open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ляндакотскірк’я

**Ландакоцкірк’я** ( — *Базыліка Хрыста-Караля*) — катэдра каталіцкага біскупства Рэйк'явіка, якое ахоплівае ўсю Ісьляндыю. Яшчэ яго называюць *Kristskirkja*. Архітэктар — Гуд'ёўн Самуэльсан. Ганаровы тутул папскай Basilica minor яна атрымала ў 1999 годзе. Знаходзіцца на ўзгорку, на захадзе Рэйк’явіку.

Асьвячоная 23 ліпеня 1929 году.

Сёньня адзіная каталіцкая школа ў Ісьляндыі далучана да царквы і знаходзіцца побач зь ёй.

## Крыніцы

Катэгорыя:Збудаваньні Рэйк’явіку
Вугорская рэвалюцыя 1956 году

**Вуго́рская рэвалю́цыя 1956 го́ду** () — спантаннае агульнанацыянальнае паўстаньне супраць ураду Вугорскай Народнай Рэспублікі і навязанай яму савецкім рэжымам палітыкі. Пачалася 23 кастрычніка, падаўлена 10 лістапада 1956 году.

## Ход падзеяў
Паўстаньне пачалося як студэнцкая дэманстрацыя, якая праходзіла ў цэнтры Будапэшту, да якой далучыліся тысячы людзей. Студэнцкая дэлегацыя была затрымана, калі паспрабавала прайсьці на радыё, каб перадаць свае патрабаваньні. Калі дэманстранты запатрабавалі вызваленьня дэлегатаў, супрацоўнікі Ўпраўленьня дзяржаўнай бясьпекі (ÁVH) адкрылі агонь. Навіны аб гэтых падзеях хутка распаўсюдзіліся, і гвалт распачаўся паўсюды ў сталіцы.

Бунт хутка ахапіў усю краіну, і ўрад быў скінуты. Тысячы людзей, арганізаваных у народнае рушаньне, вялі баі супраць Упраўленьня дзяржаўнай бясьпекі (ÁVH) і савецкіх войскаў. Прасавецкіх камуністаў і дзеячаў ÁVH забівалі або саджалі ў турмы, былыя зьняволеныя былі вызвалены і ўзброены. Імправізаваныя рады вырвалі муніцыпальнае кіраўніцтва ў Вугорскай партыі працоўных і патрабавалі палітычных зьменаў. Новы ўрад афіцыйна распусьціў ÁVH, заявіў пра свой намер выйсьці з Варшаўскай дамовы і абавязаўся правесьці вольныя выбары. Па стане на канец кастрычніка барацьба амаль спынілася, і адчуваньне мірнага жыцьця пачало вяртацца.

Спачатку абвясьціўшы пра гатоўнасьць весьці перамовы аб вывадзе савецкіх войскаў, Палітбюро ЦК КПСС зьмяніла свае рашэньне і пачало падаўленьне рэвалюцыі. 4 лістапада савецкія войскі ўварваліся ў Будапэшт і іншыя раёны краіны. Вугорскі супраціў працягваўся да 10 лістапада. Каля 2500 вугорцаў былі забіты, 200 000 апынуліся бежанцамі. Масавыя арышты і абвінавачваньні працягваліся на працягу месяца пасьля гэтага. Да студзеня 1957 году новае, усталяванае савецкім рэжымам кіраўніцтва падавіла ўсю грамадзкую апазыцыю.

Падаўленьне вугорскае рэвалюцыі выявіла цьвёрды намер савецкага кіраўніцтва захоўваць жорсткі палітычны кантроль над краінамі сацыялістычнага блёку, незалежна ад памкненьняў іх народаў, і было адмоўна ўспрынятае прыхільнікамі камуністычнай ідэалёгіі на Захадзе, выклікаючы сярод іх гэтак званы «крызіс сьвядомасьці» і азначаючы, разам з XX зьездам КПСС, пачатак разбурэньня камуністычнай сыстэмы. Разам з бэрлінскімі падзеямі 1953 году вугорскае паўстаньне азначыла паварот сусьветнага ўспрыманьня СССР і Савецкай арміі ад вобразу вызваліцеляў Эўропы да вобразу яе акупантаў.

## Выявы

Файл:Hole in flag - Budapest 1956.jpg|Сьцяг Вугоршчыны з выразаным камуністычным гербам. Такі сьцяг стаў сымбалем паўстаньня.
Файл:Monument events 1956 Budapest.jpg|Помнік падзеям 1956 году каля вугорскага парлямэнту. 


## Глядзіце таксама
* «Дзеці славы»

Катэгорыя:Паўстаньні ў Вугоршчыне
Катэгорыя:Падзеі 1956 году
Унівэрсытэт Ісьляндыі

**Унівэрсытэт Ісьляндыі** () — заснаваны ў 1911 годзе. Знаходзіцца ў цэнтры Рэйк’явіка, на беразе возера Т’ёрнін. За першы год дзейнасьці былі залічаны 45 студэнтаў. На сёньняшні дзень навучаюцца каля 13 650 студэнтаў на 11 факультэтах. Зьяўляецца самым буйным унівэрсытэтам краіны. Архітэктар сучаснага будынку — Гуд’ёўн Самуэльсан.

У дадатак да асноўных факультэтаў існуе мноства навукова-дасьледчых інстытутаў пры ўнівэрсытэце. У іх працуюць каля 281 вучоных і адміністратараў. Рэктар — Крысьцін Інгольвсдоцір (Kristín Ingólfsdóttir).

Унівэрсытэт уваходзіць у асацыяцыю ўнівэрсытэтаў Эўропы — Утрэхцкае сеціва.

## Факультэты

* Бізнэс і эканоміка
* Тэхнічныя навукі
* Гуманітарныя навукі
* Багаслоўе
* Права
* Мэдыцына
* Прыродазнаўчыя навукі
* Сястрынская справа
* Стаматалёгія
* Фармакалёгія
* Грамадзкія навукі

## Вядомыя выпускнікі

* Bjarni Ármannsson (былы банкір Банка Ісьляндыі)
* Аўсгейр Аўсгейрсан (2-і прэзыдэнт Ісьляндыі)
* Björn Bjarnason (Міністар юстыцыі)
* Elín Hirst (мас-мэдыя)
* Эйнар Карасан (пісьменьнік)
* Einar Pálsson (літаратар)
* Einar Már Guðmundsson (пісьменьнік)
* Friðrik Sophusson (былы міністар фінансаў)
* Давід Одсан (былы прэм’ер-міністар)
* Guðmundur Finnbogason (філёзаф)
* Hreiðar Már Sigurðsson (бізнэсьмен)
* Kristín Steinsdóttir (дзіцячы пісьменьнік)
* Kristín Marja Baldursdóttir (пісьменьнік)
* Sólveig Pétursdóttir (былы прэзыдэнт парлямэнту Ісьляндыі)
* Sigurjón Sighvatsson (галівудзкі прадусар)
* Össur Skarphéðinsson (міністар замежных справаў)
* Vigdís Grímsdóttir (пісьменьнік)
* Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir (міністар адукацыі, навукі і культуры)
* Þórarinn Eldjárn (пісьменьнік)

## Фінансаваньне
Унівэрсытэт Ісландыі зьяўляецца дзяржаўным і фінансуецца зь бюджэту краіны. Установа не бярэ платы за навучаньне, акрамя невялікай платы за рэгістрацыю. Для пражываньня студэнтаў унівэрсытэт дазваляе ім працаваць няпоўны працоўны дзень альбо дае крэдыты на ільготных умовах.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйная старонка
* Map of the University area
* Map of the University area in Google Earth and in Google Maps
* University of Iceland Geocache
* Information about all student organizations at the University of Iceland


Катэгорыя:Рэйк’явік
Т’ёрнін

**Т’ёрнін** ( — «сажалка») — возера ў Рэйк'явіку і адно з самых знакамітых азёр Ісьляндыі.

На яго берагах знаходзіцца ратуша Рэйк’явіка, а таксама знакамітая школа (), якую наведвалі першыя асобы Ісьляндыі (напр. паэт Хальдаўр Кільян Лакснэс ()), некалькі музэяў (напр. Ісьляндзкі нацыянальны музэй), а непадалёк месьцяцца Унівэрсытэт Ісьляндыі (), а таксама будынак альтынгу (), Вольная царква ў Рэйк'явіку () і Катэдральны сабор Рэйк'явіка ().

