Дэкадэнцтва

**Дэкадэ́нцтва**, таксама **[[Дэкаданс|дэкада́нс]]** ці яшчэ **ўпа́дніцтва** (ад , )&nbsp;— плынь у літаратуры і мастацтве канца XIX&nbsp;— пачатку XX ст., якая характарызуецца эстэтызмам, індывідуалізмам і амаралізмам. Часам упадніцтва разглядаюць як злучнае зьвяно паміж рамантызмам ХІХ стагодзьдзя і мадэрнізмам ХХ стагодзьдзя. Яшчэ адзін назоў гэтай літаратурнай і эстэтычнай плыні&nbsp;— **[[fin de siècle]]** ().

## Паходжаньне
Тэрмін «дэкадэнцтва» выкарыстоўваўся ўжо ў XVIII стагодзьдзі і сустракаецца, напрыклад, у Мантэск’ё. У той час яно вызначалася як тэндэнцыя ў паэзіі рымскіх паэтаў позьняй антычнасьці, якая характарызавалася ірацыяналізмам, пэсімізмам і эмацыянальнасьцю. Першапачаткова гэты тэрмін меў прыніжальны характар, але ў XIX стагодзьдзі францускія паэты сталі надаваць яму пазітыўнае значэньне. Пэўны пэрыяд гэты тэрмін атаясамліваўся з тэндэнцыямі францускіх сымбалістаў (такіх як Шарль Бадлер, Поль Вэрлен і Арцюр Рэмбо). У публіцыстычным зьмесце&nbsp;— асабліва ў галіне псыхалёгіі і парапсыхалёгіі&nbsp;— рабіліся спробы вызначыць дэкадэнства ці ўпадніцтва як разнавіднасьць «нэўрозу». У такім ключы ў 1868 годзе ў прадмове да «Красак зла» Шарля Бадлера Тэафіль Гат’е інтэрпрэтаваў панятак «упадніцтва». Слова *décadence*, якое выкарыстоўваецца ў вершы Поля Вэрлена «Langueur», мае падобнае значэньне.

Тэрмін быў папулярызаваны Анатолем Бажу, які заснаваў часопіс *Le Décadent* у 1886 годзе.

На дэкадэнцтва моцна паўплываў г. зв. гатычны раман, у прыватнасьці раман «Споведзь ангельскага пажыральніка опіюму» Томаса дэ Квінсі, а таксама творы Эдгара Алана По, Джона Кітса і менш вядомага Джорджа Краба.

Твор «Наадварот» Жарыса-Карла Юісманса лічыцца «бібліяй дэкадэнцкай літаратуры».

## Дэкадэнцкая літаратура

Да пісьменьнікаў-дэкадэнтаў прылічалі ў Вялікабрытаніі Алджэрнана Сўінбэрна, Макса Бірбама, а таксама папулярную пісьменьніцу Марыю Карэлі, у Ірляндыі&nbsp;— Оскара Ўайльда, Джорджа Мура, у Італіі&nbsp;— Габрыэле д’Анунцыё, Арыга Бойта, у Аўстрыі&nbsp;— Артура Шніцлера, Петэра Альтэнбэрга, у Польшчы&nbsp;— Станіслава Пшыбышэўскага, Леапольда Стафа, у Францыі&nbsp;— Жарыса-Карла Юісманса, Жуля Барбэ д’Арэвільі, Жазэфа Пэлядана, Рашыльд, Жана Лярэна, Жан дэ Ля Вадэр, у Бэльгіі&nbsp;— Жоржа Радэнбаха і Эміля Вэрхарна, у Расеі&nbsp;— Інакенція Аненскага, Канстанціна Бальмонта, Хвёдара Салагуба, Зінаіду Гіпіюс. У Швэцыі пісьменьнік Яльмар Сёдэрбэрг належыць да ўпадніцкай літаратурнай плыні. У Румыніі прадстаўнікамі дэкадэнцтва зьяўляюцца Матэю Караджале, Ён Віня. У Чэхіі галоўным прадстаўніком упадніцтва лічыцца Карэл Главачэк. У Гішпаніі ўпадніцтва прэзэнтуе Рамон Марыя дэль Валье Інклан. Сярод нямецкіх упаднікаў варта прыгадаць пісьменьніка Оскара Шмітца.

Адносна слаба быў прадстаўлены дэкадэнцкі эстэтызм у краінах Новага сьвету, у тым ліку ў ЗША. У ЗША дэкадэнтамі лічацца такія пісьменьнікі, як Робэрт Чэмбэрс і Вінцэнт О’Саліван.

## Дэкадэнцкае мастацтва
Дэкадэнцкія матывы, сюжэты і вобразы ўсьлед за літаратурай пачалі праяўляцца ў графіцы, жывапісе, скульптуры.
Сярод мастакоў і мастачак дэкадэнцкага кшталту можна вылучыць наступных: Альфрэд Кубін (Аўстрыя), Жан Дэльвіль, Фэлісьен Ропс, Эжэн Лярманс (Бэльгія), Обры Бэрдсьлі (Ангельшчына), Франц фон Штук (Нямеччына), Гюстаў Маро, Марыс Д’юмон (Францыя) і інш.

## Дэкадэнцтва ў Беларусі
У Беларусі эстэтыка дэкадэнцтва паўплывала на творчасьць мастакоў Віцебскай школы (К. Малевіч, М. Шагал, Р. Фальк), Я. Драздовіча і інш. У літаратуры праявы дэкадэнцкага сьветаўспрыманьня (адчуваньне трагічнай наканаванасьці чалавечага існаваньня, надзвычайны суб’ектывізм, ускладненая, цьмяная сымболіка) характэрны асобным творам Цёткі, М. Багдановіча, Я. Купалы, М. Гарэцкага, З. Бядулі, А. Гаруна і інш.

## Крыніцы

Катэгорыя:Мастацкая літаратура
Катэгорыя:Сымбалізм (мастацтва)
Катэгорыя:Літаратурныя кірункі