Мікалай Капэрнік

**Мікала́й Капэ́рнік** (; ; ; 19 лютага 1473, Торунь, Каралеўская Прусія, Каралеўства Польскае — 24 траўня 1543, Фромбарк, Вармінскае княскае біскупства, Каралеўства Польскае) — польскі ці нямецкі навуковец, астраном, стваральнік геліяцэнтрычнай тэорыі сьвету.

Публікацыя кнігі Капэрніка *«[[Аб вярчэньні нябесных сфэраў]]»* (), незадоўга да ягонай сьмерці ў 1543 годзе, лічыцца адной з галоўных публікацыяў у гісторыі навукі. Капэрнік нарадзіўся й памёр у Каралеўскай Прусіі, рэгіёне Польскага Каралеўства ад 1466 году. Капэрнік меў доктарскую ступень у галіне кананічнага права й, хоць і ня маючы навуковай ступені, займаўся мэдыцынай, лінгвістыкай, перакладамі, а таксама працаваў у якасьці губэрнатара, дыплямата і эканаміста.

Як вядома зь некаторых крыніцаў Капэрнік размаўляў па-лацінску і па-нямецку аднолькава добра. Таксама Мікалай валодаў польскай, грэцкай і італьянскай мовамі. Пераважная большасьць захавалых працаў Капэрніка напісаны па-лацінску, якая на той час зьяўлялася навуковай мова Эўропы. Таксама існуюць некалькі дакумэнтаў, напісаных Капэрнікам на нямецкай мове. Нямецкі прафэсар філязофіі Мартын Карыер згадвае гэты факт у якасьці падсьвечаньня таго, што нямецкая была роднай мовай навукоўца.

## Біяграфія
Нарадзіўся ў купецкай сям’і нямецкага паходжаньня. У дзевяць гадоў застаўся бяз бацькі, таму яго выхаваньнем займаўся дзядзька (з боку маці) канонік Лукаш Вацэнродэ. Вацэнродэ падтрымліваў кантакты зь вядучымі інтэлектуальнымі дзеячамі ў Польшчы і быў сябрам ўплывовага італьянскага гуманіста, які жыў пры двары ў Кракаве, Філіпа Буанакорсі. На жаль не захавалася зьвестак пра першыя гады дзяцінства й адукацыі Капэрніка. Мяркуецца, што Вацэнродэ спачатку адправіў маладога Капэрніка на навучаньне ў школу Сьвятога Яна ў Торуні. Пазьней, у адпаведнасьці з вэрсіяй гісторыка Эрмітэйджа, хлопчык хадзіў у школу пры саборы ўва Ўлацлаваку, якая займалася падрыхтоўкай вучняў да паступленьня ва ўнівэрсытэт Кракава.

У 1491 годзе паступіў ва ўнівэрсытэт Кракава разам з сваім братам Андрусём, дзе навучаўся на факультэце мастацтваў. Згодна з пазьнейшай, але надзейнай традыцыяй, Капэрнік быў вучнем Войцеха Брудзеўскага, які да гэтага часу працаваў прафэсарам арыстотэлеўскай філязофіі, але выкладаў астраномію ў прыватным парадку. Капэрнік ня толькі атрымліваў веды праз наведваньне ўнівэрсытэцкіх лекцыйных залаў, але і чытаньнем кніг, якія ён пачаў актыўна набываць. Чатыры гады Капэрніка ў Кракаве згулялі важную ролю ў разьвіцьці ягоных крытычных здольнасьцей. Капэрнік заўважыў лягічныя супярэчнасьці ў дзьвюх афіцыйных сыстэмах астраноміі, як то тэорыі гомацэнтрычных сфэраў Арыстотэля і мэханіку геацэнтрычную мадэлю Пталемэя. Не атрымаўшы дыплёму, верагодна увосень 1495 году, Капэрнік пакінуў Кракаў і зьехаў з сваім дзядзькам Вацэнродэ, які ў 1489 годзе быў прызначаны біскупам Варміі. Вацэнродэ імкнуўся ўладкаваць свайго пляменьніка ў канонікі на новым месцы.

