Слоўнік Насовіча

**«Сло́ўнік белару́скай гаво́ркі»** () — слоўнік беларускай мовы, складзены Іванам Насовічам і выдадзены ў 1870 годзе Імпэратарскай акадэміяй навук у Санкт-Пецярбургу. Лічыцца адной з найкаштоўнейшых крыніцаў беларускай лексыкаграфіі.

Стаў асноўнай крыніцай (хоць карысталіся ім часам некрытычна) дзеля ўкладаньня іншых слоўнікаў. Актыўна выкарыстоўваўся рэдактарамі і аўтарамі газэты «Наша Ніва».

## Гісторыя
Па заняпадзе беларускай мовы ў XVII—XVIII стагодзьдзях «Слоўнік Насовіча» стаў першым навуковым даведнікам зь лексыкі беларускай мовы сярэдзіны XIX ст. На той час улады Расейскай імпэрыі не лічылі беларускую асобнай мовай, аднак урэшце гэтая праца моцна паспрыяла ўмацаваньню нацыянальнай сьвядомасьці беларусаў.

Слоўнік доўгі час заставаўся адзінай навуковай крыніцай беларускага слова і меў уплыў на многія моўныя і нацыятворчыя працэсы. У 1920-я гады, калі ў Беларусі ішоў актыўны працэс моўнага будаваньня, ён карыстаўся надзвычай шырокім попытам. Уплыў слоўніка заўважны і ў лексыцы тагачасных беларускіх пісьменьнікаў. Слоўнік Насовіча доўгі час быў бадай адзінай крыніцай беларускай мовы і для замежных дасьледнікаў-славістаў, якія часта спасылаліся на яго ў сваіх працах.

## Апісаньне
Рэестар слоўніка ўлучае каля 35 тысячаў словаў. Спэцыялісты адзначаюць, што ў слоўніку пераважае паўночна-заходняя дыялектная лексыка, але яго цяжка назваць адназначна дыялектным, бо ў ім сумяшчаюцца таксама і рысы тлумачальнага і перакладнога слоўніка, што робіць яго ўнівэрсальным. Каштоўнасьць слоўніка выяўляецца ня толькі ў яго ўнікальным спалучэньні характэрных рысаў самых розных паводле тыпу слоўнікаў, але і ў тым, што ён зьмяшчае багаты ілюстрацыйны матэрыял на падставе народных песень, прыказак, прымавак, фразэалягізмаў.

## Маніпуляцыі з этнонімамі

Да шырока вядомай беларускай назвы расейцаў — маскаль — слоўнік дае толькі адно расейскае значэньне «*солдатъ*». Тым часам да беларускага слова «*[[ліцьвіны|литвинъ]]*» даецца расейскі адпаведнік «*литовецъ*» і прыклад ужываньня «*литвинъ як линъ*», сьледам прыводзіцца слова «*[[Ліцьвякі|литвякъ]]*», якому даецца расейскае тлумачэньне «*тоже, что литвинъ*» і прыклад ужываньня «*литвяки по нашему не говоруць*». Аднак у іншым месцы слоўніка — у якасьці прыкладу да слова «боцвинне» — прыводзіцца радок зь беларускай народнай песьні «*Кузьма и Дземьянъ два лицвины, принешли горшочекъ боцвиння*».

На рэдагаваньне слоўніка з боку Расейскай акадэміі навук супраць волі аўтара (а менавіта — зьмену назвы мовы з «крывіцкай» на «беларускую») зьвяртаў увагу гісторык і мовазнаўца Ян Станкевіч на падставе апублікаваных у 1928 годзе асабістых сшыткаў Івана Насовіча.

Раней за слоўнік Насовіча, у 1863 годзе  на сродкі Віленскай навучальнай акругі вялікім накладам надрукаваў «Рассказы на белорусском наречии» (выдавалася за зборнік ананімных «народных» твораў) — кнігу да чытаньня ў народных вучэльнях, дзе гістарычным ліцьвінам навязваўся ідэалягічны штамп расейскага імпэрыялізму дзеля абгрунтаваньня прынцыпаў іх русіфікацыі і асыміляцыі: у першым творы «Кто булы наши найдавнійшіи диды и якая их була доля до уніи?» аўтар (відаць, Міхаіл Каяловіч) апавядае пра «літоўскую заваёву Беларусі», называючы «ліцьвінамі» летувісаў, у другім творы праводзіцца думка, што «*нашы дзяды былі рускімі, але сталі над імі панаваць літоўцы (т.б. [[Аўкштайты|літоўцы]] і жмудзіны) і палякі ды прымусілі прыняць унію, каб ператварыць нас у палякаў і католікаў*», трэці твор «Великая помылка наших белорусов» заканчваецца заклікам, што «*Русскими, а не Поляками мы повинны называтца*», у чацьвертым творы прапагандуецца навучаньне дзяцей у расейскіх школах.

Амэрыканскі гісторык Тымаці Снайдэр зьвяртае ўвагу на мэтанакіраванае зьнішчэньне ўладамі Расейскай імпэрыі ў народнай сьвядомасьці гістарычнага сэнсу «літоўскасьці» — азначэньня сябе ліцьвінамі беларускамоўным сялянствам г. зв. «Паўночна-Заходняга краю» — што беспасярэдне спрыяла летувізацыі.

## Заўвагі

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Электронны варыянт

Катэгорыя:Слоўнікі беларускай мовы