open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Раіса Казлова

**Раіса Міхайлаўна Казлова** ( 17 верасьня 1937, вёска Радзін Хвойніцкага раёну Гомельскай вобласьці) — беларуская мовазнаўца, славістка. Доктар філялягічных навук (1991), прафэсар (1994).

## Біяграфія
У 1960 годзе скончыла Гомельскі пэдагагічны інстытут (спэцыяльнасьць «Расейская і беларуская мовы і літаратура»).

Працуе ў Гомельскім дзяржаўным унівэрсытэце імя Францішка Скарыны (з 1969 году, факультэт замежных моваў, катэдра тэорыі і практыкі ангельскай мовы).

## Навуковая дзейнасьць
Дасьледуе этымалягізацыю беларускай і славянскай лексыкі, анамастыку, пытаньні рэканструкцыі праславянскага лексічнага фонду. 

Аўтарка працаў «Усходнеславянская лінгвістычная тэрміналогія» (1988, у суаўтарстве), «Праславянская мова. Лесіка» (1994), «Структура праславянскага слова: (Праславянскае слова ў генетычным гняздзе)» (1997), «Беларуская і славянская гідранімія. Праславянскі фонд» (т. 1—3., 2000—2003) ды іншых.

## Ліцьвіны і люцічы

На аснове багатага анамастычнага матэрыялу з розных славянскіх краінаў, у тым ліку зь Беларусі, давяла, што назва Літва ўтварылася ад славянскай асновы **l’ut-*, што дазволіла адзначыць: «*правамерна аднесьці этнонім Літва да першапачатковага Лютва… Думаецца, што Літва — гэта славяне заходніх ускраінаў Славіі ([[люцічы]], люты, юты, одрычы і іншыя плямёны)*». Такім парадкам, мова старажытных ліцьвінаў — гэта сплаў мовы ўсходнеславянскага насельніцтва і моваў славянаў заходнеславянскіх ускраінаў.

## Крыніцы

## Літаратура
* 

Катэгорыя:Беларускія мовазнаўцы
Катэгорыя:Беларускія славісты
Жуан Пэдру Гансалвіш Алмэйда

**Жуа́н Пэ́дру Ганса́лвіш Алмэ́йда** (; нарадзіўся 5 жніўня 1998 году) — партугальскі шасэйны раварыст, які выступае за каманду «ААЭ Эмірэйтс».

## Кар’ера

У жніўні 2019 году Алмэйда, які тады выступаў у складзе клюбу «Гэйгенз Бэрман Аксэон», склаў двухгадовы кантракт з камандай «Дэкёнінк Кўік-Стэп». У 2020 годзе пасьля таго, як спартовец заняў другі радок на Джыра дэль’Эміліі, ён быў улучаны ў склад каманды на Джыра д’Італію. Ён апранаў ружовую кашулю лідэра Джыра цягам 15 дзён запар, ад 4 да 18 этапу, што было найдаўжэйшай сэрыяй у гісторыі для гоначніка ў веку да 23 гадоў. У канчатковым выніку ён заняў чацьвертае месца ў агульнай клясыфікацыі, што стала рэкордам для партугальскіх раварыстаў. У першай палове 2021 году падоўжыў кантракт з клюбам, а потым браў удзел у Джыра д’Італіі 2021 году, дзе першыя два тыдні дапамагаў свайму аднаклюбніку Рэмку Эвэнэпулю. На апошніх шасьці этапах раварыст усьцяж трапляў у першую дзясятку, у выніку чаго фінішаваў на шостым радку ў генэральнай клясыфікацыі.

У чэрвені Алмэйда стаў чэмпіёнам Партугаліі ў гонках на час як элітны гоначнік. Пазьней браў удзел у чэмпіянаце Эўропы на шашы і летніх Алімпійскіх гульнях. У жніўні партугалец склаў пяцігадовы кантракт з камандай «ААЭ Эмірэйтс», паводле якога з 2022 году мусіў пачаць спаборнічаць за каманду з Арабійскага паўвострава. Увосень стаў пераможцам Туру Польшчы і Туру Люксэмбургу. У 2022 годзе ўжо ў складзе «ААЭ Эмірэйтс» браў удзел у Джыра д’Італіі 2022 году, але праз станоўчае тэставаньне на каранавірус быў вымушаны зьняцца з турніру. У чэрвені Алмэйда выйграў нацыянальны чэмпіянат Партугаліі па шашэйных гонках і заняў трэці радок у гонцы на час. У верасьні быў пятым у агульным заліку Вуэльты Гішпаніі.

У 2023 годзе спартовец быў трэцім у агульным заліку Джыры д’Італіі, паўтарыўшы посьпех іншага партугальца Жаакіма Агустыньню, які таксама быў трэцім на подыюме турніру 1979 году. Як і годам раней Алмэйда стаў нацыянальным чэмпіёнам Партугаліі ў гонцы на час. У тым жа годзе быў дзявятых на Вуэльце Гішпаніі. Улетку 2024 году дэбютаваў на Тур дэ Франс, дзе фінішаваў на чацьвертым радку генэральнай клясыфікацыі.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* 
* 

Катэгорыя:Партугальскія раварысты
Катэгорыя:Раварысты і раварысткі на летніх Алімпійскіх гульнях 2020 году
Кірыл Цапянкоў

**Кірыл Цапянкоў** ( 8 ліпеня 2004 году) — беларускі футбаліст, паўабаронца менскага «Дынама».

## Кар’ера
### Клюбная
Пачынаў займацца футболам у родным Шклове. Пазьней займаўся ў магілёўскай СДЮШАР-7, гуляў на юнацкім узроўні за магілёўскі «Дняпро». Улетку 2020 году далучыўся да берасьцейскага «Руха», дзе гуляў за дубль, а неўзабаве пачаў прыцягвацца і да асноўнай каманды. Дэбютаваў у Найвышэйшай лізе 22 лістапада 2020 году ў матчы супраць салігорскага «Шахцёра» (1:2), калі выйшаў на замену ў другім тайме.

У сэзоне 2021 году рэгулярна трэнаваўся з асноўнай камандай «Руха», але гуляў пераважна за дубль. У асноўнай камандзе за сэзон правёў 4 матчы, адзначыўся адным голам у браму берасьцейскага «Дынама». У пачатку 2022 году рыхтаваўся да новага сэзону з «Рухам», аднак у лютым каманда зьнялася з Найвышэйшай лігі. Нарэшце, у красавіку 2022 году падпісаў кантракт зь берасьцейскім «Дынама» да ліпеня з магчымасьцю падаўжэньня на год. У складзе дынамаўцаў хутка стаў гульцом асноўнага складу. У сьнежні 2022 году падоўжыў кантракт да канца сэзону 2023 году. У студзені 2024 году зноў падоўжыў пагадненьне з клюбам, але ў першай палове сэзону страціў месца ў складзе дынамаўцаў, і ў ліпені 2024 году перайшоў у «Слуцак». У новым клюбе зноў займеў гульнёвую практыку на сталай аснове. 4 кастрычніка адзначыўся дублем у браму берасьцейскага «Дынама», чым забясьпечыў перамогу случакоў зь лікам 1:2. Ужо перад пачаткам сэзону 2025 году падпісаў кантракт з сталічным «Дынама».

### Міжнародная
У верасьні 2022 году гуляў за зборную Беларусі (да 19 гадоў) у кваліфікацыйным раўндзе чэмпіянату Эўропы.

## Дасягненьні
**«Дынама» Менск**:
* Срэбны прызэр чэмпіянату Беларусі: 2025
* Уладальнік Супэркубка Беларусі: 2025

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Статыстыка «ПБ-Инфо»
* 
* 

Катэгорыя:Беларускія футбалісты
Прэм’ер-ліга чэмпіянату Ўэйлзу па футболе 2023—2024 гадоў

**Прэм’ер-ліга 2023—2024 гадоў** — 32-і розыгрыш Прэм’ер-лігі, найвышэйшага футбольнага дывізіёну Ўэйлзу, які праходзіў з 11 жніўня 2023 году па 18 траўня 2024 году. Чэмпіёнам трэці раз запар стаў «Нью-Сэйнтс», які тым самым здабыў свой 16-ы тытул у найвышэйшым дывізіёне.

## Клюбы
У турніры бралі ўдзел 12 клюбаў, зь якіх дзесяць былі найлепшымі паводле вынікаў папярэдняга сэзону, а два клюбы прасунуліся зь лігаў другога дывізіёну — «Бары Таўн Юнайтэд» (з Кэмры Поўдню) і «Колўін-Бэй» (з Кэмры Поўначы). Гэтыя клюбы замянілі «Флінт Таўн Юнайтэд» і «Эйрбас ЮК».

