open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Знакі прыпынку

**Зна́кі прыпы́нку** — графічныя знакі (кропка, коска й пад.), якія ўжываюцца ў пісьмовай мове для сэнсавага й інтанацыйнага расчляненьня тэксту; знакі, якія выкарыстоўваюцца ў сучаснай беларускай мове.

## Сьпіс  знакаў
Цяпер знакаў прыпынку дзесяць:
* кропка
* пытальнік
* клічнік
* шматкроп’е
* коска
* кропка з коскай
* двукроп’е
* працяжнік
* дужкі
* двукосьсе
Знакам прыпынку можна назваць чырвоны радок. У беларускай мове таксама існуе адпунктоўка — прастора паміж пазыцыямі табулятараў, запоўненае паўтаральнымі сымбалямі. Часта яна зьяўляецца мноствам кропак.

## Віды знакаў прыпынку
Знакі прыпынку падзяляюцца на:
* аддзяляльныя (няпарныя)
* выдзяляльныя (парныя)

### Аддзяляльныя знакі
Адны са знакаў прыпынку — кропка, пытальнік, клічнік, шматкроп’е, двукроп’е, кропка з коскаю — служаць толькі да аддзяленьняў сказаў або іх частак. Сюды адносіцца й чырвоны радок.

### Выдзяляльныя знакі
Другія знакі прыпынку — дужкі, двукосьсе — выкарыстоўваюцца заўсёды для выдзяленьня:
* з дапамогаю дужак выдзяляюцца ўстаўныя й пабочныя словазлучэньні
* з дапамогаю двукосься выдзяляецца простая мова

### Аддзяляльныя й выдзяляльныя знакі
Коска й працяжнік могуць быць у кожным асобным выпадку аддзяляльным або выдзяляльным знакамі прыпынку.

Коска служыць для аддзяленьня аднародных членаў сказа й простых сказаў у складаных сказах.

Працяжнікам выдзяляюцца ў некаторых выпадках просты сказ у складаным сказе, аднародныя члены ад абагульняючага слова, члены сказа паміж сабою ў некаторых няпоўных сказах.

Коска ўжываецца як выдзяляльны знак у сказах з адасобленымі членамі сказа, параўнальнымі зваротамі, пабочнымі словамі, звароткамі; працяжнік служыць для выдзяленьня пабочных і ўстаўных словазлучэньняў, адасобленых прыдаткаў.

Бываюць выпадкі, калі ўжываюцца злукі выдзяляльных і аддзяляльных знакаў прыпынку (у сказах з простаю моваю, напрыклад). Знакі прыпынку ў канцы сказа выконваюць ня толькі аддзяляльную, але й пачуцьцёвую. Напрыклад, параўнайце сказы: *Ты прыйшоў. Ты прыйшоў!* Тое самае назіраецца ў складаных бяззлучнікавых сказах, дзе знакі прыпынку нясуць значэньне. Параўнайце:*Ён уздрыгнуў, папера выпала з рук* (у сказе паказана пасьлядоўнасьць дзеяньняў).*Ён уздрыгнуў: папера выпала з рук* (другі сказ раскрывае прычыну).*Ён уздрыгнуў — папера выпала з рук* (другі сказ паказвае на вынік).

## Заўвагі
Працяжнік можа ставіцца для абазначэньня г. зв. замінкі: *Усё гэта — было. Вось гэта — ніякім плянам не прадугледжана*.

## Крыніцы

Катэгорыя:Знакі прыпынку
Віды сувязі словаў

**Віды сувязі слоў** &mdash; віды спосабаў злучэньня словаў у сказе. Існуюць два віды сувязі словаў:
* злучальная (злучэньне)
* падпарадкавальная (падпарадкаваньне).

## Злучэньне
***Злучэньне*** &mdash; гэта сувязь раўнапраўных, граматычна незалежных слоў: *У бубны дахаў вецер  б'е, грыміць па іх, зьвініць, пяе*. (М. Багдановіч). Злучальная сувязь зьвязвае аднародныя члены сказа.

## Падпарадкаваньне
***Падпарадкаваньне*** &mdash; гэта сувязь граматычна нераўнапраўных членаў слоў (галоўнага з залежным). Словазлучэньне ствараецца на аснове падпарадкавальнае сувязі.

Віды падпарадкавальнае сувязі:
* дапасаваньне
* кіраваньне
* прымыканьне.

### Дапасаваньне
Пры дапасаваньні залежнае слова набывае лікі, роды, склоны, асобы, ўласьцівыя галоўнаму слову: *родныя палеткі* (дапасаваньне ў мн. л., М. р., Н. скл.), *першым рэйсам* (дапасаваньне ў мн. л., М. р., Т. скл.) *усім школьнікам* (дапасаваньне ў мн. л., М. р., Д. скл.). Дапасаваньне, як відаць з прыкладаў, прыметнікі, парадкавыя лічэбнікі, займеньнікі да тых назоўнікаў, ад якіх яны залежаць. Дапасуецца выказьнік да дзейніка: *Прыйшла вясна* (дапасаньне ў адз. л., ж. р.), *Прыляцелі птушкі* (дапасаваньне ў мн. л.).

### Кіраваньне
Пры кіраваньні галоўнае слова патрабуе, каб залежнае было ў патрэбным ускосным склоне: *паліваць* (што?) *кветкі*, *дапамагчы* (каму?) *бабулі, загадчык* (чаго?) *магазіна, падзякаваць* (за што?) *за дапамогу*.

Кіраваньне бывае:
* прыназоўнікавае (*сьпяваецца ў песьні, сустрэча зь сябрам*)
* беспрыназоўнікавае (*сьпяваць песьню, сустрэча сяброў*).

### Прымыканьне
Прымыканьне &mdash; такі від падпарадкавальнае сувязі слоў, пры якой залежнае слова зьвязана з галоўным словам толькі значэньнем. Прымыкаюць да галоўнага слова прыслоўі, дзеепрыслоўі, інфінытывы (дзеясловы ў неазначальнай форме): *прыехаць дадому, чытаць седзячы, загад наступаць*.

## Заўвагі

Катэгорыя:Словазлучэньне
Катэгорыя:Сказ
Простыя сказы

**Про́сты сказ** — сказ, які мае ў сваім складзе галоўныя члены сказа (дзейнік і выказнік). Просты сказ бывае часткаю складанага сказа.

## Глядзіце таксама
* Двухсастаўны сказ
* Словазлучэньне
Часьціны сказу

**Часьці́ны ска́зу** — словы, якія зьяўляюцца часткаю сказу. Часьціны бываюць:
* галоўныя
** дзейнік
** выказьнік
* даданыя
** дапаўненьне
** азначэньне
** акалічнасьць
** прыдатак

## Глядзіце таксама
* Аднародныя часьціны сказу
Галоўныя часьціны сказу

**Гало́ўныя часьці́ны ска́зу** — часьціны сказу, якія зьяўляюцца дзейнікам і выказьнікам.

## Дзейнік

Дзейнік — галоўная часьціна сказу, якая абазначае асобу ці прадмет, што ўтварае дзеяньне. Дзейнік адказвае на пытаньні «хто?, што?»

## Выказьнік

Выказьнік — галоўная часьціна сказу, якая граматычна залежыць ад дзейніка й абазначае дзеяньне, стан або прымету, ўласьцівую дзейніку.

## Глядзіце таксама
* Аднародныя часьціны сказу
* Даданыя часьціны сказу
Даданыя часьціны сказу

**Дада́ныя часьці́ны ска́зу** — часьціны сказу, якія пашыраюць (разьвіваюць) сказ і ўдакладняюць яго зьмест. Даданыя часьціны сказу бываюць:
* Дапаўненьне
** прамое
** ускоснае
* Азначэньне
** дапасаванае
** недапасаванае
* Акалічнасьць
** месца
** часу
** спосабу дзеяньня
** прычыны
** мэты
** умовы
** меры й ступені

## Глядзіце таксама
* Аднародныя часьціны сказу
* Галоўныя часьціны сказу
Дзейнік

**Дзе́йнік** — галоўная часьціна сказу, якая абазначае асобу ці прадмет, што ўтварае дзеяньне. Дзейнік адказвае на пытаньні «хто?, што?»

