Іўе

**Іўе** — места ў Беларусі, на рацэ Іўянцы. Адміністрацыйны цэнтар Івейскага раёну Гарадзенскай вобласьці. Насельніцтва на 2018 год — 7702 чалавекі. Знаходзіцца за 158 км на ўсход ад Горадні, за 10 км ад чыгуначнай станцыі Гаўя (лінія Ліда — Маладэчна), вузел аўтамабільных дарог на Менск, Ліду, Наваградак.

Іўе — даўняе мястэчка гістарычнай Ашмяншчыны (частка Віленшчыны), колішняя сталіца графства. Да нашага часу тут захаваліся комплекс кляштару бэрнардынаў з касьцёлам Сьвятых апосталаў Пятра і Паўла, драўляны татарскі мячэт, мураваныя сынагогі і традыцыйная местачковая забудова, помнікі архітэктуры XVI — пачатку XX ст. Сярод мясцовых славутасьцяў вылучаўся кальвінскі збор, помнік архітэктуры XVI ст., зруйнаваны расейскімі ўладамі, і барокавая памятная каплічка на Віленскім гасьцінцы, помнік архітэктуры XVIII ст, зьнішчаны савецкімі ўладамі.

## Назва
Існуе некалькі меркаваньняў пра этымалёгію тапоніму Іўе. На думку географа Вадзіма Жучкевіча, гэтая назва мае славянскае паходжаньне (ад найменьня драўніннай пароды івы — вярбы). Такога ж пункту гледжаньня прытрымліваецца акадэмік Польскай акадэміі навук Генрык Лаўмянскі. Таксама існуе меркаваньне, што тапонім мае фінска-вугорскае паходжаньне і перакладаецца на беларускую мову, як 'выток ракі'. Між тым Іўе перакладаецца з татарскай мовы як 'гняздо' альбо 'хата', а само мястэчка здаўна лічыцца сталіцай беларускіх татараў.

У 3-м томе «Жывапіснай Расеі» П. Сямёнаў сьцьвярджае, што сьпярша Іўе называлася *Еўе*, а заснавальніцай паселішча была жонка вялікага князя Гедзіміна Ева. Але ў гістарычных дакумэнтах XVII ст. мястэчка значыцца як *Іўе*, у некаторых крыніцах сустракаецца пад назвай *Івь*.

Варыянты назвы ў гістарычных крыніцах: *Iwye* (3 ліпеня 1510 году); *Иве* (1553 год).

## Гісторыя

### Вялікае Княства Літоўскае
Упершыню Іўе ўпамінаецца ў XV стагодзьдзі як вялікакняскі двор. У 1444 годзе вялікі князь Казімер перадаў паселішча маршалку земскаму П. Мантыгердавічу, які заснаваў тут касьцёл Сьвятых Апосталаў Пятра і Паўла. З 1-й паловы XVІ стагодзьдзя паселішча знаходзілася ў валоданьні Забярэзінскіх, у 1558—1654 гадох — Кішкаў.

У сярэдзіне XVІ стагодзьдзя ў Іўі было 4 вуліцы — Віленская, Наваградзкая, Крывая і Новая. Паводле інвэнтару 1563 году, тут было 123 уладальнікі дамоў, 23 чалавекі займаліся рамяством. Згодна з адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформай 1565—1566 гадоў паселішча ўвайшло ў склад Ашмянскага павету.

У 2-й палове XVІ стагодзьдзя Іўе стала адным з цэнтраў арыянства ў Вялікім Княстве Літоўскім, тут існавала арыянская школа. У 1585—1593 гадох рэктарам школы быў мысьляр-гуманіст і пэдагог Ян Ліцыні Намыслоўскі. На 1598 год у паселішчы працавалі 2 карчмы; было 129 сядзібных пляцаў, а таксама 19 пляцаў, адведзеных татарам за межамі паселішча.

З 1610 году ў Іўі працавала выдавецтва Троцкага брацтва. У 1631 годзе кашталян троцкі і ваявода амсьціслаўскі Мікалай Кішка заснаваў кляштар ордэна бэрнардынаў, якому перадаў Петрапаўлаўскі касьцёл. Пры кляштары дзеялі школа, шпіталь і бібліятэка. У гэты ж час у Іўі збудавалі драўляны фарны касьцёл. На 1634 год у паселішчы было 180 двароў, 3 вуліцы і Рынак. На 1685 год у Іўі было 79 уласьнікаў дамоў і сядзібаў, зь якіх 49 чалавек валодалі ворнымі землямі. У 2-й палове XVІІ — 1-й палове XІХ стагодзьдзяў паселішча знаходзілася ў валоданьні Слушкаў, Глябовічаў, Жыжэмскіх, Агінскіх, Сапегаў, Тызэнгаўзаў. У 1742 годзе Іўе атрымала статус мястэчка.


