open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Лена Маер-Ляндрут

**Лена Маер-Ляндрут** (;  23 траўня 1991, Гановэр) — нямецкая сьпявачка, таксама вядомая пад сцэнічным імем **Lena**. Пераможца міжнароднага песеннага конкурсу «Эўрабачаньне-2010» у Осла.

## Крыніцы

Катэгорыя:Нямецкія сьпевакі і сьпявачкі
Катэгорыя:Пераможцы конкурсу песьні Эўрабачаньне
Лю Сяабо

**Лю Сяабо** (; 28 сьнежня 1955, Чанчунь — 13 ліпеня 2017) — кітайскі праваабаронца. Ляўрэат Нобэлеўскай прэміі міру 2010 году.

## Жыцьцяпіс
Вывучаў літаратуру, займаўся выкладаньнем. Удзельнічаў у падзеях на плошчы Цяньаньмэнь у 1989 годзе. Адседзеў 5 гадоў у зьняволеньні. З 2003 году ўзначальваў кітайскі ПЭН-цэнтар. Падпісаў Хартыю-08 з патрабаваньнем дэмакратычных рэформаў.

Пасьля гэтага 8 сьнежня 2008 году, за два дні да заплянаванай публікацыі хартыі, быў арыштаваны. У сьнежні 2009 году быў асуджаны да 11 гадоў зьняволеньня за «падбухторваньне да падрыву дзяржаўнага ладу».

Гэтае рашэньне было асуджана з боку Эўразьвязу, ЗША і Вярхоўным камісарам ААН па правах чалавека, а ў пачатку 2010 году Вацлаў Гавэл, Далай-лама XIV і іншыя асобы вылучылі яго на атрыманьне Нобэлеўскай прэміі, пасьля чаго прадстаўнік МЗС Кітаю заявіў, што прысуджэньне яму прэміі было б «цалкам памылковым».

Нобэлеўская прэмія міру была прысуджана Лю Сяабо. У Нобэлеўскім камітэце заявілі, што ўганаравалі Лю Сяобо за яго высілкі ў барацьбе за правы чалавека ў Кітаі апошнія 20 гадоў.

Пэкін разгарнуў шырокую кампанію з мэтаю сарваць сарваць цырымонію ўручэньня прэміі. Ад удзелу ў цэрымоніі адмовіліся амбасадары Кубы, Іраку, Казахстану, Марока і Расеі. 7 сьнежня Нарвэскі нобэлеўскі камітэт паінфармаваў, што Кітай і яшчэ 18 краінаў адмовіліся ўзяць удзел у цырымоніі ў гонар ляўрэата Нобэлеўскай прэміі міру Лю Сяобо. Як паведамляецца, сярод краінаў, прадстаўнікоў якіх ня будзе ў Осьлё, Аўганістан, Іран, Ірак, Казахстан, Пакістан, Расея, Сэрбія і Ўкраіна.

Яго жонка Лю Ся знаходзіцца пад хатнім арыштам. За братамі Лю Сяабо вялося няспыннае сачэньне. Памёр 13 ліпеня 2017 году.

## Крыніцы

Катэгорыя:Нарадзіліся 28 сьнежня
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1955 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Кітаі
Катэгорыя:Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі міру
Катэгорыя:Кітайскія дысыдэнты
Катэгорыя:Кітайскія літаратары
Катэгорыя:Кітайскія праваабаронцы
Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў Кітаі
Канстантын Пятс

**Канстанты́н Пятс** (; , Ліфляндзкая губэрня — , Цьвер, Калінінская вобласьць) — 1-ы прэзыдэнт Эстоніі.

## Крыніцы

Катэгорыя:Прэзыдэнты Эстоніі
Катэгорыя:Памерлі ў Цьвярской вобласьці
Катэгорыя:Пахаваныя на Лясных могілках Таліну
Катэгорыя:Дзяржаўныя старэйшыны Эстоніі
Катэгорыя:Старшыні Рыйгікогу
Ленарт-Георг Мэры

**Ленарт Мэры** (; 29 сакавіка 1929 — 14 сакавіка 2006) — эстонскі пісьменьнік і дзяржаўны дзяяч, прэзыдэнт Эстоніі ў пэрыяд 1992—2001 гадоў. Мэры быў лідэрам эстонскага руху за незалежнасьць. Стрыечны брат Арнольда Мэры.

## Біяграфія

### Дзяцінства і маладосьць
Нарадзіўся ў Таліне ў сям’і эстонскага дыплямата, пасьля перакладчыка Шэксьпіра на эстонскую мову, Георга Мэры. Ленарт пакінуў Эстонію ў раньнім узросьце і разам са сваёй сям’ёй пераязджаў з краіны ў краіну, вучыўся ў дзевяці розных школах на чатырох розных мовах. Самыя цёплыя ўспаміны засталіся ў яго аб гадах, праведзеных у парыскім ліцэі *Lycée Janson de Sailly*. Акрамя сваёй роднай эстонскай, Ленарт Меры валодаў пяцьцю замежнымі мовамі: фінскай, францускай, нямецкай, ангельскай і расейскай.

## Крыніцы

Катэгорыя:Прэзыдэнты Эстоніі
Тоомас Хэндрык Ільвэс

**То́омас Хэ́ндрык І́львэс** (; нарадзіўся 26 сьнежня 1953, Стакгольм, Швэцыя) — палітык, дыплямат, журналіст, былы чалец Эўрапейскага парлямэнту, былы кіраўнік Сацыял-дэмакратычнай партыі Эстоніі. 23 верасьня 2006 году быў абраны прэзыдэнтам Эстоніі, зьмяніўшы на пасадзе Арнольда Руўтэля.

## Біяграфія
Тоомас Хэндрык Ільвэс нарадзіўся 26 сьнежня 1953 году ў сталіцы Швэцыі Стакгольме. Пазьней сям’я эмігравала ў ЗША, дзе прайшлі дзіцячыя і юнацкія гады будучага прэзыдэнта Эстоніі. У 1972 годзе скончыў сярэднюю школу ў Лявоніі (Нью-Джэрзі). У 1976 годзе скончыў Калюмбійскі ўнівэрсытэт, атрымаў ступень бакаляўра псыхалёгіі, а ў 1978 годзе — Пэнсыльванскі ўнівэрсытэт (магістар псыхалёгіі).

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Прэзыдэнты Эстоніі
Катэгорыя:Кавалеры ордэна Вітаўта Вялікага
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Стакгольме
Катэгорыя:Дэпутаты Эўрапарлямэнту
Хартыя-08

**Хартыя 08** () — маніфэст, які падпісалі 350 прадстаўнікоў інтэлігенцыі Кітаю ў 2008 годзе з патрабаваньнем рэформаў і дэмакратызацыі краіны. Быў надрукаваны 10 сьнежня 2008, у 60-ю гадавіну падпісаньня Дэклярацыі Правоў Чалавека. Хартыя 08 паўтарае тытул Хартыі 77, антысавецкага маніфэсту чэхаславацкіх дысыдэнтаў у 1977 годзе.

Адзін з аўтараў Хартыі 08, Лю Сяобо, быў арыштаваны за некалькі дзён да выданьня Хартыі, а пазьней атрымаў Нобэлеўскую прэмію міру.

На сёняшні дзень больш за 10 000 чалавек у Кітаі і па-за ягонымі межамі падпісалі Хартыю.

## Пастулаты маніфэсту
# Новая Канстытуцыя
# Падзел улады
# Дэмакратызацыя ўлады
# Незалежныя суды
# Публічны кантроль дзяржаўных чыноўнікаў
# Гарантыя правоў чалавека
# Дэмакратычныя выбары дзяржаўных чыноўнікаў
# Роўнасьць гораду і вёскі
# Свабода аб’яднаньняў
# Свабода сходаў
# Свабода слова
# Свабода рэлігіі
# Адукацыя абывацельская
# Абарона прыватнай уласнасьці
# Рэформа падаткаў і фінансаў
# Сацыяльнае страхаваньне
# Ахова асяродзьдзя
# Фэдэрацыйная рэспубліка
# Праўда ў прымірэньні

## Глядзіце таксама
* Хартыя’97

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Тэкст Хартыі ў Вікісховічшы

Катэгорыя:Кітайскія дысыдэнты
Катэгорыя:Правы чалавека ў Кітаі
Чанчунь

**Чанчу́нь** () — горад у паўночна-ўсходнім Кітаі, адміністрацыйны цэнтар правінцыі Цзілінь.

## Гарады-пабрацімы
* Менск, Беларусь (1992)
* Квэбэк, Канада
* Уінсар, Канада
* Вольфсбург, Нямеччына
* Сэндай, Японія
* Мастэртон, Новая Зэляндыя
* Чалябінск, Расея
* Новасібірск, Расея
* Санкт-Пецярбург, Расея
* Улан-Удэ, Расея
* Нові-Сад, Сэрбія
* Жыліна, Славаччына
* Ульсан, Рэспубліка Карэя
* Бірмінггэм, Вялікабрытанія
* Флінт, ЗША
* Стонінгтон, Канэктыкут, ЗША
* Нуўк, Данія

