open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
1739

## Падзеі
*

## Нараджэньні
* 13 верасьня — Грыгоры Пацёмкін, расейскі дзяржаўны дзеяч
* 28 кастрычніка — Тадэвуш Корзан, польскі гісторык

## Сьмерці
* 10 кастрычніка — Дамінік Рудніцкі, беларускі і польскі пісьменьнік
Клічны склон

**Клі́чны склон** (вакатыў, ) — форма склонавай парадыгмы назоўнікаў. Назоўнік у клічным склоне азначае асобу, да якой зьвяртаецца маўленца. У многіх мовах, у тым ліку часткова ў беларускай, клічны склон супадае з назоўным. «Склонам» гэта форма называецца ўмоўна, бо ў строга граматычным сэнсе клічная форма склонам не зьяўляецца.

Гістарычна клічны склон уваходзіў у індаэўрапейскую сыстэму склонаў і часткова існаваў у лаціне (словы на *-us* другога скланеньня: *amicus* «друг» > *amice* «дружа»), санскрыце, і старажытнагрэцкай мове. Хоць пазьней ён быў страчаны многімі сучаснымі індаэўрапейскімі мовамі, некаторыя мовы захоўваюць гэты склон і дагэтуль, напрыклад, грэцкая, цыганская, многія славянскія мовы (беларуская, украінская, польская, сэрбская і інш.) і некаторыя кельцкія мовы (шатляндзкая і ірляндзкая), балтыйскія мовы (напрыклад: латыская і летувіская). З раманскіх клічны склон захаваўся толькі ў румынскай мове. Ён таксама ёсьць у некаторых не-індаэўрапейскіх мовах, такіх як грузінская, арабская і карэйская.

## Прыклады ў беларускай мове
Брат — браце, сын — сыне, Янка — Янку, пан — пане і іншыя.

## Крыніцы

Катэгорыя:Склоны
Месяц і сонца

***Ме́сяц і со́нца***&nbsp;— альбом беларускага музычнага гурта WZ-Orkiestra, запісаны ў красавіку&nbsp;— жніўні 2005 году на студыі «Хата».

## Гісторыя
Альбом руйнуе ўсе нашы стэрэатыпы і ўяўленьні пра архаічнасьць Японіі, зь нязьменнымі самураямі і квітнеючай сакурай. Праект «*Месяц і сонца*» дэманструе зусім іншую Японію: сучасную, мэлядычную, але шануючую свае традыцыі, сваю спадчыну.

На альбоме гучыць голас Адама Глёбуса, чытаючага свае вершы, рэп Аляксандра Памідорава, прамова Міхала Анемпадыстава, які разважае наконт скарынаўскай сыгнатуры «*Месяц і сонца*», што «пад адной вокладкай аб’яднаў традыцыйную японскую паэзію і сучасную беларускую музычную культуру». У японскай мове герогліфы «сонца» і «месяц» азначаюць» «кола часу», «рух жыцьця», штосьці бясконцае, адвечнае, што не спыняецца ні на хвіліну. Гэта сымбалізуе сустрэчу дзьвюх культураў, двух народаў, двух жыцьцёвых укладаў.

На дыску ёсьць і баляды, і рок-н-рол, і кантры, і пэўная прыджазаванасьць. Выкшталцонасьць, спакой, шляхетнасьць&nbsp;— і авантурызм, надрыў ды правакацыі.

## Сьпіс кампазыцыяў
# «Сакура» (японская народная песьня)
# «Ноч жухлага месяца» (музыка Т. Акана, словы Т. Такана)
# «Зьбіраючы чайнае лісьце» (аўтар невядомы)
# «На ўзьбярэжжы» (музыка Т. Нарыта, словы К. Хаясі)
# «Сын мора» (аўтар невядомы)
# «Позна восеньню» (музыка Т. Акана, словы Т. Танака)
# «Сьвята ў вёсцы» (музыка Ё. Мінамі, аўтар словаў невядомы)
# «Поўня» (музыка Н. Матаоры, словы У. Нагуці)
# «Ля вагніска» (аўтар невядомы)
# «Радзіма» (музыка Т. Акана, словы Т. Такана)

## Удзельнікі
* Зьміцер «Todar» Вайцюшкевіч: сьпеў, клярнэт
* Ксенія Мінчанка: скрыпка, сьпеў
* Аляксандар «Alex» Шувалаў: баян
* Алег «Iva» Івановіч: гітара
* Вячаслаў «Slava» Сяргеенкаў: кантрабас
* Андрэй Лабчэўскі: клявішы
* Юры Мартынаў: бубны
* Аляксандар Сазонаў: бубны, пэркусія
* Аляксандар Памідораў: рэпаваньне
* Масака Тацумі: ідэя, пераклад (1-5, 7-10)
* Вольга Віньнік: пераклад (6)
* Алесь Камоцкі: вершаваны пераклад
* Адам Глёбус: вершы

## Выдаўцы
* WestRecords
* Зьміцер Вайцюшкевіч: прадусар
* WZ-Orkiestra: аранжаваньне
* Алена Дашкевіч: дызайн
* Эдуард Іваноў: запіс, зьвядзеньне, мастэрынг
* Алег Чыжык: запіс
* Аляксандар Сазонаў: запіс

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт Зьмітра Вайцюшкевіча
* Старонка Зьмітра Вайцюшкевіча на West Records

Катэгорыя:Альбомы WZ-Orkiestra
1737

## Падзеі
*

## Нараджэньні
* 14 верасьня — Міхаэль Гайдн, аўстрыйскі кампазытар, малодшы брат Ёзафа Гайдна

## Сьмерці
*

## Вонкавыя спасылкі
Океан Ельзи

**Океа́н Е́льзи** () — адзін з найбольш пасьпяховых і папулярных украінскіх рок-гуртоў, утвораны ў 1994 годзе ў Львове. Вакаліст і фронтмэн гурта — Сьвятаслаў Вакарчук.

## Удзельнікі
### Сучасны склад
* Сьвятаслаў Вакарчук: сьпеў
* Ўладзімір Опсеница: гітара
* Дзяніс Дудко: бас-гітара
* Мілаш Еліч: клявішы
* Дзяніс Глінін: пэркусія

### Былыя ўдзельнікі
* Павал Гудзімаў (1994—2005): гітара
* Пятро Чарняўскі (2005–2013): гітара
* Юры Хусточка (1994—2004): бас-гітара
* Дзьмітры Шураў (2000—2004): клявішы

## Дыскаграфія
### Студыйныя альбомы
* *[[Там, де нас нема (альбом)|Там, де нас нема]]* (1998)
* *[[Янанебібув]]* (2000)
* *[[Модель (альбом)|Модель]]* (2001)
* *[[Суперсиметрія]]* (2003)
* *[[GLORIA]]* (2005)
* *[[Міра (альбом)|Міра]]* (2007)
* *[[Dolce Vita (альбом)|Dolce Vita]]* (2010)

### Сінглы
* 1996 - «Дом са шкла» (*[[Будинок зі скла]]* (1996, максі-самотнік))
* 2002 - «Холадна» (*[[Холодно]]* (2002, самотнік))
* 2004 - «Дзякуй!» (*[[Дякую]]* (2004, самотнік))
* 2006 - «Вясёлыя, браце, часи надышлі ...» (*[[Веселі, брате, часи настали…]]* (2006, самотнік))
* 2009 - «Я так хочу ...»
* 2013 - «Абдымкі»
* 2013 - «Страляй»
* 2013 - «Rendez-Vous»
* 2015 - «Маўчаць»

### Акустычныя альбомы
* 2003 - «Tvой фармат»

### Зборнікі
* 2006 - «1221»
* 2007 - «Выбранае ...»
* 2010 - «Акіян Эльзы: The Best Of»
* 2014 - «Лепшае (2CD)»

### Іншыя альбомы
* 2010 - «Dolce Vita / remastered»

### Асобныя праекты удзельнікаў групы
* 2005 - «трамплінам» - сольны альбом Паўла Гудзімава
* 2008 - «Уначы» - сольны альбом Святаслава Вакарчука
* 2011 - «Sofia» - сольны альбом Дзяніса Дудко (джазавы квінтэт «Дудко»)
* 2011 - «Брусэль» - сольны праект Святаслава Вакарчука, у якім як музыка таксама ўдзельнічаў Пётр Чарняўскі, а Мілаш Еліч выступіў у ролі прадзюсара.

