open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Руднянскі раён (Смаленская вобласьць)

**Руднянскі раён** — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка на захадзе Смаленскай вобласьці Расеі. Адміністрацыйны цэнтар — места Рудня.

## Геаграфія
Плошча раёну — 2111 км².

Мяжуе зь Вяліскім, Красьнянскім, Парэцкім і Смаленскім раёнамі.

На тэрыторыі раёну знаходзіцца крайні заходні пункт Смаленскай вобласьці, за 2&nbsp;км на захад ад вёскі Цагельня Любавіцкага сельскага паселішча ().

## Гісторыя
Руднянскі раён утвораны ў 1929 годзе.

## Дэмаграфія
Колькасьць насельніцтва — 23 239 чал. (2016).

## Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел
У раёне маецца 2 мескія і 7 сельскіх паселішчаў:

**Мескія паселішчы**
* Руднянскае мескае паселішча
* Галынкаўскае мескае паселішча

**Сельскія паселішчы**
* Казімераўскае сельскае паселішча
* Клярынскае сельскае паселішча
* Круглоўскае сельскае паселішча
* Любавіцкае сельскае паселішча
* Панізоўскае сельскае паселішча
* Перавалоцкае сельскае паселішча
* Смалігоўскае сельскае паселішча
* Чысьцікаўскае сельскае паселішча

## Транспарт
Аўтадарога  Арол — Віцебск.

## Турыстычная інфармацыя
### Славутасьці
* Былая ўніяцкая, цяпер праваслаўная царква Ўсьпеньня Прасьв. Багародзіцы ў мяст. Любавічы, помнік архітэктуры барока.
* Былы касьцёл, цяпер царква Сьв. Тройцы ў в. Мікулін.

### Страчаная спадчына
* Сынагога ў мяст. Любавічы.

## Вонкавыя спасылкі

* Руднянскі раён на Radzima.org


Катэгорыя:Раёны Смаленскай вобласьці
Катэгорыя:Раёны, створаныя ў 1929 годзе
Руднянскі раён

Назву **Руднянскі раён** маюць:

* Руднянскі раён — адміністрацыйная адзінка ў складзе Валгаградзкай вобласьці 
* Руднянскі раён — адміністрацыйная адзінка ў складзе Смаленскай вобласьці 

## Глядзіце таксама
* Руднянскі сельсавет
Хаславіцкі раён

**Хасла́віцкі раён**, **Хісла́віцкі раён** — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка на паўднёвым захадзе Смаленскай вобласьці Расеі. Адміністрацыйны цэнтар — мястэчка Хаславічы.

## Геаграфія
Плошча раёну — 1161,04 км².

Тэрытарыяльна раён мяжуе: на паўночным усходзе з Пачынкаўскім, на паўночным захадзе з Манастыршчанскім, на поўдні з Шумяцкім раёнамі Смаленскай вобласьці. На захадзе раён мяжуе зь Беларусьсю.

Раён разьмяшчаецца на Сожаўска-Асьцёрскай нізіне, толькі на паўднёвым захадзе ёсьць адгор’і Рослаўска-Шумяцкага ўзвышша. Буйная рака Сож. Шмат балот.

Глебы ў раёне дзярнова-сільна- і сярэднепадзолістыя на суглінках, супесках і лёсападобных пародах. Лясы займаюць 17,9 % тэрыторыі, галоўным чынам хваёвыя.

## Гісторыя
Упершыню ўтвораны ў 1928 годзе. У 1963 годзе быў далучаны да Манастыршчанскага раёну, адноўлены ў цяперашнім выглядзе ў 1965 годзе.

## Дэмаграфія
Колькасьць насельніцтва — 11 242 чал., у тым ліку сельскага 6747 чал. (2007).

## Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел
У раёне ёсьць 1 мескае і 11 сельскіх паселішчаў:

**Мескае паселішча**
* Хаславіцкае мескае паселішча

**Сельскія паселішчы**
* Гарадзішчанскае сельскае паселішча
* Ёзэфаўскае сельскае паселішча
* Кажуховіцкае сельскае паселішча
* Калесьнікаўскае сельскае паселішча
* Карзоўскае сельскае паселішча
* Мікшынскае сельскае паселішча
* Пячорскае сельскае паселішча
* Соінскае сельскае паселішча
* Уладзімерскае сельскае паселішча
* Упінскае сельскае паселішча
* Чарэпаўскае сельскае паселішча

## Транспарт
Аўтамабільная дарога абласнога значэньня Хіцоўка&nbsp;— Хаславічы&nbsp;— Амсьціслаў.

## Вонкавыя спасылкі
* Хіславіцкі раён, Radzima.org
Шумяцкі раён

**Шумяцкі раён** — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка на паўднёвым захадзе Смаленскай вобласьці Расеі. Адміністрацыйны цэнтар — мястэчка Шумячы.

## Геаграфія
Плошча раёну — 1367,71 км².

Тэрытарыяльна раён мяжуе: на паўночным усходзе з Пачынкаўскім, на паўночным захадзе з Хаславіцкім, на поўдні зь Ершыцкім, на ўсходзе з Рослаўскім раёнамі Смаленскай вобласьці. На захадзе раён мяжуе зь Беларусьсю.

Раён разьмяшчаецца Асьцёрскай і Іпуцкай раўнінах. Глебы ў раёне дзярнова-сярэдне- і слабападзолістыя. Лясы займаюць 40,6% тэрыторыі, галоўным чынам хваёвыя.

Буйныя рэкі: Асьцёр, Сож, Шумячка.

## Гісторыя
Упершыню ўтвораны ў 1929 годзе з частак тэрыторыяў Клімаўскага і Амсьцісьлаўскага паветаў Магілёўскай губэрні і Рослаўскага павету Смаленскай губэрні.

У красавіку 2014 году падрыхтаваная пэтыцыя да адміністрацыі Шумяцкага раёну і адміністрацыі Смаленскай вобласьці аб неабходнасьці правядзеньня рэфэрэндуму аб уваходжаньні Шумяцкага раёну Смаленскай вобласьці ў склад Рэспублікі Беларусь.

## Дэмаграфія
Колькасьць насельніцтва — 13 580 чал., у тым ліку сельскага 9010 чал. (2007).

## Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел
У раёне маецца 1 мескае і 7 сельскіх паселішчаў:

**Мескае паселішча**
* Шумяцкае мескае паселішча

**Сельскія паселішчы**
* Азёрнае сельскае паселішча
* Надзейкавіцкае сельскае паселішча
* Першамайскае сельскае паселішча
* Панятоўскае сельскае паселішча
* Рускоўскае сельскае паселішча
* Студзянецкае сельскае паселішча
* Сьнегіроўскае сельскае паселішча

## Транспарт
Аўтадарога  Масква — Варшава. Чыгунка Рослаў — Магілёў.

## Славутасьці
* Царква Сьв. Мікалая ў в. Новае Засельле
* Царква Сьв. Міхала Арханёла ў в. Студзянец

## Асобы
Зьмітрок Астапенка (1910, в. Сяргееўка  — 1944) — рэпрэсаваны беларускі паэт, перакладнік

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Шумяцкі раён на Radzima.org
Лешак Энгелькінг

**Ле́шак Марыя Энгелькінг** (, 2 лютага 1955, Хожаў - 22 кастрычніка 2022) — польскі паэт, празаік, эсэіст, гісторык літаратуры, літаратурны крытык, перакладчык.

## Асноўныя творы

### Паэзія
* *Autobus do hotelu Cytera*, 1979
* *Haiku własne i cudze*, 1991
* *Mistrzyni kaligrafii i inne wiersze*, 1994
* *Dom piąty*, 1997
* *I inne wiersze*, 2000
* *Muzeum dzieciństwa*, 2011
* *Komu kibicują umarli?*, 2013
* *Suplement*, 2016.

