вузлом паміж паўночнай і паўднёвай Італіяй. За часам Другой сусьветнай вайны вайскова-паветраныя сілы хаўрусьнікаў антыгітлераўскай кааліцыі моцна бамбілі Фоджу праз наяўнасьць тут важных аэрадромаў і чыгуначнай сартавальнай станцыі.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт.
Армянская дзяржаўная акадэмія мастацтваў

**Армянская дзяржаўная акадэмія мастацтваў** () — армянская дзяржаўная вышэйшая навучальная ўстанова зь сядзібаю ў горадзе Ерэван.

## Гісторыя
Заснавана ў 1945 годзе як Ерэванскі мастацкі інстытут, які ў 1953 годзе быў аб'яднаны з Ерэванскім тэатральным інстытутам і дзейнічаў у складзе Ерэванскага мастацка-тэатральнага інстытута па 1994 года. З 1994 года, пасьля падзелу Ерэванскага дзяржаўнага мастацка-тэатральнага інстытута на Ерэванскі дзяржаўны інстытут тэатральнага мастацтва і Ерэванскую дзяржаўную мастацкую акадэмію, набывае самастойнасьць і дзейнічае па цяперашні час. У 2017 годзе акадэмія перайменавалася ў **Армянскую дзяржаўную акадэмію мастацтваў**.

## Напрамкі навучаньня і структура
* Жывапіс (факультэт выяўленчых мастацтваў)
* Скульптура (факультэт выяўленчых мастацтваў)
* Графіка (факультэт выяўленчых мастацтваў)
* Прыкладное выяўленчае мастацтва (факультэт выяўленчых мастацтваў)
* Дызайн (факультэт дызайну і дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва)
* Дызайн камп'ютэрнай графікі (факультэт дызайну і дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва)
* Дызайн адзеньня (факультэт дызайну і дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва)
* Гісторыя і тэорыя выяўленчага мастацтва (факультэт дызайну і дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва)

## Вонкавыя спасылкі

* Старонка установы ў сеціве

Катэгорыя:Унівэрсытэты Армэніі
Армянскі дзяржаўны інстытут фізычнай культуры і спорту

**Армянскі дзяржаўны інстытут фізычнай культуры і спорту** () — армянская дзяржаўная вышэйшая навучальная ўстанова зь сядзібаю ў горадзе Ерэван.

## Агульная характарыстыка
Армянскі дзяржаўны інстытут фізычнае культуры быў заснаваны 21 ліпеня 1945 года. Структурныя падраздзяленьні вучэльні паўсталі на базе пэдагагічнага і спартыўнага факультэтаў Ерэванскага пэдагагічнага інстытута. У першы навучальны год у інстытуце было 26 выкладчыкаў, а колькасьць вучняў складала 114 чалавек.

Адно з асноўных напрамкаў работы інстытута — падрыхтоўка спарцмэнаў высокага ўзроўню. Толькі на Алімпійскіх гульнях 12 выпускнікоў інстытута заваявалі 12 залатых, 10 сярэбраных, 14 бронзавых мэдалёў.

Зараз ВНУ мае трэнэрскі, пэдагагічны і спартыўны факультэты, асьпірантуру. У ВНУ вядзецца падрыхтоўка кваліфікаваных спэцыялістаў па 26 спэцыяльнасьцях: гімнастыка, лыжы, барацьба, цяжкая атлетыка, бокс, фэхтаваньне, лёгкая атлетыка, плаваньне, баскетбол, валейбол, тэніс, настольны тэніс, гандбол, більярд, шахматы, фігурнае катаньне, футбол і інш.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Старонка ўстановы

Катэгорыя:Унівэрсытэты Армэніі
Мэт’ю Болдзі

**Мэт’ю Болдзі** (;  5 красавіка 2001 году) — амэрыканскі хакеіст, нападнік клюбу «Мінэсота Ўайлд» з Нацыянальнай хакейнай лігі.

## Кар’ера
Адзін з выхаванаў Нацыянальнай праграмы разьвіцьця маладых хакеістаў. Спаборнічаў у хакейнай лізе ЗША. На драфце НХЛ 2019 году Болдзі быў абраны клюбам «Мінэсота Ўайлд» у першым раўндзе пад 12-м нумарам. Пасьля гэтага далучыўся да студэнцкага спорту. 31 сакавіка 2021 году нападнік склаў трохгадовы кантракт пачаткоўцам з «Ўайлд», але рэшту сэзону абараняў колеры фарм-клюбу «Аёва Ўайлд» з Амэрыканскай хакейнай лігі. 6 студзеня 2022 году Болдзі дэбютаваў у НХЛ, забіўшы пераможны гол у браму «Бостан Бруінз». 16 студзеня 2023 году ўзгодніў новы кантракт на сем гадоў на 49 мільёнаў даляраў.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* 
* 
* 

Катэгорыя:Хакеісты ЗША
Катэгорыя:Хакеісты зборнай ЗША
Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Аёва Ўайлд» Дэ-Мойн
Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Мінэсота Ўайлд»
Каетонас Алекнавічус

**Каетонас Алекнавічус**, **Каятан Аляхновіч** (,  26 студзеня 1804 Тэрпейкае, каля Купішкаў —  2 сьнежня 1874 Асава, сёньня Вярэнаўскі раён Гарадзенскай вобласьці, Беларусь) — летувіскі паэт, ксёндз.

## Біяграфія
Навучаўся ў трашкунскай шасьцікласнай школе. У 1827 г. уступіў у віленскі кляштар канонікаў латэранскіх. У 1832 скончыў . Быў ксяндзом у Абэле, , Кедайнах, Сумілішках, з 1848 г. у Мерачы, адкуль за падтрымку паўстаньня 1863 г. у 1867 г. быў пераведзены ў мястэчка Асава.

Пачынальнік жанру фэльетона у летувіскай літаратуры, ён адзін зь першых пачаў пісаць вершы для дзяцей. Яго паэзыя мае народнае сьветаадчуваньне, яна насычана рэаліямі вясковага жыцьця, напісана на жывой дасьціпнай гаворцы простых людзей з выкарыстаньнем народных паэтызмаў. Выдаў зборнікі паэзыі *Pasakos, pritikimai, veselios ir giesmės* (), (1861). У форме дыялёгу падрыхтаваў лемантар *Elementorius, arba Lengvas mokslas skaityt Rašto švento* (), 1846.

