open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Казімер Валадковіч

**Казімер Валадковіч** (**Валадкевіч**; каля 1621 — 5 жніўня 1662) — дзяяч каталіцкай царквы.

Паходзіў з роду Валадковічаў. У 1637 годзе ўступіў у Вільні ў ордэн езуітаў. У 1655—1659 місіянэр у войску Вялікага Княства Літоўскага. Аўтар паэмы «Вотыўная ода Каралеве нябеснай ліпскай» («Ode votiva Reginae caelorum Lindensi») (Кракаў, 1661) у гонар абраза Маці Божай у Сьвятой Ліпцы.

Казімер
Катэгорыя:Нарадзіліся ў XVII стагодзьдзі
Катэгорыя:Каталіцкія сьвятары
Катэгорыя:Езуіты
Катэгорыя:Памерлі 5 жніўня
Катэгорыя:Памерлі ў 1662 годзе
Прышціна

**Пры́шціна** — горад у Косава, сталіца Рэспублікі Косава. Насельніцтва гораду складае каля 198 тысячаў жыхароў (па стане на 2011 год), пераважна альбанцы.

## Перавозкі
На 2020 год у горадзе працаваў аўтавакзал Прышціны. За 15 км на паўднёвы захад месьціцца Міжнародны аэрапорт Прышціны. 

## Вучоба і культура
* Народны тэатар Косава
* Прышцінскі ўнівэрсытэт
*Нацыянальная галярэя Косава
*Акадэмія навук і мастацтваў Косава

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Старонка ў сеціве ўправы места Прышціна
* История города
* Современные фотографии Приштины

Катэгорыя:Гарады Сэрбіі
Rattus adustus

**Rattus adustus** — від пацукоў, адзіны асобнік якіх быў апісаны на высьпе Энгана, што ў Інданэзіі. Пасьля выяўленьня ў 1940 г. іншых асобінаў заўважана не было.

## Літаратура

* Baillie (1996). Rattus adustus. 2006. IUCN Red List of Threatened Species. IUCN 2006. www.iucnredlist.org. Retrieved on 11 May 2006. Listed as Vulnerable (VU D2 v2.3)

Катэгорыя:Пацукі
Rattus andamanensis

**Rattus andamanensis** — від пацукоў, сямейства мышыных.

Выяўлены ў Бутане, Камбоджы, Кітаі, Індыі, Лаосе, М'янме, Нэпале, Тайландзе і Віетнаме. 

Прадстаўнікі віда маюць карычневую афарбоўку зь белым нізам.

## Крыніцы
* Rattus sikkimensis Baillie, J. 1996. . 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Downloaded on 20 July 2007.

* Musser, G. G. and M. D. Carleton. 2005. Superfamily Muroidea. pp.&nbsp;894–1531 *in* Mammal Species of the World a Taxonomic and Geographic Reference. D. E. Wilson and D. M. Reeder eds. Johns Hopkins University Press, Baltimore.

Катэгорыя:Пацукі
Ласкацень

**Ласкаце́нь** (састар. — *се́кель*;  — юрнік ад  — казычу) — Y-падобны або ў форме «рагаткі», трохі пляскаты з бакоў плоцевы орган жанчыны, які складаецца з парных пячорыстых целаў.

Ласкацень складаецца з галоўкі, цела, утворанага двума пячорыстымі целамі, і своеасаблівых ножак. Галоўка ласкаценю мае выгляд грудка, разьмешчанага ў верхняй частцы ўваходу ў похву, разьмяшчаецца ззаду і ніжэй пярэдняй зьнітоўкі вялікіх вуснаў, паміж іхнімі пярэднімі ўчасткамі.

Цела і ножкі сыходзяць углыб цела жанчыны. Ножкі ласкаценю разьмешчаныя па абодва бакі ад похвы. Зьмяшчае мноства сасудаў і нэрвовых канчаткаў. У розных жанчын ласкацень мае розныя памеры і розныя пасадачныя месцы ў прамежнасьці. Даўжыня галоўкі ласкаценю ў большасьці здаровых жанчынаў складае 4-7 мм, а яе дыямэтар складае ад 2 да 20 мм. Агульная сярэдняя даўжыня ласкаценю, большая частка якога знаходзіцца ўнутры цела жанчыны, складае каля 10 см. Падчас аргазму практычна ня бачны. Ласкацень зьяўляецца гамолягам пячорыстых целаў мужчынскага чэлесу.

## Вонкавыя спасылкі
* Плоцевы чын і яго апісаньне

Катэгорыя:Жаночая плоцевая сыстэма
Гагары

**Гага́ры** () — род вадаплаўных птушак з монатыповага атраду гагарападобных (). Уяўляюць зь сябе кампактную групу блізкароднасных відаў, што заўважна вылучаюцца між астатніх птушак. У сусьветнай фаўне налічваецца агулам 5 відаў гагараў.

Нягледзячы на падабенства назваў гагары і гагі, гэта птушкі розных атрадаў — гагарападобныя і гусепадобныя адпаведна, і вонкава яны вельмі адрозьніваюцца.

## Характарыстыка
Вадаплаўныя птушкі памерам з гуся ці буйную качку, ад якіх адрозьніваюцца востраканцавой (не пляскатай) дзюбай. Даўжыня гагарападобных ад 53 да 91 см, размах крылаў ад 106 і 152 см, маса ад 1 да 6,4 кг. У палёце крылы выглядаюць параўнальна маленькімі, ногі выдаюцца далёка назад, нібыта замест хваста, шыя крыху прагінаецца ўніз. Ад паганак адрозьніваюцца большымі памерамі, у шлюбны пэрыяд — адсутнасьцю падоўжанага пер’я на галаве. Найбольш заўважнае анатамічнае адрозьненьне — будова ног (у гагараў тры пярэднія пальцы злучаныя перепонкай, тады як у паганак няма. Цэўка вельмі ўшчыльненая.

Апярэньне брушнога боку белае, а верхняга чорнае зь белым або шэравата-бурае. На галаве і шыі прысутнічае характэрны для кожнага віду малюнак. У маладых птушак, а таксама ў дарослых у пэрыяд зімоўляў, гэтага малюнку няма, а афарбоўка апярэньня больш манатонная — белы ніз і цёмны верх.

Гагары настолькі прыстасаваныя да воднага асяродзьдзя, што па сушы перасоўваюцца зь вялікай цяжкасьцю, і ўбачыць іх на беразе атрымоўваецца вельмі рэдка. Зазвычай гагары ня ходзяць, а сьлізгаюць на ступнях, з-за чаго ствараецца ўражаньне, што яны поўзаюць на бруху. Гагары нават сьпяць на вадзе і наведваюць сушу толькі ў пэрыяд гняздоўлі.

## Голас
Голас вельмі гучны і разнастайны, складаецца з пранізьлівых лямантаў і стогнаў. У пэрыяд гняздоўлі характэрны гучны вокліч «га-га-га-ррра». У чырвонавальлёвай гагары гэты вокліч выдаюць абодва партнэры, у іншых відаў — толькі самец.

Вокліч перасьцярогі ў чорнадзюбай, чырвонавальлёвай і ціхаакіянскай гагараў — гэта карканьне, падобнае да варонінавага, у беладзюбай і палярнай гагараў гэты гук найбольш нагадвае віскатлівы сьмех.

* 
* 

## Распаўсюд

Насяляюць тундравую і лясную зоны Эўропы, Азіі і Паўночнай Амэрыкі, дзе распаўсюджаныя на поўнач да самых аддаленых выспаў. У Азіі пражываюць таксама па стэпавых азёрах і на азёрах высокагорных хрыбтоў Паўднёвай Сыбіры.

Зімуюць па берагох незамярзальных мораў. У Эўропе гэта Паўночнае і Балтыйскія моры, а таксама поўнач Міжземнага мора. У Амэрыцы гэта ўзьбярэжжа Ціхага акіяну на поўдзень да Каліфарнійскае паўвыспы і ўзьбярэжжа Атлянтычнага акіяну да Флорыды. У Азіі гэта ўзьбярэжжа Кітаю да выспы Хайнань.

## Літаратура
* Козлова Е. В., Гагарообразные, трубконосые, в кн.: Фауна СССР, т. 1, в. 3, М. — Л., 1947.

## Вонкавыя спасылкі


Катэгорыя:Роды птушак
Беларускі дзяржаўны камітэт

**Беларускі дзяржаўны камітэт** (*БДК*) — грамадзка-палітычная арганізацыя ў Сярэдняй Літве. Заснаваны 17 красавіка 1921 году. Створаны пад уплывам дзеячоў Найвышэйшай Беларускай Рады, дзеля спробы кансалідацыіі ўсяго беларускага руху. Меў прапольскі кірунак. Напачатку БДК дзейнічаў кансьпірацыйна. Меў антылетувіскі і антынямецкі характар.

