open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Жолудзь

**Жо́лудзь** (; ) — адна з чатырох фарбаў у гульнёвых картах. Зьявілася ў Нямеччыне, адкуль у XV стагодзьдзі прыйшла ў Францыю ў цяперашнім выглядзе. Беларуская назва запазычаная зь нямецкай тальлі, аднак малюнкі на карце маюць форму канюшыны (як у францускай).

## Кадоўка

## Крыніцы

Катэгорыя:Картавыя фарбы
Віна (фарба)

**Ві́на** (; ) — адна з чатырох фарбаў у гульнёвых картах. Беларуская назва асацыюецца зь віном. Малюнкі на карце маюць форму пікі (сярэднявечнай халоднай зброі), хоць адаптаваныя зь нямецкай фарбы ў выглядзе ліста ў XV стагодзьдзі.

## Кадоўка

## Крыніцы

Катэгорыя:Картавыя фарбы
Медрык

**Медрык** (*Мэдрык*), **Метрык** (*Мэтрык*, *Матрык*) — мужчынскае імя і вытворнае ад яго прозьвішча.

## Паходжаньне

Медэрык, Медрык, Матарык, Матрых або Мэтрык (Mederic, Mēderik, Mēdrīc, *Medrik, Matharicus, Mathrich, Metrick) — імя германскага паходжаньня. Іменная аснова мат- (мад-, мед-) (імёны ліцьвінаў Матывік, Медвін, Матар; германскія імёны Mathwig, Medwinus, Matter) паходзіць ад гоцкага maþa 'добры, пачэсны', а аснова -рых- (-рык-) (імёны ліцьвінаў Дзітрык, Індрых, Эрык; германскія імёны Hindrich, Ditricus, Erik) — ад гоцкага reiks 'магутны', германскага rikja 'магутны, каралеўскі'.
 
Імя Мэтрык (Мэтрых) бытавала ў Прусіі (ваколіцы Мэмэлю): *Metricke… Metrich Gadynga* (1511—1520 гады).

Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: *бояр наших жомоитскихъ… в Леса Метриковича дворъ его в тои же волости Коршовскои* (20 лютага 1514 году); *Dawid Metrick… Dawid Metrik* (20 кастрычніка 1655 году); *Medryki* (1744 год); *Kazimierz Metryk* (1753 год); *Marianna Metrykiewicz* (1780 год); *dwór Medryki* (1784 год); *Brygida Medrykiewicz* (1822 год); *Metrykiewicz Gabryel syn Jana* (17 кастрычніка 1838 году).

## Носьбіты
Метрыкевічы (Матрыкевічы) і Доўґінт-Метрыкевічы — літоўскія шляхецкія роды.

Мітрыковіч (Mitrykowicz) — прозьвішча, зафіксаванае ў XIX стагодзьдзі ў ваколіцах Сувалкаў.

На гістарычнай Ашмяншчыне існуе вёска Медрыкі.

## Глядзіце таксама
* Мата
* Рых

## Крыніцы

Катэгорыя:Мужчынскія імёны
Кудрышчына

**Кудры́шчына** — вёска ў Беларусі. Уваходзіць у склад Азярыцкаслабадзкога сельсавету Смалявіцкага раёну Менскай вобласьці.

Да 10 лютага 1977 года вёска ўваходзіла ў склад Прылепскага сельсавета.

Вёска знаходзіцца на беразе Дубраўскага вадасховішча.
## Крыніцы

Катэгорыя:Азярыцкаслабадзкі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Смалявіцкага раёну
Мельбут

**Мельбут**, **Мільбут** — мужчынскае імя.

## Паходжаньне

Мелбода або Мелабод (Melbodo, Mellobod, Mellobaud, Mellobaudes) — імя германскага паходжаньня. Іменная аснова -міл- (-мел-) (імёны ліцьвінаў Мілейка, Мельвід, Мілар; германскія імёны Milike, Melvid, Milehar) паходзіць ад гоцкага mildeis 'мяккі, прыязны', а аснова -буд- (-бод-) (імёны ліцьвінаў Будзівід, Будар, Будрых; германскія імёны Bodwidus, Buder, Boderich) — ад бургундзкага buda 'пасол, пасланьнік' або германскага bodo 'гаспадар'.

Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: *в Дорсунишском повете шестьдесят чоловеков… а [[Тыдзіка|Товтка]] Милбутовича… а Воитка Милбутовича* (26 студзеня 1516 году); *подданому своему Кгриню Мелбутовичу* (6 траўня 1585 году); *подданые именья Ужужортъского, мешкаючые в земли Жомоитъской, в Поланахъ… Кгринь Мельбутовичъ служба* (4 сакавіка 1587 году); *Milbutowicz* (1663 год); *małoskurkników… Marcina Milbutowicza* (19 студзеня 1675 году).

## Глядзіце таксама
* Міл
* Бода

## Крыніцы

Катэгорыя:Мужчынскія імёны
Мала

**Мала**, **Мал** (*Маль*) — мужчынскае імя.

## Паходжаньне

Мала (Malo) — імя германскага паходжаньня. Іменная аснова мал- паходзіць ад гоцкага malan 'малоць' або ад гоцкага mathl, стараісьляндзкага mal 'рада'. Сярод ліцьвінаў бытавалі імёны Малейка (Маліка), Мальвід, Малгуд. Адзначаліся германскія імёны Malicho, Malwida, Maalgodus.

У Прусіі бытавалі імёны: *Maleyke* (1418 год), *Malin*. У ваколіцах Мэмэлю існавала вёска *Raubsch Malboth*.

Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: *у Мала* (XIII ст.); *в [[Дарсунішкі|Дорсунишском]] повете шестьдесят чоловеков… а Спявона Маловича* (26 студзеня 1516 году); *в [[Рудаміна|Рудоминскои]] волости людеи… Сташка Малевича* (2 кастрычніка 1516 году); *люди Городенского повета… Демяна Малевича* (18 верасьня 1517 году); *Iakim Małowicz* (1552 год); *земяне… с повету Каменъца Подольского Василей Маловичъ Снятовъский* (20 лістапада 1564 году).

## Носьбіты
* Мал ( каля 946) — князь племя драўлянаў
* Мал — жыхар Ноўгараду, які ўпамінаецца ў XIII стагодзьдзі

Малевічы — літоўскі шляхецкі род.

Малевіч (Malewicz) — прозьвішча, зафіксаванае ў XIX стагодзьдзі ў ваколіцах Сувалкаў.

## Заўвагі

## Крыніцы

Катэгорыя:Мужчынскія імёны
Любель (імя)

**Любель** — мужчынскае імя і вытворнае ад яго прозьвішча.

## Паходжаньне

Любіла або Любела, пазьней Лібэль (Liubilo, Leubella, Liebel) — імя германскага паходжаньне. Іменная аснова -люб- (імёны ліцьвінаў Любейка, Любень, Любарт; германскія імёны Liubbecha, Luben, Lubert) паходзіць ад гоцкага liufs, германскага leuba, стараверхненямецкага liub 'лю́бы, каханы, мілы, прыемны'.

Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: *земли пустовских в [[Жалудок|Жолудскои]] волости на имя Любелевщину, а [[Рудзіла|Роделевщину]]* (22 сьнежня 1515 году); *у Жолудском повете чотыри земли пустых леитских, на реце на Ищелде, на имя Любелевщину, а Роделевщину* (29 ліпеня 1516 году); *Anna Lubielowna* (1802 год).

## Носьбіты
На 1913 год існавала мясцовасьць Любелішкі (Lubeliszki) у Немянчынскай парафіі.

На гістарычнай Піншчыне існуюць вёскі Любель і Любель-Поль.

## Крыніцы

Катэгорыя:Мужчынскія імёны
Ярун

**Ярун** (*Аруна*, *Арун*) — мужчынскае імя і вытворнае ад яго прозьвішча.

## Паходжаньне

Аруна, Арун або Ерун (Aruna, Arun, Eruni) — імя германскага паходжаньня. Іменная аснова ар- (імёны ліцьвінаў Арвід, Арман, Ярмунд; германскія імёны Arvid, Arman, Armund) паходзіць ад гоцкага ara 'арол'.

Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: *тысячьского Давыда Яруновичя… обаженъ же бысть Феодоромъ Яруновичемъ* (Сафійскі першы летапіс); *в [[Наваградзкі павет|Новгородском повете]]… земль пустовских… а Яруновщины… а Яруновщину* (27 жніўня 1511 году); *Andrzej Arun* (1741 год); *Anna Aruna* (1799 год); *Róża Arunowicz* (1802 год).

