open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Віленскі кніжны кірмаш

**Віленскі кніжны кірмаш** — найбольшы ў краінах Прыбалтыкі кніжны кірмаш, заснаваны ў 1999 годзе. Праводзіцца штогод у Летувіскім цэнтры выставаў і зьездаў (ЛетЭкспа), звычайна ў лютым. У 2016 г. 330 удзельнікаў з 9 краінаў занялі сваімі стэндамі 1,5 га і прыцягнулі 67 820 наведнікаў.

## Беларусь
У 2012 г. выдавецтвы Беларусі былі найбольш шматлікімі замежнымі ўдзельнікамі выставы. Ад Беларусі ў кірмашы ўдзельнічалі Міністэрства інфармацыі Рэспублікі Беларусь і 14 выдавецтваў і друкарняў Беларусі: «Беларусь», «Літаратура і мастацтва», «Мастацкая літаратура» і «Народная асьвета». На Віленскім кніжным кірмашы паказалі 5 беларускіх энцыкляпэдыяў: трохтомнік «Вялікае Княства Літоўскае» (2005, 2010 гг.), «Археалёгія Беларусі» (2009 г.), 8-томнік «Гарады і вёскі Беларусі» (2004—2011 гг.), «Прырода Беларусі» і «Рэгіёны Беларусі». Выставу наведалі звыш 60 тыс. чалавек.

## Крыніцы

Катэгорыя:Культура Вільні
Катэгорыя:Кірмашы
Катэгорыя:Міжнародныя выставы
Катэгорыя:Выдавецкая справа
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1999 годзе
Разэнборскі замак

**Разэнбо́рскі за́мак** () — рэнэсансны замак у Капэнгагене (Данія), пабудаваны ў пачатку XVII стагодзьдзя як лецішча караля Крыстыяна IV.

## Мінуўшчына
Будаўніцтва скончылася ў 1624 року, да 1710 замак быў каралеўскай рэзыдэнцыяй, пасьля караляваньня Фрэдэрыка IV цырымоніі ў ім адбываліся толькі двойчы: у сувязі з пажарам у Крыстыянсборскім палацы 1794 року і ў часе нападу брытанцаў на Капэнгаген у 1801.

## Архітэктура
Разьмешчаная на трэцім паверсе Даўгая заля была скончаная ў 1624 року і пачаткова прызначалася для баляваньня. Пазьней стала выкарыстоўвацца каралём для прыёму візытаў і бяседаў. З другой паловы XIX стагодзьдзя вядомая пад назовам «Рыцарскае залі».

Крыстыян V часткова мадэрнізававаў залю і зьмясьціў дванаццаць габэленаў зь перамогамі ў Сконскай вайне. Цяперашняя атынкаваная столя паходзіць з пачатку XVIII стагодзьдзя, на ёй выяўлены герб Даніі, а паабапал разьмешчаныя ордэны Слана і Данэброга. Бакавыя рэльефы адлюстроўваюць гістарычныя падзеі ад першых гадоў караляваньня Фрэдэрыка IV, сярод якіх вызваленьне прыгонных, заснаваньне драгунаў і рушаньня.

## Зборы
З 1838 року Разэнборскі замак адкрыты для наведваньняў і агляду каралеўскіх збораў ад канца XVI да XIX стагодзьдзя.

Асаблівую цікавасьць для турыстаў уяўляе скарбніца з каралеўскімі каштоўнымі камянямі і , тут жа захоўваюцца і каранацыйны дыван, і троннае крэсла.

Вакол замку разьбіты Каралеўскі сад, таксама вядомы як «Разэнборскі замкавы сад». Гэта найстарэйшы каралеўскі сад Даніі, аздоблены ў рэнэсансным стылі Крыстыянам IV неўзабаве пасьля пабудовы замку. Сады наведваюць, акрамя мясцовых жыхароў, каля 2,5 мільёнаў турыстаў штогод.

## Глядзіце таксама
* Сьпіс замкаў і палацаў Даніі

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйная бачына
* Гісторыя Разэнбэрскага замка

Катэгорыя:Зьявіліся ў 1624 годзе
Катэгорыя:Замкі Даніі
Катэгорыя:Музэі Капэнгагену
Катэгорыя:Рэнэсансныя збудаваньні Даніі
Катэгорыя:Каралеўскія рэзыдэнцыі Даніі
Катэгорыя:Славутасьці Капэнгагену
Нацыянальны музэй Даніі

**Нацыянальны музэй Даніі** () — найбольшы ў Даніі музэй па гісторыі культуры, які знаходзіцца ў Капэнгагене. У эскпазыцыі — аб’екты з усяго сьвету ад Грэнляндыі да Паўднёвай Амэрыкі.

## Экспазыцыя
Музэй апавядае пра гісторыю Даніі пачынаючы ад ледніковага пэрыяду і вікінгаў, прадстаўляе рэлігійныя творы Сярэднявечча, калі царква займала значнае месца ў грамадзтве. У музэі сабраная найбольшая ў Даніі калекцыя экспанатаў са старажытнай Грэцыі і Рыму, Блізкага Ўсходу і Эгіпту.

Частка экспазыцыі прысьвечаная побыту данцаў, штодзённаму жыцьцю і сьвятам, гісторыі нацыі і дзяржавы з 1560 року.

## Вонкавыя спасылкі

* Афіцыйная бачына

Катэгорыя:Археалягічныя музэі Даніі
Катэгорыя:Гістарычныя музэі Даніі
Катэгорыя:Нацыянальныя музэі
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1819 годзе
Катэгорыя:Музэі Капэнгагену
Катэгорыя:Збудаваньні стылю ракако Даніі
Вуліца 3 верасьня (Менск)

**Ву́ліца 3 Ве́расьня** — вуліца ў Фрунзэнскім раёне Менску. Названая ў гонар перамогі СССР у вайне зь Японіяй.

## Крыніцы

Катэгорыя:Фрунзэнскі раён (Менск)
Катэгорыя:Вуліцы Менску
Слаўкаў-у-Брна

**Слаўкаў-у-Брна** () — места ў Вышкаўскай акрузе Паўднёвамараўскага краю Чэхіі.

Насельніцтва — 6564 чалавекі (2016), плошча — 14,95 км².

У 1805 року ля Слаўкава-ў-Брна адбылася адна з найвялікшых бітваў Напалеонаўскіх войнаў — Бітва пад Аўстэрліцам.

## Мінуўшчына
Першыя пісьмовыя згадкі пра Аўстэрліц датаваныя 1237 рокам, калі Тэўтонскі ордэн збудаваў тут умацаваны кляштар, рэшткі якога засталіся ў скляпеньнях Аўстэрліцкага палацу. Назва *Слаўкаў* упершыню сустракаецца ў 1361 року. Кароль Вацлаў IV надаў Аўстэрліцу статус места і герб.

Пасьля паразы тэўтонцаў у бітве пад Дуброўнай (1410) места пераходзіла ва ўласнасьць магнатаў, пакуль у 1509 року на больш як чатыры стагодзьдзі не апынулася ва ўладаньні мясцовых шляхцічаў Каўніцаў.

У 1805 року ля Аўстэрліцу адбылася адна з найвялікшых бітваў Напалеонаўскіх войнаў.

Па сканчэньні Другой сусьветнай вайны этнічныя нямецкія жыхары былі выгнаныя.

## Турыстычная інфармацыя
* Барокавы Слаўкаўскі замак мае 115 пакояў і францускі сад. Тут 2 сьнежня 1805 року было падпісанае замірэньне паміж Аўстрыяй і Францыяй пасьля Аўстэрліцкай бітвы.
* Рэнэсансная ратуша і сядзіба на цэнтральным рынку. Захаваліся рэшткі старога места.
* Касьцёл Уваскрасеньня Гасподняга (на цэнтральнай плошчы, 1786—1789).
* Касьцёл Яна Хрысьціцеля (на могілках) з грабніцай роду Каўніцаў.
* Капліца сьв. Урбана (1712, перабудаваная ў 1858—1861).
* Сынагога (1858).

## Месты-пабрацімы
*  Паг, Харватыя
*  Дарнэ, Францыя
*  Аўстэрліц, Нідэрлянды
*  Горн, Аўстрыя
*  Слаўкаў, Польшча

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйная бачына
* Слаўкаўскі замак

Катэгорыя:Гарады Паўднёвамараўскага краю‎
Катэгорыя:Вышкаўская акруга
Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XIII стагодзьдзі
Шэльма 1

**«Шэльма 1»** (інш. пераклады: , , , ) — амэрыканская эпічная касьмічная опэра 2016 року рэжысэра Гарэта Эдўардса. У ролях здымаліся Фэлісіці Джоўнз, Дыега Луна, Бэн Мэндэльсон, Доні Ен, Мадс Мікельсэн, Алан Тудык, Цзянь Вэнь і Форэст Ўітакер.

