Крупкі

**Кру́пкі** — места ў Беларусі, на рацэ Бабры. Адміністрацыйны цэнтар Крупскага раёну Менскай вобласьці. Насельніцтва на 2018 год — 8650 чалавек. Знаходзяцца за 121 км на паўночны ўсход ад Менску, за 6 км ад чыгуначнай станцыі Крупкі (лінія Менск — Ворша); на аўтамабільнай дарозе Менск — Ворша.

Крупкі — даўняе мястэчка гістарычнай Аршаншчыны (частка Віцебшчыны), колішняя сталіца графства. Да нашага часу тут захавалася сядзіба Сьвяцкіх у стылі мадэрну, помнік архітэктуры пачатку XX ст.

## Назва
Існуе некалькі вэрсіяў, але навуковай можна лічыць адну — тапонім Крупкі мае водна-рачное паходжаньне: паселішча ўзьнікла ў міжрэччы ракі Крупкі, што ўпадае ў раку Бобр. Таксама існуе народнае паданьне: згодна зь ім Крупкі ўтварыліся на месцы падвор’я сквапнага бацюшкі, якому не атрымалася падмануць свайго работніка (пазьней людзі жартавалі зь яго «а, гэта той, што крупак набаўляў»).

У гістарычных крыніцах паселішча ўпамінаецца пад назвай *Крупка*.

## Гісторыя

### Вялікае Княства Літоўскае
Імаверна, Крупкі ўзьніклі ў сярэдзіне XVI ст. на землях маёнтку Шыйкі. Паселішча ўваходзіла ў склад Аршанскага павету Віцебскага ваяводзтва і знаходзілася ў валоданьні Сангушкаў.

У 1613 годзе на мапе Вялікага Княства Літоўскага Тамаша Макоўскага Крупкі значацца як мястэчка. У 1627 годзе ўладальнік мястэчка Сымон Самуэль Сангушка перадаў яго сваёй жонцы Алене Корвін-Гасеўскай, у гэты час тут было 26 дымоў. Згадваецца ў інвэнтары 1653 года як мястэчка Крупка ці Сангушкаў, цэнтар аднайменнага маёнтка. На 1667 год колькасьць дымоў узрасла да 60, існаваў млын.
 
У XVIII ст. Крупкі сталі цэнтрам графства. На 1790 год тут было 82 дымы.

### Пад уладай Расейскай імпэрыі
У выніку другога падзелу Рэчы Паспалітай (1793 год) Крупкі апынуліся ў складзе Расейскай імпэрыі, у Сеньненскім павеце Магілёўскай губэрні. У канцы XVIII ст. мёнтак перайшоў у валоданьне Сьвяцкіх. У 1859 годзе тут працавала мукамольная мануфактура. 

На 1880 год у Крупках існавалі два млыны, на якіх выраблялася «найдалікатнейшая мука пшонная, што пад назвай Крупецкай альбо Крупчаткі развозілася да найгалоўнейшых местаў». У 1896 годзе Караль Сьвяцкі заснаваў фабрыку запалкавай саломкі. На прадпрыемстве працавала больш за 50 чалавек, вялікую частку прадукцыі вывозілі ў Амэрыку. На 1897 год у мястэчку налічвалася 186 двароў, працавалі гарбарны і маслабойны заводы, пошта і тэлефонны аддзел, расейская царкоўнапрыходзкая школа, царква, сынагога, 4 юдэйскія малітоўныя дамы, 24 крамы, карчма, заезны двор, гуртовы вінны магазын; штогод праходзілі кірмашы 29 жніўня і 9 сьнежня. У 1900 годзе ў Крупках адкрылася лесапільня. На 1910 год у мястэчку было 190 будынкаў. 

У Першую сусьветную вайну 26 лютага 1918 году Крупкі занялі войскі Нямецкай імпэрыі.

### Найноўшы час
25 сакавіка 1918 году згодна з Трэцяй Устаўной граматай Крупкі абвяшчаліся часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 году ў адпаведнасьці з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі яны ўвайшлі ў склад Беларускай ССР, у Барысаўскі павет («падраён») Менскага раёну. У 1924 годзе Крупкі сталі цэнтрам раёну (з 1938 году ў Менскай вобласьці). 27 верасьня 1938 году паселішча атрымала афіцыйны статус пасёлку гарадзкога тыпу. У Другую сусьветную вайну з 1 ліпеня 1941 да 28 чэрвеня 1944 году мястэчка знаходзілася пад акупацыяй Трэцяга Райху.

У 1991 годзе Крупкі атрымалі статус места. У 1999 годзе афіцыйна зацьвердзілі мескі герб.


