open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Уладзімер Тэраўскі

**Уладзі́мер Тэ́раўскі** ( — 10 лістапада 1938) — беларускі дырыгент, кампазытар, фальклярыст.

## Біяграфія
Нарадзіўся ў мястэчку Раманава Слуцкага павету Менскай губэрні (цяпер вёска Леніна Слуцкага раёну Менскай вобласьці). У 1889 годзе скончыў Слуцкую духоўную вучэльню. У 1892—1895 служыў у войску. У другой палове 1890-х жыў на Ўрале, кіраваў аматарскімі харавымі калектывамі. Сьпяваў у капэле Дз. Агрэнева-Славянскага.

Вярнуўся ў Беларусь у пачатку 1900-х. Узначальваў царкоўны хор Старажоўскай царквы, аматарскі хор Менскага таварыства цьвярозасьці; выкладаў сьпевы ў пачатковых школах. У 1914 годзе стварыў Менскі беларускі хор, які ў 1917 годзе ўвайшоў у склад Першага Беларускага таварыства драмы і камэдыі. У 1918—1919 кіраваў харавой капэлай у Беларускім савецкім тэатры; уваходзіў у склад Таварыства працаўнікоў беларускага мастацтва.

Улетку 1920 году арыштаваны польскімі акупацыйнымі ўладамі ў Асіпавічах. Пасьля ўтварэньня Беларускага дзяржаўнага тэатру ў Менску (БДТ-1) яго галоўны хормайстар.

Арыштаваны ЧК у 1921 годзе разам з У. Фальскім; прысуджаны да расстрэлу, замененага 5-гадовым зьняволеньнем. У 1923 вызвалены.

Кіраваў харавымі калектывамі БДУ, МБПТ, саюзу паштавікоў-тэлеграфістаў. Стварыў музыку да спэктакляў БДТ-1: «Бязьвінная кроў» У. Галубка (1918), «Каваль-ваявода» Е. Міровіча (1925) і інш. Найбольш вядомай стала музыка да спэктакля «На Купальле» Міхася Чарота (1921), у прыватнасьці, да песьні «Купалінка». Напісаў песьні і рамансы на словы Янкі Купалы, Якуба Коласа, Зьмітрака Бядулі, Міхася Чарота і іншых. Запісваў і гарманізаваў народныя песьні, частка якіх апублікавана ў зборніках «Беларускі сьпеўнік з нотамі на тры галасы паводле народных мэлёдыяў» (1921), «Беларускі лірнік» (1922), «Вайсковы зборнік» (1926). Браў удзел у рабоце музычнай сэкцыі Інбелкульту.

Пасьля 1930 году звольнены з працы, абвінавачаны ў нацыянал-дэмакратызьме. Служыў у царкоўным хоры Старажоўскай царквы Менску. Арыштаваны 17 жніўня 1938.

Расстраляны ў НКВД Менску. Рэабілітаваны ў 1957 годзе.

## Літаратура
* 
* Травень М. «Уладзімер Тэраўскі — ахвяра бальшавізму» // Бацькаўшчына. 1956. №30
* Гесь А., Ляхоўскі У. «Калі песьня жыве беларуса, будзе жыць беларускі народ!»: Жыцьцё і творчы шлях Уладзімера Тэраўскага // Мастацтва. 1966, №12.
* 
* ТЭРАЎСКІ (ТЕРРАВСКИЙ) Уладзімір 
* ТЭРАЎСКІ Уладзімір Васілевіч // 
* ТЭРАЎСКІ Уладзімір Васілевіч // 

Катэгорыя:Нарадзіліся 23 лістапада
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1871 годзе
Катэгорыя:Беларускія дырыгенты
Катэгорыя:Беларускія кампазытары
Катэгорыя:Беларускія фальклярысты
Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў БССР
Катэгорыя:Расстраляныя беларускія культурныя дзеячы
Катэгорыя:Памерлі 10 лістапада
Катэгорыя:Памерлі ў 1938 годзе
1957

## Падзеі
* 25 сакавіка — падпісанае Рымскае пагадненьне, паводле якога ўтворана Эўрапейская эканамічная супольнасьць
* Красавік: пачалося выданьне часопіса «Вясёлка».
* 2 ліпеня — заснаванае ганаровае званьне «Заслужаны дзеяч культуры Беларускай ССР»
* 11 ліпеня — заснаваны Інстытут мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклёру
* 29 ліпеня — заснаванае МАГАТЭ
* 30 верасьня — заснаваныя «Аўстрыйскія авіялініі»
* 4 кастрычніка — СССР выводзіць на арбіту першы штучны спадарожнік Зямлі
* 5 кастрычніка — адкрыцьцё ў Менску Дзяржаўнага мастацкага музэю БССР
* 12 кастрычніка — рэабілітаваны (па другім прысудзе) Сьцяпан Некрашэвіч, беларускі навуковец і грамадзкі дзяяч, ініцыятар стварэньня і першы старшыня Інстытуту беларускай культуры (цяпер — Нацыянальная акадэмія навук Беларусі)
* 3 лістапада — першая жывёла на арбіце Зямлі — сабака Лайка
* 12 сьнежня — закладзеная станцыя «Ўсход» на Антарктыдзе

## Нараджэньні
* 20 лютага — Глен Гэнлан, канадзкі хакеіст і трэнэр
* 25 лютага — Алесь Пісьмянкоў, беларускі паэт
* 10 сакавіка — Усама бін Ладэн, тэрарыст
** Фёдар Прывалаў, беларускі акадэмік-расьлінавод
* 22 сакавіка — Яцэк Качмарскі, культавы польскі бард часоў Салідарнасьці
* 23 сакавіка — Люсіё Гут’ерэс, эквадорскі вайсковец і палітык
* 17 красавіка — Рыгор Кастусёў, беларускі палітычны і грамадзкі дзяяч
* 10 траўня — Сыд Вішэс, брытанскі панк-музыкант, удзельнік гурта Sex Pistols
* 16 чэрвеня — Ігар Жук, беларускі літаратуразнавец, доктар філялягічных навук, прафэсар
* 28 чэрвеня — Георгі Парванаў, прэзыдэнт Баўгарыі
* 3 ліпеня — Лора Браніган, амэрыканская сьпявачка
* 16 ліпеня — Уладзімеж Смалярак, польскі футбаліст
* 6 жніўня — Мікалай Пінігін, беларускі рэжысэр
* 9 жніўня:
** Мэлані Грыфіт, амэрыканская кінаакторка
** Сяргей Запрудзкі, беларускі мовазнавец
* 10 жніўня — Мікалай Куляшоў, беларускі фізык
* 10 кастрычніка — Леанід Дранько-Майсюк, беларускі паэт
* 16 кастрычніка — Сяржук Сокалаў-Воюш, беларускі бард, журналіст, пісьменьнік
* 22 лістапада — Барыс Бэкер, нямецкі тэнісыст
* 28 лістапада — Гаспар Льлямасарэс, гішпанскі палітык
* 10 сьнежня — Валеры Шкаруба, беларускі мастак-жывапісец
* Ігар Аляксандравіч Карпаў, галоўны інфэкцыяніст і народны лекар Беларусі

## Сьмерці
* 6 студзеня — Якаў Юдзялеўскі, расейскі рэвалюцыянэр, францускі філёзаф і гісторык жыдоўскага паходжаньня
* 19 ліпеня — Мікола Засім, беларускі паэт
* 19 жніўня — Дэвід Бомбэрг, брытанскі мастак-мадэрніст
* 30 жніўня — Аляксей Касьцякоў, савецкі навуковец-заснавальнік мэліярацыйнай навукі
* 20 верасьня — Ян Сыбэліюс, фінскі кампазытар
* 16 лістапада — Янка Чарапук, дзяяч БНР, арганізатар беларускага жыцьця ў Чыкага
Рыгор Крушына

**Рыго́р Крушына** (сапраўднае імя **Рыго́р Каза́к**; 3 сьнежня 1907 — 27 сакавіка 1979) — беларускі паэт, празаік, крытык.

## Біяграфія
Нарадзіўся ў вёсцы Бязьверхавічы пад Слуцкам. Ягоны першы зборнік вершаў пад назвай «Паэзія чырвонаармейца» выйшаў у Менску ў 1931 годзе. У 1935 годзе Крушына скончыў Маскоўскі інстытут кінэматаграфістаў. У часе вайны апынуўся ў акупаваным Менску, адкуль патрапіў у эміграцыю, дзе працягваў сваю творчасьць, выпускаючы паэтычныя кнігі. Працаваў Рыгор Крушына і на Радыё Свабода, стаў адным з заснавальнікаў Беларускага Інстытуту навукі й мастацтва ў Нью-Ёрку, а таксама — першым беларусам-сябрам Міжнароднага ПЭН-цэнтру. Памёр у ЗША.

