Хатынь

**Хаты́нь** — колішняя вёска ў Лагойскім раёне Менскай вобласьці Беларусі. 22 сакавіка 1943 году была  падчас рэйду нямецкай акупацыйнай улады пры ўдзеле 118-га батальёну дапаможнай паліцыі у якасьці карнай акцыі за забойства некалькіх нямецкіх ваеннаслужачых. У адпаведнасьці з прынцыпам калектыўнага пакараньня 149 жыхароў вёскі былі расстраляныя або спаленыя жыўцом за магчымае аказаньне жыхарамі вёскі дапамогі савецкім партызанам.

У 1969 годзе на месцы спаленай вёскі быў адкрыты мэмарыяльны комплекс. Хатынь стала сымбалем масавага зьнішчэньня нацыстамі мірнага насельніцтва на акупаванай тэрыторыі ўсяго былога СССР.

## Гісторыя

### Напярэдадні трагедыі
21 сакавіка 1943 году ў Хатыні заначавалі партызаны з атраду Дзядзі Васі (Васіля Варанянскага). Раніцай 22 сакавіка яны сышлі ў бок Плешчаніц. Адначасова з Плешчаніц ім насустрач у кірунку Лагойску выехаў легкавік і два грузавіка 118 шуцманшафт батальёну 201 нямецкай ахоўнай дывізіі. На скрыжаваньні дарог за 6 км ад Хатыні калёна была абстраляная. Застаецца невядомым, кім былі абстраляныя немцы: ці то партызанамі Дзядзі Васі, ці то нейкай іншай невялікай неарганізаванай узброенай групай. Былі забітыя шэф-камандзір першай роты капітан паліцыі Ганс Вэльке, кулямётчык Шнайдэр і трое паліцаяў, яшчэ двое былі параненыя. Камандзір узводу Мялешка, паранены ў галаву, аддаў загад зьнішчыць партызанаў. Падчас перасьледу карнікі натыкнуліся на жыхароў вёскі Казыры, што працавалі на лесанарыхтоўцы, 26 зь якіх былі забітыя пры спробе ўцячы, а астатнія накіраваныя ў Плешчаніцы. Аб нападзе на карны батальён было дакладзена штурмбанфюрэру СС Оскару Дырлевангеру.

Дырлевангер, дазнаўшыся аб забойстве Ганса Вэльке, чэмпіёна Летніх Алімпійскіх гульняў 1936 году і асабіста знаёмага з Гітлерам, загадаў зьнішчыць Хатынь разам з жыхарамі. Паручэньне было даручанае 118-й шуцманшафт батальёну. У другой палове дня 22 сакавіка 1943 году карнікі атачылі вёску.

### 118-ы батальён дапаможнай паліцыі

118-ы батальён дапаможнай паліцыі быў сфармаваны ў чэрвені 1942 году ў раёне Кіеву ў асноўным з ваеннапалонных Рабоча-Сялянскай Чырвонай Арміі (РСЧА), якія трапілі ў Кіеўскі кацёл, а таксама мясцовых жыхароў. Камандаваў батальёнам ураджэнец Кубані, былы маёр Войска Польскага Канстантын Смоўскі, начальнік штабу — былы кадравы афіцэр, старшы лейтэнант Чырвонай Арміі Рыгор Васюра, камандзір узводу — былы лейтэнант Чырвонай Арміі Васіль Мялешка. Нямецкім «шэфам» 118-га ахоўнага батальёну быў маёр паліцыі Эрых Кернэр. У канцы 1942-га 118 батальён быў накіраваны на тэрыторыю Беларусі.

Дзеяньні ў Хатыні былі не адзінымі ў «паслужным» сьпісе батальёну. 13 траўня Васюра ўзначальваў баявыя дзеяньні супраць партызанаў у раёне сяла Дальковічы. 27 траўня батальён праводзіць карную апэрацыю ў сяле Осаві, дзе былі расстраляныя 78 чалавек. Далей карная апэрацыя «Котбус» на тэрыторыі Менскай і Віцебскай абласьцей — расправа над жыхарамі вёскі Вялейкі; зьнішчэньне жыхароў вёскі Макоўе і Ўборак, расстрэл 50 габрэяў ля сяла Камінская Слабада. За гэтыя «заслугі» гітлераўцы надалі Васюры званьне лейтэнанта і ўзнагародзілі двума мэдалямі.