Iŭje, Kaścielnaja. Іўе, Касьцельная (1898).jpg|Вуліца Касьцельная
Iŭje, Vilenski. Іўе, Віленскі (1898).jpg|Памятная капліца
Iŭje, Kaścielnaja. Іўе, Касьцельная (1898) (1).jpg|Рэшткі кальвінскага збору
Iŭje, Navahradzkaja. Іўе, Наваградзкая (1898).jpg|Мячэт


### Пад уладай Расейскай імпэрыі
У выніку трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай (1795 год) Іўе апынулася ў складзе Расейскай імпэрыі, дзе стала цэнтрам воласьці Ашмянскага павету. Зь сярэдзіны XІХ стагодзьдзя мястэчка знаходзілася ў валоданьні графаў Замойскіх.

У 1861 годзе ў Іўі адбылося сялянскае паўстаньне, якое жорстка здушылі расейскія войскі. У 1882 годзе коштам графіні Замойскай у мястэчку збудавалі мячэт, які дзее дагэтуль. Паводле перапісу 1897 году, у Іўі было 387 двароў, касьцёл, капліца, сынагога, 3 юдэйскія малітоўныя дамы, мячэт, расейская народная вучэльня, аптэка, млын, 17 крамаў, 4 карчмы; штогод праводзілася 5 кірмашоў.

За часамі Першай сусьветнай вайны ў 1915 годзе Іўе занялі войскі Нямецкай імпэрыі.

### Найноўшы час
25 сакавіка 1918 году згодна з Трэцяй Устаўной граматай Іўе абвяшчалася часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 году ў адпаведнасьці з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі яно ўвайшло ў склад Беларускай ССР. Паводле Рыскай мірнай дамовы 1921 году мястэчка апынулася ў складзе міжваеннай Польскай Рэспублікі, дзе стала цэнтрам гміны Валожынскага павету Наваградзкага ваяводзтва.

У 1939 годзе Іўе ўвайшло ў БССР, дзе ў 1940 годзе атрымала афіцыйны статус гарадзкога пасёлку і стала цэнтрам раёну. У Другую сусьветную вайну з 29 чэрвеня 1941 да 8 ліпеня 1944 году мястэчка знаходзілася пад акупацыяй Трэцяга Райху.

12 студзеня 2000 году Іўе атрымала статус места.


Iŭje, Kaścielnaja. Іўе, Касьцельная (1900).jpg|Касьцёл, каля 1900 г.
Iŭje, Kaścielnaja, Bernardynski. Іўе, Касьцельная, Бэрнардынскі (1916).jpg|Вуліца Касьцельная, 1916 г.
Iŭje, Rynak. Іўе, Рынак (1917).jpg|Рынак, 1917 г.
Iŭje, Rynak, Ašaroŭski. Іўе, Рынак, Ашароўскі (1916).jpg|Камяніца на Рынку, 1915—1918 гг.

Iŭje, Navahradzkaja, Tatarski. Іўе, Наваградзкая, Татарскі (1916) (2).jpg|Вуліца Наваградзкая. Мячэт, 1916 г.
Iviejskaja synagoga. Івейская сыгагога (1915-18).jpg|Сынагога, 1910 г.
Iŭje, Iŭjanka. Іўе, Іўянка (1916).jpg|Млын на Іўянцы, 1916 г.
Iŭje, Konskaja. Іўе, Конская (1915-18).jpg|Вуліца Конская,  1915—1918 гг.


## Насельніцтва
### Дэмаграфія


ImageSize = width:auto height:150 barincrement:31
PlotArea = left:50 bottom:20 top:10 right:20
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
Colors =
  id:linegrey2 value:gray(0.9)
  id:linegrey value:gray(0.7)
  id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8)
  id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:9000
ScaleMajor = unit:year increment:2000 start:0 gridcolor:linegrey
ScaleMinor = unit:year increment:400 start:0 gridcolor:linegrey2
PlotData =
  color:cobar width:15
  bar:1869 from:0 till:2123
  bar:1897 from:0 till:3700
  bar:1971 from:0 till:5000
  bar:1995 from:0 till:8600
  bar:1995 from:0 till:8800
  bar:2006 from:0 till:8600
  bar:2009 from:0 till:8174
  bar:2018 from:0 till:7702
TextData=
  fontsize:10px pos:(20,195)
  text:



* **XIX стагодзьдзе**: 1869 год — 2123 чал. (1054 муж. і 1070 жан.); 1897 год — 3,7 тыс. чал.
* **XX стагодзьдзе**: 1971 год — 5 тыс. чал.; 1995 год — 8,6 тыс. чал.; 1998 год — 8,8 тыс. чал.
* **XXI стагодзьдзе**: 2006 год — 8,6 тыс. чал.; 2009 год — 8174 чал. (перапіс); 2016 год — 7712 чал.; 2017 год — 7630 чал.; 2018 год — 7702 чал.

