Эстонія

**Эсто́нія** (), афіцыйна *Эсто́нская Рэспу́бліка* (, ) — краіна ў паўночнай Эўропе на ўзьбярэжжы Балтыйскага мора. На поўначы амываецца Фінскай затокай, на захадзе — Балтыйскім морам; на поўдні Эстонія мяжуе з Латвіяй, на ўсходзе з Расеяю, а таксама мае марскую мяжу зь Фінляндыяй на поўначы й Швэцыяй на захадзе.

Тэрыторыю Эстоніі, акрамя матэрыковае часткі, складаюць яшчэ 2222 астравы ў Балтыйскім моры агульнай плошчай 45 227 км² (зь іх 42 388 км² сушы). Клімат — вільготна-кантынэнтальны.

Эстонія — дэмакратычная парлямэнцкая рэспубліка, падзеленая на пятнаццаць паветаў; сталіца й найбольшае места — Талін. З насельніцтвам 1,3 мільёны Эстонія ёсьць адной з найменш населеных краінаў Эўразьвязу, Эўразоны, НАТО і Шэнгенскае зоны. Эстонцы належаць да фінскіх народаў, а эстонская мова — да фіна-вугорскае групы, набліжаная да фінскае й саамскіх моваў і аддалена павязаная з вугорскай.

Эстонія разьвітая краіна з высокапрыбытковай эканомікай. Яна сябар Арґанізацыі эканамічнага супрацоўніцтва й разьвіцьця.

## Гісторыя

У старажытныя часы Эстонія была заселеная плямёнамі фіна-вуграў. Хрысьціянства прыйшло на эстонскую зямлю, калі нямецкія крыжакі й датчане заваявалі краіну ў 1227 годзе. За сваю гісторыю Эстонія знаходзілася пад уладай розных замежных захопнікаў: крыжакоў, Даніі, Швэцыі, Рэчы Паспалітае, і ўрэшце рэшт Расейскае імпэрыі. Ажно да 1918 году пануючаю клясай заставаліся астзэйскія немцы, рэшткі якіх зьехалі ў Нямеччыну пасьля Другое сусьветнае вайны.

Пасьля кастрычніцкага перавароту й распаду Расейскае імпэрыі Эстонія 24 лютага 1918 году абвясьціла незалежнасьць. У чэрвені 1940 году краіна была ґвалтоўна інкарпараваная ў Савецкі Саюз згода з савецка-нацысцкаю змовай. З 1941 па 1944 год Эстонія была пад нямецкай акупацыяй, потым — зноў у складзе СССР. Незалежнасьць Эстоніі адноўленая 20 жніўня 1991 году пасьля балтыйскае Пяючае рэвалюцыі й распаду СССР.

Пасьля канчатковага вываду расейскіх войскаў 31 жніўня 1994 году Эстонія змагла разьвіваць актыўныя сувязі з Заходняю Эўропай. 29 сакавіка 2004 году Эстонія далучылася да NATO, а 1 траўня 2004 году — да Эўрапейскага Зьвязу.


StoneCistGraves.jpg
Johannes Pääsuke 214 312.jpg
Poska signing the Treaty of Tartu.jpg|Тартуская мірная дамова


## Палітычны лад

Эстонія ёсьць унітарнай дэмакратычнаю рэспублікай. Прэзыдэнт абіраецца аднапалатным парлямэнтам на пяць гадоў. Выканаўчая ўлада ажыцьцяўляецца ўрадам, які фармуецца прызначаным прэзыдэнтам прэм’ер-міністрам і складаецца з 14 міністраў. Урад прызначаецца прэзыдэнтам са згоды парлямэнту.

Заканадаўчая ўлада належыць аднапалатнаму парлямэнту (Рыйгікогу —  — «Дзяржаўная асамблея»), што складаецца з 101 дэпутата й абіраецца на 4 гады.

Судовая ўлада прадстаўленая Нацыянальным судом (), які складаецца з 17 судзей. Намесьнік Нацыянальнага суду пажыцьцёва прызначаецца парлямэнтам з намінацыі прэзыдэнта.

У 2005 г. грамадзяне Эстоніі ўпершыню ў сьвеце змаглі ўдзельнічаць выбарах органаў мясцовага самакіраваньня праз Сеціва. У 2007 г. галасаваць празь Сеціва можна было на парлямэнцкіх выбарах.


