Нарцыза Жмыхоўская

**Нарцыза Жмыхоўская** (, поўнае імя: *Narcyza Kazimiera Józefa Żmichowska*; 4 сакавіка 1819, Варшава — 25 сьнежня 1876, Варшава) ― польская пісьменьніца, паэтка, грамадзкая дзяячка, адна зь піянэрак польскага фэмінізму. Аўтарка фэмінісцкага рамана «Паганка».

## Жыцьцяпіс

Нарадзілася ў Варшаве, куды прывезьлі нараджаць ейную маці, якая памерла праз тры дні пасьля родаў. Нарадзілася ў беднай памешчыцкай сям’і, якая страціла маёмасьць з-за пазбаўленьня спадчыны ейнай бабулі. Бацька Ян Жмыхоўскі быў пісарам на саляной капальні ў Новым Мясьце над Піліцай. Выхоўвалася ў сваякоў на Падляшшы. Навучалася ў пансыянаце Зузаны Вільчынскай, а потым у Інстытуце гувэрнантак у Варшаве, дзе ейнай настаўніцай была Клеманціна Танска-Гофман. У 1838 годзе стала гувэрнанткай у сям’і графаў Замойскіх.

У Парыжы, куды яна паехала зь сям’ёй Замойскіх, Жмыхоўская сустрэла свайго брата Эразма, эмігранта пасьля Лістападаўскага паўстаньня. Значны ўплыў на Жмыхоўскую зрабілі ягоныя левыя погляды і знаходжаньне ў сям’і Замойскіх, у тым ліку крытычнае стаўленьне да арыстакратыі.

На заклік і пад кіраўніцтвам брата яна пачала грунтоўную вучобу ў Парыскай нацыянальнай бібліятэцы ў Францыі, вывучаючы творы Готфрыда Ляйбніца, Ягана Фіхтэ, Аўгуста Шлегеля, Імануіла Канта, Фрыдрыха фон Шэлінга і Адама Міцкевіча. Яна была адной зь першых жанчынаў, якая прысутнічала на пасяджэньнях Францускай акадэміі .

Важнае месца ў ейных інтарэсах займала барацьба за польскую незалежнасьць. Знаходжаньне ў Францыі цалкам зьмяніла яе: яна стала эксцэнтрычнай, сьмела выказвала свае погляды і паліла цыгары на публіцы. Выдатнае веданьне францускай мовы і ўсебаковая адукацыя дазволілі ёй лёгка знайсьці працу хатняй настаўніцай для чатырох дзяцей Станіслава Кісялецкага ў маёнтку пад Ломжай. Яна часта езьдзіла ў Варшаву, дзе кантактавала зь мясцовай інтэлігенцыяй.

З 1842 па 1845 год Жмыхоўская жыла ў Жэчыцы, дзе вяла нелегальную вясковую школу і напісала свой самы вялікі твор «Паганка».

Пасьля выяўленьня г.зв. «змовы рамесьнікаў» у 1849 годзе яна трапіла ў турму, а потым пад хатні арышт.

З 1844 па 1845 г. заставалася ў Вялікай Польшчы, дзе прадавала нелегальны друк па загадзе Польскага дэмакратычнага таварыства.  У 1846 г. пераехала назад у Варшаву і ўстанавіла стыпэндыі дзяўчатам.

Пасьля сьмерці брата Жмыхоўская стварыла групу энтузіястак, у якую ўвайшлі эмансыпаваныя жанчыны з Варшавы, якія таксама ўдзельнічалі ў падпольлі ў 1842–1849 гадах. На працягу многіх гадоў яна вяла інтымнае і асабістае ліставаньне з сваёй вучаніцай Вандай Жэленьскай, а таксама з паплечніцай Бібіянай Марачэўскай. Гэтыя лісты і дасьледаваньні ейных твораў вельмі яскрава паказваюць лесьбійскую арыентацыю аўтаркі.

Пасьля Студзеньскага паўстаньня Жмыхоўская зноў паехала ў Парыж, дзе навучалася ў Сарбоне.