## Носьбіты
* Давыд Ярунавіч — кіеўскі тысяцкі да 1147 году
* Феадор Ярунавіч — наўгародзкі баярын і ваявода XIII ст.

## Крыніцы

Катэгорыя:Мужчынскія імёны
Гінцін

**Гінцін** (*Гінцень*, *Кінцен*) — мужчынскае імя.

## Паходжаньне

Гендын або Гентэн (Gendinus, Genten) — імя германскага паходжаньня. Іменная аснова -генд- (-гент-, -гінт-) (імёны ліцьвінаў Гінтэр, Агінт, Эйгінт; германскія імёны Genter, Aginto, Eigint) паходзіць ад гоцкага gands 'посах', пераноснае 'чары'.

Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: *Кгинтенем ручемъ* (21 верасьня 1499 году); *у [[Майшагола|Моишокголском]] повете… земли пустовскых на имя [[Ганус (імя)|Ганусишки]] а Кгинтинишки… а Кгинтинишку* (27 ліпеня 1514 году); *Януш Кинтенович* (1538 год).

## Носьбіты
У актах Вялікага Княства Літоўскага ўпаміналася Гінценскае староства ў Жамойцкай зямлі.

## Крыніцы

Катэгорыя:Мужчынскія імёны
Абор

**Абор** (*Абар*, *Абэр*, *Абер*, *Ябар*) — мужчынскае імя і вытворнае ад яго прозьвішча.

## Паходжаньне

Абар або Абер (Abar, Abaharjis, Aber) — імя германскага паходжаньня. Іменная аснова аб- (імёны ліцьвінаў Абека, Абуд, Абрат; германскія імёны Abbeco, Abbud, Abrada) паходзіць ад гоцкага aba 'мужчына, муж', а аснова -гер- (-ер-) (імёны ліцьвінаў Герман, Гунтэр, Кіндэр; германскія імёны Herman, Gunter, Kinder) — ад гоцкага harjis, германскага heri 'войска, загон' або гоцкага hairus, германскага heru 'меч'.

Этымалягічны слоўнік старапольскіх асабовых імёнаў, выдадзены Польскай акадэміяй навук, адзначае гістарычнае бытаваньне ў Польшчы германскага імя Abor.

У Польшчы ў 1734 годзе адзначалася прозьвішча Jabor.

У Польшчы адзначаецца прозьвішча Абаровіч (Abarowicz, Aborowicz).

Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: *Янъ Аборовичъ* (1528 год); *Abarowna* (1784 год); *Jaborowna* (1784 і 1789 гады); *Aboriewna* (1789 год); *Marta Aberewicz* (1797 год); *Magdalena Abar* (1799 год); *Marcin Aber* (1803 год); *Oborewicz* (1811 год); *Abarowicz* (1815, 1817, 1819 і 1820 гады); *Aborowicz* (1816 і 1821 гады); *Domicella Oborowicz* (1840 год); *Aborowicz Nicodemus… Aborowicz Michael., S. T. M., decanus Ozmmian. par. eccl. [[Жупраны|Żuprany]], Aborowicz Christophorus, par. eccl. [[Іўе|Iwje]]* (1922 год); *Aborowicz Nicodemus, par. in [[Алькенікі|Olkieniki]]* (1938 год).

## Носьбіты
* Ян Аборавіч — дарсуніскі баярын, які ўпамінаецца ў попісе войска Вялікага Княства Літоўскага 1528 году
* Хрыстафор Абаровіч — кнышынскі пробашч, які ўпамінаецца ў 1905 годзе
* Іван Мацьвеевіч Абаровіч — жыхар вёскі Дайнішкаў (каля Сьвянцянаў), які ўпамінаецца ў 1912 годзе

На гістарычнай Берасьцейшчыне існуе вёска Абяроўшчына.

## Заўвагі

## Крыніцы

Катэгорыя:Мужчынскія імёны
Ільля Чарняк

**Ільля́ Чарня́к** ( 19 траўня 2002 году) — беларускі футбаліст, нападнік басьнійскага клюбу «Шырокі Брыег».

## Кар’ера
### Клюбная
Выхаванец гомельскай СДЮШАР-8. У 2019 годзе выступаў за дубль «Гомля», дзе хутка замацаваўся ў складзе. Таксама некаторы час гуляў у футале за БЧ, дзе стаў наймаладзейшым гульцом і аўтарам голу ў гісторыі клюбу. У 2020 годзе перабраўся ў салігорскі «Шахцёр», дзе таксама гуляў за дубль, часам прыцягваўся да асноўнай каманды.

У лютым 2021 году быў аддадзены ў арэнду ў заграбскае «Дынама-2». У студзені 2022 году па заканчэньні арэнды вярнуўся ў «Шахцёр» і стаў рыхтавацца да сэзону з асноўнай камандай салігорцаў. 16 красавіка 2022 году дэбютаваў у Найвышэйшай лізе, адгуляўшы першы тайм у матчы супраць барысаўскага БАТЭ (0:1). У далейшым працягваў рэгулярна зьяўляцца ў пачатковым складзе каманды. У лютым 2023 году пакінуў «Шахцёр» і хутка стаў гульцом расейскага «Ахмату». Па заканчэньні сэзону ў чэрвені 2023 году пакінуў клюб. У ліпені 2023 году далучыўся да казаскага «Касьпію», які пакінуў у лістападзе 2023 году пасьля таго, як клюб страціў месца ў Прэм’ер-лізе. У студзені 2024 году ўзгадніў кантракт зь менскім «Дынама». У сталічным клюбе гуляў толькі на пачатку сэзону, пасьля чаго ў пэўны час страціў месца нават у заяўцы. Улетку на згоду бакоў скасаваў кантракт з клюбам, пасьля чаго ўзгадніў ўмовы кантракту зь берасьцейскім «Дынама». У новым клюбам быў гульцом ратацыі. У лютым 2025 году падпісаў кантракт з расейскай першалігавай «Уфой». Улетку склаў працоўную ўгоду з басьнійскім клюбам «Шырокі Брыег».

### Міжнародная
21 верасьня 2022 году дэбютаваў у моладзевай зборнай Беларусі, калі выйшаў у першай адзінаццатцы ў таварыскім матчы супраць зборнай Расеі (1:6) і быў заменены ў другім тайме.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Статыстыка «ПБ-Инфо»
* 
* 

Катэгорыя:Беларускія футбалісты
Ä

**Ä**, **ä** (**a з [[Умляўт (дыякрытычны знак)|умля́ўтам]][[Трэма|трэ́май]]**; )&nbsp;— літара пашыранай лацінкі. Выкарыстоўваецца ў германскіх мовах: нямецкай і швэдзкай, і ў некаторых іншых мовах: фінскай, эстонскай, славацкай, казаскай.

Часьцей за ўсё пазначае гукі [] або [], утвараецца з лацінскай літары **[[A (літара)|A a]]** і умляўту альбо трэмы .

## Як самастойная літара
Літара **Ä** сустракаецца як самастойная літара ў фінскім, швэдзкім, скольт-саамскім, карэльскім, эстонскім, люксэмбурскім, паўночнафрыскім, сатэрляндзкім, эміліяна-раманьёльскім, ротуманскім, славацкім, татарскім, казаскім, гагавускім, нямецкім і туркмэнскім альфабэтах, дзе яна ўяўляе галосны гук. У фінскай, казаскай, туркмэнскай і татарскай гэта заўсёды []; у швэдзкай і эстонскай рэґіянальныя адрозьненьні, а таксама становішча літары ў слове дапускаюць альбо [æ], альбо []. У нямецкай і славацкай мовах **Ä** расшыфроўваецца як [ɛ] (або архаічнае, але правільнае [æ]). У лацінізацыі нанкінскай мандарынскай мовы **Ä** расшыфроўваецца як [ɛ].

У скандынаўскіх краінах галосны гук [æ] першапачаткова запісваўся як «Æ», калі хрысьціянізацыя прывяла да таго, што былыя вікінгі пачалі выкарыстоўваць лацінскі альфабэт прыкладна ў 1100 годзе нашай эры. Літара **Ä** ўзьнікла ў нямецкай, а затым і ў швэдзкай мове ў выніку першапачатковага напісаньня літары E ў AE па-над літарай A, якая з часам спрасьцілася да дзьвюх кропак. У ісьляндзкім, фарэрскім, дацкім і нарвэскім альфабэтах «Æ» па-ранейшаму выкарыстоўваецца замест **Ä**.

