open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Блюз-рок

**Блюз-рок** — музычны жанр, разнавіднасьць рок-музыкі, які аб’ядноўвае элемэнты блюзу й рок-н-ролу, з адмысловым акцэнтаваньнем ролі электрагітары. Зьяўленьне блюз-року адносяць да сярэдзіны 1960-х гадоў, у працах такіх гуртоў як «Крім» і Rolling Stones, экспэрымэнтаваўшых з музыкай раньніх блюзмэнаў Элмара Джэймса, Хаўліна Вулфа, Мадзьдзі Ўотэрса й іншых.

## Апісаньне
Для блюз-року характэрна наяўнасьць блюзавай імправізацыі, ужываньне 12-тактавай блюзавай гармоніі, рытмічнага малюнку «бугі», акцэнтаваньне электрагітарнага гуку й асаблівасьцяў тэхнікі. Заснаванае на рыфах гучаньне, цяжэйшае, чым у традыцыйным чыкаскім блюзе. Блюз-рок часта гуляецца хутчэйшым тэмпам, што таксама адрозьнівае гэты жанр ад блюзу.

Асноўныя прылады ў блюз-року — гэта электрагітара, бас-гітара й бубны. Вакал таксама гуляе значную ролю, хоць і не заўсёды: існуе мноства інструмэнтальных блюз-рокавых кампазыцыяў. Зрэдку ўжываюцца клявішныя прылады, такія як сынтэзатар, піяніна або арган. Гітарны гук падвяргаецца скажэньню, у адрозьненьне ад традыцыйнага блюзу, у якім выкарыстоўваецца акустычная гітара. Нярэдка ўжываюцца дзьве гітары, адна для акампанэмэнту, іншая для мэлядычнай партыі.

## Гісторыя
Нягледзячы на тое, што рок і блюз гістарычна заўсёды былі цесна зьвязаныя, вылучэньне блюз-року ў асобны музычны жанр адбылося толькі ў канцы 1960-х гадоў. Першапачаткова жанр зьявіўся ў Ангельшчыне, дзе музыкі кшталту Алексіса Корнэра й Джона Маяла стваралі гурты, якія выступілі падмуркам для будучых зорак жанру, такіх як «Фры», «Савой браўн», раньнія «Флітвуд Мак». У той жа час да піянэраў блюз-року ставяцца й амэрыканскія музыкі кшталту Джоні Вінтэра, Пола Батэрфілда й гурт «Каннэд хіт».

Рэвалюцыйнае электрычнае выкананьне блюзу Джымі Гэндрыксам, яго трыё «Джымі Хэндрыкс экспірыэнс» і «Бэнд оф джыпсыс», мела шырокі й доўгачасовы ўплыў на разьвіцьцё блюз-року, асабліва для гітарыстаў.

Моцны ўплыў на гэты жанр стварыў і Эрык Клэптан. Яго працы ў 1960-х і 1970-х гадох з Джонам Маялам і гуртамі «Блюзбрэйкерс», The Yardbirds, «Блайнд Фэйт», «Крім», «Дэрэк і дамінас», а таксама працяглая сольная кар’ера вельмі шмат значылі для прызнаньня блюз-року самастойным жанрам.

У канцы 1960-х гадох яшчэ адзін былы ўдзельнік гурту «The Yardbirds» Джэф Бэк са сваім гуртам «Гурт Джэфа Бэка», прыўнёс у блюз-рок цяжкае гучаньне гард-року. Трэці выхаванец гурту «The Yardbirds» гітарыст Джымі Пэйдж стварыў гурт «New-Yardbirds», які неўзабаве зьмяніў назву на «Led Zeppelin». На працягу першай паловы 1970-х гадоў гурт «Led Zeppelin» дамінаваў на сусьветнай блюз-рокавай сцэне. Іншыя блюз-рокавыя музыкі, якія мелі ўплыў на блюз-рокавую сцэну Ангельшчыны ў 1970-х гадох былі Роры Галахер і Робін Тровэр.

## Глядзіце таксама
* Блюз
* Рок-музыка
Джаз

**Джаз** () — форма музычнага мастацтва, якая ўзьнікла ў пачатку XX стагодзьдзя ў ЗША ў выніку сынтэзу афрыканскай і эўрапейскай культур і якая атрымала пасьля паўсюднае распаўсюджваньне. Характэрнымі рысамі музычнай мовы джаза першапачаткова сталі імправізацыя, палірытмія, заснаваная на сынкапіраванных рытмах, і ўнікальны комплекс прыёмаў выкананьня рытмічнай фактуры — сўінг. Наступнае разьвіцьцё джазу адбывалася за кошт засваеньня джазавымі музыкамі і кампазытарамі новых рытмічных і гарманічных мадэляў.

