open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Вэзувіё

**Вэзувіё** (таксама *Вэзувіюс*, , ) — дзейны вулькан на поўдні Італіі ў рэгіёне Кампанія непадалёку ад Нэапалю. Вышыня — 1281 мэтар (1944). Адзін з трох дзейных вульканаў Італіі, адзіны дзейны вулькан на Эўрапейскім кантынэнце. Вядомы тым, што зьнішчыў рымскі горад Пампэі ў 79 годзе. Лічыцца аднім з самых небясьпечных вульканаў сьвету.

У кратэры і на сьвежых лявавых патоках час ад часу вырываюцца вадзяныя пары і газы тэмпэратурай да 400 °C. Лява і туфы ў працэсе вывятрэньня стварылі пладародны грунт схілаў Вэзувіё. На ніжняй частцы схілаў знаходзяцца фруктовыя сады і вінаграднікі, прыблізна да вышыні 800 мэтраў — сасновы гай.

Першае дакумэнтальна зафіксаванае вывяржэньне вулькана адбылося 24 жніўня ў 79 годзе н. э.

## Авэлінскае вывяржэньне каля 1740 году да н. э
Шэраг новых археалягічных знаходак на сёньняшні дзень несумненна сьцьвярджае факт існаваньня Авэлінскага вывяржэньня Вэзувіё. Яно адбылося прыкладна ў 1740 годзе да н. э. (± 150 гадоў), дзесьці паміж 1890 і 1590 гадамі да н. э., і праходзіла ў паўночна-заходнім напрамку празь сёньняшнія мястэчкі Авэліна, Ноля і вёску Сан-Паолё-Бэль-Сыта. Навакольле Авэліна ў адлегласьці 35 кілямэтраў ад вулькана было пакрыта 50-сантымэтравам слоем попелу. У непасрэднай блізасьці вулькана таўшчыня попелавага слою дасягала нават некалькі мэтраў. У час закладкі фундамэнта новага аўтабана непадалёку ад Авэліна ў 1972 годзе былі знойдзеныя прадметы керамікі бронзавага пэрыяду пад узьнікшымі ў выніку вывяржэньня вулькана старымі слаямі попелу.

## Іншыя зьвесткі
На вулькане Вэзувіё Спартак нагалаву разьбіў войска аднаго зь легатаў прэтора Варынія, зьнішчыў войскі двух іншых легатаў, а пасьля гэтага і войска самаго прэтора ў час Трэцяй вайны рабоў.

## Крыніцы

Катэгорыя:Стратавульканы Італіі
89

### Падзеі
* Рымляне заснавалі горад Аквінкум (цяпер Будапэшт у Вугоршчыне).

### Нараджэньні
* 

### Сьмерці
* 

### Вонкавыя спасылкі
90

## Падзеі
* Рымляне заснавалі сёньняшні Рэгенсбург у якасьці невялікага ўмацаваньня.

## Нараджэньні
* 

## Сьмерці
*
91

### Падзеі
* Гуны пацярпелі паразу ад кітайцаў у бітве ля Іг Баян і пачалі міграцыю на захад.

### Нараджэньні
*

### Сьмерці
*
92

### Падзеі
* Завершана будаўніцтва палаца на Палятынскім пагорку ў Рыме.

### Нараджэньні
*

### Сьмерці
*
Чорны грыф

**Чорны грыф** () — драпежная птушка з атраду сокалападобных (Falconiformes), сямейства ястрабіных (Accipitridae).

## Жыцьцёвы арэал

## Вонкавыя спасылкі
* Сайт Менскага заапарку: Чорны грыф
* Сяргей Харэўскі: Зьвяры-суайчыньнікі

Катэгорыя:Сокалападобныя
93

### Падзеі
* Ганеньні хрысьціян рымскім імпэратарам Даміцыянам

### Нараджэньні
*

### Сьмерці
*
1512

## Падзеі
* Пачалася Літоўска-маскоўская вайна 1512—1522 гадоў

## Нараджэньні
* Герард Мэркатар
* Мікалай Радзівіл «Руды»

## Сьмерці
* 22 лютага — Амэрыга Вэспуччы, італьянскі гандляр і картограф

## Вонкавыя спасылкі
Белагаловы арол

**Белагаловы арол** () — драпежная птушка з атраду сокалападобных (*Falconiformes*), сямейства ястрабіных (*Accipitridae*).

## Апісаньне

Белагаловы арол зьяўляецца самай вялікай драпежнай птушкай Паўднёвай Амэрыкі. Даўжыня цела белагаловага арла — ад 70 да 90 сантымэтраў, размах крылаў — ад 180 да 230 сантымэтраў, маса — ад 2,5 да 6,3 кіляграма. Па прапорцыях і афарбоўцы пер’я белагаловы арол дужа падобны да арлана-белахвоста (*Haliaeetus albicilla*), але ў параўнаньні з апошнім мае больш кантрастную афарбоўку.

## Распаўсюджанасьць і жыцьцёвы арэал
Раней белагаловы арол быў распаўсюджаны на ўсёй матэрыковай частцы Паўднёвай Амэрыкі.

Катэгорыя:Сокалападобныя
Каспар Давід Фрыдрых

**Каспар Давід Фрыдрых** (;  — ) — адзін з самых яскравых і адметных жывапісцаў нямецкай рамантыкі, на станаўленьне і разьвіцьцё якой ён моцна паўплываў разам зь Філіпам Ота Рунге, як ні адзін іншы мастак. Яго творы — гэта ў першую чаргу матывы сярэднявечча, прырода ды ландшафты, якія мелі непасрэднае дачыненьне да яго радзімы. Больш глыбокае разуменьне і ўспрыманьне яго твораў прыходзіць, даведаўшыся пра тое, што будучы яшчэ маленькім хлапчуком Каспар пайшоў пад лёд у час катаньня на каньках; на выратаваньне яму кінуўся яго брат і загінуў у час выратаваньня. Каспар Давід Фрыдрых атрымаў адукацыю ў Каралеўскай акадэміі мастацтва ў Капэнгагене і працаваў, пачынаючы з 1798 году, ў Дрэздэне, але час ад часу прыяжджаў на сваю радзіму ў горад Грайфсвальд, таксама наведваў востраў Руген, які знаходзіўся непадалёку.

## Творы

Файл:Caspar David Friedrich - Der Watzmann.jpg|Ватцман (горны масіў у Баварыі), 1824—1825
Файл:Friedrich, Caspar David – Morgennebel im Gebirge.jpg|Туманны досьвітак ў гарах, 1808
Файл:Caspar David Friedrich - Der Sommer (Landschaft mit Liebespaar).jpg|Лета (ландшафт з закаханымі), 1807
Файл:Caspar David Friedrich, Selvportræt, 1800, KKSgb5006, Statens Museum for Kunst.jpg|Раньні аўтапартрэт, 1800
Файл:Caspar David Friedrich - Die Lebensstufen (ca. 1834).jpg|Этапы жыцьця, 1835


## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Нямецкія мастакі і мастачкі
1511

## Падзеі
*

## Нараджэньні
* 3 ліпеня — Джорджо Вазары, італьянскі архітэктар і мастак

## Сьмерці
*

## Вонкавыя спасылкі
Велікоднае паўстаньне

24 красавіка 1916 году ў Дубліне пачалося паўстаньне ірляндцаў супраць брытанскага ўладараньня на чале з Патрыкам Пірсам. «Велікоднае паўстаньне» было выклікана замаруджваньнем увядзеньня закону аб самакіраваньні («гомруле»). Паўстанцы абвясьцілі Ірляндзкую Рэспубліку, якая праіснавала 7 дзён.

Катэгорыя:Гісторыя Ірляндыі
Мальта

**Рэспу́бліка Ма́льта** (па-мальтыйску: *Repubblika ta' Malta*, ) — малая астраўная краіна ў цэнтры Міжземнага мора, складаецца зь сямі выспаў.

## Гісторыя
*Асноўны артыкул: [[Гісторыя Мальты]]*

## Палітыка

## Геаграфія

## Эканоміка
На 2020 год Цэнтральны банк Мальты удзельнічаў у Эўрасыстэме, бо на Мальце ў абарачэньні эўра.

## Дэмаграфія

## Транспарт

## Культура
### Паляваньне на птушак
Паляваньне на птушак лічыцца на Мальце традыцыйным народным спортам. Пры 18.000 афіцыйных выдаваемых ліцэнзій на паляваньне Мальта мае самую высокую шчыльнасьць паляўнічых у Эўропе.

## Спорт
## Вонкавыя спасылкі

## Крыніцы
1510

## Падзеі
*

## Нараджэньні
* 28 кастрычніка — Францішак Борджа, каталіцкі сьвяты, генэрал Ордэну езуітаў

## Сьмерці
* 17 траўня — Сандра Батычэльлі, італьянскі мастак, які працаваў у Флярэнцыі
* Джарджонэ, італьянскі мастак, які працаваў у Вэнэцыі
Валета

**Вале́та** () – сталіца Мальты. Насельніцтва складае 7048 жыхароў (2000).

## Гаспадарка
У Валеце месьцяцца Цэнтральны банк Мальты і «Біржа Мальты».

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт.