Возера таксама зьяўляецца прытулкам гусяў, качак, лебядзей і іншых птушак.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Рэйк’явік
Катэгорыя:Азёры Ісьляндыі
Рэйк’явіцкая ратуша

**Рэйк’явіцкая ратуша** () знаходзіцца на возеры Т'ёрнін у цэнтры ісьлядзкай сталіцы Рэйк'явіку на мяжы старога горада.

Праект ратушы распрацавала архітэктарскае бюро *Studio Granda*. Ратуша была пабудаваная з бэтону ў 1987—1992 гадах. Складаецца з двух будынкаў. Усходні ўваход знаходзіцца з боку маста над возерам Т’ёрнін.

Побач з кабінэтамі гарадзкога кіраваньня знаходзіцца 3D-мадэль Ісьляндыі. Памяшканьні выкарыстоўваюцца таксама для выставаў.

Катэгорыя:Рэйк’явік
Катэгорыя:Ратушы Эўропы
Ісьляндзкі нацыянальны музэй

**Ісьляндзкі нацыянальны музэй** () быў заснаваны 24 лютага 1863 году. Першым яго куратарам стаў Ён Арнасон. З 1950 году музэй знаходзіцца ў сваім сёньняшнім будынку ў Рэйк’явіку на Сігургата 41.

## Вонкавыя спасылкі
* Сайт музэю

Катэгорыя:Рэйк’явік
Катэгорыя:Музэі
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1863 годзе
Катэгорыя:Нацыянальныя музэі
Гальдаўр Кільян Лякснэс

**Га́льдаўр Кі́льян Ля́кснэс** (, сапраўднае імя і імя па бацьку ; 23 красавіка 1902, Рэйк’явік, Ісьляндыя — 8 лютага 1998, Рэйк’явік, Ісьляндыя) — ісьляндзкі пісьменьнік. Ляўрэат Нобэлеўскай прэміі па літаратуры 1955 году («За яскравую эпічную моц, якая адрадзіла вялікае апавядальнае мастацтва Ісьляндыі»).

## Беларускія пераклады
* Лакснес, Х. Атамная база: раман / Халдар Лакснес; пер. з ісландскай І. Пташнікава. — Мінск : Маст. літ., 1991. — 198,[1] с.

## Вонкавыя спасылкі
* Музэй Лякснэса
* Прамова на Нобэлеўскім банкеце

Катэгорыя:Ісьляндзкія літаратары
Катэгорыя:Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі ў галіне літаратуры
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Рэйк’явіку
Катэгорыя:Памерлі ў Рэйк’явіку
Ён Арнасон

**Ён Арнасон** (, 17 жніўня 1819 — 4 верасьня 1888, Рэйк'явік) — аўтар і зьбіральнік ісьляндзкіх казак і сагаў. Першы куратар Ісьляндзкага нацыянальнага музэю.

Працаваў таксама бібліятэкарам у Нацыянальнай бібліятэцы Ісьляндыі ў Рэйк’явіку. У 1862 і 1864 гадах сьвет пабачылі два тамы ісьляднзкіх народных сагаў і казак, якія былі надрукаваныя на ісьляндзкай мове ў Ляйпцыгу, дзякуючы дапамозе Конрада Маўрэра.

Ён Арнасон таксама склаў біяграфію Марціна Лютэра (1852) і гісторыю Карла Вялікага (1853).

Катэгорыя:Ісьляндзкія літаратары
Катэгорыя:Ісьляндзкія фальклярысты
Катэгорыя:Нарадзіліся 17 жніўня
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1819 годзе
Катэгорыя:Памерлі 4 верасьня
Катэгорыя:Памерлі ў 1888 годзе
Катэгорыя:Памерлі ў Рэйк’явіку
Нацыянальная бібліятэка Ісьляндыі

**Нацыянальная бібліятэка Ісьляндыі** (поўная назва: *Нацыянальная і Унівэрсытэцкая бібліятэка Ісьляндыі*, ). Архітэктар — Гуд'ёўн Самуэльсан. Узьнікла ў 1994 годзе пасьля аб’яднаньня Нацыянальнай бібліятэкі Ісьляндыі і бібліятэкі Унівэрсытэту Ісьляндыі ў Рэйк'явіку. 1 сьнежня 1994 году бібліятэка пераехала ў новы будынак на Арнгрымсгата (Arngrímsgata). Акрамя кніг у фондзе зьберагаецца большасьць сярэднявечных рукапісаў Ісьляндыі.

## Бібліятэкі-папярэдніцы

* Нацыянальная бібліятэка Ісьляндыі (), заснаваная ў 1818 годзе
* Унівэрсытэцкая бібліятэка (), заснаваная ў 1940 годзе

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Рэйк’явік
Катэгорыя:Бібліятэкі
Вольная царква ў Рэйк’явіку

**Вольная царква ў Рэйк’явіку** () — будынак лютэранскай, незалежнай ад дзяржаўнай, царквы Ісьляндыі. Знаходзіцца ў цэнтры гораду, на беразе возера Т'ёрнін. Белы будынак пад зялёным дахам быў узьведзены ў стылізаванай гoтыцы ў 1901 годзе.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Рэйк’явік
Катэдральны сабор Рэйк’явіку

**Катэдральны сабор Рэйк’явіка** () — галоўная царква Рэйк'явіка, у якой знаходзіцца катэдра эпіскапа Царквы Ісьляндыі. Будынак знаходзіцца ў самым цэнтры ісьляндзкай сталіцы. Царква была пабудавана ў 1787 годзе. У 1847 годзе сабор быў перабудаваны, тут была ўсталявана хрэсьбільная купель работы скульптара Бертэля Торвальдсэна.

## Вонкавыя спасылкі

* Афіцыйная старонка сабора (ісьлянд.)

Катэгорыя:Рэйк’явік
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1787 годзе
Фармакалёгія

**Фармакалё́гія** (ад  — «лекі», «яд» і  — «навука», «вучэньне») — мэдыка-біялягічная навука аб лекавых рэчывах і іх дзеяньні на арганізм; ў больш шырокім сэнсе — навука пры фізіялягічна-актыўныя рэчывы наогул і іх узьдзеяньні на біялягічныя сыстэмы.
Зінаіда Бандарэнка

**Зінаíда Алякса́ндраўна Бандарэ́нка** ( 25 красавіка 1939, Менск) — дыктарка Беларускага тэлебачаньня.

## Біяграфія
Нарадзілася 25 красавіка 1939 году ў Менску ў сям’і хірурга і сялянкі.

Пасьля школы займалася у тэатральнай студыі і прайшла па конкурсе на Гомельскае тэлебачаньне. У 1960 годзе патрапіла ў Менск весьці на Беларускім тэлебачаньні Дні Гомельскай вобласьці. Пасьля была запрошаная працаваць на рэспубліканскім тэлебачаньні. Прадстаўляла Беларусь на фэстывалях СССР і за мяжой.

У 2008 годзе ўступіла ў Аб’яднаную грамадзянскую партыю. Рыхтавала журналістаў для працы на канале «Белсат».

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Зінаіда Бандарэнка — сумленная прыгажосць (Фота)
* Згадкі пра дзяцінства // ARCHE

Катэгорыя:Беларускія акторкі
Катэгорыя:Калыханка
Катэгорыя:Сябры Аб’яднанай грамадзянскай партыі
Катэгорыя:Супрацоўнікі Белсата
Арганізм

**Аргані́зм** ( ад  — устройваю, надаю дакладны выгляд, ад  — прылада) — жывая істота, часткі якой — органы — уплываюць адна на адну так, што яны функцыянуюць разам як стабільнае цэлае. Жывыя арганізмы — галоўны прадмет вывучэньня ў біялёгіі. Для зручнасьці ўсе арганізмы разьмяркоўваюцца й клясыфікуюцца па розных групах і катэгорыях, якія складаюць біялягічную сыстэму іхных клясыфікацыяў.

Навуковая клясыфікацыя ў біялёгіі арганізмы лічыць сынонімам да слова жыцьця на Зямлі. На падставе тыпу вузаў, арганізмы могуць быць падзеленыя на дзьве асноўныя групы: пракарыёты й эўкарыёты. Пракарыёты ўяўляюць сабой два асобных дамэна: бактэрыі й археі. Эўкарыятычныя арганізмы маюць аформленае ядро ў вузе, а таксама ўтрымліваюць арганэлы. Грыбы, жывёлы й расьліны зьяўляюцца прыкладамі эўкарыётаў. Большасьць арганізмаў маюць вузавую будову. Фармаваньне цэласнага арганізма ёсьць працэсам, які складаецца з дыфэрэнцыяваньня структураў, як то вузаў, тканінаў, органаў, і функцыяў і іхнай інтэграцыі як у антагенэзу, гэтак і ў філягенэзу.

