open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
26 чэрвеня

## Падзеі
* 4 — Тыбэрыюс і Агрыпа Пастумус адаптаваны Аўгустам
* 1503 — вялікі князь Аляксандар надаў Камянцу Магдэбурскае права
* 1522 — султан асманскі Сулейман Пышны на чале флёту з 400 караблёў прыбыў на Родас, каб выгнаць адтуль крыжакоў
* 1759 — распачалася аблога гораду Квэбэк ангельцамі падчас Сямігадовай вайны
* 1792 — кароль і вялікі князь Станіслаў Аўгуст Панятоўскі надаў Алькенікам Магдэбурскае права і герб
* 1925 — прэм’ера ў Галівудзе фільму Чарлі Чапліна «Залатая ліхаманка»
* 1940 — у СССР усталявалі 8-гадзінны працоўны дзень, 7-дзённы працоўны тыдзень і крымінальную адказнасьць за спазьненьне на працу больш, чым на 21 хвіліну
* 1941 — ва ўрочышчы Цагельня каля Ігумену супрацоўнікі НКВД расстралялі каля 3 тысячаў палітычных вязьняў, прыгнаных зь Менскае і іншых вязьніцаў
* 1941 — каля вёскі Мікалаева пад Вулай службоўцы НКВД расстралялі калёну вязьняў Глыбоцкае турмы «Беразьвечча», большасьць зь якіх былі бязьвіннымі
* 1945 — на канфэрэнцыі ў Сан-Францыска прадстаўнікі 50 дзяржаваў падпісалі Статут ААН
* 1984 — уведзены ў эксплюатацыю ўчастак першай лініі (Маскоўскай) Менскага мэтрапалітэну
* 1992 — утварэньне Фонду імя Льва Сапегі
* 1995 — пачала гандаль «Фондавая біржа Малдовы»

## Нараджэньні
* 1897 — Лявон Савёнак, беларускі літаратар
* 1908 — Сальвадор Альендэ, прэзыдэнт Чылі
* 1909 — Антон Адамовіч, беларускі літаратуразнаўца, гісторык, празаік
* 1926 — Мікалай Паўленка, беларускі мовазнаўца
* 1941 — Уладзімер Куляшоў, беларускі актор, народны артыст Беларусі
* 1944 — Генадзь Зюганаў, расейскі палітык, лідэр КПРФ
* 1963 — Міхаіл Хадаркоўскі, расейскі прадпрымальнік

## Сьмерці
* 405 — Вігілій з Трыдэнту, хрысьціянскі сьвятар, першы біскуп Трыдэнту
* 1808 — Людвік Тышкевіч, граф, дзяржаўны дзеяч Вялікага Княства Літоўскага
* 2010 — Альгірдас Бразаўскас, (н. 1932), Першы сакратар Кампартыі Летувіскай СССР, Старшыня Прэзыдыюму Вярхоўнага Савета Летувіскай СССР, прэзыдэнт Летувы, прэм’ер-міністар Летувы
* 2016 — Расьціслаў Янкоўскі, савецкі і беларускі актор тэатру і кіно, народны артыст СССР, акадэмік Міжнароднай Акадэміі тэатру, ганаровы грамадзянін Менску
* 2018 — Алесь Зайка, беларускі краязнавец

## Сьвяты
*  Дзень работнікаў пракуратуры Беларусі
Аточыны

**Аточыны** — тонкі нутраны сьвіны тлушч, які пакрывае (аточвае) кішкі, страўнік, часам сэрца.

Аточыны на кішках паводле зьнешняга падабенства могуць мець назвы **сейка**, **брыжы**, а вакол страўніка — **чапец**. Аточынамі называюць кішачны тлушч і ва Ўкраіне і Славаччыне (*otoky*, *otocky*).

Аточыны адбіраюць ад кішак вельмі асьцярожна, калі трэба, мыюць, вымочваюць, потым дробна рэжуць і пражуць у чыгуне. Пражыць трэба доўга, пакуль скварачкі ня стануць жоўта-карычневымі, толькі тады аточыны будуць добра захоўвацца. Калі ператопленыя аточыны спажывалі ў ежу, то іх пражылі з прыправамі — цыбуляй, бабковым лістом, каб пазбавіцца непрыемнага паху. Пазьней, як і цяпер, ператопленыя аточыны выкарыстоўваюць у гаспадарчых мэтах, напрыклад, змазваюць выме карове.

## Літаратура

Катэгорыя:Харчовыя прадукты
Сарацыны

**Сарацы́ны** альбо **Сарацэны** — нэгатыўная назва мусульманаў у сярэднявечных заходнеэўрапейскіх крыніцах.

Аміян Марцэлін, рымскі гісторык грэцкага паходжаньня (IV стагодзьдзе), згадваў сарацынаў як адно з арабскіх плямёнаў на паўночным захадзе Арабійскай пустыні. Паступова тэрмін «сарацыны» пачалі ўжываць у заходняй літаратуры для абазначэньня спачатку ўсіх арабаў, потым мусульманаў увогуле, а часам у шырокім сэньсе ўсіх некаталікоў. Тэрмін быў вядомы і на Русі («Моамеда, жреца срачиньского» згадваў каля 1107 году чарнігаўскі ігумен Данііл), ён набыў шырокае распаўсюджаньне ў сувязі з крыжовымі паходамі. З канца XII стагодзьдзя яго этымалёгію зьвязвалі зь іменем курдзкага палкаводца, султана Эгіпту Саладзіна (Салах-ад-Дзіна), які ў 1187—1192 гадах узначальваў супраціўленьне мусульманскіх дзяржаваў Блізкага Ўсходу крыжакам.

У экзальтаванай сьвядомасьці заходнеэўрапейскага духавенства й рыцарства, якія лічылі каталіцкую Заходнюю Эўропу акружанай адзіным фронтам нехрысьціянскіх дзяржаваў — ад мусульманскай Гішпаніі і Блізкага Ўсходу да Літвы і Русі, так як «сарацынскай» дзяржавай уяўлялася і ВКЛ. Такія аблуды ўмела падтрымліваліся крыжацкай прапагандай для абгрунтаваньня «маральнага права» на агрэсію супраць ВКЛ, асабліва ў канцы XIV стагодзьдзя, калі пасьля разгрому Тахтамыша Цімурам (Тамэрланам) тут знайшла прытулак значная частка татараў. Храніст і паэт, ідэоляг францускага рыцарства Жан Фруасар, апісваючы падрыхтоўку да крыжовага паходу супраць турэцкага султана Баязіда, які скончыўся трагічным паражэньнем хрысьціянскай арміі пад Нікапалем у 1396 годзе, пісаў, што «Баязід і Каліф паслалі да некалькіх сарацынскіх каралёў — у Пэрсію, Мідзію, Татарыю і нават у Літву на мяжы з Прусіяй». Ангельскі храніст канца XIV стагодзьдзя, манах абацтва Сэнт-Олбанс Томас Ўолсінгэм таксама лічыў «караля Літвы» Вітаўта «сарацынскім уладыкам» накшталт султанаў «Бабілёніі», Турцыі і татарскіх ханаў: «Гэты кароль Літвы павярнуўся ў веру хрысьціянскую з нагоды шчасьлівай перамогі, дараванай яму небам, разам з 60 тыс. людзей сваёй сэкты, якія ў знак веры накладаюць на зброю белы плашч і прышываюць на тых шатах крыж чырвонага колеру». У сьвядомасьці Ўолсінгэма вычварна спляліся самыя розныя падзеі: хрышчэньне Літвы ў 1387 годзе, разгром Баязіда Тамэрланам у 1402 годзе і бітва на Ворскле 1399 году. Пасьля Вялікай вайны 1409—1411 гадоў частата сустракаемасьці тэрміну «сарацыны» ў дачыненьні да Літвы рэзка скарачаецца, але яшчэ ў 1420-х гадах, калі Вітаўта абвінавачвалі ў патаемным супрацоўніцтве з асманамі, баварскі храніст Ульрых фон Рыхенталь называў Вітаўта «herczog zu Sarasio».

## Літаратура
* Алесь Белы // 
* Piekosinski F. Gosci polscy na soborze Konstancyiskim // Rozprawy Akademii umiejetnosci. Wydzial historyczno-filozoficzny. Ser. II, T. 12 (37). Krakow, 1899.
* Zins H. Polska w oczach anglikow. Warszawa, 1974.
* Белы А. Пад крыжом Св. Георгiя // Падарожнiк. № 2, 1996.

