Радунь

**Ра́дунь** — мястэчка ў Беларусі, на рацэ Радуньцы. Цэнтар сельсавету Вярэнаўскага раёну Гарадзенскай вобласьці. Насельніцтва на 2018 год — 2229 чалавек. Знаходзіцца за 30 км ад Вярэнава, 93 км ад Горадні, 24 км ад чыгуначнай станцыі Бастуны (лінія Вільня — Ліда). Вузел аўтамабільных дарог на Вільню, Ліду, Іўе, Васілішкі, Астрыну.

Радунь — даўняе магдэбурскае места гістарычнай Лідчыны (частка Віленшчыны), старажытны замак Вялікага Княства Літоўскага.

## Назва
На думку географа Вадзіма Жучкевіча, тапонім Ра́дунь, найбольш імаверна, утварыўся ад назвы ракі Радунькі.

## Гісторыя
### Вялікае Княства Літоўскае

Паводле археалягічных зьвестак, старажытнае славянскае паселішча зьявілася тут каля ХІ ст. Тым часам першы пісьмовы ўпамін пра Радунь зьмяшчаецца ў хроніцы «Манумэнта Германіка» ў аповедзе пра крыжовы паход нямецкіх рыцараў супраць балтыйскіх плямёнаў і датуецца 1217 годам. У 1259 годзе паселішча далучылася да дзяржавы Міндоўга, у Дайноўскім княстве. У XIV ст. Радунь атрымала статус мястэчка, на 1328 год тут было 5 вуліц і Рынак, працавалі 4 крамы і 12 заможных гандляроў. 

У 1387 годзе Радунь ўпамінаецца ў грамаце вялікага князя Ягайлы князю Скіргайлу Альгердавічу, якому перадалі «*[[замак|град]] Радыня и вся тая волость со всякою службою, все люди и села…*». У ХIV—ХVII стагодзьдзях у ваколіцах Радуні (за 2 км ад мястэчка, цяпер вёска Гарадзішча) існаваў замак. У 1440 годзе Радунь упамінаецца як гаспадарскі двор, уладаньне вялікага князя Казімера.

У ХV—ХVI стагодзьдзях Радунь была цэнтрам староства ў складзе каралеўскай эканоміі. У актах вялікіх князёў Аляксандра і Жыгімонта Старога адміністратары ў Радунскім старостве называюцца намесьнікамі і дзяржаўцамі. У 1522 годзе за пазыку грошай (1000 коп) Жыгімонт Стары перадаў гаспадарскі двор Радунь намесьніку і дзяржаўцу староства, ваяводзе падляскаму і маршалку гаспадарскаму Я. Касьцевічу (1498—1527). У 1528 годзе ўпамінаецца Радунскі павет у Троцкім павеце, які меў сваю ўзброеную харугву. На 1538 год у мястэчку было, апрача Рынку, 7 вуліцаў і 210 хрысьціянскіх дамоў. 

У сярэдзіне ХVI ст. утварыўся Радунскі дэканат у складзе 11 парафіяў (7522 вернікі). У 1556 годзе ў мястэчку збудавалі драўляны касьцёл. 
Згодна з адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформай 1565—1566 гадоў Радунь як цэнтар староства ўвайшла ў склад Лідзкага павету Віленскага ваяводзтва. Радунскае староства падзялялася на 4 войтаўствы. У мястэчку быў 141 двор, дзеяў касьцёл (заснаваны каралевай Бонай, 1541 год).

У 1649 годзе кароль і вялікі князь Уладзіслаў Ваза надаў месту Магдэбурскае права і герб: «у срэбным полі чырвоны рак». У 2-й палове ХVIІI стагодзьдзя Радунь перайшла ў валоданьне Тышкевічаў. У 1777 годзе ў Радунскім дэканаце працавалі 11 школ, у 1781 годзе — 6 шпіталяў.

### Пад уладай Расейскай імпэрыі
У выніку трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай (1795 год) Радунь апынулася ў складзе Расейскай імпэрыі, у Лідзкім павеце з 1797 году Літоўскай, з 1801 году Гарадзенскай, з 1842 году Віленскай губэрняў. 

На 1829 год у Радуні было 88 будынкаў (47 хрысьціянскіх і 41 юдэйскі) і 8 вінакурняў, на 1861 год — 121 двор, на 1866 год — 91 двор. Паводле вынікаў перапісу 1897 году, у мястэчку было 313 будынкаў, гарбарня, млын, расейская народная вучэльня.

За часамі Першай сусьветнай вайны ў 1915 годзе Радунь занялі войскі Нямецкай імпэрыі.


