open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Дзіцячы фальклёр

**Дзіця́чы фальклёр** — гэта адначасова ўнівэрсальная форма мастацтва і дзейсны сродак выхаваньня. Дзіцячы фальклёр суправаджае дзіця зь першых дзён зьяўленьня на сьвет, калі маці сьпявае яму калыханкі, забаўляе яго, і пазьней, калі лічылкі становяцца неад’емным кампанентам розных дзіцячых гульняў. Кароткі па сваёй форме, дзіцячы фальклёр знаёміць дзіця з навакольным сьветам праз паэтычныя вобразы, а паўтарэньне, уласьцівае дзіцячаму фальклёру, неабходная для вывучэньнем словаў дзіцём. У паэтычнай творчасьці народа дзіцячы фальклёр да гэтага часу ўяўляе сабой жывую зьяву, якая захоўвае і тэндэнцыю далейшага разьвіцьця, і свае важнейшыя функцыі — пазнавальную, выхаваўчую, эстэтычную. Сучасная ўласна дзіцячая творчасьць выконвае таксама функцыю забаўляльную, што ґрунтуецца на традыцыях народнай сьмехавай культуры, і камунікатыўную.

Разьлічваюць наступныя формы дзіцячага фальклёру:
* Калыханкі
* Лічылкі
* Забаўлянкі і пацешкі
* Заклічкі
* Песьні
* Прыгаворы
* Гульні
* Загадкі
* Народныя казкі

## Крыніцы

Катэгорыя:Фальклёр
Оле Люкое

**Оле Люкое** () — дзіцячая казка Ганса Крыстыяна Андэрсэна, у аснове сюжэту якой пакладзеная народная байка пра таямнічую містычную істоту накшталт Пясочнага чалавека, што паказвае дзецям сны. Некаторыя элемэнты ў гісторыі пра Оле Люкое нагадваюць таксама пра Марфэюса, грэцкага бога сна: напрыклад, Оле, як і Марфэюс, выкарыстоўваюць дзеля засынаньня дзяцей адмысловую ўсыпляльную вадкасьць (у Оле гэта салодкае малако).

Оле Люкое носіць пад пахай два парасоны, якія раскрывае дзеткам, што сьпяць. Для дзяцей, якія паводзіліся добра, прызначаны парасон з прыгожымі малюнкамі. Ён дапамагае ім бачыць прыгожыя прыемныя сны. Непаслухмяным дзецям Оле Люкое адчыняе парасон без малюнкаў. Гэтыя дзеці ўначы ня бачаць сноў.

У казцы Оле Люкое наведвае хлопчыка на імя Яльмар штоночы цягам тыдню і бае яму казкі. На працягу казкі высьвятляецца, што Оле на самой справе вельмі стары. Апошнім вечарам, у нядзелю, Оле Люкое распавядае хлопчыку пра свайго брата, якога зваць так сама, аднак ён мае і другое імя — Сьмерць. Ён прыходзіць, каб заплюшчыць вочы тых, каму прыйшоў час сысьці з гэтага сьвету, і забраць іх з сабой.

Такім чынам, вобраз Оле Люкое распадаецца на два: падобна да грэцкіх Танатаса і Гіпнаса, багоў сьмерці і сну адпаведна, героі сваякі і адрозныя адзін ад другога.

## Літаратура
* Т. Н. Суханова. Оле-Лукойе // Энциклопедия литературных героев / Сост. и науч. ред. С. В. Стахорский. М.: Аграф, 1997.
* Т. А. Чеснокова. Оле-Лукойе // Сказочная энциклопедия / Под общ. ред. Н. Будур. — М.: ОЛМА-ПРЕСС, 2005. — С. 360—361.
* Т. А. Чеснокова. Оле-Лукойе // Мир сказок: Антология / Сост. Н. Будур. — М.: ОЛМА-ПРЕСС, 2005. — С. 329—330. 

## Вонкавыя спасылкі

* Арыгінальная вэрсія казкі 
*  

Катэгорыя:Казкі Ганса Крыстыяна Андэрсэна
Катэгорыя:Сон у масавай культуры
Катэгорыя:Героі казак
Катэгорыя:Выдуманыя багі
Катэгорыя:Выдуманыя мужчыны
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1841 годзе
Музэй ABBA

**Музэй ABBA** (, ) — прыватная пастаянная выстава, прысьвечаная сусьветнавядомаму швэдзкаму поп-гурту ABBA. Разьмешчаны на высьпе Юргордэн у цэнтры Стакгольму.

Нягледзячы на назву, фармальна не зьяўляецца музэям, паколькі не зьмяшчае калекцыяў, не праводзіць дасьледваньні і зьяўляецца камэрцыйнай установай. Таксама не зьяўляецца сябрам Аб’яднаньня дзяржаўных музэяў Швэцыі.

## Гісторыя
Праект музэю ABBA зьявіўся ў 2006 годзе і быў распачаты Эвай Вігенгайм і Ўльфам Вэстманам. Але яны пакінулі праект, і выстава спачатку была паказана за мяжой (у студзені 2010 году ў Лёндане, потым у Мэльбурне і Сыднэі, а таксама ў Вугоршчыне й Чэхіі). Толькі 7 траўня 2013 году выстава адкрылася ў Стакгольме. За першыя 16 месяцаў існаваньня яе наведалі паўмільёну чалавек.

## Галерэя

Файл:ABBA_the_Museum,_winter_2014_01.JPG|Будынак музэю й гатэлю Melody Hotel
Файл:ABBA-_The_Museum-4.jpg|«Залаты пакой» з выстаўленымі залатымі й плятынавымі дыскамі ABBA


## Глядзіце таксама
* Abbaworld
* Swedish Music Hall of Fame

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйная старонка

Катэгорыя:ABBA
Катэгорыя:Гісторыя музыкі
Катэгорыя:Музэі Стакгольму
Катэгорыя:Юргордэн
Вольга Караткевіч

**Во́льга Каратке́віч** ( 8 ліпеня 1972 — 29 чэрвеня 2016) — журналістка Радыё Свабода (1996—2009).

## Жыцьцяпіс
Скончыла філялягічны факультэт БДУ. У журналістыцы з 1994 году (тэлекампанія «ФІТ», праграма «Эканаміст»). Працавала на Радыё 101,2, дзе вяла праграму «Бізнэс-актуаліі», у Беларускай рэдакцыі Польскага Радыё, газэце «Наша Ніва», у 1996—2009 гадах на Радыё Свабода. Сябра Беларускай асацыяцыі журналістаў. Была каардынатаркай аддзяленьня журналістыкі ў «Беларускім Калегіюме».

Пісала вершы і прозу на беларускай мове, перакладала з польскай і англійскай.

Вольга Караткевіч доўгі час пакутавала на рак. Да апошняга сачыла за беларускім жыцьцём і дапамагала грашыма праектам беларускага мастацтва.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* [Вольга Караткевіч на [Беларуская Палічка|Беларускай Палічцы]]
* Вольга Караткевіч: успаміны калег і сяброў Радыё Свабода

Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменьнікі
Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты і паэткі
Катэгорыя:Беларускія перакладчыцы
Катэгорыя:Беларускія літаратаркі
Катэгорыя:Беларускія журналісткі
Кліф

**Кліф** ( — абрыў) — стромкі абразыйны абрыў, які ўтварыўся ў выніку разбурэньня высокага карэннага берага дзеяньнем прыбою. Кліф паступова адыходзіць у бок сушы, павялічваючы шырыню абразыйнай берагавой тэрасы, якая ляжыць ля яго падножжа.

## Літаратура
* БЭ ў 18 тамах. Т.8, Мн., 1999, С.346

Катэгорыя:Формы рэльефу‎
Яр

**Яр** (народны тэрмін, запазычаны зь цюрскіх моваў; роў) — глыбокі са стромкімі схіламі размыў, утвораны часовымі вадасьцёкамі; найбольш яскравы і небясьпечны вынік воднай эрозіі глебы.

Яры ўтвараюцца пры інтэнсіўных ліўневых дажджах, разворваньні і апрацоўцы глебы ўдоўж схілаў, пракладцы дарог, празьмерным выпасе жывёлы, зьнішчэньні дрэвавай і травяністай расьліннасьці на схілах, рэкрэацыйнай дыгрэсіі зямель і інш. Даўжыня дасягае некалькіх кілямэтраў, шырыня і глыбіня — дзясяткаў мэтраў. Бываюць схілавыя і донныя, у раёнах з карбанатнымі глебаўтваральнымі пародамі адзначаецца падземная яравая эрозія.

