Моўнае плянаваньне

**Моўнае плянаваньне** — мэтанакіраванае намаганьне ўплываць на прызначэньне, будову або засваеньне мовы ці гаворкі моўнае грамады.

## Віды
Паводле накіраванасьці ўзьдзеяньне на мову можа ажыцьцяўляцца плянаваньнем яе:
#*становішча* — разьмеркаваньне мовы між галінамі грамадзкага жыцьця;
#*складу* — унармавальнае ўмяшаньне ў будову мовы;
#*засваеньня* — адукацыйны ўплыў на пашыранасьць пісьменнасьці ў мове.

Становішча мовы вызначаецца наступнымі рысамі:
#*паходжаньне* — родная або замежнага паходжаньня;
#*унармаванасьць* — разьвітасьць правілаў ужытку;
#*прававое становішча* — 1) адзіная службовая, 2) адна з службовых, 3) абласная службовая, 4) падтрымваная, 5) дапушчальная, 6) забароненая;
#*жыцьцяздольнасьць*  — доля карыстальнікаў мовы сярод насельніцтва.

Сярод галінаў моўнага плянаваньня вылучаюць наступныя:
#*афіцыйная* — законная мова для агульнакраёвых прадстаўнічых мэтаў;
#*абласная* — службовая мова краю ў складзе большае дзяржавы;
#*шырэйшых зносінаў* — сродак зносінаў у межах краіны нягледзячы на моўныя межы;
#*міжнародная* — міждзяржаўны сродак зносінаў;
#*сталічная* — пераважная мова сталіцы й прадмесьцяў;
#*народнасьці* — агульнапрынятая мова між прадстаўнікамі адной народнасьці;
#*адукацыйная* — мова выкладаньня ў школах;
#*прадметна-навучальная* — мова, што выкладаецца ў якасьці прадмета навучаньня;
#*літаратурная* — мова літаратуры або навукі;
#*рэлігійная* — мова рэлігійных абрадаў.

Сярод відаў плянаваньня складу мовы вылучаюць:
#*графізаваньне* — разьвіцьцё, адбор і зьмяненьне пісьма й правапісу мовы;
#*стандартызаваньне* — наданьне перавагі адной гаворцы мовы перад іншымі станавымі ды абласнымі гаворкамі;
#*асучасьніваньне* — пашырэньне моўных сродкаў для адпаведнасьці новаму прызначэньню.

Выкарыстаньне пісьма стварае дадатковы від мовы грамады ды вядзе да пашырэньня ўспрыманьня пісьменства ў якасьці праўдзівейшага адбітка мовы за маўленьне. Прывілеяванасьць азначанай гаворкі дае яе носьбітам маёмасныя выгоды, што змушае менш уплывовыя слаі грамадзтва да яе перайманьня ды цягне за сабой большую аднастайнасьць і ўнармаванасьць. Ужытак новых тэрмінаў у падручніках і прафэсійных выданьнях, а таксама сярод адмыслоўцаў пашырае тэхнічную лексыку, прыдатную для сучасных сэнсавых галінаў.

Плянаваньне засваеньня мовы ў адукацыі вымагае:
#вызначэньня моваў, што маюць выкладацца ў ходзе навучаньня;
#вызначэньня аб’ёму і якасьці падрыхтоўкі настаўнікаў;
#прыцягненьня мясцовае грамады;
#вызначэньня зьместу навучаньня й спосабу яго ўлучэньня ў расклад заняткаў;
#стварэньня прыёмаў ацэнкавага агляду выніковасьці;
#вызначэньня грашовых выдаткаў.

## Задачы
Уплыў на мову можа ажыцьцяўляцца з наступным шэрагам намераў:
#*[[Ачышчэньне мовы|ачышчэньне]]* — унармаваньне ўжытку дзеля абароны чысьціні мовы ад замежнага ўплыву ды нутранага адхіленьня;
#*[[Адраджэньне мовы|адраджэньне]]* — вяртаньне заняпалае мовы да стану агульнапрынятага сродку зносінаў;
#*[[Ператварэньне мовы|ператварэньне]]* — зьмена правапісу або граматыкі дзеля спрыяньня ўжытку;
#*стандартызаваньне* — забесьпячэньне пашаны мясцовай мове дзеля яе ператварэньня ў асноўную мову края;
#*пашырэньне* — павелічэньне колькасьці носьбітаў адной мовы за кошт носьбітаў іншай;
#*асучасьніваньне* — словатварэньне ды дастасаваньне слоўніка;
#*уніфікаваньне* — распрацоўка адзіных тэхнічных тэрмінаў;
#*[[Апрошчаньне|спрашчэньне]]* — адхіленьне складанасьцяў ўжытку лексыкі, правапісу й стыляў;
#*міжмоўныя зносіны* — спрыяньне зносінам між чальцамі розных моўных грамадаў;
#*падтрымка* — захаваньне ўжытку роднае мовы народнасьці ва ўмовах уціску, што пагаршае яе становішча; 
#*дапаможнае ўнармаваньне* — прывядзеньне да адзінага ўзору знакаў для глухіх, назваў мясьцінаў або правілаў трансьлітарацыі ды транскрыпцыі.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* 
* 

Катэгорыя:Мовазнаўства
Катэгорыя:Сацыялінгвістыка
Катэгорыя:Прыкладное мовазнаўства