## Літаратура
* Daiva Krištopaitienė. Aleknavičius, Kajetonas. Lietuvių literatūros enciklopedija. Lietuvių literatūros ir tautosakos institutas. — Vilnius, 2001. — ISBN 9986-513-95-2
* Kajetono Aleknavičiaus eilėraštis «Motka ir reikalas mokslo vaikams»

Катэгорыя:Летувіскія паэты
Катэгорыя:Летувіскія рэлігійныя дзеячы
Катэгорыя:Памерлі ў Асаве
Тырольскі капялюш

**Тыро́льскі капялю́ш** (), таксама **баварскі** ці **альпійскі капялюш** () — галаўны ўбор, які паходзіць з альпійскага Тыролю. Яго носяць на тэрыторыі Аўстрыі, Нямеччыны, Італіі і Швайцарыі. Капялюш з вузкімі палямі і высокай верхам, на якой абавязкова прысутнічае мяккая зморшчына.

Тыповы тырольскі капялюш першапачаткова меў тульлю, якая звужалася да вастрыя, і была зроблена з зялёнага лямцу з палямі шырынёй прыкладна ў далонь, што было асабліва распаўсюджана ў Цылерталі. Існуюць розныя віды і формы тырольскага капялюша. Часта капялюш ўпрыгожваюць каляровай стужкай-шнуром, пукам кветак, пер’ем або г. зв. гамсбартам пэндзьлікам, традыцыйна зробленай з поўсьці са сьпіны серны, больш танным варыянтам зьяўляецца гамсбарт з поўсьці аленяў. У некаторых рэгіёнах у якасьці матэрыялаў выкарыстоўваецца барсуковая поўсьць або шчаціна дзіка. Акрамя таго, тырольскі капялюш турыстаў-паходнікаў могуць упрыгожвацца адмысловымі значкамі. Тырольскі капялюш стаў знакамітым дзякуючы англійскаму каралю Эдўарду VIII, які пасьля свайго адрачэньня часта спыняўся ў Аўстрыйскай Штырыі і часта насіў тырольскі капялюш.

У XIX—XX стагодзьдзях тырольскія народныя касьцюмы выпрацавалі пэўную ступень аднастайнасьці ў сваім зьнешнім выглядзе. Мясцовыя адрозьненьні ў фасонах тырольскага капялюша, ад паселішча да паселішча, захаваліся з 1830—1840-х гадоў. Формы гэтых капелюшоў зьмяняліся ад высокіх вузкаполых капелюшоў Паўночнага Тыролю, прыметых зьверху, да нізкіх шыракаполых капелюшоў паўднёватырольскага вінаробнага рэгіёну.

## Крыніцы

Катэгорыя:Капелюшы
Катэгорыя:Нацыянальныя галаўныя ўборы
Капялюш
Катэгорыя:Аўстрыйская культура
Катэгорыя:Нямецкая культура
Катэгорыя:Італьянская культура
Катэгорыя:Швайцарская культура
Цылерталь

**Цылерталь** () — даліна ў Тыролю, Аўстрыя.

У даліне Цылерталь разьмешчаны невялікія вёсачкі і мястэчкі — Фюген, Цэль ам Цылер, Фінкенбэрг і Майрхофэн. Усе яны ўтвараюць адзіную гарналыжнае прастору трас, пад’ёмнікаў, альпійскіх гатэляў. Штогод, раён Майрхофэну прыцягвае да 35% усіх турыстаў, што прыяжджаюць на курорты зямлі Тыроль. Тут знаходзіцца 487 км падрыхтаваных трас, з перападам вышынь ад 630 да 3250 м. Акрамя таго, тут знаходзяцца лячэбныя тэрмальныя крыніцы.

Раней рака Цылер (), якая працякае па даліне, была памежнай і падзяляла землі Габсбургаў і Зальцбургскага эпіскапату. Пасьля далучэньня даліны да Тыролю парафіі даліны падзяліліся па розных эпіскапатах. Сёньня гэта можна ўбачыць у розным колерах вежы цэркваў: чырвоныя — Інсбрук, зялёныя — Зальцбург.

Па даліне праходзіць Цылертальская чыгунка.

## Крыніцы

Катэгорыя:Тыроль
Катэгорыя:Даліны Аўстрыі
Высокі Таўэрн

**Высокі Таўэрн** () — горны сьцяг у Аўстрыі, у сыстэме Цэнтральных Усходніх Альпаў.

Горны сьцяг распасьціраецца з захаду на ўсход больш чым на 100 км. Складаецца з некалькіх масіваў вышынёй да 3798 м (гара Гросглокнэр) з альпійскімі формамі рэльефу. У заходняй частцы шматлікія каравыя і далінныя ледавікі. З паўночных схілаў хрыбта бяруць пачатак многія правыя прытокі ракі Зальцах, з паўднёвых — левыя прытокі Дравы.

Восевую зону горнага сьцяга складаюць старажытныя граніты і гнэйсы. Да вышыні 1800—2000 м — хваёвыя лясы, вышэй — зарасьнікі кустоў і лугі. Праз Высокі Таўэрн на вышыні каля 1200 м пракладзены чыгуначны тунэль Зальцбург — Клягенфурт.

## Паходжаньне назвы
Нямецкае *Hohe Tauern* ад ням. hohe — *высокі* і даіндаэўрапейскага *taur (гл. кельт. twr, tor — *скалістая гара*).

Зьяўляецца антыподам *Niedere Tauern*, што перакладаецца як Нізкая гара.

## Крыніцы

## Літаратура
* 

Катэгорыя:Альпы
Катэгорыя:Горы Аўстрыі
Цэнтральныя Ўсходнія Альпы

**Цэнтра́льныя Ўсхо́днія А́льпы** — сыстэма горных масіваў, частка Альпаў на тэрыторыі Аўстрыі, на ўсходзе Швайцарыі, на паўночнай мяжы Італіі і паўночна-ўсходняй мяжы Славеніі.

Выцягнутыя з захаду на ўсход ад швайцарскага кантону Граўбюндэн практычна да ўсходняй граніцы Аўстрыі. Зьяўляюцца найбольш высокай часткай Усходніх Альпаў. Пралягаюць паміж Паўночнымі і Паўднёвымі Вапняковымі Альпамі.

## Крыніцы

## Літаратура
* Gwinner M.P., (1978): Geologie der Alpen. Stratigraphie, Paläogeographie, Tektonik, Schweizerbart, ISBN 978-3-510-65315-7.
* Möbus G., (1997): Geologie der Alpen, Loga, ISBN 978-3-87361-249-5.
* Pfiffner A.O., (2009): Geologie der Alpen, Uni-Taschenbücher, ISBN 978-3-8252-8416-9.

