Андрэй Катлярчук

**Андрэ́й Катлярчу́к** ( 1968, Новачаркаск) — беларускі і швэдзкі гісторык. Доктар гістарычных навук (2006). Ляўрэат Прэміі ПЭН-цэнтру імя Францішка Багушэвіча.

## Біяграфія
Нарадзіўся ў сям’і савецкага вайскоўца і настаўніцы, ураджэнцаў Турава. З бацькамі жыў у Чачэніі, на Палесьсі ў Беларусі. Скончыў гістарычны факультэт Бранскага дзяржаўнага пэдагагічнага інстытуту (1990 год), асьпірантуру Расейскай акадэміі навук пры МАЭ РАН (Кунсткамэра). У 1999 годзе абараніў кандыдацкую дысэртацыю. Праходзіў стажыраваньне ва ўнівэрсытэце Ўпсалы (Швэцыя). 

З 2000 году жыве і працуе ў Швэцыі. У 2006 годзе абараніў доктарскую дысэртацыю ў Стакгольмскім унівэрсытэце. Быў выкладнікам у Інстытуце гісторыі, гендэрных дасьледаваньняў і культуралёгіі Ўнівэрсытэту Паўднёвага Стакгольму — Сёдэртэрну. Прафэсар Упсальскага ўнівэрсытэту (2024).

Пэўны час быў карэспандэнтам газэты «Наша Ніва» ў Швэцыі. У 2009 годзе ўзначаліў ініцыятыўную групу з мэтаю прымусіць швэдзкія ўлады зьмяніць афіцыйную назву Беларусі па-швэдзку з Vitryssland («Белая Расея») на Belarus.

Выкладае на Факультэце гісторыі Ўпсальскага ўнівэрсытэту. Раней выкладаў на катэдры гісторыі Стакгольмскага ўнівэрсытэту, быў старэйшым навуковым супрацоўнікам Школы гістарычных і сучасных дасьледаваньняў ўнівэрсытэту Паўднёвага Стакгольму. Дасьледуе швэдзка-беларускія гістарычныя дачыненьні.

## Навуковыя погляды
У публікацыі 1997 году зьвяртаў увагу на тое, што першы летувіскі бібліяграфічны слоўнік (1841 год) атрымаў назву «Бібліяграфічныя і літаратурныя ведамасьці аб вучоных жмудзінах», што ёсьць адным зь сьведчаньняў тагачаснай няпэўнасьці саміх летувісаў ва ўласнай саманазьве: «*парадокс гісторыі крыецца ў тым, што на этапе „нацыянальнага будаваньня“ новаэўрапейскіх народаў заўсёды існуе некалькі варыянтаў выбару этноніму і часта эліта ў якасьці вызначальнага абірае і замацоўвае менш абгрунтаваны з навуковага пункту гледжаньня*». Таксама зьвяртаў увагу на тое, што першы панславіст Юры Крыжаніч пастанавіў у сваёй працы 1663 году: «*хачу выціснуць усіх іншаземцаў, узьнімаючы ўсіх дняпранаў, ляхаў, [[Ліцьвіны|літоўцаў]], сэрбаў, усякага, хто ёсьць сярод [[славяне|славянаў]]*». Падкрэсьліваў, што «*адмаўленьне [[Ліцьвінства|гістарычнай сувязі сярэднявечных „літоўцаў“ і сучасных беларусаў]] мела сумныя наступствы для беларускага этнасу, спарадзіўшы закіды браку ў іх мінулым дзяржаўнасьці і „штучнасьці“ [[Беларуская мова|іх мовы]], амаль прыбраўшы гісторыю і культуру гэтага народу з [[мэдыявістыка|мэдыявістыкі]] XX стагодзьдзя*».

У публікацыі 2002 году азначэньне старой беларускай літаратурнай мовы як «рускай» (паралельна зь яе азначэньнем «літоўскай» — як гутарковай мовы ліцьвінаў) тлумачыў тым, што яна ўжывала на пісьме кірылічныя «рускія» літары. Зьвяртаў увагу на тое, што гістарычных ліцьвінаў да шэрагу славянамоўных народаў, сярод іншага, таксама залічваў швэдзкі навуковец . Апроч таго, зьвяртаў увагу на тое, што ўшанаваньне вужакаў нельга зьвязваць выняткова з балтыйскай традыцыяй, бо «Вужыны кароль» — гэта цэнтральны пэрсанаж міталёгіі лужыцкіх сэрбаў.

