open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Гэрман Гэсэ

**Гэрман Гэсэ** (; , Кальф (Вюртэмбэрг), Паўночны Шварцвальд — ; псэўданімы: *Эміль Сынклер*, *Гэрман Ляўшэр*) — швайцарска-нямецкі пісьменьнік і мастак, ляўрэат Нобэлеўскай прэміі па літаратуры (1946).

## Творчасьць
У пачатку свайго творчага шляху Г. Гэсэ пісаў і друкаваў нэарамантычныя вершы, апавяданьні. Сярод найбольш вядомых твораў — раманы «Пэтэр Камэнцынд» (Peter Camenzind, 1904), «Пад колам» (Unterm Rad, 1906), «Гертруда» (Gertrud, 1910), «Дэміян» (Demian, 1919), «Сідгартга» (Siddhartha, 1919—1922), «Стэпавы воўк» (Der Steppenwolf, 1927), «Нарцыс і Гольдмунд» (Narziss und Goldmund, 1930), «Падарожжа на Ўсход» (Die Morgenlandfahrt, 1932), раман-утопія «Гульня шкляных пэрлаў» (Das Glasperlenspiel, 1943) і іншыя.

Творы Г. Гэсэ атрымалі шырокую папулярнасьць у краінах Захаду, што было абумоўлена ня толькі высокімі мастацкімі якасьцямі, але і наяўнасьцю ў раманах, навэлях матываў усходняй філязофіі й рэлігіі, папулярных ідэяў З. Фройда, К. Г. Юнга, Ф. Ніцшэ. Для творчай манеры Г. Гэсэ характэрны інтэлектуалізм, пастаноўка фундамэнтальных філязофскіх праблемаў, сымбалічнасьць, дакладнасьць псыхалягічных характарыстык. Г. Гэсэ выступаў за актуалізацыю клясычнай культурнай спадчыны.

## Беларускія пераклады
Першы пераклад твора Гэсэ на беларускую мову адносіцца не пазьней як да 1923 г. Верш «У мгле» пераклаў Янка Купала. Вершы Гесэ таксама перакладалі Уладзімер Папковіч і Васіль Сёмуха.

* «Гульня шкляных перлаў»: раман (1992, Васіль Сёмуха)
* «Сідхартха»: раман (2007, Арцём Арашонак)
* «Стэпавы воўк»: раман (2011, Васіль Сёмуха)

## Крыніцы

## Літаратура
* Гесэ Герман // 

## Вонкавыя спасылкі

* Спатканне з Нінай
* Розныя тэксты
* Стэпавы воўк

Катэгорыя:Нямецкія літаратары
Катэгорыя:Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі ў галіне літаратуры
Томас Стэрнз Эліёт

**То́мас Стэрнз Э́ліят** (; 26 верасьня 1888, Сэнт-Люіс, Місуры, ЗША — 4 студзеня 1965, Лёндан, Вялікабрытанія) — амэрыкана-ангельскі паэт, драматург і літаратурны крытык, прадстаўнік мадэрнізму ў паэзіі. Акрамя паэтычнай і драматургічнай спадчыны пакінуў пасьля сябе больш за 400 літаратурна-крытычных работ, якія ўтрымліваюць разгорнутую эстэтычную праграму.

## Беларускія пераклады
Пераклад паэмы «Пустыя людзі» на беларускую мову зрабіў Віктар Валынскі (1985), «Попельнай серады» — Алесь Разанаў (1996).
* Пустыя людзі // «Далягляды» № 85, 1985.
* Традыцыя і індывідуальны талент: эсэ. Пер. В. Небышынец // «Крыніца» № 9 (24), 1996.
* Выбраная паэзія. Мн.: Зміцер Колас, 2018 («Паэты планеты»). ISBN 978-985-23-0010-0. Пер. Макса Шчура, Лявона Баршчэўскага, Алеся Разанава.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Традыцыя і індывідуальны талент
* Пераклады Макса Шчура

Катэгорыя:Выпускнікі Парыскага ўнівэрсытэту
Катэгорыя:Паэты ЗША
Катэгорыя:Ангельскія паэты
Катэгорыя:Кавалеры брытанскага ордэна Заслуг
Катэгорыя:Ляўрэаты прэміі «Тоні»
Сампдорыя Генуя

«**Сампдорыя**» () — італьянскі футбольны клюб з гораду Генуя. Клюб быў створаны ў 1946 годзе ў выніку зьліцьця двух існуючых спартовых клюбаў, карані якога можна прасачыць да 1890-х гадоў, «Самп’ердарэнэзэ» й «Андрэа Дорыя». Сампдорыя ў цяперашні момант гуляе ў Сэрыі А.

І назва каманды й колеры кашуляў адлюстроўваюць адпаведныя прыкметы абодвух клюбаў, як то сплчэньне назваў і сіне-белыя й чырвона-чорныя колеры абодвух з былых клюбаў. Свае хатнія гульні «Сампдорыя» праводзіць на стадыёне «Люіджы Фэрарыс», які здольны зьмясьціць 36 536 аматараў футболу. Гэтую пляцоўку клюб падзяляе зь яшчэ адным прадстаўніком гораду клюбам «Джэноа». Дэрбі паміж двума клюбамі шырока вядома як Дэрбі дэльля Лянтэрна.

«Сампдорыя» атрымоўвала скудэта толькі адзін раз у сваёй гісторыі, у сэзоне 1990—1991 гадоў. Клюб таксама чатыры разы станавіўся пераможцам Кубка Італіі (1985, 1988, 1989 і 1994) і адзін раз перамагаў у розыгрышы Супэркубка Італіі. Іхны самы вялікі эўрапейскі посьпех прыйшоў, калі яны атрымалі перамогу ў Кубку ўладальнікаў кубкаў у 1990 годзе. Яны таксама дасягнулі фіналу Кубак эўрапейскіх чэмпіёнаў ў 1992 годзе, дзе саступілі гішпанскай «Барсэлёне» зь лікам 1:0 пасьля дадатковага часу.

## Гісторыя
### Раньнія гады
Гімнастычны клюб «Самп’ердарэнэзэ» быў заснаваны ў 1891 годзе, адкрыўшы сваю ​​футбольную сэкцыю толькі ў 1899 годзе. Таксама ў гэты час клюб імя «Таварыства Андрэа Дорыя» быў заснаваны ў 1895 годзе, ён амаль адразу засяродзіў сваю ўвагу на футболе.

Клюб «Андрэа Дорыя» не ўдзельнічаў у першых чэмпіянатах Італіі па футболе, якія былі арганізаваныя італьянскай фэдэрацыі футболу, замест гэтага яны гулялі ў спаборніцтва, якія былі арганізаваныя італьянскай гімнастычнай фэдэрацыяй. Клюб у рэшце рэшт усё ж такі ўступіў у розыгрыш футбольнага чэмпіянату ў 1903 годзе, аднак гульцы не маглі перамагчы ў ніводнай гульні да 1907 году, калі яны нанесьлі паразу сваім мясцовым канкурэнтам клюбу «Джэноа» зь лікам 3:1.

Клюб не паказваў значных посьпехаў, толькі ў сэзоне 1910—1911 гадоў ён аказаўся вышэй па турнірнай табліцы за такія клюбы, як то «Ювэнтус», «Інтэрнацыянале» й «Джэноа» ў розыгрышы свайго рэгіёну.

Пасьля Першай сусьветнай вайны, «Самп’ердарэнэзэ», нарэшце, пачалі выступаць у розыгрышы італьянскага чэмпіянату, пасьля таго як яны выкупілі правінцыйны даваенны клюб «Про Лігурыя». Такім чынам, «Самп’ердарэнэзэ» й «Андрэа Дорыя» сустрэліся ў чэмпіянаце ў першы раз, «дарыянцы» атрымалі перамогу й згулялі ўнічыю (4:1 і 1:1), а таксама занялі другое месца пасьля «Джэноа» ў розыгрышу чэмпіянату ў Лігурыйскай зоне, атрымаўшы, такім чынам, права ўдзелу ў нацыянальным раўндзе.

## Дасягненьні
* **[[Чэмпіянат Італіі па футболе|Чэмпіён Італіі]] (1)**:
** 1991

* **Уладальнік [[Кубак Італіі па футболе|Кубка Італіі]] (4)**:
** 1985, 1988, 1989, 1994

* **Уладальнік [[Супэркубак Італіі па футболе|Супэркубка Італіі]] (1)**:
** 1991

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Генуя
Франсуа Марыяк

**Франсуа Марыяк** () (11 кастрычніка 1885, Бардо — 1 верасьня 1970, Парыж) — францускі пісьменьнік; чалец Францускай акадэміі (1933); ляўрэат Нобэлеўскай прэміі ў галіне літаратуры (1952); узнагароджаны Вялікім крыжам ордэна Ганаровага легіёна (1958). Адзін з самых буйных каталіцкіх пісьменьнікаў XX стагодзьдзя.