Катэгорыя:Альпы
Катэгорыя:Горы Аўстрыі
Катэгорыя:Горы Швайцарыі
Катэгорыя:Горы Італіі
Катэгорыя:Горы Славеніі
Чэзэна

**Чэзэ́на** () — горад у Італіі, які месьціцца ў рэгіёне Эмілія-Раманьня. Поруч з Фарлі ёсьць адміністрацыйным цэнтрам правінцыі Фарлі-Чэзэна. Ля места цягнецца аўтастрада A14, а таксама ля гораду ўзвышаюцца Апэнінскія горы. Прыкладна за 15 км ад Чэзэны месьціццца Адрыятычнае мора. Агульная колькасьць насельніцтва паводле стану на 2017 году складала  чалавек.

## Гісторыя
Першапачаткова Чэзэна была ўмбрыйскім альбо этрускім горадам. Пасьля кароткага часу пад уладай галаў места было захопленае рымлянамі ў III стагодзьдзі да н. э. Гэта быў гарнізонны горад стратэгічнага значэньня, які быў зруйнаваны ў войнах паміж Гаем Марыюсам і Люцыюсам Карнэліюсам Сулам. Плініюс Старэйшы згадваў Чэзэну, як месца найлепшых вінаў.

Чэзэна была на мяжы Равэнскага экзархату зь лянгабардамі. Горад быў падараваны папству франкскімі заваёўнікамі ў 754 годзе. Гэты эпізод гісторыі вядомы як Піпінавы дар. Пазьней места было пад уладай папаў і арцыбіскупаў Равэнны. З 1183 па 1198 гады тут існавала камунальная рэспубліка. Пасьля за Чэзэну доўгі час змагаліся папы і імпэратары Сьвятой Рымскай імпэрыі. Кароткі час панаваньня ў горадзе роду Ардэляфі скончыўся ягоным разгромам у 1357 годзе папскімі войскамі на чале з кардыналам Хілем дэ Альборнасам пасьля доўгай аблогі, якую гераічна трымала Чыя дэльлі Ардэляфі, жонка кіраўніка Фарлі.

У 1377 годзе ў Чэзэне зноў паўстала камуна падчас вайны васьмі сьвятых. Пасьля места зноў апынулася пад уладай папаў. Папскі легат граф Жэнэвы Робэрт, як пазьней стане антыпапам Клімэнтам VII, па ўзяцьці гораду спрычыніўся да жорсткага забойства ад 2500 да 5000 мірных жыхароў. З гэтае нагоды ён атрымаў мянушку «чэзэнскі кат». У пэрыяд з 1379 па 1465 гады Чэзэна аднавілася і заквітнела пры Малятэстах. Яны перабудавалі замак, а таксама ўзьвялі побач Малятэстыянаву бібліятэку, якая зважаецца выдатным прыкладам бібліятэкі эпохі Адраджэньня і зьмяшчае шмат каштоўных рукапісаў. Пасьля Чэзэна вярнулася пад уладу Папскай дзяржавы, але ў 1500 годзе была захопленая Чэзарэ Борджыям.

Пасьля Чэзэна ператварылася ў другарадны горад Папскай дзяржавы. У XVII і XIX стагодзьдзях тут нарадзіліся будучыя папы Піюс VI і Піюс VII, а біскуп гораду таксама быў Піюс VIII. Дзякуючы гэтаму горад атрымаў мянушку «гораду трох папаў». За часам напалеонаўскіх войнаў былі зачыненыя шматлікіх манастыры і цэрквы места. Некаторыя з грамадзянаў адыгралі прыкметную ролю ў аб’яднаньні Італіі ў другой палове XIX стагодзьдзя. За часам Другой сусьветнай вайны Чэзэна пацярпела аб бамбаваньняў авіяцыяй хаўрусьнікаў антыгітлераўскай кааліцыі.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт.
Карпі

**Ка́рпі** () — горад у Італіі, які месьціцца ў рэгіёне Эмілія-Раманьня. Ажыўлены цэнтар прамысловай і рамеснай дзейнасьці, а таксама культурніцкага і эканамічнага жыцьця.

## Гісторыя
У дагістарычныя часы тут было паселішча віланаўскай культуры. У 752 годзе ў месьце лянгабардзкім каралём Айстульфам была пабудаваная царква Сьвятой Марыі. З 1319 па 1525 гады горадам кіраваў род Піё, пасьля якога ён быў набыты роду Эстэ ды апынуўся ў складзе герцагства Модэны. Горад атрымаў срэбраны мэдаль «За ваенную адвагу» у знак прызнаньня ўдзелу ў супраціве нямецкай акупацыі за час Другой сусьветнай вайны. Рэгіён пацярпеў у выніку землятрусу ў траўні 2012 году.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт.
Фарлі

**Фарлі́** () — горад у Італіі, які месьціцца ў рэгіёне Эмілія-Раманьня. Поруч з Чэзэнай ёсьць адміністрацыйным цэнтрам правінцыі Фарлі-Чэзэна.

## Гісторыя
Навакольлі Фарлі былі заселеныя з часоў палеаліту. Паселішча на месьце сучаснага гораду было закладзенае пасьля заваёвы рымлянамі гальскіх вёсак, прыкладна ў той час, калі была пабудаваная дарога Вія-Эмілія. Не зважаючы на тое, што бракуе дакладных зьвестак калі паўстала паселішча, некаторыя гісторыкі мяркуюць, што яно ўзьнікла блізу 188 году да н. э. на берагах ракі Мэтаўры. Рымляне далі месту назву Форум Лівіі, што азначае «места роду Лівіяў». Іншыя сьцьвярджаюць, што горад мог быць заснаваны пазьней, у часы Юліюса Цэзара. У 88 годзе да н. э. места было зьнішчанае падчас грамадзянскіх войнаў Гая Марыюса і Сулы, але пазьней адноўлены прэтарам Лівіюсам Клёдыюсам.

Па распадзе Заходняй Рымскай імпэрыі горад быў уключаны ў склад каралеўстваў Адаакра і Остгоцкага каралеўства. З канца VI стагодзьдзя па 751 год Фарлі быў аддаленым местам Бізантыйскай імпэрыі, то бок часткай Равэнскага экзархату. У гэты час германскія лянгабарды неаднаразова захоплівалі горад, як то ў 665, 728 і 742 гадах. Ён быў канчаткова ўключаны ў склад Папскай дзяржавы ў 757 годзе, калі быў дараваны папу каралём Піпінам. Места было ўцягнутае ў вайну Фрыдрыха II з папам Грыгорыюсам IX. Фарлі падтрымала імпэрскія войскі падчас захопу Фрыдрыхам суседняга гораду Фаэнца. Пасьля няўдачы Гогэнштаўфэнаў у 1257 годзе імпэрскі вайсквод Гвіда I Мантэфэльтра быў вымушаны схавацца ў Фарлі, адзінай захаванай крэпасьці гібэлінаў у Італіі. Тут ён быў прызначаны на пасаду капітана народу і прывёў Фарлі да значных перамог.