## Кнігі
Сем зборнікаў вершаў, апублікаваных пры жыцьці:
* Лебедзь чорная (1947)
* Выбраныя творы (1957)
* Вячорная лірыка (1963)
* Хвіліна роздуму (1968)
* Вясна ўвосень (1972)
* Дарогі (1974)
* Сны і мары (1975)

А таксама пасьмяротныя ўжо на Беларусі:
* Цымбаліст (Менск, 2004)
* Выбраныя творы (Менск, 2005)

## Літаратура
* Святлана Сачанка. «Крушына Рыгор (сапр. Казак)».  — С. 267.
* «Крушына (сапр. Казак) Рыгор».  — С. 492.
* 

## Вонкавыя спасылкі
* Біяграфія на старонцы «Згуртаванне беларусаў свету „Бацькаўшчына“»
* Біяграфія на Slounik.org
* Мэмарыяльны музэй-бібліятэка Рыгора Крушыны
* 3 сьнежня у 1907 годзе нарадзіўся Рыгор Крушына, у 1926 — Янка Юхнавец Радыё «Свабода», 3 сьнежня 2004

Катэгорыя:Нарадзіліся 3 сьнежня
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1907 годзе
Катэгорыя:Беларускія літаратары
Катэгорыя:Беларусы ў ЗША
Катэгорыя:Памерлі 27 сакавіка
Катэгорыя:Памерлі ў 1979 годзе
Катэгорыя:Пахаваныя на Беларускіх могілках у Іст-Брансўіку
XX стагодзьдзе

__ЗЬМЕСТ__

## Галоўныя падзеі й тэндэнцыі

### Палітыка
* Абуджэньне нацыянальнага руху ў розных краінах сьвету, змаганьне калёніяў вялікіх імпэрыяў за незалежнасьць, канец каляніяльнае эры.
* Пашырэньне ўльтралевых і ўльтраправых ідэялёгіяў, узьнікненьне таталітарных дзяржаваў.
* Першая і другая сусьветныя войны: упершыню войны ахопваюць цэлыя кантынэнты, у іх удзельнічаюць адразу ўсе буйнейшыя дзяржавы сьвету.
* Іншыя войны: Віетнамская вайна, араба-ізраільскі канфлікт.
* Глябалізацыя: утварэньне Лігі Нацыяў, ААН, Эўразьвязу, Сусьветнай гандлёвай арганізацыі.

### Навука й тэхналёгія
* У фізыцы разьвіцьцё спэцыяльнай тэорыі адноснасьці, ядравай фізыкі, квантавай мэханікі.
* Новыя галіны ў матэматыцы: тэорыя імавернасьцяў, тэорыя альгарытмаў.
* Масавая вытворчасьць аўтамабіляў, вынаходніцтва самалёту.
* У паўсядзённы побыт уваходзяць разнастайныя электрычныя й электронныя прылады.
* Імклівае разьвіцьцё ўзбраеньняў, узьнікненьне ваеннай авіяцыі, зброі масавага зьнішчэньня (хімічнай, ядравай, біялягічнай).
* Узьнікненьне, хуткае разьвіцьцё й пашырэньне ЭВМ, пранікненьне інфармацыйных тэхналёгіяў ва ўсе сфэры жыцьця.
* Новыя сродкі масавай інфармацыі: радыё, тэлебачаньне, інтэрнэт; разьвіцьцё тэлефаніі, электронных сродкаў сувязі; стварэньне глябальнае інфармацыйнае прасторы.

### Культура
* Клясычныя філязофскія канцэпцыі ды традыцыйныя рэлігіі губляюць прыхільнікаў; пашырэньне марксізму, пазытывізму, узьнікненьне экзыстэнцыялізму, структуралізму і іншых нетрадыцыйных філязофскіх плыняў; папулярнасьць атэізму, акультызму.
* Дыялёг культураў, узаемапранікненьне эўрапейскіх і азіяцкіх традыцыяў.
* Вынайдзена кіно, патэфон.
* Мастацтва: стылі ар-нуво і ар-дэко; узьнікненьне й пашырэньне мадэрнізму (экспрэсіянізм, кубізм, сюррэалізм); канец стагодзьдзя — сытуацыя постмадэрну.
* Музыка: джаз, блюз, рок-н-рол, рок, мэтал, рэгі, рэп, сынці-поп, пост-рок.
* Узьнікненьне ды пашырэньне праз СМІ масавай культуры, эпоха шоў-бізнэсу; спробы мастацкага асэнсаваньня поп-культуры (поп-арт), пратэст супраць яе (прагрэсіў-рок, панк, грандж).

## Славутыя людзі
* 

### Палітыка
* Лізавета II
* Мао Дзэ-дун
* Магатма Гандзі

### Навука
* Марыя Кюры
* Альбэрт Айнштайн
* Эрнэст Рэзэрфорд

### Эканоміка
* Джон Кэйнс

### Філязофія
* Альбэр Камю
* Жан-Поль Сартр

### Рэлігія
* Ян Павал II
* Далай-лама XIV

### Выяўленчае мастацтва
* Эндзі Ўорхал
* Казімер Малевіч
* Паблё Пікаса

### Літаратура
* Эрнэст Гэмінгўэй
* Агата Крысьці
* Габрыель Гарсія Маркес

### Музыка
* Элвіс Прэсьлі
* Джон Ленан
* Луіс Армстранг
* Джымі Гэндрыкс

### Кіно й тэатар
* Чарлі Чаплін
* Стывэн Сьпілбэрг
* Орсан Ўэлс
* Фэдэрыка Фэліні

### Спорт
* Махамад Алі
* Пэле
* Ўэйн Грэцкі

## Вонкавыя спасылкі
Руслана Лыжычка

**Русла́на Сьцяпа́наўна Лыжы́чка** (; сцэнічны псэўданім — **Руслана**; нарадзілася 24 траўня 1973, Львоў) — вядомая ўкраінская сьпявачка, танцорка і прадусарка.

У 2004 годзе Руслана перамагла ў конкурсе «Эўрабачаньне» зь песьняй «Wild Dances». За год да гэтага яе альбом «*[[Дикі танці]]*» ва Ўкраіне быў прададзены накладам больш як 100 000 асобнікаў і стаў плацінавым.

## Біяграфія
Руслана нарадзілася і гадавалася ў Львове. Яшчэ дзіцём сьпявала ў гурце «Орион», а потым у дзіцячым ансамблі «Усмішка». Скончыла музычную вучэльню і паступіла на дырыгенцкі факультэт Львоўскай кансэрваторыі. Прафэсійна грае на фартэпіяна. У 1993 Руслана і Аляксандар Ксэнафонтаў (з кім яна пабралася шлюбам праз два гады) асноўваюць рэклямную студыю «Люксэн». Руслана агучвае шматлікія радыёрэклямы, у тым ліку фірмаў Oriflame і Coca-Cola. У сярэдзіне 90-х бярэ ўдзел у некалькіх музычных праектах, перамагае на ўкраінскіх песенных конкурсах. У 1998 годзе Руслана выдае свой першы альбом «*Мить весни*» («*Імгненьне вясны*»), які набывае папулярнасьць. У 1999 годзе Руслана ўдзельнічае ў запісу каляднага мюзіклу «Останнє Різдво 90-х» («Апошнія каляды 90-х»), які атрымвае ўзнагароду «Фільм году» ва Ўкраіне. У 2003 годзе ейны альбом «*Дикі танці*» ва Ўкраіне становіцца плацінавым — было прададзена больш як 100 000 асобнікаў. 16 траўня 2004 году Руслана перамагае ў музычным конкурсе «Эўрабачаньне», які праходзіў у Стамбуле (Турэччына) зь песьняй «Wild Dances».

## Дыскаграфія

### Альбомы
* *[[Мить весни — Дзвінкий вітер]]* (Імгненьне вясны — Лепшыя канцэрты Звонкага ветру, 1996, 1998)
* *[[Останнє різдво 90-х]]* (Апошнія каляды 90-х, 1999)
* *[[Найкраще]]* (2001)
* *[[Добрий вечір, тобі…]]* (2002)
* *[[Дикі танці]]* (Дзікія танцы, 2003)
* *Дикі танці + Євробонус* (2004)
* *[[Wild Dances]]* (2004)
* *[[Wild Dances (New Year Edition)]]* (2005)
* *[[Wild. Club'in]]* (2005)

### Сынглы
* «Дикі танці» (2004)
* «Dance with the Wolves» («Танці з вовками») (2004)
* «The Same Star» («Скажи мені»)(2005)
* «Дика енергія» (2006)

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны вэбсайт Русланы*
* RuslanaTV
* Youtube

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Львове
Катэгорыя:Украінскія сьпевакі і сьпявачкі
Катэгорыя:Украінскія музыкі
Катэгорыя:Пераможцы конкурсу песьні Эўрабачаньне
Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнай рады Ўкраіны 5-га скліканьня
Катэгорыя:Народныя артысты Ўкраіны
Катэгорыя:Удзельнікі Аранжавай рэвалюцыі
1948