### Проза
* *Szczęście i inne prozy*, 2007

### Манаграфіі
* *Vladimir Nabokov*, 1989
* *Vladimir Nabokov. Podivuhodný podvodník*, 1997
* *Surrealizm, underground, postmodernizm. Szkice o literaturze czeskiej*, 2001
* *Codzienność i mit. Poetyka, programy i historia Grupy 42 w kontekstach dwudziestowiecznej awangardy i postawangardy*, 2005
* *Chwyt metafizyczny. Vladimir Nabokov — estetyka z sankcją wyższej rzeczywistości*, 2011

## Пераклады
Перакладае на польскую мову з ангельскай (Уладзімер Набокаў, Ўільям Батлер Ейтс), беларускай (Андрэй Хадановіч), гішпанскай (Хорхэ Люіс Борхэс), расейскай (Уладзімер Набокаў), славацкай (Павал Арсаг Гвездаслаў), украінскай (Ліна Кастэнка), чэскай (Міхал Айваз, Іван Блатны, Яраслаў Врхліцкі, Вацлаў Гавел, Уладзімір Голан, Міраслаў Голуб, Якуб Дэмл, Ёзэф Кайнар, Ладзіслаў Кліма, Йіржы Коларж, Іржы Кратахвіл, Лудвік Кундэра, Віцезслаў Нэзвал, Яраслаў Сайфэрт, Ян Скацэл, Яхім Топал).

## Зноскі

## Вонкавыя спасылкі
* Падборкі вершаў Л.Энгелькінга ў перакладзе Андрэя Хадановіча

Катэгорыя:Нарадзіліся 2 лютага
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1955 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Сылескім ваяводзтве
Катэгорыя:Польскія літаратары
Катэгорыя:Польскія паэты
Катэгорыя:Польскія перакладчыкі
Катэгорыя:Перакладчыкі зь беларускай мовы
Катэгорыя:Перакладчыкі са славацкай мовы
Катэгорыя:Перакладчыкі на польскую мову
306

## Падзеі
* 

## Нараджэньні
* 

## Сьмерці
* 25 ліпеня — Канстанцый I Хлор, рымскі імпэратар

## Вонкавыя спасылкі
Ершыцкі раён

**Е́ршыцкі раён** — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў паўднёвай частцы Смаленскай вобласьці Расеі. Адміністрацыйны цэнтар — сяло Ершычы.

## Геаграфія
Плошча раёну — 1039 км². Тэрытарыяльна раён мяжуе: з Шумяцкім раёнам на паўночным захадзе, Рослаўскім раёнам на паўночным усходзе, Бранскай вобласьцю на поўдні і ўсходзе і Беларусьсю на захадзе.

На тэрыторыі раёну знаходзіцца крайні паўднёвы пункт вобласьці — за 5&nbsp;км на поўдзень ад вёскі Пятроўка Руханскага сельскага паселішча ().

## Гісторыя
Утвораны ў 1929 годзе на тэрыторыі часткі Рослаўскага павету Смаленскай губэрні. Расфармаваны ў 1932 годзе, тэрыторыя перададзеная Рослаўскаму і Клятнянскаму раёнам. Ізноў арганізаваны ў 1935 годзе. У 1963 годзе далучаны да Шумяцкага раёну. У існым выглядзе канчаткова створаны ў 1972 годзе.

## Дэмаграфія
Колькасьць насельніцтва на 2008 год — 8052 чал.

## Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел
У раёне маецца 9 сельскіх паселішчаў:

**Сельскія паселішчы**
* Ершыцкае сельскае паселішча
* Бяседкаўскае сельскае паселішча
* Воргінскае сельскае паселішча
* Кузьміцкае сельскае паселішча
* Пасёлкаўскае сельскае паселішча
* Руханскае сельскае паселішча
* Сеньнянскае сельскае паселішча
* Сукрамлянскае сельскае паселішча
* Ягораўскае сельскае паселішча

## Эканоміка
Найбольш значныя галіны прамысловай вытворчасьці — апрацоўка драўніны, вытворчасьць харчовых прадуктаў, тэкстыльная і швацкая вытворчасьць. Лідэр у апрацоўчай вытворчасьці — філія ТАА&nbsp;«Шклозавод Ворга».

## Транспарт
Злучэньне з абласным цэнтрам ажыцьцяўляецца па аўтамагістралях праз м. Рослаў. Найбліжэйшая чыгуначная станцыя Понятоўка знаходзіцца за 25&nbsp;км ад с. Ершычы на чыгуначнай лініі Масква — Магілёў.

## Славутасьці
* Царква Нараджэньня Божай Маці ў в. Корсікі
* Царква Ўшэсьця Гасподняга ў в. Кузьмічы

## Населеныя пункты
* Ліцьвінава Буда

## Вонкавыя спасылкі

* Ершыцкі раён на Radzima.org
Litvintroll

**Litvintroll** — беларускі фолк-мэтал-гурт, які граў драйвовую сярэднявечную музыку.

## Гісторыя
Гурт быў заснаваны ў 2005 годзе вакалістам і дударом Андрэем Апановічам і бубначом Сяргеем Тапчэўскім з гурта «Стары Ольса».

2 верасьня 2012 году ў Гарадзкім цэнтры культуры (Гомель) падчас рок-фэсту MASS MEDIUM 2012 на сцэне памёр удзельнік гурту Алег Клімчанка.

Гурт існаваў да красавіка 2015 году, калі дудар гурту Васіль Верабейчык паведаміў пра спыненьне дзейнасьці.

Пасьля распаду «Litvintroll», які быў яркай зьявай на беларускай мэтал-сцэне, паўсталі два новыя гурты, што могуць лічыццца яго спадкаемцамі: «Trollwald» i «Sakramant».

### Назва
Назва моцна зьвязана з такімі істотамі, як тролі. Вось, што пішуць музыкі пра *галоўную ідэю* свайго гурту:

## Дыскаграфія

### Альбомы
* *[[Rock'n'Troll]]* (2009)
* *[[Czornaja Panna]]* (2013)

### Сынглы
**Лысы верабей* (2009)
### Удзел у зборніках
**[[Budzma The Best Rock / Budzma The Best Rock/New]]* (2009) — «Bałda», «Pachnie Čabor»

### Кліпы
* «Rock`n`Troll» (2009, рэжысэр: З. Сасноўскі)

## Удзельнікі
* Андрэй Апановіч: вакал, дуда, жалейка, цыстра
* Васіль Верабейчыкаў: дуда, жалеўка, флейта
* Павал Аленчык: гітара
* Генадзь Парахневіч: бубны
* Андрэй Гарчакоў: сынтэзатар

Былыя ўдзельнікі:
* Алег Клімчанка: бас (памёр 2 верасьня 2012 году)
* Дзяніс Вячэрскі: сынтэзатар (да 2009 году)
* Аляксандар Савянок: гітара (да 2009 году)
* Сяргей Тапчэўскі: бубны (да 2009 году)

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйная хатняя старонка
* Старонка Litvintroll у MySpace

Катэгорыя:Беларускія музычныя гурты
Катэгорыя:Музычныя гурты стылю фолк-мэтал
Катэгорыя:Беларускія фольк-мэтал-гурты
Катэгорыя:Музычныя гурты, якія зьявіліся ў 2005 годзе
Катэгорыя:Зьніклі ў 2015 годзе
Цьвярская вобласьць

**Цьвярска́я во́бласьць** () — вобласьць у Расеі. Адміністрацыйны цэнтар — места Цьвер.

Мяжуе з Маскоўскай, Яраслаўскай, Валагодзкай, Наўгародзкай, Смаленскай і Пскоўскай абласьцямі.

Была ўтвораная 29 студзеня 1935 як *Калінінская вобласьць* (назоў Цьвярская мае ад 1990).

## Геаграфічныя зьвесткі
### Месцазнаходжаньне
Разьмяшчаецца на захадзе Эўрапейскай частцы Расеі Працягласьці вобласьці з поўначы на поўдзень 260 км, з захаду на ўсход — 450 км.

### Клімат
Клімат умерана кантынэнтальны. Сярэдняя тэмпэратура ліпеня +17 — +18°С, студзеня -9 — -7°С. Сярэдняя колькасьць ападкаў — 650 мм.

### Рэльеф
Знаходзіцца на захадзе сярэдняй частцы Ўсходне-Эўрапейскай раўніны. На паўночным усходзе пралягае Авінішчанскае ўзвышша.

### Водныя аб'екты
Вобласьць налічвае больш за 800 рэчак, агульнай даўжынёй каля 17 тысячаў кілямэтраў. Асноўная рака — Волга. Іншыя значныя рэкі: Заходняя Дзьвіна (262 км), Цьверца (188 км), Мядзьведзіца (269 км), Малога (280 км) і Мяжа (259 км). Па тэрыторыі вобласьці праходзіць водападзел Касьпійскага і Балтыйскага мораў.