Поўная назва фільму (з падзагалоўкам) — «Шэльма 1: аповед пра Зорныя войны» (анг. Rogue One: A Star Wars Story). «Шэльма 1» — першы фільм з сэрыі «Анталёгіі „Зорных войнаў“», падзеі ў якой разьвіваюцца непасрэдна перад «Новай надзеяй», — і апавядае пра купку паўстанцаў-шпегаў, якія спрабуюць выкрасьці рысункі новай супэрзброі Галяктычнай імпэрыі — Зоркі сьмерці.

## Сюжэт
Пасьля заснаваньня Галяктычнай імпэрыі Паўстанцкі альянс наймае Джын Эрса (Фэлісіці Джоўнз) дзеля супрацоўніцтва (Дыега Луна) у выкраданьні плянаў новай супэрзброі Імпэрыі Зоркі сьмерці.

## У ролях
* Фэлісіці Джоўнз — Джын Эрса
* Дыега Луна — Касіян Андар, афіцэр паўстанцкай выведкі
* Бэн Мэндэльсон — Орсан Крэнік, кіраўнік навуковага аддзелу перадавых узбраеньняў імпэрскага войска
* Доні Ен — Чырут Імвэ, ваяр
* Мадс Мікельсэн — Гален Эрса, Джынін бацька
* Алан Тудык — K-2SO, захоплены паўстанцамі імпэрскі дроід, якому ачысьцілі памяць
* Цзянь Вэнь — Бэйз Малбус, забойца-найміт
* Форэст Ўітакер — Со Герэра, вэтэран Войнаў клёнаў

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйная бачына
* 
* Allmovie
* Rotten tomatoes
* Mojo

Катэгорыя:Фільмы 2016 году
Катэгорыя:Фільмы на ангельскай мове
Катэгорыя:Фільмы ў 3D
Катэгорыя:Баевікі-трылеры
Катэгорыя:Прыгодніцкія фільмы
Катэгорыя:Фільмы пра «Зорныя войны»
Катэгорыя:Ваенныя фільмы
Катэгорыя:Фільмы IMAX
Катэгорыя:Фільмы Lucasfilm
Катэгорыя:Фільмы пра робатаў
Катэгорыя:Фільмы пра касьмічныя прыгоды
Пад бакавым ветрам

«**Пад бакавы́м ве́трам**» ()&nbsp;— эстонская гістарычная кінадрама рэжысэра Марці Гелдэ, прадстаўленая ў 2014 року. Фільм распавядае пра жанчыну на імя Эрна, якую разам зь іншымі жыхарамі Эстоніі, Латвіі і Летувы савецкія ўлады дэпартуюць у Сыбір.

## У ролях
* Ляўра Пэтэрсан&nbsp;— *Эрна*
* Тарма Сонг
* Мірт Прэгель
* Інгрыд Ізатам
* Эйнар Гілеп

## Узнагароды

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* 

Катэгорыя:Фільмы 2014 году
Катэгорыя:Эстонскія гістарычныя фільмы
Катэгорыя:Фільмы-драмы Эстоніі
Катэгорыя:Фільмы на эстонскай мове
Эстэрсунд (камуна)

**Эстэрсунд** () — камуна ў цэнтральнай частцы Швэцыі, адміністрацыйны цэнтар лэну Емтлянд, у аднайменным ляндскапе. Насельніцтва 62 479 чалавек (30 верасьня 2017). Плошча 2 501,09 км². Галоўны горад — Эстэрсунд.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Камуны лэну Емтлянд
Эва Суса

**Эва Суса** ( 1956, Гётэборг, Швэцыя) — швэдзкая дзіцячая пісьменьніца, журналістка.

З 1976 року жыве ў Стакгольме, мае трох дзяцей.

Аўтарка шырока вядомых у Швэцыі кніг для дзяцей і падлеткаў.

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйная бачына 

Катэгорыя:Швэдзкія дзіцячыя літаратары
Катэгорыя:Швэдзкамоўныя пісьменьнікі
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Гётэборгу
Эстэрсунд

**Эстэрсу́нд** ( [œstəˈʂɵnd], па-паўднёвасаамску: *Staare*) — горад у цэнтральнай частцы Швэцыі, разьмешчаны на беразе возера Стуршэну. Адзіны горад ляндскапу Емтлянду, адміністрацыйны цэнтар аднайменнага лэну й камуны Эстэрсунду. Насельніцтва на 31 сьнежня 2015 году — 49 806 чалавек.

У Эстэрсундзе разьмешчаны адзін з трох кампусаў Цэнтральнашвэдзкага ўнівэрсытэту.

## Гісторыя
У 1645 годзе Данія-Нарвэгія страціла Емтлянд на карысьць Швэцыі, і з таго часу швэды сталі выношваць пляны пабудаваць на гэтай слабазаселенай тэрыторыі горад. Але ажыцьцявіць іх змог толькі ў 1786 годзе кароль Густаў III, заснаваўшы Эстэрсунд. Новы горад вызваляўся ад падаткаў на 20 гадоў, каб прывабіць сялянаў з суседняй выспы Фрэсёну. Але сяляне гэтыя былі вельмі заможнымі і ня вельмі імкнуліся перасяляцца ў горад, таму спачатку Эстэрсунд разьвіваўся вельмі марудна: нават калі ў 1810 годзе ён стаў адміністрацыйным цэнтрам новаўтворанага лэну Емтлянд, ён яшчэ пэўны час фактычна заставаўся вёскай. Толькі пачынаючы з 1879 году, калі праз горад прайшла чыгунка, ён пачаў расьці.

## Славутасьці

* Ратуша
* Ямтлі — этнаграфічны музэй ляндскапаў Емтлянд і Гэр’едален
* Царква Стура чуркан
* Царква Фрэсё (XIII стагодзьдзе)
* Рунічны камень з Фрэсё (XI стагодзьдзе) — найпаўночнейшы рунічны камень у Швэцыі
* Заапарк Фрэсё
* Статуя Стуршэнскай пачвары

## Спорт
Важнае месца ў жыцьці гораду займае спорт, асабліва зімовы. Яшчэ напачатку XX стагодзьдзя ў Эстэрсундзе неаднаразова праходзілі Нардычныя гульні — папярэднікі Зімовых алімпійскіх гульняў. У апошнія дзесяцігодзьдзі горад некалькі разоў прапанаваў сваю кандыдатуру на правядзеньне Зімовых алімпійскіх гульняў, але пакуль беспасьпяхова. У горадзе рэгулярна ладзяцца чэмпіянаты сьвету ў розных відах зімовага спорту. Але ў горадзе ёсьць, напрыклад, і свая футбольная каманда, і баскетбольная.

## Вонкавыя спасылкі
Стуршэн

**Сту́ршэн** () — пятае паводле велічыні возера ў Швэцыі, пасьля азёраў Вэнэрн, Вэтэрн, Мэлярэн і Ельмарэн. Плошча 456,33 км², максымальная глыбіня 74 м. Знаходзіцца ў паўднёва-заходняй частцы Норлянду, у цэнтры ляндскапу Емтлянд. На ўсходнім беразе возера знаходзіцца горад Эстэрсунд. Праз возера працякае рака Індальсэльвэн.

Паводле легенды, у возеры жыве Стуршэнская пачвара.

## Вонкавыя спасылкі
Дашаў (гарадзкі пасёлак)

**Дашаў** () — мястэчка ў Ільлінецкім раёне Віньніцкай вобласьці Ўкраіны. Насельніцтва 3700 чал. (2025). Знаходзіцца на рацэ Соб.

Заснаваны ў 1420 годзе.

## Крыніцы

Катэгорыя:Ільлінецкі раён
Катэгорыя:Мястэчкі Віньніцкай вобласьці
Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XV стагодзьдзі
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1420 годзе
Стуршэнская пачвара

**Сту́ршэнская пачва́ра** () — фальклёрны, або крыптазаалягічны фэномэн у возеры Стуршэн у цэнтральнай частцы Швэцыі.

## Гісторыя
Першыя пісьмовыя згадкі пра Стуршэнскую пачвару датуюцца 1635 годам у легендзе пра тролей Яту й Кату. Дакумэнт, у якім існаваньне Пачвары зьвязваецца з Рунічным каменем з Фрэсё, падпісаны пастарам Мугенсам Пэдэрсэнам.