## Гісторыя разьвіцьця і асноўныя плыні
### Вытокі джазу
Вытокі джазу зьвязаныя з блюзам, сьпірычуэлс і рэгтаймам. Джаз паўстаў у канцы XIX стагодзьдзя як зьліцьцё афрыканскіх рытмаў і эўрапейскай гармоніі, але вытокі яго варта шукаць з моманту завозу рабоў з Афрыкі на тэрыторыю Новага сьвету. Прывезеныя рабы не былі выхадцамі з аднаго роду і звычайна нават не разумелі адзін аднаго. Неабходнасьць кансалідацыі прывяла да аб’яднаньня мноства культур і, як сьледзтва, — да стварэньня адзінай культуры (у тым ліку і музычнай) афраамэрыканцаў. Працэсы зьмешваньня афрыканскай музычнай культуры, і эўрапейскай (якая таксама зьведала сур’ёзныя зьмены ў Новым Сьвеце) адбываліся з XVIII стагодзьдзя і ў XIX стагодзьдзі прывялі да ўзьнікненьня «протаджазу», а затым і джазу ў агульнапрынятым разуменьні. Асноўную ролю ў сапраўдным джазе гуляе імправізацыя. Акрамя таго, джаз адрозьніваецца сынкапіравальнасьцю (вылучэньне слабых дзеляў і нечаканыя акцэнты) і адмысловым драйвам. Два апошнія складнікі ўзьнікаюць у рэгтайме, а затым пераносяцца на гульню аркестраў (бэндаў), пасьля чаго для пазначэньня гэтага новага стылю музыцыяваньня і ўзьнікае слова «джаз», якое пішацца спачатку як «Jass», затым як «Jasz» і толькі з 1918 году набывае свой сучасны выгляд. Акрамя таго, шматлікія кірункі джазу адрозьніваюцца асобай тэхнікай выкананьня: «разгойдваньнем» або сўінгам.

Радзімай джазу быў амэрыканскі Поўдзень і першым чынам Новы Арлеан. 26 лютага 1917 году ў нью-ёрскай студыі фірмы «Victor» пяцёра белых музыкаў з Новага Арлеану запісалі першую джазавую грамкружэлку. Значэньне гэтага факту цяжка пераацаніць: да зьяўленьня ў сьвеце гэтай пласьцінкі джаз заставаўся маргінальнай зьявай, музычным фальклёрам, а пасьля — на працягу некалькіх тыдняў ашаламіў усю Амэрыку. Запіс належаў «Original Dixieland Jazz Band».

## Глядзіце таксама
* Джазмэн


Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы
Зборная архіпэлягу Чагас па футболе

**Зборная архіпэлягу Чагас па футболе** прадстаўляе Архіпэляг Чагас на міжнародным узроўні. Каманда не зьяўляецца чальцом ФІФА або АКФ і таму ня можа прымаць удзел у арганізаваных імі турнірах.

Зборная архіпэлягу Чагас уступіла ў NF-Board, але яшчэ не згуляла ні аднаго матчу.

Таксама каманда прадстаўляе Брытанскую тэрыторыю ў Індыйскім акіяне.

Чагас
Васіль Гроднікаў

**Васіль Гроднікаў** (13 студзеня 1938 — 17 кастрычніка 2005) — беларускі журналіст, пазаштатны карэспандэнт «Народнай Волі».

## Дзейнасьць
Васіль Гроднікаў пісаў у «Народнай Волі» матэрыялы на палітычныя і сацыяльныя тэмы. Зьяўляўся ляўрэатам прэміі імя Анатоля Майсені.

## Абставіны сьмерці
18 кастрычніка 2005 году а 10 гадзінаў раніцы Васіль Гроднікаў быў знойдзены мёртвым у сваёй прыватнай хаце, братам Міколам. На галаве загінулага была запечаная кроў, крывавыя плямы былі таксама на сьценах і зламаным зэдлічку. У паведамленьні судова-мэдыцынскага экспэрта пракуратуры было адзначана, што журналіст памёр у выніку *«кантакту з тупым прадметам»*. На наступны дзень Мікола Гроднікаў заявіў, што яго брат, які дагэтуль ужо перажыў адзін замах у студзені 2005 году, быў забіты праз сваю працу.

Між тым, Генэральная пракуратура Рэспублікі Беларусь адмовілася пачынаць крымінальную справу па факце сьмерці журналіста й заявіла, што ён памёр *«негвалтоўнай сьмерцю ад бытавой траўмы»*.

