Сяргей Эйзэнштэйн

**Сяргей Эйзэнштэйн** (, ; 23 студзеня 1898, Рыга, Расейская імпэрыя — 11 лютага 1948, Масква, СССР) — савецкі кінарэжысэр, таксама зрабіў унёсак і ў тэатральнае савецкае жыцьцё. Доктар мастацтвазнаўства (1939 год), аўтар фундамэнтальных працаў па тэорыі кінэматографу. Знакаміты дзякуючы фільмам «Стачка» (1925), «Браняносец „Пацёмкін“» (1925), «Кастрычнік» (1927), і асабліва «Аляксандар Неўскі» (1938) і «Іван Жахлівы» (1944).

## Біяграфія
### Раньнія гады
Сяргей Эйзэнштэйн нарадзіўся 11 (23) студзеня 1898 году ў Рызе ў нямецка-расейскай сям’і інжынэра з габрэйскімі каранямі, архітэктара, сапраўднага стацкага саветніка з 1917 году, Міхаіла Восіпавіча Эйзэнштэйна й Юліі Іванаўны народжанай Канецкай, дачкі заможнага гандляра.

У 1905 годзе малы Сяргей разам з маці зьехаў у Санкт-Пецярбург, Эйзэнштэйн зь дзяцінства вывучаў тры замежныя мовы. У 1909 годзе бацькі разьвяліся, і па рашэньні суду хлопчык застаўся з бацькам, у той час як маці зьехала на сталае жыхарства ў Францыю. Скончыў Рыскае рэальнае вучылішча, вучыўся ў Петраградзкім інстытуце грамадзянскіх інжынэраў, дзе вывучаў архітэктуру й праектаваньне, прафэсію свайго бацькі. Увесну 1918 году Эйзэнштэйн ўступіў добраахвотнікам у Чырвоную армію, нягледзячы на тое, што ягоны бацька падтрымаў белы рух.

У 1920 годзе Эйзэнштэйна накіравалі ў Акадэмію Генэральнага штабу, дзе ён вучыўся на ўсходнім аддзяленьні, японскай мове. Эйзэнштэйн паступіў мастаком у Першы працоўны тэатар Пралеткульта. У 1921—1922 гадох навучаўся ў Дзяржаўных вышэйшых рэжысэрскіх майстэрнях (ГВЫРМ) пад кіраўніцтвам Усевалада Мэерхольда. Быў рэжысэрам тэатру Пралеткульта («Мэксыканец», «Чуеш, Масква!», «Процівагазы», ​​«Мудрэц»), выкладаў розныя дысцыпліны. Эйзэнштэйн цесна супрацоўнічаў з групай Уладзімера Маякоўскага, у яго часопісе «ЛЕФ» у 1923 годзе апублікаваў свой творчы маніфэст «Мантаж атракцыёнаў».

### Камандзіроўка за мяжу
У кастрычніку 1928 году Эйзэнштэйн разам са сваёй здымачнай групай, куды ўваходзілі Рыгор Аляксандраў і апэратар Эдуард Тысэ, адправіўся ў падарожжа за мяжу з мэтай вывучэньня заходняга вопыту. Гэта была афіцыйная паездка, мэтай якой было даць магчымасьць Эйзенштэйну й ягонай здымачнай групе больш даведацца аб гукавым кіно, а таксама асабіста прадставіць капіталістычнаму захаду вядомых савецкіх артыстаў. Наступныя 2 гады Эйзэнштэйн шмат падарожнічаў і выступаў па Бэрлінскім радыё, чытаў лекцыі ў Гамбургу, Бэрліне, Лёндане, Кембрыдзкім унівэрсытэце, Антвэрпэне, Амстэрдаме й Парыжы, зрабіў даклад «інтэлектуальнае кіно» ў Брусэльскім унівэрсытэце. У Швайцарыі ў 1929 годзе Эйзэнштэйн выступаў у якасьці кансультанта адукацыйнага дакумэнтальнага фільму аб абортах, рэжысэрам якога быў Эдуард Тысэ. Фільм выйшаў пад назвай «Frauennot — Frauenglück» («Гора й радасьць жанчыны»).