Дзейнік часьцей за ўсё выражаецца назоўнікам ці асабовым займеньнікам у назоўным склоне: *Успыхнуць ярка зоркамі *'сьняжынкі** пад нагой. Нізінамі, узгоркамі праложым шлях **мы** свой''. (А. Астрэйка).

Дзейнікам можа быць слова любой [[Часьціна мовы|часьціны мовы]], ужытая ў значэньні назоўніка: ***Малыя*' любяць дружыць з дарослымі*. ([[Янка Брыль|Я. Брыль]]). ***Абое** маўчалі, **абое** чакалі адзін ад аднаго пытаньня*. (П. Галавач). ***Іншы** скажа — проста ў сук улепіць*. (Б. Сачанка). ***Камандуючы** ўважліва слухаў, але амаль нічога не запісваў*. ([[Іван Мележ|І. Мележ]]). *І гэтае **«добра»** чамусьці так кальнула Косьцю, што **ён** ажно падскочыў*. ([[Іван Шамякін|І. Шамякін]]). *Недзе побач у паветры пачулася нядобрае **ф’ю, ф’ю***. ([[Васіль Быкаў|В. Быкаў]]).

Дзейнік выражаецца неазначальным дзеясловам: ***Жыць** — Радзіме служыць*. (Прыказка). ***Чытаць** гэты твор — асалода й праца*. ([[Янка Брыль|Я. Брыль]]).

Дзейнік можа быць выражаны спалучэньнямі словаў. Такія спалучэньні зьяўляюцца непадзельнымі. Дзейнікам могуць быць:
* спалучэньні колькасных лічэбнікаў з назоўнікамі або займеньнікамі: *Прабілі **тры званкі**, гучна й адрывіста азваўся паравоз*. ([[Якуб Колас|Я. Колас]]). ***Абодва мы** былі падобны адзін на аднаго*. ([[Кузьма Чорны|К. Чорны]]);
* спалучэньні словаў *многа, мала, шмат, некалькі* з назоўнікамі ў [[Родны склон|родным склоне]] [[Множны лік|множнага ліку]]: *На сход прыйшло **многа беспартыйных***. (П. Галавач). ***Некалькі жанчын** завіхаліся ў дзедавай хаце*. ([[Міхась Лынькоў|М. Лынькоў]]).***Шмат** вайной **людзей** закалыхана, **многа** сьпіць **іх** у зямлі сырой*. ([[Аркадзь Куляшоў|А. Куляшоў]]);
* спалучэньне назоўніка ці займеньніка ў [[Назоўны склон|назоўным склоне]] зь іншым назоўнікам у [[Творны склон|творным склоне]] з [[прыназоўнік]]ам ***з***: *Рэдка **сонца зь месяцам** страчаюцца*. ([[Пімен Панчанка|П. Панчанка]]). ***Мы з табою** справілі заручыны на зары далёкае пары*. (А. Звонак);
* спалучэньні займеньнікаў *хто, ніхто, кожны, некаторы, некалькі* з назоўнікам або займеньнікам у родным склоне множнага ліку й прыназоўнікам ***з***: ***Кожны з нас** памятае прачытаную ў юнацтве першую кнігу''. (Я. Скрыган).

## Глядзіце таксама
* Аднародныя часьціны сказу
* Даданыя часьціны сказу

## Заўвагі

Катэгорыя:Галоўныя часьціны сказу
Дапаўненьне

**Дапаўне́ньне** — даданая часьціна сказу, якая абазначае прадмет і адказвае на пытаньні ўскосных склонаў.

Дапаўненьне часьцей за ўсё паясьняе дзеяслоў (прыдзеяслоўнае), але можа адносіцца да назоніка ці прыметнікка (прыйменнае).

## Віды дапаўненьняў
Дапаўненьні падзяляюцца на:
* прамое
* ускоснае

## Прамое дапаўненьне

Прамое дапаўненьне бывае вінавальнага склону без прыназоўніка й паясьняе выказьнік, выражаны пераходным дзеясловам: *Люблю* ***народ*** *наш беларускі,* ***хаціны*** *ў зелені садоў*. (К. Буйло).
Калі пры пераходным дзеяслове стаіць адмоўе ***не*** або дзеяньне пераходзіць не на ўвесь прадмет, а толькі на яго частку, прамое дапаўненьне ўжываецца ў родным склоне: *Не хістай* ***галавы*** ў барацьбе*. (П. Трус). *Жыцьцё ня любіць* ***тлену***. ([[Міхась Лынькоў|М. Лынькоў]]). *Назарэўскі папрасіў* ***вады***. ([[Кузьма Чорны|К. Чорны]]).

== Ускоснае дапаўненьне ==
Ускоснае дапаўненьне выражаецца ўсімі ўскоснымі склонамі з прыназоўнікамі й без прыназоўнікаў (апрача вінавальнага й роднага): *Алесь тужыў* ***па*** *сьвежай* ***баразьне***. ([[Янка Брыль|Я. Брыль]]). *Зязюля век* ***людзям*** *лічыла, а сонца цешылася зь* ***ніў***. ([[Янка Купала|Я. Купала]]).<br />
Дапаўненьне можа выражацца ня толькі назоўнікам, але й іншымі [[Часьціна мовы|часьцінамі мовы]] ([[займеньнік]]ам, [[прыметнік]]ам, [[лічэбнік]]ам, [[Дзеяслоў|дзеясловам]], [[прыслоўе]]м) у значэньні, назоўніка: *Ты ўсё* ***пра некага*** *клапоцісься, а* ***на сябе*** *забываесься*. ([[Кандрат Крапіва|К. Крапіва]]). *Жывы* ***пра жывое*** *й думае*. ([[Прыказка]]). *Усе* ***за аднаго***, *адзін &mdash;* ***за ўсіх***. (Прыказка). *А наогул я люблю* ***чытаць***. ([[Іван Шамякін|І. Шамякін]]). *Веру моцна я ў сьветлае* ***заўтра***. (П. Глебка).<br />
Дапаўненьне можа выражацца й спалучэньнем некалькіх словаў:
* спалучэньне назоўніка зь лічэбнікам або словам з колькасным значэньнем: *Абрушыла сонца за дзесяць хвілін* ***мільярды праменьняў*** *на сьнег*. ([[Пімен Панчанка|П. Панчанка]]). *Маці за руку гасьця ўзяла,* ***колькі словаў*** *сказала напасьледак*. ([[Аркадзь Куляшоў|А. Куляшоў]])
* спалучэньнем назоўніка ў давальным склоне й назоўніка ў творным склоне з прыназоўнікам ***з (зь)***: ***Міколку з бацькам*** *засталося толькі пераглянуцца між сабою*. (М. Лынькоў)
* спалучэньнем лічэбніка або займеньніка (часьцей за ўсё неазначальнага) з назоўнікам у родным склоне з прыназоўнікам  ***з (зь)***: *Ён пазнаў тут* ***некаторых з тых***, *што ўчора былі ў яго кабінеце''. (А. Кулакоўскі).

## Глядзіце таксама
* Аднародныя часьціны сказу
* Галоўныя часьціны сказу

Катэгорыя:Даданыя часьціны сказу
Азначэньне (часьціна сказу)

**Азначэ́ньне** — даданая часьціна сказу, якая абазначае прымету прадмета і адказвае на пытаньні «які?, чый?».

Азначэньні бываюць:
* дапасаваныя
* недапасаваныя.

## Дапасаваныя азначэньні
Дапасаваныя азначэньні дапасуюцца да назоўнікаў у ліку, родзе й склоне. Такія азначэньні выражаюцца прыметнікамі, парадкавымі лічэбнікамі, займеньнікамі, дзеепрыметнікамі: *Я песьні бяру *'свае** ў дальні паход''. ([[Максім Танк|М. Танк]]). ''Недзе далёка за лугам успыхнулі **першыя** зоркі''. (А. Чарнышэвіч). ''Схіляецца долу **дасьпелае** жыта''. (К. Буйло).

== Недапасаваныя азначэньні ==
Недапасаваныя азначэньні зьвязваюцца з азначаемым словам спосабам кіраваньня або прымыканьня. Такія азначэньні выражаюцца [[Ускосныя склоны|ўскоснымі склонамі]] [[назоўнік]]аў і займеньнікаў (з [[прыназоўнік]]амі ці бязь іх): ''Стук **дзятла** й **зязюлі** крык сустрэў вясёлае раньне''. ([[Аркадзь Куляшоў|А. Куляшоў]]). ''Вершы **паэта** — гэта яго біяграфія''. (А. Вялюгін).

