Дрэздэн

**Дрэздэн** (, ) — горад на ўсходзе Нямеччыны, сталіца зямлі Саксонія. Разьмешчаны ў даліне ракі Эльба непадалёку ад граніцы з Чэхіяй. Насельніцтва па стане на 31 сьнежня 2023 году складала 563 019 чалавек (дванаццатае месца ў Нямеччыне і другое, пасьля Ляйпцыгу, у Саксоніі).

Дрэздэн мае доўгую гісторыю ў якасьці сталіцы і рэзыдэнцыі князёў-выбаршчыкаў і каралёў Саксоніі, дзякуючы чаму горад набыў арыстакратычны і мастацкі калярыт. Дрэздэн быў амаль цалкам разбураны ў часе Другой сусьветнай вайны ў выніку авіяналётаў ангельска-амэрыканскіх сілаў.

Дрэздэнская частка даліны Эльбы некаторы час знаходзілася ў Сьпісе сусьветнай гістарычнай спадчыны ЮНЭСКО і была выключана адтуль за наўмыснае парушэньне Канвэнцыі ЮНЭСКО аб ахове сусьветнай спадчыны (пабудова аўтамабільнага моста) — першы выпадак выключэньня са Сьпісу ў Эўропе і другі ў сьвеце.

## Гісторыя
### Раньнія часы

Не зважаючы на тое, што Дрэздэн ёсьць адносна нядаўнім горадам германскага паходжаньня, які зьявіўся тут на месцы расьсяленьня славянаў, гэтая тэрыторыя была заселеная яшчэ ў эпоху нэаліту плямёнамі культуры лінейнай керамікі каля 7500 году да н. э.. Напрыканцы XII стагодзьдзі ў наваколіцах на паўднёвым беразе ракі існавала славянскае селішча Дрэждзяны (слав. *Drežďany*), што літаральна значыць «лес» ці «нізінны лесавы жыхар». Вядома, што на паўночным беразе таксама месьцілася іншае славянскае паселішча, але на сёньня ягоны назоў не захаваўся. Заснаваньне Дрэздэна зьвязанае з экспансіяй германскіх народаў на ўсход, з мэтай здабычы мэталаў у бліжэйшых Рудных горах і заснаваньнем маркграфства Майсэна. Да 1350 году паселішча быў вядомае як Антыка-Дрэздын, што літаральна значыць «стары Дрэздэн». Дытрых, маркграф Майсэнскі, у 1206 годзе абраў горад сваёй часовай рэзыдэнцыяй. Пасьля 1270 году Дрэздэн стаў сталіцай маркграфства. Ён быў перададзены Фрыдрыху Клему па сьмерці Гэнрыха Выславёнага ў 1288 годзе. У 1316 годзе панаваць горадам стаў маркграф Брандэнбурскі, але дынастыя Вэтын хутка вярнула сабе горад па сьмерці Вальдэмара Вялікага ў 1319 годзе. З 1485 году Дрэздэн быў рэзыдэнцыяй герцагаў Саксоніі, а з 1547 году месцам пасаду курфюрстаў.

### Узвышэньне

Курфюрст і кіраўнік Саксоніі Фрыдрых Аўгуст I стаў польскім каралём і вялікім князем літоўскім Аўгустам II Моцным у 1697 годзе. Ён запрашаў у Дрэздэн шмат найлепшых музыкаў, архітэктараў і мастакоў з усёй Эўропы. Ягонае панаваньне заклала пачатак станаўленьню Дрэздэна як вядучага эўрапейскага гораду ў галінах тэхналёгіяў і мастацтва. За часам каралёў Аўгуста II Моцнага і Аўгуста III была пабудаваная большасьць славутасьцяў гораду ў стылі барока. Да іх адносяцца каралеўскі палац Цьвінгер, Японскі палац, Ташэнбэргпалац, замак Пільніц і дзьве знакавыя царквы, як то каталіцкая Гофкірхэ і лютэранская Фраўэнкірхэ. Акрамя таго, былі закладзеныя мастацкія калекцыі і музэі. Прыметнымі прыкладамі твораў мастацтва ёсьць Дрэздэнская калекцыя парцаляны, калекцыя гравюраў, малюнкаў і фатаграфіяў, Зялёная камора і Фізыка-матэматычны салён.