Raduń, Mažejkaŭskaja. Радунь, Мажэйкаўская (1915-18).jpg|Вуліца, 1915—18 гг.
Raduń, Maci Božaj Ružancovaj. Радунь, Маці Божай Ружанцовай (J. Baroŭski, 1928).jpg|Праект касьцёла, 1928 г.
Raduń, Maci Božaj Ružancovaj. Радунь, Маці Божай Ружанцовай (1933) (2).jpg|Інтэр'ер касьцёла, 1933 г.
Radun - synagogue 1964 Anatoly Nalivaev.jpg|Сынагога. А. Наліваеў, 


### Найноўшы час
25 сакавіка 1918 году згодна з Трэцяй Устаўной граматай Радунь абвяшчалася часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 году ў адпаведнасьці з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі яна ўвайшла ў склад Беларускай ССР. Згодна з Рыскай мірнай дамовай (1921 год) Радунь апынулася ў складзе міжваеннай Польскай Рэспублікі, дзе стала цэнтрам гміны Лідзкага павету.

У 1939 годзе Радунь увайшла ў БССР, дзе ў 1940 годзе стала цэнтрам раёну. У Другую сусьветную вайну з чэрвеня 1941 да 13 ліпеня 1944 году мястэчка знаходзілася пад акупацыяй Трэцяга Райху. Да пачатку 1950-х гадоў у ваколіцах Радуні НКВД-КГБ вяло змаганьне з антысавецкім падпольлем. 30 красавіка 1958 году паселішча атрымала афіцыйны статус пасёлку гарадзкога тыпу. 25 сьнежня 1962 году Радунскі раён расфармавалі, мястэчка ўвайшло ў склад Вярэнаўскага раёну.


Radunskaja synagoga. Радунская сынагога (1920-29).jpg|Сынагога, 1920-я гг.
Raduń, Rynak. Радунь, Рынак (1930-39).jpg|Вуліца, 1930-я гг.
Raduń. Радунь (1933).jpg|Касьцёл, 1933 г.
Raduń, Maci Božaj Ružancovaj. Радунь, Маці Божай Ружанцовай (1941-44).jpg|Касьцёл, 1941—44 гг.


## Насельніцтва
### Дэмаграфія
* **XIX стагодзьдзе**: 1829 год — 379 чал., у тым ліку 174 хрысьціяніны і 205 юдэяў; 1863 год — 737 чал.; 1866 год — 869 чал., у тым ліку 361 каталік і 508 юдэяў; 1881 год — 1526 чал. (757 муж. і 769 жан.); 1897 год — 1621 чал., у тым ліку 896 юдэяў
* **XX стагодзьдзе**: 1905 год — 1394 чал.; 1999 год — 3,4 тыс. чал.; 2000 год — 3,1 тыс. чал.
* **XXI стагодзьдзе**: 2006 год — 2,8 тыс. чал.; 2008 год — 2,7 тыс. чал.; 2009 год — 2673 чал. (перапіс); 2016 год — 2355 чал.; 2017 год — 2299 чал.; 2018 год — 2229 чал.

### Інфраструктура
У Радуні працуюць 2 сярэднія школы, школа-інтэрнат, дзіцячая музычная школа, 2 бібліятэкі, дом культуры.

## Забудова
### Вуліцы і пляцы

У тэлефонным даведніку 1939 году ўпамінаюцца Рынак і Дольная вуліца.

## Эканоміка
Прадпрыемствы харчовай прамысловасьці.

## Турыстычная інфармацыя
### Славутасьці
* Забудова гістарычная (XIX — пачатак XX ст.; фрагмэнты)
* Ешыбот (1882)
* Касьцёл Маці Божай Ружанцовай (1929—1933)
* Могілкі: хрысьціянскія; юдэйскія
* Сынагога (ХІХ ст.)

За савецкім часам у Радуні паставілі помнік савецкім салдатам, якія загінулі ў бітве пад Сурконтамі з жаўнерамі Арміяй Краёвай (надпіс іншы, «Загінулі ў барацьбе з захопнікам»).

### Страчаная спадчына
* Замак (XIV ст.)

## Галерэя

Радунь. Касцёл Маці Божай Ружанцовай. (02).jpg|Касьцёл з боку апсыды
Raduń, Belarus - panoramio (5).jpg|Інтэр'ер касьцёла
Радунь. Ешыва (02).jpg|Ешыбот
Радунь. Шэраговая забудова (01).jpg|Гістарычная забудова


## Асобы
* Юры Бандажэўскі (нар. 1957) — беларускі навуковец, доктар мэдычных навук
* Пятро Бітэль (1912—1991) — беларускі паэт, перакладнік, краязнавец, настаўнік

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Вонкавыя спасылкі
* Радунь, Radzima.org