## Літаратура
* Геаграфічныя паняцьці і тэрміны. Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 1993. 

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Формы рэльефу
Чарлз Макінташ

**Чарлз Макінташ** (; 29 сьнежня 1766, Глазга — 25 ліпеня 1843) — шатляндзкі хімік і вынаходнік. Вядомы вынаходніцтвам непрамакальнай тканіны, зь якой пазьней пачаў вырабляць паліто «макінташ».

## Біяграфія
Чарлз Макінташ нарадзіўся ў Глазга ў сям’і фарбоўшчыка. У раньнім узросьце пачаў цікавіцца навукай. У 1786 року пайшоў працаваць на хімічную фабрыку, у 1797 адкрыў уласную вытворчасьць, першую ў Шатляндыі фабрыку галыну. Разам з Чарлзам Тэнантам вынайшаў сродак для адбельваньня тканіны (хлоркавую вапну). Таксама вынайшаў працэс аднаўленьня жалеза вокісам вугляроду, больш хуткі, чым вядомы ў той час працэс атрыманьня сталі.

Чарлз Макінташ — вынаходнік воданепранікальнага адзеньня, дзякуючы якому яго імя ўвайшло ў слоўнікі (паліто «Макінташ»). Спрабуючы знайсьці прымяненьне прадуктаў перагонкі вугалю, ён выкарыстаў нафту, пабочны прадукт гэтай перагонкі, у якасьці растваральніка каўчуку. Прапанаваў склейваць вопратку з кавалкаў прасякнутай гэтым складам тканіны. Вырашыўшы праблемы, якія ўзьнікалі з-за моцнага паху гумы, у 1823 року ён атрымаў патэнт, а ў 1836 пачаў вытворчасьць паліто «Макінташ», якія карысталіся вялікім попытам.

Стаў сябрам Каралеўскага таварыства ў 1823 року.

## Вонкавыя спасылкі

* Біяграфія Чарлза Макінташа і гісторыя яго фабрыкі

Катэгорыя:Брытанскія хімікі
Царква Прачыстай Багародзіцы (Быцень)

**Царква Прачыстай Багародзіцы** — помнік архітэктуры XVII стагодзьдзя ў Быцені, у складзе комплексу Прачысьценскага манастыра. Знаходзіцца на гістарычным Рынку. Пры пабудове была ў юрысдыкцыі Сьвятога Пасаду, цяпер — у валоданьні Маскоўскага патрыярхату. Твор архітэктуры позьняга рэнэсансу і раньняга барока. Аб’ект Дзяржаўнага сьпісу гістарычна-культурных каштоўнасьцяў Беларусі.

## Гісторыя

### Вялікае Княства Літоўскае
Першая драўляная царква існавала з 1640 году, калі слонімскі маршалак Рыгор Трызна з жонкаю Рэгінай з Сапегаў заснавалі ў Быцені манастыр базылянаў.

Мураваную Прачысьценскую царкву будавалі ў 1650—1654 гадох з фундацыі Рыгора Трызны, відаць, як пахавальню роду.

### Пад уладай Расейскай імпэрыі
Па трэцім падзеле Рэчы Паспалітай (1795 год), калі Быцень апынуўся ў складзе Расейскай імпэрыі, царква працягвала дзеяць як уніяцкая. Аднак па гвалтоўнай ліквідацыі Грэцка-Каталіцкай (Уніяцкай) царквы ў 1839 годзе расейскія ўлады адабралі царкву разам з манастыром у Сьвятога Пасаду і перадалі ў валоданьне Ўрадавага сыноду Расейскай імпэрыі (Маскоўскай царквы).

У другой палове XIX ст. расейскія ўлады часткова зруйнавалі царкву (разабралі фігурны франтон).

### Найноўшы час
За польскім часам у царкве праходзілі службы. У 1990-я гады перад царквой збудавалі браму-званіцу з купалам-цыбулінай, якая не адпавядае архітэктуры помніка.

## Архітэктура
Помнік архітэктуры позьняга рэнэсансу і раньняга барока. Гэта прастакутны ў пляне аб’ём пад вальмавым дахам з 8-гранным купальным барабанам. Галоўны заходні фасад падзяляецца лапаткамі на тры праслы, бакавыя зь іх аздабляюцца роўныымі прастакутнымі нішамі, над галоўным уваходам разьмяшчаецца аркавы аконны праём. Бакавыя фасады рытмічна падзяляюцца аркавымі вокнамі і пілястрамі ў прасьценках.

Унутраная прастора падзяляецца магутнымі пілёнамі на тры нэфы, цэнтральны зь якіх (значна шырэйшы за бакавыя) перакрываецца цыліндрычным скляпеньнем з распалубкамі. Апсыда вылучаецца драўляным іканастасам.

## Галерэя

Bycień, Rynak. Быцень, Рынак (1912).jpg|1912 г.
Bycień, Bazylanski, Pračyścienskaja. Быцень, Базылянскі, Прачысьценская (11.1915).jpg|лістапада 1915 г.
Bycień, Rynak, Bazylanski. Быцень, Рынак, Базылянскі (1915).jpg|1915 г.
Bycień, Rynak, Bazylanski. Быцень, Рынак, Базылянскі (1915) (2).jpg|1915 г.


Bycień, Bazylanski, Śviatoha Jazafata-Pračyścienskaja. Быцень, Базылянскі, Сьвятога Язафата-Прачысьценская (1920-29).jpg|1920-я гг.
Bycień, Rynak, Bazylanski. Быцень, Рынак, Базылянскі (3.05.1927-30).jpg|1927—1930 гг.
Bycień. Быцень (1930-39).jpg|1930-я гг.
Bycień, Rynak. Быцень, Рынак (1919-39).jpg|да 1939 г. 


## Заўвагі

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 

## Вонкавыя спасылкі

* 

Катэгорыя:Быцень
Манэргэйм

**Манэргэйм** () — старажытны род, прадстаўнікі якога перабраліся каля 1640 году ў Швэцыю зь Нідэрляндаў або зь Нямеччыны і былі ўзьведзены ў дваранства. Пазьней адно з адгалінаваньняў роду асела ў Фінляндыі.

Заснавальнікам роду быў Гінрых Маргайн (1618-1667).

## Некаторыя прадстаўнікі
* Густаў Манэргэйм (1867–1951) — фінскі фэльдмаршал, прэзыдэнт Фінляндыі (1944-1946)
* Аўгустын Манэргэйм (1915-2011) — швэдзкі паэт, складальнік псальмоў. Пляменьнік Густава Манэргэйма.

Катэгорыя:Швэдзкія шляхецкія роды
Катэгорыя:Фінскія шляхецкія роды
Неабмежаваная падводная вайна

**Неабмежаваная [[падводная вайна]]** () — тып вайсковых дзеяньняў на марскім тэатры вайсковых дзеяньняў, пры якім падводныя лодкі топяць цывільныя гандлёвыя судны бэз прытрымліваньня Правілаў вядзеньня марской вайны, замацаваных Гаагскімі канвэнцыямі і Жэнэўскай канвэнцыяй (II).

Узьнікла яе непазьбежныя наступствы вынаходніцтва падводных лодак — ня маючы добрай бранявой абароны, за надводныя караблі, і малы запас хадыплывучасьці, яны не маглі супрацьстаяць апошнім у адкрытым баю, што вяло да неабходнасьці дзейнічаць ў абіход прынятых канвэнцый аб вайне на моры. Акрамя таго, на падводнай лодцы папросту не было дастаткова месца і рэсурсаў для ратаваньня людзей.

У гісторыі маюцца тры асноўныя вайсковыя кампаніі з выкарыстаньнем неабмежаванай падводнай вайны:
# Першая Бітва за Атлянтыку падчас Першай сусьветнай вайны (выкарыстоўвала Нямецкая імпэрыя ў 1915 і 1917—1918 гадох, што сталася падставай да ўступленьня ЗША ў вайну ў 1917 годзе);
# Другая Бітва за Атлянтыку падчас Другой сусьветнай вайны 1939—1945гг (выкарыстоўвалася ўсімі ваюючымі бакамі);
# Вайна на Ціхім акіяне (вялася ЗША супраць Японіі).