Паводле ацэнкак на сёньня на Зямлі жывуць ад 10 мільёнаў да 14 мільёнаў відаў жывых арганізмаў, зь якіх толькі каля 1,2 мільёна зьяўляюцца зарэгістраванымі й вывучанымі. Больш за 99% усіх відаў, што складае больш за пяць мільярдаў відаў, што калі-небудзь жылі, на сёньня зьяўляюцца вымерлымі. У 2016 годзе быў ідэнтыфікаваны набор з 355 генаў ад апошняга ўнівэрсальнага агульнага продка ўсіх жывых істотаў.

Многія арганізмы арганізаваныя ў супольнасьці (напрыклад, сям’я, працоўны калектыў у людзей).

## Глядзіце таксама
* Агонія
* Жыцьцё
* Трансгенны арганізм

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Дрэва жыцьця 


Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы
Эйнар Карасан

**Эйнар Карасан** (; нарадзіўся 24 лістапада 1955 году, Рэйк’явік) — ісьляндзкі пісьменьнік.

## Біяграфія
З 1975 па 1978 гады ён вывучаў літаратурзнаўства ва Ўнівэрсытэце Ісьляндыі. З 1978 году працуе як вольны мастак у Рэйк’явіку. Вельмі актыўны ў Саюзе ісьляндзкіх пісьменьнікаў, з 1988 па 1992 год быў яго старшынём. З 1985 году арганізатар літаратурнага фэстывалю ў Рэйк’явіку. Па стане на 27 студзеня 2009, выдаў *OFSI* (2008). Узнагароджаны Ісьляндзкай літаратурнай прэміяй ().

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Рэйк’явіку
Катэгорыя:Ісьляндзкія літаратары
Кінгстан-апон-Гал

**Кінгстан-эпон-Гал** () — горад і ўнітарная адзінка ў Ангельшчыны, у цырыманіяльным графстве Ўсходні райдынг Ёркшыру. Насельніцтва — 243 589 чалавек, пры сярэдняй шчыльнасьці насельніцтва 3409 чал./км² (дадзеныя 2001 году). Раней меў назву *Гул* або *Гал*.

Разьмешчаны за 40 км ад Паўночнага мора, на рацэ Гал, пры яе ўпадзеньні ў эстуарый Гамбэр, праз эстуарый тут перакінуты мост Гамбэр. У ранейшыя часы горад квітнеў дзякуючы экспарту воўны і ваўнянай тканіны, імпарту віна і драўніны. Гал уваходзіў у Ганзейскі зьвяз, маючы гандлявыя зносіны з балтыйскімі портамі.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт.
Музэй культурнай спадчыны Ісьляндыі

**Музэй культурнай спадчыны Ісьляндыі** (). Пабудаваны ў 1906—1909 гадах будынак музэю ад самага пачатку быў скарбонкай ісьляндзкай культурнай спадчыны. У будынку месьціліся Нацыянальная бібліятэка, Нацыянальны музэй, Нацыянальны збор рукапісаў і Музэй прыродазнаўства.

Зь цягам часу кожная ўстанова займела свой асобны будынак і кіраўніцтва Ісьляндыі прыняла рашэньне аб рэстаўрацыі музэю з мэтай захаваньня помніка. У 2000 годзе будынак атрымаў сваё новае прызначэньне. Разам са сваімі Нацыянальнымі зборамі рукапісаў, мноствам выставаў і розных культурных мерапрыемстваў музэй зьяўляецца найцікавейшым пунктам агляду ісьляндзкай культуры, яе багатых здабыткаў.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Ісьляндзкая культура
Катэгорыя:Музэі
Мэтабалізм

**Мэтабалі́зм** (ад  — «пераўтварэньне, зьмена»), **абмен рэчываў** — поўны працэс пераўтварэньня хімічных рэчываў у арганізму, якія забясьпечваюць ягоны рост, разьвіцьцё, дзейнасьць і жыцьцё агулам. У жывым арганізьме ўвесь час расходваецца энэргія, прычым ня толькі падчас фізычнай і разумовай працы, але і пры поўным спакоі (сьне). Абмен рэчываў уяўляе сабой комплекс біяхімічных і энэргетычных працэсаў, якія забясьпечваюць выкарыстаньне харчовых рэчываў для патрэбаў арганізму і задавальненьня ягоных запатрабаваньняў у плястычных і энэргетычных рэчывах.

Мэтабалізм ляжыць у аснове ўсіх біялягічных зьяваў. Ён, як правіла, падяеляцца на дзьве катэгорыі. Першая зь іх — катабалізм, у выніку якога арганічныя рэчывы разбураюцца і выніковая энэргія выкарыстоўваецца шляхам вузавага дыханьня, іншая — анабалізм, у выніку якога энэргія выкарыстоўваецца для пабудовы кампанэнтаў вузы, як то пратэінавыя і нуклеінавыя кісьлі.

Хімічныя рэакцыі мэтабалізму арганізаваны праз мэтабалічныя шляхі, у якіх адзін хімічны элемэнт пераўтвараецца праз шэраг крокаў у іншы з дапамогай пасьлядоўнасьці фэрмэнтаў. Фэрмэнты маюць вырашальнае значэньне для абмену рэчываў, паколькі яны дазваляюць арганізмам вырабляць пажаданыя рэакцыі, якія патрабуюць выдаткаў энэргіі, і якія не адбудуцца самі па сабе. Фэрмэнты дзейнічаюць як каталізатары, якія дазваляюць рэакцыі працякаць больш хутка. Яны таксама валодаюць магчымасьцю рэгуляваньня мэтабалічных шляхоў у адказ на зьмены ў навакольным асяродзьдзі вузаў або на сыгналы ад іншых вузаў.

Мэтабалічная сыстэма канкрэтнага арганізму вызначае, якія рэчывы ён будзе лічыць спажыўнымі, а якія атрутнымі. Напрыклад, некаторыя пракарыёты выкарыстоўваюць серкавадародную кісьлю як спажыўнае рэчыва, але гэты газ атрутны для жывёлаў. Асноўная хуткасьць мэтабалізму ў арганізьме ёсьць паказчыкам колькасьці энэргіі, спажыванай усімі гэтымі хімічнымі рэакцыямі. Яскравай асаблівасьцю мэтабалізму зьяўляецца падабенства асноўных мэтабалічных шляхоў сярод значна розных відаў. Напрыклад, мноства карбонавых кісьляў, якія найбольш вядомыя як прамежкавыя прадукты ў цыклі цытрынавай кісьлі, прысутнічаюць ва ўсіх вядомых арганізмах, і яны сустракаюцца як у аднавузавых бактэрыяў, як то кішачны пруток, гэтак і велізарныя шматвузавых арганізмах, як то сланы. Гэтыя падабенствы мэтабалічных шляхоў, верагодна, зьвязаныя зь іх раньнім зьяўленьнем у гісторыі эвалюцыі і захаваньнем празь іхную эфэктыўнасьць.

## Глядзіце таксама
* Мэтабалічны сындром

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Біяхімія мэтабалізму. 
* Хімія для біёлягаў. 

Катэгорыя:Фізыялёгія

Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы
Нук

**Нук**, **Нуўк**, раней — **Готгаб**, **Ґотгаб** ( альбо , ) — горад, адміністрацыйны цэнтар аўтаномнай тэрыторыі Грэнляндыя ў складзе Каралеўства Даніі, а таксама аднайменнага муніцыпалітэту Заходняй Грэнляндыі. Да 1979 году афіцыйна выкарыстоўвалася назва Гатгоб.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт.

Катэгорыя:Гарады Грэнляндыі
Вініпэг

**Вініпэг** () — горад у Канадзе. Адміністрацыйны цэнтар правінцыі Манітоба. Насельніцтва складае 633 тысячы жыхароў (2006).

## Партнэрскія гарады Вініпэгу
* Рэйк’явік (Ісьляндыя)

## Крыніцы
Страваваньне

**Стравава́ньне** — складаны фізыялягічны працэс, які забясьпечвае страваваньне ежы й ейнае засваеньне вузамі. У хадзе страваваньня адбываецца пераўтварэньне макрамалекулаў ежы ў больш дробныя малекулы, у прыватнасьці, расшчапленьне біяпалімераў ежы на монамеры. Гэты працэс ажыцьцяўляецца з дапамогай стрававальных (гідралітычных) фэрмэнтаў.

