open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ліфляндзкая губэрня

**Ліфля́ндзкая губэ́рня** — губэрня Расейскай імпэрыі, сярэдняя з трох Прыбалтыйскіх губэрняў, знаходзілася на беразе Рыскага заліву Балтыйскага мора. Створана ў 1721 годзе зь Ліфляндыі, з прыходам Савецкай улады ў 1918 годзе губэрня была падзеленая: паўночная частка ўвайшла ў склад Эстоніі, паўднёвая — у склад Латвіі.

Ліфляндзкая губэрня падзялялася на 9 паветаў:
* Валскі,
* Вэндэнскі,
* Вераскі,
* Вольмарскі,
* Пэрнаўскі,
* Рыскі,
* Фэлінскі,
* Эзэльскі,
* Юр’еўскі (Дэрпцкі).
Паветы падзяляліся на ўчасткі (станы), якімі кіравалі памочнікі кіраўніка павету.

## Асобы
* Вільгельм Кнорыньш (1890—1938), савецкі грамадзка-палітычны дзеяч, першы сакратар ЦК КП(б) Беларусі (1927—1928).

## Крыніцы


Катэгорыя:Зьявіліся ў 1721 годзе
Польскія Інфлянты

**Польскімі Інфлянтамі**, ці **Літоўскімі Інфлянтамі** называлі:

* Інфлянты, дамініён Вялікага княства Літоўскага, а пасьля Рэчы Паспалітай
* Інфлянцкае ваяводзтва, адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка Рэчы Паспалітай (1561-1621), застаўся пад юрысдыкцыяй Рэчы Паспалітай пасьля Аліўскага міру у 1660 г.
Адукацыя ў Эстоніі

Гісторыя **школьнай адукацыі ў Эстоніі** пачынаецца зь першых манастырскіх і саборных школ, што зьявіліся ў XIII—XIV стагоддзях. Першая чытанка на эстонскай мове была выдадзена ў 1575 годзе. Найстарэйшым унівэрсітэтам Эстоніі зьяўляецца Тартускі ўнівэрсытэт, заснаваны швэдзкім каралём Густавам II Адольфам у 1632 годзе. У 1919 годзе ўнівэрсытэцкія курсы ўпершыню пачалі чытацца на эстонскай мове.

Сёньняшняя адукацыя ў Эстоніі падзелена на асноўную, прафэсійную і дадатковую адукацыю. Адукацыйная сыстэма базуецца на чатырохузроўневай аснове, што ўключае ў сябе дашкольную, пачатковую, сярэднюю і вышэйшую адукацыю. Існуе шырокая сетка школ і адукацыйных інстытутаў. Эстонская адукацыйная сыстэма складаецца зь дзяржаўных, муніцыпальных, публічных і прыватных адукацыйных устаноў.

## Школьная адукацыя
На дадзены момант у Эстоніі 589 школ.

## Крыніцы
Мартын Шульц

**Ма́ртын Шульц** (; нарадзіўся 20 сьнежня 1955 году, Эшвайлер) — нямецкі дзяржаўны дзяяч, сябра партыі эўрапейскіх сацыялістаў. Акрамя нямецкай, Мартын Шульц валодае яшчэ пяцьцю мовамі: ангельскай, францускай, італьянскай, гішпанскай і нідэрляндзкай.

## Жыцьцяпіс
У 1975—1977 гадах праз год беспрацоўя Шульц скончыў курсы кнігагандляра. На працягу пяці гадоў пасьля завяршэньня навучаньня ён працаваў у розных выдавецтвах і кніжных крамах у Аахэне, пакуль ён не заснаваў у 1982 годзе зь сястрой Дорыс уласнае прадпрыемства, дзе ён быў саўладальнікам да 1994 году.

Дэпутат Эўрапарлямэнту з 1994 году. Старшыня Эўрапарлямэнту з 17 студзеня 2012 году па 17 студзеня 2017 году. З 18 чэрвеня па 1 ліпеня 2014 году Мартын Шульц — старшыня сацыялістаў і дэмакратаў у Эўрапейскім парлямэнце, у сувязі з чым пакінуў пасаду старшыні Эўрапарлямэнту. 1 ліпеня 2014 году зноў абраны старшынём Эўрапейскага парлямэнту.

17 студзеня 2017 году пакінуў пасаду старшыні Эўрапейскага парлямэнту й заявіў, што будзе змагацца за пасаду Фэдэральнага канцлера на выбарах восеньню 2017 году. 19 сакавіка 2017 году на зьезьдзе СДПН быў абраны старшынём партыі й вылучаны, як адзіны кандыдат ад СДПН, на пасаду фэдэральнага канцлера на выбарах увосень.

## Асабістае жыцьцё
Жанаты, мае сына й дачку. Жонка — Інга Шульц архітэктарка. Па словах Мартына Шульца, любіць чытаць кнігі Эрыка Гобсбаўма й «Леапард» Джузэпэ Тамазі ды Лямпэдузы.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Нямецкія палітыкі
Катэгорыя:Дэпутаты Эўрапарлямэнту з Нямеччыны
Катэгорыя:Старшыні Эўрапарлямэнту
Выбары ў Бундэстаг 2017 году

**Выбары ў [[Бундэстаг]] [[Нямеччына|Нямеччыны]]** былі праведзены 24 верасьня 2017 году. На іх былі абраныя 709 паслоў 19-га Бундэстагу.

## Падзеі пасьля выбараў 2013 году
Пасьля апошніх выбараў 2013 году была сфармавана «вялікая» кааліцыя з блёку ХДС/ХСС і СДПН. Ангела Мэркель заняла пасаду кацлера, а Зыгмар Габрыель намесьніка старшыні ўраду. Свабодная дэмакратычная партыя — былы партнэр ХДС/ХСС па кааліцыі, ня здолела пераадолець 5-працэнтны бар’ер і прайсьці ў Бундэстаг.

## Парадак выбараў
Нямецкая выбары зьяўляюцца ўсенародным галасаваньнем. У ім прымаюць удзел усе грамадзяне Нямеччыны, якія дасягнулі ўзросту 18 гадоў (г. зн. паўналетнія). Кожны выбаршчык мае два галасы. Адзін голас аддаецца за асобу, другі голас грамадзянін аддае за сьпіс людзей, якіх вылучае кожная партыя, што ўдзельнічае ў выбарах. У 2017 годзе гэта: ХДС/ХСС, СДПН і г.д. Любы чалавек, які хоча выбрацца ў Бундэстаг павінен сабраць ня менш за 5%. Тыя ж патрабаваньні для партыяў, што ідуць па сьпісах. Ім патрэбна таксама сабраць ня менш за 5% галасоў. Да выбараў Бундэстаг пашырылі да 709 сябраў. Зь якіх 299 чалавек павінна быць выбрана па асобах. Астатнія выбіраюцца па сьпісах.

## Вынікі выбараў 2017 году

## Будучы ўрад Нямеччыны
Усе партыі атрымалі менш за палову месцаў у Бундэстагу. І гэта значыць, што той хто хоча стаць канцлерам павінен будзе стварыць урад зь іншай партыяй, што будзе выбраная ў Бундэстаг. Усе партыі выключылі стварэньне ўраду з «Альтэрнатывай для Нямеччыны». ХДС / ХСС і Свабодная дэмакратычная партыя (СвДП) выключылі стварэньне ўраду зь Левай. Сацыял-дэмакратычная партыя (СДПН) і Зялёныя ня выключылі, што ўвойдуць ва ўрад зь Левай. ХДС/ХСС не выключае стварэньня ўраду з Сьв.ДП.

## Цікавае

Упершыню ў гісторыі Бундэстагу былі выбраны пасламі ўраджэнцы СССР: Вальдэмар Гэрт і Антон Фрызэн.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Выбары ў Нямеччыне
Катэгорыя:2017 год у Нямеччыне
Ам’ен (футбольны клюб)

«**Ам’ен**» () — францускі футбольны клюб з гораду Ам’ен. Заснаваны ў 1901 годзе. Фіналіст Кубка Францыі (2001).

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Ам’ен
Рэлігія ў Эстоніі

Эстонія, якая гістарычна пратэстанцкай тэрыторыяй, паводле апытаньняў насельніцтва сёньня лічыцца адной з найменш рэлігійных краінаў сьвету. Толькі 14 % ацэньваюць рэлігію як важную частку іх жыцьця. Дамінантнай рэлігіяй зьяўляецца хрысьціянства, якое ўключае ў сябе пасьлядоўнікаў блізкая 90 канфэсій, у асноўным праваслаўе і лютэранства. Згодна з Рынга Рынгве: «рэлігія ніколі не гуляла важнай ролі ў палітычным ці ідэалягічным полі Эстоніі… Тэндэнцыі, якія пераважалі ў канцы трыццатых гадоў ХХ стагодзьдзя наконт больш цесных адносін паміж дзяржавай і лютэранскай царквой, завяршыліся з савецкай акупацыяй у 1940 годзе». Ён таксама сьцьвярджае, што «ланцужок рэлігійнай традыцыі зламаўся сярод большасьці семʼяў» з савецкай палітыкай атэістычнай дзяржавы.

На працягу 2001-2011 гадоў праваслаўная царква заняла месца лютэранства як найбуйнейшай хрысьціянскай дэнамінацыі ў краіне, скончыўшы дамінаваньне лютэранскай царквы сярод хрысьціян Эстоніі. Але тым ня менш, лютэранства да гэтага часу застаецца самым папулярным рэлігійным вераваньням сярод эстонскай этнічнай групы, у той час як праваслаўе ў асноўным практыкуе руская этнічная меншасьць.

## Статыстыка
Паміж 2000 і 2011 гадамі лік праваслаўных хрысьціян павялічваўся паралельна з павелічэньнем рэлігійнасьці ў Расеі, апярэджваючы агульнае падзеньне колькасьці расейскамоўнага насельніцтва, у той самы час, як  колькасьць пратэстантаў працягвала зьніжацца.

## Крыніцы

*
Паліцыя Эстоніі

**Палі́цыя Эсто́ніі** () — орган правапарадку Эстоніі. З 2010 поўная назва — Эстонская паліцыя і пагранічная ахова ().

## Структура
Найвышэйшым рангам афіцэра паліцыі зьяўляецца нацыянальны камісар паліцыі. Цэнтральным органам зьяўляецца Паліцэйская служба Эстоніі, якая кіруе і каардынуе ўсе паліцэйскія падразьдзяленьні.

### Падразьдзяленьні паліцыі Эстоніі
Паліцыя Эстоніі<ref&gt;https://www.politsei.ee/en/падраздзяленняў: цэнтральная крымінальная паліцыя, цэнтральны аддзел правапарадку і цэнтар крыміналістыкі.

Тэрытарыяльна ажыцьцяўляецца падзел на 4 паліцэйскія прэфэктуры. Мясцовых паліцэйскіх называюць прэфэктамі.

### Адпаведныя ўрадавыя аддзелы
Паліцыя працуе пад эгідай Міністэрства ўнутраных справаў. Міністэрства курыруе 5 цэнтральных служб правапарадку — службу паліцыі, службу аховы, службу паліцыі і пагранічнай аховы, службу выратаваньня. Таксама пад ягонай юрысдыкцыяй знаходзіцца Інспэкцыя па абароне зьвестак і Акадэмія дзяржаўнай службы, якія зьяўляюцца адукацыйнымі ўстановамі, якія забясьпечваюць прыкладную вышэйшую адукацыю ў галіне праваахоўнай дзейнасьці, а таксама іншых галінах дзейнасьці Міністэрства ўнутраных справаў.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйная бачына
Вузлавы аэрапорт

**Вузлавы́ аэрапо́рт** — аэрапорт, які выкарыстоўваецца авіякампаніяй ці некалькімі авіякампаніямі як пункт перасадкі пасажыраў і мае высокі адсотак стыкавых рэйсаў. Вузлавы аэрапорт зьяўляецца элемэнтам так званай зоркападобнай (веернай) сеткі маршрутаў, у якой пасажыры, што падарожнічаюць паміж аэрапортамі, ня злучанымі прамымі авіярэйсамі, могуць дасягнуць пункта прызначэньня, зьдзейсьніўшы перасадку з аднаго рэйса на іншы.

Авіякампаніі могуць выкарыстоўваць як адзін, так і некалькі вузлавых аэрапортаў. Яны выкарыстоўваюцца і ў пасажырскіх, і ў грузавых перавозках.

У многіх выпадках вузлавым аэрапортам авіякампаніі зьяўляецца найбуйнейшы аэрапорт краіны (напрыклад, аэрапорт Мінск-2 для авіякампаніі «Белавія»).

Катэгорыя:Аэрапорты
Талін (аэрапорт)

**Та́лінскі аэрапо́рт ім. Ле́нарта Мэ́ры** (, таксама *Ulemiste lennujaam*) (IATA: **TLL**, ICAO: **EETN**) — галоўны міжнародны аэрапорт Эстоніі, дадатковы хаб латвійскай авіякампаніі airBaltic.

## Грамадзкі транспорт
Да аэрапорту езьдзяць гарадзкія аўтобусы маршрутаў №2 (з цэнтру гораду і марскога порту) і №65 (з раёну Ласнамяэ).
Таксама ў аэрапорце спыняюцца аўтобусы Lux Express, якія едуць з Таліна ў Тарту.

## Вонкавыя спасылкі
* Официальный сайт аэропорта
* Таллиннский аэропорт получил имя Леннарта Мери *(статья в газете «Деловые ведомости»)*

Катэгорыя:Будынкі і збудаваньні Таліну
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1936 годзе
Катэгорыя:Аэрапорты Эстоніі
Estonian Air

**AS Estonian Air** — неіснуючая цяпер авіякампанія, што базавалася ў Таліне (Эстонія). Да 2015 году зьяўлялася нацыянальнай авіякампаніяй Эстоніі, ажыцьцяўляла рэгулярныя і чартарныя паслугі па ўсёй Эўропе.

## Гісторыя

Estonian Air, эстонская нацыянальная авіякампанія, была створаная 1 сьнежня 1991 году на базе тэхнікі, якая дасталася ад савецкага «Аэрафлота». Прадпрыемства заяўлялася чальцом IATA (The International Air Transport Association) з 1992 году. Уладальнікамі Estonian Air заяўлялася Эстонскае дзяржава і SAS Grupp.

Estonian Air была самым буйным перавозчыкам у Талінскім аэрапорце. У кампаніі Estonian Air працавала каля 200 чалавек.

Estonian Air аказвала наступныя авіятранспартныя паслугі:

пасажырскія перавозкі на рэгулярных міжнародных рэйсах;
пасажырскія перавозкі на заказных рэйсах;
грузавыя перавозкі.

Estonian Air мела адно даччынае і два сумесныя прадпрыемствы:

AS Estonian Air Regional (доля ўдзелу 100%), якое эксплюатавала самалёты Saab 340, ажыцьцяўляецца ў супрацоўніцтве з матчыным прадпрыемствам камэрцыйныя рэйсы ў бліжэйшыя рэгіёны;
Eesti Aviokütuse Teenuste AS (доля ўдзелу 51%), якія прапануюць паслугі запраўкі самалётаў палівам у Талінскім аэрапорце
AS Amadeus Eesti (доля ўдзелу 60%), прапануе эстонскім турыстычным агенцтвам сыстэмы браніраваньня і аказваць ім адпаведную падтрымку.

## Флёт
Estonian Air мела ў сваім флёце:
* Embraer 170—100 — 4 самалёты (ES-AEA, ES-AEB, ES-AEC, ES-AED) (адзін перададзены ў лізынг летувіскай Air Lithuania;)
* CRJ900 Next Gen — 3 самалёты (ES-ACB, ES-ACC, ES-ACD).
Напрыканцы чэрвеня 2015 сярэдні ўзрост самалётаў кампаніі складаў 7,5 гады.

## Фінансавыя паказчыкі
Страты Estonian Air ў 2009 годзе склалі 70 млн крон (у 2008 годзе — 170 млн). Апошні раз авіякампанія працавала з прыбыткам у 2005 годзе. У сьнежні 2012 году было абвешчана аб магчымасьці банкруцтва авіякампаніі альбо аб яе магчымым зьліцьці з Air Baltic.

## Крынціы

## Вонкавыя спасылкі
* Estonian Air
* SAS Group
* Профиль компания на сайте planespotters.net

Катэгорыя:Авіякампаніі Эстоніі
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1991 годзе
Катэгорыя:Падзеі 1 сьнежня
Катэгорыя:Авіяцыя Эстоніі
Чэмпіянат Беларусі па футболе 2017 году

**[[Чэмпіянат Беларусі па футболе]] 2017 году** — 27-ы розыгрыш чэмпіянату Беларусі праходзіў з красавіка да лістападу. Спаборніцтвы адбываліся ў трох лігах.

У вышэйшай і першай лігах гулялі па 16 камандаў, у адрозьненьне ад папярэдняга сэзону, калі ў першай лізе гулялі 14 клюбаў.

## Вышэйшая ліга

У вышэйшай лізе прымалі ўдзел 16 камандаў: 14 найлепшых па выніках сэзону 2016 году, а таксама два пераможцы першай лігі — «Гомель» і магілёўскі «Дняпро», яны замянілі «Белшыну і «Граніт», якія занялі 15 і 16 месцы ў мінулым сэзоне. Кожная каманда згуляла з кожнай двойчы, такім чынам усе клюбы правялі па 30 матчаў. Чэмпіянат у вышэйшай лізе праходзіў з 1 красавіка па 26 лістапада. Дзьве найгоршыя каманды пакінуць вышэйшую лігу, а іх месцы зоймуць два пераможцы першай лігі. За ўдзел у дагаварных гульнях у сэзоне 2016 году клюб «Іслач» пазбаўлены 7 пунктаў у сэзоне 2017 году. Перад пачаткам сэзону «Нафтан» пазбаўлены трох пунктаў за невыкананьне рашэньняў камітэту АБФФ па статусе і пераходах футбалістаў, а пазьней яшчэ двух пунктаў за пратэрміноўку палацяжоў.

## Першая ліга

У першай лізе прымалі ўдзел 16 камандаў, якія згулялі два колы. У параўнаньні зь мінулым сэзонам «Гомель» і «Дняпро» выйшлі ў вышэйшую лігу, а зь яе ў першую апусьціліся «Белшына» і «Граніт». Клюб «Ашмяны» заняў апошняе месца ў 2016 годзе і вылецеў у другую лігу, замест яго права выступіць у першай лізе атрымалі «Хваля», «Асіпавічы» і «Клецак», але пазьней «Клецак» адмовіўся ад удзелу і на яго месца быў запрошаны клюб «Нёман-Агра», які заняў 4 месца ў другой лізе. Тры каманды зьмянілі назвы: «Гомельчыгункатранс» на «Лякаматыў», «Слонім» на «Слонім-2017», а «Зорка»-БДУ на «Энэргетык»-БДУ. Спаборніцтвы ў першай лізе распачаліся 8 красавіка і завершыліся 11 лістапада. За ўдзел у дагаварных гульнях у сэзоне 2016 году клюб «Прамень» быў пазбаўлены 10 пунктаў у сэзоне 2017 году. Перад пачаткам сэзону «Граніт» пазбаўлены трох пунктаў за невыкананьне рашэньняў камітэту АБФФ па статусе і пераходах футбалістаў. «Белшына» спачатку была пазбаўленая трох пунктаў, але пазьней адзін пункт быў вернуты і каманда пачала чэмпіянат з пасівам у два пункты. У кастрычніку «Граніт» быў пазбаўлены яшчэ трох пунктаў за сыстэматычнае невыкананьне рашэньняў камітэту АБФФ па статусе і пераходах футбалістаў. У матчы 25 туру паміж менскім «Тарпэда» і «Энэргетыкам»-БДУ, які скончыўся зь лікам 0:0, «Энэргетыку»-БДУ прысуджаная тэхнічная параза 0:3 за заяўку на гульню нелегітымнага футбаліста.

## Другая ліга

У другой лізе гулялі 14 камандаў, што на адну болей, чым у папярэднім сэзоне. За ўдзел у дагаварных гульнях у сэзоне 2016 году клюб «Ашмяны»-БДУФК пазбаўлены 5 пунктаў у сэзоне 2017 году.

## Заўвагі

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт Беларускай фэдэрацыі футболу

2017
Катэгорыя:2017 год у футболе
Алькены

**Алькены** (алефіны, этыленавыя вуглевадароды) — ненасычаныя аліфатычныя ацыклічныя рэчывы, якія ўтрымліваюць адну двайную сувязь паміж атамамі вугляроду, якія ствараюць гамалягічны шэраг з агульнай формулай CnH2n. Атамы вугляроду пры двайной сувязі знаходзяцца ў стане sp²-гібрыдызацыі і маюць валентны вугал 120°. Першым прадстаўніком зьяўляецца этылен (C2H4). Па правілах намэнклятуры IUPAC назвы алькенаў ўтвараюцца пры дапамозе суфіксаў «-эн» замест альканавых суфіксаў «-ан».

## Гамалягічны шэраг алькенаў
Гамалягічны шэраг алькенаў — шэраг алькенаў, дзе кожны наступны павялічвае колькасьць атамаў вягляроду ды вадароду па формуле CnH2n. Ніжэй прыведзены толькі першыя дзесяць чальцоў шэрагу, у які тэарытычна можа ўваходзіць бясконцае мноства алькенаў.

## Фізычныя ўласьцівасьці
* Тэмпэратура плаўленьня і кіпеньня алькенаў павялічваюцца разам з малекулярнай масай і даўжынёй галоўнага вугляроднага ланцуга.
* Пры нармальных умовах (ціск 105 Па, тэмпэратура 0 °C), алькены з C2H4 да C4H8  зьяўляюцца газамі, з C5H10 да C17H34 — вадкасьцямі, а з C18H36 і далей — цьвёрдымі рэчывамі. 
* Алькены не рашчыняюцца ў вадзе, але добра рашчыняюцца ў арганічных рашчынах.

## Крыніцы
Найвышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2017 году

**[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшая ліга]] [[Чэмпіянат Беларусі па футболе 2017 году|чэмпіянату Беларусі па футболе 2017 году]]** — 27-ы розыгрыш чэмпіянату Беларусі ў вышэйшай лізе, які праходзіць з 1 красавіка па 26 лістапада.

## Фармат
Як і ў папярэднім чэмпіянаце ў вышэйшай лізе выступаюць 16 камандаў. Кожная каманда згуляе з кожнай дома і ў гасьцях, такім чынам, кожны клюб правядзе па 30 гульняў. Каманды, якія зоймуць два апошнія месцы, будуць паніжаныя ў першую лігу, адкуль да вышэйшай лігі далучацца дзьве найлепшыя каманды.

Былі ўнесеныя зьмены ў колькасьць гульцоў-легіянэраў, цяпер каманды могуць мець адначасова на полі да 5 легіянэраў, а іх колькасьць у заяўцы на гульню не абмяжоўваецца. Статус «нелегіянэра-зборніка» быў скасаваны.

За ўдзел у дагаварных гульнях у сэзоне 2016 году клюб «Іслач» пазбаўлены 7 пунктаў у сэзоне 2017 году. Перад пачаткам сэзону «Нафтан» пазбаўлены трох пунктаў за невыкананьне рашэньняў камітэту АБФФ па статусе і пераходах футбалістаў, а пазьней быў пазбаўлены яшчэ двух за пратэрміноўку плацяжоў, такім чынам, агулам «Нафтан» быў пазбаўлены пяці пунктаў.

12 кастрычніка 2017 году ў матчы 23 туру паміж БАТЭ і «Слуцкам», які скончыўся зь лікам 6:0, БАТЭ была прысуджаная параза зь лікам 0:3 за ўключэньне ў заяўку дыскваліфікаванага Сяргея Верамко. 10 лістапада 2017 году гэтае рашэньне было адмененае апэляцыйным камітэтам БФФ.

## Клюбы
У вышэйшай лізе выступаюць 16 клюбаў: 14 найлепшых клюбаў чэмпіянату 2016 году, а таксама дзьве найлепшыя каманды першай лігі «Гомель» і «Дняпро».

## Табліца

Пры аднолькавай колькасьці пунктаў месца ў табліцы вызначаецца згодна з наступнымі крытэрамі:
* вынікі гульняў між сабой (колькасьць пунктаў, розьніца забітых і прапушчаных мячоў, колькасьць забітых мячоў)
* лепшая розьніца забітых і прапушчаных мячоў ва ўсіх гульнях чэмпіянату
* большая колькасьць перамог ва ўсіх матчах чэмпіянату
* большая колькасьць забітых мячоў ва ўсіх матчах чэмпіянату

## Вынікі гульняў

## Статыстыка

### Найлепшыя бамбардзіры

### Найлепшыя асыстэнты

## Найлепшыя гульцы
Беларуская фэдэрацыя футболу вызначыла найлепшых гульцоў па выніках чэмпіянату:
* Найлепшы футбаліст чэмпіянату — Міхаіл Гардзяйчук (БАТЭ)
* Найлепшы брамнік — Дзяніс Шчарбіцкі (БАТЭ)
* Найлепшы абаронца — Неманья Мілунавіч (БАТЭ)
* Найлепшы паўабаронца — Аляксандар Наёк («Дынама Менск»)
* Найлепшы нападнік — Міхаіл Гардзяйчук (БАТЭ)

## Зборныя чэмпіянату
### Па вэрсіі [[Беларуская фэдэрацыя футболу|Беларускай фэдэрацыі футболу]]

#### Каманда «А»

#### Каманда «Б»

### Па вэрсіі газэты «[[Прессбол]]»

#### Каманда «А»

#### Каманда «Б»

## Найлепшыя судзьдзі
* Найлепшы судзьдзя — Аляксей Кульбакоў (Гомель)
* Найлепшыя асыстэнты судзьдзі — Юры Хомчанка (Віцебск), Сяргей Гідрэвіч (Горадня)

## Заўвагі

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт Беларускай фэдэрацыі футболу

Катэгорыя:Чэмпіянат Беларусі па футболе
Катэгорыя:2017 год у футболе
Алькіны

**Алькіны** (таксама — *ацэтыленавыя вуглевадароды*) — вуглевадароды, якія ўтрымліваюць трайную сувязь паміж атамамі вугляроду, стварая гамалягічны шэраг з агульнаю формулаю CnH2n-2. Вуглец пры трайной сувязі знаходзіцца ў стане sp-гібрыдызацыі. Алькіны маюць валентны вугал 180° і даўжыню між С—С сувязямі 0,120 нм. Па правілах намэнклятуры IUPAC назвы алькінаў утвараюцца пры дапамозе суфіксаў «-ін» ці «-ын» замест альканавых суфіксаў «-ан».

## Гамалягічны шэраг алькінаў
Першым прадстаўніком алькінаў ёсьць этын (ацэтылен)

## Фізычныя ўласьцівасці
Па фізычных ўласьцівасьцях алькіны падобны да алькенаў, бо таксама зьяўляюцца ненасычанымі вуглевадародамі. Алькіны, якія маюць ад аднаго да чатырох атамаў вугляроду — газы бяз колеру ды паху, і маюць больш высокія тэмпэратуры кіпеньня ніж іхныя аналягі алькенаў. Так жа, як і алькены кепска рашчыняюцца ў вадзе, але добра ў арганічных рашчынах.

## Крыніцы
Алькадыены

**Алькадыены** (інакш — *дыены*) — кляса вуглевадародаў, якія ўтрымліваюць у сабе дзьве двайныя сувязі вуглец — вуглец. У залежнсьці ад таго, дзе знаходзяцца гэтыя сувязі, алькадыены клясыфікуюць на: спалучаныя (дзе дзьве двайныя сувязі падзеляны адзінарнай), кумуляваныя (дзе дзьве двайные сувязі ідуць запар) ды ізаляваныя (дзе двайныя сувязі падзеляны двума й больш адзінарнымі).

## Крыніцы
Эстонскія швэды

**Эстонскія швэды** (,  і *rannarootslased*) — зборная назва швэдзкай меншасьці ў Эстоніі, якая адыгрывала важную ролю ў гісторыі сярэднявечнай Эстоніі і зьяўлялася прыкметнай этна-моўнай меншасьцю ажно да канца Другой сусьветнай вайны.

## Гісторыя
Эстонскія (прыбярэжныя) швэды — нашчадкі старажытных, а затым і пазьнейшых нешматлікіх, але даволі ўплывовых, германскіх перасяленцаў са Скандынавіі (у X—XI стагодзьдзях тут аселі вікінгі, затым уласна швэды, датчане і часткова немцы), якія кантралявалі прыбярэжныя тэрыторыі Эстоніі ў X-XVIII стагодзьдзях).

У 1561—1721 гадох землямі эстаў (цяперашняй Эстоніяй) валодала Швэцыя. Таму ў сярэдзіне XVII стагодзьдзя колькасьць эстонскіх швэдаў дасягнула свайго піку — каля 12 000 чалавек. Тым часам яны складалі прыкметную долю насельніцтва малалюднай Эстоніі — ад 5 % да 10 %.

Пасьля далучэньня Эстоніі да Расейскай імпэрыі, германскія меншасьці галоўным чынам захоўвалі сваё прывілеяванае эканоміка-сацыяльнае становішча ў рэгіёне, але, у адрозьненьне ад Фінляндыі, якая мела статус аўтаномнага вялікага княства ў складзе Расейскай імпэрыі, статус швэдаў і швэдзкай мовы ў Эстоніі ня быў афіцыйна замацаваны, і яны працягвалі павольна асымілявацца зь мясцовым насельніцтвам. Кацярына II выдала ўказ пра перасяленьне ўсяго швэдзкага насельніцтва як нядобранадзейнага з востраву Хіюмаа (парадку 1800 чалавек) ва Ўкраіну, дзе яны заснавалі паселішча Старашвэдзкае.

Паводле перапісу 1934 году ў тады ўжо незалежнай Эстонскай рэспубліцы пражываў 7 641 чалавек, які лічыў роднай швэдзкую мову (0,7 % ад насельніцтва краіны). На шматлікіх астравах Балтыйскага мора швэды складалі абсалютную большасьць насельніцтва (напрыклад, на Рухну і Вормсі), пры гэтым колькасьць швэдзкага насельніцтва ўвесь час зьмяншалася.

Пасьля акупацыі Эстоніі Савецкім Саюзам, а менавіта ў 1943—1944 гадох, большасьць швэдаў Эстоніі, а таксама некаторыя эстонскія сем’і, эмігравалі ў Швэцыю і ЗША.

## Эстонскія швэды ў XXI стагодзьдзі
У наш час швэды, якія пражываюць у Эстоніі, зьяўляюцца галоўным чынам экспатрыянтамі, якія працуюць на швэдзкія кампаніі, галоўным чынам у банкаўскім сэктары (нерухомасьць, крэдыт).

## Глядзіце таксама
* Расейскія немцы
* Фінскія швэды
* Кольскія нарвэжцы

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Падрабязны даклад пра гісторыю і культуры швэдзкага насельніцтва Эстоніі
* Ляанэмааскі музэй у Хаапсалу (на эстонскай, расейскай і ангельскай мовах)
* Музэй берагавых швэдаў у Хаапсалу (на эстонскай і швэдзкай мовах)
* сайт швэдзкай царквы Сьвятога Міхаіла ў Таліне (эстонская, швэдзкая, нямецкая)

Катэгорыя:Швэды
Катэгорыя:Нацыянальныя меншасьці
Катэгорыя:Гісторыя Эстоніі
Катэгорыя:Народы Эстоніі
Мацюкі

Назву **Мацюкі** маюць:

## Населеныя пункты
### [[Беларусь]]
* Віцебская вобласьць:
** Мацюкі — вёска ў Мёрскім раёне

* Гарадзенская вобласьць:
** Мацюкі — вёска ў Івейскім раёне
** Мацюкі — вёска ў Шчучынскім раёне

## Глядзіце таксама
* Мацюлішкі
* Мацюляны
Цыкляальканы

**Цыкляальканы** (полімэтыленавыя вуглевадароды, нафтэны, цыкляны або цыкляпарафіны) — цыклічныя насычаныя вуглевадароды, па хімічных уласьцівасьцях падобны да альканаў. Уваходзяць у склад нафты.

У нафтахімічнай прамысловасьці цыкляальканы зьяўляюцца крыніцаю атрыманьня арэнаў. Найбольшае практычнае значэньне мае цаклягексан, які служыць для сынтэзу адыпінавага квасу ды іншых злучэньняў, якія выкарыстоўваюцца ў вытворчасьці сынтэтычных валокнаў.

Цыкляальканы маюць агульную формулу CnH2n і ўсе зьяўляюцца цыклічнымі рэчывамі па будове. Назвы яны атрымоўваюць пры дапамозе даданьня прыстаўкі цыкля- да адпаведнай назвы алькана.

Усе атамы вугляцу ў малекулах нафтэнаў маюць sp³-гібрыдызацыю. Але ж валентны вугал цыкляальканаў складае не 109°28', як у альканаў, а менш з-за таго, што цыклы ствараюць напруг паміж атамамі. З гэтай прычыны першыя прадстаўнікі гамалягічнага шэрагу цыкляальканаў надта рэакцыйназдольныя. Напрыклад цыкляпрапан нават выкарыстоўваюць пры наркозе, але ягоны ўжытак ёсьць абмежаваным з прычыны выбуханебясьпекі.

## Фізычныя ўласьцівасьці
Пры нармальных умовах першыя два чальцы шэрагу (C3 — C4) — газы, (C5 — C11) — вадкасьці, а з C12 — цьвёрдыя рэчывы. Тэмпэратуры кіпеньня ды плаўленьня цыкляальканаў ёсьць вышэйшымі за адпаведныя альканы. Цыкляальканы амаль не рашчыняюцца ў вадзе. Пры павелічэньні малярнай масы ўзрастае тэмпэратура плаўленьня.

## Крыніцы
Шавіш (футбольны клюб)

«**Шавіш**» () — партугальскі футбольны клюб з гораду Шавішу. Заснаваны ў 1949 годзе. Свае хатнія матчы ладзіць на Муніцыпальным стадыёне, які здольны зьмясьціць 8 тысячаў гледачоў.

## Гісторыя
Клюб «Шавіш» быў створаны 27 верасьня 1949 году, але ўпершыню клюб прасунуўся ў Прымэйра-Лігу ў 1985 годзе. Сканчэньне 1980-х гадоў было залатым часам шавішцаў. У сэзоне 1986—1987 гадоў каманда скончыла сэзон на 5 радку. У тым розыгрышы «Шавіш» здолеў у хатняй гульні перамагчы моцны «Спортынг» зь лікам 2:1. Праз год дружына дэбютавала ў Кубку УЭФА, спачатку выгуляўшы ў румынскай «Унівэрсытаці» з Краёвы, але потым саступіўшы вугорскаму «Гонвэду», прычым паразу каманда трывала цягам двух матчаў. У сэзоне 1989—1990 гадоў «Шавіш» зноў фінішаваў пятым. У наступныя гады вынікі каманда таксама былі неблагімі, але ў 1993 годзе каманда ўсё ж такі ня вытрымала канкурэнцыю і згубіла месца ў найвышэйшым дывізіёне.

Доўга чакаць на вяртаньне ня выпала, бо клюб адразу здолеў забясьпечыць месца ў тройцы ў розыгрышы другога дывізіёну. Тым ня менш, вынікі клюбу паслабіліся, то бок «Шавіш» звычайна сканчваў сэзон у другой дзясятцы. Напрыканцы 1990-х клюб зноў страціў месца ў элітным дывізіёне і доўгі час вагаўся паміж другім і трэцім дывізіёнамі. У 2010 годзе клюб дакрочыў да фіналу Кубка Партугаліі, дзе саступіў «Порту» зь лікам 1:2. У 2016 годзе клюб, нарэшце, вярнуўся ў Прымэйра-Лігу і ў тым жа годзе спыніўся за крок да фіналу кубка краіны. Пры гэтым у паўфінале кубка «Шавіш» толькі праз правіла выязднога голу саступіў гімарайнскай «Віторыі». З 2017 па 2019 гады за колеры каманды абараняў беларускі паўабаронца бразыльскага паходжаньня Рэнан Брэсан, які сышоў з клюбу пасьля вылету каманды ў другі дывізіён.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Шавіш
Арэны

**Арэны** (араматычныя злучэньні) — цыклічныя арганічныя злучэньні, якія маюць у сваім складзе араматычную сыстэму.

Арэны падзяляюцца на бэнзойдныя (арэны ды іхныя структурныя вытворныя якія ўтрымліваюць бэнзольныя ядры) і небэнзойдныя (усе астатнія) арэны. Сярод небэнзойдных арэнаў добра выдомымі ёсьць пірыдзін, пірол, фуран ды тыофэн. Таксама сустракаюцца ў прыродзе і неарганічныя араматычныя злучэньні, такія як баразол (інакш неарганічны бэнзол).

Апроч бэнзольных калец арэны часта ўтрымліваюць іншыя разнастайныя вуглевадародныя групы (аліфатычныя, нафтэнавыя, поліцыклічныя). Асноўным сродкам здабыцьця арэнаў служыць каменнавугольная смала, нафта ды нафтапрадукты. Таксама вялікая значэньне маюць і сынтэтычныя мэтады атрыманьня.

Асноўнымі прадстаўнікамі арэнаў ёсьць: бэнзол С6Н6 і ягоныя гамолягі талуол, кумол, нафталін, антрацэн і вытворныя ад іх. Арэны ёсьць — зыходнай сыравінаю для прамысловага атрыманьня кетонаў, альдэгідаў, араматычных квасаў ды іншых злучэньняў.

## Крыніцы


Катэгорыя:Фізычная арганічная хімія
Сяргееўка

Назву **Сяргееўка** маюць:

## Населеныя пункты
### [[Беларусь]]
* Сяргееўка — хутар у Івейскім раёне Гарадзенскай вобласьці
* Сяргееўка — вёска ў Рэчыцкім раёне Гомельскай вобласьці

## Глядзіце таксама
* Сяргеева
* Сяргеевічы
* Сяргееў
* Сяргееўцы
* Сяргееўшчына
Лукава

Назву **Лукава** маюць:

* Лукава — вёска ў Маларыцкім раёне Берасьцейскай вобласьці
* Лукава — вёска ў Смалявіцкім раёне Менскай вобласьці
Вуглевадароды

**Вуглевадароды** — арганічныя рэчывы, якія складаюцца з атамаў вугляцу ды вадароду. Вуглевадароды лічацца асноўнымі злучэньнямі арганічнай хіміі, а ўсе астатнія лічацца за вытворныя ад іх.

Па сваёй будове вуглевадароды падзяляюць на аліфатычныя (тыя, якія ня маюць цыклаў) ды цыклічныя (якія маюць цыкль). Цыклічныя ў сваю чаргу падзяляюцца на карбацыклічныя (утрымліваюць толькі вуглец і вадарод) ды гетэрацыклічныя (маюць нейкі іншы элемэнт апроч вугляцу й вадароду, напрыклад серку альбо азот). Карбацыклічныя могуць быць араматычнымі (якія маюць бэнзольнае кальцо) і аліцыклічнымі (ня ўтрымліваюць бэнзольнае кальцо).

Па тыпе сувязі паміж атамамі вугляцу бываюць насычанымі (адзінарная сувязь), да якіх адносяць альканы й цыкляальканы і ненасычаныя (з двайной ці трайной сувязьзю), да якіх належаць алькены, алькіны, дыены, арэны, цыкляалькены, цыкляалькіны.

Асноўнымі крыніцамі здабыцьця вуглевадародаў ёсьць — нафта, прыродны газ, каменны вугаль.

## Крыніцы
Акадэмія навук Альбаніі

**Акадэмія навук Альбаніі** () — галоўная навуковая ўстанова Альбаніі. У склад акадэміі ўваходзіць 28 сапраўдных чальцоў, 11 чальцоў-карэспандэнтаў, і 26 ганаровых чальцоў. Акадэмія складаецца з двух аддзяленьняў:
* Аддзяленьне сацыяльных навук і альбаністыкі;
* Аддзяленьне прыродазнаўчых і тэхнічных навук.

У склад акадэміі таксама ўваходзяць наступныя падразьдзяленьні:
* аддзел тэхналягічнага і інавацыйнага разьвіцьця;
* аддзел зьнешніх і грамадзкіх сувязяў,
* бібліятэка
* выдавецкі аддзел.

Бібліятэка акадэміі навук Албаніі — найбуйнейшая навуковая бібліятэка краіны. Заснаваная ў 1975 годзе з фондам у 10 000 тамоў, і да 1986 годзе яна мела збор у 8,12 млн тамоў.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны вэб-сайт 

Альбанія
Катэгорыя:Альбанія
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1972 годзе
Транспарт у Альбаніі

**Транспарт у [[Альбанія|Альбаніі]]** зьведаў сэрыю істотных зьмен за апошнія 20 гадоў пасьля разьвіцьця нацыянальнай інфраструктуры, як-то: будаўніцтва аўтадарог, разьвіцьця гарадзкога транспарту, паляпшэньня сыстэмы паветраных перавозак і гэтак далей. Гэтыя інавацыі згулялі важную ролю ў аздараўленьні нацыянальнай эканомікі.

## Чыгунка

Першая чыгунка ў Альбаніі пабудавана ў 1947; яна злучыла марскі порт Дурэса з Тыранай і Эльбасанам. Працягласьць чыгункі 447 км. Шырыня каляіны 1435 мм.

Адзіны чыгуначны шлях, які злучае Альбанію з астатнім сьветам, зьяўляецца лінія Шкодэр — Падгорыца (сталіца Чарнагорыі). Гэтая аднакалейная лінія праходзіць уздоўж берага Скадарскага возера. Чыгуначны шлях быў пабудаваны ў пачатку 1980-х гадоў, рух па ім ажыцьцяўляўся зь 1986 да пачатку 1990-х гадоў. З 2004 году рух адноўлены. Пасажырскіх зносінаў няма, ходзяць толькі грузавыя саставы.

*
Лянтаніды

**Лянтаніды** — група элемэнтаў, якая складаецца з 15 мэталаў з атамнымі нумарамі ад 57 да 71 (ад лянтану да лютэцу). Усе прадстаўнікі маюць стабільныя ізатопы, акрамя прамэту. Часам да лянтанідаў адносяць сканд ды ітар. Для абазначэньня ўсіх лянтанідаў разам ужываюць запіс Ln. Хімічная сувязь с лянтанідамі звучайна іённая. Ува ўсіх лянтанідаў ад цэру да ітэрбу запаўняецца 4f-падабалонка, у лянтану 4f-электронаў няма.

Упершыню тэрмін лянтаніды быў ужыты нарвэскім геахімікам Віктарам Гольдшмідтам у 1925 року.

## Крыніцы
Замежная палітыка Альбаніі

**Заме́жная палі́тыка Альба́ніі** ў канцы XX стагодзьдзя прайшла шлях ад практычна поўнай ізаляцыі ад астатняга сьвету ў час кіраваньня Энвэра Хаджы да актыўнага ўдзелу ў міжнародных дачыненьнях.

## Агляд
Альбанія зьяўляецца сябрам НАТА з 2009 году, і ўшчыльную падышла да атрыманьня статусу кандыдата ў сябры Эўразьвязу.

Вялікая ўвага кіраўніцтвам краіны надаецца падтрымцы альбанскіх суполак у навакольных балканскіх краінах — Сэрбіі, Паўночнай Македоніі, Чарнагорыі, а таксама сувязям з шматлікай альбанскай дыяспарай у Італіі і іншых краінах ЭЗ.

## Вонкавыя спасылкі
* сайт Міністэрства замежных справаў
Актыніды

**Актыніды** — шэраг, у які ўваходзяць 14 радыёактыўных хімічных элемэнтаў III групы 7-га пэрыяду з атамнымі нумарамі ад 90 да 103. Група складаецца з тору, пратактыну, урану, нэптуну, плютону, амэрыцу, кюру, бэрклю, каліфорну, айнштайну, фэрму, мэндзялеву, набэлю ды ляўрэнс3. Часам у гэту групу навукоўцы дадаюць актын, але ён не адносіцца да актынідаў.

Упершыню прапанаваў гэты тэрмін нарвэскі геахімік Віктар Гольдшмідт у 1937 року.

## Крыніцы
Кетоны

**Кетоны** — арганічныя рэчывы, якія маюць у сваіх малекулах карбанільную групу, зьвязаную з двума вуглевадароднымі радыкаламі. Агульная формула кетонаў: R1-CO-R2.

Ад іншых карбанільных злучэньняў (карбонавых квасаў ды альдэгідаў) адрозьніваюцца наяўнасьцю двух атамаў вугляцу непасрэдна зьвязаных з карбанільнай групаю.

## Крыніцы
Складаныя этэры

**Складаныя этэры** (эстэры) — вытворныя рэчывы ад карбонавых квасаў ды сьпіртоў. Маюць агульную формулу R1—COO—R2, дзе R1 ды R2 — функцыянальныя групы сьпірту й карбонавага квасу.

## Атрыманьне
* Атрымліваюцца пры дапамозе рэакцыі этэрыфікацыі: злучэньнем сьпіртоў з карбонавымі квасамі:
*: СН3COOH + C2H5OH = СН3COOC2H5 + H2O
* Узаемадзеяньнем ангідрыдаў ці галягенангідрыдаў карбонавых квасаў са сьпіртамі:
*: (CH3CO)2O + 2 C2H5OH = 2 СН3COOC2H5 + H2O
* Далучэньнем карбонавых квасаў да алькенаў:
*: RCOOH + R'CH=CHR = RCOOCHR'CH2R

## Крыніцы
Фэнолы

**Фэнолы** — арганічныя рэчывы араматычнага шэрагу, малекулы якіх маюць гідраксыльныя групы OH−, якія зьвязаны з атамамі вугляцу араматычнага кальцу.

## Клясыфікацыя
Па колькасьці араматычных ядраў фэнолы падзяляюць на нафтолы (2 ядры), антролы (3 ядры), фэнантролы (4 ядры) ды бэнзатэтролы (5 ядраў).

Па колькасьці ОН-групаў фэнолы падзяляюць на:
* аднаатамныя фэнолы (арэнолы): фэнол (C6H5OH) і ягоныя гамолягі;
* двухатамныя фэнолы (арэндыёлы): піракатэхін, рэзацын, гідрахінон;
* трохатамныя фэнолы (арэнтрыёлы): флёраглюцын;
* шмататамныя фэнолы

## Крыніцы
Тлушчы

**Тлушчы́** (трыгліцэры́ды) — арганічныя рэчывы, вытворныя ад гліцэрыну ды вышэйшых карбонавых квасаў.

У жывых арганізмах выконваюць структурную ды энэргетычную ролю: зьяўляюцца асноўным кампанэнтам клеткавай мэмбраны й запасаюцца ў якасьці энэргіі ў тлушчовых клетках. Разам з вугляводамі ды бялкамі, тлучшы — ёсьць адным з найгалоўных кампанэнтаў харчаваньня. Вадкія тлушчы расьліннага паходжаньня звычайна называюць масламі альбо алеям.

## Склад тлушчоў
Тлучшы ўтрымліваюць у сваім складзе насычаныя албо ненасычаныя вышэйшыя карбонавыя квасы.

**Насычаныя квасы:**
* стэарынавы (C17H35COOH)
* маргарынавы (C16H33COOH)
* пальмэтынавы (C15H31COOH)
**Ненасычаныя квасы:**
* ліналенавы (C17H29COOH, **3** двайная сувязі)
* алеінавы (C17H33COOH, **1** двайная сувязь)
* ліноліевы (C17H31COOH, **2** двыйныя сувязі)

## Крыніцы
Аміны

**Амі́ны** — арганічныя рэчывы, якія маюць атамную азотную аснову з вольнай электроннай парай. Фармальна ёсьць вытворнымі ад аміяку (), дзе адзін альбо некалькі атамаў вадароду замешчаныя на вуглевадародныя радыкалы. Паводле колькасьці замешчаных атамаў вадароду аміны клясыфікуюць на першасныя (замешчаны адзін атам вадароду), другасныя (замешчаныя два атамы вадароду) й троесныя (замешчаны ўсе тры магчымыя атамы вадароду). Паводле будовы аміны падзяляюць на аліфатычныя й араматычныя (напрыклад анілін). Паводле колькасьці NH2-групаў у малекуле аміны падзяляюць на монааміны, дыамны, трыаміны і гэтак далей.

## Крыніцы


Катэгорыя:Функцыянальныя групы
Цыкляалькены

**Цыкляалькены** (або цыкляалефіны) — вуглевадароды, якія ўтрымліваюць бэнзольнае кальцо, але не зьяўляюцца араматычнымі злучэньнямі. Цыкляалькены маюць двайную сувязь паміж атамамі вугляцу. Некаторыя цыкляалькены, кшталту цыклябутэн альбо цыкляпэнтэн, выкарыстоўваюць у якасьці манамераў для атрыманьня палімэрных ланцугоў. Для рэчываў гэтай клясы ўласьціва геамэтрычная ізамэрыя. Першыя чальцы гамалягічнага шэрагу амаль што заўжды зьяўляюцца цыс-ізамэрамі, таму прыстаўка цыс- у іхнай назьве звычайна апускаецца. Калі ланцуг мае звыш 8 атамаў вугляцу, то паяўляюцца  транс-ізамэры.

## Фізычныя ўласьцівасьці
Нізшыя цыкляалькены (цыкляпрапэн і цыклябутэн) — газы, астатнія цыкляалькены — вадкасьці, якія не рашчыняюцца ў вадзе, але добра рашчыняюцца ў арганічных рашчынах, як вуглевадароды, сьпірты, этэры ды эстэры.

## Хімічныя ўласьцьвасьці
Цыклябутэн пры нагрэве да 180 °С ізамэрызуецца ў 1,3-бутадыен. Цыкляалькены ўступаюць у рэакцыі гідраваньня, далучаюць галягены, акісьляюцца надквасамі з утварэньнем адпаведных цыкляальканаў.

## Крыніцы

Катэгорыя:Алькены
Цыкляалькіны

**Цыкляалькіны** — цыклічныя ненасычаныя арганічныя рэчывы, якія па хімічных уласьцівасьцях зьяўляюцца аналягам алькінаў, толькі ў цыклічный форме. Цыкляалькіны ўтрымліваюць адну ці больш трайных сувязяў разам з бэнзольным кальцом. Агульная формула цыкляалькінаў CnH2n−4. З прычыны таго, што атаму вугляцу паміж трайной сувязяй мусяць знаходзіцца пад вуглом 180°, гамалягічны шэраг цыкляалькінаў пачынаецца толькі з цыкляактыну (C8H12), які ўтрымлівае ў сабе 8 атамаў вугляцу.

## Хімічныя ўласьцівасьці
Па хімічных уласьцівасьцях цыкляалькіны адпавядаюць іншым ненасычаным вуглевадародам: алькенам, алькінам, цыкляалькенам. Далучаюць галягены, падвяргаюцца гідраваньнью з утварэньнем цыкляалькенаў, цыкляальканаў і іншых вуглевадародаў.

## Крыніцы

Катэгорыя:Алькіны
Карбонавыя кісьлі

**Карбонавыя кісьлі** (карбонавыя квасы) — кляса арганічных рэчываў, малекулы якіх утрымліваюць адну ці некалькі -COOH групаў. Большасьць арганічных квасаў зьяўляюцца слабымі.

## Клясыфікацыя
У залежнасьці ад наяўнасьці пэўнага радыкалу ў складзе квасу карбонавыя квасы падзяляюць на наступныя групы:
* араматычныя (бэнзойны квас)
* аліфатычныя (насычаныя (капронавы квас) і ненасычаныя (акрылявы квас))
* аліцыклічныя
* гетэрацыклічныя (нікатынавы квас).

Па колькасьці карбаксыльных групаў квасы могуць быць:
* аднаасноўнымі (воцатны квас)
* дзьвюхасноўнымі (шчаўевы квас)
* шматасноўнымі (цытрынавы квас).
Пры наяўнасьці ў складзе малекулы іншых функцыянальных групаў (напрыклад, -ОН, =CO, -NH2 ды іншых) утвараюцца оксы-, кета-, амінаквасы і іншыя злучэньні.

## Крыніцы
Партал эстонскіх дасьледваньняў

**Партал эстонскіх дасьледваньняў** (, ETIS) — інфармацыйная сыстэма, створаная міністэрствам адукацыі Эстоніі, мэтай якой зьяўляецца садзейнічаньне хуткаму доступу да актуальнай і поўнай інфармацыі аб эстонскай навуцы ў розных галінах. На партале можна атрымаць інфармацыю пра інстытуты і навукова-дасьледчыя праекты, пра эстонскіх дасьледнікаў і іх публікацыі. Сыстэма ўключае ў сябе некалькі аддзелаў і базаў дадзеных, між іншым: навіны навукі, форумы, навуковыя дасьледваньні і распрацоўкі, міжнароднае супрацоўніцтва, і гэтак далей.

Партал існуе на дзьвюх мовах: на эстонскай і ангельскай.

## Глядзіце таксама
* R&D
* 

## Вонкавыя спасылкі
* Eesti Teadusportaal  

Катэгорыя:Эстонская навука і тэхніка
Катэгорыя:Сродкі масавай інфармацыі Эстоніі
Урад Эстоніі

**Урад Рэспублікі** () зьяўляецца канстытуцыйным органам, якому прыналежыць найвышэйшая выканаўчая ўлада ў Эстонскай Рэспубліцы.

У сваёй дзейнасьці ўрад падсправаздачны парлямэнту Эстоніі. Дэпутаты парлямэнта маюць права рабіць запыты міністрам, на якія міністры абавязаны адказваць ва ўсталяваны тэрмін.

Катэгорыя:Эстонская палітыка
Старажытная Эстонія

Тэрмін **старажытная Эстонія** ахоплівае пэрыяд гісторыі Эстоніі да зьяўленьня на яе тэрыторыі пісьмовасьці пры заваёве крыжакамі ў час Паўночных крыжовых паходаў у XIII ст..

## [[Мэзаліт]]
Найбольш раньнія сьляды наяўнасьці людзей на землях Эстоніі зьвязаныя з кундзкай культурай (названа па г. Кунда ў Эстоніі). Найболей старым вядомым селішчам лічыцца Пуліскае селішча, якое знаходзіцца на берагах ракі Пярну, побач з горадам Сіндзі на паўднёвым захадзе Эстоніі. Яно датуецца пэрыядам прыкладна 9500—9600 гадоў да нашай эры. Таксама з кундзкай культурай злучана селішча Ламмсьмяэ на поўначы Эстоніі, датаванае не пазьней за 8500 г. да н. э.. Касьцяныя і каменныя вырабы кудазкай культуры былі таксама выяўлены ў іншых месцах Эстоніі, а таксама ў Латвіі, на поўначы Летувы і на поўдні Фінляндыі. Для вырабу рэжучых прыладаў выкарыстоўваліся галоўным чынам крамень і кварц. На думку лінгвіста Пола Арыстэ, некалькі словаў з мовы, на якой гаварылі людзі ў пэрыяд кундзквй культуры, засталіся ў эстонскай мове. Адно з гэтых словаў *kula* (вёска) сьведчыць, па ацэнцы Тарма Кумара, пра наяўнасьць паўкачавой формы калектыўнага жыцьця.

## Крыніцы

## Літаратура
* *History of Estonia* 2nd Edition. Tõnu Tannberg, Ain Mäesalu, Tõnis Lukas, Mati Laur and Ago Pajur, , A/S BIT, Tallinn, 2002;
* Estonia: Identity and Independence, ed. Jean-Jacques Subrenat, trans. David Cousins, Eric Dickens, Alexander Harding, and Richard Waterhouse (Amsterdam: Rodopi, 2004)

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Гісторыя Эстоніі
Бэрат

**Бэра́т** () — горад на поўдні Альбаніі, цэнтар Бэрацкай прэфэктуры. Разьмешчаны на рацэ Асумі ля падножжа горнага хрыбта Таморы, за 70 км на поўдзень ад Тыраны. У 2008 годзе гістарычны цэнтар гораду быў уключаны ў сьпіс Сусьветнай спадчыны ЮНЭСКО як узор добра захаванай гарадзкой забудовы часоў Асманскай імпэрыі.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Бэрат — горад тысячы вокнаў
Ільля Трачынскі

**Ільля́ Трачы́нскі** (нарадзіўся 29 траўня 1989 году) — беларускі футбаліст, паўабаронца.

## Кар’ера
### Клюбная
Пачынаў дарослую кар’еру ў дублі салігорскага «Шахцёру», але за асноўную каманду гэтак і не згуляў. У 2011 годзе гуляў у Найвышэйшай лізе за «Віцебск», аднак правёў толькі 6 матчаў за сэзон, а каманда вылецела ў Першую лігу. У 2012—2014 гадах гуляў у Першай лізе за «Віцебск», «Іслач» і «Смалявічы-СТІ».

У 2015 годзе пераехаў у Летуву, стаўшы гульцом дэбютанта A-Лігі — клюбу «Утэніс». Спачатку быў гульцом асноўнага складу, але ў канцы сэзону страціў месца ў першай адзінаццатцы. У 2016 годзе выступаў за іншы летувіскі клюб «Шылас», якому дапамог атрымаць перамогу ў другім дывізіёне і прасунуцца ў A-Лігу.

У студзені 2017 году прыбыў на прагляд у «Слуцак», зь якім у выніку падпісаў кантракт. У складзе каманды пачаў выходзіць на замену ў канцы матчаў. 25 чэрвеня 2017 году адзначыўся сваім першым голам у Найвышэйшай лізе, калі пасьля выхаду на замену ў канцы сустрэчы ўлучыў мяч у браму «Віцебска», чым прынёс случакам перамогу зь лікам 1:0. У жніўні 2017 году паводле пагадненьня бакоў пакінуў слуцкі клюб і пазьней далучыўся да «Воршы».

У пачатку 2018 году далучыўся да мікашэвіцкага «Граніта» і пачаў у ягоным складзе сэзон 2018 году. Быў капітанам каманды. У студзені 2019 году перайшоў у менскі НФК, пакінуў каманду ў жніўні таго ж году і далучыўся да «Слоніма-2017», дзе гуляў да сканчэньня сэзону, быў адным з асноўных гульцоў.

У красавіку 2020 году стаў гульцом рагачоўскага «Дняпра», які на наступны год змяніў назву на «Макслайн». Паводле вынікаў сэзону 2021 году дапамог камандзе прабіцца ў Першую лігу. У лютым 2022 году падоўжыў пагадненьне з рагачоўскім клюбам. Сэзон 2022 году пачынаў, выходзячы на замену, аднак хутка замацаваўся ў стартавым складзе. Дапамог камандзе паводле вынікаў сэзону выйсьці ў Найвышэйшую лігу, забіўшы вырашальны гол у пераходных матчах супраць койданаўскага «Арсэналу». Аднак, клюб ня быў дапушчаны да ўдзелу ў элітным дывізіёне.

У лютым 2023 году падоўжыў кантракт з «Макслайнам», які пераехаў у Віцебск. У сэзоне 2023 году стаў капітанам каманды. У сьнежні 2023 году пакінуў клюб і завяршыў прафэсійную кар’еру.

### Міжнародная
У 2009 годзе згуляў у адным матчы за зборную Беларусі (да 20 гадоў).

## Статыстыка

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Статыстыка «ПБ-Инфо»
* Профіль на soccerway.com

Катэгорыя:Беларускія футбалісты
Катэгорыя:Футбалісты клюбу «Хваля» Пінск
Катэгорыя:Футбалісты клюбу «Віцебск»
Катэгорыя:Футбалісты клюбу «Іслач» Менскі раён
Катэгорыя:Футбалісты клюбу «Смалявічы»
Катэгорыя:Футбалісты клюбу «Утэніс» Уцяна
Катэгорыя:Футбалісты клюбу «Слуцак»
Катэгорыя:Футбалісты клюбу «Ворша»
Катэгорыя:Футбалісты клюбу «Граніт» Мікашэвічы
Катэгорыя:Футбалісты клюбу «Крумкачы» Менск
Катэгорыя:Футбалісты клюбу «Слонім-2017»
Катэгорыя:Футбалісты клюбу «Шылас» Казлова Руда
Катэгорыя:Футбалісты клюбу «Макслайн» Віцебск
Зорка Крапіўніцкі

«**Зорка**» () — украінскі футбольны клюб з гораду Крапіўніцкі. Заснаваны ў 1911 годзе.

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Крапіўніцкі
Чыгуначны транспарт Эстоніі

**Чыгуначны транспарт Эстоніі** ўяўляе сабою сетку чыгунак з агульнай даўжынёй шляхоў 1320 км (на 2005 год; зь іх электрыфікаваных 132 км) і шырынёй каляіны 1520 мм, якая таксама прымяняецца ў Латвіі, Летуве і СНД. Асноўнай станцыяй зьяўляецца Балтыйскі вакзал у Таліне. Уладальнік — нацыянальная кампанія «Eesti Raudtee».

## Крыніцы

## Глядзіце таксама
* Elektriraudtee

## Вонкавыя спасылкі
* Эстонскі музэй чыгункі ў Хаапсалу
* Сайт Эстонскай чыгункі
Вярхоўны Суд Эстонскай Рэспублікі

**Вярхоўны Суд Эстонскай Рэспублікі** (іншая назва — *Дзяржаўны Суд Эстонскай Рэспублікі*, ) — найвышэйшая судовая інстанцыя ў Эстонскай Рэспубліцы, якая пераглядае судовыя пастановы ў касацыйным парадку, а таксама выконвае канстытуцыйны нагляд.

## Гісторыя
21 кастрычніка 1919 году Ўстаноўчы сход Эстоніі прыняў закон аб Дзяржаўным судзе. Яго першае пасяджэньне адбылося 14 студзеня 1920 году ў Тарту. У 1935 годзе Дзяржаўны суд пераехаў з Тарту ў Талін. Пасьля ўсталяваньня савецкай улады і стварэньня Эстонскай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі летам 1940 году Дзяржаўны суд быў адменены.

У Эстонскай ССР дзейнічаў Вярхоўны суд ЭССР, які выбіраўся Вярхоўным Саветам Эстонскай ССР тэрмінам на 5 гадоў.

27 траўня 1993 году ізноў створаны Вярхоўны суд Эстонскай Рэспублікі правёў сваё першае пасяджэньне.

## Склад
Вярхоўны суд складаецца з 19 судзьдзяў (разам са старшынём суду). Судзі абіраюцца на пасаду эстонскім парлямэнтам па прапанове Старшыні (галоўнага судзьдзі) Вярхоўнага суду. Старшыня Вярхоўнага суду таксама абіраецца парлямэнтам па прапанове Прэзідэнта Эстоніі. Тэрмін яго знаходжаньня на пасадзе — дзевяць гадоў. Судзьдзямі Вярхоўнага суду могуць стаць асобы не старэйшыя за 67 гадоў, пасада займаецца пажыцьцёва. У сваёй дзейнасьці судзі маюць поўную незалежнасьць і падпарадкоўваюцца толькі закону.

### Старшыні (галоўныя судзьдзі)
* Карэль Партс (1919—1940)
* Райт Марусьце (1992—1998)
* Уна Лёхмус (1998—2004)
* Мярт Раск (2004—2013)
* Прыіт Пікамае (з 2013 году)

## Структура
* Касацыйныя калегіі
* Судовая калегія канстытуцыйнага нагляду
* Адмысловая калегія (ad hoc)
* Пленум Вярхоўнага суду

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт Вярхоўнага суду Эстонскай Рэспублікі

Эстонія
Катэгорыя:Права Эстоніі
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1919 годзе
Ойпэн (футбольны клюб)

«**Ойпэн**» (, ) — бэльгійскі футбольны клюб з гораду Ойпэну, які ёсьць цэнтрам нямецкамоўнае супольнасьці Бэльгіі. Заснаваны ў 1945 годзе. У 2012 годзе клюб быў набыты катарскім кансорцыюмам, які таксама валодае парыскім «Пары Сэн-Жэрмэнам».

## Гісторыя
«Ойпэн» былі сфарміраваны 9 ліпеня 1945 году пасьля зьліцьця «Югенд» і «Ойпэн-1920». Свой першы матч аб’яднаная каманда правяла 21 ліпеня падчас сьвяточнага турніру падчас нацыянальнага сьвята.

Празь некалькі тыдняў клюб дэбютаваў у Другім дывізіёне Льескай правінцыйнай лігі. Да 1947 году, калі клюб значна палепшый інфраструктуру, пабудаваўшы галоўную трыбуну і ўладкаваўшы электрычнае асьвятленьне, клюб праз дрэнныя вынікі мог быць пазбаўлены права ўдзелу ў рэгіянальнае лізе. Ачоленая трэнэрам Ражэрам Бургерсам, «Ойпэн» набраў добрую хаду і праз шэраг прасоўваньняў упершыню ў гісторыі дасягнуў нацыянальных ліг у 1951 годзе. Аднак, клюбны шлях у нацыянальных першынствах быў нядоўгім, бо клюб хутка вываліўся назад у рэгіянальную лігу.

Наступнае прасоўваньне да нацыянальных дывізіёнаў адбылося ў сэзоне 1955—1956 гадоў. У наступным дружыну ачольваў Альбэр Бэртран. Клюб вагаўся паміж рэгіянальнымі і нацыянальнымі дывізіёнам, і здолеў замацавацца на вышэйшых дывізіёнах да 1969 году. Ужо пад кіраўніцтвам Юбэра ван Дармаля клюб фінішаваў другім у чацьвертым дывізіёне ў сэзоне 1967—1968 гадоў і здолеў прасунуцца ў трэці дывізіён. Кіраўніцтва «Ойпэну» вырашыла пабудаваць новую трыбуну на наступны год, а ван Дармаль здабыў перамогу у трэцім дывізіёне, здабыўшы для каманды квіток у другі дывізіён. Тая дружына ўлучала такіх выбітных для клюбу гульцоў, як то Вэрнэр Пірар, Карл Франсэн, Гюнтэр Бруль і Эльмар Койтген, апошні зь якіх потым стаў мэрам Ойпэну і сябрам парлямэнту нямецкамоўнае супольнасьці Бэльгіі.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Ойпэн‎