У ліпені 1944 году ў выніку адступленьня нямецкіх войскаў зь Беларусі батальён быў перакінуты ў Францыю, дзе амаль у поўным складзе перайшоў на бок францускага Руху Супраціву «Макі». Пасьля вызваленьня тэрыторыі Францыі асабовы склад быў уключаны ў 13-ую паўбрыгаду францускага Замежнага легіёну, у складзе якога ваяваў да канца вайны. Пасьля вайны некаторыя з ацалелых працягнулі службу ў Замежным францускім легіёне.

### Спаленьне вёскі і жыхароў
Жыхары вёскі нічога ня ведалі аб ранішнім інцыдэнце, у адказ на які быў ужыты прынцып калектыўнага пакараньня, які парушае правілы і звычаі вядзеньня вайны.

На загад Кэрнэра і Смоўскага паліцаі пад кіраўніцтвам Васюры сагналі ўсіх жыхароў Хатыні ў калгасны хлеў і замкнулі ў ім. Тых, хто спрабаваў уцячы, забівалі на месцы. Сярод жыхароў вёскі былі шматдзетныя сем’і: так, напрыклад, у сям’і Ёсіфа і Ганны Бараноўскіх было дзевяць дзяцей, у сям’і Аляксандра і Аляксандры Навіцкіх — сямёра. У хляве замкнулі таксама Антона Кункевіча зь вёскі Юркавічы і Хрысьціну Слонскую зь вёскі Камена, якія апынуліся ў гэты час у Хатыні. Хлеў аблажылі саломай, аблілі бэнзінам, перакладчык-паліцай Луковіч падпаліў яго. Дакладна вядома, што ў ачапленьні падчас карнай апэрацыі стаяў прынамсі і адзін зь мясцовых паліцаяў, нейкі Іван Петрычук зь Плешчаніц.

Драўляны хлеў хутка заняўся. Пад націскам дзясяткаў чалавечых целаў ня вытрымалі і ўпалі дзьверы, людзі кінуліся бегчы, але тых, хто вырываўся з полымя, расстрэльвалі. Згарэлі ў вогнішчы і былі расстраляныя 149 жыхароў вёскі, зь іх 75 дзяцей маладзейшыя за 16 гадоў. Сама вёска была зьнішчана цалкам.

Дзьве дзяўчыны — Марыя Федаровіч і Юлія Клімовіч — цудам змаглі выбрацца з палаючага хлява і дапаўзьці да лесу, дзе іх падабралі жыхары вёскі Хварасьцені Каменскага сельсавету. Пазьней і гэтая вёска была спаленая, і абедзьве дзяўчыны загінулі.

Двое дзяцей, сямігадовы Віктар Жалабковіч і дванаццацігадовы Антон Бараноўскі, якія знаходзіліся ў падпаленым хляве, засталіся ў жывых. Віця схаваўся пад целам сваёй маці, якая прыкрыла сына сабой. Дзіця, параненае ў руку, праляжала пад трупам маці да адыходу карнікаў зь вёскі. Антон Бараноўскі быў паранены ў нагу куляй, і яго прынялі за мёртвага. Абгарэлых, параненых дзяцей падабралі і выхадзілі жыхары суседніх вёсак. Пасьля вайны дзеці выхоўваліся ў дзіцячым доме ў мястэчку Плешчаніцы. Яшчэ траім — Валодзю Яскевічу, яго сястры Соні і Сашу Жалабковічу — таксама ўдалося схавацца.

З дарослых жыхароў вёскі выжыў толькі 56-гадовы вясковы каваль Ёсіф Ёсіфавіч Камінскі (1887—1973). Зь ягоных словаў, абгарэлы і паранены, ён прыйшоў у прытомнасьць толькі позна ўначы, калі аддзелы нацыстаў пакінулі вёску. Яму давялося перажыць яшчэ адзін цяжкі ўдар: сярод трупаў аднавяскоўцаў ён знайшоў свайго сына Адама. Хлопчык быў сьмяротна паранены ў жывот, атрымаў моцныя апёкі. Ён памёр на руках у бацькі. Ёсіф Камінскі з сынам Адамам паслужылі прататыпамі знакамітага помніку ў мэмарыяльным комплексе.