Яна памерла пасьля вяртаньня на радзіму з-за цяжкай хваробы. Пахаваная на Паванзоўскіх могілках у Варшаве.

## Творчасьць

Нарцыза Жмыхоўская плянавала дэбютаваць у Парыжы ў прозе на францускай мове, але пачала літаратурную дзейнасьць у Каралеўстве Польскім з паэзіі; і менавіта дзякуючы вершам набыла першапачатковую адносную папулярнасьць. Паэзіяй займалася таксама, праўда, радзей і пасьля выхаду рамана «Паганкі». У ейнай творчасьці ўсё ж пераважала проза. Галоўная тэма ейных самых раньніх твораў, датаваных першай паловай 1840-х гадоў, — пазыцыя творцы ў адносінах да мастацкіх і грамадзкіх абавязкаў, паміж мастацтвам і справай.

Раманы Н. Жмыхоўскай закраналі сацыяльныя праблемы і паказвалі герояў, якія настойліва дамагаюцца сваёй мэты. Пісьменьніца была прыхільніцай зьмены мэтаў нацыі: на зьмену рамантычным імкненьням да незалежнасьці, хутчэй асуджаным на правал, павінна было прыйсьці задавальненьне патрэбаў асобы як умовы грамадзкага дабрабыту.

Адзіны завершаны раман Н. Жмыхоўскай — «Паганка» (у поўнай вэрсіі выйшаў у 1846 годзе). Напісаны складанай для сёньняшняга чытача мовай, ён, аднак, цалкам сучасны — ягоная структура амаль нагадвае постмадэрнісцкія экспэрымэнты ХХ стагодхьдзя. У пэўным сэнсе, гэта раман-шкатулка — чытаючы яго, вы адкрываеце для сябе новыя гісторыі і альтэрнатыўныя сэнсы.

## Піянэрка польскага фэмінізму

Жмыхоўская была настаўніцай і выхавацелькай; ейныя погляды сфармаваліся ў апазыцыі да поглядаў сваёй настаўніцы Клеманціны Танскай-Гофман, якую яна абвінаваціла ў «мужчынскім пункту гледжаньня», кансэрватызьме і адсутнасьці патрыятызму. Жмыхоўская распрацавала праграму для навучаньня дзяўчынак. Яна лічыла, што жанчынам патрэбныя веды ў першую чаргу для таго, каб яны маглі прымаць сьвядомыя рашэньньі ў жыцьці і выбіраць іншыя формы грамадзкай дзейнасьці, акрамя звычайных функцыяў жонкі і маці.

Жмыхоўска заахвочвала жанчынаў ствараць паміж сабой «сястрынскія сувязі», бо іх падзяляе агульны лёс (яна нават увяла назву такой сувязі: «posiestrzenie» (*пасястэрства*)).

Дзейнасьць Жмыхоўскай зьвяртала ўвагу на ролю і значэньне адукацыі жанчынаў у грамадзтве.

## Творы
* *Poganka* (рамантычны раман, 1846)
* *Książka pamiątek* (раман на сутычцы рамантызму і пазытывізму, 1847-48 [часткі I-XII] i 1885 [часткі XIII-XIV], кніжнае выданьне 1861)
* *Dwoiste życie*
* *Czy to powieść?*
* *Ścieżki przez życie*
* *Biała róża* (раман)
* *Wolne chwile Gabryelli tom 1*
* *Wykład nauk przeznaczonych do pomocy w domowym wychowaniu panien*
* *Pewność* (вершы)
* *O Pawle Edmundzie Strzeleckim*.

## Крыніцы

Катэгорыя:Нарадзіліся 4 сакавіка
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1819 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Варшаве
Катэгорыя:Польскія літаратаркі
Катэгорыя:Польскія паэткі
Катэгорыя:Польскія фэміністкі
Катэгорыя:Фэміністкі
Катэгорыя:ЛГБТ
Катэгорыя:Памерлі ў Варшаве
Катэгорыя:Пахаваныя ў Варшаве
Катэгорыя:Памерлі 25 сьнежня
Катэгорыя:Памерлі ў 1876 годзе