Сянно

**Сянно́**, **Се́нна** — места ў Беларусі, на беразе Сеньненскага возера. Адміністрацыйны цэнтар Сеньненскага раёну Віцебскай вобласьці. Насельніцтва на 2018 год — 7165 чалавек. Знаходзіцца 56 км на паўднёвы захад ад Віцебску, за 15 км ад чыгуначнай станцыі Бурбін (лінія Лепель — Ворша). Аўтамабільныя дарогі на Багушэўск, Чашнікі, Бешанковічы, Талачын, Коханаў.

Сенна — даўняе мястэчка гістарычнай Віцебшчыны, старажытны замак Вялікага Княства Літоўскага. Да нашага часу тут захаваўся збудаваны ў стылі барока жылы корпус кляштару францішканаў, помнік архітэктуры XVII ст. Сярод мясцовых славутасьцяў вылучаўся касьцёл Найсьвяцейшай Тройцы ў стылі віленскага барока, унікальны помнік архітэктуры XVIII ст., зруйнаваны савецкімі ўладамі.

## Назва
Тапонім Сянно мае яснае сэнсавае значэньне і паходзіць ад слова «сена». Пра зьвязак з гэтым словам сьведчыць той факт, што ў канцы XIX — пачатку XX стагодзьдзяў мясцовыя жыхары вымаўлялі назву места як *Сенна* або *Сеннае*.

## Гісторыя

### Вялікае Княства Літоўскае
Згодна з сучаснымі энцыкляпэдычнымі даведнікамі першы пісьмовы ўпамін пра Сенна датуецца 1534 годам, калі ў вайну Маскоўскай дзяржавы зь Вялікім Княствам Літоўскім паселішча занялі і спалілі ўсходнія акупанты (1535 год). Аднак сучаснае места афіцыйна вядзе сваю гісторыю ад 1442 году, часоў кіраваньня вялікага князя Казімера.

У 1-й палове XVI стагодзьдзя Сенна атрымала статус мястэчка і належала адміністрацыйна да Віцебскага павету. У розныя часы паселішча знаходзілася ў валоданьні Відніцкіх-Любецкіх, Сеньненскіх-Грыбоўскіх, Курчаў, Сапегаў, Агінскіх, Серакоўскіх. У 1595 годзе ўпамінаюцца аднайменныя маёнтак, замак і мястэчка з «цэрквамі і іх фундушамі».

У 1609 годзе Яўстах Курч збудаваў у Сеньне мураваны касьцёл. У 1613 годзе Леў Сапега запрасіў сюды манахаў-францішканаў, якія адкрылі пры кляштары школу для бедных. За часамі вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667) у 1658 годзе маскоўскія захопнікі зьнішчылі аддзелы мясцовых жыхароў, якія на чале зь Я. Юндзілам вялі партызанскую вайну супраць акупантаў. 28 чэрвеня 1772 году распачаліся 3-дзённыя ўрачыстасьці асьвячэньня новага касьцёла, змураванага ў стылі барока.

### Пад уладай Расейскай імпэрыі

У выніку першага падзелу Рэчы Паспалітай (1772 год) Сенна апынулася ў складзе Расейскай імпэрыі, у Аршанскай правінцыі. У 1777 годзе паселішча атрымала статус места і стала цэнтрам павету Магілёўскай губэрні (1773—1777 і з 1802 году), намесьніцтва (1778—1796) і Беларускай губэрні (1796—1802). 16 жніўня 1781 году афіцыйна зацьвердзілі герб Сянна «*ў зялёным полі дзьве скрыжаваныя залатыя касы*». У 1778 годзе тут пачала дзеяць паштовая кантора.

У 1867 годзе на месцы драўлянай царквы збудавалі мураваны сабор Сьвятога Мікалая. У 1883 годзе запрацаваў тэлеграф. У пачатку XX стагодзьдзя ў Сеньне было 543 будынкі, працавалі 54 рамесныя прадпрыемствы (на 1907 год), натарыяльная кантора, 4 страхавыя агенты, паштовая кантора, тэлеграф, друкарня, фатаграфія, 10 заезных дамоў, 82 крамы, 6 корчмаў; штогод праводзілася 6 кірмашоў; дзеялі меская вучэльня і 4-клясная жаночая прагімназія, 3 бібліятэкі, 2 лякарні, аптэка.