Аднаму з тых, хто выжыў, жыхару Хатыні Антону Бараноўскаму 22 сакавіка 1943 году было 12 гадоў. Ён ніколі не хаваў праўду пра падзеі ў Хатыні, адкрыта пра гэта казаў, ведаў імёны многіх паліцаяў, якія спальвалі людзей. У сьнежні 1969 году — праз 5 месяцаў пасьля адкрыцьця мэмарыяльнага комплексу — Антон загінуў пры нявысьветленых абставінах.

Вэрсію падзей з шэрагам адрозьненьняў апублікаваў у 2012 годзе ўкраінскі гісторык Іван Дэрэйко ў манаграфіі «Місцеві формування німецької армії та поліції у Райхскомісаріаті „Україна“ (1941—1944 роки)». Ён піша, што 118-й паліцэйскі батальён пасьля нападу аддзелу «Народныя мсьціўцы» атакаваў вёску, дзе замест адыходу ў лес зь невядомай прычыны вырашылі замацавацца партызаны. У выніку штурму вёскі было забіта 30 партызан і некаторая колькасьць мірных жыхароў, яшчэ каля 20 чалавек былі захопленыя ў палон. Сама ж вёска з астатнімі жыхарамі пасьля бою на загад обэргрупэнфюрэра Курта фон Готбэрга была спалена батальёнам СС пад камандаваньнем Дырлевангера.

### Сьпіс ахвяраў
У адпаведнасьці з Актам камісіі Лагойскага выканкаму райсавету народных дэпутатаў ад 26 траўня 1969 году ўстаноўлена дата і час спаленьня вёскі Хатынь 22 сакавіка 1943 году а другой дня, а таксама сьпіс спаленых мірных жыхароў:

Усяго 149 чалавек (зь іх 75 дзяцей), 26 двароў:

* I
** Жалабковіч Андрэй Іванавіч (1897 г.н.) — 46 гадоў
** Жалабковіч Ганна Вікенцеўна (1905 г.н.) — 38 гадоў
** Жалабковіч Сьцяпан (1928 г.н.) — 15 гадоў
** Жалабковіч Ганна (1929 г.н.) — 14 гадоў
** Жалабковіч Софія (1933 г.н.) — 10 гадоў
* II
** Жалабковіч Пётар Антонавіч (1898 г.н.) — 45 гадоў
** Жалабковіч Стэфаніда (Стэфанія) Аляксееўна (1903 г.н.) — 40 гадоў
** Жалабковіч Вольга (1928 г.н.) — 15 гадоў
** Жалабковіч Станіслаў (1929 г.н.) — 14 гадоў
** Жалабковіч Раіса (1932 г.н.) — 11 гадоў
** Жалабковіч Лідзія (1934 г.н.) — 9 гадоў
* III
** Жалабковіч Раман Сьцяпанавіч (1881 г.н.) — 62 гады
** Жалабковіч Стэфаніда (Стэфанія) Іванаўна (1892 г.н.) — 51 год
** Жалабковіч Віктар (1933 г.н.) — 10 гадоў
** Жалабковіч Галіна (1935 г.н.) — 8 гадоў
* IV
** Бараноўскі Язэп Іванавіч (1899 г.н.) — 44 гады
** Бараноўская Ганна Вікенцеўна (1906 г.н.) — 37 гадоў
** Бараноўскі Мікалай (1928 г.н.) — 15 гадоў
** Бараноўскі Станіслаў (1929 г.н.) — 14 гадоў
** Бараноўскі Ўладзімер (1931 г.н.) — 12 гадоў
** Бараноўскі Генадзь (1932 г.н.) — 11 гадоў
** Бараноўская Леаніда (1932 г.н.) — 11 гадоў
** Бараноўская Марыя (1933 г.н.) — 10 гадоў
** Бараноўская Софія (1934 г.н.) — 9 гадоў
** Бараноўская Алена (1936 г.н.) — 7 гадоў
* V
** Навіцкі Аляксандар Раманавіч (1896 г.н.) — 47 гадоў
** Навіцкая Аляксандра (1901 г.н.) — 42 гады
** Навіцкі Леанід (1928 г.н.) — 15 гадоў
** Навіцкі Яўген (1930 г.н.) — 13 гадоў
** Навіцкая Марыя (1932 г.н.) — 11 гадоў
** Навіцкая Ганна (1934 г.н.) — 9 гадоў
** Навіцкі Канстантын (1938 г.н.) — 5 гадоў
** Навіцкі Антон (1939 г.н.) — 4 гады
** Навіцкі Міхаіл (1941 г.н.) — 2 гады
* VI
** Бараноўская Софія (1895 г.н.) — 48 гадоў
** Бараноўская Ванда (1918 г.н.) — 25 гадоў
** Бараноўская Ганна (1926 г.н.) — 17 гадоў
** Бараноўскі Мікалай (1937 г.н.) — 6 гадоў
* VII Дом згарэў без жыхароў
* VIII
** Жыдовіч Савелі Казімеравіч (1905 г.н.) — 38 гадоў
** Жыдовіч Алена Антонаўна (1908 г.н.) — 35 гадоў
** Жыдовіч Сьцяпан (1931 г.н.) — 12 гадоў
** Жыдовіч Казімер (1933 г.н.) — 10 гадоў
** Жыдовіч Адам (1934 г.н.) — 9 гадоў
** Жыдовіч Мікалай (1935 г.н.) — 8 гадоў
** Жыдовіч Вячаслаў (1936 г.н.) — 7 гадоў
** Жыдовіч Міхал (1938 г.н.) — 5 гадоў
** Жыдовіч Марыя Антонаўна (1883 г.н.) — 60 гадоў
* IX
** Камінскі Іван Язэпавіч. (1892 г.н.) — 51 год
** Камінская Вольга Антонаўна (1896 г.н.) — 47 гадоў
** Камінскі Вячаслаў (1924 г.н.) — 19 гадоў
** Камінская Марыя (1928 г.н.) — 15 гадоў
** Камінскі Станіслаў (1932 г.н.) — 11 гадоў
** Камінская Ганна (1933 г.н.) — 10 гадоў
** Камінская Юзэфа (1938 г.н.) — 5 гадоў
* X
** Камінская Адэля (1890 г.н.) — 53 гады
** Камінская Ядвіга (1922 г.н.) — 21 год
** Камінскі Адам (1928 г.н.) — 15 гадоў
** Камінскі Міхал (1930 г.н.) — 13 гадоў
** Камінская віляць (1932 г.н.) — 11 гадоў
** Кункевіч Антон (1912 г.н.) — 31 год
* XI
** Жалабковіч Іван Іванавіч (1904 г.н.) — 39 гадоў
** Жалабковіч Софія Антонаўна (1907 г.н.) — 36 гадоў
** Жалабковіч Уладзімер (1922 г.н.) — 21 год
** Жалабковіч Алена (1933 г.н.) — 10 гадоў
** Жалабковіч Леаніда (1939 г.н.) — 4 гады
** Жалабковіч Міхал (1941 г.н.) — 2 гады
** Жалабковіч Марыя (1885 г.н.) — 58 гадоў
** Яскевіч Іван Антонавіч (1904 г.н.) — 39 гадоў
** Яскевіч Юлія Іванаўна (1913 г.н.) — 30 гадоў
** Яскевіч Софія (1933 г.н.) — 10 гадоў
** Яскевіч Алена (1935 г.н.) — 8 гадоў
** Яскевіч Ганна (1939 г.н.) — 4 гады
** Яскевіч Міхал (1941 г.н.) — 2 гады
* XII