## Падзеі
* 4 студзеня М’янма атрымала незалежнасьць ад Вялікабрытаніі
* 2 красавіка — заснаваная Магілёўская школа перападрыхтоўкі сяржанцкага складу
* 14 красавіка — заснавалі «Менскі гіпсавы завод»
* 20 траўня — заснавалі «Менскі падшыпнікавы завод»
* 10 сьнежня — Генэральная Асамблея ААН зацьвердзіла і абвясьціла Ўсеагульную дэклярацыю правоў чалавека
* Утвораная Арганізацыя эўрапейскага эканамічнага супацоўніцтва, пазьней трансфармаваная ў Арганізацыю эканамічнага супрацоўніцтва і разьвіцьця

## Нараджэньні
* 30 студзеня — Аляксандар Фралоў, беларускі кардыёляг-навуковец
* 6 сакавіка — Уладзімер Кульчыцкі, беларускі нэўрафізыёляг
* 4 красавіка — Валянцін Мажароўскі, беларускі навуковец-мэханік
* 16 красавіка — Аляксандар Шпак, беларускі эканаміст-распрацоўнік рынкавай зямельнай рэформы
* 12 жніўня — Алесь Зайка, беларускі краязнавец
* 20 лістапада — Яўгенія Янішчыц, беларуская паэтка

## Сьмерці
* 25 траўня — Вітольд Пілецкі, польскі вайсковец-падпольнік
* 3 сьнежня — Вера Шабека, расейская эмігрантка-мэмуарыстка, апошняя ўладальніца пружанскае сядзібы
1520

## Падзеі
* 10 сьнежня — Марцін Лютэр публічна спальвае ў двары Вітэнбэрскага ўнівэрсытэту папскую булу пра адлучэньне яго ад царквы. З гэтага дня пачынаецца аддзяленьне ад каталіцызму Рэфарматарскай царквы, якую стануць называць лютэранскай

## Нараджэньні
* 27 лютага — Астафей Валовіч, дзяржаўны дзяяч Вялікага Княства Літоўскага
* 1 ліпеня — Жыгімонт Аўгуст, вялікі князь літоўскі і кароль польскі

## Сьмерці
*
1833

## Падзеі
*

## Нараджэньні
* 31 студзеня — Станіслаў Сільвястровіч, удзельнік паўстаньня 1863—1864 гадоў
* 21 красавіка — Віктар Каліноўскі, гісторык, археограф, бібліяфіл, брат Кастуся Каліноўскага
* 21 кастрычніка — Альфрэд Нобэль, швэдзкі хімік, інжынэр, вынаходнік дынаміту, фундатар Нобэлеўскай прэміі

## Сьмерці
* 2 жніўня — Міхал Валовіч, арганізатар беларускага нацыянальна-вызвольнага руху, удзельнік паўстаньня 1830—1831 гадоў
* 15 кастрычніка — Міхал Клеафас Агінскі, дзяржаўны дзяяч Рэчы Паспалітай, дыплямат, кампазытар
* Вікенці Равінскі, беларускі паэт-сатырык
Вялікая тэарэма Фэрма

**Вялі́кая тэарэ́ма Фэрма́** — адна з самых вядомых тэарэмаў у гісторыі матэматыкі. Тэарэма сьцьвярджае:

:: Для любога натуральнага ліку n>2 роўнасьць
:: a^n+b^n=c^n
:: ня мае натуральных разьвязаньняў a, b і c.

П’ер дэ Фэрма сфармуляваў тэарэму ў 1637 годзе на палях кнігі «Арытмэтыка» Дыяфанта з заўвагай, што знойдзены ім цудоўны доказ гэтай тэарэмы задаўгі для таго, каб умясьціць яго на палях кнігі (арыгінал па-лацінску «Cuius rei demonstrationem mirabilem sane detexi hanc marginis exiguitas non caperet»).

Пазьней Фэрма апублікаваў доказ для выпадку n=4, дзе ён ні словам ня згадвае агульны доказ для ўсіх лікаў, а гэта азначае, што ён праўдападобна альбо ня меў доказу для агульнага выпадку, альбо за гэты час знайшоў памылку ў ім.

## Спробы доказу

Для поўнага доказу трэба давесьці, што тэарэма верная для выпадку n=4 і для выпадкаў, калі n — няцотны просты лік.

Нягледзячы на шматгадовыя высілкі многіх вядомых матэматыкаў доказ тэарэмы не маглі знайсьці больш як 350 гадоў. Верагодна, гэтая тэарэма мае найбольшую колькасьць запрапанаваных няправільных доказаў.

Крыху пазьней сам Фэрма апублікаваў доказ тэарэмы для n=4, а Ойлер даказаў тэарэму ў выпадку n=3. Выпадак n=5 быў даказаны ў 1825 годзе Дырыхле і Лежандрам. А n=7 быў даказаны ў 1839 годзе Gabriel Lamé.

## Доказ

Нарэшце, у 1994 годзе Эндру Ўайлз (Andrew Wiles) разам са сваім былым вучнем Рычардам Тэйларам (Richard Taylor) знайшлі доказ. Ён быў надрукаваны ў часапісе Annals of Mathematics у 1995 годзе і займае 129 старонак. Нават ня ўсе прафэсійныя матэматыкі здольныя зразумець лягічны ланцуг гэтага доказу. Гісторыя работы над доказам амаль настолькі ж таямнічая, як і сама тэарэма. Эндру Ўайлз працаваў над ім сем гадоў у поўным сакрэце. Калі ён прэзэнтаваў свой доказ цягам трох лекцыяў у Кэмбрыджскім унівэрсытэце 21-23 чэрвеня 1993 году, аўдыторыя была ўражаная колькасьцю ідэяў і канструкцыяў. На жаль, пасьля больш глыбокага вывучэньня была знойдзеная сур’ёзная памылка, якая ламала ўвесь доказ. Ўайлз разам з Тэйларам патрацілі цэлы год, спрабуючы ажывіць доказ. У верасьні 1994 году яны нарэшце здолелі выратаваць гэты доказ, скарыстаўшы адкінуты кавалак, з ранейшых спробаў Уайлза давесьці тэарэму.

Эндру Ўайлз упэўнены, што Фэрма ня меў доказу: «Гэта немагчыма, гэта доказ XX стагодзьдзя».

## Вонкавыя спасылкі
* Wiles, Andrew (1995). Modular elliptic curves and Fermat’s last theorem, Annals of Mathematics (141) (3), 443—551.

Катэгорыя:Тэарэмы ў тэорыі лікаў
Катэгорыя:Тэарэма Пітагора
Катэгорыя:Матэматыка і культура
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1637 годзе
Катэгорыя:Даказаныя матэматычныя гіпотэзы
Катэгорыя:П’ер дэ Фэрма
1849

## Падзеі
*

## Нараджэньні
*

## Сьмерці
* 18 траўня — Хакусаі, японскі мастак
* 31 ліпеня — Шандар Пяцёфі, вугорскі народны паэт, публіцыст, рэвалюцыйны дзяяч
* 17 кастрычніка — Фрыдэрык Шапэн, польскі кампазытар і піяніст
1782

## Падзеі
* 2 студзеня — імпэратар Ёзэф II Габсбург выдаў талеранцыйны патэнт, які паляпшаў становішча жыдоў у Аўстрыі

## Нараджэньні
* 4 сакавіка — Казімер Ельскі, беларускі скульптар, першы прафэсар скульптуры ў Беларусі
* 27 кастрычніка — Нікалё Паганіні, італьянскі скрыпач-віртуоз і кампазытар

## Сьмерці
*
27 траўня

## Падзеі
* 1606 — у Маскве выбухнула паўстаньне супраць Дзьмітрыя Самазванца I і Марыны Мнішак
* 1625 — кароль і вялікі князь Жыгімонт Ваза надаў Старадубу (Севершчына) Магдэбурскае права і герб
* 1634 — у вёсцы Палянава пачаліся перамовы між прадстаўнікамі Рэчы Паспалітай і Расеі аб заканчэньні вайны 1632—1634 гадоў.
* 1703 — закладзеная Петрапаўлаўская крэпасьць. Гэтая падзея лічыцца днём нараджэньня Санкт-Пецярбургу
* 1793 — у Горадні адбыўся апошні, г. зв. «нямы сойм» Рэчы Паспалітае, які зацьвердзіў другі падзел дзяржавы
* 1919 — Рада Беларускай Народнай Рэспублікі на чале з Антонам Луцкевічам пераехала зь Вільні ў Горадню, дзе заставалася да верасьня 1919 году
* 1909 — заснаваны Індыйскі навуковы інстытут
* 1937 — у Сан-Францыска (ЗША) адкрыўся мост «Залатыя Вароты»
* 1941 — II Сусьветная вайна: згуба лінкара «Бісмарк» паклала канец наступальнае актыўнасьці надводнага флёту Трэцяга Райху
* 1969 — Андрэй Макарэвіч стварыў рок-гурт "Машина времени"
* 1991 — у Менску ўтварылася Міжнародная асацыяцыя беларусістаў
* 1994 — Аляксандр Салжаніцын разам зь сям’ёй вярнуўся з ЗША ў Расею