## Крыніцы

Катэгорыя:Расплянаваныя населеныя пункты Кітаю

Катэгорыя:Сталіцы колішніх дзяржаваў
Імунная сыстэма

**Іму́нная сыстэ́ма** — падсыстэма, якая існуе ў хрыбетных жывёлаў і аб’ядноўвае органы й тканкі, якія абараняюць арганізм ад захворваньняў, ідэнтыфікуючы й зьнішчаючы пухлінавыя вузы й патагены. Для правільнага функцыянаваньня імунная сыстэма павінна выяўляць шырокі спэктар агентаў, ад вірусаў да паразытычных чарвякоў, і адрозьніваць іх ад уласных здаровых тканінаў арганізма. Распазнаньне ўзбуджальнікаў ускладняецца іхнай адаптацыяй і эвалюцыйным разьвіцьцём новых мэтадаў пасьпяховага інфікаваньня арганізма-гаспадара.

Патагены могуць хутка разьвівацца й адаптавацца, каб пазбегнуць выяўленьня й зьнішчэньня імуннай сыстэмай. У выніку, некаторыя ахоўныя мэханізмы, таксама эвалюцыянавалі, каб распазнаваць і нэўтралізаваць патагенныя мікраарганізмы. Нават простыя аднавузавыя арганізмы, як то бактэрыі, валодаюць рудымэнтарнай імуннай сыстэмай, у выглядзе фэрмэнтаў, якія абараняюць ад інфэкцыі бактэрыяфага. Іншыя асноўныя імунныя мэханізмы эвалюцыянавалі ў старажытных эўкарыётаў і да гэтага часу застаюцца ў іхных сучасных нашчадкаў, як то расьлінах і вусякоў. Гэтыя мэханізмы ўключаюць фагацытоз, антымікробныя пэптыды, дэфэнзіны й сыстэму камлемэнту. Сківіцаротыя хрыбетныя, у тым ліку чалавек, маюць яшчэ больш складаныя мэханізмы абароны, у тым ліку здольнасьць адаптавацца зь цягам часу да канкрэтных узбуджальнікаў. Адаптыўны імунітэт стварае імуналягічную памяць на канкрэтны ўзбуджальнік, што вядзе да павышэньнай здольнасьці арганізму да супрацьстаяньня пры настпнай сустрэчы з тым жа ўзбуджальнікам. Гэты працэс набытага імунітэту ляжыць у аснове вакцынацыі.

Парушэньні імуннай сыстэмы могуць прывесьці да аўтаімунных захворваньняў, запаленчых захворваньняў і раку. Імунадэфіцыт адбываецца, калі імунная сыстэма менш актыўная, чым звычайна, у выніку паўтаральных і небясьпечных для жыцьця інфэкцыяў. У людзей імунадэфіцыт можа стацца альбо ў выніку генэтычных хваробаў, як то цяжкі камбінаваны імунадэфіцыт, або набытых захворваньняў, як то ВІЧ/СНІД ці выкарыстаньне імунасупрэсіўных прэпаратаў. У адрозьненьне ад аўтаімунных захворваньняў у выніку гіпэрактыўнасьці імунная сыстэма атакуе нармальныя тканіны, як калі б яны былі вонкавымі арганізмамі. Агульныя аўтаімунныя захворваньні ўключаюць аўтаімунны тырэяідыт, рэўматоідны артрыт, цукровы дыябет першага тыпу й сыстэмную чырвоную ваўчанку. Імуналёгія ахоплівае вывучэньне ўсіх аспэктаў дзейнасьці імуннай сыстэмы.

## Лімфацыты

### T-кілеры

### T-хэлперы

### B-лімфацыты і антыцелы

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Імунная сыстэма. Цэнтральныя й пэрыфэрычныя органы
* Імунная сыстэма. University of Hartford
* Імунная сыстэма. Пер. з анг. Н. Д. Фірсава (2019)


Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы
Апорна-рухальная сыстэма

**Апорна-рухальная сыстэма** (сынонімы: **апорна-рухальны апарат**, **касьцёва-цягліцавая сыстэма**, **лякаматорная сыстэма**, **шкілетна-цягліцавая сыстэма**) — комплекс структураў, якія ўтвараюць каркас, што надае форму арганізму, дае яму апору і забясьпечвае абарону ўнутраных органаў ды магчымасьць перамяшчэньня ў прасторы.

Апорна-рухальная сыстэма чалавека — функцыянальная сукупнасьць касьцей шкілета, сухажылаў, суставаў, якія ажыцьцяўляюць пры дапамозе нэрвовай рэгуляцыі лякамоцыі, падтрыманьне паставы і іншыя рухальныя дзеяньні, нароўні зь іншымі сыстэмамі органаў ўтварае чалавечае цела.

Катэгорыя:Анатомія
Мочапалавая сыстэма

**Мочапалавая сыстэма** — комплекс органаў рэпрадукцыйнай і мочавыдзяляльнай сыстэмаў, анатамічны, функцыянальна і эмбрыялягічна злучааных паміж сабой. Некаторыя органы мочапалавой сыстэмы выконваюць і рэпрадукцыйную, і мочавыдзяляльная функцыю (напрыклад, урэтра ў мужчынаў).
Пасака

**Па́сака** ( — вільгаць, чыстая вада, трасьліт. лімфа) — разнавіднасьць злучальнай тканкі.

## Функцыі
Функцыі пасакі — вяртаньне бялкоў, вады, соляў, таксінаў і мэтабалітаў з тканак у кроў. У арганізьме чалавека зьмяшчаецца 1—2 літры пасакі. Лімфатычная сыстэма ўдзельнічае ў стварэньні імунітэту, у абароне ад хваробатворных мікробаў. Па пасачных судзінах пры абязводжваньні і агульным зьніжэньні ахоўных сіл імунітэту магчыма распаўсюджваньне паразытаў: найпрасьцейшых, бактэрыяў, вірусаў, грыбкоў і інш., што называюць лімфагенным шляхам распаўсюджваньня інфэкцыі, інвазіі або мэтастазаваньня.

## Крыніцы

Катэгорыя:Біялягічныя вадкасьці
Сынайскі паўвостраў

**Сына́йскі паўво́страў**, больш вядомы проста як **Сынай** (, *Shibh Jazirat Sina*) — паўвостраў ў Чырвоным моры, на мяжы паміж Азіяй і Афрыкай, частка тэрыторыі Эгіпту. Тэрытарыяльна належыць да Азіі.

## Геаграфія
Паўвостраў, які мае форму кліна, завостранага на поўдзень, абмежаваны з поўначы ўзьбярэжжам Міжземнага мора, з захаду — Суэцкай затокай, з усходу — залівам Акаба. Паколькі межы паўвострава ўмоўныя, яго тэрыторыя ў залежнасьці ад методыкі вызначэньня ацэньваецца ў межах ад 25 тыс. да 60 тыс. км². У асноўным тэрыторыя занята пустыняй, бліжэй да поўдня ёсьць горы (найвышэйшы пункт — Гара Сьвятой Кацярыны, 2637 м) і пласкагорʼі. На паўвостраве адкрыты радовішчы нафты, традыцыйна таксама здабывалася біруза.

## Літаратура
* , С. 393
Суэцкая затока

**Суэцкая затока** () — затока, якая разьмешчаная ў паўночнай частцы Чырвонага мора, аддзяляе Сынайскі паўвостраў Азіі ад Афрыкі, уздоўж сярэдняй лініі затокі праходзіць мяжа паміж кантынэнтамі. Мае выцягнутую форму. Даўжыня затокі складае 290 км, а шырыня вагаецца ад 25 да 55 км. У паўночнай частцы затоцы знаходзіцца эгіпецкі горад Суэц, ля якога пачынаецца Суэцкі канал, які злучае Чырвонае мора з Міжземным. Менавіта дзякуючы такому становішча затока лічыцца адной з самых важных марскіх зонаў у сьвеце. Уваход у затоку знаходзіцца ля нафтагазавага радовішча Гемса.