## Вонкавыя спасылкі
* Арыгінальны артыкул

Катэгорыя:Старажытныя народы
Квадратны кілямэтар

**Квадра́тны кілямэ́тар** (скарот: **км²**) — адзінка вымярэньня плошчы ў сыстэме СІ.

**1 км² роўны:**

* плошчы квадрату з даўжынёй боку 1 кілямэтар
* 1 000 000 м²
* 100 гектараў
* 0,386102 квадратнай мілі
* 247,105381 акру

**Адваротны перавод:**

* 1 м² = 0,000001 км²
* 1 гектар = 0,01 км²
* 1 квадратная міля = 2,589988 км²
* 1 акр = 0,004047 км²

Катэгорыя:Адзінкі вымярэньня плошчы
Кілямэтар

**Кілямэ́тар** (скарот: **км**) — адзінка вымярэньня даўжыні ў сыстэме СІ, роўная 1000 мэтраў.

Назва паходзіць ад грэцкіх словаў: *khilia* — тысяча і *metro* — лік/памер. 

Адзін кілямэтар прыблізна роўны 0,621 міляў, 1094 ярдаў, 3281 футаў.

Катэгорыя:Адзінкі вымярэньня даўжыні
Аспартам

**Аспартам**, **E951** — сынтэтычны замяняльнік цукру, невугляводнай прыроды (мэтылавы этэр амінакіслот: аспартавай і фэнілаланіну).

Саладзей за цукар у 160 разоў, прадаецца пад гандлёвымі назвамі *NutraSweet*, *Equal*, *Canderel* і г. д. У прысутнасьці вады і кіслот аспартам расшчапляецца, таму непрыдатны ў выпечцы, шырока ўжываецца ў вытворчасьці «дыетычных» прахаладжальных напояў, дадаецца ў каву і гарбату. Прапануецца дыябетыкам, але небяспечны хворым на фэнілкетонурыю (пакунак мусіць абавязкова папярэджваць пра наяўнасць фэнілаланіну ў аспартаме).

Аспартам адкрыты ў 1965 годзе і доўгі час яго лічыўся канцэрагенам. Застаецца пад забаронай або сьледзтвам у некаторых краінах, бо яго ўзьдзеяньне на арганізм застаецца да канца ня высьветленым. Некаторыя адчуваюць смак аспартаму вельмі непрыемным — лічыцца, што гэта генэтычна абумоўленая асаблівасьць пэўных асобаў. Норма бясьпечнага спажываньня, рэкамэндаваная Сусьветнай арганізацыяй аховы здароўя — ня больш за 0,15 г аспартаму на 1 кг вагі чалавека штодзень.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Харчовыя дабаўкі
Крамбамбуля

Назву **Крамбамбуля** маюць:

* Крамбамбуля — алькагольны напой
* Крамбамбуля — музычны гурт
Бяссольнік

**Бяссо́льнік** — рэдкая страва, звараная на хлебным квасе.

Для прыгатаваньня бяссольніку бралі прасяныя крупы, старанна разьміналі іх разам з сухім канапляным семем, залівалі хлебным квасам і варылі. Страву не салілі, падбельвалі пры жаданьні вяршком.

## Крыніцы

Катэгорыя:Беларускія супы
Вайра Віке-Фрэйбэрга

**Вайра Віке-Фрэйбэрґа** (,  1 сьнежня 1937) — былая прэзыдэнтка Рэспублікі Латвія. Абраная ў 1999 г., пераабраная ў 2003 г.

## Біяґрафія

Вайра Віке-Фрэйбэрґа нарадзілася 1 сьнежня 1937 г. у Рызе, Латвія.

Яе бацькі ў 1944 г., пасьля Другое Сусьветнае Вайны, эміґравалі з Латвіі, у наступныя гады сям’я жыла ў розных краінах — Нямеччыне, Марока і, нарэшце, Канадзе.

У Канадзе Віке-Фрэйбэрґа вучылася ва Ўнівэрсытэце Таронта і Ўнівэрсытэце McGill, дзе ў 1965 г. атрымала доктарскую ступень па псыхалёгіі.

Між 1965 і 1998 гг. яна выкладала псыхалёгію ў Манрэальскім Унівэрсытэце. У гэты час яна актыўна ўдзельнічала ў жыцьці латыскае грамады Канады, шмат ейных дасьледваньняў былі прысьвечаныя традыцыйнаму латыскаму фальклёру, Дайнам.

Вайра Віке-Фрэйбэрґа займала пасаду прэзыдэнта Канадзкага Псыхалягічнага Таварыства, Фэдэрацыі Грамадзкіх Навукаў Канады і Аб’яднаньня па Разьвіцьцю Вывучэньня Краінаў Балтыі. Узначальвала Навуковую Раду Канады, ёсьць сябрам Рады Кабет-Лідэраў Сьвету. У 1999 г. абраная ў чальцы Акадэміі Навукаў Латвіі.

У 1998 г. Вайра Віке-Фрэйбэрґа вярнулася ў Латвію, дзе ўзначаліла Інстытут Латвіі — арганізацыю, што займаецца прамоцыяй Латвіі за мяжою.

У наступным годзе яна была абраная другой прэзыдэнткаю незалежнае Рэспублікі Латвіі. Спачатку яна не вылучала свае кандыдатуры, але Сойм ня здолеў абраць прэзыдэнта з заяўленых кандыдатаў, таму Віке-Фрэйбэрґа, як вельмі паважаны ў грамадзтве дзяяч, не зьвязаны з пэўнай палітычнай сілаю, сталася кампрамісным кандыдатам.

Падчас ейных двух прэзыдэнцкіх тэрмінаў Віке-Фрэйбэрґа мела высокую папулярнасьць, ейны рэйтынґ сягаў 70-85%. Прэзыдэнтка праводзіла актыўную зьнешнюю палітыку, яна запомнілася сваімі рэзкімі выказваньнямі ў бок Расеі і актыўнымі дзеяньнямі па далучэньню Латвіі да NATO і Эўрапейскага Зьвязу (сяброўства ў абедзьвюх арґанізацыях атрымана Латвіяй у 2004 г.). Віке-Фрэйбэрґа падтрымала амэрыканскую кампанію ў Іраку ў 2003 г.

Муж Вайры Віке-Фрэйбэрґі, Імантс Фраэбэрґс, выкладае інфарматыку ў Квэбэцкім Унівэрсытэце ў Манрэале. Сям’я мае сына Карлыса і дачку Індру.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт.
* Афіцыйная старонка Прэзыдэнта Латвіі

Катэгорыя:Нарадзіліся 1 сьнежня
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1937 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Латвіі
Катэгорыя:Латвійскія палітыкі
Катэгорыя:Прэзыдэнты Латвіі
Катэгорыя:Кавалеры ордэна Трох Зорак
Катэгорыя:Кавалеры ордэна Сьвятой роўнаапостальнай княгіні Вольгі
25 лютага

## Падзеі
* 1570 — Папа Піюс V адлучыў ад царквы ангельскую каралеву Лізавету
* 1571 — кароль і вялікі князь Жыгімонт Аўгуст надаў Перабродзьдзю Магдэбурскае права і герб
* 1793 — распачалася крыза банкаўскае сыстэмы Рэчы Паспалітае
* 1836 — Сэм’юэл Колт атрымаў патэнт на шасьцізарадны рэвальвэр
* 1921 — часткі 11-й Чырвонай арміі ўвайшлі ў Тбілісі
* 1932 — Адольф Гітлер атрымаў нямецкае грамадзянства
* 1948 — завяршыўся Лютаўскі путч, у выніку якога да ўлады ў Чэхаславаччыне прыйшлі камуністы
* 1954 — Гамаль Абдул Насэр стаў прэм’ер-міністрам Эгіпту
* 1956 — на паседжаньні XX зьезду КПСС Мікіта Хрушчоў выступіў з асуджэньнем культу асобы Сталіна
* 1969 — зонд «Mariner 6» выправіўся да Марсу
* 1972 — капсуля зонду «Луна-20» вярнулася на Зямлю з узорамі месяцовага грунту
* 1986 — прэзыдэнт Філіпінаў Фэрдынанд Маркас пасьля 20 гадоў кіраваньня быў вымушаны пакінуць краіну
* 1990 — у Менску адбыўся выбарчы мітынг Беларускага Народнага Фронту (да 100 тыс. чал.), удзельнікі якога вымусілі кіраўніцтва Беларускага тэлебачаньня даць жывы этэр лідэрам руху
* 1991 — Вайна ў Пэрсыдзкім заліве: ірацкая ракета «Скад» трапіла ў амэрыканскія вайсковыя кашары ў Дахране, забіўшы 28 жаўнераў
* 1993 — заснаваны краявідны заказьнік «Сялява»
* 2006 — колькасьць насельніцтва Зямлі дасягнула 6,5 мільярдаў чалавек