У 1726 годзе на працягу двух дзён у Дрэздэне адбываўся бунт пасьля таго, як пратэстанцкі сьвятар быў забіты жаўнерам, які нядаўна навярнуўся ў каталіцтва. У 1745 годзе Дрэздэнскі дагавор паміж Прусіяй, Саксоніяй і Аўстрыяй скончыў Другую Сылезскую вайну. Але ўжо ў наступныя дзесяцігодзьдзі горад цяжка пацярпеў у Сямігадовай вайне, бо быў спачатку захоплены прускімі войскамі, потым вызвалены і няўдала абложаны прусакамі ў 1760 годзе. Фрыдрых Шылер скончыў сваю *«[[Ода да радасьці|Оду да радасьці]]»* ў Дрэздэне ў 1785 годзе. У 1806 годзе Дрэздэн стаў сталіцай Саксонскага каралеўства, утворанага Напалеонам. Падчас Напалеонаўскіх войнаў францускі імпэратар атрымаў перамогу ў бітве пад Дрэздэнам 27 жніўня 1813 году. У выніку Венскага кангрэсу Саксонскае каралеўства было далучанае да складу Нямецкай канфэдэрацыі ў 1815 годзе. Беларуска-польскія паўстаньні 1831, 1848 і 1863 гадоў прывялі да таго, што шмат палякаў уцяклі ў Дрэздэн, сярод іншых тут пэўны час жыў кампазытар Фрыдэрык Шапэн. Сам Дрэздэн стаўся цэнтрам нямецкіх рэвалюцыяў у 1848 годзе за часам вядомым як Вясна народаў. Гэтак тут адбываліся падзеі Травеньскага паўстаньня, якое каштавала безьліч чалавечых жыцьцяў і прывяло жа зьнішчэньня гістарычнага гораду. Паўстаньне вымусіла Фрыдрыха Аўгуста II уцекчы з Дрэздэна, але неўзабаве ён вярнуўся, узяўшы кантроль над горадам дзякуючы дапамозе Прусіі. У 1852 годзе насельніцтва Дрэздэна дасягнула 100 тысячаў жыхароў, што зрабіла места адным з найбуйнейшых у Нямецкай канфэдэрацыі.

Зьяўляючыся сталіцай Каралеўства Саксоніі, Дрэздэн стаў часткай закладзенай у 1871 годзе Нямецкай імпэрыі. У наступныя гады горад стаў буйным цэнтрам эканомікі, маючы ў сваіх межах вытворчасьць аўтамабіляў, харчовую прамысловасьць, аб’екты банкаўскай справы і вытворчасьць мэдычнага абсталяваньня. У пачатку XX стагодзьдзя Дрэздэн быў асабліва вядомы дзякуючы вытворасьці камэраў і цыгарэтным фабрыкам. За часам Першай сусьветнай вайны горад не пацярпеў, але страціў шмат жыхароў, якія загінулі ў гэтым ваенным канфлікце. У 1918—1934 гадах Дрэздэн быў сталіцай першай Вольнай зямлі Саксоніі, а таксама культурным і эканамічным цэнтрам Ваймарскай рэспублікі. Славу Дрэздэн меў таксама як цэнтар эўрапейскага сучаснага мастацтва ажно да 1933 году.

### Трэці Райх

У нацысцкую эпоху з 1933 па 1945 гады габрэйская суполка гораду скарацілася з больш чым 6 тысяч чалавек да ўсяго толькі 41 жыхараха, у асноўным праз эміграцыю, але пазьней таксама дэпартацыю і вынішчэньня. Негабрэі таксама пакутвалі ад нацыстаў, то бок больш за 1300 чалавек былі пакараныя сьмерцю на Мюнхнэр-Пляцы, у тым ліку працоўныя лідэры, непажаданыя, змагары супраціву і ўсе, каго засьпелі за праслухоўваньнем замежнага радыё. Дрэздэн у XX стагодзьдзі стаў буйным вузлом сувязі і вытворчым цэнтрам, маючы 127 фабрыкаў і буйных майстэрняў, таму быў прызначаны нямецкімі вайсковымі ўладамі як абарончы пункт, што дапаможа перашкодзіць прасоўваньню СССР. У горадзе на той час меўся ня толькі вайсковы гарнізон, але цэлы вайсковы гарадок званы Альбэртштатам. У апошнія месяцы Другой сусьветнай вайны ў Дрэздэне жылі калі 600 тысяч уцекачоў, што падвысіла агульнае насельніцтва гораду да 1,2 мільёнаў чалавек. У пэрыяд з 1944 па 1945 гады Дрэздэн некалькі разоў бамбардаваўся, а па капітуляцыі Трэцяга Райху быў акупаваны савецкім войскам.