## Крыніцы

Катэгорыя:Геаграфія Эгіпту
Катэгорыя:Затокі Эгіпту
Чырвонае мора

**Чырвонае мора** ( *Bahr el-Ahmar*,  *Yam Suf*, ) — нутранае мора Індыйскага акіяна, разьмешчанае паміж Арабійскай паўвыспай і Афрыкай у тэктанічнай упадзіне.

## Глядзіце таксама
* Хургада
Арабійскі паўвостраў

**Арабійскі паўвостраў** (, *Шібх аль-джазӣра аль-Арабійя*), таксама **Ара́бія** — паўвостраў у Паўднёва-Заходняй Азіі. Зьяўляецца найбуйнейшым паўвостравам у сьвеце.

На ўсходзе абмежаваны Пэрсыдзкім і Аманскім залівамі. З поўдня абмываецца Арабійскім морам і Адэнскім залівам, з захаду — Чырвоным морам.

Назву атрымаў ад гістарычнай вобласьці **Арабія**, якая ў старазапаветныя часы ахоплівала ўвесь Арабійскі паўвостраў і паўднёвую частку сучаснага Іраку і была населеная рознымі качавымі плямёнамі.
Сынай (гара)

**Гара Сынай** (іўр. הַר סִינַי, Хар-Сінай; таксама гара Майсея, гара Харыў) — гара на Сынайскай паўвысьпе ў Эгіпце. Паводле Бібліі на гэтай гары Бог (*ЙХВХ*) зьяўляўся Майсею і даў Дзесяць прыказаньняў.

Габрэйская традыцыя не захавала дакладнага месцазнаходжаньня гары Сынай. Шанаваньне цяперашняй гары Майсея (араб. Джабал-Муса) як гары Сынай зьяўляецца старажытнай хрысьціянскай традыцыяй, ўзыходзячай да пачатку IV стагодзьдзя. У новы час прапаноўваліся і іншыя варыянты атаясамленьня.

Катэгорыя:Горы Эгіпту
Катэгорыя:Старазапаветныя горы
Катэгорыя:Мясьціны Карану
Катэгорыя:Кніга Выхаду
Катэгорыя:Сынайскі паўвостраў
Катэгорыя:Сьвятыя горы
Катэгорыя:Славутасьці Эгіпту
Катэгорыя:Хрысьціянскае манаства
Катэгорыя:Месцы паломніцтва
Адольфа Пэрэс Эсківэль

**Адольфа Пэрэс Эсківэль** (; 26 лістапада 1931, Буэнас-Айрэс, Аргентына) — аргентынскі пісьменьнік, скульптар і архітэктар.

У 1980 годзе атрымаў Нобэлеўскую прэмію міру за выкрыцьцё вялікай колькасьці парушэньняў правоў чалавека ў часе кіраваньня краінай Хорхэ Відэлі.

Катэгорыя:Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі міру
Катэгорыя:Нарадзіліся 26 лістапада
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1931 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Буэнас-Айрэсе
Катэгорыя:Аргентынскія літаратары
Катэгорыя:Аргентынскія скульптары
Катэгорыя:Аргентынскія архітэктары
Бэці Ўільямз

**Бэці Ўільямз** (, 22 мая 1943 — 17 сакавіка 2020) — ляўрэат Нобэлеўскай прэміі міру (1976) разам з Мэйрыд Карыган, сузаснавальніца Супольнасьці мірных людзей (Community of Peace People). Дзейнасьць гэтай арганізацыі спрыяла мірнаму ўрэгуляваньню крывавага канфлікту ў Паўночнай Ірляндыі.

## Крыніцы

Катэгорыя:Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі міру
Мэйрыд Карыган

**Мэйрыд Карыган** (анг. Mairead Corrigan,  27 студзеня 1944) — ляўрэатка Нобэлеўскай прэміі міру (1976) разам з Бэці Ўільямс, сузаснавальніца Супольнасьці мірных людзей (Community of Peace People). Дзейнасьць гэтай арганізацыі спрыяла мірнаму ўрэгуляваньню крывавага канфлікту ў Паўночнай Ірляндыі.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі міру
Эйсаку Сато

**Эйсаку Сато** (яп. 佐藤 荣 作 Сато: Эйсаку?, 27 сакавіка 1901, прэфэктура Ямагуці — 3 чэрвеня 1975, Токіё) — японскі палітычны і дзяржаўны дзяяч. Брат былога ў 1957-60 прэм’ер-міністра Японіі Набусукэ Кісі.

## Біяграфія
У 1924 скончыў Такійскі ўнівэрсытэт. Да 1945 служыў на розных пасадах у Міністэрстве чыгункі. Пасьля капітуляцыі Японіі ў 2-й сусьветнай вайне 1939-45 пачаў актыўна займацца палітычнай дзейнасьцю.

## Нобэлеўская прэмія
* Нобэлеўская прэмія міру (1974).

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі міру
Катэгорыя:Японскія палітыкі
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1901 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся 27 сакавіка
Катэгорыя:Памерлі ў Токіё
Катэгорыя:Памерлі ў 1975 годзе
Катэгорыя:Памерлі 3 чэрвеня
Хірабумі Іта

**Хірабумі Іта** (*伊藤 博文, Itō Hirobumi, 1841—1909*) — 1-ы, 5-ы, 7-ы, 10-ы прэм’ер-міністар Японіі (*1885—1888*), (*1892—1896*), (*1898—1898*), (*1900—1901*). Спачатку беспартыйны, потым прымыкнуў да Канстытуцыйнай партыі (*Seiyukai*).

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Японіі
Афтары правды

***Афтары правды*** — альбом беларускага гурта Neuro Dubel, запісаны ў 2010 годзе.

## Зьмест
# «Афтары правды» — 1:24
# «Ольга Сергеевна» — 2:39
# «Полноте» — 3:002
# «Батареи» — 2:55
# «Стих» — 0:20
# «Манту» — 3:51
# «Сергей Иванович» — 3:01
# «Напрягая» — 2:32
# «Стих» — 0:12
# «Отстой» — 3:12
# «Дети Галактики» — 3:02
# «Жэтончык» — 2:45
# «Стих» — 0:07
# «Нельзя» — 3:59 (памяці Алега Бябеніна)
# «Косманавты» — 2:46
# «Фонарь» — 3:11
# «Ленин» — 2:43
# «Стих» — 0:10
# «Клоун» — 3:45

### Бонус
* «Машыны» — 3:21
* «Ленин» — 3:11

## Вонкавыя спасылкі
* «Нейра Дзюбель» прысвяціў песню Алегу Бябеніну

Катэгорыя:Альбомы Neuro Dubel
Курода Кіятака

**Курода Кіятака** (*黒田 清隆, Kuroda Kiyotaka, 1840—1900*), 2-і прэм’ер-міністар Японіі з 1888 па 1889 гады. Беспартыйны.

## Крыніцы

Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Японіі
Арытома Ямагата

**Арытома Ямагата** (*山縣 有朋, Yamagata Aritomo*,  — ), 3-і, 9-ы прэм’ер-міністар Японіі (*1889 — 1891*), (*1898-1900*). Беспартыйны.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Японіі
Мацуката Масаёсі

**Мацуката Масаёсі** (松方 正義, *Matsukata Masayoshi*, 1835—1924), 4-ы, 6-ы прэм’ер-міністар Японіі (1891—1892, 1896—1898). Беспартыйны.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Японіі
Окума Сыгэнобу

**Окума Сыгэнобу** (*大隈 重信, Ōkuma Shigenobu, 1838—1922*) — 8-ы, 17-ы прэм’ер-міністар Японіі (*1898 — 1898*), (*1914 — 1916*). Належаў да Канстытуцыйнай партыі (*Kenseito*).

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Японіі
Саёндзі Кінмоці

**Саёндзі Кінмоці** (西園寺 公望, *Saionji Kinmochi*; 23 кастрычніка 1849 — 24 лістапада 1940) — 12-ы, 14-ы прэм’ер-міністар Японіі (1906—1908, 1911—1912). Належаў да Канстытуцыйнай партыі (*Seiyukai*).

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Японіі
Кацура Тара

**Кацура Тара** (*桂 太郎, Katsura Tarō, 1848—1913*), 11-ы, 13-ы, 15-ы прэм’ер-міністар Японіі (*1901 — 1906*), (*1908 — 1911*), (*1912 — 1913*). Беспартыйны.

## Крыніцы

Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Японіі
Ямамота Ганбэй

**Ямамота Ганбэй** (*山本権兵衛, Yamamoto Gonnohyoe*, —) — 16-ы, 22-і прэм’ер-міністар Японіі (*1913 — 1914*), (*1923 — 1924*). Вайсковец, адмірал.