## Нараджэньні
* 1707 — Карла Гальдоні, італьянскі драматург
* 1816 — Казімер Кабылінскі, удзельнік паўстаньня 1863—1864 рокаў
* 1841 — Агюст Рэнуар, францускі мастак-імпрэсіяніст
* 1871 — Леся Ўкраінка, украінская пісьменьніца
* 1879 — Гасан Канапацкі, беларускі вайсковец, дзяяч нацыянальна-вызвольнага руху
* 1881 — Ўільям Фостэр, амэрыканскі камуніст
* 1906 — Павал Каруза, беларускі фальклярыст, этнамузыколяг, кампазытар, грамадзка-палітычны дзяяч
* 1909 — Сяргей Дарожны, беларускі паэт, перакладнік
* 1917 — Энтані Бэрджэс, ангельскі пісьменьнік
* 1925 — Валянтына Чапко, беларускі гісторык
* 1930 — Эрыка Пэдрэці, швайцарская пісьменьніца
* 1943 — Джордж Гарысан, ангельскі музыка, удзельнік гурта The Beatles
* 1947 — Яўген Шатохін, беларускі мастак, пэдагог
* 1957 — Алесь Пісьмянкоў, беларускі паэт
* 1959 — Аляксей Балабанаў, савецкі і расейскі рэжысэр
* 1973 — Алена Зубрылава, беларуская біятляністка ўкраінскага паходжаньня
* 1973 — Энтані Барнэс, ангельскі футбаліст

## Сьмерці
* 1713 — Фрыдрых I, прускі кароль
* 1723 — Крыстафэр Рэн, ангельскі архітэктар, матэматык і астраном
* 1899 — Паўль Ройтэр, заснавальнік агенцыі Reuters
* 1939 — Канстантын Гей, савецкі партыйны дзяяч
* 1959 — Клаўдзі Дуж-Душэўскі, беларускі архітэктар і палітычны дзяяч, распрацаваў эскіз сьцяга БНР
* 1960 — Уладзіслава Луцэвіч, беларуская літаратуразнаўца, стваральніца музэю Я.Купалы, жонка Я.Купалы
* 1970 — Іван Ермачэнка, беларускі палітычны дзеяч
* 1984 — Язэп Пітушка, беларускі грамадзкі дзеяч, ганаровы палкоўнік БКА
* 2020 — Хосьні Мубарак, чацьвёрты прэзыдэнт Эгіпту

## Сьвяты
*  — Нацыянальны дзень
*  — Дзень савецкае акупацыі
Пол Хлебнікаў

**Пол Хлебнікаў** (па-расейску *Пол/Павел Хлебников*, па-ангельску *Paul Klebnikov*) (1963 - 9 ліпеня, 2004) — амэрыканскі і расейскі журналіст часопісу Forbes.

## Біяграфія

Пол нарадзіўся ў 1963 годзе ў Нью-Ёрку (ЗША), у сям'і расейскіх габрэяў, якія ўцяклі з Расеі пасьля кастрычніцкай рэвалюцыі ў Расейскай імпэрыі. Вучыўся ў Акадэміі Філіпс Экстэр (Phillips Exeter Academy), скончыў Каліфарнійскі ўнівэрсытэт у Бэрклі (University of California, Berkeley) і адну з самых прэстыжных у сьвеце MBA-праграм Лёнданскай школы эканомікі (London School of Economics), пачаў працаваць у часопісе Forbes у 1989 годзе. Займаў пасаду рэдактара ў пытаньнях Расеі і Ўсходняй Эўропы. У красавіку 2004 году стаў першым галоўным рэдактарам расейскай вэрсіі Forbes.

У верасьні 2000 году выйшла ў сьвет ягоная кніга "Godfather of the Kremlin" (Крамлёўскі кросьнік), біяграфія расейскага алігарха Барыса Беразоўскага. Сам Беразоўскі крытычна выказваўся пра кнігу і ранейшыя публікацыі "Форбс". У 1996 годзе Беразоўскі быў падаў скаргу ў суд на часопіс за паклёп.

## Забойства

Пол Хлебнікаў быў застрэлены на вуліцы ў Маскве 9 ліпеня 2004 году, калі ён выходзіў з будынку рэдакцыі. Яго расстралялі з машыны.

Выдавец расейскай вэрсіі часапісу "Форбс" заявіў, што гэта было замоўленае забойства, зьвязанае з прафэсійнай дзейнасьцю Пола Хлебнікава. Генэральны сакратар Саюза журналістаў Расеі Ігар Якавенка таксама лічыць, што гэта заказное забойства.

Пол Хлебнікаў стаў 15-м журналістам, што загінуў у Расеі за апошнія чатыры гады.

29 лістапада 2004 у сталіцы Беларусі, Менску, былі затрыманыя два чачэнцы, грамадзяне Расеі (у некаторых крыніцах паведамляюцца іхныя імёны: Казбэк Дукузаў і Валід Агаеў), якія падазраюцца ў забойстве Пола Хлебнікава. Беларускія ўлады абяцалі адразу ж выдаць іх расейскім уладам, але экстрадыцыя ў Расею адбылася толькі праз тры месяцы 22 лютага 2005 году.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Падазраваных у забойстве рэдактара расейскай вэрсіі часопісу “Форбс” Пола Хлебнікава ўтрымлівае КГБ Беларусі (29.11.2004)

Хлебнікаў, Пол
Катэгорыя:Выпускнікі Лёнданскае школы эканомікі
Катэгорыя:Ляўрэаты Міжнароднай прэміі за свабоду прэсы
27 лютага

## Падзеі
* 425 — заснаваньне Фэадосіем унівэрсытэту ў Канстантынопалі
* 1612 — пачала працу друкарня ў Любчы пад Наваградкам. Усяго яна выпусьціла больш за 80 кніжак па-лацінску і па-польску. Галоўным чынам гэта былі выданьні сьвецкага зьместу: антычныя і гістарычныя творы, практычныя дапаможнікі ў мэдыцыне, вэтэрынарыі і школьнай справе, літаратурныя творы.
* 1670 — кароль і вялікі князь Міхал Вішнявецкі ажаніўся з Элеанорай Габсбург
* 1792 — кароль і вялікі князь Станіслаў Аўгуст Панятоўскі надаў Шарашову мескі герб, а Прывалцы — Магдэбурскае права і герб
* 1826 — упершыню выяўленая Камэта Біелы
* 1827 — першы карнавал Мардзі Гра ў Нью-Арлеане
* 1864 — Нацыянальна-вызвольнае паўстаньне: расейскія карнікі схапілі і павесілі Людвіка Зьвяждоўскага
* 1919 — утвораная Літоўска-Беларуская ССР
* 1932 — брытанскі фізык Джэймз Чадўік адкрыў нэўтрон
* 1933 — пажар Райхстагу ў Бэрліне
* 1940 — адкрыцьцё радыяактыўнага ізатопу <sup>14</sup>C, ужыванага ў радыявугляродным аналізе
* 1991 — войскі саюзьнікаў вызвалілі Кувэйт

## Нараджэньні
* 1520 — Астафей Валовіч, дзяржаўны дзяяч Вялікага Княства Літоўскага
* 1693 — Ганна Іванаўна, расейская імпэратрыца
* 1734 — Караль Станіслаў Радзівіл «Пане Каханку», дзяржаўны дзяяч Вялікага Княства Літоўскага
* 1807 — Генры Лангфэла, амэрыканскі пісьменьнік
* 1873 — Энрыка Каруза, італьянскі опэрны сьпявак
* 1887 — Пётар Несьцераў, расейскі авіятар
* 1888 — Яўхім Бялевіч, дзяяч БНР
* 1902 — Джон Стэйнбэк, амэрыканскі пісьменьнік, ляўрэат Нобэлеўскае прэміі
* 1903 — Ёзэф Доў Салавейчык, адзін з найбуйнейшых галахістаў і жыдоўскіх мысьляроў XX стагодзьдзя
* 1903 — Міхась Явар, беларускі паэт
* 1905 — Міхась Сяўрук, беларускі мастак і графік
* 1906 — Рыта Млодак, беларуская опэрная сьпявачка, народная артыстка Беларусі
* 1912 — Лоўрэнс Дарэл, ангельскі празаік
* 1918 — Айшэ Дзітава, крымскататарская тэатральная дзяячка
* 1932 — Элізабэт Тэйлар, амэрыканская акторка
* 1935 — Фёдар Клімчук, беларускі мовазнаўца-дыялектоляг, гісторык
* 1957 — Эдрыян Сьміт, ангельскі рок-музыка, мастак, аўтар песень, прадусар
* 1961 — Вольга Бабкова, беларуская гісторык-архівіст, літаратарка
* 1971 — Аляксей Кайда, украінскі палітык, старшыня Тарнопальскай абласной рады
* 1977 — Джэймз Ван, аўстралійскі кінарэжысэр, прадусар, сцэнарыст
* 1990 — Марына Ганчарова, беларуская гімнастка

## Сьмерці
* 1814 — Жан-Люі-Эбэнэзэр Рэнье, францускі дывізійны генэрал, удзельнік Напалеонаўскіх войнаў
* 1864 — Ян Канёва-Крашэўскі, беларускі шляхціч, харунжы Пружанскага павету
* 1936 — Іван Паўлаў, расейскі фізыёляг
* 1939 — Надзея Крупская, савецкая партыйная і грамадзкая дзяячка
* 1939 — Васіль Шчарбакоў, беларускі гісторык
* 2005 — Віктар Жаўняровіч, мастак і опэрны сьпявак
* 2015 — Барыс Нямцоў (нар. 9 кастрычніка 1959), расейскі палітык, забіты
* 2023 — Аляксей Дудараў, беларускі драматург

## Сьвяты
*
Сьпіс дзесяцігодзьдзяў

Гэта **сьпіс [[дзесяцігодзьдзе|дзесяцігодзьдзяў]]** з XVII стагодзьдзя да н. э. да цяперашняга стагодзьдзя з спасылкамі на адпаведныя артыкулы з больш падрабязнымі зьвесткамі пра іх.