Недапасаваныя азначэньні выражаюцца часам нязьменнымі словамі &mdash; [[прыслоўе]]м і неазначальным дзеясловам: ''Праўда, яго гаворка **па-нямецку** была нясьмелая''. ([[Кузьма Чорны|К. Чорны]]). ''Букрэй перадаў па ланцужку каманду **спыніцца***. ([[Якуб Колас|Я. Колас]]).

Недапапасаваныя азначэньні могуць выражацца непадзельнымі спалучэньнямі:
* спалучэньнем назоўніка ў [[Родны склон|родным склоне]] з прыметнікам: ''Дзе-нідзе паміж травы рдзелася '''мутна-меднага колеру''' балотная рудаўка''. ([[Зьмітрок Бядуля|З. Бядуля]]). ''Да яго зараз жа падбег рухавы чалавек '''сярэдніх год***. (Я. Колас).
* спалучэньнем колькаснага лічэбніка з назоўнікам ва ўскосным склоне: *А дарога *'ў пяць нітак** павіваецца, бяжыць''. (Я. Колас).
* спалучэньнем назоўніка з прыметнікам ці дзеепрыметнікам: ''Сяргей Карага бледны, **з памутнелымі вачыма,** стаяў, прыпёршыся да сьцяны''. (Я. Колас). ''На посьцілцы ляжаў чалавек **зь бледным нерухомым тварам*** ([[Міхась Лынькоў|М. Лынькоў]]).
* спалучэньнем неазначальнага дзеяслова з колькасным прыслоўем: ''Я вярнуўся дадому з прывычкай '''многа чытаць***. (К. Чорны).

## Глядзіце таксама
* Аднародныя часьціны сказу
* Галоўныя часьціны сказу

## Заўвагі

Катэгорыя:Даданыя часьціны сказу
Акалічнасьць

**Акалі́чнасьць** — даданая часьціна сказу, якая абазначае месца, час, прычыну, мэту, спосаб дзеяньня, меру, ступень і адказвае на пытаньні прыслоўяў.

## Акалічнасьць месца
Акалічнасьць месца паказвае месца, напрамак, пачатковае й канцавое месца дзеяньня й адказвае на пытаньні ***дзе? куды? адкуль? дакуль?***. *Дзед Талаш не адразу пайшоў *'на** сваю **сядзібу***. ([[Якуб Колас|Я. Колас]]). ***Ад Воршы да Смаргоні** палеткі зацьвілі''. ([[Пімен Панчанка|П. Панчанка]]).

== Акалічнасьць часу ==
Акалічнасьць часу абазначае працягласьць, пачатак і заканчэньне дзеяньня й адказвае на пытаньні ***калі? як доўга? зь якога часу? да якога часу?*** ''І вось надарыцца **часамі** мароз над ўсімі маразамі''. (Я. Колас). ''Прачнуўся Сьцёпка **на золаку***. ([[Васіль Быкаў|В. Быкаў]]). ''А пад гарой Дняпровы хвалі '''зь вясны да восені''' шумяць''. ([[Янка Купала|Я. Купала]]).

== Акалічнасьць прычыны ==
Акалічнасьць прычыны паказвае на прычыну або падставу дзеяньня й адкаўвае на пытаньні ***чаму? ад чаго? з-за чаго?***: ***Чаму** з табой ня выйшла, не прайшла''. (Е. Лось). ''Ня раз у маёвую ноч дрыжэлі **ад страху** паны''. ([[Зьмітрок Бядуля|З. Бядуля]]). ''Усё гэта здарылася **з-за Алесі***. ([[Янка Брыль|Я. Брыль]]). ''Ён тым часам '''па''' старым вайсковым '''звычаі''' агледзеўся''. (В. Быкаў).

== Акалічнасьць мэты ==
Акалічнасьць мэты, выражаная дзеясловам, абазначае мэту дзеяньня й адказвае на пытаньні ***для чаго? зь якой мэтай?***: ''Ідуць маладыя '''глядзець''' гаспадарку''. ([[Аркадзь Куляшоў|А. Куляшоў]]). ''Буду верыць: '''для шчасьця''' жыве чалавек''. (С. Грахоўскі). ''Ён толькі што прыехаў '''на службу***. (Я. Колас).

## Акалічнасьць спосабу дзеяньня
Акалічнасьць спосабу дзеяньня абазначае спосаб і якасьць дзеяньня, адказвае на пытаньні **'’як? якім чынам?***: ***Молада, хораша, звонка** сьпяваў гарманіст*. (Я. Брыль). *Дом збудованы **на славу***. (П. Глебка). *Я не магу **рукі склаўшы** сядзець*. ([[Кузьма Чорны|К. Чорны]]).

== Акалічнасьць умовы ==
Акалічнасьць умовы паказвае, пры якой умове адбываецца ці можа адбыцца дзеяньне, адказввае на пытаньне ***пры якой умове?***: ***У выпадку дажджу** мы заначуем у вёсцы. Ён ведаў, што ня могуць людзі не гаварыць, **сабраўшыся вялікай грамадою***. (К. Чорны).

== Дадатковыя веды ==
Акалічнасьці выражаюцца:
* [[Прыслоўе|прыслоўямі]] адпаведных разрадаў
* [[назоўнік]]амі з [[прыназоўнік]]амі й бязь іх
* [[Неазначальны дзеяслоў|неазначальным дзеясловам]]
* [[дзеепрыслоўе]]м і дзеепрыслоўнымі [[Словазлучэньне|словазлучэньнямі]]
Акалічнасьці могуць выражацца таксама ўстойлівымі выразамі й непадзельнымі спалучэньнямі: *Прыехаў **на тую пару** ў нашу вёску з горада студэнт*. ([[Кандрат Крапіва|К. Крапіва]]). ***Дзесяць гадоў таму назад** у Вепрах не было дзяўчыны, цікавейшай за Аўгіню*. (Я. Колас). *Раніцай **наступнага дня** госьці разьяжджаліся*. ([[Уладзімер Караткевіч|У. Караткевіч]]). ***Па некалькі разоў на ноч** яны прыходзілі правяраць наш сон''. (Я. Брыль).

## Глядзіце таксама
* Аднародныя часьціны сказу
* Галоўныя часьціны сказу

## Заўвагі

Катэгорыя:Даданыя часьціны сказу
Няпоўныя сказы

**Няпоўныя сказы**&mdash; сказы, ў якіх адсутнічае адзін або некалькі членаў сказа. Адсутнасьць прапушчаных слоў, падказваецца зьместам, абставінамі размовы. Такія сказы быаюць часта ў мове мастацкае літаратуры й гутарковай размовы.
Сярод няпоўных сказаў выдзяляюць:
*  двухсастаўныя сказы з пропускам выказьніка: *На цэлым сьвеце &mdash; белы сьнег, на ўсіх палях і дахах. ([[Янка Брыль|Я. Брыль]]).
* сказы з пропускам слоў, якія падказваюцца зьместам: *Пазнаць нельга: плашч закрывае постаць, а* ***капюшончык &mdash; твар***. (А. Кулакоўскі).
* сказы ў размове пары людзей:
*Ты ўсю дарогу йшоў пешшу? &mdash;ласкава й клапатліва спытаў Жэня.
&mdash; ***Усю***. (І. Шамякін).
Некаторыя няпоўныя сказы захоўваюць поўнае значэньне ў адасобленым выглядзе (першая частка), але большасьць зь іх могуць быць зразумелымі толькі на аснове зьместу (другая й трэцьцяя часткі).

## Заўвагі

Катэгорыя:Просты сказ
Катэгорыя:Сказ
Маніфэст ліцьвінаў

**Маніфэст [[Ліцьвіны|ліцьвінаў]]** (па-ліцьвінску: *Manifest lićvinaw*) — праца Віктара Нагнібяды й Андрэя Юцкевіча, у якой пададзеныя этнічная тэрыторыя ліцьвінаў, іх рысы ды асаблівасьці. Маніфэст цалкам прасякнуты ідэалізмам. Праца была напісаная ў 1990-я, а набыла вядомасьць дзякуючы публікацыі ў газэце «Літванія: Зборнік матэрыялаў аб Заходняй Беларусі».