## Нараджэньні

* 1846 — Караль Недзялкоўскі, рымска-каталіцкі дзеяч, луцкі біскуп
* 1871 — Ісак Сербаў, беларускі этнограф, фальклярыст, археоляг
* 1878 — Антоні Асяндоўскі, польскі пісьменьнік, журналіст, падарожнік, хімік, географ
* 1895 — Ігнат Дварчанін, беларускі грамадзка-палітычны дзяяч, скарыназнаўца
* 1896 — Міхась Філіповіч, беларускі жывапісец, графік, этнограф, пэдагог
* 1900 — Уладзімер Жылка, беларускі паэт
* 1931 — Васіль Жураўлёў, беларускі літаратуразнаўца.
* 1932 — Анатоль Сабалеўскі, беларускі тэатразнаўца і пэдагог.
* 1937 — Міхась Біч, беларускі гісторык
* 1939 — Анатоль Арсеньевіч Міхайлаў, беларускі філёзаф, акадэмік НАН Беларусі, заснавальнік і прэзыдэнт ЭГУ
* 1941 — Лёйпа Араўха, кубінская балерына, пэдагог, балетмайстар
* 1943 — Валеры Панамароў, беларускі рэжысэр, сцэнарыст і прадусар тэатру і кіно
* 1951 — Ана Бэлен, гішпанская сьпявачка й акторка
* 1957 — Алег Латышонак, беларускі і польскі гісторык, доктар гістарычных навук, старшыня Беларускага гістарычнага таварыства ў Польшчы
* 1971 — Сяргей «Скрыпа» Скрыпнічэнка, лідэр гурта žygimont VAZA

## Сьмерці
* 735 — Бэда Вялебны, нартумбрыйскі багаслоў і гісторык
* 1564 — Жан Кальвін, францускі рэфарматар каталіцкае царквы
* 1840 — Нікола Паганіні, італьянскі скрыпач-віртуоз і кампазытар
* 1871 — Кастусь Далеўскі, камандзір паўстаньня Кастуся Каліноўскага, сябра парыскіх камунараў, расстраляны вэрсальцамі
* 1964 — Джавахарлал Нэру, індыйскі палітык

## Сьвяты
*
1797

## Падзеі
*

## Нараджэньні
* 31 студзеня — Франц Шубэрт, аўстрыйскі кампазытар
* 13 сьнежня — Генрых Гейнэ, нямецкі паэт

## Сьмерці
*

## Вонкавыя спасылкі
17 лютага

## Падзеі
* 1370 — бітва пад Рудавай паміж войскам Вялікага Княства Літоўскага і крыжакамі
* 1387 — прывілеем Ягайлы ўтворанае Віленскае біскупства
* 1500 — Бітва пры Гемінгштэце
* 1598 — Барыс Гадуноў стаў маскоўскім царом
* 1600 — спаленьне на вогнішчы Джардана Бруна
* 1864 — першае пасьпяховае застасаваньне падводнае лодкі ў марской бітве
* 1904 — у мілянскай Ля Скале адбылася прэм’ера опэры Джакама Пуччыні «Мадам Батэрфляй»
* 1932 — брытанскі фізык Джэймз Чадўік вынайшаў нэўтрон, чым запачаткаваў эру сучаснай ядзернай фізыкі
* 1933 — у ЗША адменены Сухі закон
* 1943 — нацысты спалілі 30 жыхароў вёскі Росіца, у тым ліку сьвятароў Антона Ляшчэвіча і Юрыя Кашыру, якія засталіся зь вернікамі і самі пайшлі на сьмерць
* 1947 — радыёстанцыя «Голас Амэрыкі» пачала трансьляцыі на Савецкі Саюз
* 1949 — заступіў на пасаду першы прэзыдэнт Ізраілю Хаім Вайцман
* 1958 — абвяшчэньне Кляры Асыскае нябеснай заступніцай тэлебачаньня
* 1979 — пачалася кітайска-віетнамская вайна
* 1990 — створаная славацкая партыя «Хрысьціянскі дэмакратычны рух»
* 1992 — Машыністы чыгункі Менску і Воршы абвясьцілі перадстрайкавы стан
* 1995 — вайна між Пэру і Эквадорам скончылася замірэньнем з пасярэдніцтвам ААН
* 2008 — Косава абвясьціла незалежнасьць ад Сэрбіі

## Нараджэньні
* 1723 — Леў Пушкін, вайсковы дзяяч Расейскай імпэрыі, дзядуля Аляксандра Пушкіна
* 1806 — Канстантын Тышкевіч, беларускі археоляг, гісторык, этнограф, фальклярыст, адзін з заснавальнікаў беларускай навуковай археалёгіі
* 1910 — Хведар Ільяшэвіч, беларускі паэт, журналіст, гісторык, магістар філязофіі
* 1928 — Уладзімер Дамашэвіч, беларускі пісьменьнік, празаік, нарысіст
* 1952 — Леанід Калядзінскі, беларускі археоляг, кандыдат гістарычных навук, дацэнт
* 1952 — Уладзімер Крываблоцкі, беларускі мастак-манумэнталіст, жывапісец
* 1968 — Алесь Белы, беларускі гісторык
* 1986 — Джой О’Браян, ірляндзкі футбаліст

## Сьмерці
* 440 — Мясроп Маштоц, армянскі лінгвіст, місіянэр
* 1600 — Джардана Бруна, італьянскі філёзаф
* 1626 — Станіслаў IV Кішка, рэлігійны дзяяч Вялікага Княства Літоўскага
* 1673 — Мальер, камэдыёграф Францыі і новай Эўропы, стваральнік клясычнай камэдыі
* 1856 — Гайнрых Гайнэ, нямецкі паэт
* 1865 — Аляксандар Вашкоўскі, удзельнік паўстаньня 1863—1864 гадоў, апошні начальнік Варшавы за часамі паўстаньня.
* 1926 — Ян Цепляк, дзеяч каталіцкай царквы
* 1935 — Вінцас Міцкявічус-Капсукас, дзеяч міжнароднага камуністычнага руху, адзін з арганізатараў і кіраўнікоў Камуністычнай партыі Летувы
* 1998 — Эрнст Юнгер, нямецкі пісьменьнік і філёзаф
* 2013 — Сакрат Яновіч, беларускі, польскі пісьменьнік
1856

## Падзеі
* 

## Нараджэньні
* 29 студзеня — Аляксандар Брукнэр, польскі філёляг-славіст і гісторык культуры
* 16 лютага — Вілем Кес, нідэрляндзкі дырыжор
* 26 ліпеня — Джордж Бэрнард Шоў, ірляндзкі драматург
* 11 жніўня — Уладзімер Дабравольскі, беларускі этнограф

## Сьмерці
* 17 лютага — Гайнрых Гайнэ, нямецкі паэт
* 29 ліпеня — Робэрт Шуман, нямецкі кампазытар і піяніст
* 22 кастрычніка — Рамуальд Падбярэскі, беларускі выдавец, публіцыст, краязнавец і фальклярыст
1873

## Падзеі
*

## Нараджэньні
* 13 лютага — Фёдар Шаляпін, расейскі опэрны сьпявак
* 13 сьнежня — Валеры Брусаў, расейскі літаратар-мадэрніст

## Сьмерці
* 9 студзеня — Напалеон III Банапарт, Імпэратар Францыі
* 8 верасьня — Яўстах Тышкевіч, беларускі археоляг
9 кастрычніка

## Падзеі
* 1618 — Магілёўскае паўстаньне 1618 году
* 1648 — заканчэньне асады Пінску войскам ВКЛ на чале зь Янушам Радзівілам
* 1708 — у ходзе Вялікае Паўночнае вайны расейскае войска пад камандаваньнем Пятра I і Меншыкава прымусіла швэдзкі корпус на чале з генэралам Левэнгаўптам да бітвы каля вёскі Лясная на сучаснай Прапойшчыне, у выніку якой швэды былі вымушаны адступіць, патапіўшы ў балоце абоз з правіянтам. 
* 1977 — у космас паляцеў Уладзімер Кавалёнак
* 1992:
** Створаны грамадзкі камітэт «Вяртаньне» для спрыяньня вяртаньню на бацькаўшчыну вайскоўцаў і абароны грамадзянскіх, палітычных і сацыяльных правоў вайскоўцаў, які  служаць на тэрыторыі Беларусі
** Абвешчана аб стварэньні Народнага руху Беларусі начале з Сяргеем Гайдукевічам, які заявіў пра супрацьстаяньне БНФ