Krupki, Bobr, Čyhunačny most. Крупкі, Бобр, Чыгуначны мост (1880-89).jpg|Мост цераз Бобр, 1880 г.
Krupki, Bobr. Крупкі, Бобр (1910).jpg|Панарама з боку Бабра
Krupki, Rynak. Крупкі, Рынак (1918).jpg|Рынак. Царква, 1918 г.
Krupki, Rynak. Крупкі, Рынак (1910).jpg|Рынак

Krupki, Śviacki. Крупкі, Сьвяцкі (1910) (2).jpg|Сядзіба Сьвяцкіх
Krupki, Śviacki. Крупкі, Сьвяцкі (1910) (3).jpg|Сядзіба
Krupki, Bobr. Крупкі, Бобр (1918) (2).jpg|Млын на Бабры, 1918 г.
Krupki, Čyhunačnaja. Крупкі, Чыгуначная (1918).jpg|Станцыя, 1918 г.


## Насельніцтва
### Дэмаграфія


ImageSize = width:auto height:160 barincrement:28
PlotArea = left:50 bottom:20 top:15 right:15
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
Colors =
  id:linegrey2 value:gray(0.9)
  id:linegrey value:gray(0.7)
  id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8)
  id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:9000
ScaleMajor = unit:year increment:3000 start:0 gridcolor:linegrey
ScaleMinor = unit:year increment:1000 start:0 gridcolor:linegrey2
PlotData =
  color:cobar width:15
  bar:1861 from:0 till:701
  bar:1897 from:0 till:1523
  bar:1910 from:0 till:1809
  bar:1926 from:0 till:2097
  bar:1939 from:0 till:3455
  bar:1977 from:0 till:5500
  bar:1997 from:0 till:8900
  bar:2009 from:0 till:8675
  bar:2018 from:0 till:8650
TextData=
  fontsize:10px pos:(10,195)
  text:



* **XIX стагодзьдзе**: 1861 год — 701 чал.; 1897 год — 1523 чал.
* **XX стагодзьдзе**: 1910 год — 1809 чал.; 1926 год — 2097 чал.; 1939 год — 3455 чал.; 1977 год — 5,5 тыс. чал.; 1997 год — 8,9 тыс. чал.; 1998 год — 8,7 тыс. чал.
* **XXI стагодзьдзе**: 2004 год — 8,3 тыс. чал.; 2006 год — 8 тыс. чал.; 2009 год — 8675 чал. (перапіс); 2010 год — 8,6 тыс. чал. ; 2016 год — 8630 чал.; 2017 год — 8680 чал.; 2018 год — 8650 чал.

### Рэлігія
У Крупках дзеюць царква Сьвятога Мікалай і касьцёл Сьвятога Язэпа з парафіяльным цэнтрам.

### Адукацыя
У Крупках працуюць гімназія, сярэднія і музычная школы.

### Мэдыцына
Мэдычные абслугоўваньне насельніцтва ажыцьцяўляе меская лякарня.

### Культура
Дзеюць дом культуры, 2 бібліятэкі.

## Забудова
### Вуліцы і пляцы

## Эканоміка
Прадпрыемствы дрэваапрацоўчай, харчовай, лёгкай прамысловасьці.

## Турыстычная інфармацыя
### Інфраструктура
Дзее Крупскі гістарычна-краязнаўчы музэй. Спыніцца можна ў гатэлі «Крупчанка».

У Крупках стаіць бюст касманаўта Ўладзімера Кавалёнка, які нарадзіўся ў сяле Белым Крупскага раёну.

### Славутасьці
* Сядзіба Сьвяцкіх (пачатак XX ст.)
* Сынагога (канец ХІХ ст.)

### Страчаная спадчына
* Царква (ХІХ ст.)

## Галерэя

Крупкі. Сядзібны дом (01).jpg|Сядзіба
Крупкі. Сядзіба (01).jpg|Сядзіба, уваход
Крупкі. Сядзіба (03).jpg|Парк
Крупкі. Сядзіба (02).jpg|Парк


## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 
* 
* Малое Палесьсе. Гісторыка-краязнаўчы літаратурна-мастацкі альманах Друцка-Бярэзінскага Краю. — Крупкі, 2010. — 250 с.
* Малое Палесьсе. Гісторыка-краязнаўчы літаратурна-мастацкі альманах Друцка-Бярэзінскага Краю. — Крупкі, 2012. — 200 с.
* 
* 
* 
* 

## Вонкавыя спасылкі
* Крупкі, Radzima.org
* Здымкі на globustut.by
* Прагноз надвор’я ў м. Крупкі