Аднак, бясконцыя войны з суседнімі дзяржавамі зьнясілі горад, у выніку чаго гарадзкі сэнат быў вымушаны саступіць папскай уладзе і папрасіў Гвіда пакінуць горад. Не зважаючы на фактычную капітуляцыі, камуна неўзабаве абрала кандат’ерам мясцовага ўладара. У наступныя гады за кантроль на Фарлі змагаліся мясцовыя роды, сярод якіх быў род Ардэляфі, ды папы рымскія. Самым вядомым з Ардэляфі быў Піна III, які быў сіньёрам Фарлі з 1466 па 1480 гады. Піна быў бязьлітасным уладаром, але ўзмацніў горад новымі мурамі і будынкамі, а таксама спрыяў разьвіцьцю мастацтва. Калі ён памёр у веку 40 гадоў, верагодна праз атручаньне, моц Ардэляфі аслабела, чым скарыстаўся папа Сыкст IV, які запатрабаваў абраць сіньёрам гораду свайго пляменьніка Джыраляма Рыярыё. У 1488 годзе Фарлі быў захоплены родам Вісконці, а ў 1499 годзе ўладу над горадам займеў Чэзарэ Борджыя. Пасьля сьмерці апошняга места беспасярэдне трапіла пад панаваньне папаў.

У чэрвені 1796 годзе за часам Францускай рэвалюцыі якабінскія францускія войскі ўвайшлі ў горад. Пасьля заканчэньня напалеонаўскіх войнаў у горадзе набыў моц рэвалюцыйны рух карбанараў. У XIX стагодзьдзі Фарлі стаў часткай аб’яднанай Італіі. У 1920-я гады ў месьце працаваў Бэніта Мусаліні, які пасьля стаў дыктатарам Італіі. Па Другой сусьветнай вайне горад хутка аднавіўся.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт.
Авэліна

**Авэлі́на** () — горад у Італіі, які месьціцца ў рэгіёне Кампанія, адміністрацыйны цэнтар аднайменнай правінцыі. Месьціцца на раўніне, аточанай гарамі, за 47 км на ўсход ад Нэапалю і ёсьць важным горадам на дарозе з Салерна да Бэнэвэнта.

## Гісторыя
Места існавала яшчэ да ягонай заваёвы рымлянамі ў 293 г. да н. э., некалькі разоў мяняючы назвы цягам наступных стагодзьдзяў. Будаўніцтва сапраўднага рымскага места адбылося толькі па заваёвы Луцыюсам Карнэліюсам Сулам падчас грамадзянскай вайны ў 89 годзе да н. Ён зьнішчыў старое месца і ў 82 годзе да н. э. заснаваў калёнію Вэнэрыю Абэлінатыюм на левым беразе ракі Сабата.

Новы горад быў абкружаны масіўнымі мурамі і меў артаганальную гіпадамавую забудову. У месьце былі эканамічныя крызы ў III і IV стагодзьдзях, моцныя землятрусы ў 346 годзе і катастрафічныя вывяржэньні вулькану ў 472 годзе. Горад быў хрысьціянізаваны блізу 500 году, стаўшы эпіскапскай сядзібай. У 535—555 гадах адбыліся нашэсьці готаў і вандалаў. Па заваёвы паўднёвай Італіі лянгабардамі старажытны горад быў пакінуты ў 568 годзе, што аспрэчваецца, і на ўзгорку Тэра зьявілася новае паселішча, якое зважаецца сучасным Авэліна. Абаронены замкам, ён стаў часткай герцагства Бэнэвэнта і, пасьля падзеньня апошняга, княства Салерна. У 1100 годзе, за часам панаваньня нарманаў у паўднёвай Італіі, яго набыў Рыкарда дэль’Аквіля. Пазьней кароль Карл I Анжуйскі перадаў яго роду Манфор, спадчыньнікам якой сталі роды Дэль Бальца і Філянжэры. Пазьней местам валодалі прадстаўнікі роду Карач’ёлё.

У 1820 годзе Авэліна быў цэнтрам рэвалюцыйных хваляваньняў. Аб’яднаньне Італіі празь пяцьдзесят гадоў не паспрыяла разьвіцьцю гораду, бо ён быў далёка як ад галоўнай чыгуначнай лініі Нэапаль—Бэнэвэнта-Фоджа, гэтак і да мора. У 1943 годзе места пацярпела ад бамбаваньняў хаўрусьнікаў антыгітлераўскай кааліцыі.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт.
Жагар

**Жагар** (*Жагор*, *Жакор*), **Загар**, **Закар** — мужчынскае імя і вытворнае ад яго прозьвішча.

## Паходжаньне

Закер або Сакер і Сагар (Sahker, Sagar) — імя германскага паходжаньня. Іменная аснова сак- (саг-, зак-) (імёны ліцьвінаў Сакель, Сакень, Жагель; германскія імёны Sakel, Sacken, Sagel) паходзіць ад гоцкага sakjo 'спрэчка', а аснова -гер- (-ер-) (імёны ліцьвінаў Герман, Гунтэр, Кіндэр; германскія імёны Herman, Gunter, Kinder) — ад гоцкага harjis, германскага heri 'войска, загон' або гоцкага hairus, германскага heru 'меч'.

У Прусіі шырока бытавала прозьвішча Sager.

Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: *Ян Жокор* (1537—1538 гады); *Михно Жокгорович… Павел Жокгорович* (1 ліпеня 1542 году); *бояре земли Жомоитское, волости [[Рэтаў|Ретовъское]]… Миколай Жокгаръ* (12 лютага 1555 году); *Dorota Żagar* (1800 год); *Eleonora Zagar* (1803 год); *Wincenty Jakub Zakar* (1826 год).

## Носьбіты
* Марцін Жагаровіч — парабак зямянаў Ўпіцкага павету, які ўпамінаецца ў 1586 годзе

Жагаровічы або Жэгаровічы — літоўскі шляхецкі род.

## Глядзіце таксама
* Сак
* Геры

## Крыніцы

Катэгорыя:Мужчынскія імёны
Сасуолё

**Сасуо́лё** () — горад у Італіі, які месьціцца ў рэгіёне Эмілія-Раманьня. Адзін з індустрыяльных цэнтраў правінцыі Модэны.

## Гісторыя

Тэрыторыя сучаснага места была заселеная яшчэ ў старажытныя часы. Да таго як места было далучанае да Старажытнага Рыму тут жылі кельцкія плямёны. Не зважаючы на тое, што бракуе археалягічных сьведчаньняў, але існуе гіпотэза, што рымскі каструм мог быць пабудаваны ў гэтым рэгіёне празь ягонае стратэгічнае разьмяшчэньне. Першая гістарычная згадка аб цяперашнім паселішчы датуецца 980 годам. У 1039 годзе горад стаў часткай уладаньняў Баніфацыюса Каносы і, такім чынам, быў успадкаваны ягонай дачкой Матыльдай у 1076 годзе. У 1078 годзе консулы Сасуолё прысягнулі на вернасьць камуне Модэны. Пасьля таго як Матыльда сканала ў 1115 годзе, горад стаў незалежным местам.