На працягу XX стагодзьдзя вылучэньне дзесяцігодзьдзяў у асобныя гістарычныя этапы зрабілася агульнапрынятай зьявай. У прыватнасьці, узьніклі паняткі кірункаў або стыляў, якія могуць асацыявацца з або тычыцца канкрэтных дзесяцігодзьдзяў, якія сталі вядомымі як «дваццатыя», «шасьцідзясятыя» і г. д.





Катэгорыя:Сьпісы паводле пэрыядаў
Катэгорыя:Гістарычныя храналёгіі
1943

## Падзеі
* 2 лютага — скончылася Сталінградзкая бітва
* 23 верасьня — вызвалены першы раённы цэнтар — горад Камарын
* 10—30 лістапада — Гомельска-Рэчыцкая апэрацыя
* 28 лістапада — 1 сьнежня — Тэгеранская канфэрэнцыя
* Бітва на Курскай дузе

## Нараджэньні
* 14 студзеня — Марыс Янсанс, латыскі дырыгент
* 23 студзеня — Зоя Куваева, беларуская навукоўца-хімік
* 26 студзеня  — Суад Хосьні, эгіпецкая акторка.
* 22 лютага  — Эдуард Лімонаў, расейскі пісьменьнік і палітычны дзяяч
* 25 лютага — Джордж Гарысан, ангельскі музыка, удзельнік гурта «The Beatles»
* 5 сакавіка — Уладзімер Сыты, беларускі распрацоўнік ульрагукавога лячэньня ішэміі сэрца
* 22 сакавіка — Джордж Бэнсан, амэрыканскі гітарыст і вакаліст
* 9 сакавіка — Бобі Фішэр, адзінаццаты чэмпіён сьвету па шахматах
* 15 сакавіка — Дэвід Кронэнбэрг, канадзкі кінарэжысэр
* 3 чэрвеня — Міхаіл Рубец, савецкі і ўкраінскі пілёт, прафэсар, акадэмік беларускага паходжаньня
* 20 верасьня — Ніна Мацяш, беларуская паэтка
* 30 кастрычніка — Уладзімер Вялічка, беларускі філёзаф, журналіст
* 8 сьнежня — Джым Морысан, амэрыканскі сьпявак, лідэр гурта «The Doors»

## Сьмерці
* 22 студзеня — Вітольд Івіцкі, каталіцкі сьвятар, мучанік
* 5 сакавіка (паводле іншых зьвестак 7 сакавіка) — Фабіян Акінчыц, старшыня Беларускай нацыянал-сацыялістычнай партыі
* 8 кастрычніка — Андрэй Мрый, беларускі празаік, журналіст
* 13 лістапада — Уладзіслаў Казлоўскі, адзін з кіраўнікоў Беларускай нацыянал-сацыялістычнай партыі, галоўны рэдактар газэты «Новы Шлях», паэт

* Давід Файгенбаўм, апошні рабін Пружан
1841

## Падзеі
*

## Нараджэньні
* 13 студзеня — Ігнат Здановіч, беларускі публіцыст, удзельнік паўстаньня 1863 року
* 25 лютага — П’ер Агюст Рэнуар, францускі мастак-імпрэсіяніст
* 6 чэрвеня — Эліза Ажэшка, беларуская польскамоўная пісьменьніца
* 8 верасьня — Антанін Леапольд Дворжак, чэскі кампазытар і дырыгент

## Сьмерці
*
1678

## Падзеі
*

## Нараджэньні
* 4 сакавіка — Антоніё Вівальдзі, італьянскі кампазытар
* 26 ліпеня — Ёзэф I Габсбург, імпэратар Сьвятой Рымскай імпэрыі

## Сьмерці
*

## Вонкавыя спасылкі
Сьпіс стагодзьдзяў

Сьпіс стагодзьдзяў і тысячагодзьдзяў. На старонках асобных стагодзьдзяў знаходзяцца сьпісы дзесяцігодзьдзяў і гадоў.

* **[[10 тысячагодзьдзе да н. э.]]**
* **[[9 тысячагодзьдзе да н. э.]]**
* **[[8 тысячагодзьдзе да н. э.]]**
* **[[7 тысячагодзьдзе да н. э.]]**
* **[[6 тысячагодзьдзе да н. э.]]**
* **[[5 тысячагодзьдзе да н. э.]]**



Тысячагодзьдзе
Стагодзьдзе

**[[4 тысячагодзьдзе да н. э.|4 да н. э.]]**:
40 да н. э.
39 да н. э.
38 да н. э.
37 да н. э.
36 да н. э.
35 да н. э.
34 да н. э.
33 да н. э.
32 да н. э.
31 да н. э.


**[[3 тысячагодзьдзе да н. э.|3 да н. э.]]**:
30 да н. э.
29 да н. э.
28 да н. э.
27 да н. э.
26 да н. э.
25 да н. э.
24 да н. э.
23 да н. э.
22 да н. э.
21 да н. э.


**[[2 тысячагодзьдзе да н. э.|2 да н. э.]]**:
20 да н. э.
19 да н. э.
18 да н. э.
17 да н. э.
16 да н. э.
15 да н. э.
14 да н. э.
13 да н. э.
12 да н. э.
11 да н. э.


**[[1 тысячагодзьдзе да н. э.|1 да н. э.]]**:
10 да н. э.
9 да н. э.
8 да н. э.
7 да н. э.
6 да н. э.
5 да н. э.
4 да н. э.
3 да н. э.
2 да н. э.
1 да н. э.


**[[1 тысячагодзьдзе н. э.|1 н. э.]]**:
1 н. э.
2 н. э.
3 н. э.
4 н. э.
5 н. э.
6 н. э.
7 н. э.
8 н. э.
9 н. э.
10 н. э.


**[[2 тысячагодзьдзе н. э.|2 н. э.]]**:
11 н. э.
12 н. э.
13 н. э.
14 н. э.
15 н. э.
16 н. э.
17 н. э.
18 н. э.
19 н. э.
20 н. э.


**[[3 тысячагодзьдзе н. э.|3 н. э.]]**:
21 н. э.
22 н. э.
23 н. э.
24 н. э.
25 н. э.
26 н. э.
27 н. э.
28 н. э.
29 н. э.
30 н. э.


**[[4 тысячагодзьдзе н. э.|4 н. э.]]**:
31 н. э.
32 н. э.
33 н. э.
34 н. э.
35 н. э.
36 н. э.
37 н. э.
38 н. э.
39 н. э.
40 н. э.


* **[[5 тысячагодзьдзе н. э.]]**
* **[[6 тысячагодзьдзе н. э.]]**
* **[[7 тысячагодзьдзе н. э.]]**
* **[[8 тысячагодзьдзе н. э.]]**
* **[[9 тысячагодзьдзе н. э.]]**
* **[[10 тысячагодзьдзе н. э.]]**

Катэгорыя:Гістарычныя храналёгіі
Катэгорыя:Тысячагодзьдзі
*
Шчыльнасьць насельніцтва

**Шчы́льнасьць насе́льніцтва** — колькасьць жыхароў на адзінку плошчы.

Найбольшая ў сьвеце шчыльнасьць насельніцтва — у кітайскім адміністрацыйным раёне Макао, дзе яна складае 17 811 чалавек на км². Шчыльнасьць насельніцтва на высьпе Ява — прыблізна 856 чалавек на квадратны кілямэтар. У Грэнляндыі шчыльнасьць насельніцтва — 0,03 чалавека на км². На нарвэскім архіпэлягу Свальбард — 0,04 чалавека на км².

Сярэдняя шчыльнасьць насельніцтва Зямлі — 12 чалавек на км².

Самыя густанаселеныя карлікавыя краіны і тэрыторыі сьвету (чалавек на квадратны кілямэтар):
* Манака — 16620
* Сынгапур — 6389
* Ганконг — 6317
* Гібральтар — 4289
* Сэктар Газу — 3823
* Ватыкан — 2093
* Мальта — 1261
* Бэрмуды — 1226
* Мальдывы — 1163

Самыя густанаселеныя краіны і тэрыторыі (чалавек на квадратны кілямэтар):
* Банглядэш — 1002
* Тайвань — 636
* Паўднёвая Карэя — 491
* Пуэрта-Рыка — 430
* Заходні бераг ракі Ярдан — 407
* Нідэрлянды — 395
* Лібан — 367
* Бэльгія — 339
* Японія — 337
* Індыя — 328

Самая нізкая шчыльнасьць насельніцтва ў сьвеце ў Заходняй Сахары — 1 чал. на км².