У сысуноў ежа, пападаючы ў рот, пачынаецца апрацоўваца мэханічна зубамі й хімічна, дзякуючы хімічным рэчывам у сьліне зь сьлінных залозаў. Гэты працэс называецца жаваньнем. Затым ежа праходзіць па страваводзе ў страўнік, дзе саляная кісьля забівае большасьць забруджвальных мікраарганізмаў і пачынаецца мэханічная апрацоўка некаторых прадуктаў, як то дэнатурацыя бялку, і хімічныя зьмены некаторых зь іх. Саляная кісьля таксама мае нізкі ph-узровень, што дазваляе фэрмэнтамі працаваць больш эфэктыўна. Акрамя салянай кісьлі страўнікавы сок утрымлівае пэпсын. У нованароджаных і немаўлятаў у страўнікавым соку таксама ўтрымліваецца рэнін. Паколькі гэтыя хімічныя рэчывы могуць пашкодзіць сьценкі страўніка, сьлізь, вылучаемая страўнікам, забясьпечвае сьлізьневую абалонку, якая дзейнічае ў якасьці тарчу ад разбуральнага ўзьдзеяньня хімікатаў. Цягліцавыя скарачэньні, вядомыя як пэрыстальтыка, дазваляюць прапіхваць ежу далей па тракту й перамешваць яе з стрававальнымі фэрмэнтамі.

Празь некаторы час, звычайна гадзіну ці два ў арганізьме чалавека, 4—6 гадзінаў у сабак і некалькі карацейшая працягласьць у котак, атрымліваецца густая вадкасьць, якая называецца хімусам. Хімус потым праходзіць праз тонкі кішачнік, дзе зьмешваецца з стрававальнымі фэрмэнтамі падстраўнікавай залозы й жоўцевым сокам зь печані, прыкладна 95% пажыўных рэчываў з хумуса усмоктваюцца й у рэшце рэшт трапляюць у кроў. Потым праз тоўстую кішку адбываецца ліквідацыя не апрацаваных рэчываў праз працэс дэфэкацыі. Варта зазначыць, што знаходзячыся ў тоўскай кішцы маса ўсё яшчэ апрацоўваецца фэрмэнтамі з мэтай высмоткаваньня вады й мінэралаў. Некаторыя вітаміны, як то біятын і вітамін К, якія выпрацоўваюцца бактэрыямі ў тоўстай кішцы, таксама ўсмоктваюцца ў кроў у тоўстай кішцы.

Іншыя арганізмы выкарыстоўваюць розныя мэханізмы для пераварваньня ежы.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Фізыялёгія чалавека — страваваньне. Universidade Fernando Pessoa.
* Стрававальная сыстэма. Biology Innovation.
* Як працуе стрававальная сыстэма. Medical Reference.


Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы
Аўтайгскіркя

**Аўтайгскіркя** () — царква ў Ісьляндыі, якая знаходзіцца крыху на ўсход ад старога цэнтру Рэйк’явіку. Пабудаваная ў 1957—1965 Гатльдоўрам Г. Ёўнсанам ().

## Вонкавыя спасылкі

* Афіцыйная бачына 
* Храмавая мапа Ісьляндыі 

Катэгорыя:Лютэранскія храмы Ісьляндыі
Катэгорыя:Збудаваньні Рэйк’явіку
Прыручэньне

**Прыручэ́ньне** ці **дамэстыка́цыя** (ад ) — працэс, пры якім папуляцыі жывёлаў альбо расьлінаў, праз працэс адбору, прывыкае да чалавечага забесьпячэньня й кантролю. Вызначальнай характарыстыкай прыручэньня зьяўляецца штучны адбор чалавекам. Людзі ўзялі групы жывёлаў і расьлнаў пад свой кантроль і клопат дзеля самых разнастайных мэт: дзеля вытворчасьці прадуктаў харчаваньня альбо каштоўных тавараў, як то напрыклад, воўны, бавоўны альбо шоўку, дзеля дапамогі ў розных відах працаў, як то транспарт, ахова й вайна, а таксама дзеля навуковых дасьледаваньняў, альбо проста каб атрымліваць асалоду ад сумеснага жыцьця.

Расьліны, якія былі прыручаныя ў першую чаргу дзеля эстэтычнай асалоды, як правіла, называюцца хатнімі расьлінамі ці дэкаратыўнымі расьлінамі, у той час як прыручаныя дзеля буйнамаштабнай вытворчасьці прадуктаў харчаваньня, як правіла, называюць культурамі. Можна правесьці адрозьненьне паміж тымі прыручанымі расьлінамі, якія былі наўмысна зьменены альбо выбраны дзеля спэцыяльных пажаданых характарыстык, і тых, якія па сутнасьці не адрозьніваюцца ад сваіх дзікіх субратаў, мяркуючы, што прыручэньне не абавязкова маецца на ўвазе як фізычная мадыфікацыя.

Сабака быў першым прыручаным хрыбетным. Ён быў прыручаны ў Эўразіі да канца эпохі позьняга плейстацэну, задоўга да вырошчваньня й да прыручэньня іншых жывёлаў. Археалягічныя й генэтычныя зьвесткі сьведчаць аб тым, што на працягу доўгага часу быў распаўсюджаны двунакіраваны абмен генаў паміж дзікімі й свойскімі жывёламі, як то аслоў, коней, вярблюдавых, коз, авечак і сьвіней. Улічваючы значэньне й каштоўнасьць у рамках эвалюцыі чалавека й ягоных дэмаграфічных зьмяненьняў, прыручэньне прыцягвае навукоўцаў з розных галін навукі, як то археалёгіі, палеанталёгіі, антрапалёгіі, батанікі, заалёгіі, генэтыкі й экалягічных навук. Сярод птушак, на сёньня асноўным прыручаным відам зьяўляецца курыца, бо яна зьяўляецца крыніцай атрыманьня мяса й яек, хоць эканамічна больш каштоўнымі птушкамі зьяўляецца індык, цацарка ды іншыя віды. Найстарэйшымі бесхрыбетнымі прыручанымі чалавекам зьяўляюцца пчолы й ядвабнік.

Прыручэньне расьлінаў пачалося па меншай меры 12 тысяч гадоў таму. Першымі зь іх зьяўляюцца збожжавыя культуры, якія пачалі культывавацца на Блізкім Усходзе.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Схема прыручэньня буйной рагатай жывёлы.


Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы
Катэгорыя:Гісторыя сельскай гаспадаркі
Гусавік

**Гусавік** (, літар. *хатняя бухта*) — горад і порт у Ісьляндыі.

## Геаграфія
Гусавік знаходзіцца ў паўночнай частцы Ісьляндыі, у грамадзе Нордурпінг рэгіёну Нордурлянд-Эйстра. Зьяўляецца адміністрацыйным цэнтрам аднайменнай грамады. Горад месьціцца на беразе бухты Ск’ёльфандзі, мае порт для рыбалоўных судоў і знаходзіцца на адной з цэнтральных аўтамагістраляў Ісьляндыі (№ 85); адлегласьць ад Гусавіку да Рэйк’явіку — 480 кілямэтраў. У горадзе жывуць 2929 чалавек (2009 год).

## Славутасьці
* Музэй фаласаў

## Асобы
Нападалёк ад гораду нарадзіўся Скулі Магнусан — «бацька» Рэйк’явіку.
Скулі Магнусан

**Ску́лі Ма́гнусан** (, 11 сьнежня 1711, Кельдунэс пад Хусавікам — 9 лістапада 1794, таксама вядомы як *Skúli fógeti*) — першы ісьляндзец, які атрымаў пасаду ісьляндзкага намесьніцтва. Лічыцца «бацькам» Рэйк’явіка.

## Жыцьцё

Скулі навучаўся з 1732 па 1734 ва ўнівэрсытэце Капэнгагену. Дамогся ў 1752 годзе ад дацкага караля Фрыдрыха V дазволу на гандаль, парушыўшы тым самым манаполію Даніі, якая цягнулася з 1602 году. Паўплываў на разьвіцьцё Рэйк’явіка, заснаваўшы першыя мануфактуры па перапрацоўцы рыбы і футра.

## Крыніцы

Катэгорыя:Асобы Рэйк’явіку
Катэгорыя:Нарадзіліся 11 сьнежня
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1711 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Кельдунэсе
Катэгорыя:Памерлі 9 лістапада
Катэгорыя:Памерлі ў 1794 годзе
Ўільям Батлер Ейтс

**Ўі́льям Ба́тлер Ейтс** (; , Дублін — ) — ірляндзкі англамоўны пісьменьнік, паэт, драматург. Ляўрэат Нобэлеўскай прэміі ў галіне літаратуры (1923). Сябраваў з Джорджам Ўільямам Расэлам. Першы зборнік вершаў выдаў у 1887 годзе. Быў адным з  заснавальнікаў Ірляндзкага Тэатру, для якога пісаў п’есы.