Фінская мова выкарыстоўвала швэдзкі альфабэт на працягу 700 гадоў, пакуль Фінляндыя была часткай Швэцыі. Хоць ідэі германскага ўмляўта ў фінскай мове не існуе, фанэма /æ/ існуе. Эстонская мова набыла гэтую літару дзякуючы шырокаму знаёмству зь нямецкай мовай, у тым ліку зь ніжненямецкай на працягу стагодзьдзяў эфэктыўнага кіраваньня прыбалтыйскіх немцаў, і са швэдзкай мовай на працягу 160 гадоў існаваньня Эстоніі ў складзе Швэдзкае імпэрыі да 1721 году.

Літара таксама выкарыстоўваецца ў некаторых альфабэтах цыганскае мовы.

## Казаская мова
У казаскай лацінцы ўзору 2021 году літара **Ä** выкарыстоўваецца для лацінізацыі літары шва . Абазначае гук [].

## Нямецкая мова

У нямецкай мове **Ä** уяўляе сабой умляўт-форму [] ([] у кароткім выглядзе), у выніку чаго атрымліваецца [] (або [] для многіх размаўлялых) у выпадку доўгага [aː] і [ɛː] у выпадку кароткага [a]. Па-нямецку літара называецца *Ä* (вымаўляецца як [ɛː]) альбо *Umlaut-A* (умляўт-A).

У нямецкіх слоўніках літара адпавядае A, а ў нямецкіх тэлефонных даведніках літара адпавядае AE. Літара таксама сустракаецца ў некаторых мовах, якія прынялі нямецкія назвы або варыянты напісаньня, але не зьяўляецца часткай альфабэтаў гэтых моваў. Нядаўна яна была ўведзена ў ольстэрска-шатляндзкае пісьмо Адраджэньня.

## Эмільяна-раманьёльскія дыялекты
У эмільяна-раманьёльскіх дыялектах **Ä** выкарыстоўваецца для абазначэньня [], які сустракаецца ў некаторых эмільянскіх дыялектах, напрыклад, у балёнскім *bän*  «добры, шчасны» і *žänt*  «людзі».

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Літары пашыранай лацініцы
Катэгорыя:Германскія мовы
Катэгорыя:Нямецкая мова
Тамара Драздова

**Тамара Александраўна Драздо́ва**  ( 14 красавіка 1919, Ворша, Магілёўская губэрня —  25 лютага 1980, Харкаў, Украіна) — украінская мастачка й выкладчыца мастацтва; сябар Харкаўскага Зьвязу радзянськіх масткоў Украіны з 1960 году. Працавала ў галіне станковага жывапісу й графікі, стварала пэйзажы ў рэалістычным стылі.

## Біяграфія
У 1937—1941 гадах вучылася ў Харкаўскім мастацкім вучылішчы; у 1944—1949 гадах – у Харкаўскім мастацкім інстытуце, дзе яе настаўнікамі былі, у прыватнасьці, Аляксей Кокель, Дзмітрый Шавыкін, Грыгорый Таменка, Сяргей Бяседзін. Дыплёмная праца — карціна «Хлеб дзяржаве». Некаторы час выкладала ў Днепрапятроўскім мастацкім вучылішчы. Сярод студэнтаў: Віктар Бялоў, Юрый Злыдзень. Затым працавала ў Харкаўскім мастацка-вытворчым камбінаце Мастацкага фонду УССР. Жыла ў Харкаве, у доме па вуліцы Яраша, № 21а, кватэра № 27.  

## Творчасць
З 1951 года ўдзельнічала ва ўкраінскіх, з 1956 года ва ўсесаюзных і замежных выставах. У жывапісу яна зьвярталася пераважна на агульнанацыянальныя тэмы. Для творчасьці 1940—50-х гг. характэрны рэалістычная манера, па сьвяточнаму аптымістычнага становішча. Крыніца натхненьня – маляўнічая прырода Палтаўшчыны й Сумшчыны. Большасьць твораў гэтага пэрыяду спакойныя, збольшага лірычныя. Пэрыяд 60—70-х гадоў характарызуецца строгім стылем; карцінам уласьціва своеасаблівая аднастайнасьць і адначасова рамантычнасьць, урачыстасьць. Увогуле творчасьці Драздовай уласьцівы манумэнтальнасьць форм і калярытаў, гарманічнасьць, дэкаратыўнасьць. У графіцы манумэнтальнасьць спалучаецца з лірызмам. Асобныя творы мастака захоўваюцца ў Нацыянальным мастацкім музэі Украіны ў Кіеве, Харкаўскім, Палтаўскім і Сумскім мастацкіх музэях.

## Творы
;жывапіс
— «Хлеб дзяржаве» (1949), «Першы хлеб» (1950), «Песьня пра Бацькаўшчыну» (1951), «Сьпеў хлеб», «Сула каля Ромнаў» (абодва — 1961), «Маладзік». » (1963), «Зара», «Над мірнай зямлёй» (абедзьве – 1964), «На Палтаўшчыне», «Вясновы вечар» (абодва – 1967), «Жыта» (1968), «На Палтаўшчыне», «Зямля» (абодва — 1969), «Жніво» (1972), «Макі», «Вясна» (абодва — 1974), «Цішыня», «Бясконцы блакіт» (абодва — 1975), «Сіняе жыта» (1976). ), «Космас» (1977 ), «Сьняжынкі» (1979); літаграфіі — «Дарога» (1955), «Вербы», «Калгасныя ланы» (абедзьве – 1963), «Цячэ вада з-за гаю і з-пад гары» (1964); акватынта «Красавік» (1963).
;графіка
— «Дарога» (1955, літаграфія); «Пахмурны дзень» (1957, літаграфія); «Жураўлі» (1962, каляровая літаграфія); «Вясёлка» (1963, каляровая літаграфія); «Красавік» (1963, афорт, акватынта, мяккі лак); «Вербы» (1963, літаграфія); «Калгасныя алені» (1963, літаграфія); «Цячэ вада з-за гаю і з-пад гары» (1964, літаграфія).

## Бібліяграфія
* 
* 
* 
* 

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Воршы
Катэгорыя:Украінскія мастачкі
Катэгорыя:Украінскія мастакі і мастачкі
Катэгорыя:Беларусы ва Ўкраіне
Катэгорыя:Харкаў
Катэгорыя:Асобы Харкава
Катэгорыя:Выпускнікі Харкаўскай дзяржаўнай мастацкай вучэльні
Сьцяг Горадні

**Сьцяг Горадні**&nbsp;— сьцяг горада Горадні Гарадзенскае вобласьці. Сьцяг зацьверджаны Указам Прэзыдэнта Рэспублікі Беларусь ад  году № 455.

## Апісаньне
Сьцяг мае выяву прамавугольнага палотнішча блакітнага колеру з суадносінамі бакоў 1:2, у сярэдзіне пярэдняга боку якога разьмешчаны герб горада: у блакітным полі тарча з аблямоўкай жоўтага колеру; на тарчы намаляваны алень Сьвятога Губерта з жоўтым крыжам паміж рогамі, які пераскоквае праз агароджу белага колеру.

## Глядзіце таксама
* Герб Горадні

## Вонкавыя спасылкі
* [Выгляд сьцягу Горадні](https://web.archive.org/web/20190512205956/http://www.pravo.by/pdf/2006-114/2006-114(003-024).pdf) 

Катэгорыя:Горадня
Горадня
Катэгорыя:Сьцягі 2006 году
Апошнія паведамленьні БАС

**«Апошнія паведамленьні БАС»** (*«Aposznija paviedamlenni BAS»*) — інфармацыйны бюлетэнь Беларускага аб'яднаньня студэнтаў у Польшчы. Выдаваўся на беларускай мове, лацінкай, у Варшаве (1981, 1989) пад кіраўніцтвам Галоўнай рады БАС, яго рэдагавалі варшаўскія і беластоцкія студэнты. № 1, 2 — лістапад 1981, № 3 — канец 1981 (канфіскаваны ўладамі), тры нумары ў 1989.

Выданьне спрабавала быць супрацьвагай газэты Нівы, бо для маладых яна была не дастаткова народнаю. Газэта «Ніва» была спакойная і ня ўдзельнічала ў бурлівых падзеях пачатку і канца 1980-ых гадоў у ПНР.

Спыніла сваё выданьне, бо не было грошаў на выданьне далейшых выпускаў.

## Глядзіце таксама
* Сустрэчы

## Крыніцы

Катэгорыя:Польскія газэты на беларускай мове
Катэгорыя:Беларускамоўныя выданьні ў Польшчы
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1981 годзе
Катэгорыя:Зьніклі ў 1981 годзе
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1989 годзе
Катэгорыя:Зьніклі ў 1989 годзе
Катэгорыя:1981 год у Варшаве
Катэгорыя:Выданьні на беларускай мове лацінкай
Бэнэдыкт XV

**Папа Бэнэдыкт XV** (па-лацінску: *Benedictus XV*, ), сьвецкае імя **Джакама Паолё Джаваньні Батыста дэля К’еза** (; 21 лістапада 1854 22 студзеня 1922) — Папа Каталіцкай царквы з 1914 да свайго скону. Ягонае папства прыйшлося на час I сусьветнай вайны і ейных наступстваў у Эўропе.

Абраны папам у параўнальна раньнім веку — 59 гадоў — з выбухам I сусьветнай вайны, якую ён назваў «самагубствам цывілізаванай Эўропы». Вайна і ейныя наступствы сталі асноўным клопатам Бэнэдыкта XV. Ён адразу дэкляраваў нэўтралітэт Сьвятога Стальца і з гэтай пэрспэктывы намагаўся дасягнуць замірэньня ў 1916 і 1917 роках, але абодва бакі не падтрымалі ягоныя намаганьні. Тады Бэнэдыкт XV заняўся гуманітарнымі пытаньнямі: наведваньне ваеннапалонных, абменам параненых і пастаўкі ежу галодным. Па вайне ён палепшыў стасункі з Францыяй, якая ў 1921 року аднавіла дыпляматычныя зносіны з Ватыканам. Здолеў ён палепшыць і стасункі з Італіяй, дазволіўшы каталіцкім палітыкам на чале з донам Люіджы Стурца ўдзельнічаць у італьянскай палітыцы.

У 1917 року Бэнэдыкт XV апублікаваў Кодэкс кананічнага права, які рыхтаваў разам з Эўджэніё Пачэльлі (будучым Папам Піюсам XII) і П’етра Гаспары яшчэ з часоў Папы Піюса X. Па вайне заняўся аднаўленьнем каталіцкіх місіяў па ўсім сьвеце, за што быў празваны «Папам місіянэраў». Напрыканцы жыцьця пераймаўся ганеньнямі каталікоў у Савецкай Расеі і пасьлярэвалюцыйным голадам.

Памёр ад пнэўманіі, пахаваны ў гротах базылікі Сьвятога Пятра.

## Заўвагі

## Крыніцы

## Літаратура
* Peters, Walter H. *The Life of Benedict XV*. 1959. Milwaukee: The Bruce Publishing Company.
* Daughters of St. Paul. *Popes of the Twentieth Century*. 1983. Pauline Books and Media
* Pollard, John F. *The Unknown Pope*. 1999. London: Geoffrey Chapman
* Cavagnini, Giovanni and Giulia Grossi (eds.), *Benedict XV: A Pope in the World of the 'Useless Slaughter' (1914—1918)*. 2020. Turnhout, Belgium: Brepols

## Вонкавыя спасылкі
* Профіль  на бачыне Ватыкану
* Першая сусьветная вайна: Хто ёсьць кім 

Катэгорыя:Італьянскія антыкамуністы
Катэгорыя:Італьянскія папы рымскія
Катэгорыя:Архібіскупы Балёньні
Катэгорыя:Памерлі ад пнэўманіі
Катэгорыя:Італьянскія рыма-каталіцкія сьвятары
Катэгорыя:Выпускнікі Папскай царкоўнай акадэміі
Катэгорыя:Выпускнікі Альма Каледжа Капранікі
Катэгорыя:Пахаваныя ў базыліцы сьвятога Пятра
Катэгорыя:Кардыналы, пастаўленыя Піюсам X
Саргут

**Саргут** (*Саргуць*, *Шэргут*, *Саркуць*), **Саргода**, **Саргот** — мужчынскае імя і вытворнае ад яго прозьвішча.

## Паходжаньне

Саргуд (Sargood) — імя германскага паходжаньня. Іменная аснова -сар- (-сер-) (імёны ліцьвінаў Сарвід, Сарвіла, Сарман; германскія імёны Sarvidis, Sarvilo, Saraman) паходзіць ад гоцкага і германскага sarwa 'зброя', а аснова -гуд- (-год-, -гут-) (імёны ліцьвінаў Готарт, Гудман, Саўгут; германскія імёны Gotard, Gudman, Savegot) — ад гоцкага guþs 'Бог', gôþs 'добры, старанны, пабожны' або *guts 'гот'.

У Польшчы адзначаецца прозьвішча Сэргуць (Serguć)

Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: *obiit Sorguthus frater medici Petri* (1428—1475 гады); *землицы их пашные под [[Астравец|Островцом]] а под Соркгутишки* (1 студзеня 1515 году); *земли пустовъскихъ Соркутевщину а Милюшевщину* (7 красавіка 1525 году); *Ян Саркгутевич* (1 ліпеня 1542 году); *z Subaczem Szergutowiczem* (4 сьнежня 1554 году); *generosae Elizabetae Sorgotowna* (6 жніўня 1568 году); *Sargoda* (1784 год); *	Łucja Sargutowicz* (1825 год); *Justyna Sargut* (1841 год).

## Носьбіты
У 1525 годзе ўпаміналася пустаўшчына Саркуцеўшчына (*Соркутевщина*) каля Браслава.

## Глядзіце таксама
* Сар
* Гуда

## Крыніцы

Катэгорыя:Мужчынскія імёны
Абуд

**Абуд** (*Абод*), **Абут** (*Абуць*, *Ябут*) — мужчынскае імя.

## Паходжаньне

Абод або Абуд, пазьней Абат (Abbod, Abbud, Abbott) — імя германскага паходжаньня. Іменная аснова аб- (імёны ліцьвінаў Абека, Абор, Абрат; германскія імёны Abbeco, Abar, Abrada) паходзіць ад гоцкага aba 'мужчына, муж', а аснова -буд- (-бод-) (імёны ліцьвінаў Будзівід, Будар, Будрых; германскія імёны Bodwidus, Buder, Boderich) — ад бургундзкага buda 'пасол, пасланьнік' або германскага bodo 'гаспадар'.

Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: *в [[Крожы|Крожех]] — на имя Шевлянъ, шестнадцать чоловековъ, куничников… а Ебута* (1440—1492 гады); *homines septem equorum pabulatores alias conyvchi… Jabvth* (29 лютага 1476 году); *[[Войшывід|Воишвид]] Ябутович… [[Войшвіл (імя)|Воишвил]] Ебутович… [[Мазан|Можан]] Ебутович* (1537—1538 гады); *Янел а Якубъ Ябутевичи* (1 ліпеня 1542 году); *въ концу волокъ села Бирякголи грунту среднего морговъ два принялъ Маюлъ Абутовичъ*, *войтъ [[Альбэрт|Альбертъ]] Ябутовичъ* (1554 год); *Chwiedzko Obudowicz* (1561—1566 гады); *Ociec Symon Obudowicz, praesbiter cerkwi hniezdziłowskiej* (1690 год); *Abudowicz* (1756/1758 год); *Anna Abodowicz* (1803 год).

## Носьбіты
* Казімер Абадзевіч (*Kazimierz Abodziewicz*) — магістар філязофіі і гуманітарных навук (1728 год)
* Антоні Абудовіч — уніяцкі сьвятар у Гнязьдзілавічах, які ўпамінаецца ў 1748 годзе

Абудовічы — літоўскі шляхецкі род.

Абадовічы (Obodowicz) — літоўскі шляхецкі род з Ашмянскага павету.

Абуцевіч — прозьвішча, гістарычна зафіксаванае на тэрыторыі цяперашняй Летувы.

У XVI ст. існавала сяло Ябутавічы (*Ябутовичи*) у Жамойцкім старостве.

## Крыніцы

Катэгорыя:Мужчынскія імёны
Палёўка лугавая

**Палёўка лугавая** (*Microtus mystacinus*, syn. *Microtus levis*) — від сысуноў сямейства хамяковых (Cricetidae). 

## Вонкавы выгляд
Даўжыня цела 102–130 мм, даўжыня хваста 33–55 мм, вага 21–58 г; паўднёвыя папуляцыі буйней паўночных. Валасы зьверху карычневыя, некаторыя з жоўта-карычневымі ўчасткамі, і больш доўгія валасы з чорнымі кончыкамі ствараюць пярэсты выгляд. Ніз шэры з белым або жоўта-карычневым адценьнем.

## Распаўсюджваньне
Сустракаецца ў Эўропі і Азіі ад паўднёвай Фінляндыі да паўночнага Ірану; на вышынях ад 0 да 2500 м.

## Лад жыцьця
Сустракаецца ў розных месцах пражываньня, уключаючы сельгасугодзьдзі, лугі і адкрытыя лясы. У паўднёвых частках арэала звычайна сустракаецца ў вільготных месцах ў непасрэднай блізкасьці ад рэк і азёр. Палёўкі лугавыя капаюць складаныя сыстэмы тунэляў, хады якіх звычайна знаходзяцца на 20–25, а часам на 30–35 см ніжэй паверхні і уключае некалькі жылых і складскіх камер.

## Вонкавыя спасылкі
* Zagorodnyuk, I., Henttonen, H., Amori, G., Hutterer, R., Kryštufek, B., Yigit, N., Mitsainas, G. & Palomo, L. 2021. ''Microtus mystacinus''. The IUCN 

Катэгорыя:Сысуны Эўропы
Катэгорыя:Сысуны Азіі
Палёўка звычайная

**Палёўка звычайная** (*Microtus arvalis*) — від сысуноў сямейства хамяковых (Cricetidae). 

## Вонкавы выгляд
Даўжыня цела 90–120 мм, даўжыня хваста 25–38 мм, даўжыня вушэй 9–12 мм, вага 18–40(51) г. Верх жаўтавата-шэры, больш карычневы на захадзе арэала і больш шэры на ўсходзе. Ніз бялёсы і часам з іржава-жоўтым адценьнем.

## Распаўсюджваньне
Сустракаецца ў Эўропі і Азіі ад Гішпаніі да Манголіі; на вышынях ад 0 да 3000 м.

## Лад жыцьця
Сустракаецца ў розных месцах пражываньня, уключаючы вільготныя лугі, пашы, лесастэпы, вільготныя лясы і часам сельскагаспадарчыя тэрыторыі, радзей у лесапасадках. Сілкуецца ў асноўным зялёнымі часткамі травяністых расьлін. Яны, як правіла, дзённыя, не ўпадаюць у спячку, жывуць групамі.

Натуральная працягласьць жыцьця складае каля 2–3 гадоў, але большасьць жывёл не дажываюць да 3 месяцаў з-за іх натуральных ворагаў.

## Вонкавыя спасылкі
* Yigit, N., Hutterer, R., Krytufek, B. & Amori, G. 2016. ''Microtus arvalis''. The IUCN 
* Noble, S. 2017. ''Microtus arvalis''. Animal Diversity Web 

Катэгорыя:Сысуны Эўропы
Катэгорыя:Сысуны Азіі
Мікіта Красноў

**Мікіта Красноў** ( 9 ліпеня 2004 году) — беларускі футбаліст, паўабаронца магілёўскага «Дняпра». Старэйшы брат Мікіты, Яўген, таксама футбаліст.

## Кар’ера
Выступаў за юнацкія каманды магілёўскага «Дняпра». У лютым 2020 году падпісаў кантракт з адроджаным клюбам, які заявіўся ў Другую лігу. Паводле вынікаў сэзону 2020 году, дзе пераважна выходзіў на замену, дапамог камандзе прасунуцца ў Першую лігу. У 2021 годзе выступаў за фарм-клюб «Дняпро-Юні» ў Другой лізе, з 14 галамі стаў найлепшым бамбардзірам каманды. Да сэзону 2022 рыхтаваўся зь першай камандай «Дняпра», якая пазьней атрымала месца ў Найвышэйшай лізе. Дэбютаваў у Найвышэйшай лізе 15 траўня 2022 году ў матчы супраць «Слуцка» (2:2), калі выйшаў на замену ў другім тайме. У ліпені 2022 году падоўжыў кантракт з клюбам да 2025 году. Быў лідэрам каманды цягам нуступных гадоў. У лютым 2025 году стаў футбалістам расейскага «Легіёну» з Другой лігі расейскага чэмпіянату. Амаль праз год паўабаронца вярнуўся ў магілёўскі клюб.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Статыстыка «ПБ-Инфо»
* 
* 

Катэгорыя:Беларускія футбалісты
Аляксей Дунаеў

**Аляксей Дунаеў** ( 11 верасьня 2004 году) — беларускі футбаліст, паўабаронца магілёўскага «Дняпра» і моладзевай зборнай Беларусі.

## Кар’ера
### Клюбная
Выступаў за юнацкія каманды магілёўскага «Дняпра». У 2020 годзе пачаў прыцягвацца да трэнаваньняў першай каманды, тады ж склаў першы прафэсійны кантракт з клюбам. У 2021 годзе, пасьля выхаду «Дняпра» ў Першую лігу, пачаў выступаць у Другой лізе ў складзе рэзэрвовай каманды «Дняпро-Юні», дзе замацаваўся ў складзе. Да сэзону 2022 году пачаў рыхтавацца з асноўнай камандай «Дняпра», якая пазьней атрымала месца ў Найвышэйшай лізе. Дэбютаваў у Найвышэйшай лізе 20 сакавіка 2022 году ў матчы першага тура супраць бабруйскай «Белшыны» (0:0), адгуляўшы ўсе 90 хвілінаў сустрэчы. У далейшым працягваў рэгулярна зьяўляцца ў пачатковым складзе магілёўцаў. У лістападзе 2024 году знаходзіўся на праглядзе ў койданаўскім «Арсэнале», але да клюбу не далучыўся.

### Міжнародная
У верасьні 2022 году гуляў за зборную Беларусі (да 19 гадоў) у кваліфікацыйным раўндзе чэмпіянату Эўропы. 19 лістапада 2022 году дэбютаваў у зборнай Беларусі (да 21 году), адгуляўшы першы тайм таварыскага матча супраць зборнай Ірану (1:0).

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Статыстыка «ПБ-Инфо»
* 
* 

Катэгорыя:Беларускія футбалісты
Красімір Капаў

**Красімі́р Ка́паў** ( 14 ліпеня 1999 году) — беларускі футбаліст, нападнік «Маладэчна-2018». Сын выбітнага футбаліста Яўгена Капава.

## Кар’ера
### Клюбная
З 2017 году пачаў выступаць за дубль менскага «Дынама». 29 ліпеня 2018 году дэбютаваў у першай камандзе дынамаўцаў, калі выйшаў на замену ў другім тайме матча Кубка Беларусі супраць «Энэргетыка»-БДУ (7:0) і пасьпеў адзначыцца дублем. Празь некалькі дзён быў аддадзены ў арэнду клюбу Першай лігі «Чысьць», дзе быў гульцом асновы, але ня выратаваў каманду ад вылету ў Другую лігу.

У пачатку 2019 году спрабаваў працаўладкавацца ў Польшчы, аднак у выніку вярнуўся ў Беларусь і далучыўся да койданаўскага «Арсэналу». Ня меў трывалага месца ў складзе, часьцей выходзіў на замену, але паводле вынікаў сэзону 2019 году разам з клюбам перамог у Другой лізе. У лютым 2020 году перайшоў у магілёўскі «Дняпро». У сэзоне 2020 быў другім бамбардзірам каманды і дапамог ёй прабіцца ў Першую лігу. Сэзон 2021 году пачынаў у першай адзінаццатцы, але зь лета часьцей выходзіў на замену.

Па атрыманьні магілёўскім клюбам месца ў Найвышэйшай лізе на сэзон 2022 году дэбютаваў у элітным дывізіёне 20 сакавіка 2022 году ў матчы першага тура супраць бабруйскай «Белшыны» (0:0), калі выйшаў у пачатковым складзе і быў заменены ў другім тайме. У далейшым заставаўся гульцом асноўнага складу. У студзені 2023 году падоўжыў кантракт з «Дняпром». Паводле вынікаў сэзону 2023 году дапамог камандзе вярнуцца ў Найвышэйшую лігу. У студзені 2024 году зноў падоўжыў пагадненьне з магілёўскім клюбам. На пачатку 2025 году зноў працягнуў супрацу з клюбам. У лютым 2026 году прыяднаўся да «Маладэчна-2018».

### Міжнародная
У верасьні і кастрычніку 2015 году выступаў за зборную Беларусі (да 17 гадоў) у адборачным раўндзе чэмпіянату Эўропы.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Статыстыка «ПБ-Инфо»
* 
* 

Катэгорыя:Беларускія футбалісты
Антон Лукашоў

**Антон Лукашоў** ( 16 верасьня 2004 году) — беларускі футбаліст, абаронца мазырскай «Славіі».

## Кар’ера
Выхаванец магілёўскага «Дняпра». У 2021 годзе выступаў у Другой лізе за рэзэрвовую каманду «Дняпро-Юні». Да сэзону 2022 году пачаў рыхтавацца зь першай камандай «Дняпра», якая пазьней атрымала месца ў Найвышэйшай лізе. Дэбютаваў у Найвышэйшай лізе 3 красавіка 2022 году ў матчы супраць салігорскага «Шахцёра» (0:4), калі выйшаў на замену ў канцы сустрэчы. У далейшым працягваў часам выходзіць на замену, а зь верасьня 2022 году замацаваўся ў першай адзінаццатцы дружыны. У сьнежні 2023 году падоўжыў пагадненьне з «Дняпром» на два гады, згуляўшы з клюбам у Найвышэйшай лізе. Паводле вынікаў сэзону магілёўскі клюб адразу страціў месца ў элітным дывізіёне, аднак футбаліст застаўся ў лізе, падпісаўшы кантракт з мазырскай «Славіяй».

## Дасягненьні
**«Славія»**:
* Бронзавы прызэр чэмпіянату Беларусі: 2025
* У сьпісе 22 найлепшых футбалістаў чэмпіянату Беларусі: 2025

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Статыстыка «ПБ-Инфо»
* 
* 

Катэгорыя:Беларускія футбалісты
Максім Ковель

**Максім Ковель** ( 12 студзеня 1999 году) — беларускі футбаліст, абаронца берасьцейскага «Дынама».

## Кар’ера
Выхаванец футбольнага клюбу «Менск». З 2017 году пачаў выступаць за дубль барысаўскага БАТЭ. У 2019 годзе замацаваўся ў складзе дубля. У ліпені 2019 году быў аддадзены ў арэнду ў рэчыцкі «Спадарожнік», дзе быў трывалым гульцом асноўнага складу. Па заканчэньні сэзону 2019 году зышоў з рэчыцкай каманды.

У лютым 2020 году поруч зь іншымі маладымі гульцамі БАТЭ быў арандаваны койданаўскім «Арсэналам». У складзе койданаўскай каманды зьяўляўся на полі нерэгулярна. У верасьні 2020 году быў пераведзены ў «Смалявічы», дзе 18 верасьня 2020 году дэбютаваў у Найвышэйшай лізе ў матчы супраць берасьцейскага «Руха» (0:6), адгуляўшы ўсе 90 хвілінаў. У далейшым замацаваўся ў пачатковым складзе каманды. У сьнежні 2020 году па заканчэньні арэнды пакінуў «Смалявічы».

У пачатку 2021 году пачаў трэнавацца зь «Іслаччу» і ў лютым склаў працоўную дамову з клюбам. У сэзоне 2021 году не зьяўляўся на полі ў Найвышэйшай лізе, але гуляў за дубль. У 2022 годзе прабіўся ў асноўную каманду, нярэдка пачынаючы матчы ў стартавым складзе. У студзені 2023 году падпісаў новае двухгадовае пагадненьне з клюбам. У 2024 годзе стаў сталым гульцом пачатковага складу ды быў прызначаны віцэ-капітанам каманды. Разам з клюбам запачаткаваў кар’еру ў Лізе канфэрэнцыяў, згуляўшы дзьве гульні ў двубоі супраць санмарынскай «Ля Фіярыты». У студзені 2025 году зьехаў у Казахстан, дзе ўзгодніў працоўную дамову з клюбам «Жэтысу». У пачатку 2026 году вярнуўся ў Беларусь, стаўшы гульцом берасьцейскага «Дынама». Ковель адзначаў, што меў некалькі прапановаў ад іншых казаскіх клюбаў, але ім бракавала канкрэтыкі.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Статыстыка «ПБ-Инфо»
* 
* 

Катэгорыя:Беларускія футбалісты
Арцём Турыч

**Арцём Турыч** ( 23 студзеня 2005 году) — беларускі футбаліст, паўабаронца «Менску».

## Кар’ера
### Клюбная
Выхаванец берасьцейскага «Дынама». Выступаў за юнацкія каманды клюбу. У пачатку 2021 году разам з акадэміяй дынамаўцаў далучыўся да берасьцейскага «Руха», дзе пачаў абараняць колеры клюбу ў складзе дубля. У пачатку 2022 году «Рух» зьняўся з чэмпіянату Беларусі, але паўабаронца працягваў выступаць за каманду клюбу ў юнацкім першынстве.

У чэрвені 2022 году трапіў у структуру берасьцейскага «Цэнтра разьвіцьця футболу» (былая акадэмія «Дынама» і «Руха»), а ў ліпені быў аддадзены ў арэнду ў сталічны «Энэргетык»-БДУ. Дэбютаваў у Найвышэйшай лізе 5 жніўня 2022 году ў матчы супраць «Віцебска» (3:0), калі выйшаў у пачатковым складзе і адгуляў першы тайм, а на сёмай хвіліне сустрэчы адзначыўся голам. У далейшым працягваў рэгулярна зьяўляцца на полі, пераважна выходзячы на замену. У жніўні 2023 году арэнда ў «Энэргетыку-БДУ» была падоўжаная яшчэ на год. У студзені 2024 году прыяднаўся да берасьцейскага «Дынама», склаўшы трохгадовы кантракт. Улетку 2025 году стаў футбалістам «Менску». У сталічнай камандзе замацаваўся ў асноўным складзе, а па заканчэньні сэзону падоўжыў кантракт.

### Міжнародная
У кастрычніку 2021 году гуляў за зборную Беларусі (да 17 гадоў) у кваліфікацыі чэмпіянату Эўропы. У лістападзе 2023 году гуляў за зборную Беларусі (да 19 гадоў) у кваліфікацыйным раўндзе чэмпіянату Эўропы.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Статыстыка «ПБ-Инфо»
* 
* 

Катэгорыя:Беларускія футбалісты
Мікраарганізм

**Мікрааргані́зм** (ад  «маленькі» і  «арганізм») ці **мікроб** (μικρός і  «жыцьцё») — арганізм мікраскапічнага памеру, можа існаваць як у аднавузавай форме, так і калёніяй вузаў.

Чалавецтва меркавала пра існаваньне нябачнага воку жыцьця ад старажытнасьці, што пацьвярджаецца джайнісцкімі пісаньнямі VI стагодзьдзя да н. э. Навуковае вывучэньне мікраарганізмаў пачаў дзякуючы вынаходніцтву мікраскопа Антоні ван Леэўвэнгук. У 1850-х Люі Пастэр абверг тэорыю самазараджэньня, выявіўшы ролю мікраарганізмаў у псаваньні прадуктаў. У 1880-х Робэрт Кох адкрыў, што мікраарганізмы ёсьць прычынай такіх захворваньняў, як сухоты, халера, дыфтэрыя і сібірская язва.

Надзвычайная разнастайнасьць мікраарганізмаў тлумачыцца аднясеньнем да іх прадстаўнікоў большасьці аднавузавых прадстаўнікоў усіх трох дамэнаў жыцьця. Два зь іх, археі і бактэрыі, складаюцца выключна зь мікраарганізмаў. Трэці дамэн, эўкарыёты, уключае ўсе шматвузавыя арганізмы, а таксама аднавузавыя пратысты і , якія ёсьць мікробамі. Некаторыя пратысты адносяцца да жывёлаў, некаторыя — да зялёных расьлінаў. Шматвузавыя мікражывёлы, грыбы і водарасьці, хоць і маюць маленькія памеры, але ў цэлым да мікраарганізмаў не адносяцца.

Пражываюць мікраарганізмы ў розных арэалах, ад палюсоў да экватара, у пустэльнях, гейзэрах, горах, . Некаторыя вытрымліваюць экстрэмальныя ўмовы (надзвычай высокія ці нізкія тэмпэратуры), іншыя ўстойлівыя да высокага ціску, асобныя — да радыяцыі. Мікраарганізмы складаюць мікрабіёту ў і на ўсіх шматвузавых арганізмах.

Чалавек карыстаецца мікраарганізмамі для фэрмэнтацыі ежы і ачысткі сьцёкавых водаў, вырабу паліва, фэрмэнтаў ды іншых біяактыўных злучэньняў. Мікробы выкарыстоўваюцца як мадэльныя арганізмы ў біялёгіі і знайшлі выкарыстаньне ў біялягічнай вайне і тэрарызьме. Мікробы — істотны складнік пладародных глебаў. У чалавечым целе мікраарганізму ўтвараюць мікрабіёту, у тым ліку важную мікрафлёру кішачніка. Мікробы — патагены, адказныя за шматлікія інфэкцыйныя захворваньні.

## Крыніцы
Мышоўка лясная

**Мышоўка лясная** (*Sicista betulina*) — від сысуноў сямейства мышоўкавых (Sminthidae). 

## Вонкавы выгляд
Даўжыня цела 51–76 мм, даўжыня хваста 76–108 мм, вага 5–13 г. Верх жаўтлява-шэры з карычневым бляскам. Ніз бледна-шэра-жоўты. Уздоўж хрыбетніка ад галавы да хваста праходзіць чорная паласа. Яго голас — гэта прарэзлівы сьвіст.

## Распаўсюджваньне
Сустракаецца ў Эўропі і Азіі ад Нарвэгіі і Аўстрыі да Сібіры; на вышынях ад 0 да 2200 м.

## Лад жыцьця
Сустракаецца ў розных месцах пражываньня, уключаючы барэальныя і горныя лясы, субальпійскія лугі і тундру. Зімуе ў падземных норах не менш за паўгода кожны год, губляючы за гэты час да паловы сваёй вагі. Улетку робіць гняздо з сухой расліннасьці ў хмызьняках, купіне моху або купіне травы. Іншыя выбраныя месцы могуць быць у дупле дрэва, у пні або паваленым бярвеньні, або ў шчыліне пад каменем. Мышоўка лясная часта лазіць па дрэвах і хмызьняках, хапаючыся за сукі і галіны пальцамі і выкарыстоўваючы чэпкі хвост для дадатковай падтрымкі. Сілкуецца пупышкамі, парасткамі, насеньнем і ягадамі, але яна таксама бярэ дажджавых чарвякоў, вусякоў і слімакоў, часта знаходзячы іх пад друзлай карой. Размнажэньне адбываецца ў перыяд з мая па жнівень, і пасля пэрыяду цяжарнасьці 4–5 тыдняў вырабляецца адзін прыплод і нараджаецца ад 2 да 6 дзіцянятаў. 

## Вонкавыя спасылкі
* Meinig, H., Zagorodnyuk, I., Henttonen, H., Zima, J. & Coroiu, I. 2016. ''Sicista betulina''. The IUCN 

Катэгорыя:Сысуны Эўропы
Катэгорыя:Сысуны Азіі
Лясная соня

**Лясная соня** (*Dryomys nitedula*) — від сысуноў сямейства соневых (Gliridae). 

## Вонкавы выгляд
Даўжыня цела 80–130 мм, даўжыня хваста 60–113 мм, вага 18–34 г. Верх шаравата-карычневы або жаўтлява-карычневы. Ніз жаўтлява-белы або белы. Чорная паласа атачае вока і цягнецца да маленькага вушка. Вусы ўтвараюць густы пучок даўжынёй каля 10 мм. Хвост пухнаты.

## Распаўсюджваньне
Сустракаецца ў Эўропі і Азіі ад Швайцарыі да Манголіі і Гімалаяў; на вышынях да 2300 м.

## Лад жыцьця
Сустракаецца ў розных месцах пражываньня, уключаючы шыракалістыя, зьмешаныя, іглічныя і карлікавыя горныя лясы. Сустракаецца таксама ў скалістых раёнах, вечназялёных хмызьняках. Лясная соня высока драўняная. Яны валодаюць здольнасьцю лазіць з вялікім спрытам, а таксама могуць скакаць з галінкі на галінку да 2 м. Большая частка іх рацыёну складаецца з вусякоў, але яны таксама ядуць пупышкі, лісьце, насеньне. Яны вядуць амаль выключна начны лад жыцьця. Яны праводзяць дзень у сфэрычных гнёздах, якія будуюць у дуплах дрэў і часта ў гнездавых скрынях, але таксама ў старых птушыных гнёздах або расколінах скал, а таксама свабодна сярод расьліннасьці. Размнажэньне ва Усходняй Еўропе ў асноўным адбываецца з красавіка па чэрвень. Вывадак складаецца з 2–6, звычайна 4 дзіцянятаў. Звычайна жывёлы жывуць у дзікай прыродзе каля 2 гадоў, максімум больш за 4 гады. На поўначы арэала жывёлы ўпадаюць у спячку з кастрычніка па красавік, у раёнах з больш спрыяльным кліматам працягласьць значна карацей; у Ізраілі таксама можа цалкам адсутнічаць.

## Вонкавыя спасылкі
* Batsaikhan, N., Kryštufek, B., Amori, G. & Yigit, N. 2016. ''Dryomys nitedula''. The IUCN 
* Skahan, K. 2004. ''Dryomys nitedula''. Animal Diversity Web 

Катэгорыя:Сысуны Эўропы
Катэгорыя:Сысуны Азіі
Абарона Ольштына (карціна Казімера Альхімовіча)

**«Абарона Ольштына»** () — вялікае сюжэтнае палатно Казімера Альхімовіча, намаляванае ў 1881 годзе. Створана паводле п’есы «Каспар Карпінскі», якая была напісана Ўладзіславам Сыракомляй і пастаўлена ў Вільні ў 1858 г. Арыгінальнае палатно захоўваецца ў Нацыянальным музэі ў Варшаве, а аўтарская копія 1912 году — з 1998 г. у калекцыі Чэнстахоўскага музэя. Памер арыгінальнай карціны — 186 × 272 см.. «Абарона Ольштына» зьяўляецца самай вядомай графічнай выявай .

Арыгінал карціны намаляваны Казімірам Альхімовічам у 1881 годзе. Карціна атрымала шмат спрэчных водгукаў у тагачаснай прэсе. У 1882 годзе «Абарона Ольштына» атрымала першую ўзнагароду ў конкурснай выстаўцы палотнаў на гістарычную тэму, арганізаваным  у Варшаве.

Аўтарская копія «Абароны Ольштына», намаляваная мастаком у 1912 годзе, была набыта Чэнстахоўскім музэем на аўкцыённым салёне «Rempex» у 1998 годзе.

## Апісаньне
У палатно перадаўся моцны эмацыянальны тон п’есы Ў. Сыракомлі. Мастак узнаўляе гістарычныя падзеі XVІ ст.: Карлінскі меў восем сыноў, сем зь якіх памерлі альбо былі забітыя ў розных войнах. У 1587 годзе  ўзначальвае абарону крэпасьці ў Ольштыне, якую аблажылі войскі аўстрыйскага эрцгерцага Максыміліяна Габсбурга, які прэтэндаваў на польскую карону пасьля сьмерці Стэфана Баторыя. Трагізм сытуацыі ў тым, што ворагі захапілі 6-гадовага сына галоўнага героя й, выставіўшы яго пад гарматныя стрэлы, патрабуюць здаць крэпасьць без бою. Карлінскі стаіць перад страшным жыцьцёвым выбарам.

Мастак прытрымліваецца ў карціне рэалістычных у цэлым выразных сродкаў: заўважаецца дакладнасьць у выявах пабудоў, старажытнай зброі, адзеньня. Але ў аснову жывапіснага сюжэта пакладзены рамантычны кантраст паміж зьнешне спакойнай, амаль манумэнтальнай фігурай Карлінскага й дынамікай іншых пэрсанажаў. Асабліва ярка-экспрэсыўны вобраз нададзены жонцы Карлінскага, якая на каленях моліць мужа.

## Крыніцы

Катэгорыя:Карціны Казімера Альхімовіча
Катэгорыя:Карціны Варшаўскага нацыянальнага музэю
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1881 годзе
Войскі з рогам (карціна Казімера Альхімовіча)

**«Войскі з рогам»** () — карціна Казімера Альхімовіча, напісаная ў 1907 годзе. Створана паводле паэмы «Пан Тадэвуш», якая была напісана Адамам Міцкевічам ў 1832—1834 гг. Памер карціны — 108 × 65,5 см.

## Апісаньне
За аснову для карціны быў узяты эпізод «На паляваньні», дзе знакаміты Войскі трубіць у рог, абвяшчаючы пра паляўнічае шэсьце, мастак падае шляхціца сьпіною да гледача, што пазбаўляе вобраз канкрэтных індывідуальных рысаў, але падае яму абагульнены сэнс уладара пушчы.

## Крыніцы

Катэгорыя:Карціны Казімера Альхімовіча
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1907 годзе
Гапляна (карціна Казімера Альхімовіча)

**«Гапляна»** () — карціна Казімера Альхімовіча, створаная паводле трагедыі «» (), якая была напісана Юльюшам Славацкім у 1839 гг.

## Апісаньне
На палатне напалявана адна зь дзеючых асобаў «Балядыны» — жанчына-німфа Гапляна, якая паводле народнай міталёгіі, добры дух. Яна не мае поўнай улады на лёсам людзей, але часта ўплывае на падзеі. У трагедыі Ю. Славацкага яна з дапамогай незямных сілаў карае жахлівую забойцу — Балядыну. На карціне чарадзейная ўладарка  вольна адпачывае ў вадзе, паклаўшы галаву на купіну. Яе цела выглядае лягічным працягам воднай прасторы, валасы зьліваюцца з травамі.

## Крыніцы

Катэгорыя:Карціны Казімера Альхімовіча
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1881 годзе
Лізьдзейка з дачкой на руінах сьвятыні Пяруна

**«Лізьдзейка з дачкой на руінах сьвятыні Пяруна»** (, ) — карціна Казімера Альхімовіча, напісаная ў 1876 годзе. Створана паводле гістарычнай аповесьці «Паята, дачка Лізьдзейкі» (), якая была напісана  у 1826 г., але не мела такога шырокага грамадзкага рэзанансу, як жывапісны твор. Палатно ўпершыню было выстаўлена ў 1876 годзе ў парыскім салёне й мела вялікі посьпех. Карціна была надрукавана ў друкарні Марціна Кухты, пры гэтым была падпісана на трох мовах: польскай, летувіскай, беларускай лацінкай.

## Апісаньне
У аснову карціны была пакладзена легенда пра час, калі Ягайла пачаў сілай уводзіць хрысьціянства на землях Літвы, зьнішчаючы паганскія ахвярнікі. На палатне паказаны самы складаны момант у жыцьці вярхоўнага жраца Лізьдзейкі — руйнаваньня храма Перуна. У цэнтры кампазыцыі постаць мудрага й велічнага старца ў доўгім адзеньні, якая ўспрымаецца як сымбаль болю, роспачы. Прыгажуня-дачка ўвасабляе сьветлыя пачаткі жыцьця й надзеі. Іх чыстыя гарманічныя вобразы складаюць рамантычныя кантраст з руінамі храма, таемна-змрочным сьвятым дубовым гаем навокал.

К. Альхімовіч у сваім палатне ўздымаецца ды шырокага мастацкага абагульненьня, паказваючы ня толькі асабістую трагедыю чалавека, але пераломныя зьмены ў жыцьці цэлага народа.

## Крыніцы

Катэгорыя:Карціны Казімера Альхімовіча
Катэгорыя:Карціны на гістарычныя сюжэты
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1876 годзе
Пахаваньне Гедзіміна (карціна Казімера Альхімовіча)

**«Пахаваньне вялікага князя Гедзіміна»** () — вялікае гістрычнае палатно Казімера Альхімовіча, намаляванае ў 1888 годзе. Захоўваецца ў зборы Нацыянальным музэі ў Кракаве.

Палатно зь вялікім посьпехам дэманстравалася на выстаўках у Пецярбургу, Вене, Варшаве, Львове і Сан-Францыска, а сам мастак атрымаў некалькі высокіх узнагарод.

## Апісаньне
Вялікі князь Гедымін вёў абарончую вайну з Тэўтонскім ордэнам, паводле паданьня ваяваў на поўдні Русі да Пуціўля і Бранску, зрабіў Вільню сталіцай Вялікага княства Літоўскага. У сьнежні 1341 году загінуў пры аблозе ордэнскага замку Баербург.

Тэма карціны — смутак ад незваротнасьці цяжкай страты. З гушчару непраходнай пушчы выходзяць на шырокую паляну ваяры Гедыміна, якія нясуць на руках цела ўладара. Схіліўшы галовы, сьледам за імі грамадзяцца простыя людзі ў белых вопратках і лапцях. Побач — магутныя дубы й елкі. А над усім гэтым — цяжкія сьвінцовыя хмары, толькі ўдалечыні відаць нейкае сьвятло як сымбаль надзеі, што справа Гедыміна па абароне дзяржавы будзе працягнута.

## Крыніцы

Катэгорыя:Карціны Казімера Альхімовіча
Катэгорыя:Карціны на гістарычныя сюжэты
Катэгорыя:Карціны Кракаўскага нацыянальнага музэю
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1888 годзе
Багіня Мілда (карціна Казімера Альхімовіча)

**«Багіня Мілда»** ці **«Мілда — багіня каханьня»**, альбо **«Літоўская Вэнэра»** () — жывапіснае палатно Казімера Альхімовіча, напісанае ў 1910 годзе. Захоўваецца ў Нацыянальным музэі ў Варшаве. Створана паводле паэтычнай трылёгіі з гісторыі Літвы «Анафэляс», якая была напісана Юзэфам Крашэўскім ў 1840—1845 гг.

За першы варыянт карціны, завершаны ў 1890 годзе, на мастацкім конкурсе імя Войцеха Герсана ў Варшаве ў тым жа годзе К. Альхімовіч атрымаў першую прэмію, у 1891 годзе залаты мэдаль у Бэрліне. Карціна была прададзена ў Нью-Ёрк у 1895 годзе. Другі аўтарскі варыянт карціны быў напісаны ў 1910 годзе. У 1918 годзе была перададзена з калекцыі Вінцэнта Валеўскага () у Нацыянальны музэй у Варшаве. Памер карціны — 133 × 76 см..

## Апісаньне
Мастак выбраў з паэтычнага твора адзін з самых запамінальных момантаў, калі багі караюць  за каханьне з чалавекам Ромам. Чароўная багіня стаіць на вострых каменьнях пасярод разбушаванай стыхіі. Сьмела выкарыстоўваючы рамантычная выяўленчыя сродкі, К. Альхімовіч напаўняе палатно імклівым рухам, моцнымі перажываньнямі. Палатно напоўнена бурнымі пачуцьцямі, рэзкая гульня сьвятла й ценю, адкрытасьць колераў падкрэсьліваюць трывогу ў душы багіні-бунтаркі, нешчасьлівай у сваім каханьні.

## Крыніцы

Катэгорыя:Карціны Казімера Альхімовіча
Катэгорыя:Карціны Варшаўскага нацыянальнага музэю
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1910 годзе
Над магілай Робака (карціна Казімера Альхімовіча)

**«Над магілай Робака»** ці **«Вяртаньне герояў»** () — сюжэтнае палатно Казімера Альхімовіча, напісанае ў 1901 годзе. Створана паводле паэмы «Пан Тадэвуш», напісанай Адамам Міцкевічам у 1832—1834 гадах.

## Апісаньне
Мастак зьбірае на карціне ўсіх герояў паэмы. Ксёндз Робак (Яцэк Сапліца) — адзін з улюбёных пэрсанажаў Адам Міцкевіча, носьбіт яго думак пра сьвет і грамадзтва. Гэты вобраз быў цікавы й К. Альхімовічу сваім менавіта «тутэйшым» мэнталітэтам. Мастак знаходзіць своеасаблівы прыём, каб узвысіць асобу ксяндза: не паказвае яго самога, а толькі тых людзей, што прыйшлі аддаць яму апошнюю даніну. Дэманстрацыя ўзнагароды — крыжа Ордэна Ганаровага легіёну, нададзенага Робаку самім Напалеонам, — найвышэйшы пункт ў разьвіцьці дзеяньня карціны.

## Крыніцы

Катэгорыя:Карціны Казімера Альхімовіча
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1901 годзе