## Нараджэньні
* 1892 — Іва Андрыч, югаслаўскі пісьменьнік
* 1874 — Мікалай Рэрых, расейскі жывапісец, тэатральны мастак, археоляг, падарожнік, пісьменьнік, філёзаф, грамадзкі дзеяч
* 1924 — Аляксандар Аксёнаў, беларускі й савецкі палітык і дыплямат
* 1938 — Гайнц Фішэр, прэзыдэнт Аўстрыі
* 1940 — Джон Ленан, легендарны брытанскі рок-музыка, сьпявак , паэт, кампазытар, мастак, пісьменьнік
* 1950 — Джодзі Ўільямз, амэрыканская актывістка і выкладчык; заснавальнік Міжнароднага руху за забарону супрацьпяхотных мінаў, ляўрэат Нобэлеўскай прэміі міру 1997 году
* 1959 — Барыс Нямцоў (пам. 2015), расейскі палітык
* 1964 — Гільерма дэль Тора, мэксыканскі кінарэжысэр, сцэнарыст, прадусар
* 1966 — Дэйвід Кэмэран, брытанскі палітык, 75-ы прэм’ер-міністар Вялікабрытаніі
* 1981 — Гаэль Жывэ, францускі футбаліст, цэнтральны абаронца ангельскага клюбу «Блэкбэрн Ровэрз» і нацыянальнай зборнай Францыі
* 1984 — Валерыя Кустава, паэт, эсэіст, драматург, перакладнік, выканаўца песень

## Сьмерці
* 1729 — Рычард Блэкмар, ангельскі паэт, лекар
* 1924 — Валеры Брусаў, расейскі літаратар-мадэрніст
* 1929 — Адам Лісоўскі, каталіцкі сьвятар, адзін з заснавальнікаў беларускага хрысьціянскага руху
* 1967 — Эрнэста Чэ Ґевара, аргентынскі рэвалюцыянэр
* 1976 — Павал Пракапеня, беларускі, польскі і расейскі опэрны сьпявак

## Сьвяты
* Міжнародны дзень пошты
1878

## Падзеі
* 3 сакавіка — падпісанае Сан-Стэфанскае пагадненьне
* 15 траўня — заснаваная Такійская біржа
* 22 чэрвеня — Адольф Нордэншэльд выправіўся ў плаваньне праз Паўночны марскі шлях
* заснаваны Батумскі порт у Грузіі

## Нараджэньні
* 23 лютага — Казімер Малевіч, беларускі мастак
* 28 лютага — П'ер Фату, францускі матэматык
* 10 траўня — Густаў Штрэзэман, нямецкі палітык, канцлер і міністар замежных справаў
* 22 ліпеня — Януш Корчак, польскі пісьменьнік і пэдагог
* 21 кастрычніка — Уладзімер Пічэта, беларускі гісторык, першы рэктар БДУ
* 10 сьнежня — Мікола Бліядухо, беларускі геоляг
* 21 сьнежня — Ян Лукасевіч, польскі філёзаф, матэматык і лёгік

## Сьмерці
* 10 лютага — Клод Бэрнар, францускі фізіёляг
* 21 кастрычніка — Восіп Кавалеўскі, філёляг, манголазнаўца
Аляксандар Эйфэль

**Алякса́ндар Гу́стаў Э́йфэль** (;  — ) — францускі інжынэр.

Найбольш вядомы як стваральнік аднайменнай парыскай вежы і Статуі Свабоды ў Нью-Ёрку.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Францускія інжынэры
Катэгорыя:Інжынэры-будаўнікі
Катэгорыя:Будаўнікі мастоў
Дэўтэр

**Дэўтэр** (таксама **дэўтэрый**, **дэйтэрый**, сымбаль **²H** альбо **D**; ад грэцкага *Δευτερον* і лацінскага *Deuterium*) — стабільны ізатоп вадароду з атамнай масай, роўнай двум (А = 2,01363). У прыродзе сустракаецца ў прапорцыі 0,0147% (прыблізна адзін атам дэўтэру на 7000 атамаў звычайнага вадароду).

Ядро дэўтэра складаецца з аднаго пратону і аднаго нэўтрону, тым часам як звычайны атам вадароду мае толькі адзін пратон. Такім чынам, ён мае ў два разы большую масу за прот (так часам называюць звычайны ізатоп вадароду, каб падкрэсьліць адрозьненьне ад дэўтэру і трыту), і з гэтай прычыны іхныя хімічныя ўласьцівасьці досыць моцна адрозьніваюцца. Хаця дэўтэр не зьяўляецца асобным хімічным элемэнтам яго часам абазначаюць літарай D (замест ²H).

У прыродзе дэўтэр сустракаецца як газ D2 (²H2).

Дэўтэр быў упершыню выяўлены ў 1931 годзе Гаральдам Клэйтанам Урэем, хімікам з Калюмбійскага ўнівэрсытэту. Урэй атрымаў Нобэлеўскую прэмію ў хіміі за сваю працу ў 1934 годзе.

Дэўтэр разам з трытам ёсьць вельмі карысным для рэакцыі ядравага сынтэзу, з-за вялікага выхаду энэргіі пры рэакцыі D-T:

: D + T \rightarrow {}^4He + n + 17,6 МэВ

Дэўтэр можа замяшчаць звычайны вадарод у малекулах вады і фармаваць цяжкую ваду (D2O). Менавіта цяжкая вада зьяўляецца найлепшым замядляльнікам у нэўтронаў. Для вытворчасьці 1 м³ цяжкае вады D2O неабходна каля 40000 м³ H2O.

Наяўнасьць дэўтэру ў зорках ёсьць моцным аргумэнтам у падтрымку тэорыі Вялікага выбуху (а не іншых тэорыяў узьнікненьня Сусьвету). Тэрмаядравыя рэакцыі ўнутры зорак зьнішчаюць дэўтэр. І фізыкам пакуль невядомая натуральная рэакцыя або працэс, апрача самога Вялікага выбуху, які б у выніку ствараў дэўтэр.

Дэўтэр шырока ўжываецца ў тэхніцы і мэдыцыне. Канада зьяўляецца найбуйнейшым вытворцам дэўтэру на плянэце, каб забясьпечваць функцыяваньне свайго рэактару CANDU.

## Глядзіце таксама
* Цяжкая вада
14 сьнежня

## Падзеі
* 1547 — Радзівілы атрымалі тытул князёў
* 1586 — у Вялікім Княстве Літоўскім упершыню ва Ўсходняй Эўропе было зробленае патолягаанатамічнае ўскрыцьцё цела нябожчыка — Стэфана Баторыя
* 1782 — браты Мангалф’е запусьцілі ў паветра першы паветраны шар
* 1794 — сталіца Вялікага Княства Літоўскага Вільня замест сталічнага атрымала статус губэрнскага цэнтру Расейскай імпэрыі
* 1825 — група рэвалюцыйна настроеных расейскіх афіцэраў ладзіць у Санкт-Пецярбургу паўстаньне супраць царызму (Паўстаньне дзекабрыстаў)
* 1862 — у Менску ўпершыню было відаць палярнае зьзяньне
* 1903 — браты Райт у Паўночнай Караліне зрабілі спробу першага палёту на апараце, цяжэйшым за паветра
* 1906 — у Менску заснаванае кніжнае таварыства «Мінчук»
* 1911 — экіпаж на чале з Руалем Амундсэнам упершыню дасягнуў Паўднёвага полюсу
* 1939 — Савецкі Саюз выключаны са складу Лігі Нацыяў за напад на Фінляндыю
* 1949 — Ерусалім абвясьцілі сталіцай Ізраілю
* 1955 — у склад Арганізацыі Аб’яднаных Нацыяў прынятыя Альбанія, Аўстрыя, Баўгарыя, Вугоршчына, Гішпанія, Ірляндыя, Італія, Лаос, Партугалія, Румынія, Фінляндыя ды Ярданія

## Нараджэньні
* 1503 — Настрадамус, францускі ўрач, астроляг і прадказальнік
* 1546 — Тыха Брагэ, дацкі шляхціч, сёньня найбольш вядомы як адзін зь першых астраномаў у Эўропе
* 1738 — Ян Мікалай Хадкевіч, дзяржаўны і вайсковы дзяяч Вялікага Княства Літоўскага
* 1832 — Аляксей Гатцук, расейскі й украінскі археоляг і публіцыст
* 1851 — Эдвард фон Роп, рэлігійны й грамадзка-палітычны дзяяч Беларусі й Летувы
* 1895 — Поль Элюар, францускі паэт-сюррэаліст
* 1905 — Мікалай Дарожкін, беларускі міколяг і фітапатоляг, акадэмік АН БССР
* 1971 — Майкл Оўэн, ангельскі футбаліст

## Сьмерці
* 1591 — Хуан дэ ла Крус, гішпанскі паэт, каталіцкі сьвяты
* 1788 — Карляс III (кароль Гішпаніі), кароль Гішпаніі з 1759 году па сваю сьмерць
* 1799 — Джордж Вашынгтон, першы прэзыдэнт ЗША
* 1989 — Андрэй Сахараў, савецкі дысыдэнт і праваабаронца, фізык, адзін з стваральнікаў вадароднай бомбы
* 1990 — Фрыдрых Дурэнмат, швайцарскі нямецкамоўны драматург, празаік, эсэіст
* 1996 — Залман Капыскі, беларускі гісторык, доктар гістарычных навук
* 2001 — Самсон Пярловіч, беларускі паэт, удзельнік беларускага новагародзкага патрыятычнага падпольля
* 2003 — Аляксандар Уракаў, гітарыст і кампазытар гурту Gods Tower
* 2019 — Уладзімер Цыплакоў, беларускі выбітны хакеіст