## Гісторыя
Была ўтвораная 29 студзеня 1935.

## Насельніцтва
Паводле зьвестак за 2002 у Цьвярской вобласьці жыло 8581 беларусаў (0,6 %, 5-е месца).

## Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел
У склад вобласьці ўваходзяць 12 местаў абласнога падпарадкаваньня і 36 муніцыпальных раёнаў.
Электрагітара

**Электрагітара** — гэта разнавіднасьць гітары з суцэльным корпусам і электрычнымі гуказдымальнікамі, якія пераўтвараюць ваганьні сталёвых струнаў у электрычны ток. Сыгнал з гуказдымальнікаў можа быць апрацаваны для атрыманьня розных гукавых эфэктаў і затым узмоцнены для прайграваньня праз дынамікі. Само слова «электрагітара» паўстала ад словазлучэньня «электрычная гітара», але шматлікія аб гэтым забываюць, памылкова гаворачы «электронная гітара».

Некаторыя лічаць, што электрагітары вырабляюцца з плястыка або мэталу, але на самой справе яны робяцца ў асноўным з дрэва. Самыя распаўсюджаныя матэрыялы — вольха, ясень, чырвонае дрэва, клён. У якасьці накладак на грыф ужываюць палісандар, чорнае дрэва й клён.

Найболей распаўсюджаныя шасьціструнныя электрагітары. Клясычны лад шасьціструннай гітары аналягічны ладу акустычнай гітары: мі сі соль рэ ля мі (E B G D A E). Досыць часта выкарыстоўваецца строй «dropped D», у якім ніжняя струна наладжваецца ў рэ (D) і ніжэйшыя налады (Drop C, Drop B), якія выкарыстоўваюць, у асноўным, гітарысты мэталу й гард-року. У сяміструнных электрагітарах часьцей за ўсё дадатковая ніжняя струна наладжваецца ў сі (B). Васьміструнная гітара — электрагітара з дадатковымі 7 і 8 струнамі.

## Абсталяваньне
* Комбаўзмацняльнік (комбік) — узмацняльнік і дынамік, спалучаныя ў адзін корпус. Асноўны элемэнт стварэньня гітарнага гуку. Узмацняльнік можа быць пабудаваны на электронных лямпах (лямпавы) або паўправадніках (транзыстарны або мікрасхемны).
* Пэдаль эфэктаў (прымочка) — прылада, якая апрацоўвае гук гітары. Звычайна адна прылада рэалізуе адзін тып эфэкту, радзей — два й больш. Найболей вядомыя эфэкты:
** Дысторшн () — эфэкт моцнага скажэньня, выкарыстоўваецца ў цяжкай музыцы.
** Овэрдрайв () — мадэляваньне гучаньня лямпавага ўзмацняльніка зь перагружаным уваходам.
** Ваў-ваў () — эфэкт «квакаючага» гуку гітары.
* Лічбавы працэсар — прылада, якая апрацоўвае гітарны гук пры дапамозе лічбавых альгарытмаў. Рэалізуе некалькі тыпаў эфэктаў з магчымасьцю іх камбінаваньня.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Гітара
Магнэтызм

**Магнэты́зм** — мноства фізычных зьяваў, зьвязаных з узаемадзеяньнем электрычных зарадаў, якія рухаюцца. У аснове гэтага ўзаемадзеяньня палягае сіла Лёрэнца. Паколькі як электрычныя токі, гэтак і магнітныя моманты элемэнтарных часьцінак ствараюць магнітнае поле, магнэтызм уважаецца за адзін з двух аспэктаў электрамагнэтызму. Найбольш вядомыя эфэкты адбываюцца ў фэрамагнітных матэрыялах, якія моцна прыцягваюцца магнітнымі палямі і могуць быць намагнічаныя, каб стаць сталымі магнітамі, самі ствараючы магнітныя палі. Толькі некалькі рэчываў маюць фэрамагнітныя ўласьцівасьці, а найбольш распаўсюджанымі зь іх ёсьць жалеза, кобальт, нікель і іхныя стопкі.
Сіла Лёрэнца

**Сі́ла Лё́рэнца** — сіла ўзьдзеяньня на зараджаную часьцінку з боку магнітнага поля падчас яе руху.

У вэктарнай форме сіла Лёрэнца вызначаецца як:

\vec F = q \vec v \times \vec B

дзе q — велічыня зараду, \vec v — хуткасьць яго руху, а \vec B — індукцыя магнітнага поля.

Пасьля праецыраваньня велічыня сілы Лёрэнца складае:

F = q v B sin \alpha

дзе \alpha — кут паміж вэктарамі хуткасьці і індукцыі поля.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Магнэтызм
Напружанасьць электрычнага поля

**Напру́жанасьць электры́чнага по́ля** — фізычная вэктарная велічыня, што зьяўляецца дынамічнай характарыстыкай электрычнага поля, і вызначаецца як стасунак сілы, што ўзьдзейнічае на зарад з боку поля, да велічыні гэтага зараду:

\vec E = \frac \vec F q

Напружанасьць электрычнага поля вызначаецца асобна для кожнага пункту. Электрычнае поле, якое мае аднолькавую напружанасьць ва ўсіх пунктах, называецца аднародным.

Калі напружанасьць поля ў пункце вядомая, гэта дае магчымасьць вызначыць сілу, якая будзе дзейнічаць на электрычны зарад у гэтым пункце:

\vec F = \vec E q

З закону Кулёна вынікае, што напружанасьць электрычнага поля, якая ствараецца пунктавым зарадам, роўная

E = \frac q {4 \pi \epsilon_0 \epsilon r^2}

або ў вэктарнай форме:

\vec E = \frac {q \vec r} {4 \pi \epsilon_0 \epsilon r^3}

дзе q — велічыня зараду, \epsilon_0 — унівэрсальная электрычная канстанта, \epsilon — дыэлектрычная пранікальнасьць асяродзьдзя, \vec r — вэктар, які злучае зарад і дадзены пункт.

Напружанасьць поля, якое ствараецца сыстэмай зь некалькіх пунктавых электрычных зарадаў складаецца з напружанасьцяў кожнага з гэтых зарадаў (прынцып супэрпазыцыі):

\vec E = \Sigma \vec E_i = \frac 1 {4 \pi \epsilon_0 \epsilon} \Sigma \frac {\vec r} {r^3}

У выпадку раўнамернага разьмеркаваньня зараду па пэўнай лініі, паверхні або аб’ёме, напружанасьць поля вызначаецца шляхам інтэграваньня. У прыватнасьці:

* напружанасьць поля зараджанай простай са шчыльнасьцю зараду \tau Кл/м, на адлегласьці r ад яго:

E = \frac \tau {2 \pi \epsilon_0 \epsilon r}

* напружанасьць поля зараджанай роўніцы з паверхневай шчыльнасьцю зараду \sigma:

E = \frac \sigma {2 \epsilon_0 \epsilon}

Катэгорыя:Электрастатыка
Электрамагнітнае поле

**Электрамагні́тнае по́ле** — поле, якое ствараецца электрычнымі зарадамі і прыводзіць да электрамагнітнага ўзаемадзеяньня гэтых зарадаў з зарадамі, якія ў гэтым полі знаходзяцца.

Электрамагнітнае поле складаецца з электрычнага і магнітнага палёў. Разьбіцьцё на электрычнае і магнітнае палі зьяўляецца ўмоўным і залежыць ад сыстэмы адліку, у якой ажыцьцяўляецца.

Электрамагнітнае поле (і ягоная эвалюцыя ў часе) у клясычным набліжэньні апісваецца раўнаньнямі Макўэла.

Квантавыя ўласьцівасьці электрамагнітнага поля апісваюцца квантавай электрадынамікай.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Электрадынаміка
Ваганьні

**Вага́ньні** — працэс, цягам якога сыстэма пэрыядычна праходзіць праз аднолькавае мноства станаў. Гэтае мноства станаў называюць фазамі.

Функцыя стану сыстэмы, якая вагаецца, зьяўляецца пэрыядычнай. Справядліва і адваротнае: калі функцыя стану сыстэмы ў пэўным працэсе зьяўляецца пэрыядычнай (гэта значыць, што існуе такі прамежак часу T, што f(t + T) = f(t)), то гэты працэс зьяўляецца ваганьнем.

