Ашмяны

**Ашмя́ны** — места ў Беларусі, на рацэ Ашмянцы. Адміністрацыйны цэнтар Ашмянскага раёну Гарадзенскай вобласьці. Насельніцтва на 2018 год — 16 835 чалавек. Знаходзяцца за 220 км на паўночны ўсход ад Горадні, за 17 км ад чыгуначнай станцыі Ашмяны (лінія Маладэчна — Вільня); на аўтамабільнай дарозе Маладэчна — Вільня. У пагранічнай зоне Беларусі і Летувы.

Ашмяны — магдэбурскае места, цэнтар гістарычнага рэгіёну (частка Віленшчыны), старажытны замак Вялікага Княства Літоўскага. Да нашага часу тут захаваліся касьцёлы францішканскі Найсьвяцейшай Панны Марыі ў стылі позьняй готыкі і Фарны Сьвятога Міхала Арханёла ў стылі рэнэсансу і нэабарока (віленскага барока), а таксама драўляная Могілкавая капліца ў традыцыйным беларускім стылі, помнікі архітэктуры XV—XIX стагодзьдзяў.

## Назва

Паводле францускага лінгвіста-германіста Раймонда Шмітляйна, які на падставе шматгадовых дасьледаваньняў прыйшоў да высноваў пра германскае паходжаньне літоўскіх уласных імёнаў, назва Ашмена цалкам адпавядае засьведчанаму ў гістарычных крыніцах старажытнаму германскаму імю Osminna. Апроч таго, адзначалася старажытнае германскае імя Asman (пазьнейшае Assmann).

Выказваліся таксама іншыя меркаваньні: у рэчышчы палітыкі летувізацыі пад уладай Расейскай імпэрыі назву места тлумачылі ад летувіскага слова ašmenys 'вастрыё', а пад уладай Савецкай Расеі — ад летувіскага akmenas 'камень', таксама яе зьвязвалі зь фінска-вугорскім словам з значэньнем 'мядзьведзь', тым часам у крыжацкіх летапісах захавалася слова asschemynne — места з драўлянымі пабудовамі.

У хроніках тэўтонскіх рыцараў упамінаюцца як *Aschemynne* (а таксама як *Asmen*, *Aschminen*), на мапе Вялікага Княства Літоўскага працы Тамаша Макоўскага (1613 год) значацца як *Oßmiana*. У сучасных беларускамоўных публікацыях часам сустракаюцца варыянты назвы *Ашмяна́*, *Ашме́на* (, ; ). Традыцыйнае напісаньне назвы места лацінскімі літарамі і афіцыйная трансьлітарацыя — *Ašmiany*.

Варыянты назвы ў гістарычных крыніцах: *Oschmena* (17 лютага 1387 году); *Oschmani* (22 лютага 1387 году); *Oszmena* (1 чэрвеня 1387 году і 26 верасьня 1492 году); *Oschmana* (3 лютага 1436 году, 24 сакавіка 1484 году, 27 жніўня 1495 году, 2 лістапада 1497 году); *Oszmana* (1 лютага і 26 верасьня 1492 году); *Nowa Oschmany* (30 траўня 1493 году).

## Гісторыя

### Вялікае Княства Літоўскае
Першы пісьмовы ўпамін пра Ашмяны як замак у Віленскім княстве зьмяшчаецца ў «Хроніцы Літоўскай і Жамойцкай» і датуецца 1341 годам (ёсьць меркаваньні, што паселішча існавала яшчэ ў XI ст.). У гэты час яны знаходзіліся ў валоданьні вялікага князя Гедыміна і паводле спадчыны перайшлі да ягоных сыноў.

У 1384—1385 гадох Ашмяны спрабаваў захапіць Тэўтонскі Ордэн, што мусіла быць пачаткам зьнішчэньня княства Ягайлы, аднак выправа скончылася няўдачай. У канцы XIV стагодзьдзя паселішча, імаверна, атрымала статус места ад вялікага князя Вітаўта. У 1398 годзе біскуп віленскі Андрэй упамянуў у тэстамэнце тутэйшы касьцёл (які менавіта, у дакумэнце ня значыцца; гэты ўпамін часам зьвязваюць з парафіяльным касьцёлам Сьвятога Духа, а часам — з францішканскім Найсьвяцейшай Панны Марыі).