Журналісты мяркуюць, што магчымае забойства журналіста магло быць зьвязанае зь яго тагачаснаю працаю над матэрыялам, прысьвечаным кватэрным махінацыям у Маладэчна «Кідалы-3» — працягам сэрыі публікацыяў, дзе ўзгадваліся супрацоўнікі КДБ і МУС. Васіль Гроднікаў плянаваў у бліжэйшы час прыехаць у гэты горад на некалькі дзён, каб сабраць матэрыял для новага артыкула.

Пахаваны на Паўночных могілках у Менску.

## Вонкавыя спасылкі
* 
* 
* Імёны Свабоды: Васіль Гроднікаў

Катэгорыя:Загінулыя журналісты
Катэгорыя:Беларускія журналісты
Катэгорыя:Нарадзіліся 13 студзеня
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1938 годзе
Катэгорыя:Памерлі 17 кастрычніка
Катэгорыя:Памерлі ў 2005 годзе
Катэгорыя:Пахаваныя на Паўночных могілках
Архіпэляг Чагас

**Чагас** — архіпэляг зь сямі атолаў з больш чым 60 трапічнымі выспамі ў Індыйскім акіяне, зьмешчаны прыкладна ў 500 кілямэтрах да поўдня ад Мальдываў, на сярэдзіне шляху з Афрыкі ў Інданэзію.

Архіпэляг Чагас — частка Брытанскай тэрыторыі ў Індыйскім акіяне.

Сталых жыхароў няма, выспу засяляюць брытанскія і амэрыканскія вайскоўцы (каля 3 тыс. жыхароў).

## Геаграфія
Усяго тэрыторыя архіпэлягу складае 63,2 км², зь якіх выспа Дыега Гарсія займае 27,2 км². Плошча жа марской тэрыторыі зь лягунамі архіпэлягу перавышае 15 тыс. км², зь іх 13 тыс. км² — у межах банкі Вялікі Чагас. Гэта — адзін з самых вялікіх атолавых архіпэлягаў у сьвеце.

Архіпэляг складаецца зь сямі частак:

# Дыега Гарсія (акрамя галоўнай выспы яшчэ 3 астраўкі)
# Эгмант (7 астраўкоў)
# Пэрас-Баньёс (27 астраўкоў)
# Саламон (11 астраўкоў)
# Банка Вялікі Чагас (7 астраўкоў)
# Рыф Блэнхайм (3 астраўкі)
# Банка Сьпікерс (1 астравок)

Калі самая самая вялікая выспа архіпэлягу Дыега Гарсія мае плошчу 27,2 км², то другая па велічыні выспа архіпэлягу (Ігл у Вялікім Чагасе) менш у 11 разоў (2,45 км²). Астатнія астраўкі па плошчы не перавышаюць 1,5 км².

### Клімат
Клімат выспаў трапічны марскі, гарачы і вільготны. Архіпэляг добра прадуваецца вятрамі. Сярэднегадовая колькасьць ападкаў — каля 2600 мм (ад 105 мм у жніўні да 350 мм у студзені). Сярэднемесячная тэмпэратура вагаецца ад 26,2 °C да 28,3&nbsp;°C.

## Гісторыя
Першае зарэгістраванае адкрыцьцё адбылося ў пачатку XVI стагодзьдзя, калі вядомы мараплавец Васка да Гама апісаў некалькі астраўкоў архіпэлягу. У XVIII стагодзьдзі Францыя абвясьціла выспы часткай калёніі Маўрыкій. 27 красавіка 1786 году Брытанія абвясьціла архіпэляг сваім валоданьнем як частка Сэйшэльскіх выспаў.

Да 1960-х гадоў выспу засялялі Ілоі (або народнасьць Чагас), але брытанскімі ўладамі яны былі выселеныя з астравоў з выплатай мінімальнага кампэнсаваньня. Выспа Дыега Гарсія стала па ісьце брытанска-амэрыканскай ваеннай базай.

Калі ў 1960-1970-х Маўрыкій і Сэйшэлы атрымалі незалежнасьць, Вялікабрытанія пакінула архіпэляг Чагас як частку свой тэрыторыі ў Індыйскім акіяне. Аднак, Маўрыкій працягвае прад’яўляць прэтэнзіі на Чагас.

Іншая праблема — выселеныя з выспаў людзі і іх нашчадкі. Нягледзячы на тое, што суд некалькі разоў адхіліў іх прэтэнзіі на вяртаньне, справа далёка ад завяршэньня. Аднак, брытанскія ўлады робяць некаторыя паслабленьні. Калі карэнным жыхарам выспы пасьля высяленьня ўезд быў забаронены, то ў пачатку XIX стагодзьдзя каля сотні ілоеў наведала архіпэляг.