З XIX стагодзьдзя сталі пастаяннымі заявы ад розных сьведак, пра тое, што яны, нібыта, бачылі Пачвару, асабліва ўлетку й пераважна ў паўднёвай ды ўсходняй частках возера. У 1894 годзе нават было ўтворана адмысловае прадпрыемства, каб яе злавіць. У 1986 годзе ўлады лэну Емтлянд забаранілі *«забіваць, шкодзіць, лавіць жывёлаў падвіду Стуршэнская пачвара»*, а таксама *«забіраць або зьнішчаць яйкі, ці зьнішчаць жытло Стуршэнскай пачвары»*. У 2000 годзе на возеры былі ўсталяваныя адмысловыя пляцоўкі агляду.

У чэрвені 2008 году на возеры былі ўсталяваны чатыры відэакамэры, а ў жніўні таго самага году было засьнята тое, што нібыта зьяўляецца Стуршэнскай пачварай. Кліп быў выкладзены ў Youtube.

## Глядзіце таксама
* Лахнэская пачвара

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт, прысьвечаны Стуршэнскай пачвары
* Сайт Сяброў Стуршэнскай пачвары

Катэгорыя:Гарадзкія легенды
Катэгорыя:Крыптазаалёгія
Катэгорыя:Эстэрсунд
Катэгорыя:Стуршэн
Музэй Паўночных краінаў

**Музэй Паўночных краінаў**, таксама **Нардычны музэй**, або **Скандынаўскі музэй** () — культурна-гістарычны музэй у сталіцы Швэцыі Стакгольме, разьмешчаны на высьпе Юргордэн. У фондах музэю налічваецца каля 1,5 мільёны экспанатаў.

## Гісторыя
Заснавальнік музэю Артур Гасэліюс ажыцьцявіў у 1872 годзе экспэдыцыю, зь якой прывёз розныя экспанаты. У Стакгольме ён зладзіў выставу пад назвай *«Скандынаўская этнаграфічная калекцыя»*. У 1880 годзе Гасэліюс заснаваў фундацыю «Нардычны музэй». 

Будынак, у якім цяпер разьмешчаны музэй, быў пабудаваны ў 1889-1907 гадох архітэктарам Ісакам Густавам Клясанам, якога натхнілі рэнэсансныя замкі Фрэдэрыксборг у Даніі й Грыпсгольм у Швэцыі.

## Дзейнасьць
Музэй налічвае каля 1,5 мільёны экспанатаў, толькі частка зь якіх выстаўлена для паказу. Выставы музэю прысьвечаны скандынаўскім традыцыям, модзе, народнаму мастацтву. У музэі можна пабачыць мэбляваны пакой. У калекцыю музэю ўваходзяць таксама два рэдкія арганы.

Архіў музэю налічвае 4 000 палічных мэтраў, з 1890 году дзейнічае навуковая бібліятэка. Асобную частку ў калекцыях музэю займае калекцыя аб’ектаў саамскай культуры, у якой налічваецца каля 8440 адзінак.

## Глядзіце таксама
* Скансэн

## Вонкавыя спасылкі

* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Музэі Стакгольму
Катэгорыя:Гістарычныя музэі
Карабель (тэлесэрыял)

**«Карабе́ль»** () — гішпанскі постапакаліптычны тэлесэрыял кампаніі «Globomedia». Прэм’ера адбылася ў 2011 року на гішпанскім тэлеканале «Antena 3». З увагі на папулярнасьць шоў было працягнутае на другі і трэці сэзоны.

## Сюжэт
Карабель «Палярная зорка» () выпраўляецца ў плаваньне з мэтаю навучаньня студэнтаў-маракоў. На караблі разам з капітанам Рыкардам Мантэрам знаходзяцца дзьве ягоныя дачкі Айноа і Валерыя. А з мэтаю пазнаёміцца з уласным бацькам, старэйшым памочнікам дэ ля Кўадра, на борт таямніча прабіраецца ягоны сын Улісэс.

Пасьля катастрафічных падзеяў, зьвязаных з выбухам паскаральніка часьцінаў у Жэнэве, большасьць зямной паверхні апынулася пад вадой. «Палярная зорка» застаецца адным зь нямногіх месцаў, дзе выжілі людзі. Падчас адчайных пошукаў зямлі экіпаж караблю трапляе ў розныя выпрабаваньні і ў рэшце рэшт дазнаецца, што яны засталіся не адныя…

## У ролях

## Сьпіс сэрыяў

### Першы сэзон

### Другі сэзон

### Трэці сэзон

## Прэміі і намінацыі

## Даты выхаду ў розных краінах

## Крыніцы і заўвагі

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйная бачына
* 

Катэгорыя:Постапакаліптычныя фільмы
Катэгорыя:Гішпанскія драматычныя тэлесэрыялы
Катэгорыя:Гішпанскія навукова-фантастычныя тэлесэрыялы
Катэгорыя:Тэлесэрыялы 2011 году
Катэгорыя:Тэлесэрыялы на гішпанскай мове
Марыё П’юза

**Марыё П’юза** (; 15 кастрычніка 1920 — 2 ліпеня 1999) — амэрыканскі пісьменьнік італьянскага паходжаньня, крытык, сцэнарыст і белетрыс.

## Жыцьцяпіс
Нарадзіўся ў Нью-Ёрку ў сям’і італьянскіх імігрантаў. Падчас Другой сусьветнай вайны служыў у частках ВВС ЗША ва Ўсходняй Азіі і Нямеччыне. Вучыўся ў Нью-Ёрскай Новай школе сацыяльных досьледаў і ў Калюмбійскім унівэрсытэце.

Прыкладна 20 гадоў працаваў у дзяржаўных установах ЗША і за граніцай. З 1963 году пачаў працаваць пазаштатным журналістам і зрабіўся прафэсійным літаратарам.

Першая кніга «Арэна сумраку» выйшла ў 1955 годзе. Дзеяньні раману адбываюцца ў пасьляваеннай Нямеччыне. У цэнтры сюжэту гісторыя каханьня амэрыканскага жаўнера Ўолтэра Москі, які чакаў на вяртаньне сваёй часткі дахаты, і нямецкай дзяўчыны Гэлы. Наступны раман «Шчасьлівая вандроўніца», выйшаў у 1965 годзе і прысьвячаўся нялёгкай долі італьянскіх мігрантаў у ЗША падчас Вялікай дэпрэсіі.

Вядомасьць пісьменьніку прынёс выдадзены ў 1969 годзе раман «Хросны бацька» пра асновы і законы гонару італьянскай мафіі, карупцыю, гвалтоўнага і шляхетнага гангстэра дона Карлеонэ. У 1970-я раман зрабіўся бэстсэлерам. У 1972 годзе паводле раману быў зьняты фільм, сцэнар да якога напісаў сам П’юза.

Памёр літаратар ад сардэчнай недастатковасьці ў сваёй хаце ў Бэй-Шоры, Лонг-Айлэнд.

Ягоны раман «Амэрта» быў выдадзены ў 2000 годзе пасьля сьмерці, а раман — «Сям’я» (надрукаваны ў 2001 годзе) — скончыла Кэрал Джына, удава пісьменьніка.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Марыё П’юза на peoples.ru


Катэгорыя:Літаратары ЗША
Катэгорыя:Сцэнарысты ЗША
Катэгорыя:Ляўрэаты прэміі «Залаты Глёбус»
Катэгорыя:Памерлі ад сэрцавай няздатнасьці
Гістарызм

**Гістарызмы** — словы, якія абазначаюць прадметы, зьявы і паняцьці, што зь цягам часу выйшлі з ужытку («аршын», «грыўня», «дзіда», «камбед», «лікбез», «нарком», «нэп» і іншыя). У адрозьненьне ад архаізмаў гістарызмы ня маюць сынонімаў у сучаснай беларускай мове, таму найчасьцей выкарыстоўваюцца ў навуковай і мастацкай літаратуры для стварэньня калярыту пэўнай эпохі, узнаўленьня рэальных гістарычных абставін і мовы герояў: «Наслалі нам асаднікаў, жандараў і ўраднікаў, і іншае брыды» (Якуб Колас), «На сьценах віселі старыя чаканы, двуручныя мячы, кальчугі» (Уладзімер Караткевіч).

З паняцьцямі гістарызму зьвязаны разьдзел гісторыі мовы (гістарычная граматыка), які вывучае фармаваньне і разьвіцьцё моўнай сыстэмы на працягу існаваньня мовы, разьдзел лексыкалёгіі (гістарычная лексыкалёгія), які вывучае гісторыю слоўнікавага складу мовы і зьмяненьні ў розных групах лексыкі. Таксама ёсьць такія паняцьці, як гістарычная проза і гістарычны жанр, гістарычная школа, гістарыяграфія, гістарычны слоўнік, гістарычныя песьні, гістарычны музэй, гісторыя мовы, гісторыя літаратуры, гісторыя мастацтваў і іншыя.

