Гісторыя Дуброўна

**[[Дуброўна]]** — даўняе мястэчка гістарычнай Аршаншчыны (частка Віцебшчыны), колішняя сталіца графства, старажытны замак Вялікага Княства Літоўскага. Да нашага часу тут захаваліся барокавы кляштар бэрнардынаў і клясыцыстычная царква Сьвятой Тройцы, помнікі архітэктуры пачатку XIX ст. Сярод мясцовых славутасьцяў вылучаліся касьцёл пры кляштары бэрнардынаў і палац Любамірскіх, помнікі архітэктуры XVIII—XIX стагодзьдзяў, зруйнаваныя савецкімі ўладамі.

## Вялікае Княства Літоўскае

Датаваньне першага пісьмовага ўпаміну пра Дуброўна няпэўнае. Пад 1392 або 1393 годам у Мэтрыцы Вялікага Княства Літоўскага ўпамінаецца «*зямля пустая Дубровенская*», якую князь Дзьмітры Сямёнавіч запісаў княгіні Соф’і і яе дзецям. Аднак сучасныя дасьледнікі мяркуюць, што ў дакумэнце ідзе гаворка пра іншае «Дуброўна» або адбылося няслушнае датаваньне падзеі. У канцы XV ст. неаднаразова ўпамінаецца воласьць «*Дубровенскі шлях*». Расейскі гісторык М. Любаўскі лічыў, што цэнтрам гэтай воласьці была вёска Дубровенка (цяпер не існуе) на захадзе Смаленшчыны, аднак цалкам магчыма, што воласьць сьпярша мела сваім цэнтрам Дуброўна, ад якога і атрымала назву. Пагатоў, да гэтага часу тут ужо збудавалі замак.

Першы дакладны пісьмовы ўпамін пра Дуброўна як «горад» у значэньні ўмацаванага паселішча датуецца 1514 годам. З пачатку XVІ ст. яно стала цэнтрам воласьці на мяжы Віцебскага і Смаленскага ваяводзтваў. Вялікі князь Аляксандар Казімеравіч падараваў Дуброўна разам з воласьцю смаленскаму ваяводзе Юрыю Глябовічу. Пазьней тут утварылася Дубровенскае графства.

У 1535, 1536 і 1564 гадох Дуброўна пацярпела ад набегаў маскоўскіх захопнікаў. У 1593 годзе празь мястэчка праяжджаў пасол аўстрыйскага імпэратара Мікалай Варкач, які пакінуў сьціслае апісаньне *«Дуброўна — места і ў гэтым месцы апошні памежны замак супраць масквіцян. Места ляжыць на Дняпры, а па другі бок замка працякае рака Дуброўніца. Гэты замак шырокі ў акружыне, толькі ўвесь драўляны»*.

У 1607 годзе ў Дуброўне было 235 пляцаў. У 1630 годзе Мікалай Глябовіч заснаваў у мястэчку касьцёл і кляштар бэрнардынаў.

Захаваліся сьведчаньні азначэньня жыхароў Дуброўна і ваколіцаў ліцьвінамі: «*…привез из Дубровны дубровленин литвин Максимка Хохлик…*» (1609 год), «*Кондратьев Левка… литвин… Дубровского повета*» (1635 год), «*…[Федька Оксенов] в роспросе сказался: родом литвин, [[Беларусцы|белорусец]], Дубровенского повету*» (1645 год).

У вайну Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667) па працяглай аблозе ў чэрвені — кастрычніку 1654 году Дуброўна занялі маскоўскія войскі. Яшчэ да ўзяцьця замка маскоўскі гаспадар Аляксей Міхайлавіч даваў інструкцыі ваяводзе князю Чаркаскаму: *«Как город Дубровно здастца, и … шляхты лучших людей выбрав, прислать к государю, … а остальную шляхту велеть послать на Тулу, а мещан и уездных людей раздать ратным людям семьями, а город Дубровно выжечь»*. Маскоўскія захопнікі выканалі гэты загад: 17 кастрычніка яны спаліі замак, а палонных шляхціцаў з складу залогі, а таксама 30 радзінаў найлепшых мяшчанаў вывезьлі ў гаспадарскую стаўку ў Смаленск. У 1664 годзе напярэдадні адступленьня маскоўскія акупанты зноў вывезьлі зь мястэчка і ваколіцаў вялікую колькасьць мяшчанаў і сялянаў з жонкамі і дзецьмі (каля 300 чалавек). На 1667 год усё Дубровенскае графства налічвала толькі 384 будынкі. У 1670-я гады ў Дуброўне было 15 вуліцаў і 2 завулкі, больш за 130 сядзібаў. Існавала царква Сьвятога Спаса. Цэнтрам места быў прастакутны Рынак, забудаваны крамамі і каморамі. У другой палове XVІІ ст. узьніклі 2 пасады (адзін за ракой Задубровенкай, другі — на правым беразе Дняпра). У 1690 годзе места перайшло да Казімера Сапегі.