У склад БДК уваходзілі:
* Антон Луцкевіч — старшыня
* Яўген Ладноў — віцэ-старшыня
* Браніслаў Тарашкевіч — сакратар
* Лявон Вітан-Дубейкаўскі — скарбнік
* Адам Станкевіч
* Фабіян Ярэміч
* Максім Гарэцкі
* Сымон Рак-Міхайлоўскі
* Аркадзь Смоліч
* Эдуард Буцька

Напачтаку ў склад БДК не ўваходзілі эсэры, але сустрэчы праведзеныя Жаўрыдам і Пракулевічам прывялі да станоўчых вінікаў. Пад уплывам БДК знаходзіўся таксама і Станіслаў Балаховіч.

Згодна паказаньняў Антона Луцкевіча і Браніслава Тарашкевіча дадзеных НКВД, БДК сваім стварэньнем абавязаны ІІ аддзелу Генэральнага штабу, які ўзьдзейнічаў на беларускі рух, праз свайго агента Яўгена Ладнова.

БДК быў ліквідаваны адразу ж як высьветлілася сапраўдная роля Ладнова.

## Крыніцы

## Літаратура
* Кароткі нарыс беларускага пытаньня — Варшава, 31 студзеня 1928 // ARCHE 11-2007

Катэгорыя:Беларускія грамадзкія арганізацыі Заходняй Беларусі
Катэгорыя:Арганізацыі Вільні
Катэгорыя:Сярэдняя Літва
Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1921 годзе
Катэгорыя:Красавік 1921 году
Атамная электрастанцыя

**Атамная электрастанцыя** (АЭС) — комплекс тэхнічных збудаваньняў, прызначаны для выпрацоўкі электрычнай энэргіі праз выкарыстаньне энэргіі, якая выдзяляецца пры кантраляванай ядзернай рэакцыі.

## Гісторыя
Першую ў сьвеце АЭС магутнасьцю 5 мэгават запусьцілі ў 1954 г. у СССР (Обнінск, Калуская вобласьць, Расейская СФСР). 26 красавіка 1986 г. на Чарнобыльскай АЭС (Кіеўская вобласьць, Украінская ССР, СССР) адбылася аварыя, наступствы якой найбольш адбіліся на Беларусі. З 2007 г. у Беларусі вядзецца падрыхтоўка да будаўніцтва Беларускай АЭС.

## Выкарыстаньне
Цягам 1993—2012 гадоў дзель АЭС у вытворчасьці электраэнэргіі ў сьвеце скарацілася з 17% да 11%. У 2004 г. атамныя электрастанцыі ўсяго сьвету выраблялі 6,5% ад усёй спажыванай сьветам энэргіі і 15,7% — электраэнэргіі. 57% ўсёй электраэнэргіі, якая выраблялася на АЭС, прыпадала на ЗША, Францыю і Японію. На сакавік 2010 г. у сьвеце працавала 436 ядзерных рэактараў, зь іх 104 (24%) у ЗША. Адпаведна найбольш электрычнасьці з дапамогай ядзернай энэргетыкі вырабляюць ЗША (кожная 5-я кіляват-гадзіна мае атамнае паходжаньне). У Францыі ў 2006 годзе 80% з агульнага балянсу электраэнэргіі прыпадала на АЭС. Агулам у Эўрапейскім Зьвязе вырабляюць 30% электрычнасьці на АЭС (хоць у некаторых краінах ЭЗ ядзернай энэргетыкі наогул няма).

## Прынцып дзеяньня
Існуюць адна-, двух- і трохконтурныя АЭС.

У аднаконтурных АЭС вада падаецца непасрэдна ў ядзерны рэактар, дзе яна выпарваецца і ў выглядзе пары прыводзіць у рух паравую турбіну, за кошт энэргіі якой электрагенэратар вырабляе электраэнэргію. Пара ў турбіне зьмяншае сваю тэмпэратуру і ціск. Пасьля турбіны пара кандэнсуецца ў кандэнсатары (каб працэс кандэнсацыі пачаў адбывацца пару ахалоджваюць ахалоджвавальнай вадой з вадасховішча або градзірні. Кандэнсат сьціскаецца да першапачатковага ціску і працэс паўтараецца.

У двухконтурных станцыях цяплыня ад рэактара перадаецца цепланосьбіту першага контура, які празь цеплаабменьнік (парагенэратар), у сваю чаргу, выпарвае ваду другога контура. У другім контуры выкарыстоўваецца толькі вада (якая пераходзіць у пару, потым у ваду і г. д.), у першым жа контуры могуць выкарыстоўвацца расплаўлены мэтал, газ або вадкасьць (часта выкарыстоўваюць ваду), пры гэтым яе могуць толькі награваць (як, напрыклад, у рэактарах ВВЭР) або выпарваць.

Трохконтурнымі зьяўляюцца станцыі з рэактарамі на хуткіх нэўтронах. Першы і другі контуры натравыя, трэці — вадзяны.

## Крыніцы
Хііяка (спадарожнік)

**Хііяка** (Hiʻiaka) — першы з двух выяўленых спадарожнікаў карлікавай плянэты Хаўмеа.

Спадарожнік дыямэтрам каля 310 км, большы і найзыркі з двух спадарожнікаў. Арбіта Хііякі амаль кругавая з пэрыядам звароту 49 дзён. Назіранае моцнае паглынаньне ў інфрачырвоным спэктры (1,5 і 2 мікрамэтра), адпавядае з амаль чыстым крышталізавацца вадзяным лёдам, які пакрывае большую частку яго паверхні. Незвычайны спэктар, і яго спэктральным лініях у спэктры Хаўмеа, дазволілі Браўну і яго калегам зрабіць выснову аб малаверагодна таго, што спадарожнікавая сыстэма была сфармаваная гравітацыйным захопам аб’ектаў пояса Койпэра, якія праходзілі па арбіце каля карлікавай плянэты, і высокай верагоднасці таго, што спадарожнікі ўтварыліся з фрагмэнтаў непасрэдна Хаўмеа.

## Глядзіце таксама
* Спадарожнікі Хаўмеа 
* Намака (спадарожнік) 
* Хаўмеа (карлікавая плянэта)

Катэгорыя:Спадарожнікі карлікавых плянэт Сонечнай сыстэмы
Уладзімер Гасьцюхін

**Уладзі́мер Васі́льевіч Гасьцю́хін** (нарадзіўся 10 сакавіка 1946 году, Екацярынбург) — савецкі і беларускі актор тэатру і кіно, Заслужаны артыст РСФСР (1982), Народны артыст Беларусі (1996). У 2017 годзе зьняўся ў прапагандысцкім фільме тэлеканала «Беларусь 1» «Белый легион черных душ. Журналистское расследование»

## Крыніцы

Катэгорыя:Народныя артысты Беларусі
Катэгорыя:Заслужаныя артысты РСФСР
Катэгорыя:Беларускія акторы
Катэгорыя:Савецкія акторы
Катэгорыя:Беларускія імігранты
Саванна

**Саванны** (ад ) — шырокія прасторы ў субэкватарыяльным поясе, пакрытыя травяной расьліннасьцю з рэдка раскіданымі дрэвамі і хмызьнякамі. Тыповыя для субэкватарыяльнага клімату з рэзкім падзелам году на сухі і дажджлівы сэзоны.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Геаграфія
Хоўм Крэдыт

**«НКФА „Хоўм Крэдыт“»** — даччыная  нідэрляндзкай Групы Хоўм Крэдыт у Беларусі. Канчатковым уласьнікам зьяўляецца чэскі мільярдэр . Да продажу Групе Хоўм Крэдыт называўся *Лорабанкам*. Мае 5 аддзяленьняў у Менску ды 34 аддзяленьні ў астатніх гарадах краіны.

## Мінуўшчына
На 1 чэрвеня 2012 году «Хоўм Крэдыт Банк» меў 27 цэнтраў банкаўскіх паслуг у 23 гарадах Беларусі, у тым ліку ў кожным з 6-і абласных цэнтраў. На 19 студзеня 2016 г. «Хоўм Крэдыт Банк» меў 33 цэнтры банкаўскага абслугоўваньня, 19 зь якіх зачыніў да канца лютага 2016 году ў 11 гарадах (Барысаве, Ваўкавыску, Воршы, Жлобіне, Кобрыні, Лідзе, Мазыры, Маладэчне, Менску, Пінску, Рэчыцы). 15 ліпеня 2016 году ААТ «Хоўм Крэдыт Банк» пераўтварылі ў ААТ «Нябанкаўская крэдытна-фінансавая арганізацыя „Хоўм Крэдыт“» («НКФА „Хоўм Крэдыт“»).