## Табліца


## Вынікі гульняў
### 1—22 туры

### 23—32 туры
Пасьля 22 тураў табліцу падзялілі на дзьве групы, і кожны клюб па два разы (дома і ў гасьцях) згуляў з кожным іншым клюбам са сваёй групы.

#### Верхняя шасьцёрка

#### Ніжняя шасьцёрка

## Плэй-оф за Лігу канфэрэнцыяў
Клюбы, якія занялі месцы з трэцяга па сёмае, мусілі трапіць у плэй-оф, пераможца якога здабыў кваліфікацыю ў першы кваліфікацыйны раўнд Лігі канфэрэнцыяў. Аднак, паколькі пераможца Кубка Ўэйлзу заняў другое месца ў лізе, трэцяя каманда адразу атрымала кваліфікацыю ў першы кваліфікацыйны раўнд Лігі канфэрэнцыяў, а ў плэй-оф засталіся чатыры каманды. Матчы прайшлі з 10 па 18 траўня 2024 году.

## Вонкавыя спасылкі
* Прэм’ер-ліга на афіцыйным сайце Футбольнай асацыяцыі Ўэйлзу

Катэгорыя:Чэмпіянат Ўэйлзу па футболе
Катэгорыя:2023 год у футболе
Катэгорыя:2024 год у футболе
Прэм’ер-ліга чэмпіянату Паўночнай Ірляндыі па футболе 2023—2024 гадоў

**Прэм’ер-ліга 2023—2024 гадоў** — 123-і розыгрыш найвышэйшага футбольнага дывізіёну Паўночнай Ірляндыі, які праходзіў з 4 жніўня 2023 году па 27 красавіка 2024 году. Чэмпіёнам стаў «Ларн», які тым самым здабыў другі тытул у найвышэйшым дывізіёне.

## Клюбы
У турніры бралі ўдзел 12 клюбаў, зь якіх 11 былі найлепшымі паводле вынікаў папярэдняга сэзону (у тым ліку і пераможца пераходных матчаў «Дангэнан Сўіфтс»), а «Лахгол» прасунуўся з Чэмпіёншыпу, замяніўшы «Портадаўн».

## Табліца


## Вынікі гульняў
### 1—22 туры

### 23—33 туры

### 34—38 туры
Пасьля 33 тураў табліцу падзялілі на дзьве групы, і кожны клюб па адным разе (дома або ў гасьцях) згуляў з кожным іншым клюбам са сваёй групы.

#### Верхняя шасьцёрка

#### Ніжняя шасьцёрка

## Плэй-оф за Лігу канфэрэнцыяў
Клюбы, якія занялі месцы з трэцяга па сёмае, мусілі трапіць у плэй-оф, пераможца якога здабыў кваліфікацыю ў першы кваліфікацыйны раўнд Лігі канфэрэнцыяў. Аднак паколькі «Кліфтанвіл», які заняў трэцяе месца ў лізе, кваліфікаваўся ў другі кваліфікацыйны раўнд Лігі канфэрэнцыяў як пераможца Кубка Паўночнай Ірляндыі, то ў плэй-оф засталіся чатыры каманды. Матчы прайшлі 1 і 6 траўня 2024 году.

## Пераходныя матчы
Па заканчэньні сэзону прайшлі пераходныя матчы паміж «Балімэна Юнайтэд», які заняў 11-е месца ў Прэм’ер-лізе, і «Інстытутам», які заняў другое месца ў Чэмпіёншыпе. Перамогу па суме дзьвюх сустрэч здабыў «Балімэна Юнайтэд», і клюбы засталіся ў сваіх лігах.

**Першы матч**

**Матч у адказ**

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт Футбольнай лігі Паўночнай Ірляндыі

Катэгорыя:Чэмпіянат Паўночнай Ірляндыі па футболе
Катэгорыя:2023 год у футболе
Катэгорыя:2024 год у футболе
Футбольная ліга Гібральтару 2023—2024 гадоў

**Футбольная ліга 2023—2024 гадоў** — 125-ы розыгрыш найвышэйшага футбольнага дывізіёну Гібральтару, які праходзіў з 16 верасьня 2023 году па 12 траўня 2024 году. Чэмпіёнам стаў «Лінкальн Рэд Імпс», які тым самым здабыў свой 28-ы тытул у найвышэйшым дывізіёне.

## Клюбы
У турніры бралі ўдзел 11 клюбаў — тыя ж, што і ў папярэднім сэзоне.

## Рэгулярны сэзон
### Табліца


### Вынікі гульняў

## Чэмпіёнская група
### Табліца

### Вынікі гульняў

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт Футбольнай асацыяцыі Гібральтару

Катэгорыя:Чэмпіянат Гібральтару па футболе
Катэгорыя:2023 год у футболе
Катэгорыя:2024 год у футболе
Аронія

**** — род лістападных хмызьнякоў сямейства ружавых. Паходзіць з усходу Паўночнай Амэрыкі. У XVIII стагодзьдзі чорная аронія патрапіла ў Эўропу.

Аронія вырошчваецца дзеля ўпрыгожваньня і ежы. Ягады маюць кіслы смак і гатовыя да ўжываньня, але часьцей апрацоўваюцца. Зь іх вырабляюць віно, сочыва, сыропы, сокі, гарбату, соўсы, экстракты, піва, марозіва, жэлятынкі і наліўкі.

## Апісаньне
Лісьце чаргаванае, простае і адваротна-лянцатаватае з зубкаватымі краямі і перкаватым жылкаваньнем; увосені набывае насычаны чырвоны колер. На цэнтральнай жылцы прысутныя цёмныя трыхомы. Кветкі дробныя, зь пяцьцю пялёсткамі і пяцьцю падлісткамі, сабраныя ў шчыткі па 10-25 разам. Гіпантыюм урнападобны. Плод — малы яблык з вязкім смакам.

## Пажыўнасьць

## Вырошчваньне
Аронія — характэрны хмызьняк паўночнай паўкулі, які патрабуе ўмераных і халодных тэмпэратураў. Хмызьняк здольны вытрымліваць у сьпячцы тэмпэратуры да −30&nbsp;°C. Пасьля зьяўленьне кветак у канцы красавіка — пачатку траўня расьліна становіцца ўразьлівай да марозу. Звычайна аронію садзяць раньняй вясной пасьля адлігі, альбо ўвосені, калі плянтацыю мульчыруюць ці яна пакрываецца сьнегам узімку.

Аронія мае неглыбокую і сьціслую каранёвую сыстэму і добра ўзрастае ў багатых на гумус і пажыўныя рэчывы глебах. Расьліна вільгацелюбівая, аднак выносіць і сухія пэрыяды. Аднак добры ўраджай ад яе атрымліваецца пры 700—800&nbsp;мм ападкаў у год. Да таго ж аронія сонцалюбівая і лепш расьце пад простым сонечным сьвятлом, чым у ценю.

Аронія слаба ўразьлівая да расьлінных хваробаў і мала ўразьлівая да жывёльных шкоднікаў, што робіць яе прывабнай для арганічнай сельскай гаспадаркі. Ад патагенаў і шкоднікаў ёй дапамагае абараніцца высокае ўтрыманьне фляваноідаў у пладах ды іхны кіслы смак.

## Прымяненьне
Аронія служыць неблагім упрыгожаньнем саду. Добра расьце у ніжэйшых ярусах, пад дрэвамі. Устойлівая да вусякоў, забруджаньня, засухі і захворваньняў.

У Летуве і Мінэсоце (ЗША) вырабляюць ароніевае віно. У Польшчы дадаюць у сочыва і сокі ці высушваюць на гарбату ў дамешку зь іншымі складнікамі. У Босьніі і Герцагавіне ягады прадаюць сьвежымі і замарожваюць ці вараць сокі, сочыва, гарбату. Сок сьпелых ягадаў вяжучы, паўсалодкі, прыквашаны (нізкі pH), зьмяшчае нязначную колькасьць вітаміну C.

## Крыніцы

Катэгорыя:Ядомыя плады
Катэгорыя:Яблыневыя
Катэгорыя:Флёра Паўночнай Амэрыкі
Катэгорыя:Роды ружавых
Бэста дэйльд карля 2023 году

**Бэста дэйльд карля 2023 году** — 112-ы розыгрыш найвышэйшага футбольнага дывізіёну Ісьляндыі, які праходзіў з 10 красавіка па 8 кастрычніка 2023 году. Чэмпіёнам стаў «Вікінгур», які тым самым здабыў свой сёмы тытул у найвышэйшым дывізіёне.