## Асноўныя творы
* «The Wanderings of Oisin», 1889 (зборнік вершаў);
* «The Countess Kathleen», 1892 (драма ў вершах);
* «The Celtic Twilight», 1893 (зборнік артыкулаў аб фальклёры Ірляндыі);
* «The Land of Hearts Desire», 1894 (п’еса ў вершах);
* «A Book of Irish Verses», 1895 (анталёгія ірляндзкіх балядаў);
* «Poems», 1895 (зборнік вершаў);
* «The Secret Rose», 1897 (зборнік казак);
* «The Wind among the Reeds», 1899 (паэма);
* «The Shadowy waters», 1900 (паэма, пераробленая ў драму);
* «Ideas of Good and Evil», 1903 (зборнік артыкулаў);
* «In the Seven Woods», 1903 (вершы на тэмы Ірляндзкага эпасу);
* «A Vision: An Explanation of Life Founded upon the Writings of Giraldus and upon Certain Doctrines Attributed to Kusta Ben Luka», 1925 (кніга эсэ).

## Крыніцы

## Беларускія пераклады
* Аўтабіяграфія: Фрагменты з дзённікаў за 1909 год / Перакл. Ю. Бушлякова // Крыніца. 1998. № 12 (49).
* Звіванне вяроўкі / Перакл. Андрэя Таболіча // Annus Albaruthenicus. № 10/2009. С. 209—213.
* Выбраныя вершы: пераклад з англійскай Андрэя Хадановіча, Антона Францішка Брыля, Лявона Баршчэўскага, Ганны Янкуты / Ўільям Батлер Ейтс. — Мінск : Зміцер Колас, 2017. — 101 с. — (Паэты планеты).

## Вонкавыя спасылкі
* Ўільям Батлер Ейтс на сайце «ПрайдзіСвет»
* Творы Уільяма Батлера Ейтса на сайце «ЛітРАЖ»

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Дубліне
Катэгорыя:Ангельскія паэты
Катэгорыя:Ірляндзкія паэты
Катэгорыя:Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі ў галіне літаратуры
Ісьляндскі нацыянальны тэатар

**Ісьляндзкі нацыянальны тэатар** () знаходзіцца ў ісьляндзкай сталіцы Рэйк'явіку.
Тэатар, спраектаваны дзяржаўным архітэктарам Гуд’ёўнам Самуэльсанам (), адчыніў свае дзьверы 20 красавіка 1950 году.
Зьяўляецца вядучым тэатральным інстытутам Ісьляндыі, штогод праходзяцца 10—14 прэм’ераў, каля 300—400 спэктакляў, якія наведваюць 80 000 — 100 000 гледачоў.

Катэгорыя:Рэйк’явік
Катэгорыя:Тэатры Ісьляндыі
Рэйк’явіцкі музэй пад адкрытым небам

**Рэйк’явіцкі музэй пад адкрытым небам** () — знаходзіцца ў гарадзкім квартале *Árbær*, крыху па-за межамі цэнтру Рэйк’явіку. У яго комплекс уваходзяць прыкладна 30 дамоў і тарфяных хацін XIX стагодзьдзя з адпаведным для тых часоў інтэр’ерам. Вартаўнікі музэю апранутыя адпаведна з тым часам. Часам магчыма пабачыць рэканструкцыю тыповых ісьляндзкіх рамёстваў.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Рэйк’явік
Катэгорыя:Музэі Ісьляндыі
Ісьляндцы

**Ісьля́ндцы** — народ у Паўночнай Эўропе, асноўнае насельніцтва Ісьляндыі.

## Тэрыторыя пражываньня і колькасьць
Агульная колькасьць ісьляндцаў — больш за 250 тыс. чалавек, зь іх каля 230 тыс. — у Ісьляндыі, групамі да 10 тыс. чалавек ісьляндцы пражываюць таксама ў Канадзе і ЗША, па некалькі тысячаў чалавек у Нарвэгіі і Даніі.

Ісьляндцы складаюць 90 — 95% насельніцтва Ісьляндыі.

## Мова і рэлігія

У ісьляндзкай мове, што належыць да скандынаўскай падгрупы германскай групы індаэўрапейскай моўнай сям’і, амаль што няма дыялектнага падзелу. Ісьляндзкая мова, будучы кансэрватыўнай, захавала вельмі старажытныя рысы. Пісьменнасьць на аснове лаціны. Першыя ўзоры яе адносяцца да 11 стагодзьдзя

Паводле веравызнаньня ісьляндцы пераважна лютаране.

## Гісторыя
Паходжаньне ісландцаў вывучанае добра, больш таго&nbsp;— задакумэнтаванае. У прыватнасьці, ў «Кніге пра ўзяцьцё зямлі» (ХІІ-ХІІІ стагодзьдзі) згадваюцца імёны першапасяленцаў ІХ-Х стагодзьдзяў&nbsp;— нарвэжцаў.

180px|left|thumb|''Ісьляндыя на мапе Эўропы''
Першым пастаянным насельнікам Ісьляндыі лічыцца Інгальф Арнарсан (Ingólfur Arnarson), які асеў на востраве каля 874&nbsp;году. Далейшы пэрыяд&nbsp;— з 874 па 930&nbsp;год — пэрыяд засяленьня Ісьляндыі.

У 930&nbsp;годзе былі скліканыя першыя агульнаісьляндзкія зборы (альтынг). Пэрыяд іх бесьперапыннай дзейнасьці (да 1030&nbsp;году) ў гысторыі Ісьляндыі атрымаў назву «эра народаўладзьдзя» і апеты ў ісьляндзкіх сагах. Тады ж, у 1000&nbsp;годзе было прынятае хрысьціянства.

У 1262—1264 гадах Ісьляндыя ў выніку унутраных разладаў падпала пад уплыў Нарвэгіі, але з прычыны таго, што Нарвэгія сама ў 1380 годзе была падпарадкаваная Даніі (Кальмарская унія), а ў 1537 годзе страціла статус каралеўства, Ісьляндыя апынулася пад ўладай Даніі.

Насуперак цяжкай эканамічнай і палітычнай сытуацыі з канца ХVІІІ стагодзьдзя адбываецца ўздым нацыянальнай сьвядомасьці ісьландцаў і захаваньне старажытных рысаў іх культуры і мовы.

У ХІХ стагодзьдзі нацыянальна-вызвольны рух узначаліў Ёўн Сігурдсан (Jón Sigurðsson). Першым значным посьпехам руху было аднаўленьне дзейнасьці альтынгу у 1843 годзе. Нарэшце, ў 1874 годзе Ісьляндыя атрымала аўтаномію.

Зь сярэдзіны ХІХ стагодзьдзя ісьляндцы актыўна эмігруюць у Паўночную Амэрыку.

На пачатак ХХ стагодзьдзя валоданьне Даніяй Ісьляндыі заставалася фармальным. 30 сьнежня 1918 году урад Даніі быў змушанны надаць Ісьляндыі незалежнасьць. А цягам Другой сусьветннай вайны пры падтрымцы Вялікабрытаніі і ЗША, менавіта 16 чэрвеня 1944 году альтынг Ісьляндыі прыняў рэспубліканскую канстытуцыю, на наступны дзень Ісландыя была абвешчаная рэспублікай, такім чынам канчаковай незалежнай краінай. Першым прэзыдентам Ісьляндыі стаў Свэйн Б'ёрнсан.

У 2007 годзе у штогадовай справаздычы ААН ў галіне чалавечага патэнцыялу Ісьляндыя названая найбольш пасьпяховай краінай.

Катэгорыя:Этнасы Эўропы
Катэгорыя:Насельніцтва Ісьляндыі
Жоўты колер

**Жоўты** — колер з даўжынёй хвалі ад 565 нм да 590 нм. Зьяўляецца дадатковым колерам да сіняга. Аднак у старажытнасьці, з-за недасканаласьці пігментаў, яго разглядалі як дадатковы да пурпурнага.

Адзін з стандартызаваных адценьняў жоўтага зьяўляецца кампанэнтам сыстэмы CMYK.
Яго шаснаццатковае пазначэньне ў сыстэме RGB — #ffff00.