Катэгорыя:Лексыкалёгія
Казімер Аляксандар Пацей

**Казімер Аляксандар Пацей** ( — ) — дзяржаўны і вайсковы дзяяч Вялікага Княства Літоўскага. Кашталян віцебскі (1700—1703) і троцкі (1703—1705), ваявода віцебскі (з 1705). 

Быў старостам рагачоўскім, сураскім і жыжмарскім.

## Біяграфія
Прадстаўнік шляхецкага роду Пацеяў гербу «Вага», сын Леанарда Габрыеля, ваяводы віцебскага, і Рэгіны з Агінскіх. Меў брата Людвіка Канстантына, гетмана вялікага.

У 1692 годзе атрымаў урад харунжага троцкага. За часамі Грамадзянскай вайны ў Вялікім Княстве Літоўскім 1700 году падтрымліваў рэспубліканцаў — супраціўнікаў Сапегаў. Браў удзел у канфэдэрацыі войска Вялікага Княства Літоўскага 1696 году супраць Сапегаў, у бітве пад Алькенікамі. У студзені 1701 году на чале шляхецкага рушаньня разьбіў 16 конных харугваў Сапегаў і аддзелы сялянаў, ўзброеныя Сапегамі.

Выступаў за абсалютную ўладу караля і вялікага князя Аўгуста Моцнага. Удзельнічаў у Сандамірскай канфэдэрацыі, быў прыхільнікам Маскоўскай дзяржавы ў барацьбе супраць швэдзкага караля Карла XII. У 1708 годзе часова перайшоў на бок караля і вялікага князя Станіслава Ляшчынскага, у 1709 годзе зноў далучыўся да Аўгуста Моцнага.

Першы раз ажаніўся каля 1707 году з Тэрэзай Ганнай Летаў (памерла па 1712 годзе), другі — з Францішкай Халецкай. У шлюбе нарадзіліся дзеці:
* Антоні (?—1749), стражнік вялікі літоўскі;
* Аляксандар (?—1770), ваявода троцкі;
* Міхал (?—1787), староста рагачоўскі і жыжмарскі;
* Барбара, жонка пісара вялікага літоўскага Юзэфа Бжастоўскага;
* Тэрэза, жонка стольніка кароннага Ігнацыя Гумецкага.

## Крыніцы

## Літаратура
* 

Казімер Аляксандар
Катэгорыя:Кашталяны віцебскія
Катэгорыя:Кашталяны троцкія
Катэгорыя:Ваяводы віцебскія
Леанард Пацей

**Леанард Пацей** (каля 1730 — ) — дзяржаўны дзяяч Вялікага Княства Літоўскага. Абозны (1752—1771) і стражнік вялікі літоўскі (з 1771). 

Быў старостам рагачоўскім і алькеніцкім. Кавалер Ордэна Белага Арла (1759).

## Біяграфія
Прадстаўнік шляхецкага роду Пацеяў гербу «Вага», сын Аляксандра, ваяводы троцкага, і Тэрэзы з Войнаў-Ясянецкіх, удавы кашталяна амсьціслаўскага Канстантына Бэнэдыкта Бжастоўскага. Меў старэйшага брата Людвіка (каля 1726 — 1771), стражніка вялікага літоўскага.

Абіраўся паслом ад Віцебскага ваяводзтва на соймы 1750 і 1752 гадоў. У 1752 годзе атрымаў урад абознага вялікага літоўскага. Зноў абіраўся паслом на соймы 1762 і 1764 гадоў. На апошнім зь іх удзельнічаў у абраньні каралём і вялікім князем Станіслава Аўгуста Панятоўскага. У 1771 годзе атрымаў урад стражніка вялікага літоўскага.

Па першым падзелу Рэчы Паспалітай (1772) дзеля захаваньня ўласных маёнткаў у Полацкім ваяводзтве ў 1773 годзе прысягнуў Кацярыне II.

У 1773 годзе ажаніўся з Марыяй Аляксандрай, дачкой старосты рэчыцкага Альбрэхта Радзівіла. У шлюбе нарадзіўся сын Аляксандар Міхал, апошні абозны вялікі літоўскі.

## Крыніцы

## Літаратура
* 

Леанард
Катэгорыя:Абозныя вялікія літоўскія
Катэгорыя:Стражнікі вялікія літоўскія
Антоні Пацей

**Антоні Пацей** (каля 1696 — ) — дзяржаўны і вайсковы дзяяч Вялікага Княства Літоўскага. Абозны (1715—1729) і стражнік вялікі літоўскі (1729—1748). 

Быў старостам ваўкавыскім, сураскім, радамышальскім і жыжмарскім.

## Біяграфія
Прадстаўнік шляхецкага роду Пацеяў гербу «Вага», найстарэйшы сын Казімера Аляксандра, ваяводы віцебскага, і Ганны Тэрэзы зь Летаваў. Меў братоў Аляксандра (пам. у 1771), стражніка вялікага, і Міхала (пам. у 1787), старосту рагачоўскага.

3 чэрвеня 1721 году ва Ўсьцілугу (Уладзімерскі павет) узяў шлюб з Разаліяй, дачкой валынскага кашталяна Стафана Загароўскага. У шлюбе нарадзілася дачка Людвіка Ганарата, якая ў 1740 годзе выйшла за ваяводу кіеўскага Станіслава Любамірскага.

Служыў у войску Вялікага Княства Літоўскага. 19 верасьня 1715 году атрымаў урад абознага, 4 чэрвеня 1729 году — стражніка вялікага літоўскага.

Быў прысутны ў Варшаве ў час студзеньскага сойму 1720 году, на восеньскім сойме таго ж году быў паслом ад Берасьцейскага ваяводзтва. Сойм 1724 году абраў яго на канфэрэнцыю з замежнымі міністрамі, а сойм 1726 году — у склад камісіі для перамоваў з прадстаўніком Швэцыі. Ад берасьцейскага сойміку быў абраны паслом на студзеньскі сойм 1733 году.

Пры жыцьці бацькі пісаўся ўладаром на Кадзіню (Амсьціслаўскае ваяводзтва) і Рэчыцы (Берасьцейскае ваяводзтва). Пасьля сьмерці свайго стрыя гетмана Людвіка Пацея ўспадкаваў у Берасьцейскім ваяводзтве Ражанку (фундаваў там каля 1726 году ўніяцкую царкву), Уладаву (аздобіў там касьцёл Сьвятога Людвіка) і Тэрэспаль (аднавіў там уніяцкую царкву), Орхаў у Холмскай зямлі, а таксама Піліцы і Мжыглуд у Кракаўскай зямлі. Меў у валоданьні таксама Вашкевічы ў Лідзкім павеце, Малую Ельню ў Берасьцейскім павеце (тут надаў і павялічыў фундуш уніяцкай царкве), палац у Вільні. Патрапіўшы ў даўгі, прадаў берасьцейскія ўладаньні падскарбію ВКЛ Яну Юрыю Флемінгу з намерам выкупіць іх да 29 лютага 1749 году, але за 13 дзён да сканчэньня тэрміну памёр у Берасьці.

У 1730-х гадох удзельнічаў у барацьбе магнатаў за спадчыну княгіні Людвікі Караліны Радзівіл і яе нашчадкаў (Нойбурскія маёнткі). У 1733 годзе на элекцыйным сойме галасаваў за кандыдатуру караля і вялікага князя Станіслава Ляшчынскага.

На чале 8-тысячнага войска выступіў супраць Аўгуста Саса, ваяваў з расейскім войскам, якое ўмацоўвала ўладу Аўгуста Саса ў Рэчы Паспалітай. У 1735 годзе эміграваў, у 1736 годзе вярнуўся і вызнаў Аўгуста Саса.

Памёр 16 лютага 1749 году ў Берасьці.

## Крыніцы

## Літаратура
* 

## Вонкавыя спасылкі
* Zofia Zielińska. Antoni h. Waga Pociej.

Антоні
Катэгорыя:Абозныя вялікія літоўскія
Катэгорыя:Стражнікі вялікія літоўскія
Катэгорыя:Памерлі ў Берасьці
Альжырскі мэтрапалітэн

**Альжырскі мэтрапалітэн** (, ) — падземная транспартная сыстэма гораду Альжыр. Праект мэтро быў распрацаваны ў 1970-х, але празь фінансавыя прычыны ды прычыны бясьпекі быў адкладзены. Урачыста адчынены 1 лістапада 2011 году і стаў другім у Афрыцы (пасьля Каірскага) мэтрапалітэнам.

