Беларускі Гаюн

**Беларускі Гаюн** — маніторынгавы OSINT праект, які адсочвае ваенную актыўнасьць расейскіх і беларускіх войск. Маніторынгавая група створана да расейскага ўварваньня ва Ўкраіну актывістам Антонам Матолькам. Праект названы па беларускім мітычным пэрсанажы, лясным духу Гаюне. Летувіскае нацыянальнае радыё й тэлебачаньне заявіла, што на інфармацыю, якую публікуе маніторынгавы праект часта спасылаюцца буйныя ўкраінскія СМІ, што дапамагае ўкраінскім мірным жыхарам і вайскоўцам лепш разумець пагрозы ад расейскіх войск, якія знаходзяцца на тэрыторыі Беларусі.

## Гісторыя

Беларускі Гаюн зьявіўся ў пачатку студзеня 2022 году як маніторынгавая ініцыятыва па адсочваньні перамяшчэньня расейскай тэхнікі й войск па тэрыторыі Беларусі. Перад праектам стаяла задача назіраць за колькасьцю тэхнікі, якую завозяць у краіну й вывозяць назад, дзе патэнцыйна можа ўзьнікнуць новая расейская вайсковая база. Праект створаны, каб беларусы ведалі што адбываецца на тэрыторыі Беларусі. 20 лютага 2020 году зьявіўся тэлеграм-канал «Гаюна», у якім каманда пачала публікаваць інфармацыю пра выяўленыя расейскія войскі й іх перамяшчэньні. Першыя два месяцы вайны каманда працавала кругласутачна без выходных. У лютым і сакавіку ў сярэднім праекту пісала па паўтары тысячы чалавек штодзень. На піку гэта значэньне даходзіла да дзьвюх тысячаў чалавек. У сакавіку 2022 году МУС РБ прызнала тэлеграм-канал праекту экстрэмісцкім фармаваньнем. У красавіку 2022 году на канал падпісалася больш за 360 тысячаў чалавек. На той момант 90% аўдыторыі складалі падпісанты з Украіны, а астатняя частка — беларусы. На момант 25 лютага 2023 году на тэлеграм-канал праекта падпісана больш за паўмільёна чалавек.

## Прынцып працы

Асноўнай крыніцай атрыманьня інфармацыі ёсьць чытачы тэлеграм-каналу. Яны дасылаюць паведамленьні ў спэцыяльны чат-бот. На момант 11 красавіка 2022 году ў бота было даслана больш за 33 тысячы паведамленьняў ад 10 тысячаў чалавек. Таксама частка інфармацыі прыходзіць з сацыяльных сетак, такіх як У Кантакце й Аднаклясьнікі. 90% атрыманай інфармацыі з сацыяльных сетак на момант пачатку вайны прыпадала на TikTok. Акрамя гэтага праводзіцца маніторынг мэсэнджэраў і публікацыяў СМІ. Інфармацыю структуруюць і на гэтай аснове робяцца высновы.

У праекце распрацавана сыстэма фактчэкінгу й верыфікацыі, яна не раскрываецца, каб было складаней даслаць для публікацыі дэзінфармацыю. Часам, калі ў каманды не было поўнай упэўненасьці ў дакладнасьці інфармацыі, яе публікавалі з паметкай «не пацьверджана».

### Каманда

Дэталёвую інфармацыю пра каманду трымаюць у сакрэце. Станам на 11 красавіка 2022 году асноўная частка каманды працавала за межамі Беларусі. У большасьці гэта грамадзяне Беларусі, якія вымушаны выехаць з краіны праз крымінальны перасьлед. Да 25 лютага 2023 году склад каманды практычна не зьмяніўся.

## Рэакцыя рэжыму Лукашэнкі

16 сакавіка 2022 году МУС Рэспублікі Беларусь прызнала тэлеграм-канал і чат Беларускага Гаюна экстрэмістычным фармаваньнем. У пераліку экстрэмістычных арганізацыяў і фармаваньняў на сайце міністэрства зьявіўся запіс, што Гаюн ажыцьцяўляе экстрэмістычную дзейнасьць.

У сьнежні 2022 году супрацоўнікі беларускіх сілавых органаў пад выглядам назіральнікаў Беларускага Гаюна спрабавалі даведацца пра асабістыя зьвесткі й фармаваць дасье на падпісантаў праекта. Рабілі яны гэта з дапамогай чат-ботаў для знаёмстваў. У паведамленьнях, у не надакучлівай форме, яны прасілі пазначыць імя й прозьвішча, дату нараджэньня, месца пражываньня, а таксама іншыя асабістыя зьвесткі.

На момант 8 верасьня 2023 году стваральніку праекта было вядома пра 10 выпадкаў арышту за ўзаемадзеяньне зь Беларускім Гаюном. Антон Матолька заявіў, што недзе людзі былі ідэнтыфікаваны праз вулічнае відэаназіраньне, а недзе праз знойдзены ў тэлефоне тэлеграм-бот.

У красавіку 2023 году па беларускім дзяржаўным тэлебачаньні паказалі фільм, дзе было расказана пра затрыманьне айцішніка Дзьмітрыя Маставога. Аўтары фільма абвінавацілі яго ў стварэньні анляйн-трансьляцыі на аэрадроме Мачулішчы. Яны заявілі, што чат-бот «Гаюна» кантралюецца беларускімі сілавымі органамі. Мэдыя «Zerkalo» адзначыла, што ў этэры дзяржаўнага ТБ няма доказаў гэтым заявам, а замест здымкаў перапіскі аўтары ўжывалі кампутарную графіку. Адміністрацыя «Гаюна» заявіла, што затрыманы праграміст не рабіў для іх прамых трансьляцыяў, а паведамленьні пра кантроль іх чат-бота сілавікамі — «лухта».

### Пранікненьне сілавікоў і спыненьне праекта
5 лютага 2025 году Антон Матолька паведаміў, што ў выніку несанкцыянаванага ўваходу беларускія сілавікі раніцай атрымалі доступ да чату з ботам «Гаюна», куды зьбіралася інфармацыя ад людзей. Сілавікі атрымалі доступ да чата, перайшоўшы па запрашальнай спасылцы, якая была створана яшчэ 2 сакавіка 2022 году. У момант пранікнення сілавікоў у чат у яго наладах не была ўключаная функцыя схавання старых паведамленняў для новых карыстальнікаў. Маштаб выгружанага аб’ёму дадзеных невядомы. Кіраўнік BYSOL Андрэй Стрыжак заявіў, што праз доступ сілавікоў да інфармацыі з чат-боту «Беларускага Гаюна» толькі за суткі на іх гарачую лінію прыйшло 50 запытаў па экстраннай эвакуацыі зь Беларусі. 7 лютага 2025 году маніторынгавы праект «Беларускі Гаюн» паведаміў пра спыненьне працы.

## Крыніцы

Катэгорыя:Некамэрцыйныя арганізацыі
Катэгорыя:Сродкі масавай інфармацыі
Катэгорыя:Тэлеграм (ПЗ)
Катэгорыя:Уварваньне Расеі ва Ўкраіну (2022)