Юльян Бакшанскі

**Юлья́н Бакша́нскі**, сустракаецца таксама **Юліян Бакштанскі** (, ; 1824, маёнтак Тупальшчына, Сьвянцянскі павет, Віленская губэрня, цяпер Смаргонскі раён Гарадзенскай вобласьці — 4 красавіка 1863, вёска Сьвечкі, Вялейскі павет, Віленская губэрня, цяпер Маладэчанскі раён Менскай вобласьці) — публіцыст, рэвалюцыянэр, аўтар знакамітай «Адозвы да смаргонскіх сялян», удзельнік паўстаньня 1863—1864 гадоў на тэрыторыі Ашмянскага й Вялейскага паветаў. Падпісваўся імем *«Бакшчанін»* ().

## Біяграфія

### Паходжаньне
Юльян Бакшанскі паходзіў са шляхецкага роду Бакшанскіх гербу «Сякера» () (ці гербу «Здань» ()). Бацька Юзэф паходзіў родам са Смаргоні, быў судзьдзёй, уладальнікам маёнтку Тупальшчына і кіраваў дзяржаўным маёнткам Смаргонь, які калісьці належаў графу Каралю Пшэзьдзецкаму, але быў канфіскаваны за ўдзел гаспадара ў Лістападаўскім паўстаньні і перайшоў ва ўласнасьць дзяржавы. За ўдзел Юльяна Бакшанскага ў паўстаньні маёнтак Тупальшчына, які быў паезуіцкім, а таксама маёнтак Васілеўшчына, былі канфіскаваныя. Маці Юльяна Юстына Бакшанская паходзіла з роду Невяровічаў гербу «».

### Адукацыя
У 1838 годзе Юльян Бакшанскі пачаў вучыцца ў Віленскай гімназыі. Удзельнічаў у дзейнасьці польскіх тайных гурткоў, чытаў Адама Міцкевіча і Юльюша Славацкага. У 1841 г. дырэктар гімназыі Ўсьцінаў знайшоў сярод сшыткаў Бакшанскага забароненыя вершы. Справа была перададзеная ў сьледчы камітэт, а Юльян Бакшанскі быў арыштаваны. Пазьней ён сьведчыў, што гэты пэрыяд узмацніў у ім нянавісьць да царызму:

### Ссылка
За сувязь з тайнымі студэнцкімі гурткамі й хаваньне забароненых кнігаў у 1842 року сасланы ў Разанскую губэрню. У Разані працаваў у губэрнскім кіраваньні. У губэрнскім кіраваньні ён быў вымушаны працаваць у сваім па 14 гадзінаў на содні, не атрымліваючы ніякага заробку на працягу першых гадоў. Быў пазбаўлены права выезду за межы гораду й ліставаньня з роднымі. Калі ён прадставіў мясцоваму губэрнатару сваё цяжкае матэрыяльнае становішча, атрымаў цынічны адказ, што ён дазваляе Бакшанскаму скончыць жыцьцё самагубствам. У роспачы ён няўдала паспрабаваў зьдзейсьніць самагубства. Выйшаўшы са шпіталя, ён напісаў скаргу імпэратару, «у пакараньне» за што быў кінуты ў турму на год. У пачатку 1846 году быў вызвалены й атрымаў дазвол вярнуцца на Радзіму.

### Адозва да смаргонскіх сялянаў
У 1846 годзе вярнуўся ў Вільню, дазвол на гэта расейскія ўлады далі па просьбе бацькі Юльяна. Пад уражаньнем ад  ўключыўся ў палітычную дзейнасьць. Натхнёны сялянскімі выступамі на тэрыторыі сучасных Беларусі й Летувы ў 1846—1847 гадах, ён пачынае разумець важнасьць сацыяльнага чыньніку змаганьня з Расейскай імпэрыяй і шукаць апірышча ў сялянах. У сакавіку 1847 году ён вярнуўся ў родны маёнтак Тупальшчына, дзе ў красавіку 1847 году напісаў знакамітую «Адозву да смаргонскіх сялян», у якой заклікаў аб’яднацца зь мяшчанамі й салдатамі й выступіць супраць памешчыкаў. Выказваў ідэю аб рашаючай ролі народных мас у жыцьці грамадзтва, разглядаў народнае паўстаньне як асноўны сродак вырашэньня сацыяльных і нацыянальных праблем. У маёнтку Тупальшчына ў той час працягвалася супрацьстаяньне сялянаў зь Юзэфам Бакшанскім.