## Глядзіце таксама
* Сьпіс краінаў паводле насельніцтва
* Сьпіс краінаў паводле плошчы
## Вонкавыя спасылкі
* Лічыльнік сусьветнага насельніцтва (экстрапаляцыя). Паводле зьвестак цэнтра дэмаграфіі ЗША.
* Мапа-ілюстрацыя шчыльнасьці насельніцтва Зямлі (паводле зьвестак 1994)

Катэгорыя:Насельніцтва
Катэгорыя:Дэмаграфія
Справаздача 1994—2004

***Справаздача 1994—2004*** — складанка найлепшых песень беларускага рок-гурту N.R.M. за 10 гадоў па выніках галасаваньня сярод слухачоў. Прадстаўлена ў двух выданьнях — залатым і срэбраным. Песьня «Катуй-ратуй» ў 2009 годзе трапіла й на складанку ''Budzma The Best RockBudzma The Best Rock/New''.

## Зьмест
# «10» (2004)
# «Рок-н-рол не ўратуе» (2004)
# «Лёгкія-лёгкія» (2002, Dom kultury)
# «Хавайся ў бульбу» (2002, Dom kultury)
# «Юра, ёлкі-палкі, Коля» (2002, Dom kultury)
# «Тры чарапахі» (2000, Try čarapachi)
# «Катуй-ратуй» (2000, Try čarapachi)
# «Мы жывем някепска» (2000, Try čarapachi)
# «Паветраны шар» (1998, Пашпарт грамадзяніна N.R.M.)
# «Песьні пра каханьне» (1998, Пашпарт грамадзяніна N.R.M.)
# «Кумба» (1998, Пашпарт грамадзяніна N.R.M.)
# «Партызанская» (1996, Одзірыдзідзіна)
# «Песьня падземных жыхароў» (1996, Одзірыдзідзіна)
# «Одзірыдзідзіна» (1996, Одзірыдзідзіна)
# «ŁaŁaŁaŁa» (1995, ŁaŁaŁaŁa)
# «Белыя лебедзі» (1995, ŁaŁaŁaŁa)
# «Бывай» (1995, ŁaŁaŁaŁa)
# «Дзе тое слова?» (1994) *
# «Зомбі» (1994) *

***** — толькі на «залатым» выданьні

## Дадатковыя зьвесткі
У складанку ўвайшлі па тры песьні з кожнага зь пяці студыйных альбомаў, а таксама дзьве новыя песьні («10», «Рок-н-рол не ўратуе»).

Першае («залатое», па колеры вокладкі) выданьне дадаткова мае два эксклюзіўныя бонус-трэкі зь першага дэма-запісу N.R.M., зробленага восеньню 1994 году разам з пазьней сышоўшым пятым удзельнікам — гітарыстам Аляксандрам «Малодшым» Дударам. «Залатое» выданьне таксама мае 12-старонкавы буклет з рарытэтнымі фатаздымкамі.

## Крыніцы

Катэгорыя:Альбомы N.R.M.
Мурза

Слова **мурза** можа азначаць:

* тытул мурза (мірза) ў цюрскіх народаў
* страву мурза
Радыё Крамбамбуля 0,33 FM

***Радыё Крамбамбуля 0,33 FM*** — трэці альбом беларускага гурта Крамбамбуля, запісаны ў Менску ў студыі «Селах» у 2004 годзе.

## Зьмест
# «Радыё Крамбамбуля 0,33 ФМ…»
# «Турысты»
# «Суседзі»
# «Наргыз»
# «Ayriliğ» (Растаньне)
# «Cücələrim» (Кураняткі)
# «23 феўраля»
# «Дарагія жэншчыны»
# «Czterej pancerni»
# «Мама дарагая!»
# «Feryadim nafile» (Марны крык душы)
# «Турысты (вэрсія Яўгена Алейніка)»

## Удзельнікі
* Лявон Вольскі: hammond, сьпеў, гітара, клявішы
* Сяргей Міхалок: сьпеў
* Аляксандр Кулінковіч: сьпеў
* Гюнэш Абасава: сьпеў
* Андрэй Кузьменка: сьпеў
* Сяргей Канановіч: гітара, мандаліна
* Уладзіслаў Плюшчаў: бас-гітара
* Аляксандр Быкаў: ударная ўстаноўка
* Аляксандр Хаўкін: hammond, скрыпка, клявішы
* Павал Кузюковіч: валторна
* Іван Галушка: трамбон
* Зьміцер Ціхановіч: труба
* Уладзімер Федарук: акардэон
* Аляксандр Старажук: пэркусія
* Павал Кудрын: флейта
* Юлія Глушыцкая: віялянчэль
* Іншыя

## Дадатковыя зьвесткі
Песьня «Мама дарагая!» прагучала ў кароткамэтражным фільме «Колер каханьня» Аляксандра Канановіча.

Катэгорыя:Альбомы Крамбамбулі
Глог

**Глог** () — род кветкавых расьлін сямейства ружавых. 

Пашыраны ва ўмераных і абласьцях паўночнага паўшар’я — каля 1000 відаў. У Беларусі 2 дзікарослыя віды: глог адагнутачашалісьцікавы (*Crataegus curvisepala*), глог аднапесьцікавы (*Crataegus monogyna*). Растуць на схілах у далінах рэк і катлавінах азёр, у хмызьняках, мяшаных лясах і на ўзьлесках.

Лістападныя, рэдка шматгадовазялёныя кусты і невялікія дрэвы вышынёй да 15 м, з парасткамі, якія ўкрытыя калючкамі даўжынёй 0,5 — 15 см. Кветкі двухполыя, пераважна белыя або ружова-белыя, з моцным водарам мігдалаў. Цьвітуць у канцы траўня — пачатку чэрвеня. Плады яблыкападобныя, чырвоныя, амаль чорныя, аранжавыя, жоўтыя або зеленавата-жоўтыя, высьпяваюць у верасьні — кастрычніку. Сакавітыя, смачныя, маюць 4 — 11% цукроў, 0,5 — 0,7% арганічных кісьляў (у асноўным вінна-каменнай і лімоннай), 20 — 100 мг % вітаміну C, 2 — 3 мг % каратыну, 4 — 6 мг % вітаміну E. Асабліва багатыя пэктынам — 1,9%, і сарбітам (у высушаных пладах да 22,5%).

Плады ўжываюць у сьвежым выглядзе, а таксама гатуюць кісялі, сокі — часьцей у спалучэньні з сокамі кіслых ягад (чорнай парэчкі, журавін, барбарысу) і яблыкаў, джэмы, варэньне, павідла, жэле, мармэляды, кампоты. Высушаныя плады ўжываюць як сурагат кавы. Экстракт з пладоў або настой з кветак выкарыстоўваюць пры судзінных захворваньнях. У заходнеэўрапейскай кулінарыі даўней жэле служыла гарнірам да мясных страў; дзеці вясной елі почкі кветак глогу, зь іх таксама гатавалі салаты. У шляхецкай кулінарыі XIX — XX стагодзьдзяў былі папулярныя салодкія супы з глогу.

## Вонкавыя спасылкі

* Глог
* Сапегін Л. М. Батаніка. Сістэматыка вышэйшых расьлін, – 2-е выд. – Менск:  2011 – 199 с.


Катэгорыя:Лекавыя расьліны
30 жніўня

## Падзеі
* 1481 — у Вільні за змову супраць вялікага князя Казімера пакараныя сьмерцю князі Іван Гальшанскі і Міхал Алелькавіч
* 1704 — у Нарве заключанае пагадненьне паміж Расеяй і Рэччу Паспалітай пра ўдзел апошняй у Паўночнай вайне 1700—1721 гадоў
* 1721 — падпісаная Ніштацкая мірная дамова, якой скончылася Паўночная вайна
* 1867 — выяўлены какаін
* 1941 — пачалася блякада Ленінграду
* 1955 — заснаваны «Менскі камвольны камбінат»
* 1980 — у Польшчы працоўным прадстаўлена права аб’яднаньня ў незалежныя прафсаюзы
* 1990 — Татарстан абвясьціў незалежнасьць ад РСФСР
* 1991 — Азэрбайджан абвясьціў незалежнасьць ад СССР
* 2009 — на Radom Air Show у Радаме разьбіўся беларускі зьнішчальнік СУ-27