** Іотка Казімер Феліксавіч (1896 г.н.) — 47 гадоў
** Іотка Алена Сьцяпанаўна (1898 г.н.) — 45 гадоў
** Іотка Марыя (1925 г.н.) — 18 гадоў
** Іотка Альбэрт (1928 г.н.) — 15 гадоў
** Іотка Станіслава (1931 г.н.) — 12 гадоў
** Іотка Дамінік (1936 г.н.) — 7 гадоў
** Іотка Рэгіна (1937 г.н.) — 6 гадоў
** Іотка Сьцяпан (1939 г.н.) — 4 гады
** Іотка Юзэфа (1941 г.н.) — 2 гады
* XIII
** Жалабковіч Эўфрасіньня Іванаўна (1883 г.н.) — 60 гадоў
** Жалабковіч Язэп (1904 г.н.) — 39 гадоў
** Жалабковіч Вольга (1909 г.н.) — 34 гадоў
* XIV
** Іотка Іван Аляксандравіч (1904 г.н.) — 39 гадоў
** Іотка Анастасія Сьцяпанаўна (1908 г.н.) — 35 гадоў
** Іотка Казімер (1935 г.н.) — 8 гадоў
** Іотка Юзэфа (1939 г.н.) — 4 гады
* XV
** Рудак Марыя Іванаўна (1898 г.н.) — 45 гадоў
** Мірановіч Стэфаніда (Стэфанія) Кліменцеўна (1875 г.н.) — 68 гадоў
* XVI
** Дражынская Юзэфа Антонаўна (1911 г.н.) — 32 гады
** Дражынская Валянціна (1933 г.н.) — 10 гадоў
** Дражынская Міхаліна (1938 г.н.) — 5 гадоў
** Доўгель Антон Антонавіч (1888 г.н.) — 55 гадоў
** Доўгель Барыс (1933 г.н.) — 10 гадоў
* XVII
** Мірановіч Язэп Язэпавіч (1899 г.н.) — 44 гады
** Мірановіч Тэкля Мікалаеўна (1901 г.н.) — 42 гады
** Мірановіч Ніна (1925 г.н.) — 18 гадоў
** Мірановіч Хведар (1934 г.н.) — 9 гадоў
** Мірановіч Пётар (1937 г.н.) — 6 гадоў
** Мірановіч Васіль (1940 г.н.) — 3 гады
** Мірановіч Алена (1941 г.н.) — 2 гады
* XVIII
** Карабан Канстантын Юстынавіч (1897 г.н.) — 46 гадоў
** Карабан Марыя (1900 г.н.) — 43 гады
** Карабан Леакадзія (1928 г.н.) — 15 гадоў
** Карабан Надзея (1933 г.н.) — 10 гадоў
** Карабан Канстантын (1939 г.н.) — 4 гады
* XIX
** Федаровіч Ганна Сідараўна (1892 г.н.) — 51 год
* XX
** Карабан Пётар Васілевіч (1914 г.н.) — 29 гадоў
** Карабан Алена Гаўрылаўна (1925 г.н.) — 18 гадоў
* XXI
** Карабан Юлія Амбросіеўна (1878 г.н.) — 65 гадоў
** Карабан Язэп (1918 г.н.) — 25 гадоў
** Карабан Марыя (1923 г.н.) — 20 гадоў
** Карабан Ганна (1923 г.н.) — 20 гадоў
** Карабан Віктар (1925 г.н.) — 18 гадоў
** Карабан Уладзімер (1941 г.н.) — 2 гады
* XXII
** Яскевіч Антон Антонавіч (1896 г.н.) — 47 гадоў
** Яскевіч Алена Сідараўна (1895 г.н.) — 48 гадоў
** Яскевіч Віктар (1922 г.н.) — 21 год
** Яскевіч Ванда (1923 г.н.) — 20 гадоў
** Яскевіч Вера (1924 г.н.) — 19 гадоў
** Яскевіч Надзея (1934 г.н.) — 9 гадоў
** Яскевіч Уладыслаў (1936 г.н.) — 7 гадоў
** Яскевіч Антон (1943 г.н.) — 7 тыдняў
* XXIII
** Рудак Стэфаніда (Стэфанія) Антонаўна (1898 г.н.) — 45 гадоў
** Рудак Зіна (1925 г.н.) — 18 гадоў
** Рудак Аляксандар (1932 г.н.) — 11 гадоў
** Рудак Рэгіна (1934 г.н.) — 9 гадоў
** Рудак Антон (1938 г.н.) — 5 гадоў
* XXIV
** Рудак Язэп Іванавіч (1874 г.н.) — 69 гадоў
** Рудак Параска Іванаўна (1877 г.н.) — 66 гадоў
** Рудак Міхал Язэпавіч (1905 г.н.) — 38 гадоў
** Рудак Крыстына (1912 г.н.) — 31 год
** Рудак Софія (1938 г.н.) — 5 гадоў
** Рудак Крыстына (1940 г.н.) — 3 гады
* XXV
** Федаровіч Язэп Сідаровіч (1889 г.н.) — 54 гады
** Федаровіч Пятрунэля Амброзіеўна (1894 г.н.) — 49 гадоў
** Федаровіч Марыя (1922 г.н.) — 21 год
** Федаровіч Антон (1925 г.н.) — 18 гадоў
** Федаровіч Язэп Язэпавіч (1913 г.н.) — 30 гадоў
** Федаровіч Юлія Антонаўна (1913 г.н.) — 30 гадоў
** Федаровіч Кацярына (1938 г.н.) — 5 гадоў
** Федаровіч Ганна (1940 г.н.) — 3 гады
* XXVI
** Клімовіч Антон Максімавіч (1890 г.н.) — 53 гады
** Клімовіч Юлія (1922 г.н.) — 21 год
** Клімовіч Антон (1926 г.н.) — 17 гадоў
** Слонская Крыстына Максімаўна (1895 г.н.) — 48 гадоў
** Сакалоўскі Пётр Лявонавіч (1933 г.н.) — 10 гадоў


