Беларуская фанэтыка

**Фанэты́чная сыстэ́ма белару́скае мо́вы** — гукавы лад беларускае літаратурнае мовы.

## Апісаньне
Фанэтычная сыстэма сучаснай беларускай мовы складаецца прынамсі з 44 гукаў: 5 галосных і 39 зычных, зычныя пры гэтым таксама могуць быць гемінаванымі. Не існуе дакладнае згоды наконт колькасьці гукаў у беларускай мове: так, напрыклад, паводле іншых дасьледаваньняў беларуская мова можа ўлучаць 6 галосных і 39 зычных гукаў, часам у склад асноўнага гукавага складу ўключаюць толькі 32 зычныя, тады як астатнія 7 адзначаюць у якасьці рэдкіх.

Шматлікія з зычных могуць утвараць пары, якія адрозьніваюцца толькі паводле прыкметы паляталізацыі (цьвёрдыя і мяккія, для пазначэньня мяккасьці апошніх у IPA выкарыстоўваецца сымбаль ). У некаторых з такіх параў месца артыкуляцыі дадаткова зьмяняецца (гл. ніжэй). Разам з гэтым існуюць няпарныя зычныя, якія ня маюць сваіх паляталізаваных параў.

Націск у беларускай мове зьяўляецца вольным (можа падаць на любы склад у слове ў адрозьненьне ад, напрыклад, шэрагу іншых славянскіх моваў, дзе ён замацаваны на пэўным складзе паводле ягонай пазыцыі) і рухомым (можа мяняць пазыцыю ў межах аднае словазьменнае парадыгмы).

### Адметныя рысы
З прычыны таго, што беларуская мова ўваходзіць у склад усходнеславянскіх моваў, фанэтыка беларускае мовы досыць падобная на расейскую і ўкраінскую. Асноўныя адрозьненьні ад фанэтыкаў гэтых моваў заключаюцца ў наступным:

* **[[Аканьне]]** — зьліцьцё ненаціскнога  (этымалягічнага ўсходнеславянскага **о*) з гукам . У адрозьненьне ад аканьня на ўзор вымаўленьня ў расейскай мове, у беларускай мове аканьне рэалізоўваецца ў якасьці неагубленага галоснага пярэдняга шэрагу ніжняга ўздыму —  (у тым ліку й пасьля мяккі зычных і ёту ()). Варта адзначыць, што ва ўкраінскай мове падобнага зьліцьця гукаў не адбываецца навогул.
* Адсутнасьць **і́каньня**. Як і ва ўкраінскай (але ў адрозьненьне ад расейскай), у беларускай мове адсутнічае зьява зьліцьця ненаціскнога  ды , адсутнічае зьліцьцё ненаціскнога  з гукам  пасьля мяккіх зычных.
* У адрозьненьне ад вымаўленьня ў расейскай мове, пасьля  адсутнічае падкрэсьлены падзел у вымаўленьні ётаваных , , , .
* **[[Цеканьне]]**, **[[дзеканьне]]** — пераход старажытнаўсходнеславянскіх  (этымалягічна *т’*, *д’*) у мяккія афрыкаты  (на пісьме пазначаюцца як *ць*, *дзь* або *ц*/*дз* з наступнай мяккай галоснай). Трэба адзначыць, што большая частка носьбітаў расейскае мовы падобным чынам рэалізоўвае , аднак гэтая асаблівасьць пісьмова не пазначаецца.
* Моцная паляталізацыя гукаў , .
* Усе постальвэалярныя зычныя зьяўляюцца цьвёрдымі (выступаюць як рэтрафлексныя зычныя), тады як ва ўкраінскай і расейскай яны могуць зьяўляцца мяккімі.
* Ацьвярдзеньне зычнага  (этымалягічна ўсходнеславянскага **р’*) і ў выніку гэтага яго зьліцьцё з гукам .
* У адрозьненьне ад расейскай, этымалягічныя *в* (; звычайна ў канцы словаў, між галоснай ды іншай зычнай, перад ётам, г.д.) і *л* () у шэрагу пазыцыяў перайшлі ў .
* Практычна поўнае аглушэньне звонкіх зычных у канцы словаў, якое не адлюстроўваецца на пісьме (*зуб*, *дождж*). Скасоўваецца пры словазьмене (*зубоў*, *дажджоў*).
* Шырока распаўсюджаная рэгрэсіўная асыміляцыя паводле мяккасьці, якая ўзьдзейнічае на ўсе сьвісьцячыя перад любым мяккім зычным (акрамя заднеязычных): напрыклад, *бязь сьмеху*, дзе мяккае *м* памякчае папярэдняе *с*, якое, у сваю чаргу, памякчае папярэдняе *з*. Амаль поўнасьцю не адлюстроўваецца ў акадэмічнай правапіснай норме.