На беларускую мову асобныя вершы Ф. Марыяка пераклала Ніна Мацяш, асобныя раманы — Леанід Казыра.

## Беларускія пераклады
* Тэрэза Дэскейру. Клубок гадзюк. Мн., 1985

## Крыніцы

Катэгорыя:Францускія літаратары
Катэгорыя:Францускія драматургі
Катэгорыя:Францускія літаратурныя крытыкі
Катэгорыя:Францускія раманісты
Катэгорыя:Сябры Францускай акадэміі
Катэгорыя:Францускія нобэлеўскія ляўрэаты
Катэгорыя:Францускія журналісты
Катэгорыя:Рыма-каталіцкія літаратары
Катэгорыя:Хрысьціянскія гуманісты
Катэгорыя:Хрысьціянскія раманісты
Хуан Рамон Хімэнэс

**Хуан Рамон Хімэнэс** () (24 сьнежня 1891 — 29 мая 1958) — гішпанскі пісьменьнік, ляўрэат Нобэлеўскай прэміі па літаратуры (1956).

## Біяграфія
Нарадзіўся ў гарадку Магер у андалюзійскай правінцыіі Гуэльва. Належаў да пісьменьнікаў «Пакаленьня 1898 года». Для зборнікаў «Журботныя арыі» і іншыя характэрны суб’ектывізм і меланхолія. У зборніках «Вясеньнія баляды» (1910) традыцыі андалюзкага фальклёру. У зборніках «Духоўныя санэты», «Дзёньнік паэта-маладажона» (абодва 1917), «Бясконцасьць» (1918) зварот да ўнутранага сьвету чалавека. Адыход ад клясыцыстычных формаў, імкненьне да непасрэднасьці адлюстраваньня ў вершах і лірычнай прозе (кнігі «Плятэра і я», 1914; «Зьвер з глыбіні душы», 1949) і крытычных эсэ («Гішпанцы трох сьветаў», 1942; «Бясконцы паток», апублікаваны 1961).

## Беларускія пераклады
На беларускую мову вершы перакладзеныя Рыгорам Барадуліным, Лявонам Баршчэўскім, Якубам Лапаткам (зб. "Выбраная лірыка", 2017).

## Літаратура
* 

## Зноскі

Катэгорыя:Гішпанскія літаратары
Катэгорыя:Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі ў галіне літаратуры
Сальваторэ Квазымада

**Сальваторэ Квазымада** (, 20 жніўня 1901 — 14 чэрвеня 1968) — італьянскі пісьменьнік, паэт, перакладчык. Ляўрэат Нобэлеўскай прэміі па літаратуры (1959) «За лірычную паэзію, якая з клясычнай жвавасьцю выказвае трагічны досьвед нашага часу».

На беларускую мову вершы Квазымада пераклалі Лявон Баршчэўскі, Язэп Семяжон, Янка Сіпакоў.

## Творы
* Acque e terre (1930)
* Oboe sommerso (1932)
* Erato e Apòllìon (1938)
* Poesie (1938)
* Ed è subito sera (1942)
* Con il piede straniero sopra il cuore (1946)
* Giorno dopo giorno (1947)
* La vita non è sogno (1949)
* Il falso e vero verde (1954)
* La terra impareggiabile (1958)
* Il poeta e il politico e altri saggi (1960)
* Dare e avere (1966)

## Крыніцы

Катэгорыя:Італьянскія літаратары
Катэгорыя:Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі ў галіне літаратуры
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1901 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся 20 жніўня
Катэгорыя:Памерлі ў 1968 годзе
Катэгорыя:Памерлі 14 чэрвеня
Сэн-Жон Пэрс

**Сэн-Жон Пэрс** (; 31 траўня 1887, Пуэнт-а-Пітр, Гвадэлюпа — 20 верасьня 1975, Праванс) — літаратурны псэўданім францускага паэта і дыплямата **Алексыса Лежэ** (або Сэн-Лежэ) (, ), ляўрэата Нобэлеўскай прэміі па літаратуры (1960).

На беларускую мову асобныя творы Перса пераклалі Андрэй Хадановіч (у зб. «Разам з пылам»), Любоў Філімонава.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Францускія паэты
Катэгорыя:Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі ў галіне літаратуры
Джон Стэйнбэк

**Джон Эрнст Стэ́йнбэк** (; 27 лютага 1902, г. Салінас, ЗША — 20 сьнежня 1968, Нью-Ёрк, ЗША) — амэрыканскі пісьменьнік. Навучаўся ў Стэнфардзкім унівэрсытэце. Шмат падарожнічаў, працаваў журналістам.

## Узнагароды
* Пулітцэраўская прэмія (1940)
* Нобэлеўская прэмія па літаратуры (1962)

## Беларускія пераклады
* Гронкі гневу // пер. С. Дорскага. — Мн., 1993.

## Крыніцы

Катэгорыя:Літаратары ЗША
Катэгорыя:Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі ў галіне літаратуры
Ёргас Сэфэрыс

**Ёргас Сэфэрыс** (грэч. Γιώργος Σεφέρης), (29 лютага (13 сакавіка) 1900, Урла, непадалёк ад Сьмірны — 20 верасьня 1971, Атэны), сапраўднае прозьвішча Сэфэрыадыс (грэч. Γιώργος Σεφεрιάδης) — найбуйнейшы паэт у сучаснай грэцкай літаратуры.

## Крыніцы

Катэгорыя:Грэцкія літаратары
Катэгорыя:Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі ў галіне літаратуры
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1900 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся 13 сакавіка
Катэгорыя:Памерлі ў Атэнах
Катэгорыя:Памерлі ў 1971 годзе
Катэгорыя:Памерлі 20 верасьня
Міхаіл Шолахаў

**Міхаі́л Алякса́ндравіч Шо́лахаў ** (;  — 21 лютага 1984) — расейскі савецкі пісьменьнік. Акадэмік АН СССР (1939). Вучыўся ў гімназіі (1913-18). Друкаваўся з 1923. 3 1926 жыў у станіцы Вёшанскай (Растоўская вобласьць). У нямецка-савецкую вайну карэспандэнт газэты «Правда».

## Беларускія пераклады
* Паднятая цаліна / Міх. Шолахаў; Пер. з рус. мовы пад рэд. С.Гайдука. — Мн. : ДВБ. ЛіМ, 1935. — 303 с (перавыданьне ў 1936 годзе).
* Ціхі Дон (кн. 1-3, 1936, пер. У. Хадыка),
* Лёс чалавека (1959, пер. Я. Шарахоўскі),
* Яны змагаліся за Радзіму (1975, разьдзелы з рамана, пер. М. Лужанін).

## Крыніцы

Катэгорыя:Савецкія літаратары
Катэгорыя:Расейскія літаратары
Катэгорыя:Літаратары сацыялістычнага рэалізму
Катэгорыя:Правадзейныя сябры АН СССР
Катэгорыя:Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі ў галіне літаратуры
Катэгорыя:Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі з СССР
Катэгорыя:Ляўрэаты Ленінскай прэміі
Катэгорыя:Узнагароджаныя мэдалём «За доблесную працу ў Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.»
Катэгорыя:Двойчы Героі Сацыялістычнай Працы
Катэгорыя:Сябры КПСС
Катэгорыя:Сябры ЦК КПСС
Катэгорыя:Удзельнікі нямецка-савецкай вайны
Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савету СССР
Катэгорыя:Памерлі ад раку
Нэлі Закс

**Ле́ані Нэ́лі Закс** (1891, Бэрлін — 1970, Стакгольм) — паэтка, ляўрэат Нобэлеўскай прэміі па літаратуры.

У 15 гадоў захаплялася творчасьцю Сэльмы Лягерлёф. Пачала зь ёй ліставаньне, якое доўжылася амаль 35 год. У 18 год пачала пісаць вершы, адзін зь якіх ухваліў і надрукаваў Штэфан Цвайг. Да 1938 час ад часу друкавала сваю паэзію ў пэрыёдыцы.

У 1940 дзякуючы Сэльме Лягерлёф Нэлі Закс атрымала швэдзкую візу і зьехала зь Нямеччыны. У Швэцыі яна пачала пісаць зусім іншыя, нерамантычныя вершы пра лёс габрэяў.