Адрэзак часу T, празь які паўтараюцца фазы ваганьняў, называюць пэрыядам ваганьняў. Велічыня, адваротная да T, называецца частасьцю ваганьняў:

\nu = \frac 1 T

Частасьць ваганьняў паказвае, колькі поўных ваганьняў адбываецца за адзінку часу.

Найпрасьцейшым відам ваганьняў зьяўляюцца гарманічныя ваганьні. Любы іншы від ваганьняў можна прадставіць сумаю гарманічных ваганьняў (глядзіце шэраг Фур’е).

## Вонкавыя спасылкі
Бельскі раён (Цьвярская вобласьць)

**Бельскі раён** — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка на паўднёвым захадзе Цьвярской вобласьці Расеі. Адміністрацыйны цэнтар — места Белы.

## Геаграфія
Плошча раёну — 2135 км². Асноўныя рэкі — Обша, Нача.

## Гісторыя
Раён утвораны пры расфармаваньні Бельскага павету Смаленскай губэрні ў 1929 годзе.

У 1944 увайшоў у склад Вялікалуцкай вобласьці, а ў 1957 зноў адышоў да Калінінскай вобласьці. У 1963—1965 ягоная тэрыторыя ўваходзіла ў Нялідаўскі раён, а ў 1965 Бельскі раён быў адноўлены.

## Дэмаграфія
Насельніцтва раёну складае 7,3 тыс. чалавек, у тым ліку ў мескіх умовах жывуць каля 4,0 тыс. Усяго налічваецца 160&nbsp;населеных пунктаў.

## Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел
У складзе раёну маецца 1 мескае і 6 сельскіх паселішчаў:

**Мескія паселішчы:**
# Бельскае мескае паселішча
**Сельскія паселішчы:**
# Будзінскае сельскае паселішча
# Вярхоўскае сельскае паселішча
# Дзямяхаўскае сельскае паселішча
# Кавельшчынскае сельскае паселішча
# Прыгараднае сельскае паселішча
# Ягораўскае сельскае паселішча
Белы

**Бе́лы** — места ў Расеі, на рацэ Обшы. Адміністрацыйны цэнтар Бельскага раёну Цьвярской вобласьці. Насельніцтва на 2016 год — 3311 чалавек. Знаходзіцца за 294 км на паўднёвы захад ад Цьвяры, за 20 км на мяжы з Смаленскай вобласьцю, за 50 км на поўдзень ад чыгуначнай станцыі Нялідава (лінія Ржэў — Вялікія Лукі).

Белы — магдэбурскае места гістарычнай Смаленшчыны, на этнічнай тэрыторыі беларусаў.

## Гісторыя
### Раньнія часы
Упершыню Белы ўпамінаецца ў XIII ст. як горад Смаленскага княства. Пазьней ён стаў сталіцай удзельнага Бельскага княства. 

### Паміж Вялікім Княствам Літоўскім і Маскоўскай дзяржавай
У 1355 годзе Белы далучыўся да Вялікага Княства Літоўскага. У Сьпісе рускіх гарадоў далёкіх і блізкіх (канец XIV ст.) Белы значыцца сярод «літоўскіх» замкаў. У пачатку XVI ст. места трапіла пад уладу Маскоўскай дзяржавы. 

У 1610 годзе Белы вярнуўся ў Вялікае Княства Літоўскае, дзе ўвайшоў у склад Смаленскага ваяводзтва. 2 траўня 1625 году кароль і вялікі князь Жыгімонт Ваза надаў месту Магдэбурскае права і герб «*у срэбным полі вобраз Сьвятой Панны Марыі, Маці сына Божага*». З пачаткам вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай у 1654 годзе маскоўскія войскі захапілі Белы.

### Пад уладай Маскоўскай дзяржавы і Расейскай імпэрыі
Згодна з умовамі Андрусаўскага замірэньня 1667 году Белы апынуўся ў складзе Маскоўскай дзяржавы. У 1726 годзе ён стаў цэнтрам павету Смаленскай губэрні. 

На 1856 год у месьце было 1075 будынкаў, дзеялі 5 цэркваў, працавалі 132 крамы. Паводле афіцыйных зьвестак за 1866 год, «сумесь беларусаў і расейцаў» складала 35,21% насельніцтва Бельскага павету.

### Найноўшы час
25 сакавіка 1918 году згодна з Трэцяй Устаўной граматай Белы абвяшчаўся часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 году згодна з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі ён увайшоў у склад Беларускай ССР, дзе стаў цэнтрам павету («падраёну») Смаленскага раёну. Аднак 16 студзеня Масква адабрала места разам зь іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад РСФСР. У 1929 годзе Белы ўвайшоў у склад Калінінскай (Цьвярской) вобласьці. У Другую сусьветную вайну з 4 кастрычніка 1941 да 10 сакавіка 1943 году места знаходзілася пад акупацыяй Трэцяга Райху.

## Насельніцтва
### Дэмаграфія
* **XIX стагодзьдзе**: 1880 год — 7709 чал.; 1889 год — 9176 чал. (4664 муж. і 4512 жан.)
* **XX стагодзьдзе**:  1969 год — 4,5 тыс. чал.; 1989 год — 5,2 тыс. чал. 
* **XXI стагодзьдзе**: 2009 год — 3691 чал.; 2016 год — 3311 чал.

## Эканоміка
Прамысловыя прадпрыемствы места: ільнозавод, леспрамгас, філія маскоўскага ПА «Станконормаль», пальчаткавая фабрыка, прадпрыемствы харчовай прамысловасьці.

## Турыстычная інфармацыя

### Інфраструктура
Дзее Бельскі краязнаўчы музэй.

### Славутасьці
* Гарадзішча
* Жаночая гімназія (XIX ст.)
* Царква Сьвятых Апосталаў Пятра і Паўла (1817)

### Страчаная спадчына
* Царква Зьвеставаньня Багародзіцы (1814)
* Царква Сьвятога Мікалая (1754)
* Царква Сьвятой Тройцы (1804)
* Царква Ўваскрасеньня Хрыстова (1807)

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 
*  

Катэгорыя:Белы
Катэгорыя:Гарады Расеі
Герась Сакаленка

**Гера́сь Сакале́нка** (, псэўданім Герасіма Шмігельскага; 3 сакавіка 1920, вёска Міхля, Заслаўскі павет, УНР — 20 лютага 1945, вёска Марк Борау, Трэці Райх) — украінскі паэт, журналіст і актывіст украінскага нацыянальна-вызваленчага руху, аўтар вершаў ў стыле рамантызму.

Друкаваў вершы ва ўкраінскіх часопісах і газэтах у самой Украіне і па-за яе межамі.

## Вонкавыя спасылкі
* Творы паэта 

Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1920 годзе
Катэгорыя:Украінскія літаратары
Катэгорыя:Памерлі ў 1945 годзе
Новае Места (Бранская вобласьць)

**Новае Места** — вёска ў Расеі, каля ракі Іпуці. Уваходзіць у склад Шаломаўскага сельскага паселішча Навазыбкаўскага раёну Бранскай вобласьці. Насельніцтва на 2010 год — 437 чалавек. 

Новае Места — места гістарычнай Старадубшчыны (частка Смаленшчыны і Севершчыны), на этнічнай тэрыторыі беларусаў.

## Гісторыя
### Паміж Вялікім Княствам Літоўскім і Маскоўскай дзяржавай
Упершыню ўпамінаецца ў 1560 годзе як сяло *Тростань* у Маскоўскай дзяржаве.

У пачатку XVII ст. Тростань увайшла ў склад Вялікага Княства Літоўскага, што пацьвердзіла Дэвулінскае замірэньне 1618 году. Пад 1625 годам упамінаецца як *селішча Тростанскае*. У гэты ж час утварылася паселішча Новая Тростань, а за Старой Тростаньню замацавалася назва *Засу́ха*. З пачаткам вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай у 1654 годзе Засуху захапілі маскоўскія войскі.

### Пад уладай Маскоўскай дзяржавы і Расейскай імпэрыі
Згодна з Андрусаўскім замірэньнем 1667 году Засуха апынулася ў складзе Маскоўскай дзяржавы, сяло Старадубскага палку. У 1781 годзе яна атрымала статус павятовага места Ноўгарад-Северскага намесьніцтва і назву *Новае Места* (з 1802 году ў Чарнігаўскай губэрні). 
У 1786 годзе ўкраінскі гісторык і этнограф  адзначаў, што вакол Гародні і Новага Места гавораць ужо «па-літоўску».