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйная бачына

Катэгорыя:Былыя банкі Беларусі
Катэгорыя:Зьявіліся ў 2002 годзе
Адам Хмара

**Адам Міхал Станіслаў Хмара** ( — ) — дзяржаўны дзяяч Вялікага Княства Літоўскага. Лоўчы менскі (з 1748), падчашы (з 1756), сакратар малой пячаткі (1752—1760), віцэ-інстыгатар (1760—1765) і інстыгатар вялікі літоўскі (1765—1779), кашталян (1779—1784) і апошні ваявода менскі (з 1784); чалец Пастаяннай Рады (з 1783). Кавалер ордэнаў сьв. Станіслава і Белага Арла, расейскіх ордэнаў.

## Біяграфія

Паходзіў з шляхецкага роду Хмараў гербу «Крыўда». Зрабіў бліскучую кар’еру — ад пасады лоўчага да ваяводы менскага. У 1761—1782 некалькі разоў абіраўся паслом на соймы, быў маршалкам Трыбуналу Вялікага Княства Літоўскага (1785).

У 1755 атрымаў ад падканцлера вялікага літоўскага М. А. Сапегі за службу ў якасьці ягонага падскарбія (1743—1752) і сакратара маёнтак Сёмкаў Саламярэцкі каля Менску.

Імкнуўся рэфармаваць сваю гаспадарку: будаваў млыны, цагельні, вінакурні, цікавіўся жыцьцём сваіх сялянаў. Надрукаваў працу для кіраваньня маёнткам — «Інструкцыя для аканома». Да 1780 збудаваў палац, дзе меліся бібліятэка, архіў, збраёўня.

У шлюбе з Мар’янай з Войнаў-Аранскіх дзяцей не было.

Пахавалі апошняга ваяводу менскага ў фундаваным ім касьцёле ў в. Дуброва.

## Крыніцы

## Літаратура
* 

Адам
Катэгорыя:Віцэ-інстыгатары вялікія літоўскія
Катэгорыя:Інстыгатары вялікія літоўскія
Катэгорыя:Маршалкі Трыбуналу Вялікага Княства Літоўскага
Катэгорыя:Ваяводы менскія
Кляпінічы

**Кляпі́нічы** — вёска ў Комсеніцкім сельсавеце Круглянскага раёну Магілёўскай вобласьці.

## Насельніцтва
* 2010 год — 142 чалавекі
* 1999 год — 184 чалавекі

## Сельская гаспадарка
У 2000 годзе ў в. Кляпінічы пачаў працаваць зернесушыльны комплекс М-819, дзе зерне сушыць газ, які бесьперапынна паступае па трубаправодзе.

## Вольны час
На тэрыторыі вёскі знаходзіцца Дом культуры.

## Ураджэнцы і жыхары вёскі
* Зьміцер Грушэцкі — унтэр-афіцэр, ваяваў на лінкары «Андрей Первозванный». Памер пад час Першай сусьветнай вайны 1914—1918 гадоў ад тубэркулёзу 6 лютага 1916 году ў Гельсінфорскім марскім шпіталі. Пахаваны на праваслаўных могілках базы Балтыйскага флёту ў порце Гельсінфорс, Фінляндыя.
* Нікіфар Кротаў (упісаны ў «Беларускі Мэмарыял») — нарадзіўся ў 1894 г., в. Кляпінічы, беларус; загадчык, няпоўная сярэдняя школа. Пражываў: Магілёўская воб., Круглянскі р-н, в. Кляпінічы. Арыштаваны 13 лістапада 1937 г. Прыгавораны: судзебны орган 17 лістапада 1937 г., абв.: 68 — Шпіянаж. Прыгавор: ВМН. Расстраляны 20 сьнежня 1937 г. Рэабілітаваны 17 траўня 1958 г. Ваенным трыбуналам БВА.
* Мікалай Кротаў – сябра Беларускай моладзевай грамадзкай арганізацыі выратавальнікаў-пажарных. 20 лютага 2010 г., разам з суседам М. С. Каралёвым, выратавалі на пажары аднавяскоўца-пэнсіянэра інваліда II групы.

## Крыніцы

Катэгорыя:Комсеніцкі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Круглянскага раёну
Дзяньніца

«**Дзяньніца**» ― беларуская газэта, заснаваная Зьмітром Жылуновічам у Пецярбургу ў 1916 року. Адноўленая ў 1918 року, стала першай савецкай газэтай на беларускай мове.

## Мінуўшчына

Дзянніца ўпершыню паўстала ў Петраградзе ў 1916 року, дзе існавала беларуская суполка ўцекачоў з акупаванай кайзэраўскай Нямеччынай тэрыторыі Беларусі. Выдавалася на ўласныя сродкі Зьмітра Жылуновіча. Выходзіла з кастрычніка па сьнежань 1916..

Выхад аднавіўся з 1 сакавіка 1918 як друкаваны орган Белнацкаму. З 6-га нумару 6 красавіка 1918 па 24 лютага 1919 выходзіла ў Маскве. З № 40 выходзіла як весьнік Белнацкаму і . Агулам выйшла 49 нумароў: 1918 год  №№ 1—44; 1919 год  №№ 1—5.

Рэдактарамі былі Зьміцер Жылуновіч, Янка Нёманскі, Павал Каравайчык.

## Зьмест
Зьмяшчала артыкулы на агульнапалітычную, эканамічную і нацыянальную тэматыку, беларускія літаратурныя творы. Асьвятляла дзейнасьць Белнацкаму, беларускіх арганізацыяў у Расеі, жыцьцё беларускіх уцекачоў, заклікала да змаганьня за вызваленьне акупаванай Нямеччынай тэрыторыі Беларусі.

У 1-м нумары апублікаваная «Дэклярацыя правоў працоўнага і эксплюатаванага народу». У № 8 артыкул «Беларусь як частка Савецкай Фэдэратыўнай Рэспублікі». Друкаваўся тэкст Маніфэсту Часовага рабоча-сялянскага ўраду Беларусі пра абвяшчэньне БССР, пастанова Прэзыдыюма  пра прызнаньне незалежнасьці БССР, першыя пастановы беларускага савецкага ўраду і 1-га Ўсебеларускага зьезду Саветаў.

На старонках газэты з мастацкімі і публіцыстычнымі творамі друкаваліся Якуб Колас, Цішка Гартны, Канстанцыя Буйло, Альбэрт Паўловіч, Фабіян Шантыр, Максім Гарэцкі, Аляксей Гурло, Ігнат Дварчанін.

## Крыніцы

## Літаратура
*  
* Говін, С. В. «Дзянніца».  — С. 142
* Натальля Калесьнік. «Дзянніца».  — С. 237.  
*  
*  
*  
*  
*  
* 

## Вонкавыя спасылкі
* «Дзяньніца» у фондзе Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі 
* «Дзянніца» ― беларуская газэта ў Кнігазборы: KAMUNIKAT 
* А. Калубовіч — «Айцы» БССР і іхны лёс
* У. І. Ленін і ўтварэньне Беларускай ССР

Катэгорыя:Беларускія газэты
Катэгорыя:Сацыялістычная прэса
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1916 годзе
Катэгорыя:Зьніклі ў 1919 годзе
Леанід Баркоўскі

**Леанід Мацьвеевіч Баркоўскі** (13 чэрвеня 1938, Менск [паводле іншых зьвестак Аршанскі раён], БССР, СССР) — фізык-тэарэтык, доктар фізыка-матэматычных навук (1981), прафэсар (1983).
## Біяграфія
У 1955—1960 гг. вучыўся на фізыка-матэматычным факультэце Магілёўскага пэдагагічнага інстытуту, па заканчэньні якога на працягу года працаваў настаўнікам фізыкі ў в. Навасёлкі Магілёўскага раёну. З 1961 г. у асьпірантуры на катэдры тэарэтычнай фізыкі БДУ, працаваў выкладчыкам. У 1984—2003 гг. загадчык катэдры тэарэтычнай фізыкі фізычнага факультэту БДУ.

Навуковыя працы ў галіне хвалевай фізыкі. Распрацаваў мэтад эвалюцыйных апэратараў для рашэньня прамых і адваротных задач у оптыцы і акустыцы крышталёў.