У 1402 годзе крыжакі зноў напалі на Ашмяны, але сустрэлі рашучы супраціў і мусілі зыйсьці ў бок Меднікаў. У 1413 годзе места ўвайшло ў склад Віленскага ваяводзтва і да сярэдзіны XV стагодзьдзя зьяўлялася рэзыдэнцыяй вялікіх князёў. 8 сьнежня 1432 году пад Ашмянамі адбылася бітва паміж войскамі Жыгімонта і Сьвідрыгайлы, у якой апошні пацярпеў сакрушальную паразу. Пад 1497 годам упершыню ўпамінаецца тутэйшы францішканскі канвэнт, які відаць, існаваў і раней, хоць у даведніках часам памылкова датуюць зьяўленьне ў Ашмянах манахаў-францішканаў 1505 годам.

У 1519 годзе маскоўскія захопнікі спалілі і ўшчэнт разбурылі Ашмяны. За часамі Рэфармацыі Мікалай Радзівіл «Руды» (1512—1588) заснаваў тут кальвінскі збор, места стала адным з найвядомейшых цэнтраў кальвінізму ў Вялікім Княстве Літоўскім. Паводле інвэнтару за 1551 год, у Ашмянах жыло 46 радзінаў мяшчанаў. Згодна з адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформай 1565—1566 гадоў места стала цэнтрам павету Віленскага ваяводзтва, з 1569 году — цэнтрам староства. У склад староства ўваходзіла самі Ашмяны (з ратушай, Рынкам і вуліцамі Гальшанскай, Папярэчнай, Сьвятадухаўскай, Віленскай, Жупранскай), а таксама вёскі Аляны, Гінеўцы, Павяжы і Сьвяты Дух.

Захаваліся сьведчаньні азначэньня жыхароў Ашмянаў і ваколіцаў ліцьвінамі: «*…в роспросе Васька [Степанов] сказался: родом литвин [[беларусцы|белорусец]] [[Ашмянскі павет|Шменского повету]]*» (1627 год), «*литвин Александр [Олехновский] в роспросе сказался родом белорусец, [[Полацкае ваяводзтва|Полоцкого повету]], шляхтич; отец его был шляхтич же, испомещен был под [[Вільня|Вильной]] в Ошмянском повете, и отец де его то имение свое продал, а в то место имение купил в Полоцком повете*» (1632 год). У матрыкуле Кракаўскага ўнівэрсытэту пад 1426 годам значыцца *Jacobus Lithwanus Nicolai de Osmana*. Паводле каталёгу ордэну трынітарыяў у Рэчы Паспалітай (1785 год), *Josepho Koncewicz… Lithuanus, in districtu Osmianensi natus… Sacramento Danilewcz… Lithuanus, in districtu Osmianensi natus*. 

У XVII стагодзьдзі Ашмяны неаднойчы (у 1655, 1661 і 1677 гадох) вызваляліся ад падаткаў з прычыны разбурэньняў, учыненых маскоўскімі захопнікамі. У 1667 годзе земскі пісар А. Пачобут-Адляніцкі фундаваў кляштар дамініканаў (зь ліквідаванага расейскімі ўладамі касьцёла Найсьвяцейшай Тройцы ў 1873 годзе збудавалі капліцу на мескіх могілках). У 1683 годзе кароль і вялікі князь Ян Сабескі надаў месту прывілей на Магдэбурскае права, які ў наш час лічыцца першым дакладна вядомым прывілеем Ашмянам падобнага кшталту.