У 1809 годзе Новае Места засталося па-за штатам, цэнтар Навамескага павету перавялі ў Навазыбкаў. 17 лістапада 1865 году зьявіўся праект мескага гербу «*ў зялёным полі залаты крыж у суправаджэньні залатых пчол, ножкі і вусы ў якіх чырвоныя*». У канцы XIX ст. у месьце было 184 будынкі, дзеялі царква і юдэйскі малітоўны дом, працавала расейская царкоўна-прыходзкая вучэльня.

### Найноўшы час
25 сакавіка 1918 году згодна з Трэцяй Устаўной граматай Новае Места абвяшчалася часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 году згодна з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі яно ўвайшло ў склад Беларускай ССР (паводле іншых зьвестак, Новае Места не ўваходзіла ў склад БССР). Аднак 16 студзеня Масква адабрала места разам зь іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад РСФСР. 6 чэрвеня 1925 году статус Новага Места панізілі да сяла, з 1929 году ў Навазыбкаўскім раёне.

## Насельніцтва
* **XIX стагодзьдзе**: 1886 — 1239 чал.; 1896 — 1610 чал. (826 муж. і 784 жан.), зь іх шляхты 31, духоўнага стану 12, ганаровых грамадзянаў і купцоў 23, мяшчанаў 426, сялянаў 1109, іншых станаў 9; праваслаўных 1405, каталікоў 22, пратэстантаў 8, юдэяў 169, іншай веры 6
* **XXI стагодзьдзе**: 2009 год — 432 чал.; 2010 год — 437 чал.

## Турыстычная інфармацыя
Узвышша каля Новага Места (на правым беразе Іпуці) зьяўляецца адзіным у Бранскай вобласьці сьведчаньнем пра даледавіковы рэльеф, дзе на паверхню выходзяць пяскі троеснай сыстэмы.

## Глядзіце таксама
* Ліцьвіны Севершчыны

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 

## Вонкавыя спасылкі
* 

Катэгорыя:Населеныя пункты Навазыбкаўскага раёну
Новае Места (неадназначнасьць)

Назву **Но́вае Ме́ста** маюць:

* Новае Места — гістарычная мясьціна ў цэнтры Менску

## Населеныя пункты
### [[Расея]]
* Новае Места — колішняе места, цяпер вёска ў Навазыбкаўскім раёне Бранскай вобласьці

### [[Украіна]]
* Новае Места — сяло ў Тыўраўскім раёне Віньніцкай вобласьці
* Новае Места — сяло ў Старасамбарскім раёне Львоўскай вобласьці
* Новае Места — сяло ў Манастырашчынскім раёне Чаркаскай вобласьці

## Глядзіце таксама
* Места
Стан (сацыяльная група)

**Стан** (**саслоўе**) — сацыяльная група са спадчыннымі правамі і абавязкамі, якая склалася на аснове клясавых адносінаў у дакапіталістычным грамадзтве. У гісторыі чалавецтва, прыналежнасьць да розных сацыяльных станаў юрыдычна зацьвярджаецца ў грамадзкім праве, у заканадаўстве — як у пісьмовым («афіцыйным», «легітымным»), гэтак і ў дапісьменную эпоху ў вэрбальным «Народным праве» — у выглядзе правоў, прывілеяў, абавязкаў. Характэрнасьцю пры гэтым ёсьць тэндэнцыя да інстытуцыянальнага замацаваньня найменшых адрозьненьняў. Сацыяльныя індывіды, якія належаць да вызначанага стану маюць як правіла аднолькавыя спадчынныя правы і абавязкі.

Падзел на станы быў уласьцівы для сярэднявечнай Эўропы і звычайна ўлучаў арыстакратаў, сьвятароў і грамадоўцаў. Грамадзтва цэнтральнай і заходняй Эўропы, якія мелі саслоўнае дзяленьне ў гістарычную эпоху паміж раньнім фэадалізмам і індустрыялізацыяй, называюцца «станавымі таварыствамі» ().

На беларускіх землях станавы падзел пачаў фармавацца ў X—XI стагодзьдзях і завяршыўся ў часы Вялікага Княства Літоўскага. Да XVI ст. склаліся 4 асноўныя станы: духавенства, шляхта, мяшчане і сяляне.

## Заўвагі

## Крыніцы

## Літаратура
* Саслоўе // 

Катэгорыя:Гісторыя права
Катэгорыя:Саслоўі
Стан

**Стан** — шматзначнае паняцьце:

## Геаграфія
* Стан — вёска ў Горацкім раёне Магілёўскай вобласьці Беларусі

## Гісторыя
* Стан (саслоўе) — сацыяльная група са спадчыннымі правамі і абавязкамі, якая склалася на аснове клясавых адносінаў у дакапіталістычным грамадзтве.

## Фізыка
* Стан сыстэмы
* Агрэгатны стан
** Аморфны стан
* Квантавы стан
** Асноўны стан квантавамэханічнай сыстэмы
** Узбуджаны стан квантавамэханічнай сыстэмы
** Вэктар стану
** Лякалізаваны стан
** Дэлякалізаваны стан
** Мяшаны стан
* Мэтастабільны стан
* Стацыянарны стан дысіпацыйнай сыстэмы

## Інфармацыйныя тэхналёгіі
* Стан (шаблён праектаваньня)
* Стан памяці
* Стан працэсу

## Псыхалёгія
* Псыхічны стан
305

## Падзеі
* 

## Нараджэньні
* 

## Сьмерці
* Парфірый, філёзаў неаплятаніст
Будзьма беларусамі!

**Будзьма беларусамі!** — грамадзка-культурніцкая кампанія, скіраваная на папулярызацыю беларускай культуры.

**Budzma.org** — беларускі інтэрнэт-рэсурс, частка грамадзка-культурнай кампаніі «Будзьма!». Распачаў сваю працу 1 кастрычніка 2008 году. Фактычна зьяўляецца блогам, на якім кожны карыстальнік можа пакідаць свае допісы ды знаходзіць патрэбную інфармацыю пра кампанію.

Напрыканцы чэрвеня 2023 году сайт і Telegram-канал праекта прызналі экстрэмісцкімі матэрыяламі ў Беларусі, а ў пачатку 2026 году ініцыятыву абвясьцілі экстрэмісцкім фармаваньнем.

## Ідэя кампаніі
Ідэя кампаніі — аб’яднаць беларусаў праз станаўленьне павагі да сябе, сваёй культуры, мовы, гісторыі й усьведамленьня сваёй адметнасьці.

## Мэты кампаніі
# Абудзіць у жыхароў Беларусі інтарэс да культуры сваёй краіны.
# Заахвоціць беларусаў да ўсьведамленьня беларускай культуры як уласнай каштоўнасьці.
# Мы хочам, каб жыхары нашай краіны прамаўлялі слова «беларус» з годнасьцю.
# Аб’яднаць беларусаў.

## Рэалізацыя кампаніі
Шматлікія культурныя і асьветніцкія акцыі па ўсёй Беларусі:
# Лекцыі па беларускай гісторыі ды культуры
# Канцэрты беларускіх музыкаў і гуртоў
# Выставы найлепшых мастакоў Беларусі
# Сустрэчы зь пісьменьнікамі
# Прэзэнтацыі кніг, часопісаў і музычных праектаў.

## Праекты
# «Аднак!» — штогадовы фэстываль беларускамоўнай рэклямы й камунікацыі
# «Быць беларусам — што гэта значыць?» — супольны праект Budzma.org i Tut.by
# «Культура паляпшае жыцьцё» — камунікацыйная праграма
# «Budzma The Best Rock / Budzma The Best Rock/New», «Тузін. Перазагрузка» й «Будзьма! Тузін. Перазагрузка-2» — музычныя праекты
# «Будзьма беларусамі!» — анімацыйны фільм
# «Краіна цмокаў» — камунікацыйная праграма
# Як я стаў беларусам
# Кнігагляд
# Паганства
# Чорна-белыя вершы
# Турыстычная Беларусь

## Узнагароды й прэміі
* Люблю Беларусь (2010)

## Глядзіце таксама
* Будзьма беларусамі (мультфільм)

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Галоўная старонка сайту
* Будзьма беларусамі на YouTube

Катэгорыя:Беларуская культура
Катэгорыя:Беларускія вэб-сайты
Катэгорыя:Падзеі 1 кастрычніка
Катэгорыя:Зьявіліся ў 2008 годзе
Частасьць

**Ча́стасьць**, **часьціня́** (**частата́**) — фізычная велічыня, характарыстыка ўсякіх працэсаў, якія паўтараюцца рэгулярна. Частасьць паказвае, колькі пэрыядаў працэсу адбываецца за адзінку часу. Вымяраецца ў гэрцах.