## Узнагароды
*Ганаровая грамата Вярхоўнага Савету БССР (1982);
* Нагрудны знак «За выдатныя посьпехі ў працы» Міністэрства вышэйшай адукацыі СССР (1988); 
* «Charted Physicist» from Institute of Physics (2000);
* Прэмія імя акадэміка Ф. І. Фёдарава (2007).

## Творы
* 
* 
* Поляризованные волны в сложных средах (разам з А. Фурсам). Минск. 2002.
* Операторные методы описания оптических полей в сложных средах (разам з А. Фурсам). Минск. 2003.

## Літаратура
* Баркоўскі Леанід Мацвеевіч. // Беларуская энцыклапедыя ў 18 тамах. Т. 2. Мінск. 1996. С. 309.

Катэгорыя:Беларускія фізыкі
Катэгорыя:Выкладчыкі БДУ
Катэгорыя:Узнагароджаныя Ганаровай граматай Вярхоўнага Савету БССР
Катэгорыя:Выпускнікі Магілёўскага дзяржаўнага ўнівэрсытэту
Апалонік (сталовы прыбор)

**Апалонік** — сталовы прыбор, вялікая (аб’ём ад 100 мл і больш) разьлівальная лыжка з доўгай ручкай. Выкарыстоўваецца для разьліваньня супоў, кампотаў, малака і інш. з посуду для рыхтаваньня (напр., каструлі) ў посуд для ужываньня ежы (талеркі, кубкі).

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Сталовыя прыборы
Апёк

**Апёк** — пашкоджаньне тканак арганізму, выкліканае ўзьдзеяньнем высокай тэмпэратуры або ўзьдзеяньнем некаторых хімічных рэчываў (лугам, кісладзю, солямі цяжкіх мэталаў і іншае).

Адрозьніваюць 4 ступені апёкаў: пачырваненьне скуры, утварэньне пузыроў, амярцьвеньне ўсіх слаёў скуры, абвугліваньне тканак. Ступень апёку вызначаецца велічынёй плошчы і глыбінёй пашкоджаньня тканак. Чым большую плошчу ён займае і чым глыбейшае пашкоджаньне тканак, тым цяжэйшы стан апёку. Першая дапамога пры апёках — спыненьне ўзьдзеяньня зьнешніх фактараў і апрацоўка раны.

Асаблівая форма апёкаў — прамянёвыя апёкі (сонечныя, рэнтгенаўскія і іншыя) і ўдар электрычнасьці.

## Беларусь
У 1948 годзе на прапанову прафэсара Ўладзімера Бабука ў хірургічным аддзяленьні 3-й гарадзкой клінічнай лякарні Менску вылучылі 6 апёкавых ложкаў. У 1958 годзе лік ложкаў павялічылі да 20 пад кіраўніцтвам прафэсара А.С. Раўнова. 11 сакавіка 1968 году ў Беларусі адчынілі першае апёкавае аддзяленьне на 40 ложкаў, якое месьцілася ў хірургічнай клініцы 3-й гарадзкой клінічнай лякарні Менску. 19 ліпеня 1968 году Міністэрства аховы здароўя Беларускай ССР ухваліла Загад № 81 аб пераўтварэньні апёкавага аддзяленьня ў Рэспубліканскі апёкавы цэнтар (Кастрычніцкі раён, вул. Кіжаватава, д. 58), які ўзначаліў прафэсар Цімафей Гніларыбаў. У 2005 годзе ўпершыню ўвялі пасаду камбустыёляга-хірурга, які лечыць апёкі, што патрабуюць плястычнага закрыцьця, а таксама атрыманыя ад іх дэфармацыі, кантрактуры і рубцы. За 2020 год з апёкамі ў лякарні Беларусі зьвярнулася каля 30 000 чалавек, зь іх каля 6000 пацярпелых прайшлі стацыянарнае лячэньне ў апёкавых аддзяленьнях. Пры гэтым, ў рэанімацыйныя аддзяленьні паступіла прыкладна 400 чалавек, зь якіх 1/3 складалі дзеці. Дарослыя часьцей атрымлівалі апёкі агнём і гарачай вадкасьцю, а дзеці — гарачай вадкасьцю, асабліва ў веку да 5 гадоў. На 2021 год у Беларусі налічвалася 50 камбустыёлягаў, якія працавалі ў абласных апёкавых аддзяленьнях і Рэспубліканскім апёкавым цэнтры. Асноўнай прычынай атрыманьня апёку было парушэньне правілаў бясьпекі.

## Крыніцы

Катэгорыя:Захворваньні
Катэгорыя:Траўмы
Апэндыкулярыі

**Апэндыкулярыі** (*Appendicularia*) — кляа маленькіх марскіх жывёлаў, якія належаць да абалоньнікаў.

Яны жывуць у тоўшчы вады на невялікай глыбіні. Вырастаюць да 10 мм у даўжыню. Авальнае, празрыстае цела мае доўгі хвост. Яны сілкуюцца ў асноўным плянктонам.

Катэгорыя:Абалоньнікі
Апэранд

**Апэранд** у мовах праграмаваньня — аргумэнт апэрацыі, дадзенае, якое апрацоўваецца камандай; граматычная канструкцыя, якая пазначае выраз, задае значэньне аргумэнту апэрацыі; часам апэрандам называюць месца, пазыцыю ў тэксьце, дзе павінен стаяць аргумэнт апэрацыі. Адсюль панятак мясцовасьці, або арнасьці, апэрацыі, гэта значыць ліку аргумэнтаў апэрацыі.

Катэгорыя:Праграмаваньне
Апэрытыў

**Апэрытыў** (, ад  «адкрываць») — звычайна алькагольны напой, які падаюць перад ежай, каб выклікаць апэтыт, сьлінавыдзяленьне і паляпшыць страваваньне.

Катэгорыя:Алькагольныя напоі
Катэгорыя:Кулінарная тэрміналёгія
Кардыялёгія

**Кардыялё́гія** (ад грэч. καρδία — сэрца і λογος — вывучэньне) — шырокі разьдзел мэдыцыны, які займаецца вывучэньнем сэрцава-судзіннай сыстэмы чалавека: будовы і разьвіцьця сэрца і судзінаў, іх функцый, а таксама захворваньняў, уключаючы вывучэньне прычынаў іх узьнікненьня, мэханізмаў разьвіцьця, клінічных праяваў, пытаньняў дыягностыкі, а таксама распрацоўку эфэктыўных мэтадаў іх лячэньня і прафіляктыкі. Акрамя таго, у сфэры вядзеньня кардыялёгіі ляжаць праблемы мэдычнай рэабілітацыі асобаў з паразамі сэрцава-судзіннай сыстэмы.

## Глядзіце таксама
* Электракардыяграфія
* Востры інфаркт міякарда

## Вонкавыя спасылкі

*
Уладзімер Баркоўскі

**Уладзімер Барысавіч Баркоўскі** (апэратыўны псэўданім «Дэн»; 16 кастрычніка 1913, м. Белгарад, Курская губэрня, Расейская імпэрыя — 21 ліпеня 2003, Масква, Расейская Фэдэрацыя) — савецкі выведнік, Герой Расеі.

## Біяграфія
У 1930 годзе, пасьля заканчэньня школы, пераехаў у п. Краснагорск (Падмаскоўе). Працаваў сьлюсарам на машынабудаўнічым заводзе «Стандарт-бэтон» № 1 і адначасова вучыўся на рабфаку. У 1934 г. паступіў у Маскоўскі станка-інструмэнтальны інстытут, займаўся ў Маскоўскім студэнцкім аэраклюбе. Пасьля заканчэньня інстытуту (1939) быў запрошаны на працу ў органы Дзяржаўнай бясьпекі і ў 1940 г., пасьля гадавой выведвальнай школы асобага прызначэньня, быў накіраваны ў Лёндан (Вялікабрытанія) па лініі навукова-тэхнічнай выведкі.

Афіцыйна лічыўся на пасадзе аташэ амбасады СССР у Вялікабрытаніі. Завэрбаваў у Лёндане шэраг каштоўных агентаў, у тым ліку і сярод ангельскіх навукоўцаў, якія распрацоўвалі атамную зброю. Менавіта ад «Дэна» прыйшла ў Маскву першая інфармацыя аб атамных распрацоўках у кастрычніку 1941 г. Інфармацыя якую ён перадаваў згуляла важную ролю ў стварэньні атамнай зброі ў СССР. Акрамя таго ён датычны да крадзяжу сакрэтаў найноўшых ангельскіх радыёлякатараў.

Пасьля вяртаньня зь Лёндану працаваў на кіраўнічых пасадах ва Ўпраўленьні навукова-тэхнічнай выведкі, неаднаразова знаходзіўся ў працяглых камандзіроўках у ЗША і краінах Заходняй Эўропы па справах выведкі. З 1954 году кіраўнік амэрыканскага аддзелу навукова-тэхнічнай выведкі. Узначальваў рэзыдэнтуры, у тым ліку ў 1956—1962 гг. у ЗША.