## Клюбы
У турніры бралі ўдзел 12 клюбаў, зь якіх дзесяць былі найлепшымі паводле вынікаў папярэдняга сэзону, а два клюбы прасунуліся зь Першага дывізіёну — «Фюлькір» і «Каўпавогюр». Гэтыя клюбы замянілі «Акранэс» і «Лейкнір».

## Рэгулярны сэзон

### Табліца


### Вынікі гульняў

## Чэмпіёнскі раўнд
### Табліца

### Вынікі гульняў

## Раўнд на паніжэньне
### Табліца

### Вынікі гульняў

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт Фэдэрацыі футболу Ісьляндыі

Катэгорыя:Чэмпіянат Ісьляндыі па футболе
Катэгорыя:2023 год у футболе
Мішка

**Мішка** () — полькая стужка, яка была зьнятая ў 1980 годзе.  Стужка — камэдыя, якую зьнялі рэжысэр Станіслаў Барэй па сцэнарыі Станіслава Тыма.

## Зьмест
Галоўны вобраз — ***Мішка***, які старшынюе ў спартыўным клюбе «Вясёлка». Ён мае грошы ў банку ў Вялікабрытаніі ў месьце Лёндан. Яго колішняя жонка хоча забраць іх сабе. Мішка спрабуе апярэдзіць яе.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Мішка на Кінакіпа
* Зьмест
* Мішка на Фільмвэб
* Мішка на БЗФІ
* Здымкі зь кіно Мішка на Фотатэка
* Мішка на Польская акадэмія стужак

Катэгорыя:Польскія фільмы
Катэгорыя:Польскія эратычныя фільмы
Катэгорыя:Фільмы на польскай мове
Катэгорыя:Фільмы 1980 году
Катэгорыя:Польскія фільмы 1980 году
Катэгорыя:Фільмы-камэдыі
Катэгорыя:Польскія камэдыйныя фільмы
Катэгорыя:Кінакамэдыі 1980 году
Парнаграфія ў Эквадоры

**Парнаграфія ў Эквадоры** — забаронае ў краіне. Карнае права прадугледжвае кары для вытвоцаў захоўнікаў і распаўсюджвальнікаў парнаграфіі. Да 1930-ых годоў вытворчасьць існавала ў Эквадоры. Спробы яе забараніць з боку каталіцкага касьцёлу не былі ўдалымі.

Дзіцячая парнаграфія існуе ў краіне. Яго адкрылі ў справе дзяўчыны Эміліі Банавідэс Дзецям зь бедных сем'яў плацілі каля 100 даляраў. Здымалі у краіне порнавырабы ў васьмі гарадах краіны.

Вытворчасьць у Эквадоры робіцца ў дамах асобных людзей. Яны робяць іх для славы і для плоцкіх паслугаў. Існуе порнавытворчасьць, але незаконна. Порнаакторы існуюць. Іх шукаюць у сеціве.

## Сеціва

У 2000-ыя гады ў Эквадора зьявілася сеціва, якое дало магчымасьць доступу любога карыстальніка сеціва да порнасайтаў. У сеціве шукаюць порнаактораў.

## Крыніцы

Катэгорыя:Парнаграфія
Катэгорыя:Парнаграфія ў Эквадоры
Катэгорыя:Парнаграфія ў Паўднёвае Амэрыцы
Пэрспэктыва (кінастудыя)

**«Пэрспэктыва»** () — адна з польскіх кінастудыяў, якая існавала з 1978 па 2011 гады. У 2011 годзе была злучаная зь кінастудыяю «Зэбра». Была заснаваная ў 1978 годзе пад назваю «Творчае таварыства Пэрспэктыва». 9 лістапада 2011 году міністар культуры Польшчы злучыў кінастудыю «Пэрспэктыва» са студыяю «Зэбра».

## Глядзіце таксама
* Мішка

## Заўвагі

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Пэрспэктыва на БЗФІ

Катэгорыя:Вытворцы кіно ў Польшчы
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1978 годзе
Катэгорыя:Зьніклі ў 2011 годзе
Парнаграфія ў Чылі

**Парнаграфія ў Чылі** забароненая. Да перавароту ў 1973 годзе вытворчасьць існавала ў Чылі. Спробы яе забараніць з боку каталіцкага касьцёлу не былі ўдалымі. Да 1968 году ў сталіцы краіны Сант’яга-дэ-Чылі было і выдавалася каля 60 часопісаў, якія можна назваць порначасопісам. 28 і 29 кастрычніка 1968 году ў сталіцы Чылі прайшлі значныя ператрусы ў друкарнях, дзе шукалі порначасопісы. Былі адабраныя ў дзяржаўныя сховы порначасопісы «Другое пачуцьцё», «Лявэрдад», «Плоць-летапіс», «Мэдыя свабода», «Глямур»,«Сэксалёгія» і «Люз». У 1970 годзе ізноў прайшлі значныя ператрусы ў пошуках порначасопісаў..

## Сеціва

У 2000-ыя гады ў Чылі зьявілася сеціва, якое дало магчымасьць доступу любога карыстальніка сеціва да порнасайтаў.

## Крыніцы
Іслам у Малдове

**[[Іслам]] у [[Малдова|Малдове]]** зьяўляецца цяперашнім часам адной з малалікіх рэлігій краіны, паколькі 93,3 % яе насельніцтва вызнае праваслаўе.

## Гісторыя
Упершыню на тэрыторыі Малдаўскага княства качавыя цюркі-музульмане зьявіліся ў XV стагодзьдзі. У асноўным гэта былі нагайцы, крымскія татары ды туркі, з каторымі праваслаўнае княства вяло даволі пасьпяховыя войны, але потым вымушана было прызнаць залежнасьць ад Асманскае імпэрыі, якая працягвалася да 1812 году. Музульмане асабліва актыўна сяліліся на поўдні Бэсарабіі, дзе ў іх узьнікла свая аморфная дзяржава — Буджацкая арда (таксама вядомая як Белгародзкая альбо Акэрманская). Значная колькасьць музульманаў жыла таксама ў паўднёвых гарадах Тыгіна, Ізмаіл, Аккэрман.

Пасьля ўключэньня тэрыторыі Бэсарабіі ў склад Расейскае імпэрыі, большасьць зь іх упадабала стаць мугаджырамі і перасялілася за Дунай, паколькі Дабруджа кантралявалася асманамі да 1878 году. Цяпер гэтая вобласьць знаходзіцца ў складзе Румыніі, у якой музульманская грамада больш шматлікая і складае каля 70 тысяч чалавек.

## Сучаснае становішча
Пры публікацыі вынікаў апошняга перапісу насельніцтва Малдовы 2004 году музульмане ў асобную групу не вылучаліся і былі ўключаны ў склад «іншых рэлігій» (29 813 чал.). Колькасьць музульманскага насельніцтва ў Малдове ацэньваецца ў дыяпазоне ад 3 да 15 тыс. чал. У большасьці сваім гэта татары, а таксама буджацкія татары (альбо ж дунайскія татары). У Кішынёве ёсьць 3 цэнтры кансалідацыі музульманаў. Грамада ісламскай культуры была створана ў 1995 годзе.

Сілавыя структуры Малдовы насьцярожана ставяцца да актывізацыі дзейнасьці музульманаў у апошнія гады. У 2005 Духоўнаму кіраваньню музульманаў Малдовы, які ўзначальвае Талгат Машаеў, было адмоўлена ў рэгістрацыі, нават нягледзячы на праханьне з боку місіі АБСЭ ў Малдове.

14 сакавіка 2011 году міністэрствам юстыцыі Малдовы было зарэгістравана Ісламская ліга Рэспублікі Малдова (ІЛРМ), якая аб'яднае музульманскія грамады Малдовы і будзе прадстаўляць інтарэсы мусульман у краіне і за мяжой. Ісламская ліга Рэспублікі Малдова заклікана скаардынаваць працэс ісламскага рэлігійнага разьвіцьця ў краіне. Старшынёй Ісламскай лігі Рэспублікі Малдова зьяўляецца Сяргей Сакірка.

## Цікавыя факты
З 2008 па 2011 год амбасадарам ЗША ў Малдове зьяўляўся музульманінам пакістанскага паходжаньня Асіф Чадры.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Сайт мусульман Молдавии

Катэгорыя:Іслам у Малдове
Катэгорыя:Рэлігія ў Малдове
Энрык Мас

**Энры́к Мас Нікаля́ў** (; нарадзіўся 7 студзеня 1995 году) — гішпанскі шасэйны раварыст, які выступае за каманду «Мувістар».