У 2016 годзе амэрыканская арэнда выспы Дыега Гарсія сканчаецца. Будзе яна падоўжаная або не, на цяперашні момант невядома.

## Глядзіце таксама
* Зборная архіпэлягу Чагас па футболе

## Вонкавыя спасылкі
* Брытанская тэрыторыя ў Індыйскім акіяне
* The UK Chagos Support Association
Тала

**Тала** (код ISO 4217: *WST*) — афіцыйная валюта Самоа, уведзеная ў абарачэньне ў 1967 годзе, замяніўшы Самаанскі фунт па курсе 1 фунт = 2 тала. Аднак на выспах да 1975 году паралельна ўжываўся Новазэляндзкі даляр. Тала дзеліцца на 100 сэнэ. Звычайна тала скарачаецца да «*WS*$», ці «*SAT*», ці «*ST*», ці «*T*». Назва «*тала*» — на самаанскай мове адначае «*даляр*».

У абарачэньні знаходзяцца манэты вартасьцю 1, 2, 5, 10, 20 і 50 сэнэ і 1 тала, банкноты вартасьцю 2, 5, 10, 20, 50 і 100 тала.

Катэгорыя:Самоа
Катэгорыя:Валюты
Нумізматыка

**Нумізма́тыка** — адна з гістарычных навук, што вывучае гісторыю біцьця манэт, гісторыю грашовага абарачэньня і тэхнічныя прылады для вырабу манэт.

Паходжаньне слова нумізматыка дасюль цалкам не акрэсьлена. Вядома, што паходзіць ад лацінскага *nummus* ці грэцкага *nomisma*.

## Глядзіце таксама
* Беларуская нумізматыка

## Вонкавыя спасылкі


Катэгорыя:Калекцыянаваньне
Тонга

**То́нга**, **То́нґа** () — выспавая краіна разьмешчаная ў Палінэзіі, у паўднёвай частцы Ціхага акіяна, на поўдні ад Самоа, і на захадзе ад Фіджы.

## Гісторыя
Першыя людзі зьявіліся на выспах Тонга 6000 гадоў таму. Тут знайшлі самыя старажытныя паселішчы ў Палінэзіі. Каля ХІІ стагодзьдзя танганцы стварылі значную цывілізацыю ў Ціхім акіяне, якая некаторымі навукоўцамі называецца «*Танганская імпэрыя*». У ХV і XVII стагодзьдзях на выспах Тонга адбываліся грамадзянскія войны. У гэтыя часы тут высадзіліся першыя эўрапейцы — галяндзкія вандроўнікі Вілем Шоўтэн і Якаб Лемэр у 1616 годзе, а потым Джэймз Кук у 1773, 1774 і 1777 гадах. Джэймз Кук назваў выспы «*выспамі Сяброўства*». З 1774 году на выспах пачалі зьяўляцца ангельскія місіянэры.

У 1845 годзе выспы Тонга былі аб’яднаныя ў каралеўства Палінэзіі мясцовым уладаром Таўфаахаў, які быў ахрышчаны і атрымаў хрысьціянскае імя Георг. У 1875 годзе ён абвясьціў стварэньне на тэрыторыі Тонга канстытуцыйнай манархіі, увёў заканадаўчую сыстэму, дараваў роўныя правы жанчынам, права землеўладаньня, свабоду прэсы, і абмежаваў свабоду лякальных уладароў. Аднак, пасьля ўшэсьця на трон другога караля ў 1900 годзе, краіна трапіла пад брытанскі пратэктарат.

Незалежнасьць Тонга атрымала ў 1970 годзе, застаўшыся ў складзе Брытанскай садружнасьці нацыяў. У 1999 годзе краіна стала ўдзельніцай ААН.

## Палітыка
Тонга зьяўляецца адзінай манархіяй ў Ціхім акіяне. Улада манарха значна большая чым у эўрапейскіх краінах, а аўтарытэт караля зьяўляецца такім жа высокім як і стагодзьдзі назад, згодна з традыцыямі Тонга. Каралеўская сям’я, а таксама мясцовыя ўладары зьяўляюцца самымі багатымі людзьмі краіны, між тым большасьць насельніцтва Тонга жыве па-за рысай беднаты.

Кіраўніком краіны зьяўляецца кароль, які назначае прэм’ер-міністра і Кабінэт міністраў (часта пажыцьцёва). Часткай палітычнага жыцьця Тонга зьяўляецца парлямэнт, але яго ўлада значна абмежаваная. Грамадзяне краіны маюць права выбіраць толькі 9 з 23 дэпутатаў парлямэнту, а астатнія паходзяць зь сем’яў мясцовых уладароў і назначаюцца каралём.