У 70-я гады зьяўляўся прафэсарам катэдры спэцдысцыплін Акадэміі вонкавай выведкі, кандыдат гістарычных навук. З 1984 г. палкоўнік Баркоўскі ў адстаўцы, але працягваў аж да свайго скону працаваць у КДБ СССР і Службе вонкавай выведкі РФ.

За заслугі ў выведвальнай працы быў узнагароджаны ордэнам Чырвонага Сьцяга, трыма ордэнамі Працоўнага Чырвонага сьцяга, ордэнамі Айчыннай вайны II ступені, Чырвонай Зоркі, Знак Пашаны шматлікімі мэдалямі, а таксама нагруднымі знакамі «Ганаровы супрацоўнік дзяржбясьпекі» і «За службу ў выведцы». 15 чэрвеня 1996 г. Указам прэзыдэнта РФ было прысвоена званьне Героя Расейскай Фэдэрацыі, з уручэньнем мэдалі «Залатая Зорка» (№ 329).

Пахаваны на Траекураўскіх могілках ў Маскве. У 2005 годзе ў Парку Перамогі г. Белгараду і ў 2009 годзе на тэрыторыі ЗАТ «Бецема» ў Краснагорску былі адкрытыя бюсты. У 2010 годзе ў Краснагорску на доме, дзе ён жыў, была ўсталяваная мэмарыяльная дошка.

Катэгорыя:Супрацоўнікі КГБ СССР
Катэгорыя:Героі Расеі
Катэгорыя:Пахаваныя на Траекураўскіх могілках
Сяргей Баркоўскі

**Сяргей Баркоўскі** (14 сьнежня 1963, Алма-Ата, КССР, СССР) — актор, заслужаны артыст Расеі (2005).

## Біяграфія
У 1966 г. разам з бацькамі пераяжджае ў г. Мікалаеў ва УССР. Па заканчэньні школы паступіў на аддзяленьне навуковага камунізму філязофскага факультэту Ленінградзкага дзяржаўнага ўнівэрсытэту, які скончыў з адзнакай і каля году выкладаў філязофію ў Ленінградзкім вышэйшым інжынэрскім марскім вучылішчы імя адмірала С. В. Макарава, рыхтуючыся да паступленьня ў асьпірантуру, а таксама, паралельна з выкладчыцкай дзейнасьцю займаўся ў паўпрафэсійнай студыі, якую вёў Вадзім Голікаў, кіраўнік тэатру Камэдыі. А калі Голікаў стаў набіраць курс у Ленінградзкі дзяржаўны інстытут тэатру, музыкі і кінэматаграфіі, Сяргей Баркоўскі пайшоў да яго вучыцца. Правучыўшыся паўтара году ў Голікава, Баркоўскі перайшоў на курс М. Сулімава. ЛДІТМіК скончыў у 1992 г. з двума чырвонымі дыплёмамі — акторскім і рэжысэрскім, і ў тым жа годзе ён быў прыняты ў трупу Моладзевага тэатру на Фантанцы. Разам са сваім аднакурсьнікам Сяргеем Ягоравым яны напісалі п’есу-фантазію на тэму ўсходніх казак, якая звалася «Каліф-бусел» і езьдзілі з гэтай казкай па дзіцячых садках і школах. Зь цягам часу актор зрабіўся незвычайна папулярны ў піцерскіх тэатралаў. Дыяпазон роляў, даступных артысту, незвычайна шырокі. Адначасова з працай у Моладзевым тэатры Баркоўскі выступае на сцэнах іншых тэатраў ды здымаецца ў кіно. За свае працы Сяргей Баркоўскі неаднаразова ўзнагароджваўся прэстыжнымі тэатральнымі прэміямі, сярод якіх Прэмія імя Смактуноўскага за выкананьне ролі Карла ў спэктаклі Моладзевага тэатру на Фантанцы «Жаўрук».

Катэгорыя:Нарадзіліся 14 сьнежня
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1963 годзе
Катэгорыя:Расейскія акторы
Электракардыяграфія

**Электракардыягра́фія** — мэтодыка рэгістрацыі і дасьледаваньня электрычных палёў, якія ўтвараюцца пры працы сэрца. Электракардыяграфія ўяўляе сабой адносна недарагі, але каштоўны метад электрафізыялягічнай інструмэнтальнай дыягностыкі ў кардыялёгіі.

Прамым вынікам электракардыяграфіі зьяўляецца атрыманьне электракарыёграмы (ЭКГ) — графічнага прадстаўлення рознасьці патэнцыялаў, якія ўзьнікаюць у выніку працы сэрца і праводзяцца на паверхню цела. На ЭКГ адлюстроўваецца асерадненьне ўсіх вэктараў патэнцыялаў дзеяньні, якія ўзьнікаюць у пэўны момант працы сэрца.

Катэгорыя:Кардыялёгія
Катэгорыя:Матэматыка ў мэдыцыне
Катэгорыя:Электрадыягностыка
Катэгорыя:Электрафізыялёгія
Катэгорыя:Нідэрляндзкія вынаходніцтвы
Апоўзень

**Апо́ўзень**, **апо́ўзак** — сьлізгальнае зрушэньне ўніз па ўхіле пад дзеяньнем сіл цяжару мас грунту, якія фармуюць схілы ўзгоркаў, гор, рачныя, азёрныя і марскія тэрасы.

Апоўзьні ўяўляюць сабою адзін з экзагенных схілавых працэсаў.

## Крыніцы

## Літаратура
* Геаграфічныя паняцці і тэрміны: Энцыклапед. слоўнік. — Мн., 1999.

Катэгорыя:Геалягічныя працэсы
Катэгорыя:Стыхійныя бедзтвы
Катэгорыя:Геалягічныя навалы
Апрош

**Апрош** ( — «подступы») — вузкія і глыбокія зыгзагавідныя равы, якія выкопваліся для паступовага бясьпечнага збліжэньня з праціўнікам пры аблогах крэпасьцяў і ўмацаваных пазыцыяў, а таксама для скрытых зносінаў паміж паралелямі.

## Літаратура
* Военный энциклопедический словарь, 1983. — 863 с. : 30 л. ил.. С.40.

Катэгорыя:Фартэцыя
Апсар

**Апсар** — грашовая адзінка Абхазіі. У цяперашні час выпусаюцца толькі памятныя манэты, намінаваныя ў апсарах, таму апсар мае толькі сымбалічнае і калекцыйнае значэньне. На тэрыторыі Абхазіі ў якасьці плацёжнага сродка выкарыстоўваецца расейскі рубель. Фармальны курс апсара, усталяваны Банкам Абхазіі складае 1 апсар = 10 расейскіх рублёў. Уведзеная законам ад 22 красавіка 2008 году № 2012-с-IV «Аб увядзеньні ў зварот на тэрыторыі Рэспублікі Абхазія памятных інвэстыцыйных манэт з каштоўных мэталаў». У адпаведнасьці з законам манэты і банкноты зьяўляюцца плацёжным сродкам на ўсёй тэрыторыі Рэспублікі Абхазія па намінале, але ня могуць выкарыстоўвацца ў якасьці сродку плацяжу ў розьнічным гандлі. Выпускаюцца на Маскоўскай мынцы. Ад 2008 году выходзіць сэрыя манэт «Выбітныя асобы Абхазіі», у межах якой выпушчаныя манэты наміналам 10 апсараў з партрэтамі Уладзіслава Ардзінбы (срэбра і золата), Фазыля Іскандэра (срэбра), Дырмыта Гуліа (срэбра), Сяргея Багапша (срэбра), Яфрэма Эшбы (срэбра), ды інш.