Зборнікі «Wohnungen des Todes» (1946) / «Жытло сьмерці», «Sternverdunkelung» (1949) / «Зорнае зацьменьне», «Und Niemand weiß weiter» (1957) / «І ніхто ня ведае, як быць далей», «Flucht und Verwandlung»(1959) / «Уцёкі і ператварэньне» былі адзначаны крытыкай як выбітныя зьявы паэзіі. У 1960 у Нямеччыне Закс прысудзілі прэмію Ганнэты фон Дростэ-Шюльхоф, у 1965 Прэмію Міра заходненямецкай асацыяцыі кнігавыдаўцоў. У 1966 разам з Шмуэлем Агнонам атрымала Нобэлеўскую прэмію па літаратуры — «… за выбітныя лірычныя і драматычныя творы, з трапяткім натхненьнем і сілай, якія перадаюць лёс Ізраілю і яго народа».

## Беларускія пераклады
* Нэлі Закс. Выбраная лірыка. Пер. Лявона Баршчэўскага. Менск: Зьміцер Колас, 2022. (Паэты плянэты).
* Вершы ў перакладзе Арцёма Арашонка

## Крыніцы

Катэгорыя:Літаратаркі
Катэгорыя:Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі ў галіне літаратуры
Мігель Анхель Астурыяс

**Мігель Анхель Астурыяс Расалес** (; 19 кастрычніка 1899, Гватэмала, Гватэмала — 9 чэрвеня 1974, Мадрыд, Гішпанія) — гватэмальскі пісьменьнік і дыплямат, ляўрэат Нобэлеўскай прэміі па літаратуры (1967) («за яркае творчае дасягненьне, у аснове якога ляжыць цікавасьць да звычаяў і традыцый індзейцаў Латынскай Амэрыкі») і Міжнароднай Ленінскай прэміі «За ўмацаваньне міру паміж народамі» (1966).

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Miguel Angel Asturias Banquet speech

Катэгорыя:Гішпанскія літаратары
Катэгорыя:Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі ў галіне літаратуры
Катэгорыя:Пахаваныя на могілках Пэр-Ляшэз
Шмуэль Ёсэф Агнон

**Шмуэль Ёсэф (Шай) Агнон** (нар. Шміл-Іосэф Чачкес, іўр. שמואל יוסף עגנון, англ. Shmuel Yosef (SY) Agnon; 8 жніўня 1887 г., Бучач, Галіцыя, Аўстра-Вугоршчына — 17 лютага 1970, Ерусалім, Ізраіль) — ізраільскі пісьменьнік, ляўрэат Нобэлеўскай прэміі па літаратуры (1966) «За глыбока арыгінальнае мастацтва апавяданьня, навеянные габрэйскімі народнымі матывамі». Пісаў на іўрыце і на ідышы.

У 1953—1962 выйшаў Поўны збор твораў Агнона ў васьмі тамах. У 1966 годзе сумесна з Нэлі Закс Агнон за раманы «Вясельны балдахін» і «Начны госьць» атрымаў Нобэлеўскую прэмію па літаратуры.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Agnon's Nobel Prize Speech

Катэгорыя:Літаратары
Катэгорыя:Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі ў галіне літаратуры
Патрык Ўайт

**Патрык Віктар Мартындэйл Ўайт** (анг. Patrick Victor Martindale White; 28 траўня 1912 — 30 верасьня 1990) — аўстралійскі пісьменьнік. Ляўрэат Нобэлеўскай прэміі па літаратуры (1973) «За эпічнае і псыхалягічнае майстэрства, дзякуючы якому быў адкрыты новы літаратурны матэрык».

## П’есы
* Bread and Butter Women (1935) не пастаўленая.
* The School for Friends (1935) не пастаўленая.
* Return to Abyssinia (1947) не пастаўленая.
* The Ham Funeral (1947) prem. Union Theatre, Adelaide, 1961.
* The Season at Sarsaparilla (1962)
* Night on Bald Mountain (1964)
* A Cheery Soul (1963)
* Big Toys (1977)
* Signal Driver: A Morality Play for the Times (1982)
* Netherwood (1983)
* Shepherd on the Rocks (1987)

## Крыніцы

Катэгорыя:Аўстралійскія літаратары
Катэгорыя:Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі ў галіне літаратуры
Эйвінд Юнсан

**Эйвінд Улуф Вэрнэр Юнсан** (, 29 ліпеня 1900 — 25 жніўня, 1976) — швэдзкі пісьменьнік. Ляўрэат Нобэлеўскай прэміі па літаратуры (1974) «За апавядальнае мастацтва, якое прадбачыць прастору і час, служыць свабодзе».

## Крыніцы

Катэгорыя:Швэдзкія літаратары
Катэгорыя:Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі ў галіне літаратуры
Катэгорыя:Швэдзкія нобэлеўскія ляўрэаты
Катэгорыя:Швэдзкамоўныя пісьменьнікі
Катэгорыя:Швэдзкія раманісты
Катэгорыя:Швэдзкія перакладчыкі
Катэгорыя:Перакладчыкі з францускай мовы
Катэгорыя:Перакладчыкі з нарвэскай мовы
Катэгорыя:Сябры Швэдзкай акадэміі
Катэгорыя:Ганаровыя дактары Гётэборскага ўнівэрсытэту
Катэгорыя:Ляўрэаты Літаратурнай прэміі Паўночнай рады
Катэгорыя:Ляўрэаты прэміі Добляўга
Катэгорыя:Ляўрэаты Галоўнай прэміі Дзевяці
Катэгорыя:Пахаваныя на Лясных могілках Стакгольму
Гары Мартынсан

**Га́ры Э́дмунд Ма́ртынсан** (, 6 траўня 1904, Емсгёг, Блекінге, Швэцыя — 11 лютага 1978, Сольна, лэн Стакгольм, Швэцыя) — швэдзкі пісьменьнік і паэт, ляўрэат Нобэлеўскай прэміі па літаратуры (1974) разам з Эйвіндам Юнсанам.

Яго жонкай была знакамітая швэдзкая пісьменьніца Муа Мартынсан. Вялікую вядомасьць атрымаў пры публікацыі сымбалічна-фантастычнай паэмы «Аніяра» (1956). У 1974 годзе атрымаў Нобэлеўскую прэмію па літаратуры. На той час ён быў сябрам Швэдзкай акадэміі, якая вызначае ляўрэатаў Нобэлеўскай прэміі. Гэты факт стаў падставай для падазрэньняў у недабрасумленнасьці Мартынсана. З часам напады ў яго адрас рабіліся толькі часьцейшымі. Мартысан скончыў жыцьцё самагубствам, зрабіўшы сабе харакіры нажніцамі ў Каралінскім шпіталі ў Стакгольме.

## Крыніцы

Катэгорыя:Літаратары
Катэгорыя:Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі ў галіне літаратуры
Катэгорыя:Літаратары-самагубцы
Эўджэніё Мантале

**Эўджэ́ніё Манта́ле** (, 12 кастрычніка 1896, Генуя — 12 верасьня 1981, Мілян) — італьянскі паэт, празаік, літаратурны крытык. Пажыцьцёвы сэнатар.

## Біяграфія
Нарадзіўся ў сям’і камэрсанта. У юнацтве браў урокі сьпеваў, хацеў стаць опэрным сьпеваком. Удзельнічаў у Першай сусьветнай вайне. У 1920-х працаваў у флярэнтыйскім выдавецтве, у бібліятэцы. У 1938 пасьля адмовы ўступіць у фашысцкую партыю быў звольнены. У 1943 яго вершы былі нелегальна вывезеныя за мяжу і апублікаваны за мяжой (Швайцарыя). Пасьля вайны пераехаў у Мілян, супрацоўнічаў з газэтай «Кар’ерэ дэла Сэра» як літаратурны і музычны крытык.

## Прызнаньне
У 1967 за заслугі перад італьянскай культурай Мантале атрымаў званьне пажыцьцёвага сэнатара, у 1975 яму была прысуджана Нобэлеўская прэмія па літаратуры. На вершы Мантале пісаў музыку італьянскі кампазытар Гафрэда Пэтрасі (1904—2003).