## Зьмест
Маніфэст напісаны па-беларуску кірыліцаю і па-ліцьвінску лацінкаю (са сваімі асаблівасьцямі).

### Па-ліцьвінску

# *Da čytača*
# *“Zabłytanaja” gistoryja*
# *Lićviny i biełarusy*
# *Nacyjanalnyja “prykmiety” lićvinaw*
# *Strach pierad prawdaj*
# *Viartańnie Litvy*

### Па-беларуску

# *Да чытача*
# *“Заблытаная” гісторыя*
# *Ліцьвіны і беларусы*
# *Нацыянальныя “прыкметы” ліцьвінаў*
# *Страх перад праўдай*
# *Вяртаньне Літвы*

## Ідэі

Беларусы (як і палякі) ў маніфэсьце ўважаюцца за братоў ліцьвінаў, вельмі роднасным, але іншым народам. Падзел на ліцьвінаў і беларусаў робіцца паводле літоўскіх і рускіх ваяводзтваў ВКЛ.

### Прыкметы ліцьвіна
Галоўнай прыкметай ліцьвіна ў маніфэсьце называецца літоўскі дух, безь якога «ні мова, ні гісторыя, ні культура ня дасьць сілы Літве», а гэты дух надаецца Богам. Нацыянальная і гістарычная спадчына — гэта Вялікае Княства Літоўскае, а ягоныя дзеячы — нацыянальныя для ліцьвінаў. Мова ліцьвінаў уважаецца падобнай да тарашкевіцы, але з «суполкай словаў падобных да польскіх і ліцьвінскіх» (часоў ВКЛ) і засноўваецца толькі на лацінцы. Паводле маніфэста, ліцьвіны падтрымліваюць ідэалы свабоды асобы і рашуча асуджаюць любыя віды дэскрымінацыі. Таксама, паводле маніфэста, ліцьвіны цалкам падтрымоўваюць прыватную ўласнасьць.

У заўвагах падкрэсьліваецца:Ліцьвіны — гэта не палітычная партыя, не грамадзкая арганізацыя, ня клюб, не масонская ложа, не акцыянернае таварыства, ня сэкта. Гэта  — проста нацыя.

## Супярэчлівасьць
Усе 3 Статуты Вялікага Княства Літоўскага і Біблія Скарыны выйшлі кірыліцай. Аўтары ж наадварот заклікалі скарыстаць лацінку. Праз унутраную супярэчлівасьць праекту ў 2017 годзе журналіст газэты «Новы час» Валер Руселік параўнаў яго зь іншым крамлёўскім сэпаратысцкім праектам «Вейшнорыя» ў кірунку гетаізацыі нерасейцаў. Руселік заўважыў, што расейская выведка скарыстала для прыкрыцьця правакацыі шчырыя памкненьні людзей, для азначэньня якіх выкарыстоўвала абразьліва-функцыянальны тэрмін .

## Глядзіце таксама

* Акт абвяшчэньня ліцьвінскай нацыі
* Ліцьвінства

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Маніфэст у электроным выглядзе
* Маніфэст у разборы газэты «Літванія: Зборнік матэрыялаў аб Заходняй Беларусі»

Катэгорыя:Ліцьвінства
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1990-я гады
Узброеныя сілы СССР

**Узбро́еныя Сі́лы Саю́за Саве́цкіх Сацыялісты́чных Рэспу́блік (УС СССР)** — вайсковая арганізацыя (Узброеныя Сілы) Саюза Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік, была прызначана для абароны савецкага народа, свабоды і незалежнасьці Савецкага Саюза.

У склад *Узброеных Сіл Саюза* ўваходзілі:
* цэнтральныя органы ваеннага кіраваньня,
* Савецкая Армія
** Сухапутныя войскі,
* Ракетныя войскі стратэгічнага прызначэньня,
* Ваенна-паветраныя сілы,
* Войскі проціпаветранай абароны,
* Ваенна-марскі Флот,
* Тыл Узброеных Сіл,
* Войскі грамадзянскай абароны,
* Унутраныя войскі МУС СССР
* Памежныя войскі КДБ СССР.

Савецкая Армія да лютага 1946 году называлася Рабоча-Сялянская Чырвоная Армія (Чырвоная Армія, РСЧА).

Да сярэдзіны 1980-х гадоў Узброеныя Сілы Саюза былі найбуйнейшымі ў сьвеце па колькасьці (у 1988 годзе агульная колькасьць склала 5 076 234 ваеннаслужачых), і валодалі самымі вялікімі ў сьвеце запасамі ядзернай і хімічнай зброі. Апроч гэтага, УС СССР валодалі самымі буйнымі танкавымі групоўкамі на Зямлі — каля 60 тысячаў танкаў і бронемашын.

За ўвесь час існаваньня, пачынаючы з 1946 году і да распаду СССР, Узброеныя сілы СССР былі аднымі з самых буйных і магутных у сьвеце.

Нягледзячы на распад СССР у 1991 годзе, Узброеныя сілы СССР праіснавалі аж да канца 1993 году — у відзе Аб'яднаныя Узброеныя Сілы СНД.

Фарміраваньні УС СССР некаторы час дысьлякаваліся ў Аўстрыі, Даніі, Нарвэгіі, Фінляндыі, НДР (ГСВГ), ПНР (ПнГВ), ЧССР, ВНР (ЦГВ), НРБ, СРР (ПдГВ), Кубе, СРВ, Камбоджы, МНР, Паўночнай Карэі, Дэмакратычнай Рэспубліцы Аўганістан, і ў некаторых іншых афрыканскіх краінах.

## Глядзіце таксама
* Дзедаўшчына

## Крыніцы
Бельскі гасьцінец

**Беларускі гасьцінец** &mdash; часопіс, які выдаецца ў Польшчы, на Падляшшы ў месьце Бельск-Падляскі. Выдае ўстанова Музэй "Малое айчыны ў Студзяводах". Пачаткова выдываўся часопіс раз на тры месяцы, з 2010 выдаецца раз на паўгода. Моваю часопіса зьяўляюцца: польская, беларуская, мясцовыя гаворкі. Заснавальнік й рэдактар часопіса Даратэй Фёнік. Галоўнай крыніцай грошай для часопіса &mdash; Міністэрства унутраных спраў і адміністрацыі Польшчы.

## Крыніцы

Катэгорыя:Беларускамоўныя выданьні ў Польшчы
Анальны ланцужок

**Анальны ланцужок** (Анальныя пацеркі) — сэксуальная цацка, якая служыць для стымуляцыі ануса. Анальны ланцужок уяўляе сабой некалькі шарыкаў, злучаных пасьлядоўна паміж сабой цьвердымі або гнуткімі перамычкамі. Як правіла, вырабляецца з сылікону або лятэксу.

## Ужываньне
Ланцужок уводзіцца ў прамую кішку праз анальную адтуліну, затым паступова дастаецца. Падобныя дзеяньні прыводзяць да значнай стымуляцыі сфінктара.

Існуюць анальныя ланцужкі з шарыкамі рознага дыямэтра, якія могуць служыць для расслабленьня цягліц сьфінктара перад анальным сэксам. Некаторыя мадэлі могуць быць абсталяваныя прыладамі для вібрастымуляцыі.

Правілы эксплюатацыі анальнага ланцужка рэкамэндуюць выкарыстоўваць яе са змазкамі, абавязкова на вадзяной аснове (змазкі на тлушчавай аснове, накшталт вазэліна, руйнуюць матэрыял, зь якога вырабленыя бусы і нэгатыўна ўзьдзейнічаюць на мікрафлору кішачніка). Гэтыя рэкамэндацыі засноўваюцца на тым, што ў анальнай адтуліне адсутнічае натуральная змазка, як у похве.

Як правіла, анальныя ланцужкі маюць у канструкцыі ўпор або кальцо на канцы, каб пазьбегнуць захрасаньня прадмета ў прамой кішцы. У выпадку адсутнасьці такіх, рэкамэндуецца выразна кантраляваць колькасьць уведзеных у зад шарыкаў.

У сувязі з тым, што анальны ланцужок пасьля ўжываньня цяжка чысьціць, вытворцы рэкамэндуюць выкарыстоўваць яго з прэзэрватывам.