## Літаратура
* Ronzitti, Natalino (1988). *The Law of naval warfare: a collection of agreements and documents with commentaries*, Martinus Nijhoff Publishers, ISBN 9024736528, 9789024736522
* Willmott, H. P. (2003). *First World War* — Dorling Kindersley

Катэгорыя:Падводныя лодкі
Катэгорыя:Віды вайсковых дзеяньняў
Масьлянка

**Масьля́нка** — абястлушчаныя вяршкі, пабочны прадукт, які атрымліваецца пры вытворчасьці масла з каровінага малака.

## Апісаньне
Масьлянка ўтрымлівае да 9% сухіх рэчываў (у тым ліку 4,5—5% малочнага цукру, 3,2—3,5% бялку, 0,5—0,7% мінэральных рэчываў, 0,2—0,5% тлушчу), вітаміны (А, В, D, Е, біятын, РР, халін), фасфатыды (у тым ліку лецытын, які рэгулюе халестэрынавы абмен).

Калярыйнасьць: 30—33 кілякалёрый у 100 грамах.

## Выкарыстаньне
Ужываецца ў ежу ў натуральным выглядзе ці перапрацоўваецца ў кісьлемалочныя прадукты, напоі, уваходзіць у склад некаторых відаў дыетычных сыроў.

Сухая і згушчаная масьлянка выкарыстоўваецца ў хлебаробнай і кандытарскай прамысловасьці.

Масьлянка — традыцыйны інгрэдыент для ірляндзкага хлеба на содзе, яе часта ўжываюць у выпяканьні кексаў. У вынікі рэакцыі кісьлі з разрыхляльнікам і пітной содай вылучаецца двухвокіс вугляроду, і хлеб уздымаецца, становіцца пульхным.

Масьлянку выкарыстоўваюць пры гатаваньні кашаў, часткова альбо цалкам замяняючы ёю ваду; а таксама для прыгатаваньня кавы і для забельваньня тварагу, яна можа замяніць больш тлустую сьмятану.

Масьлянку скормліваюць маладняку сельскагаспадарчых жывёлаў.

## Крыніцы

## Літаратура
* 

Катэгорыя:Малочныя прадукты
Катэгорыя:Украінскія напоі
Катэгорыя:Баўгарскія напоі
Бітва пры Лё-Като

**Бі́тва пры Лё-Като́** (26—27 жніўня 1914 году) — бітва на Заходнім фронце Першай сусьветнай вайны, частка Вялікага адыходу войскаў Антанты.

Брытанскі экспэдыцыйны корпус адыходзіў пасьля бітвы пры Монсе, спрабуючы замацавацца на новых рубяжах. 1-я нямецкая армія генэрала фон Клюка абышла другі корпус брытанскай арміі пад камандаваньнем генэрала Сьміт-Дорыена. Адрэзаныя ад асноўных сілаў саюзьнікаў ракою Ўаза, брытанцы вымушаны былі прыняць бой. На працягу дня немцы прыціскалі іх на флянгах. Аднак спроба фон Клюка атачыць ангельцаў з захаду правалілася: нямецкія корпусы, дасланыя для абходнага манэўру былі сустрэты францускай кавалерыяй, якую загадзя даслалі каб патрымаць брытанцаў. Пад прыкрыцьцем ночы брытанцы адышлі да Сэн-Кантэну, адарваўшыся ад нямецкіх войскаў.

## Літаратура
* Барбара Такман. Першы бліцкрыг. Жнівень 1914 = The Guns of August. — Масква: АСТ, 1999. — 640 с — 5000 ас. — . 

## Вонкавыя спасылкі
* Апісаньне бітвы на сайце FirstWorldWar.com
* Апісаньне бітвы на чайце 1914—1918.net 
* Апісаньне бітвы на чайце historyofwar.org 

Катэгорыя:Бітвы Першай сусьветнай вайны
Катэгорыя:Бітвы Бэльгіі
Катэгорыя:Бітвы Нямеччыны
Катэгорыя:Бітвы Францыі
Катэгорыя:Бітвы Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Бітвы 1914 году
Юргордэн

**Юргордэн** (), таксама **Сёдра Юргордэн** (даслоўна: *Паўднёвы Юргордэн*) — востраў і гістарычны раён у цэнтры Стакгольму, у складзе адміністрацыйнага раёну Эстэрмальм. Плошча 2,79 км². Насельніцтва каля 800 чалавек. Востраў гістарычна называўся Вальдэмарсён ().

Юргордэн вядомы сваімі шматлікімі славутасьцямі і прыродай з мноствам старых дубоў. На востраве знаходзіцца шэраг папулярных музэяў (у т.л. Скансэн, які разам з паркам забаваў Грэна Люнд займае большую яго частку; Музэй карабля Ваза, Музэй Паўночных краінаў, Музэй ABBA), цікавых з культурна-гістарычнага пункту гледжаньня сядзібаў, амбасады. Жылыя кварталы знаходзяцца ў паўднёва-заходняй частцы востраву.

## Панарама

Катэгорыя:Раёны Стакгольму
Катэгорыя:Юргордэн
Нарвік

**На́рвік** (, ) — горад на поўначы Нарвэгіі, цэнтар аднайменнай камуны ў фюльке Нурлян.

## Гісторыя
У 1887 годзе швэды разам з ангельцамі заснавалі ў нарвэскай мясцовасьці Ўфутэн марскі порт Вікторыягамн, з мэтай пастаўляць у Эўропу жалезную руду, здабыча якой вялася ў швэдзкай Кіруне. Ужо ў 1889 годзе швэдзка-ангельскае прадпрыемства адмовілася ад праекту, але ўлады швэдзка-нарвэскай уніі вырашылі ўсё ж пабудаваць для гэтага чыгунку Ўфутсбанан (цяпер частка Мальмбанан), а ў 1902 годзе былы Вікторыягамн становіцца горадам Нарвікам. У 1903 годзе пачаўся экспарт жалезнай руды.

У час Другой Сусьветнай вайны, у красавіку-чэрвені 1940 году пад Нарвікам адбылася бітва паміж нямецка-аўстрыйскімі акупацыйнымі войскамі з аднаго боку, і нарвэска-ангельска-француска-польскімі зь іншага.

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйная старонка

Катэгорыя:Гарады Нарвэгіі
2017

2017 рок абвешчаны:
* Міжнародным годам пэрспэктыўнага турызму дзеля разьвіцьця — Генэральная Асамблея ААН
* Годам навукі — у Беларусі
* 500-годзьдзе беларускага кнігадрукаваньня і першай беларускай Бібліі

## Падзеі
* 2 лютага — набыў моц Кодэкс Рэспублікі Беларусь аб культуры
* 17 траўня — заснаваны інтэрнэт-партал «Здаровыя людзі»
* 31 ліпеня — запушчаная Віцебская гідраэлектрастанцыя, якая стала найбольшай у Беларусі
* 27 кастрычніка — Абвяшчэньне незалежнасьці Каталёніі. 
* 4 лістапада — абвешчаны Прапойскі заказьнік

## Сьмерці

* 28 студзеня — Аляксандар Ціхановіч, беларускі сьпявак
* 17 сакавіка — Дэрэк Ўолкат, Ляўрэат Нобэлеўскай прэміі па літаратуры (1992)
* 18 сакавіка — Чак Бэры, амэрыканскі сьпявак, гітарыст, аўтар песень
* 6 красавіка — Міхась Кавыль, беларускі паэт, празаік, крытык
* 26 траўня — Зьбігнеў Бжазінскі, амэрыканскі палітоляг, сацыёляг і дзяржаўны дзяяч польскга паходжаньня
* 30 чэрвеня:
** Аляксандар Крывіцкі, беларускі мовазнавец
** Ігар Жук, беларускі літаратуразнавец, доктар філялягічных навук, прафэсар
* 3 ліпеня — Сяргей Рассадзін, беларускі гісторык, археоляг, геральдыст; доктар гістарычных навук, прафэсар гісторыі
* 6 ліпеня — Міхаіл Сьпірыдонаў, беларускі гісторык
* 16 жніўня — Вера Глаголева, савецкая і расейская акторка тэатру і кіно
Сьпіс Нацыянальных герояў Азэрбайждану

**Сьпіс [[Нацыянальны герой Азэрбайждану|Нацыянальных Герояў Азэрбайждану]]**

## Сьпіс
**Гэта няпоўны сьпіс вядомых Нацыянальных герояў:**

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Azərbaycanın Milli Qəhrəmanları 
* Milli Qəhrəmanlar: Azərbaycanın Milli Qəhrəmanları 

Катэгорыя:Нацыянальны герой Азэрбайждану 
Катэгорыя:Сьпісы
Тэатар ваенных дзеяньняў

**Тэатар ваенных дзеяньняў** (**ТВД**) — частка сусьветнай прасторы, уключаючы касмічнае, у межах якога разгортваюцца групоўкі (фарміраваньні) Узброеных Сіл (УС) дзяржавы, кааліцыі дзяржаваў і могуць весьціся ваенныя дзеяньні. Мае кірункі і раёны (зоны).