## Крыніцы

Катэгорыя:Колеры
Гаўрыла Прынцып

**Гаўры́ла Пры́нцып** (; 25 ліпеня 1894 — 28 красавіка 1918) — «югаславянскі нацыяналіст» з Босніі, які 28 чэрвеня 1914 г. забіў аўстрыйскага прастоланасьледніка Франца Фэрдынанда і ягоную жонку Сафію (Сараеўскае забойства). Гэта паслужыла падставай да пачатку Першай сусьветнай вайны.

Прынцып, сэрб паводле нацыянальнасьці, нарадзіўся ў Абляе (*Обљај*), у Босьніі. Сэрбія была тады незалежнай дзяржавай, а Босьнія — часткай Аўстра-Вугорскай імпэрыі (акупаванай у 1878 і анэксаванай у 1908 годзе), населенай пераважна сэрбамі. Прынцып уступіў у анархісцкую, нацыяналістычную арганізацыю «Млада Босна», якая змагалася супраць акупацыі.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Нарадзіліся 25 ліпеня
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1894 годзе
Катэгорыя:Памерлі 28 красавіка
Катэгорыя:Памерлі ў 1918 годзе
Катэгорыя:Памерлі ад сухотаў
Катэгорыя:Тэрарысты
Антанін Леапольд Дворжак

**Антанін Леапольд Дворжак** (; 1841, Прага — 1904, Прага) — чэскі кампазытар і дырыгент эпохі рамантызму, усьлед за Бэдржыхам Сьметанам разьвіваў нацыянальныя традыцыі і зацьвердзіў сусьветнае значэньне чэскай музыкі. Творы Дворжака адрозьніваюцца мэлядычным багацьцем, разнастайнасьцю рытму і гармоніяў, маляўнічасьцю інструмэнтоўкі, складнасьцю формаў.

Дваржак дэманстраваў свой музычны талент ужо ў раньнім узросьце, вывучаючыся гульне на скрыпкі з шасьці гадоў. Першыя публічныя выступы ягоных твораў былі выкананы ў Празе ў 1872 годзе. З асаблівым посьпехам гэтыя выступы адбыліся ў 1873 годзе, калі яму было 31 год. Дамагаючыся прызнаньня за межамі Прагі, ён прадставіў партытуру сваёй першай сымфоніі на прызавы конкурс у Нямеччыне, але не атрымаў перамогу. Дасланы на конкурс рукапіс быў страчаны, пакуль ня быў знойдзены шмат дзесяцігодзьдзяў пазьней. У 1874 годзе Дворжак быў намінаваны на аўстрыйскую дзяржаўную прэмію дырыгентаў, прадставіўшы партытуры дзьвюх сымфоніяў і іншых твораў. Не зважаючы на тое, што Дворжак ня ведаў гэтага, Яганэс Брамс, які ачольваў журы, быў вельмі ўражаны працамі чэскага дырыгента. Прэмія была прысуджана Дворжаку ў 1874 годзе, і зноўку ў 1876 і 1877 гадох. Брамс рэкамендаваў Дворжака свайму выдаўцу N. Simrock, які ў хуткім часе замовіў у Дворжака «Славянскія танцы». ​​Менавіта, з сэрыяй гэтага твору дырыгент атрымаў сусьветную вядомасьць. Бэрлінскі музычны крытык Люіс Эглерт у 1878 годзе даў творчасьці Дворжака высокую ацэнку.

Першы твор рэлігійнага характару Дворжака, ягоная пастаноўка «Стабат-матэр», які быў прэзэнтаваны ў Празе ў 1880 годзе. Гэты ж твор вельмі пасьпяхова быў выкананы ў Лёндане ў 1883 годзе, што прывяло да сэрыі спэктакляў зарганізаваных у Вялікабрытаніі і ЗША. За сваю кар’еру Дворжак зьдзейсьніў дзевяць запрошаных візытаў у Ангельшчыну і часта праводзіў спэктаклі па сваіх творах. Ягоная сёмая сымфонія была напісана адмыслова для Лёндану. Наведваючы Расею ў сакавіку 1890 году, ён праводзіў канцэрты ўласнай музыкі ў Маскве і Санкт-Пецярбургу. У 1891 годзе Дворжак быў прызначаны прафэсарам Праскай кансэрваторыі. 

Ён быў дырэктарам Нацыянальнае кансэрваторыі ў Нью-Ёрку (1892—1895). У працы «Сымфонія з новага сьвету» (1893) прысутнічаюць тэмы амэрыканскага фальклёру, уключаючы мэлёдыі чорных і каляровых амэрыканцаў. Ён напісаў 9 сымфоніяў, опэры, уключаючы «Русалку» (1900), вялікія творы для хору, «Карнавал» (1891—1892), канцэрты для скрыпкі і віялянчэлі, камэрную музыку, п’есы для фартэпіяна, рамансы. Ягоная рамантычная музыка пашырыла клясычныя традыцыі Бэтговэна і Брамса і паказала велізарныя магчымасьці чэскага фальклёру.

## Вонкавыя спасылкі
* Сайт, прысьвечаны Дворжаку
* Сьпіс твораў Дворжака
* Нотны архіў твораў кампазытара

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Празе
Катэгорыя:Памерлі ў Празе
Катэгорыя:Чэскія кампазытары
Катэгорыя:Опэрныя кампазытары
Катэгорыя:Чэскія дырыгенты
Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы
Зялёны колер

**Зялёны** колер — адзін з трох асноўных колераў, зялёны дыяпазон спэктру з даўжынёй хвалі 500—565 нанамэтраў. У субтрактыўных каляровых сыстэмах, якія выкарыстоўваюцца ў жывапісе і каляровым друку, ствараецца спалучэньнем жоўтага і сіняга. У каляровай мадэлі RGB, якая выкарыстоўваецца на экранах тэлевізараў і кампутараў, гэты колер ёсьць адным з адытыўных асноўных колераў, разам з чырвоным і сінім, якія зьмешваюцца ў розных камбінацыях дзеля стварэньня ўсіх астатніх колераў. Найбольшы ўнёсак у зялёны колер у прыродзе робіць хлярафіл, то бок хімічнае рэчыва, з дапамогай якога расьліны фотасынтэзуюць і пераўтвараюць сонечнае сьвятло ў хімічную энэргію. Многія істоты адаптаваліся да зялёнага асяродзьдзя, набыўшы зялёнае адценьне скуры ці пёраў дзеля камуфляжу. Некалькі мінэралаў маюць зялёны колер, у тым ліку смарагд, які афарбаваны ў зялёны колер празь вялікае ўтрыманьне хрому.

У постклясычнай і раньнемадэрнай Эўропе зялёны колер звычайна асацыяваўся з багацьцем, гандлярамі і банкірамі, у той час як чырвоны зважаўс як колер шляхецтва. З гэтае прычыны вопратка *«[[Мона Ліза|Моны Лізы]]»* на карціне Леанарда да Вінчы і лавы ў брытанскай Палаце абшчынаў зялёнага колеру, у той час як у Палаце лордаў колеры фатэляў чырвоныя. Зялёны таксама мае даўнюю гістарычную традыцыю як колер Ірляндыі і гэльскай культуры. Гэта таксама гістарычны колер ісламу, які сымбалізуе пышную расьліннасьць раю. Гэта быў колер сьцяга Мухамада, таму сустракаецца на сьцягах амаль усіх ісламскіх краін.

## Крыніцы

## Літаратура
* 

## Вонкавыя спасылкі
* Green All Over. Life.



Катэгорыя:Аптычны спэктар
Катэгорыя:Вясёлкавыя колеры
Катэгорыя:Асноўныя колеры
Катэгорыя:Другасныя колеры
Катэгорыя:Ўэб-колеры
Дамба

**Дамба** (ад ) — гідратэхнічнае збудаваньне, якое ўяўляе сабой бар’ер для вады, якая цячэ, альбо стрымлівае ваду, якая стаіць.

Адрозьніваюць дамбы: 
* напорныя абмежавальныя — для захоўваньня нізменасьцей ў далінах рэк і марскіх узбярэжжаў ад затапленьня;
* безнапорныя — для рэгуляваньня руслаў рэк.

Дамбы (плаціны) будуюць таксама бабры. Дамба можа ўтварыцца адвольна (заторы з нанесеных бярвеньняў, лёду і г.д.).


Катэгорыя:Прыбярэжная зона
Катэгорыя:Рачны рэльеф
Вэстыбюль

**Вэстыбю́ль** — памяшканьне перад уваходам у нутраныя часткі будынка, прызначанае для прыёму і разьмеркаваньня патокаў наведвальнікаў.

Паходзіць ад  — прысьвечаны Весьце — назва спэцыяльнага дворыка, які будаваўся ў гонар багіні-захавальніцы хатняга ачага.