## Нараджэньні
* 1797 — Мэры Шэлі, ангельская паэтка і пісьменьніца рамантычнага жанру
* 1861 — Ісаак Левітан, расейскі мастак
* 1920 — Леанід Шварцман, савецкі і расейскі рэжысэр-мультыплікатар і мастак мультыплікацыйнага кіно
* 1951 — Гедымінас Кіркілас, летувіскі палітык, з 1992 году засядае ў Летувіскім Сейме, быў міністрам абароны Летувы з 2004 да 2006 году
* 1954 — Аляксандар Лукашэнка, першы прэзыдэнт Беларусі
* 1958 — Ганна Паліткоўская, расейская журналістка і праваабаронца
* 1962 — Аляксандар Літвіненка, былы падпалкоўнік дзяржбясьпекі, крытык прэзыдэнта РФ Уладзімера Пуціна
* 1963 — Пол Оўкенфолд, брытанскі DJ
* 1972 — Камэран Дыяс, амэрыканская акторка
* 1972 — Павал Нэдвэд, чэскі футбаліст, лепшы футбаліст Эўропы 2003 году
* 1975 — Натальля Цылінская, беларуская раварыстка, васьміразовая чэмпіёнка сьвету
* 1979 — Зьміцер Дзьяканаў, расейскі актор тэатру й кіно

## Сьмерці
* 1957 — Аляксей Касьцякоў, савецкі навуковец-заснавальнік мэліярацыйнай навукі
* 1998 — Даг Крыстэр Воле (больш вядомы як Дэніз Поп), швэдзкі музычны прадусар
* 2009 — Аляксандар Жураўлевіч, беларускі лётчык
* 2009 — Аляксандар Марфіцкі, беларускі лётчык
* 2022 — Міхаіл Гарбачоў, савецкі палітык, прэзыдэнт СССР

## Сьвяты
* Міжнародны дзень зьніклых людзей
24 жніўня

## Падзеі
* 79 — Ад вывяржэньня вулькану Вэзувій гінуць рымскія гарады Пампэі і Геркулянум
* 410 — Заходнія готы на чале з Алярыхам Першым рабуюць Рым
* 1572 — Баўтрамееўская ноч: пагром каталікоў супраць кальвіністаў (Гугенотаў) у Францыі, пад час якога забітыя тысячы людзей
* 1654 — Бітва пад Шапялевічамі, у якой літоўскае войска пацярпела першую паразу пад час Трынаццацігадовай вайны
* 1913 — У Капэнгагене адчыняецца знакамітая статуя русалкі
* 1989 — Тадэвуш Мазавецкі становіцца першым некамуністычным прэм’ер-міністрам паваеннай Польшчы
* 1991 — Вярхоўная Рада Ўкраіны прымае дэклярацыю аб незалежнасьці
* 1991 — Міхаіл Гарбачоў сыходзіць з пасады генэральнага сакратару КПСС
* 1995 — Выйшла апэрацыйная сыстэма Windows 95

## Нараджэньні
* 1198 — Аляксандр II, кароль Шатляндыі
* 1847 — Аўгустын Пацэвіч, заслужаны лекар Пружаны, філянтроп
* 1892 — Людвік Бацянскі, польскі афіцэр і палітык
* 1899 — Хорхэ Люіс Борхэс, аргентынскі пісьменьнік
 1901 — Сямён Гершгорын, беларускі савецкі матэматык
* 1903 — Грэгэм Сазэрленд, брытанскі мастак
* 1906 — Юльян Саковіч, беларускі грамадзкі і палітычны дзяяч
* 1928 — Янка Раманоўскі, беларускі мастак
* 1929 — Ясір Арафат, лідэр Палестыны
* 1939 — Яўген Мечыслававіч Сідаровіч, беларускі навуковец ў галіне будаўнічае мэханікі
* 1947 — Паўлё Каэльё, бразыльскі пісьменьнік і паэт
* 1948 — Жан-Мішэль Жар, францускі музыка
* 1958 — Майкл Джэксан, амэрыканскі сьпявак
* 1977 — Робэрт Энке, нямецкі футбаліст, брамнік

## Сьмерці
* 79 — Плініюс Старэйшы, рымскі філёзаф
* 1617 — Сьвятая Роза Лімская, каталіцкая сьвятая
* 1929 — Ян Фабрыцыюс, савецкі войскавод Грамадзянскай вайны
* 1990 — Сяргей Даўлатаў, расейскі пісьменьнік
* 1999 — Аляксей Гардзіцкі, беларускі літаратуразнаўца
* 1999 — Уладзімер Кісель, пэдагог, удзельнік антысавецкага падпольнага руху
* 2006 — Віктар Паўлаў, савецкі і расейскі актор тэатра кіно
* 2015 — Ала Канапелька, беларуская паэтка

## Сьвяты
* Дзень Сьвятога Баўтрамея
* Дзень незалежнасьці Ўкраіны (1991)
* Дзень Сьцягу Лібэрыі
* У Праваслаўнай царкве — памяць правялебнага князя Фёдара Астроскага
Дзьвінка Маціяш

**Дзьвінка (Дзьвеніслава) Маціяш** (;  у 1978) — украінская паэтка і перакладчыца.

Нарадзілася ў Кіеве. Скончыла Нацыянальны ўнівэрсытэт «Кіева-Магілянская акадэмія» (2002). Перакладае з ангельскай, польскай, беларускай, расейскай моваў. Пераклала кнігу Леаніда Плюшча «Ў карнавале гісторыі» (2002). Укладальніца ды перакладчыца паэтычнага зборніка Андрэя Хадановіча «Лісты з-пад коўдры» (2002) па-ўкраінску.

Катэгорыя:Украінскія літаратаркі
Даніла Васільевіч Шчаня

**Дані́ла Васі́левіч Шчаня́** ( 1450—1515?) — маскоўскі военачальнік, князь.

Паходзіў з Гедзімінавічаў (праўнук Патрыкея Нарымунтавіча), пачынальнік роду князёў Шчаняцевых.

Зь сярэдзіны 1470-х г. — прыбліжаны Вялікага Князя Івана III. Намесьнік у Вялікім Ноўгарадзе (1502—1505, 1508—1510), Маскве (з 1510), думны баярын (з 1512). У 1489 — адзін з кіраўнікоў экспэдыцыі ў Вятку, якая зьліквідавала незалежнасьць гэтага краю ад Масквы. У 1495—1496, 1501—1502 ваяваў супраць швэдаў у Фінляндыі.

Найбольш вызначыўся ў войнах з ВКЛ. У канцы 1492 — пачатку 1493 адваяваў у Літвы Вязьму. Вясной 1500 году пасланы «с тверскою силой» на дапамогу нерашучаму ваяводзе Юрыю Захар’ічу; пастаўлены на чале вялікага палка, 14 ліпеня нанёс зьнішчальнае паражэньне літоўскаму войску на чале з князем Канстанцінам Астроскім у бітве на Вядрошы. У ліпені 1502 разам з сынам Івана III Дзьмітрыем кіраваў аблогаю Смаленску, у лістападзе таго ж году вёў перамовы зь літоўскімі пасламі аб перамір’і. У 1508 годзе пасланы зь Вялікіх Лук падтрымаць мяцеж Глінскіх. У канцы 1512 — пачатку 1513 фактычны кіраўнік маскоўскага войска ў першым Смаленскім паходзе; улетку 1513 спрабаваў авалодаць Полацкам. Разам з Васілём III кіраваў трэцім Смаленскім паходам, асабіста прыняў капітуляцыю смалянаў 31 ліпеня 1514. Апошнія зьвесткі пра Данілу Шчаню адносяцца да 1515, калі ён з войскамі знаходзіўся ў Дарагабужы.

## Літаратура
* 
* Зимин А. А. Россия на пороге Нового времени. Москва, 1972.
* Зимин А. А. Формирование боярской аристократии в России во второй половине XV — первой трети XVI в. Москва, 1988.

Катэгорыя:Вайскоўцы Маскоўскага княства
Катэгорыя:Удзельнікі літоўска-маскоўскай вайны 1500—1503 гадоў
Катэгорыя:Удзельнікі літоўска-маскоўскай вайны 1507—1508 гадоў
Катэгорыя:Удзельнікі маскоўска-літоўскай вайны 1512—1522 гадоў (маскоўскі бок)
11 верасьня

## Падзеі
* 1918 — выйшаў дэкрэт аб увядзеньні міжнароднай мэтрычнай сыстэмы мер і вагі на тэрыторыі Беларусі, Расеі і Ўкраіны. Для гэтага быў устаноўлены пераходны пэрыяд да 31 студзеня 1924 году
* 1973 — путч Аўгуста Піначэта ўсталяваў 17-гадовую дыктатуру ў Чылі і выклікаў шэраг радыкальных эканамічных рэформаў
* 1996 — заснаваны «Беларускі цэмэнтны завод»
* 2001 — сэрыя тэрарыстычных атак на Злучаныя Штаты Амэрыкі

## Нараджэньні
* 1524 — П’ер дэ Рансар, францускі паэт
* 1855 — Еўдакім Раманаў, беларускі археоляг, гісторык, этнограф, фальклярыст
* 1861 — Эрык фон Фалькенгайн, нямецкі генэрал, ваенны міністар Нямеччыны, начальнік генэральнага штабу Нямеччыны падчас Першай сусьветнай вайны
* 1862 — О. Генры, амэрыканскі пісьменьнік
* 1865 — Ян Райніс, латыскі паэт, драматург
* 1877 — Фэлікс Дзяржынскі, беларускі бальшавік
* 1907 — Леў Аборын, расейскі піяніст
* 1928 — Алесь Белакоз, беларускі настаўнік, краязнаўца, музэязнаўца
* 1935 — Герман Цітоў, савецкі касманаўт
* 1937 — Ёсіф Кабзон, савецкі ды расейскі сьпявак
* 1972 — Алесь Пашкевіч, беларускі пісьменьнік і мовазнавец, старшыня Саюзу беларускіх пісьменьнікаў
* 1982 — Сьвятлана Ціханоўская, беларуская палітычная дзяячка, кандыдат у прэзыдэнты Рэспублікі Беларусі на выбарах 2020 г.