На 1740 год, паводле інвэнтару Ашмянскага староства, месту належалі 50 валокаў зямлі, існаваў Рынак (10 мяшчанскіх будынкаў, шляхецкая карчма і двор, касьцёл і кляштар дамініканаў, парафіяльны касьцёл з плябаніяй і шпіталем), вуліцы Гальшанская (13 будынкаў), Папярэчная (4 будынкі ішляхецкі двор), Віленская (10 будынкаў), Сьвятога Духа (4 будынкі), Жупранская (25 будынкаў), млын на рацэ Ашмянка. На 1772 год у Ашмянах былі старосьцінскі двор («замак»), млын, драўляная ратуша з крамамі на Рынку, 89 мяшчанскіх двароў, шляхецкі двор. На 1791 год у месьце налічвалася 142 будынкі. 22 траўня 1792 году кароль і вялікі князь Станіслаў Аўгуст Панятоўскі надаў Ашмянам прывілей на вольнасьць мяшчанаў ад гродзкага, земскага і дворнага прысуду з правам мець свой магістрат і суд пад кіраўніцтвам бурмістраў і лаўнікаў, а таксама герб: «*срэбнае поле шчыта падзелена на тры часткі: у правай — рука з залатымі шалямі, у левай — тарк, паміж імі ў дольнай частцы чырвонае цялё*». За часамі паўстаньня Т. Касьцюшкі 1794 году ў месьце знаходзіўся штаб паўстанцкага войска Я. Ясінскага, друкавалася адозва да расейскіх войскаў. 1 траўня і 8 ліпеня тут адбыліся баі паўстанцаў з расейскімі карнікамі.

### Пад уладай Расейскай імпэрыі
У выніку трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай (1795 год) Ашмяны апынуліся ў складзе Расейскай імпэрыі, дзе сталі цэнтрам павету Віленскай губэрні. Новыя ўлады ліквідавалі Магдэбурскае права і перадалі места расейскаму генэрал-маёру Канчалаву (былі ў прыватнай уласнасьці да 2 лютага 1837 году).

За часамі вызвольнага паўстаньня (1830—1831) жыхары Ашмянаў вызвалілі места з-пад расейскай улады. 15 красавіка 1831 году расейскія карнікі пад камандай палкоўніка Вяршыліна спалілі Ашмяны і выразалі каля 500 жыхароў, у тым ліку жанчын і дзяцей, якія схаваліся ў мясцовым дамініканскім касьцёле. Ашмянскую разьню ўхваліў маскоўскі гаспадар Мікалай I: «*Добры ўрок далі бунтаўнікам. Справы ў Літве выпраўляюцца*». У 1845 годзе Ашмяны атрымалі новы расейскі герб: «*мядзьведзь на зяленым полі, зьверху [[Пагоня]]*». На 1848 год у месьце было 346 будынкаў, працавалі 3 гарбарні, 35 крамаў, 2 лякарні на 52 месцы, павятовая вучэльня (30 вучняў, 2 настаўнікі). У часе нацыянальна-вызвольнага паўстаньня (1863—1864) у ваколіцах Ашмянаў дзеялі паўстанцкія аддзелы З. Мінейкі, Г. Чаховіча, К. Ясевіча. Паводле вынікаў перапісу 1897 году, у Ашмянах было 10 прамысловых прадпрыемстваў (4 гарбарні, бровар, фабрыка мінэральных вод, медаварня, саладоўня, тытунёвая фабрыка, вадзяны млын).

За часамі Першай сусьветнай вайны ў 1915 годзе места занялі войскі Нямецкай імпэрыі.


Ašmiany, Fara. Ашмяны, Фара (B. Rusiecki, 1846).jpg|Касьцёл Сьвятога Міхала Арханёла. Б. Русецкі, 1846 г.
Ašmiany, Rynak-Halšanskaja. Ашмяны, Рынак-Гальшанская (B. Tamaševič, 1894).jpg|Рынак, 1894 г.
Ašmiany, Rynak-Vilenskaja. Ашмяны, Рынак-Віленская (F. Ruščyc, 18.03.1900).jpg|Рог Рынку і Віленскай. , 1900 г.
Ašmiany. Ашмяны (E. Langkau, 1915).jpg|Панарама, 1915 г.

Ašmiany, Ašmianka. Ашмяны, Ашмянка (E. Langkau, 1915).jpg|Выгляд места з боку рэчкі, 1915 г.
Ašmiany, Franciškanski. Ашмяны, Францішканскі (M. Komm, 1917).jpg|Касьцёл францішканаў, 5.01.1918 г.
Ašmianskaja synagoga. Ашмянская сынагога (1929).jpg|Вялікая сынагога, 1929 г.
Ašmiany. Ашмяны (V. Mieškuć, 1920-39).jpg|Агульны выгляд. , да 1939 г.