### Кліпы
# 1995 — Long time ago (В. Зайновський)
# 1998 — Там, де нас нема (С. Горов)
# 1999 — Сосни (С. Горов)
# 2000 — Той день (В. Клімов)
# 2000 — Відпусти (А. Некрасов)
# 2001 — 911 (І. Та А. Стеколенко)
# 2001 — Я до тебе (І. Та А. Стеколенко)
# 2001 — Квітка (І. Та А. Стеколенко)
# 2002 — Друг (Л. Франк)
# 2002 — Холодно (В. Придувалов)
# 2003 — Кішка (В. Придувалов)
# 2003 — Майже весна (В. Придувалов)
# 2003 — Для тебе (О. Карпенко)
# 2004 — 911 (Тихий Океан) (Л. Фонарьова)
# 2004 — Дякую (В. Придувалов)
# 2005 — Без бою (В. Придувалов)
# 2005 — Вище неба (І. та А. Стеколенко)
# 2005 — Не питай (Live)
# 2006 — Відчуваю (Ілля Чічкан)
# 2006 — Веселі часи (В. Придувалов)
# 2007 — Все буде добре (В. Придувалов)
# 2008 — Зелені очі (Ілля Чічкан)
# 2009 — Не опускай свої очі (відео з сольнага альбому С. Вакарчука «Вночі»)
# 2009 — Ночі і дні (І. Стеколенко)
# 2009 — Я так хочу (М. Коротєєв)
# 2010 — Більше для нас (М. Коротєєв)

## Цікава ведаць
Выпушчаны ў 2005 годзе падручнік па гісторыі Ўкраіны адзначае: «*Украіну ведаюць у сьвеце і за дасягненьні ў мастацтве. У шматлікіх краінах ёсьць прыхільнікі гурта „Океан Ельзи“*», і ўтрымоўвае фатаграфію  «*[[Юлія Цімашэнка]] й лідэр гурта „Океан Ельзи“ Сьвятаслаў Вакарчук*». Песьні гурта выкарыстаныя ў мультсэрыяле «Ліс Мікіта».

## Вонкавыя спасылкі

* Афіцыйны сайт гурта

Катэгорыя:Украінскія музычныя гурты
Катэгорыя:Украінскія рок-гурты
Боже, Царя храни

**Боже, Царя храни** — першы дзяржаўны гімн Расейскай Імпэрыі ў 1833—1917 гадах.

## Гісторыя

Аўтар музыкі — Аляксей Фёдаравіч Львоў, аўтар словаў — Васілій Андрэевіч Жукоўскі. Упершыню быў выкананы 25 сьнежня 1833 году (па старым стылі). Існаваў у якасьці гімну да Лютаўскай рэвалюцыі 1917 году.

### Тэкст

Боже, Царя храни!
Сильный, державный,
Царствуй на славу нам,
Царствуй на страх врагам,
Царь православный. 
Боже, Царя храни!

Боже, Царя храни! 
Славному долги дни
Дай на земли!
Гордых смирителю:
Слабых хранителю,
Всех утешителю —
Все ниспошли!

Перводержавную
Русь Православную
Боже, храни!
Царство ей стройное,
В силе спокойное, —
Все ж недостойное,
Прочь отжени!

О, провидение, 
Благословение
Нам ниспошли!
К благу стремление,
В счастье смирение,
В скорби терпение
Дай на земли!

## Пераклад (падрадкоўны)

Божа, Цара барані!
Моцны, дзяржаўны,
Царствуй на славу нам,
Царствуй на жах ворагам,
Цар праваслаўны. 
Божа, Цара барані!

Божа, Цара барані! 
Слаўнаму доўгія дні
Дай на зямлі!
Гордых зьмірыцелю:
Слабых ахоўніку,
Усіх суцішыцелю —
Усё ніспашлі!

Першадзяржаўную
Русь Праваслаўную
Божа, барані!
Царства ёй ладнае,
У моцы лагоднае, —
Усё ж няпрыдатнае,
Прэч аджані!

О, правідзеньне, 
Блаславеньне
Нам ніспашлі!
Да дабра імкненьне,
У шчасьці пакорлівасьць,
У скрусе цярпеньне
Дай на зямлі!

## Вонкавыя спасылкі
* Артыкул у «Новым Літаратурным Аглядзе» 

Катэгорыя:Гімны
1736

## Падзеі
* 26 студзеня — Кароль Рэчы Паспалітай Станіслаў Ляшчынскі адмовіўся ад свайго трону
* Янішкеле атрымалі гарадзкія правы
* Заснаваныя Армянск, Бугульма, Бушэр, Краснаўфімск, Кунашак, Чабаркуль, Чалябінск
* Заснаваны Рундальскі палац

## Нараджэньні
* 19 студзеня — Джэймз Ўат, шатляндзкі інжынэр і вынаходнік, які сыграў важную ролю ў стварэньні паравога рухавіка
* 13 лістапада — Юзэф Мікалай Радзівіл, дзяржаўны дзяяч Вялікага Княства Літоўскага, менскі ваявода (1773—1784), троцкі ваявода (1788—1795)
* 12 кастрычніка — Міхаіл Юры Панятоўскі, біскуп плоцкі (1773), арцыбіскуп гнезьненскі (1784).
* Джозэф Пікфард, ангельскі архітэктар

## Сьмерці
* 2 стулдзеня — Мікалай Шэмет, кашталян полацкі (1726—1736)
* 1 ліпеня — Ахмэд III, султан Асманскай імпэрыі (1703—1730)
* 16 ліпеня — Аляксей Жалобаў, віцэ-губэрнатар Іркуцкай правінцыі (1731—1733)
* 6 сьнежня — Юзэф Тадэвуш Агінскі, палітычны і вайсковы дзяяч Вялікага Княства Літоўскага, ваявода троцкі (1730—1736)
Gloria (альбом)

***Gloria*** (стылізавана )&nbsp;— альбом украінскага гурта Океан Ельзи, запісаны ў 2005 годзе (афіцыйны рэліз ва Ўкраіне&nbsp;— 21 верасьня 2005).

## Сьпіс кампазыцыяў
# «Перша пісня» (3:45)
# «Ти і я»  (3:29)
# «Вище неба» (3:59)
# «Сонце сідає» (3:10)
# «Ніколи» (3:19)
# «Тінь твого тіла» (3:15)
# «Без бою» (4:19)
# «GLORIA» (3:26)
# «Відчуваю» (4:16)
# «Ікони не плачуть» (4:12)
# «Як останній день» (2:54)
# «Не питай» (2:54)

Катэгорыя:Альбомы Океан Ельзи
Клаўдзія Шышыгіна-Патоцкая

**Кла́ўдзія Якаўлеўна Шышы́гіна-Пато́цкая** (1935 — 17 лістапада 2005, Нясьвіж) — беларуская краязнаўца, аўтарка кніг па гісторыі Нясьвіжу, роду Радзівілаў і іхняга замку. Выкладчыца беларускай мовы, грамадзкая актывістка, сябра партыі КХП БНФ.

## Бібліяграфія
* Шышыгіна К. Я. Паданні Нясвіжа. — Мн.: «Полымя», 1990
* Шышыгіна-Патоцкая К. Я. Скарбы Нясвіжа. — Мн, 1993
* Шышыгіна-Патоцкая К. Я. Нясвіж і Радзівілы. — Мн.: «Полымя», 2001
* К. Я. Шышыгіна-Патоцкая. Паданні і легенды Нясвіжу і Радзівілаў

А таксама «Музы Нясьвіжа», «Чорная дама Нясьвіскага замку» і інш.

## Вонкавыя спасылкі
* Сяргей Абламейка. У Нясьвіжы пахавалі Клаўдзію Шышыгіну-Патоцкую // Радыё Свабода, 18.11.2005
* Міхал Стэльмак. У Нясьвіжы смуткуюць з нагоды сьмерці К. Шышыгінай-Патоцкай // Радыё Свабода, 18.11.2005
* Ушел из жизни самый преданный знаток Несвижа // «Комсомольская Правда в Белоруссии», 22 ноября 2005.

Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1935 годзе
Катэгорыя:Беларускія гісторыкі
Катэгорыя:Памерлі ў Нясьвіжы
Катэгорыя:Сябры Кансэрватыўна-Хрысьціянскай Партыі — БНФ
И

**И**, **и** (**і**; ) — літара кірыліцы. Выкарыстоўваецца ў альфабэтах баўгарскай, сэрбскай, македонскай, расейскай, украінскай і шэрагу неславянскіх моваў.

У расейскім альфабэце — 10-я і зазначае гук . Ва ўкраінскім — 11-я і зазначае гук . Сучасны афіцыйны беларускі альфабэт літару **И** не выкарыстоўвае, у адрозьненьне ад альфабэту старабеларускай мовы.

Царкоўнаславянская назва літары — **Иже**.

## Крыніцы

Катэгорыя:Кірылічныя літары
1735

## Падзеі
*

## Нараджэньні
* 30 кастрычніка — Джон Адамс, другі прэзыдэнт ЗША

## Сьмерці
*
1734

## Падзеі
*

## Нараджэньні
*

## Сьмерці
* 24 траўня — Георг Шталь, нямецкі фізык і хімік

## Вонкавыя спасылкі
Анжаліка Агурбаш

**Анжалі́ка Агурба́ш** (дзявоцкае прозьвішча — **Ялі́нская**; нарадзілася 17 траўня 1970 году ў Менску) — сьпявачка, акторка, мадэль, прадстаўніца Беларусі на конкурсе песень «Эўрабачаньне-2005».