Да рэгулярных працэсаў належаць як пэрыядычныя (ваганьні, вярчэньні), так і выпадковыя працэсы, якія адбываюцца непэрыядычна, аднак з пэўнай заканамернасьцю. Частасьць — адна з асноўных характарыстык шматлікіх працэсаў у прыродзе і тэхніцы. Частасьць гукавой хвалі ўспрымаецца чалавечым вухам як тон, частасьць электрамагнітнай хвалі сьветлавога дыяпазону ўспрымаецца чалавечым вокам як колер.

## Адзінкі вымярэньня
Адзінкаю вымярэньня частасьці ў Міжнароднай сыстэме адзінак ёсьць *[[гэрц (адзінка вымярэньня)|гэрц]]* (**Гц**), названы ў гонар нямецкага фізыка Гайнрыха Гэрца.

Частасьць — адваротная велічыня да пэрыяду *T*: *ν*  1/*T*.

Для характарыстыкі разнастайных працэсаў на практыцы зручна выкарыстоўваць таксама іншыя адзінкі, напрыклад, частасьць вярчэньня ў мэханічных прыладах і рухавіках часта пазначаецца ў колькасьці абаротаў на хвіліну (пазначэньне: *аб/хв*, *1/хв*, *хв<sup>−1</sup>*) ці абаротаў на сэкунду (пазначэньне: *аб/с*, *с<sup>−1</sup>*).

## Вызначэньне
Адрозьніваюць лінейную частасьць і цыклічную частасьць.

**Лінейная частасьць** — гэта колькасьць пэрыядычных працэсаў за сэкунду. Лінейная частасьць звычайна пазначаецца грэцкай літарай ν або лацінскай літарай f.
:  \nu = \frac{1}{T} 

дзе T — пэрыяд.

**Цыклічная** або **[[кутняя частасьць]]** — гэта колькасьць ваганьняў за 2π сэкундаў. Цыклічная частасьць звычайна пазначаецца грэцкай літарай ω.

Цыклічная частасьць выкарыстоўцаецца ў формулах для таго, каб не пісаць множнік 2π, але лікавыя значэньні прыводзяцца для лінейнай частасьці.

Калі кажуць, што тактовая частасьць кампутара 1,8 ГГц, або, што чалавек чуе гукі частасьцю ад 20 Гц да 20000 Гц, маецца на ўвазе менавіта лінейная частасьць ν.

## Крыніцы


Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы
Севершчына

**Се́вершчына**, **Се́верская зямля́** — гістарычны рэгіён, у склад якога ўваходзілі землі вадазбору сярэдняй і ніжняй Дзясны, Сейму і ніжняга Сожу.

Аб’ядноўваў наступныя месты: Ноўгарад-Северскі, Чарнігаў, Любеч, Старадуб, Трубчэўск, Бранск, Карачаў, Болдыж, Дамагашч, Пераяслаў, Пуціўль, Рыльск, Курск, Глухаў, Белгарад, Гомель.

Назва фіксуецца ў крыніцах XIV—XVIII стагодзьдзяў і паходзіць ад этноніму «север» (севяране) — найменьня ўсходнеславянскай дыялектна-этнаграфічнай групы дняпроўскага левабярэжжа (VIII—XII стагодзьдзі). Паняцьце «Северская зямля» ахоплівала толькі частку северскага этнаграфічнага арэалу, вядомага з археалягічных помнікаў часоў старадаўняй Русі — уласна, тыя тэрыторыі, якія ў другой палове XI — першай палове XIII стагодзьдзяў уваходзілі ў склад Чарнігаўскага княства. Пазьней тут існавала Северскае княства. Адзінства Северскай зямлі было выняткова этнаграфічным і не падкрэсьлівалася адміністрацыйна-праўніцкімі ўтварэньнямі.

У сярэдзіне XIV ст. вялікі князь Альгерд далучыў Севершчыну да Вялікага Княства Літоўскага. Адпаведна з Андрусаўскай дамовай (1667 год) рэгіён канчаткова перайшоў пад уладу Маскоўскай дзяржавы.

Па кастрычніцкім перавароце (1917 год) северскія землі падзялілі паміж сабою Ўкраінская ССР і РСФСР, невялікая частка рэгіёну ўвайшла ў склад Беларускай ССР.

## Глядзіце таксама
* Ліцьвіны Севершчыны

## Літаратура
* 
* Беларускія плямёны. Севяране // Станкевіч Я. Гістарычныя творы. — : «Энцыклапедыкс», 2003. — 776 с.

## Вонкавыя спасылкі
* Алег Трусаў, Беларуская Атлянтыда: Без бар’ераў. Северскія землі, Радыё Свабода, 19 кастрычніка 2007 г.

Катэгорыя:Гістарычныя вобласьці Расеі
Катэгорыя:Гістарычныя рэгіёны Беларусі
Хімічная рэакцыя

**Хімі́чная рэа́кцыя** — пераўтварэньне адных рэчываў (рэагентаў) у іншыя (прадукты), адрозныя складам ці будовай. Агульная колькасьць атамаў кожнага з элемэнтаў, зь якіх складаюцца рэчывы, застаецца ў хімічнай рэакцыі нязьменнай (у адрозьненьне ад ядзерных рэакцыяў). Паслядоўнасьць элемэнтарных актаў хімічнага пераўтварэньня называецца мэханізмам хімічнай рэакцыі. Хімічную рэакцыю апісвае хімічнае раўнаньне.

Працяканьне хімічнае рэакцыі залежыць ад прыроды рэагуючых рэчываў і зьнешніх умоваў. Хімічныя рэакцыі адбываюцца пры кантакце рэчываў, часта пад уплывам зьнешніх узьдзеяньняў (награваньне, ціск, выпраменьваньне і г. д.). Хімічныя рэакцыі падпарадкоўваюцца пэўным заканамернасьцям, якія вывучаюць фізычная хімія, тэрмадынаміка і хімічная кінэтыка, закон аб захаванні масы ў рэчываў, закон Геса, правіла Вант-Гофа)

## Клясыфікацыя хімічных рэакцыяў
Тэрмадынамічная клясыфікацыя ўлічвае энэргетыку хімічнае рэакцыі (экзатэрмічныя і эндатэрмічныя хімічнай рэакцыі), колькасьць фазаў у сыстэме. Адрозьніваюць таксама хімічныя рэакцыі, якія працякаюць у аб’ёме і на паверхні падзелу фазаў.

Кінэтычная клясыфікацыя адрозьнівае хімічныя рэакцыі па суадносінах хуткасьці прамога і адваротнага пераўтварэньня (зваротныя і незваротныя хімічныя рэакцыі), па колькасьці стадыяў (простая і складаная хімічная рэакцыя, якую можна падзяліць на некалькі простых); малекулярнасьць хімічная рэакцыя; парадак хімічнай рэакцыі па кожным рэагенце і ў цэлым. Асобнай групай зьяўляюцца каталітычныя хімічныя рэакцыі.

У залежнасьці ад таго, якія часьцінкі бяруць удзел у элемэнтарным акце хімічнае рэакцыі, іх падзяляюць на малекулярныя, іённыя, фатахімічныя, радыкальныя, ланцуговыя.

У неарганічнай хіміі шырока ўжываецца клясыфікацыя хімічных рэакцыяў па тыпах злучэньняў і характары ўзаемадзеяньня: хімічныя рэакцыі ўтварэньня і раскладу, гідролізу, піролізу, нейтралізацыі, камплексаўтварэньня, акісьляльна-аднаўленчыя рэакцыі.

Арганічная хімія мае сваю клясыфікацыю хімічных рэакцыяў.

Межы панятку *хімічная рэакцыя* да пэўнай ступені ўмоўныя. Звычайна ня лічыцца хімічнай рэакцыяй утварэньне асацыятаў у растворах, электронна-ўзбуджаныя станы малекул, нават пры істотных зьменах геамэтрычнай канфігурацыі, таўтамерныя пераўтварэньні і г. д.