## Сьмерці
* 1382 — Людвік I Вялікі, кароль Вугоршчыны і Польшчы
* 1530 — Канстантын Астроскі, князь, дзяржаўны дзеяч Вялікага Княства Літоўскага
* 1652 — Гедэон Міхал Трызна, са шляхецкага роду Трызнаў гербу «Газдава»
* 1973 — Сальвадор Альендэ, прэзыдэнт Чылі
* 1988 — Павал Рапапорт, расейскі археоляг, гісторык архітэктуры

## Сьвяты
* Дзень вайсковай славы Расеі, усталяваны ў гонар перамогі расейскай эскадры пад камандаваньнем адмірала Фёдара Ўшакова над турэцкай эскадрай ля мыса Тэндра (1790)
1972

## Падзеі
* 30 студзеня — Крывавая Нядзеля ў Ландандэры (Паўночная Ірляндыя). Войскамі Вялікай Брытаніі забітыя 14 каталікоў, якія выступілі ў абарону сваіх грамадзянскіх правоў
* Студзень — заснаваны бюлетэнь «Родная прырода»
* 3 сакавіка — Запуск касьмічнага апарата Піянэр-10, першага рукатворнага аб’екта, які пакінуў межы Сонечнай сыстэмы (1983)
* 7 верасьня — у Менску заснавалі Інстытут парашковай мэталюргіі
* 10 верасьня:
** створаны Беларускі жаночы камітэт у Вікторыі, беларуская арганізацыя ў Мэльбурне (Аўстралія)
** Генрых Бёль атрымаў Нобэлеўскую прэмію ў галіне літаратуры

## Нараджэньні
* 13 студзеня — Віталь Шчэрба, беларускі спартовец, гімнаст, шасьціразовы алімпійскі чэмпіён
* 24 студзеня — Бэт Гарт, амэрыканская сьпявачка, музыка, кампазытар
* 29 лютага — Сяргей Абрамаў, расейскі дзяржаўны дзяяч
* 31 сакавіка — Аляхандра Амэнабар, гішпанскі кінарэжысэр
* 17 красавіка — Джэніфэр Гарнэр, амэрыканская акторка («Сарвігалава», «Электра»)
* 20 красавіка
** Кармэн Электра, амэрыканская мадэль, акторка
** Сьвятлана Ішмуратава, расейская біятляністка
* 16 траўня — Анджэй Дуда, польскі дзяржаўны дзяяч, прэзыдэнт Польшчы (ад 2015)
* 18 траўня — Аляксандар Кульлінковіч, беларускі рок-музыка, лідэр гурта Neuro Dubel
* 2 чэрвеня — Кацярына Карстэн, беларуская вясьлярка, двухразовая алімпійская чэмпіёнка
* 8 чэрвеня — Юры Вальмус, беларускі кампазытар
* 15 чэрвеня — Маркус Ганэман, амэрыканскі футбаліст
* 19 чэрвеня — Жан Дзюжардэн, францускі актор, ляўрэат прэміі «Оскар»
* 23 чэрвеня — Зынэдын Зыдан, францускі футбаліст, чэмпіён сьвету 1998
* 8 ліпеня — Вольга Караткевіч, беларуская літаратарка, журналістка, навуковы дзеяч
* 6 жніўня — Ірына Рынейская, дзяржаўная дзяячка Беларусі
* 15 жніўня — Бэн Афлек, амэрыканскі актор
* 16 жніўня — Алег Сьліжэўскі, 5-ы міністар юстыцыі Рэспублікі Беларусь (з 2011 году)
* 28 жніўня — Зьміцер Завадзкі, беларускі журналіст, тэлеапэратар, які зьнік пры таямнічых абставінах 7 ліпеня 2000
* 30 жніўня:
** Кэмэран Дыяс, амэрыканская акторка
** Павал Нэдвэд, чэскі футбаліст, лепшы футбаліст Эўропы 2003 году
* 20 верасьня:
** Віктор Понта, румынскі дзяржаўны дзяяч, прэм’ер-міністар Румыніі (2012-2015)
** Радолфу Абрантэс, бразыльскі сьпявак і музыка
* 30 верасьня — Сяргей Гурэнка, беларускі футбаліст і футбольны трэнер
* 2 лістапада — Саркіс Аўсэпян, армянскі футбаліст і футбольны трэнер
* 14 лістапада — Джош Дэмэл, актор ЗША
* 3 сьнежня — Алег Ляшко, украінскі дэпутат Вярхоўнай рады, кіраўнік Радыкальнай партыі
* 25 сьнежня — Віталь Сіліцкі, беларускі палітоляг, дырэктар Беларускага інстытуту стратэгічных дасьледаваньняў (BISS).
* 29 сьнежня — Джуд Лоў, ангельскі актор, ляўрэат прэміі BAFTA

## Сьмерці
* 9 лютага — Лявонці (Стасевіч), праваслаўны сьвятар, рэпрэсаваны ў БССР
* 24 лютага — Казімер Марач, савецкі вайсковы марак, што загінуў падчас аварыі на АПЛ «К-19»
* 28 ліпеня — Язэп Гладкі, беларускі этнограф, мовазнаўца, лексыкограф і пэдагог
* 17 верасьня — Сымон Кандыбовіч, беларускі дзяржаўны дзяяч, гісторык.
Чэмпіянат Беларусі па футболе

**Чэмпіянат Беларусі па футболе** праводзіцца з 1992 году Беларускай фэдэрацыяй футболу. Праходзіць па сыстэме «вясна-восень». Пераможца чэмпіянату перад пачаткам наступнага сэзону гуляе матч за Супэркубак зь дзейным уладальнікам Кубка Беларусі.

## Структура
Чэмпіянат складаецца з трох прафэсійных ліг. Чэмпіянаты гораду Менску і вобласьцяў зьяўляюцца аматарскімі.

У другую лігу можа заявіцца любы паўпрафэсійны клюб. З вышэйшай і першай ліг штогод некалькі клюбаў, якія занялі апошнія месцы, пераходзяць у лігу ніжэй; адпаведная колькасьць клюбаў зь першай і другой ліг займаюць іхныя месцы.

## Глядзіце таксама
* Кубак Беларусі па футболе
* Супэркубак Беларусі па футболе
Латвійскі лат

**Латві́йскі лат** (, мн. *Lati*, код **LVL**) — былая афіцыйная валюта Латвійскай Рэспублікі ў пэрыяды 1922—1941 і 1993—2013 гадох. Скарачаецца як **Ls**. 1 латвійскі лат дзеліцца на 100 **сантымаў** (, мн. *santīmi*). Манэты былі эмітаваны ў наміналах 1, 2, 5, 10, 20 і 50 сантымаў, таксама як 1, 2 і 100 латаў. Выдаваліся банкноты наміналам у 5, 10, 20, 50, 100 і 500 латаў. Таксама існавалі залатыя і срэбныя памятныя манэты наміналамі ў 2, 10, 20 і 100 латаў.

## Гісторыя
Лат як грашовая адзінка Латвійскай Рэспублікі ўпершыню зьявіўся ў 1922 годзе, замяніўшы латвійскія рублі (*Latvijas rubļi*), і праіснаваў да 1940 году, калі Латвія была далучаная да СССР, і на яе тэрыторыі быў уведзены савецкі рубель. Пасьля аднаўленьня незалежнасьці Латвіі ў 1991 годзе, у абарот увайшлі часовыя грошы, якія таксама называліся латвійскімі рублямі. 5 сакавіка 1993 году была ўпершыню прадстаўленая банкнота ў 5 латаў. Грашовая рэформа была скончаная 20 чэрвеня 1998 году, з увядзеньнем асыґнацыі ў 500 латаў. 1 студзеня 2014 году Латвія перайшла да выкарыстаньня эўра.

## Абменны курс
З 30 сьнежня 2004 году абменны курс лату быў прывязаны да эўра, і роўны 1,42287 эўра за 1 лат. Паводле II Эўрапейскага мэханізму абмену валюты, да якога лат быў далучаны 2 траўня 2005 году, кошт лату мусіў знаходзіцца ў дыяпазоне 7,5% ад гэтага курсу. На 27 лютага 2009 году 1 эўра быў роўны 0,702804 латыскага лату.