## Творы
* Ossi di seppia / Панцыры каракаціц (1925)
* Le occasioni / Абставіны (1939)
* Finisterre / Фіністэрэ(1943)
* Farfalla di Dinard / Дынарскі матылёк (1956, вершы ў прозе)
* La bufera e altro / Бура і іншае (1956)
* Satura / Сатура (1971)
* Mottetti / Мэтэцьці (1973)
* Quaderno di quattro anni / Сшытак за чатыры гады (1977)

## Беларускія пераклады
* Сон вязня: (верш) // Ад вежаў Ферары / Пераклад з італьянскай мовы Шаўня А. А. — Мн., 1974.
* Вугор: (верш) // Ад вежаў Ферары / Пераклад з італьянскай мовы Барадулін Р. — Мн., 1974.
* Узбярэжная; Твой парыў: (вершы) // Ад вежаў Ферары / Пераклад з італьянскай мовы Стральцоў М. — М., 1974.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Італьянскія літаратары
Катэгорыя:Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі ў галіне літаратуры
Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусьветнай вайны
Беластоцкае ваяводзтва

**Беластоцкае ваяводзтва** — земскія ўдзелы, якія існавалі ў Польшчы ў розныя часы:
* Беластоцкае ваяводзтва (1919—1939)
* Беластоцкае ваяводзтва (1944—1975)
* Беластоцкае ваяводзтва (1975—1998)

## Гл. таксама
* Беласток
* Беластоцкі гарадзкі аддзел БГКТ
* Беластоцкі павятовы аддзел БГКТ
* Падляскае ваяводзтва
Вісэнтэ Алейксандрэ

**Вісэнтэ Алейксандрэ-і-Мэрлё** (, , Сэвільля — ) — гішпанскі паэт, прадстаўнік «пакаленьня 27 году». Ляўрэат Нобэлеўскай прэміі па літаратуры (1977) «За выбітную паэтычную творчасьць, якая адлюстроўвае становішча чалавека ў космасе і сучасным грамадзтве і ў той жа час уяўляе сабой велічнае сьведчаньне адраджэньня традыцый гішпанскай паэзіі ў пэрыяд паміж сусьветнымі войнамі».

Асобныя вершы пераклаў на беларускую мову Макс Шчур.

## Крыніцы

Катэгорыя:Асобы Сэвільлі
Катэгорыя:Гішпанскія паэты
Катэгорыя:Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі ў галіне літаратуры
Ісак Башэвіс Зынгер

**Ісаак Башэвіс Зынгер**, таксама **Іцхак Зынгер** (; 14 ліпеня 1904, Лявончын, Царства Польскае, Расейская імпэрыя — 24 ліпеня 1991, Маямі, Флорыда, ЗША) — амэрыканскі габрэйскі пісьменьнік, жыў і працаваў у Нью-Ёрку. Ляўрэат Нобэлеўскай прэміі па літаратуры (1978). Пісаў на мове ідыш.

## Беларускія пераклады
* Зынгер, Ісак Башэвіс. Карона зь пер’я. № 3 (8) — 2000. С. 145—162. Пераклаў з ангельскай Алесь Анціпенка.

## Крыніцы

Катэгорыя:Літаратары ЗША
Катэгорыя:Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі ў галіне літаратуры
Адысэяс Элітыс

**Адысэ́яс Элі́тыс** (, 2 лістапада 1911 — 18 сакавіка 1996) — грэцкі паэт. Ляўрэат Нобэлеўскай прэміі па літаратуры (1979), «які зь бясстрашнай празарлівасьцю паказаў неабароненасьць чалавека ў сьвеце, які разьдзіраюць канфлікты».

## Біяграфія
З старадаўняй сям’і камэрсантаў. Навучаўся ў Атэнах. Першая публікацыя — у часопісе «Новыя навукі» (Νέα Γράμματα, 1935), пры падтрымцы Сэфэрыса. Працаваў на радыё (1945—1946, 1953—1954). У 1948—1952 і 1969—1972 жыў у Парыжы, быў блізкі з Брэтонам; Рэвэрдзі, Пікаса, Унгарэці, Джакамэці, Шагал і Маціс ілюстравалі кнігі Элітыса.

## Бібліяграфія

### Паэмы
* Orientations (*Προσανατολισμοί*, 1940)
* Sun The First (*Ηλιος ο πρώτος, παραλλαγές πάνω σε μιαν αχτίδα*, 1943)
* An Heroic And Funeral Chant For The Lieutenant Lost In Albania (*Άσμα ηρωικό και πένθιμο για τον χαμένο ανθυπολοχαγό της Αλβανίας*, 1946)
* To Axion Esti — It Is Worthy (*Το Άξιον Εστί*, 1959)
* Six Plus One Remorses For The Sky (*Έξη και μια τύψεις για τον ουρανό*, 1960)
* The Light Tree And The Fourteenth Beauty (*Το φωτόδεντρο και η δέκατη τέταρτη ομορφιά*, 1972)
* The Sovereign Sun (*Ο ήλιος ο ηλιάτορας*, 1971)
* The Trills Of Love (*Τα Ρω του Έρωτα*, 1973)
* The Monogram (*Το Μονόγραμμα*, 1972)
* Step-Poems (*Τα Ετεροθαλή*, 1974)
* Signalbook (*Σηματολόγιον*, 1977)
* Maria Nefeli (*Μαρία Νεφέλη*, 1978)
* Three Poems under a Flag of Convenience (*Τρία ποιήματα με σημαία ευκαιρίας* 1982)
* Diary of an Invisible April (*Ημερολόγιο ενός αθέατου Απριλίου*, 1984)
* Krinagoras (*Κριναγόρας*, 1987)
* The Little Mariner (*Ο Μικρός Ναυτίλος*, 1988)
* The Elegies of Oxopetras (*Τα Ελεγεία της Οξώπετρας*, 1991)
* West of Sadness (*Δυτικά της λύπης*, 1995)

### Проза
* The True Face and Lyrical Bravery of Andreas Kalvos (*Η Αληθινή φυσιογνωμία και η λυρική τόλμη του Ανδρέα Κάλβου*, 1942)
* 2x7 e (collection of small essays) (*2χ7 ε* (συλλογή μικρών δοκιμίων))
* (Offering) My Cards To Sight (*Ανοιχτά χαρτιά* (συλλογή κειμένων), 1973)
* The Painter Theophilos (*Ο ζωγράφος Θεόφιλος*, 1973)
* The Magic Of Papadiamantis (*Η μαγεία του Παπαδιαμάντη*, 1975)
* Reference to Andreas Empeirikos (*Αναφορά στον Ανδρέα Εμπειρίκο*, 1977)
* The Public ones and the Private ones (*Τα Δημόσια και τα Ιδιωτικά*, 1990)
* Private Way (*Ιδιωτική Οδός*, 1990)
* *«Εν λευκώ»* (συλλογή κειμένων), (1992)
* The Garden with the Illusions (*Ο κήπος με τις αυταπάτες*, 1995)

### Пераклады
* Second Writing (*Δεύτερη γραφή*, 1976)
* Sapho (*Σαπφώ*)
* The Apocalypse (by John) (*Η αποκάλυψη*, 1985)

## Крыніцы

Катэгорыя:Грэцкія паэты
Катэгорыя:Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі ў галіне літаратуры
Эліяс Канэцьці

**Эліяс Канэцьці** (; 25 ліпеня 1905 — 14 жніўня 1994) — аўстрыйскі, баўгарскі, брытанскі пісьменьнік, драматург, культуроляг, сацыяльны мысьляр.

## Біяграфія
Нарадзіўся ў г. Русэ ў Баўгарыі і ўсё жыцьцё захоўваў баўгарскае грамадзянства. Паходзіў з габрэйскай (сэфардзкай) сям’і, дзе гаварылі на ладзіна. Дзяцінства і юнацтва яго прайшлі ў Баўгарыі, Вялікабрытаніі, Швайцарыі, Аўстрыі і Нямеччыне. Скончыў хімічны факультэт Венскага ўнівэрсытэту. У 1938 годзе ў сувязі з аншлюсам Аўстрыі зьехаў у Парыж, затым у Лёндан. З 1952 году — грамадзянін Вялікабрытаніі.

## Творчасьць
Самы вядомы твор пісьменьніка — раман «Асьляпленьне», у якім, працягваючы традыцыі Ф. Кафкі, пісьменьнік піша пра абсурднасьці і вар’яцтва навакольнага сьвету. У 1981 годзе гэты твор быў уганараваны Нобэлеўскай прэміяй па літаратуры. У творы было прадказана зьяўленьне ў шахматным сьвеце Робэрта Фішэра (хоць першапачаткова прозьвішча пэрсанажа Фішэрль і дзеяньне адбываецца ў сьне).

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Баўгарскія літаратары
Катэгорыя:Брытанскія літаратары
Катэгорыя:Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі ў галіне літаратуры
Катэгорыя:Культуролягі
Ўільям Голдынг

Сэр **Ўі́льям Джэ́ралд Го́лдынг** (; 19 верасьня 1911 — 19 чэрвеня 1993) — ангельскі пісьменьнік, ляўрэат Нобэлеўскай прэміі па літаратуры (1983). За амаль саракагадовую літаратурную кар’еру Голдынг выдаў 12 раманаў; сусьветную вядомасьць яму забясьпечыў першы зь іх, «Уладар мух», які лічыцца адным з выбітных твораў сусьветнай літаратуры XX стагодзьдзя.