Катэгорыя:Зьмена
Фізычная хімія

**Фізычная хімія** — навука, якая вывучае ўзаемасувязь хімічных і фізычных зьяваў, выяўляе заканамернасьці хімічных працэсаў, абапіраючыся на агульныя прынцыпы фізыкі. Гэта тычыцца прынцыпаў, мэтадаў і паняткаў фізыкі, такіх як рух, энэргія, сіла, час, тэрмадынаміка, квантавая хімія, статыстычная мэханіка і дынаміка, раўнавага. Асноўнымі задачамі фізычнай хіміі зьяўляюцца дасьледаваньне заканамернасьцяў ходу хімічных рэакцыяў у часе, законаў хімічнай раўнавагі і вызначэньне мэханізмаў працэсаў. Мэтады дасьледаваньня — спэктральны і рэнтгенаструктурны аналізы, мэтады ізатопных індыкатараў, квантава-хімічны, мас-спэктрамэтрычны, мэтады электроннага парамагнітнага рэзанансу, ядзернага магнітнага рэзанансу і іншыя.

## Гісторыя
Панятак фізычнай хіміі быў упершыню выкарыстаны ў сярэдзіне XVIII стагодзьдзя. Тэрмін «фізычная хімія», у сучасным разуменьні мэтадалогіі навукі і пытаньняў тэорыі пазнаньня, належыць Міхайлу Ламаносаву, які ў 1752 годзе ўпершыню чытаў студэнтам Пецярбурскага ўнівэрсытэту «Курс сапраўднай фізычнай хіміі». У прэамбуле да гэтых лекцыяў ён дае такое азначэньне: «Фізычная хімія — навука, якая павінна на падставе палажэньняў, досьледаў фізычных растлумачыць прычыну таго, што адбываецца праз хімічныя апэрацыі ў складаных целах». Расейскі накукоўца ў працах сваёй карпускулярна-кінэтычнай тэорыі цяпла разглядае пытаньняў, якія ў поўнай ступені адказваюць вышэйпададзеным задач і мэтадам. Менавіта такі характар ​​носяць і экспэрымэнтальныя дзеяньні, служачыя пацьвярджэньнем асобных гіпотэзаў і палажэнняў гэтай канцэпцыі. Ламаносаў ішоў такім прынцыпам ў многіх кірунках сваіх дасьледаваньняў, то бок у распрацоўцы і практычнай рэалізацыі заснаванай ім жа «навукі пра шкло», у розных досьведах, прысьвечаных пацьвярджэньню закону захаваньня рэчыва і сілы (руху), у працах і экспрымэнтах, якія маюць стаўленьне да вучэньня аб рашчынах ім была распрацавана шырокая праграма дасьледаваньняў гэтага фізыка-хімічнага фэномэна.

Аднак, у сучасным разуменьні фізычная хімія пачала складвацца ў другой палове XIX стагодзьдзя з разьвіцьцём хімічнай тэрмадынамікі. Выбітны ўнёсак у станаўленне фізычнай хіміі зрабіў Джазая Ўілард Гібз, увёўшы такія тэрміны як свабодная энэргія Гібза, хімічны патэнцыял, сфармуляваўшы правіла фазаў. Разам з тэрмадынамікай у другой палове XIX стагодзьдзя пачалося разьвіцьцё хімічнай кінэтыкі, якая вывучае хуткасьць хімічных рэакцыяў, і хіміі электралітаў. Вядучымі дасьледчыкамі ў гэтых абласьцях былі Вільгельм Оствальд, Якаб Гэндрык вант Гоф, Свантэ Аўгуст Арэніюс.

## Вонкавыя спасылкі
* Фізычная хімія
* Сьвет фізычнай хіміі
* Фізычная хімія ад Оствальду да Паўлінга
* 100 гадоў фізычнай хіміі
* Cathedrals of Science


Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы
Электронны парамагнітны рэзананс

**Электронны парамагнітны рэзананс** — рэзананснае паглынаньне электрамагнітнай энэргіі ў сантымэтровым або мілімэтровым дыяпазоне даўжыняў хваляў рэчывамі, якiя ўтрымоўваюць парамагнітныя часьцінкі.

Зьява электроннага парамагнітнага рэзанансу была адкрытая ў 1944 годзе Яўгенам Завойскiм, які выявіў, што парамагнітны ўзор, зьмешчаны ў сталае магнітнае поле, можа паглынаць энэргію падаванага на яго электрамагнітнага поля. Паглынаньне электрамагнітнага выпраменьваньня парамагнітнымі ўзорамі мела выбарчы (рэзанансны) характар, паколькі яно назіралася толькі пры вызначаных суадносінах паміж напружанасьцю сталага магнітнага поля і частасьцю зьменнага электрамагнітнага поля.

Мэтад электроннага парамагнітнага рэзанансу вывучэньня рэчыва выкарыстоўваецца для вывучэньня сыстэм зь ненулявым электронным сьпінавым магнітным момантам (г. зн. якія валодаюць адным або некалькiмi неспаранымі электронамі): атамаў, вольных радыкалаў у газавай, вадкай і цьвёрдай фазах, кропкавых дэфэктаў у цьвёрдых целах, сыстэм у трыплетным стане, іёнаў пераходных мэталаў.

Мэтад ЭПР знайшоў шырокія ўжываньні ў фізыцы, хіміі, біялёгіі і мэдыцыне.

Катэгорыя:Экспэрымэнтальная фізыка
Хімічны знак

**Хімі́чны знак** — сымбаль хімічнага элемэнту з адной ці дзьвюх літараў лацінскага альфабэту. Звычайна першая літара зьяўляецца першай літарай лацінскай назвы элемэнту.

Знак
Катэгорыя:Сымбалі
Хімія цьвёрдага цела

**Хі́мія цьвёрдага це́ла** — навука аб сынтэзе, структуры, уласьцівасьцях і ўжываньні цьвёрдых матэрыялаў.

Асноўныя задачы хіміі цьвёрдага цела гэта: 
* усталяваньне ўзаемасувязі структуры цьвёрдых целаў зь іх уласьцівасьцямі 
* распрацоўка матэрыялаў з палепшанымі эксплюатацыйнымі ўласьцівасьцямі
* тэорыі і мадэлі структуры рэакцыйнай здольнасьці цьвёрдых целаў.
 
Хімія цьвёрдага цела можа быць разгледжаная як пасьлядоўнасьць узаемазлучаных абласьцей фізычнай хіміі, такіх як хімічная сувязь у цьвёрдых целах, асновы статыстычнай фізыкі цьвёрдага цела, хімія дэфэктаў структуры, фазавыя дыяграмы, хімічныя і фізыка-хімічныя ператварэньні ў цьвёрдых целах.

У хіміі цьвёрдага цела выкарыстоўваецца шырокі набор мэтадаў сынтэзу з ужываньнем нізкіх і звышвысокіх тэмпэратураў, рэкордна высокіх ціскаў і звышглыбокага вакуўму, цэнтрабежных палёў, разнастайных фізычных мэтадаў актываваньня працэсаў.

## Літаратура
* Вест А. Химия твердого тела. Теория и приложения. Т. 1, 2. М .: Мир, 1988.
* А.В.Кнотько, И.А.Пресняков, Ю.Д.Третьяков, Химия твердого тела. 2006.
Халіф

**Халіф** (намесьнік) — назва самога высокага тытула ў мусульманаў.

У розныя часы погляды на ўтрыманьне гэтага тытула былі рознымі. Для Амэйядаў і Абасыдаў халіф — гэта спадчынны тытул кіраўніка, які злучае ў сабе неабмежаваную вышэйшую духоўную і сьвецкую ўладу. Для харыджытаў — тытул выбарнага кіраўніка, абмежаванага воляй мусульманскае абшчыны. У Эгіпецкім султанаце халіфы зьяўляліся выключна духоўнымі лідэрамі, пакідаючы сьвецкае кіраваньне султанам.

Тытул халіфа быў скасаваны са скасаваньнем Турцыяй Асманскага халіфата у 1924.

## Вонкавыя спасылкі


Катэгорыя:Тытулы
Халіфат Абасыдаў

**Халіфат Абасыдаў** () — фэадальная дзяржава з цэнтрам на землях Блізкага Ўсходу. Існавала ў 750—945 гадах. Сталіца — Багдад (з 762). Кіроўная дынастыя Абасыдаў.