Катэгорыя:Гарады Мальты
Катэгорыя:Сталіцы Эўропы
1063

## Падзеі
*

## Нараджэньні
*

## Сьмерці
* Судзіслаў Уладзімеравіч, князь пскоўскі
Усяслаў Ізяславіч

**Усяслаў Ізяславіч** (990-я — 1003) — у крыніцах згадваецца толькі дата сьмерці, таму некаторыя дасьледнікі лічаць, што ён ня быў полацкім князям. Іншыя лічаць, што ён быў полацкім князем з 1001 па 1003 год і менавіта таму яго сьмерць згадваецца крыніцамі. Імаверна, апошняе меркаваньне больш слушнае.

## Крыніцы

Катэгорыя:Полацкія князі
Катэгорыя:Рагвалодавічы
Катэгорыя:Памерлі ў 1003 годзе
Шчупак

## Сістэматыка

* Род: *Esox*

** Шчупак амэрыканскі (*Esox americanus*)
** Шчупак амурскі (*Esox reicherti*)
** Шчупак звычайны (*Esox lucius*) 
** Шчупак ланцуговы (*Esox niger*) 
** Маскінонг (*Esox masquinongy*) 
** Шчупак тыгровы
Галацічаск

**Галаці́часк** (летапісны — *Голотическ*) — сярэднявечны горад, імаверна, у Полацкай зямлі. Згадваецца ў летапісе «Аповесьць мінулых гадоў» (*«Повесть временных лет»*) пад 1071 годам у кантэксьце фэадальнай барацьбы паміж кіеўскімі і полацкамі князямі: «Победи Ярополк Всеслава у Голотичьска». У «Сьпісе гарадоў далёкіх і блізкіх» канца 14 — пачатку 15 стагодзьдзя названы сярод «літоўскіх» гарадоў. Месцазнаходжаньне Галацічаску дагэтуль нелякалізавана. Назва верагодна паходзіць ад гідроніма. Дасьледнікі традыцыйна зьвязваюць горад з тэрыторыяй Полацкай зямлі. Паколькі Яраполк у той час быў менскім князям, а Ўсяслаў ішоў супраць яго, найбольш слушна шукаць Галацічаск недзе ля Менску — прапануюць сёньняшні Голацк. Але спробы атаесаміць Галацічаск з Голацкам ці некаторымі іншымі сучаснымі геаграфічнымі аб’ектамі Беларусі не знайшлі археалягічнага пацьверджаньня.

Катэгорыя:Колішнія гарады Беларусі
Катэгорыя:Гісторыя Полацкага княства
Гімн Нямеччыны

Песьня **Das Lied der Deutschen** («Песьня немцаў», таксама вядомая як **Das Deutschlandlied**, «Песьня Нямеччыны») часткова ці цалкам выкарыстоўваецца ў якасьці гімну Нямеччыны з 1922 году. Па-за межамі Нямеччыны «Песьня немцаў» вядомая пад назвай **Deutschland, Deutschland über alles** («Нямеччына, Нямеччына перадусім»).

Музыка гімну была напісаная Ёзэфам Гайднам у 1797 годзе, словы — Аўґустам Гайнрыхам Гофманам у 1841 годзе. З 1952 году гімнам Фэдэратыўнае Рэспублікі Нямеччыны зьяўляецца трэці слупок гэтай песьні. Словы, зь якіх ён пачынаецца (**Einigkeit und Recht und Freiheit**, у перакладзе «Еднасьць, справядлівасьць і свабода»), таксама зьяўляюцца нацыянальным дэвізам Нямеччыны.

### Тэкст

**1.**
Deutschland, Deutschland über alles,
Über alles in der Welt,
Wenn es stets zu Schutz und Trutze
Brüderlich zusammenhält
Von der Maas bis an die Memel,
Von der Etsch bis an den Belt.
|: Deutschland, Deutschland über alles,
Über alles in der Welt! :|

**2.**
Deutsche Frauen, deutsche Treue,
Deutscher Wein und deutscher Sang
Sollen in der Welt behalten
Ihren alten schönen Klang,
Uns zu edler Tat begeistern
Unser ganzes Leben lang.
|: Deutsche Frauen, deutsche Treue,
Deutscher Wein und deutscher Sang! :|

**3.**
Einigkeit und Recht und Freiheit
Für das deutsche Vaterland!
Danach lasst uns alle streben
Brüderlich mit Herz und Hand!
Einigkeit und Recht und Freiheit
Sind des Glückes Unterpfand;
|: Blüh im Glanze dieses Glückes,
Blühe, deutsches Vaterland! :|


**1.**
Нямеччына, Нямеччына перадусім,
Перадусім у сьвеце,
Калі яна заўжды дзеля абароны сябе
У братэрстве аб’ядноўваецца
Ад Маасу да Нёману,
Ад Этчу да Бэльту.
|: Нямеччына, Нямеччына перадусім,
Перадусім у сьвеце! :|

**2.**
Нямецкія жанчыны, нямецкая вернасьць,
Нямецкае віно і нямецкі сьпеў
Няхай захоўвае
Свой старажытны прыгожы гук,
Ды натхняе нас на шляхотныя ўчынкі
Цягам усяго жыцьця.
|: Нямецкія жанчыны, нямецкая вернасьць,
Нямецкае віно і нямецкі сьпеў! :|

**3.**
Адзінства, справядлівасьць і свабода
Дзеля нямецкай бацькаўшчыны!
Давайце будзем да гэтага імкнуцца
У братэрстве сэрцам і рукой!
Адзінства, справядлівасьць і свабода -
Гэта падспудзьдзе шчасьця;
|: Расквітай у зьзяньні гэтага шчасьця,
Расквітай, нямецкая бацькаўшчына! :|


## Глядзіце таксама
* Гімн Нямецкай Імпэрыі

## Вонкавыя спасылкі
* Музыка гімна (бяз словаў)
* Тэкст, ноты і аўдыёфайл гімну Нямеччыны

Нямеччына
Катэгорыя:Дзяржаўныя сымбалі Нямеччыны
1382

## Падзеі
*

## Нараджэньні
*

## Сьмерці
* 15 жніўня — Кейстут, вялікі князь літоўскі
1385

## Падзеі
* 14 жніўня — У замку Крэва заключаная Крэўская унія паміж Вялікім Княствам Літоўскім і Каралеўствам Польскім

## Нараджэньні
* 

## Сьмерці
* 

## Вонкавыя спасылкі
1270

## Падзеі
* Пачатак княжаньня ў ВКЛ Трайдзеня

## Нараджэньні
*

## Сьмерці
* Від, вялікі князь літоўскі

## Вонкавыя спасылкі
1509

## Падзеі
*

## Нараджэньні
* 10 ліпеня — Жан Кальвін, францускі рэлігійны рэфарматар

## Сьмерці
*

## Вонкавыя спасылкі
Ястрабіныя

**Ястрабі́ныя** (*Accipitridae*) — драпежныя птушкі, якія вызначаюцца моцнай крукападобнай дзюбай і вострымі кіпцюрамі для захопу і ўтрыманьня здабычы.

Пасьпяховае і хуткае разьвіцьцё малекулярнай біялёгіі ў апошнія гады паставіла пад сумненьне існуючы падзел у біялягічнай сыстэматыцы сокалападобных, у той жа час гэта дало падставу для ўзьнікненьня шматлікіх несыходзячыхся поглядаў на месца ястрабіных у клясыфікацыі сокалападобных. Згодна адной з прапановаў ястрабіных неабходна аддзяліць ад сокалападобных, і аднесьці ў асобны атрад ястрабінападобныя (*Accipitriformes*).

Сямейства ястрабіных складаецца з 66 родаў і 235—240 відаў. Прадстаўнікі сямейства сустракаюцца амаль што ва ўсім сьвеце, акрамя Антарктыды і шматлікіх акіянічных астравоў.