Катэгорыя:Архітэктура
Вэспасіян

**Вэспасіян Флавій** (9 — 79) — рымскі імпэратар (69—79), заснавальнік дынастыі Флавіяў.

Першы імпэратар, што паходзіў зь нязнатнай сям’і. У часы імпэратарства Калігулы быў ваенным трыбунам у Фракіі, потым квэстарам, а пасьля — прадстаўніком вышэйшай судовай улады. У 51 г. быў прызначаны консулам, пазьней — намесьнікам у Афрыцы. Пры імпэратарах Клаўдзіі і Нэроне займаў вышэйшыя пасады ў магістратуры і камандаваньні. У 66 г. Нэрон прызначыў яго галоўнакамандуючым рымскага войска ў Палестыне. Пасьля зьвяржэньня Нэрона прысягнуў на вернасьць са сваім войскам спачатку Гальбе, а пасьля яго забойства — Атону. Аднак пасьля сьмерці апошняга (69) эгіпецкія войскі абвясьцілі Вэспасіяна імпэратарам. Будучы імпэратарам, ён уключыў многіх прадстаўнікоў правінцыяльнай знаці ў сэнат і распаўсюдзіў на іх шэраг правоў рымскага і лацінскага грамадзянства, умацоўваў сацыяльную базу рабаўладальніцкай імпэрыі, траціў вялікія сродкі на ўзьвядзеньне манумэнтальных грамадзкіх будынкаў. Пасьля сьмерці ў 79 пакінуў двух сыноў, Ціта і Даміцыяна, якія таксама былі імпэратарамі.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Рымскія імпэратары
Веча

**Веча** (ад старажытнаслав. *вет* — рада) — народны сход у старажытнарускіх гарадах. Зьбіралася па неабходнасьці ці па ініцыятыве князя. У ХІ – ХІІ стст. у гарадах веча адыгрывала вялікую ролю ў дзяржаўным жыцьці. Яно вырашала найбольш вострыя палітычныя і эканамічныя пытаньні, магло абвяшчаць вайну ці заключаць мірнае пагадненьне, прымаць ці выганяць князя. Удзел у веча прымалі толькі дарослыя мужчыны. Пастановы адабраліся крыкам. Магчыма, што ў некаторых буйных гарадах веча праіснавала да XIV – XVI стст. На Беларусі пасьля прыняцьця Магдэбурскага права было заменена на іншыя органы гарадзкога самакіраваньня.

Катэгорыя:Кіеўская Русь
Вобласьць Войска Данскога

**Во́бласьць Во́йска Данско́га** — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка Расейскай імпэрыі, якая была населеная данскімі казакамі і кіравалася па адмысловым парадку.

З 1786 афіцыйна звалася зямлёй Войска Данскога, у 1870—1920 — Вобласьцю Войска Данскога. Цэнтар — Чаркаск, з 1806 — Новачаркаск. Пасьля кастрычніцкага перавароту данскія казакі пад кіраўніцтвам Пятра Краснова прынялі ўдзел у паходзе на Петраград. Пасьля спыненьня паходу Ўсевялікае Войска Данское абвясьціла аб сваёй аўтаноміі надалей да аднаўленьня легітымнай расейскай улады. Вярхоўная ўлада перадавалася выбарнаму атаману, заканадаўча-дарадчыя функцыі заставаліся за Кругам. Сьцягам Усевялікага Войска Данскога стаў трыкалёр з гарызантальнымі палоскамі: сіняй, жоўтай і чырвонай, якія сымбалізавалі адзінства трох народаў Дона: казакоў, калмыкаў і расейцаў. Затым увайшлі ў Поўдзень Расеі.

У 1920 скасаваная, вялікая частка тэрыторыі ўвайшла ў Данскую вобласьць, затым у 1924 — у Паўночна-Каўкаскі край.

Катэгорыя:Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Расейскай імпэрыі
Балойса

**Бало́йса** — возера ў Браслаўскім раёне. Плошча 1,39 км². Найбольшая глыбіня 15,6 м. Даўжыня 2,06 км. Найбольшая шырыня 1,02 км. Даўжыня берагавой лініі 5,8 км. Аб’ём вады 7,3 млн. м³. Плошча вадазбору 3 км². У басэйне ракі Друйкі, за 2,5 км на паўночны ўсход ад гораду Браслава. Уваходзіць у Браслаўскую групу азёраў. Схілы катлавіны невысокія, спадзістыя, паўднёва-ўсходнія пад хмызьняком, заходнія і паўднёва-заходнія разараныя. Берагі нізкія, пясчаныя, на ўсходзе гліністыя, месцамі забалочаныя і парослыя хмызьняком. Мелкаводзьдзе пясчанае, на захадзе і ўсходзе месцамі пясчана-галечнае. 3 невялікія астравы. Злучана пратокай (шырыня да 200 м) з воз. Струста. Зарастае да глыбіні 5 м. Надводная расьліннасьць утварае паласу шырынёй да 100 м. Забруджваецца сьцёкавымі водамі Браслава.

## Крыніцы

## Літаратура
*  С. 52
* Природа Белоруссии: Попул. энцикл./ БелСЭ; Редкол.: И.П. Шамякин (гл.ред.) и др. – Мн.: БелСЭ, 1986. – 599 с., 40 л. ил.
* Государственный водный кадастр: Водные ресурсы, их использование и качество вод (за 2004 год) / М-во природных ресурсов и охраны окружающей среды. –Мн., 2005. –135с.
* Ресурсы поверхностных вод СССР. Описание рек и озёр и расчёты основных характеристик их режима. Т. Ч.

## Вонкавыя спасылкі
* Беларускі Пасэйдон

Катэгорыя:Браслаўскія азёры
Катэгорыя:Азёры басэйну Дзьвіны
Ельна (возера)

**Е́льна** — возера ў Браслаўскім раёне. Плошча 0,46 км². Найбольшая глыбіня 6,1 м. Даўжыня 1,61 км. Найбольшая шырыня 0,5 км. Даўжыня берагавой лініі 4,2 км. Аб′ём вады 1,2 млн м³. Плошча вадазбору 138 км². У басэйне р. Друйка, за 3 км на паўночным-захадзе ад г. Браслаў. Уваходзіць у Браслаўскую групу азёр. Схілы катлавіны на ўсходзе і поўдні вышынёй 10—13 м, параслі хваёвым лесам, астатнія 2—6 м, на поўначы разараныя. Берагі пад хмызняком. Мелкаводдзе да глыбіні 1 м пясчанае, ніжэй дно сапрапелістае. Упадаюць 5 ручаёў, у тым ліку з возера Бярэжа; на поўначы выцякае ручай у возера Струста. Зарастае да глыбіні 2—2,5 м, пераважна падводнай расліннасцю.

## Літаратура
*  — Паводле эл.рэсурса poseidon.by
* Природа Белоруссии: Попул. энцикл./ БелСЭ; Редкол.: И. П. Шамякин (гл.ред.) и др. -Мн.: БелСЭ, 1986. −599 с, 40 л. ил.
* Государственный водный кадастр: Водные ресурсы, их использование и качество вод (за 2004 год) / М-во природных ресурсов и охраны окружающей среды. -Мн., 2005. −135 с.
* Ресурсы поверхностных вод СССР. Описание рек и озёр и расчёты основных характеристик их режима. Т. Ч.

Катэгорыя:Браслаўскія азёры
Катэгорыя:Басэйн Друйкі
Катэгорыя:Азёры Браслаўскага раёну
Латунь

**Латунь, мосенж** (стараням. *Latun*) — сплаў медзі і цынку (да 50 %) з магчымымі дамешкамі невялікай колькасьці легіравальных элемэнтаў.

Латунь вядомая са старажытных часоў. Належыць да групы медных сплаваў. Шчыльнасьць 8300—8800 кг/м³; трываласьць (σв) да 600Мн/м²; высокая электра- і цеплаправоднасьць.

Латунь з утрыманьнем цынку да 10 % называюць тампакамі, ад 10 да 20 % — паўтампакамі. Такая Латунь мае высокую плястычнасьцю і ўстойлівасьцю да карозіі, выкарыстоўваецца для вырабу радыятарных трубаў і да т. п. Латунь з утрыманьнем каля 30 % Zn называюць «патроннай», яна добра апрацоўваецца штампоўкай, прасаваньнем, валачэньнем.