## Крыніцы

Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Японіі
Тарауці Масатакэ

**Тарау́ці Масата́кэ** (*寺内 正毅, Terauchi Masatake*, 5 лютага або 24 лютага 1852 — , Токіё) — 18-ы прэм’ер-міністар Японіі (*1916 — 1918*). Вайсковец, маршал.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Японіі
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1852 годзе
Хара Такасі

**Хара Такасі** (, *Hara Takashi*, 1856—1921) — 19-ы прэм’ер-міністар Японіі (1918 — 1921). Належаў да Канстытуцыйнай партыі (*Seiyukai*).

## Крыніцы

Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Японіі
Такійскі ўнівэрсытэт

**Такійскі ўнівэрсытэт** (東京大学|То:кё: Дайгаку|сокр. 東大 *То:дай*) — адзін з найвядомейшых унівэрсытэтаў Японіі, знакаміты таксама сваімі дасьледчымі лябараторыямі.

Такійскі ўнівэрсытэт мае пяць кампусаў у Токіё — Хонг, Камаба, Касыва, Сыраканэ і Накана, а таксама 10 факультэтаў з 30 000 студэнтаў, у ліку якіх каля 2100 замежнікаў (што па японскіх стандартах лічыцца незвычайна буйной часткай). Хоць Такійскі ўнівэрсытэт мае факультэты, на якіх выкладаюць большасьць акадэмічных дысцыплінаў, сярод іх найбольш вядомыя філялягічны і юрыдычны факультэты.

Такійскі ўнівэрсытэт знаходзіцца на 12-м месцы ў *Рэйтынгу ўнівэрсытэтаў сьвету Times* (Times Higher Education World University Rankings). Пры гэтым ён саступае толькі ўнівэрсытэтам ЗША ды Вялікай Брытаніі.

## Выпускнікі
* Джыгара Кано — стваральнік дзюдо
* Эйсаку Сато — прэм’ер-міністар Японіі
* Кавабата Ясунары — пісьменьнік, нобэлеўскі ляўрэат
* Масатошы Кошыба — фізык, нобэлеўскі ляўрэат

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт унівэрсытэту

Унівэрсытэт
Катэгорыя:Японскія ўнівэрсытэты
Леон Жуо

**Леон Жуо** (фр. Léon Jouhaux) (1 ліпеня 1879, Парыж — 28 красавіка 1954, Парыж) — рэфармісцкі дзяяч францускага і міжнароднага прафсаюзнага руху.

## Нобэлеўская прэмія
* Нобэлеўская прэмія міру (1951).

Катэгорыя:Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі міру
Лэстэр Боўлз Пірсан

**Лэ́стэр Боўлз Пі́рсан** (23 красавіка 1897, Таронта — 27 сьнежня 1972, Атава) — канадзкі прафэсар, гісторык ды дзяржаўны дзяяч. Прэм’ер-міністар Канады (1963—1968).

Кар’еру пачынаў у дыпляматычнай службе, з 1941 году працаваў у МЗС Канады, з 1945 году амбасадар Канады ў ЗША, кіраўнік канадзкай дэлегацыі ў ААН (1948—1952), старшыня Генэральнай Асамблеі ААН (1952—1953).

Атрымаў Нобэлеўскую прэмію міру (1957) за свае намаганьні па мірным урэгуляваньні Суэцкага крызісу. Таксама атрымаў ордэн Брытанскай імпэрыі, а ў 1971 годзе атрымаў брытанскі ордэн Заслуг.

З 1948 году сябра парлямэнту, дэпутат ад Лібэральнай партыі, працаваў у кабінэце Сэн-Лярана, пасьля паразы лібэралаў на выбарах 1958 году стаў кіраўніком партыі. Лічыцца адным са стваральнікаў сучаснай сыстэмы сацыяльнага забесьпячэньня Канады, увёў у абарачэньне канадзкі сьцяг і гімн.

## Крыніцы

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Таронта
Катэгорыя:Канадзкія палітыкі
Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Канады
Катэгорыя:Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі міру
Катэгорыя:Кавалеры ордэна Брытанскай Імпэрыі
Катэгорыя:Кавалеры брытанскага ордэна Заслуг
Катэгорыя:Мэмуарысты
Катэгорыя:Памерлі ў Канадзе
Жорж Пір

**Жорж Пір** (фр. Georges Charles Clement Ghislain Pire, манаскае імя **Дамінік Пір** (Dominique Pire); 10 лютага 1910, Дынан, Бэльгія — 30 студзеня 1969, Лёвен, Бэльгія) — бэльгійскі дамініканец, ляўрэат Нобэлеўскай прэміі міру (1958) «За дапамогу уцекачам».

## Біяграфія
Адукацыю атрымаў у Папскім Міжнародным Інстытуце Ангелікум ў Рыме (1934—1936) (дактарантура ў тэалёгіі: L’Apatheia ou insensibilité irréalisable et destructrice). Далей працягнуў сваю адукацыю ў Каталіцкім Унівэрсытэце Лёвэна (1936—1937) (ліцэнцыят ў сацыяльных і палітычных навуках).

Катэгорыя:Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі міру
Філіп Ноэль-Бэйкер

**Філіп Ноэль-Бэйкер** (1889—1982) — ангельскі пацыфіст і дыплямат Ляўрэат Нобэлеўскай прэміі міру (1959), за дзейнасьць па стымуляваньні раззбраеньня.

Шматгадовы дэпутат Палаты Абшчынаў, міністар без партфэля ва ўрадзе 1945 году. Актыўна выступаў супраць ядзернай зброі, мілітарызму. Да 1922 г. супрацоўнічаў з Фрыцьёфам Нансэнам. У маладосьці быў квакерам.

Катэгорыя:Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі міру
Катэгорыя:Брытанскія палітыкі
Постмадэрнізм

**Постмадэрні́зм** ( — пасьля мадэрнізму) — тэрмін, які вызначае структурна падобныя зьявы ў сусьветным грамадзтве і культуры другой паловы XX стагодзьдзя: ён ужываецца як для характарыстыкі постнеклясычнага тыпу філязофстваваньня, гэтак і для комплексу стыляў у мастацтве. Постмадэрн — стан сучаснай культуры, які ўключае ў сябе перад-постнеклясычную філязофскую парадыгму, да-постмадэрнісцкае мастацтва, а таксама масавую культуру гэтай эпохі.

## Адрозьненьне постмадэрнізму ад мадэрнізму
Постмадэрнізм узьнік як антытэза мадэрнізму, адкрыты для разуменьня толькі нешматлікім. Постмадэрн надае ўсяму гульнявую форму, нівэліруе адлегласьць паміж масавым і элітарным спажыўцом, зводзячы эліту ў масы (гламур). Адрозьненьне постмадэрнізму ад мадэрнізму мае быць наступным чынам:

## Крыніцы


Катэгорыя:Сучаснае мастацтва
Катэгорыя:Сьветапогляд
Альбэрт Лутулі

**Альбэрт Джон Лутулі** (; 1898, блізу Булаваё, Радэзія - 21 ліпеня 1967, Стангер, Натал, ПАР) — паўднёваафрыканскі палітык, прэзыдэнт Афрыканскага нацыянальнага кангрэса, змагар з апартэідам.

Загінуў 21 ліпеня 1967 году пад коламі цягніка. Пахаваны ў Гроўтвіле.

## Узнагароды
* Нобэлеўская прэмія міру (1960)

## Крыніцы

Катэгорыя:Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі міру
Какошнік

* Какошнік — даўні жаночы галаўны ўбор у Расеі.
* Какошнік — паўкруглае ці завостранае дэкаратыўнае завершаньне фасаду або скляпеньня ў дойлідзтве Маскоўскай дзяржавы XVI—XVII стст. і сучаснай архітэктуры Маскоўскага патрыярхату.
Какошнік (архітэктура)

**Какошнік** () — паўкруглая або кілепадобная прытворная закамара, якая мае вылучна дэкаратыўнае прызначэньне. Зьяўляецца адметнасьцю дойлідзтва Маскоўскай дзяржавы XVI—XVII стагодзьдзяў і сучаснай архітэктуры Маскоўскага патрыярхату. Разьмяшчаецца на сьценах, скляпеньня, а таксама пры аснове шатроў і барабанаў купалоў царкоўных збудаваньняў.

Этымалягічна дадзенае архітэктурнае паняцьце зьвязваецца з найменьнем традыцыйнага расейскага жаночага галаўнога ўбору какошнік.

## Гісторыя
Згодна з найбольш пашыраным меркаваньнем, какошнікі ўпершыню зьявіліся ў XVI ст., а ўжо ў наступным XVII ст. яны зрабіліся тыповымі для архітэктуры Маскоўскай дзяржавы.