## Кар’ера
19 ліпеня 2016 году каманда «Кўік-Стэп Флёорс» абвесьціла аб падпісаньні кантракту з Масам на сэзон 2017 году. У выніку менавіта ў 2017 годзе раварыст дэбютаваў у Сусьветным туры. Ягоны лепшы вынік быў дасягнуты на Вуэльце Бургасу, дзе ён заняў другі радок на заключным этапе і, такім чынам, фінашаваў другім у агульным заліку. Спартовец быў улучаны ў стартавы сьпіс каманды на Вуэльту Гішпаніі 2017 году. На перадапошнім этапе Мас быў у адрыве і дапамог Альбэрта Кантадору здабыць перамогу на этапе.

У наступным годзе гішпанец здабыў перамогу на заключным этапе Туру Краіны Баскаў, што стала ягонай першай прафэсійнай перамогай. Агулам жа ў генэральнай клясыфікацыі спартовец фінішаваў у першай дзясятцы. Праз два месяцы Мас быў чацьвертым на Туры Швайцарыі ды выйграў клясыфікацыю маладых раварыстаў. На сваёй другой Вуэльце Гішпаніі спартовец ад этапу да этапу паступова ўздымаўся ў генэральнай клясыфікацыі, гэтак пасьля 17-га этапу ён быў ужо трэцім. Пасьля 19-га заезду, аднак, гішпанец апусьціўся на чацьверты радок. Але, на наступным этапе ён паехаў у адрыў поруч зь Мігелем Анхэлем Лёпэсам і Сайманам Ейтсам. У выніку спартовец здабыў перамогу на этапе, сваю першую сярод гранд тураў, ды ўзьняўся на другі радок клясыфікацыі, скончыўшы Вуэльты на такім высокім месцы.

У 2019 годзе Мас быў у дзясятцы на Вольце Каталёніі і Туры Швайцарыі. У тым жа годзе дэбютаваў на Тур дэ Франс, але фінішаваў толькі 22-м. Цягам сэзону 2020 году ён увайшоў у пяцёрку найлепшых як на Тур дэ Франс, гэтак і на Вуэльце Гішпаніі. За часам Вуэльты таго году ён дапамагаў Прымажу Роглічу здабыць славенцу свой другі тытул праз абставіны гонкі. На Тур дэ Франс 2021 году быў шостым у агульным заліку, што было найлепшым вынікам сярод роварнікаў каманды «Мувістар». Падчас Вуэльты Гішпаніі 2021 году выявілася, што спартовец трымае вельмі добрую фізычную форму на пачатку шматдзённай гонкі. У выніку турнір ператварыўся ў бітву паміж ім і Роглічам. Пасьля 17-га этапу Рогліч канчаткова захапіў лідэрства і ў выніку перамог у спаборніцтвах, а Мас зноў фінішаваў другім у генэральнай клясыфікацыі.

У 2022 годзе гішпанец перамог у Джыра дэль’Эміліі. На Вуэльце Гішпаніі зноў быў другім, прапусьціўшы наперад клясыфікацыі Рэмка Эвэнэпуля. У 2023 годзе на Тур дэ Франс паваліўся ўжо на першым этапе, у выніку чаго быў вымушаны зьняцца з гонкі.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* 
* 

Катэгорыя:Гішпанскія раварысты
Малы модульны рэактар

**Малы́я мо́дульныя рэа́ктары** (**ММР**) — кляс малых рэактараў ядзернага распаду, прызначаных для будаўніцтва на заводах, перавозкі на месца прызначэньня і электрыфікацыі збудаваньняў або іншых камэрцыйных апэрацыяў. Найбольш распаўсюджаны тып ММР — вода-вадзяны. Іншыя тыпы ўключаюць , , , , .

Малыя ядзерныя рэактары вайсковага прызначэньня распрацоўваліся ў 1950-х рокаў для сілкаваньня падводных лодак з балістычнымі ракетамі, авіяносцаў і ледаколаў зь ядзернай сілавой прыладай. Першы камэрцыйны ММР вынайдзены ва Ўнівэрсытэце штату Арэгону (УША) у 2007 року.

 ММР дазваляе павялічваць выходную магутнасьць простым даданьнем патрэбнай колькасьці модуляў.  рок толькі КНР і Расея малі пасьпяхова збудаваныя ММР. Вялося будаўніцтва яшчэ больш за 80 рэактараў у 19 краінах.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Інфармацыйная сыстэма ўдасканаленых рэактараў 
* Сусьветная ядзерная асацыяцыя 
* Агенцыя ядзернай энэргіі 

Катэгорыя:Тыпы ядзерных рэактараў
Дыямэнтавая ліга

**Дыямэ́нтавая лі́га** () — штогадовая сэрыя элітных лёгкаатлетычных спаборніцтваў, якая ўлучае пятнаццаць лёгкаатлетычных этапаў паводле запрашэньня. Ліга зважаецца галоўным легкаатлетычным турнірам, які ладзіцца арганізацыяй Сусьветнай лёгкай атлетыкі. Галоўным спонсарам лігі ў сьнежні 2019 году стала кітайская карпарацыя Wanda Group.

Першы сэзон лігі ладзіўся ў 2010 годзе. Ён быў распрацаваны, каб замяніць Залатую лігу, якая таксама ладзілася штогод з 1998 году. У той час як Залатая ліга была створаная, каб павысіць вядомасьць вядучых эўрапейскіх лёгкаатлетычных спаборніцтваў, Дыямэнтавая ліга ставіць на мэце павышэньне сусьветнай прывабнасьці лёгкай атлетыкі, упершыню выйшаўшы па-за межы Эўропы. Гэтак, у дадатак да традыцыйных этапаў Залатой лігі сэрыя цяпер улучае этапі ў Кітаі, Катары, Марока і ЗША.

Пачынаючы з сакавіка 2022 году, пасьля расейскага ўварваньня ва Ўкраіну ў 2022 годзе, Дыямэнтавая ліга выкрэсьліла зь сьпісу ўдзельнікаў расейскіх і беларускіх спартоўцаў з усіх сваіх лёгкаатлетычных этапаў.

## Сыстэма падліку пунктаў
Першапачатковая сыстэма падліку пунктаў у Дыямэнтавай лізе, якая выкарыстоўвалася з 2010 па 2015 гады, надавала на рахунак атлетаў пункты тром найлепшым спартоўцам на кожным этапе. Гэтак пераможца атрымліваў 4 пункты, за другое месца вылучаліся 2 пункты і 1 пункт атрымліваў атлет, які фінішаваў на трэцім радку. Кожная з трыццаці дзьвюх дысцыплінаў (па шаснаццаць для спартоўцаў і спартовак) ладзілася агулам сем разоў цягам сэзону. Пункты ж, набраныя ў фінальным этапе ў кожнай з дысцыплінаў (у Цюрыху ці Брусэлі), падвойваліся. Пераможцамі Дыямэнтавай гонкі станавіліся спартоўцы, якія завяршылі сэзон з найбольшай колькасьцю пунктаў у сваёй дысцыпліне. У выпадку роўнасьці паводле пунктаў у якасьці першага паказьніку бралася колькасьць перамогаў, а затым вынікі фіналу. У 2016 годзе колькасьць пунктаў, прызначаных спартоўцам за этапы, крыху зьмянілася. Гэтак пункты атрымлівалі ўжо шэсьць найлепшых атлетаў з разьмеркаваньнем 10-6-4-3-2-1. Падвойныя пункты па-ранейшаму налічваліся ў фінале спаборніцтваў.

Зусім новая сыстэма была ўведзеная ў 2017 годзе. Восем найлепшых спартоўцаў на кожным этапе цяпер атрымліваюць пункты паводле разьмеркаваньня 8-7-6-5-4-3-2-1, але гэтыя пункты цяпер толькі вызначаюць на тое, ці будзе атлет браць удзел у фінальным этапе сваёй дысцыпліны ў Цюрыху ці Брусэлі. Спартоўцы, якія перамаглі ў фінале, аб’яўляюцца чэмпіёнамі Дыямэнтавай лігі. Разьмеркаваньне агульных прызавых таксама вызначаецца выключна паводле вынікаў фіналу. Гэтая сыстэма, у якой пераможца фіналу аўтаматычна выйграе агульны чэмпіянат, ёсьць падобнай да былой сыстэмы гран-пры Міжнароднай асацыяцыі легкаатлетычных фэдэрацыяў . У рамках зьмяненьняў у падліку пунктаў тэрмін Дыямэнтавая гонка больш не выкарыстоўваецца. Замест гэтага спартоўцы спаборнічаюць у Дыямэнтавых дысцыплінах, каб стаць чэмпіёнам лігі.

