Эліза Ажэшка

**Элі́за Ажэ́шка** (; 6 чэрвеня 1841, Мількаўшчына — 18 траўня 1910, Горадня) — польская пісьменьніца, грамадзкая дзяячка і пэдагог эпохі пазытывізму. Эліза Ажэшка была вельмі папулярнай тагачаснай пісьменьніцай, яе празаічныя творы інсцэніраваліся, перакладаліся на беларускую мову і напачатку XX стагодзьдзя ставіліся на сцэнах шматлікіх беларускіх гарадоў. Пры жыцьці блізка сябравала з Францішкам Багушэвічам, які прысьвяціў ёй верш «Яснавяльможнай пане Арэшчысе».

## Біяграфія
Нарадзілася ў сям’і заможнага памешчыка і адваката Паўлоўскага. Адукацыю атрымала ў Варшаўскім пансіёне (1852—1857). У 17 гадоў выдадзена за памешчыка Пятро Ажэшку і жыла ў яго маёнтку Людвінова (цяпер Дарагічынскі раён). Аказвала дапамогу ўдзельнікам паўстаньня 1863 году. За ўдзел у паўстаньні муж быў сасланы ў Пермскую губэрню, а маёнтак быў канфіскаваны. Шлюб Элізы Ажэшкі зь Пятром Ажэшкам па яе ініцыятыве быў прызнаны ў 1869 несапраўдным. Па асяданьні ў Горадні Ажэшка прадала маёнтак Мількаўшчына (1870) і жыла літаратурнай працай.

У 1894 року выйшла замуж за даўняга прыяцеля Станіслава Нагорскага. 19 лістапада 1896 року падчас гучнага адзначэньня ейных імянінаў яе муж сканаў ад паралюшу сэрца.

Пасьля цяжкай хваробы сэрца памерла й пахаваная ў Горадні.

## Літаратурная дзейнасьць
Дэбютавала ў друку апавяданьнем «*Малюнак з галодных гадоў*» () у 1866. Карысталася псэўданімамі E. O., Bąk (z Wa-Lit-No), Li…ka, Gabriela Litwinka. Першыя раманы і апавяданьні «*Пан Граба*» (, 1869), «*Марта*» (, 1873) і іншыя напісаны на тэмы грамадзкай эмансыпацыі і барацьбы жанчын за грамадзкія правы. Шырокае прызнаньне прынесьлі раман «*Мэір Эзофавіч*» (), апавяданьні зборніка «*З розных сфэр*» (т. 1—3, 1879—1882), апавяданьні з жыцьця беларускіх сялянаў «*Нізіны*» (, 1883), «*Дзюрдзі*» (, 1885), «*Хам*» (1888).

## Навуковая дзейнасьць

Шмат падарожнічала па Беларусі, сабрала 228 назоваў расьлінаў. Усім беларускім назвам за дапамогай знаёмага батаніка яна дала лацінскія адпаведнікі. Шмат назваў расьлінаў, пададзеных Ажэшкай, не фіксуюць іншыя беларускія слоўнікі.

## Ушанаваньне памяці
У доме ў Горадні, дзе апошнія гады жыцьця жыла пісьменьніца створаны дом-музэй. Імем Ажэшкі названая адна з цэнтральных вуліц Горадні, на якой усталяваны помнік.

## Беларускія пераклады
* Аповесці, апавяданні, нарысы / Прадм. В. Гапавай. — Мн., 2000.
* Выбраныя творы. Мн.: «Беларускі кнігазбор», 2000.
* Раман «Над Нёманам» — пераклад Анатоля Бутэвіча (выдавецтва «Мастацкая літаратура», 2003).
* Эсэ «Gloria victis» — пераклад Анатоля Бутэвіча (часопіс «Дзеяслоў» № 4, 2008) зь яго ж артыкулам пра паўстанцкія матывы ў творчасьці Э. Ажэшкі.
* Над Нёманам. Мн.: «Беларускі кнігазбор», 2020. *У выданне ўключаны таксама навэлістычны цыкл «Gloria Victis».*
* Дзікунка: раман XIX стагоддзя і як яго сёння чытаць: [да 180-годдзя з дня нараджэння Э. Ажэшкі] / Эліза Ажэшка. — Мінск : Галіяфы, 2021. — 463, [2] с.
* Ad Astra (у супрацы з Тадэвушам Гарбоўскім), 2025.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* У зімовы вечар. Гэдалі. Пераклад з польскай — Вацлаў Ластоўскі
* Творы на «Беларускай Палічцы»
* Дранько-Майсюк В. Пісьменьніцай яе зрабіла паўстаньне 1863 году. 10 фактаў пра Элізу Ажэшка, Радыё Свабода, 6 чэрвеня 2021 г.
* Ганна Мар’я Келяк. Пра крэсавы гербарый Элізы Ажэшкі
* 

Эліза
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Гарадзенскім раёне
Катэгорыя:Польскія літаратары пазытывізму
Катэгорыя:Беларускія літаратаркі
Катэгорыя:Паўстанцы 1863—1864 гадоў
Катэгорыя:Памерлі ў Горадні
Катэгорыя:Пахаваныя на фарных могілках Горадні