Карэлічы

**Карэ́лічы** — мястэчка ў Беларусі, на рацэ Руце. Адміністрацыйны цэнтар Карэліцкага раёну Гарадзенскай вобласьці. Насельніцтва на 2018 год — 6443 чалавекі. Знаходзяцца за 185 км на ўсход ад Горадні, на аўтамабільнай дарозе Наваградак — Менск.

Карэлічы — магдэбурскае мястэчка гістарычнай Наваградчыны, даўні цэнтар ткацкай вытворчасьці.

## Назва

Карал або Карэл (Carolus, Carellus) — імя германскага паходжаньня.

## Гісторыя
### Вялікае Княства Літоўскае
Першы пісьмовы ўпамін пра Карэлічы датуецца 1395 годам, калі сюды ўварваліся крыжакі. У XV стагодзьдзі Карэлічы былі дваром вялікіх князёў і ўваходзілі ў склад Наваградзкага павету. У 1505 годзе паселішча разрабавалі крымскія татары. Пад 1594 годам Карэлічы ўпамінаюцца як мястэчка, якое належала да шляхецкіх паселішчаў Наваградзкага ваяводзтва. У XVI стагодзьдзі паселішча перайшло ў валоданьне князёў Чартарыйскіх, у 2-й палове XVII стагодзьдзя — Радзівілаў.

На 1645 год у Карэлічах было 5 вуліцаў: Папоўская, Дворная, Крывая, Мастовая і Запольская. У вайну Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667) у 1655 годзе мястэчка спалілі маскоўскія захопнікі, пазьней — швэды.

У сярэдзіне XVII стагодзьдзя вядомасьць Карэлічам прынесла ткацкая мануфактура мастацкіх вырабаў, якую заснаваў Міхал Казімер Радзівіл. Крыху пазьней тут пачала працу фабрыка вытворчасьці тканіны. Апрача тканіны, у мястэчку ткалі дываны, габэлены і паясы, якія ў пляне якасьці не саступалі нават Слуцкім паясам. Менавіта гэты гістарычны факт быў асновай для стварэньня сучаснага гербу Карэлічаў. На 1672 год у мястэчку было 83 двары, 6 вуліцаў, 2 млыны, карчма.

За часамі Вялікай Паўночнай вайны (1700—1721) у 1706 годзе Карэлічы разрабавала швэдзкае войска. У 1730 годзе тут збудавалі драўляны сядзібна-паркавы комплекс — 2-павярховы палац, флігель і 2 брамы. Відаць, у сярэдзіне XVII стагодзьдзя паселішча атрымала мескія правы, бо ў інвэнтары пад 1757 годам упамінаецца ратуша. У гэты час тут было 163 дамы, 28 крамаў.

### Пад уладай Расейскай імпэрыі
У выніку трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай (1795 год) Карэлічы апынуліся ў складзе Расейскай імпэрыі, дзе сталі цэнтрам воласьці Наваградзкага павету. З 1828 году мястэчка знаходзілася ў валоданьні Вітгенштэйнаў, пазьней перайшло да Путкамераў.

На 1883 год у Карэлічах было каля 100 двароў. У пачатку ХХ стагодзьдзя тут было 1500 жыхароў, дзеялі царква і сынагога, працавалі пошта і тэлеграф. 

У Першую сусьветную вайну праз Карэлічы праходзіла лінія фронту. У лютым 1918 году мястэчка занялі войскі Нямецкай імпэрыі.


Kareličy. Карэлічы (1855).jpg|Плян мястэчка, 1855 г. 
Kareličy. Карэлічы (1859).jpg|Плян мястэчка, 1859 г.
Kareličy, Dvornaja, Maci Božaj. Карэлічы, Дворная, Маці Божай (T. Bursche, 1935).jpg|Праект касьцёла, каля 
Karelicki haściniec. Карэліцкі гасьцінец (M. Pašynski, 1920-39).jpg|Карэліцкі гасьцінец. , да 1939 г.


### Найноўшы час
25 сакавіка 1918 году згодна з Трэцяй Устаўной граматай Карэлічы абвяшчаліся часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. Жыхары Карэліцкай воласьці атрымалі Пасьведчаньні Народнага Сакратарыяту БНР. 1 студзеня 1919 году ў адпаведнасьці з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі мястэчка ўвайшло ў склад Беларускай ССР. Згодна з Рыскай мірнай дамовай 1921 году Карэлічы апынуліся ў складзе міжваеннай Польскай Рэспублікі.