У шматкампанэнтныя латуні для атрыманьня лепшых мэханічных і антыкаразійных уласьцівасьцяў дадаюць алюміній, волава, жалеза, марганец, нікель, крэмній, сьвінец і іншыя элемэнты (разам да 10 %). Выкарыстоўваюць для розных мэтаў у машынабудаваньні і ў мастацкіх вырабах.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Мэталы
Катэгорыя:Стопкі
Плуцінок

**Плуцінок** — возера ў Браслаўскім р-не. Плошча 0,23 км². Найбольшая глыбіня 3,5 м. Даўжыня 1,1 км. Найбольшая шырыня 0,36 км. Даўжыня берагавой лініі 2,58 км. Аб′ём вады 0,45 млн м³. Плошча вадазбору 0,7 км². У басэйне р. Друйка, за 5 км на поўнач ад г. Браслаў, каля в. Міхееўцы, паміж азёрамі Струста, Войса і Балойса. Схілы катлавіны слабавыражаныя, участкамі на поўдні і поўначы вышынёй да 15 м, часткова разараныя. Берагі нізкія, пясчаныя, затарфаваныя, пад хмызьняком, на поўначы і паўночным-усходзе сплавінныя. Дно плоскае, уздоўж берагоў да глыбіні 1 м пясчанае, ніжэй — сапрапелістае. Зарастае па ўсёй плошчы.

## Літаратура
*  — Паводле эл.рэсурса poseidon.by
* Природа Белоруссии: Попул. энцикл./ БелСЭ; Редкол.: И. П. Шамякин (гл.ред.) и др. — Мн.: БелСЭ, 1986. −599 с, 40 л. ил.
* Государственный водный кадастр: Водные ресурсы, их использование и качество вод (за 2004 год) / М-во природных ресурсов и охраны окружающей среды. — Мн., 2005. −135 с.
* Ресурсы поверхностных вод СССР. Описание рек и озёр и расчёты основных характеристик их режима. Т. Ч.

Катэгорыя:Азёры Беларусі
Катэгорыя:Браслаўскія азёры
Рака (возера)

**Ра́ка** — возера ў Браслаўскім раёне. Плошча 0,83 км². Найбольшая глыбіня 17 м. Даўжыня 3 км. Найбольшая шырыня 0,76 км. Даўжыня берагавой лініі 7,3 км. Аб′ём вады 4,87 млн м³. Плошча вадазбору 116 км². У басэйне ракі Друйкі, за 5 км на захад ад г. Браслаў, каля в. Зарачча. Схілы катлавіны вышынёй да 18 м, парасьлі хмызьняком, у верхняй частцы разараныя, усходнія і заходнія тэрасаваныя (вышыня 3—3,5 м). Берагі зьліваюцца са схіламі, на поўдні нізкія, забалочаныя. Дно ілістае, у прыбярэжнай частцы пясчанае. Зарастае слаба. Уздоўж берагоў паласа надводнай расьліннасьці шырынёй да 8 м. Упадаюць ручаі з азёраў Рожава, Бужа і Мізерышкі; выцякае р. Рака (злучае яго з возерам Дрывяты).

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* Природа Белоруссии: Попул. энцикл./ БелСЭ; Редкол.: И. П. Шамякин (гл.ред.) и др. -Мн.: БелСЭ, 1986. −599 с, 40 л. ил.
* Государственный водный кадастр: Водные ресурсы, их использование и качество вод (за 2004 год) / М-во природных ресурсов и охраны окружающей среды. — Мн., 2005. — 135 с.
* Ресурсы поверхностных вод СССР. Описание рек и озёр и расчёты основных характеристик их режима. Т. Ч.

Катэгорыя:Азёры Беларусі
Катэгорыя:Браслаўскія азёры
Сьвятца

**Сьвятца** — возера ў Браслаўскім р-не. Плошча 0,29 км². Найбольшая глыбіня 4,1 м. Даўжыня 0,74 км. Найбольшая шырыня 0,59 км. Даўжыня берагавой лініі 2,07 км. Аб′ём вады 0,76 млн м³. Плошча вадазбору 4,1 км². У бас. р. Друйка, на паўночнай ускраіне г. Браслаў. Схілы катлавіны на поўначы нізкія, пад забудовамі, часткова разараныя, месцамі зьмяняюцца балотамі, на Пд камавыя ўзгоркі вышынёй да 15 м. Берагі пераважна нізкія, забалочаныя, на поўдні вышынёй да 0,5 м. Пойма шырынёй 5—70 м. Дно выслана сапрапелем, вузкая прыбярэжная частка (акрамя 3) пясчаная. Зарастае слаба, шырыня паласы прыбярэжнай надводнай расьліннасьці 3—15 м, пашырана да глыбіні 1 м. На 3 выцякае ручай у воз. Бярэжа.

## Літаратура
*  — Паводле эл.рэсурса poseidon.by
* Природа Белоруссии: Попул. энцикл./ БелСЭ; Редкол.: И. П. Шамякин (гл.ред.) и др. — Мн.: БелСЭ, 1986. — 599 с., 40 л., ил.
* Государственный водный кадастр: Водные ресурсы, их использование и качество вод (за 2004 год) / М-во природных ресурсов и охраны окружающей среды. — Мн., 2005. — 135 с.
* Ресурсы поверхностных вод СССР. Описание рек и озёр и расчёты основных характеристик их режима. Т. Ч.

Катэгорыя:Азёры Беларусі
Катэгорыя:Браслаўскія азёры
Абакрытэлі

**Абакрытэ́лі**, таксама **Абакрыцеле** — возера ў Браслаўскім раёне Віцебскай вобласьці, знаходзіцца за 23&nbsp;км на паўднёвы захад ад Браслава, непадалёк ад вёскі Вайнюнцы (Опсаўскі сельсавет), паміж азёрамі Пэліканы і Ілгайцы.

У басэйне ракі Прорва. Плошча — 0,16&nbsp;км². Даўжыня — 0,52&nbsp;км. Максымальная шырыня 0,4&nbsp;км. Вадазбор 2,25&nbsp;км².

У возера упадае 2 ручаі. На поўдні злучанае пратокай з возерам Ілгайцы. Выцякаючым на паўночным захадзе ручаём злучанае з сыстэмай мэліярацыйных каналоў і з ракой Прорва.

Берагі на поўдні і захадзе высокія, месцамі парослыя хмызьняком, на ўсходзе і поўначы нізкія, месцамі забалочаныя. Зарастае.

Водзяцца шчупак, акунь, лешч, краснапёрка, плотка.

## Крыніцы

## Літаратура
* . С. 28.
* . С. 16.

Катэгорыя:Азёры басэйну Дзьвіны
Катэгорыя:Азёры Браслаўскага раёну
Бабына

Назву **Бабына** маюць:

* Бабына — возера ў Полацкім раёне Віцебскай вобласьці Беларусі.
* Бабынна — вёска ў Новакаліноўскай тэрытарыяльнай грамадзе Самбарскага раёна Львоўскай вобласьці Ўкраіны.
Засьценкі (Аршанскі раён)

**Засьце́нкі** — вёска ў Аршанскім раёне Віцебскай вобласьці, знаходзіцца за 19 кілямэтраў на поўдзень ад Воршы, на самай мяжы Аршанскага і Шклоўскага раёнаў. Празь вёску праходзіць міжнародная аўтамагістраль Санкт-Пецярбург — Адэса (у межах Беларусі — магістраль ). Засьценкі ўваходзяць у склад Зубаўскага сельсавету.

## Гісторыя
10 кастрычніка 2013 году разам зь іншымі населенымі пунктамі ліквідаванага Якаўлевіцкага сельсавету перададзеная ў склад Зубаўскага сельсавету.

## Насельніцтва
* 2010 год — 41 чалавек
* 1999 год — 76 чалавек

## Крыніцы

Катэгорыя:Зубаўскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Аршанскага раёну
Віві (возера)

**Віві** () — возера ў Краснаярскім краі (Расея).

Плошча 229 км². Возера багата рыбай.

Пасьля распаду СССР акадэмік Пётар Бакут вылічыў геаграфічны цэнтар Расеі, гэта паўднёва-ўсходні бераг возера. У гонар там пабудаваны крыж вышынёю 7 м.

Заўсёднага насельніцтва на беразе возера няма. Навокал возера — лістоўніцкая тайга.

Катэгорыя:Азёры Расеі
Жанто

**Жанто** () — возера ў Францыі.

Возера разьмешчана ў францускіх Пірэнэях на вышыні 1947 м над узроўнем мора.

Максымальная глыбіня складае 20 м. Плошча паверхні 0,093 км ². Папулярны турыстычны аб’ект.

Катэгорыя:Азёры Францыі