Катэгорыя:Сэксуальныя цацкі
Дэмір-Хісар (грамада)

**Дэмір-Хісар** () — грамада ў паўночнай Македоніі. Знаходзіцца на поўднёвым-захадзе краіны ў Пелаганійскім рэгіёне. Насельніцтва складае 9497  чалавек (2002 год).

Адміністрацыйны цэнтар&nbsp;— горад Дэмір-Хісар.

Плошча тэрыторыі грамады 480,13 км².

У склад грамады акрамя гораду Дэмір-Хісар ўваходзіць 40 вёсак.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт грамады , 

Катэгорыя:Грамады Паўночнай Македоніі
Непадзельныя сказы

**Непадзельныя сказы**&mdash; сказы якія ўжываюцца для сьцьверджаньня або адмаўленьня, пытаньня або пабуджэньня. Яны выражаюцца словамі ***так, але, ага, не, вядома, праўда, мусіць, зразумела, добра, ясна*** і інш. Гэта своеасаблівая адзінка, ў якіх няма ні галоўных, ні даданых членаў сказа. У залежнасьці ад зьместу выказваньня непадзельныя сказы бываюць:
* сьцьвярджальныя: * Спадабалася табе наша вёска? &mdash; ***Але***. Вось я й хацеў прапанаваць табе ехаць разам. &mdash; ***Добра***. ([[Янка Маўр|Я. Маўр]]).
* адмоўныя: * Хадзем у кватэру. Пачакай там хвілінку. &mdash; ***Не***. Я пагуляю. У вас тут такое хараство*! ([[Іван Шамякін|І. Шамякін]]). 
* пабуджальныя: ***Ша***! *Ляжы й ня піскні*! (І. Шамякін). *Не размаўляць!* ***Марш! Марш!*** ([[Кандрат Крапіва|К. Крапіва]]).
* ацэначныя: *Гэта таксама справа агульная, дзяяржаўная*. &mdash; ***Ну?!*** &mdash; *зьдзівіўся Тугай*. (Я. Маўр). *Шчасьце &mdash; яно не для паказу*. &mdash; ***Ну вось!..**'' (І. Шамякін).


## Заўвагі

Катэгорыя:Просты сказ
Катэгорыя:Сказ
MC Erik & Barbara

**MC Erik & Barbara** (вымаўляецца «*Эм-Сі Эрык энд Барбара*») — славацкі музычны гурт, які існаваў у 1990-х гадох і працаваў у стылі эўрадэнс.

## Гісторыя
Гурт быў заснаваны ў сакавіку 1995 году, калі кампазытар і сьпявак Эрык Арэста і сьпявачка Барбара Гашчакава вырашылі пакінуць іншы славацкі эўрадэнс-праект Maduar і заснаваць уласны. У тым жа годзе Эрык і Барбара падпісалі з Polygram кантракт на выданьне трох альбомаў і выдалі свой першы сынгл «I’m Free». Неўзабаве выйшаў іх другі сынгл «U Can’t Stop» і аднайменны альбом, які стаў бэстсэлерам ў Эўропе.

У сакавіку 1996 году MC Erik & Barbara выдалі сынгл «Save the Jungle» і відэакліп, зроблены ў навукова-фантастычным стылі, у жніўні запісалі перавыданьне альбому «U Can’t Stop (’96 version)», які меў вялікі посьпех у Нямеччыне, Бэльгіі, Фінляндыі і Швайцарыі. У 1996 годзе MC Erik & Barbara прадстаўлялі Славаччыну на конкурсе Эўрабачаньне, пасьля якога выправіліся ў вялікі тур па Эўропе.

У 1998 годзе праект Эрыка і Барбары распаўся, бо кожны вырашыў распачаць сольную кар’еру. 

У 2010 годзе MC Erik & Barbara з кампаніяй TRUSTIA выдалі новы альбом, які называўся «2010» і складаўся з 14 песьняў: сямі наноў перазапісаных гітоў, пяці новых песень і двух рэміксаў.

## Дыскаграфія
### Альбомы
* U Can’t Stop (1995)
* U Can’t Stop (’96 Version) (1996)
* Second (1996)
* Second and More (1997)
* Gold — zlaté hity (1999)
* 2010 (2010)

### Сынглы
* «U Can’t Stop» (1995 год)
* «I’m Free» (1995 год)
* «Summer Nights» (1995 год)
* «Save the Jungle» (1996 год)
* «Dancing Queen» (1996 год)
* «It’s Your Day» (1996 год)

## Вонкавыя спасылкі
* Інфармацыя пра гурт на discogs.

Катэгорыя:Славацкія музычныя гурты
Катэгорыя:Эўрадэнс-гурты
Барбара Гашчакава

**Барбара Гашчакава** (, ; нар. 11 сьнежня, 1979, Кошыцэ, Чэхаславаччына) — славацкая сьпявачка, якая зь сьнежня 1999 году пражывае ў ЗША.

## Біяграфія
Барбара нарадзілася ў горадзе Кошыцэ, Чэхаславаччына. У раньнім дзяцінстве зацікавілася сьпевам і музыкай, з шасьці гадоў пачала вучыцца граць на фартэпіяна. Ва ўзросьце 12 гадоў узяла ўдзел у «Mini-Playback-Show», у якім імітавала сваіх поп-ідалаў: Майкла Джэксана, Мадонну і 4 Non-Blondes. Пазьней удзельнічала «Talent Show».

Новы этап у ейнай кар’еры пачаўся ў лютым 1994 году, калі яе папрасілі сьпець высокім вакалам песьню «Pár bielych ruží» эўрадэнс-гурта «Maduar», у склад якога ўваходзіў і MC Erik Aresta. Гурту вельмі спадабаўся яе голас, і яна прыняла ўдзел у запісы ўсіх першых альбомаў гурту.

Нягледзячы на вялікі посьпех альбому «I Feel Good», Эрык і Барбара вырашылі пакінуць Maduar і стварылі свой гурт — MC Erik & Barbara. Неўзабаве выйшаў іх першы альбом — «U Can’t Stop». З прычыны вялікага посьпеху гурту Барбара была вымушана кінуць вучобу і навучацца па індывідуальным пляне. Гімназію яна скончыла ў 1997 годзе.

У 1997 годзе яна пачала сольную кар’еру. Ейным першым сольным сынглам стаў «Láska drž ma nad hladinou», а 20 кастрычніку таго ж году выйшаў першы сольны альбом сьпявачкі. У 1999 годзе выйшаў другі альбом — «Ver, že ja», пасьля чаго яна пераехала ў ЗША.

Бацька Барбары — мастак славацкай Акадэміі Мастацтваў, маці працавала гукарэжысэрам на славацкім ТБ. Мае брата, які старэйшы за яе на 4 гады.

У ЗША Барбара займаецца пераважна сольнай кар’ерай.

## Сольныя альбомы
* 1997 — «Barbara»
* 1999 — «Ver, že ja»
* 2002 — «Moje Naj»
* 2004 — «Christmas Album»
* 2003 — «Secrets of Happiness»
* 2006 — «Me & My Music»
* 2014 — сынгл «Nepozeram» (зь Міра Ярашам)

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Кошыцэ
Катэгорыя:Славацкія сьпевакі і сьпявачкі
Катэгорыя:Сьпявачкі ЗША
Валок (Беларусь)

**Вало́к** () — вёска ва Ўзьдзенскім раёне Менскай вобласьці. Уваходзіць у склад Хатлянскага сельсавету.

## Мінуўшчына
У канцы XIX стагодзьдзя — маёнтак у Шацкай воласьці Ігуменскага павету. У 1917 року — хутар, у 1926 — пасёлак.

З 1933 року дзейнічаў калгас «Усход», кузьня.