## Біяграфія
Ляўрэатка музычных фэстываляў: «Славянскі базар», «Залаты шлягер», «На скрыжаваньнях Эўропы».

Пераможца конкурсаў прыгажосьці: «Міс Беларусь» (1988), «Міс фота СССР» (1991), «Місіс Расея» («Расейская жанчына»; 2002).

## Дыскаграфія

### Альбомы
* *Grand Collection* (20.04.2010)
* *Любовь! Любовь? Любовь…* (26.02.2009)
* *Я буду жить для тебя* (9.02.2007)
* *Беларусачка* (15.07.2005)
* *Правила любви* (18.05.2005)
* *Лучшие песни* (01.01.2002)
* *Прощальный поцелуй* (01.01.2001)
* *Для тебя* (01.01.1999)
* *Ночь без сна* (01.01.1997)
* *Бумажная луна* (01.01.1995)

### Самотнікі
* 2003 — «Евфросинья» (*Эўфрасіньня*)
* 2003 — «Новогодняя» (*Навагодняя*)
* 2004 — «Гимн фирмы Мортадель» (*Гімн фірмы Мартадэль*)
* 2004 — «Николаевских стая» (*Мікалаеўскіх зграя*)
* 2005 — «Я, Валентинка» (*Я, Валентынка*)
* 2005 — «Boys and girls» (*Хлопчыкі й дзяўчынкі*)
* 2005 — «Love Me Tonight» (*Кахай мяне сёньня ўначы*)

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйная старонка Анжалікі Агурбаш
* Афіцыйны канал Анжалікі Агурбаш у YouTube

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Менску
Катэгорыя:Беларускія сьпявачкі
Катэгорыя:Беларускія фотамадэлі
Катэгорыя:Беларускія ўдзельнікі конкурсу песьні Эўрабачаньне
1733

## Падзеі
* Францускі майстар-кухар Вінсэн Ля Шапэль абнародаваў рэцэпт суфле

## Нараджэньні
* 20 кастрычніка — Адам Нарушэвіч, беларускі гісторык, паэт, перакладчык

## Сьмерці
*
Амон Тобін

**Амон То́бін** (, сапраўднае імя *Амон Аданаі Сантас дэ Араўжо Тобін*) — музыка, дыск-жакей, прадусар, які здабыў вядомасьць у экспэрымэнтальным кірунку праз спалучэньне драм-н-бэйсу, самбы, джазу, трып-гопу, брэйкбіту, сымфанічнай клясыкі ва ўнікальным рытмічным малюнку.

## Біяграфія
Нарадзіўся ў Рыю-дэ-Жанэйру, Бразылія, Амон Тобін, у раньнім узросьце пераехаў у Вялікабрытанію, але празь некаторы час ягоная сям’я вярнулася на радзіму. Яшчэ падлеткам Амон пачынае цікавіцца гіп-гопам, джазам ды яго некаторымі паўночнаамэрыканскімі кірункамі. Асабліва шмат часу Амон прысьвячае праслухоўваньню пласьцінак ад Grandmaster Flash, Лайтнін Гопкінса й Eddie Palmieri.

У 17 гадоў Амон робіць першыя свае экспэрымэнтальныя крокі пры дапамозе невялічкага сэквэнсара, які набываецца за ўласныя назапашваньні (сваю машынку ён ласкава называе «маленькія жахлівыя клявішы Casio»). Праз два гады Амон Тобін едзе ў Эўропу, у Партугалію, дзе грае на вуліцах, а таксама ў розных блюзавых гуртах на саксафоне, гармоніцы, гітары й клявішных.

У 1994 Амон зноў вяртаецца на туманны Албіён, дзе асталёўваецца ў Брайтане, і пачынае запісваць свой першы паўнавартасны матэрыял. У гэтым годзе творчасьцю маладога музыканта зацікавіліся лэйблы HOS (Heidi of Switzerland) і NINEBA Records. Першы рэліз выходзіць на HOS, але Амон вырашае працягваць супрацоўніцтва з NINEBA Records, дзе пад псэўданімам Cujo выдаюцца 4 міні-альбомы й альбом *Adventures in Foam*. У 1996 годзе Амон Тобін падпісвае дамову з лэйблам Ninja Tune. З гэтага часу ўвесь матэрыял музыканта выходзіць пад уласным імем — Amon Tobin. Пасьля трох гадоў зацішша (у 2002 годзе выходзіць альбом *Out From Out Where*) Амон Тобін вырашае супрацоўнічаць з вытворцам кампутарных гульняў Ubisoft і ажыцьцяўляе запіс саўндтрэкаў для гульні *[[Tom Clancy’s Splinter Cell: Chaos Theory]]*, якая выходзіць у 2005 годзе.

## Дыскаграфія
### Альбомы
* *Adventures in Foam* (1996, як Cujo)
* *Bricolage* (1997)
* *Permutation* (1998)
* *Supermodified* (2000)
* *Out From Out Where* (2002)

### Супольная дзейнасьць і жывыя запісы
* *[[Postmodern Platos]]* (міні-альбом) Luaka Bop Records, (1999) Tom Ze remix album
* *[[Anger / Grief]]*
* *[[Ninja Cuts 3&nbsp;— Funkungfusion]]* (травень 1998)
* *[[Pure Abstrakt: Adventures in Du]]*
* *[[Earthrise Shadow.3]]*
* *[[Rewired Rhythms&nbsp;— (remixes of Northstar by Baby Fox & Tresspassing by Chalice)]]*
* *[[Rumpus Rooms]]*
* *[[Gus Gus: Polyesterday pt.2 (Tobin remix)]]*
* *[[Xen Cuts CDs 2—3]]*
* *[[The Next Step]]* 
* *[[Joint Ventures]]* (сьнежань 1997)
* *[[Verbal Remixes & Collaborations]]* (2003)
* *[[Solid Steel Presents Amon Tobin: Recorded Live]]* (2004)
* *[[Chaos Theory&nbsp;— Splinter Cell 3 Soundtrack]]* (2005)

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйная старонка Амона Тобіна
* Старонка Амона Тобіна на лэйбле Ninja Tune
* Дыскаграфія на Discogs.com
* Зьмястоўная неафіцыйная дыскаграфія на pe7er.com
* Інтэрвію АТ на партале GameSpot наконт саўндтрэкаў да гульні ''Splinter Cell: Chaos Theory''

Катэгорыя:Электронная музыка
Ї

**Ї**, **ї** (**йі**; ) — літара кірыліцы. Выкарыстоўваецца ў альфабэтах украінскай і русінскай моваў пазначае ётаваны галосны гук .

Літара была першапачатковым варыянтам кірылічнай літары і , якая ў XVIII стагодзьдзі перайшла зь дзьвюх кропак на адну, магчыма, натхнёная падобнай лацінскай літарай . Пазьней два варыянты літары разьдзяліліся й сталі асобнымі літарамі ва ўкраінскім альфабэце.

## Гук

Ва ўкраінскай мове літара пазначае гук . У беларускай мове, паводле клясычнага правапісу, гэты ж гук часам пазначае літара і :**§4.16.** Спалучэньне гукаў [**йі**] (выступае на пачатку слова пад націскам, у сярэдзіне й на канцы слова пасьля галоснага ды разьдзяляльных знакаў, на марфэмным сутыку пасьля ў) абазначаецца адною літараю **і**: *[*'йі**]дал, [**йі**]мпарт, [**йі**]скра, [**йі**]снасьць, [**йі**]х, кра[**йі**]на, Укра[**йі**]на, у Сар’[**йі**]; выслоў[**йі**], паў[**йі**]мбрыка, салаў[**йі*']* й інш.

У беларускай лацінцы гэты гук пазначае дыграф ji : *krajina, jichny, jinšy* і інш.

## Глядзіце таксама
* Ï (лацініца)
* Ji (дыграф)

## Крыніцы

Катэгорыя:Пашыраныя кірылічныя літары
Катэгорыя:Украінскі альфабэт
Катэгорыя:Русінская мова
1732

## Падзеі
*

## Нараджэньні
* 17 студзеня — Станіслаў Аўгуст Панятоўскі, апошні кароль Рэчы Паспалітай
* 22 лютага — Джордж Вашынгтон, першы прэзыдэнт ЗША

## Сьмерці
*

## Вонкавыя спасылкі
1731

## Падзеі
*

## Нараджэньні
* 3 верасьня — Станіслаў Богуш-Сестранцэвіч, магілёўскі каталіцкі архібскуп

## Сьмерці
* 24 красавіка — Даніель Дэфо, ангельскі пісьменьнік

## Вонкавыя спасылкі
Футбаліст году Беларусі

**Найле́пшы футбалі́ст Белару́сі** — узнагарода найлепшаму футбалісту Беларусі, якога вызначаюць штогод па скачэньні сэзону апытаньнем сярод футбольных гульцоў, спэцыялістаў і журналістаў. З 1991 году гэтае апытаньне ладзіць газэта «Прессбол». Найлепшымі футбалістамі Беларусі прызнаваўся 21 чалавек.