## Беларускія пераклады
Навэла «Бог Скарпіён» у перакладзе V.K. была апублікавана ў часопісе «Дзеяслоў» (№ 6, 2003. С. 144—176).

## Крыніцы

Катэгорыя:Ангельскія літаратары
Катэгорыя:Брытанскія літаратары-фантасты
Нараўка

Назву **Нараўка** маюць:

* Нараўка — вёска ў Гайнаўскім павеце Падляскага ваяводзтва Польшчы
* Нараўка — вясковая гміна ў Гайнаўскім павеце Падляскага ваяводзтва Польшчы
* Нараўка — рака ў Пружанскім раёне Беларусі і Падляскім ваяводзтве Польшчы, левы прыток ракі Нараў
Воле Шайінка

**Акінвандэ Воле Бабатундэ Шайінка** (Воле Сайінка, , , Абеакута, Нігерыя) — нігерыйскі драматург, пісьменьнік, паэт. Ляўрэат Нобэлеўскай прэміі па літаратуры (1986) «За стварэньне тэатра велізарнай культурнай пэрспэктывы і паэзіі».

## Бібліяграфія

### Пастаноўкі
* *The Swamp Dwellers*
* *The Lion and the Jewel*
* *The Trials of Brother Jero*
* *A Dance of the Forests*
* *The Strong Breed*
* *Before the Blackout*
* *Kongi’s Harvest*
* *The Road*
* *The Bachaee of Euripides*
* *Madmen and Specialists*
* *Camwood on the Leaves*
* *Jero’s Metamorphosis*
* *Death and the King’s Horseman*
* *Opera Wonyosi*
* *Requiem for a Futurologist*
* *A Play of Giants*
* *A Scourge of Hyacinths* (радыёпастаноўка)
* *From Zia, with Love*
* *The Beatification of the Area Boy*
* *King Baabu*

### Навэлы
* *The Interpreters*
* *Season of Anomy*
* *Aké: The Years of Childhood*
* *Isara: A Voyage around Essay*
* *The Man Died*
* *Ibadan: The Penkelemes Years: a memoir 1946-65*
* *You Must Set Forth at Dawn*

### Паэтычныя зборнікі
* *A Shuttle in the Crypt* (original title *Poems from Prison*)
* *Idanre and other poems*
* *Mandela’s Earth and other poems*
* *Ogun Abibiman*
* *Samarkand and Other Markets I Have Known*
* Abiku

### Эсэ
* *Neo-Tarzanism: The Poetics of Pseudo-Transition*
* *Art, Dialogue, and Outrage: Essays on Literature and Culture*
* *Myth, Literature and the African World*

### Фільмы
* *Kongi's Harvest*
* *Culture in Transition*
* *Blues For a Prodigal*

## Крыніцы

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Нігерыі
Катэгорыя:Нігерыйскія літаратары
Катэгорыя:Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі ў галіне літаратуры
Надын Гордымэр

**Нады́н Го́рдымэр** (анг. Nadine Gordimer, , Спрынгс, правінцыя Гаўтэнг, раней Трансвааль — ) — паўднёваафрыканская англамоўная пісьменьніца, паэтэса. Аўтарка апавяданьняў і раманаў антырасісцкай накіраванасьці. Ляўрэат Нобэлеўскай прэміі па літаратуры (1991), «якая сваім пышным эпасам прынесла велізарную карысьць чалавецтву».

## Крыніцы

Катэгорыя:Літаратаркі
Катэгорыя:Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі ў галіне літаратуры
Катэгорыя:Нарадзіліся ў ПАР
Дэрэк Ўолкат

**Дэрэк Элтан Ўолкат** (; 23 студзеня 1930 — 17 сакавіка 2017) — паэт і драматург, ураджэнец Сэнт-Люсіі. Піша на ангельскай мове. Ляўрэат Нобэлеўскай прэміі па літаратуры (1992) «за яскравую паэтычную творчасьць, якая поўніцца гістарызмам і зьяўляецца вынікам адданасьці культуры ва ўсёй яе разнастайнасьці.»

Верш Ўолката «Зьмяя» на беларускую мову пераклаў Сяргей Прылуцкі.

## Бібліяграфія
### Зборнікі
* 1948 *25 Poems*
* 1949 *Epitaph for the Young: Xll Cantos*
* 1951 *Poems*
* 1962 *In a Green Night: Poems 1948–60*
* 1964 *Selected Poems*
* 1965 *The Castaway and Other Poems*
* 1969 *The Gulf and Other Poems*
* 1973 *Another Life* 
* 1976 *Sea Grapes*
* 1979 *The Star-Apple Kingdom*
* 1981 *Selected Poetry*
* 1981 *The Fortunate Traveller* 
* 1983 *The Caribbean Poetry of Derek Walcott and the Art of Romare Bearden*
* 1984 *Midsummer* 
* 1986 *Collected Poems, 1948-1984*
* 1987 *The Arkansas Testament*
* 1990 *Амерас* ()
* 1997 *The Bounty* 
* 2000 *Tiepolo's Hound*
* 2004 *The Prodigal*
* 2007 *Selected Poems* (Edited, selected, and with an introduction by Edward Baugh)
* 2010 *The White Egrets*
* 2014 *The Poetry of Derek Walcott 1948–2013*
* 2016 *Morning, Paramin* (illustrated by Peter Doig)

### Пастаноўкі
* (1950) *Henri Christophe: A Chronicle in Seven Scenes*
* (1951) *Harry Dernier: A Play for Radio Production*
* (1953) *Wine of the Country*
* (1954) *The Sea at Dauphin: A Play in One Act*
* (1957) *Ione*
* (1958) *Drums and Colours: An Epic Drama*
* (1958) *Ti-Jean and His Brothers*
* (1966) *Malcochon: or, Six in the Rain*
* (1967) *Dream on Monkey Mountain*
* (1970) *In a Fine Castle*
* (1974) *The Joker of Seville*
* (1974) *The Charlatan*
* (1976) *O Baby!*
* (1977) *Remembrance*
* (1978) *Pantomime*
* (1980) *The Joker of Seville and O Babylon!: Two Plays*
* (1982) *The Isle Is Full of Noises*
* (1986) Three Plays (*The Last Carnival*, *Beef, No Chicken*, and *A Branch of the Blue Nile*)
* (1991) *Steel*
* (1993) *Odyssey: A Stage Version*
* (1997) *The Capeman* (lyrics, in collaboration with Paul Simon)
* (2002): *Walker and The Ghost Dance*
* (2011): *Moon-Child*
* (2014): *O Starry Starry Nigh*

### Проза
* 1998 *What the Twilight Says. Essays*

## Крыніцы

Катэгорыя:Літаратары
Катэгорыя:Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі ў галіне літаратуры
Катэгорыя:Нарадзіліся 23 студзеня
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1930 годзе
Катэгорыя:Ангельскія літаратары
Катэгорыя:Ангельскія паэты
Тоні Морысан

**Тоні Морысан** (; пры нараджэньні **Хлоя Ардэлія Ўофард**, англ. Chloe Ardelia Wofford; 18 лютага 1931 — 5 жніўня 2019 году) — амэрыканская пісьменьніца. Ляўрэат Нобэлеўскай прэміі па літаратуры (1993), як пісьменьніца, «якая ў сваіх поўных мары і паэзіі раманах ажывіла важны аспэкт амэрыканскай рэальнасьці».

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Літаратары і літаратаркі ЗША
Катэгорыя:Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі ў галіне літаратуры
Шэймас Гіні

**Шэймас Джастын Гіні** (, 13 красавіка 1939 — 30 жніўня 2013) — ірляндзкі пісьменьнік, паэт, перакладчык і выкладчык. Ляўрэат Нобэлеўскай прэміі па літаратуры (1995) «За лірычную прыгажосьць і этычную глыбіню паэзіі, якая адкрывае перад намі дзіўныя будні і ажылае мінулае».