### Адукацыя
У Іўі працуюць сярэдняя школа, гімназія,школа-інтэрнат, музычная школа, дзіцяча-юнацкая спартовая школы, 4 дашкольныя ўстановы.

### Мэдыцына
Мэдычнае абслугоўваньне насельніцтва ажыцьцяўляе меская лякарня.

### Культура
Дзеюць 2 бібліятэкі, дом культуры.

### Спорт
У Іўі ёсьць футбольная каманда «Надзея», якая бярэ ўдзел у рэгіянальных спаборніцтвах Гарадзенскай вобласьці.

## Забудова
### Плян
Плянавальная структура Іўя складалася гістарычна, яе абумовіла разьмяшчэньне на перакрыжаваньні шляхоў на Менск, Ліду і Наваградак. Цяпер гэта галоўныя вуліцы мястэчка, якія зьяўляюцца ядром забудовы. На скрыжаваньні галоўных вуліцаў знаходзіцца пляц (былы Рынак). У цэнтральнай частцы забудова канца XIX — пач. ХХ стагодзьдзяў, пераважна цагляная, 2-павярховая, гэтак званыя «жыдоўскія» дамкі.

На ўскраінах мястэчка — аднапавярховая жылая забудова сядзібнага тыпу. На паўночным захадзе ўтварыўся мікрараён, забудаваны 3-х і 5-павярховымі жылымі дамамі, разьмяшчаецца гасьцініца. Будаваньне новага жыльля вядзецца ўва ўсходняй частцы.

### Вуліцы і пляцы

У тэлефонным даведніку 1939 году ўпамінаюцца Гандлёвая і Надрэчная вуліцы.

## Эканоміка
Прадпрыемствы харчовай прамысловасьці і сацыяльна-побытавага абслугоўваньня.
* Камбінат каапэратыўнай прамысловасьці Іўеўскага раённага спажывецкага таварыства

## Турыстычная інфармацыя

### Інфрастуктура
Спыніцца можна ў гатэлі «Іўе».

### Славутасьці

* Забудова гістарычная (XIX — пачатак ХХ ст.)
* Капліца Сьвятой Барбары (XIX ст.)
* Касьцёл Сьвятых апосталаў Пятра і Паўла і кляштар бэрнардынаў. Знаходзіцца на гістарычнай Касьцельнай вуліцы. Помнік архітэктуры готыкі і барока, адбудаваны ў 1787 годзе з будынка канца XVІ стагодзьдзя. Побач з касьцёлам магіла кс. Ільдэфонса Бобіча — беларускага сьвятара і пісьменьніка
* Млын (XIX—XX стагодзьдзі)
* Могілкі: татарскія (Мізар), юдэйскія
* Мячэт (1884)
* Парк (XIX ст.)
* Сынагогі (пач. ХХ ст.)

### Страчаная спадчына
* Кальвінскі збор («Сынодзік»)
* Каплічка
* Сынагога
* Сядзіба Агінскіх
* Фарны касьцёл

## Галерэя

Iǔje. Іўе (8.08.2010).jpg|Касьцёл Сьвятых Пятра і Паўла
Іўе. Інтэр'ер касцёла Святых Пятра і Паўла.jpg|Інтэр’ер касьцёла
Забудова Іўя. Кляштар.jpg|Кляштар бэрнардынаў
Забудова Іўя. Капліца.jpg|Капліца Сьвятой Барбары

Забудова Іўя. Мячэць.jpg|Мячэт
Сінагога. Забудова Іўя.jpg|Сынагога
Забудова Іўя 7.jpg|Млын
Мусульманскія могілкі.JPG|Татарскі мізар


## Асобы
* Валеры Карашкоў (нар. 1953) — дзяржаўны дзяяч Беларусі

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 
* 
* 
*  S. 324.

## Вонкавыя спасылкі
* 
* Беларускае Рыо-дэ-Жанэйра — Іўе, Generation.BY
* Віртуальная Іўеўшчына
* Старонка мясцовага тэлеканала «Ивье ТВ»