## Найлепшыя футбалісты Беларусі
* 1983: Сяргей Гоцманаў
* 1984: Сяргей Алейнікаў
* 1985: Сяргей Гоцманаў
* 1986: Сяргей Алейнікаў
* 1987: Сяргей Гоцманаў
* 1988: Сяргей Алейнікаў
* 1989: Сяргей Гоцманаў
* 1990: Аляксандар Мятліцкі
* 1991: Юры Курбыка
* 1992: Андрэй Зыгмантовіч
* 1993: Сяргей Герасімец
* 1994: Андрэй Зыгмантовіч
* 1995: Валянцін Бялькевіч
* 1996: Уладзімер Макоўскі
* 1997: Андрэй Лаўрык
* 1998: Аляксандар Хацкевіч
* 1999: Сяргей Гурэнка
* 2000: Аляксандар Хацкевіч
* 2001: Генадзь Туміловіч
* 2002: Аляксандар Глеб
* 2003: Аляксандар Глеб
* 2004: Максім Рамашчанка
* 2005: Аляксандар Глеб
* 2006: Аляксандар Глеб
* 2007: Аляксандар Глеб
* 2008: Аляксандар Глеб
* 2009: Аляксандар Кульчы
* 2010: Юры Жаўноў
* 2011: Аляксандар Гутар
* 2012: Рэнан Брэсан
* 2013: Цімафей Калачоў
* 2014: Сяргей Крывец
* 2015: Ігар Стасевіч
* 2016: Цімафей Калачоў
* 2017: Міхаіл Гардзяйчук
* 2018: Ігар Стасевіч

## 2008
З 624 баламі першае месца заняў Аляксандар Глеб (166 першых месцаў, 50 другіх і 26 трэціх), стаўшы гульцом году ў шосты раз. Да гэтага Аляксандар быў названы лепшым у 2002, 2003, 2005—2007 гадах. Другое месца па выніках 18-га штогадовага галасаваньня заняў форвард беларускай зборнай і барысаўскага БАТЭ Віталь Радзівонаў, у якога 466 балаў. Трэцяе месца дасталася паўабаронцу нацыянальнай зборнай і расейскага «Растова» Аляксандру Кульчыю, які атрымаў 312 балаў.

У апытаньні прынялі ўдзел 354 рэспандэнты — футбольныя спэцыялісты, капітаны зборных камандаў краіны, клюбаў вышэйшай лігі і журналісты, што асьвятлялі футбольную тэматыку ў друку, тэле- і радыёэтэры.

Катэгорыя:Футбольныя ўзнагароды
Катэгорыя:Беларускі футбол
Сэзарыя Эвара

**Сэза́рыя Э́вара** (; 27 жніўня 1941, Міндэлё — 17 сьнежня 2011, Саў Вісэнтэ) — кабавэрдыйская фальклёрная сьпявачка па мянушцы «басаногая дзіва».

## Біяграфія
Нарадзілася 27 жніўня 1941 году ў партовым горадзе Міндэлё на высьпе Сан-Вісэнтэ. Выканаўца музыкі ў жанры морна і фаду. Камбінуе сэнтымэнтальныя народныя матывы, поўныя жарсьці і тугі, з акустычным гучаньнем гітары, скрыпкі, клярнэта. Выконвала песьню «Besame mucho».

У 2004 годзе атрымала музычную ўзнагароду «Grammy». Напрыканцы верасьня 2011 году сьпявачка заявіла пра заканчэньне кар’еры ў сувязі з пагаршэньнем стану здароўя. Памерла 17 сьнежня 2011 году ад сардэчнай недастатковасьці і праблем з дыханьнем.

## Дыскаграфія
* *La Diva aux pieds nus* — 1988
* *Distino di Belita* — 1990
* *Mal Azul* — 1991
* *Miss Perfumado* — 1992
* *Sodade, Les Plus Belles Mornas De Cesaria* — 1994
* *Cesaria* — 1995
* *Cabo Verde* — 1997
* *Cafe Atlantico* — 1999
* *Sao Vicente de Longe* — 2001
* *Cesaria Evora Anthology* — 2002
* *Live in Paris* (DVD) — 2002
* *Voz D’amor* — 2003
* *Club Sodade — Cesaria Evora by…* — 2003
* *Live D’Amor* (DVD) — 2004

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйная старонка Сэзарыі Эвары
* Сэзарыя Эвара

Катэгорыя:Кабавэрдыйскія сьпевакі і сьпявачкі
Катэгорыя:Выканаўцы этнічнай музыкі
1730

## Падзеі
*

## Нараджэньні
*

## Сьмерці
* 12 кастрычніка — Фрыдрых IV, кароль Даніі і Нарвэгіі
Ч

**Ч**, **ч** (**чэ**; ) — літара кірыліцы, 26-я (27-я) літара беларускага альфабэту. У беларускай лацінцы абазначаецца як **Č**, **č**.

Абазначае гукі: [tʃ], [tʃʰ], [tɕʰ], [tʂ], [tɕ]. Літара выкарыстоўваецца ва ўсіх кірылічных славянскіх альфабэтах.

У ангельскай мове трансьлітаруецца часьцей за ўсё як ⟨ch⟩ у францускай мове як ⟨the⟩, у нямецкай мове як ⟨tsch⟩.

Катэгорыя:Кірылічныя літары
Катэгорыя:Беларускі альфабэт
Палац (альбом)

***Палац*** (***Folk-Modern***) — альбом беларускага музычнага гурта „Палац“, выдадзены ў 1995 годзе і перавыдадзены ў 2005. Альбом першапачаткова меў назву *Палац*, але паколькі на вокладцы быў пазначаны стыль гурта — *Folk-Modern*, альбом займеў і другую назву. Аднак афіцыйнай назвай сам гурт лічыць менавіта назву *Палац*.

## Сьпіс кампазыцыяў
# Як пайду я ў новую канюшню
# Каваль
# Русалкі
# Манечка
# Merry Christmas
# Ой долам, долам
# Ой рана, рана
# Хрыстос нарадзіўся
# Калядка
# Каліначка
# Страла
# Як пайду я ў новую канюшню&sup1;
# Каліначка&sup1;
# Русалкі&sup1;

&sup1; Remix ад DJ Ray. Толькі на перавыданьні.

## Удзельнікі
* Юры «Frants» Выдронак: кампазытар, апрацоўкі, аранжаваньне
* Алег Хаменка: сьпеў, гітара, аранжаваньне
* Зьміцер Карабач: сьпеў, ліра, вакальнае аранжаваньне
* Юры Белякоў: труба, сьпеў
* Зьміцер Вайцюшкевіч: сьпеў, клярнэт, жалейкі

## Выдаўцы
* Палац
* BMAgroup: перавыданьне
* Юры «Frants» Выдронак: дызайн, рэмастарынг
* Алесь Таболіч: дапрацоўка дызайну

Катэгорыя:Альбомы 1995 году
Катэгорыя:Альбомы Палацу
1729

## Падзеі
*

## Нараджэньні
* 4 студзеня — Яўхім Храптовіч, грамадзкі, палітычны, дзяржаўны дзяяч ВКЛ, магнат, публіцыст, паэт, перакладчык

## Сьмерці
* 9 кастрычніка — Рычард Блэкмар, ангельскі паэт, лекар

## Вонкавыя спасылкі
Тувалу

**Тува́лу** () — малая астраўная дзяржава ў Ціхім акіяне, паміж Аўстраліяй і Гавайскімі выспамі.
Поп-рок

**Поп-рок** — музычны жанр, які аб’ядноўвае элемэнты поп-музыкі і року. Сьпевы вызначаюцца простай структурай, лёгкаўспрымальнымі мэлёдыямі і паўтарэньнямі музычных пасажаў, а зь іншага боку — пашыраным ужываньнем электра-гітараў і ўдарных інструмэнтаў і, да пэўнай ступені, энэргічнасьцю і рашучасьцю. Мяккая і зьменлівая мэлёдыка куплетаў і гучныя, імпэтныя рэфрэны — тыповыя рысы поп-рок аранжыровак.
1728

## Падзеі
*

## Нараджэньні
* 30 кастрычніка — Марцін Пачобут-Адляніцкі, беларускі астраном

## Сьмерці
*
1727

## Падзеі
*

## Нараджэньні
*

## Сьмерці
* 31 сакавіка — Ісак Ньютан, брытанскі навукоўца

## Вонкавыя спасылкі
Ксенія Сітнік

**Ксенія Сітнік** (нарадзілася  году ў Мазыры) — прадстаўніца ад Беларусі і пераможца на конкурсе песень Дзіцячае Эўрабачаньне-2005.