Цікава, што расейскі гісторык архітэктуры П. Рапапорт рэканструяваў пачатковы выгляд царквы Сьв. Спаса ў Полацку з завершаньнямі ў выглядзе какошнікаў, што дае падставу сьцьвярджаць пра ўзьнікненьне дадзенага архітэктурнага элемэнту ў XII ст. Тым часам іншы вядомы гісторых архітэктуры Мікалай Бруноў, які беспасярэдне дасьледваў дадзены храм і выявіў тыя самыя элемэнты, якія Рапапорт клясыфікаваў у якасьці «какошнікаў», бачыў адрозны пачатковы выгляд Спаскай царквы.

## Глядзіце таксама
* Купал-цыбуліна
* Шацёр (архітэктура)

## Крыніцы

Катэгорыя:Архітэктурныя элемэнты
Хакайда

, раней вядомы як **Эдзо** — другая паводле велічыні выспа Японіі. Да 1859 году называлася таксама **Мацумаэ** па прозьвішчы кіруючага фэўдальнага клана, якому належаў замкавы горад Мацумаэ.

## Крыніцы

Катэгорыя:Геаграфія Японіі
Хансю

**Хансю́** ( *Хонсю*) — самая вялікая выспа Японскага архіпэлягу. Даўжыня выспы 1300 км, шырыня вар’юуецца ад 50 да 230 км, яе сумарная плошча складае 230 500 км², прыкладна 60% усёй плошчы Японіі. Выспа Хансю большая за выспу Вялікабрытанія (Брытанскія астравы). Працягласьць берагавой лініі 5450 км. На Хансю знаходзіцца дзейны вулькан Асама.

## Крыніцы
Сікоку

**Сікоку** ( — «Чатыры вобласьці») — найменшая паводле плошчы і насельніцтва выспа з чатырох найбуйнейшых японскіх выспаў, а таксама адзін з рэгіёнаў Японіі.

Сучасная назва адлюстроўвае той факт, што на высьпе знаходзіліся чатыры гістарычныя вобласьці — Ава, Іё, Санукі і Тоса.

У рэгіён Сыкоку ўваходзяць чатыры прэфэктуры: Кагава, Коці, Такусіма і Эхімэ.

Катэгорыя:Геаграфія Японіі
Фудзіяма

**Фудзіяма**, **Фудзі** — вулькан на японскай высьпе Хансю за 90 кілямэтраў на паўднёвы-захад ад Токіё. Вышыня гары — 3776 м (самая высокая ў Японіі). У цяперашні час вулькан лічыцца слаба актыўным, апошняе вывяржэньне было ў 1707—1708 годзе.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Геаграфія Японіі
Аматэрасу

**Аматэрасу О-мікамі** або **Тэнсё Дай-дзін** (яп. 天 照 大 神, «вялікае божышча, што азарае нябёсы») — багіня-сонца, адно з пануючых бостваў  Усеяпонскага пантэона сынта, леґендарная прамаці японскага імпэратарскага роду (лічыцца, што першы імпэратар Дзіму быў яе прапраўнукам), кіраўніца Нябесных палёў Такамаґахара (高 天 原).

Аматэрасу ўшаноўваюць як вынаходніцу вырошчваньня рыжу, тэхналёгіі атрыманьня ядвабу і ткацкага станка.

Катэгорыя:Багі
Катэгорыя:Японія
Катэгорыя:Сынтаізм
Фэрамоны

**Фэрамоны** (грэч. φέρω — «несці» ορμόνη — «падахвочваць, выклікаць») — зборная назва рэчываў — прадуктаў зьнешняй сакрэцыі, што выдзяляюцца некаторымі відамі жывёлаў і забясьпечваюць хімічную камунікацыю паміж асобінамі аднаго віду. Фэрамоны — біялягічныя маркеры ўласнага віду, лятучыя хемасыгналы, кіраўнікі нэўраэндакрыннымі паводзіннымі рэакцыямі, працэсамі разьвіцьця, а таксама шматлікімі працэсамі, зьвязанымі з сацыяльнымі паводзінамі і размнажэньнем.

Фэрамоны мадыфікуюць паводзіны, фізыялягічны і эмацыйны стан ці мэтабалізм іншых асобін таго ж віду. Як правіла, фэрамоны прадукуюцца спэцыялізаванымі залозамі.
MIDI-гітара

**MIDI-гітара** ўяўляе сабою звычайную гітару, на якой усталяваны адмысловы паліфанічны гуказдымальнік (які перадае асобны сыгнал з кожнай струны). Адначасова на гітару ўсталёўваецца невялікі блёк кіраваньня, зь якога можна кіраваць сынтэзатарам; у гэты жа блёк паступае сыгнал са звычайнага выхаду гітары, што дазваляе рэгуляваць балянс паміж гітарным і сынтэзатарным гукам. Пры неабходнасьці прылада можа працаваць як звычайная гітара, як MIDI-гітара або як абедзьве адначасова пры зьмяшэньні двух сыгналаў. З дапамогай гітарнага працэсара для звычайнага аналягавага сыгналу можна дамагчыся зусім дзіўнага гучаньня.

Абодва сыгналы (са звычайных і з поліфанічнага гуказдымальнікаў) перадаюцца з блёка кіраваньня па адным шматжыльным кабелі ў вельмі важную і адказную прыладу — MIDI-канвэртар. Гэты прыбор непасрэдна адказвае за пазнаваньне нот і далейшае ператварэньне іх у MIDI-сыгналы. З-за надзвычайнай складанасьці аналягавага гітарнага сыгналу магчыма ўзьнікненьне розных памылак — няправільнае распазнаньне вышыні тону, «завісаньне» ноты і інш. З-за гэтага пры выкананьні твору на MIDI-гітары патрабуецца ўжываць вызначаную тэхніку гульні — больш акуратную, чым звычайна: нельга глушыць струны рабром далоні правае рукі, нельга рэзка здымаць палец са струны, нельга граць «загасалыя» акорды (бо высокія і нізкія струны маюць розную працягласьць гучаньня). Гэтак жа з-за малой прапускной здольнасьці безнадзейна састарэлага MIDI-інтэрфэйсу, нельга граць «чосавы», акампанэмэнт на ўсіх шасьці струнах — струмень дадзеных не будзе пасьпяваць перадавацца на іншыя прылады.

Непасрэдна з MIDI-канвертара сыгнал паступае на крыніцу гуку — сынтэзатар або сэмплер. Канвэртар і сынтэзатар могуць быць як сумешчанымі ў адным корпусе, так і выкананымі ў выглядзе самастойных прылад.

Наяўнасьць на канвэртары ўваходаў і выхадаў MIDI і дае тую вялізную перавагу, з дапамогай якога становяцца рэальнымі фантастычныя магчымасьці, закладзеныя ў MIDI-гітары.

З дапамогай розных сінтэзатараў і сэмплераў музыка мае доступ практычна да ўсіх гукаў, наяўных цяпер. Гэта можа спатрэбіцца для стварэньня незвычайнага гучаньня электрагітары як на канцэрце, так і на студыі. Для больш натуральнага гучаньня прылады маецца магчымасьць падмешваньня сынтэтычнага сыгналу да сыгнала гітарнага. У такім разе ўзьнікае адчуваньне адначасовай гульні адразу дзьвюх прылад — гітары і сынтэзатара.

Катэгорыя:Гітара
Відыядхар Сураджпрасад Найпал

**Відыядхар Сураджпрасад Найпал** (; 17 жніўня 1932) — ангельскамоўны пісьменьнік індыйскага паходжаньня, вядомы праз навэлы аб краінах трэцяга сьвету.

## Узнагароды
* 1958 *John Llewellyn Rhys Prize*
* 1960 *the Somerset Maugham Award*
* 1964 *the Hawthornden Prize*
* 1968 *the W. H. Smith Literary Award*
* 1971 «Букераўская прэмія»
* 1983 «Ерусалімская прэмія»
* 1993 *the David Cohen Prize for a lifetime's achievement in British Literature*
* 2001 Нобэлеўская прэмія ў галіне літаратуры

## Крыніцы

Катэгорыя:Літаратары Трынідаду і Табага
Эстрадыёл

**Эстрадыёл** — асноўны і найбольш актыўны для чалавека жаночы плоцевы гармон; эстраген. Выпрацоўваецца фалікулярным апаратам яечнікаў у жанчын. Невялікія колькасьці эстрадыёла выпрацоўваюцца таксама карой наднырачнікаў ў абодвух плоцяў і яечкамі у мужчынаў. Па хімічнай будове зьяўляецца стэроідным гармонам.