Перад Першай сусьветнай вайной, тэрыторыя для разгортваньня і разьмяшчэньня Дзеючай арміі, называлася *«тэатрам ваенных дзеяньняў»*.

Дысцыпліна ў вайсковай справе, якая вывучае *тэатры ваенных дзеяньняў* называецца ваенная геаграфія.

Англасаксонская вайсковая справа *тэатар ваенных дзеяньняў* клясыфікуе (вызначае) як фарміраваньне, у адрозьненьне ад айчыннай як тэрыторыі ці месца ваенных дзеяньняў.

У прастамоўі часта называецца фронтам.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* «Тэатар ваенных дзеянняў» у ВСЭ.

Катэгорыя:Вайсковая навука
Катэгорыя:Войска
Катэгорыя:Вайсковая тэрміналёгія
Бітва пры Камбрэ (1917)

**Бі́тва пры Камбрэ́** (20 лістапада 1917 — 7 сьнежня 1917) — буйнамаштабны наступ брытанскіх войскаў супраць нямецкай арміі падчас Першай сусьветнай вайны на Заходнім фронце каля францускага гораду Камбрэ. Нягледзячы на першапачатковы посьпех, брытанцам не ўдалося выканаць пастаўленую задачу і прарваць нямецкі фронт. Апэрацыя ў Камбрэ ўвайшла ў гісторыю як першая бітва ў гісторыі войнаў, у якой у масавай колькасьці ўжываліся танкі.

20 лістапада брытанскія войскі пачалі першую ў гісторыі масіраваную атаку з выкарыстаньнем танкавых падразьдзяленьняў. У атацы ўдзельнічалі 324 танкі. Сьпераду на карпусе машын былі прымацаваныя фашыны для пераадоленьня нямецкіх акопаў і 4-мэтровых супрацьтанкавых равоў. Раптоўнасьць (адсутнасьць артпадрыхтоўкі) і перавага ў сілах і сродках прывялі да хуткага разьвіцьця атакі, брытанцы за 6 гадзін прарвалі абарону і прасунуліся на такую ж адлегласьць, на якую войскі ў апэрацыі на Іпры прасунуліся за 4 месяцы. Пры гэтым страты склалі толькі 4 тысячаў чалавек.

Аднак у выніку імклівай атакі пяхота адстала, а танкі прасунуліся далёка наперад, нясучы сур’ёзныя страты. 30 лістапада 2-я нямецкая армія ажыцьцявіла раптоўную контратаку, адкінуўшы сілы саюзьнікаў на першапачатковыя межы. Нягледзячы на адбіцьцё атакі, танкі даказалі сваю эфэктыўнасьць у баі, а сама бітва паклала пачатак шырокаму прымяненьню танкаў і разьвіцьцю супрацьтанкавай абароны.

Хаця саюзьнікі не дамагліся прарыву фронту, вынікам кампаніі 1917 году стаў крах плянаў немцаў па дасягненьню перамогі шляхам «неабмежаванай падводнай вайны» і пераход іх да стратэгічнай абароны. Наступальнай ініцыятывай завалодалі войскі саюзьнікаў.

## Крыніцы

## Літаратура
* *Абярухцін В. І.* Апэрацыя пад Камбрэ ў 1917 г. — М .: Ваенвыдат НКА СССР, 1936. — 244 с. — (Бібліятэка камандзіра).
* Кіган Джон «Первая мировая война» — М.: АСТ, 2004. — 576 с. — 4000 ас. — .
* Зайончкоўскі А.М. Первая мировая война — СПб.: Полигон, 2000. — 878 с. — .
* Бэзыл Лідэл Гарт «1914. Правда о Первой мировой» — М.: Эксмо, 2009. — 480 с. — 4300 ас. — .
* История Первой мировой войны 1914—1918 гг. / пад рэд. І.І. Растунова — у 2-х тамах. — М.: Наука, 1975. — 25 500 ас.

Камбрэ
Катэгорыя:Бітвы Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Бітвы Нямеччыны
Катэгорыя:Бітвы Канады
Катэгорыя:Канфлікты 1917 году
Катэгорыя:Нямеччына ў Першай сусьветнай вайне
Катэгорыя:Вялікабрытанія ў Першай сусьветнай вайне
Катэгорыя:Канада ў Першай сусьветнай вайне
Бітва пры Камбрэ

**Бітва пры Камбрэ**

* Бітва пры Камбрэ (1917) — буйнамаштабны наступ брытанскіх войскаў супраць нямецкай арміі падчас Першай сусьветнай вайны на Заходнім фронце каля францускага гораду Камбрэ. Першая бітва ў гісторыі войнаў, у якой у масавай колькасьці ўжываліся танкі.
* Бітва пры Камбрэ (1918) — наступ брытанскіх войскаў супраць нямецкай арміі, падчас Першай сусьветнай вайны, у ходзе Стодзённага наступу.
Мацюлішкі (Віленскі раён)

**Мацю́лішкі** () — вёска ў Віленскім раёне Віленскага павету, уваходзіць у склад Лаварышкаўскага староства. Знаходзіцца за 4,2 км ад Лаварышак. 7 жыхароў (2001).

## Ураджэнцы і жыхары
* Браніслаў Тарашкевіч ( 1892) — беларускі мовазнаўца, палітык, укладальнік «тарашкевіцы».

## Літаратура
* 

Катэгорыя:Вёскі Віленскага павету
Катэгорыя:Населеныя пункты Лаварышкаўскага староства
Згублены батальён (фільм, 2001)

«**Згублены батальён**» () — амэрыканска-люксэмбурскі мастацкі драматычны фільм пра падзеі ў Першую сусьветную вайну на Заходнім фронце.

## Зьмест
Кастрычнік 1918 году, Францыя. Камандзір 308 батальёну ЗША, маёр Чарлз Ўітлсі, атрымлівае загад захапіць і ўтрымаць стратэгічна значны пункт у Аргонскім лесе. Разам зь імі, з розных бакоў, павінны выступіць таксама іншыя францускія і амэрыканскія батальёны. Аднак іх атака не атрымліваецца, а сувязь з 308 батальёнам зьнікае і падразьдзяленьню нельга перадаць загад вяртацца на пазыцыі.

308 батальён працягвае наступ, выконвае загад і займае патрэбны пункт, але апынаецца ў атачэньні немцаў і зь цяжкасьцю адбівае атакі праціўніка…

Фільм зьняты на рэальных падзеях, што адбываліся пры Мёз-Аргонскім наступе і зьяўляецца новай экранізацыяй фільму з такой самай назвай зьнятага ў 1919 годзе.

## Акторы
* Рык Шродэр — *маёр Чарлз Ўітлсі*
* Філ Макі
* Джэмі Гарыс
* Джэй Родан
* Адам Джэймз
* Даніель Кальтаджыронэ
* Майкл Голдстрам
* Андрэ Віпаліс
* Рыз Майлз Томас
* Артур Крэмэр

## Вонкавыя спасылкі
* Згублены батальён на Кінапошуку
* Згублены батальён на iMDb

Катэгорыя:Фільмы ЗША
Катэгорыя:Люксэмбурскія фільмы
Катэгорыя:Фільмы пра Першую сусьветную вайну
Катэгорыя:Гістарычныя фільмы
Катэгорыя:Драматычныя фільмы
Катэгорыя:Фільмы 2001 году
Катэгорыя:Фільмы ЗША 2001 году
Катэгорыя:Люксэмбурскія фільмы 2001 году
Дом Райніса і Аспазіі

**Дом Ра́йніса і Аспазіі** () — мэмарыяльны музэй вядомых латыскіх літаратараў Райніса (1865—1929) і Аспазіі (1865—1943). Адчынены ў 1988 року.

Дом у цэнтры Рыгі па адрасе вуліца Базьніцас, 30 збудаваны ў 1879 року. Сужэнцы набылі яго ў 1924 року і засяліліся ў адну з кватэраў 15 верасьня 1926. Райніс пражыў тут да скону ў 1929, Аспазія пераехала на новае месца ўвесну 1933 року.