У 1373 годзе горад быў перададзены роду Эстэ на просьбу саміх мяшчанаў у абмен на права здабываць ваду з ракі Сэк’і. Эстэ кіравалі местам да 1499 году, калі ён стаў сталіцай аднайменнай сіньёрыі, якой кіраваў дом Піё. У 1599 годзе места было беспасярэдне далучанае да герцагства Модэна і Рэджа, уладаньнем якога яно заставалася да аб’яднаньня Італіі. З 1861 году Сасуолё павялічваўся як у памерах, гэтак і ў колькасьці насельніцтва. Падчас Другой сусьветнай вайны, адразу па агалошаньні Касыбільскага перамір’я 8 верасьня 1943 году, Сасуолё было хутка акупаванае нямецкімі войскамі. Акупацыя сустрэла моцны супраціў з боку цывільнага насельніцтва, пакуль горад ня быў вызвалены 23 красавіка 1945 году бразыльскімі экспэдыцыйнымі сіламі.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт.
Паўднёвыя Вапняковыя Альпы

**Паўднё́выя Вапняко́выя А́льпы** — сыстэма горных масіваў, частка Альпаў на паўночным усходзе Італіі, на паўднёвай граніцы Аўстрыі і паўночна-заходняй граніцы Славеніі. Найвышэйшая гара — Ортлэс 3905 мэтраў над узроўнем мора.

Выцягнутыя з захаду на ўсход на поўдні ад Цэнтральных Усходніх Альпаў.

## Крыніцы

Катэгорыя:Альпы
Катэгорыя:Горы Аўстрыі
Катэгорыя:Горы Італіі
Катэгорыя:Горы Славеніі
Кава-дэ-Тырэні

**Ка́ва-дэ-Тырэ́ні** () — горад у Італіі, які месьціцца ў рэгіёне Кампанія. Месьціцца ў правінцыі Салерна, за 10 км ад самога гораду Салерна.

## Гісторыя
Горад быў заснаваны этрускамі. Сучаснаая назва Кава-дэ-Тырэні, якая літаральна перакладаецца як «пячора Тырэнцаў», ёсьць данінай павагі этрускай спадчыне рэгіёну. 7 жніўня 1394 году папа Баніфацыюс IX надаў паселішчу статус места. Гарадзкі касьцёл і большая частка будынкаў абацтва былі цалкам мадэрнізаваныя ў 1796 годзе. Таксама захаваліся старыя гатычныя кляштары. Цягам XIX стагодзьдзя эканамічны росквіт гораду зьмяніўся на глыбокі крызіс, паколькі тэкстыльная вытворчасьць, якая да таго часу была базісам гарадзкога дабрабыту, пацярпела праз канкурэнцыю з абсталяванымі машынамі фабрыкамі Салерна.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт.
Джанлюка Скамака

**Джанлю́ка Скама́ка** (;  1 студзеня 1999 году) — італьянскі футбаліст, нападнік клюбу «Аталянта» і нацыянальнай зборнай Італіі.

## Кар’ера
### Клюбная
Выхаванец футбольных акадэміяў рымскіх клюбаў «Ляцыё» і «Ромы». Аднак, яшчэ падлеткам трапіў у Нідэрлянды, дзе навучаўся ў акадэміі эйндговэнскага клюбу ПСВ. У моладзевай камандзе клюбу дэбютаваў у другім дывізіёне нідэрляндзкага чэмпіянату.

У студзені 2017 году вярнуўся на радзіму, узгодніўшы працоўную дамову з клюбам «Сасуолё» тэрмінам на чатыры з паловай гады. 29 кастрычніка дэбютаваў у Сэрыі А, згуляўшы матч супраць «Напалі». У элітным дэвізіёне юнак ня даў рады, таму выправіўся на пачатку 2018 году ў арэнду ў клюб Сэрыі Б «Крэманэзэ». Сэзон 2018—2019 гадоў згуляў у Эрэдывізіі, абараняючы колеры «Зволе». Пасьля ў арэндзе правёў наступныя гады ў «Асколі» і «Джэноа». Улетку 2021 году вярнуўся ў «Сасуолё», дзе склаў выніковую троіцу з Дамэніка Бэрардзі і Джакама Распадоры. 17 кастрычніка нападнік адзначыўся дублем у браму былога клюбу «Джэноа», а агулам за сэзон улучыў 16 галоў у браму супернікаў.

Такі ўхвальны сэзон вымусіў ангельскі «Ўэст Гэм Юнайтэд» набыць гульца за 30,5 мільёнаў фунтаў. Паводле дамовы пры пэўных варунках італьянцы мусілі атрымаць яшчэ дадаткова 5 мільёнаў фунтаў. Дэбютаваў у Вялікабрытаніі 7 жніўня 2022 году ў матчы супраць «Манчэстэр Сіці». Аднак, посьпеху італьянцу бракавала, пагатоў ён яшчэ атрымаў траўму калена, якая вымагала мэдычнай апэрацыі. 7 жніўня 2023 году нападнік прыяднаўся да «Аталянты». Ужо 2 верасьня Скамака адзначыўся дублем у браму «Монцы». 11 красавіка 2024 году спрычыніўся да разгрому ангельскага «Лівэрпула» на ягоным полі ў матчы Лігі Эўропы. Гулец двойчы пацэліў мяч у браму мэрсісайдцаў, а выніковы лік 0:3, даў магчымасьць атрымаць перавагу перад другім матчам двубою.

### Міжнародная
Дэбютаваў у складзе нацыянальнай зборнай Італіі 8 верасьня 2021 году ў адборачным матчы да чэмпіянату Эўропы 2022 году супраць зборнай Летувы. Гулец зьявіўся на пляцоўцы ў другім тайме, замяніўшы Фэдэрыка Бэрнардэскі. 17 кастрычніка 2023 году ўлучыў свой першы гол за каманду ў матчы супраць зборнай Ангельшчыны, але апэнінцы зьведалі паразу ў тым матчы зь лікам 3:1.

## Дасягненьні
**«Ўэст Гэм Юнайтэд»**:
* Пераможца Ліга канфэрэнцыяў: 2023

**«Аталянта»**:
* Пераможца Лігі Эўропы: 2024

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* 
* 
* 

Катэгорыя:Італьянскія футбалісты
Кампабаса

**Кампаба́са** () — горад у Італіі, які месьціцца ў рэгіёне Малізэ, цэнтрам якога і ёсьць. Гэта таксама адміністрацыйны цэнтар аднайменнай правінцыі.