## Роды і віды
* Падсямейства **звычайныя асаеды** (*Perninae*)
** Звычайныя асаеды (*Perninae*) - 3 віды
*** Звычайны асаед (*Pernis apivorus*)

* Падсямейства **канюковыя** (*Buteoninae*)
** Канюкі (*Buteo*) - 26 відаў
*** Звычайны канюк (*Buteo buteo*)
*** Касматаногі канюк (*Buteo lagopus*)
1508

## Падзеі
* 22 ліпеня — бітва войска ВКЛ на чале з Жыгімонтам Старым з маскоўскім войскам каля Дняпра пад Воршай

## Нараджэньні
* 9 чэрвеня — Прымаж Трубар, славенскі першадрукар, перакладнік Бібліі

## Сьмерці
*

## Вонкавыя спасылкі
XV стагодзьдзе

**XV стаго́дзьдзе** (**15 стаго́дзьдзе**) доўжылася з 1401 па 1500 год па Грыгарыянскім календары.
1507

## Падзеі
* Нямецкі картограф і географ Мартын Вальдзэемюлер назваў нядаўна адкрыты кантынэнт Амэрыкай у гонар Амэрыга Вэспуччы
* Утварылася Навагрудзкае ваяводзтва
* Вялікі князь выдаў прывілей берасьцейскім габрэям

## Нараджэньні
* Сымон Зак, кальвінісцкі пастар, дзяяч Рэфармацыі ў Вялікім княстве Літоўскім і Малай Польшчы (год прыкладны)

## Сьмерці
* студзень: Войцех Табар, рэлігійны й дзяржаўны дзяяч Вялікага Княства Літоўскага, біскуп віленскі.

## Вонкавыя спасылкі
Ян Павал I

**Ян Павал I** (), сьвецкае імя **Альбіна Лючыяні** (; 17 кастрычніка 1912 — 28 верасьня 1978) — рымскі папа з 26 жніўня 1978 году да дня сваёй сьмерці. Прабыў папам усяго 33 дні.

## Біяграфія
Нарадзіўся ў месцы Канале д’Агорда ў правінцыі Бэлюна на поўначы Італіі.

7 ліпеня 1935 году атрымаў сьвятарскія пасьвячэньні. У 1958 годзе пастаўлены біскупам гораду Віторыё Вэнэта. Удзельнічаў у Другім Ватыканскім Саборы. 15 сьнежня 1969 году папа Павал VI прызначыў яго патрыярхам Вэнэцыі, а 5 сакавіка 1973 году ўзьвёў да годнасьці кардыналу.

На канкляве 1978 году Альбіна Лучані быў абраны папам, але ў хуткім часе памёр, прабыўшы біскупам Рыму ўсяго 33 дні. Ян Павал I быў першым папам за доўгія гады, які адмовіўся каранавацца тыяраю.

## Крыніцы

Катэгорыя:Нарадзіліся ў правінцыі Бэлюна
94

### Падзеі
* Рымскі імпэратар Даміцыян выганяе філёзафаў з Рыму

### Нараджэньні
*

### Сьмерці
*
95

### Падзеі
* 

### Нараджэньні
*

### Сьмерці
* Квінтыліян, стражытнарымскі прамоўца
Менска-Магілёўская архідыяцэзія

**Ме́нска-Магілё́ўская архідыяцэ́зія** () — каталіцкая архідыяцэзія ў Беларусі, утвораная 13 красавіка 1991 году аб’яднаньнем Менскай і Магілёўскай архідыяцэзіяў.

Парафіі Менска-Магілёўскае архідыяцэзіі месьцяцца ў Менскай і Магілёўскай вобласьцяў (першапачаткова — таксама і Віцебскай, на тэрыторыі якой у 1999 была ўтвораная асобная Віцебская дыяцэзія). Аб’ядноўвае Менскі, Будслаўскі, Вілейскі, Магілёўскі, Нясьвіскі і Рубяжэвіцкі дэканаты.

## Мінуўшчына

Першым арцыбіскупам Менска-Магілёўскім быў прызначаны Казімер Сьвёнтак. З 1999 да 2003 дапаможным біскупам архідыяцэзіі быў Кірыл Клімовіч, у сьнежні 2004 на гэтую пасаду быў пастаўлены Антоні Дзям’янка. 14 чэрвеня 2006 Папа Бэнэдыкт XVI прыняў прашэньне кардынала Сьвёнтка аб вызваленьні ад кіраўніцтва архідыяцэзіяй і прызначыў Антонія Дзям’янку апостальскім адміністратарам. 21 верасьня 2007 году папа Бэнэдыкт XVI прызначыў арцыбіскупам Менска-Магілёўскім Тадэвуша Кандрусевіча. З дня ягонага кананічнага ўступленьня на пасаду (10 лістапада таго ж году) Антоні Дзям’янка зьяўляецца Генэральным вікарыем архідыяцэзіі.

У жніўні 2013 году адчынілі Менскі тэалягічны каледж для падрыхтоўкі мясцовых сьвятароў.

### Біскупы
* Казімер Сьвёнтак (1991 — 14 чэрвеня 2006)
* Тадэвуш Кандрусевіч (21 верасьня 2007 — 2021)
* Юзаф Станеўскі (з 14 верасьня 2021 году)

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Старонка дыяцэзіі на сайце catholic.by
* Інфармацыя на сайце «Catholic Hierarchy»


Катэгорыя:Рэлігія ў Менскай вобласьці
Катэгорыя:Рэлігія ў Магілёўскай вобласьці
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1991 годзе
98

### Падзеі
* 

### Нараджэньні
*

### Сьмерці
* 27 студзеня: Нэрва, рымскі імпэратар
97

### Падзеі
* У Рымскай імпэрыі прыняты аграрны закон (*Lex agraria*) упарадкаваўшы разьмеркаваньне зямлі.

### Нараджэньні
*

### Сьмерці
*
100

## Падзеі
* Войска Рымскай імпэрыі дасягнула колькасьці ў 300000 жаўнераў.

## Нараджэньні
* 

## Сьмерці
*
Чарнобыльскі вецер

***Чарнобыльскі вецер*** — беларускі супольны музычны праект, кампіляцыя ад VoliaMusic, выдадзеная пры судзеяньні Чарнобыльскай камісіі партыі БНФ у 2006 годзе, у дваццатую гадавіну Чарнобыльскай катастрофы.

## Зьмест
# P.L.A.N. — «Новыя словы»
# Крама — «Гомельскі вальс»
# Стыкс — «Каб жыць далей…»
# Ян Жанчак — «Нерасказаныя казкі»
#  — «Чарнобыльскі фон»
# Кастусь Герашчанка — «Чарнобыльскі шлях»
# Tav.Mauzer — «Памірае Радзіма»
# Тарпач — «Радыяцыя»
# Krou/Čyrvonym pa biełamu — «Chvilina cišyni 2»
# Тацьцяна Беланогая — «Чорны май»
# Кардон — «Радыяцыя»
# Amaroka — «Людзі»
# Бонда — «Радыеактыўны блюз»
# Мроя — «Шмат»
# Тінь Сонця — «Песьня Чугайстра»

Катэгорыя:Беларускія музычныя складанкі
Рагвалод-Барыс Усяславіч

**Рагвалод-Барыс Усяславіч**, **Рагвалод II** (канец 1040-х — пачатак 1128) — князь полацкі (1101—1128). Паводле імя, відаць, быў старэйшым сынам Усяслава Полацкага.

## Імя

Рагнвальд або Рагвальд (Ragnvald, Ragvald) — імя германскага паходжаньня. Іменная аснова -раг- (-рэг-) / раган- (імёны ліцьвінаў Рагла, Рагін, Рагайла; германскія імёны Ragilo, Ragenus, Ragel) паходзіць ад гоцкага raginon 'гаспадарыць, судзіць, выракоўваць', ragin 'вырак', а аснова -валд- (-алд, -олт) (імёны ліцьвінаў Геральт, Левалт, Рамвольт; германскія імёны Gerwald, Lewolt, Romuald) — ад гоцкага і германскага waldan 'валодаць, гаспадарыць' або wulþus 'слава, мажнасьць'. Такім парадкам, імя Рагвалод азначае «вырак улады».

Яшчэ літоўскі (беларускі) пераклад пачатку XVII стагодзьдзя «Хронікі» Мацея Стрыйкоўскага сьведчыў: «*…бо [[Таўцівіл|Феафіл]] Полацак узяў <…> па [[Рагвалод-Васіль Рагвалодавіч|Васілю Рагвалодзе]]* [сыне Рагвалода-Барыса]*, каторы тэж быў [[ліцьвін]], і па [[Глеб Рагвалодавіч|Глебе]], сыне яго, і застаў князем полацкім*».

Варыянты імя князя ў гістарычных крыніцах: *престависѧ кнѧзь Полотьскыи Борисъ* (1129 год), *Господи помози рабу своему Борисоу* (Барысаў камень), *Борисъ-Рогъволодъ*.

## Біяграфія
Па сьмерці бацькі заняў полацкі пасад. Імаверна, што сядзеў разам з Усяславам у кіеўскай вязьніцы ў 1068 годзе.

Упершыню пад сваім імём упамінаецца ў 1102 годзе, калі ўчыніў вайсковую выправу супраць яцьвягаў, а на зваротным шляху заснаваў горад Барысаў. Імаверна, браў удзел у выправе супраць зэмгалаў у 1106 годзе, але ў выніку наўдачы, як можна меркаваць, згубіў полацкі пасад.

Упамінаецца ў «Жыцьці Эўфрасіньні Полацкай» недзе паміж 1115—1120 гадамі. За Рагвалодам-Барысам сваю дзейнасьць у Полацку пачала ягоная пляменьніца Эўфрасіньня Полацкая. Менавіта ў гэты час збудавалі княскую сядзібу ў Бельчыцы з Барысаглебскім манастыром. Зь ягонай дзейнасьцю таксама зьвязваюць вядомыя помнікі эпіграфікі, так званыя «Барысавы камяні».

