Новы Сьвержань

**Но́вы Сьве́ржань** — вёска ў Беларусі, на пры ўтоку ракі Жацераўкі ў Нёман. Цэнтар сельсавету Стаўпецкага раёну Менскай вобласьці. Насельніцтва на 2010 год — 1982 чалавекі. Знаходзіцца за 3 км на поўдзень ад Стоўпцаў, за 5 км ад чыгуначнай станцыі Стоўпцы; на аўтамабільнай дарозе Стоўпцы — Нясьвіж.

Сьвержань — даўняе мястэчка гістарычнай Наваградчыны, старажытны замак Вялікага Княства Літоўскага. Да нашага часу тут захаваліся касьцёл Сьвятых Апосталаў Пятра і Паўла ў стылі рэнэсансу, помнік архітэктуры XVI ст., і Прачысьценская царква ў стылі барока, помнік архітэктуры XVIII ст.

## Гісторыя
### Вялікае Княства Літоўскае

Першы пісьмовы ўпамін пра Сьвержань як мястэчка Наваградзкага павету датуецца 1568 годам. У гэты час тут дзеяла царква, працаваў млын, на правым беразе Нёмана стаяў замак. Мястэчкам супольна валодалі А. Урэлеўскі, М. Слушка і А. Валовіч, потым Храптовічы.

У 1575 годзе Сьвержань перайшоў у валоданьне Мікалая Крыштапа Радзівіла «Сіроткі», які ў 1588 годзе заснаваў тут касьцёл, а ў 1590 годзе — царкву. На 1647 год у мястэчку было 5 вуліцаў, 84 двары, на 1681 год — 44 крамы. У XVII—XVIII стагодзьдзях Сьвержань ўваходзіў у склад Мірскага графства. За часамі Вялікай Паўночнай вайны ў 1706 годзе мястэчка спалілі швэдзкія войскі.

У першай палове XVIII ст. у Сьвержані заснавалі базылянскі манастыр з сэмінарыяй, у 1742 годзе Міхал Казімер Радзівіл збудаваў фаянсавую мануфактуру. У сярэдзіне XVIII ст. у мястэчку працавалі 3 млыны, на беразе Нёману знаходзілася 20 складоў для тавараў; адсюль пачынаўся нёманскі гандлёвы шлях у Каралявец. На 1747 год у Сьвержані было 160 двароў, у канцы XVIII ст. — каля 200 двароў. У гэты час мястэчка атрымала назву *Новы Сьвержань*, а суседняя вёска — *Стары Сьвержань*.

### Пад уладай Расейскай імпэрыі
У выніку другога падзелу Рэчы Паспалітай (1793 год) Новы Сьвержань апынуўся ў складзе Расейскай імпэрыі, дзе стаў цэнтрам воласьці Менскага павету. У вайну 1812 году каля мястэчка адбылася бітва паміж расейскімі і францускімі войскамі. У 1860-я гады ў Новым Сьвержані было 178 двароў, дзеялі царква, касьцёл, капліца і сынагога, працавалі расейская народная вучэльня, школа, 2 млыны, каля 20 крамаў, карчма і паштовая станцыя, штогод праводзіліся 2 кірмашы. Паводле вынікаў перапісу 1897 году — 297 двароў, у пачатку XX ст. — 487 двароў.

За часамі Першай сусьветнай вайны ў лютым 1918 году Новы Сьвержань занялі войскі Нямецкай імпэрыі.

### Найноўшы час
25 сакавіка 1918 году згодна з Трэцяй Устаўной граматай Новы Сьвержань абвяшчаўся часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 году ў адпаведнасьці з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі ён ўвайшоў у склад Беларускай ССР. Згодна з Рыскай мірнай дамовай 1921 году Новы Сьвержань апынуўся ў складзе міжваеннай Польскай Рэспублікі, дзе стаў цэнтрам гміны Стаўпецкага павету.

У 1939 годзе Новы Сьвержань увайшоў у склад БССР, дзе 12 кастрычніка 1940 году стаў цэнтрам сельсавету. Статус паселішча панізілі да вёскі. На 1998 год тут было 864 двары, на 2000 год — 789. У 2000-я гады Новы Сьвержань атрымаў афіцыйны статус «аграгарадку».