## Сьвяты
* Швайцарыя — Жаночы фэстываль

### Прыметы
* У Беларусі традыцыйна ўшаноўваецца Навум, імя якога ў народзе зьвязвалі з навукай. Даўней лічылася, што менавіта ў гэты дзень трэба пачынаць вучыць дзяцей. Маўляў, «Навум розуму навучыць». Настаўнікам у гэты дзень рабілі падарункі, частавалі іх

## Памятныя даты
: ушанаваньне ўдзельнікаў ліквідацыі наступстваў катастрофы на Чарнобыльскай АЭС
21 траўня

## Падзеі
* 1502 — партугальскі мараплавец Жуан да Нова адкрыў востраў Сьвятой Гэлены
* 1674 — абраньне каралём і вялікім князем Яна Сабескага 
* 1831 — Вызвольнае паўстаньне: перамога над расейскім войскам у баі пад Тыкоцінам
* 1853 — натураліст-самавук Філіп Госэ выставіў у лёнданскім Рыджэнтс-парку «Водны віварыюм».
* 1859 — запуск гадзіньніка на вежы Біг-Бэн
* 1864 — апошні бой чаркескага аддзелу з расейскім войскам у часе Каўкаскай вайны Расеі за авалоданьне Каўказам, афіцыйны дзень заканчэньня Каўкаскай вайны. Дзень генацыду чаркескага народу, учыненага Расейскай імпэрыяй
* 1892 — у Міляне прайшла сусьветная прэм’ера опэры італьянскага кампазытара Руджэра Леанкавальлё «Блазны»
* 1904 — заснаваньне Міжнароднай фэдэрацыі футбольных асацыяцыяў
* 1974 — пушчаны Наваполацкі трамвай

## Нараджэньні
* 1471 — Альбрэхт Дзюрэр, нямецкі мастак, графік
* 1527 — Філіп II, кароль Гішпаніі
* 1688 — Мікалай Фаўстын Радзівіл, Князь чашнік вялікі літоўскі — 1706—1709, мечнік вялікі літоўскі 1710—1729, ваявода наваградзкі 1729—1740
* 1894 — Мікалай Галадзед, грамадзка-палітычны дзяяч, публіцыст
* 1921 — Андрэй Сахараў, савецкі дысыдэнт і праваабаронца, фізык, адзін са стваральнікаў вадароднай бомбы
* 1978 — Брыяна Бэнкс, амэрыканская фотамадэль, порнаакторка
* 1989 — Людміла Вядзернікава, тэхнічны дырэктар INTERNATIONAL KARATE ASSOCIATION OF BELARUS

## Сьмерці
* 1639 — Тамаза Кампанэла, італьянскі філёзаф, тэоляг, астроляг і паэт
* 1841 — Юльян Урсын Нямцэвіч, пісьменьнік, палітычны дзяяч, гісторык
* 1909 — Апалінар Унукоўскі, магілёўскі арцыбіскуп
* 1909 — Андрэй (Крыт), мітрапаліт, рэлігійны дзяяч эміграцыі
* 2013 — Дамінік Вэнэр, францускі пісьменьннік, гісторык
* 2021 — Вітольд Ашурак, беларускі грамадзкі і палітычны актывіст, што памер у вязьніцы

## Сьвяты
*
Трыт

**Трыт** (сымбаль **<sup>3</sup>H** альбо **T** ад лацінскага *Tritium*) — радыеактыўны ізатоп вадароду з атамнай масай, роўнай . Часам яго называюць *звышцяжкі вадарод*. Пры нармальным атмасфэрным ціску і тэмпэратуры трыт існуе ў выглядзе газу 3H2 (T2).

Ядро трыта складаецца з аднаго пратону і двух нэўтронаў, тым часам як звычайны атам вадароду, прот, мае толькі адзін пратон, а дэўтэр — адзін пратон ды адзін нэўтрон.

Упершыню трыт быў атрыманы з дэўтэра ў 1934 годзе Эрнэстам Рутэрфордам, які працаваў разам з Маркам Оліфантам і Полам Гартэкам.

## Уласьцівасьці

Трыт — радыеактыўны элемэнт. У працэсе распаду пераўтвараецца ў гель 3He з выпраменьваньнем бэта-часьцінкі (сярэдняя энэргія 6,5 кэВ, максымальная - 18,6 кэВ). Пэрыяд паўраспаду — 12,3 гады. Слабое бэта-выпраменьваньне ня здольнае пранікаць праз чалавечую скуру і нясе небясьпеку чалавеку толькі, калі трыт трапляе ўсярэдзіну арганізму ў вялікай колькасьці. Як і ў выпадку з вадародам, трыт адносна нязручны для ўтрыманьня: ён у той ці іншай ступені можа пранікаць і праз плястык, і праз гуму, і праз сталь.

## Атрыманьне

Трыт сустракаецца ў прыродзе, дзякуючы касьмічнай радыяцыі, калі нэўтроны з высокай энэргіяй сутыкаюцца з атамамі дэўтэра ў зямной атмасфэры.

Штучна атрымаць трыт мажліва, абстрэльваючы літ 6Li нэўтронамі ў атамным рэактары.

Вось некаторыя рэакцыі, шляхам якіх можна атрымаць трыт:

:D + n \rightarrow T + \gamma.
: {}^{10}B + n \rightarrow T + {}^8Be + \gamma;
: {}^6Li + n \rightarrow T + {}^4He + \gamma.

## Выкарыстаньне
Трыт мае надзвычай важнае значэньне для рэакцыі тэрмаядзернага сынтэзу, паколькі рэакцыя дэўтэра з трытам мае добрае сячэньне і высокі выхад энэргіі:

: D + T \rightarrow {}^4He + n + 17,6MeV

Атамы ўсіх элемэнтаў складаюцца з пратонаў і нэўтронаў і адштурхоўваюць адзін аднаго, бо абодва маюць пазытыўны электрычны зарад. У выпадках надзвычай высокіх мільённых тэмпаратур, як напрыклад у ядры Сонца, некаторыя атамы набываюць такую хуткасьць, што могуць пераўзыйсьці сілы электрычнага адштурхоўваньня і зьліцца разам, фармуючы больш цяжкія атамы. Дэўтэр і трыт - найлепшыя кандыдаты для такой рэакцыі, бо маюць усяго па адным пратоне.

Апрача патэнцыяльнага выкарыстаньня ў тэрмаядзерным рэактары, трыт цяпер выкарыстоўваецца ў біялёгіі й мэдыцыне як радыяактыўны маркер.

У індустрыі ён ужываецца ў малых колькасьцях разам з фосфарам пры вырабе самаасьвятляючых паверхняў (стрэлкі гадзіньнікаў, дарожныя знакі і г.д.)

Катэгорыя:Хімія
Катэгорыя:Фізыка
1852

## Падзеі
* 9 лютага — у Менску ў Гарадзкім тэатры адбылася прэм'ера спэктаклю паводле п’есы Дунін-Марцінкевіча «Сялянка»

## Нараджэньні
* 15 сьнежня — Анры Бэкерэль, францускі фізык
* 25 чэрвеня — Антоніё Ґаўдзі-і-Карнэт, гішпанскі архітэктар
* 31 жніўня — Джон Нэвіль Кэйнс, ангельскі эканаміст

* Тадэвуш Айдукевіч, польскі мастак

## Сьмерці
* 4 сакавіка — Мікалай Гогаль, расейскі пісьменьнік
1908

## Падзеі
* 13 чэрвеня — упершыню жанчыны ўзялі ўдзел у сучасных Алімпійскіх гульнях
* Адчынены Менскі царкоўна-археалягічны музэй
* Баўгарыя абвясьціла аб сваёй незалежнасьці ад Асманскай імпэрыі
* У раёне ракі Падкаменная Тунгуска упаў вялікі мэтэарыт
* Брытанец Робэрт Бадэн-Паўэл заснаваў арганізацыю бойскаўтаў
* У Вялікабрытаніі ўпершыню выдадзеная «Дзіцячая энцыкляпэдыя»