## Біяграфія
Ксенія Сітнік нарадзілася 15 траўня 1995 года ў Мазыры, дзе жыве і зараз. Яе бацька бізнэсмэн, а маці, Сьвятлана Стацэнка, дырэктар музычнай школы. Ксенія вучыцца ў мазырскай сярэдняй школе №13. Яна захапляецца песьнямі, танцамі і маляваньнем. У дзяўчынкі ёсьць старэйшая сястра, якая так сама прымае ўдзел у дзіцячых музычных конкурсах.

Ксенія Сітнік пачала пець з раньніх гадоў, прымала ўдзел у некалькіх конкурсах (Чарнобыльскі шлях, Падаючыя зоркі і г. д.). Яна заваявала Гран Пры міжнароднага дзіцячага конкурсу Славянскі базар у Віцебску у 2005 годзе.

Ксенія стала вядомай дзіцячай сьпявачкай, пасьля перамогі ў эўрапейскім конкурсе Дзіцячае Эўрабачаньне ў 2005 годзе, дзе яна прадстаўляла Беларусь, дзе яна перамагла прадстаўніка Гішпаніі Антоніа Хасэ на тры пункты.

У лістападзе 2006 году яна выпусьціла свой першы CD «Мы вместе» ().

У 2010 годзе выпусьціла другі альбом «Рэспубліка Ксенія». Вяла перадачу на беларускім тэлебачаньні.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* 
* Сайт, які прысьвечаны Ксеніі Сітнік

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Мазыры
Катэгорыя:Беларускія сьпявачкі
Катэгорыя:Пераможцы дзіцячага конкурсу песьні Эўрабачаньне
1726

## Падзеі
*

## Нараджэньні
*

## Сьмерці
* 31 ліпеня — Нікалаўс II Бэрнулі, швайцарскі матэматык

## Вонкавыя спасылкі
J:МОРС

«**J:МОРС**» — беларускі поп-рок гурт, заснаваны ў Менску ў 1997 годзе.

9 лютага 2017 году атрымаў Нацыянальную музычную прэмію «Ліра» ў 2 намінацыях: «Лепшы калектыў выканаўцаў» і «Лепшая песьня году», якой упершыню стала беларускамоўная песьня «Блізка».

## Дыскаграфія

### Альбомы
* *[[Ассорти]]* (2000)
* *[[LSD или чай?]]* (2001)
* *[[Web-дизайн]]* (2002)
* *[[Montevideo]]* (2004)
* *[[100 дорог (інтэрнэт-самотнік)|100 дорог]]* (2004)
* *[[Апрель]]* (2005)
* *[[Моё солнце. Правдивая история 2000—2005]]* (2005)
* *[[Белый Апрель|Апрель]]* (перавыданьне) (2006)
* *[[Не умирай (інтэрнэт-самотнік)|Не умирай]]* (2006)
* *[[Босиком по мостовой]]* (2006)
* *[[Адлегласьць (альбом)|Адлегласьць]]* (2007)
* *[[Аквамарин]]* (2009)
* *[[Электричество]]* (2010)
* *Фатаздымкі 2003—2014* (2014)
* *Воздух* (2015)
**Здравствуй,* (2020)

## Удзел у складанках
* *[[Hardcoreманія: чаду!]]* (2002) — «Прапанова»
* *[[Viza Незалежнай Рэспублікі Мроя]]* (2003) — «Катуй-ратуй»
* *[[Наша музыка 1]]* (2003) — «Глядзі», «Катуй, ратуй», «Маё дзяўчо»
* *[[Прэм’ер Тузін 2005]]* (2005) — «Так-цік-так», «Глядзі»

## Удзельнікі
* Уладзімер Пугач: сьпеў
* Дзяніс Варанцоў: клявішы
* Уладзімер Пазьняк: бэк-вакал
* Павел Трацьцяк: гітара
* Аляксей Зайцаў: бас-гітара
* Кірыл Шэвандо: ударная ўстаноўка

### Былыя
* Арцём Лядоўскі (2001—2002): сьпеў
* Раман Арлоў (2002 — 21 студзеня 2009): гітара
* Аляксей Хайчук: ударная ўстаноўка

## Іншае
Былі пэрсанажамі пародыі ў перадачы «Вялікая розьніца».
## Літаратура
* 

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт
* J:МОРС на Myspace 
* J:МОРС на Last.fm 
* Суполка ў LiveJournal
Тацяна Хома

**Таця́на Хо́ма** (нарадзілася 18 ліпеня 1984) — беларуская студэнтка, актывістка студэнцкіх арганізацыяў.

## Грамадзкая дзейнасьць
У лістападзе 2005 году абраная ў кіраўніцтва Аб'яднаньня Нацыянальных Студэнцкіх Зьвязаў Эўропы (ESIB). Праз тры дні па вяртаньні, 25 лістапада, была выключаная з БДЭУ, па словах прарэктара «за парушэньне працэдуры выезду студэнта за мяжу». Ад 2006 году зьяўляецца студэнткай Венскага ўнівэрсытэту. Адна з актыўных аўтарак беларускамоўнага студэнцкага парталу generation.by.

## Вонкавыя спасылкі
* Дзёньнік Тацяны на LiveJournal.com
* generation.by: «Беларускую студэнтку абралі ў кіраўніцтва буйнейшай эўрапейскай студэнцкай арганізацыі»
* svaboda.org: «Тацяну Хому за паездку ў Францыю выключылі з унівэрсытэту»

Катэгорыя:Нарадзіліся 18 ліпеня
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1984 годзе
Катэгорыя:Беларускія грамадзкія дзеячы і дзяячкі
Катэгорыя:Задзіночаньне беларускіх студэнтаў
Вар’яты

***Вар’я́ты***&nbsp;— альбом беларускага музычнага гурта IQ48, запісаны ў 2004 і выдадзены ў 2005 годзе.

## Сьпіс кампазыцыяў
# «Заплюшчаныя вочы»
# «Я звар’яцела»
# «Таполі» (*пры ўдзеле [[Павал Зыгмантовіч|Фрэйда]]*)
# «Выйсьце» (*пры ўдзеле [[Аляксандар Памідораў|Аляксандра Памідорава]]*)
# «Карыда»
# «Зрабілі мой клён»
# «З пункту А»
# «Толян поверь» (*пры ўдзеле [[Павал Зыгмантовіч|Фрэйда]]*)
# «За 40 $»
# «Ня будзем сумаваці»
# «Кумба»

*Бонус*: відэакліп «Таполі»

:*Музыка*: IQ48 (1—7, 9, 10); N.R.M. (11)
:*Словы*: Фрэйд (2, 3, 6, 7); Аляксандар Ракавец (5, 8); Кастусь Калесьнікаў (9); Фрэйд, Аляксандар Ракавец, Кастусь Калесьнікаў (1, 4, 10); Лявон Вольскі (11)

## Удзельнікі
* Аляксандар «ASH» Ракавец: чытка, сьпеў
* Яўген «BuZZa» Бузоўскі: гітара, сьпеў
* Кастусь Калесьнікаў: бас-гітара
* Антон Мацулевіч: бубны
* Дзяніс Дзеравенка: саксафон, клявішы
* Сьвятлана «Тарпач» Сугака: сьпеў, крыкі
* Іван Зуеў: саксафон
* Уладзімер Федарук: акардыён
* Кацярына Рафалюк-Бузоўская: сьпеў
* А. Стаўскі: тэхнічнае забесьпячэньне

## Выдаўцы
* WestRecords
* Сяргей «Шлёма» Лабандзіеўскі: мастарынг
* Васіль Чачура: фота
* Зьміцер Якунін: фота
* TankPress International: дызайн

Катэгорыя:Альбомы 2005 году
Катэгорыя:Альбомы IQ48
1725

## Падзеі
*

## Нараджэньні
*

## Сьмерці
* 8 лютага — Пётар I, расейскі цар

## Вонкавыя спасылкі
Эфэкт матылька

**Эфэ́кт матылька́** () — выраз, які зазначае ідэю *адчувальнай залежнасьці ад пачатковых умоваў* у тэорыі хаосу. Сэнс яго ў тым, што маленькія зьмены пачатковых умоваў для дынамічнай сыстэмы ўтвараюць вялікія зьмены ў доўгатэрміновай пэрспэктыве.

Прыктычныя вынікі «эфэкту матылька» ў тым, што становіцца занадта цяжкім прадказаць паводзіны такіх складаных сыстэм як, напрыклад, надвор'е на азначаны прамежак часу, таму што любая мадэль, у якой робяцца спробы сымуляцыі пэўнай сыстэмы, мусіць акругляць дадзеныя пачатковых умоў. Да прыкладу, уяўляецца абсалютна немагчымым улічыць вецер, які сыходзіць ад крыльцаў кожнага матылька, пры мадэляваньні надвор’я. На практыцы недастатковае веданьне аб пачатковых умовах служыць крыніцай памылак часьцей, чым непаўнавартасьць мадэлі. У хаатычных сыстэмах гэтыя памылкі ўзмацняюцца і павялічваюцца цягам разьвіцьця сымуляцыі. Такім чынам прадказаньні, атрыманыя з дапамогай сымуляцыяў, ня маюць аніякай карысьці праз пэўны абмежаваны час.