Gobierno de Estonia, Tallinn, Estonia, 2012-08-05, DD 02.JPG|Парлямэнт Эстоніі
Riigikohus.jpg|Нацыянальны суд


## Адміністрацыйны падзел


Файл:Eesti maakonnad 2006 blue.svg|350пкс|справа|Акругі Эстоніі
poly 149 174 230 291 137 327 40 263 Хіюмаа
poly 197 110 338 228 338 319 263 375 203 242 Ляэнэмаа
poly 225 294 271 387 233 585 38 511 21 363 Саарэмаа
poly 534 33 567 172 515 174 492 245 421 185 342 240 246 141 Хар’юмаа
poly 531 35 567 168 514 176 572 197 569 221 594 244 597 263 666 247 693 192 670 170 666 85 Ляэнэ-Вірумаа
poly 669 77 667 170 693 192 665 246 704 273 805 244 874 107 Іда-Вірумаа
poly 340 240 422 185 490 246 475 314 443 318 433 308 374 323 338 322 Рапламаа
poly 270 375 337 318 373 327 433 307 486 314 477 352 453 361 449 408 484 421 446 495 345 546 Пярнумаа
poly 476 309 515 173 573 197 569 223 594 243 596 275 546 317 505 340 484 335 491 313 Ярвамаа
poly 454 365 479 348 482 334 505 338 545 319 597 366 602 479 591 454 560 462 527 507 458 486 487 418 445 401 Вільяндзімаа
poly 597 367 546 316 597 265 665 246 707 274 735 310 684 344 Йыгевамаа
poly 600 365 676 347 748 300 809 443 731 412 662 452 637 439 591 461 Тартумаа
poly 525 512 556 461 637 442 662 453 658 495 632 501 652 588 622 598 Валгамаа
poly 656 492 660 452 732 412 806 445 840 514 756 522 753 501 Пыльвамаа
poly 634 502 659 493 756 502 756 521 816 524 765 612 654 619 Вырумаа

Эстонія мае ў сваім складзе 15 адміністрацыйных адзінак — акругаў:

* Акруга Хар’ю (*Harjumaa*)
* Акруга Хію (*Hiiumaa*)
* Акруга Іда-Віру (*Ida-Virumaa*)
* Акруга Ярва (*Järvamaa*)
* Акруга Йыґева (*Jõgevamaa*)
* Акруга Ляэнэ (*Läänemaa*)
* Акруга Ляэнэ-Віру (*Lääne-Virumaa*)
* Акруга Пярну (*Pärnumaa*)
* Акруга Пыльва (*Põlvamaa*)
* Акруга Рапла (*Raplamaa*)
* Акруга Саарэ (*Saaremaa*)
* Акруга Тарту (*Tartumaa*)
* Акруга Валга (*Valgamaa*)
* Акруга Вільяндзі (*Viljandimaa*)
* Акруга Выру (*Võrumaa*)

Воласьці падзяляюцца на муніцыпалітэты двух тыпаў: месты (*linn*) і воласьці (*vald*). Пасьля адміністрацыйнайёк рэформы ў краіне налічваецца 79 муніцыпалітэтаў, зь іх 14 мескіх і 65 валасных. Воласьці маюць самакіраваньне.

## Геаграфія

Эстонія ляжыць на ўсходнім узьбярэжжы Балтыйскага мора на паўночна-ўсходняй частцы Ўсходне-эўрапейскае плятформы, між 57,3° і 59,5° паўночнае шырыні; і 21,5° і 28,1° заходняе даўжыні. Сярэдняя вышыня над узроўнем мора — усяго 50 мэтраў. Найвышэйшы пункт Эстоніі — Суур Мунамяґі на паўднёвым усходзе краіны (318 м).

Прыродныя рэсурсы Эстоніі складаюць гаручыя лупнякі (альбо кукэрсыт) і вапняк. На 2012 г. 52 % земляў Эстоніі былі пад лясамі, што рабіла краіну 2-й у Эўропе па ступені лясістасьці. Найбольш распаўсюджаныя дрэвы — хвоя, елка й бяроза. Эстонія мае больш за 1400 азёраў (большая частка зь якіх вельмі малыя, самае вялікае — возера Пэйпсі — мае 3555 км²), шматлікія балоты й узьбярэжжа даўжынёю 3794 км з шматлікімі затокамі, пралівамі, бухтамі. Найдаўжэйшыя рэкі — Выганду (162 км), Пярну (144 км) і Пылтсамаа (135 км). Колькасьць астравоў разам з выспамі складае прыкладна 2355, самыя вялікія (якія таксама асобныя акругі) — Саарэмаа й Хіюмаа.

Эстонія знаходзіцца ў пераходнай зоне між марскім і кліматам. Чатыры пары году маюць прыкладна аднолькавую працягласьць. Найцяплейшы месяц — ліпень (сярэдняя тэмпэратура 16,3—18,1&nbsp;°C), найхаладнейшы — люты (-3,5—-7,6&nbsp;°C). Сярэднегадавая тэмпэратура — 6&nbsp;°C. Сьнег звычайна ляжыць зь сярэдзіны сьнежня да канца сакавіка.