## Нараджэньні
* 16 лютага — Ядвіга Бяганская, беларуская пісьменьніца, перакладніца
* 19 лютага — Станіслаў Шушкевіч, беларускі паэт, бацька першага кіраўніка РБ Станіслава Шушкевіча
* 5 красавіка — Гэрбэрт фон Караян, аўстрыйскі дырыгент
* 28 траўня — Ян Флемінг, брытанскі пісьменьнік
* 26 чэрвеня — Сальвадор Альендэ, прэзыдэнт Чылі
* 29 ліпеня — Юрка Лявонны, беларускі паэт
* 23 верасьня — Мікалай Патолічаў, савецкі партыйны і дзяржаўны дзяяч, сакратар Камуністычнай партыі Беларусі
* 6 кастрычніка — Алесь Мілюць, заходнебеларускі паэт
* 13 кастрычніка — Юльян Неч, польскі гісторык, дасьледнік Валыні
* 19 лістапада — Мікола Засім, беларускі паэт
* 23 сьнежня — Міхал Варанецкі, рыма-каталіцкі дзяяч, першы духоўны айцец гарадзенскай Вышэйшай духоўнай сэмінарыі
* 27 сьнежня — Васіль Маркелаў, савецкі вайсковы дзяяч беларускага паходжаньня

## Сьмерці
* 23 лютага — Сватаплук Чэх, чэскі пісьменьнік, паэт
* 29 ліпеня — Мікалай Жуковіч, праваслаўны сьвятар, протаярэй
* 5 жніўня — Валеры Антоні Ўрублеўскі, беларуска-польскі рэвалюцыянэр
* 25 жніўня — Анры Бэкерэль, францускі фізык
16 красавіка

## Падзеі
* 1992:
** Беларусь устанавіла дыпляматычныя дачыненьні з Кубаю
** У «Народнай газэце» апублікаваная «Канцэпцыя эканамічнай рэформы ў Рэспубліцы Беларусь», падрыхтаваная Апазыцыяй БНФ у Вярхоўным савеце
* 1999 — Пачаў камэрцыйную дзейнасьць першы сотавы апэратар стандарту GSM у Беларусі — кампанія «Мабільная лічбавая сувязь», з жніўня 2019 Унітарнае прадпрыемства «А1».
* 2003 — падпісаны атэнскі трактат, датычны прыняцьця ў Эўрапейскі Зьвяз дзесяці дзяржаваў — Вугоршчыны, Польшчы, Кіпру, Летувы, Латвіі, Мальты, Славаччыны, Славеніі, Чэхіі ды Эстоніі

## Нараджэньні
* 1319 — Ян II Добры, кароль Францыі
* 1742 — Юзэф Арлоўскі, польскі вайсковец
* 1823 — Войцех Каліноўскі, аптэкар, бурмістар Жэшава
* 1832 — Альфрэд Ізідар Ромэр, жывапісец, скульптар, мэдальер, мастацтвазнавец, этнограф
* 1864 — Аляксандар Слупскі, беларускі і расейскі гісторык і археоляг
* 1886 — Эрнст Тэльман, лідэр нямецкіх камуністаў, адзін з галоўных палітычных апанэнтаў Гітлера
* 1889 — Чарлі Чаплін, актор, рэжысэр, сцэнарыст, прадусар
* 1844 — Анатоль Франс, францускі пісьменьнік
* 1923 — Аліна Яноўская, польская акторка, удзельніца Варшаўскага паўстаньня
* 1935 — Анатоль Клышка, беларускі пісьменьнік, аўтар беларускага буквара
* 1948 — Аляксандар Шпак, беларускі эканаміст-распрацоўнік рынкавай зямельнай рэформы
* 1967 — Гэнры Ен К'юзык, шатляндзка-пэруанскі актор, вядомы як Дэсманд Давід Х’юм ў сэрыяле «Згубленыя»
* 1971 — Натальля Зьверава, самая пасьпяховая беларуская тэнісістка часоў СССР
* 1971 — Сэлена Кінтанілья-Пэрэс, сьпявачка мэксыкана-амэрыканскага паходжаньня, салістка гурта «Selena y Los Dinos», прызнаная публікай як «Каралева Тэхана»

## Сьмерці
* 1113 — Сьвятаполк ІІ Тураўскі, князь з роду Рурыкавічаў, заснавальнік роду Сьвятаполчычаў, што ўладарыў у Тураве ў канцы ХІ стагодзьдзя і ў другой палове ХІІ—ХІІІ стагодзьдзяў
* 1788 — Жорж Люі ле Клерк дэ Б'юфон, францускі натураліст, біёляг, матэматык, прыродазнавец і пісьменьнік XVIII стагодзьдзя
* 1828 — Франсыска Гоя, гішпанскі мастак
* 1978 — Нагаміці Курода, японскі арнітоляг
* 1940 — Адам Багдановіч, беларускі этнограф, фальклярыст, мэмуарыст

## Сьвяты
*
25 сьнежня

## Падзеі
* 336 — у Рыме адбылося першае дакумэнтальнае засьведчанае сьвяткаваньне Раства
* 800 — Карл Вялікі каранаваўся як імпэратар Рымскае імпэрыі
* 1741 — Андэрс Цэльсіюс вынайшаў шкалу вымярэньня тэмпэратуры
* 1979 — у Менску савецкія ўлады разагналі калядную працэсію, якую зладзілі студэнты
* 1989 — расстрэл румынскага дыктатара Нікалае Чаўшэску і ягонай жонкі
* 1991 — Міхаіл Гарбачоў пакінуў пасаду прэзыдэнта СССР
* 1998 — прайшоў першы перапіс насельніцтва незалежнай Беларусі, яно склала больш за 10 мільёнаў чалавек
* 2016 — над Чорным морам адбылася Катастрофа расейскага вайсковага ТУ-154 (2016)

## Нараджэньні
*Гл. таксама: *':Катэгорыя:Нарадзіліся 25 сьнежня***
* [[1813]] — [[Фрыдрых Вэбэр]], нямецкі паэт (пам. [[1894]])
* [[1891]] — [[Уладзіслава Луцэвіч]], беларуская літаратуразнаўца, стваральніца музэю [[Янка Купала|Я.Купалы]], жонка Я.Купалы
* [[1972]] — [[Віталь Сіліцкі]], беларускі палітоляг, дырэктар Беларускага інстытуту стратэгічных дасьледаваньняў (BISS).

== Сьмерці ==
''Гл. таксама: '''[[:Катэгорыя:Памерлі 25 сьнежня]]***
* 1938 — Карэл Чапэк, чэскі пісьменьнік і драматург
* 1977 — Чарлі Чаплін, ангельскі актор, рэжысэр, сцэнарыст, прадусар

## Сьвяты
* Божае Нараджэньне паводле грэгарыянскага календара
1977

## Падзеі
* 6 студзеня — разам з імёнамі 242 падпісантаў надрукаваная Хартыя 77
* 9 кастрычніка — у космас паляцеў першы беларус — Уладзімер Кавалёнак

## Нараджэньні
* 24 красавіка — Сяргей Балахонаў, беларускі пісьменьнік
* 8 траўня — Джо Банамаса, амэрыканскі гітарыст
* 29 траўня — Сьвятлана Зелянкоўская, беларуская акторка
* 6 ліпеня — Макс Мірны, беларускі тэнісіст
* 31 кастрычніка — Юрась Зянковіч, беларускі палітык, адвакат, сябра БНФ

## Сьмерці
* 3 сакавіка — Флявіян (Дзьмітрыюк), япіскап Расейскай праваслаўнай царквы
* 2 ліпеня — Уладзімер Набокаў, амэрыканскі і расейскі пісьменьнік
* 3 ліпеня — Аляксандар Мяленцьевіч Волкаў, расейскі пісьменьнік
* 16 жніўня — Элвіс Прэсьлі, амэрыканскі сьпявак, кароль рок-н-ролу
* 27 жніўня — Уладзімер Шыманец, беларускі грамадзкі дзеяч у Францыі
* 25 сьнежня — Чарлі Чаплін, брытанскі актор, рэжысэр, сцэнарыст, прадусар
* 31 сьнежня — Мікалай Разанаў, польскі пісьменьнік, вайсковец, складальнік гістарычнага нарысу «Пружанскі павет» (1935)
Канстанцін Шышэя

**Шышэя, Канстанці́н** (**Шышэя, Касту́сь**) (1921 — 11 сьнежня 2004) — змагар за беларускую незалежнасьць, антысавецкі дзеяч, камандзір Беларускай краёвай абароны падчас Другой сусьветнай вайны, ахвяра сталінскіх рэпрэсіяў.

## Жыцьцяпіс
Нарадзіўся ў вёсцы Шчорсы, каля Наваградка. Заможная сялянская сям’я з надзеламі ўласнай зямлі пазбавілася ўсяго нажытага падчас прыходу «саветаў» у 1939 годзе. Родныя згінулі ў вязьніцах, бацька расстраляны ў 1939, а 17-гадовы Канстанцін уратаваўся цудам.

У 1943 годзе падчас стварэньня беларускага батальёну пад кіраўніцтвам Барыса Рагулі стаў ягоным актыўным шарагоўцам у змаганьні з савецкімі партызанамі й чырвонымі, а потым і ад’ютантам Барыса Рагулі. За ад’ютанцтва ў батальёне Барыса Рагулі й антыкамуністычную прапаганду быў асуджаны й адбыў 10 гадоў у сталінскіх лягерах.