У час найбольшай магутнасьці ў склад дзяржавы ўваходзілі сучасныя Ірак, Іран, значная частка Закаўказьзя і Сярэдняй Азіі, Заходняя Арабія, Сырыя з Палестынай, Эгіпет і Паўночная Афрыка. Асноўныя заняткі насельніцтва: земляробства, жывёлагадоўля, рамесьніцтва — ткацтва, гарбарства, вырабы са скуры, мэталаапрацоўка, ювэлірная справа. Вёўся пастаянны гандаль з народамі Ўсходняй Эўропы, Інданэзіі, Кітаю, Індыі. Зямля была пераважна дзяржаўнай уласнасьцю, частка яе перадавалася фэадалам у часовае карыстаньне як плата за вайсковую службу, з часам гэтыя ўладаньні пераходзілі ў спадчыну.

Розны ўзровень эканамічнага разьвіцьця краінаў, што ўваходзілі ў дзяржаву, неіснаваньне моцных эканамічных і этнічных сувязяў паміж асобнымі вобласьцямі паспрыялі ўзмацненьню адасобленых уладаньняў, якія паступова ператвараліся ў самастойныя дзяржавы — Ідрысыдаў у Марока, Аглябідаў у Іфрыкіі і іншых. Захоп Багдаду ў 945 годзе Буідамі фактычна зьменшыў уплыў Абасыдаў.

Незважаючы на тое, што панаваньне Абасыдаў над шырокай ісламскай імпэрыі паступова пачала зводзіцца да цырыманіяльнай рэлігійнай функцыі, дынастыя захавала кантроль над Мэсапатаміяй. Багдад стаў цэнтрам навукі, культуры, філязофіі і разьвіцьця вынаходніцтва падчас ісламскага Залатога веку. Гэты пэрыяд культурнага разьвіцьця скончыўся ў 1258 годзе, калі горад быў разрабаваны манголамі пад кіраўніцтвам хана Хулагу. Абасыдзкая лінія кіраўнікоў і мусульманская культура ў цэлым, сканчэнтравалася апасьля ў Каіры ў 1261 годзе. Хоць новыя кіраўнікі ня мела вялікай улады, дынастыя працягвала прэтэндаваць на ўладу ў рэлігійных пытаньнях у рэгіёне да асманскай заваёвы Эгіпту ў 1517 годзе.

## Літаратура
* 

## Вонкавыя спасылкі
* Халіфат Абасыдаў (758—1258). Габрэйская віртуальная бібліятэка

Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы
Катэгорыя:Сярэднявечны Азэрбайджан
Хваля

**Хва́ля** — ваганьні, якія распаўсюджваюцца ў прасторы. Прамень хвалі — лінія, якая адпавядае кірунку распаўсюджваньня хвалі. Фронт хвалі — паверхня, якая складаецца з пунктаў, што маюць аднолькавыя фазы ваганьня.

Хвалі клясыфікуюцца па характары фронту хвалі:

* сфэрычная хваля — хваля, фронтам якой зьяўляецца сфэра. Такая хваля ствараецца пры распаўсюджваньні ўзбурэньня ад некаторага пункту раўнамерна па ўсіх кірунках
* плоская хваля — хваля, фронтам якой зьяўляецца роўніца. Сфэрычную хвалю на вялікай адлегласьці ад крыніцы ўзбурэньня можна лічыць плоскай
* цыліндрычная хваля — хваля, фронтам зьяўляецца бакавая паверхня цыліндра. Такая хваля ствараецца пра распаўсюджаньні ўзбурэньня ад некаторай простай раўнамерна па ўсіх кірунках
* канічная хваля — хваля, фронтам якой зьяўляецца паверхня конуса. Такой хваляй зьяўляецца ўдарная хваля: ствараецца аб’ектам, што рухаецца з хуткасьцю, якая перавышае хуткасьць распаўсюджаньня хвалі.

Падоўжныя хвалі:

Файл:Onde compression impulsion 1d 30 petit.gif|Плоская падоўжная хваля
Файл:Onde cisaillement impulsion 1d 30 petit.gif|Плоская папярочная хваля
Файл:Ondes compression 2d 20 petit.gif|Сфэрычная падоўжная хваля
Файл:Ondes cisaillement 2d 20 petit.gif|Сфэрычная папярочная хваля


## Вонкавыя спасылкі


Катэгорыя:Базавыя паняцьці фізыкі
Супор

**Супо́р** (**электры́чнае супраціўле́ньне**) — скалярная фізычная велічыня, якая характарызуе ўласьцівасьць правадніка ствараць перашкоды праходжаньню электрычнага току. Хвалевы супор зьмяняюць адаптэры.

Пазначаецца звычайна лацінскай літарай R, вымяраецца ў Омах.

Супор выкарыстоўваецца ў выпадках лінейнай залежнасьці электрычнага току ў правадніку ад прыкладзенай напругі, і зьяўляецца каэфіцыентам прапарцыйнасьці паміж падзеньнем напругі U і сілай току I
U = IR.

## Фізычная прырода супору

Па велічыні супору целы можна падзяліць на:
* праваднікі,
* паўправаднікі,
* дыэлектрыкі.

Асобнай клясай стаяць надправаднікі, якія не ствараюць супору току.

## Крыніцы

Катэгорыя:Базавыя паняцьці фізыкі
Хол

**Хол** () — памяшканьне, від пярэдняга пакоя ў кватэры (доме) або памяшканьне ў грамадзкіх, адміністрацыйных будынках, прызначанае для адпачынку, чаканьня.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Архітэктурныя элемэнты
Будынак

**Буды́нак** — будаўнічая сыстэма, якая складаецца (па меры неабходнасьці) з наземнай і падземнай частак, з памяшканьнямі для пражываньня або дзейнасьці людзей, разьмяшчэньня вытворчасьці, захоўваньня прадукцыі або ўтрымання жывёлаў.

Аўтаномны будынак забясьпечвае самадастатковасьць забесьпячэньня сваіх інфраструктурных патрэбаў.

## Крыніцы

Катэгорыя:Збудаваньні
Катэгорыя:Нерухомасьць
Царква Каўпавогюру

**Царква Коўпавогюра** () — самая старая царква гораду Коўпавогюру ў Ісьляндыі. Месьціцца на ўзгорку Borgarholt, адкуль адкрываецца цудоўная панарама на Коўпавогюр, Рэйк’явік і ягоныя ваколіцы.

Будаўніцтва царквы пачалося ў 1958 годзе. Асьвячэньне царквы адбылося 16 сьнежня 1963 году. У аснове архітэктуры будынку ляжыць крыжападобнае перакрыжаваньне дзьвюх шырокіх арак. Царква мае клясычную для лютэранскіх кірхаў арыентацыю — на ўсходзе разьмешчаны цьвінтар, на захадзе — арган, у паўночнай і паўднёвых галерэях знаходзяцца месцы для прыхаджанаў. Вітражы зрабіла Герда Хельгадоцір ().

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйная старонка

Катэгорыя:Лютэранскія храмы Ісьляндыі
Катэгорыя:Каўпавогюр
Царква Акюрэйры

**Царква Акюрэйры** () — лютэранская царква ў горадзе Акюрэйры на поўначы Ісьляндыі. Будынак разьмешчаны на ўзгорку ў цэнтры гораду.

## Вонкавыя спасылкі

* Афіцыйны ўэб-сайт

Катэгорыя:Лютэранскія храмы Ісьляндыі
Катэгорыя:Акюрэйры
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1940 годзе
Цыгарэта

**Цыгарэта** — гэта невялікая папяровая люлечка (скрутка), часьцяком зь фільтрам, у якую забіваюць тытунь для паленьня. Вялікая частка паперы, якая выкарыстоўваецца для вытворчасьці цыгарэтаў, зробленая з ільну або льнянога валакна.

Для паскарэньня згараньня тытуню ў цыгарэты часта робяць дадаткі рэчываў, якія паскараюць гарэньне. Без дадаткаў тытунь гарыць досыць павольна, асабліва пры адсутнасьці прымусовай цягі (зацяжак курца).

Першыя сыгарэты зьявіліся ў Сэвільлі ў 16 стагодзьдзі, калі жабракі пачалі падбіраць выкінуты тытунь і паліць яго з папяровых скруткаў.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Тытунь