Дзейнасьць палітычных партыяў у Тонга забаронена, але пасьля прыняцьця канстытуцыі 1980-х гадоў у краіне ўзьнік апазыцыйны рух, які змагаецца за дэмакратызацыю Тонга.

11 лютага 2006 году з пасады прэм’ер-міністра пайшоў сын караля, і пасьля сэрыі дэманстрацыяў, удзельнікі якіх дамагаліся дэмакратызацыі краіны, на гэтую пасаду быў упершыню назначаны чалавек, які не зьяўляецца ўдзельнікам каралеўскай сям’і.

## Геаграфія
На поўначы краіна мяжуе з Самоа, на паўночным захадзе з Ўолісам і Футунай, з захаду зь Фіджы, з усходу зь Ніуе, а з паўночнага ўсходу з Амэрыканскім Самоа. Архіпэляг Тонга складаецца з 169 выспаў, зь якіх толькі 45 заселеныя, яны дзеляцца на тры групы: Тонгатапу, Хаапаі, Ваваў. Выспы Тонга пераважна нізінныя каралавыя атолы, толькі некаторыя маюць вульканічнае паходжаньне зь дзейнымі вульканамі. Самай высокай кропкай краіны зьяўляецца гара на высьпе Као (1030 м).
Уладзімер Мулявін

**Уладзі́мер Гео́ргіевіч Муля́він** (1941, цяпер Екацярынбург, Расея — 2003, Масква, Расея) — беларускі музыка, кампазытар, заснавальнік і мастацкі кіраўнік беларускага вакальна-інструмэнтальнага ансамбля «Песьняры», народны артыст Беларусі (1979) і СССР (1991).

## Біяграфія
Нарадзіўся 12 студзеня 1941 году ў Сьвярдлоўску. Бацька — працоўны завода «Уралмаш». У дзіцячым узросьце пачаў захапляцца музыкай і ў 12-гадовым веку пачаў граць на гітары.

У 1956 годзе пасьля школы паступіў у Сьвярдлоўскую музычную вучэльню, на аддзяленьне струнных інструмэнтаў. Быў выключаны з вучэльні за захапленьне джазам, хутка быў прыняты назад, але кінуў вучэльню на ўласнае жаданьне. У 1959 годзе ажаніўся з Л. Крамальскай. У 1958—1963 гадах працаваў музыкам у розных абласных філярмоніях. У 1963 годзе быў запрошаны на працу ў Беларускую дзяржаўную філярмонію. У 1965—1967 гадах служыў у Савецкім войску ў навакольлі Менску. Стварыў у вайсковай частцы вакальны квартэт, прыймаў удзел у арганізацыі ансамбля Беларускай вайсковай акругі.

Пасьля сканчэньня службы ў войску вярнуўся ў Беларускую дзяржаўную філярмонію, пры якой у 1968 годзе быў створаны вакальна-інструмэнтальны ансамбль «*Лявоны*». У 1970 годзе ансамбль, мастацкім кіраўніком якога быў Уладзімер Мулявін, зьмяніў назву на «Песьняры». У 1976 годзе напісаў опэру-прыпавесьць «Песьня пра долю» паводле твораў Янкі Купалы, прэм’ера якой адбылася на сцэне Беларускай філярмоніі ў выкананьні ансамбля «Песьняры» і Дзяржаўнага народнага аркестру БССР імя Язэпа Жыновіча.

За значны ўнёсак у разьвіцьцё беларускага эстраднага мастацтва ў 2001 годзе быў узнагароджаны ордэнам Францішка Скарыны.

14 траўня 2002 году Ўладзімер Мулявін трапіў у аўтакатастрофу. Праз 8 месяцаў памёр у Маскве ў шпіталі імя Бурдэнкі. Пахаваны на Ўсходніх могілках у Менску. У гонар Уладзімера Мулявіна ў Менску названы бульвар.

## Узнагароды
* 1994 — мэдаль Францішка Скарыны
* 2001 — ордэн Францішка Скарыны
* 21 студзеня 2001 — зорка ў гонар Уладзімера Мулявіна і ансамбля «Песьняры» на Алеі зорак у Маскве

## Ацэнкі
Віталь Артыст, франтмэн гурта «beZ bileta», у 2011 годзе назваў Мулявіна *«касманаўтам №1 у беларускай музыцы»*.

