Фара Вітаўта (Горадня)

**Касьцёл Найсьвяце́йшай Па́нны Мары́і**, больш вядомы як **Фа́ра Ві́таўта** — помнік архітэктуры XVI стагодзьдзя ў Горадні. Знаходзіўся ў цэнтры места, на заходнім баку Старога Рынку пры Замкавай вуліцы. Твор архітэктуры маньерызму з моцнымі гатычнымі рысамі, пазьней зазнаў перабудовы ў стылях клясыцызму, расейскай эклектыкі і нэагатычным. 8 сакавіка 1961 году з прычыны моцнай гістарычна-культурнай сымбалічнасьці помнік архітэктуры зьнішчылі савецкія ўлады. Да нашага часу захаваліся падмуркі.

## Гісторыя

### Вялікае Княства Літоўскае

Першы драўляны фарны касьцёл ў Горадні фундаваў у 1389 годзе вялікі князь Вітаўт. У 1494 годзе праводзілася рэканструкцыя касьцёла з ініцыятывы вялікага князя Аляксандра. У 1551 годзе касьцёл паўторна аднавілі з фундацыі вялікай княгіні Боны.

У 1584—1587 гадох замест драўлянага з фундацыі караля і вялікага князя Стэфана Баторыя збудавалі новы мураваны касьцёл. Відаць, яго праектавалі езуіт Ян Марыя Бэрнардоні і прыдворны архітэктар Юзаф Ройтэн, а будаўнічымі працамі кіраваў італьяскі архітэктар Антоні Дзікрап. У 1751 і 1782 гадох будынак касьцёла пацярпеў ад пажараў.

### Пад уладай Расейскай імпэрыі
Па трэцім падзеле Рэчы Паспалітай, калі Горадня апынулася ў складзе Расейскай імпэрыі, у 1804 годзе расейскія ўлады перадалі будынак касьцёла Ўрадавага сыноду Расейскай імпэрыі (Маскоўскай царкве). У 1807 годзе касьцёл рэканструявалі ў стылі клясыцызму і пераасьвяцілі ў саборную царкву Сьвятой Соф’і. У 1870 годзе архітэктар Гур’еў праводзіў рамонт будынка. 9 траўня 1892 годзе будынак касьцёла пацярпеў ад пажару, у выніку чаго абваліліся скляпеньні.

У 1896—1899 гадох расейскія ўлады перабудавалі касьцёл пад царкву-мураўёўку паводле праекту архітэктара Мікалая Чагіна.

### Найноўшы час
У 1919 годзе ўлады міжваеннай Польскай Рэспублікі вярнулі будынак каталікам. Тут пачаў дзеяць гарнізонны касьцёл. Па пажары ў 1923 годзе касьцёл перабудаваў архітэктар В. Гэнбэрг. У 1935 годзе па чарговым пажары, касьцёл рэканструявалі ў стылі наэготыкі (архітэктар А. Сасноўскі).

8 сакавіка 1961 году выканкам Гарадзенскага гарсавету дэпутатаў працоўных прыняў пастанову № 213 «Аб зносе аварыйнага будынка былога ваеннага касьцёла на Савецкай плошчы». Руйнаваньне помніка архітэктуры абгрунтоўвалася «генэральнай забудовай гораду». Брыгада падрыўнікоў зь «Ленвыбухпрама» (Ленінград) два дні мініравала так званы «аварыйны» касьцёл з магутнымі сьценамі ў 1,5, мэтры дзеля чаго выкарыстала 2 тоны выбуховага рэчыва. А 2-й гадзіне ночы з 28 на 29 лістапада 1961 году вайсковыя сапёры і супрацоўнікі КДБ выканалі загад. Вялізную гару абломкаў прыбралі за 2 дні.

## Архітэктура

### Драўляны касьцёл
Выгляд драўлянага касьцёла захавала гравюра Адэльгаўзэна і Цюнта 1568 году. Гэта быў 1-нэфавы будынак з 2-схільным дахам, да якога з паўднёвага боку далучалася званіца. Хоць касьцёл неаднаразова перабудоўваўся, аднак пра характар зьмяненьняў яго аб’ёмна-плянавальнай структуры няма дакладных сьведчаньняў.