Амэрыканскі матэматык і мэтэароляг Эдвард Лорэнц упершыню прааналізаваў эфэкт у сваім лісьце да Нова-Ёркскай Акадэміі Навук у 1963 годзе. Згодна з тэкстам ліста, «адзін мэтэароляг адзначыў, што калі б тэорыя была слушнай, адно толькі страпеньне крылаў чайкі здолела б назаўжды зьмяніць спрадвечную плынь надвор’я». У пазьнейшых прамовах й лістах Лорэнц выкарыстоўваў больш паэтычны вобраз матылька, на які яго магчыма натхніў выгляд дыяграмы згенэраванай атрактарам Лорэнца. Іншыя тэорыі тлумачаць паходжаньне гэтага выразу зь літаратурных крыніцаў (апавяданьне Рэя Брэдбэры «Гук грому» («A Sound of Thunder») 1952 году), але няма дакладнага пацьверджаньня таму, што Лорэнц кіраваўся гэтым літаратурным прэцэдэнтам. Дзеля эфэкту ідэю цяпер часьцяком фармулююць фразай накшталт «матылёк, які завіхае сваімі крыльцамі ў Токіё можа выклікаць тарнада ў Каліфорніі».

## Эфэкт матылька ў кіно
Канцэпцыя «эфэкту матылька» выкарыстоўваецца кінематаграфістамі ў спалучэньні з ідэяй падарожжаў у часе. Напрыклад, у фільме «*[[Гук грому]]*» («A Sound of Thunder») героі кіруюцца жаданьнем нічога не зьмяняць у мінулым; але ў рэчаіснасьці адна толькі іхная прысутнасьць можа стаць дастатковай умовай, каб зьмяніць кароткатэрміновыя падзеі (такія як надвор’е), і гэтаксама можа мець непрадказальны ўплыў на падзеі далёкай будучыні.

У шматлікіх выпадках нязначныя на першы погляд дзеяньні ў мінулым экстрапалююцца праз час і радыкальна ўплываюць на сучаснасьць галоўных герояў. У стужцы «*[[Эфэкт матылька (фільм)|Эфэкт матылька]]*» («The Butterfly Effect»), Эван Трэбарн (Эштан Катчэр) падчас прачытаньня сваіх падлеткавых дзёньнікаў, мог істотна «перарабляць» эпізоды свайго мінулага. Але працягваючы свае падарожжы ў часе, ён зразумеў, што неўважаючы на ягоныя добрыя намеры, дзеяньні, якія ён прадпрымае, заўсёды маюць нечаканыя вынікі.

Катэгорыя:Фізыка
1723

## Падзеі
*

## Нараджэньні
*

## Сьмерці
* 26 жніўня — Антон ван Левэнгук, галяндзкі навуковец
Беларус (газэта)

«**Белару́с**» — беларуская ґазэта ў замежжы, якую ў 1950 годзе заснавалі ў ЗША прадстаўнікі беларускай пасьляваеннай эміґрацыі. Штомесячная ґазэта выдаецца Беларуска-амэрыканскім задзіночаньнем.

## Гісторыя
«Беларус» зьяўляецца найвялікшым і найстарэйшым выданьнем беларускай эміґрацыі. Першы нумар пабачыў сьвет 20 верасьня 1950 году ў Нью-Ёрку.

Пасьля абвешчаньня незалежнасьці ў 1991 г. некалькі нумароў газэты «Беларус» зьявіліся паралельна ў Амэрыцы і ў Беларусі (у фотакапіяваным выглядзе).

Па палітычнай арыентацыі ґазэта прытрымліваецца нацыянальна-дэмакратычных пазыцыяў, падтрымлівае нацыянальнае адраджэньне і выступае супраць палітыкі прэзыдэнта Аляксандра Лукашэнкі.

Рэдактарамі газэты ў розныя часы былі такія выбітныя фігуры грамадзкага і культурніцкага жыцьця беларусаў у Амэрыцы, як Леанід  Галяк, Лявон  Савёнак, Міхась Міцкевіч, Натальля Арсеньнева, Вітаўт Тумаш, Станіслаў Станкевіч, Янка Запруднік, Зора Кіпель, Марат Клакоцкі.

Матэрыялы ґазэты ўтрымліваюць інфармацыю пра жыцьцё і актывізм дыяспары, беларускія навіны, а таксама шмат гістарычных і аналітычных артыкулаў. Усе матэрыялы публікуюцца на беларускай мове. Большасьць беларускіх арґанізацыяў у сьвеце атрымоўваюць ґазэту па падпісцы.

Нэкралёгі ў газэце — своеасаблівы (хоць і сумны) даведнік «Хто быў хто» ў беларускай эміграцыі, і каштоўная крыніца для будучых гісторыкаў эміграцыі.

## Альманах
З 2007 году рэдактар «Беларуса» у 2002—2010 гадах Марат Клакоцкі выдае штогадовы літаратурны альманах «Беларус». Апублікаваць у ім свой твор можа кожны, хто піша па-беларуску і жыве за межамі Беларусі. На дадзены момант альманах зьяўляецца асобным праектам, не зьвязаным з сучаснай рэдакцыяй газэты.

## Весткі й Паведамленьні
Са студзеня 2011 году выдаецца інфармацыйны бюлетэнь «Весткі й Паведамленьні» выключна за кошт ахвяраваньняў падпісчыкаў.

## Рэдактары
* Лявон Галяк (1950—1951)
* Міхась Міцкевіч
* Станіслаў Станкевіч (1963—1980)
* Янка Запруднік
* Зора Кіпель
* Марат Клакоцкі (2002—2010)
* Ганна Сурмач (2010 — цяпер)

## Глядзіце таксама
* Беларуская моладзь
* Беларуская думка
* Літаратурны альманах «Беларус»

## Літаратура
* Беларус //  С. 346.
* Беларус // .
* Юрэвіч, Л. Летапісны звод сусьвету Чалавека Сьведамага: Гісторыя газэтаў «Бацькаўшчына» й «Беларус» (1947—2000) / Лявон Юрэвіч. — Мн.: Беларускі кнігазбор, 2006. — 256 с. — (Бібліятэка Бацькаўшчыны; Кн. 8). — ISBN 985-504-037-6.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйная старонка ґазэты «Беларус»
* 
* Архіў газэты "Беларус"

Катэгорыя:Беларускія газэты
Катэгорыя:Газэты на беларускай мове
Катэгорыя:Выданьні беларускай дыяспары
Катэгорыя:Беларуска-амэрыканскае задзіночаньне
Кіеўскі мэтрапалітэн

**Кі́еўскі мэтрапалітэ́н** — адзін зь відаў грамадзкага транспарту ў сталіцы Ўкраіны, архітэктурны твор, пабудаваны як адзіны манумэнтальны комплекс пад зямлёю й на паверхні.

## Кіеўскі мэтрапалітэн сёньня
Сёньня Кіеўскі мэтрапалітэн мае 3 дзейныя лініі, эксплюатацыйная даўжыня якіх прыблізна 67,4 км. Да паслуг пасажыраў — 52 станцыі, з трыма падземнымі перасадачнымі вузламі ў цэнтры гораду. Лініі мэтрапалітэну праходзяць праз усе 10 раёнаў гораду.
* Першая лінія, Сьвятошынска-Броварская, гісторыя якой пачынаецца ад 6 лістапада 1960 году, мае даўжыню 22,6 км (зь якіх 6,7 км — наземны адрэзак) і 18 станцыяў. Наземны адрэзак мае 2 маставыя пераходы — цераз раку Дняпро і Русаніўску пратоку і 2 шляхаправоды.
* Другая лінія, Абалонска-Церамкоўская, першы адрэзак якой быў уведзены ў эксплюатацыю 17 сьнежня 1976 году, мае даўжыню 20,9 км і 18 станцыяў.
* Трэцяя лінія, Сырэцка-Пячэрская, першы адрэзак якой быў уведзены ў эксплюатацыю 31 сьнежня 1989 году, мае даўжыню 23,9 км і 16 станцыяў.
Агульны парк дэпо складае 774 вагоны.

Пасажыраў мэтрапалітэну абслугоўваюць 122 эскалатары, якія дзейнічаюць на 26 станцыях. Энэргетычная сыстэма мэтрапалітэну ўключае разгалінаваную кабэльную сетку, 52 тока-паніжальныя падстанцыі, 2 токавыя падстанцыі, 14 трансфарматарных падстанцыяў. Кіраваньне імі ажыцьцяўляецца з аўтаматызаваных дыспэтчарскіх пунктаў.