### Найноўшы час
25 сакавіка 1918 году згодна з Трэцяй Устаўной граматай Ашмяны абвяшчаліся часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. Тут прызначылі павятовага старшыню БНР, а жыхары места, Бакштанскай, Налібацкай і Суботніцкай воласьцяў Ашмянскага павету атрымалі Пасьведчаньні Народнага Сакратарыяту БНР. У сьнежні 1918 году Ашмяны занялі бальшавікі. 1 студзеня 1919 году ў адпаведнасьці з пастановай І зьезду КП (б) Беларусі места ўвайшло ў склад Беларускай ССР.

З кастрычніка 1920 году Ашмяны ўваходзілі ў склад Сярэдняй Літвы, з 1922 году — у склад міжваеннай Польскай Рэспубліцы. На 1927 год тут існавалі касьцёл, сынагога, гімназія, народны тэатар, інфэкцыйная лякарня, дом састарэлых, меская электрастанцыя, прыватныя заводы і фабрыкі (сьпіртусовых напояў, дражджавы, гарбарны, лесапільны), прыватны аптэчны склад, аптэка, лазьня, фатаграфія, крама, каапэратывы «Прагрэс», «Земляроб», таварыства польскага настаўніцтва, аб’яднаньне сельскагаспадарчага і прамысловага гандлю.

У 1939 годзе Ашмяны ўвайшлі ў БССР, дзе ў 1940 годзе сталі цэнтрам раёну Вялейскай, з 1944 году — Маладэчанскай, з 1960 году — Гарадзенскай вобласьці. У Другую сусьветную вайну з 25 чэрвеня 1941 да 7 ліпеня 1944 году места знаходзілася пад нямецкай акупацыяй, з 1 красавіка 1942 году — у генэральнай акрузе Летува (*Generalbezirk Litauen*).

У 2006 годзе афіцыйна зацьвердзілі герб Ашмянаў, распрацаваны на аснове яго гістарычнага варыянту 1792 году.


Ašmiany, Franciškanskaja. Ашмяны, Францішканская (1896).jpg|Касьцёл францішканаў, 1896 г.
Ašmiany, Papiarečnaja. Ашмяны, Папярэчная (1900).jpg|Царква Божага Яўленьня, каля 1900 г.
Ašmiany, Rynak-Župranskaja. Ашмяны, Рынак-Жупранская (1900).jpg|Рынак. Царква-мураўёўка, каля 1900 г.
Ašmiany, Fara. Ашмяны, Фара (1930).jpg|Касьцёл Сьвятога Міхала Арханёла, 1930 г.

Ašmianskaja synagoga. Ашмянская сынагога (J. Bułhak, 1925).jpg|Вялікая сынагога, 1925 г.
Ašmiany, Ašmianka, Barunski most. Ашмяны, Ашмянка, Барунскі мост (1937).jpg|Млын, 1937 г.
Ašmiany, Napaleonaŭskaja karčma. Ашмяны, Напалеонаўская карчма (J. Bułhak, 1934).jpg|Напалеонаўская карчма. , 1934 г.
Ašmiany, Panavieliški, Struhač. Ашмяны, Панавелішкі, Стругач (1919-39).jpg|Сядзіба Стругачаў, 