У 1127 годзе на патрабаваньне кіеўскага князя Мсьціслава, які з многімі князямі прыйшоў на Полаччыну, заняў княскі пасад замест Давыда, свайго брата. Пра сьмерць Рагвалода-Барыса паведамляецца ў пачатку 1128 году.

## Нашчадкі
* Рагвалод-Васіль Рагвалодавіч
* Іван Рагвалодавіч
* Зьвеніслава Барысаўна

## Крыніцы

## Літаратура
* 

Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1140-я гады
Катэгорыя:Полацкія князі
Катэгорыя:Рагвалодавічы
Антанін Баяя

**Антанін Баяя** (па-чэску: *Antonín Bajaja*) (нарадзіўся 30 траўня 1942) — чэскі літаратар.

## Біяграфія
Нарадзіўся ў Зьліне (Чэхія) ў сям'і ўрача. Па сканчэньні Вышэйшай школы лясьніцтва і сельскай гаспадаркі ў Брне доўгі час працаваў па спэцыяльнасьці: у 1965-1973 гадах заатэхнікам, пазьней загадчыкам сельскагаспадарчай лябараторыі.

З 1990 году перайшоў на журналісцкую працу. У 1991 годзе працаваў у рэдакцыі Чэхаславацкага радыё, ад 1992 году ў газэце "*Prostor*", пазьней сумяшчаў працу ў часопісе "*Týden*" з працай рэдактара "Свабоднай Эўропы". 

З 1996 працуе выкладчыкам творчага пісьма ва ўнівэрсытэтах Аламоўцу і Зьліну. 

## Творы
*  "*Mluviti stříbro*", 1982 ("Мовіць срэбра") 
*  "*Duely*", 1988 ("Дуэлі") 
*"*Pastorální: Texty na betlémskou notu*", 1994
*"*Na šéne blaue Dřevnici*", 1996 
*  "*Zvlčení. Romaneto o vlcích, lidech a úkazech*", 2003 ("Зваўчэньне. Раманэта пра ваўкоў, людзей і знакі": па-беларуску ў 2006 годзе ў выдавецтве "Логвінаў", пераклад Марыі Мартысевіч),   

## Узнагароды
* 2004 - *Magnesia Litera* за раман «Зваўчэньне» .
* 2010 - чэская дзяржаўная прэмія за літаратуру за раман “На прыгожай блакітнай Држэўніцы” (“Na krásné modré dřevnici”)

Катэгорыя:Нарадзіліся 30 траўня
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1942 годзе
Катэгорыя:Чэскія літаратары
Давыд Усяславіч

**Давыд Усяславіч** (сярэдзіна 1050-ых — пасьля 1130) — князь полацкі (пачатак 1128 — сярэдзіна 1128, князь ізяслаўльскі (1101 — да 1103; канец 1110-ых — пачатак 1128; сярэдзіна 1128 — 1129).

## Жыцьцё і дзейнасьць
Недзе да 1103 году апынуўся ў выгнаньні ў Чарнігаўскім княстве. У 1103 годзе разам з князямі Паўднёвай Русі ўдзельнічаў ў вельмі пасьпяховай выправе на полаўцаў. А ў 1104 годзе ў выправе супраць свайго брата Глеба Ўсяславіча князя менскага, які верагодна і выгнаў яго некалі з Ізяслаўля. Але кампанія супраць Глеба Менскага ня мела посьпеха, Давыд вярнуўся ў Ізяслаўль толькі недзе пасьля 1116 году, калі Уладзімер Манамах перамог Глеба.

Пасьля сьмерці Рагвалода-Барыса ў пачатку 1128 году полацкі пасад перайшоў па тагачасным праве да Давыда. Ён пакінуў Ізяслаўскае княства свайму сыну Брачыславу і з астатнімі сынамі пераехаў у Полацак. Палачане па нейкіх падставах склалі супраць яго змову, Давыд ведаў аб гэтым таму паклікаў у Полацак і  Брачыслава з ізяслаўльскай дружынай. Але і гэта не дапамагло, палачане чымсьці незадаволенныя выгналі Давыда з Полацка ўзяўшы сабе князям маладога Рагвалода-Васіля. Гэта натуральна выклікала барацьбу паміж Давыдам і Рагвалодам-Васілём у якаю ўмяшаўся вялікі князь кіеўскі Мсьціслаў, учыніўшы вялікае вайсковае ўварваньне ў Полацкую зямлю. Палачане разам з Рагвалодам-Васілём наведаліся да Мсьціслава і ўпэўнілі яго зацьвердзіць Рагвалода-Васіля полацкім князям у супярэчнасьці з правам старшыньства. Давыд быў вымушаны вярнуцца ў Ізяслаўль. Рагвалод-Васіль верагодна прызнаў вярхоўную ўладу Кіева над Полацкам, чаго не было з часоў Брачыслава Ізяслававіча.

Але відавочна Давыд не зьмірыўся са стратай Полацка. У 1129 годзе Мсьціслаў зьбіраўся ў выправу супраць полаўцаў і заклікаў да ўдзелу ў ёй і полацкіх князёў. Але Давыд, як і іншыя полацкія князі, ў кплівых словах адмовіўся ад удзелу ў гэтай выправе. Больш за тое, у час калі Мсьціслаў ваяваў з полаўцамі, Давыд веў міжусобную вайну з Рагвалодам-Васілём. Вярнуўшыся з выправы на полаўцаў Мсьціслаў адправіў сваіх ваяводаў ў Полацкую зямлю, яны захапілі амаль ўсіх полацкіх князёў, ў тым ліку Давыда з сынамі, і прывезьлі іх у Кіеў. У 1130 годзе над полацкімі князямі адбыўся так званы "суд рускіх князёў" па выраку якого іх разам зь сем’ямі саслалі ў Бізантыю.

Давыд не вярнуўся на радзіму, верагодна памёр у Бізантыі. Вярнуліся толькі яго сыны — Брачыслаў, Валодша і Мікула, якія з дапамогай Рагвалода-Васіля вярнулі ад Глебавічаў Ізяслаўльскае княства.

## Нашчадкі
*Брачыслаў Давыдавіч
*Валодша
*Мікула

## Крыніцы

Катэгорыя:Полацкія князі
Катэгорыя:Рагвалодавічы
Крама (неадназначнасьць)

Назву **Крама** маюць:

* Крама — установа для продажу грамадзкасьці разнастайных тавараў.
* Крама — камбаджыйскі галаўны ўбор.
* «Крама» — беларускі рок-гурт.
* «Krama» — гішпанскі фолк-гурт.

Глядзіце таксама:
* Цацачная крама — альбом Зьмітра Вайцюшкевіча 2001 году.
1505

## Падзеі
* Войска крымскага хана Мэнглі Гірэя напала на Менск, увесь горад акрамя замка быў спалены.

## Нараджэньні
*

## Сьмерці
* 27 кастрычніка — Іван III, вялікі князь маскоўскі

## Вонкавыя спасылкі
1504

## Падзеі
*

## Нараджэньні
*

## Сьмерці
* 2 ліпеня — Стэфан III Вялікі, гаспадар Малдаўскага княства

## Вонкавыя спасылкі
Сьпіс харвацкіх літаратараў

Гэты сьпіс зьмяшчае імёны празаікаў, паэтаў, драматургаў, публіцыстаў і перакладчыкаў, творчая дзейнасьць якіх зьвязана зь Харватыяй і (ці) якія маюць харвацкае паходжаньне.

## А
* Іва Андрыч
* Станка Андрыч
* Іван Араліца

## Б
* Мірка Божыч
* Руджэр Бошкавіч
* Івана Брліч-Мажураніч
* Нэнад Брыксі
* Ціта Брэзавачкі
* Іва Брэшан
* Мілэ Будак
* Пэра Будак
* Іван Буніч Вучыч
* Мілан Бэгавіч
* Бранка Бэлан

## В
* Міраслаў Ваўпоціч
* Віктар Віда
* Фэдар Відас
* Уладзімір Відрыч
* Іва Войнавіч
* Антун Вранчыч
* Ёза Вркіч
* Ірэна Врклян
* Шымэ Вучэціч
* Адолфа Вэбэр Ткалчэвіч
* Саша Вэрэш

## Г
* Міра Гаўран
* Людэвіт Гай
* Званімір Голаб
* Влада Готавац
* Іван Гундуліч

## Д
* Улдэрыка Данадзіні
* Даніел Драгоевіч
* Іван Драгоевіч
* Славэнка Дракуліч
* Джорэ Држыч
* Марын Држыч
* Барыс Дэжулавіч
* Дзімітрыя Дэмэтэр
* Уладан Дэсніца