### Мураваны касьцёл
Мураваны касьцёл — помнік архітэктуры маньерызму з моцнымі гатычнымі рысамі. Пачатковы яго выгляд схематычна перадае гравюра Тамаша Макоўскага 1600 году. Гэта была 3-нэфавая 8-слуповая базыліка зь зьвернутай да Старога Рынку гранёнай апсыдай прэзьбітэрыюму і закрысьціяй з паўночнага боку. Будынак накрываўся высокім сьпільчастым дахам, што ўласьціва готыцы. Нэфы перакрываліся крыжовымі скляпеньнямі, прычым цэнтральны быў крыху вышэйшым за бакавыя. Вышынную дынаміку падкрэсьлівала шмат’ярусная вежа на галоўным фасадзе з завяршэньнем у выглядзе рэнэсанснага мэталічнага купала. Вонкавыя сьцены каталікону ўмацоўваліся контрфорсамі ў выглядзе пілястраў, між якімі былі лучковыя аркі, якія разам з контрфорсамі ўтварылі своеасаблівую рэнэсансную аркаду. Вокны мелі стральчатую форму, што ўласьціва архітэктуры готыцы.

З усяго відаць, мастацкі разьвязак вонкавых сьценаў касьцёла грунтаваўся на кантраставым спалучэньні чырвонага колеру адкрытай муроўкі і белага колеру атынкаваных пілястраў. Гэта вельмі характэрны дэкаратыўны прыём для готыкі Вялікага Княства Літоўскага (падобная апрацоўка захавалася, прыкладам, у Мірскім замку або Мураванкаўскай царкве). Пазьней сьцены цалкам атынкавалі.

Некаторыя паверхі вежы мелі баявыя байніцы, што, відаць, было ўплывам моцнай традыцыі абарончай сакральнай архітэктуры ў Вялікім Княстве Літоўскім.

### Клясыцыстычная рэканструкцыя

Першая рэканструкцыя ў пачатку ХІХ ст. кардынальна не закранула структуры будынка. Касьцёл набыў рысы клясыцызму: завяршэньне вежы атрымала форму высокага шатра з гранёнай вежачкай, з бакоў касьцёла прыбудавалі нізкія прыдзелы.

### Маскоўская перабудова
Па моцным пажары 1892 году выгляд будынка зьмянілі да непазнавальнасьці. Касьцёл перабудавалі пад царкву-мураўёўку ў стылі расейскай эклектыкі паводле праекту расейскага архітэктара Мікалая Чагіна. Над дахам паставілі кампазыцыю зь пяці вежаў з купалам-цыбулінамі, а над званіцай — высокі шацёр таксама з купалам-цыбулінай, тым часам фасады апрацавалі іншымі элемэнтамі, уласьцівымі сярэднявечнаму дойлідзтву Маскоўскай дзяржавы: какошнікамі, броўкамі, парэбрыкам і г. д.

### Нэагатычная рэканструкцыя
Па вяртаньні касьцёлам каталікам адбылася рэканструкцыя, у выніку якой аднавілі высокі сьпічасты дах, а вежа атрымала сьціплае шатровае завяршэньне. Касьцёл набыў рысы нэаготыкі.

## Галерэя

### Гістарычная графіка

Horadnia, Fara Vitaŭta. Горадня, Фара Вітаўта (H. Tyškievič, 1795).jpg|Па пажары, Г. Тышкевіч, 1795 г.
Horadnia, Fara Vitaŭta. Горадня, Фара Вітаўта (1800).jpg|Абмеры, 1800 г.
Horadnia, Fara Vitaŭta. Горадня, Фара Вітаўта (T. Tyšecki, 1843) (2).jpg|Абмеры, 1843 г.
Horadnia, Fara Vitaŭta. Горадня, Фара Вітаўта (T. Tyšecki, 1843).jpg|Праект рэканструкцыі. Т. Тышэцкі, 1843 г.


Horadnia, Fara Vitaŭta. Горадня, Фара Вітаўта (T. Tyšecki, 1856).jpg|Праект рэканструкцыі. Т. Тышэцкі, 1856 г.
Horadnia, Stary Rynak, Fara Vitaŭta. Горадня, Стары Рынак, Фара Вітаўта (N. Orda, 1861-69).jpg|Н. Орда, 1860-я гг.
Horadnia, Fara Vitaŭta. Горадня, Фара Вітаўта (J. Gibert, 1866).jpg|Праект маскоўскай перабудовы. Э. Жыбэр, 1866 г.
Horadnia, Fara Vitaŭta. Горадня, Фара Вітаўта (Niaboŭski, 1881).jpg|Праект маскоўскай перабудовы, 1881 г.


Horadnia, Fara Vitaŭta. Горадня, Фара Вітаўта (N. Chagin, 1889).jpg|Праект маскоўскай перабудовы. М. Чагін, 
Horadnia, Fara Vitaŭta. Горадня, Фара Вітаўта (N. Chagin, 1889) (2).jpg|Праект маскоўскай перабудовы. М. Чагін, 
Horadnia, Fara Vitaŭta. Горадня, Фара Вітаўта (N. Chagin, 1892).jpg|1892 г.
Horadnia, Fara Vitaŭta. Горадня, Фара Вітаўта (1892, 1920).jpg|Абмеры, 1892 г.