## Этапы
Каляндар зь пятнаццаці этапаў лігі на 2024 год.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт
Барсалёга (дэпартамэнт)

**Барсалёга** () — дэпартамэнт у правінцыі Санматэнга, Буркіна-Фасо. Адміністрацыйны цэнтар — мястэчка Барсалёга.

## Крыніцы

Катэгорыя:Дэпартамэнты Буркіна-Фасо
Катэгорыя:Санматэнга
Іван Верас

**Іва́н Ве́рас** ( 22 красавіка 1997 году) — беларускі футбаліст, нападнік бабруйскай «Белшыны».

## Кар’ера
Выхаванец футбольнага клюбу «Менск». З 2016 году пачаў выступаць за дубль бабруйскай «Белшыны». На наступны год, калі бабруйская каманда выбыла ў Першую лігу, стаў гульцом асноўнага складу. У пачатку 2018 году падоўжыў кантракт, аднак правёў за «Белшыну» толькі два матчы, пасьля чаго пакінуў клюб. У другой палове 2018 году выступаў за «Чысьць», дзе быў адным з асноўных гульцоў, але ня здолеў выратаваць каманду ад вылету ў Другую лігу.

У сакавіку 2019 году ўзмоцніў склад мікашэвіцкага «Граніта», дзе быў асноўным нападнікам. З 15 галамі стаў трэцім бамбардзірам Першай лігі 2019 году. У студзені 2020 году перайшоў у «Смалявічы», якія прабіліся ў Найвышэйшую лігу. Пачынаў сэзон 2020 году ў стартавым складзе, пазьней пачаў часьцей выходзіць на замену, гуляючы пераважна за дубль. У ліпені 2020 году пакінуў клюб. У жніўні 2020 году далучыўся да «Крумкачоў», дзе быў адным з асноўных гульцоў. У студзені 2021 году падоўжыў кантракт з клюбам. У сэзоне 2021 году чаргаваў выхады ў пачатковым складзе і на замену. У сьнежні 2021 году паводле пагадненьня бакоў пакінуў сталічную каманду.

У студзені 2022 году дапоўніў склад клюбу «Юнайтэд Віктары» з Мальдываў, падпісаўшы кантракт на 10 месяцаў. Паводле вынікаў сэзону 2022 году з 13 галамі стаў трэцім бамбардзірам чэмпіянату Мальдываў. Увосень 2022 году доўгі час ня мог пакінуць Мальдывы, бо клюб не разьлічыўся з футбалістам. У лютым 2023 году прыяднаўся да клюбу «Аіджал» з індыйскай I-лігі. Пакінуў клюб у красавіку 2023 году, забіўшы за яго 4 галы ўва ўсіх турнірах.

У жніўні 2024 году далучыўся да «Воршы». Перад пачаткам сэзону 2026 году нападнік узгодніў умовы з бабруйскай «Белшынай», якая вярнулася ў Найвышэйшую лігу.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Статыстыка «ПБ-Инфо»
* 
* 

Катэгорыя:Беларускія футбалісты
Нацыянальная ліга чэмпіянату Грузіі па футболе 2023 году

**Нацыянальная ліга 2023 году** — 35-ы розыгрыш найвышэйшага футбольнага дывізіёну Грузіі, які праходзіў з 25 лютага па 2 сьнежня 2023 году. Чэмпіёнам стала батумскае «Дынама», якое тым самым здабыла свой другі тытул у найвышэйшым дывізіёне.

## Клюбы
У турніры бралі ўдзел дзесяць клюбаў, зь якіх восем былі ўдзельнікамі папярэдняга сэзону, а два клюбы прасунуліся з Нацыянальнай лігі 2 — «Шукура» і «Самтрэдыя». Гэтыя клюбы замянілі «Сіёні» і «Лякаматыў».

## Табліца


## Вынікі гульняў

## Пераходныя матчы
Па заканчэньні сэзону прайшлі пераходныя матчы, дзе «Тэлаві» і «Самтрэдыя», якія занялі адпаведна восьмае і дзявятае месцы ў Нацыянальнай лізе, супрацьстаялі «Гарэджы» і «Спаэры», якія занялі адпаведна другое і трэцяе месцы ў Нацыянальнай лізе 2. Перамогу па суме дзьвюх сустрэч здабылі «Тэлаві» і «Самтрэдыя», і ўсе клюбы засталіся ў сваіх лігах.

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт Нацыянальнай лігі

Катэгорыя:Чэмпіянат Грузіі па футболе
Катэгорыя:2023 год у футболе
Канстанцін Васільеў

**Канстанці́н Васі́льеў**:

* Канстанцін Васільеў (1942—1976) — расейскі савецкі маляр;
* Канстанцін Васільеў ( 1970) — нямецкі кампазытар;
* Канстанцін Васільеў ( 1984) — эстонскі футбаліст.
Няўдалая дзяржава

**Няўда́лая дзяржава** — дзяржава, якая няздольная выконваць дзьве асноўныя функцыі кіраваньня — яна ня можа выконваць нормы міжнароднага права і ня можа ахоўваць нацыянальныя межы.

Прыклады няўдалых дзяржаў: Гаіці, Емэн, Самалі, Аўганістан, Судан, Паўднёвы Судан, Сырыя, Дэмакратычная Рэспубліка Конга, ЦАР.

Сам тэрмін зьявіўся ў 1990х для апісаньня сытуацыі ў Самалі, дзе ўладзе не ўдалося стабілізаваць сытуацыю ўнутры краіны, прыводзячы да росквіту тэрарызму і нават захопу тэрыторыі Самалі тэрарыстычнымі арганізацыямі (найбольш адмэтная арганізацыя — радыкальна ісламісцкая Аш-Шабаб).

У 21 веку прапаноўваліся розныя статыстычныя дадзеныя для ацэнкі пасьпяховасьці дзяржаў. У 2023 годзе Фонд міру вызначыў 12 такіх дзяржаў водле Індэксу недзеяздольнасьці дзяржаў.

## Крыніцы
Квэдлінбурскія аналы

**Квэдлінбурскія аналы** (, ) — сусьветная хроніка, складзеная каля 1025 году ў Квэдлінбурскім абацтве ў Саксоніі. У асноўным апісвае гісторыю тэрыторыяў, якія ўваходзілі ў Сьвятую Рымскую імпэрыю і найбліжэйшых зямель. Арыгінал рукапісу не захаваўся да нашага часу. Найбольш старую з існых копіяў, якая стала асновай для ўсіх наступных выданьняў аналаў, зрабілі ў 1556 годзе ў Дрэздэне.

Пад 1009 годам зьмяшчаюць першы ўпамін пра Літву: «*[[Бруна Квэрфурцкі|Сьвяты Бруна]], які называўся Баніфацыям, арцыбіскуп і манах, быў абезгалоўлены на мяжы [[Русь|Русі]] і Літвы ў 11 год сваёй падвіжніцкай дзейнасьці разам з 18 спадарожнікамі, і 9 сакавіка ўзьнёсься на неба*».

## Крыніцы

Катэгорыя:Сярэднявечныя хронікі
Мацей Мяхоўскі

**Мацей Мяхоўскі** (таксама *Мацей зь Мехава* або *Мехавіта*, сапраўднае імя *Мацей Карпіга*; , ; каля 1457, Мехаў каля Кракава — 8 верасьня 1523) — польскі гісторык, географ, прафэсар мэдыцыны, астроляг.

Атрымаў найбольшую вядомасьць як аўтар працаў «Хроніка палякаў» і «Трактат пра дзьве Сарматыі». Восем разоў абіраўся рэктарам Кракаўскай акадэміі, абавязанай, як лічыцца, яму сваім росквітам.

## Біяграфія
З радзіны мешчаніна. З 1474 году навучаўся ў Кракаўскай акадэміі, у 1476 годзе стаў бакаляўрам, у 1479 годзе — магістрам вольных мастацтваў. З 1483 году працягваў навучаньне ў Італіі, дзе ў 1486 або 1487 годзе атрымаў ступень доктара мэдыцыны. З 1500 году прафэсар мэдыцыны Кракаўскай акадэміі, да 1519 году восем разоў абіраўся яе рэктарам.