## Вонкавыя спасылкі


Катэгорыя:Мэтрапалітэны
Мэтрапалітэн Буэнас-Айрэсу

**Мэтрапалітэн Буэнас-Айрэсу** (), таксама скарочана **Subte**, ад *subterráneo* – 'падземны') – від грамадзкага транспарту Буэнас-Айрэсу. Першая дзялянка сеткі (Plaza de Mayo-Plaza Miserere) была адчыненая ў 1913 годзе, што робіць гэты мэтрапалітэн транаццатым у сьвеце, але першым у Лацінскай Амэрыцы, у Паўднёвым паўшар’і ды ў гішпанамоўным сьвеце (Мадрыдзкі мэтрапалітэн пабудаваны толькі праз 5 гадоў, у 1919 годзе).

## Вонкавыя спасылкі


Катэгорыя:Мэтрапалітэны
Венскі мэтрапалітэн

**Венскі мэтрапалітэн** (), дзе *U-Bahn* скарачэньне ад нямецкага *Untergrundbahn* (падземная чыгунка) — разам з S-bahn від чыгуначнага грамадзкага транспарту Вены. Пачатак эксплюатацыі сучаснай сеткі датуецца 8 траўня 1976 году, адчынены для пасажыраў 25 лютага 1978 году. Аднак яшчэ ў 1898-м годзе ў Вене пачала працаваць гарадзкая чыгунка, частка інфраструктуры якой пазьней была ўлучана ў сучасны мэтрапалітэн.


Катэгорыя:Мэтрапалітэны
Гранд-Фліт

**Гранд-Фліт** ( — «Вялікі флёт») — назва брытанскага флёту падчас Першай сусьветнай вайны, які базаваўся ў мэтраполіі. Першы камандуючы флётам — сэр Джон Джэліко, яго пераемнікам стаў камандуючы лінейнымі крэйсэрамі Гранд-Фліту адмірал сэр Дэвід Біці.

На працягу ўсёй вайны Гранд-Фліт удзельнічаў толькі ў адной вялікай сутычцы — Ютляндзкай бітве ў 1916 годзе з кайзэраўскім Флётам адкрытага мора. У гэтай бітве Гранд-Фліт пад камандаваньнем адмірала Джэліко ня здолеў разграміць нямецкі флёт, нягледзячы на вялікую перавагу ў сілах. Страты Гранд-Фліту па агульнаму водазьмяшчэньню амаль удвая перавысілі страты Флёту адкрытага мора. Аднак гэтага было недастаткова, каб зьменшыць панаваньне брытанскага флёту ў Паўночным моры. У выніку Нямеччына адмовілася ад актыўнага выкарыстаньня лінейных сілаў свайго флёту і перайшла да неабмежаванай падводнай вайны.

## Вонкавыя спасылкі
* The Grand Fleet

Катэгорыя:Першая сусьветная вайна
Катэгорыя:Вайскова-марскія сілы Вялікабрытаніі
Адмірал

**Адміра́л**  (, з арабскай *амір аль* — «уладар» (*чаго-небудзь*), скарачэньне ад араб. أمير البحر *амір аль махры* — «уладар мора») — вайсковае званьне (чын) вышэйшага афіцэрскага складу ў ваенна-марскіх флётах (сілах).

## Гісторыя
У Эўропе ўвайшло ва ўжытак у XII стагодзьдзі, замясьціўшы запазычаныя грэцкія і рымскія тэрміны (наварх, дуўмвір, прэфэкт наваліс і іншыя). Па рэглямэнце паруснага флёту адмірал камандаваў кардэбаталіяй (асноўнымі сіламі), віцэ-адмірал (намесьнік адмірала) — рэзэрвам, які звычайна разьмяшчаўся за галоўнымі сіламі (ар’ергард), контр-адмірал (найніжэйшы адміральскі чын) — перадавым атрадам выведкі і аховы (авангардам). У першай чвэрці XVIII стагодзьдзя былі таксама званьні арыр- або рэар-адмірал і шаўтбэнахт (захаваліся ў іншых краінах), якія адпавядаюць чыну контар-адмірала.

## Адміралы-беларусы
Беларусь ёсьць месцам народзінаў 47 адміралаў.

* Мікалай Амелька

## Галерэя

Файл:IRN Admiral 1917.png|міні|150пкс|Пагон адмірала Расейскага Імпэратарскага Флёту
Файл:RAF_N_F8Admiral_1943.jpg|міні|150пкс|Пагон адмірала ВМФ СССР
Файл:US_Navy_O10_insignia.svg|міні|150пкс|Пагон адмірала флёту ЗША


## Крыніцы

## Літаратура
* 

Катэгорыя:Вайсковая гісторыя
Катэгорыя:Вайсковыя годнасьці Расеі
Катэгорыя:Чыны ў Расейскай імпэрыі
Катэгорыя:Вайсковыя годнасьці СССР
Мэтрапалітэн Бразыліі

**Мэтрапалітэн Бразыліі** () — від грамадзкага транспарту ў сталіцы Бразыліі, горадзе Бразылія. Сыстэма была адкрытая ў 2001 годзе і на 2016 год складалася з 2 лініяў ды 24 станцыяў.

## Вонкавыя спасылкі


Катэгорыя:Збудаваньні гораду Бразыліі
Флёт адкрытага мора

**Флёт адкры́тага мо́ра** () — асноўны ваенны флёт нямецкіх імпэрскіх ВМС падчас Першай сусьветнай вайны. Базаваўся ў г. Вільгельмсгафэн.

## Гісторыя

Флёт адкрытага мора ствараў пастаянную пагрозу Брытанскім астравам і вымушаў брытанскі Гранд-Фліт на працягу ўсёй вайны знаходзіцца ў раёне Паўночнага мора, нягледзячы на недахоп караблёў на іншых тэатрах ваенных дзеяньняў.

Брытанскі Гранд-Фліт колькасна пераўзыходзіў Флёт адкрытага мора ў суадносінах 3/2. У першы год вайны назіралася раўнавага сіл (з-за распыленьня сіл брытанскага флёту), у наступныя гады суадносіны зьмяніліся на карысьць Гранд-Фліту. З-за гэтага Флёт адкрытага мора пазьбягаў адкрытых сутыкненьняў з Гранд-Флітам і аддаваў перавагу стратэгіі рэйдаў у Паўночнае мора з мэтай выманіць частку Гранд-Фліту, адрэзаць яе ад асноўных сіл і зьнішчыць. Тым ня менш, бітвы ў Гэльгаляндзкай бухце (28 жніўня 1914 году), ля Догер-банкі і нават Ютляндзкая бітва (31 траўня 1916 году) істотна не паўплывалі на расклад сіл у Паўночным моры.

Каб прарваць брытанскую марскую блякаду нямецкія ВМС сканцэнтравалі свае рэсурсы на вядзеньні неабмежаванай падводнай вайны. Не лічачы двух выхадаў у мора (у жніўні 1916 году і ў траўні 1918 году), Флёт адкрытага мора ўвесь час знаходзіўся на сваёй базе.

У кастрычніку 1918 году, калі параза ў вайне рабілася ўсё больш відавочнай і ўзрастала незадаволенасьць народных мас, адмірал Шэер вырашыў ажыцьцявіць адчайную атаку на Гранд-Фліт. Ведаючы, што падобная апэрацыя ня будзе падтрымана, ён не праінфармаваў урад аб сваёй задуме. Аднак, калі быў аддадзены загад аб выхадзе ў мора (30 кастрычніка), большасьць маракоў адмовілася яго выконваць. Заплянаваная атака была адмененая, але паўстаньне маракоў перарасло ў рэвалюцыю, выклікала падзеньне імпэрскага ўраду (9 лістапада) і сканчэньне вайны (11 лістапада).

### Лёс флёту пасьля Першай сусьветнай вайны
Паводле ўмоваў мірнай дамовы, Флёт адкрытага мора мусіў быць інтэрніраваны на базуе брытанскіх ВМС Скапа-Флёў на Аркнейскіх астравах. Падчас «Апэрацыі ZZ» (21 лістапада 1918 году) 60 лінейных караблёў Антанты эскартавалі 11 лінейных караблёў, 5 лінейных крэйсэраў, 9 крэйсэраў і 48 эскадраных мінаносцаў Флёту адкрытага мора на стаянку ў Скапа-Флёў.

21 чэрвеня 1919 году контр-адмірал Людвіг фон Ройтэр загадаў камандам затапіць караблі, каб яны не дасталіся ангельцам. Усяго быў затоплены 51 карабель. Дзевяць маракоў, якія загінулі пры затапленьні, сталі апошнімі ахвярамі Першай сусьветнай вайны.