## Насельніцтва
* XIX стагодзьдзе:
** 1897 — 4 гаспадаркі, 43 жыхары
* XX стагодзьдзе:
** 1917 — 1 двор, 12 жыхароў
** 1926 — 25 двароў, 149 жыхароў
** 2000 — 27 двароў, 48 жыхароў
* XXI стагодзьдзе:
** 2009 — 42 жыхары

## Турыстычная інфармацыя
* Помнік на магіле партызанкі і 7 чальцоў партызанскіх сем’яў, закатаваных у 1942 року нацыстамі
* Дом малітвы

## Крыніцы

## Літаратура
* 

## Вонкавыя спасылкі
* 

Катэгорыя:Хатлянскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Узьдзенскага раёну
Валок (неадназначнасьць)

**[[Валок]]** — доўгая града згрэбанай травы, саломы, сена. Іншыя значэньні:

## Тапонімы
* Валок — вёска ва Ўзьдзенскім раёне Менскай вобласьці Беларусі
* Валок — вёска ў Палтаўскім раёне Палтаўскай вобласьці Украіны

## Асобы

## Глядзіце таксама
* Валока
* Валокі
* Валкі
* Валёк
* Валік
* Вал
* Волак
Баговінье (грамада)

**Баго́вінье** () — грамада ў паўночнай Македоніі. Знаходзіцца на паўночным захадзе краіны ў Поласкім рэгіёне. Насельніцтва складае 28 997  чалавек (2002 год).

Адміністрацыйны цэнтар&nbsp;— вёска Баговінье.

Плошча тэрыторыі грамады 141,65 км².

У склад грамады ўваходзіць 16 вёсак.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт грамады , 

Катэгорыя:Грамады Паўночнай Македоніі
Патупы

**Пату́пы** — вёска ў Глыбоцкім раёне Віцебскае вобласьці. Уваходзіць у склад Узрэцкага сельсавету.

## Мінуўшчына
Вёска Патупы вядома ў дакумэнтах з XVIII стагодзьдзя. Знаходзілася яна ў маёнтку Новы Удзел і належала роду Корсакаў. На 1795 рок у вёсцы было 5 двароў, у якіх пражывала 30 чалавек.

Побач зь вёскай Патупы знаходзіўся маёнтак пад назовам Новы Двор. На 1870 год у Залескай воласьці Дзісенскага павету Віленскае губэрні адзначаныя два маёнткі Новы Двор. Адно належала графу Плятару, а пры маёнтку былі вёскі Вераб’і ды Гараны. Другі маёнтак належыў Корсакам. Да маёнтка былі прыпісаныя вёскі: Глінскія (13 жыхароў), Галубчыкі (14), Галубы (20), Залесьнікі (17), Кухарава (29), Матошкі (14), Нарушова (25), Патупы (38), Сідоры (16), Храмыя (23). Паводле «Пазямельнага збору прыватных землеўласьнікаў па Дзісенскім павеце 1889 году» маёнтак Новы Двор  Залескае воласьці належыў графу Міхалу Забела.

На пачатку XX стагодзьдзя вёска знаходзілася ў Залескай воласьці Дзісенскага павету Віленскае губэрні. У ёй пражывала 125 жыхароў, зь іх 67 мужчынаў і 58 жанчынаў. Вёсцы належала 147 дзесяцінаў зямлі. З 1921 году вёска Патупы была ў складзе Залескае гміны Віленскага ваяводзтва. 1921 год — 107 чалавек. 1931 год — 86 чалавек. Колькасьць жыхароў да таго часу скарацілася да 86 чалавек. Зямельная дзяльніца захавалася бяз зьменаў — 148 дзесяцінаў. З 1940 року вёска ў складзе Ўзрэцкага сельсавету  Глыбоцкага раёну Вялейскае вобласьці.

## Славутасьці

* Карчма (XVIII стагодзьдзе)
* Прысядзібны парк (XIX стагодзьдзе)
* Графскі дом і гаспадарчыя хаты

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Гісторыя вёскі
* Гісторыя вёскі
* Славутасьці вёскі
* Пра захаваньне гістарычнай спадчыны
* 

Катэгорыя:Узрэцкі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Глыбоцкага раёну
Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVIII стагодзьдзі
Крыва-Паланка (грамада)

**Крыва-Паланка** ()&nbsp;— грамада ў паўночнай Македоніі. Знаходзіцца на паўночным усходзе краіны ў Паўночна-Ўсходнім рэгіёне. Насельніцтва складае 20 820  чалавек (2002 год).

Адміністрацыйны цэнтар&nbsp;— горад Крыва-Паланка.

Плошча тэрыторыі грамады 480,&nbsp;81 км².

У склад грамады акрамя гораду Крыва-Паланка ўваходзіць 33 вёскі.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт грамады , 

Катэгорыя:Грамады Паўночнай Македоніі
Дарапеевічы (прадпрыемства)

**«Дарапеевічы»** — сельскагаспадарчы вытворчы каапэратыў, заснаваны ў 1950 годзе ў Маларыцкім раёне (Берасьцейская вобласьць).

Адно з найстарэйшых сельскагаспадарчых прадпрыемстваў Берасьцейшчыны, былы калгас «Новы шлях» і «17 верасьня». Прадпрыемства спэцыялізуецца на жывёлагадоўлі.

## Мінуўшчына

### Стварэньне
Агітацыя сялянаў пачалася ўжо ўлетку 1948 року. Паводле адміністрацыйнага падзелу вёска Дарапеевічы тады была ў складзе Дывінскага раёну, які сёньня ўжо не існуе. Амаль год вялася агітацыя райвыканкаму сярод сялянаў, перш чым пачалі паступаць першыя заявы. Гэтыя заявы падавала пераважна галеча, якая жадала палепшыць сваё матэрыяльнае становішча. Тады ж таксама ў лясох яшчэ змагаліся антысавецкія партызаны, якія адкрыта пагражалі тым, хто зьбіраўся жыць на новы лад.

Першым старшынём калгасу быў абраны тутэйшы жыхар Іван Шанько. Але ягоны тэрмін паўнамоцтваў быў надта кароткі, увосені 1949 году ў яго нарадзілася дачка, 21 верасьня вырашылі зрабіць хрэсьбіны, запрасілі гасьцёў. Да аднаго зь вяскоўцаў прыйшлі мужчыны, якія прадставілі сябе супрацоўнікамі райвыканкаму і сказалі, што іх таксама клікалі на сьвята. Але гэтыя мужчыны аказаліся антысавецкімі партызанамі і забілі Івана Шайку.

Пасьля скону Шайкі ніхто з тутэйшых не жадаў узначальваць калгас, таму гэтую пасаду заняў нятутэйшы, які раней быў старшынём Чарнянскага сельсавету. Але пазьней высьвятлілася, што ён вышукваецца савецкай уладаю ўжо 2 гады.

### У СССР
З 1989 року бяззьменна гаспадаркай кіруе Васіль Юхімук.

### У незалежнай Беларусі
У 2003 годзе калгас «17 верасьня» ператварыўся ў СВК «Дарапеевічы».

У 2012 року ў рэспубліканскіх спаборнцтвах па вырабе травяных кармоў сярод сельскагаспадарчых арганізацыяў прадпрыемства заняла 2-е месца, у абласных змаганьнях — 3-е месца паводле вырабу алеянасеньня рапсу.

У 2014 годзе пагалоўе буйных рагатых жывёлаў павялічылася да 900 галоў.

У лютым 2018 году кіраўніку прадпрыемства Васілю Юхімуку быў уручаны ордэн Бацькаўшчыны III ступені. У сакавіку годзе каапэратыў заняў 6-е месца паводле прадуктыўнасьці малочнага статку за 2017 рок у абласным конкурсе. Але ў траўні таго ж року на прадпрыемстве былі заўважаныя парушэньні санітарна-эпідэміялягічнага заканадаўства Рэспублікі Беларусі.

## Кіраўнікі

* Іван Шайко (1948—1949)
* Дзьмітры Міронаў
* Іван Кавалеўскі
* Васіль Юхімук (1989—дагэтуль)

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* 
* Кантакныя данныя
* Прадукцыя
* Інтэрвію з Васілём Юхімуком
* Працоўны час
* Артыкул

Катэгорыя:Калгасы Беларусі
Катэгорыя:Прадпрыемствы Берасьцейскай вобласьці
Катэгорыя:Беларускія харчовыя кампаніі
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1950 годзе
Катэгорыя:1950 год у Беларусі
Талінскі гарадзкі мур

**Талінскі гарадзкі мур** (, ) — гарадзкі мур у цэнтры сталіцы Эстоніі Таліне. Збудаваньне ўлучае ў сябе сярэднявечныя муры й вежы і абкружае Стары горад Таліну. Найлепш захавалася паўночна-заходняя частка муру. Асобнай часткай умацаваньняў зьяўляецца ўзгорак Тоомпэа з замкам.