## Насельніцтва

### Дэмаграфія


ImageSize = width:auto height:200 barincrement:27
PlotArea = left:50 bottom:20 top:30 right:20
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
Colors =
  id:linegrey2 value:gray(0.9)
  id:linegrey value:gray(0.7)
  id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8)
  id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:17000
ScaleMajor = unit:year increment:2500 start:0 gridcolor:linegrey
ScaleMinor = unit:year increment:500 start:0 gridcolor:linegrey2
PlotData =
  color:cobar width:15 align:left
  bar:1728 from:0 till:1791
  bar:1791 from:0 till:1000
  bar:1804 from:0 till:746
  bar:1811 from:0 till:1830
  bar:1825 from:0 till:1022
  bar:1833 from:0 till:797
  bar:1840 from:0 till:1692
  bar:1861 from:0 till:4604
  bar:1880 from:0 till:5050
  bar:1897 from:0 till:7124
  bar:1914 from:0 till:8200
  bar:1921 from:0 till:3442
  bar:1939 from:0 till:8668
  bar:1948 from:0 till:5581
  bar:1959 from:0 till:8200
  bar:1970 from:0 till:9621
  bar:1980 from:0 till:12800
  bar:1990 from:0 till:15200
  bar:1999 from:0 till:16100
  bar:2004 from:0 till:14900
  bar:2009 from:0 till:14813
  bar:2018 from:0 till:16835
TextData=
  fontsize:10px pos:(55,195)
  text:Дынаміка зьмяненьня колькасьці насельніцтва Ашмянаў (XVIII—XXI стагодзьдзі)



* **XVIII стагодзьдзе**: 1728 год — 1791 чал.; 1791 год — каля 1000 чал.
* **XIX стагодзьдзе**: 1804 год — 746 чал.; 1811 год — 1830 чал.; 1825 год — 1022 (730 муж. і 292 жан.); 1833 год — 797 чал. (387 муж. і 410 жан.); 1840 год — 1692 чал.; 1848 год — 4115 чал (2198 муж. і 1917 жан.), зь іх 2018 юдэяў; 1858 год — 3066 чал. (1572 муж. і 1494 жан.); 1861 год — 4604 чал.; 1880 год — 5050 чал., зь іх 2175 каталікоў, 352 праваслаўных, 3 эвангелісты, 2501 юдэяў, 18 магамэтанаў; 1896 год — 6218 чал. (3099 муж. і 3119 жан.); 1897 год — 7124 чал.; 1900 год — 7506 чал.
* **XX стагодзьдзе**: 1914 год — 8,2 тыс. чал.; 1921 год — 3442 чал.; 1927 год — 6 тыс. чал.; 1931 год — 7414 чал.; 1939 год — 8668 чал.; 1945 год — 3460 чал.; 1948 год — 5581 чал.; 1959 год — 6,9 тыс. чал.; 1970 год — 9621 чал.; 1974 год — 10,0 тыс. чал.; 1980 год — 12,8 тыс. чал.; 1985 год — 14,1 тыс. чал.; 1990 год — 15,2 тыс. чал.; 1995 год — 16 тыс. чал.; 1999 год — 16,1 тыс. чал.
* **XXI стагодзьдзе**: 2002 год — 15,1 тыс. чал.; 2004 — 14,9 тыс. чал.; 2006 год — 14,6 тыс. чал.; 2009 год — 14&nbsp;813 чал. (перапіс); 2016 год — 16 388 чал.; 2017 год — 16 684 чал.; 2018 год — 16 835 чал.

### Адукацыя
У склад адукацыйнай сыстэмы Ашмянаў уваходзяць установы адукацыі «Ашмянскі дзяржаўны аграрна-эканамічны каледж», «Ашмянскі дзяржаўны прафесійны аграрна-тэхнічны каледж», «Дзяржаўная гімназія № 1 г. Ашмяны», «Ашмянская дзяржаўная агульнаадукацыйная школа-інтэрнат», «Навучальна-пэдагагічны комплекс ясьлі-сад-сярэдняя агульнаадукацыйная школа», 3 сярэднія школы, дзяржаўная ўстанова «Навучальна-пэдагагічны комплекс ясьлі-сад-базавая агульнаадукацыйная школа», 2 дзяржаўныя ўстановы адукацыі «Дашкольны цэнтар разьвіцьця дзіцяці», цэнтар пазашкольнай работы, цэнтар дзіцяча-юнацкага турызму і краязнаўства, навучальна-спартовая ўстанова «Ашмянская дзіцяча-юнацкая спартовая школа», цэнтар карэкцыйна-разьвіцьцёвага навучаньня і рэабілітацыі, установа адукацыі «Ашмянскі дзяржаўны сацыяльна-пэдагагічны цэнтар».