### Гістарычныя здымкі

Horadnia, Nioman-Padzamča. Горадня, Нёман-Падзамча (1860).jpg|1860 г.
Horadnia, Nioman. Горадня, Нёман (1860).jpg|1860 г.
Horadnia, Stary Rynak, Fara Vitaŭta. Горадня, Стары Рынак, Фара Вітаўта (J. Sadoŭski, 1860-69).jpg|Я. Садоўскі, 1860-я гг.
Horadnia, Nioman-Haradničanka. Горадня, Нёман-Гараднічанка (1884).jpg|1884 г.


Horadnia, Nioman-Mastavaja. Горадня, Нёман-Маставая (A. Sivicki, 1890).jpg|А. Сівіцкі, 1890 г.
Horadnia, Stary Rynak, Fara Vitaŭta. Горадня, Стары Рынак, Фара Вітаўта (1891).jpg|1891 г.
Horadnia, Fara Vitaŭta. Горадня, Фара Вітаўта (1892).jpg|Па пажары 1892 г.
Horadnia, Stary Rynak, Fara Vitaŭta. Горадня, Стары Рынак, Фара Вітаўта (1898).jpg|Маскоўская перабудова, 1898 г.


Horadnia, Stary Rynak, Fara Vitaŭta. Горадня, Стары Рынак, Фара Вітаўта (1899).jpg|1899 г.
Horadnia, Zamkavaja, Masalski-Chraptovič. Горадня, Замкавая, Масальскі-Храптовіч (1900-07).jpg|1900—1907 гг.
Horadnia, Stary Rynak, Fara Vitaŭta. Горадня, Стары Рынак, Фара Вітаўта (1902).jpg|1902 г.
Horadnia, Fara Vitaŭta. Горадня, Фара Вітаўта (1901-14).jpg|да 1914 г.


Horadnia, Stary Rynak, Fara Vitaŭta. Горадня, Стары Рынак, Фара Вітаўта (1901-14).jpg|да 1914 г.
Horadnia, Zamkavaja. Горадня, Замкавая (L. Gelgor, 1901-14).jpg|Л. Гелгар, да 1914 г.
Horadnia, Zamkavaja. Горадня, Замкавая (1901-15).jpg|да 1915 г.
Horadnia, Fara Vitaŭta. Горадня, Фара Вітаўта (1915).jpg|да 1915 г.


Horadnia, Stary Rynak, Fara Vitaŭta. Горадня, Стары Рынак, Фара Вітаўта (1915).jpg|1915 г.
Horadnia, Stary Rynak, Fara Vitaŭta. Горадня, Стары Рынак, Фара Вітаўта (1915) (2).jpg|1915 г.
Horadnia, Stary Rynak, Fara Vitaŭta. Горадня, Стары Рынак, Фара Вітаўта (1915) (5).jpg|1915 г.
Horadnia, Stary Rynak, Fara Vitaŭta. Горадня, Стары Рынак, Фара Вітаўта (09.1915).jpg|верасень 1915 г.


Horadnia, Stary Rynak, Fara Vitaŭta. Горадня, Стары Рынак, Фара Вітаўта (1915-17) (2).jpg|1915—1917 гг.
Horadnia, Stary Rynak, Fara Vitaŭta. Горадня, Стары Рынак, Фара Вітаўта (1915-17).jpg|1915—1917 гг.
Horadnia, Stary Rynak, Fara Vitaŭta. Горадня, Стары Рынак, Фара Вітаўта (1915-18) (2).jpg|1915—1918 гг.
Horadnia, Stary Rynak, Fara Vitaŭta. Горадня, Стары Рынак, Фара Вітаўта (1915-18).jpg|1915—1918 гг.


Horadnia, Zamkavaja. Горадня, Замкавая (1915-18).jpg|1915—1918 гг.
Horadnia, Bazylanski-Fara Vitaŭta. Горадня, Базылянскі-Фара Вітаўта (1915-18).jpg|1915—1918 гг.
Horadnia, Stary Rynak, Fara Vitaŭta. Горадня, Стары Рынак, Фара Вітаўта (1916).jpg|1916 г.
Horadnia, Stary Rynak, Fara Vitaŭta. Горадня, Стары Рынак, Фара Вітаўта (1917).jpg|1917 г.


Horadnia, Stary Rynak, Fara Vitaŭta. Горадня, Стары Рынак, Фара Вітаўта (1917) (2).jpg|1917 г.
Horadnia, Stary Rynak, Fara Vitaŭta. Горадня, Стары Рынак, Фара Вітаўта (07.1917).jpg|ліпень 1917 г.
Horadnia, Stary Rynak, Fara Vitaŭta. Горадня, Стары Рынак, Фара Вітаўта (1918).jpg|1918 г.
Horadnia, Zamkavaja. Горадня, Замкавая (1901-19).jpg|да 1919 г.