Пазьней атрымаў рознабаковую адукацыю ва ўнівэрсытэтах Балёньні, Падуі, Фэрары, дзе вывучаў права, мэдыцыну, матэматыку, астраномію. У 1503 годзе вярнуўся ў Кракаў і стаў прафэсарам унівэрсытэту. У 1512 годзе арганізаваў абсэрваторыю ў горадзе Фромбарк, дзе да канца жыцьця вёў астранамічныя назіраньні. Вынікі дасьледаваньняў абагульнены ў яго творы «Аб вярчэньні нябесных сфэраў» («*De revolutionibus orbium coelesteum*»), апублікаваным у Нюрнбэргу за некалькі тыдняў да яго сьмерці.

## Навуковая дзейнасьць

Галоўнай заслугай вучонага зьявілася абгрунтаваньне таго, што бачны намі рух Сонца і зорак зьвязаны ня зь іх вярчэньнем вакол Зямлі, а з рухам Зямлі вакол уласнай восі і гадавым вярчэньнем яе вакол Сонца. Але акрамя гэтага ён быў канонікам касьцёла, урачом. Аўтар рэформы манэтнай сыстэмы ў Польшчы. У горадзе Фромбарк пабудаваў машыну, якая забясьпечвала вадою ўсе дамы гораду.

## Сьпіс твораў
Аўтар прац:
* *N.C. Meditata XV. Augusti anno domini MDXVII.* (1517)
* *Tractatus de monetis* (1519)
* *Monetae cudendae ratio* (1528)
* *De Revolutionibus Orbium Coelestium* — Нюрнбэрг, Нямеччына (1543)

Пахаваны ў саборы Фромбарку ў безыменнай магіле. У жніўні 2005 году магіла была знойдзеная.

У 1616 годзе каталіцкая царква ўнесла навуковыя працы астранома ў індэкс забароненых кніг.

## Ушанаваньне памяці
У Ягелонскім унівэрсытэце захоўваецца карціна Яна Матэйкі *«[[Астраном Капэрнік або размова з Богам]]»*. У яго гонар усталявана шмат помнікаў у Польшчы і Эўропе. Сярод іх помнік, на якім высечаны словы: *«Solis stator. Terra motor»* («Які спыніў Сонца. Які рушыў Зямлю»).

У гонар Капэрніка названы Торунскі ўнівэрсытэт. У Варшаве месьціцца Цэнтар навукі Капэрніка, а таксама Астранамічны цэнтар, які ўважаецца галоўнай польскай навукова-дасьледчая ўстановай у галіне астрафізыкі. У Лодзі маецца шпіталь, які ўганараваны імём навукоўца. Фундацыя польскай навукі і Нямецкае навукова-дасьледчае таварыства сумесна заклалі прэмію імя Капэрніка дзеля разьвіцьця польска-нямецкага навуковай супрацы.

14 ліпеня 2009 году навукоўцы зь Нямецкага цэнтру дасьледаваньня цяжкіх іёнаў у Дармштаце адкрылі новы хімічны элемэнт, які часова назвалі унунбам, і прапанавалі Міжнароднаму зьвязу тэарэтычнай і прыкладальнай хіміі надаць яму сталуцю назву капэрніц зь сымбалем *Cn*. На 537-ю гадавіну з дня нараджэньня Капэрніка гэтая назва стала афіцыйнай.


Файл:Warszawa Copernicus.png|Помнік у Варшаве працы Торвальдсэна
Файл:Kraków - Pomnik Mikołaja Kopernika 02.JPG|Помнік у Кракаве
Файл:Torun03MonumentToCopernicus.JPG|Помнік у Торуні
Файл:Kopernikus-Olsztyn.jpg|Помнік у Ольштыне


## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Біяграфія на Slounik.org
* Працы Капэрніка на праекце Гутэнбэрг 
* Жыцьцё Капэрніка ў Торуні 
* Біяграфія Мікалая Капэрніка 
* Капэрнік і астраномія. Кембрыдзкі ўнівэрсытэт 

Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы

Катэгорыя:Польскія матэматыкі
Катэгорыя:Нямецкія філёзафы
Катэгорыя:Польскія філёзафы
Катэгорыя:Выпускнікі Ягелонскага ўнівэрсытэту
Катэгорыя:Выпускнікі Балёнскага ўнівэрсытэту
Катэгорыя:Выпускнікі Фэрарскага ўнівэрсытэту
Катэгорыя:Выпускнікі Падуанскага ўнівэрсытэту