Жонка Лёдзя Шышэя адбывала лягер за сяброўства ў Саюзе беларускай моладзі. У бараках Інты й Караганды (Казахстан) склалася кола беларусаў-патрыётаў, повязь зь якімі не парывалася цягам усяго жыцьця. Гуртавала гэтую беларускую лучнасьць паэтка Ларыса Геніюш. Яна пазнаёміла Канстанціна Шышэю з будучай жонкай Лёдзяй. Пасьля вызваленьня Шышэі пасяліліся ў Вільні, бо ў БССР да палітзьняволеных ставіліся вельмі недобразычліва. Многія паліэмігранты й палітвязьні да апошніх дзён былі частымі гасьцямі віленскай кватэры Шышэяў.

Пахаваны Кастусь Шышэя 14 сьнежня на Эўфрасіньеўскіх могілках у Вільні.

## Вонкавыя спасылкі
* Галасы стагодзьдзя: Кастусь Шышэя
* Беларускі дэсант: Кастусь Шышэя
* Беларусы ў сталінскіх лягерох: Кастусь Шышэя
* У Вільні пахавалі камандзіра беларускай Краёвай абароны Кастуся Шышэі

Катэгорыя:Беларускія рэвалюцыянэры
Катэгорыя:Пахаваныя на Сьвята-Эўфрасіньнеўскіх могілках
Катэгорыя:Сябры Беларускай краёвай абароны
Катэгорыя:Сябры Беларускай незалежніцкай партыі
Катэгорыя:Сябры батальёну «Дальвіц»
Катэгорыя:Сябры Наваградзкага коннага эскадрону
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Наваградзкім ваяводзтве Польскай рэспублікі (1918—1939)
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1921 годзе
Катэгорыя:Памерлі 11 сьнежня
Катэгорыя:Памерлі ў 2004 годзе
Катэгорыя:Памерлі ў Вільні
Катэгорыя:Беларусы ў Летуве
Лацінская мова

**Лаці́нская мо́ва**, **лаці́на** (саманазва: *lingua Latina*) — мёртвая мова лаціна-фаліскай групы італійскай галіны індаэўрапейскай сям’і моваў, якая ў часы свайго росквіту, спрычыненага ранейшай да гэтага раманізацыяй Заходняй Эўропы, учыніла вялікі ўплыў на многія мовы сьвету.

Афіцыйная мова Ватыкану, Мальтыйскага ордэну і часткова каталіцкай царквы. Выкарыстоўваецца ў біялёгіі і мэдыцыне. Альфабэт — лацінскі. Паводле граматычнага ладу — флектыўная.
 
На лаціне размаўляла племя лацінаў у вобласьці Ляцыюм (*Latium*), у заходняй частцы сярэдняй Італіі. Першыя старажытныя пісьмовыя помнікі датуюцца 6-м стагодзьдзем да нашай эры. Напрыканцы ІІ ст. да н. э. стала дзяржаўнай мовай Рымскай рэспублікі (пазьней аднайменнай імпэрыі), у тым ліку заваяваных тэрыторыяў — Брытаніі, Дакіі, дзе як дзяржаўная мова ўплывала на тамтэйшыя мясцовыя мовы (кельцкія, ібэрыйскія, германскія і г. д.). У выніку на пэрыфэрыі Рымскай імпэрыі фармаваліся дыялекты лацінскай мовы (вульгарная лаціна), якія ў некаторых рэгіёнах выцесьнілі папярэднія карэнныя мовы (напрыклад, у Галіі і Дакіі) і разьвіліся ў новыя мовы на аснове лацінскай. Гэтыя мовы аб’ядноўвае агульнае паходжаньне ад лаціны, яны аб’ядноўваюцца як мовы раманскай групы. Найбольш прадстаўнічымі раманскімі мовамі зьяўляюцца гішпанская, француская, партугальская, італьянская ды румынская мовы.

У Сярэднявеччы лаціна сталася ў Эўропе міжнароднай мовай навукі, адукацыі, філязофіі й дыпляматыі. На ёй пісалі Ісак Ньютан, Томас Мор, Мікалай Капэрнік, Мікола Гусоўскі. Яе добра ведалі Францішак Скарына і Сымон Будны. У часы Адраджэньня беларуская моладзь Вялікага Княства Літоўскага вучылася ва ўнівэрсытэтах Заходняй Эўропы, вывучаючы ў іх лацінскую мову.

Пра ўплыў лацінскай мовы на беларускую сьведчаць шматлікія запазычаныя словы: *адукацыя*, *аркуш*, *водар*, *гонар*, *літара*, *мэта*, *статут* і г. д.

Па сёньняшні дзень лацінская мова выкарыстоўваецца для абазначэньня дыягназаў, лекаў у мэдычнай дакумэнтацыі, для абазначэньня біялягічных відаў. Лацінскія афарызмы часам выкарыстоўваюцца ў кніжнай мове.

## Глядзіце таксама
* Лацінскі альфабэт
* Сьпіс лацінскіх скаротаў

## Крыніцы

## Літаратура
* 

## Вонкавыя спасылкі

* Г. І. Шаўчэнка, А. В. Гарнік, К. А. Тананушка. Лацінская мова — падручнік (PDF)


Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы
19 сьнежня

## Падзеі
* 1863 — ангелец Фрыдэрык Волтан запатэнтаваў лінолеўм
* 1915 — Казімер Малевіч упершыню апублікаваў у Петраградзе 39 беспрадметных працаў, сярод якіх быў і знакаміты «Чорны квадрат»
* 1964 — у вёсцы Лаша адкрыўся мэмарыяльны музэй Яўхіма Карскага
* 1965 — пераабраньне Шарля дэ Голя на пасаду прэзыдэнта Францыі
* 1966 — заснаваны Азіяцкі банк разьвіцьця
* 1972 — на Зямлю вярнуўся экіпаж касьмічнага карабля «Апалён-17», чым завершылася амэрыканская месяцовая кампанія
* 1984 — у Пэкіне Маргарэт Тэтчэр і Чжао Цзіян падпісалі дамову пра вяртаньне ў 1997 годзе брытанскай калёніі Ганконг пад юрысдыкцыю Кітаю пры ўмове захаваньня ў ім цягам наступных 50 гадоў капіталістычнай сыстэмы
* 1992 — у Менску распачаўся І сход беларусаў блізкага замежжа
* 1997 — выйшаў у сьвет фільм «Тытанік»
* 2010 — чацьвёртыя прэзыдэнцкія выбары ў Беларусі. Найбольш масавая за апошнія гады акцыя пратэсту супраць фальсыфікацыі вынікаў выбараў была жорстка разагнаная ўладамі; зьбітыя і затрыманыя сотні чалавек, у тым ліку 5 кандыдатаў у прэзыдэнты
* 2012 — заснаванае прадпрыемства «Беларускія воблачныя тэхналёгіі», якое стварыла Адзіную сетку сотавай сувязі 4-га пакаленьня ў Беларусі

## Нараджэньні
*Гл. таксама: *':Катэгорыя:Нарадзіліся 19 сьнежня***
* [[1906]] — [[Леанід Брэжнеў]], кіраўнік [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]
* [[1906]] — [[Мікалай Клаўс]], беларускі дырыжор, піяніст і кампазытар
* [[1915]] — [[Эдыт Піяф]], папулярная француская сьпявачка
* [[1922]] — [[Марыян Біскуп]], польскі дасьледчык гісторыі Торуня і біяграфіі Капэрніка.
* [[1935]] — [[Валянціна Лемцюгова]], беларускі мовазнавец
* 1947 — [[Джымі Бэйн]], ангельскі бас-гітарыст, удзельнік гуртаў [[Rainbow]] і [[Dio]]
* [[1963]] — [[Тыль Швайгер]], нямецкі актор, рэжысэр, сцэнарыст і кінапрадусар
* [[1988]] — [[Алексіс Санчэс]], чылійскі футбаліст

== Сьмерці ==
''Гл. таксама: '''[[:Катэгорыя:Памерлі 19 сьнежня]]***
* 1796 — Пётр Румянцаў-Задунайскі, расейскі ваеначальнік, генэрал-фэльдмаршал
* 1937 — расстраляны Першы сакратар ЦК КПБ Вацлаў Багуцкі
* 1988 — Станіслаў Лазар, беларускі каталіцкі сьвятар
* 1995 — Міхаіл Суднік, беларускі мовазнаўца
* 2008 — Ніна Мацяш, беларуская паэтка
* 2022 — Алесь Родзін, беларускі мастак-авангардыст

## Сьвяты
* У Беларусі традыцыйна сьвяткавалі Міколу зімовага. Пра яго казалі: «Да Міколы няма зімы ніколі». Праўда, надвор’е не заўсёды слухалася ўлюбёнага народам сьвятога, таму казалі яшчэ і так: «Ніводнаму Міколу ня вер ніколі».
* Міжнародны дзень дапамогі бедным