У 1844 годзе Юзэф Бакшанскі быў пазбаўлены права на кіраваньне маёнткам Смаргонь, што належаў калісьці Каралю Пшэзьдзецкаму. Сяляне патрабавалі павялічэньня надзелаў, у выніку чаго распачаліся выступленьні. У 1846 годзе для падаўленьня сялянскіх выступленьняў і прымусу сялянаў да выкананьня паншчыны ў ваколіцах Смаргоні былі прыцягнуты войскі й паліцыя. Батальён расейскіх жаўнераў заставаўся ў ваколіцах Смаргоні й ў 1847 годзе, бо незадавальненьне сялянаў не зьнікала й напружаньне надалей заставалася. На гэтай глебе, распаленай змаганьнем паміж сялянамі й фальваркам, і выйшла адозва Бакшанскага.

Адозва Бакшанскага была адным з этапаў больш шырокага пляну, які павінен быў прывесьці да сялянскага паўстаньня. Бакшанскі потым сьведчыў, што заключыў дамову з Маскоўскім чыгуначным будаўнічым таварыствам аб прадастаўленьні кантынгенту рабочых. З гэтай мэтай ён накіраваўся ў Ашмяны, дзе пачаў вярбоўку сялянаў для працы на будаўніцтве чыгункі. Такім чынам, ён атрымаў бы больш блізкі доступ да сялянаў, а дазвол, выдадзены чыгуначнай кампаніяй, дастаткова гарантаваў бы асабістую бясьпеку ў выпадку ўмяшаньня павятовых уладаў. Яго намерам было назіраць за найбольш энэргічнымі сялянамі, пасьля чаго падрыхтаваць іх стаць кіраўнікамі паўстаньня. А ў выпадку адсутнасьці жадаючых, ён зьбіраўся выправіцца па вёсках. Падрыхтаваўшы сялянаў, Бакшанскі меў намер пачаць паўстаньне, плянуючы яго ў шырокім размаху. Яму здавалася, як ён сьведчыў, што пад уплывам падзеяў у Галіцыі глеба была настолькі падрыхтавана, што «варта толькі падняць бунт, і падзеі пойдуць сваёй хадой». Сяляне павінны былі ісьці на Вільню, абыходзячы Ашмяну, дзе разьмяшчаліся моцныя адьдзелы расейскіх войскаў. Завяршальным этапам быў захоп Вільні. Аналіз зьместу адозвы Бакшанскага паказвае, што аўтар імкнуўся ўсяліць у сялян перакананьне, што яны складаюць «амаль усю сілу нацыі» і «ўсю вайсковую моц». Асноўная роля сялян у вытворчасьці матэрыяльных даброт магла цалкам гарантаваць незалежнасьць вёскі ад памешчыцкага двару. Залежнасьць ад памешчыкаў неапраўданая, бо ўсе людзі роўныя. У адозьве Бакшанскага была спроба растлумачыць крыніцы саслоўнай няроўнасьці, характэрнай для ўсіх вядомых зваротаў да сялянаў таго пэрыяду. Пераконваючы сялян у тым, што прыгоннае права існавала не заўсёды, Бакшанскі піша, што шляхта, маючы за сабой «сілу маральную, гэта значыць адукацыю ці розум», і «пазнаўшы слабасьць неадукаванасьці, вырашыла праз той свой розум завалодаць сялянамі». Такая трактоўка, верагодна, зьяўляецца перажыткам асьветніцкіх поглядаў на ролю розуму ў сацыяльных працэсах. Зварот Бакшанскага да галіцкага досьведу асабліва паказальны, бо мясцовыя сяляне «першымі зразумелі сваё жаласнае становішча… і ў 1846 г. сумеснымі сіламі зьнішчылі сваіх паноў і ўладароў». Акрамя сялянаў Бакшанскі ў сваёй адозьве зьвяртаўся таксама і да жаўнераў з заклікам выступіць разам супраць «афіцэраў, ураднікаў і паноў».