## Дз
* Мак Дзіздар
* Срэчка Дзіяна

## Дж
Ксавэр Шандар Джалскі

## Е
* Міленка Ергавіч

## З
* Ігар Зідзіч
* Пэтар Зораніч
* Браніслаў Зэлькавіч

## І
* Драга Іванішэвіч
* Дубраўка Іванчан
* Радаван Іўшыч

## К
* Векаслаў Калеб
* Іван Катушыч
* Антэ Кавачыч
* Іван Горан Кавачыч
* Мація Пэтар Катанчыч
* Андрыя Качыч Міёшыч
* Юрэ Каштэлан
* Бартол Кашыч
* Мірка Ковач
* Іван Козарац
* Сільвіе Страхімір Краньчэвіч
* Густаў Крклэц
* Міраслаў Крлэжа
* Вэсна Крмпоціч
* Воіслаў Кузманавіч
* Ёсіп Кулунджыч
* Эўген Кумічыч
* Іван Кушан

## Л
* Томіслаў Ладан
* Бранімір Лівадзіч
* Янка Лэскавар
* Ханібал Люціч

## М
* Іван Мажураніч
* Звонімір Майдак
* Ігар Мандзіч
* Марка Маруліч
* Ранка Марынкавіч
* Юліяна Матанавіч
* Антун Густаў Маташ
* Марыян Маткавіч
* Слаўка Міхаліч
* Ёсіп Млакіч
* Звонімір Мрканіч
* Шышка Мэнчэтыч

## Н
* Уладзімір Назар
* Нікола Налешкавіч
* Слобадан Новак
* Венцэслаў Новак

## П
* Павал Паўлічыч
* Юніе Палмоціч
* Вэсна Парун
* Янка Поліч Камаў
* Бруна Попавіч
* Эда Попавіч
* Душанка Попавіч-Дарафеева
* Чэда Прыца
* Пэтар Прэрадавіч
* Нікола Пуліч
* Ёсіп Пупачыч
* Матка Пэіч

## Р
* Іван Раас
* Душка Раксандзіч
* Дзінка Раніна
* Мація Антун Рэлкавіч

## С
* Томіслаў Сабляк
* Мілівой Славічэк
* Іван Сламніг
* Вішня Стахуляк
* Джура Судэта

## Т
* Драгуцін Тадзіянавіч
* Антэ Томіч
* Златка Томічыч
* Заім Топчыч

## У
* Дубраўка Угрэшыч
* Цін Уевіч

## Ў
* Станка Ўраз

## Ф
* Нэд'елька Фабрыё
* Фран Крста Франкапан
* Зоран Фэрыч

## Х
* Фадзіл Хаджыч
* Дубраўка Хорваціч
* Драгуцін Хоркіч
* Бранка Хрыбар 
* Пэтар Хэктаровіч

## Ц
* Далібор Цьвітан
* Добрыша Цэсарыч

## Ч
* Уладзімір Чэркез

## Ш
* Дубраўка Шкурла
* Джура Шнайдэр
* Слобадан Шнайдэр
* Антун Шолян
* Нікола Шоп
* Крста Шполяр
* Антун Бранка Шыміч
* Дзінка Шымунавіч
* Аўгуст Шэнаа

## Ю
* Марыя Юрыч Загорка
* Станка Юрыш

Харвацкія літаратары
Кішынёў

**Кішынёў** () — сталіца і найбуйнейшы горад Малдовы. Горад зьяўляецца галоўным прамысловым і гандлёвым цэнтрам Малдовы, разьмешчаны ўцэнтры краіны, на рацэ Быку. Насельніцтва на 2012 год складала 723,5 тысячы жыхароў.

## Геаграфія
Кішынёў разьмешчаны на рацэ Быку, прытоку Днястру, і займае плошчу ў 120 км². Муніцыпалітэт ўключае ў сябе 635 км². Горад разьмешчаны ў цэнтральнай частцы Малдовы і акружаны тэрыторыямі зь вельмі ўрадлівай зямлёй.

### Клімат
Кішынёў мае вільготны кантынэнтальны клімат, які характарызуецца гарачым сухім летам і ветранай халоднай зімой. Зімовыя тэмпэратуры часьцяком падаюць ніжэй 0&nbsp;°C, аднак рэдка апускаюцца ніжэй −10&nbsp;°C. Улетку сярэдняя максымальная тэмпэратура складае прыкладна 25&nbsp;°C, аднак, тэмпэратура часам дасягае 35—40&nbsp;°C у сярэдзіне лета ў цэнтры гораду. Хоць сярэдняя колькасьць ападкаў і вільготнасьць у летні пэрыяд зьяўляюцца нізкімі, маюць месца нячастыя моцныя буры. Увесну і ўвосень тэмпэратура вагаецца ад 16 да 24&nbsp;°C, а колькасьць ападкаў у гэты час, як правіла, ніжэй, чым улетку, але з больш частымі яшчэ больш мяккімі пэрыядамі дажджоў.

## Архітэктура

Плян разьвіцьця Кішынёва быў распрацаваны ў XIX стагодзьдзі. У 1836 годзе было скончана будаўніцтва Кішынёўскага сабору і ягонай званіцы. Званіца была разбурана ў савецкі час і адноўлена ў 1997 годзе. У Кішынёве знаходзіцца вялікая колькасьць праваслаўных цэркваў і будынкаў XIX стагодзьдзя ў ваколіцах гораду, як то манастыр Чуфля і царква Праабражэньня Гасподняга. Будынкі ў сучасным стылі былі пабудаваны ў горадзе пасьля 1991 году. У горадзе месьцяцца шматлікія сучасныя офісныя і гандлёвыя комплексы. Тым ня менш, старыя будынку савецкага пэрыяду па-ранейшаму шырока прадстаўлены ў гарадзкім пэйзажы.

## Эканоміка
У 1919 годзе ў горадзе працавала чатырнаццаць фабрык.

Кішынёў зьяўляецца фінансавым і бізнэсовым цэнтрам Малдовы. Ягоны СУП, які складае каля 60% ад нацыянальнай эканомікі, дасягнуў у 2012 годзе суму ў 52 млрд лееў (4 млрд даляраў ЗША). Такім чынам, СУП на душу насельніцтва Кішынёва склаў 227% ад сярэдняга паказчыка Малдовы. У Кішынёве найбольш разьвітая сфэра СМІ ў Малдове, а таксама ў горадзе месьцяцца некалькіх зьвязаных кампаніяў, як то вядучыя тэлевізійныя сеткі, радыёстанцыяі і газэты. Усе нацыянальныя і міжнародныя банкі Малдовы маюць свае штаб-кватэры ў Кішынёве.

Галаўны офіс нацыянальнай авіякампаніі Air Moldova разьмяшчаецца на тэрыторыі міжнароднага аэрапорту Кішынёву. 4 чэрвеня 1991 году быў заснаваны Нацыянальны банк Малдовы. Са сьнежня 1994 году ў Кішынёве працуе «Фондавая біржа Малдовы». Яе заснавальнікам быў «Аграпрамбанк Малдовы», як найбольшы банк краіны.

## Асобы, зьвязаныя з Кішынёвам
* Аляксандар Шыманоўскі (1850—1918) — беларускі этнограф і фальклярыст
* Ільля Алейнікаў (1947—2012) — расейскі эстрадны актор камічнага жанру і тэлевядучы, народны артыст Расейскай Фэдэрацыі (2001)

## Глядзіце таксама
* «Малдовагаз»

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт
Міраслаў Крлэжа

**Міраслаў Крлэжа** (па-харвацку: *Miroslav Krleža*) (7 ліпеня 1893 — 29 сьнежня 1981) — адзін з найбуйнейшых харвацкіх пісьменьнікаў XX стагодзьдзя.

## Творы
* *“Pjesme” I i II*, (1918) ("Вершы" І і ІІ)
* *“Pjesme” III*, (1919) ("Вершы" ІІІ)
* *“Hrvatski bog Mars”* (1922, 1933) ("Харвацкі бог Марс")
* *“Pjesme u tmini”* (1937) ("Вершы ў цемры")
* *“Novele”* (1924) ("Навэлы")
* *“Hiljadu i jedna smrt”* (1932) ("Тысяча і адна сьмерць")
* *“Povratak Filipa Latinovicza”* (1932) ("Вяртаньне Філіпа Лаціновіча") 
* *“Novele”* (1937) 
* *“Balade Petrice Kerempuha”* (1936) ("Баляды Пэтрыцы Керэмпуха") 
* *“Na rubu pameti”* (1938) ("На ўскрайку розуму") 
* *“Banket u Blitvi”* (1938), (1939), (1962) ("Банкет у Блітве") 
* *“Zastave”* (1969) ("Сьцягі")

### Драматургія
* *“Kraljevo”* (1915) 
* *“Kristofor Kolumbo”* (1917) 
* *“Michelangelo Buonarroti”* (1918) 
* *“U logoru”* (1920) ("У лягеры") 
* *“Vučjak”* (1924) ("Аўчарка") 
* *"Gospoda Glembajevi"* (1929) ("Панове Глембаевы") 
* *"U agoniji"*, (1928) ("У агоніі") 
* *“Leda”*, (1930) 
* *“Aretej”*, (1959)

## Беларускія пераклады
Паасобныя вершы на беларускую мову пераклалі Ніл Гілевіч, Лявон Баршчэўскі.

## Крыніцы

Катэгорыя:Нарадзіліся 7 ліпеня
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1893 годзе
Катэгорыя:Харвацкія літаратары
Катэгорыя:Памерлі 29 сьнежня
Катэгорыя:Памерлі ў 1981 годзе
Міхал Вівэг

**Міхал Вівэг** (;  31 сакавіка 1962) — чэскі пісьменьнік і публіцыст, самы пасьпяховы на сёньняшні дзень празаік.

## Біяграфія
Нарадзіўся ў сям’і хіміка і юрысткі. У 1980 годзе скончыў гімназію ў Бэнэшаве, вывучаў багемістыку і пэдагогіку на Філязофскім факультэце Карлавага ўнівэрсытэту ў Празе (скончыў навучаньне ў 1988 годзе).