Артаграфія беларускае мовы зьяўляецца фанэматычнай, праз што большая частка вышэйпералічаных асаблівасьцяў пазначаецца ў пісьмовасьці.

### Гукі
* **Галосныя**:

Гук  не зьяўляецца асобным гукам, ён зьяўляецца аляфонам  і ўзьнікае пасьля непаляталізаваных зычных.

* **Зычныя**:

Гукі  ды  зьяўляюцца рэдкімі і сустракаюцца толькі ў запазычаных словах (*цэгла*, *ганак*, *гузік*, *гандаль*, *нягеглы* і г.д., а таксама амаль усе словы заходнеэўрапейскага паходжаньня зь літарай g). Звычайна ў артаграфіі (акадэмічны, клясычны правапісы) гэты гук не адрозьніваецца ад /ɣ/, /ɣʲ/ (якія пазначаюцца літарай Гг), аднак клясычны правапіс дапускае пазначэньне гукаў  ды  літарай Ґґ.

У канцы складаў гук  пераходзіць у гук  (, утвараючы дыфтонгі). Таксама ў гук  можа пераходзіць гук  (напрыклад, праславянскае **vьlkъ* > *воўк*).

У беларускай мове існуюць гемінаваныя зычныя (гл. вышэй), што пазначаецца падваеньнем зычнай на пісьме. Напрыклад:

* падаро**жж**а 
* **зьз***я*ць 
* стаго**дзьдз***е* 
* каха**ньн***е* 
* ра**сьс***я*чы 
* ліхале**цьц***е* 
* сярэдняве**чч**а .

### Артыкуляцыя
Агульнымі рысы артыкуляцыйнай базы беларускае мовы зьяўляюцца агульная ненапружанасьць пры гукаўтварэньні, моцнае памякчэньне (паляталізацыя) адных зычных і цьвёрдасьць (вэлярызацыя) іншых.

Серад прынцыпаў агульнае ненапружанасьці адзначаюцца замена губна-губнога [в] *у пэўных месцах* на губна-губны [ў] і цьвёрдае вымаўленьне губных у канцы словаў і перад зычнымі ў пазыцыях, дзе ў іншых усходнеславянскіх мовах ім звычайна этымалягічна адпавядае мяккі (прыкладам, *сем*, *дроб*, *сям'я*). Ненапружанасьць кончыка языка пры памякчэньні зубных [д], [т] ператварае іх у мяккія змычна-шчылінныя [дз'] і [ц'] адпаведна.

Пераважная колькасьць гукаў утвараецца ў цэнтры ротавай поласьці пры высокім агульным уздыме языка, самая актыўная частка яго — сярэдняя. У задняй частцы ротавай поласьці ўтвараецца нязначная колькасьць гукаў.

У параўнаньні з фанэтыкамі іншых моваў беларуская вылучаецца наяўнасьцю вялікае колькасьці мяккіх зычных. Пры ўтварэньні большасьці мяккіх зычных кончык языка ўздымаецца да паднябеньня, што стварае ўражаньне іх асаблівай мяккасьці (напрыклад, палятальныя [з'] і інш.). Разам з гэтым адзначаецца тэндэнцыя да моцнага памякчэньня зычных і вэлярызацыі ўсіх цьвёрдых зычных гукаў.

У адсутнасьці зьявы рэдукцыі галосных (скарачэньня, выпадзеньня) акрэсьліваецца зьява г.зв. «сьпеўнасьці мовы».

## Заўвагі

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 
* 
* 
* 
* Беларуская мова: Вучэб. дапам. / Э. Д. Блінава, Н. В. Гаўрош, М. Ц. Кавалёва і інш.; Пад рэд. М. С. Яўневіча. — Мн. : Выш. школа, 1991. .