У мужчынаў асноўнай крыніцай эстрадыёла зьяўляецца ня сынтэз ў яечках, а канвэрсія (араматызацыя) андрагенаў (такіх, як тэстастэрон і андрастэндыён) у эстрагены ў пэрыфэрычных тканках, што адбываецца пры ўдзеле фэрмэнта P450-араматазы.

Пра біялягічныя ўласьцівасьці эстрадыёла падрабязней гл.: эстрагены.

Катэгорыя:Эстрагены
Тэстастэрон

**Тэстастэро́н** (грэц. Τεστοσ грэч. Τερόνη → лац. Testiculus, што літаральна азначае: *мужчынскае яечка*) — асноўны мужчынскі плоцевы гармон, андраген. Сакрэтуюцца вузамі Лейдзіга насеньнікаў у мужчынаў, а таксама ў невялікіх колькасьцях яечнікамі ў жанчынаў і карой наднырачнікаў ў абодвух плоцяў. Зьяўляецца прадуктам пэрыфэрычнага мэтабалізму.

## Крыніцы
Эстрагены

**Эстрагены** (грэц. οίστρος — жвавасьць і яркасьць + грэц. Γενος — род) — агульная зборная назва падклясы стэроідных гармонаў, якія вырабляюцца ў асноўным фалікулярнай апаратам яечнікаў у жанчынаў. У невялікіх колькасьцях эстрагены вырабляюцца таксама яечкамі ў мужчынаў і карой наднырачнікаў у абодвух плоцяў.

Катэгорыя:Эстрагены
Яечкі

**Яе́чкі**, **тэсты́кулы** (, ) — парныя мужчынскія плоцевыя залозы, у якіх утвараюцца мужчынскія плоцевыя вузы (народкі) і стэроідныя гармоны, у асноўным тэстастэрон.

Наогул, у жывёлаў называюцца насеньнікамі. Яечкамі прынята называць мужчынскую (звычайна парную) плоцевую залозу ў сысуноў і чалавека.
Жолуд (орган)

**Жолуд** () — конусападобнае патаўшчэньне чэлеса, якое сканчваецца адтулінай мачаспуску. Жолуд пры эрэкцыі менш пругкі, чым сам фаляс, што зьніжае рызыку траўмаваньня жаночых плоцевых органаў пры плоцевым кантакце. Акрамя таго, жолуд заўсёды больш адчувальны за астатнія часткі чэлеса, бо багаты нэрвовымі канчаткамі. Найбольш адчувальная самая ніжняя яго частка — вянок (каронка).

Катэгорыя:Рэпрадуктыўная сыстэма
Катэгорыя:Пэніс
Маціца

**Маціца** (**матка**; , ) — няпарны гладкацяглічны полы орган, у якім разьвіваецца эмбрыён, выношваецца плод. Маціца разьмешчаная ў сярэдняй частцы паражніны малога таза, ляжыць ззаду мачавіка і наперадзе кутніцы, мэзапэрытаніяльна. Зьнізу цела маціцы пераходзіць у акругленую частку — шыйку маціцы. Даўжыня маціцы ў жанчыны рэпрадуктыўнага ўзросту ў сярэднім роўная 7—8 см, шырыня — 4 см, таўшчыня — 2—3 см. Маса маціцы ў ненараджалых жанчынаў вагаецца ад 40 да 50 г, а ў тых, што нараджалі, дасягае 1980 г. Падобныя зьмены ўзьнікаюць з-за гіпэртрафіі цяглічнай абалонкі падчас цяжарнасьці. Аб’ём паражніны маціцы складае ≈ 5—6 см³.

## Глядзіце таксама
* Эрозія шыйкі маціцы

Катэгорыя:Рэпрадуктыўная сыстэма
Зародак

**Заро́дак** (заседзь, народак;  — вантробны плод, трансьліт. эмбрыён) — першая ступеня разьвіцьця арганізму ад зыготы да нараджэньня або выхаду зь яйкавых абалонак. На гэтай ступені разьвіцьця арганізм жывіцца за кошт матчынага арганізму або пажыўнымі рэчывамі ў яйку.

## Крыніцы

Катэгорыя:Эмбрыялёгія
Зыгота

**Зыгота** (ад стар.-грэц. Ζυγωτός — спараны, падвоены) — дыплёідная (якая зьмяшчае поўны двайны набор храмасомаў) вуза, якая ўтвараецца ў выніку апладненьня (зьліцьця заплодкавай вузы і спэрматазоіда). Зыгота зьяўляецца таціпатэнтнай (гэта значыць, здольнай спарадзіць любую іншую) вузай. Тэрмін увёў нямецкі батанік Э. Страсбургер.

Катэгорыя:Рэпрадуктыўная сыстэма
Стакгольм (лэн)

**Стакгольм** () — лэн, разьмешчаны на балтыйскім узьбярэжжы Швэцыі. Мяжуе з лэнамі Ўпсала і Сёдэрманлянд, а таксама мае невялічкі адрэзак мяжы зь Фінляндыяй (на востраве Мэркет у Стакгольмскіх шхэрах). Лэн Стакгольм разьмешчаны на частках тэрыторыі двух ляндскапаў: Уплянд (у тым ліку Русьляген) і Сёдэрманлянд. Адміністрацыйны цэнтар — Стакгольм.

## Геаграфія

Лэн Стакгольм разьмешчаны на ўсходзе Швэцыі і зьяўляецца сталічным рэгіёнам. Падзяляецца на 26 камунаў. Мае выйсьце да Балтыйскага мора і возера Мэлярэн. У лэне пражывае больш за пятую частку насельніцтва Швэцыі (амаль 2,5 млн чал. па стане на 31 сьнежня 2023 г.). Тут разьмешчана сталіца дзяржавы — Стакгольм.

### Найбуйнейшыя гарады
Па стане на 2020 год найбуйнейшымі гарадамі (урбаністычнымі адзінкамі) лэну Стакгольм зьяўляюцца Стакгольм (1 617 407 чал.), Салянтуна ок Упляндс Вэсьбю (149 701 чал.), Сёдэртэлье (76 320 чал.), Тумба (46 014 чал.), Лідынгё (44 091 чал.), Акэрсбэрга (35 747 чал.), Валянтуна (33 336 чал.).

## Вонкавыя спасылкі
Блекінге (лэн)

**Бле́кінге** () — лэн, разьмешчаны на паўднёва-ўсходнім узьбярэжжы Швэцыі ў ляндскапе Блекінге. Мяжуе з лэнамі Крунубэрг, Кальмар і Сконэ. Адміністрацыйны цэнтар — Карльскруна.

## Геаграфія

Межы лэну Блекінге цалкам супадаюць зь межамі аднайменнага ляндскапу. Гэта самы маленькі па плошчы лэн Швэцыі.
Складаецца зь пяці камунаў (меншую колькасьць камунаў з усіх лэнаў мае толькі Готлянд). Насельніцтва складае 157 973 чал. (па стане на 31.12.2023).

### Найбуйнейшыя гарады
Па стане на 2020 год найбуйнейшымі гарадамі Блекінге зьяўляюцца: Карльскруна (36 904 чал.), Карльсгамн (20 228 чал.), Ронэбю (12 803 чал.).
Вэрмлянд (лэн)

**Вэ́рмлянд** () — лэн, разьмешчаны ў заходняй Швэцыі, пераважна ў аднайменным ляндскапе і часткова ў ляндскапах Дальсьлянд і Далярна. Мяжуе з лэнамі Далярна, Вэстра-Ёталянд і Эрэбру, а на захадзе — з Нарвэгіяй. Адміністрацыйны цэнтар — Карльстад.

## Геаграфія

Вэрмлянд разьмешчаны на захадзе Швэцыі і мяжуе з Нарвэгіяй. Падзяляецца на 16 камунаў. Насельніцтва лэну складае 283 548 чал. (па стане на 31.12.2023).

### Найбуйнейшыя гарады
Па стане на 2020 год найбуйнейшымі гарадамі лэну Вэрмлянд зьяўляюцца Карльстад (67 122 чал.), Крыстынэгамн (18 597 чал.), Скуггаль (14 489 чал.), Арвіка (14 383 чал.).
Вэстэрботэн (лэн)

**Вэстэрботэн** () — лэн, разьмешчаны ў паўночнай Швэцыі, пераважна ў ляндскапах Вэстэрботэн і Ляплянд, часткова ў Онгерманляндзе, і зусім невялічкая незаселеная частка — у Емтляндзе. Мяжуе з лэнамі Емтлянд, Вэстэрнорлянд і Нарботэн, а на захадзе — з Нарвэгіяй. Адміністрацыйны цэнтар — Умеа.