Sienna. Сенна (1700).jpg|Панарама, XVII ст.
Sienna, Sieńnienskaje. Сенна, Сеньненскае (1840).jpg|Панарама з боку возера, каля 1840 г.
Sienna, Sieńnienskaje. Сенна, Сеньненскае (N. Orda, 30.07.1877).jpg|Панарама з боку возера. , 30.07.1877 г.
Sienna, Franciškanski. Сенна, Францішканскі (1809).jpg|Кляштар францішканаў, 


### Найноўшы час
25 сакавіка 1918 году згодна з Трэцяй Устаўной граматай Сенна абвяшчалася часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. Жыхары Высокагарадзецкай воласьці Сеньненскага павету атрымалі Пасьведчаньні Народнага Сакратарыяту БНР. 1 студзеня 1919 году згодна з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі Сенна ўвайшло ў склад Беларускай ССР, аднак 16 студзеня Масква адабрала места разам зь іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад РСФСР. У 1924 годзе Сенна вярнулі БССР, дзе яно стала цэнтрам раёну Віцебскай акругі (з 1938 году — Віцебскай вобласьці). На 1939 год працавалі льнозавод, заатэхнікум, лякарня, гасьцініца, кінатэатар, лазьня. У Другую сусьветную вайну з 5 ліпеня 1941 да 25 чэрвеня 1944 году места знаходзілася пад акупацыяй Трэцяга Райху.

17 верасьня 1962 году савецкія ўлады злачынна ўзарвалі помнік архітэктуры — касьцёл Найсьвяцейшай Тройцы. 20 студзеня 2006 году афіцыйна зацьвердзілі гістарычны герб Сянна. Асьвячэньне новага касьцёла ў Сяньне адбылося 17 верасьня 2022 году. Абрад зьдзейсьніў біскуп Віцебскі Алег Буткевіч.


Sienna. Сенна (1912).jpg|Панарама места, 1912 г.
Sienna, Rynak. Сенна, Рынак (1913).jpg|Касьцёл, 1913 г.
Sienna, Mienskaja. Сенна, Менская (1913).jpg|Касьцёл з боку вуліцы Менскай, 1913 г.
Sienna, Mahiloŭskaja. Сенна, Магілёўская (1907).jpg|Царква Покрыва Багародзіцы, 1907 г.

Sienna, Vietranaja, Sabornaja. Сенна, Ветраная, Саборная (1907) (2).jpg|Сабор Сьвятога Мікалая, 1907 г.
Sienna, Mienskaja. Сенна, Менская (1907).jpg|Вуліца Менская, 1907 г.
Sienna, Mahiloŭskaja. Сенна, Магілёўская (1901-19).jpg|Вуліца Магілёўская,  да 1941 г.
Sienna. Сенна (1910).jpg|Возера Сеньненскае, каля 1910 г.


## Геаграфія
Сянно стаіць на 2 марэнавых узвышшах, падзеленых з поўначы на поўдзень аднайменным возерам.

## Насельніцтва

### Дэмаграфія


ImageSize = width:auto height:200 barincrement:27
PlotArea = left:50 bottom:20 top:30 right:20
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
Colors =
  id:linegrey2 value:gray(0.9)
  id:linegrey value:gray(0.7)
  id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8)
  id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:10000
ScaleMajor = unit:year increment:2500 start:0 gridcolor:linegrey
ScaleMinor = unit:year increment:500 start:0 gridcolor:linegrey2
PlotData =
  color:cobar width:15
  bar:1847 from:0 till:1730 
  bar:1867 from:0 till:2418 
  bar:1880 from:0 till:2996 
  bar:1898 from:0 till:5712 
  bar:1907 from:0 till:4245 
  bar:1917 from:0 till:4540 
  bar:1926 from:0 till:5509
  bar:1939 from:0 till:4300
  bar:1959 from:0 till:5400
  bar:1970 from:0 till:5200
  bar:1991 from:0 till:9000 
  bar:1994 from:0 till:9700 
  bar:2000 from:0 till:8900
  bar:2001 from:0 till:8900
  bar:2006 from:0 till:8100
  bar:2009 from:0 till:8007
  bar:2018 from:0 till:7165
TextData=
  fontsize:10px pos:(65,195)
  text:Дынаміка зьмяненьня колькасьці насельніцтва Сянна



* **XIX стагодзьдзе**: 1847 год — 1730 чал.; 1867 год — 2418 чал., зь іх 305 каталікоў, 2 пратэстанты і 1469 юдэяў; 1880 год — 2996 чал. (1551 муж. і 1445 жан.), у тым ліку 1380 праваслаўных, 826 каталікоў, і 1290 юдэяў; 1897 год — 4061 чал. (зь іх 39,9% пісьменных), 1898 год — 5712 чал. (2850 муж. і 2862 жан.), зь іх 1529 праваслаўных, 461 каталік, 2100 юдэяў і інш. веры
* **XX стагодзьдзе**: 1907 год — 4245 чал., зь іх 660 праваслаўных, 150 каталікоў, 35 стараабраднікаў, 3400 юдэяў; 1917 год — 4540 чал.; 1926 год — 5509 чал. (зь іх 59,6% пісьменных); 1939 год — 4,3 тыс. чал.; 1959 год — 5,4 тыс. чал.; 1970 год — 5,3 тыс. чал.; 1991 год — 9,0 тыс. чал.; 1994 год — 9,7 тыс. чал.
* **XXI стагодзьдзе**: 2000 год — 8,9 тыс. чал.; 2006 год — 8,1 тыс. чал., 2006 год — 8,1 тыс. чал.; 2007 год — 7,9 тыс. чал.; 2008 год — 7,6 тыс. чал.; 2009 год — 8007 чал. (перапіс); 2016 год — 7385 чал.; 2017 год — 7238 чал.; 2018 год — 7165 чал.