## Гісторыя
Паходжаньне Кампабаса дасюль аспрэчваецца. Згодна з найбольш распаўсюджанай тэорыяй, горад быў заснаваны лянгабардамі да VIII стагодзьдзя як умацаваны лягер на схіле ўзгорка, дзе цяпер стаіць замак. Верагодна, што горад быў рэзыдэнцыяй васалаў герцага Спалецкага. Пасьля нармандзкай заваёвы Паўднёвай Італіі Кампабаса страціў сваё значэньне абарончага апірышча, але стаў значным гандлёвым і адміністрацыйным цэнтрам. З 1330 па 1745 гады горадам кіраваў род Манфортэ-Гамбатэза, які пабудаваў замак і заклаў манэтны двор. Пазьней уладаньне трапіла ў рукі родаў Дзі Капуа, Гандзага, Вітальяна, Карафа і Рамана. Першапачатковы стары горад Кампабаса зьмяшчаўся ля замку Манфортэ, але ў 1732 годзе жыхары пабудавалі новы горад на раўніне ніжэй. У 1763 годзе мяшчане канчаткова пакінулі стары горад і пасяліліся ў даліне. Цяперашні горад быў пашыраны ў 1814 годзе каралём Неапалю Ёахімам Мюратам.

Кампабаса быў арэнай жорсткіх баёў за часам Другой сусьветнай вайны. У кастрычніку і лістападзе 1943 году бітва паміж нямецкімі і канадзкімі войскамі за авалоданьне горадам прывяла да зьнішчэньня многіх грамадзкіх будынкаў, у тым ліку мэрыі і архіваў. Было забіта трыццаць восем мірных жыхароў, у тым ліку мясцовы біскуп.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт.
Джорджа Скальвіні

**Джорджа Скальві́ні** (;  11 сьнежня 2003 году) — італьянскі футбаліст, абаронца клюбу «Аталянта» і нацыянальнай зборнай Італіі. Выхаванец бэргамскага клюбу «Аталянта», у складзе якой дэбютаваў 24 кастрычніка 2021 году ў матчы Сэрыі А супраць «Удынэзэ».

## Дасягненьні
**«Аталянта»**:
* Пераможца Лігі Эўропы: 2024

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* 
* 
* 

Катэгорыя:Італьянскія футбалісты
К’яры

**К’яры** () — горад у Італіі, які месьціцца ў рэгіёне Лямбардыя.

## Гісторыя
Паселішча было заснаванае ў 1125 годзе. У 1237 годзе замак К’яры быў абложаны Фрыдрыхам II. У 1272 годзе места было зруйнаванае гвэльфамі, але пазьней адноўленае. У пачатку XV стагодзьдзя места апынулася пад уплывам мілянскага роду Вісконці.

У 1422 годзе Філіпа Марыя Вісконці надаў гораду адміністрацыйныя прывілеі і прызнаў ягоную палітычную аўтаномію. Тым ня менш, у 1426 годзе быў заняты варожымі войкаму, трапіўшы пад уладу Вэнэцыянскай рэспублікі, якая кантралявала места да 1797 году. У 1512 годзе быў разрабаваны швайцарцамі і ляндскнэхтамі. У 1630 годзе, як і многія месты Лямбардыі, К’яры пацярпела ад пошасьці чумы. За часам вайны за гішпанскую спадчыну тут адбылася бітва пры К’яры 1701 году, дзе змагаліся французы і аўстрыйцы. У 1762 годзе тут працавалі шматлікія шаўкапрадзільнымі мануфактуры, то бок горад стаў адным з найважнейшых прамысловых цэнтраў рэгіёну.

Паводле вынікаў Венскага кангрэсу ў 1815 годзе места перайшло ў склад Лямбарда-Вэнэцыянскага каралеўства, падкантрольнага Габсбургам. У 1859 годзе трапіў у склад Сардынскага каралеўства.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт.
Плюмаж

**Плюмаж** (ад  — «апярэньне»;  — «пяро») — упрыгожваньне на галаўным уборы зь пёраў тыпу веера.

Пачынаючы з старажытнасьці і да гэтага часу выкарыстоўваецца на конскай збруе або вайсковых галаўных уборах у некаторых арміях (брытанскай, канадзкай, індыйскай, малайзійскай, пакістанскай ды іншых). Зважаецца за сымваль улады і трыюмфу. Выкарыстоўваецца як атрыбут сьвятара ў даасізьме.

Часам жорсткі плюмаж меў і пэўную ахоўную функцыю, дапаўняючы абарону галавы ад ускосных удараў зьверху, кідальных прадметаў і таму далей.

## Крыніцы

Катэгорыя:Галаўныя ўборы
Катэгорыя:Упрыгожваньні
Жан-Люі Мары Пуарэ

**Жан-Люі Мары Пуарэ** (; 1755—1834) — францускі сьвятар, батанік і падарожнік. У 1785—1786 гадоў па даручэньні караля Людовіка XVI займаўся вывучэньнем флёры Альжыру. Пасьля Францускай рэвалюцыі займаў пасаду прафэсара прыродазнаўчай гісторыі ў Вышэйшай школе дэпартамэнту Эна.

Адна з расьлінаў, апісаных Пуарэ — Глог звычайны — *Crataegus laevigata*. У гонар Пуарэ названы род *Poiretia* зь сямейства бабовых.

## Навуковыя працы
* Leçons de flore: Cours complet de botanique 1819—1820 (Ілюстрацыі: P. J. F. Turpin).
* Voyage à Barbarie, …, pendant les années 1785 et 1786. — 1789.
* Histoire philosophique, littéraire, économique des plantes d’Europe. — 1825—1829.
* У суаўтарстве з Жанам Батыстам Лямаркам. Encyclopédie méthodique: Botanique. — 1789—1817.
* У суаўтарстве з Жанам Батыстам Лямаркам. Tableau encyclopédique et méthodique des trois règnes de la nature: Botanique. — 1819—1823.

## Крыніцы

Катэгорыя:Францускія батанікі
Камбрыйскі ўнівэрсытэт

**Камбрыйскі ўнівэрсытэт** () — брытанская дзяржаўная вышэйшая навучальная ўстанова з статусам унівэрсытэту зь сядзібай у горадзе Карлайл.