У пачатку XVІІІ ст. у Дуброўне працавала паперня на Дняпры, якая, відаць, належала Радзівілам. У 1702 гозе маёнтак самавольна захапіў Людвік Пацей. За часамі Вялікай Паўночнай вайны (1700—1721) у 1708 годзе загоны казакаў і калмыкаў на чале з расейскім капітанам Салаўёвым спалілі Дуброўна. У 1711 годзе Л. Пацей прадаў Дубровенскую маёмасьць А. Меншыкаву, аднак у 1719 годзе Сапегі адсудзілі сваю колішнюю ўласнасьць. Паводле інвэнтару 1731 году, Верхні і Ніжні Дубровенскія замкі амаль страцілі абарончае значэньне, хоць іх і аднавілі па Вялікай Паўночнай вайне. На Ніжнім замку разьмяшчаўся драўляны палац з гаспадарчымі пабудовамі, садам і агародам. На Верхнім — стаяў новапабудаваны, таксама драўляны, палац, дзе было 6 пакояў і кабінэт, а ў мэзаніне — вялікая парадная заля. Дуброўна па-ранейшаму складалася з Старога Места, Задняпроўскага і Задубровенскага пасадаў, да якіх далучыўся новы пасад за рэчкай Сьвінкай (прадмесьце Сьвінна, альбо Пераміль). У Старым месьце быў Рынак, дзе стаяла Спаская царква, а таксама купецкія крамы і сьвірны. У 1732 годзе Юры Станіслаў Сапега атрымаў дазвол на правядзеньне ў мястэчку кірмашу на дзень Сьвятога Ільлі. У 1750 годзе тут заснавалі суконную мануфактуру. У 1765 годзе ў мястэчку праводзіліся 2 кірмашы, на саборным тыдні і на сьвята Спаса.

## Пад уладай Расейскай імпэрыі

У выніку першага падзелу Рэчы Паспалітай (1772 год) Дуброўна апынулася ў складзе Расейскай імпэрыі, цэнтар павету ў Аршанскай правінцыі; з 1777 году ў Аршанскім павеце Магілёўскага намесьніцтва, пазьней губэрні. На 1780 год у мястэчку дзеялі чатыры царквы і адзін касьцёл, працавала паштовая станцыя, штогод праводзілася 3 кірмашы. У 1783 годзе ў Дуброўне пачала працаваць гадзіньнікавая фабрыка, першая ў Расейскай імпэрыі. У 1785 годзе пры кляштары піяраў (адкрыўся замест бэрнардынскага ў 1774 годзе) пачаў дзеяць калегіюм. У 1787 годзе Ю. Пацёмкін зьмяняў Дубровенскія землі з графам Францішкам Ксаверым Любамірскім.  У 1788 годзе Іван Староў на заказ Рыгора Пацёмкіна распрацаваў праекты: сядзібнага будынку, гасьцінага двара, перабудовы царквы. Улетку 1789 году садовы майстар-практык і мастак-праектоўнік апошняй чвэрці XVIII стагодзьдзя, Ўільям Гульд аб’ехаў маёнткі Пацёмкіна ў Магілёўскай губерні і склаў праект парку ў Дуброўне. У 1793—1861 гадох у мястэчку працавала суконна-талесная мануфактура. У 1809 годзе Ф. К. Любамірскі збудаваў у Дуброўне новы касьцёл. Ён дамогся закрыцьця кляштару піяраў, якія патаемна бяз згоды Любамірскага абвянчалі ягоную дачку.

На 1860 год у Дуброўне быў 1001 дом (зь іх мураваных — 3), дзеяла 6 цэркваў (зь іх 3 мураваныя), мураваныя касьцёл і каталіцкая капліца, драўляная сынагога і 13 юдэйскіх малітоўных школаў. На паштовай станцыі прыймалася і выдавалася розная карэспандэнцыя. Існавала вольная аптэка. У мястэчку знаходзілася кватэра прыстава 2-га стану і конны этап. 3 навучальных установаў дзеялі скарбовая жыдоўская вучэльня 1-га разраду і расейская сельская вучэльня пры Мікольскай царкве. Працавалі 3 прамысловыя прадпрыемствы, 4 талесныя фабрыкі, 4 піваварні, 2 вадзяныя млыны. Кірмашы праводзіліся ў нядзелю, сераду і пятніцу. Цераз раку Дняпро хадзіў паром. На 1861 год Дуброўна была цэнтрам воласьці Горацкага павету Магілёўскай губэрні, уласнасьць Любамірскіх. У 1870 годзе ў мястэчку пачала працаваць кумыса-лекавальная ўстанова. На 1909 год у Дуброўне было 869 жылых дамоў, зь якіх 10 мураваных, працавалі 5 млыноў. У пачатку XX ст. у мястэчку пачала працаваць ткацкая фабрыка.