## Працы
У 1519 годзе выдаў «Хроніку палякаў». Неўзабаве ўвесь арыгінальны тыраж канфіскавалі на загадам кароннага канцлера Яна Ласкага, у выніку чаго частку старонак замянілі на новыя, адрэдагаваныя самім канцлерам (зьмены тычыліся шлюбу Ягайлы з Софʼяй Гальшанскай, элекцыі Яна Ольбрахта і яго валоскай выправы 1497 годзе, панаваньня Аляксандра і пэўных іншых падзеяў). У гэтай працы ўвёў паняцьці пра нараджэньне і пачатках плямёнаў і народаў, славянскай супольнасьці, адводзіў Польшчы цэнтральнае месца ў славянскім сьвеце. Выказаў гіпотэзу пра аўтахтоннасьць славянаў і лякалізаваў іх прарадзіму ў Псарах. Цікавіўся галоўным парадкам усходняй праблематыкай, шмат увагі аддаваў падзеям у Вялікім Княстве Літоўскім, апісаў усе палітычныя акцыі ВКЛ. Крытыкаваў эканамічныя супярэчнасьці ў княстве, якія прыводзілі да падзелу грамадзтва на два пласты — сялянства і магнатаў.

У «Трактаце пра дзьве Сарматыі» ўпершыню зьвярнуў увагу на этнаграфічныя асаблівасьці Русі, Літвы і Жамойці. Упамінаў легенду пра паходжаньне ліцьвінаў ад рымлянаў (Палямонавічаў). Паўтарыў зьвесткі Яна Длугаша, нібы ў былыя часы русіны лічылі літву народам цёмным, вартым пагарды, жабрацкім, таму кіеўскія князі бралі зь іх даніну ў знак падданства толькі дубовай карой і скуранымі пасамі. Зь іншага боку, частку Русі, якая належала да Каралеўства Польскага, апісваў як багатую і прыгожую краіну. Засьведчыў Літву як адну з гістарычных назваў усёй сучаснай Беларусі разам зь Вільняй. Пакінуў наступнае сьведчаньне пра Жамойць і жамойтаў:

Жамойць — паўночная і марозная краіна, мяжуе зь Літвой, Інфлянтамі і Прусіяй… Там зусім не будуюць хатаў або прыстойных будынкаў, а ставяць толькі буданы зь бярвеньня і саломы, падоўжаныя, расьцягнутыя пасярэдзіне і звужаныя на канцах. Параўнальна шырокая ўнізе, такая пабудова, паступова пры надбудаваньні звужваецца і пачынае нагадваць дно [перакінутай] лодкі або шалом. На верхавіне робіцца адно акно, якое дае сьвятло зьверху, а пад ім ачаг — дзеля гатаваньня ежы, а таксама дзеля абароны ад холаду, у якім дранцвее гэтая краіна большую частку году. У такой хаце яны жывуць з жонкамі, дзецьмі, рабамі, рабынямі, быдлам дробным і ўючным, хлебам і ўсякім начыньнем.

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 

Катэгорыя:Польскія гісторыкі
Катэгорыя:Храністы
Фрыда Гурэвіч

**Фры́да Давы́даўна Гурэ́віч** (; 1 студзеня 1912, Рыга — 8 верасьня 1988, Ленінград) — археоляг. Доктар гістарычных навук.

## Біяграфія
З радзіны жыдоў-рамесьнікаў, якія паходзілі зь мястэчка Прэйляў (Інфлянты). У 1932 годзе скончыла Ленінградзкі дзяржаўны пэдагагічны інстытут. У 1937—1958 гадох працавала ў Інстытуце гісторыі матэрыяльнай культуры АН СССР. У 1937 годзе абараніла кандыдацкую дысэртацыю на тэму «Саксонское восстание 1073—1075 гг.». У нямецка-савецкую вайну жыла ў Татарстане і Ўзбэкістане. З 1959 году пачала працаваць у Ленінградзкім аддзеле Інстытуту археалёгіі АН СССР.

Муж — гісторык Уладзімер Рэвунянкоў. Дзеці: этнограф Алена Рэвунянкова і гісторык Н. Рэвунянкова

## Навуковая дзейнасьць
Вывучала помнікі археалёгіі Панямоньня I-га тысячагодзьдзя — XIV ст.

У выніку вывучэньня старажытнага Наваградку, раскопак на яго пасадзе і дзядзінцы, а таксама на грунтавым і курганным могільніках (1956—1963, 1965—1978, 1984—1985 гады) давяла, што на старонкі летапісаў горад трапіў больш як на два стагодзьдзі пазьней сапраўднага ўзьнікненьня, што неўмацаваныя паселішчы ўзьніклі тут у сярэдзіне X стагодзьдзя — пачатку XI стагодзьдзя.

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* Ревуненкова Е. В., Ревуненкова Н. В. Фрида Давыдовна Гуревич (01.01.1912—02.09.1988) // Записки ИИМК РАН. Вып. 7. — СПб., 2012. С. 233—244.

Катэгорыя:Савецкія археолягі
Яўген Сахута

**Яўген Міхайлавіч Сахута** ( 15 лютага 1945, вёска Вечатарова Стаўпецкага раёну) — беларускі мастацтвазнаўца і этноляг. Доктар мастацтвазнаўства (1996), прафэсар (2004). Старшыня Беларускага саюзу майстроў народнай творчасьці (з 1992), сябра Міжнароднай арганізацыі з народнай творчасьці.

## Біяграфія
У 1972 годзе скончыў мастацка-графічны факультэт Віцебскага пэдагагічнага інстытуту. Працаваў настаўнікам у сярэдняй школе вёскі Залужжа. Паступіў у асьпірантуру Інстытуту мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклёру Акадэміі навук Беларусі, па сканчэньні якой пачаў працаваць у Інстытуце мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклёру, пазьней — вядучы навуковы супрацоўнік Цэнтру дасьледаваньняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі.

У 1985—1991 гадох быў галоўным рэдактарам часопісу «Мастацтва Беларусі».

## Навуковая дзейнасьць
Аўтарам звыш 20 манаграфіяў, а таксама шматлікіх публікацыяў у калектыўных працах, энцыкляпэдычных выданьнях, зборніках, перыёдыцы. Аўтар артыкулаў і адказная асоба ў рэдагаваньні фундамэнтальнай энцыкляпэдыі «Этнаграфія Беларусі» (1989 год), шасьцітомнай энцыкляпэдыі «Культура Беларусі» (2014 год).

Зьвяртае ўвагу на тое, што сярод шматлікіх крыжоў, вырабленых мясцовымі беларускімі майстрамі ў другой палове XIX — пачатку XX стагодзьдзя, няма ніводнага з касой папярочкай.

## Крыніцы

## Літаратура
* 

Катэгорыя:Беларускія мастацтвазнаўцы
Катэгорыя:Беларускія этнолягі
Трэцяя сусьветная вайна

**Трэ́цяя сусьве́тная вайна́**, **III сусьветная вайна** — гіпатэтычны глябальны канфлікт маштабаў Першай (1914—1918) і Другой (1939—1945) сусьветных войнаў. Адрозьнівацца ж такая вайна меркавана будзе выкарыстаньнем ядзернай зброі ці іншых сродкаў масавага зьнішчэньня, таму колькасьць разбурэньняў і чалавечых ахвяраў будзе значна большаю.

Рызыка новай сусьветнай вайны ўзрасла з вынаходжаньнем ядзернай зброі і Халоднай вайны. Была распрацаваная стратэгічная дактрына ўзаемнага гарантаванага зьнішчэньня ў выпадку ядзернай атакі аднаго з бакоў. Тым ня меней, ЗША і СССР намагаліся ўнікнуць такога зыходу, хоць некалькі разоў здараліся , выкліканыя тэхнічнымі збоямі ці чалавечымі памылкамі, якія маглі выклікаць ўзаемныя ядзерныя ўдары.

Некаторыя канфлікты пачатку XXI стагодзьдзя, у прыватнасьці расейскі напад на Ўкраіну, называюць трыгерамі, якія могуць стаць патэнцыйнай прычынай трэцяй сусьветнай вайны.

## Гіпатэтычныя сцэнары
У 1949 року, пасьля зьяўленьня ядзернай зброі, фізык Альбэрт Айнштайн выказаўся, што вынік магчымай III сусьветнай вайны будзе настолькі жахлівы, што адкіне чалавецтва ў каменны век. Далей ён дадаў: «Ня ведаю, якой зброяй будуць ваяваць у III сусьветнай вайне, але ў IV сусьветнай вайне ваявацьмуць кіямі і камянямі».