## Глядзіце таксама
* Кіеўская меская электрычка

## Вонкавыя спасылкі

* Афіцыйная старонка Кіеўскага мэтрапалітэну
* Старонка пра Кіеўскі мэтрапалітэн
Атрактар Лорэнца

**Атра́ктар Ло́рэнца** — вынаходніцтва Эдварда Лорэнца 1963 году, нелінейная трохвымерная дэтэрмінаваная дынамічная сыстэма, вытворная ад спрошчаных раўнаньняў канвэкцыйных аваротаў, што паўстаюць ў дынамічных раўнаньнях зямной атмасфэры. Пры пэўным наборы парамэтраў сыстэма паводзіць сябе хаатычна і дэманструе тое, што сёньня называюць дзіўным атрактарам; гэта было пацьверджана Ў. Такерам у 2001 годзе. Дзіўны атрактар у дадзеным выпадку — гэта фрактал вымера Гаўсдорфа паміж 2 і 3. Грасбэргер (1983) ацаніў вымер Гаўсдорфа як роўны 2.06 ± 0.01 і карэляцыйны вымер як роўны 2.05 ± 0.01.

Сыстэма працуе таксама ў лазэрах, дынама-машынах і своеасаблівых вадзяных колах.

: \frac{dx}{dt} = \sigma (y - x)

: \frac{dy}{dt} = x (r - z) - y

: \frac{dz}{dt} = xy - b z

дзе \sigma — гэта лік Прандтля, а *r* — гэта лік Рэйналдза. \sigma,r,b>0, але звычайна \sigma=10,
b=8/3 і значэньні *r* дыфэрэнцыраваныя . Сыстэма паводзіць хаатычна для *r*&nbsp;=&nbsp;28, але дэманструе завілыя пэрыядычныя арбіты для іншых значэньняў *r*. Напрыклад, пры *r*&nbsp;=&nbsp;99.96 яна ўяўляе сабой *T*(3,2) тарычны вузел.

Форма атрактару Лорэнца, магчыма, натхніла на назву эфэкту матылька ў тэорыі хаосу.

Катэгорыя:Матэматыка
Катэгорыя:Фізыка
Піксэл

**Пі́ксэл** (,  — «элемэнт відарысу») — найдрабнейшая адзінка лічбавага відарысу (лічбавай выявы) у растравай графіцы.

Кожны піксэл відарысу — аб’ект, які характарызуецца азначаным колерам або градацыяй шэрага колеру. Адзін піксэл можа захоўваць інфармацыю толькі пра адзін колер, што й асацыюецца зь ім.

Таксама піксэл — гэта найменшая адзінка відарысу, які атрымоўваюць з дапамогай графічных сыстэм вываду інфармацыі (кампутарныя маніторы, друкаркі і г. д.). У сучасных графічных сыстэмах часьцей за ўсё мае квадратную форму. Ад колькасьці піксэлаў залежыць дэталёвасьць відарысу.

Катэгорыя:Кампутарная графіка
1722

## Падзеі
*

## Нараджэньні
* 22 лістапада — Рыгор Скаварада, украінскі мысьляр, асьветнік, паэт

## Сьмерці
*

## Вонкавыя спасылкі
Акустыка (альбом)

«***Аку́стыка***»&nbsp;— альбом беларускага рок-гурта Новае Неба, запісаны 20 кастрычніка 2004 году падчас канцэрту ў менскім Доме літаратара. Выдадзены ў 2005 годзе.

## Зьмест
# «Не, гэта ня сьмерць» (словы: Ігар Бабкоў)
# «Божа, забяры маё жыцьцё» (Адам Глёбус)
# «Узыйдзі на гару» (Адам Глёбус)
# «Шостае падарожжа» (Ігар Бабкоў)
# «Дом» (Тацяна Сапач)
# «Сон у трамваі» (Адам Глёбус)
# «Белая лебедзь» (Анатоль Сыс)
# «Цэпэліны» (Міхал Анемпадыстаў)
# «Новае неба» (Адам Глёбус)
# «Ці помніш ты» (Міхал Анемпадыстаў)
# «Два польскіх шпіёны» (Міхал Анемпадыстаў)
# «Аліцыя» (Міхал Анемпадыстаў)
# «Паляўнічы» (Міхал Анемпадыстаў)
# «Дарагія мае масквічы» (Міхал Анемпадыстаў)
# «Кантрабандыст» (Міхал Анемпадыстаў)
# «Чаканьне Калядаў» (Міхал Анемпадыстаў)
# «Котка» (Адам Глёбус)
# «Мая краіна» (Міхал Анемпадыстаў)

## Удзельнікі
* Кася Камоцкая: сьпеў, гітара
* Юлія Глушыцкая: віялянчэль
* Вячаслаў Корань: гітара
* Сяргей Лабандзіеўскі: гукарэжысэр

Катэгорыя:Альбомы 2005 году
Катэгорыя:Альбомы Новага Неба
1721

## Падзеі
*

## Нараджэньні
*

## Сьмерці
* 13 сьнежня — Аляксандар Сэлкірк, шатляндзкі марак
СНІД

**Сындром набытага імунадэфіцыту** (СНІД) — пэўны набор сымптомаў і хваробаў, выкліканых паражэньнем імуннай сыстэмы вірусам імунадэфіцыту чалавека, якое характэрызуецца зьніжэньнем колькасьці CD4±лімфацытаў, разьвіцьцём апартуністычных інфэкцыяў і неінфэкцыйных захворваньняў. Па сутнасьці зьяўляецца тэрмінальнай стадыі ВІЧ-інфэкцыі.

## Храналёгія
* 1978 — у хворых мужчын-гомасэксуалаў у ЗША, Швэцыі і на Гаіці былі зарэгістраваныя падобныя захворваньні, якія потым назавуць СНІД.
* 1981 — у ЗША выяўлена вялікая колькасьць выпадкаў саркомы Капошы (рэдкасны від раку скуры) у маладых геяў, што потым назвалі «імунадэфіцытам гомасэксуалістаў». У тым жа годзе ад гэтага захворваньня загінула 128 маладых людзей у ЗША. Амэрыканскім лекарам Майклам Готлібам уведзены тэрмін *СНІД*.
* 1982 — упершыню дасьледавана сувязь СНІД зь пераліваньнямі крыві, выкарыстаная такая назва захворваньня, як СНІД — сындром набытага імунадэфіцыту.
* 1983 — Люк Мантанье зь інстытуту Пастэра ў Францыі адкрыў і ідэнтыфікаваў вірус імунадэфіцыту чалавека як вірус, які прыводзіць да СНІД. У ЗША за гэты год памерла ад СНІД паўтары тысячы чалавек. Упершыню ў ЗША Ў Сан-Францыска адзначаўся Дзень Памяці памерлых ад СНІД (трэцяя нядзеля траўня).
* 1984 — Робэрт Гало (ЗША) незалежна ад Люка Мантанье ідентыфікаваў вірус імунадэфіцыту чалавека.
* 1985 — у ЗША распрацаваны першы тэст на наяўнасьць антыцелаў да ВІЧ, што дало магчымасьць правяраць донарскую кроў на наяўнасьць ВІЧ. Таксама былі вызначаны шляхі інфікаваньня вірусам: кроў, полавы шлях і ад маці да дзіцяці. У США ў гэтым годзе зафіксаваныя 6972 выпадкі сьмерці ад СНІДу.
* 1986 — у сьвеце ўпершыню вялікая ўвага была нададзена асьветніцкай дзейнасьці з мэтай прафіляктыкі ВІЧ/СНІД, у Амэрыцы створана недзяржаўная арганізацыя *ACT UP*, якая займалася такой дзейнасьцю. Упершыню ўзбуджальнік СНІДу названы ВІЧ (HIV) — Вірус імунадэфіцыту чалавека.
* 1987 — на сэсіі Гэнеральнай Асамблеі ААН Усясьветнай Арганізацыяй Аховы Здароўя (УААЗ) прынятая глябальная стратэгія барацьбы са СНІДам. Афіцыйна зарэгістраваны першы прэпарат супраць ВІЧ-інфэкцыі — АЗТ (рэтравір).
* 1988 — 1 сьнежня абвешчаны Сусьветным днём барацьбы са СНІД.
* 1989 — у Расеі ВІЧ-інфікавана 270 дзяцей з-за непрафэсыйных дзеяньняў мэдпэрсаналу.
* 1993 — некалькі кіраўнікоў Цэнтру Крыві ў Францыі пасаджаны за краты ў сувязі з пападаньнем у Цэнтар ВІЧ-інфікаваных прэпаратаў крыві.
* 1996 — створана праграма ААНСНІД (UNAIDS).
* 2002 — памёр ад СНІДу Франк Мур, які стварыў чырвоную стужку — сымбаль барацьбы са СНІДам

## Глядзіце таксама
* СНІД-ІНФА

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Захворваньні

Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы
Корнская мова

**Ко́рнская мо́ва** (па-корнску: *Kernowek*) адносіцца да брыцкае падгаліны кельцкае галіны індаэўрапейскае моўнае сям’і разам з валійскаю, брэтонскаю і вымерлаю кумбрыйскай мовай.