Дом-музэй адчынены ў 1988 року. Тут захаваўся тагачасны інтэр’ер, пэрсанальная бібліятэка сужэнцаў, дакумэнтальны фільм 1920-х рокаў, у якім можна пабачыць паэтаў у іхняй кватэры.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Каталёг латыскіх музэяў
* Асацыяцыя мэмарыяльных музэяў Латвіі

Катэгорыя:Літаратурна-мэмарыяльныя музэі
Райніс і Аспазія
Катэгорыя:Музэі Рыгі
Царква сьвятога Якуба (Капэнгаген)

**Царква́ сьвято́га Яку́ба** () — храм дацкай лютаранскай царквы ў Капэнгагене (Данія), першая царква ў раёне Эстэрбро. Збудаваная ў 1876—1878 у нэагатычным стылі паводле праекту архітэктара Людвіга Фэнгера.

## Мінуўшчына
Пасьля зносу бастыённых умацаваньняў вакол Капэнгагену места атрымала магчымасьць пашырацца, а ў 1856 року першым храмам, пабудаваным па-за межамі муроў, стала Царква сьвятога Яна ў раёне Нёрэбро. Ейны першы пастар, Рудальф Фрымат, распачаў кампанію па заснаваньні новых цэркваў у раёнах, што пачалі хутка расьці, і ў пэрыяд 1874—1880 рокаў спрычыніўся да закладаньня чатырох цэркваў. Другой зь іх і стала царква сьвятога Якуба, першая ў Эстэрбро.

Яна дагэтуль застаецца найвялікшай царквой раёну. Належыць да Лютаранскай царквы.

## Архітэктура
Царква — помнік нэагатычнага стылю з уплывам ангельскай архітэктуры. Збудаваная з чырвонае цэглы. На рэльефе перад цэнтральным уваходам адлюстраваны сьвяты Якуб са сваім сымбалем — марскім грабеньчыкам.

## Вонкавыя спасылкі

* Афіцыйная бачына
* Кругавая панарама вонкавага выгляду
* Кругавая панарама інтэр’еру

Катэгорыя:Храмы Капэнгагену
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1878 годзе
Катэгорыя:Лютэранскія храмы Даніі
Катэгорыя:Храмы пад тытулам сьвятога Якуба
Катэгорыя:Эстэрбро
Пражанка

**Пра́жанка** — кваснамалочны напой, які атрымліваецца з каровінага пражанага малака малочнакіслым браджэньнем. Традыцыйны прадукт малочнай кухні Беларусі, Расеі і Ўкраіны.

## Характарыстыка
Даўней пражанку выраблялі, запарваючы малако ў печы (пражачы) да залацістага колеру, ахаладжалі да пакаёвай тэмпэратуры, запраўлялі лыжкаю-двума сьмятаны ці вяршкоў, накрывалі і ставілі ў цёплае месца адстойвацца. Праз 12 гадзінаў пражанка была гатовая, тады яе зноў ахаладжалі і ўжывалі. У харчовай прамысловасьці заквашваньне адбываецца тэрмафільнымі малочнакіслымі стрэптакокамі і чыстымі культурамі баўгарскай палачкі, сквашваецца цягам 3—6 гадзінаў.

Мае жаўтавата-бураватае адценьне і традыцыйны кваснамалочны смак. Фактычна ёсьць адной з адменаў ёгурту без смакавых дадаткаў. Падобнымі да пражанкі прадуктамі ёсьць варанец і цюрскі катык.

Варта адзначыць, што хоць склад пражанкі практычна ідэнтычны набору рэчываў, якія зьмяшчаюцца ў пражаным малацэ, адметнай уласьцівасьцю пражанкі зьяўляецца тое, што яна засвойваецца значна лепш.

У склад пражанкі ўваходзяць вітаміны групы А, В, С і РР. Акрамя таго, прысутнічае ў ёй і немалая колькасьць найістотнейшых для здароўя чалавека мінэральных рэчываў — макра- і мікраэлемэнтаў (жалеза, кальц, серка, магн, фосфар, каль і сод).

## Уласьцівасьці
Даказана, што нароўні з выдатнымі гастранамічнымі якасьцямі карысьць пражанкі для чалавека заключаная ў вялікім утрыманьні кальцу. У 1 шклянцы гэтага кваснамалочнага прадукту зьмяшчаецца 1/4 неабходнай содневай нормы гэтага рэчыва і 20% дзённай нормы фосфару.

Акрамя таго, бялок, які зьмяшчаецца ў гэтым напоі, здольны засвойвацца значна лягчэй і хутчэй, чым у тым жа малацэ. Таму пры рэгулярным спажываньні карысьць пражанкі выражаецца ў паляпшэньні апэтыту, працы нырак і страўнікава-кішачнага тракту.

Супрацьпаказаньнем да ўжываньня напою ёсьць наяўнасьць у чалавека язвавых захворваньняў і гастрытаў з падвышанай кваснасьцю.

## Літаратура
* 

## Вонкавыя спасылкі
* Ражанка па-беларуску зь Вінцуком Вячоркам

Катэгорыя:Кваснамалочныя прадукты
Катэгорыя:Беларускія напоі
Катэгорыя:Расейскія напоі
Катэгорыя:Украінскія напоі
5-я армія (Нямецкая імпэрыя)

**5-я а́рмія** () — вайсковае аб’яднаньне армейскага ўзроўню Імпэрскай Нямецкай арміі падчас Першай сусьветнай вайны.

## Гісторыя баявых дзеяньняў
Была сфармавана падчас мабілізацыі ў жніўні 1914 году на базе VII армейскай інспэкцыі.

Удзельнічала ў баявых дзеяньнях у складзе Заходняга фронту.

Пачала свой наступ на Бэльгію, рухаючыся да францускай граніцы. 21 жніўня падразьдзяленьні 5-й арміі ўдзельнічалі ў баях каля Шарлеруа. Удзельнічала ў пагранічнай бітве, дзе ў Ардэнскай апэрацыі разьбіла 3-ю францускую армію.

Пасьля пагранічнай бітвы часткі арміі былі перакінутыя пад Вэрдэн. 5-я армія прымала актыўны ўдзел у цяжкіх баях за Вэрдэн у 1916 годзе. Пад час той бітвы панесла вельмі адчувальныя страты.

У 1918 годзе армія ўдзельнічала ў баях на Сэн-Міёльскім выступе і ў Мёз-Аргонскай апэрацыі. Напрыканцы вайны ўваходзіла ў склад групы арміяў Гальвіца.

## Баявы склад на 1914 год
* V Корпус (Генэрал ад інфантэрыі Герман фон Странц)
* XIII (Каралеўскі Вюртэмбэргскі) Корпус (Генэрал ад інфантэрыі Макс фон Фабэк)
* XVI Корпус (Генэрал ад інфантэрыі Бруна фон Мудра)
* V Рэзэрвовы корпус (Генэрал ад інфантэрыі Эрых фон Гюндзэль)
* VI Рэзэрвовы корпус (Генэрал ад інфантэрыі Конрад фон Гёслер)

## Камандуючыя
* Генэрал-маёр (з 27.01.1915 — генэрал-лейтэнант) Кронпрынц Вільгельм (2.8.1914—30.11.1916)
* Генэрал ад інфантэрыі Эвальд фон Лохаў (30.11.1916—17.12.1916)
* Генэрал ад артылерыі Макс фон Гальвіц (17.12.1916—27.9.1918)
* Генэрал ад кавалерыі Георг фон дэр Марвіц (27.9.1918—30.1.1919)

## Літаратура
* Cron, Hermann (2002). Imperial German Army 1914-18: Organisation, Structure, Orders-of-Battle [first published: 1937]. Helion & Co. .
* Ellis, John; Cox, Michael (1993). The World War I Databook. Aurum Press Ltd. .

## Вонкавыя спасылкі
* ''Die höchsten Kommandostellen des Heeres.'' auf www.deutsche-kriegsgeschichte.de (Stand: 16. April 2010)

Катэгорыя:Арміі Нямеччыны ў Першай сусьветнай вайне
Катэгорыя:Вайсковая гісторыя Нямеччыны
Цэнтральная рада беларускіх арганізацыяў

**Цэнтра́льная ра́да белару́скіх арганіза́цыяў** (ЦРБА) — каардынацыйны орган беларускіх нацыянальных партыяў і грамадзкіх арганізацыяў. Створаная на Зьездзе беларускіх арганізацыяў і партыяў, дзейнічала ў ліпені — кастрычніку 1917 году.

ЦРБА імкнулася аб’яднаць усе нацыянальна-дэмакратычныя сілы на тэрыторыі Беларусі і за ейнымі межамі. Друкаваны орган — газэта «Вольная Беларусь».

У склад выканаўчага камітэту абраныя правадзейныя сябры: У. Галубок, Я. Лёсік, А. Лявіцкі (Ядвігін Ш.), А. Смоліч (фактычны кіраўнік), У. Фальскі. Даміноўнае становішча ў Радзе займалі прадстаўнікі Беларускае сацыялістычнае грамады.

