Італінізацыя

**Італініза́цыя** (, , , ) — палітыка каралеўства Італія, накіраваная на культурную і этнічную асыміляцыю карэнных нацменшасьцяў былых аўстра-вугорскіх тэрыторыяў, перададзеных Італіі ў абмен за ейнае далучэньне да хаўрусу з Злучаным каралеўствам у I сусьветнай вайне. Працэс італінізацыі адбываўся падчас фашысцкага рэжыму 1922—1943 рокаў.

## Падзеі
Ад 1922 да пачатку II сусьветнай вайны пад дзеяньне палітыкі трапіла нямецкамоўнае насельніцтва Трэнтына-Альта Адыджэ, а таксама славенцы ды харваты Джульянскай Маркі. Пазьней праграма была пашыраная на тэрыторыі, анэксаваныя ў II сусьветную вайну — славенцаў у правінцыі Любляны і харватаў у Горскім Котары ды прыбярэжнай Далмацыі.

### Істрыя і Джульянская Марка
Былое Аўстрыйскае Прымор’е (пазьней перайменаванае ў Джульянскую Марку) пасьля  было акупаванае італьянскім войскам. У выніку анэксіі 400 культурніцкіх, спартовых, моладзевых, сацыяльных і прафэсіянальных славянскіх арганізацыяў, бібліятэк («чытальняў»), тры палітычныя партыі, 31 газэта і часопіс, 300 каапэратываў і фінансавых установаў былі забароненыя. З прыняцьцем Закону аб аб’яднаньнях (1925), Закону аб публічных дэманстрацыях (1926) і Закону аб грамадзкім парадку (1926) адбылося закрыцьцё ліцэю ў Пазіне і 488 славацкіх ды харвацкіх пачатковых школак.

Пэрыяд гвалтоўнага перасьледу славенцаў у Трыесьце пачаўся 13 красавіка 1920 масавымі непарадкамі, арганізаванымі ў адпомсту за напад на італьянскія акупацыйныя войскі  мясцовымі харвацкімі жыхарамі. Падчас масавых непарадкаў былі разбураныя мноства славенскіх крамаў і пабудоваў, а групоўка італьянскіх фашыстаў на чале з Франчэскам Джунтам спаліла «Народны дом», грамадзкі цэнтар трыесцкіх славенцаў. Бэніта Мусаліні ўхваліў гэтую акцыю як «шэдэўр трыесцкага фашызму»; праз два гады ён стане прэм’ер-міністрам Італіі.

У верасьні 1920 Мусаліні заявіў: 

Гэтае выказваньне адлюстравала агульны фашысцкі погляд на статус славенскай і харвацкай меншасьцяў у Джульянскай Марцы.

У школах былі пастаўленыя італьянскія настаўнікі, выкарыстаньне славенскай і харвацкай моваў забароненае ў адміністрацыі (1923) і судох (1925). У 1923 у кантэксьце школьнай рэформы, падрыхтаванай фашысцкім міністрам Джаваньні Джэнтыле, было скасаванае навучаньне на іншых мовах, акрамя італьянскай. Хаця ў Шушневіцы было дазволена карыстацца істрарумынскай мовай.

У 1926 на падставе «вяртаньня прозьвішчаў да першапачатковай італьянскай формы» ўрад правёў італінізацыю нямецкіх, славенскі і харвацкіх прозьвішчаў. Толькі ў Трыесцкай правінцыі былі зьмененыя 3000 прозьвішчаў, што закранула 60 000 чалавек. Таксама былі італінізаваныя імёны.

Славенскія і харвацкія таварыствы, спартовыя і культурніцкія аб’яднаньні былі вымушаныя спыніць дзейнасьць паводле рашэньняў правінцыйных адміністрацыяў ад 12 чэрвеня 1927. Паводле асобнага загаду прэфэкта Трыесту 19 лістапада 1928 было распушчанае палітычнае аб’яднаньне *Edinost*. Славенскія і харвацкія фінансавыя каапэратывы ў Істрыі, першапачаткова далучаныя да ашчадных банкаў Пулы ці Трыесту, паступова таксама былі ліквідаваныя.