Файл:Psark10av.jpg|Манэта «Уладзіслаў Ардзінба», 10 апсараў, 2008, срэбра, авэрс
Файл:Abkhazia 50 apsar Au 2008 Ardzinba a.jpg|Манэта «Уладзіслаў Ардзінба», 50 апсараў, 2008, золата, авэрс
Файл:Abkhazia 50 apsar Au 2008 Ardzinba b.jpg|спасылка=|Манэта «Уладзіслаў Ардзінба», 50 апсараў, 2008, золата, рэвэрс
Файл:Abkhazia 10 apsar Ag 2008 Aiaaira a.jpg|10 апсараў, гімн Абхазіі, 2008 год, срэбра, авэрс
Файл:Abkhazia 10 apsar Ag 2008 Aiaaira b.jpg|10 апсараў, гімн Абхазіі, сэрыя «Айчынная вайна 1992-1993 гг. », 2008 год, срэбра з пазалотай
Файл:Abkhazia 50 apsar Au 2008 Aiaaira a.jpg|50 апсараў, гімн Абхазіі, сэрыя «Айчынная вайна 1992-1993 гг. », 2013 год, золата, авэрс
Файл:Abkhazia 50 apsar Au 2008 Aiaaira b.jpg|50 апсараў, гімн Абхазіі, сэрыя «Айчынная вайна 1992-1993 гг. », 2013 год, золата


## Крыніцы

Катэгорыя:Абхазія
Катэгорыя:Валюты
Аптэка

**Аптэ́ка** — адмысловая спэцыялізаваная арганізацыя сыстэмы аховы здароўя, якая займаецца вырабам, фасоўкай, аналізам і продажам лекавых сродкаў. Аптэку традыцыйна разглядаюць, як установу аховы здароўя, а яе дзейнасьць фармулююць, як «аказаньне фармацэўтычнай дапамогі насельніцтву». Фармацэўтычная дапамога ўключае ў сябе працэдуру кансультаваньня ўрача і пацыэнта з мэтай вызначэньня найбольш эфэктыўнага, бясьпечнага і эканамічна апраўданага курсу лячэньня.

## Беларусь
28 лістапада 1748 году вялікі князь літоўскі Аўгуст Сас выдаў грамату сябру Менскага магістрата Яну Давыду Шэйбе на адкрыцьцё адзінай у горадзе аптэкі. У 1782 годзе ў Менску адчынілі 2-ю аптэку.

## Крыніцы

Катэгорыя:Мэдычныя ўстановы
Катэгорыя:Кампаніі раздробавага гандлю паводле прадукцыі
Катэгорыя:Фармацыя
Арабы

**Ара́бы** (араб.: العرب — *аль-араб*) — гурт народаў сэміцкага паходжаньня, якія размаўляюць на мностве дыялектаў арабскай мовы і якія насяляюць дзяржавы Заходняй Азіі і Паўночнай Афрыкі. Пісьменнасьць на аснове арабскага круглага ліста.

Катэгорыя:Этнасы Азіі
*
Арагонская мова

**Арагонская мова** (luenga aragonesa, idioma aragonés) — гістарычная раманская мова гішпанскай правінцыі Арагон. Раней лічылася дыялектам гішпанскай, але сёньня ўсё больш дасьледчыкаў разглядаюць яе як асобную мову.
## Крыніцы

Катэгорыя:Раманскія мовы
Мова
Катэгорыя:Мовы Гішпаніі
Арабістыка

**Арабістыка** — сукупнасьць навуковых дысцыплінаў, якія вывучаюць арабскую мову, літаратуру, гісторыю, эканоміку, культуру, рэлігію, этнаграфію арабскіх краінаў.

Першыя арабісты (асобы, што вывучаюць розныя аспекты арабскага свету, але не належаць да яго) зтявіліся ў сярэднявечнай Гішпаніі, па якой праходзіла граніца паміж мусульманскім і хрысьціянскім сьветам. Пераклады арабскіх тэкстаў на лацінскую мову зьяўляюцца ўжо ў 10 стагодзьдзі, галоўным цэнтрам з 12 стагодзьдзя становіцца таледзкая школа.

Пасьля заняпаду ў часы Рэфармацыі арабістыка пачынае імкліва разьвівацца і распаўсюджваецца на іншыя эўрапейскія краіны: Ангельшчыну, Італію, Францыю, Нямеччыну, Нідэрлянды.

Катэгорыя:Усходазнаўства
Арабскія лічбы

**Ара́бскія лічбы** — набор зь дзесяці лічбаў, які паўсюдна ўжываецца для запісу лікаў у дзесятковай сыстэме зьлічэньня.

Назвы лічбаў супадаюць з назвамі лікаў, што яны абазначаюць. У гутарковай лексыцы ў якасьці назваў лічбаў могуць ужывацца назоўнікі з суфіксам *-ка*, утвораныя ад адпаведных лічэбнікаў: «адзінка», «двойка» і г. д.

Катэгорыя:Арытмэтыка
Анатоль Валахановіч

**Анатоль Іосіфавіч Валахановіч** (17 красавіка 1939, Менск — ) — гісторык, журналіст, краязнавец.

## Біяграфія
Закончыў гісторыка-філялягічны факультэт Мінскага пэдагагічнага інстытута імя А. М. Горкага (1961). Чалец Беларускага саюза журналістаў (1975). У 1961—1962 гг. настаўнік гісторыі у в. Баравое (Дзяржынскі раён), з траўня 1962 г. адначасова дырэктар школы ў в. Паланевічы (Дзяржынскі раён), з 1964 г. дырэктар школы ў в. Ракашычы (Узьдзенскі раён), са жніўня 1966 г. дырэктар школы ў в. Зенькавічы (Узьдзенскі раён).

З верасьня 1968 г. рэдактар у выдавецтве «Беларуская Савецкая Энцыклапедыя», з лютага 1975 г. загадчык рэдакцыі літаратуры па гісторыі і праве выдавецтва «Навука і тэхніка» АН БССР, з траўня 1996 г. па 2002 г. старшы навуковы супрацоўнік Беларускага навукова-дасьледчага інстытута дакумэнтазнаўства і архіўнай справы.

Пісаць і друкавацца пачаў яшчэ ў студэнцкія гады ў 1959 г. Дасьледуе праблемы гісторыі, літаратуры, культуры і краязнаўства Беларусі, распрацоўвае пытаньні палітычных рэпрэсій (1920 — пачатку 1950-х гг), займаецца гісторыяй хрысьціянства ў Беларусі.) і інш. Аўтар звыш 400 навуковых і навукова-папулярных артыкулаў у энцыкляпэдычных выданьнях, навуковых зборніках, матэрыялах навуковых канфэрэнцый, часопісах, газэтах, кнігах. Піша аповесьці, апавяданьні, эсэ, дакумэнтальныя нарысы, казкі. Нават пасьля таго як В. М. Коўтун прызналася ў наўмыснай містыфікацыі асобы Лесі Беларускі, працягвае лічыць Л. Марозаву рэальнай асобай і піша пра яе кнігу.

## Творы
* Дзяржынск. Гісторыка-эканамічны нарыс. Мінск, 1977.
* Дзержинск. Историко-экономический очерк. Минск, 1982.
* Дзержинщина: Прошлое и настоящее (разам з А. М. Кулагіным). Минск, 1986.
* Партызанскі генерал з Амерыкі. Пра начдыва І. Я. Траццяка. Мінск, 1995.
* Феликс Эдмундович Дзержинский. Краткий очерк жизни и деятельности. Минск, 1997.
* Графы фон Гутэн Чапскія на Беларусі. Мінск, 2003.

## Літаратура
* Валахановіч Анатоль Іосіфавіч. // Памяць. Гісторыка-дакументальная хроніка Дзяржынскага раёна. Мінск, 2004. С. 613—614.
* Валахановіч Анатоль Іосіфавіч. // Энцыклапедыя Гісторыі Беларусі ў 6 тамах. Т. 2. Мінск, 1994. С. 207.

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Менску
Катэгорыя:Выпускнікі Беларускага дзяржаўнага пэдагагічнага ўнівэрсытэту
Катэгорыя:Беларускія гісторыкі
Катэгорыя:Беларускія журналісты
Мята перцавая

**Мя́та пе́рцавая** () — шматгадовая травяністая расьліна роду Мята сямейства Ясноткавыя.

Культурная расьліна — расьце ў садох і гародах, дужа пахучая.

## Батанічнае апісаньне

Расьліна з гарызантальным карэньнем і шматлікімі галінастымі сьцебламі. Колер сьцеблаў цёмна-фіялетавы з багатымі кропкавымі залозкамі, голымі ці зьлёгку апушанымі.

Лісьце накрыж-супрацьлеглае, яйкападобнае альбо ланцэтападобнае, па краю востразубчастае.

Кветкі дробныя, сьветла-ліловыя, сабраныя на верхавіне сьцябла й ветак у галоўка-калосападобныя суквецьці. У адрозьненьне ад іншых ясноткакветных яны не двугубыя, а амаль правільныя.

Пах пры расьціраньні моцны, своеасаблівы, духмяны; смак пякучы, пры жаваньні зьяўляецца працяглае адчуваньне холаду ў роце.

Расьліна квітнее ўсё лета.