Рада дзейнічала ва ўмовах, калі паглыбленьне сыстэмнае крызы ў Расеі спрыяла далейшаму разгортваньню беларускага нацыянальнага руху. Насуперак масіраванаму ціску агульнарасейскіх партыяў і арганізацыяў, ідэі беларускага нацыянальнага самавызначэньня і аўтаноміі Беларусі знаходзілі ўсё болей прыхільнікаў у беларускай вёсцы, абуджалася цікавасьць да гэтых ідэяў у гарадах і мястэчках.

## Дзейнасьць
На 1-й сэсіі ЦРБА ў пачатку жніўня 1917 году быў прыняты статут, у якім абвешчаныя палітычныя й сацыяльныя прынцыпы дзейнасьці: «*поўны дэмакратызм, перадача ўсёй зямлі без выкупу працоўнаму народу і абарона інтарэсаў работнікаў». Цэнтральная рада была прызнана сесіяй як адзіны кіраўніцкі і прадстаўнічы орган «усея беларускае справы*». Згодна са статутам, Рада складалася з дэпутатаў, якіх дэлегавалі палітычныя беларускія арганізацыі, гарады, мястэчкі, бежанскія арганізацыі і вайсковыя часьці. Сэсія абрала новы склад выканаўчага камітэту, правадзейныя сябры: Я. Лёсік, Я. Дыла, Р. Астроўскі, П. Галавач, Ф. Шантыр, А. Смоліч, С. Курчыловіч-Сяўрук (сакратар), П. Бадунова, З. Жылуновіч.

ЦРБА патрабавала прызнаць патрэбу аўтаноміі Беларусі, роднае мовы і развіцьця беларускае нацыянальнае культуры. Ва ўмовах нарастальных супярэчнасьцяў у краіне кіраўніцтва Цэнтральнай рады беларускіх арганізацыяў актывізавала дзейнасьць ў стварэньні нацыянальнага беларускага фронту на аснове рэалізацыі ідэі нацыянальна-культурнай аўтаноміі ў межах дэмакратычнай Расеі.

Дзейснай формай выхаваньня беларускае нацыянальнае самасвядомасьці сталі шматлікія грамадзкія, культурна-асветніцкія, літаратурныя, тэатральна-мастацкія суполкі й арганізацыі, якія кантактавалі з ЦРБА. Агульная колькасьць чальцоў розных беларускіх згуртаваньняў, якія мелі прадстаўніцтва ў ЦРБА, у кастрычніку 1917 году складала больш за 27 тыс. чалавек.

Ва ўмовах татальнага эканамічнае крызы, асабліва выяўленай пад восень 1917 року, беларускія нацыянальна-дэмакратычныя сілы правялі на 2-ой сэсіі ЦРБА (праходзіла зь 5 па 12 кастрычніка) яе рэарганізацыю. Новы кіроўны цэнтар беларускіх сілаў зьявіўся пад назвай Вялікая беларуская рада.

## Крыніцы
Катэгорыя:Гісторыя Беларусі (1795—1918)
Катэгорыя:1917 год у Беларусі
Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1917 годзе
Катэгорыя:Ліпень 1917 году
Група арміяў Гальвіца

**Гру́па а́рміяў Га́львіца** ( або **Група арміяў C**) — вайсковае аб’яднаньне нямецкай арміі падчас Першай сусьветнай вайны.

Удзельнічала ў баявых дзеяньнях у складзе Заходняга фронту ў пэрыяд зь 1 сьнежня 1918 да 11 лістапада 1918 году пад камандаваньнем Макса фон Гальвіца.

## Склад
* 5-я армія (Генэрал ад артылерыі Макс фон Гальвіц, пасьля Георг фон дэр Марвіц)
* Армейская група C (Генэрал ад інфантэрыі Георг Фукс)

## Камандуючы
* Генэрал ад артылерыі Макс фон Гальвіц

## Вонкавыя спасылкі

* The Soldier’s Burden
* Die Deutschen Heeresgruppen im Ersten Weltkrieg
* : Die deutschen Heeresgruppen Teil 1, Erster Weltkrieg

Катэгорыя:Вайсковая гісторыя Нямеччыны
Катэгорыя:Групы арміяў Нямеччыны ў Першай сусьветнай вайне
Аляксей Кучынскі

**Аляксей Сьцяпанавіч Кучынскі** (4 (16) лютага 1892 году, в. Выдранка Чэрыкаўскага павету Магілёўскай губэрні — 29 кастрычніка 1937 году, Менск, НКУС БССР) — беларускі грамадзкі дзеяч, пэдагог, рэктар БДУ. Расстраляны карнымі савецкімі органамі.

З 1909 году працаваў у школах Рагачоўскага павету. У 1916 году Аляксей Кучынскі скончыў Віцебскі настаўніцкі інстытут. Быў мабілізаваны ў армію. Удзельнічаў у лютаўскай рэвалюцыі і кастрычніцкім перавароце. Са сьнежня 1917 году ў Амсьціслаўскім павеце. Быў рэдактарам газэты «Думы бедняка». З 1922 году ў Смаленску; працаваў губкаме РКП(б), у рэдакцыі газэты «Рабочий путь». Быў рэдактарам газэты «Смоленская деревня». У траўні 1929 году пераехаў у БССР, выконваў абавязкі рэдактара газэты «Рабочий». У 1930—1931 гадах — намесьнік рэдактара газэты «Савецкая Беларусь». З красавіка 1936 году па люты 1937 году займаў пасаду рэктара Беларускага Дзяржаўнага Унівэрсытэту.

10 красавіка 1937 году ЦК ВКП(б) былі пагашаныя партыйныя дакумэнты Аляксея Кучынскага як выключанага з чальцоў партыі з фармулёўкай: «Исключён как активный участник контрреволюционной нацдемовской организации, активный участник Московского эсэровского съезда, что скрыл от партии, за связь с контрреволюционными нацдемовскими элементами».

28 кастрычніка 1937 году выязной сэсіяй вярхоўнага суду СССР прыгавораны да расстрэлу. У «Чорную ноч» з 29 на 30 кастрычніка 1937 году НКУС было расстраляна больш за 130 прадстаўнікоў беларускай інтэлегенцыі, сярод якіх Аляксей Кучынскі разам з двума сваімі калегамі — папярэднімі рэктарамі БДУ Язэпам Каранеўскім і Анані Дзякавым. Гэтае злачынства было ўчыненае напярэдадні шаснаццатай гадавіны ад пачатку працы Беларускага Дзяржаўнага Ўнівэрсытэту.

18 сьнежня 1956 году рэабілітаваны.

## Сям'я
Жонка — Алена Фёдараўна Кучынская (Старасьценка). У 1930-я гады выкладала нямецкую мову ў Беларускім політэхнічным інстытуце. 28 лістапада 1937 году асуджаная асобай нарадай пры НКУС як "жонка ворага народа" да васьмі гадоў папраўчых работ. Была этапаваная ў Карагандзінскі канцлягер НКУС Казаскай ССР. Другі раз асуджаная 14 лютага 1940 году да ссылкі ў Краснаярскі край РСФСР. Рэабілітаваная 11 сьнежня 1956 году.

5 лістапада 1937 году разам з маці быў арыштаваны сын Кучынскіх Дзьмітры (нарадзіўся 9 лістапада 1919 году ў Амсьціслаўлі), вучань дзясятай клясы Сярэдняй школы № 2 гораду Менску. Ён быў асуджаны да пяці гадоў папраўчых работ і этапаваны ў Ягрынскі канцлягер НКУС Архангельскай вобласьці РСФСР. З 1940 году ў Краснаярскім краі. Рэабілітаваны 25 сьнежня 1956 году. Далейшы лёс невядомы.

## Крыніцы

Катэгорыя:Рэктары БДУ
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Чэрыкаўскім павеце
Катэгорыя:Расстраляныя ў «чорную ноч»
Група арміяў

**Гру́па [[Армія (вайсковае аб’яднаньне)|а́рміяў]]** (, ) — найвышэйшае апэратыўна-стратэгічнае аб’яднаньне сухапутных войскаў на тэатры вайсковых дзеяньняў ва ўзброеных сілах некаторых дзяржаваў, у Савецкім Саюзе аналягам называўся фронт.

## Камандаваньне

Камандаваньне групай арміяў ажыцьцяўляе камандуючы ў званьні Генэрал-фэльдмаршалу або Генэрал-палкоўніку. У якасьці першага памочніка выступае начальнік штабу.