Пачаў друкавацца ў 1983 годзе, у часе навучаньня ва ўнівэрсытэце. Пасьля атрыманьня дыплёму некаторы час працаваў па спэцыяльнасьці (настаўнікам). З 1993 году на працягу двух гадоў быў рэдактарам у выдавецтве «Чэскі пісьменьнік», пасьля займаўся выключна ўласнай творчасьцю.

Ляўрэат прэміі Іржы Ортэна за 1993 год.

## Творчасьць
* *«Názory na vraždu»*, 1990 («Погляды на забойства») — аўтарскі дэбют.
* *«Báječná léta pod psa»*, 1992 («Цудоўныя гады псу пад хвост», па-беларуску асобнай кнігай у 2013, пераклад Сяргея Сматрычэнкі)
* *«Nápady laskavého čtenáře»*, 1993 («Ідэі ласкавага чытача»)
* *«Výchova dívek v Čechách»*, 1994 («Выхаваньне дзяўчат у Чэхіі», па-беларуску ў часопісе «ARCHE», пераклад Сяргея Сматрычэнкі)
* *«Účastníci zájezdu»*, 1996 («Удзельнікі падарожжа»)
* *«Zapisovatelé otcovský lásky»*, 1998 («Запісвальнікі бацкоўскай любові»)
* *«Povídky o manželství a o sexu»*, 1999 («Апавяданьні пра шлюб і сэкс»)
* *«Nové nápady laskavého čtenáře»*, 2000 («Новыя ідэі ласкавага чытача»)
* *«Švédské stoly aneb Jací jsme»*, 2000 («Швэдзкія сталы, альбо Якія мы»)
* *«Román pro ženy»*, 2001 («Раман для жанчын»)
* *«Báječná léta s Klausem»*, 2002 («Казачныя гады з Клаўсам»)
* *«Případ nevěrné Kláry»*, 2003 («Справа нявернай Клары»)
* *«Na dvou židlích»*, 2003 («На двух крэслах»)
* *«Vybíjená»*, 2004
* *«Tři v háji»*, 2004 — супольна з Галінай Паўлоўскай і Івай Герцыкавай
* *«Lekce tvůrčího psaní»*, 2005 («Урокі творчага пісьма»)
* *«Andělé všedního dne»*, 2007 («Анёлы будзённасьці»)

Творы Міхала Вівэга перакладзеныя на вугорскую, беларускую, нідэрляндзкую, харвацкую, нямецкую, баўгарскую, сэрбскую, дацкую, славенскую, расейскую, польскую, італьянскую, ангельскую, францускую, летувіскую, гішпанскую, фінскую, македонскую, кітайскую мовы і іўрыт.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* «Выхаваньне дзяўчат у Чэхіі» у «ARCHE» (пачатак)
* «Выхаваньне дзяўчат у Чэхіі» у «ARCHE» (заканчэньне)
* І ўсё ж нешта ў гэтых Калядах ёсць. Апавяданне
* Жаночы раман. Урыўкі
* Кароткія казкі для стомленых бацькоў

Катэгорыя:Нарадзіліся 31 сакавіка
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1962 годзе
Катэгорыя:Чэскія літаратары
Крыжыкі-нулікі

**Крыжыкі-нулікі** — гульня на паперы для двух гульцоў, адзін зь якіх гуляе **O** (нулікамі), а другі — **X** (крыжыкамі). Гульцы па чарзе ставяць, кожны свой значак, на полі 3x3. Традыцыйна першы ход робяць **X**. Той з супернікаў, хто здолее выставіць свае значкі ў адзін шэраг: па гарызанталі, вертыкалі ці дыяганалі — раней за другога, выйграе гульню.

У гэтай партыі выйграе першы гулец, X:

А гэта прыклад «нічыйнай» партыі:

Гуляючы ў *крыжыкі-нулікі*, вельмі хутка можна выявіць, што пры пэўнай ступені ўважлівасьці абодвух гульцоў любая партыя вядзе да нічыёй, у якім бы месцы ня быў бы пастаўлены першы крыжык. Таму найчасьцей за ўсё ў гэтую гульню гуляюць малыя дзеці; калі ім адкрываецца стратэгія бяспройгрышнай гульні, яны пераходзяць да болей разумова вытанчаных гульняў, такіх як, напрыклад, *[[Кропкі (гульня)|кропкі]]*.

Прастата гульні робяць яе ідэальнай у якасьці пэдагагічнага інструмэнта для навучаньня прынцыпам тэорыі гульняў і таксама галіны штучнага інтэлекту, якая вырашае праблемы пошуку і пабудовы дрэваў гульні. Не прадстаўляецца складаным напісаньне кампутарнай праграмы для дасканалай гульні ў *крыжыкі-нулікі*, трэба падлічыць 765 істотна адрозных пазыцыяў , ці 26 830 магчымых варыянтаў гульні. Усяго магчымыя 255168 варыянтаў гульні, за выняткам сымэтрычных .

Першая вядомая кампутарная гульня, *[[OXO]]* (1952), створаная для кампутара EDSAC дэманстравала дасканалыя варыянты гульні ў *крыжыкі-нулікі* супраць любых апанэнтаў.

## Стратэгія

## Вырыянты

## Назвы гульні на іншых мовах і ў іншых краінах сьвету
* *Tic-tac-toe*, *tick-tat-toe* ці *tit-tat-toe* (ЗША)
* *Noughts and crosses* ці *naughts and crosses* (Вялікабрытанія, Ірляндыя, Аўстралія)
* *Ta-te-ti*, *tres en raya*, *gato*, *equis cero* (Гішпанія)
* *Morpion* (Францыя)
* *Tris* (Італія)
* *Boter, kaas en eieren* (Нідэрлянды)
* *Kryds og bolle* (Данія)
* *Luffarschack* ці *Tripp trapp trull* (Швэцыя)
* *Ristinolla* ці *Jatkanshakki* (Фінляндыя)
* *Trips-traps-trull* (Эстонія)
* *X şi zero* (Румынія)
* *Jogo da velha* (Партугалія і Бразылія)
* *Τρίλιζα* (Грэцыя)
* *Zero kata* ці *Phool aur chaukadi* (Індыя)
* *Maru batsu* (円伐) ці *Sanmoku narabe* (三目並べ) (Японія)
* Морски шах (Баўгарыя)
* *Kołko i krzyżyk* (Польшча)
* *Хрестики-нулики* (Украіна)
* *Крестики-нолики* (Расея)
* *Bondesjakk*, *Tripp trapp tresko* ці *Tre pa rad* (Нарвэгія)
* /iks-miks-driks/ (Ідыш)

Катэгорыя:Абстрактныя стратэгічныя гульні
Катэгорыя:Настольныя гульні
Праваслаўныя сьвяты

**Правасла́ўныя сьвя́ты і пасты́** — адзначаюцца праваслаўнай царквой на Беларусі па старым стылі. Але ніжэй даты прыводзяцца па новым стылі.

## [[Рухомыя сьвяты|Рухомыя (пераходзячыя) сьвяты і пасты]]

## [[Двунадзесятыя сьвяты|Двунадзесятыя непераходзячыя сьвяты]]

## Вялікія сьвяты

## Мнагадзённыя пасты

## Аднадзённыя пасты

Серада і пятніца на працягу ўсяго года, за выключэньнем усяядных тыдняў і Каляднага пэрыяду.

## Усяядныя тыдні (па серадах і пятніцах посту няма)

Серада і пятніца на працягу ўсяго года, за выключэньнем усяядных тыдняў і Каляднага пэрыяду.

## Трапеза ў сьвяты

Паводле Царкоўнага ўставу, у сьвяты Ражджаства Хрыстовага і Богаяўленьня, калі яны прыпадаюць на сераду і пятніцу, посту няма. У Навячэр'е Ражджаства Хрыстовага, Навячэр'е Богаяўленьня, у сьвяты Ўздзьвіжаньня Крыжа Гасподняга, Усьпеньня, Нараджэньня і Пакрова Прасьвятой Багародзіцы, Увядзеньня Яе ў храм, Нараджэньня Іаана Прадцечы, апосталаў Пятра і Паўла, Іаана Багаслова, калі яны прыпадаюць на сераду і пятніцу, а таксама ў пэрыяд ад Пасхі да Тройцы ў сераду і пятніцу дазваляецца рыба.

