Гедзімін (імя)

**Гедзімін**, **Гедымін** (*Гідзімін*, *Гідмін*, *Кедзімен*, *Кедмін*, *Кідмін*) — мужчынскае імя і вытворнае ад яго прозьвішча.

## Паходжаньне

Гідземін (адзначаецца пад 718 годам у форме *Diddeminum*, дзе першую літару трэба чытаць як *G*) — імя германскага паходжаньня. Іменная аснова -гед- (-гад-, -гід-) (імёны ліцьвінаў Гедзень, Гедвін, Гедмонт; германскія імёны Gedenus, Gedovin, Gadamundus) паходзіць ад старагерманскага gidd- 'пыхлівы, ганарысты', ісьляндзкага geð 'нораў, тэмпэрамэнт' або гоцкага gadiliggs 'сваяк, родзіч', а аснова -мін- (-мен-) (імёны ліцьвінаў Мінят, Асьміна, Гальмін; германскія імёны Miniatus, Osminna, Galmin) — ад гоцкага minan 'менаваць, памятаць, любіць', minthi 'памяць'. Такім парадкам, імя Гедзімін азначае «пыхлівы думкамі». Апроч таго, адзначалася германскае імя  (нямецкая шляхта з Вэстфаліі).

Адпаведнасьць імя Гедзімін старажытнаму германскаму імю *Diddeminum* — як і правільнае прачытаньне першай літары гэтага імя — сьцьвердзіў францускі лінгвіст-германіст Раймонд Шмітляйн, які на падставе шматгадовых дасьледаваньняў прыйшоў да высноваў пра германскае паходжаньне літоўскіх уласных імёнаў.

Тым часам адна зь першых спробаў растлумачыць імя Гедзімін належыць лінгвісту Ўладзіславу Юргевічу. У сваёй працы, апублікаванай у 1883 годзе, ён падаваў формы Гедзіман, Едзіман і Едзімей і выводзіў Гедзіміна зь Віндзем’яна, а таксама абгрунтоўваў рускі характар імя наяўнасьцю старажытнага сяла Едзімонава (пачатковая назва — Едзімінава) каля Цьверы. На повязь імя Гедзімін і тапоніму Едзімінава таксама зьвяртае ўвагу гісторык Анатоль Астапенка, які прытрымліваецца вэрсіі іх славянскага пахожаньня.

Гісторык Павал Урбан у сваёй кнізе «Старажытныя ліцьвіны» на падставе пэўных славянскіх адпаведнікаў не адкідае магчымасьці славянскага паходжаньня імя Гедзімін. Разам з тым, ён адзначае, што германскі корань gede- (god-, gode-) паходзіў ад тэрміна god (gud) 'Бог' — і ўжываўся ў значэньні 'добры, прыязны', тым часам германскае magin (megin) азначае 'сіла, улада, энэргія'. Адсюль, імя Гедзімін значыла, відаць, «Добры валадар». Таксама дасьледнік падае іншае тлумачэньня другой часткі ад старагерманскага minne 'любоў, каханьне'. У такім разе імя Гедзімін магло азначаць «Дабралюб». Аналягічныя тлумачэньні прыводзіць і гісторык беларускай літаратуры Алесь Бразгуноў.

З нагоды летувіска-балтыйскіх этымалёгіяў імя Гедзімін ды іншых імёнаў вялікіх князёў літоўскіх гісторык Уладзімер Арлоў зьвяртае ўвагу на тое, што летувіскіх формаў гэтых імёнаў («Вітаўтас», «Альгірдас» і пад.) немагчыма знайсьці ані ў замежных, ані ва ўласных дакумэнтах Вялікага Княства Літоўскага.

У Прусіі адзначалася імя *Gitmeyne*. У ваколіцах Русі (Прусія) адзначалася прозьвішча Gedmin.

Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: *Gedeminne* (1322 год, 25 студзеня 1323 году, 26 траўня 1323 году, 2 кастрычніка 1323 году); *Gedemynde* (29 лістапада 1322 год); *Любартъ Кгедиминовичь* (8 сьнежня 1322 году); *Gedemini* (31 жніўня 1324 году); *Godeminnus* (2 чэрвеня 1325 году); *Anna filia Gedimini Lithvanorum ducis* («Kalendarz Krakowski» пад 1325 годам); *Кедименъ* (1330—1359 гады); *Ghodemi(n)ne* (1 лістапада 1338 году); *Ghedemynne* (1 лістапада 1338—1341 гады); *[[Любарт|Lubardus]] filius Gedimini ducis Litwanorum* (Хроніка Яна з Чарнкова пад 1349 годам); *князя великого Михаіла Кедиминовича* (1340-я або 1350-я гады); *братъ Гедиминовъ, князя Литовъского, [[Воін|Воини]] Полотскыи князь*, *великого князя Литовскаго Гедемина* (Наўгародзкі першы летапіс); *Гедименъ* (Сафійскі першы летапіс); *Кгедмин* (1440—1449 гады); *Кгедъминъ* (3 верасьня 1491 году); *Gidymin* (Хроніка Быхаўца); *князь велики Литовьскій Олгердъ Гедимановичъ*, *Гедименъ*, *Гедиманъ* (Ніканаўскі летапіс); *людемъ нашимъ [[Мерач|Мерецъкого]] повета… а [[Нарэйка|Нарку]] Кгидминовичу* (люты 1510 году); *Кгедминъ [[Гедыгольд|Кгедкговдовичъ]]*, *Кгедмин*, *Янъ Кгедминовичъ*, *Кгедминъ [[Кантрым|Кантримович]]* (1528 год); *Януш Кедминович… [[Рымель|Римел]] Кедминович… Кгедмин Якович… [[Мазан|Можуна]] Кгедминович… Павел Кгедминович… Кгедмин Мацкович… Кедмин Мижейкович… Ян Кедминович… Кгедмин Юревич… Петр Кгедминович… Ян Кгедминович… Якуб Кгедминович… Стас Кгедминович* (1537—1538 гады); *уфондова­но от князя Иоана Кгидиминовича* (3 сьнежня 1559 году); *Янъ Кгедминовичъ* (1567 год); *Gidzimin [[Віцень (імя)|Witennowic]]* (Хроніка польская, літоўская, жамойцкая і ўсёй Русі); *Jan Giedmin* (17 жніўня 1655 году, 20 кастрычніка 1655 году); *Kazimierz Giedmin* (20 кастрычніка 1655 году); *Kidmin* (1671—1681 гады); *Pani Anna Wojciechowa Gidminowa* (1690 год).

## Формы
У сучаснай беларускай гістарычнай літаратуры ўжываюцца формы Гедзімін і Гедымін. Беларускі мовазнаўца Ігар Капылоў прыводзіць наступныя варыянты імя: *Гедиминъ*, *Гедименъ*, *Гедиманъ*, *Едеминъ*, *Кедмин*, *Скиндимин*, *Гердимин*, *Gеdіmіnnе*, *Ghоdеmіnnе*, *Gоdеmіnnus*. У пісьмовых крыніцах сустракаюцца варыянты *Кгидимин*, *Кгедимин*, *Скиндимин*, *Jedimin*, *Giedimont*. У Хроніцы Быхаўца ўжываецца форма *Giedymin*, дзе аднак «y» чытаецца як «і». Гісторык Мікола Ермаловіч зьвяртае ўвагу на тое, што ўва ўсіх крыніцах гук «д» вымаўляецца як мяккі, таму ў сучаснай беларускай мове гэтае імя мусіць пісацца ў форме «Гедзімін».