## Званьні
* 1973 — ганаровае званьне «Заслужаны артыст БССР»
* 1979 — ганаровае званьне «Народны артыст БССР»
* 1980 — Заслужаны дзяяч культуры Польшчы
* 1991 — ганаровае званьне «Народны артыст СССР»

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Уладзімер Мулявін на pesnyary.com
* 

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Екацярынбургу
Катэгорыя:Песьняры
Катэгорыя:Беларускія музыкі
Катэгорыя:Беларускія сьпевакі і сьпявачкі
Катэгорыя:Народныя артысты Беларусі
Катэгорыя:Народныя артысты СССР
Катэгорыя:Памерлі ў Маскве
Катэгорыя:Пахаваныя на Ўсходніх могілках Менску
Катэгорыя:Асобы на марках
Катэгорыя:Людзі, у гонар якіх названыя вуліцы
Ордэн Францішка Скарыны

**О́рдэн Франці́шка Скары́ны** — беларуская дзяржаўная ўзнагарода, ордэн. Заснаваны ў 1995 пастановай Вярхоўнага Савету як адна з найвышэйшых дзяржаўных узнагародаў Беларусі за асаблівыя заслугі ў справе нацыянальна-дзяржаўнага адраджэньня.

Ордэнам узнагароджваюцца грамадзяне:
* значныя посьпехі ў справе нацыянальна-дзяржаўнага адраджэньня Беларусі, дасягненьні ў галіне нацыянальнай мовы, літаратуры, мастацтва, а таксама прапаганды культурніцкай спадчыны беларускага народу;
* за адмысловыя заслугі ў гуманітарнай, дабрачыннай дзейнасьці, у справе абароны чалавечае годнасьці й правоў грамадзянаў, міласэрнасьць і іншыя высакародныя ўчынкі.

Ордэн Францішка Скарыны носіцца на левым боку грудзяў і пры наяўнасьці іншых ордэнаў зьмяшчаецца пасьля ордэны Пашаны.

## Апісаньне
Ордэн Францішка Скарыны ўяўляе сабой чатырохканцовую зорку з колам, складзеную ў авал памерам па вэртыкалі 43 мм, па гарызанталі — 39 мм. У цэнтры кола — рэльефны малюнак Францішка Скарыны, у ніжняй частцы — лаўровая галіна. Авал апраўлены бела-блакітнай эмалевай стужкай з надпісам «Францыск Георгій Скарына». Зваротны бок ордэна мае гладкую паверхню, у цэнтры знаходзіцца нумар ордэна.

Ордэн пры дапамозе вушкі й кольца злучаецца з калодкай сямікутнай формы, у ніжняй частцы якой разьмешчаны знак «сыгнет». Калодка абцягнутая муаровай стужкай цёмна-фіялетавага колеру.

Ордэн вырабляецца з срэбра з пазалотай.

## Кавалеры ордэна

* Уладзімер Адамушка
* Жарэс Алфёраў — беларускі й расейскі фізык
* Аляксій II (Рыдыгер) — Патрыярх Маскоўскі і ўсяе Русі
* Надзея Бабкіна — расейская сьпявачка
* Павал Барадзін — расейскі дзяржаўны дзяяч
* Мікалай Баскаў — расейскі сьпявак
* Мікалай Гнацюк — савецкі і ўкраінскі сьпявак
* Барыс Ельцын — першы прэзыдэнт Расеі
* Аляксандар Зімоўскі — беларускі журналіст і грамадзкі дзяяч
* Мікалай Казак — савецкі й беларускі фізык
* П'ер Кардэн — францускі мадэльер
* Юры Лужкоў — мэр Масквы
* Уладзімер Мулявін — савецкі і беларускі сьпявак
* Аляксандра Пахмутава — савецкая й расейскя кампазытарка
* Васіль Раінчык — беларускі кампазытар
* Міхаіл Савіцкі — савецкі і беларускі мастак
* Генадзь Селязьнёў — расейскі палітычны дзяяч
* Філарэт (Вахрамееў) — мітрапаліт Менскі й Слуцкі, патрыяршы экзарх Усяе Беларусі
* Міхаіл Фінберг — беларускі музыка, дырыжэр
* Павал Якубовіч — галоўны рэдактар газэты «СБ. Беларусь сегодня»
* Расьціслаў Янкоўскі — савецкі і беларускі актор тэатра і кіно
* Анатоль Ярмоленка — беларускі музыка
* Леанід Захлеўны — мастацкі кіраўнік ансамбля «Бяседа» (2011)
* Уладзімер Мішчанчук — дэкан тэатральнага факультэта Беларускай дзяржаўнай акадэміі мастацтваў (2011)
* Кляўдыё Гуджэроцьці — апостальскі нунцый у Беларусі ў 2011—2015 (2017)
* і іншыя