## Дні асаблівага памінаньня спачылых

## Не адпраўляецца вянчаньне

* Напярэдадні серады і пятніцы ўсяго году (г. зн. па аўторках і чацьвяргах).
* Напярэдадні нядзельных дзён (г. зн. па суботах).
* Напярэдадні двунадзесятых, храмавых і вялікіх сьвятаў.
* На працягу пастоў Вялікага, Пятровага, Усьпенскага і посту перад Ражджаством.
* На працягу Каляднага пэрыяду (ад 7 да 19 студзеня).
* На працягу сырнага тыдня (масьленіцы), пачынаючы зь Нядзелі мясапуснай і ў Нядзелю сырапусную.
* На працягу Пасхальнага (Сьветлага) тыдня.
* У дні і напярэдадні Ўсекнавеньня галавы Іаана Прадцечы — 11 верасьня і Ўзьдзьвіжаньня Крыжа Гасподняга — 27 верасьня.
1502

## Падзеі
* 21 мая — партугальскі мараплавец Жуан да Нова адкрыў востраў Сьвятой Гэлены
* 30 ліпеня — Хрыстафор Калюмб адкрыў Гандурас

## Нараджэньні
*

## Сьмерці
*
1499

## Падзеі
* 14 сакавіка Менск атрымаў магдэбурскае права

## Нараджэньні
*

## Сьмерці
*
1498

## Падзеі
* Полацак атрымаў магдэбурскае права
* Першы ўспамін пра «двор Зецела» (горад Зьдзецел) ў гістарычных крыніцах
* 1 сакавіка: Экспэдыцыя Вашку да Гамы дасягнула Мазамбіку.
* 1 траўня: Караблі Вашку да Гамы дасягнулі Індыі.
* 31 ліпеня: Хрыстафорам Калюмбам адкрыты востраў Трынідад.
* 1 жніўня — экспэдыцыя Хрыстафора Калюмба упершыню дасягнула берагоў Вэнэсуэлы
* 4 кастрычніка: Вялікі князь літоўскі Аляксандар надаў магдэбурскае права гораду Дарагічыну.
* 8 кастрычніка: Караблі Вашку да Гамы адправіліся ў зваротны шлях з Індыі.

## Нараджэньні
*

## Сьмерці
*
Павал VI

**Павал VI** (), сьвецкае імя **Джаваньні Батыста Энрыка Антоніё Марыя Мантыні** (; 26 верасьня 1897 — 6 жніўня 1978) — рымскі папа з 21 чэрвеня 1963 году да дня сваёй сьмерці.

## Біяграфія
Нарадзіўся ў мястэчку Канчэзія ў правінцыі Брэшыя ў Італіі. У 1916 годзе паступіў у сэмінарыю, у 1920 годзе атрымаў сьвятарскія пасьвячэньні. У 1953 годзе пастаўлены арцыбіскупам Міляну. Удзельнічаў у Другім Ватыканскім Саборы. Падчас сабору памёр папа Ян XXIII, і Мантыні быў абраны на новага біскупа Рыму.

Катэгорыя:Сьвятыя папы рымскія
1496

## Падзеі
* Горадня атрымлівае Магдэбурскае права

## Нараджэньні
* 12 траўня — Густаў I Ваза, кароль Швэцыі
* 6 лістапада — Сулейман I, самы вядомы султан Асманскай імпэрыі

## Сьмерці
* 7 верасьня — Фэрдынанд II, кароль Нэапаля
1279

## Падзеі
* 5 сакавіка — перамога войска ВКЛ на чале з Трайдзеням над ордэнскім войскам у бітве пры Ашэрадэне

## Нараджэньні
*

## Сьмерці
*

## Вонкавыя спасылкі
1492

## Падзеі
* 12 кастрычніка — Хрыстафор Калюмб адкрыў Амэрыку
* пачалася Вайна Маскоўскае дзяржавы зь Вялікім Княствам Літоўскім.

## Нараджэньні
* 

## Сьмерці
* 7 чэрвеня — Казімір Ягелончык, вялікі князь Літоўскі

## Вонкавыя спасылкі
Трып-гоп

**Трып-гоп** () — стыль музыкі створаны на пачатку 1990-х гадоў у Ангельшчыне й дасягнуўшы сталых камэрцыйных посьпехаў. Узьнік як сумесь экспэрымэнтальнага гіп-гопу, джазу, дабу, року, традыцыйнага блюзу й некаторых іншых элемэнтаў. стваральнікамі й першымі выканаўцамі трып-гопу зьяўляліся гурты Massive Attack ды Portishead з Брысталю (адсюль першапачатковае назва стылю: Брыстальская хваля альбо Брыстальскі cаўнд). Назва ж трып-гоп упершыню была выкарыстана ў ангельскім часопісе «Mixmag».

У трып-гопе вольна існуюць разам жывыя музычныя інструмэнты й сэмплы. Па гуку для яго характэрны: даволі павольны тэмп, прыглушаныя бубны, леґатыўная бас-гітара, шырокае выкарыстаньне гукаў са старых вінілавых кружэлак (джазавых, блюзавых, эстрадных), старых аналягавых клавішных інструмэнтаў (*Moog*, *[[Родас піяна|Rhrodas]]*, *Korg SV2*, *[[Арган Гаманда]]*), звычайна цёмныя гукавыя фарбы й некаторая дэпрэсіўнасьць, абыякавасьць у голасе, шмат хто з трып-гопавых выканаўцаў карыстаецца пры зьвядзеньні тэхналёгіяй *[[Lo-Fi]]* (*Low Fidelity*). Часам у якасьці сьпеваў выкарыстоўваецца рэп, які прамаўляецца амаль што шэптам.

На Беларусі ў стылі трып-гоп працуе калектыў B Side.

## Разнавіды
* **Футурыстычны трып-гоп** (*Futuristic Trip-Hop*) — напрамак трып-гопу дзеля якога характэрна «декляматыўнасьць» сьпеву. Прадстаўнікі футурыстычнага трып-гопу: *Recoil* (стваральнік праекту — Алан Уайлдэр, *ex-[[Depeche Mode]]*), *Golden Palominos*.
* **Пост трып-гоп** (*Post Trip-Hop*)
* **Абстрактны ґіп-ґоп** (*Abstract Hip-Hop*)

## Некаторыя гурты
* *Air*
* Björk
* *DJ Krush*
* *DJ Shadow*
* *Laika*
* *Lamb*
* *Massive Attack*
* *Mandalay*
* Morcheeba
* *Nightmares on Wax*
* *Portishead*
* *Sneaker Pimps*
* Tricky
* *U.N.K.L.E.*
* *Wagon Christ*

## Характэрныя альбомы
* *Dummy* (Portishead, 1994)
* *Portishead* (Portishead, 1997)

Катэгорыя:Трып-гоп
Сьвяты Хрыстафор

**Сьвяты́ Хрыстафо́р** — сьвяты пакутнік, шанаваны заходняй каталіцкай і праваслаўнай цэрквамі. Імя да хрышчэньня — **Рэпрэў**.

Жыў у III стагодзьдзі і пацярпеў за распаўсюджваньне хрысьціянства ў Лікіі каля 250 году, пры рымскім імпэратару Дэцыі Траяне (249—251). Па паданьні быў высокага росту, незвычайнай сілы і з зьверападобным тварам. На абразах і фрэсках паказваўся з ваўчынай або сабачай галавой. Імя («Нясучы Хрыста») і іканаграфія, якая паказвае Хрыстафора волатам, нясучым праз струмень бласлаўляючага немаўля, матывуецца адной з легенд. Паводле ёй, волат неймавернай сілы згодзен быў служыць самому магутнаму зямному ўладару, але не мог знайсьці годнага. Пасяліўшыся на беразе ракі, на плячах пераносіў падарожнікаў на іншы бераг. Аднойчы яго папрасіў перанесьці праз раку маленькі хлопчык. Пасярод ракі хлопчык стаў настолькі цяжкі, што Хрыстафор спалохаўся, як бы яны абодва не патанулі. Хлопчык сказаў яму, што ён — Хрыстос і нясе з сабою ўвесь цяжару сьвету.

Дзень памяці пакутніка Хрыстафора ў праваслаўным календары 9 (22) траўня, у каталіцкім календары 24 ліпеня (Нямеччына, Летува), 25 ліпеня (Італія), у эвангелічным — 24 ліпеня. Асабліва паважаецца ў Гішпаніі, дзе да яго малітвамі зьвяртаюцца пры заразных хваробах. Лічыцца апякуном вандроўнікаў. Апякун Вільні, яго выява на гербе горада.