У 1927 паўстала славенская антыфашысцкая арганізацыя TIGR. Яна каардынавала славенскі супраціў фашысцкай Італіі да раззбраеньня фашысцкай сакрэтнай паліцыяй у 1941. Пасьля гэтага частка сябраў ТЫГРу далучылася да партызанаў.

### Паўднёвы Тыроль
У 1919, у час анэксіі, паўднёвая частка  была населеная амаль 90% нямецкамоўных носьбітаў. У кастрычніку 1923 італьянская мова была ўведзеная як абавязковая (але не адзіная) для выкарыстаньня на ўсіх узроўнях фэдэральнай, правінцыйнай і мясцовай адміністрацыяў. Пастановамі фашысцкіх уладаў усе віды знакаў і грамадзкіх абвестак мелі абвяшчацца толькі па-італьянску. Мапы, паштоўкі ды іншыя графічныя матэрыялы мелі адлюстроўваць італьянскія варыянты назваў. У верасьні 1925 італьянская мова стала адзінай дазволенай у судох. Нямецкамоўная меншасьць тады заснавала падпольныя «» дзеля навучаньня дзетак. Урад стварыў спрыяльныя ўмовы дзеля перасяленьня італьянцаў у паўднёвы Тыроль.

Пэўныя фактары абмежавалі эфэкт палітыкі італінізацыі, у прыватнасьці неспрыяльная прырода краю (цяжкадасяжныя горы і даліны), складанасьць адаптацыі для італьянцаў да абсалютна іншага асяродзьдзя і, пазьней, хаўрус паміж Нямеччынай ды Італіяй. Паводле  1939 року Адольф Гітлер і Бэніта Мусаліні вызначылі статус нямецкага народу краю. Яны мелі абраць ці эміграцыю ў Нямеччыну, ці застацца ў Італіі і стаць цалкам італінізаванымі. Але з-за пачатку II сусьветнай вайны гэтае пагадненьне не прымянялася, і большасьць этнічных немцаў засталіся ці вярнуліся напрыканцы вайны.

У XXI стагодзьдзі, амаль праз 100 гадоў пасьля анэксіі Паўднёвага Тыролю Італіяй, 64% жыхароў краю па-ранейшаму карыстаюцца нямецкай мовай як роднай.

### II сусьветная вайна
У часе II сусьветнай вайны Італія амаль цалкам акупавала Далмацыю, і італьянскі ўрад прыкладаў пераканаўчыя намаганьні па яе італінізацыі. Акупацыйныя войскі былі абвінавачваныя ў зьдзяйсьненьні ваенных злачынстваў дзеля трансфармацыі акупаваных тэрыторыяў у этнічныя італьянскія.

Італьянскі ўрад карыстаўся канцэнтрацыйнымі лягерамі для славянскіх грамадзянаў, напрыклад Раб і адным з астравоў Молат. Пасьля вайны ацалелыя вязьні не атрымалі ад Італіі ніякіх кампэнсацыяў.

Марыё Раата быў камандзірам 2-й італьянскай арміі ў Югаславіі. Каб здушыць супраціў славенскіх партызанаў, ён абраў тактыку «, узяцьця закладнікаў, , інтэрнаваньняў і спальваньня хат і вёсак». Па вайне югаслаўкі ўрад намагаўся ягонай экстрадыцыі з Гішпаніі, аднак ён быў абаронены Франсіскам Франкам.  выдаў загад дзеля выкананьня дырэктывы, атрыманай ад Мусаліні ў чэрвені 1942: «Я б ня быў супраць, каб усе (*sic*) славенцы былі пазбаўленыя волі і замененыя на італьянцаў. Інакш кажучы, неабходна прыняць меры, каб гарантаваць супадзеньне нашых палітычных і этнічных межаў».

## Крыніцы

Катэгорыя:Гісторыя Далмацыі
Катэгорыя:Гісторыя Славенскага Прымор’я
Катэгорыя:Гісторыя Істрыі
Катэгорыя:Культурная асыміляцыя
Катэгорыя:Этнічныя чысткі ў Эўропе
Катэгорыя:Італьянская мова
Катэгорыя:Гісторыя Італіі