Сваю адозву Бакшанскі адправіў 8 красавіка 1847 году поштаю на імя смаргонскага войта Кучэўскага. Апошні, які не ўмеў чытаць, перадаў яго ў валасное кіраваньне, дзе ў прысутнасьці зацікаўленых сялянаў з усёй воласьці зьмест адозвы голасна зачытаў валасны пісар. Зьмест праклямацыі, нярэдка скажоны, вокамгненна разышоўся па ўсім Ашмянскім павеце, а хутка ахапіў і суседнія паветы. Праклямацыю атрымаў з валасной управы паліцэйскі афіцэр Банькоўскі, які меў намер перадаць адозву сваім уладам на наступны дзень. У той час, карыстаючыся адсутнасьцю Банькоўскага, яго жонка дазволіла знаёмым зрабіць копіі звароту. У выніку некалькі дзесяткаў асобнікаў разышліся па шматлікіх паветах, што выклікала ўсеагульны ажыятаж. Наконт выяўленьня аўтара звароту расейскі ўраднік Буксгоэўдэн выказаў упэўненасьць, што яго напісаў чалавек, які добра дасьведчаны «пра людзей, у рукі якіх зварот павінен быў трапіць. Усе гэтыя людзі маюць такія характарыстыкі, што ні адзін зь іх ня мог захаваць у таямніцы зьмест пракламацыі й быў вымушаны абнародаваць яго ў абавязковым парадку з-за сваёй непісьменнасьці альбо неасьцярожнасьці й пэўнай балбатлівасьці…». Мясцовыя ўлады паведамлялі, што па ўсёй мясцовасьці сяляне «зьбіраюцца натоўпамі, раяцца й гавораць адзін аднаму ўсялякія дзіўныя рэчы…». У выніку была створана сьледчая камісія. 17 ліпеня 1847 Бакшанскі быў арыштаваны ў маёнтку сваёй цёткі Ганараты Шымкевіч. Паліцыя знайшла яго сьлед, выявіўшы пячатку, якой быў пазначаны ліст са зваротам да сялянаў. Падчас паліцэйскага ператрусу ў маёнтку Бакшанскага знайшлі цікавыя матэрыялы. Сярод шматлікіх дакумэнтаў была знойдзена цыдулка, у якой згадвалася пра існаваньне нейкага *Зьвязу сяброў чалавецтва*.

Таксама ў паперах Бакшанскага быў разьдзел праграмы Зьвязу жанчынаў, які меў мэтай пераадоленьне людзкай няроўнасьці. Юльян Бакшанскі не расказаў сьледчым аб паходжаньні гэтых дакумэнтаў. Польскі гісторык Давід Файнгаўз мяркуе, што гэта мог быць тайны гурток самаадукацыі дзяўчат зь віленскай школы Гэрмана, у якой навучаліся сёстры Юльяна Юзэфа й Анеля Бакшанскія. Прыватная ўстанова Гэрмана доўгі час была папулярная сярод польскай інтэлігенцыі. Тут выкладаў літаратуру вядомы сваім патрыятызмам Аляксандар Здановіч, які сваю першую лекцыю ва ўстанове Гэрмана пачаў са словаў: «Я маю намер данесьці да вас, спадарыні, важнасьць і веліч ролі жанчыны ў грамадзтве, яе місіі». Падзеі 1846 г. у Кракаве й Царстве Польскім распалілі патрыятызм школьніц: яны таемна зьбіраліся, чыталі забароненыя вершы, горача кляліся служыць Радзіме. Ператрус, праведзены ў доме Бакшанскіх у Тупальшчыне, выявіў, што ў сястры Юльяна Анелі, вучаніцы школы Германа, быў дзёньнік, які, па словах кіраўніка сьледчай камісіі, «быў поўны надзвычайнай нянавісьці да ўрада» і «ўтрымліваў надзвычай сьмелыя выказваньні супраць сьвятой асобы манарха». Дзёньнік быў напісаны ў прыгожым, квяцістым стылі, незвычайным для пятнаццацігадовай дзяўчыны. У 1846 г. Анеля Бакшанская адзначала, што віленскі дамініканскі кляштар быў ператвораны ў турму, якая напаўняецца ўсё больш і больш, а захопнік беспакарана мучыць народ: 

Вайсковы суд у Вільні, улічваючы, што Бакшанскі другі раз быў абвінавачаны ў антыўрадавай дзейнасьці, прыгаварыў яго ў сьнежні 1847 г. да бестэрміновай катаргі, пасьля зьмякчыў прысуд да 12 гадоў катаргі. Юльян Бакшанскі знаходзіўся на катарзе ў Пятроўскай капальні ў Забайкальскім крае, а потым на вольным пасяленьні ў Краснаярску. У Пятроўску спаткаў Агатона Гілера. Па амністыі 1856 г. вярнуўся ў краіну ў пачатку 1858 г..

