Сураж (Польшча)

**Сураж** () — места у Польшчы, на рацэ Нарве. Цэнтар меска-сельскай гміны Беластоцкага павету Падляскага ваяводзтва. Насельніцтва на 2018 год — 992 чалавекі.

Сураж Падляскі — магдэбурскае места гістарычнага Падляшша, старажытны замак Вялікага Княства Літоўскага, на этнічнай тэрыторыі беларусаў.

## Гісторыя

### Паміж Вялікім Княствам Літоўскім і Каралеўствам Польскім
Паводле летапісных зьвестак, сын Міндоўга Эрдзівіл у час выправы на яцьвягаў у 1241 годзе знайшоў тут разбураны татарамі замак, які загадаў адбудаваць і засяліць. Потым Сураж належаў вялікаму князю Гедзіміну, яго сыну Кейстуту, а пазьней Вітаўту. У 1392 годзе крыжакі захапілі замак, аднак неўзабаве яго вызваліў Ягайла. 16 верасьня 1445 году кароль і вялікі князь Казімер надаў Суражу Магдэбурскае права. Перад 1560 годам у месьце дзеялі цэрквы Сьвятога Спаса, Сьвятога Яна і Сьвятых Пятра і Паўла.

У 1569 годзе згодна з умовамі Люблінскай уніі Сураж перайшоў да Каралеўства Польскага. На пячатцы 1582 году фіксуецца мескі герб: «*у блакітным полі залаты карп*». У 1590 годзе тут заснавалі арыянскі збор (існаваў да 1612 году). У Паўночную вайну швэдзкія войскі зьнішчылі замак у Суражы. На 1775 год у месьце было 99 будынкаў.

### Пад уладай Прусіі і Расейскай імпэрыі
У выніку трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай (1795 год) Сураж апынуўся ў складзе Прусіі, з 1807 году — у складзе Расейскае імпэрыі, у Беластоцкім павеце Беластоцкай вобласьці (з 1842 году ў Гарадзенскай губэрні). За часамі нацыянальна-вызвольнага паўстаньня (1863—1864) у ноч з 22 на 23 студзеня 1863 году мястэчка на пэўны час вызвалілі з-пад расейскага панаваньня. Па здушэньні паўстаньня расейскія ўлады збудавалі ў Суражы мураваную царкву-мураўёўку. На 1867 год у мястэчку было 176 драўляных жылых дамоў, дзеялі 3 царквы (1 мураваная), 2 касьцёлы (1 мураваны), каталіцкая капліца і 7 юдэйскіх малітоўных дамоў, працавалі 2 крамы. 6 лютага 1875 году зьявіўся праект расейскага гербу Суражу.

За часамі Першай сусьветнай вайны ў 1915 годзе Сураж занялі войскі Нямецкай імпэрыі.

### Найноўшы час
25 сакавіка 1918 году згодна з Трэцяй Устаўной граматай Сураж абвяшчаўся часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 году ў адпаведнасьці з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі ён увайшоў у склад Беларускай ССР. Згодна з Рыскай мірнай дамовай 1921 году мястэчка апынулася ў складзе міжваеннай Польскай Рэспублікі. У гэты час тут было 206 жылых дамоў.

З пачаткам Другой сусьветнай вайны 15 верасьня 1939 году Сураж акупавалі войскі Трэцяга Райху, але праз тыдзень мястэчка перадалі СССР згодна з пактам Молатава-Рыбэнтропа. У лістападзе 1939 году Сураж увайшоў у склад БССР, у Беластоцкі раён Беластоцкай вобласьці. З чэрвеня 1941 да ліпеня 1944 году мястэчка зноў знаходзілася пад акупацыяй нацысцкай Нямеччыны. 16 жніўня 1945 году ўлады СССР перадалі Сураж Польскай Народнай Рэспубліцы. У 1975—1998 гадох места ўваходзіла ў склад Беластоцкага ваяводзтва.

## Насельніцтва
### Дэмаграфія
* **XIX стагодзьдзе**: 1867 год — 1475 чал. (739 муж. і 736 жан.), зь іх 1035 каталікоў і 322 юдэі; 1878 год — 1119 чал. (522 муж. і 597 жан.), зь іх 871 каталік, 30 праваслаўных і 218 юдэяў
* **XX стагодзьдзе**: 1921 год — 1180 чал., зь іх паводле веры 1048 каталікоў, 7 праваслаўных, 5 эвангелістаў і 120 юдэяў; паводле нацыянальнасьці (згодна з афіцыйнай польскай статыстыкай) 1112 палякаў, 2 беларусы і 66 жыдоў 
* **XXI стагодзьдзе**: 2006 год — 983 чал.; 2018 год — 992 чал.

## Турыстычная інфармацыя
### Інфраструктура
У Суражы працуе прыватны Археалягічны музэй Літвінчука.

### Славутасьці
* Забудова гістарычная з двума Рынкамі (XIX — пачатак XX ст.; фрагмэнты)
* Гарадзішча «Гара каралевы Боны»
* Гарадзішча «Астравок» у Завыках
* Касьцёл Божага Цела (1873)
* Могілкі: каталіцкія пры касьцёле; праваслаўныя з капліцай у Завыках; юдэйскія (кіркут, 1865)
* Помнік паўстанцам 1863 году на вуліцы Закасьцельнай

### Страчаная спадчына
* Замак (XV або XVI ст.)
* Сынагога (1917)
* Царква Сьвятога Спаса 
* Царква Сьвятога Спаса (2-я палова XIX ст.; мураўёўка)
* Царква Сьвятых Пятра і Паўла

## Асобы
* Антоні Яблонскі — жаўнер, які ўсталяваў польскі сьцяг у 1945 годзе на Калёне перамогі ў Бэрліне

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 
* Sokół M., Wróbel W. Kościół i paraﬁa pw. Bożego Ciała w Surażu. Monograﬁa historyczna do 1939 r. — Suraż, 2010.
* Staﬁński A. Z przeszłości Suraża. — Białystok, 1937.

## Вонкавыя спасылкі
* 


Катэгорыя:Беластоцкі павет