На думку мовазнаўцы Вінцука Вячоркі, форма Гедымін () узьнікла пад уплывам польскай мовы. Сваё меркаваньне ён абгрунтоўвае напісаньнем імя ў гістарычных крыніцах, а таксама тым, што балтыйскія мяккія [d’, t’] па-беларуску перадаюцца празь дзь, ць. Гэта даводзяць агульныя словы (дзірван) і мноства беларускіх назваў меркавана балтыйскага паходжаньня (Гедзевічы, Дзітва, Дзірмуны, Жодзішкі, Гадуцішкі, Гудзішкі, Відзішкі, Юрацішкі ды іншыя) і сучаснае беларускае прозьвішча Гедзімін. Тым часам польскія напісаньні беларускіх імёнаў часта не перадаюць дзеканьня-цеканьня (Witebsk, Derewno) і ўтварыліся праз тое, што польскі пісар перадаваў кірылічныя напісаньні палітарна. Апроч таго, зь імёнамі вялікіх князёў існуе беларуска-польская заканамернасьць: Трайдзень — Trojden, Будзівід і Будзікід — Butywid і Butygejd, Віцень — Witenes, Таўцівіл — Towtywił (апроч таго, імёны Радзівіл, Эрдзівіл перш мелі ў польскай напісаньне Radywił, Erdywił). Цьвёрдасьць у антрапоніме «Гедымін» выразна пярэчыць гэтай сыстэмнай рысе.

Тым часам гісторык Аляксандар Краўцэвіч падтрымлівае форму «Гедымін». Ён прызнае, што з пункту гледжаньня мовазнаўства Вінцук Вячорка мае рацыю. Аднак паводле Аляксандра Краўцэвіча, у Беларусі склалася практыка ўжываньня формы «Гедымін». У якасьці прыкладу ён прыводзіць «Нарысы гісторыі Беларусі» (Частка 1. Менск, 1994), шасьцітомная «Гісторыя Беларусі» (Т. 2. Менск, 2008), тэксты гісторыкаў Георгія Галенчанкі, Паўла Лойкі, Генадзя Сагановіча. У жніўні 2018 году Рэспубліканская мастацка-экспэртная рада па манумэнтальным і манумэнтальна-дэкаратыўным мастацтве (відаць, па запыце ў Нацыянальную акадэмію навук Беларусі) рэкамэндавала для помніка вялікаму князю ў Лідзе подпіс «Гедымін».

## Носьбіты
* Гедзімін (1275—1341) — вялікі князь літоўскі (1316—1341), меў сыноў Манівіда, Нарымонта, Альгерда, Кейстута, Любарта, Карыята Міхайлу, Яўнута
* Гедзімін — літоўскі баярын, які атрымаў наданьне ад вялікага князя Казімера
* Гедмін Мацькавіч, Гедмін Якавіч і Гедмін Юр’евіч — жыхары Жамойцкага староства, якія ўпамінаюцца ў 1537—1538 гадох
* Балтрамей Рыгоравіч Гедміновіч — расенскі зямянін, які ўпамінаецца ў 1591 годзе
* Фабіян Гедзімін — дзяржаўны дзяяч Вялікага Княства Літоўскага, стольнік смаленскі ў 1740 годзе
* Фабіян Гедзімін — дзяржаўны дзяяч Вялікага Княства Літоўскага, падчашы смаленскі ў 1744 годзе
* Павал, Геранім, Захар, Ян і Стэфан Гедземіны (Гедыміны) — шляхцічы Менскага ваяводзтва, якія ўпамінаюцца ў 1787 годзе

У канцы XVIII ст. на гістарычнай Рэчыччыне адзначаўся шляхецкі род Гедымінаў.

Гедзіміны гербу Пагоня — літоўскі шляхецкі род зь Віленскага павету.

Гедзіміны — літоўскі шляхецкі род з ваколіцаў Шэметава.

Гедзіміны (Giedymin) або Кейстут-Гедзіміны (Kiejstut-Giedymin) гербу Пагоня — літоўскі шляхецкі род з Троцкага павету.

Гедымінавічы-Платусьці — літоўскі шляхецкі род.

Гедмін (Giedmin) і Гедымін (Giedymin) — прозьвішчы, зафіксаваныя ў XIX стагодзьдзі ў ваколіцах Сувалкаў.

## Глядзіце таксама
* Геда
* Мін

## Заўвагі

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 

Катэгорыя:Мужчынскія імёны