## Геаграфія

Лэн Вэстэрботэн разьмешчаны на поўначы Швэцыі і падзяляецца на 15 камунаў. На ўсходзе абмываецца Батнічным залівам. Насельніцтва лэну складае 278 729 чал. (па стане на 31 сьнежня 2023).

### Найбуйнейшыя гарады
Па стане на 2020 год найбуйнейшымі гарадамі лэну Вэстэрботэн зьяўляюцца Ўмеа (91 916 чал.), Шэлефтэа (36 388 чал.), Люксэле (8 660 чал.).

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Лэны Швэцыі
Вэстэрнорлянд (лэн)

**Вэстэрнорлянд** () — лэн, разьмешчаны на балтыйскім узьбярэжжы ў паўночнай Швэцыі, пераважна ў ляндскапах Онгерманлянд і Мэдэльпад, і часткова ў Гэльсынгляндзе і Емтляндзе. Мяжуе з лэнамі Емтлянд, Еўлеборг і Вэстэрботэн. Адміністрацыйны цэнтар — Гэрнёсанд.

## Геаграфія

Лэн Вэстэрнорлянд разьмешчаны на ўсходзе паўночнай Швэцыі і падзяляецца на 7 камунаў. На ўсходзе абмываецца Батнічным морам. На поўдні Вэстэрнорлянду знаходзіцца гара Флятаклёкен, якая лічыцца геаграфічным цэнтрам Швэцыі. Насельніцтва лэну складае 242 148 чал. (па стане на 31 сьнежня 2023).

### Найбуйнейшыя гарады
Па стане на 2020 год найбуйнейшымі гарадамі лэну Вэстэрнорлянд зьяўляюцца Сундсваль (58 813 чал.), Эрншэльдсьвік (33 348 чал.), Гэрнёсанд (18 508 чал.), Тымра (10 494 чал.).

Катэгорыя:Лэны Швэцыі
Вэстманлянд (лэн)

**Вэстманлянд** () — лэн, разьмешчаны ў цэнтральнай Швэцыі, пераважна ў ляндскапе Вэстманлянд, а таксама часткова ў сумежных ляндскапах: Нэрке, Уплянд, Сёдэрманлянд і Далярна. Мяжуе з лэнамі Сёдэрманлянд, Эрэбру, Далярна і Ўпсала. Адміністрацыйны цэнтар — Вэстэрос.

## Геаграфія

Вэстманлянд разьмешчаны на ўсходзе сярэдняй Швэцыі і падзяляецца на 10 камунаў. Лэн мае выйсьце да двух буйных азёраў: Мэлярэн і Ельмарэн. Насельніцтва лэну складае 280 813 чал. (па стане на 31.12.2023).

### Найбуйнейшыя гарады
Па стане на 2020 год найбуйнейшымі гарадамі лэну Вэстманлянд зьяўляюцца Вэстэрос (128 660 чал.), Чэпінг (18 720 чал.), Сала (13 779 чал.), Фагерста (11 826 чал.), Арбога (10 989 чал.), Гальстагамар (9 898 чал.).

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Лэны Швэцыі
Габсбурская манархія

**Габсбурская манархія**, **Габсбурская імпэрыя** ці **Аўстрыйская манархія** — неафіцыйная назва сукупнасьці тэрыторыяў, якія знаходзіліся пад уладай аўстрыйскай галіны дынастыі Габсбургаў. Звычайна выкарыстоўваецца ў дачыненьні да пэрыяду з 1526 году, калі аўстрыйскі эрцгерцаг Фэрдынанд I далучыў да сваіх ўладаньняў зямлі Чэскай кароны і Вугоршчыны, да 1804 году, калі была ўтворана Аўстрыйская імпэрыя. Тэрмін «габсбурская манархія» можа таксама ўжывацца ў шырэйшым сэнсе ў дачыненьні да пэрыяду з 1276 году (пераход Аўстрыі пад уладай Габсбургаў) да 1918 году (распад Аўстра-Вугоршчыны). Да 1804 году тэрыторыі, якія знаходзіліся пад уладай Габсбургаў, ня мелі адзінай афіцыйнай назвы.


Катэгорыя:Гісторыя Вугоршчыны
Катэгорыя:Гісторыя Чэхіі
Катэгорыя:Гісторыя Славаччыны
Катэгорыя:Гісторыя Славеніі
Катэгорыя:Гісторыя Харватыі
Катэгорыя:Колішнія дзяржавы Эўропы
Катэгорыя:Колішнія дзяржавы Апэнінскага паўвострава
Дзявоцкая балона

**Дзявоцкая балона** або **похвавая карона** (лац. hymen) — зморшчына сьлізьневай абалонкі з адтулінай, якая затуляе ўваход у похву паміж нутранымі і вонкавымі плоцевымі органамі. Пры першым плоцевым акце ў 48% траўмуецца або разбураецца. Акт траўмаваньня похвавай кароны называюць дэфлярацыяй. Пасьля родаў практычна не захоўваецца.

Існуе паняцьце траўматычнай дэфлярацыі, калі траўмаваньне ці разбурэньне кароны не зьвязанае з плоцевым актам, а адбываецца ў выніку якога-небудзь пашкоджаньня.

## Крыніцы

Катэгорыя:Рэпрадуктыўная сыстэма
Вайтовіч

**Вайтовіч (Войтович, Wojtowicz, Woytowicz):**
* Аляксандар Паўлавіч Вайтовіч
* Яўген Канстанцінавіч Вайтовіч, беларускі палітык і дыплямат
Грабаўцы

**Грабаўцы́** — вёска ў Жабінкаўскім раёне Берасьцейскай вобласьці. Грабаўцы ўваходзяць у склад Сьцяпанкаўскага сельсавету.

## Насельніцтва
* 2010 год — 106 чалавек
* 1999 год — 108 чалавек

## Крыніцы

Катэгорыя:Сьцяпанкаўскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Жабінкаўскага раёну
Маціца (неадназначнасьць)

* Маціца — орган жанчыны, у якім разьвіваецца эмбрыён, выношваецца плод.
* Маціца — рака ў Беларусі, левы прыток Дзісны (басэйн Дзьвіны)
Гаўард Джэйкабсан

**Гаўард Джэйкабсан** (; нарадзіўся 25 жніўня 1942 году) — брытанскі пісьменьнік і журналіст. Больш вядомы як аўтар камічных навэл, сюжэт якіх круціцца каля вобразаў брытанскіх габрэяў. Ляўрэат Букераўскай прэміі 2010 году.

## Біяграфія
Джэйкабсан нарадзіўся ў 1942 годзе ў Манчэстэры. Ён скончыў Кембрыдзкі ўнівэрсытэт, нейкі час чытаў лекцыі ва Ўнівэрсытэце Сыднэю, аднак пазьней вярнуўся выкладчыкам у Кембрыдж.

## Творчасьць
Як пісьменьнік Джэйкабсан найбольш вядомы гумарыстычнымі гісторыямі пра брытанскіх габрэяў. Адна з такіх гісторыяў распавядаецца і ў «Праблеме Фінклера». Раман стаў першай адкрыта гумарыстычнай гісторыяй, якая атрымала Букераўскую прэмію за ўсю яе гісторыю.

## Крыніцы

Катэгорыя:Брытанскія літаратары
Катэгорыя:Журналісты
Грэм Грын

**Грэм Грын** (; 2 кастрычніка 1904 — 3 красавіка 1991) — ангельскі пісьменьнік, драматург і літаратурны крытык. Яго работы — гэта дасьледаваньне маральных і палітычных праблем сучаснага сьвету.

## Біяграфія
### Раньнія гады
Грэм Грын нарадзіўся ў сям’і дырэктара прывілеяванай школы Чарлза Грына й Марыён Рэйманд Грын, старэйшай кузіны Робэрта Льюіса Стывэнсана. У сям’і быў чацьвертым з шасьці дзяцей. Грэм вучыўся ў бэркхэмстэдзкай школе. Там жа сталыя насьмешкі аднаклясьнікаў прывялі Грына да некалькіх спробаў самагубства і ў выніку вымусілі кінуць школу. Далей ён вучыўся ў каледжы Баліёл у Оксфардзе. Грэм Грын меў прыродны дарунак да пісьменьніцтва, і за тры гады ў Баліёле ён апублікаваў больш за 60 паэм, аповедаў і нарысаў, большасьць зь якіх выйшлі ў студэнцкім часопісе «Оксфард Аутлук» і ў «Вэстмінстэрскай штотыднёвай газэце». У 1926 году ён зьвяртаецца ў каталіцтва, тлумачачы гэта так: «Я павінен быў знайсьці рэлігію, супамерную з маімі грахамі». Калі крытыкі прыняліся дасьледаваць пытаньні веры ў яго кнігах, Грын выяўляў незадаволенасьць, кажучы, што ненавідзіць выраз «каталіцкі пісьменьнік».