## Гісторыя
Унівэрсытэт быў утвораны ў выніку зьліцьця каледжа Сьвятога Мартына ў Ланкастэры, Камбрыйскага інстытуту мастацтваў (былы Камбрыйскі каледж мастацтваў і дызайну) і кампусаў Камбрыйскага ўнівэрсытэту Цэнтральнага Ланкашыру 1 жніўня 2007 году. Афіцыйны статус унівэрсытэту, хоць і без Каралеўскай хартыі, быў наданы вучэльне Таемнай радай у студзені 2007 году. Пазьней, у 2019 годзе гэтая ж рада дала мажлівасьць установе займець паўнамоцтвы па наданьні навуковых ступеняў.

## Крыніцы

## Спасылкі
* Афіцыйная інтэрнэт-бачына.

Катэгорыя:Брытанскія ўнівэрсытэты
Катэгорыя:Карлайл
Палац Тыбэрыюса

**Палац Тыбэрыюса** () — палац на Палятыне, пабудаваны імпэратарам Тыбэрыюсам.

Палац разьмяшчаўся паміж храмам Вялікай Маці і Рымскім форумам. Першапачаткова палац уяўляў сабою сьціплы будынак, які аб’ядноўваў некалькі дамоў рэспубліканскага пэрыяду. Пры Калігуле будынак быў пашыраны. У 80 годзе пры пажары домус быў разбураны, пры наступных пабудовах Даміцыяна (палац Флявіяў і палац Аўгустаў) выкарыстоўваліся толькі часткі згарэлага палаца Тыбэрыюса, пераважна сьцены.

У XVI стагодзьдзі на месцы руінаў былі разьбітыя Фарнэскія сады, якія сёньня замінаюць раскопкам палаца.

## Літаратура
* Domus Tiberiana — Palast des Tiberius.

Катэгорыя:Рымская архітэктура
Гірэі

**Гірэі**, **Гэраі** — татарская дынастыя, якая панавала ў Крымскім ханстве з сярэдзіны XV ст. да 1783 году.

Першы хан Хаджы I Гірэй захапіў уладу пры падтрымцы вялікага князя літоўскага Казімера IV і татарскіх крымскіх князёў з роду Шырын у 1443 годзе. Паводле польскіх крыніц, Хаджы-Гірэй нарадзіўся ў ВКЛ, у г. Трокі. Яго дзейнасьць была накіравана на ўмацаваньне ўлады дынастыі ў Крыме і на абарону сваіх уладаньняў ад іншых прэтэндэнтаў на трон. Ён меў сяброўскія адносіны з Казімерам IV, даволі мірныя адносіны з Маскоўскай княствам, імкнуўся забясьпечыць сваю незалежнасьць ад Асманскай імпэрыі.

Пасьля сьмерці Хаджы-Гірэя ў выніку працяглай барацьбы ханам стаў яго малодшы сын Мэнглі I Гірэй. 3 1475 году Крымскае ханства трапіла ў васальную залежнасьць ад Асманскай імпэрыі, асманскія султаны прызначалі ханаў выключна з нашчадкаў Гірэяў.

Спачатку адносіны Гірэяў з паўночнымі суседзямі былі прыязныя, але пасьля таго, як Казімер IV склаў саюз з ханам Залатой (Вялікай) Арды Ахмэтам (саюз фактычна не быў накіраваны супраць Крыма), адносіны сапсаваліся і Мэнглі І Гірэй склаў вайскова-палітычны саюз з Маскоўскім княствам. Асобныя татарскія орды не падпарадкоўваліся Гірэям.

3 цягам часу Гірэі зразумелі памылку арыентацыі на Маскоўскае княства, асабліва пасьля таго, калі яна заваявала Казанскае, Астраханскае і Сыбірскае ханствы.

У 1657 годзе крымскія татары разьбілі вугорскія войскі прэтэндэнта на польскі трон сяміградзкага князя Дзьёрдзь II Ракацы.

У час казацка-сялянскай вайны 1648—1651 гг. крымскі хан Іслям III Гірэй спачатку падтрымліваў Б. Хмяльніцкага (1648—1649 гг.) і быў пасрэднікам пры падпісаньніі Збораўскага міру 1649 году, пасьля адышоў ад яго і ў 1653 годзе уступіў у саюз з Рэччу Паспалітай.

Апошні крымскі хан з дынастыі Гірэяў Шахін Гірэй пад прымусам расейскага ўраду ў лютым 1783 году адмовіўся ад трону, а Крымскае ханства было далучана да Расейскай імпэрыі.

## Крыніцы

## Глядзі таксама
* Сьпіс крымскіх ханаў

## Літаратура
* Podhorodecki, L. Chanat Krymski i jego stosunki z Polską w XV—XVIII w. / Leszek Podhorodecki. — Warszawa: «Książka i Wiedza», 1987. — 316, [4] s., [40] s. tabl.: faks., fot., 1 mapa, portr.
* Греков, И. Б. Восточная Европа и упадок Золотой Орды (на рубеже XIV—XV вв.) / И. Б. Греков; АН СССР, Ин-т славяноведения и балканистики. — М.: Наука, 1975. — 519 с.
* Канапацкі, І. Гірэі / Ібрагім Канапцкі  — С. 6—7.
* Сафаргалиев, М. Г. Распад Золотой орды / М. Г. Сафаргалиев; / Министерство высшего и среднего специального образования, Мордовский государственный университет. — Саранск: [б. и.], 1960. — (Ученые записки; Вып. 11).
* Смирнов, В. Д. Крымское ханство под верховенством Отоманской порты до начала XVIII века / В. Д. Смирнов. — СПб.: Университетская тип., 1887. — XXXV, 772 с.

Катэгорыя:Крымскае ханства
Катэгорыя:Крымскія ханы
Катэгорыя:Гірэі
Ян дэ Гартаг

**Ян дэ Га́ртаг** (, 22 красавіка 1914 — 22 верасьня 2002) — нідэрляндзкі празаік і драматург.

## Творчасьць
Вядомасьць атрымаў дзякуючы раману *«Слава Галяндыі»* (Hollands glorie, 1940). Аўтар п’есаў *«Шкіпэр каля Бога»* (Schipper naast God, 1942), *«Сьмерць аднаго пацука»* (De dood van een rat, 1956), *«Ложак з полагам»* (The Fourposter, 1950), *«Маленькі каўчэг»* (De kleine ark, 1951), *«Пагібель „Волі“»* (De ondergang van de «Vrijheid», 1956), прыгодніцкіх раманаў *«Інспэктар»* (De inspecteur, 1961) і *«Капітан»* (De kaptein, 1967). Некаторыя творы былі экранізаваныя і сталі кінаклясыкай. Пісаў нідэрляндзкай і ангельскай мовамі.