## Бібліяграфія

### Паэмы
* Mid Term Break
* Digging (Faber & Faber, 1966)
* Death of a Naturalist (Faber & Faber, 1966)
* Door into the Dark (Faber & Faber, 1969)
* Wintering Out (Faber & Faber, 1972)
* North (Faber & Faber, 1975)
* Field Work (Faber & Faber, 1979)
* Selected Poems 1965—1975 (Faber & Faber, 1980)
* An Open Letter (Field Day, 1983)
* Station Island (Faber & Faber, 1984)
* The Haw Lantern (Faber & Faber, 1987)
* New Selected Poems 1966—1987 (Faber & Faber, 1990)
* Seeing Things (Faber & Faber, 1991)
* Sweeney’s Flight (with Rachel Giese, photographer) (Faber & Faber, 1992)
* The Spirit Level (Faber & Faber, 1996)
* Opened Ground: Poems 1966—1996 (Faber & Faber, 1998)
* Electric Light (Faber & Faber, 2001)
* District and Circle (Faber & Faber, 2006)

### Пераклады
* Sweeney Astray: A version from the Irish (Field Day, 1983)
* The Midnight Verdict: Translations from the Irish of Brian Merriman and from the Metamorphoses of Ovid (Gallery Press, 1993)
* Jan Kochanowski: Laments (Faber & Faber, 1995)
* Beowulf (Faber & Faber, 1999)
* Diary of One Who Vanished (Faber & Faber, 1999)

### Эсэ
* Preoccupations: Selected Prose 1968—1978 (Faber & Faber, 1980)
* The Government of the Tongue (Faber & Faber, 1988)
* The Place of Writing (Emory University, 1989)
* The Redress of Poetry: Oxford Lectures (Faber & Faber, 1995)
* Crediting Poetry: The Nobel Lecture (Gallery Press, 1995)
* Finders Keepers: Selected Prose 1971—2001 (Faber & Faber, 2002)

## Беларускія пераклады
На беларускую мову паасобныя творы Ш. Хіні пераклалі Лявон Баршчэўскі, Сяргей Шупа, Алена Таболіч.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Літаратары
Катэгорыя:Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі ў галіне літаратуры
Дарыё Фо

**Дарыё Фо** (; 24 сакавіка 1926, Санджана — 13 кастрычніка 2016, Мілян) — італьянскі драматург, рэжысэр, тэарэтык сцэнічнага майстэрства, жывапісец. Ляўрэат Нобэлеўскай прэміі па літаратуры (1997), ганаровы доктар рымскага ўнівэрсытэту «Ля Сапіенца» (2006).

## Біяграфія
З 1963 году выступаў акторам, рэжысэрам, аўтарам скетчаў для кабарэ і вулічных тэатраў, з 1969 году кіраваў перасоўнай тэатральнай трупай «Ля Камуна». Быў блізкі да левых сацыялістычных сілаў, у 1970 годзе выйшаў з кампартыі Італіі.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Італьянскія літаратары
Катэгорыя:Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі ў галіне літаратуры
Катэгорыя:Драматургі
Гюнтэр Грас

**Гюнтэр Грас** ( альбо ; 16 кастрычніка 1927, Данцыг — 13 красавіка 2015, Любэк, Нямеччына) — нямецкі пісьменьнік, скульптар, мастак, графік, ляўрэат Нобэлеўскай прэміі па літаратуры 1999 году.

## Біяграфія
Нарадзіўся 16 кастрычніка 1927 году ў Данцызе. Падчас Другой сусьветнай вайны быў спачатку залічаны ў склад дапаможнай службы СПА Люфтвафэ, а пазьней у 10-ю танкавую дывізію войскаў СС.

Пасьля разгрому Нямеччыны Грас да 1946 году знаходзіўся ў амэрыканскім лягеры для ваеннапалонных у Баварыі. Вызваліўшыся, ён пачаў вывучаць скульптуру і жывапіс, а ў канцы 1950-х гадоў захапіўся літаратурай. З выхадам у 1959 годзе рамана «Бляшаны барабан» Грас стаў першым нямецкім пасьляваенным пісьменьнікам, якія атрымаў міжнароднае прызнаньне. Раман зьяўляецца першай часткай так званай «Данцыгскай трылогіі», у якой адбіліся яго ваенныя перажываньні ў падлеткавым узросьце.

У 1999 годзе стаў ляўрэатам Нобэлеўскай прэміі па літаратуры.

Памёр 13 красавіка 2015 году ў Любэку (Нямеччына).

## Беларускія пераклады
* Мая зялёная паляна / Пераклад Лявона Баршчэўскага // ARCHE. 2003. № 2.
* Вершы ў перакладзе Лявона Баршчэўскага і Вольгі Гапеевай // im lichtertanz = У танцы ліхтароў: Сучасная нямецкая паэзія. Менск: Тэхналёгія, 2004.

## Крыніцы

Катэгорыя:Нямецкія літаратары
Катэгорыя:Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі ў галіне літаратуры
Гао Сынцянь

**Гао Сынцзянь** ( 4 студзеня 1940 г, Ганьчжоў, Цзянсу, КНР) — кітайскі празаік, навэліст, драматург і крытык. Ляўрэат Нобэлеўскай прэміі па літаратуры 2000 году за «творы сусьветнага значэньня, адзначаныя горыччу за становішча чалавека ў сучасным свеце». Жыве ў Парыжы.

## Крыніцы

Катэгорыя:Кітайскія літаратары
Катэгорыя:Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі ў галіне літаратуры
Белавеская пушча (нацыянальны парк)

**«Белавеская пушча»** — нацыянальны парк у Беларусі на тэрыторыі буйнога ляснога масіву Белавеская пушча (Камянецкі, Пружанскі і Сьвіслацкі раёны).

Адміністрацыйна-гаспадарчым і навуковым цэнтрам зьяўляецца вёска Каменюкі (Камянецкі раён, Берасьцейская вобласьць). Створаны ў мэтах захаваньня эталённых і ўнікальных прыродных комплексаў і аб’ектаў прыроды, правядзеньня навуковых дасьледаваньняў, распрацоўкі і ўкараненьня навуковых мэтадаў аховы прыроды і прыродакарыстаньня, экалягічнай асьветы і рэкрэацыйнай дзейнасьці.

## Мінуўшчына
Пушча — былая паляўнічая гаспадарка літоўскіх князёў (з XV ст.) і расейскіх цароў (XVIII — пач. ХХ стст.). 25 сьнежня 1939 году Савет народных камісараў Беларускай ССР ухваліў рашэньне аб стварэньні дзяржаўнага прыроднага запаведніка «Белавеская пушча» агульнай плошчай 1292 кв.км. Яго ахоўная частка складала 5026,7 га (4 %). 31 студзеня 1940 году камісія Кіраўніцтва запаведнымі тэрыторыямі БССР прыбыла ў пушчу, кіраваньне якой пераняла ў 10-й арміі Беларускай вайсковай акругі.

У 1957—1991 мела статус запаведна-паляўнічай гаспадаркі, была месцам паляваньняў для прадстаўнікоў высокай савецкай намэнклятуры і іх замежных гасьцей. З 1991 нацыянальны парк. У 1992 уключаны ЮНЭСКО ў сьпіс аб’ектаў сусьветнай спадчыны. З 1993 біясфэрны запаведнік. 14 лютага 2012 г. А.Лукашэнка падпісаў Указ № 59, якім павялічыў запаведную плошчу пушчы з 30,7 тыс.га да 57 тыс.га (+86%).

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Ініцыятыўная група «Белавеская пушча — XXI ст.»

Катэгорыя:Белавеская пушча
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1939 годзе
Катэгорыя:Камянецкі раён
Катэгорыя:Пружанскі раён
Катэгорыя:Сьвіслацкі раён
Курляндыя

**Курзэмэ** (, ), састар. **Курляндыя** або **Куронія** — гістарычная вобласьць Латвіі, якая ўваходзіла ў склад валадарстваў Лівонскага ордэна, Рэчы Паспалітай, Расейскай імпэрыі.

У шырокім разуменьні Курзэмэ — уся частка Латвіі да паўднёвага захада ад ракі Заходняй Дзьвіны, т. б. на левым яе берагу. Межы яе амаль супадаюць зь межамі Курляндзкай губэрні у Расейскай імпэрыі.

У вузейшым разуменьні Курзэмэ — заходняя частка вышэйпаказанай Латвіі, да нямецкай заваёвы населеная куршамі і лівамі, т. б. прыкладна сучасныя Ліепайскі, Вэнтсьпілскі, Талсінскі, Кулдыскі, Салдускі раёны. Астатняя, меншая частка «вялікі Курзэмэ» складае Зэмгалэ у шырокім разуменьні або жа Зэмгалэ ў вузкім разуменьні і Сэлію (яна жа Аўгшзэмэ, Аўгшкурзэмэ).
Вільгэльм Конрад Рэнтген

**Вільгэльм Конрад Рэнтген** (; 27 сакавіка 1845 — 10 лютага 1923) — нямецкі фізык. Правёў шмат важных дасьледваньняў па крышталяграфіі і электрадынаміцы. У 1895 годзе адкрыў рэнтгенаўскае выпраменьваньне. Першы ляўрэат Нобэлеўскай прэміі па фізыцы (1901).

