Банк Усходняга краю

**Банк усходняга краю** () &mdash; установа ва Ўсходнім краі для аднаўленьня банкаўскае дзейнасьці на землях захопленых Нямеччынаю ў 1941 &mdash; 1944 гадах у вайне з СССР. Немцы хацелі стварэньне зьнешняга выгляду аднаўленьня мірнага, спакойнага жыцьця пасьля вызваленьня ад савецка-бальшавіцкае ўлады. Адным са спосабам стала банкаўская дзейнасьць і закупка харчаваньня ў насельніцтва праз банкі. Гітлераўскі фінансіст Гольцгаўбэр пісаў:

— Якія б не былі тыя грошы, іх усё ж будуць больш ахвотна браць, чым распіскі аб адбіраньні...

Банк усходняга краю пачаў сваю дзейнасьць у канцы 1941 году. Ён меў скарб у памеры 500 тысяч марак і які павялічваўся з-за грабяжу захопленых земляў.

У цэлым на Беларусі і іншых землях заваяваных немцамі грошы пачалі абясцэньвацца. Даручэнец управы "Ўсход" у Менску заўважыў у 1942 годзе:

— Грошы не ў высокае цане, мераю служыць пуд зерня

Вясною 1943  году абвясьцілі аб стварэньні "Выдавецкага скарбу Усходні край". Ён выдаваў ***скарбовыя білеты***. Скарб меў свае аддзяленьні ў 15 местах Усходняга краю. Сярод іх месты Прыбалтыкі, Беларусі і Расеі &mdash; Коўна, Панявеж, Дзьвінск, Нарва, Баранавічы, Менск і г.д. 

Галоўная ўправа Выдавецкага скарбу мела сядзібу ў месьце Рыга &mdash; сталіца Ўсходняга краю. Мова справаводзтва &mdash; нямецкая. Банк бараніў цэннасьць грошаў, а таксама правіў грашовы і плацёжны абарот ва Ўсходнім краі.

## Нагляд
Нагляд за дзейнасьцю Банка Ўсходняга краю чынілі з Бэрліну праз ***дзяржаныя закуповыя скарбы***.

Дзяржаўныя закуповыя скарбы мелі Галоную ўправу ў Бэрліне. Галоўная ўправа &mdash; рада. Яе ўзначаліў начальнік Дзяржаўнага скарбу Нямеччыны. Галоўная ўправа займалася наглядам за:
* грашовым абаротам маркі ў заваяваных землях.
* выдачай грашовых пазыкаў

ДЗС мелі галоўную задачу &mdash; забясьпячэньне дзейнасьці нямецкага войска на заваяваных землях. Дадатковаю дзейнасьцю стала выманьваньне ў насельнікаў заваяваных земляў каштоўных папер і золата. Для гэтага зь Нямеччыны прывозіліся ў ДЗС ***скарбовыя білеты'''. Іх выдавалі па меры неабходнасьці нямецкім ваякам. Яны заказвалі ў нямецкіх дзяржаўных установах харчаваньне, паліва, адзеньне, ўзбраеньне і г.д.

ДЗС было абавязанае прызначыць даручэнцаў ва ўсе аддзяленьні колішняга савецкага Дзяржаўнага банка СССР. Яны назіралі за дзейнасьцю тых аддзяленьняў.

Адно з дзяржаўных закуповых скарбаў было адкрытае ў Менску. Ў канцы 1941 году ДЗС Менску мела 160 рахункаў, зь іх 80 з капою 20 млн нямецкіх марак былі рахункі нямецкіх ўстановаў. 

== Грошы ==
На заваяваных немцамі землях меліся ў абароце два віда грошаў:
* савецкія рублі, якія засталіся ад колішняе ўлады
* маркі, якія ўвялі на заваяваных землях. Яны ня дзейнічалі ў Нямеччыне.

Савецкія рублі засталіся ў абароце, бо іх была вялікая колькасьць і тэхнічна было вельмі цяжка пад час вайны іх усе выняць з абароту.

Маркі пачалі дзейнічаць яшчэ з 1939 году. Пасьля заваёвы чарговае краіны Нямеччына выводзіла яе грошы з абароту, а замест уводзіла новыя ***маркі***. Іх у абарот уводзілі т. зв. ***дзяржаўныя закуповыя скарбы***. Яны займаліся праўленьнем грашовага абароту ў заваяваваных краінах і землях. Да канца 1942 году было створана боль 50 ДЗС. Большасьць іх была на землях заваяваных у СССР.

Пасьля пачатку вайны Нямеччыны з СССР у пачатку ліпеня 1941 г. міністар усходніх земляў А. Розэнбэрк пастанавіў аб мене савецкіх рублёў на маркі. Ён быў такі: 10 рублёў мяняўся на 1 марку (10:1).

=== Грошы для ваякаў ===
Грошы, які ўвялі ў абарот немцы для сваіх ваякаў:
:
* лісты дзяржаўных закуповых скарбаў
* лісты для нямецкіх ваякаў (т. зв. ***плацёжныя сродкі харчаваньня***)

Лісты для нямецкіх ваякаў &mdash; 1, 5, 10, 50 рэйхспфэнінгаў, а таксама 1 і 2 рэйхсмаркаў. Іх выкарыстоўвалі нямецкія ваякі для ўласнага харчаваньня і для адзяваньня, якія закупалі ў сваіх вайсковых крамах.