## Камандуючыя
Флётам камандавалі: 
* Фрыдрых фон Інгеналь (1913—1915)
* Гуга фон Поль (1915—1916)
* Райнгард Шээр (1916—1918)
* Франц фон Гіпэр (1918).

## Літаратура
* Scheer, Reinhard (1920). Germany's High Seas Fleet in the World War. Cassell and Company, ltd. OCLC 2765294

Катэгорыя:Ваенна-марскі флёт Нямеччыны
Катэгорыя:Нямеччына ў Першай сусьветнай вайне
Катэгорыя:Нямецкая імпэрыя
Мэтрапалітэн Порту-Алегры

**Мэтрапалітэн Порту-Алегры** (, часта проста *Trem* або *Trensurb*) — сыстэма грамадзкага транспарту места Порту-Алегры, якая налічвае 22 станцыі. Сыстэма ўлучае лінію мінімэтро (*піплмувэр*), якая зьвязвае станцыю *Estação Aeroporto* з Тэрміналам 1 Міжнароднага аэрапорту.


Катэгорыя:Мэтрапалітэны
Вайскова-марскія сілы

**Вайскова-марскія сілы** (**ВМС**) &nbsp;— асобны від узброеных сілаў многіх краінаў, прызначаны галоўным чынам для выкананьня баявых задачаў на марскіх і акіянскіх тэатрах баявых дзеяньняў. ВМС могуць падзяляцца на надводны і падводны флёт.

Вайскова-марскі флёт зьявіўся пасьля таго, як людзі пачалі выходзіць у мора. Лічыцца, што першай марской бітвай у гісторыі чалавецтва была Саламінская бітва эпохі грэка-пэрсыдзкіх войнаў. Да зьяўленьня артылерыі марскі бой ажыцьцяўляўся праз абардаж варожых суднаў і іх захоп. У часы Старажытнай Грэцыі і Рымскай Імпэрыі, вайскова-марскія сілы складаліся з доўгіх, вузкіх суднаў, якія перамяшчаліся дзякуючы намаганьням весьляроў (напрыклад грэцкія трырэмы), галоўнай задачай якіх было тараніць і тапіць варожыя судны. У іншым выпадку, судна намагалася наблізіцца да варожага борту, каб каманда карабля магла туды перабрацца і распачаць рукапашную атаку.

## Глядзіце таксама
* Флёт
* Ваенна-марскі флёт СССР
* Ваенна-марскія сілы ЗША

*
Мэтрапалітэн Рэсыфі

**Мэтрапалітэн Рэсыфі** () — сыстэма грамадзкага транспарту места Рэсыфі (Бразылія), якая налічвае 29 станцыяў ды мае даўжыню 39,5 км. Таксама ў месьце працуе дызэльнае лёгкае мэтро (8 станцыяў ды 31,5 км даўжыні). 

## Вонкавыя спасылкі


Катэгорыя:Мэтрапалітэны
Мэтрапалітэн Рыю-дэ-Жанэйру

**Мэтрапалітэн Рыё-дэ-Жанэйра** () — сыстэма грамадзкага транспарту Рыё-дэ-Жанэйра (Бразылія). Мэтро адчыненае 5 сакавіка 1979 году зь пяцьцю станцыямі на адной лініі. Па стане на 2016 год сыстэма налічвае 41 станцыю і 3 лініі. Мэтрапалітэн Рыё-дэ-Жанэйра па аб’ёме перавозак пасажыраў займае другое месца ў краіне пасьля  Мэтрапалітэну Сан-Паўлу.

## Вонкавыя спасылкі


Катэгорыя:Мэтрапалітэны
Брусэльскі мэтрапалітэн

**Брусэльскі мэтрапалітэн** (, ) — від грамадзкага транспарту Брусэльскага сталічнага рэгіёну. Сыстэма складаецца з чатырох лініяў мэтро ды трох лініяў *Premetro* (лёгкае мэтро або падземны трамвай). Мэтро адчынілася 20 верасьня 1976 году.

## Тэракт 22 сакавіка 2016 году

22 сакавіка 2016 году на станцыі Малбэк (*Maalbeek*) адбыўся тэракт, ахвярамі якога сталі 20 чалавек, яшчэ 106 пацярпелі. Адказнасьць за выбух узяла на сябе арганізацыя Ісламская дзяржава.

## Вонкавыя спасылкі


Катэгорыя:Мэтрапалітэны
Мэтрапалітэн Бэлу-Арызонці

**Мэтрапалітэн Бэлу-Арызонці** () —  сыстэма грамадзкага транспарту гораду Бэлу-Арызонці, у штаце штату Мінас-Жэйрас, Бразылія. Сыстэма складаецца з 1 лініі ды 19 станцыяў. Плянуецца будаўніцтва яшчэ дзьвюх лініяў.

## Вонкавыя спасылкі


Катэгорыя:Мэтрапалітэны
Сэрцавая няздатнасьць

**Сэ́рцавая нязда́тнасьць** — парушэньне кровазвароту ў тканках і органах у выніку пашкоджаньня цягліцы (міякарда) і кляпанаў сэрца, каранарных сасудаў міякарда (у тым ліку вірусам). Віды: вострая, хранічная.

## Папярэджаньне
Прадухіленьню хваробы спрыяе цялесная разьмінка цягам 40 хвілінаў 4 разы на тыдзень і зьмяншэньне спажываньня паваранай солі да менш за 5 грамаў на содні. Карысна ўжываць штодня прынамсі 6 пладоў гародніны і садавіны. Варта пазьбягаць ужываньня алькаголю і паленьня, у тым ліку пасіўнага. Таксама варта ўнікаць набору залішняй вагі (паказьнік вагі цела = вага ў кг / рост у мэтрах * рост у мэтрах > 25) і своечасова лячыць цукровы дыябэт.

## Чыньнікі
Узьнікненьню хваробы спрыяе атлусьценьне, празьмерны ўзровень халестэрыну ў крыві (>5 мілімоль/літар), цукровы дыябэт, хранічная абструктыўная хвароба лёгкіх (ХАХЛ), хваробы шчытападобнай залозы, злоўжываньне алькаголем і наркотыкамі.

## Праявы

Хвароба выяўляецца праз задышку, хуткую стамляльнасьць, парушэньне сэрцабіцьця (звыш 200 удараў за хвіліну), кашаль і ацёчнасьць у канцавінах.

## Беларусь
У 2011 г. звыш паловы загінулых ад сэрцавай няздатнасьці злоўжывалі алькаголем (алькагалізм). 70% выпадкаў хваробы выявілі ў якасьці прычыны сьмерці і інваліднасьці ўжо *пасьля іх наступленьня* сярод працаздольнага насельніцтва.

## Крыніцы
Салвадорскі мэтрапалітэн

**Салвадорскі мэтрапалітэн** () — сыстэма грамадзкага транспарту места Салвадор, штат Баія (Бразылія). Мэтро адчыненае 11 чэрвеня 2014 году. Па стане на 2016 год сыстэма налічвае 10 станцыяў і 2 лініі.

## Вонкавыя спасылкі


Катэгорыя:Мэтрапалітэны
Музэй карабля Ваза

**Музэй карабля Ва́за**, таксама **Музэй карабля Ва́са** () — музэй у сталіцы Швэцыі Стакгольме, які зьмяшчае карабель XVII-га стагодзьдзя Ваза. Разьмешчаны на высьпе Юргордэн. Заснаваны 15 чэрвеня 1990 году і ўваходзіць у групу Дзяржаўных марскіх музэяў і музэяў гісторыі транспарту Швэцыі.

## Гісторыя
У 1625 годзе кароль Швэцыі Густаў II Адольф загадаў пабудаваць для свайго флёту новы, моцны карабель, які мусіў стаць ягоным флягманам. У 1627 годзе будаўніцтва 64-гарматнага караблю Vasa, названага ў гонар каралеўскай дынастыі Ваза, было завершана, а 10 жніўня 1628 году карабель адправіўся ў свой першы рэйс. Але ўжо праз прыкладна 1 300 м ён патануў.

25 жніўня 1956 году швэдзкі гісторык-аматар Андэрс Франсэн адшукаў затанулы карабель у раёне Бэкгольмскага доку. У 1961 годзе Ваза быў падняты з вады і разьмешчаны ў часова прыстасаваным для гэтага будынку. У 1987 годзе пачалося будаўніцтва сучаснага будынку музэю, які быў урачыста адкрыты 15 чэрвеня 1990 году. У 2013 годзе музэй быў перабудаваны і пашыраны.