## Эканоміка

Эстонія — сябра Эўрапейскага Зьвязу, буйнейшае ў сьвеце эканамічнае зоны. Пасьля аднаўленьня незалежнасьці краіны ў 1991 годзе адбылася прыватызацыя большасьці энэрґетыкі, тэлекамунікацыяў, чыгункі й іншых прадпрыемстваў.

Эстонія сталася адной з найбольш дынамічна разьвіваных эканомікаў усходняе Эўропы і нават сьвету. Яна першаю з былых рэсублікаў СССР выйшла на ўзровень вытворчасьці 1990 году й перавысіла яго. Самым цяжкім з эканамічнага пункту гледжаньня годам для краіны быў 1999, пад уплывам фінансавае крызы ў Расеі 17 жніўня 1998 году Эстонія была другой балтыйскаю краінай, якая далучылася да Сусьветнае гандлёвае арґанізацыі (у лістападзе 1999 году). Ужо да канца 2002 году Эстонія выканала большасьць патрабаваньняў для сяброўства ў Эўрапейскім Зьвязе, і 1 траўня 2004 году сталася сябрам ЭЗ.

Важным чыньнікам буйнага росту эканомікі Эстоніі ёсьць інвэстыцыі фінляндзкіх прадпрыемстваў, што пераносяць шмат вытворчасьці на тэрыторыю краіны.

Моцна разьвіты сэктар інфармацыйных тэхналёґіяў. Эстонія займае першыя месцы ў сьвеце па карыстаньні Інтэрнэтам і выкарыстаньні найноўшых сродкаў сувязі.

У 1994 годзе Эстонія сталася першаю ў сьвеце краінаю, якая перайшла на плоскую шкалу падаткаў, пры якой прыбытак любога памеру абкладаецца па адзіным тарыфе (26%). У студзені 2005 году падатак на даходы фізычных асобаў быў зьменшаны да 24%.

1 студзеня 2011 году Эстонія далучылася да эўразоны — эстонская крона была замененая на эўра. У 2012 г. сярэдні заробак у Эстоніі складаў 800 эўра, сярэдняя пэнсія — каля 350 эўра.

З 2014 году ў Эстоніі працуе праґрама «электроннага рэзыдэнцтва», якая дазваляе неэстонцам атрымаць доступ да эстонскіх паслугаў, рэгістраваць прадпрыемствы, падпісваць дакумэнты, абменьвацца зашыфраванымі дакумэнтамі, карыстацца Інтэрнэт-банкінгам, запаўняць падатковыя разьлікі й пісаць мэдычныя рэцэпты.

## Насельніцтва

Амаль семдзясят адсоткаў насельніцтва складаюць этнічныя эстонцы, астатнія — пераважна расейцы, якія жывуць галоўным парадкам у прамысловым паўночным рэґіёне краіны ці ў сталіцы Таліне. Таксама маецца невялікая група этнічных фінаў.

Паводле перапісу ад 2011 году, этнічны склад Эстоніі наступны:
* 68,7% эстонцы
* 24,8% расейцы
* 1,7% украінцы
* 0,9% беларусы
* 0,6% фіны
* 3,3% іншыя

На травень 2012 году ў Эстоніі было 1,364 млн жыхароў, зь іх 68,5 % — эстонцаў і 1,2 % — беларусаў.

## Рэліґія
Як і ў Латвіі, вернікамі сябе вызначае даволі малая частка насельніцтва Эстоніі (каля аднае траціны). Большасьць вернікаў Эстоніі належаць да лютэранскае канфэсіі. Расейская мяншыня спаведуе праваслаўе. Пры гэтым традыцыйна высокая пашана аддаецца традыцыйным паганскім вераваньням.

Прыкладна 32% насельніцтва залічвае сябе да пэўнае рэліґіі:

* 14,8% Эстонская Эванґелічная Лютэранская Царква
* 13,9% праваслаўныя
* прыкладна 6000 баптысты
* прыкладна 6000 каталікі

Таксама маюцца больш дробныя групы пратэстанцкіх і юдэйскіх вернікаў.

## Мова
Дзяржаўная мова Эстоніі — эстонская. Шырока распаўсюджаныя расейская й анґельская.

## Культура

Эстонія вядомая як краіна з найвышэйшым у сьвеце ўзроўнем пісьменнасьці.

## Крыніцы

## Літаратура
* 

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйная старонка эстонскае дзяржавы (''e''Riik)
* Віртуальны гід па Эстоніі
* Estonica — Эстонія ад A да Z
* Краявіды Эстоніі
* Мапа Эстоніі