## Паўстаньне

У 1863 годзе Юльян Бакшанскі вярнуўся на радзіму. Далучыўся да паўстаньня, як і Кастусь Каліноўскі, належаў да шэрагу найбольш пасьлядоўных рэвалюцыянэраў, якіх адрозна ад «белых» звалі «чырвонымі». Гэты кірунак вызвольнага руху прадугледжваў дэмакратычную рэспубліку, перадачу зямлі сялянам, самавызначэньне народаў былой Рэчы Паспалітай. «Белыя» ж бачылі галоўнай мэтай паўстаньня аднаўленьне Рэчы Паспалітай у межах 1772 году.

У хуткім часе Юльян Бакшанскі й яго прыхільнікі, якіх называлі «партыяй Бакшанскага» (налічвала 22 асобы), далучыліся да атраду «Алізара» (), які фармаваўся ў ваколіцах Смаргоні. Юльян Бакшанскі стаў адным зь кіраўнікоў атраду. Атрад Бакшанскага дзейнічаў на тэрыторыі Ашмянскага й Вялейскага паветаў. Галоўнай мэтай было стварыць баяздольную, магутную арганізацыю, прыцягнуць да змаганьня сялянаў, на якіх разьлічваў Юльян Бакшанскі. Атрад Юльяна Бакшанскага са Смаргоні рушыў праз Аборак, Бярозаўцы, ,  да Гарадку, дзе да іх далучылася некалькі асобаў. У Гарадку атрад Бакшанскага вырашыў нечакана сьхіліць шлях у бок вёскі Сьвечкі, дзе яны спыніліся ў сядзібе Райнальда Куроўскага. Тут, выставіўшы на варту ключвойта з Гарадку Шчарбіцкага, які добраахвотна ўступіў у атрад, паўстанцы спакойна разьмясьціліся ў сядзібе адпачыць. У гэты час атрад расейскіх жаўнераў пад камандай сяржанта Собася, які перасьледаваў паўстанцаў, даведаўся ад мясцовых сялянаў, што атрад паўстанцаў накіраваўся ў Сьвечкі. Собась неадкладна даслаў у Маладэчна кур’ера з просьбай прыслаць войскі ў раён Сьвечак. Палкоўнік Колакаў выслаў да Сьвечак пяхоту.
Калі 4 красавіка (14 красавіка па старому стылю) 1863 году жаўнеры апынуліся ля сядзібы, Шчарбіцкі зрабіў трывожны стрэл, але адразу здаўся ў палон і заверыў, што яго сілай загналі ў паўстанцкі атрад. Раптам град куль накрыў усю сядзібу. Частка паўстанцаў уцякла праз сад, іншыя дастаткова трапна стралялі праз вокны й дзьверы, некалькі жаўнераў расейскага войска загінула. Кіраўнік атраду «Алізар» уцёк, загінула пяць асобаў: уласна Юльян Бакшанскі, Рафал Малішэўскі, Людвік Ямант, Леапольд Банькоўскі й 15-гадовы Ігнацы Сулістроўскі. Ужо пасьля бою, жаўнерамі й мясцовымі сялянамі быў забіты ўладальнік сядзібы Райнальд Куроўскі, а сядзіба была спалена.

Палеглыя паўстанцы былі пахаваны ў брацкай магіле на могілках Плябані. Цікава, што недалёка ад Плябані, у 1944 годзе, у 105-гадовым узросьце, памёр апошні ўдзельнік паўстаньня 1863—1864 гадоў, Ігнат Абрамовіч, які пахаваны ў мястэчку Краснае пад Маладэчнам.

## Ушанаваньне памяці
На месцы гераічнай сьмерці паўстанцаў, у наш час каля вёскі Плябань устаноўлены крыж і помнік.

## Літаратура
* 
* *[[Дзьмітры Матвейчык|Матвейчык, Дз. Ч.]]*, Паўстанне 1863—1864 гадоў у Беларусі: нарыс баявых дзеянняў / Дзмітрый Матвейчык. — Мінск : Медысонт, 2013. — 121 с.
* 
* 
* 
* 
* *Ona Maksimaitienė*, Lietuvos sukilėlių kovos 1863—1864 m. Vilnius : Mintis, 1969.
* *Мохнач Н. Н.*, Идейная борьба в Белоруссии в 30—40е годы XIX в. Мн., 1971. С. 97—102.
* *Смирнов А. Ф.*, Революционные связи народов России и Польши. 30-60 годы XIX века. — М., 1962.
* Восстание в Литве и Белоруссии 1863—1864 гг.: сб. документов / АН СССР, Ин-т славяноведения н др. М.; Вроцлав, 1965. С. 529.

## Заўвагі

## Крыніцы

Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1824 годзе
Катэгорыя:Паўстанцы 1863—1864 гадоў
Катэгорыя:Гісторыя Маладэчна