## Наведвальнікі
Музэй карабля Ваза зьяўляецца адным з найбольш папулярных турыстычных атракцыёнаў Швэцыі. У 2014 годзе яго наведалі 1 220 000 турыстаў, што ставіць яго на другое месца паводле папулярнасьці пасьля Скансэну.

## Галерэя

Vasa_Beckholmen_1961.jpg|Карабель Вазу падымаюць з вады. Выспа Бэкгольмэн, 1961 год
Vasamuseet_2009a.jpg|Уваход у музэй
Vasa_Museum_interior1.jpg|Унутры музэю
Vasamuseet_k%C3%B6_2015.jpg|Чарга ў музэй


## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт
* Віртуальнае падарожжа па музэі з панарамай у 360°

Катэгорыя:Музэі Стакгольму
Катэгорыя:Марскія музэі Швэцыі
Катэгорыя:Вайскова-гістарычныя музэі
Катэгорыя:Юргордэн
Фляндрыя (гістарычная вобласьць)

**Фляндрыя** (, , ) — гістарычная вобласьць на тэрыторыі сучасных Францыі, Бэльгіі і Нідэрляндаў. Насельніцтва Фляндрыі складаюць галоўным чынам флямандцы.

З другой паловы IX стагодзьдзя Фляндрыя знаходзілася ў залежнасьці ад Францыі. У XII—XV стагодзьдзях уваходзіла ў лік рэгіёнаў Эўропы з найбольш разьвітай эканомікай, у сувязі з чым там рана зьявіліся і разьвіліся сярэднявечныя гарады, у якіх вялікі ўплыў мелі цэхавыя аб’яднаньні гарадзкіх рамесьнікаў. Сярод гарадоў Фляндрыі найбольшае значэньне мелі Гент, Іпр і Бруге, у якіх разьвівалася вытворчасьць сукна.

Напачатку XIV стагодзьдзя Фляндрыя была акупавана Францыяй. У 1384 годзе Фляндрыя стала часткай уладаньняў герцагаў Бургундзкіх, у 1477 годзе ўвайшла ў склад уладаньняў Габсбургаў, у 1556 годзе — у склад уладаньняў гішпанскай кароны.

У наш час большая частка тэрыторыі гістарычнай Фляндрыі ўваходзіць у склад Бэльгіі, складаючы правінцыі Заходняя Фляндрыя і Ўсходняя Фляндрыя), невялікая частка — у склад Францыі (частка тэрыторыі дэпартамэнту Нор), частка — у склад Нідэрляндаў.

Катэгорыя:Гістарычныя вобласьці Эўропы
Катэгорыя:Гісторыя Бэльгіі
Катэгорыя:Гісторыя Францыі
Катэгорыя:Гісторыя Нідэрляндаў
Кіслае малако

**Кіслае малако** — харчовы прадукт, які атрымліваецца пры скісаньні малака. Працэдура, якая надае малаку кіслы смак, дасягаецца альбо ўвядзеньнем кісьлі (напрыклад, лімоннага соку ці воцату), альбо бактэрыяльнай фэрмэнтацыяй. Кісьля дае малаку зьбіцца і загуснуць, запавольваючы рост шкодных бактэрыяў ды падаўжаючы тэрмін захоўваньня прадукту. Кіслае малако, вырабленае шляхам бактэрыяльнай фэрмэнтацыі, называецца таксама фэрмэнтаваным.

Традыцыйна кіслае малако атрымліваюць, пакінуўшы звычайнае малако ў цёплым месцы на некалькі дзён. У харчовай вытворчасьці дзеля скісаньня выкарыстоўваюцца розныя кісьлі: воцатная (утрымліваецца ў воцаце), адыпінавая, лімонная (утрымліваецца ў лімонным соку), фумаравая, глюкона-дэльта-ляктон, саляная, малочная, яблычная, фосфарная, бурштынавая або вінная кісьля — зь ці без даданьня мікраарганізмаў.

Выраб кіслага малака распаўсюджаны ва Ўсходняй Эўропе (Беларусь, Польшча, Расея, Славаччына, Украіна), на Балканскай паўвысьпе (Баўгарыя, Босьнія і Герцагавіна, Паўночная Македонія, Славенія, Сэрбія, Харватыя, Чарнагорыя) і ў Паўночнай Эўропе (скандынаўскія краіны, Нямеччына, Фінляндыя).

Катэгорыя:Малочныя прадукты
Катэгорыя:Фэрмэнтаваная ежа
Nu tändas tusen juleljus

«**Nu tändas tusen juleljus**» (даслоўна ў перакладзе са швэдзкай: «*Вось загараюцца тысячы калядных сьвечак*») — швэдзкая калядная песьня, а з 1986 году — і калядны псальм, напісаная ў 1898 годзе паэткай-песеньніцай Эмі Кёлер. Упершыню зьявілася ў друку ў 1898 годзе ў швэдзкай газэце *Korsblomman*. У XX стагодзьдзі стала адной з найпапулярнейшых калядных песень у Швэцыі.

Тэкст песьні распавядае пра тое, як цёмная зямля становіцца асьветленая ў час Божага Нараджэньня: часткова — стэарынавымі сьвечкамі, часткова — Бэтлеемскай зоркай, але галоўнае — весткай пра Нараджэньне Хрыста і Боскую любоў да людзей.

Гэтая песьня неаднойчы выконвалася зоркамі швэдзкай эстрады, сярод якіх — Агнэта Фэльтскуг.

## Падабенства з расейскай песьняй
Навагодняя расейская песьня — «В лесу родилась ёлочка» — мае падобную да «*Nu tändas tusen juleljus*» мэлёдыю, але напісаная была толькі ў 1905 годзе. Пераклад апошняй існуе і па-беларуску.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Калядныя песьні
Катэгорыя:Швэдзкія песьні
Катэгорыя:Псальмы
Горны масіў

**Горны масіў** — асобны ўчастак горнай краіны, разьмешчаны параўнальна ізалявана, і які мае прыкладна аднолькавыя шырыню і даўжыню.

Адрозьніваецца адносна слабым расчляненьнем, і аддзяляецца ад астатняй часткі горнай краіны шырокімі і глыбока ўрэзанымі горнымі далінамі. Можа быць тэктанічага (Манблян у Альпах) або вульканічнага (Татры ў Карпатах) паходжаньня.

## Літаратура
* Андрыеўская З. Я., Галай І. П. Руска-беларускі фізыка-геаграфічны слоўнік. — Мн.: Нар. асьвета, 1994. — 367 с. . С. 73.

Катэгорыя:Горы
Горны сьцяг

**Горны сьцяг**, **горны хрыбет** — лінейна выцягнутая група гор, агульная аснова якой высока ўзьнята над суседнімі раўнінамі.

Хрыбет абмежаваны схіламі, нахіленымі ў супрацьлеглыя бакі, для яго характэрныя значная даўжыня і добра выражаная вось, пераважна ў выглядзе адзінай лініі водападзелу, уздоўж якой знаходзяцца і найбольш значныя вяршыні (гл. горны грэбень). Ад суседніх хрыбтоў аддзяляецца горнымі далінамі, унутрыгорнымі катлавінамі.

Звычайна хрыбет утварае частку горнай краіны, але нярэдка горным хрыбтом называюць цэлую горную краіну.

**Горны ланцуг**, сыстэма горных сьцягаў і горных масіваў або доўгі горны сьцяг. Працягваецца на вялікую адлегласьць у адным кірунку — кірунку агульнага распасьціраньня складак. Кожны ланцуг аддзяляецца ад суседніх паралельных падоўжнымі горнымі далінамі, далінамі буйных горных рэк і пад.

## Крыніцы

## Літаратура
* *Андрыеўская З. Я., Галай І. П.* Руска-беларускі фізыка-гэаграфічны слоўнік. — Мн.: Нар. асьвета, 1994. — 367 с. . С. 74.


Катэгорыя:Формы рэльефу
Горная краіна

**Го́рная краі́на** — вялікі ўчастак зямной паверхні, які высока ўзьняты над прылягаючымі раўнінамі і характарызуецца значнымі і рэзкімі ваганьнямі вышынь.

Горная краіна распасьціраецца ў даўжыню да некалькіх тысячаў кілямэтраў, і дасягае вышынь у некалькіх тысячаў мэтраў. Ад навакольных раўнін звычайна адмяжоўваецца лініяй падэшвы. Галоўныя формы рэльефу: горныя сьцягі, ланцугі, грабяні, даліны, вузлы, масівы і нагор’і. Унутраныя падзелы ўтвараюцца міжгорнымі ўпадзінамі і рачнымі далінамі. У межах горнай краіны выдзяляюць нізкагор’е, сярэднегор’е і высакагор’е, якія адрозьніваюцца вышынёй і формамі рэльефу.

Горная краіна звычайна фарміруецца ў выніку адзінага этапу тэктанічнага разьвіцьця, якое суправаджаецца перавагай узыходных рухаў.

## Літаратура
* Андрыеўская З. Я., Галай І. П. Руска-беларускі фізыка-геаграфічны слоўнік. — Мн.: Нар. асвета, 1994. — 367 с . С.73, 74.

Катэгорыя:Горы
Самарканд

**Самарканд** () — другое паводле велічыні й колькасьці насельніцтва места Ўзбэкістану, сталіца Самаркандзкага вілаяту. Плошча места складае 120 км². Колькасьць насельніцтва па стане на 1 студзеня 2016 году складала 519,6 тыс. жыхароў. Места знаходзіцца на вышыні 702 м над узроўнем мора. Гістарычная сярэдзіна места — плошча й забудова Рэгістан. У 2001 годзе места і яго гістарычныя архітэктурныя й археалягічныя помнікі былі занесены ў сьпіс Сусьветнай спадчыны ЮНЭСКО пад назвай «Самарканд — скрыжаваньне культур».

## Гісторыя
Самарканд — адно з найстаражытных местаў сьвету, заснаванае ў 742 годзе да н. э. (VIII стагодзьдзе да н. э.), асяродак гістарычнай вобласьці й дзяржавы Сагдыяда. Больш за дзьве тысячы гадоў места зьяўлялася ключавым пунктам на Вялікім шаўковым шляху паміж Кітаем і Эўропай, а таксама адным з галоўных цэнтраў навукі сярэднявечнага Ўсходу. У 875—999 гадах Самарканд быў адным з найбуйнейшых палітычных і культурных цэнтраў дзяржавы Саманідаў. З 875 году па 892 год Самарканд быў сталіцай гэтай дзяржавы. У XIV стагодзьдзі стаў сталіцай царства Тамэрляна й яго нашчадкаў. У 1925—1930 гадах Самарканд зьяўляўся сталіцай Узбэцкай ССР.

## Крыніцы


Катэгорыя:Гарады Ўзбэкістану
Катэгорыя:Гарады Самаркандзкай вобласьці
Marina and the Diamonds

**Марына Лямбрыні Дыяма́ндыс** (, ), больш вядомая пад псэўданімам **Marina and the Diamonds** — з ; нарадзілася 10 кастрычніка 1985 году) — брытанская (валійская) сьпявачка і кампазытар грэцкага паходжаньня.

## Жыцьцяпіс
Нарадзілася ў Абэргавені, Уэльс, у сям’і грэка і валійкі. Мае старэйшую сястру Лафіну. Вучылася ў *Haberdashers’ Monmouth School* для дзяўчынак, дзе прагульвала ўрокі хору, аднак яе настаўніцы па музыцы ўдалося пераканаць дзяўчынку ў тым, што ў яе можа нешта атрымацца. Пасьля разводу бацькоў, ва ўзросьце шаснаццаці гадоў Марына пераехала з бацькам у Грэцыю, дзе паступіла ў школу Сьвятой Кацярыны пры амбасадзе Вялікабрытаніі. Праз два гады Марына вярнулася ва Ўэльс.

## Крыніцы

Катэгорыя:Брытанскія сьпявачкі
Катэгорыя:Брытанскія кампазытары і кампазытаркі
Электракардыястымулятар

**Электракардыястымулятар** (ЭКС;  +  — сэрца + пуга) — прылада дастаўкі электраімпульса да цягліцы сэрца пры дапамозе электрода для ўпарадкаваньня сэрцабіцьця. Можа ўлучаць дэфібрылятар, які аднаўляе кровазварот пры звыш 200 ударах за хвіліну пры дапамозе электрычнага току.

## Беларусь
За 2011 г. людзям з хваробамі сэрца ў Беларусі ўжывілі 130 кардыястымулятараў-дэфібрылятараў, якія аднаўляюць кровазварот пры звыш 200 ударах за хвіліну пры дапамозе электрычнага току.

## Крыніцы

Катэгорыя:Убудаваныя сыстэмы
Катэгорыя:Мэдыцынскае абсталяваньне
Катэгорыя:Вынаходніцтвы
Катэгорыя:Кардыялёгія
Катэгорыя:Кардыяхірургія
Катэгорыя:Фізыялёгія
Катэгорыя:Кібэрнэтыка
Катэгорыя:Біяінжынэрыя
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1959 годзе
Катастрофа расейскага вайсковага Ту-154 (2016)

**Катастро́фа расейскага вайсковага Ту-154**&nbsp;— авіяцыйная катастрофа расейскага вайсковага самалёту з артыстамі і журналістамі, што накіроўваліся ў Сырыю. Адбылася 25 сьнежня 2016 году над Чорным морам недалёка ад Сочы.

Вайсковы самалёт зьнік з радараў у 05:40, праз 20 хвілін пасьля вылету з Сочы. Ён накіроўваўся ў сырыйскую Латакію. На яго борце было 8 чальцоў экіпажу і 84 пасажыры. Сярод пасажыраў ляцелі журналісты «Першага каналу», НТВ, каналу «Звезда», музыкі ды артысты ансамблю імя Аляксандрава.

Сярод загінуўшых пасажыраў была расейская доктарка Лізавета Глінка, таксама вядомая як «доктар Ліза».

## Крыніцы

Катэгорыя:Авіякатастрофы 2016 году
Катэгорыя:Авіякатастрофы Ту-154
Авіяцыйная катастрофа

**Авіяцыйная катастрофа** — авіяцыйнае здарэньне, якое прывяло да гібелі або зьнікненьня бязь вестак аднаго ці больш чалавек, якія знаходзіліся на борце паветранага судна (пасажыраў ці чальцоў экіпажу). Да катастроф адносяцца таксама выпадкі гібелі каго-небудзь з асобаў, якія знаходзіліся на борце, у працэсе іх аварыйнай эвакуацыі з паветранага судна.

## Вонкавыя спасылкі
* aviation-safety.net
* Авиационные происшествия, инциденты и авиакатастрофы в СССР и России. 

Катэгорыя:Катастрофы
*
Агрэсія (палітыка)

**Агрэ́сія** (ад  — «напад») — выкарыстаньне ўзброенай сілы адной дзяржавай (групай дзяржаваў) супраць сувэрэнітэту, тэрытарыяльнай цэласнасьці, палітычнай незалежнасьці другой дзяржавы альбо народу (нацыі).

Найбольш небясьпечная ўзброеная (прамая) форма агрэсіі. Існуе таксама паняцьце ўскоснай агрэсыі, пры якой дзяржава-агрэсар скрыта выкарыстоўвае ўзброеныя сілы, напрыклад, праз узброеныя банды наёмнікаў, нерэгулярныя вайсковыя фармаваньні. Паводле Статуту ААН, Рада Бясьпекі можа кваліфікаваць як агрэсыю й іншыя дзеяньні.

Адпаведна зь міжнародным правам агрэсія — злачынства супраць міжнароднага міру й таму цягне за сабой міжнародную адказнасьць. Дзяржава, якая стала аб’ектам агрэсыі, мае права на прыняцьцё мер індывідуальнай і калектыўнай самаабароны. Рада Бясьпекі ААН правамоцны прыняць пастанову аб выкарыстаньні да агрэсару Прымусу да міру, у т. л. вайсковага характару, напрыклад, у 1991 годзе ўзброеныя сілы НАТО выступілі супраць Іраку, які захапіў Кувэйт.

## Літаратура
* Агрэсія // 


Катэгорыя:Міжнароднае права
Агрэсія

**Агрэ́сія** ( — напад):

* **[[Агрэсія (біялёгія)|Агрэсія (біялёгія)]]** — паводзіны жывёл, якія праяўляюцца ў нападзе ці пагрозе нападу (агрэсійўнае дэманстраваньне) на асобаў свайго (радзей чужога) віду, зьвязанае з эмоцыямі страху, злосьці й г. д..
* **[[Агрэсіўныя паводзіны]]** — матываваныя дэструктыўныя паводзіны, што супярэчаць нормам існаваньня людзей, наносяць шкоду аб’ектам нападу, нясуць фізычную, маральную шкоду людзям ці выклікаюць у іх псыхалягічны дыскамфорт.
* **[[Агрэсія (палітыка)]]** — тэрмін сучаснага міжнароднага права, які ахоплівае любы незаконны, згодна Статуту ААН, напад адной дзяржавы супраць тэрытарыяльнай цэласнасьці ці палітычнай незалежнасьці другой дзяржавы.
* **[[Агрэсія (гульня)|Агрэсія (гульня)]]** — кампутарная гульня, ваенна-гістарычная стратэгія рэальнага часу.