Нарадзіўся ў невялікім нямецкім горадзе Ленэп непадалёк ад мяжы з Галяндыяй. Вучыўся ў Вышэйшай тэхнічнай школе ў Цюрыху (1865—1868), атрымаў ступень доктара ў Цюрыскім унівэрсытэце (1868). Працаваў у розных унівэрсытэтах Нямеччыны. Ад 1896 году чалец-карэспандэнт Берлінскай АН. У 1900—1920 прафэсар Мюнхэнскага ўнівэрсытэту і дырэктар Фізычнага інстытуту. Навуковыя працы па электрамагнетызме, фізіцы крышталёў, оптыцы ды малекулярнай фізыцы. У 1885 годзе выявіў магнітнае поле дыэлектрыка, які рухаецца ў эл. полі (г. зв. рэнтгенаўскі ток), што мела важнае значэньне для стварэньня электроннай тэорыі. Адкрыў ды дасьледаваў рэнтгенаўскія прамяні, прапанаваў канструкцыю трубкі для атрыманьня рэнтгенаўскіх прамянёў і зрабіў першыя рэнтгенаўскія здымкі.

## Крыніцы

Катэгорыя:Сябры-карэспандэнты
Катэгорыя:Нямецкія фізыкі
Катэгорыя:Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі ў галіне фізыкі
Катэгорыя:Памерлі ад раку
Рок-гурт

**Рок-гурт**&nbsp;— музычны калектыў, які працуе ў жанры рок-музыкі.

У беларускую мову тэрмін прыйшоў з Ангельшчыны () . У гады існаваньня СССР ужываўся афіцыйны тэрмін *вакальна-інструмэнтальны ансамбль* (*ВІА*). Першыя рок-гурты зьявіліся ў ЗША й Вялікабрытаніі ў другой палове 1950-х гадоў, адначасова з папулярызацыю рок-н-ролу.

## Разьвіцьцё фармату
Уздым і распаўсюджаньне рок-гуртоў, як музычнай зьявы, адпавядае ўзрастаньню творчага таленту шэрагу ўласных сьпевакоў. Да сярэдзіны 1960-х гадоў музычныя калектывы альбо выконвалі чужыя песьні, альбо карысталіся звычайным акампануючым ансамблем пры лідэр-сьпеваку. Тэндэнцыя да самастойнага напісаньня тэкстаў, музыкі й вырабленьня аранжыровак стварыла запатрабаваньне ў арганізацыі калектываў новага тыпу, кожны ўдзельнік якога рабіў свой унёсак у агульную музыку гурту. У Вялікабрытаніі на хвалі скіфлу й масавага захапленьня рок-н-ролам сярод моладзі ў 1950-х гадоў зьявіліся сотні аматарскіх скіфл-гуртоў, шмат удзельнікаў зь якіх потым сталі вядомымі музыкамі. Сярод першых рок-гуртоў можна назваць «The Crickets», «The Coasters», «The Shadows».

## Структура
У пашыраным варыянце склад рок-гурту складаецца з выканаўцаў граючых на тыповых для рок-музыкі інструмэнтах: (гітара, бас-гітара, бубны, клявішы). Клясычны склад выглядае такім чынам:
* Вакаліст
* Гітарыст (лідэр-гітара)
* Рытм-гітарыст
* Бас-гітарыст
* Бубнач або пэркусіст

Часта ў трыё, якое складаецца толькі з гітарыста, бас-гітарыста й бубнача, функцыі вакаліста выконвае адзін з музыкаў («Cream», «The Police», «Stray Cats», «Nirvana»).

## Глядзіце таксама
* Рок-музыка
* ВІА
Герта Мюлер

**Герта Мюлер** (; нар. ) — нямецкая пісьменьніца, грамадзкі дзяяч. Ляўрэат Нобэлеўскай прэміі па літаратуры 2009 году з фармулёўкай «з засяроджанасьцю ў паэзіі й шчырасьцю ў прозе апісвае жыцьцё абяздоленых».

## Біяграфія
Герта Мюлер нарадзілася ў сям’і нямецкамоўных румынскіх фэрмэраў. Яе дзед быў заможным фэрмэрам, але ж яго багатая спадчына была канфіскаваная камуністычным рэжымам. Яе бацька служыў у войску СС у гады Другой сусьветнай вайны, потым, у камуністычнай Румыніі, працаваў вадзіцелем грузавіка.

## Творчасьць
Аўтар вершаў, прозы, эсэ. Выступае як мастак і фатограф. Яе галоўная тэма — досьвед перажытай несвабоды й гвалту, індывідуальная й калектыўная памяць, выцясьненьне з памяці, амнезія, нежаданьне памятаць. Дзеяньне шматлікіх раманаў Мюлер адбываецца ў румынскай правінцыі эпохі Чаўшэску.

## Зборнікі прозы і эсэ
* Niederungen (Нізіна) (Бухарэст, 1982)
* Drückender Tango (цяжкае танга) (Бухарэст, 1984)
* Barfüßiger Februar (Басаногі люты) (1987)
* Wie Wahrnehmung sich erfindet (1990)
* Der Teufel sitzt im Spiegel (Д’ябал знаходзіцца ў люстэрку) (1991)
* Eine warme Kartoffel ist ein warmes Bett (1992)
* Der Wächter nimmt seinen Kamm (1993)
* Angekommen wie nicht da (1994)
* Hunger und Seide (Голад і шоўк) (1995)
* In der Falle (1996)
* Der fremde Blick oder das Leben ist ein Furz in der Laterne (1999)
* Heimat ist das, was gesprochen wird (2001)
* Der König verneigt sich und tötet (Кароль кланяецца і забівае) (2003)
* Die blassen Herren mit den Mokkatassen (2005)
* Atemschaukel (2009)
* Cristina und ihre Attrappe oder Was (nicht) in den Akten der Securitate steht (2009)
* Immer derselbe Schnee und immer derselbe Onkel (2011)
* Vater telefoniert mit den Fliegen (2012)

## Беларускія пераклады
* Мюлер, Герта. Голад і шоўк. Мужчыны і жанчыны ў будзённым жыцці // ARCHE. № 4 (103) — 2011. С. 384—397: іл.
* Мюлер, Герта. Зьвер сэрца. Урывак з раману. // Дзеяслоў. № 43 — 2009.
* Мюлер, Г. Сёння я не хацела б з сабой сустракацца : [раман] / Герта Мюлер ; пер. з ням. Вольгі Гронскай. — Мінск : А. М. Янушкевіч, 2021. — 216 с. — (Cерыя «Noblesse Oblige»).  ISBN 978-985-7210-72-5.

## Крыніцы

Катэгорыя:Румынскія літаратары
Ганна Іванаўна

**Ганна Іванаўна** (; 17 (27) лютага 1693, Масква — 17 (28) кастрычніка 1740, Санкт-Пецярбург) — расейская імпэратрыца (з 1730) з дынастыі Раманавых. 

Другая дачка цара Івана V (сукіраўніка імпэратара Пятра I) ад Праскоўі Фёдараўны Салтыковай. Была выдадзена замуж у 1710 за герцага Курляндзкага Фрыдрыха Вільгельма; зрабіўшыся ўдавой праз 4 месяца пасьля вясельля, засталася ў Курляндыі. Пасьля сьмерці Пятра II была запрошаная ў 1730 на расейскі трон Вярхоўным таемным саветам як манарх з абмежаванымі паўнамоцтвамі, але забрала ўсю ўладу, разагнаўшы Вярхоўны савет. 

Час яе кіраваньня пазьней атрымаў назву «біронаўшчына» паводле імя яе фаварыта Эрнэста Ёгана Бірона.

## Крыніцы

Катэгорыя:Нарадзіліся 27 лютага
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1693 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Маскве
Катэгорыя:Памерлі 28 кастрычніка
Катэгорыя:Памерлі ў 1740 годзе
Катэгорыя:Памерлі ў Санкт-Пецярбургу
Катэгорыя:Асобы на манэтах
Катэгорыя:Імпэратары Расеі
Катэгорыя:Пахаваныя ў Петрапаўлаўскім саборы
Катэгорыя:Імпэратрыцы
Рэспубліка Саха

**Рэспу́бліка Саха́ (Яку́тыя)** (, ) — суб’ект Расейскай Фэдэрацыі, разьмешчаны ў паўночна-ўсходняй Сыбіры. Найбольш вялікі суб’ект Расеі і найбуйнейшая адзінка адміністрацыйнага падзелу ў сьвеце. Колішнія назвы: **Якуцкая АССР** (1922—1990), **Якуцкая-Саха ССР** (1990—1991).