У 2009 годзе ўсе ўстановы адукацыі атрымалі статус юрыдычных асобаў. У верасьні 2011 году адзін з 4 першых клясаў сярэдняй школы № 2 (вул. Школьная, д. 1), заснаванай 20 студзеня 1952 году, стаў беларускамоўным.

### Культура
Дзеюць дом культуры і кінатэатар.

### [[Мас-мэдыя]]
* З 21 кастрычніка 1939 году выдаецца раённая ґазэта «*Ашмянскі Весьнік*». Асьвятляе грамадзка-палітычнае, сацыльна-эканамічнае і культурнае жыцьцё раёну. Наклад 4960 асобнікаў. Выходзіць два разы на тыдзень (серада і субота) на расейскай і беларускай мовах.
* Штотыднёвік «Рэгіянальная газета».

### Спорт
На заходняй мяжы Ашмянаў знаходзіцца траса для мотакросу, на якой з савецкіх часоў праводзяцца міжнародныя спаборніцтвы.

## Забудова

### Вуліцы і пляцы

З урбананімічнай спадчыны Ашмянаў да нашага часу гістарычныя назвы захавалі вуліцы Барунская, Гальшанская, Зарэчная і Францішканская, Францішканскі завулак.

## Эканоміка
Прадпрыемствы харчовай, радыётэхнічнай прамысловасьці, вытворчасьць будаўнічых матэрыялаў.

Апроч таго, у Ашмянах працуюць чатыры аддзелы банкаў, 4 страхавыя кампаніі, друкарня.

У 2013 годзе аўстрыйскі інвэстар заявіў пра пляны збудаваць у Ашмянах завод вытворчасьці дражджавога экстракту.

## Транспарт
Праз Ашмяны праходзіць 9-ы транспартны эўрапейскі калідор. Знаходзяцца за 130 км на паўночны захад ад Менску, за 55 км на поўдзень ад Вільні. Чыгуначнае злучэньне праз станцыю Ашмяны (за 17 км ад места).

## Турыстычная інфармацыя

### Інфраструктура
У месьце дзее Ашмянскі краязнаўчы музэй імя Францішка Багушэвіча. Спыніцца можна ў гатэлі «Ашмяны».

### Славутасьці

* Забудова гістарычная (канец ХІХ — пачатак ХХ ст.; фрагмэнты)
* Касьцёл Найсьвяцейшай Панны Марыі (апошняя перабудова ў 1822 годзе, найстарэйшыя часткі будынку — позьнегатычныя; у паўзруйнаваным стане)
* Касьцёл Сьвятога Міхала Арханёла (Фарны; XVII ст., 1899—1906)
* Млын водны (канец ХІХ ст.)
* Могілкі: каталіцкія, капліца Найсьвяцейшай Панны Марыі і брама (XIX ст.); праваслаўныя, брама (XIX ст.); юдэйскія
* Сынагога Вялікая (1912)
* Сядзіба Стругачаў (канец XIX — пачатак XX ст.)
* Царква Ўваскрасеньня Хрыстова (1875; мураўёўка)

### Страчаная спадчына
* Кальвінскі збор (XVI ст.)
* Касьцёл Найсьвяцейшай Тройцы і кляштар дамініканаў (1667)
* Кляштар францішканаў
* Царква Божага Яўленьня (1840)

## Галерэя

Ashmiana catolic kostel4.jpg|Касьцёл Сьвятога Міхала Арханёла
Ashmiana cerkov.JPG|Царква-мураўёўка 
Synagogue in Asmyany.jpg|Сынагога
Ашмянскія замалёўкі (02).jpg|Старыя камяніцы


## Асобы
* Аляксандар Батурын (1904—1983) — сьпявак і пэдагог, выдатны майстар смыкавых інструмэнтаў
* Люцыян Жалігоўскі (1865—1947) — вайсковы і палітычны дзяяч, генэрал
* Юльян Карчэўскі (1806—1833) — мастак
* Віктар Марціновіч (нар. 1977) — беларускі публіцыст, мастацтвазанаўца, пісьменьнік
* Вітальд Урбановіч (1904—1983) — мастак

## Заўвагі

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Вонкавыя спасылкі
* 
* Сайт Ашмянскага райвыканкаму
* Расклад руху цягнікоў з станцыі Ашмяны