## Назва
Адзінага варыянту назвы груп арміяў няма. У назьве групы арміяў можа адлюстроўвацца геаграфічнае становішча: група арміяў Афрыка, група арміяў «Курляндыя». Падчас Першай сусьветнай вайны групы арміяў часта зваліся ў гонар свайго камандуючага (група арміяў спадчыннага прынца), Група арміяў Гальвіца. Часам групы арміяў зваліся толькі адной літарай: група арміяў «B», група арміяў «F». Ва ўзброеных сілах ЗША, Вялікабрытаніі, Францыі і Кітаю падчас Другой сусьветнай вайны выкарыстоўваліся нумарныя абазначэньні групаў арміяў (3-я група арміяў, 6-я група арміяў і г. д.)

## Гісторыя
Група арміяў як форма аб’яднаньня сухапутных войскаў і як форма кіраваньня імі ўзьнікла напрыканцы 1914 — пачатку 1915 гадоў, падчас Першай сусьветнай вайны, у ангельска-францускай і нямецкай арміях.

Падчас Другой сусьветнай вайны нямецкія сухапутныя войскі аб’ядноўваліся ў некалькі групаў арміяў, у склад кожнай групы арміяў уваходзілі 2—4 палявыя арміі і сродкі ўзмацненьня. З 1942 году ў нямецкай арміі існавалі таксама армейскія групы () — часовыя аб’яднаньні звычайна з 2 арміяў, якія выконвалі задачы на якім-небудзь апэратыўным накірунку.

Ангельска-амэрыканскія войскі на заходнеэўрапейскім тэатры вайсковых дзеяньняў у 1944—1945 гадах аб’ядноўваліся ў 3 групы арміяў, якія зваліся армейскімі групамі. У Нямеччыне за час Другой сусьветнай вайны было 20 групаў арміяў. У паваенны час ва ўзброеных сілах ЗША і ў аб’яднаных узброеных сілах НАТА ў склад групы арміяў уваходзяць палявыя арміі, асобныя армейскія карпусы і іншыя злучэньні сухапутных войскаў.

На пачатку 21 стагодзьдзя групы арміяў не выкарыстоўвацца, а ім на зьмену прыходзяць драбнейшыя ваенныя фармаваньні.

З групай арміяў, як правіла, узаемадзейнічае тактычнае авіяцыйнае камандаваньне.

## Вонкавыя спасылкі
* Вялікая савецкая энцыкляпедыя
Расэл Мінз

**Чарлз Расэл Мінз** (10 лістапада 1939 — 22 кастрычніка 2012) — індзейскі актывіст з народу Оглала Лакота за правы карэннага амэрыканскага насельніцтва, актор, пісьменьнік і музыка. Адзін з самых вядомых членаў руху амэрыканскіх індзейцаў (AIM). Уступіў у арганізацыю ў 1968 годзе. Актыўны прыхільнік незалежнасьці Рэспублікі Лакота.

## Глядзіце таксама
* Лакота

## Вонкавыя спасылкі

* Russell Means official website

Катэгорыя:Нарадзіліся 10 лістапада
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1939 годзе
Катэгорыя:Індзейцы Паўночнай Амэрыкі
Катэгорыя:Індзейцы-актывісты
Катэгорыя:Палітыкі ЗША
Катэгорыя:Акторы ЗША
Катэгорыя:Памерлі 22 кастрычніка
Катэгорыя:Памерлі ў 2012 годзе
Рух амэрыканскіх індзейцаў

**Рух амэрыканскіх індзейцаў** (AIM) – амэрыканская праваабарончая арганізацыя ў ЗША, створаная ў ліпені 1968 году ў Мінеапалісе, штат Мінэсота. Асноўная мэта – абарона правоў карэнага насельніцтва Амэрыкі.

## Глядзіце таксама
* Расэл Мінс

## Вонкавыя спасылкі
* AIM Grand Governing Council homepage
* American Indian Movement of Colorado

Катэгорыя:Зьявіліся ў 1968 годзе
Катэгорыя:Індзейцы Паўночнай Амэрыкі
Катэгорыя:Нацыянальна-вызваленчыя рухі
Катэгорыя:Палітыка ЗША
Беларускія могілкі ў Іст-Брансўіку

**Беларускія могілкі** ў Іст-Брансўіку — праваслаўныя могілкі ў Іст-Брансўік, у штаце Нью Джэрзі, ЗША. Належаць да парафіі Жыровіцкай Божай Маці, царква якой знаходзіцца ў мястэчку Гайлянд-Парк, за 10 кілямэтраў ад могілак.

Дзялянка плошчай 3,5 акры была выкуплена пад могілкі ў 1959 годзе. У асяродзьдзі беларускай эміграцыі існаваў раскол паводле палітычна-грамадзкай прыналежнасьці, таму ў Саўт-Рывэры хавалі і хаваюць прыхільнікаў БЦР, у Іст-Брансўіку прыхільнікаў Рады БНР. На могілках хаваюць ня толькі праваслаўных беларусаў з парафіі Жыровіцкай Божай Маці, але і з усіх ЗША і Канады, а таксама беларусаў-каталікоў. Агульная колькасьць пахаваньняў складае каля сотні, што робіць могілкі ў Іст-Брансўіку найбуйнейшымі беларускімі могілкамі ў ЗША.

## Магілы выбітных дзеячоў
* Аляксандр Орса (1896—1959) — беларускі грамадзка-палітычны і культурны дзяяч, пэдагог.
* Васіль (Тамашчык) (1900—1970) — беларускі грамадзкі і рэлігійны дзяяч, архіэпіскап БАПЦ.
* Віктар Войтэнка (1912—1972) — беларускі грамадзкі дзяяч, лекар, сьвятар.
* Лявон Савёнак (1897—1974) — беларускі пісьменьнік і журналіст.
* Рыгор Крушына (1907—1979) — беларускі паэт, празаік, крытык.
* Станіслаў Станкевіч (1907—1980) — беларускі грамадзкі дзяяч, навуковец.
* Вітаўт Тумаш (1910—1988) — беларускі грамадзкі дзяяч, лекар, скарыназнаўца.
* Вінцэнт Жук-Грышкевіч (1903—1989) — Старшыня Рады БНР (у эміграцыі)
* Міхась Міцкевіч (1897—1991) — беларускі грамадзкі і культурны дзяяч. Малодшы брат Якуба Коласа.
* Пятро Конюх (1910—1994) — беларускі опэрны сьпявак.
* Антон Адамовіч (1909—1998) — беларускі літаратуразнавец, гісторык, публіцыст, празаік, доктар філялёгіі.
* Зора Кіпель (1927—2003) — беларуская грамадзкая дзяячка, літаратуразнавец, публіцыстка.
* Вера Бартуль (1930-2006) — беларуская грамадзкая дзяячка.
* Ізяслаў (Бруцкі) (1926—2007) — мітрапаліт БАПЦ.
* Язэп Сажыч (1917—2007) — беларускі грамадзка-палітычны дзяяч, вайсковец.
* Эпіскапы Андрэй, Мікалай
* Раіса Жук-Грышкевіч (1919—2009) — беларуская грамадзкая дзяячка ў Канадзе.
* Барыс Данілюк (1923—2011) — беларускі грамадзкі дзяяч у ЗША.
* Антон Шукелойць (1915—2017) — грамадзкі дзяяч беларускай эміграцыі

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* 
* 

*
Катэгорыя:Нью-Джэрзі
Катэгорыя:Беларускія могілкі ў ЗША
Беларускія могілкі ў Саўт-Рывэры

**Беларускія могілкі** ў Саўт-Рывэры — праваслаўныя могілкі ў Саўт-Рывэры, у штаце Нью-Джэрзі, ЗША.

## Асобы, пахаваныя на могілках
* Яўхім Кіпель (1896—1969) — беларускі грамадзкі дзяяч, пэдагог
* Юрка Віцьбіч (1905—1975) — беларускі пісьменьнік, публіцыст, краязнаўца, папулярызатар гісторыі Беларусі і дзяяч эміграцыі ў Амэрыцы
* Радаслаў Астроўскі (1887—1976) — беларускі палітычны актывіст і лідэр, прэзыдэнт Беларускай цэнтральнай рады
* Мікалай Лапіцкі (1907—1976) — беларускі царкоўны дзяяч
* Ян Станкевіч (1891—1976) — беларускі мовазнаўца, гісторык, палітычны дзяяч
* Васіль Місюль (1889—1984) — дзяяч беларускай эміграцыі ў ЗША
* Янка Золак (1912—2000)— беларускі паэт-эмігрант, празаік, выдавец
* Масей Сяднёў (1913—2001) — беларускі паэт, празаік
* Алег Махнюк (1928-2009) — беларускі мастак, рэлігійны дзяяч

## Глядзіце таксама
* Беларускія могілкі ў Іст-Брансўіку

## Крыніцы


Катэгорыя:Нью-Джэрзі
Катэгорыя:Беларускія могілкі ў ЗША
Мікола Маляўка

**Міко́ла Маля́ўка** (*Мікалай Аляксандравіч Маляўка*; 13 сьнежня 1941, вёска Мікалаеўшчына, Стаўпецкі раён Менскай вобласьці — 4 красавіка 2024) — беларускі паэт, перакладчык.