## Гісторыя
5—28 верасьня 1990 году адбылася 2-я сэсія Вярхоўнага савету ЯАССР 12 скліканьня, якая па між іншых пытаньняў разгледзіла Дэклярацыю аб дзяржаўным сувэрэнітэце Якуцкай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі — Рэспублікі Саха ды аб разьмежаваньнях паўнамоцтваў паміж Я-СССР, РСФСР ды СССР па пытаньнях эканамічнага ды гаспадарчага будаўніцтва.

У сувязі з увядзеньнем у дзеяньне Дэклярацыі аб дзяржаўным сувэрэнітэце Я-СССР пастановай сэсіі вышэйшы орган дзяржаўнай улады рэспублікі быў перайменаваны ў Вярхоўны Савет Якуцкай-Саха Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі.

Былі наладжаныя сувязі зь Беларусьсю.

27 сьнежня 1991 году ў 10 гадзінаў раніцы ў Якуцкім музычным тэатры адкрылася ўрачыстае паседжаньне Вярхоўнага савету Якуцкай-Саха ССР, з нагоды ўступленьня на пасаду першага прэзыдэнта Міхіла Яфімавіча Нікалаева.

У сувязі са зваротам Прэзыдэнта Якуцкай-Саха ССР Вярхоўны Савет Я-СССР прыняў пастанову аб перайменаваньні Я-СССР у Рэспубліку Саха (Якутыя).

## Насельніцтва
Насельніцтва Якутыі на 2014 год складала 954 803 чал. Удзельная вага гарадзкога насельніцтва: 64,2%, шчыльнасьць насельніцтва: 0,3 чал./км². Такім чынам, шчыльнасьць насельніцтва ў Якутыі зьяўляецца самай нізкай сярод усіх суб’ектаў Расейскай Фэдэрацыі. Нацыянальны склад насельніцтва разнастайны. Асноўнымі этнічнымі супольнасьцямі зьяўляюцца якуты (45,54%) і расейцы (41,15%). Таксама ў рэспубліцы пражываюць украінцы (3,65%), беларусы (0,45%). Агулам, паводле перапісу насельніцтва ў 2002 г., у Якутыі пражываюць каля 127 розных народнасьцяў. 64,26% ад усяго насельніцтва зьяўляюцца гараджанамі, 35,74%, адпаведна, сельскім насельніцтвам. Гарадамі з найбольшай колькасьцю жыхароў зьяўляюцца Якуцк (235,6 тыс.), Нерунгры (69,1 тыс.), Мірны (34,4 тыс.), Ленск (26,2 тыс.) і Алдан (20,5 тыс.).

Якутыя падзяляецца на 11 гарадоў, 35 улусаў і асобную адміністратыўную адзінку Новасыбірскія астравы.

## Цэнтры раёнаў
* Белая Гара
* Алдан
* Чакурдах
* Амга
* Саскылах
* Ціксі
* Верхневілюйск
* Зыранка
* Батагай
* Вілюйск
* Бердзігесьцях
* Жыганск
* Сангар
* Ленск
* Ніжні Бесьцях
* Мірны
* Хану
* Намцы
* Нерунгры
* Чэрскі
* Нюрба
* Вусьць-Нэра
* Алянёк
* Алёкмінск
* Сярэднекалымск
* Сунтар
* Ытык-Кюёль
* Хандыга
* Барагонцы
* Вусьць-Мая
* Дэпутацкі
* Пакроўск
* Чурапча
* Батагай-Алыта

## Некаторыя гарады
* Верхаянск
* Удачны
* Кысыл-Сыр

## Некаторыя астравы
* Вялікі Бегічаў
* Зямля Бунге
* Фадзееўскі (паўвостраў)

## Крыніцы

## Літаратура
* Зверев Е. В Белоруссию — с любовью. И оттуда так же. // Молодежь Якутии. Якутск. 29 августа 1991. С 6.
* Якутия: хроника, факты, события. Часть 3. 1954—1990 гг. Якутск. 2006. С. 404
* Якутия: хроника, факты, события. Книга четвертая. Часть 1. 1990—1996 гг. Якутск. 2007. С. 31, 85—87.

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт,,
* Якуція: народ, якому ўдалося зноў стаць большасцю на ўласнай зямлі // Наша ніва
Літаратура жахаў

**Літаратура жахаў** (, ; часта проста «*жахі*», «*містыка*» ці пазычанае з ангельскай «*хорар*») — жанр літаратуры, мэтай якога зьяўляецца выклікаць у чытача пачуцьцё жаху. Часта, але не заўсёды, у літаратуры жахаў апавядаецца пра надзвычайнае ў літаральным сэнсе; маецца абмежаваны набор тэматызаваных пэрсанажаў, пазычаных, як правіла, зь нізавай міталёгіі розных народаў: вампіры, зомбі, ваўкалакі, прывіды, дэманы і інш.

## Гісторыя

### Вытокі жанру
Перадгісторыяй жанру зьяўляюцца «гатычны» рыцарскі раман сярэдзіны XIII стагодзьдзя «Гібельны пагост», францускія «трагічныя гісторыі» XVI—XVII стагодзьдзяў, у цэнтры ўвагі якіх выступаюць апантанасьць д’яблам і іншыя інфэрнальныя тэмы (у тым ліку раманы біскупа Жана П’ера Камю), ангельскія гатычныя раманы «Франкенштэйн» Мэры Шэлі, а таксама «Манах» М. Г. Льюіса і «Мэльмант-бадзяга» Чарлза Мэт’юрына), казкі нямецкіх рамантыкаў (Э. Т. А. Гофман, Вільгельм Гаўф, Ахім фон Арнім, Шаміса), псыхалягічныя навэлі Эдгара По і Амброза Бірса.

У 1860-я годы ў Ангельшчыне фармуецца літаратурны пласт, які можна непасрэдна назваць літаратурай жахаў (ад Шэрыдана Ле Фаню да Брэма Стокера).

Клясычнае апавяданьне таго ж пэрыяду — «Дзіўная гісторыя доктара Джэкіла і містэра Гайда» Робэрта Стывэнсана.

### Раньняя літаратура жахаў
Раньнімі прадстаўнікамі літаратуры жахаў у Ангельшчыне зьяўляюцца М. Р. Джэймз з іранічнымі «апавяданьнямі антыквара пра прывідаў», Элджэрнан Блэквуд, Артур Мэйчэн. Пазьней, у 30—50-я, зьяўляюцца апавяданьні Роальда Даля, Джона Кольера, Джэральда Керша, якія злучаюць надзвычайнае з «чорным гумарам». У Амэрыцы штуршок да разьвіцьця жанру даў часопіс «Weird Tales» (заснаваны ў 1923), дзе ўпершыню зьявіліся творы Г. Ф. Лаўкрафта (стварыўшага цэлы паджанр, які называюць «лаўкрафтаўскімі жахамі»), Кларка Эштана Сьміта, Сыбэры Кўіна, Робэрта Блоха. Клясыкі 50-х — Шэрлі Джэксан і Рычарн Мэтэсан. У Нямеччыне быў папулярны Ганс Гайнц Эвэрс. Сусьветную вядомасьць атрымаў «Голем» аўстрыйскага экспрэсіяніста Густава Майрынка. Няжанравая адмена літаратуры жахаў — проза Франца Кафкі («Мэтамарфоза»).

### Сучасная літаратура жахаў
«Каралём» жанра лічыцца Стывэн Кінг. Не нашмат адстае ад яго ў папулярнасьці іншы амэрыканец, Дын Кунц. Вядомыя таксама Ўільям Блэці («Выганяючы д'ябла»), Айра Лэвін («Дзіця Размары»), Клайв Баркер («Паўсталы зь пекла»), Робэрт Маккаман («Яны прагнуць»), Эн Райс («Вампірскія хронікі»), Лорэл Гамільтан з цыклем пра нэкраманта Аніту Блэйк, Рычард Лайман, Пітэр Страўб, Ўітлі Стрыбэр, Джэк Кетчам. Да гэтага жанру адносяцца многія апавяданьні Рэя Брэдбэры. У Ангельшчыне вядомыя Джэймз Гэрбэрт, Рэмсі Кэмпбэл, Браян Ламлі («Нэкраскоп»).

## Глядзіце таксама
* Лаўкрафтаўскія жахі
* Фільм жахаў

Катэгорыя:Фантастыка
Катэгорыя:Жанры фантастыкі