## Мэмарыяльны комплекс «Хатынь»

У памяць беларускіх вёсак, зьнішчаных нацыстамі ў гады апошняй вайны, у студзені 1966 году было прынятае рашэньне аб стварэньні ў Лагойскім раёне мэмарыяльнага комплексу «Хатынь». У сакавіку 1967 быў аб’яўлены конкурс на стварэньне праекту мэмарыялу. У конкурсе перамог калектыў архітэктараў: Юры Градаў, Валянцін Занковіч, Леанід Левін, скульптар народны мастак БССР Сяргей Селіханаў (усе чацьвёра атрымалі Ленінскую прэмію). Урачыстае адкрыцьцё мэмарыяльнага комплексу «Хатынь» адбылося 5 ліпеня 1969 году.

Мэмарыяльны архітэктурна-скульптурны комплекс плошчай 50 гектараў месьціцца на месцы Хатыні, паўтараючы пляніроўку былога селішча, улучаючы Могілкі вёсак, плошчу Памяці, Сьцяну Жалобы і Дрэва жыцьця. У цэнтры кампазыцыі мэмарыялу знаходзіцца шасьцімэтровая бронзавая скульптура «Няскораны чалавек» зь мёртвым дзіцём на руках. Побач злучаныя гранітныя пліты, што сымбалізуюць дах адрыны, у якой былі спаленыя жыхары вёскі. На брацкай магіле зь белага мармуру — Вянок памяці. На ім — наказ загінулых жывым:

## Галерэя


Файл:hatyn_1.JPG
Файл:hatyn_2.JPG
Файл:hatyn_12.JPG
Файл:Khatyn - Villages.jpg
Файл:Khatyn - Wall.jpg
Khatyn - Eternal Flame.jpg



## Крыніцы

## Літаратура
* 

## Вонкавыя спасылкі

* Афіцыйная бачынка мэмарыяльнага комплексу
* 
* Старыя фатаздымкі Хатыні на Віртуальным музэі горада Лагойска
* 

Катэгорыя:Мэмарыяльныя комплексы Беларусі
Катэгорыя:Колішнія населеныя пункты Лагойскага раёну
Катэгорыя:Вёскі, спаленыя падчас Другой сусьветнай вайны
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1969 годзе
Катэгорыя:1969 год у Беларусі
Катэгорыя:Помнікі нямецка-савецкай вайны ў Беларусі
Катэгорыя:Музэі Лагойскага раёну
Катэгорыя:Творы Сяргея Селіханава
Катэгорыя:Збудаваньні Юрыя Градава
Катэгорыя:Збудаваньні Леаніда Левіна
Катэгорыя:Збудаваньні Валянціна Занковіча
Катэгорыя:Музэі на вольным паветры Беларусі
Катэгорыя:Музэі, заснаваныя ў 1969 годзе
Катэгорыя:Разаніны ў Беларусі
Катэгорыя:Колішнія вёскі Беларусі
Катэгорыя:Урочышчы Беларусі
Катэгорыя:Ваенныя злачынствы нацыстаў у Беларусі