Паводле дасьледаваньня ў навуковым часопісе *[[Nature Food]]* у жніўні 2002 року, у выпадку поўнамаштабнай ядзернай вайны між ЗША і Расеяй з выкідам 150  стратасфэрнага пылу больш за пяць мільярдаў зямлянаў памруць ад голаду, спрычыненага ядзернай зімой. Пры гэтым памруць 99 жыхароў гэтых краінаў, а таксама Эўропы і Кітаю. У выпадку меншай вайны (5—47 Тг) Індыі з Пакістанам памоуць больш за два мільярды чалавек.

Гіпатэтычна ў будучыя дзесяцігодзьдзі павялічыць рызыку сусьветнай вайны могуць новыя тэхналёгіі, напрыклад, штучны інтэлект.

## У культуры
Тэма Трэцяй сусьветнай вайны часта закранаецца ў творах масавай культуры: кнігах («У мяне няма рота, і я павінен крычаць»), гульнях (''World War 3''), фільмах (*[[Def-Con 4]]*, *[[Red Dawn]]*) і ў іншых.

## Крыніцы

Катэгорыя:Палітычныя тэрміны
Катэгорыя:Сусьветныя войны
Катэгорыя:Будучая гісторыя
Катэгорыя:Канец сьвету
Катэгорыя:Ядзерная вайна
Катэгорыя:Тэорыя гісторыі
Катэгорыя:Страх вайны
Нальшаны

**Нальшаны**, **Нальшчаны** — гістарычная краіна зь няпэўнымі межамі.

## Гісторыя
Упершыню ўпамінаюцца ў 1229 і 1247 гадох пад назвай *Nalsen* у Старэйшай рыфмаванай хроніцы пры апісаньні выправаў інфлянцкіх рыцараў. Разьмяшчаліся паміж уладаньнямі Інфлянцкага ордэну і Літвой (*durh Nalsen kein Litowen* — праз Нальшаны ў Літву).

Аўтар лацінамоўнага трактату «Апісаньня земляў» (Дублінская хроніка) другой паловы XIII ст., які быў на каранацыі Міндоўга, упамінае Жамойць, Літву, Нальшчаны, Яцьвезь.

У грамаце Міндоўга ад 15 чэрвеня 1260 году (разглядаецца дасьледнікамі як фальсыфікат) упамінаецца Гердзень з Нальшанаў (*Gerdine de Nailse*).

Галіцка-Валынскі (Іпацьеўскі) летапіс паведамляе пад 1258 годам, што татары хана Бурундая пры наступе з поўдня пасьлядоўна «*воеваша земли Литовьскую и Нальшчаньскую*». Таксама ў Іпацьеўскім летапісе нальшанскім князем называецца Даўмонт. Пад 1264 годам летапіс паведамляе, што Войшалк з дапамогай валынскіх князёў Шварна і Васількі, помсьцячы сваім ворагам, захапіў іх гарады «*во [[Дзяволтва|Дявелътве]] и в Нальщанехъ*».

Апошні раз Нальшаны ўпамінаюцца ў 1268 годзе, калі пад пратэктарат рыскага арцыбіскупа перайшоў Суксэ (*Suxe*), «*нобіль Лятовіі з правінцыі Нальшанаў*» (*nobilis de Lettowia de provincia Nalsen*). Мяркуецца, што па выправе Войшалка ў 1264 годзе, Нальшаны трапілі пад беспасярэдні кантроль вялікага князя літоўскага і страцілі палітычную незалежнасьць.

У дакумэнце дацкага караля Эрыка Мэнвэда ад 1298 году тэрыторыя пад назвай *Nalexe*, падуладная рыскаму арцыбіскупу, упамінаецца ў тым жа кантэксьце, што і тэрыторыя пад назвай *[[Зэмгалія|Semigallia]]*. Паводле Пскоўскага летапісу, «*В лето 6876 (1368) рать Немецкая ў Велья из Налесья была…*» (сяло Вельле месьціцца на ўсход ад места Пыталава Пскоўскай вобласьці). Тым часам назва «Налесьсе» бытавала ў XVI стагодзьдзі ў Наўгародзкай зямлі.

Даследнік-краязнаўца XIX стагодзьдзя Адам Кіркор лічыў, што Нальшаны ахоплівалі тэрыторыю Сьвянцянскага павету з цэнтрам у Гальшанах (праз сугучча словаў Гальшаны — Нальшаны).

## Крыніцы

## Літаратура
* 

Катэгорыя:Гісторыя Беларусі
Катэгорыя:Гісторыя Летувы
Дзяволтва

**Дзяволтва** (*Дзевалтва*) — гістарычная краіна зь няпэўнымі межамі.

## Назва
На думку гісторыка Міколы Ермаловіча, летапісная назва «Дзяволтва» — гэта сьцягнутая форма «Дзевалотва», што можа казаць пра насельнікаў гэтай краіны як адгалінаваньні балтыйскага племя лотвы, што ў старажытныя часы гіпатэтычна насяляла цэнтральную і паўночна-заходнюю частку Беларусі. На карысьць гэтага можа сьведчыць тое, што ў Хлебнікаўскім летапісе Дзяволтва называецца Лотвай.

## Гісторыя
Упершыню ўпамінаецца ў Галіцка-Валынскім (Іпацьеўскім) летапісе, дзе падаецца пералік князёў, якія падпісалі мірную ўмову 1219 году: «*се кнѧзи из Дяволтвы: Юдьки · Поукѣикъ · Бикши · Ликиикъ*». Існуе меркаваньне, што два апошнія князі (як *Bixe* і *Lygeyke*) упамінаюцца ў акце Міндоўга 1260 году, якім ён перадаў, у выпадку браку ў яго спадкаемцаў, сваё каралеўства Тэўтонскаму ордэну (дакумэнт прызнаецца дасьледнікамі фальсыфікатам).

У Іпацьеўскім летапісе (Іпацьеўскі сьпіс) пад 1264 годам адзначаецца, што Войшалк з дапамогай валынскіх князёў Шварна і Васількі, помсьцячы сваім ворагам, захапіў іх гарады «*во Дявелътве и в [[Нальшаны|Нальщанехъ]]*». Мяркуецца, што да канца XIII стагодзьдзя Дзяволтва як асобная зямля з сваёй палітычнай арганізацыяй перастала існаваць і падпарадкавалася беспасярэдне вялікім князям літоўскім.

Гістарычныя крыніцы не захавалі пэўнай інфармацыі пра межы Дзяволтвы. Паводле гістарычнай традыцыі, захаванай, у прыватнасьці, у хроніцы Мацея Стрыйкоўскага, Дзяволтва прывязвалася да ракі Сьвятой. Гісторык Генрык Лаўмянскі зьвязваў Дзяволтву з населеным пунктам Дзевалтовам.

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 

Катэгорыя:Гісторыя Беларусі
Катэгорыя:Гісторыя Летувы
Рымвідас Пятраўскас

**Рымвідас Пятраўскас** (;  21 кастрычніка 1972 году, Вільня) — летувіскі гісторык. Доктар гісторыі (2001 год), прафэсар (2010 год), правадзейны сябра Акадэміі навук Летувы, з 1 красавіка 2020 году рэктар Віленскага ўнівэрсытэту.

## Біяграфія
У 1997 годзе скончыў гістарычны факультэт Віленскага ўнівэрсытэту. У 1996 годзе абараніў кандыдацкую дысэртацыю.

З 1998 году працаваў у Віленскім унівэрсытэце на катэдры гісторыі старажытнасьці і сярэднявечча. Стажыраваўся ў Базэльскім унівэрсытэце, Вольным унівэрсытэце Бэрліну, Грайфсвальдзкім унівэрсытэце, Ягелонскім унівэрсытэце ў Кракаве, Інстытуце Гердэра ў Марбургу. У 2001 годзе ў Віленскім унівэрсытэце абараніў доктарскую дысэртацыю пра склад і структуру літоўскай арыстакратыі канца XIV—XV стагодзьдзяў («Lietuvos diduomenė XIV a. pabaigoje — XV a.: sudėtis — struktūra — valdžia»).

З 2007 году — загаднік катэдры гісторыі старажытнасьці і сярэднявечча гістарычнага факультэту Віленскага ўнівэрсытэту. У 2012—2020 гадох — дэкан гістарычнага факультэта Віленскага ўнівэрсытэту. У студзені 2020 году стаў 86-м рэктарам Віленскага ўнівэрсытэту, прыняў абавязкі 1 красавіка 2020 году, у 441-ю гадавіну заснаваньня ўнівэрсытэту.