## Вонкавыя спасылкі
* Нацыянальны банк Латвійскае Рэспублікі

Катэгорыя:Валюты, замененыя на эўра
Катэгорыя:Латвійскія грошы
Катэгорыя:ISO 4217
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1922 годзе
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1993 годзе
Катэгорыя:Зьніклі ў 2014 годзе
Катэгорыя:Фіксаваны абменны курс
Айгарс Калвітыс

**Айґарс Калвітыс** (; нарадзіўся 27 чэрвеня 1966 году, Рыга) — латвійскі палітык, прэм’ер-міністар Латвіі ў 2004—2007 гг.

## Жыцьцяпіс
Скончыў Латвійскі сельскагаспадарчы ўнівэрсытэт у 1992 па спэцыяльнасьці «эканоміка». З 1992 па 1998 год Калвітыс рабіў мэнэджарам у розных сфэрах, зьвязаных зь сельскаю гаспадаркай.

У 1997 годзе стаўся адным з заснавальнікаў Народнае партыі Латвіі (*Tautas Partija*). У 1998 годзе ўпершыню абраны ў парлямэнт Латвіі. У 1999—2000 гадах — міністар сельскае гаспадаркі. У 2000—2002 гадах — міністар эканомікі. У 2002 годзе Калвітыс зноў абраны дэпутатам парлямэнту і ўзначаліў фракцыю Народнае партыі. 28 кастрычніка 2004 году латвійскі парлямэнт адправіў у адстаўку правацантрысцкі (складаўся зь сябраў «Хаўрусу зялёных і сялянаў», Народнае партыі і Латвійскае першае партыі) урад на чале з Індулісам Эмсысам. 24 лістапада 2004 году прэзыдэнтка Латвіі Вайра Віке-Фрэйбэрґа даручыла Айґарсу Калвітысу стварэньне новага кабінэту міністраў. 2 сьнежня 2004 году парлямэнт зацьвердзіў урад Айґарса Калвітыса — адзінаццаты з моманту абвяшчэньня незалежнасьці Латвіі ў 1991 годзе Кааліцыйны ўрад сфармавалі чатыры правыя сілы — Народная партыя, «Новы час», Першая партыя і Хаўрус зялёных і сялянаў. Гэтыя партыі кантралююць 70 з 100 галасоў у Сэйме. У апазыцыі засталіся праварадыкалы з аб’яднаньня «Айчыне і Свабодзе — Рух за нацыянальную незалежнасьць Латвіі» і тры партыі, што прадстаўляюць інтарэсы расейскамоўнага насельніцтва. У выніку ўрадавага крызісу Калвітыс сышоў з пасады прэм’ер-міністра 5 сьнежня 2007 году, канчаткова перадаўшы свае паўнамоцтвы Іварсу Ґодманісу 20 сьнежня.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Народная партыя Латвіі

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Рызе
Катэгорыя:Паслы на Сойм Латвіі
Катэгорыя:Міністры Латвіі
Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Латвіі
20 лютага

## Падзеі
* 1472 — Каралеўства Шатляндыя атрымала ў якасьці пасагу Аркнэйскія і Шэтландзкія астравы
* 1530 — каранацыя Жыгімонта Аўгуста 
* 1816 — у Рыме адбылася прэм’ера опэры «Сэвільскі цырульнік»
* 1872 — у Нью-Ёрку адкрыўся Музэй Мэтраполітэн
* 1909 — француская газэта «Le Figaro» апублікавала «Маніфэст футурызму»
* 1918 — была выдадзеная Першая ўстаўная грамата да народаў Беларусі
* 1922 — Віленскі сойм пастанавіў далучыць Сярэднюю Літву да міжваеннае Польскае Рэспублікі
*  2002 — на зімовай Алімпіядзе ў Солт-Лэйк-Сіці (ЗША) хакейная зборная Беларусі перамагла Швэцыю і ўпершыню ў сваёй гісторыі выйшла ў паўфінал

## Нараджэньні
* 1889 — Фёдар Турук, беларускі гісторык і грамадзкі дзяяч
* 1925 — Робэрт Олтман, амэрыканскі рэжысэр
* 1947 — Валеры Мазынскі, тэатральны рэжысэр, стваральнік менскага тэатру «Вольная сцэна»
* 1951 — Гордан Браўн, брытанскі палітык, лейбарыст, прэм'ер-міністар Вялікабрытаніі з 27 чэрвеня 2007
* 1959 — Аляксандра Наталі-Сьвят, польскі палітык, дэпутат Сойму 5-га й 6-га скліканьняў
* 1962 — Аляксей Шэдзько, беларускі музыка, актор тэатру і кіно
* 1967 — Курт Кабэйн, рок-сьпявак
* 1968 — Павал Выпых, польскі дзяржаўны дзяяч

## Сьмерці
* 1054 — Яраслаў Уладзімеравіч, вялікі князь кіеўскі
* 1790 — Іосіф II, кароль Нямеччыны
* 1810 — Марцін Пачобут-Адляніцкі, віленскі астраном і асьветнік
* 1963 — Канстанцін Галкоўскі, кампазытар, адзін з клясыкаў сучаснай беларускай музыкі
* 1963 — Канстантын Палікарповіч, беларускі археоляг
* 1988 — Павал Каруза, беларускі фальклярыст, этнамузыколяг, кампазытар, грамадзка-палітычны дзеяч
* 2000 — Анатоль Сабчак, расейскі палітычны дзеяч часоў «перабудовы», першы мэр Санкт-Пецярбургу

## Сьвяты
*
28 лютага

## Падзеі
* 1468 — у Вялікім Княстве Літоўскім прымаецца першы крымінальны кодэкс, так званы Судзебнік, які яшчэ называюць Статутам Казіміра. Напісаны ён быў на старабеларускай мове і спарадкаваў усе віды злачынстваў і пакараньняў
* 1609 — Вайна Рэчы Паспалітае са Швэцыяй: войска гетмана вялікага Яна Караля Хадкевіча распачало аблогу Парнава
* 1768 — была створаная Барская канфэдэрацыя
* 1835 — выйшаў у сьвет першы друкаваны звод фінскага эпасу «Калевала»
* 1854 — заснаваная Рэспубліканская партыя ЗША
* 1916 — у Вільні выйшаў першы нумар беларускае газэты «Гоман»
* 1920 — Антон Луцкевіч пакінуў пасаду старшыні Рады БНР
* 1922 — Ангельшчына вызнала незалежнасьць Эгіпту
* 1935 — амэрыканскі хімік Ўолес Карозэрс сынтэзаваў нэйлён
* 1991 — завяршэньне вайны ў Пэрсыдзкай затоцы

## Нараджэньні
* 1683 — Рэнэ Рэамюр, францускі вучоны, вынаходнік тэрмомэтра
* 1801 — Мацей Казімер Валанчэўскі, рэлігійны дзеяч, летувіскі пісьменьнік, гісторык, этнограф, асьветнік
* 1880 — Мартырас Сар'ян, армянскі мастак
* 1886 — Макс Фасмэр, нямецкі мовазнаўца
* 1897 — Васіль Юшкевіч, савецкі вайскавод, генэрал-палкоўнік
* 1935 — Леанід Калодзежны, беларускі пісьменьнік
* 1937 — Георгі Галенчанка, беларускі гісторык, кнігазнавец
* 1942 — Дына Дзоф, легендарны італьянскі футбаліст, брамнік, чэмпіён сьвету 1982 году
* 1942 — Браян Джонз, рок-музыка, гітарыст The Rolling Stones
* 1944 — Зэп Маер, легендарны нямецкі футбаліст, брамнік, чэмпіён сьвету 1974 году
* 1951 — Урал Латыпаў, беларускі палітычны дзеяч
* 1958 — Натальля Эстэмірава, расейская праваабаронца, журналіст
* 1958 — Барыс Сьвятлоў, беларускі грамадзкі й дзяржаўны дзяяч
* 1982 — Наталя Вадзянава, расейская фотамадэль
* 1984 — Караліна Куркова, чэская топ-мадэль

## Сьмерці
* 1525 — Куаўтэмок, апошні кіраўнік ацтэкаў
* 1616 — Мікалай Крыштоф Радзівіл «Сіротка», дзяржаўны дзеяч Вялікага княства Літоўскага, вандроўнік
* 1708 — Стэфан Тызэнгаўз, з роду Тызэнгаўзаў гербу Буйвал І
* 1941 — Альфонс XIII, гішпанскі кароль
* 1942 — Канстантын Кернажыцкі, беларускі гісторык
1683

## Падзеі
* Перамога польска-аўстрыйскага войска над туркамі ў Венскай бітве

## Нараджэньні
* 28 лютага — Рэнэ Рэамюр, францускі навукоўца, вынаходнік тэрмомэтра

## Сьмерці
* 30 ліпеня — Марыя-Тэрэза, першая жонка францускага караля Люі XIV

## Вонкавыя спасылкі