## Глядзіце таксама

* Мэдаль Францішка Скарыны

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Зімоўскага ўзнагародзілі ордэнам Скарыны
* ЗАКОН Рэспублікі Беларусь ад 18.05.2004 N 288-З (рэд. ад 04.05.2005) «Аб ДЗЯРЖАЎНЫХ УЗНАГАРОДАХ РЭСПУБЛІКІ БЕЛАРУСЬ»
* Указ прэзыдэнта Рэспублікі Беларусь Аб сьцьвярджэньні апісаньня ордэнаў, мэдалёў і нагрудных знакаў ды ганаровых званьняў Рэспублікі Беларусь

Катэгорыя:Узнагароды, якія зьявіліся ў 1995 годзе
Пазьнякі

Назву **Пазьнякі** маюць:

## Населеныя пункты
### [[Беларусь]]
* Пазьнякі — хутар у Мёрскім раёне Віцебскай вобласьці
* Пазьнякі — вёска ў Івейскім раёне Гарадзенскай вобласьці
* Пазьнякі — вёска ў Маладэчанскім раёне Менскай вобласьці

## Іншае
* Пазьнякі — назва жылога масіву ў Кіеве
* Пазьнякі — станцыя Кіеўскага мэтрапалітэну

## Глядзіце таксама
* Пазьняк
* Пазьнякова
* Пазьнякоў
Пазьнякі (станцыя мэтро)

**Пазьнякі** () — станцыя Кіеўскага мэтрапалітэну, разьмешчаная на Сырэцка-Пячэрскай лініі. Адкрытая 28 сьнежня 1994 году.

## Глядзіце таксама
* Сьпіс станцыяў Кіеўскага мэтрапалітэну

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Станцыі Кіеўскага мэтрапалітэну
Катэгорыя:Сырэцка-Пячэрская лінія Кіеўскага мэтрапалітэну
Ват

**Ват** (пазначэньне: **Вт**, **W**) — у сыстэме СІ адзінка вымярэньня магутнасьці.

Адрозьніваюць мэханічную, цеплавую і электрычную магутнасьць:
* у мэханіцы 1 ват роўны магутнасьці, пры якой за час 1 сэкунда зьдзейсьніцца праца 1 джоўль.
: \mathrm{W = \frac{J}{s} = \frac{N\cdot m}{s} = \frac{kg\cdot m^2}{s^3}}
* 1 ват магутнасьці цеплавога струменя эквівалентны мэханічнай магутнасьці ў 1 ват.
* 1 ват актыўнай электрычнай магутнасьці таксама эквівалентны мэханічнай магутнасьці ў 1 ват і вызначаецца як магутнасьць сталага электрычнага току у 1 ампэр пры напрузе 1 вольт.
: \mathrm{W = V \cdot A}

Адзінка названая ў гонар шатляндзка-ірляндзкага вынаходніка-мэханіка Джэймза Ўата, стваральніка ўнівэрсальнай паравой машыны.

## Кратныя і дзельныя адзінкі
Найменьні кратных і дзельных адзінак утвараюць дадаючы стандартныя прыстаўкі СІ да слова «ват»:

Катэгорыя:Адзінкі вымярэньня
Катэгорыя:СІ
Баранаўскі раён

**Баранаўскі раён** () — адміністрацыйная адзінка на захадзе Жытомірскай вобласьці Ўкраіны. Адміністрацыйны цэнтар — места Баранаўка.

Катэгорыя:Раёны Жытомірскай вобласьці
Бярдычаўскі раён

**Бярдычаўскі раён** () — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка на поўдні Жытомірскай вобласьці Ўкраіны. Адміністрацыйны цэнтар — места Бярдычаў.

## Крыніцы

Катэгорыя:Раёны Жытомірскай вобласьці
Брусілаўскі раён

**Брусі́лаўскі раён** () — адміністрацыйная адзінка на паўднёвым усходзе Жытомірскай вобласьці Ўкраіны. Адміністрацыйны цэнтар — мястэчка Брусілаў.

Катэгорыя:Раёны Жытомірскай вобласьці
Хорашаўскі раён

**Хорашаўскі раён** (; да 2016 году — *Валадарска-Валынскі раён*) — адміністрацыйная адзінка ў цэнтры Жытомірскай вобласьці Ўкраіны. Адміністрацыйны цэнтар — мястэчка Хорашаў.

Катэгорыя:Раёны Жытомірскай вобласьці
Ямільчынскі раён

**Ямі́льчынскі раён** () — адміністрацыйная адзінка на паўночным захадзе Жытомірскай вобласьці Ўкраіны. Адміністрацыйны цэнтар — мястэчка Ямільчына.