## Хімічны склад
У расьлінах утрымоўваюцца этэрны алей (2,4 — 2,75% у лісьце, у суквецьцях 4 — 6%), дубільныя й смалістыя рэчывы, каратын (0,007 — 0,0075%, у лісьце 0,0105 — 0,012), геспэрыдын, аскарбінавая (0,0095%), хлёрагенавая (0,7%), кававая (0,5 — 2%), урсолавая (0,3%) і алеанолавая (0,12%) кіслоты, рутын (0,014%), бэтаін, аргінін, нэўтральныя сапаніны, глюкоза, рамноза, фітастэрын. У насеньні знойдзены тлусты алей (20%).

Алей мяты перцавай бясколерны, з жаўтлявым ці зелянявым адценьнем, прыемным крамяным густам і пахам. Пры адстойваньні гусьцее й цямнее. Асноўнай складовай часткай этэрнага алею зьяўляецца другасны сьпірт ''l''-мэнтол (45—92%). У алеі лісьця ўтрымоўваюцца таксама этэры мэтолу з воцатнаю й варэліянаваю кіслотамі, α- і β- пінэн, ліманэн, дыпэнтэн, феландрэн, цыніёл, цытраль, гераніёл, карвон, дыгідракарвон.

## Выкарыстаньне
У мэдыцыне ўжываецца лісьце й этэрны алей перцавай мяты (*Folia et oleum Menthae piperitae*).

Этэрны алей ужываюць вонкава як болесуцішальны сродак і антысэптык пры нэўралгічных і раматусных болях, пры хваробах верхніх дыхальных шляхоў, пры катары. Ужываюць унутр — пры стэнакардыі, страўнікавых болях і як антысэптык пры страўніка-кішачнай павольнасьці (лякса).

Настойка й настой зь лісьця мяты ўжываюцца як сродак супраць млоснасьці й ваніты, таксама дзеля паляпшэньня страваваньня. Мятная вада, якую атрымліваюць пры перагонцы мяты ці пры рашчыненьні этэрнага алею, выкарыстоўваецца для зьмяненьня смаку й паху лекаў і як дэзадаруючае пры пялесканьні ротавай паражніны.

У народнай мэдыцыне ўзвары травы п’юць пры болях у жываце, ляксе, кашалі, млоснасьці, пякотцы; зялёнае лісьце прыкладваюць праз зрэбную анучку на апёкі, валасень.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Травы
Катэгорыя:Ясноткавыя
Катэгорыя:Спэцыі
Катэгорыя:Лекавыя расьліны
Аранская мова

**Ара́нская мо́ва** — дыялект гасконскай (варыянт аксытанскай мовы, якая належыць да групы раманскіх моваў; распаўсюджаны на поўдні Францыі), на якім гавораць у даліне Валь-д'Аран у Гішпаніі. Мае афіцыйны статус у раёне Валь-д’Аран і з 1984 вывучаецца ў школах. Каля 90 % жыхароў даліны разумеюць яго і 65 % могуць гаварыць на ім. Большасьць аранцаў могуць таксама свабодна гаварыць на каталёнскай, гішпанскай, францускай.

Катэгорыя:Раманскія мовы
Катэгорыя:Мовы Гішпаніі
Браты Пілёты

Браты **Пілёты, Шэф і Калега** — пэрсанажы мультфільмаў студыі «Пілёт», створаныя вядомым мультыплікатарам Аляксандрам Татарскім і яго калегай Ігарам Кавалевым. Шэф і Калега — прыватныя дэтэктывы, і зьяўляюцца своеасаблівай пародыяй на Шэрлака Голмза і доктар доктара Ватсана.

Шэф і Калега першапачаткова зьявіліся ў мультфільме «Сьледзтва вядуць калабкі», і такім чынам, першапачаткова называліся братамі Калабкамі. Цягам часам, будучы абранымі ў якасьці сымбаляў студыі «Пілёт», яны атрымалі імя ў гонар гэтай студыі.

## Вонкавыя спасылкі
* Браты Пілёты — афіцыйны сайт праекта

Катэгорыя:Пэрсанажы мультфільмаў
Альфонс Дунін-Баркоўскі

**Альфонс Дунін-Баркоўскі** (; 20 кастрычніка 1850, в. Плянта, Берасьцейшчына; в. Плянта на Сандамершчыне; в Плянта ў гміне Іваніска, Апатаўскі павет — 1905; 1918, Расьнікі, на Валыні) — мастак.

Нарадзіўся ў сям’і Мікалая і Юліяны (у дзявоцтве Громадзінскай) Дунін-Баркоўскіх. Навучаўся ў Варшаўскай рысавальнай школе, у Кракаўскай майстэрні Я. Матэйкі (1882—1885). З 1888 г. жыў на радзіме, стварыў шэраг пейзажаў. У 1896—1898 гг. пісаў партрэты і карціны на рэлігійныя сюжэты для пахавальні сям’і Козел-Паклеўскіх. У 1898 г. пабраўся шлюбам з Марыяй Місунянкай і в Свіле на Віленшчыне адкрыў майстэрню. Пасьля сьмерці жонкі з’ехаў у Бікбарды, маёнтак Паклеўскіх на Урале. Ад 1905 г. жыў у Сухеднёва (Келецкі павет).

Найбольш вядомы як аўтар жанравых карцін «Хворая жанчына» (1893), «Мыта на Беларусі» (1899), «Паляваньне на мядзьведзя», «Лоўля рыбы восьцямі».

## Заўвагі

## Крыніцы

## Літаратура
* Яніцкая М. М. Баркоўскі Дунін Альфонс. // Беларуская энцыклапедыя у 18 тамах. Т. 2. Мінск. 1996. С. 309.
* Яніцкая М. М. Баркоўскі Дунін Альфонс // Энцыклапедыя Гісторыі Беларусі ў 6 тамах. Т. 1. Мінск. 1993. С. 308.
* d’Abancourt H. Borkowski Alfons Dunin. // Polski słownik biograficzny. T. II. Kraków. 1936. S. 330.

Катэгорыя:Польскія мастакі
Вэктарная графіка

**Вэктарная графіка** (таксама называецца **геамэтрычным мадэляваньнем** ці **аб’ектава-арыентаванай графікай**) — гэта від кампутарнай графікі, у якім выявы ўтвараюцца з геамэтрычных прымітываў (пункты, лініі, крывыя і шматкутнікі), апісваных матэматычнымі раўнаньнямі. Назва ўжываецца ў проціпастаўленьні з растравай графікай, у якой выява ўтвараецца з набора піксэлаў.

## Вонкавыя спасылкі
Бэлізарыюс

**Флявіюс Бэлізарыюс** (; 493, Тракія — 13 сакавіка 565) — вядомы бізантыйскі вайскавод армянскага паходжаньня, паплечнік імпэратара Юстыніяна I. Сыграў ключавую ролю ў працэсе адваёвы значнай часткі міжземнаморскай тэрыторыі, якая належала была, зьнішчанай за стагодзьдзе да таго, Заходняй Рымскай імпэрыі. Празь ягоныя ваенныя посьпехі атрымаў мянушку «Апошні з рымлянаў».

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Бэлізарыюс. Military History.

Катэгорыя:Бізантыйскія вайскаводы
Вэліты

**Вэліты** — від лёгкай пяхоты ў Старажытнай Грэцыі, потым у Старажытным Рыме ў IV—III ст. д. н. э. Зброя — лук, прашча, дроцік. Засьцерагальнага ўзбраеньня ня мелі.

У табары неслі вартавую службу, у паходзе забясьпечвалі ахову. У бітве намагаліся зблізіцца з праціўнікам, завязаць бой, даць магчымасьць разгарнуцца асноўным сілам.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Старажытная Грэцыя
Катэгорыя:Старажытны Рым
Катэгорыя:Узброеныя сілы Старажытнага Рыму
Адрыятычнае мора

**Адрыяты́чнае мо́ра** (, ) — паўзамкнёнае мора басэйну Міжземнага мора, паміж Балканскай і Апэнінскай паўвостравамі. Гэта самая паўночная частка Міжземнага мора, якая цягнецца ад Атранцкай пратокі дзе яно злучаецца з Іянічным морам на паўночны захад і да даліны ракі По. Краінамі, якія маюць узьбярэжжы на моры, ёсьць Альбанія, Босьнія і Герцагавіна, Харватыя, Італія, Чарнагорыя і Славенія.