## Жыцьцяпіс
Нарадзіўся ў сялянскай сям’і. Пасьля сканчэньня Мікалаеўшчынскай сярэдняй школы (1958) два гады працаваў на лесанарыхтоўках у Карэліі. У 1965 скончыў філялягічны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўнівэрсытэту імя Леніна. Настаўнічаў у Воранаўскім і Крупскім раёнах, служыў у Савецкай Арміі, працаваў у рэдакцыі нясьвіскай раённай газэты «Чырвоны сцяг», старэйшым рэдактарам на Беларускім радыё. З 1969 — старэйшы рэдактар рэспубліканскага мэтадычнага кабінэту Міністэрства культуры БССР, з 1976 — старэйшы рэдактар галоўнай рэдакцыі літаратурна-драматычных праграмаў Беларускага тэлебачаньня. З 1980 — супрацоўнік часопісу «Вясёлка».

## Творчасьць
Друкавацца пачаў у 1957 року (газэта «Чырвоная змена»). Пісаў для дарослых і дзяцей.

Выйшлі зборнікі паэзіі «Едуць маразы» (1966), «Жалеза» (1970), «Лотаць» (1973), «Круг» (1977), «Эстакада» (вершы і паэма, 1982), «Дар» (вершы і паэма, 1985), «Аднавякоўцы» (вершы, баляды, байкі, 1988), «Зімні дождж» (1991), «Ручнічок на крыжы» (1995), «Покуць» (2001), «Сядзіба, або Хата з матчынай душой» (2002), «Старая зямля» (2005), «Ой, бярозы і сосны…» (2006), «Дзічка ў полі» (2007), «Крыштальная галінка сьнегападу» (2011), «Беражыце шыпшыну» (2013), «Нябесны фатограф» (2016). Для дзяцей выдаў кніжкі вершаў і казак «Дзед і ўнучка» (1983), «Салодкі лядзяш» (1986), «Як дом будавалі» (1987), «Дзе жывуць казкі» (1994), «Запрашаем на калядкі» (1998), «Папялушка» (2000), «Пачынайце дзень з усмешкі» (2013), «З вудай на вясёлцы» (2013), кнігу прозы «Коласаў абярэг: дзецям пра Якуба Коласа» (2011).

## Прэміі і ўзнагароды
* Літаратурная прэмія імя Аркадзя Куляшова (1992)
* прэмія Фэдэрацыі прафсаюзаў Беларусі (1997)
* спэцыяльная прэмія прэзыдэнта Рэспублікі Беларусь у намінацыі «Мастацкая літаратура» (2002)
* Залаты купідон (2011)

## Крыніцы

## Літаратура
* 

Катэгорыя:Выпускнікі філялягічнага факультэту БДУ
Катэгорыя:Беларускія паэты
Катэгорыя:Беларускія перакладчыкі
Катэгорыя:Беларускія дзіцячыя літаратары
Катэгорыя:Выдатнікі друку Беларусі
Эфэкт Стрэйзанд

**Эфэ́кт Стрэ́йзанд** (таксама *Эфэкт Страйзанд*; ) — фэномэн, які заключаецца ў тым, што спроба выдаліць (схаваць, выправіць або адцэнзураваць) пэўную інфармацыю прыводзіць толькі да яе больш шырокага пашырэньня (звычайна ў інтэрнэце). Гэта прыклад рэактыўнага супраціву — псыхалягічнае зьявы, калі асоба дазнаецца пра абмежаваньне доступу да інфармацыя, таму яе матывацыя да атрыманьня доступу і распаўсюду інфармацыі расьце.

Эфэкт атрымаў назву па імі амэрыканскае акторкі Барбары Страйзанд, чыя спроба ў 2003 годзе схаваць фатаздымкі ейнай рэзыдэнцыі (*на выяве*) у Малібу (Каліфорнія), ненаўмысна прыцягнулі да іх ўвагу грамадзтва.

Падобныя спробы робяцца, напрыклад, каб схаваць лічбы, файлы і сайты. Але замест таго, каб стрымаць распаўсюд, такія дзеяньні атрымліваюць адваротны эфэкт — інфармацыя прыцягвае ўвагу мэдыя, становіцца публічнай і разыходзіцца па інтэрнэце.

## Паходжаньне
Тэрмін «Эфэкт Страйзанд» пашырыўся ад інцыдэнту 2003 году, калі Барбара Страйзанд зьвярнулася да суду з патрабаваньнем спагнаць з фатографа  і сайту *Pictopia.com* $ 50&nbsp;млн, бо здымак яе дому быў даступным сярод 12 000 іншых фатаздымкаў узьбярэжжа. Адэлман сьцьвярджаў, што ён сфатаграфаваў дом поруч зь іншымі дамамі ў рамках праекту «*California Coastal Records Project*», які вывучае эрозію ўзьбярэжжа.

Да таго, як Страйзанд падала іск, фатаздымак «Image 3850» быў спампаваны з сайту толькі 6 разоў, 2 зь якіх былі зробленыя адвакатамі Страйзанд. Аднак у выніку пашырэньня інфармацыі пра іск фатаздымак дому Страйзанд набыў папулярнасьць у інтэрнэце (празь месяц пасьля падачы іску выяву праглядзелі больш чым 420 тысячаў карыстальнікаў). Адэлман заявіў, што інфармацыя пра іск прывяла на яго сайт больш чым мільён наведнікаў, а фатаздымак выкарыстала ў сваім артыкуле арганізацыя Associated Press і гэта, у сваю чаргу, прывяло да распаўсюду безьліччу газэт па ўсім сьвеце.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Інтэрнэт-культура
Карл Шпіцвэг

**Карл Шпіцвэг** (; 5 лютага 1808, Унтэрпфафэнгофэн, Баварыя — 23 верасьня 1885, Мюнхэн, Нямецкая імпэрыя) — нямецкі мастак рамантызму, пераважна побытавага жанру. Лічыцца адным з галоўных мастакоў пэрыяду бідэрмаеру.

## Жыцьцяпіс

Карл Шпіцвэг нарадзіўся ў Унтэрпфафэнгофэн (цяпер у складзе Гермэрынгу), быў другім з трох сыноў у сям’і Францыскі і Сымана Шпіцвэга. Бацька, заможны гандляр, вучыў Карла на фармацэўта. Карл працягнуў навучаньне ў Мюнхэнскім унівэрсытэце, аднак пакуль вылечваўся пасьля хваробы, заняўся маляваньнем. Навучыўся маляваць ён сам, пачаўшы проста капіяваць творы флямандзкіх мастакоў. Спачатку публікаваўся ў сатырычных часопісах. Атрымаўшы ў 1833 року спадчыну, вырашыў прысьвяціць сябе маляваньню напоўніцу.

Пазьней Шпіцвэг наведаў мастацкія галерэі Прагі, Вэнэцыі, Парыжу, Лёндану і Бэльгіі, дзе вывучаў творы знакамітых мастакоў ды іхнюю тэхніку. Ягоныя пазьнейшыя карціны — найчасьцей за ўсё на сатырычную побытавую тэматыку. Мноства ягоных твораў адлюстроўваюць характэрных эксцэнтрычных асобаў, напрыклад «Кніжны чарвяк» (1850) і «Гіпахондрык» ( 1865).

Карл Шпіцвэг пахаваны на Старых Паўночных могілках Мюнхэну.

## Крыніцы

## Літаратура
* Murray, P. & L. (1996). *Dictionary of Art and Artists*. London: Penguin Books. ISBN 0-14-051300-0.

## Вонкавыя спасылкі

* Жыцьцяпіс 

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Гермэрынгу
Катэгорыя:Памерлі ў Мюнхэне
Катэгорыя:Пахаваныя ў Мюнхэне
Катэгорыя:Нямецкія мастакі і мастачкі
Катэгорыя:Мастакі рамантызму