## Навуковая дзейнасьць
Дасьледуе палітычную і сацыяльную гісторыю Вялікага Княства Літоўскага (XIII—XVI ст.) і рэцэпцыю сучасным грамадзтвам сярэднявечча. Аўтар навуковых артыкулаў на ангельскай, летувіскай, нямецкай, польскай, расейскай мовах; падрыхтаваў да публікацыі і апублікаваў некалькі крыніцаў.

## Крыніцы

Катэгорыя:Летувіскія гісторыкі
Лясныя арэлі

***Лясныя арэлі*** ()&nbsp;— мастацкі фільм Міхаіла Пташука, зьняты ў 1975 годзе па сцэнарыю Інгі Пяткевіч у кінакампаніі Беларусьфільм. 

## Сюжэт

Бывалы вайсковы лётчык Ягораў быў прызначаны кіроўцам у піянэрскім лягеры. Ягораў намагаецца зразумець маладое пакаланьне. Кансэрватыўная старэйшая піянэрважатая Таісія Сямёнаўна пылка рэагуе на перапіску закаханых пятнаццацігадовых Насьці й Лёшы, якія праводізілі апошняе дзіцячае лета.   

Насьця не разумела: «чаму ёй нельга сябраваць з хлопцам?». Засмучаны Лёша, які быў не гатовы адстойваць свае пачуцьці як гэта робяць дарослыя,  вырашыў зьбегчы з лягера.   

## У ролях
* Алег Яфрэмаў&nbsp;— Ягораў 
* Нінэль Мышкова&nbsp;— Таісія Сямёнаўна 
* Марына Матвеенка — Насьця
* Барыс Лазараў&nbsp;— Лёша Зуеў 
* Ганна Камянкова&nbsp;— Сьвятлана 
* Станіслаў Франко&nbsp;— Стас

## Вонкавыя спасылкі
* Фільм «Лясныя арэлі»

 

Катэгорыя:Фільмы 1975 году
Катэгорыя:Фільмы XX стагодзьдзя
Катэгорыя:Дзіцячыя фільмы
Катэгорыя:Фільмы «Беларусьфільму»
Ян Цадроўскі

**Ян Цадроўскі** (3 сакавіка 1617, Пагост каля Слуцку — па 1682) — дзяржаўны і вайсковы дзяяч Вялікага Княства Літоўскага, мэмуарыст. Падчашы наваградзкі.

## Біяграфія
З шляхецкага роду Цадроўскіх гербу Адравонж, сын кальвіністаў Яна і Соф’і з Камароўскіх. Меў братоў Тамаша, Аляксандра і Стэфана, а таксама сястру Ганну.

Навучаўся разам з братам-блізьнюком Стэфанам у Караляўцы, потым у Кракаўскай акадэміі. У 1637 годзе на даручэньне бацькі разам з братамі пачаў служыць пры двары Багуслава Радзівіла. Шмат вандраваў разам з князем Заходняй Эўропай. Выконваў розныя даручэньні Багуслава Радзівіла. У 1655 годзе, за часамі вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667), уцёк зь сямʼёй на Жамойць пад пратэкцыю швэдаў. Вярнуўся, вазіў маскоўскаму гаспадару Аляксею Міхайлавічу пад Друю пэтыцыю менскай шляхты. У 1658 годзе браў удзел у баявых дзеяньнях менскай шляхты супраць маскоўскага войска, у 1660 годзе правёў дывізію Стэфана Чарнецкага ад Сьвержаню да ракі Бярэзіны.

Меў вялікі аўтарытэт сярод шляхты Менскага ваяводзтва, быў электарам Яна Казімера і Яна Сабескага, соймавым паслом.

Пакінуў каштоўны дыярыюш, у якім апісаў ня толькі сямейныя справы, але і падзеі, якія бачыў сам або пра якія чуў ад іншых. Апошні эпізод, апісаны ў дыярыюшы, — жахлівае зьнішчэньне ў 1682 годзе Віленскага кальвінскага збору.

Першы раз ажаніўся з Мар’янай Швяйкоўскай, другі — з Ганнай, дачкой Рыгора Мірскага, стражніка вялікага літоўскага, трэці — з Софʼяй Рымвідаўнай. У другім шлюбе меў сына Рыгора (нар. 1651) і дачку Софʼю (нар. 1653).

## Ліцьвіны

Пакінуў сьведчаньне з вандроўкі 1637 году, што ў ваколіцах Любэку і Гамбургу — колішнім памежжы германцаў з палабскімі славянамі (люцічамі і хаўруснымі ім плямёнамі) — «*…мы напаткалі мужыкоў, якія размаўлялі на мяшаным нямецка-літоўскім дыялекце; сваё паходжаньне яны вядуць ад [[Герулы|герулаў]], продкаў [[Ліцьвіны|ліцьвінаў]]*».

## Заўвагі

## Крыніцы

## Літаратура
* Коршунаў А. Успаміны Яна Цадроўскага // Беларуская літаратура. Вып. 5. — , 1977. С. 154—167.
* 

Катэгорыя:Аўтары дзёньнікаў
Мікіта Вайлупаў

**Мікі́та Вайлу́паў** ( 30 ліпеня 1995 году, Віцебск) — беларускі гандбаліст партугальскага клюбу «Бэнфіка» і нацыянальнай зборнай Беларусі. Майстар спорту. Выступае на пазыцыі скрайняга.

## Кар’ера
Выхаванец віцебскай школы гандболу. Дарослую кар’еру пачынаў у наваполацкім клюбе ГК імя Лёвіна. У 2012 годзе перайшоў у менскае «Дынама», а таксама некаторы час выступаў у арэндзе ў сталічным «Аркатроне». У 2014 годзе, пасьля таго як «Дынама» спыніла існаваньне, далучыўся да сталічнага СКА, дзе зь цягам часу стаў адным з асноўных гульцоў.

У траўні 2019 году склаў трохгадовы кантракт з БГК імя Мяшкова, які пачаў дзеіць у ліпені. У лістападзе 2021 году стала вядома, што з сэзону 2022—2023 гадоў Вайлупаў далучыцца да вугорскага «Вэспрэму», падпісаўшы кантракт на два сэзоны. У вугорскай камандзе гуляў у Лізе чэмпіёнаў і двойчы за два сэзоны стаў чэмпіёнам краіны. У ліпені 2025 году прыяднаўся да партугальскай «Бэнфікі», склаўшы толькі аднагадовы кантракт.

## Дасягненьні
**БГК**:
* Чэмпіён Беларусі: 2020
* Уладальнік Кубка Беларусі: 2019, 2020

**«Вэспрэм»**:
* Чэмпіён Вугоршчыны: 2024, 2025

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Старонка на Эўрапейскай гандбольнай фэдэрацыі.

Катэгорыя:Беларускія гандбалісты
Эндаэтнонім

**Эндаэтнонім** (ад  'усярэдзіне, удома',  'этнас' і  'імя, назва') або **саманазва** — варыянт этноніму, назва народа або этнічнай супольнасьці, якую прысвойваюць сабе выхадцы зь яе і якая часта адрозьніваецца ад той, якой яны называюцца ў навуковай літаратуры або ў навакольным асяродзьдзі (экзаэтнонім). Утвараецца і ўжываецца ў асяродзьдзі этнасу і характарызуецца найбольшай гістарычнай устойлівасьцю і трываласьцю.

Да прыкладу, этнас, што мае эндаэтнонім «дойч», па-беларуску называецца «немцы», па-італьянску — «тэдэско», па-сербску — «швабы»; афіцыйная назва фінаў — эндаэтнонім *суомалайсэт*, вугорцаў — эндаэтнонім *мадярок*.

Эндаэтнонімы з моваў асобных народаў часам перакладаюцца як «чалавек», «людзі», «сапраўдныя людзі» — такія назвы, як «айны», «ніўхі», «эскімосы», «чукчы», «мансі» ды іншыя. Таксама этнонімы «мардва», «марыйцы» і «удмурты» улучаюць корань «м-р», што ў мове гэтых народаў азначае «чалавек». Гэтая асаблівасьць эндаэтнонімаў адлюстроўвае такую ​​спэцыфічную асаблівасьць этнічнай самасьвядомасьці, як этнацэнтрызм, у прыватнасьці, уяўленьне пра тое, што іншыя народы «ня людзі». Яна ўзьнікла ў выніку нібыта браку ў іх вэрбальнасьці, то бок мовы, бо звычайна яе не разумелі суседзі.

## Крыніцы

Катэгорыя:Мовазнаўства
Катэгорыя:Анамастыка
Катэгорыя:Імёны