### Праца і сям’я
З 1926 году новае месца жыцьця Грына — Лёндан. З 1926—1930 гадоў працуе літаратурным рэдактарам і кінакрытыкам ў лёнданскай «Таймз», потым у «Спэктэйтары» да 1940 году. У 1927 годзе ён мае шлюб зь Віўен Дэйрэл-Браўнінг. Нягледзячы на чатыры дзіцячыя кнігі, Грын ня быў добрым сем’янінам. Пасьля распаду шлюбу ў яго было некалькі захапленьняў, сярод якіх у 1950 г. швэдзкая акторка Аніта Б’ёрк. Палюбоўніцы Грына часьцей былі замужнімі іншаземкамі. У 1938 Грын распачаў адносіны з Дораці Гловэр, тэатральнай касьцюмэркай, яны былі моцна захоплены адно адным да канца 40-х. Яна пачынала кар’еру як кніжны ілюстратар пад імем Дораці Крэйгі й пісала дзіцячыя кнігі, сярод якіх «Нікі, негр і пірат» (1960).

## Беларускія пераклады
Раманы «Стамбульскі экспрэс», «Хто прайграе, бярэ ўсё», «Доктар Фішар з Жэневы» пераклаў на беларускую Вадзім Небышынец.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Беларуская палічка

Катэгорыя:Ангельскія літаратары
Катэгорыя:Брытанскія літаратары
Катэгорыя:Журналісты
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Ангельшчыне
Катэгорыя:Памерлі ў Вэвэ
Вясна

**Вясна́** — адна з чатырох паравінаў году між зімою і летам. Ва ўмераным клімаце характарызуецца пачаткам вэгетатыўнай дзейнасьці расьлінаў і павышэньнем актыўнасьці жывёлаў. Павялічваецца працягласьць сьветлавога дню, цяплее.

Веснавыя месяцы — сакавік, красавік, травень.

## Часавыя рамкі
Астранамічная вясна пачынаецца з вясновага раўнадзенства (у паўночным паўшар’і надыходзіць 20 сакавіка, у паўднёвым 23 верасьня), а сканчаецца летнім сонцастаяньнем (21 чэрвеня і 21 сьнежня ў паўночным і паўднёвым паўшар’ях адпаведна). Тэрміны пачатку і канцу могуць быць пасунутыя на два дні ў высакосныя гады.

У мэтэаралёгіі агульным тэрмінам *вясна* абазначаюцца сакавік, красавік і травень (верасень, кастрычнік і лістапад у паўднёвым паўшар’і).

## Іншыя кліматычныя паясы
Падзел року на вясну, лета, восень і зіму добра заўважны толькі ва ўмераным і субарктычным паясох. У тропіках зьмены сэзонаў не адбываецца, у субтропіках год можна падзяліць на два пэрыяды — сэзон дажджоў і сухі сэзон. Каля палюсоў жа круглы год стаіць зіма (тут зьмяняюцца толькі палярны дзень і ноч).

## Вонкавыя спасылкі
* Гуканьне вясны. 08.03.2014. Драбнiца
Форарльбэрг

**Форарльбэрг** (ням. Vorarlberg) — фэдэральная зямля на захадзе Аўстрыі. Сталіца — Брэгенц, найбуйнейшы горад — Дорнбірн. Іншыя гарады Форарльбэргу: Гоэнэмс (Hohenems), Фэльдкірх (Feldkirch) і Блюдэнц (Bludenz).

Насельніцтва Форальбэргу — 344 тысячы чалавек. Шчыльнасьць насельніцтва — 132 чалавек на 1 кв. км. Асноўныя гарады: Брэгенц (сталіца) — 27 тысячаў жыхароў, Дорнбірн — 42 тысячы, Фэльдкірх — 29 тысячаў, Люстэнаў — 20 тысячаў, Блюдэнц — 15 тысячаў. Акрамя нямецкамоўных аўстрыйцаў пражываюць таксама югаславы, харваты, басьнійцы (усяго каля 9 тысячаў), а таксама туркі (9 тысячаў). Сярэдняя працягласьць жыцьця ў Форальбэргу: мужчыны — 75 гадоў, жанчыны — 81 год.
Зальцбург (фэдэральная зямля)

**Зальцбург** (ням. Land Salzburg, Salzburger Land, бав. Såizburg, Såizburga Lãnd)) — фэдэральная зямля ў цэнтры Аўстрыі. Сталіца і найбуйнейшы горад — Зальцбург.

Зальцбург — пятая па велічыні фэдэральная зямля Аўстрыі, разьмешчаная паміж Тыроль, Карынтыя, Штырыя, Верхняй Аўстрыяй і Баварыяй (Нямеччына). Сталіца фэдэральнай зямлі — Зальцбург — чацьвёрты па велічыні горад пасьля Вены, Граца і Лінц, зьяўляецца сталіцай фэдэральнай зямлі Зальцбург.
Садам Хусэйн

**Сада́м Хусэ́йн Абд аль-Маджы́д ат-Тыкрыці** (28 красавіка 1937, Аль-Аўджа, Салах-эд-Дын — 30 сьнежня 2006, раён Казімія, Багдад) — іракскі дзяржаўны і палітычны дзяяч, прэзыдэнт Ірака (1979—2003), прэм’ер-міністар Ірака (1979—1991 і 1994—2003), генэральны сакратар ірацкага аддзяленьня партыі Баас, старшыня Савета рэвалюцыйнага камандаваньня, маршал (1979). Дзякуючы велізарным даходам ад экспарту нафты ажыцьцявіў масштабныя рэформы, зрабіў ўзровень жыцьця ў Іраку адным з самых высокіх на Блізкім Ўсходзе. У 1980 годзе разьвязаў спусташальную вайну з Іранам, якая доўжылася да 1988 году. У ходзе вайны Садам Хусэйн ажыцэцявіў апэрацыю «Анфаль» супраць курдаў, падчас якой яго войска ўжыла хімічную зброю. Скінуты ў красавіку 2003 году ў выніку ўварваньня войскаў шматнацыянальнай кааліцыі на чале з ЗША і Вялікабрытаніяй і пасьля пакараны па прысудзе Вярхоўнага суду Ірака праз павешаньне.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Садам Хусэйн на BBC News.


Катэгорыя:Нарадзіліся ў Аль-Аўджы
Катэгорыя:Памерлі ў Багдадзе
Катэгорыя:Павешаныя
Катэгорыя:Пакараныя масавыя забойцы
Катэгорыя:Пакараныя прэзыдэнты
Катэгорыя:Антыамэрыканізм
Катэгорыя:Антыіранства
Катэгорыя:Антысіянізм
Катэгорыя:Уцекачы
Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Іраку
Катэгорыя:Ірацкія суніты
Катэгорыя:Раманісты
Катэгорыя:Ірацкія масавыя забойцы
Ахмэд Хасан аль-Бакр

**Ахмэд Хасан аль-Бакр** (1 ліпеня 1914 — 4 кастрычніка 1982) — ірацкі ваенны, палітычны і дзяржаўны дзяяч. Прэзыдэнт Іраку з 1968 да 1979 году.

## Біяграфія
Ахмэд Хасан аль-Бакр нарадзіўся 1 ліпеня 1914 году ў Тыкрыце.

У 1938 годзе ён паступіў у ваенную акадэмію. У 1941 годзе аль-Бакр прыняў актыўны ўдзел у антыбрытанскім паўстаньні Рашыда Алі аль-Гайлані. Пасьля падаўленьня паўстаньня Ахмэд Хасан быў выключаны з узброеных сілаў, але ў 1957 годзе яму ўдалося аднавіцца. У наступным годзе ў Іраку адбылася рэвалюцыя.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Ірацкія палітыкі
Абдэль Рахман Арэф

**Абдэ́ль Рахма́н Мухамэд Арэф** ( — Abd al-Raḥmān Ārif; 1916 — 24 жніўня 2007, Аман, Ярданія) — палітычны і ваенны дзяяч Іраку. Прэзыдэнт Іраку (1966—1968), прэм’ер-міністар Іраку (1967—1968).

Заняў пасаду прэзыдэнта пасьля сьмерці свайго брата Абдула Салама Арэфа. Скінуты партыяй Баас падчас вайсковага перавароту 17 ліпеня 1968 году. Жыў у эміграцыі, затым вярнуўся на радзіму. Пасьля падзеньня рэжыму Садама Хусэйна зноў пакінуў краіну. Апошнія гады жыў у Ярданіі, дзе і памёр.

## Крыніцы

Катэгорыя:Ірацкія палітыкі