## Гісторыя
Талінскі гарадзкі мур вядомы з 1248 году. Да нашага часу захавалася частка муроў і вежаў, пабудаваных у XIV стагодзьдзі. Будаўніцтва працягвалася і ў XV стагодзьдзі, рэканструкцыя была завершаная ў 1520 годзе. На канец XVI стагодзьдзя на муры налічвалася 26 вежаў, 18 зь якіх захаваліся. Муры былі вышынёй да 8 мэтраў і таўшчынёй 2,85 м. Найвышэйшай вежай была Доўгі Гэрман (45,6 м), самай масіўнай зьяўляецца чатырохпавярховая Тоўстая Маргарыта (дыямэтар — 24 м).

У XIX стагодзьдзі частка муру была зруйнавана расейскімі ўладамі. У 1969—1970 гадох былі праведзены рэстаўрацыйныя работы.

## Галерэя

Файл:Platz_der_Türme.jpg|Паўночна-заходняя частка муру
Файл:Bundesarchiv_Bild_146-2004-255,_Reval,_Olaikirche_mit_Stadtmauer.jpg|Гарадзкі мур і Царква Сьвятога Олафа ў 1943 годзе
Файл:Nunnatorn_2011-02-27.JPG|Вежа Нунна («Манашка»)
Файл:Plaza_de_la_Torre,_Tallinn,_Estonia,_2012-08-05,_DD_36.JPG|Брама Клёастры
Файл:Loewenschede-Turm.jpg|Вежа Лёвэншэдэ


## Літаратура
* Белоруссия Литва Латвия Эстония. Справочник-путеводитель. М.: Искусство, 1986 ISBN 5-210-00094-X
* *Sulev Mäeväli* Tallinner historische Bauten und Kunstwerke. — Tallinn: Periodika, 1990. ISNB 5-7979-0202-8

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Старое места Таліну
Катэгорыя:Гарадзкія муры ў Эстоніі
Аэрадром (грамада, Скоп’е)

**Аэрадром** () — грамада ў паўночнай Македоніі. Знаходзіцца на паўднёвым усходзе краіны ў Скопскім рэгіёне. Насельніцтва складае 72 009  чалавек. 11 жніўня 2004 году была вылучана з грамады Кісэла-Вода. 

Плошча тэрыторыі грамады 21,85 км².

У склад грамады ўваходзіць некалькі кварталаў Скоп’е і вёска Долна-Лісычэ.

## Гаспадарка
У межах грамады Аэрадром месьцілася галаўная сядзіба прадпрыемства «Транспарт Чыгункі Рэспублікі Паўночная Македонія».

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт грамады , 

Катэгорыя:Грамады Паўночнай Македоніі
Арачынава (грамада)

**Арачы́нава** () — грамада ў паўночнай Македоніі. Знаходзіцца на поўначы краіны ў Скопскім рэгіёне. Насельніцтва складае 11 992  чалавек.

Адміністрацыйны цэнтар — вёска Арачынава. Плошча тэрыторыі грамады 31,3 км².

У склад грамады ўваходзіць 4 вёскі.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт грамады , 

Катэгорыя:Грамады Паўночнай Македоніі
Мікіта Міхалкоў

**Мікіта Міхалкоў** (, нар. 15 кастрычніка 1945 году, Масква, СССР) — савецкі і расейскі актор і кінарэжысэр, народны артыст Расеі (1984). Сын савецкага паэта Сяргея Міхалкова.

Старшыня Саюзу кінэматаграфістаў Расеі. Ляўрэат кінапрэміі «Оскар» (1994) у намінацыі «Лепшы фільм на замежнай мове» за фільм «Стомленыя сонцам».

Унесены ў лік асобаў, якія ўяўляюць пагрозу нацыянальнай бясьпецы Ўкраіны.

## Крытыка
* Мікіта Міхалкоў праігнараваў звароты Мітрапаліта Менскага і Слуцкага, Патрыяршага Экзарха ўсяе Беларусі Філарэта, грамадзкіх дзяячоў з просьбай аб аказаньні дапамогі ў аднаўленьні Сьвята-Міхайлаўскай царквы ў Зэмбіне, якая атрымала значныя пашкоджаньні падчас здымак аднаго з ваенных эпізодаў фільму «Пераклічка» (у фільме М. Міхалкоў граў ролю танкіста і заехаў на танку Т-34 у алтарную частку храму, а таксама адпрасаваў танкам месцы пахаваньняў сьвятароў за алтаром храму).

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
Таўпека

**Таўпе́ка** — беларускае прозьвішча.

## Вядомыя носьбіты

* Язэп Таўпека (памёр у пачатку 1990-х гадоў) — камандзер аддзела Беларускае народнае партызанкі ў 1942—1945 роках, палітычны дзяяч, паэт, публіцыст.
* Аляксандр Таўпека (1914 — 21 чэрвеня 1944) — удзельнік Нямецка-савецкае вайны. Герой Савецкага Саюзу (1944).
* Ала Прасяная (дзявочае **Таўпека**; нар. 27 студзеня 1947) — беларускі архітэктар.

Катэгорыя:Вікіпэдыя:Неадназначнасьці
Катэгорыя:Беларускія прозьвішчы
Тоўстая Маргарыта

**То́ўстая Маргары́та** () — самая тоўстая вежа Талінскага гарадзкога муру, якая знаходзіцца ў канцы вуліцы Пік.

Гарматную вежу з 155 байніцамі Тоўстую Маргарыту пабудавалі ў пачатку XVI стагодзьдзя перад Вялікай марской брамай. Сваю назву яна атрымала за вялікія памеры — 25 мэтраў у дыямэтры і 20 мэтраў у вышыню. Сёньняшнюю назву вежа атрымала ў 1842 годзе, а да гэтага яе звалі проста *Новай вежай*.

З 1830 году вежу сталі выкарыстоўваць у якасьці турмы. Прыбудову зрабілі ў 1884–1885 гадох (першы ад пачатку прызначаны пад турму будынак у Таліне). У сакавіку 1917 году вежу спалілі. У 1930 годзе ў пустуючай вежы разьмясьцілі Музэй Гісторыі.

У цяперашні час вежа адноўлена, рэстаўрыраваная і ў ёй знаходзіцца Марскі музэй Эстоніі.

## Галерэя

Файл:Torre_de_Margarita_la_Gorda,_Tallinn,_Estonia,_2012-08-05,_DD_02.JPG
Файл:Großes_Strandtor_Reval_Turm.jpg
Файл:Vistas_panorámicas_desde_la_iglesia_de_San_Olaf,_Tallinn,_Estonia,_2012-08-05,_DD_48.JPG
Файл:Paks_Margareeta_2011-05-21.JPG
Файл:Paks_Margareeta_74_IIII.jpg
Файл:Paks_Margareeta_74_V.jpg


## Літаратура
*Valeri Sepp, *Tallinn Geschichte einer ungewöhnlichen Stadt*, Felistella, Estland 2013, ISBN 978-9949-9264-8-0, S. 59 f.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Вежы Таліна
Шуцманшафт

**Шу́цманшафт** (, ; ад &nbsp;— «ахоўваць» і &nbsp;— «каманда»)&nbsp;— «ахоўныя дружыны», асаблівыя падразьдзяленьні, першапачаткова ў складзе дапаможнае паліцыі Нямецкага Райху на акупаваных тэрыторыях у рокі Другое сусьветнае вайны, карныя батальёны, якія дзейнічалі пад непасрэдным камандаваньнем немцаў і разам зь іншымі нямецкімі часткамі. Як правіла, фармаваліся з тутэйшага насельніцтва і ваеннапалонных. Пазьней на грунце асобных батальёнаў былі сфармаваныя часткі Вафэн СС.

Былі найболей шматлікія на колішніх польскіх тэрыторыях, у заходняй частцы Савецкага Саюзу і ў Балтыі.

## Форма
Сябры шуцманшафту насілі нямецкую вайсковую форму, але з асаблівымі знакамі адрозьненьня (https://web.archive.org/web/20140822171341/http://www.uniforminsignia.org/index.php?p=show&id=100&sid=589), на рукаве мелі нашыўку з надпісам «Treu, Tapfer, Gehorsam» — «Верны, Храбры, Паслухмяны».