### Рэлігія
Дзее праваслаўная царква Сьвятога Мікалая і рымска-каталіцкая капліца Найсьвяцейшай Тройцы.

### Адукацыя
У месьце працуюць 2 агульнаадукацыйныя школы і школа-інтэрнат, першая школа-фабрыка ў Беларусі, музычная школа, спартовая школа, цэнтар пазакляснай і пазашкольнай работы, 3 сады-ясьлі.

### Культура
Дзее раённы дом культуры, дом рамёстваў, дзіцячая бібліятэка і бібліятэка для дарослых.

### [[Мас-мэдыя]]
Выдаецца раённая газэта «Голас Сенненшчыны».

## Забудова

### Плян
Праект сучаснага пляну Сянна распрацавалі ў 1968 годзе ў Віцебскіх абласных праектавых майстэрнях. На месцы старога адміністрацыйнага цэнтру сфармаваўся новы. Гандлёвы цэнтар разьмяшчаецца на вуліцы Кастрычніцкай. Асноўная жыльлёвая забудова канцэнтруецца ў раёнах вуліцаў Назарэнка, Кастрычніцкай i інш. Прамысловая зона — у заходняй частцы места.

### Вуліцы і пляцы

З урбананімічнай спадчыны Сянна да нашага часу гістарычныя назвы захавалі вуліцы Віцебская, Зарэчная і Красная Слабада (Слабадзкая). Гістарычныя Рынак і Адміністрацыйны пляц цяпер ня маюць афіцыйных назваў.

### Мясцовасьці
Гістарычныя мясцовасьці Сянна: Балоньне, Галынка, Замкавая гара, Красная і Тураўская Слабоды, Плянтоўка, Салдацкая горка.

## Эканоміка
Прадпрыемствы будаўнічых матэрыялаў, лясной, дрэваапрацоўчай, лёгкай, харчовай прамысловасьці.

## Транспарт
Празь Сянно праходзяць аўтамабільныя дарогі  (Віцебск — Сянно),  (траса М8 — Багушэўск — Мядзел) і  (Сянно — Вушачы).

Мескія і прымескія пасажырскія перавозкі ажыцьцяўляе ААТ «АТП № 20» места Сянно.

## Турыстычная інфармацыя

### Інфраструктура
Працуе Сеньненскі гістарычна-краязнаўчы музэй. Спыніцца можна ў мескай гасьцініцы.

### Славутасьці
Побач зь Сянном захавалася гарадзішча жалезнага веку.
* Будынак адміністрацыйны (пачатак XIX ст.)
* Кляштар францішканаў (XVII ст.)
* Могілкі юдэйскія

### Страчаная спадчына
* Замак (XVI ст.)
* Касьцёл Найсьвяцейшай Тройцы або Сьвятога Фартуната (1768—1772; у 2010-я гады на захаваных падмурках збудавалі новы касьцёл, які ёсьць зьменшанай спрошчанай копіяй зруйнавага)
* Царква Покрыва Багародзіцы (1860; мураўёўка)
* Царква Сьвятога Мікалая (1867; мураўёўка)
* Сынагога (XIX ст.)

## Галерэя

Сянно. Гістарычныя забудова (09).jpg|Кляштар францішканаў
Сянно. Гістарычныя забудова (03).jpg|Краязнаўчы музэй у будынку земскай управы
Сянно. Гістарычныя забудова (06).jpg|Пажарнае дэпо
Сянно. Крыніца.jpg|Капліца пры крыніцы


## Асобы
* Міхась Бельскі (1921—1988) — беларускі мастак, графік
* Уладзімер Гоманаў (1929—1998) — мастак-маляр
* Генадзь Давыдзька (нар. 1955) — заслужаны артыст Беларусі
* Міхал Ермашкевіч (нар. 1966) — рымска-каталіцкі дзяяч, дамініканін, мастак
* Алесь Жаўрук (1910—1942) — беларускі паэт
* Ларыса Кажарская (нар. 1938) — навуковец-мэдык
* Дора Кроз (1909—1997) — сьпявачка
* Марыя Пеўзнэр (1901—1989) — навуковец, псыхіятар, дэфэктоляг
* Яўген Радкевіч (1937—1999) — беларускі пісьменьнік

## Крыніцы

## Літаратура
* Бандарэвіч В. Экскурсія да вытокаў горада Сянно. — : Літаратура і мастацтва, 2008. — 168 с. .
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Вонкавыя спасылкі
* 
* 
* 
* 
*