Яшчэ ў публікацыі 2003 году тэрміналягічна аддзяляў гістарычную Літву ад сучаснай Летувы, крытыкаваў летувіскі міт Вялікага Княства Літоўскага. Тым часам у публікацыі 2009 годзе ўжо не рабіў такога тэрміналягічнага падзелу, крытыкаваў «*папулярны ў акадэмічным асяродку… [[Ліцьвінства|міт „беларускай дзяржавы ВКЛ“]]*», адзначаючы, што «*наш выдавецкі праект… быў сур’ёзна падтрыманы Інстытутам гісторыі Летувы*». У той жа публікацыі пашыраў непраўдзівыя зьвесткі пра тое, што Канстытуцыя 3 траўня нібы пісалася на летувіскай мове (напраўду існуе толькі ананімны аматарскі летувіскі пераклад, створаны ў пачатку XIX стагодзьдзя, пра што сьведчаць вадзяныя знакі на паперы «ВФ СТ» = «Вологодская фабрика содержателя Торунтаевского» і год «1803»).

У публікацыі 2022 году (дасьледаваньне выконвалася на грант ад «The Foundation for Baltic and East European
Studies») заяўляе пра саўдзел дзеячоў беларускага нацыянальнага руху, як Міхал Вітушка, у злачынствах нацыстаў у час Другой сусьветнай вайны, а таксама, што «*пранацысцкія вайсковыя вэтэраны на Захадзе вельмі пасьпяхова перадалі свой сымбалічны капітал сучасным беларускім ультраправым*», да якіх ён залічвае ў тым ліку «Белы легіён». Генэрала Францішка Кушаля азначае як «*апартуніста, які шмат разоў зьмяняў пагоны і выжываў пры ўсякім рэжыме*». Характарызуючы апублікаваныя ўспаміны дзеяча беларускай эміграцыі Кастуся Акулы, сьцьвярджае пра «*замоўчваньне [[Галакост]]у і іншых зьверстваў*» і пашырэньне «*вобразу [[Беларуская краёвая абарона|Беларускай краёвай абароны]] як нацыянальнага войска, якое змагалася супраць бальшавізму за свабоду Беларусі і ўсёй Эўропы*». Беларускіх добраахвотнікаў, якія ваююць за Ўкраіну ў вайне супраць расейскай агрэсіі, характарызуе як адданых «*гістарычнаму наратыву, які базуецца на нэанацыстоўскіх каштоўнасьцях*», сьцьвярджаючы, што «*руны [[SS]] і сымболіка [[30-я грэнадэрская дывізія Вафэн-СС (1-я беларуская)|30-й дывізіі Waffen SS]] прысутнічаюць на касках многіх [беларускіх] добраахвотнікаў*». Параўнаньне злачынстваў сталінскага рэжыму, у тым ліку Галадамору ва Ўкраіне, з нацыстоўскімі пасьля распаду СССР характарызуе як «*наратывы вэтэранаў пронацыстоўскіх фармаваньняў*», якія пашыраліся «*ўльтранацыяналістычнымі рухамі*».

## Працы

### Кнігі
* Швэды ў гісторыі й культуры беларусаў. Менск, 2002 (Прэмія імя Францішка Багушэвіча (ПЭН-цэнтар)).
* У ценю Польшчы і Расеі. Вялікае Княства Літоўскае і Швэцыя ў часе эўрапейскага крызісу сярэдзіны XVII ст. Беларускае Гістарычнае Таварыства (Беласток) і Інстытут Беларусістыкі. Менск, 2010. ISSN 1392-9682.

### Артыкулы
* Беларусы Бранскага краю // Arche. № 2, 2001.
* Чаму беларусы не апанавалі літоўскай спадчыны // Arche. № 2(25), 2003.
* Яшчэ раз пра месца беларусаў у гісторыі // Arche. № 5, 2003.
* Падарожжа ў сэрца Літвы // Arche. № 1—2, 2006.
* «Уцёкі мазгоў», ці Лёсы пратэстантаў Вялікага Княства Літоўскага ў другой палове XVII ст. // Спадчына. № 1, 2006.
* У ценю Польшчы і Расеі. Вялікае Княства Літоўскае і Швэцыя ў часе эўрапейскага крызісу сярэдзіны XVII ст. // Arche. № 7—8, 2008.

## Заўвагі

## Крыніцы

Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1968 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Новачаркаску
Катэгорыя:Беларускія гісторыкі
Катэгорыя:Ляўрэаты прэміі імя Багушэвіча (ПЭН-цэнтар)
Катэгорыя:Дактары гістарычных навук
Катэгорыя:Беларусы ў Швэцыі