Руская граматыка 1893 году

**«Ру́ская ґрама́тыка»** () — украінскі правапіс, складзены па фанэтычным прынцыпе, апісаны ў суаўтарстве Сьцяпанам Смаль-Стоцкім і Тэадорам Ґартнэрам у аднайменным падручніку 1893 року. Ґрунтам стала ўсходнеўкраінская жаляхоўка.

Дзякуючы хадайніцтву аўтараў перад аўстрыйскім урадам *«Руская ґраматыка»* 1893 року зацьверджаная як афіцыйны падручнік для школаў Галіччыны й Букавіны. Новы правапіс выцесьніў канчаткова з ужываньня этымаляґічны прынцып. Уласна, у гэтым правапісе, у параўнаньні з правапісам Амэляна Аганоўскага ды Яўгена Жаляхоўскага («жаляхоўкаю»), новага было зусім мала, а можа нават былі крокі і ў бок; але важнае было тое, што гэты правапіс набыў сабе ўрадавае сьцьвярджэньне. З гэтага часу фанэтычны правапіс узяў гору ў Галіччыне. Гэтая перамога фанэтыкі над этымалёґіяю ў Галіччыне і Букавіне, пасьля сямірочнае ўпартай барацьбы, адбылася галоўным чынам таму, што за яе стаялі і ўрадавыя канцаляры, бо іх Смаль-Стоцкі ды Ґартнэр пераканалі ў вялікай карысьці правапіснае рэформы; нарады ж украінскіх навукоўцаў у Чарнаўцах ды Львове выказваліся рашуча супраць зьмены правапісу. Справа даходзіла нават да таго, што расейскі ўрад дыпляматычным шляхам пратэставаў супраць зьмены этымаляґічнага пісьма на фанэтычнае.

## Асноўныя прынцыпы правапісу
Альфабэт складаецца з 33 літараў, як і сёньня, улічваючы літару *ґ*; літара *ь* займае апошняе мейсца ў альфабэце. Адрозьніваюцца назваю ад цяперашніх некаторыя літары: *г -га* (але *ґ — ґе*), *й — ий*, *ь — їр*.
Найхарактэрнейшаю прыкметаю напісанага гэтым правапісам тэксту ёсьць дастаткова багатае ўжываньне літары *ї*, што адразу кідаецца ў вочы.

### Ужываньне літараў ''ї'' ды ''і''
Розьніцца ўжываньня літараў *ї* ды *і* ґрунтуецца на мяккай ды цьвёрдай вымове гукаў *д, т, з, с, ц, л, н* перад *і*. Калі *і* паўстала з *ѣ* або з *е*, тады папярэдні зычны з пазначанае ґрупы моцна зьмякчаецца і ў гэтым выпадку пішацца *ї*: *дїд, дїя, тїло, сїяти, сїчень, оцї, слїд, слїпий, стїна, лїд, нїс* (ад *несу*).

У тых выпадках, калі *і* паўстае з *о*, або калі адпаведна з украінскаю фанэтыкаю зычны ня можа быць мяккім, а толькі трохі адмякчэлым (губныя, фарынґальныя, шыпячыя ды р), заўсёды пішацца *і*, а папярэдні зычны вымаўляецца цьвёрда: *ніч (ночі), сіль (соли), діл (долу), стіл (стола), спосіб (способу), осіб (особа), ніг (нога), відірвати, відійти, дійти, бідність, гордість, милість, злість* (ад *бідности, гордости, милости, злости*).

### Ужываньне ётаваных ды апострафа
Ётаваныя *я, є, ї, ю* па літарах *д, т, з, с, ц, л, н* зьмякчае папярэдні гук, па літарах жа *б, п, в, ф, м* пазначаюць ётацыю *йа, йе, йі, йу,* заразом апостраф ня пішацца, бо лічыцца лішнім знак, паколькі мяккае вымаўленьне губных гукаў ва ўкраінскай мове немагчымае ды памылковае.

Па гэтым правілы пішацца: *дядина, дїд, медведю, тягар, житє, тїло, житю, зятя, князю, ся, короля, лїд, нинї.* Тут ётаваныя пазначаюць мяккасьць папярэдняга гуку.

У такіх выпадках ётаваныя заўсёды пазначаюць два гукі: *яйце, краєм, їсти, їв, Юрко* (пачатак слова або па галоснай літары), а ў словах *пятий, імя, бєш, вїду, вюн, Стефюк* апостраф лічыцца непатрэбным, бо, як ужо адзначана, губныя ня могуць вымаўляцца мякка.

Апостраф ужываецца толькі тады, калі трэба пазначыць, што *д, т, з, с, ц, л, н* не зьмякчаюцца: *з'їсти, з'явив ся, від'їхати, ад'юнкт.*

### Зьмякчэньне
Зьмякчэньне пазначаецца літараю *ь* на канцы словаў *(бу<u>дь</u>, зя<u>ть</u>, кня<u>зь</u>, міся<u>ць</u>, бі<u>ль</u>),* перад *о* *(ма<u>льо</u>ваний, пя<u>тьо</u>х, <u>сьо</u>го, <u>сьо</u>му, в<u>сьо</u>го),* а таксама перад іншым цьвёрдым зычным *(бу<u>дьм</u>о, ба<u>тьк</u>о, во<u>зьм</u>и, ве<u>льм</u>и, ки<u>ньт</u>е, <u>сьв</u>іт, <u>цьв</u>іт).* У словах як *сьвятий, сьвіт, цьвіт* — пазначаны літараю *в* гук [ʋ] заўсёды цьвёрды. Затое перад мяккімі зычнымі мяккасьць папярэдняга ніяк не пазначаецца: *кі<u>сть</u>, ми<u>сль</u>, боя<u>знь</u>, ші<u>сть</u>; кі<u>сть</u>ми, ші<u>сть</u>ох.*
Прыметніковыя суфіксы *-ск-, -цк-* не зьмякчаюцца: *ру<u>ск</u>ий, швед<u>ск</u>ий, Голова<u>цк</u>ий, францу<u>зк</u>ий.*

## Выданьні
Ґраматыка Смаль-Стоцкага падрыхтаваная ў суаўтарстве з Тэадорам Ґартнэрам выйшла 4-ма рознымі выданьнямі: 1-е выданьне “Руска граматика” 1893; 2-е выданьне “Руска граматика” 1907; 3-е выданьне “Граматика руської мови” 1914; 4-е выданьне “Граматика української (руської) мови” 1928.

* *(першае выданьне, 1893, Львоў)* 
* *(другое выданьне, 1907, Львоў)* 
* *(трэцяе выданьне, 1914, Вена)* 
* *(трэцяе выданьне, 1919, Ўініпэґ)* 
* *(чацьвертае выданьне, 1928, Львоў)* 

### Іншамоўныя выданьні
* *(нямецкае выданьне, 1913, Бэрлін-Ляйпцыґ)* 

## Крыніцы

* Історія українського правопису. Іван Агіенка
* Історія українського правопису XVI–XX століття. Хрестоматія. Упоряд.: В.&nbsp;В.&nbsp;Німчук, Н.&nbsp;В.&nbsp;Пуряєва.&nbsp;— К.: Наукова думка, 2004.&nbsp;— 583 с. ISBN 966-00-0261-0

Катэгорыя:Украінская мова