== Дзяржбанк ==
Пасьля заваяваньня земляў нямецкія ўлады аднавілі дзейнасьць аддзяленьняў [[Дзяржаўны банк СССР|Дзяржаўнага банку СССР]]. Яны нават захавалі назву ***дзяржаўны банк***, але бяз слова ***СССР**''. Аддзяленьні займаліся гаспадарчымі задачамі. Забясьпечвалі работу неабходных для немцаў прадпрыемстваў:
* чыгунка
* вагонарамонтныя заводы
* тэлеграф

і іншыя прадпрыемствы неабходныя для дзейнасьці нямецкага войска. 

Нямецкія ўлады аднаўлялі дзейнасьць колішніх аддзяленьняў. Новых не адкрывалі. Былі адноўленыя аддзяленьні ў местах: [[Баранавічы]], [[Бягомль]], [[Койданава]], [[Лагойск]], [[Плешчаніцы]], [[Слонім]], [[Слуцак]], [[Узда]] і [[Вялейка]]. У канцы 1941 году адкрыліся аддзяленьні банка ў местах і мястэчках: [[Глыбокае]], [[Ганцавічы]], [[Ліда]], [[Наваградак|Новыгарадок]]. 

У Менску дзейнічаў [[дзяржаўны закуповы скарб]]. Ён выконваў абавязкі галоўнае ўправы для аддзяленьняў у вышэйнапісаных местах і мястэчках. Скарб:
* назіраў за дзейнасьцю аддзяленьняў
* прымаў ведамасьці аб прыходзе і расходзе наяўных грошаў
* выдаваў аддзяленьням наяўныя грошы
* прымаў лішкі наяўных грошаў
* пераводзіў безняўным спосабам грошы з аднаго аддзяленьня ў другое

Усе аддзяленьні мелі ў ДЗС свой рахунак і здавалі ведамасьці аб пераводах грошаў з аднаго аддзяленьня ў другі. Усе аддзяленьні мелі абмежаваньні наяўных грошаў. Лішкі наяўных грошаў здаваліся ў ДЗС на бягучы рахунак. 

== Пазыкі ==
Пазыкі даваліся прадпрыемствам пад нямецкім наглядам. Памер быў строга ўказаны ў службовых загадах. Простыя людзі маглі пазычыць грошы з асабістага дазволу немцаў (якія мелі пасаду генэральны камісар, або камісар) ці беларуса на пасадзе бургамістра. Памер пазыкі ня больш 10 000 савецкіх рублёў і пад 4,5 % гадавых. Большы памер пазыкі мог быць толькі з асабістага дазволу генэральнага камісара Беларусь.

== Уклады ==
Былі дазволеныя ўклады ў банкі. Праўда, савецкія ўклады былі забытыя і непрызнаваліся нямецкімі ўладамі. Укладваць грошы можна было зь 1 красавіка 1942 году. На ўклады быў рост 2,5 адсоткі гадавых. Прымаліся на ўклад ва Ўсходнім краі савецкія рублі, на Ўкраіне карбованцы. 

Аднак у насельнікаў было мала наяўных грошаў, бо не было работы.

== Банк у Беларусі ==

Зь 1 ліпеня 1942 году ў камісарыяце Беларусь усе аддзяленьні колішняга савецкага Дзяржаўнага банка СССР аб'ядноўваліся ў сетку пад назваю **Банк у Беларусі**, або **Грамадзкі банк Беларусі'''. Яе ўзначаліў дзяржаўны закуповы скарб у Менску. Разам было 33 аддзяленьня. Заснаваньне было абвешчанае важнаю падзеяю, якая вызваліла ад "маскоўскага банка" гаспадарку Беларусі.

### Тыл гурту войскаў "Сярэдзіна"
Былі скарбы па-за ўладаю Банку Ўсходняга краю.  На Беларусі дзейнічалі скарбы пад уладаю нямецкіх ваякаў. Яны былі на сучасных землях абласьцёў:
* Віцебская вобласьць
* Магілёўская вобласьць
* часткі Гомельская вобласьць
* усход Менская вобласьць

Банкі былі падпарадкаваны Галоўнае ваенна-гаспадарчае ўправе польнае камэндатуры ў Магілеў. Яны былі па-за ўладаю Банку Ўсходняга краю. Галоўная ваенна-гаспадарчая ўправа назірала за дзейнасьцю аддзяленьняў у местах і мястэчках: Магілеў, Чэрыкаў, Горкі, Орша, Барысаў, Ігумен, якія сваю падсетку аддзяленьняў. Разам управа тылу мела пад наглядам 68 банкаў-аддзяленьняў у местах РСФСР: Рослаўль, Бранск, Вялікія Лукі, Смаленск, Кіраў (тады Смаленская вобласьць, а зараз Калуская вобласьць), Арол і інш.

## Канец дзейнасьці
Выдавецкі скарб Усходняга краю прыпыніў дзейнасьць пасьля захопу Рыгі савецкім  Чырвоным войскам ў 1944 годзе. 

## Заўвагі

## Крыніцы

Катэгорыя:Другая сусьветная вайна на Беларусі
Катэгорыя:Былыя банкі