### Па Другой сусьветнай вайне
Пашкоджаньні ад авіяналётаў хаўрусьнікаў былі настолькі сур’ёзнымі, што па заканчэньні Другой сусьветнай вайны была пабудаваная вузкакаляінавая лёгкая чыгунка дзеля выдаленьня з гораду абломкаў ды ламачыны. У гэтай чыгуначнай сыстэме, якая мела сем лініяў, працавала 5 тысяч супрацоўнікаў і 40 лякаматываў, усе зь якіх насілі жаночыя імёны. Апошні цягнік заставаўся ў эксплюатацыі да 1958 году, не зважаючы на тое, што апошняя афіцыйная група па ачыстцы ад сьмецьця была распушчаная толькі ў 1977 годзе. Замест таго, каб адрамантаваць, улады новастворанай прасавецкай Нямецкай Дэмакратычнай Рэспублікі зьнішчылі руіны шматлікіх цэркваў, каралеўскіх будынкаў і палацаў у 1950-х і 1960-х гадах. Такім чынам былі страчаныя гатычныя будынкі Сафійскай царквы, Альбэрттэатру і Вакербартпалацу, а таксама безьліч гістарычных жылых дамоў. Навакольле некалі ажыўленай Прагерштрасэ нагадвала пустку да таго, як яе перабудавалі ў сацыялістычным стылі ў пачатку 1960-х гадоў. Тым ня менш, шэраг гістарычных будынкаў быў адноўлены, як то Штэндэгаўс у 1946 годзе, Аўгустусбруке ў 1949 годзе, Кройцкірхэ да 1955 году, палац Цьвінгер да 1963 году, Каталіцкая катэдра да 1965 году, Зэмпэропэра да 1985 году, Японскі палац да 1987 году і два найбуйнейшыя вакзалы. Частка гэтых аднаўленчых работ цягнулася дзесяцігодзьдзямі, часта перарываючыся праз агульны эканамічны стан НДР. У той час як тэатар і Шлёспляц былі адноўлены ў адпаведнасьці з гістарычнай архітэктурай толькі ў 1990 годзе, Ноймаркт заставаўся цалкам незабудаваным. Зь іншага боку, вакол Альтмаркту ўзводзіліся будынкі сацыялістычнага клясыцызму і прасторавага дызайну ў адпаведнасьці з сацыялістычнымі ідэаламі. Да гэтага стылю адносіцца Палац культуры, які прылягае да Альтмаркту.

З 1955 па 1958 гады значная частка мастацкіх каштоўнасьцяў, выкрадзеных Савецкім Саюзам, была вернутая. З 1960 году яны пачалі выстаўляцца ў Дрэздэне. Вонкавы Нойштат, які амаль ня быў пашкоджаны за часам вайны, быў пад пагрозай зносу ў 1980-я гады праз многія гады занядбанасьці, але раён быў захаваны пасьля грамадзкіх пратэстаў. Дрэздэн стаў буйным прамысловым цэнтрам НДР. Да канца халоднай вайны ў Дрэздэне і ваколіцах разьмяшчаліся 1-я гвардзейская бранятанкавае войска Савецкай арміі і 7-я танкавая дывізія Нацыянальнай народнай арміі. Па ўзьядняньні краіны савецкія сілы былі выведзеныя з гораду. У 1990-я гады працэс рэканструкцыі і рэстаўрацыі паскорыўся, гэтак Фраўэнкірхэ была адбудаваная на прыватныя сродкі да 800-годзьдзя места. Залаты крыж, які быў ўсталяваны на вяршыні царквы, афіцыйна быў прафінансаваны брытанскім народам і ўласна домам Ўіндзараў. У 2004 годзе ЮНЭСКО абвесьціла дрэздэнскую даліну Эльбы аб’ектам Сусьветнай спадчыны. Гэты статус, аднак, быў страчаны ў чэрвені 2009 году праз будаўніцтва Вальдшлёсхэнскага мосту, што зрабіла даліну другім у гісторыі аб’ектам Сусьветнай спадчыны, які быў выдалены зь сьпісу. Юрыдычныя крокі гарадзкой рады, накіраваныя на тое, каб перашкодзіць будаўніцтву мосту, пацярпелі няўдачу.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт.