open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Герман Цітоў

**Герман Цітоў** (11 верасьня 1935, Полкаўнікава, Алтайскі край — 20 верасьня 2000, Масква) — савецкі касманаўт, другі чалавек у космасе, Герой Савецкага Саюзу (9 жніўня 1961). Дублёр Юрыя Гагарына.
## Біяграфія
Прызначаны ў атрад касманаўтаў у 1960 годзе. Абраны пілётам другога касьмічнага карабля «Усход-2», запушчанага ў жніўні 1961 году. 6-7 жніўня 1961 г. Герман Цітоў зьдзейсьніў касьмічны палёт працягласьцю 1 суткі 1 гадзіну, зрабіў 17 абаротаў вакол Зямлі, праляцеў больш за 700 тысячаў кілямэтраў.

У палёце меў пазыўныя «Арол». Спушчальны апарат прызямліўся паблізу гораду Чырвоны Кут Саратаўскай вобласьці Расеі.

На момант палёту Герману Цітову было без аднаго месяца 26 гадоў, з гэтай прычыны ён зьяўляецца самым маладым з усіх касманаўтаў, якія пабывалі ў космасе. Пасьля палёту Цітоў удзельнічаў у розных касьмічных праграмах, пакуль у 1992 годзе не пайшоў у адстаўку.

Член КПСС з 1961 году, дэпутат Вярхоўнага Савета СССР (1962—1970).

Балятаваўся ў першым (1993) і другім (1995) скліканьнях у Дзяржаўную Думу ад КПРФ. 14 траўня 1995 году перамог на давыбарах у Каломенскай акрузе. Уваходзіў у фракцыю КПРФ у першым і другім скліканьнях.

Памёр ад сардэчнага прыступу 20 верасьня 2000 году. Пахаваны ў Маскве на Новадзявочых могілках.
## Крыніцы

Катэгорыя:Савецкія касманаўты
Катэгорыя:Героі Савецкага Саюзу
Катэгорыя:Нарадзіліся 11 верасьня
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1935 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Алтайскім краі
Катэгорыя:Памерлі 20 верасьня
Катэгорыя:Памерлі ў 2000 годзе
Катэгорыя:Памерлі ў Маскве
Катэгорыя:Пахаваныя на Новадзявочых могілках
Георгі Грэчка

**Георгі Грэчка** (25 траўня 1931, Ленінград, СССР — 8 красавіка 2017, Масква, Расея) — савецкі касманаўт, двойчы Герой Савецкага Саюзу.

## Узнагароды і званьні

### Узнагароды дзяржаўныя
* Два мэдалі «Залатая Зорка» Героя Савецкага Саюза (12 лютага 1975, 16 сакавіка 1978).
* Тры ордэны Леніна (12 лютага 1975 г, 16 сакавіка 1978, 1985).
* Мэдаль «За працоўную адзнаку» (1961)
* Мэдаль «За доблесную працу. У азнаменаваньне 100-годзьдзя з дня нараджэньня У. І. Леніна» (1970).
* Мэдаль «За асваеньне цалінных земляў» (1970).
* Ляўрэат Дзяржаўных прэмій Украінскай ССР і Эстонскай ССР.

### Узнагароды замежных дзяржаваў
* Мэдаль «Залатая Зорка» Героя ЧССР (16 сакавіка 1978).
* Ордэн Клемэнта Готвальда (ЧССР, 27 красавіка 1978).
* Ордэн Кірці Чакры (Індыя, 1984).

## Крыніцы

Катэгорыя:Савецкія касманаўты
Катэгорыя:Героі Савецкага Саюзу
Катэгорыя:Двойчы Героі Савецкага Саюзу
Катэгорыя:Нарадзіліся 25 траўня
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1931 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Санкт-Пецярбургу
Аляксей Лявонаў

**Аляксе́й Ляво́наў** (30 траўня 1934, сяло Ліствянка, Цісульскі раён, Заходне-Сыбірскі край, РСФСР, СССР — 11 кастрычніка 2019) — савецкі касманаўт, першы чалавек, які выйшаў у адкрыты космас.

## Узнагароды, прэміі і ганаровыя званьні
  
* Двойчы Герой Савецкага Саюзу (23 сакавіка 1965 году, 22 ліпеня 1975)
* Ордэн «За заслугі перад Айчынай» IV ступені (2 сакавіка 2000) — за вялікія заслугі перад дзяржавай у разьвіцьці айчыннай пілятуемай касманаўтыкі
* Два ордэны Леніна
* Ордэн Чырвонай Зоркі
* Ордэн «За службу Радзіме ва Узброеных Сілах СССР» 3-й ступені
* Мэдалі

### Замежныя ўзнагароды
* Герой Сацыялістычнай Працы НРБ (НРБ, 1965)
* Ордэн Георгія Дзімітрава
* Ордэн Карла Маркса (НДР, 1965)
* Мэдаль А. Бэкера
* Герой Працы ДРВ (ДРВ, 1965)
* Ордэн Дзяржаўнага сьцяга ВНР (ВНР, 1965)
* Ордэн «За адзнаку» I ступені (Сырыя, 1966)
* «Залаты мэдаль партызана» (Італія, 1967)

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Савецкія касманаўты
Катэгорыя:Героі Савецкага Саюзу
Катэгорыя:Нарадзіліся 30 траўня
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1934 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся 30 траўня
Катэгорыя:Памерлі 11 кастрычніка
Катэгорыя:Памерлі ў 2019 годзе
Катэгорыя:Двойчы Героі Савецкага Саюзу
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Заходне-Сібірскім краі
Жан-Мішэль Жар

**Жан-Мішэ́ль Андрэ́ Жар** (;  24 жніўня 1948 году, Ліён, Францыя) — францускі кампазытар, выканаўца, прадусар. Адзін зь піянэраў электроннае, эмбіентнае і музыкі нью-эйдж. Грае ў асноўным на сынтэзатары, аўтар і пастаноўшчык грандыёзных сьветлавых шоў зь лязэрнымі паказамі, вялізнымі праекцыямі і фаервэркамі.

Сусьветную папулярнасьць здабыў дзякуючы альбому *Oxygene* (1976), які стаў клясыкай электроннае музыкі. Пачынаючы з 1979 году, правёў дзясяткі музычна-сьветлавых паказаў у розных пунктах плянэты. Стаў першым заходнім музыкам, афіцыйна запрошаным на выступы ў КНР. Паставіў рэкорд паводле найбольшай наведвальнасьці адкрытага канцэрту (Масква, 6 верасьня 1997), непераадолены дагэтуль.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйная бачына

Катэгорыя:Францускія кампазытары
Катэгорыя:Францускія музыкі-электроншчыкі
Катэгорыя:Францускія экспэрымэнтальныя музыкі
Катэгорыя:Францускія клявішнікі
Катэгорыя:Выканаўцы Epic Records
Катэгорыя:Выканаўцы Polydor Records
Катэгорыя:Музыкі нью-эйджу
Катэгорыя:Музыкі прагрэсіўнага року
Катэгорыя:Вучні Карлгайнца Штокгаўзэна
Катэгорыя:Амбасадары добрай волі ЮНЭСКО
Катэгорыя:Францускія жыды
Катэгорыя:Кампазытары электроннай музыкі
Катэгорыя:Францускія кампазытары-песьняры
Катэгорыя:Ляўрэаты Акадэміі Шарля Кро
Нэўроз

**Нэўроз** (псыханэўроз, нэўратычны разлад;  — жыла) — абарачальны нэрвова-душэўны разлад, які ўсьведамляецца хворым і абумоўлены душэўнай шкодай ад ўнутрыасабовай супярэчнасьці і сутыкненьня зь іншым чалавекам. Віды: 1) агульныя («вялікія») — гістэрыя,  і нэўрастэнія; 2) прыватныя — дэпрэсія, іпахондрыя і фобія; 3) сыстэмныя (у дзяцінстве) — заіканьне, начное нетрыманьне брулёў, . Праявы: павышаная стамляльнасьць, парушэньне сну і пачуцьцёва-паводзінныя парушэньні; бываюць глухата, паралюш і сьлепата. Панятак «нэўроз» увёў у мэдыцыну ў 1776 годзе шатляндзкі лекар  (1710—1790) .

## Папярэджаньне
Прадухіленьню хваробы спрыяе ўстойлівы расклад працы, адпачынку і харчаваньня. Карысна адмовіцца ад ўжыцьця ўзбуджальных страваў і рэчываў, якія спрыяюць разьвіцьцю залежнасьці (алькаголь, нікатын, кава і шакаляд). Штодзённая разьмінка, што ўлучае бег, прысяданьні, плаваньне і хадзьбу (40 хвілінаў), таксама папярэджвае разьвіцьцё захворваньня. Адмысловае значэньне маюць практыкаваньні глыбокага дыханьня. Сон мае складаць 8 гадзінаў на суткі. Перад сном варта праветрываць пакой, адмовіцца ад спажываньня ежы і праслухоўваньня гучнай музыкі. Штодзённае харчаваньне мае ўлучаць бананы, тлустыя гатункі рыбы і памідоры.

## Чыньнікі
Узьнікненьню хваробы спрыяюць канфлікты (зьнешнія ці ўнутраныя), траўмавальныя для псыхікі абставіны і пачуцьцёва-разумовая перанапруга.

## Сымптомы
Хвароба выяўляецца праз дрэнны пачуцьцёвы стан, нерашучасьць, праблемы ў дачыненьнях, неадэкватную самаацэнку, супярэчлівасьць каштоўнасьцяў і жаданьняў, зьменлівасьць настрою, раздражняльнасьць, адчай, плаксівасьць, ранімасьць, трывожнасьць, засяроджанасьць на душэўнай траўме, зьніжаную памяць і ўвагу, адчувальнасьць да гучнага шуму, яркага сьвятла і перападаў тэмпэратуры, парушэньне сну і ранішнюю дрымотнасьць.

## Беларусь
У Беларусі на нэўрозы прыпадае блізу 80% усіх псыхічных разладаў.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* 
* 

Катэгорыя:Захворваньні
Катэгорыя:Псыхалёгія
Катэгорыя:Псыхатэрапія
Сымптом

**Сымпто́м** (ад  — выпадак, супадзеньне, прыкмета) — адна асобная прыкмета, прыватная праява якога-небудзь захворваньня, паталягічнага стану або парушэньня якога-небудзь працэсу жыцьцядзейнасьці, адна асобная канкрэтная скарга хворага.

## Глядзіце таксама

* Галаўны боль
Нэўрастэнія

**Нэўрастэнія** — псыхічны разлад з групы нэўрозаў, які выяўляецца ў павышанай раздражняльнасьці, стамляльнасьці, страце здольнасьці да доўгай разумовай і фізычнай канцэнтрацыі. Упершыню апісаная амэрыканскім урачом Георгам Бірдам ў 1869 г. Нэўрастэнія ўзьнікае звычайна пры спалучэньні псыхічнай траўмы з празьмерна напружанай працай і фізіялягічнымі пазбаўленьнямі (хранічнае недасыпаньне, адсутнасьць адпачынку і г. д.). Узьнікненьню неўрастэніі спрыяюць інфэкцыі і інтаксікацыі (алкаголь, курэньне), якія паслабляюць арганізм, эндакрынныя разлады, недастатковае харчаваньне і інш.

Катэгорыя:Псыхіятрыя
Шкодныя звычкі

**Шкодныя звычкі** — распаўсюджаныя дзеяньні, якія людзі паўтараюць зноў і зноў, нягледзячы на тое, што яны не карысныя ці нават шкодныя. Шкодныя звычкі могуць несьці ў сабе элемэнты нэўрозу.

Звычка — гэта характэрная форма паводзін чалавека, якая ў пэўных умовах набывае характар патрэбы. Калі звычка аказвае нэгатыўнае ўзьдзеяньне на арганізм чалавека, на яго здароўе, разбурае яго жыцьцё — гэта шкодная звычка.

Катэгорыя:Здароўе
*
Галісія

**Галісія** (, ) — аўтаномная супольнасьць на паўночным захадзе Гішпаніі. Сталіца — Сант’яга-дэ-Кампастэля, найбуйнейшы горад — Віга.

## Гісторыя
У старажытнасьці тэрыторыю сучаснай Галісіі называлі «finis terrae» (край сьвятла), на якім пражывалі кельцкія плямёны галекаў. Адсюль і пайшла назва Галісія. У 136 годзе да н. э. тэрыторыя сучаснай Галісіі была заваяваная рымлянамі, аднак, дзякуючы таму, што ў гэтай частцы Гішпаніі яны мелі найменшы ўплыў, кельты не страцілі сваёй культуры. Пры імпэратары Аўгусьце Галісія склала эпархію Калецыя, затым, разам з Астурыяй вобласьць склала эпархію Астурыя і Галецыя, пры Дыяклецыяне была ўтворана правінцыя Галецыя.

Пасьля падзелу Рымскай імпэрыі, тэрыторыя Галісіі была ў 410 годзе заваявана свэвамі, стаўшы асноўным ядром іхнай дзяржавы. У 585 годзе Свэўскае каралеўства было заваявана каралём вэстготаў Леовігільдам.

У 711 годзе Пірэнэйскі паўвостраў захапілі арабы, аднак Галісія практычна не была закранутая гэтым заваяваньнем. У гарах Галісіі схаваліся шматлікія ўцекачы з поўдня, і тут паступова сфармаваліся графства на чале зь мясцовай шляхтай. Пасьля перамогі над арабамі ў 718 годзе годзе каралі Астурыі захапілі Галісію.

У 1065—1072 гадох Галісія была незалежным каралеўствам, «сталіцай» якога быў прывілеяваны горад Туй. У 1072 годзе Галісія была далучана да Кастыліі, але да канца XV стагодзьдзя ейная залежнасьць была амаль намінальнай: Галісія кіравалася сваімі сэньёрамі, як самастойнымі ўладарамі. XV стагодзьдзе адзначана узмацненьнем ўмяшаньня Кастыліі ў справы Галісіі, дзе неаднаразова ўспыхвалі народныя паўстаньні. Рэпрэсіі караля супраць галісійская шляхты (1475—1480) і пазбаўленьне ейнага права пасылаць свайго прадстаўніка ў картэсы супакоіла краіну й канчаткова пазбавілі Галісію самастойнасьці й ператварылі яе ў адну з правінцыяў гішпанскай манархіі.

Пасьля абвяшчэньня Гішпанскай рэспублікі (1931) рэспубліканцы Галісіі выпрацавалі праект галісійскай аўтаноміі, які быў ухвалены праведзеным у Галісіі рэфэрэндумам 28 чэрвеня 1936 году. Аднак стварэньню аўтаноміі Галісіі перашкодзіў фашысцкі мяцеж, які пачаўся 17—18 ліпеня 1936 году. 28 красавіка 1981 году Галісія атрымала статус аўтаномнай супольнасьці ў складзе Гішпаніі.

## Эканоміка
З галін прамысловасьці ў Галісіі найбольш разьвітыя харчовая (асабліва рыбакансэрвовая), суднабудаваньне і хімічная (нафтаперапрацоўка). Галоўныя прамысловыя цэнтры Галісіі — Віга й Ля-Каруньня. У эканоміцы Галісіі асноўнае значэньне мае аграрны сэктар. У сельскай гаспадарцы і рыбалоўстве занята больш за 50% насельніцтва раёна. Галоўная галіна сельскай гаспадаркі — мяса-малочная, жывёлагадоўля, вінаробства, плянтацыі з садавінай.

## Вонкавыя спасылкі

* Ірляндзкія гены Галісіі
* Фатаздымкі Галісіі

Катэгорыя:Аўтаномныя супольнасьці Гішпаніі
Бачнае выпраменьваньне

**Бачнае выпраменьваньне** або **сьвятло** — электрамагнітныя хвалі, якія ўспрымае вока чалавека, і якія займаюць ўчастак электрамагнітнага спэктру з даўжынёй хвалі прыблізна ад 380 (фіялетавы) да 750 нм (чырвоны) (індывідуальныя межы ўспрыманьня крыху вагаюцца для кожнага чалавека). Такія хвалі займаюць частотны дыяпазон ад 400 да 790 ТГц.

Найбольшую адчувальнасьць да сьвятла чалавечае вока мае ў вобласьці 555 нм (540 ТГц), у зялёнай частцы спэктру. У спэктры ўтрымліваюцца ня ўсе колеры, якія адрозьнівае чалавечы мозг. Такіх адценьняў, як ружовы або маджэнт, няма ў спэктры бачнага выпраменьваньня, яны ўтвараюцца ад зьмешваньня іншых колераў.

Бачнае выпраменьваньне таксама трапляе ў «аптычнае акно» — вобласьць спэктра электрамагнітнага выпраменьваньня, што практычна не паглынаецца зямной атмасфэрай. Што тычыцца расьсейваньня, блакітнае сьвятло расьсейваецца на неаднароднасьцях атмасфэры мацней, чым сьвятло з большымі даўжынямі хваляў (у чырвоны бок спэктру), і таму дзённае неба выглядае блакітным.

## Спэктар бачнага выпраменьваньня

## Заўвагі

Катэгорыя:Оптыка
Катэгорыя:Электрамагнітнае выпраменьваньне
Рамаяна

**Рамая́на** (, Rāmāyaṇa IAST «вандраваньне Рамы») — старажытнаіндыйскі эпас на санскрыце, аўтарам якога ў традыцыі індуізму прынята лічыць мудраца Валмікі. Зьяўляецца адным з найважнейшых сьвяшчэнных тэкстаў індуізму канону смрыці.

Згодна з традыцыяй індуізму, дзеяньне «Рамаяна» адбываецца ў эпоху Трэта-юга, каля 1,2 млн гадоў таму. Навукоўцамі «Рамаяна» датуецца IV стагодзьдзем да н. э. У ёй апавядаецца гісторыя сёмай аватары Вішну Рамы, чыю жонку Сіту выкрадае Равана — цар-ракшаса Ланкі. У эпасе асьвятляюцца тэмы чалавечага існаваньня і паняцьце дхармы. Таксама як і «Магабгарата», «Рамаяна» — гэта ня проста звычайная гісторыя. У ёй утрымліваюцца вучэньні старажытных індыйскіх мудрацоў, якія прадстаўлены пасродкам алегарычнага апавяданьня ў спалучэньні з філязофіяй і бхакці. Пэрсанажы Рамы, Сіты, Лакшманы, Бхарата, Ханумана і Раваны зьяўляюцца неад’емнымі элемэнтамі культурнай сьвядомасьці Індыі.

«Рамаяна» складаецца з 24 000 вершаў (480 002 словаў — каля адной чвэрці тэксту «Магабгараты», што ў чатыры разы больш за «Іліяду»), якія разьмеркаваны на сем кніг і 500 песень, званых «канд». Вершы «Рамаяны» складзеныя ў мэтры з трыццаці двух складоў, які завецца ануштубх.
Ільля Мечнікаў

**Ільля Мечнікаў** (, Іванаўка, Харкаўская губэрня, цяпер Купянскі раён, Харкаўская вобласьць, Украіна — , Парыж) — украінскі, расейскі і францускі біёляг (заоляг, эмбрыёляг, імуноляг, фізыёляг і патоляг). Адзін з заснавальнікаў эвалюцыйнай эмбрыялёгіі, першаадкрывальнік фагацытозу і ўнутрыклеткавага страваваньня, стваральнік параўнальнай паталёгіі запаленьня, фагацытарнай тэорыі імунітэту, заснавальнік навуковай геранталёгіі.

Ляўрэат Нобэлеўскай прэміі па фізыялёгіі і мэдыцыне (1908).

## Крыніцы

Катэгорыя:Расейскія біёлягі
Катэгорыя:Францускія біёлягі
Катэгорыя:Памерлі ў Парыжы
Данііл Гранін

**Данііл Гранін** (сапраўднае прозьвішча **Герман**, 1 студзеня 1919, Вольск, Саратаўская губэрня, паводле іншых зьвестак — Валынь, Курская вобласьць — 4 ліпеня 2017, Санкт-Пецярбург) — расейскі савецкі пісьменьнік і грамадзкі дзяяч.

Кавалер ордэна Сьвятога Андрэя Першазванага, Герой Сацыялістычнай Працы (1989), Ганаровы грамадзянін Санкт-Пецярбурга (2005), ляўрэат Дзяржаўнай прэміі СССР і Дзяржаўнай прэміі Расеі, а таксама прэміі Прэзыдэнта РФ у галіне літаратуры і мастацтва, прэміі Урада Санкт-Пецярбурга ў галіне літаратуры, мастацтва і архітэктуры, прэміі Гейнэ і іншых прэмій.

Катэгорыя:Расейскія літаратары
Катэгорыя:Савецкія літаратары
Катэгорыя:Нарадзіліся 1 студзеня
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1919 годзе
Эва Браўн

**Э́ва Га́нна Па́ўла Браўн** (; ў апошні дзень жыцьця прозьвішча **Гі́тлер** (), 6 лютага 1912, Мюнхэн — 30 красавіка 1945, Бэрлін) — палюбоўніца Адольфа Гітлера, затым яго жонка.

## Крыніцы

Катэгорыя:Адольф Гітлер
Катэгорыя:Жонкі кіраўнікоў
Катэгорыя:Самагубцы
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Мюнхэне
Катэгорыя:Памерлі 30 красавіка
Катэгорыя:Памерлі ў 1945 годзе
Катэгорыя:Памерлі ў Бэрліне
Соя

**Соя** — род расьлінаў сямейства Бабовыя. Радзімай соі зьяўляецца Усходняя Азія.

Большасьць відаў соі — шматгадовыя павойныя расьліны, распаўсюджаныя ў тропіках і субтропіках ад Афрыкі, Паўднёвай Азіі і Аўстраліі да Акіяніі. Аднак калі гаворка ідзе пра сою, то звычайна маюць на ўвазе найбольш вядомы від — *соя культурная* (Glycine max (L.) Merr.).

Насеньне культурнай соі, часам званае «соевымі бабамі» (ад ) — шырока распаўсюджаны прадукт харчаваньня, вядомы яшчэ ў трэцім тысячагодзьдзі да н. э.

Катэгорыя:Бабовыя
Ігар Курчатаў

**І́гар Курча́таў** (, Сімскі Завод, Уфімская губэрня — 7 лютага 1960, Масква) — савецкі фізык, «айцец» савецкай атамнай бомбы. Заснавальнік і першы дырэктар Інстытуту атамнай энэргіі з 1943 г. па 1960 г., галоўны навуковы кіраўнік атамнай праблемы ў СССР, адзін з заснавальнікаў выкарыстаньня ядзернай энэргіі ў мірных мэтах. Акадэмік АН СССР (1943).

## Памяць
У Менску іменем Курчатава названая адна з вуліцаў.

## Крыніцы

Катэгорыя:Нарадзіліся ва Ўфімскай вобласьці
Катэгорыя:Савецкія фізыкі
Катэгорыя:Савецкія навукоўцы
Катэгорыя:Правадзейныя сябры АН СССР
Катэгорыя:Героі Сацыялістычнай Працы
Катэгорыя:Кавалеры ордэна Леніна
Катэгорыя:Кавалеры ордэна Працоўнага Чырвонага Сьцягу
Катэгорыя:Ляўрэаты Сталінскай прэміі
Катэгорыя:Ляўрэаты Ленінскай прэміі
Катэгорыя:Узнагароджаныя Вялікім залатым мэдалём імя М. В. Ламаносава
Катэгорыя:Выпускнікі Маскоўскага дзяржаўнага ўнівэрсытэту
Катэгорыя:Сябры КПСС
Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савету СССР
Катэгорыя:Асобы на марках
Sui generis

**Sui generis** (*сўі генэрыс*; літ. *своеасаблівы, адзіны ў сваім родзе*) — лацінскі выраз, які азначае ўнікальнасьць зьявы, якая, нягледзячы на наяўнасьць вядомага падабенства зь іншымі падобнымі канструкцыі, увогуле, ня мае прэцэдэнтаў. Унікальнасьць любога з выпадкаў «sui generis» часта становіцца прадметам працяглых спрэчак. Выраз ужываецца ўжываецца у філязофскіх, прававых, палітычных і іншых пытаньнях.

## Прыклады
* ЗША і шэраг краін НАТО настойваюць, што набыцьцё Косавам незалежнасьці стала вынікам унікальнага зьбегу абставінаў (*sui generis*), з-за чаго не зьяўляецца прэцэдэнтам у адносінах да сытуацыі ў Паўднёвай Асэтыі, Абхазіі і ПМР. Меркаваньне пра ўнікальнасьць сытуацыі ў Косава не падзяляюць Расея, Сэрбія, Гішпанія, КНР і іншыя краіны.
* Унікальны прававы статус (sui generis) у складзе Францыі мае Новая Каледонія. Іншыя былыя калёніі Францыі зьяўляюцца заморскімі дэпартамэнтамі. Новай Каледоніі ж нададзенае права правесьці рэфэрэндум па пытаньні незалежнасьць паміж 2014 і 2018 гадамі, які і вырашыць яе далейшы статус.

Катэгорыя:Міжнароднае права
Катэгорыя:Лацінскія словы і выразы
Януш Аляксандар Сангушка

**Януш Аляксандар Сангушка** (, места Любартаў — , места Дубна) — дзяржаўны і вайсковы дзяяч Вялікага Княства Літоўскага. Мечнік вялікі літоўскі (1735—1750), маршалак надворны літоўскі (1750—1760). VII і апошні ардынат астроскі. Кавалер ордэнаў Белага Арла (1736) і Сьвятога Губэрта.

## Біяграфія

З княскага роду Сангушкаў гербу «Пагоня Літоўская», сын Паўла Караля, маршалка вялікага літоўскага, і Мар’яны зь Любамірскіх. Меў братоў Януша Мадэста, Юзэфа Паўліна і Гераніма Януша.

Абіраўся паслом на соймы. У 1735 годзе атрымаў урад мечніка вялікага літоўскага, у 1750 годзе — маршалка надворнага літоўскага. 11 жніўня 1736 году атрымаў у Дрэздэне ордэн Белага Арла.

Фундаваў кляштар капуцынаў у Стараканстантынаве. Большую частку жыцьця правёў у Дубенскім замку, атрымаў вядомасьць гультая і валацугі.

Шлюб з Канстанцыяй Дэнгаф быў бязьдзетным. З прычыны адсутнасьці нашчадкаў і магчымасьці па ягонай сьмерці спрэчак на гэтай глебе ініцыяваў Кальбушаўскую транзакцыю (1753), у выніку якой адбыўся падзел Астроскай ардынацыі паміж сябрамі і прыхільнікамі магнацкай групоўкі «фамілія». Захаваў за сабой права пажыцьцёвага карыстаньня гэтай маёмасьцю.

## Дадатковыя зьвесткі
Апынуўся на першым месцы ў тройцы «п’яніцаў Рэчы Паспалітай», складзенай ягоным сучасьнікам мэмуарыстам Андрэем Кітовічам. На трэцяе месца ў гэтым шэрагу аўтар паставіў Караля Станіслава Радзівіла «Пане Каханку».

## Галерэя

Januš Alaksandar Sanguška. Януш Аляксандар Сангушка (J. Filipovič, 1747).jpg|Я. Філіповіч, 1747 г.
Januš Alaksandar Sanguška. Януш Аляксандар Сангушка (1780).jpg|Невядомы мастак, каля 1780 г.
Januš Alaksandar Sanguška. Януш Аляксандар Сангушка (XVIII) (2).jpg|Невядомы мастак, XVIII ст.


Januš Alaksandar Sanguška. Януш Аляксандар Сангушка (XVIII).jpg|Невядомы мастак, XVIII ст.
Януш Олександр Санґушко.jpg|Невядомы мастак, XVIII ст.
Januš Alaksandar Sanguška. Януш Аляксандар Сангушка (1751-1800).jpg|Невядомы мастак, 2-я палова XVIII ст.


## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 

Януш Аляксандар
Катэгорыя:Мечнікі вялікія літоўскія
Катэгорыя:Узнагароджаныя ордэнам Белага арла
Зялёны Луг (вёска)

**Зялёны Луг** — вёска ў Лагойскім раёне Менскай вобласьці. Зялёны Луг уваходзіць ў склад Лагойскага сельсавету.

## Гісторыя
У 1941 годзе ў вёсцы 45 двароў, 180 жыхароў. У нямецка-савецкую вайну гітлераўцы загубілі 25 жыхароў, 7 вывезьлі ў Нямеччыну, 7 вяскоўцаў загінулі на фронце, 2 у партызанскай барацьбе. У 1969 годзе 67 двароў, 253 жыхары.

## Насельніцтва
* 1999 год — 199 жыхароў
* 2003 год — 65 двароў, 192 жыхароў
* 2010 год — 169 жыхароў

## Інфраструктура
Крама.

## Крыніцы

Катэгорыя:Лагойскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Лагойскага раёну
Хабы

**Ха́бы** — вёска ў Берасьцейскім раёне Берасьцейскай вобласьці. Хабы ўваходзяць у склад Тэльмінскага сельсавету.

## Насельніцтва
* 2010 год — 81 чалавек
* 1999 год — 104 чалавекі

## Крыніцы

Катэгорыя:Тэльмінскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Берасьцейскага раёну
Дон

**Дон** (, у старажытных грэкаў **Гіргіс**, *Танаіс*, , , у сярэднія стагодзьдзі **Вялікі Дон**, у старажытных кыпчакаў **Тэн**) — рака ў эўрапейскай частцы Расеі. Па плошчы вадазбору, роўнай 422 тыс. км², у Эўропе саступае толькі Волзе, Дняпру, Дунаю і Каме. Даўжыня ракі — 1870 км.


Катэгорыя:Рэкі Расеі
Бітва на Нямізе

**Бітва на Нямізе** (3 сакавіка 1067 году) — бітва пэрыяду фэадальнай раздробленасьці Русі, адбылася на рацэ Нямізе паміж войскамі Яраславічаў — Ізяслава Кіеўскага, Сьвятаслава Чарнігаўскага і Ўсевалада Пераяслаўскага, і войскам Усяслава Полацкага, які быў разьбіты.

## Гісторыя канфлікта
Усяслаў — сын Брачыслава, ад пачатку свайго ўладарства трымаўся палітыкі бацькі, быў у саюзе з Кіевам — у 1060 годзе ўдзельнічаў у пераможным агульнарускім паходзе супраць торкаў. Але зімой 1065-1066 гадоў, зь невядомых дакладна прычынаў, напаў і трымаў у аблозе Пскоў, разьбіў наўгародзкага князя Мсьціслава Ізяславіча, які ішоў на дапамогу Пскову і разрабаваў Ноўгарад. Яраславічы — Ізяслаў Кіеўскі, Сьвятаслаў Чарнігаўскі і Усевалад Пераяслаўскі, у адказ зімой 1067 пайшлі супраць Усяслава, узялі, спалілі і разрабавалі Менск. Усяслаў, магчыма, выйшаў на дапамогу Менску і не пасьпеў.

## Хада бітвы
Войскі сышліся на берагах ракі Нямігі і, паводле В. М. Тацішчава, 7 дзён стаялі адно супраць другога ў глыбокім сьнезе. Нарэшце, Усяслаў першы пайшоў супраць Яраславічаў і шмат ваяроў загінула з абодвух бакоў. Паводле кіеўскага летапісца, Усяслаў быў разьбіты Яраславічамі і зьбег да Полацка. Бітва, апісаная ў Слове пра паход Ігаравы, зьяўляецца адной з буйнейшых і найбольш крывавых міжусобных бітваў Русі.

## Вынікі
Паводле кіеўскага летапісца, Усяслаў быў разьбіты і зьбег у Полацак, болей нічога не паведамляецца. Паводле В. М. Тацішчава, Яраславічы не перасьледвалі Ўсяслава, а занялі паўднёвую частку Полацкай зямлі, чым прымусілі полацкага князя прасіць міру. Паводле кіеўскага летапісца, не Ўсяслаў прасіў міру, а Яраславічы праз 4 месяцы пасьля бітвы паклікалі яго на перамовы і цалавалі крыж у гарантыю ягонай бясьпекі, але парушылі сваё абяцаньне — схапілі разам з двума сынамі адвезьлі ў Кіеў, дзе пасадзілі ў земляную турму.

У выніку кіеўскага паўстаньня 1068 году Усяслаў быў вызвалены са зьняволеньня і ненадоўга заняў кіеўскі сталец. У 1071 годзе яму ўдалося вярнуць Полацкае княства.

## Зноскі

## Вонкавыя спасылкі
* Аповесьць мінулых часоў

Катэгорыя:Бітвы
Катэгорыя:Гісторыя Полацкага княства
Катэгорыя:Гісторыя Менску
Катэгорыя:Падзеі 1067 году
Юзэф Паўлін Сангушка

**Юзэф Паўлін Ян Адам Сангушка** (20 чэрвеня 1740 — 12 траўня 1781) — дзяржаўны і вайсковы дзяяч Вялікага Княства Літоўскага. Маршалак надворны літоўскі (1760—1768) і вялікі літоўскі (з 1768).

Трымаў Крамянецкае і Чаркаскае староствы, меў палацы ў Менску і Горадні.

## Біяграфія

З княскага роду Сангушкаў гербу «Пагоня Літоўская», старэйшы сын Паўла Караля, маршалка вялікага літоўскага, і Барбары з Дунінаў. Меў братоў Януша Аляксандра, Януша Мадэста і Гераніма Януша.

Абіраўся паслом на вальны сойм 1754 року. На сойме 1767—1768 рокаў абвясьціў «Праект рэформы ўраду», які прадугледжваў прыняцьце адзінага кодэксу права для ўсёй Рэчы Паспалітай. Падпісаў акт Кардынальных правоў.

Падтрымаў абраньне каралём Станіслава Аўгуста Панятоўскага (1764). У 1771 року таемна далучыўся да Барскай канфэдэрацыі.

У 1774 року пабраўся шлюбам з Ганнай Цэтнэр, зь якой меў сына Рамана (1775—1790).

## Крыніцы

## Літаратура
* 

Юзэф Паўлін Ян Адам
Катэгорыя:Дэпутаты Сойму Рэчы Паспалітай
Катэгорыя:Барскія канфэдэраты
Заходняя Нямеччына

**Захо́дняя Няме́ччына** () — агульнапрыняты назоў Фэдэратыўнае Рэспублікі Нямеччына ў пэрыяд з 7 верасьня 1949 году (заснаваньне дзяржавы на тэрыторыі Трызоніі) да 3 кастрычніка 1990 году (уваходжаньне ў склад ФРН Нямецкай Дэмакратычнае Рэспублікі і Заходняга Бэрліну). Плошча краіны складала 248 577 км², колькасьць насельніцтва ў 1990 годзе дасягнула 63 254 000 чалавек.

## Мінуўшчына

Фэдэратыўная Рэспубліка Нямеччына была створаная ў 1949 годзе на тэрыторыі брытанскай, амэрыканскай і францускай акупацыйных зонаў — Трызоніі. 23 траўня 1949 году была ўведзеная ў дзеяньне Канстытуцыя ФРН, раней падпісаная прадстаўнікамі трох краінаў. 7 верасьня 1949 году першая сэсія нацыянальнага парляманту абвесьціла пра стварэньне новае дзяржавы. Сталіцай ФРН стала места Бон. Першым фэдэральным канцлерам (1949—1963 гг.) стаў адзін з заснавальнікаў і старшыня (з 1950 году) партыі Хрысьціянска-дэмакратычны зьвяз Конрад Адэнаўэр, які вылучыў канцэпцыю .

Дзякуючы дапамозе з боку ЗША паводле пляну Маршала, а таксама ў выніку рэалізацыі плянаў эканамічнага разьвіцьця краіны, распрацаваных пад кіраўніцтвам Людзьвіга Эрхарда, у 1950-х гадох быў дасягнуты хуткі рост эканомікі, празваны «нямецкім эканамічным дзівам». Для задавальненьня патрэбы ў таннай працоўнай сіле ФРН падтрымлівала прыток гастарбайтэраў, у асноўным з Турэччыны.

У гэты пэрыяд ФРН зьведала тэрытарыяльную зьмену: 1 студзеня 1957 году да яе далучыўся Саар.

Да 1969 году краінай кіраваў ХДЗ (звычайна ў блёку з ХСЗ і радзей з ВДП). У 1950-х гадох быў распрацаваны шэраг надзвычайных законаў, забароненыя шматлікія арганізацыі, у тым ліку камуністычная партыя, уведзеныя забароны на прафэсіі. Быў працягнуты ўнутрыпалітычны курс, зьвязаны з дэнацыфікацыяй, то бок скасаваньнем наступстваў знаходжаньня нацыстаў ва ўладзе, недапушчэньнем адраджэньня нацысцкай ідэалёгіі і арганізацыяў. У 1955 годзе ФРН увайшла ў НАТО.

У 1969 годзе да ўлады прыйшлі сацыял-дэмакраты. Яны прызналі непарушнасьць пасьляваенных межаў, аслабілі надзвычайнае заканадаўства, правялі шэраг сацыяльных рэформаў. У гады кіраваньня фэдэральных канцлераў Вілі Бранта і Гельмута Шміта адбылося істотнае паляпшэньне стасункаў ФРН і СССР, што атрымала далейшае разьвіцьцё ў «палітыцы ».  зафіксавала непарушнасьць межаў, адмову ад тэрытарыяльных прэтэнзыяў і дэкляравала магчымасьць аб’яднаньня ФРН і НДР. Надалей сацыял-дэмакраты і хрысьціянскія дэмакраты чаргаваліся ва ўладзе.

У жніўні 1990 году між ФРН і НДР была падпісаная Дамова пра ўзьяднаньне Нямеччыны, якая прадугледжвала ліквідацыю НДР, яе далучэньне да ФРН з тэрытарыяльным пераўладкаваньнем паводле заходненямецкага ўзору і нямецкую еднасьць.

## Глядзіце таксама
* Усходняя Нямеччына
* Аб’яднаньне Нямеччыны
Усама бін Ладэн

**Усама бін Мухамад бін Авад бін Ладэн** () — заснавальнік ісламскай тэрарыстычнай арганізацыі «Аль-Каіда». 7 чэрвеня 1998 году Фэдэральнае бюро расьсьледаваньняў ЗША ўлучыла яго ў сьпіс 10 найбольш вышукваных зьбеглых злачынцаў. Дзяржаўны дэпартамэнт ЗША абвясьціў $25 млн узнагароды за зьвесткі, што прывялі б да яго злову. Яшчэ $2 млн вылучылі Міжнароднае аб’яднаньне авіяпілётаў і Аб’яднаньне паветранага транспарту Амэрыкі.

Нарадзіўся ў сям’і саудаўскага будаўнічага мільярдэра Мухамэда бін Ладэна ад ягонай 10-й жонкі. Быў 17-м з 52 яго дзяцей. У 1979 годзе скончыў факультэт эканомікі і мэнэджмэнту ўнівэрсытэту імя караля Абдэль Азіза ў Джыдзе (вобласьць Мэка). Пазьней заняўся будаўніцтвам ды браў удзел у мусульманскім супраціве савецкаму ўварваньню ў Аўганістан. У 1984 годзе сумесна з Абдулом Азамам заснаваў для падтрымкі паўстанцаў «Бюро паслуг» (Мактаб аль-Хідамат).

У 1989 годзе вярнуўся да сямейнага будаўнічага прадпрыемства ў Джыдзе, адкуль пачаў падтрымліваць апазыцыю ў Емэне ды самой Саудаўскай Арабіі. Пры гэтым выступіў супраць разьмяшчэньня амэрыканскага войска ў краіне пасьля ірацкага ўварваньня ў 1990 годзе ў Кувэйт. Калі ў выніку ў 1991 годзе ўрад выслаў яго з краіны, той перабраўся ў Судан, дзе праклаў па пустэльні 1200 кілямэтраў (1/4 агульнай працягласьці) дарогаў. Таксама заклаў у Хартуме найбуйнейшы ў Афрыцы фармацэўтычны завод і досьледны цэнтар пры ім. Адначасна займаўся гандлем нявольнікамі.

У 1993 годзе падтрымліваў самалійскіх паўстанцаў, што нападалі на міратворцаў ад Арганізацыі аб’яднаных нацыяў. З 1995 году падтрымліваў чачэнскіх паўстанцаў ды дасылаў супольнікаў «Аль-Каіды» на Паўночны Каўказ. У 1996 годзе заклікаў мусульманаў забіваць амэрыканскіх вайскоўцаў у Саудаўскай Арабіі ды Самалі. Празь месяц пасьля высылкі ў траўні 1996-га з Судану перабраўся ў Аўганістан. У 1998 годзе заклікаў мусульманаў забіваць амэрыканскіх грамадзянаў. Падазраваўся ў падрыхтоўцы падрываў амэрыканскіх амбасадаў у Найробі (Кенія) і ў Дар-эс-Саламе (Танзанія) 7 жніўня 1998 году, у выніку якіх загінула 213 чалавек і каля 5000 было паранена. Таксама падазраваўся ў падрыхтоўцы захопу 4 пасажырскіх самалётаў ды іх накіраваньня на будынкі Сусьветнага гандлёвага цэнтру (Нью-Ёрк) і Пэнтагону 11 верасьня 2001 году, у выніку чаго загінула 2993 чалавекі, у тым ліку 19 згоншчыкаў. У 2004 годзе ў відэазвароце пацьвердзіў свой удзел у падрыхтоўцы нападу ў 2001 годзе. З 2005 году хаваўся ў пакістанскім горадзе Абатабад (правінцыя Хайбэр-Пахтунхва).

Забіты амэрыканскімі вайскоўцамі 2 траўня 2011 году ў Пакістане.

Меў 5 жонак. З 17 сыноў двое — Хамза і Саад — маюць дачыненьне да «Аль-Каіды».

## Крыніцы

Катэгорыя:Тэрарысты
Бацька

**Бацька**,  **тата** — мужчына ў адносінах да сваіх дзяцей. (гл.таксама: Маці)

Паводле некаторых антрапалягаў, чалавек, усьведамляючы, як правіла, сваё бацькоўства, адрозьніваецца гэтым ад жывёлаў (тым больш вышэйшых прыматаў). Сьцьвярджэньні, паводле якіх некаторыя плямёны (у прыватнасьці, гэта сьцьвярджалася аб аўстралійскіх першабытнікаў ракі Талі) не ўяўляюць, «адкуль бяруцца дзеці» і/або не ўсьведамляюць бацькоўства канкрэтнага асобы (часта гэта зьвязвалі зь меркаваным інстытутам групавога шлюбу), сучаснай навукай не пацьвярджаюцца.

Кодэкс Напалеона ўвёў фармальную норму, паводле якой бацькам дзіцяці, народжанага замужняй жанчынай, лічыцца яе муж. У наш час для ўстанаўленьня бацькоўства можа прыцягвацца генэтычная экспэртыза.

Катэгорыя:Сям’я
Ўэйн Грэцкі

**Ўэйн Ду́глас Грэ́цкі** (; 26 студзеня 1961, Брэнтфард, Антарыё, Канада) — канадзкі хакеіст, цэнтральны нападнік. Адзін з самых вядомых спартоўцаў XX стагодзьдзя. У 1978—1988 гг. выступаў за клюб «Эдмантан Ойлерз», зь якім чатыры разы выйграваў Кубак Стэнлі. У Нацыянальнай хакейнай лізе, дзе Грэцкі атрымаў мянушку «Вялікі», ён усталяваў 61 рэкорд і неаднаразова заваёўваў індывідуальныя прызы Лігі (уключаючы 9 прызоў самому каштоўнаму гульцу і 10 — лепшаму бамбардзіру сэзону). Быў у ліку 5 спартоўцаў, якія запалілі агонь Алімпіяды-2010 у Ванкувэры. Увайшоў у сымбалічную зборную стагодзьдзя «Centennial All-Star Team» Міжнароднай фэдэрацыі хакею з шайбай.

## Крыніцы

Катэгорыя:Канадзкія хакеісты
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Антарыё
Катэгорыя:Уладальнікі Кубка Стэнлі
Катэгорыя:Уладальнікі трафэя Арта Роса
Бахчысарайскі раён (1923—2023)

**Бахчысара́йскі раён** (, ) — адзін з 14 раёнаў Аўтаномнай Рэспублікі Крым.

## Некаторыя населеныя пункты
* Айвова
* Арамат
* Араматнае
* Багата Ушчэліна
* Багатыр
* Баштанаўка
* Белакам’яна
* Берагава
* Бранскае
* Верхарычча
* Высокае
* Вялікае Садовае

## Славутасьці
* Мангуп-Кале

## Крыніцы
Сымонэ Баронэ

**Сымонэ Баронэ** (;  30 красавіка 1978 году, Начэра-Інфэрыёрэ, Італія) — былы італьянскі футбаліст. Гуляў за зборную Італіі й шматлікія італьянскія клюбы на пазыцыі паўабаронцы. Чэмпіён сьвету 2006 году.

## Дасягненьне
**Італія**:
* Чэмпіён сьвету: 2006

## Крыніцы

## Літаратура
* Руднік В. Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток: «Set-Print», 2006.

## Вонкавыя спасылкі
* Профіль на AIC football

Катэгорыя:Італьянскія футбалісты
Катэгорыя:Чэмпіёны сьвету па футболе
Аксамітная кніга

**Аксамітная кніга** — радаслоўная кніга найболей знатных баярскіх і дваранскіх родаў Расеі. Складзеная ў 1687 у сувязі з адменай месьніцтва (1682) і пасьля спыненьня складаньня разрадных кніг. У Аксамітную кнігу ўключаныя: «Гасудараў радасловец» 1555—1556, які складаецца пераважна з радаслоўных запісаў нашчадкаў Рурыкавічаў і Гедзімінавічаў (царскі, княжыя, баярскія роды), а таксама матэрыялы за другую палову XVI—XVII стагодзьдзяў з радаслоўных роспісаў, пададзеных прадстаўнікамі гэтых родаў у 1682—1687.

Катэгорыя:Расейская імпэрыя
Газэль-доркас

**Газэль-доркас** (*Gazella dorcas*) — невялікая газэль, важыць усяго 20 кг. Ейны арэал ахоплівае Паўночную Афрыку, Ізраіль, Лібан, Ярданію, Сырыю, Ірак, захад Саудаўскай Арабіі і Емэн.

Газэль-доркас жыве ў пустэльні і, дзякуючы сваёй афарбоўцы пясчанага колеру, ідэальна замасаваная. Ніжні бок цела белы, бакі зьлёгку чырванаватыя. Яна можа наогул нічога ня піць, бо ўсю патрэбу ў вадкасьці ў стане пакрываць за кошт расы на расьлінах, якімі яна сілкуецца, а таксама за кошт вадазапасьлівых расьлінаў, якія растуць у пустэльні.

## Этымалёгія
Доркас ёсьць грэцкім словам, якое значыць газэль. Уласна слова газэль паходзіць ад арабскага ghazal.

Катэгорыя:Жывёлы
Шпіянаж

**Шпіянаж** — супрацьпраўная разьведвальная дзейнасьць органаў (іх агентаў) замежных дзяржаваў, што, як правіла, прадугледжвае выкраданьне афіцыйна засакрэчанай інфармацыі (дзяржаўнай таямніцы) спэцслужбамі недружалюбных дзяржаваў.

## Пашыранасьць
У сакавіку 2011 году кіраўнік   у справаздачы аб контравыведцы за 2010 г. заявіў аб выяўленьні каля 300 нявыдадзеных выведнікаў (15%) сярод амаль 2000 акрэдытаваных замежных дыпляматаў.

## Крыніцы

Катэгорыя:Злачынствы
Катэгорыя:Выведка
Амбруаз Парэ

**Амбруаз Парэ** () (каля. 1510, Бур-Эрсан, каля Лаваль, Францыя — 20 сьнежня 1590, Парыж) — францускі хірург, які лічыцца адным з бацькоў сучаснай мэдыцыны.

Парэ быў прыдворным хірургам пры каралях Генрыху II, Францыску II, Карле IX і Генрыху III. Парэ належыць шэраг інавацый у галіне лячэньня ран, а таксама вынаходзтва і ўдасканаленьне хірургічных інструмэнтаў і пратэзаў. Увёў захоп крывацечных судзінаў інструмэнтамі і іх лігатуру, стварыў вучэньне аб агнястрэльных ранах і даказаў, што яны адносяцца да групы выцятых, а не атручаных ранаў, адмовіўся ад барбарскіх мэтадаў іх лячэньня (заліваньня ран кіпячым алеем).

## Літаратура
* M. Broussais: Ambroise Paré, sa vie, son œuvre. Paris, 1900.
* Paule Dumaître: Ambroise Paré, chirurgien de quatre rois de France; Paris, Perrin, 1986.
* Ambroise Paré : stratégie professionnelle et périple intellectuel, Actes réunis par A.-M. Moulin, Laval, 1991.
* Ambroise Paré (1510—1590) : Écriture et pratique de la science à la Renaissance, Actes réunis par É. Berriot-Salvadore, Paris, Champion, 2004.
* Jean-Pierre Poirier: Ambroise Paré, Un urgentiste au XVIe siècle, Pygmalion, 2005, (ISBN 2-7564-0007-6)
* Jean-Michel Delacomptée: Ambroise Paré. la main savante, Gallimard, 2007, ISBN 2-07-077965-3

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Хірургі
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Францыі
Катэгорыя:Памерлі 20 сьнежня
Катэгорыя:Памерлі ў 1590 годзе
Катэгорыя:Памерлі ў Парыжы
Шкарлятына

**Шкарлятына** — інфэкцыйная хвароба, выкліканая звычайна бэта-гемалітным стрэптакокам групы А (*Streptococcus pyogenes*). Выяўляецца дробнакропкавым сыпам, ліхаманкай, агульнай інтаксікацыяй, ангінай. Заражэньне адбываецца ад хворых паветрана-кропельным шляхам (пры кашлю, чханьне, размове), а таксама праз прадметы ўжытку (посуд, цацкі, бялізну). Асабліва небясьпечныя хворыя як крыніцы інфэкцыі ў першыя дні хваробы.

Катэгорыя:Інфэкцыйныя захворваньні
Танзіліт

**Танзіліт** (*ангіна*;  — сьціскаю, заціскаю, душу) — вострае інфэкцыйнае захворваньне, для якога характэрна запаленьне лімфоідных утварэньняў каляглытачнага кольца (Пірагова-Вальдэйра), часьцей за ўсё — паднябенных міндалінаў (у прастамоўі «гланды» — разьмешчаны па бакох ўваходу ў горла і добра бачныя, калі зазірнуць у адкрыты рот). Найчасьцей выклікаецца заражэньнем бэта-гемалітычным стрэптакокам групы А ад хворага чалавека праз кашаль, чых, агульныя посуд, бялізну і ручнік. Ускладненьне хваробы пашкоджвае сэрца і суставы (рэўматызм), выклікае запаленьне нырак (піеланэфрыт), утварэньне гнайніка (паратанзілярны абсцэс) за міндалінай і спыненьне дыханьня праз звужэньне прасьвету глоткі, што ўяўляе сьмяротную пагрозу.

## Папярэджаньне
Хваробу прадухіляе ўстойлівы расклад харчаваньня, загартоўваньне горла паласканьнем прахалоднай вадой, своечасовае лячэньне карыесу зубоў і выдаленьне адэноідаў пры ўскладненьні вольнага дыханьня праз нос.

## Чыньнікі
Заражэньню спрыяе карыес, пашкоджаньне дзяснаў і міндалінаў, насмарк, пераахаладжэньне, пераграваньне, запыленасьць паветра і паленьне.

## Праявы
Хвароба пачынаецца паколваньнем у сэрцы, суставах і паясьніцы, павышэньнем тэмпэратуры да +37&nbsp;°C. Адсюль павышаная стамляльнасьць, ранішняя слабасьць, неспакойны сон і адсутнасьць апэтыту. Пры далейшым павышэньні тэмпэратуры адзначаецца боль пры глытаньні, сухое горла шчыміць, цела праймаюць дрыжыкі. Адчуваецца боль у павялічаных лімфатычных вузлах шыі. Гланды набухаюць і набываюць ярка-чырвонае адценьне. На фалікулах міндалінаў узьнікае гнойны налёт або нагнаеньне ў выглядзе жаўтаватых пухіркоў.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Інфэкцыйныя захворваньні
Дэйвід Лівінгстан

**Дэйвід Лівінгстан** ці **Дэйвід Лівінгстоўн** () (19 сакавіка 1813 — 1 траўня 1873) — шатляндзкі місіянэр, выбітны дасьледчык Афрыкі. Скончыў унівэрсытэт Глазга. Памер ад малярыі. Пахаваны ў Ўэстмінстэрскім абацтве.

## Вонкавыя спасылкі
* Біяграфія

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Шатляндыі
Катэгорыя:Пахаваныя ў Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Дасьледнікі Афрыкі
Давід Сарноў

**Даві́д Сарно́ў** (па-ангельску: *David Sarnoff*; 27 лютага 1891 — 12 сьнежня 1971) — амэрыканскі сувязіст і бізнэсмен беларускага габрэйскага пахожданьня, адзін з заснавальнікаў радыё і тэлевяшчаньня ў ЗША.

## Біяграфія
Нарадзіўся ў мястэчку Вузьляны Ігуменскага павету Менскай губэрні (цяпер вёска Вузьляны Пухавіцкага раёну Менскай вобласьці) у жыдоўскай сям’і Абрама й Ліі Сарновых. У 1900 годзе Давід Сарноў эмігрыраваў у ЗША. 

З 1906 году працаваў у «Кампаніі бесправаднога тэлеграфа Марконі» (Нью-Ёрк). 14 красавіка 1912 году прыняў радыётэлеграму аб крушэньні лайнэру «Тытанік» і трое сутак падтрымліваў сувязь з выратавальнікамі. 

З 1919 году працаваў у Радыёвяшчальнай карпарацыі Амэрыкі (RCA), з 1922 году — віцэпрэзыдэнтам, з 1930 году — прэзыдэнтам, у 1947-1970 гадах — старшынёй рады дырэктараў. У 1926 годзе заснаваў Нацыянальную радыёвяшчальную кампанію (NBC). 3 пачатку 20-ых гадоў з’яўляўся дарадцай 10 прэзыдэнтаў ЗША. 
 
Давід Сарноў арганізаваў рэгулярнае тэлевяшчаньне ў ЗША (з 1939 году). Пад яго кіраўніцтвам створаная сыстэма каляровага тэлебачаньня, сумяшчальная з чорна-белай (1949), зроблены запіс тэлеперадачы на магнітную відэастужку (1956), зьняты першы тэлевізійны мастацкі фільм (1964). 

Удзельнічаў у стварэньні сыстэмаў касьмічнай сувязі, кампутэрызацыі ЗША. Міжнародны інстытут інжынэраў-электрыкаў заснаваў прэмію яго імя за дасягненьні ў галіне электронікі (1959). 

Давід Сарноў з’яўляўся ганаровым доктарам Калюмбійскага, Нью-Ёрскага й іншых унівэрсытэтаў, брыгадным генэралам (1944).
## Вонкавыя спасылкі
* Біяграфія Давіда Сарнова Мар'іна Горка on-line

Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1891 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся 27 лютага
Катэгорыя:Памерлі ў 1971 годзе
Катэгорыя:Памерлі 12 сьнежня
Катэгорыя:Беларускія жыды
Сын

**Сын** — мужчынскае патомства; хлопчык, чалавек ці жывёла мужчынскага полу ў адносінах да бацькоў. Жаночы эквівалент — дачка.

## Сацыяльныя пытаньні ў дачыненьні да сыноў
У многіх даіндустрыяльных грамадзтвах і ў некаторых сучасных краінах з аграрнай эканомікай сыны, а не дачкі, мелі вялікае значэньне і да гэтага часу маюць, таму што мужчыны маюць там больш высокі сацыяльны статус, мужчыны былі фізычна мацнейшыя і маглі выконваць задачы сельскай гаспадаркі больш эфэктыўна.

У Кітаі, у мэтах устараненьня хуткага росту насельніцтва, дзейнічае «Палітыка аднаго дзіцяці». Афіцыйныя справаздачы нараджэньня паказалі рост нараджальнасьці мужчынаў. Гэта было абумоўлена шэрагам фактараў, у тым ліку незаконнай практыкай выбарачных паводле полу абортаў і шырока распаўсюджанай практыцы ўтойваньня справаздачнасьці нараджэньня дзяўчынак.

У некаторых краінах прынятая практыка першародзтва — сыны маюць права на спадчыну перад дочкамі.

## Брат
Брат — мужчына, кожны з сыноў у адносінах к іншым дзецям ад тых жа бацькоў.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Сям’я
Дзед

[міні|Дзед ([Віктар Швед) зь дзецьмі. Польшча, 2000-ыя гады.]]
**Дзед**, **дзядуля** — родзіч унука, унучкі па любой лініі роднасьці (матчынай або бацькоўскай), які зьяўляецца бацькам маці або бацькі. Ва ўнукаў і ўнучак два дзяды: бацька бацькі і бацька маці. У недалёкім мінулым гэтае слова мела дакладнае сэнсавае значэньне — памерлы бацька бацькі або маці. Жывога называлі — дзід. Таксама дзедам звычайна называюць любога пажылога мужчыну.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Сям’я
Крыштап Весялоўскі

**Крыштап Весялоўскі** (? — 19 красавіка 1637) — дзяржаўны дзяяч Вялікага Княства Літоўскага. Падстолі (1600—1604), стольнік (1604—1620) і крайчы вялікі літоўскі (1620—1622), маршалак надворны літоўскі (1622—1635) і вялікі літоўскі (з 1635).

Трымаў Мельніцкае, Тыкоцінскае і Сураскае староствы, адміністратар Гарадзенскай эканоміі.

## Біяграфія
Прадстаўнік шляхецкага роду Весялоўскіх гербу «Агончык» зьменены, сын Пятра, таксама маршалка вялікага літоўскага, і Соф’і зь Любамірскіх.

Яшчэ пры жыці бацкі пры падтрымцы Жыгімона Вазы атрымаў стараства Тыкоцінскае пад Кракавам.  А потым трымаў стараствы: мельніцкае, сураскае, эканомію гарадзенскую. Займаў шэраг дзяржаўных пасадаў, у тым ліку цівуна віленскага, гараднічага гарадзенскага і лясьнічага новагародзкага. Неаднаразова абіраўся паслом на соймы, іхны маршалак у 1609 і 1618 роках.

Удзельнічаў у войнах з Масковіяй, Швэцыяй і Турэччынай. Браў удзел у выправе на Швэцыю ў 1598 року, у часе якой ягоны карабель пацярпеў крушэньне.

Прыхільнік Жыгімонта Вазы, у часе Зэбжыдоўскага рокашу (1606—1609) актыўна яго падтрымліваў. Сойм 1620 року прызначыў яго камісарам для разьмежаваньня Падляскага і Берасьцейскага ваяводзтваў.

Пасьля сьмерці адзінай малалетняй дачкі ахвяраваў свае беластоцкія маёнткі на фундавацыю замка ў Тыкоціне (Польшча) кляштара брыгітак у Горадні, а таксам касьцёлы ў Луньне, Квасах, Завадарах і інш. Заснаваў шпіталь для жаўнераў у Тыкоціне.

У шлюбе з Аляксандрай Марыянай Сабескай дзяцей ня меў, выхоўваў прыёмную дачку і сваячка Грызэльду з Вадынскіх (жонка Яна Станіслава Сапегі, захаваўся ейны партрэт).

## Крыніцы і заўвагі

## Літаратура
* 

Крыштап
Катэгорыя:Крайчыя вялікія літоўскія
Катэгорыя:Падстоліі вялікія літоўскія
Катэгорыя:Стольнікі вялікія літоўскія
Катэгорыя:Памерлі 19 красавіка
Катэгорыя:Памерлі ў 1637 годзе
Макееўка

**Маке́еўка** (; у 1920—1931 гадах — *Дзьмітрыеўск*) — места (з 1925 году) абласнога значэньня ў Данецкай вобласьці Ўкраіны. Разьмешчанае ў паўднёва-ўсходняй частцы Ўкраіны.

## Адміністрацыйны падзел
Макееўка фактычна зьяўляецца местам-спадарожнікам Данецку і амаль зь ім зьлілася. Уваходзіць у Данецкую аглямэрацыю. Як і большасьць шахтарскіх данбаскіх местаў, уяўляе сабой канглямэрат асобных паселішчаў, што зьліваюцца адзін з адным месцамі.

5 адміністрацыйных раёнаў:
# Гарняцкі,
# Кіраўскі,
# Савецкі,
# Цэнтральна-мескі,
# Чырвонагвардзейскі.

## Насельніцтва
У месьце пражывае больш як 100 нацыянальнасьцяў, большасьць зь іх — расейцы (каля 50%), украінцы (больш за 46%), беларусы, татары (1%).

## Вуліцы Макееўкі
Адрасная сыстэма места зьяўляецца надзвычай складанай і заблытанай. Так, у розных частках места існуюць 157 параў вуліцаў з аднолькавай назвай (напрыклад, вул. Франко ў Цэнтральнагарадзкім і вул. Франко ў Гарняцкім раёне), 65 назваў вуліцаў паўтараюцца тройчы, 12 — чатыры разы, 8 — 5 разоў. Вуліца Кастрычніцкая існуе ў шасьці месцах, вул. Стэпавая — у васьмі, прычым 5 разоў яна сустракаецца ў розных частках аднаго Савецкага раёну.

Блытаніны ў адраснай сыстэме дадае паўсюдны паўтор ня толькі вуліцаў, але й нумароў дамоў на адной вуліцы (ёсьць, напрыклад, 3 дамы № 2 на вуліцы Ўсьпенскага ў розных яе частках). Спэцыфіку дапаўняе наяўнасьць нумараваных праездаў у пэўных вуліцаў (напрыклад, вул. Альхоўская, завулак 13, дом 32). Акрамя таго, часам дамы, разьмешчаныя ў завулках бліжэй да вуліцы Паркавай, могуць мець адрэсу «вул. Паркавая, завулак 13, дом 32», бліжэй да вул. Луначарскага — «вул. Луначарскага, завулак 13, дом 32», а бліжэй да вул. Ярашэнкі — «вул. Ярашэнкі, завулак 13, дом 32».

Хаос прыдаюць таксама розныя адносіны да вуліцаў дамоў, разьмешчаных побач, але маючых розную колькасьць паверхаў: так, сярод мікрараёну Цэнтральны сустракаюцца хаты з адрэсамі «вул. Блюхера», «вул. Пятроўскага», «вул. Кармелюка» і іншыя, частка з гэтых вуліцаў маюць у цяперашні час па 1 хаце (са зьяўленьнем новых мікрараёнаў вуліцы фактычна перасталі існаваць).

Вуліцы таксама даволі часта пераймяноўваюцца: напрыклад, на дзьвюх мапах, выдадзеных з розьніцай у 9 гадоў, у некаторых паселішчах да 80% падпісаных вуліцаў маюць абсалютна розныя назвы.

## Асобы
* Сяргей Круцікаў — расейскі музыка, вядомы пад псэўданімам Міхей

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Афіцыйная бачына Макееўскай мескай рады, ваканаўчага камітэту, мескага старшыні
* Макееўка на інфармацыйным партале Данецкай вобласьці
* Гісторыя Макееўкі

Катэгорыя:Гарады Данецкай вобласьці
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1690 годзе
Цёця

**Цётка**, таксама **цёця** — сястра бацькі або маці, а таксама жонка дзядзькі. Іншымі словамі, цётка — жанчына па адносінах да дзяцей свайго брата або сястры, а таксама да дзяцей брата або сястры свайго мужа.

Адваротнае стаўленьне — пляменьнік і пляменьніца, гэта значыць калі жанчына прыходзіцца камусьці цёткай, то тыя, у сваю чаргу, прыпадаюць ёй пляменьнікамі і пляменьніцамі.

Калі хочуць падкрэсьліць роднасную сувязь, то звычайна робяць ўдакладненьне тыпу: мая родная цётка. Гэта кажа аб тым, што жанчына, якая прыходзіцца цёткай, зьяўляецца або сястрой бацькі, або сястрой маці, што выключае жонку дзядзькі. Гэта справядліва і ў адносінах да больш далёкай роднасьці: мая стрыечная і мая траюрадная цётка.

Слова можа называць усякую дарослую жанчыну і быць зваротам (цёця, цётухна, цётачка).

## Крыніцы

## Літаратура

Катэгорыя:Сям’я
Катэгорыя:Сваяцкія адносіны
Дзядзька

**Дзядзька** — брат бацькі (дзядзька па бацьку) або маці (дзядзька па маці), а таксама муж цёткі. Іншымі словамі, дзядзька — мужчына ў адносінах да дзяцей свайго брата або сястры, а таксама да дзяцей брата або сястры сваёй жонкі. Адваротнае стаўленьне — родныя пляменьнік і пляменьніца, гэта значыць калі мужчына прыходзіцца камусьці дзядзькам, то тыя, у сваю чаргу, прыпадаюць яму пляменьнікамі або пляменьніца.

Стрыечны дзядзька — стрыечны брат бацькі або маці або муж стрыечнай цёткі. Зваротныя адносіны, адпаведна, — стрыечныя пляменьнікі і пляменьніцы.

Катэгорыя:Сям’я
Сяброўства

**Сябро́ўства** — бескарысьлівыя асабістыя ўзаемаадносіны паміж людзьмі, заснаваныя на даверы, шчырасьці, узаемных сымпатыях, агульных інтарэсах і захапленьні. Абавязковымі прыкметамі дружбы зьяўляюцца давер і цярпеньне. Людзей, звязаных паміж сабой сяброўствам, называюць **сябрамі**.
Канкубіна

**Канкубіна** — у старажытнасьці: жанчына, якая жыве з мужчынам у адкрытай, несхаванай і звычайна працяглай сэксуальнай сувязі. У адрозьненьне ад шматжонства, яна і народжаныя ад такой сувязі дзеці ня мелі права на спадчыну бацькі. Другое адрозьненьне — адсутнасьць вясельнай цырымоніі і адсутнасьць прэтэнзій мужчыны ў выпадку, калі жанчына-канкубіна сыдзе да іншага.

## Рымскае права
У рымскім праве пастаяннае (не выпадковае) дазволенае законам сужыцьцё мужчыны і жанчыны. Канкубіна не падзяляла сацыяльнага становішча мужа. Акрамя таго, мужчына ў рэспубліканскую эпоху мог складацца і ў законным шлюбе, і ў канкубінаце (з рознымі жанчынамі).

Катэгорыя:Сям’я
Катэгорыя:Наложніцы