Стэфан Баторы

**Стэ́фан Бато́ры** (27 верасьня 1533, Жыладзішомльё ў Трансыльваніі, цяпер Шымлеў-Сылваніэй, Румынія — 12 сьнежня 1586, Горадня) — кароль польскі і вялікі князь літоўскі (1576—1586), князь трансыльванскі (1571—1576).

## Імя
Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: *господарь король Стефан Батура* (Баркулабаўскі летапіс).

## Біяграфія
Паходзіў з знакамітага вугорскага роду Баторых, зь лініі Шомліа (). Сын сямігародзкага (трансыльванскага) князя Стэфана IV. Муж Ганны Ягелонкі, дачкі Жыгімонта Старога.

З 15 гадоў знаходзіўся на вайсковай службе ў караля Чэхіі і Вугоршчыны Фэрдынанда. Разам зь ім быў у Італіі, навучаўся ў Падуі.

Служыў у сямігродзкага князя Януша Зыгмунда Запольі, быў паслом пры імпэратары Максыміліяне Другім. Па разрыве зносінаў паміж гэтымі краінамі немцы тры гады трымалі яго закладнікам.

Па сьмерці Януша Зыгмунда Запольі ў 1571 годзе стаў князем Сямігродзя. Калі кароль польскі і вялікі князь літоўскі Генрык Валезы ўцёк у Францыю, Стэфан Баторы выставіў сваю кандыдатуру на сталец Рэчы Паспалітай і быў абраны ў сьнежні 1575 году, каранаваны 1 траўня 1576 году. З чэрвеня 1576 году — вялікі князь літоўскі.

### Унутраная палітыка
Граматай ад 29 ліпеня 1579 вызнаў, што Каралеўства Польскае і Вялікае Княства Літоўскае лічацца раўнапраўнымі дзяржавамі ў складзе фэдэрацыйнай дзяржавы, таксама абавязаўся захоўваць самастойнасьць ВКЛ, пашыраць яго межы, не прызначаць літоўскімі вайскаводамі палякаў, агульныя соймы склікаць паводле чаргі, то ў Вялікім Княстве, то ў Кароне.

Прывілеем ад 1 красавіка 1579 году пераўтварыў Віленскі езуіцкі калегіюм ў акадэмію. Таксама выдаў дазволы на заснаваньне езуіцкіх калегіюмаў у Полацку (1581), Рызе (1580) і Дорпаце (1584). Яму належыць ініцыятыва адкрыцьця езуіцкага калегіюму ў Горадні.

Імкнуўся да мірнага разьвязваньня ідэалягічных канфліктаў. Падтрымліваў сяброўскі дачыненьні з ваяводам і вальнадумцам Каспарам Бекешам.

Сваю рэзыдэнцыю трымаў у Горадні, у Старым замку. Прымаў тут пасольствы маскоўскае (1581), ангельскае (1584), правёў раду сэнатараў для разгляду дамаганьняў Швэцыі (1582). Месьцічам надаў пэўныя палёгкі, выдаў прывілей Саборнай Прачысьценскай царквы. Пры ім у Горадні праходзіў кожны трэці сойм.

Як кароль Польшчы пайшоў на значныя саступкі шляхце, падтрымваў езуітаў. Замест каралеўскага суду як найвышэйшай судовай інстанцыі зацьвердзіў шляхецкія выбарныя трыбуналы. За ягоным кіраваньнем польскі ўрад зрабіў спробу зьнішчыць Запароскую Сеч. У красавіку 1578 году выйшаў каралеўскі ўнівэрсал, які забараняў пускаць запарожцаў «на воласьць» і гандляваць зь Сеччу зброяю і порахам. У верасьні-сьнежні 1578 году, рыхтуючыся да вайны з Маскоўскаю дзяржаваю і намагаючыся выкарыстаць у ёй казацтва, Стэфан Баторы павялічыў колькасьць рэестравых казакаў да 500 чалавек, а ў 1583 годзе — да 600 чалавек і надаў ім шэраг прывілеяў.

### Замежная палітыка
У 1579—1582 гадох Рэч Паспалітая брала ўдзел у Інфлянцкай вайне. У выніку складаных манэўраваньняў здабыў сэрыю перамог над маскоўскім войскам, што па вызваленьні Полацку, які 16 гадоў знаходзіўся пад акупацыяй, дазволіла заняць Вялікія Лукі. Аблога Пскова скончылася безвынікова, аднак паскорыла складаньне Ям-Запольскага міру. Па складаньні перамір’я Інфлянты адышлі да Рэчы Паспалітай.

Мудры палітык, выдатны дзяржаўны дзяяч і здольны военачальнік, Стэфан Баторы зрабіў значны ўнёсак ва ўмацаваньне Рэчы Паспалітай, спрыяў падняцьцю ейнага аўтарытэту ў Эўропе.

### Сьмерць
Памёр у Горадні падчас падрыхтоўкі наступнае вайны з Маскоўскай дзяржавай. У зьвязку з тым, што паміж прыдворнымі мэдыкамі ўзьнікла спрэчка пра прычыны яго сьмерці, 14 сьнежня 1586 году ў Горадні правялі першае на тэрыторыі Ўсходняй Эўропы анатамаваньне ягоных парэшткаў.

## Галерэя

Kober Stephen Báthory.jpg|Невядомы мастак, XVI ст. 
Stefan Batory. Стэфан Баторы (XVI, LNM).jpg|Невядомы мастак, XVI ст.
Stefan Batory. Стэфан Баторы (1576).jpg|Невядомы мастак, каля 1576 г.
Stefan Batory. Стэфан Баторы (XVI-XVII).jpg|Невядомы мастак, 


Stefan Batory. Стэфан Баторы (1645).jpg|Невядомы мастак, каля 1645 г.
Stefan Batory. Стэфан Баторы (XVII).jpg|Невядомы мастак, XVII ст.
Stefan Batory. Стэфан Баторы (XIX).jpeg|Вінцэнт Смакоўскі, XIX ст.
Ściapan Batura. Сьцяпан Батура.jpeg|Невядомы мастак, XIX ст.


## Ушанаваньне памяці
Адна з цэнтральных вуліцаў Горадні носіць імя Стэфана Баторага.

## Легенды і паданьні
Некаторыя легенды, якія пашыраліся на тэрыторыі Беларусі, сьцьвярджаюць тое, што Стэфан Баторы даваў найменьні беларускім паселішчам. У тым ліку, напрыклад, вёскам Саланое і Мільча, якія знаходзяцца ў Вялейскім раёне Менскай вобласьці.

## Заўвагі

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 
* 
* 
* 

## Вонкавыя спасылкі
* 
* Іна Крайнева. Манэты караля Стэфана Баторыя ў зборы Гарадзенскага дзяржаўнага гісторыка-археалягічнага музэю (PDF)

Стэфан
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Трансыльваніі
Катэгорыя:Валадары Сяміградзьдзя
Катэгорыя:Вугорскія кіраўнікі
Катэгорыя:Памерлі ў Горадні
Катэгорыя:Лівонская вайна
Катэгорыя:Пахаваныя ў Вавэльскай катэдры