## Гісторыя
Гісторыя корнскае мовы пачынаецца ў 577 годзе, калі ў выніку бітвы пры Дэоргэме паўднёва-заходнія брыты (будучыя корнцы) аказаліся адрэзанымі ад заходніх брытаў (будучых валійцаў). Пасьля заваяваньня Корнуэлу саксамі ў першай палове X стагодзьдзя корнцы працягвалі захоўваць сваю мову, і нават у XVI стагодзьдзі шмат хто зь іх ня ведаў ангельскае.

Адносна таго, ці была корнская мова мёртваю, існуе два меркаваньні. Некаторыя дасьледчыкі сьцьвярджаюць, што корнская мова цалкам выйшла з ужытку ў XVIII стагодзьдзі, і адраджалася наноў ужо зь мёртвага стану. Іншыя лічаць, што асобныя людзі, якія ведалі корнскую ад продкаў, дажылі да моўнага адраджэньня XX стагодзьдзя, і мова, такім чынам, ніколі не памірала, хоць і перажыла пэрыяд крайняга заняпаду.

Напачатку XX стагодзьдзя ў корнцаў прачынаецца цікавасьць да ўласнае мовы ды культуры, пачынаецца моўнае адраджэньне. На дадзены момант корнскаю моваю ў той ці іншай ступені валодаюць каля 3500 чалавек.

### Альфабэт і правапіс
Корнская мова выкарыстоўвае наступны варыянт лацінскага альфабэту:
Aa Bb Cc Dd Ee Ff Gg Hh Ii Jj Kk Ll Mm Nn Oo Pp Rr Ss Tt Uu Vv Ww Yy.

Артаграфія фаналягічная.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Партнэрства Таварыства корнскае мовы

Катэгорыя:Брыцкія мовы
Катэгорыя:Мовы Вялікабрытаніі
Горадня (аэрапорт)

**Аэрапорт «Горадня»** (ICAO: **UMMG**) разьмешчаны за 18 км на паўднёвы ўсход ад Горадні каля вёскі Абухава. Эксплюатуецца Гарадзенскай філіяй дзяржаўнага прадпрыемства «Белаэранавігацыя».

Aэpапopт эксплюатуецца з 1983 году, мае адну бэтонную узьлётна-пасадачную паласу даўжынёй 2560 мэтраў і шырынёй 42 мэтраў, здольную прымаць паветраныя судны тыпу любой клясы ( Іл-76, Вoeing-727, Вoeing-737, Ил-76, Аirbus-310, Аirbus-318, Аirbus-319, Аirbus-320). Абмежаваньне максымальнай узьлётнай вагі — 200 тон.

Aэpапopт дапушчаны да забесьпячэньня міжнародных палётаў з 1993 году, для чаго мае службы мытнага, памежнага й санітарнага кантролю, сетку мытных і камэрцыйных складаў і ўмовы для апрацоўкі, захоўваньня і адпраўкі грузаў паветраным, аўтамабільным ці чыгуначным транспартам.

Аэрапорт працуе з 8:50 да 16:50, а па запыце — круглыя суткі. Праз аэрапорт праходзяць міжнародныя паветраныя трасы, якія зьвязваюць Паўночную і Заходнюю Эўропу з краінамі Цэнтральнай і Паўднёва-Ўсходняй Азіі. Аэрапорт забясьпечвае транзытнае абслугоўваньне, дазапраўку паветраных суднаў, адпачынак экіпажаў.

## Крыніцы

Катэгорыя:Аэрапорты Беларусі
Катэгорыя:Горадня
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1983 годзе
Незалежнасьць

**Незале́жнасьць** (у дачыненьні да дзяржавы або нацыі) — поўнасьцю аўтаномнае самакіраваньне насельніцтвам, ажыцьцяўляецца пераважна праз сувэрэнітэт. Тэрмін *незалежнасьць* звычайна выкарыстоўваюць як антонім тэрміну *[[падпарадкаванасьць]],* які адносіцца да рэгіёнаў і тэрыторыяў — аб’ектаў вонкавага палітычнага і ваеннага кантролю.


Катэгорыя:Самакіраваньне
31 сьнежня

## Падзеі
* 1990 — пачала дзейнічаць другая лінія Менскага мэтрапалітэну
* 1999 — Барыс Ельцын, першы прэзыдэнт Расейскай Фэдэрацыі, пайшоў у адстаўку

## Нараджэньні
* 1860 — Сыльвэстар Жукоўскі, расейскі і летувіскі вайсковец
* 1869 — Анры Матыс, францускі мастак і скульптар
* 1931 — Пятро Зялінскі, беларускі гісторык
* 1954 — Алекс Сэлманд, шатляндзкі палітык

## Сьмерці
* 1977 — Мікалай Разанаў, польскі пісьменьнік, вайсковец, складальнік гістарычнага нарысу «Пружанскі павет» (1935)
* 2007 — Фэрдынанд Нойрайтэр, аўстрыйскі мовазнавец, перакладчык і гісторык кашубскай літаратуры
* 2021 —  Васіль Шаранговіч, беларускі мастак
* 2022 — Бэнэдыкт XVI, 265-ы рымскі папа

## Сьвяты
1720

## Падзеі
*

## Нараджэньні
* 11 траўня — Карл Фрыдрых Еранім фон Мюнхгаўзэн, нямецкі афіцэр і вандроўнік

## Сьмерці
*
Менск-1 (аэрапорт)

«**Менск-1**» — аэрапорт у паўднёвай частцы Менску. Знаходзіцца за 4 км ад гістарычнага цэнтру гораду. Да 1984 году зьяўляўся асноўным аэрапортам Менску, але пасьля адкрыцьця міжнароднага аэрапорту Мінск-2 згубіў гэты статус.

## Гісторыя
«Мінск-1» быў пабудаваны ў 1933 годзе, і тады ж зь яго выляцеў першы самалёт К-5. Увесну 1934 году тут прызямліліся тры самалёты По-2, што належалі Смаленскаму авіяпадразьдзяленьню спэцыяльнага прыстасаваньня Маскоўскага ўпраўленьня грамадзянскага паветранага флёту. Затым яны былі прыпісаныя да гэтага аэрапорту, што дало пачатак разьвіцьцю грамадзянскай авіяцыі ў Беларусі. У 1935 годзе былі адкрытыя першыя рэгулярныя рэйсы паміж Менскам і сямнаццацьцю раённымі цэнтрамі Беларусі, а ў 1936 годзе — першы паштова-пасажырскі рэйс паміж Менскам і Масквой.

Будынак аэравакзалу быў пабудаваны ў 1957 годзе паводле праекту архітэктара Г. Заборскага і захаваўся да нашага часу. У 1976 годзе побач са старым будынкам было ўзьведзенае новае, дзе разьмяшчаліся касы й зала чаканьня. Захаваўся таксама будынак паваеннага аэрапорту, там цяпер знаходзіцца мэдчастка Менскага авіяатраду.

Аэрапорт атрымаў міжнародны статус у 1955 годзе і ўжо ў 1970-х абслугоўваў больш за мільён пасажыраў у год.

## Характарыстыкі
Аэрапорт можа прыймаць наступныя тыпы самалётаў: Ту-134, Ан-12, Ан-24, Ан-26, Ан-72, Ан-74, Як-40, Як-42, а таксама ўсе тыпы гэлікоптэраў.

Ёсьць адна ўзьлётна-пасадачная паласа даўжынёй 2000 м. і шырынёй 60 м, якая можа абслугоўваць паветраныя судны максымальнай узьлётнай масы да 61 т.

На базе аэрапорту дзейнічае РУП «Менскі авіярамонтны завод» (былы авіяцыйны завод 407 цывільнай авіяцыі), які ажыцьцяўляе рамонт і пераабсталяваньне самалётаў Ту-134, Як-40, Як-42.

## Цяперашні стан і пэрспэктывы
У траўні 2007 году было прынятае рашэньне аб закрыцьці аэрапорта «Мінск-1» і пераносе Менскага авіярамонтнага заводу да аэрапорту «Мінск-2». 29 кастрычніка 2012 году аэрапорт прыпыніў абслугоўваньне пасажырскіх рэйсаў. 

На тэрыторыі ў 330 га, якая вызваліцца, плянуецца пабудова новага раёну «Менск-Сіці», які будзе ўключаць грамадзка-дзелавы цэнтар з 80-павярховай вежай у якасьці архітэктурнае дамінанты й жылы мікрараён на 38 тыс. чалавек. Будаўніцтва плянавалася пачаць у 2009 годзе, аднак інвэстары дагэтуль ня знойдзеныя. Будынак аэравакзалу, які існуе, будзе захаваны як помнік архітэктуры.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Транспарт Менску
Катэгорыя:Аэрапорты Беларусі