У Адрыятычным моры налічваецца больш за 1300 астравоў, пераважна разьмешчаных уздоўж ягонага ўсходняга ўзьбярэжжа. Мора падзеленае на тры басэйны, пры гэтым паўночная частка ёсьць самай плыткай, а паўднёвая — самая найглыбокшая, маючы максымальную глыбіню у 1233 мэтры. Плыні звычайна маюць кірунак супраць гадзіньнікавай стрэлкі з Атранцкай пратокі. Прыліўныя рухі ў Адрыятычным моры нязначныя, але часам назіраюцца большыя амплітуды. Салонасьць Адрыятычнага мора ніжэйшая за Міжземнае, бо зьбірае траціну прэснай вады, якая паступае ў Міжземнае мора. Тэмпэратура паверхневых водаў звычайна вагаецца ад 30 °C летам да 12 °C зімой, што значна зьмякчае клімат Адрыятычнага басэйна. Заходняе ўзьбярэжжа алювіяльнае або тэрасаванае, а ўсходняе моцна прарэзанае і мае ўяўную карставатасьць. У Адрыятыцы вылучаныя дзясяткі ахоўных марскіх зонаў, прызначаных дзеля аховы асяродзьдзя пражываньня і біяразнастайнасьці мора, бо многія віды ёсьць эндэмічнымі, рэдкімі ці пад пагрозай выміраньня.

На берагах Адрыятычнага мора жывуць больш за 3,5 мільёны чалавек, а найбуйнейшымі гарадамі ёсьць Бары, Вэнэцыя, Трыест і Спліт. Раньнія паселішчы на ​​берагах былі пабудаваныя яшчэ этрускамі, ілірыйцамі і грэкамі. Да II стагодзьдзя да н. э. рэгіён знаходзіўся пад кантролем Рыму. У Сярэднявеччы мора ў рознай ступені кантралявалася шэрагам дзяржаваў, у першую чаргу Бізантыйскай імпэрыяй, Харвацкім каралеўствам, Вэнэцыянскай рэспублікай, Габсбургскай манархіяй і Асманскай імпэрыяй. Па распадзе Аўстра-Вугоршчыны ў 1918 годзе кантроль над усходнім узьбярэжжам перайшоў да Югаславіі і Альбаніі, якія дамовіліся аб сваіх марскіх межах з Італіяй у 1975 і 1992 гадах адпаведна. Па распадзе Югаславіі ў 1990-х гадах ейныя чатыры прыбярэжныя дзяржавы-пераемнікі — Славенія, Харватыя, Босьнія і Герцагавіна і Чарнагорыя — працягвалі прызнаваць папярэднюю марскую мяжу з Італіяй, але аспрэчвалі межы паміж сабою.

Рыбалавецтва і турызм ёсьць значнымі крыніцамі прыбыткаў жыхароў узьбярэжжа Адрыятыкі. Марскі транспарт таксама фармуе значнай частку эканомікі рэгіёну. На берагах мора налічваецца 19 марскіх партоў, кожны зь якіх апрацоўвае больш за мільён тон грузаў на год. Найбуйнейшым марскім портам паводле гадавога грузаабароту ёсьць порт Трыесту, а порт Спліту ўважаецца за найбуйнейшы паводле колькасьці пасажыраў у год.

## Крыніцы
Вэрсальскі палац

**Вэрсальскі палац** або проста **Вэрсаль** — палацава-паркавы ансамбль у Францыі (фр. Parc et château de Versailles), былая рэзыдэнцыя францускіх каралёў ў горадзе Вэрсаль, зараз зьяўляецца прыгарадам Парыжа; цэнтар турызму сусьветнага значэньня.

Вэрсаль рабілі пад кіраўніцтвам Людовіка XIV з 1661 году, і стаў своеасаблівым помнікам эпохі «караля-сонца», мастацка-архітэктурным выразам ідэі абсалютызму. Вядучыя архітэктары — Люі Лево і Жуль Ардуэн-Мансар, стваральнік парку — Андрэ Ленотр. Ансамбль Вэрсаль, найбуйнейшы ў Эўропе, адрозьніваецца ўнікальнай цэласнасьцю задумы і гармоніяй паміж архітэктурнымі формамі і перапрацаваным ляндшафтам. З канца XVII стагодзьдзя Вэрсаль зьяўляўся ўзорам для парадных загарадных рэзыдэнцый эўрапейскіх манархаў і арыстакратыі, аднак прамых перайманьняў яму няма.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Вэрсаль
Катэгорыя:Замкі Францыі
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1684 годзе
Катэгорыя:Аб’екты Сусьветнай спадчыны ў Францыі
Герб Анголы

**Герб [[Ангола|Анголы]]** выкананы ў сацыялістычным стылі. Некаторыя элемэнты герба таксама прысутнічаюць на сьцягу Анголы.

## Гісторыя
Дадзены герб зьяўляецца афіцыйным гербам Рэспублікі Ангола з 1992 году. Да гэтага часу дзейнічаў герб Народнай Рэспублікі Ангола, прыняты пасьля абвяшчэньня ёю незалежнасьці 11 лістапада 1975. Адрозьненьне паміж гэтымі двума гербамі толькі ў назьве дзяржавы.

## Глядзіце таксама
* Сьцяг Анголы

Ангола
Катэгорыя:Ангола
Сьцяг Анголы

**Дзяржа́ўны сьцяг Рэспу́блікі Анго́ла** — адзін з дзяржаўных сымбаляў Анголы.

Разам з дзяржаўным гербам і дзяржаўным гімнам сьцяг зьяўляецца «знакам сувэрэнітэту й дзяржаўнай незалежнасьці, адзінства й цэласнасьці Рэспублікі Анголы, якія былі прынятыя пры абвяшчэньні дзяржаўнай незалежнасьці 11 лістапада 1975 года, устаноўлены Канстытуцыйным законам 1992 году і прыведзены ў дадатках I, II і III Канстытуцыі Рэспублікі Ангола», які ўступіў у сілу 5 лютага 2010 года.

Катэгорыя:Ангола
Агнола
Гімн Альжыру

**Kassaman** — гімн Альжыру. Тэкст напісаны Муфдзі Закарыя, музыка — эгіпецкім кампазытарам Махамэдам Фавзі.

Створаны ў 1956 годзе. Стаў нацыянальным гімнам у 1963 годзе.

## Арыгінальны тэкст

    قسما بالنازلات الماحقات
    والدماء الزاكيات الطاهرات
    والبنود اللامعات الخافقات
    في الجبال الشامخات الشاهقات
    نحن ثرنا فحياة أو ممات
    وعقدنا العزم أن تحيا الجزائر
    فاشهدوا... فاشهدوا... فاشهدوا...

    نحن جند في سبيل الحق ثرنا
    وإلى استقلالنا بالحرب قمنا
    لم يكن يصغى لنا لما نطقنا
    فاتخذنا رنة البارود وزنا
    وعزفنا نغمة الرشاش لحنا
    وعقدنا العزم أن تحيا الجزائر
    فاشهدوا... فاشهدوا... فاشهدوا...

يا فرنسا قد مضى وقت العتاب
و طويناه كما يطوى الكتاب
يا فرنسا ان ذا يوم الحساب
فاستعدي و خذي منا الجواب
ان في ثورتنا فصل الخطاب
و عقدنا العزم ان تحيى الجزائر
فاشهدوا… فاشهدوا… فاشهدوا…

    نحن من أبطالنا ندفع جندا
    وعلى أشلائنا نصنع مجدا
    وعلى أرواحنا نصعد خلدا
    وعلى هاماتنا نرفع بندا
    جبهة التحرير أعطيناك عهدا
    وعقدنا العزم أن تحيا الجزائر
    فاشهدوا... فاشهدوا... فاشهدوا...

    صرخة الأوطان من ساح الفدا
    فاسمعوها واستجيبوا للندا
    واكتبوها بدماء الشهدا
    واقرأوها لبني الجيل غدا
    قد مددنا لك يا مجد يدا
    وعقدنا العزم أن تحيا الجزائر
    فاشهدوا... فاشهدوا... فاشهدوا...

Катэгорыя:Гімны
Гімн Батсваны

**Шчасьлівая будзь, слаўная зямля** (мова сэтсвана Fatshe leno la rona) — дзяржаўны гімн Батсваны, зацьверджаны пасьля атрыманьня незалежнасьці ў 1966 г. Напісаны Кгалемангам Тумэдыска Мотсэтэ.

## Словы на сэтсвана
Fatshe leno la rona, 
Ke mpho ya Modimo,
Ke boswa jwa borraetsho;
A le nne ka kagiso.

*Прыпеў*:
Tsogang, tsogang! banna, tsogang!
Emang, basadi, emang, tlhagafalang!
Re kopaneleng go direla
Lefatshe la rona.

Ina lentle la tumo
La chaba ya Botswana,
Ka kutlwano le kagisano,
E bopagantswe mmogo.

*Прыпеў*

Катэгорыя:Батсвана
Батсвана