Horadnia, Fara Vitaŭta. Горадня, Фара Вітаўта (1920).jpg|1920 г.
Horadnia, Stary Rynak, Fara Vitaŭta. Горадня, Стары Рынак, Фара Вітаўта (J. Vałynski, 1923-29).jpg|Я. Валынскі, 1923—1929 гг.
Horadnia, Zamkavaja. Горадня, Замкавая (J. Vałynski, 1923-29).jpg|Я. Валынскі, 1923—1929 гг.
Horadnia, Zamkavaja. Горадня, Замкавая (L. Gelgor, 1923-35).jpg|Л. Гелгар, 1923—1935 гг.


Horadnia, Fara Vitaŭta. Горадня, Фара Вітаўта (1923-35).jpg|1923—1935 гг.
Horadnia, Stary Rynak, Fara Vitaŭta. Горадня, Стары Рынак, Фара Вітаўта (L. Gelgor, 1927).jpg|Л. Гелгар, 1923 г.
Horadnia, Stary Rynak, Fara Vitaŭta. Горадня, Стары Рынак, Фара Вітаўта (J. Bułhak, 1930).jpg|Я. Булгак, 1930 г.
Horadnia, Stary Rynak, Fara Vitaŭta. Горадня, Стары Рынак, Фара Вітаўта (1930-39).jpg|1930-я гг.


Horadnia, Stary Rynak, Fara Vitaŭta. Горадня, Стары Рынак, Фара Вітаўта (Z. Charleŭski, 1931).jpg|З. Харлеўскі, 1931 г.
Horadnia, Zamkavaja. Горадня, Замкавая (H. Poddębski, 1932-35).jpg|Г. Паддэмбскі, 
Horadnia, Fara Vitaŭta. Горадня, Фара Вітаўта (1935).jpg|1935 г.
Horadnia, Stary Rynak, Fara Vitaŭta. Горадня, Стары Рынак, Фара Вітаўта (H. Žyŭna, 1935).jpg|Г. Жыўна, 1935 г.


Horadnia, Stary Rynak, Fara Vitaŭta. Горадня, Стары Рынак, Фара Вітаўта (1935-39).jpg|1935—1935 гг.
Horadnia, Fara Vitaŭta. Горадня, Фара Вітаўта (1935-39).jpg|1935—1935 гг.
Horadnia, Fara Vitaŭta. Горадня, Фара Вітаўта (1935-39) (2).jpg|1935—1935 гг.
Horadnia, Zamkavaja. Горадня, Замкавая (1935-39) (2).jpg|1935—1935 гг.


Horadnia, Zamkavaja. Горадня, Замкавая (1935-39).jpg|1935—1935 гг.
Horadnia, Fara Vitaŭta. Горадня, Фара Вітаўта (1936).jpg|1936 г.
Horadnia, Stary Rynak, Fara Vitaŭta. Горадня, Стары Рынак, Фара Вітаўта (16.08.1937).jpg|16 жніўня 1937 г.
Horadnia, Stary Rynak, Fara Vitaŭta. Горадня, Стары Рынак, Фара Вітаўта (H. Poddębski, 1937).jpg|Г. Паддэмбскі, 1937 г.


Horadnia, Haradničanka-Vialikaja Trajeckaja. Горадня, Гараднічанка-Вялікая Траецкая (1941).jpg|1941 г.
Horadnia, Stary Rynak, Fara Vitaŭta. Горадня, Стары Рынак, Фара Вітаўта (1941-43).jpg|1941—1943 гг.
Horadnia, Zamkavaja. Горадня, Замкавая (1941-44).jpg|1941—1944 гг.
Haradzienskaja ratuša-Fara Vitaŭta. Гарадзенская ратуша-Фара Вітаўта (1944).jpg|1944 г.


## Заўвагі

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* Краязнаўчы альманах «Горад святога Губерта». Выпуск першы. Гісторыя Гародні ХХ ст. у вусных успамінах / Пад рэд. А. Смаленчука — Сейны: Fundacja «Pogranicze», 2002. — 96 с.
* 
* 

## Вонкавыя спасылкі
* 
* Блог Гродно s13 Фара Вітаўта — Вялікае, але мінулае
* Фара Вітаўта
* Як усё ж такі выглядала Фара Вітаўта
* Краўцэвіч А., Трусаў А., Трусаў А. Вяртанне да людзей
* Хто спраектаваў найбольшы храм Вялікага Княства і чаму менавіта так?
* Пятьдесят лет без Фары Витовтa

Горадня
Горадня
Горадня
Горадня
Горадня
Катэгорыя:Касьцёлы Горадні
Катэгорыя:Зьнішчаныя касьцёлы Беларусі