Хрыстафор
Катэгорыя:Жывёлы ў рэлігіі
Катэгорыя:Волаты
Катэгорыя:Сьвятыя вайскоўцы
Катэгорыя:Сьвятыя Сьвятой зямлі
1491

## Падзеі
*

## Нараджэньні
* 24 сьнежня — Ігнацы Лаёла, каталіцкі сьвяты, заснавальнік Таварыства Езуса

## Сьмерці
*
Loituma

**Loituma** — фінскі квартэт, які спалучае ў сваёй творчасьці фінскія вакальныя традыцыі з вытанчанымі гукамі кантэле (фінскай арфы).
 
## Гісторыя
Нараджэньне гурту Loituma адбылося восеньню 1989 году ў якасьці сэптэту за назовам *Jäykkä Leipä* («Чэрствы хлеб»), на аддзяленьні народнай музыкі акадэміі Сыбеліюса ў Хэльсынкі. Першапачатковы склад уключаў Санну Куркі-Суонё (*Sanna Kurki-Suonio*) і Тэллу Паўласто (*Tellu Paulasto*), якія пазьней зьехалі ў Швэцыю, дзе далучыліся да гурту *[[Hedningarna]]*. Аніта Ляхтола зараз таксама прымае ўдзел ў гэтым гурце. Пасьля выхаду першага альбому прадусар прапанаваў перайменаваць гурт так, каб у яго назове было ня больш за тры склады і не выкарыстоўваліся дыякрытычныя знакі. Гурту вырашылі даць назву **Loituma**, по назьве возера ва ўсходняй частцы Фінляндыі, каля якога знаходзіцца лецішча бацькоў Хані-Мары Турунэн. На сёньняшні дзень квартэт ня грае, але яго ўдзельнікі працягваюць сваю музычную кар’еру паасобку.

## Стыль
*Loituma* выконвае музыку народаў Фінляндыі: фінаў, карэлаў, саамаў. Многія тэксты ўзятыя з карэла-фінскага эпасу «Калевала» і са збору фінскай народнай паэзіі «Кантэлетар». Таксама выкарыстоўваецца і больш позьняя народная творчасьць. Для выкананьня песень шырока ўжываецца шматгалосьсе.

## Дасягненьні
У 1997 годзе гурт *Loituma* быў абраны гуртам году на Каўстыненскім фэсьце народнай музыкі.

## Удзельнікі
* Сары Каўранэн (*Sari Kauranen*) — кантэле, сьпеў
* Аніта Ляхтола (*Anita Lehtola-Tollin*) — сьпеў, 5-струннае кантэле
* Ціма Вянянэн (*Timo Väänänen*) — кантэле, сьпеў
* Хані-Мары Турунэн (*Hanni-Mari Autere*) — сьпеў, скрыпка, 5-струннае кантэле, альт-рэкордэр, кантрабас, ляпляндзкія бубны

## Дыскаграфія
* *Loituma* (1995)
* *Things of Beauty* (1998)
* *In The Moonlight* (1999)

## Вонкавыя спасылкі
* Інфармацыйная старонка пра гурт
* Хатняя старонка Ціма Вянянэна
* Хані-Мары Аўтэрэ (Турунэн): інфармацыя (па-фінску) і фатаграфіі 
* Інфармацыя пра гурт і песьню «Ievan Polkka»

Катэгорыя:Фінскія музычныя гурты
Lo-Fi

**Lo-Fi** (Лоў Фай) (ад ангельскага *Low Fidelity* — нізкая якасьць) — у гуказапісу тэхналёгія, пры якой запісаны гук намерана зьмяшчае шматлікія скажэньні й шумы. Таксама ўжываецца ў адносінах да запісаў з заніжаным частотным дыяпазонам. Супрацьлеглае Hi-Fi (Хай Фай, *High Fidelity*) — высокая якасьць).

Найбуйнейшыя прадстаўнікі гэтага жанру — Амон Тобін, *Bonobo* й Portishead.

Катэгорыя:Музыка
Катэгорыя:Гуказапіс
1490

## Падзеі
* 

## Нараджэньні
* 

## Сьмерці
* 6 красавіка — Мацяш Корвін, кароль Вугоршчыны
Цін Уевіч

**Цін (Аўгустын) Уевіч** (5 ліпеня 1891 — 12 сьнежня 1955; ) — адзін з найвыбітнейшых харвацкіх паэтаў XX стагодзьдзя.

Нарадзіўся ў Вргорацы непадалёк ад Макарскай. Перад Першай сусьветнай вайной уваходзіў у лік бунтоўнай інтэлектуальнай моладзі. Рана пачынае друкавацца. У пачатку вайны эмігруе ў Парыж. Найбольш плённы пэрыяд творчасьці Ціна Ўевіча прыпадае на час паміж сусьветным войнамі. Вучань Антуна Густава Маташа. Паэт, крытык, эсэіст, фэльетаніст, паліглот.

## Бібліяграфія
* *Lelek sebra* (1920)
* *Kolajna* (1926)
* *Dva glavna bogumila* (1931)
* *Nedjelja maloljetnih* (1931)
* *Auto na korzu* (1931)
* *Ojađeno zvono* (1936)
* *Ljudi za vratima gostionice* (1938)
* *Skalpel kaosa* (1938)
* *Žedan kamen na studencu* (1954)

## Беларускія пераклады
* Выбраная паэзія. Пераклад Л. Баршчэўскага і С. Шупы. Менск, 2020 («Паэты плянэты»).

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Уевіч, Цін
Уевіч, Цін
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1891 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся 5 ліпеня
Катэгорыя:Памерлі ў 1955 годзе
Катэгорыя:Памерлі 12 сьнежня
1220

## Падзеі
* 22 лістапада — Фрыдрых II каранаваны ў Рыме папам Ганорыем III на пасаду кайзэра

## Нараджэньні
* 

## Сьмерці
*
Станка Ўраз

**Ста́нка Ўраз** (па-харвацку і па-славенску *Stanko Vraz*, сапраўднае імя *Jakob Frass*; 30 чэрвеня 1810 — 20 траўня 1851) — харвацкі і славенскі літаратар.

## Біяграфія
Нарадзіўся ў Цэраўцы (Славенія). Стаў адной зь вядучых постацяў харвацкага нацыянальнага адраджэньня — Ілірскага руху. Паэт, крытык, перакладнік, зьбіральнік фальклёру. Першы харвацкі прафэсійны літаратар.

У 1842 годзе разам з калегамі Людэвітам Вукацінавічам і Драгуцінам Ракаўцам заснаваў літаратурна-крытычны часопіс «Кола» (*Kolo*), у якім выступаў за эўрапейскія крытэрыі ў літаратуры і супраць літаратурнага дылетантызму. У той жа час лічыў, што літаратура павінна чэрпаць з народнай творчасьці і літаратур іншых славянскіх народаў.

Найкаштоўнейшую частку ягонай літаратурнай спадчыны ўяўляе лірыка каханьня. Аўтар зборнікаў вершаў «*Đulabijе*» і «*Sanak i istina*». Выкарыстоўваў клясычныя формы вершу: санэт, баляду, газэлу, раманс.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Вершы 

Катэгорыя:Харвацкія літаратары
Катэгорыя:Славенскія літаратары
1489

## Падзеі
*

## Нараджэньні
* 2 ліпеня — Томас Кранмэр, лідэр ангельскай Рэфармацыі й арцыбіскуп Кэнтэрбэрыйскі падчас панаваньня Генрыха VIII, Эдўарда VI, і на працягу кароткага часу, Марыі I
* 28 лістапада — Маргарыта Цюдор, каралева Шатляндыі

## Сьмерці
*
Ранка Марынкавіч

**Ранка Марынкавіч** (; 22 лютага 1913 — 28 студзеня 2001) — харвацкі празаік і драматург.

## Біяграфія
Нарадзіўся 22 лютага 1913 году на востраве Віс, скончыў гімназію ў Спліце і філялягічны факультэт у Загрэбе. Падчас Другой сусьветнай вайны быў схоплены італьянскімі вайскоўцамі ў Спліце і інтэрнаваны ў лягер у Калябрыі. Пасьля вайны вяртаецца ў Харватыю.

## Бібліяграфія
* «Albatros» (1939) («Альбатрос»)
* «Proze» (1948) («Проза»)
* «Ni braća ni rođaci» (1949) («Ні браты, ні сваякі»)
* «Oko Božje» (1949) («Боскае вока»)
* «Pod balkonima» (1953) («Пад бальконамі»)
* «Ruke» (1953) («Рукі»)
* «Glorija» (1955)
* «Poniženje Sokrata» (1959) («Прыніжэньне Сакрата»)
* «Kiklop» (1965) («Цыклёп»)
* «Politeia» (1977)
* «Zajednička kupka» (1980) («Супольнае купаньне»)
* «Pustinja» (1982) («Пустыня»)
* «Never more» (1993)

**Эсэ:**
* «Geste i grimase» (1951) («Жэсты і грымасы»)
* «Nevesele oči klauna» (1986) («Невясёлыя вочы клоўна»)

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Зборнік апавяданьняў «Рукі»

Катэгорыя:Харвацкія літаратары