## Найноўшы час
25 сакавіка 1918 году згодна з Трэцяй Устаўной граматай Дуброўна абвяшчалася часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 году згодна з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі яно ўвайшло ў склад Беларускай ССР, аднак 16 студзеня Масква адабрала мястэчка разам зь іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад РСФСР. У 1924 годзе Дуброўна вярнулі БССР, дзе яно стала цэнтрам раёну (у 1962—1965 гадох уваходзіла ў склад Аршанскага раёну). У 1925 годзе Дуброўна атрымала статус места. У Другую сусьветную вайну з 16 ліпеня 1941 да 26 чэрвеня 1944 году места знаходзілася пад акупацыяй Трэцяга Райху.

У 1962—1965 гадох Дуброўна ўваходзіла ў склад Аршанскага раёну. 28 лютага 2011 году афіцыйна зацьвердзілі сьцяг места.

## Галерэя

### Палацава-паркавы комплекс Любамірскіх

Dubroŭna, Lubamirski. Дуброўна, Любамірскі (1901-18).jpg|Палац, да 1918 г.
Dubroŭna,_Lubamirski._Дуброўна,_Любамірскі_(1918).jpg|Палац, каля 1918 г.
Dubroŭna, Lubamirski. Дуброўна, Любамірскі (1920-39).jpg|Палац, да 1941 г.
Dubroŭna, Lipki. Дуброўна, Ліпкі (1901-18).jpg|Парк Ліпкі і гаспадарчыя пабудовы Любамірскіх, да 1918 г.


### Вуліцы і завулкі

Dubroŭna, Mastavaja. Дуброўна, Маставая (I. Pulner, 1930).jpg|Маставая з боку Рынку
Dubroŭna, Rybackaja. Дуброўна, Рыбацкая (I. Pulner, 1930).jpg|Рыбацкая
Dubroŭna, Rybackaja. Дуброўна, Рыбацкая (I. Pulner, 1930) (2).jpg|Рыбацкая
Dubroŭna, Škłoŭskaja-Zadubrovienka. Дуброўна, Шклоўская-Задубровенка (I. Pulner, 1930).jpg|Шклоўская (?)


Dubroŭna, Niamiecki. Дуброўна, Нямецкі (I. Pulner, 1930).jpg|Нямецкі
Dubroŭna, Niamiecki. Дуброўна, Нямецкі (I. Pulner, 1930) (2).jpg|Нямецкі
Dubroŭna, Łaźnievy. Дуброўна, Лазьневы (I. Pulner, 1930).jpg|Лазьневы
Dubroŭna, Łaźnievy. Дуброўна, Лазьневы (I. Pulner, 1930) (2).jpg|Лазьневы   


### Высокая сынагога

Dubroŭna, Vysokaja synagoga. Дуброўна, Высокая сынагога (1905).jpg|1905 г.
Dubroŭna, Vysokaja synagoga. Дуброўна, Высокая сынагога (1922).jpg|да 1918 г.
Dubroŭna, Vysokaja synagoga. Дуброўна, Высокая сынагога (I. Pulner, 1930).jpg|1930 г.
Dubroŭna, Vysokaja synagoga. Дуброўна, Высокая сынагога (1913).jpg|1913 г.


### Іншае

Dubroŭna, Dniapro. Дуброўна, Дняпро (1901-18).jpg|Панарама, да 1918 г.
Dubroŭna, Fabryčnaja. Дуброўна, Фабрычная (I. Pulner, 1930).jpg|Раён Фабрычнай вуліцы, 1930 г.
Dubroŭna, Aršanskaja. Дуброўна, Аршанская (I. Pulner, 1930).jpg|Прытулак і царква, 1930 г.
Dubroŭna, Hančarnaja. Дуброўна, Ганчарная (I. Pulner, 1930).jpg|Сынагога і царква, 1930 г.


Dubroŭna, Dniaproŭskaja manufaktura. Дуброўна, Дняпроўская мануфактура (I. Pulner, 1930).jpg|Будынкі пры Дняпроўскай мануфактуры, 1930 г.
Dubroŭna, Roŭ. Дуброўна, Роў (I. Pulner, 1930).jpg|Роў, 1930 г.
Dubroŭna, Aršanskaja, Bernardynski. Дуброўна, Аршанская, Бэрнардынскі (1920-41).jpg|Вуліца Аршанская. Кляштар, да 1941 г.
Dubroŭna, Škoła. Дуброўна, Школа (1920-29).jpg|Жыдоўская школа, 


## Заўвагі

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 
* 
* 
* 
* Дубровенщина: справочно-информационные материалы / фото: В. Н. Куделькин, В. Л. Соловьев. — Новополоцк, 2007. — 24 с.

Катэгорыя:Гісторыя Дуброўна