## Крыніцы

Катэгорыя:Нідэрляндзкія літаратары
Прата

**Пра́та** () — горад у Італіі, які месьціцца ў рэгіёне Таскана, адміністрацыйны цэнтар аднайменнай правінцыі.

## Гісторыя
Археалягічныя знаходкі паказалі, што навакольныя пагоркі Прата былі заселеныя з часоў палеаліту. Пазьней раўніна была калянізаваная этрускамі. Этрускі горад быў заселены да V стагодзьдзя да н.э., пасьля чаго паводле нявысьветленых чыньнікаў заняпаў. Кантроль над тэрыторыяй пазьней перайшоў да рымлянаў, якія пабудавалі тут дарогу Вія-Касія, але не будавалі аніякіх паселішчаў.

У раньнім Сярэднявеччы ў рэгіёне панавалі бізантыйцы і лянгабарды. Гісторыя сучаснага гораду пачалася з X стагодзьдзя, калі зьявіліся ўзгадкі аб дзьвюх розных вёсках, як то Борга-аль-Корніё і Каструм-Праці. У наступным стагодзьдзі два паселішчы былі аб’яднаныя родам Альбэрці, якія атрымалі імпэратарскі тытул графаў Прата. У той жа час раўніна была асушаная, і была створаная гідраўлічная сыстэма. Пасьля аблогі ў 1107 годзе войскамі Матыльды Тасканскай кіраўнікі места былі вымушаныя адступіць, што дазволіла месту пераўтварыцца ў камуну. Цягам двух стагодзьдзяў колькасьць насельніцтва павялічылася да 15 тысячаў жыхароў, што спрыяла росквіту тэкстыльнай прамысловасьці. У сярэдзіне XII і ў пачатку XIV стагодзьдзя былі пабудаваныя два новыя шэрагі муроў.

У 1326 годзе, каб супрацьстаяць экспансіянізму Флярэнтыйскай рэспублікі, Прата добраахвотна падпарадкаваўся нэапалітанскаму каралю Робэрту Анжуйскаму. Аднак 23 лютага 1351 году Джаванна I прадала горад флярэнтыйцам у абмен на 17,5 тысячаў залатых флярынаў. У выніку на доўгія стагодзьдзі гісторыя места была занітаваная з Флярэнцыяй. У 1512 годзе, за часам вайны Сьвятой лігі, горад быў разрабаваны гішпанскімі войскамі, накіраванымі папам Юліюсам II і каралём Арагону Фэрдынандам II, каб вярнуць Флярэнцыю роду Мэдычы. Жорсткае абыходжаньне з Прата падштурхнула Флярэнтыйскую рэспубліку да капітуляцыі і да аднаўленьня панаваньня Мэдычаў. Гісторыкі спрачаюцца аб сапраўднай колькасьці людзей, забітых падчас рабаваньня, але летапісцы сьцьвярджалі, што забітых на вуліцах места налічвалася ад 2 тысячаў да 6 тысячаў. У 1653 годзе Прата набыў статус гораду і стаў рэзыдэнцыяй каталіцкай дыяцэзіі. Цягам XVIII стагодзьдзя горад пачаў эканамічна квітнець, а таксама перажыў час культурнага разьвіцьця.

Па аб’яднаньні Італіі ў XIX стагодзьдзі Прата стаў галоўным прамысловым цэнтрам, асабліва ў тэкстыльным сэктары. Італьянскі гісторык Эмануэле Рэпэцьці называў яго «італьянскім Манчэстэрам». Насельніцтва места павялічылася з 50 тысяч у 1901 годзе да 180 тысяч чалавек у 2001 годзе.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт.
Удынэ

**У́дынэ** () — горад у Італіі, які месьціцца ў рэгіёне Фрыулі-Вэнэцыя-Джулія, адміністрацыйны цэнтар аднайменнай правінцыі.

## Гісторыя
Тэрыторыя сучаснага места было заселенае з эпохі нэаліту і, як мяркуецца, была заселенае ілірыйцамі. Паводле старой вугорскай легенды, правадыр гунаў Атыла пры аблозе Аквілеі загадаў насыпаць курган, бо прагнуў зь яго паглядзець на пылаючы рымскі горад, але ляндшафт мясцовасьці быў занадта роўны, без аніякага ўзвышша. У выніку жаўнеры наносілі зямлю ў шаломах і шчытах.

Пасьля падзеньня Заходняй Рымскай імпэрыі значнасьць рэгіёну павысілася, асабліва пасьля заняпаду Аквілеі, а затым яшчэ больш пасьля заняпаду Чывідале. У 983 годзе Удынэ згадваецца ўпершыню, калі імпэратар Атон II падараваў замак Утынум патрыярху Аквілеі, які на той час былі галоўным фэадалам рэгіёну. Пазьней горад канчаткова стаў найважнейшым местам рэгіёну, асабліва калі сюды быў перанесены патрыярхаў сталец. У 1420 годзе горад быў заваяваны Вэнэцыянскай рэспублікай. У 1511 годзе тут пачалася кароткая грамадзянская вайна, якая супала зь землятрусам і чумой. Удынэ заставаўся пад вэнэцыянскай уладай да 1797 году, зьяўляючыся другім паводле велічыні горадам дзяржавы. Пасьля кароткага францускага панаваньня, места далучылася да Лямбарда-Вэнэцыянскага каралеўства, якое фактычна кіравалася аўстрыйцамі. Пазьней места было ўлучанае ў склад новастворанаага каралеўства Італіі ў 1866 годзе.

За часам Першай сусьветнай вайны, з траўня 1915 году па кастрычнік 1917 году, ува Удынэ разьмяшчалася стаўка вярхоўнага камандаваньня, за што места набыло мянушку «Сталіца вайны». Пасьля бітвы пры Капарэта, горад быў акупаваны немцамі ў канцы 1917 году, а потым аўстра-вугорцамі ў 1918 годзе. У Другую сусьветную вайну па паразе Італіі Удынэ пэўны час кіравалася нямецкай адміністрацыяй да красавіка 1945 году.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт.
Удынскі ўнівэрсытэт

**Удынскі ўнівэрсытэт** () — італьянская дзяржаўная вышэйшая навучальная ўстанова з статусам унівэрсытэту зь сядзібай у горадзе Удынэ.

## Структура
* Дэпартамэнт мэдыцыны
* Політэхнічны дэпартамэнт інжынэрыі і архітэктуры
* Дэпартамэнт моваў і літаратуры, камунікацыяў, адукацыі і грамадазнаўства
* Дэпартамэнт аграрных навук і харчаваньня, навакольнага асяродзьдзя і жывёлагадоўлі
* Дэпартамэнт эканомікі і статыстыкі
* Дэпартамэнт прававых навук
* Дэпартамэнт матэматычных, кампутарных і фізычных навук
* Дэпартамэнт гуманітарных навук і культурнай спадчыны

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйная вэб-бачына

Катэгорыя:Італьянскія ўнівэрсытэты
Катэгорыя:Удынэ