У 1939 годзе Карэлічы ўвайшлі ў склад БССР, дзе з 15 студзеня 1940 году былі ў складзе Валеўскага раёну, пераўтворанага 25 лістапада 1940 году ў Карэліцкі. У Другую сусьветную вайну з 26 чэрвеня 1941 да 8 ліпеня 1944 году мястэчка знаходзілася пад акупацыяй Трэцяга Райху.


Kareličy, Pietrapaŭłaŭskaja. Карэлічы, Петрапаўлаўская (1900).jpg|Царква, каля 1900 г.
Kareličy, Kryvaja-Ruta. Карэлічы, Крывая-Рута (1916).jpg|Агульны выгляд, 1916 г.
Kareličy. Карэлічы (1918).jpg|Агульны выгляд, 1918 г.
Kareličy, Paštovaja. Карэлічы, Паштовая (1918).jpg |Вуліца Паштовая, 1918 г.


Kareličy, Rynak-Paštovaja. Карэлічы, Рынак-Паштовая (1935).jpg|Рынак, каля 1935 г.
Kareličy, Dvornaja, Maci Božaj. Карэлічы, Дворная, Маці Божай (1930-39).jpg|Касьцёл, 1930-я гг.
Kareličy, Zarečča. Карэлічы, Зарэчча (1930-39).jpg|Школа, 1930-я гг.
Karelickaja synagoga. Карэліцкая сынагога (1901-39).jpg|Сынагога, да 1939 г.


## Насельніцтва
### Дэмаграфія
* **ХIX стагодзьдзе**: 1830 год — 484 муж., зь іх шляхты 2, духоўнага стану 1, мяшчанаў-юдэяў 137, мяшчанаў-хрысьціянаў і сялянаў 340, жабракоў 4; 1897 год — 2559 чал.
* **ХX стагодзьдзе**: 1921 год — 799 чал.; 1971 год — 3,7 тыс. чал.; 1997 год — 7,8 тыс. чал.; 1998 год — 7,8 тыс. чал.; 1999 год — 7,8 тыс. чал.
* **ХXI стагодзьдзе**: 2006 год — 7,3 тыс. чал.; 2007 год — 7,1 тыс. чал.; 2008 год — 6,9 тыс. чал.; 1 студзеня 2009 году — 6,8 тыс. чал.; 2009 год — 6854 чал. (перапіс); 2015 год — 6631 чал.; 2016 год — 6528 чал.; 2017 год — 6518 чал.; 2018 год — 6443 чал.

### Адукацыя
У Карэлічах працуюць сярэдняя і базавая школы, 2 дашкольныя ўстановы.

### Мэдыцына
Мэдычнае абслугоўваньне насельніцтва ажыцьцяўляе местачковая лякарня.

### Культура
Дзеюць бібліятэка і дом культуры.

## Забудова
### Вуліцы і пляцы

## Эканоміка
Прадпрыемствы харчовай прамысловасьці, ільнозавод.

## Турыстычная інфармацыя
### Інфраструктура

Карэлічы — гістарычны цэнтар мастацкага ткацтва. Спыніцца можна ў местачковым гатэлі.

### Славутасьці
* Бровар (1858)
* Касьцёл Маці Божай Нястомнай Дапамогі (1938)
* Царква Сьвятых Апосталаў Пятра і Паўла (1877; мураўёўка)
* Парк і гаспадарчыя пабудовы (канец ХІХ ст.)

### Страчаная спадчына
* Сядзіба Радзівілаў (XVII ст.)

## Асобы
* Андрэй Богуш (1925—2009) — фізык-тэарэтык
* Іцхак Кацэнэльсан (1886—1944) — жыдоўскі паэт, драматург і пэдагог

## Галерэя

Карэлічы. Касцёл Маці Божай.jpg|Касьцёл
Г.п. Карэлічы - Будынак былога бровара DSC07823.JPG|Будынак былога бровара
Karelichy3.JPG|Местачковая забудова
Karelitschy Rathaus.JPG|Раённая адміністрацыя


## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 
* 
* 
* 

## Вонкавыя спасылкі
* Карэлічы, Radzima.org
* Карэлічы, Глёбус Беларусі
* Сайт Карэліцкай раённай газеты "Полымя"