У 1930 годзе Эйзэнштэйн заключыў кантракт з кінакампаніяй Paramount Pictures на экранізацыю рамана Тэадора Драйзэра «Амэрыканская трагедыя». Разам з Айворы Мантэгю й Рыгорам Аляксандравым пры садзейнічаньні Драйзэра пачаў працу над сцэнарам. Празь месяц Paramount адмовілася ад ягонага сцэнара. З дапамогай пісьменьніка Эптана Сынклера Эйзэнштэйн прыступіў да здымак фільму «Няхай жыве Мэксыка!». Аднак пасьля таго, як было зьнята 75 тысячаў мэтраў, Ёсіф Сталін накіраваў яму тэлеграму з прапановай вярнуцца ў СССР.

Пасьля вяртаньня ў 1932 годзе Эйзэнштэйн заняўся навуковай і пэдагагічнай дзейнасьцю, стаў загадчыкам катэдры рэжысуры Дзяржаўнага інстытуту кінэматаграфіі ў 1935 годзе атрымаў званьне заслужанага дзеяча мастацтваў РСФСР. Эйзэнштэйн пісаў артыкулы, склаў праект праграмы па тэорыі й практыцы рэжысуры, на аснове прачытаных лекцыяў пачаў складаць кнігу «Рэжысура».

## Фільмаграфія
### Рэжысэр
# 1923 — Дзёньнік Глумава
# 1924 — Стачка («Чортава гняздо», «Гісторыя стачкі»)
# 1925 — Браняносец «Пацёмкін» («1905 год»)
# 1927 — Кастрычнік («Дзесяць дзён, якія ўзрушылі сьвет»)
# 1929 — Штурм Ля Сараса / *The Storming of La Sarraz* (в суаўтарстве з Айварам Мантагю и Гансам Рыхтэрам)
# 1929 — Старае і новае («Генэральная лінія»)
# 1930 — Сэнтымэнтальны раманс / *Le Romance sentimentale*
# 1931 — дакумэнтальны фільм пра Мэксыку «Землятрус у Аахаке»
# 1931 — няскончаны фільм «Хай жыве Мэксыка!» (в 1979 году доработан Рыгорам Аляксандравым)
# 1933 — Эйзэнштэйн у Мэксыцы / *Eisenstein in Mexico* (дакумэнтальны)
# 1933 — Бура над Мэхіка
# 1934 — Дзень сьмерці / *Death Day* (кароткамэтражны)
# 1935—1937 — Бежын луг (зьнішчаная карціна, адноўленая ў якасьці фотафільма Навумам Клейманам і Сяргеем Юткевічам)
# 1938 — Аляксандар Неўскі
# 1940 — Час на Сонцы / *Time in The Sun* (дакумэнтальны; у суаўтарстве з Рыгор Аляксандравым)
# 1941 — Мэксыканская сымфонія / *Mexican Symphony*
# 1941 — Свабодная зямля / *Land of Freedom*
# 1941 — Ідал надзеі / *Idol of Hope*
# 1941 — Здабыцьцё крыжа / *Conquering of Cross*
# 1941 — Сямёна свабоды / *Seeds of Freedom* (у суаўтарстве з Гансам Бюргерам)
# 1944 — Іван Жахлівы (1-я сэрыя)
# 1945 — Іван Жахлівы (2-я сэрыя, сказ другі — «Баярская змова»), у пракаце з 1958 году
# 1946 — Іван Жахлівы (няскончаны, 3-я сэрыя)

### Сцэнарыст
# 1924 — Стачка («Чортава гняздо», «Гісторыя стачкі»)
# 1927 — Кастрычнік («Дзесяць дзён, якія ўзрушылі сьвет»)
# 1929 — Старае і новае («Генэральная лінія»)
# 1935—1937 — Бежын луг
# 1938 — Аляксандар Неўскі
# 1944 — Іван Жахлівы (1-я сэрыя)
# 1945 — Іван Жахлівы (2-я сэрыя, сказ другі — «Баярсая змова»), у пракаце з 1958 году
# 1946 — Іван Жахлівы (няскончаны, 3-я сэрыя)

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Сяргей Эйзэнштэйн на сайце Internet Movie Database
* Бібліятэка кінамастацтваў Сяргей Эйзэнштэйна
* Сяргей Эйзэнштэйн на сайце часопіса «Сэанс»

Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы
Катэгорыя:Нарадзіліся 23 студзеня
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1898 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Рызе
Катэгорыя:Памерлі 11 лютага
Катэгорыя:Памерлі ў 1948 годзе
Катэгорыя:Памерлі ў Маскве
Катэгорыя:Савецкія кінарэжысэры
Катэгорыя:Ляўрэаты Сталінскай прэміі
Катэгорыя:Пахаваныя на Новадзявочых могілках