## Прымяненьне
Першыя батальёны «Шума» сталі стварацца немцамі напрыканцы ліпеня 1941 году. Да канца 1942 року колькасьць «шумы» дасягнула прыкладна 300 тысячаў людзей, зарганізаваных у батальёны, а таксама якія служылі на розных асобных пасадах.

Шуцманшафт-дружыны прымалі ўдзел у забойстве жыдоў у хадзе «канчатковага вырашэньня жыдоўскага пытаньня», у ахове канцэнтрацыйных лягероў і лягероў сьмерці, а таксама былі чынна далучаныя ў гэтак званыя «дзеяньні па ліквідацыі бандыцкіх фармаваньняў» (антыпартызанскія дзеяньні).

Часта ў адносінах да шуцманаў выкарыстоўваўся тэрмін «туземныя жаўнеры» («аскары» ).

## Сыстэма годнасьцяў
Адпаведнасьць сыстэмы годнасьцяў ахоўнае паліцыі й вэрмахту.

## Беларускія шуцманшафты
Сьпіс некаторых беларускіх фармаваньняў шуцманшафту:

* 45-ы батальён дапаможнай паліцыі
* 46-ы батальён дапаможнай паліцыі
* 47-ы батальён дапаможнай паліцыі
* 48-ы батальён дапаможнай паліцыі
*49-ы батальён дапаможнай паліцыі
*60-ы батальён дапаможнай паліцыі
* 64-ы батальён дапаможнай паліцыі
* 65-ы батальён дапаможнай паліцыі
* 66-ы батальён дапаможнай паліцыі
* 67-ы батальён дапаможнай паліцыі
* 68-ы батальён дапаможнай паліцыі
* 101-ы батальён дапаможнай паліцыі
* 104-ы батальён дапаможнай паліцыі
* Брыгада дапаможнай паліцыі «Зіглінг»

## Глядзіце таксама

* Беларуская дапаможна паліцыя
* Украінская дапаможная паліцыя

## Крыніцы


Катэгорыя:Зьніклі ў 1945 годзе
Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1941 годзе
Катэгорыя:Вайсковыя фармаваньні, створаныя ў 1941 годзе
Дзявочая вежа (Талін)

**Дзявочая вежа** () — вежа ў паўднёва-заходняй частцы Талінскага гарадзкога муру паміж надбрамнай вежай Лююхіке Ялг і вежай Хар'ю на поўнач ад вуліцы Камандандзі.

Вежа ўпершыню згадваецца ў 1373 годзе. Вежа атрымала сваё імя ў гонар капітана вежы Гінзэ Мэгэ (). Пазьней імя перайначылася ў (), зь якога ў перакладзе на эстонскі зьявілася — Neitsitorn.

Вежа была першапачаткова трохпавярховай і была адкрыта ў бок гораду, вышыня яе складала 12,5 мэтраў. Вежа мае трапецападобную форму.

Вежа моцна пацярпела падчас аблогі Таліну маскоўскімі войскамі падчас Лівонскай вайны ў 1577 годзе. Пазьней вежу перабудавалі і выкарысталі ў якасьці турмы да 1626 году. З 1842 году вежу выкарыстоўвалі ў якасьці жылога дому.

З канца XIX стагодзьдзя да 1960-х гадоў XX стагодзьдзя ў вежы разьмяшчаліся атэлье мастакоў, у тым ліку Крыстыяна і Паўля Раўдаў, пасьля Другой сусьветнай вайны ў вежы шмат гадоў жыў выбітны архітэктар Карл Бурман.

Вежу, якая развальвалася, сталі прыводзіць у парадак ў 1968 годзе, у істотна перабудаванай вежы ў 1980 годзе адкрылася кавярня *Neitsitorni*.

У цяперашні час вежа стаіць пустая і не выкарыстоўваецца.

## Вонкавыя спасылкі
* Дзявочая вежа перайшла ва ўласнасьць гораду Таліну // rus.err.ee, 21.12.2010

Катэгорыя:Вежы Таліна
Чаір (грамада)

**Чаір** () — грамада ў паўночнай Македоніі. Знаходзіцца на поўначы краіны ў Скопскім рэгіёне. Насельніцтва складае  64 773 чалавек.

Плошча тэрыторыі грамады 3,52 км².

У склад грамады ўваходзіць адзінка-мікрараён гораду Скоп’е ў старым горадзе.

## Крыніцы

## Літаратура
* Ragaru, Nadege (2008). “The Political Uses and Social Lives of "National Heroes": Controversies over Skanderbeg's Statue in Skopje”. Südosteuropa. 56 (4): 528—529, 531–532, 539–540, 545–549, 540–542, 549-550.
* Véron, Ophélie. Challenging Neoliberal Nationalism in Urban Space: Transgressive Practices and Spaces in Skopje // Identity, Justice and Resistance in the Neoliberal City. — Palgrave Macmillan, 2017. — P. 126. — ISBN 9781137586322.

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт грамады , 

Катэгорыя:Грамады Паўночнай Македоніі
Богданцы (грамада)

**Богданцы** () — грамада ў паўночнай Македоніі. Знаходзіцца на паўднёвым ўсходзе краіны ў Паўднёва-Ўсходні рэгіёне. Насельніцтва складае 8707 чалавек.

Адміністрацыйны цэнтар — горад Богданцы. Плошча тэрыторыі грамады 114,54 км².

У склад грамады акрамя гораду Богданцы ўваходзіць 3 вёскі.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт грамады , 

Катэгорыя:Грамады Паўночнай Македоніі
Нацыянал-сацыялістычная нямецкая працоўная партыя

**Нацыянал-сацыялістычная нямецкая працоўная партыя** (, скароч. **НСДАП**, ) — палітычная партыя Нямеччыны, якая існавала з 1920 па 1945, а зь ліпеня 1933 да траўня 1945 кіравала Трэцім Райхам, дзе была адзінай законнай партыяй. Пасьля паразы Нямеччыны ў Другой сусьветнай вайне ў 1945 року, паводле рашэньня створанай антыгітлераўскай кааліцыяй акупацыйнай кантрольнай рады была распушчаная. На Нюрнбэрскім працэсе кіраўніцкі склад партыі быў абвешчаны злачынным, а ідэалёґія НСДАП называлася адной з галоўных прычынаў вайны.

## Крыніцы

Катэгорыя:1919 год у Нямеччыне
Катэгорыя:Зьніклі ў 1945 годзе
Катэгорыя:Палітычныя партыі Нямеччыны
Катэгорыя:Трэці райх
Катэгорыя:Палітычныя партыі, заснаваныя ў 1919 годзе
Песьня Горста Вэсэля

**Пе́сьня Го́рста Вэ́сэля**, таксама **Вэ́сэлева пе́сьня**, — палітычная песьня, якая з 1929 году была маршам СА, пазьней, у 1930—1945 гадох, была афіцыйным гімнам Нацыянал-сацыялістычнае нямецкае працоўнае партыі. Афіцыйны нямецкі назоў — «*Horst-Wessel-Lied*», таксама шырока вядомая як «Горст Вэсэль», або па першым радку —  (*«Штандары ўгору»*). Актыўна выкарыстоўваўся ў Трэцім Райху (1933—1945), у тым ліку на афіцыйных дзеях, дэ-факта была другім гімнам, бо на ўсіх дзеях як правіла адразу пасьля гімну «Песьня немцаў» сьпявалі «Горст Вэсэль», з 1940 году гэта стала абавязковым, сымбалізуючы «яднаньне краіны й партыі».

## Цікавінкі

* З 27 сьнежня 2019 году, паводле пастанаўленьня МУС Беларусі, у Беларусі песьня патрапіла пад забарону (рашэньне ўступіла ў моц 1 лютага 2020 году).

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Horst-Wessel-Lied — Wehrmacht Musikkorps
* «Песьня Горста Вэсэля» ў арыгінальным выкананьні
* Гісторыя й перадумовы песьні, тэкст и фанаграмы
* Ноты, фанаграма

Катэгорыя:Нацысцкая прапаганда
Катэгорыя:Гімны арганізацыяў
Катэгорыя:1927 год у музыцы
Катэгорыя:Трэці райх
Катэгорыя:1927 год у Нямеччыне