Śvieržań, Rynak-Mienskaja. Сьвержань, Рынак-Менская (05.1943).jpg|Вуліца і Прачысьценская царква, травень 1943 г. 
Śvieržań, Rynak-Mienskaja. Сьвержань, Рынак-Менская (1900).jpg|Царква, каля 1900 г.
Śvieržań, Rynak-Mienskaja. Сьвержань, Рынак-Менская (1901-14).jpg|Інтэр'ер царквы, да 1915 г.
Śvieržań, Rynak, Śviatych Piatra i Paŭła. Сьвержань, Рынак, Сьвятых Пятра і Паўла (1920-29).jpg|Касьцёл, 1920-я гг.


Śvieržań, Hałavienčyckaja, Śviatych Piatra i Paŭła. Сьвержань, Галавенчыцкая, Сьвятых Пятра і Паўла (1920-29).jpg|Касьцёл з боку апсыды, 1920-я гг.
Śvieržań, Śviatych Piatra i Paŭła. Сьвержань, Сьвятых Пятра і Паўла (1920-29) (2).jpg|Вежа касьцёла, 1920-я гг.
Śvieržań, Niaśviskaja, Śviatych Piatra i Paŭła. Сьвержань, Нясьвіская, Сьвятых Пятра і Паўла (04.1943).jpg|Сходы каля касьцёла, красавік 1943 г.
Śvieržań, Śviatych Piatra i Paŭła. Сьвержань, Сьвятых Пятра і Паўла (1920-29).jpg|Інтэр'ер касьцёла, 1920-я гг.


## Насельніцтва
### Дэмаграфія
* **XIX стагодзьдзе**: 1897 год — 1749 чал.
* **XX стагодзьдзе**: 1901 год — 2432 чал.; 1921 год — 514 чал.; 1998 год — 2205 чал.; 1999 год — 2285 чал.; 2000 год — 2277 чал.
* **XXI стагодзьдзе**: 2010 год — 1982 чал.

### Інфраструктура
У Новым Сьвержані працуюць сярэдняя школа, 2 дашкольныя ўстановы, дом культуры, бібліятэка, пошта.

## Забудова
### Вуліцы і пляцы
З урбананімічнай спадчыны Новага Сьвержаню да нашага часу гістарычныя назвы захавалі вуліцы Менская, Нясьвіская і Румовая. Гістарычны Рынак ня мае афіцыйнай назвы. Паводле пляну першай паловы XIX ст., паўднёвая частка Наднёманскай вуліцы называлася Плябанскай, паўночная — Другой Румовай вуліцай, таксама існавалі Мірскі і Стаўпецкі (*Stoupecki*) гасьцінцы. У перапісе 1874 году ўпамінаецца Глухая вуліца.

## Эканоміка
РУП «Навасьвержанскі лесазавод» (піламатэрыялы, шпон, шпала), ТАА «Стаўбцоўскі райаграсервіс», ПУП «Мядзведзь тайгі» (вытворчасьць сьлясарнага інструмэнту).

## Турыстычная інфармацыя

### Славутасьці
* Замчышча
* Касьцёл Сьвятых Апосталаў Пятра і Паўла (XVI ст.)
* Млын вадзяны (XIX ст.)
* Могілкі: польскіх жаўнераў, палеглых ў 1919—1920; юдэйскія
* Сынагога (XIX ст.)
* Царква Прачыстай Багародзіцы (XVI ст.)

## Галерэя

Новый Свержень. Церковь Успения Пресвятой Богородицы 01.jpg|Царква 
Новы Свержань. Касцёл Святых Пятра і Паўла (01).jpg|Касьцёл 
Новы Свержань. Вадзяны млын (03).jpg|Вадзяны млын 
Novy Śvieržań, brukavanka (19.03.2009).jpg|Даўні гасьцінец


## Асобы
* Юры Весялкоўскі (нар. 1924) — грамадзка-палітычны дзяяч беларускай эміграцыі
* Мікалай Шчорс (1913—1995) — грамадзка-палітычны дзяяч беларускай эміграцыі
* Эдуард Шыркоўскі (1932—2002) — cтаршыня КДБ Рэспублікі Беларусь (1990—1994)
* Міканор Ярашэвіч (1885 — па 1937) — беларускі грамадзка-палітычны дзяяч, аграном і пэдагог; расстраляны савецкімі ўладамі

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 
* 

## Вонкавыя спасылкі
* Jurkau kutoczak — Юркаў куточак — Yury's Corner. Храмы Новага Свержаня
* «Край|BY»: Новы Свержань — даўні партовы горад
* Новы Свержань, Глёбус Беларусі