Катэгорыя:Раёны Жытомірскай вобласьці
Жытомірскі раён

**Жытомірскі раён** () — адміністрацыйная адзінка на поўдні цэнтральнай частцы Жытомірскай вобласьці Ўкраіны. Адміністрацыйны цэнтар — места Жытомір.

Катэгорыя:Раёны Жытомірскай вобласьці
Корасьценскі раён

**Корасьценскі раён** () — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка на поўначы цэнтральнай частцы Жытомірскай вобласьці Ўкраіны. Адміністрацыйны цэнтар — места Корасьцень.

Катэгорыя:Раёны Жытомірскай вобласьці
Андрушаўскі раён

**Андрушаўскі раён** () — адміністрацыйная адзінка на поўдні Жытомірскай вобласьці Ўкраіны. Адміністрацыйны цэнтар — места Андрушаўка.

Катэгорыя:Раёны Жытомірскай вобласьці
Народыцкі раён

**Народыцкі раён** () — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка на паўночным усходзе Жытомірскай вобласьці Ўкраіны. Адміністрацыйны цэнтар — мястэчка Народычы.

Катэгорыя:Раёны Жытомірскай вобласьці
Любарскі раён

**Любарскі раён** () — адміністрацыйная адзінка на паўднёвым захадзе Жытомірскай вобласьці Ўкраіны. Адміністрацыйны цэнтар — мястэчка Любар.

Катэгорыя:Раёны Жытомірскай вобласьці
Малынскі раён

**Малынскі раён** () — адміністрацыйная адзінка на ўсходзе Жытомірскай вобласьці Ўкраіны. Адміністрацыйны цэнтар — места Малын.

Катэгорыя:Раёны Жытомірскай вобласьці
Алеўскі раён

**Алеўскі  раён** () — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка на паўночным захадзе Жытомірскай вобласьці Ўкраіны. Адміністрацыйны цэнтар — горад Алеўск.

Катэгорыя:Раёны Жытомірскай вобласьці
Оўруцкі раён

**Оўруцкі раён** () — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка на поўначы Жытомірскай вобласьці Ўкраіны. Адміністрацыйны цэнтар — места Оўруч.

## Ураджэнцы
* Валянцін Мажароўскі ( 1948) — беларускі навуковец-мэханік.


[[Катэгорыя:Раёны Жытомірскай вобласьці]
Пулінскі раён

**Чырвонаармейскі раён** () — адміністрацыйная адзінка у цэнтры Жытомірскай вобласьці Ўкраіны. Адміністрацыйны цэнтар — мястэчка Чырвонаармейск.

Катэгорыя:Раёны Жытомірскай вобласьці
Бэршадзкі раён

**Бэршадзкі раён** () — колішнія адміністрацыйная адзінка на паўднёвым усходзе Віньніцкай вобласьці Ўкраіны. Адміністрацыйны цэнтар — места Бэршадзь.

## Крыніцы

Катэгорыя:Колішнія раёны Віньніцкай вобласьці
Калінаўскі раён

**Калінаўскі раён** () — адміністрацыйная адзінка на поўначы Віньніцкай вобласьці Ўкраіны. Адміністрацыйны цэнтар — места Калінаўка.

Катэгорыя:Раёны Віньніцкай вобласьці
Ліпавецкі раён

**Ліпаве́цкі раён** () — адміністрацыйная адзінка на паўночным усходзе Віньніцкай вобласьці Ўкраіны. Адміністрацыйны цэнтар — места Ліпавец. У раёне ёсьць 1 мястэчка — Турбаў.


Катэгорыя:Раёны Віньніцкай вобласьці
Магілёў-Падольскі раён

**Магілёў-Падольскі раён** () — адміністрацыйная адзінка на паўднёвым захадзе Віньніцкай вобласьці Ўкраіны. Адміністрацыйны цэнтар — места Магілёў-Падольскі.

Катэгорыя:Раёны Віньніцкай вобласьці
Ямпальскі раён (Віньніцкая вобласьць)

**Я́мпальскі раён** () — адміністрацыйная адзінка на поўдні Віньніцкай вобласьці Ўкраіны. Адміністрацыйны цэнтар — места Ямпаль.

Катэгорыя:Раёны Віньніцкай вобласьці
Паўтарак

**Паўтарак** — білонная манэта наміналам 1 ½ гроша на землях Рэчы Паспалітай.

У Эўропе мела назву драйпёлькер, у Маскоўскім княстве — чэх (пасьля гэтая назва перайшла й на землі Ўкраіны ды Ўсход Беларусі). Паўтарак меў такі самы выгляд, як і іншыя эўрапейскія манэты падобнага наміналу, розьніўся толькі лацінскім надпісам і гербам. У Рэчы Паспалітай біцьцё паўтаракаў распачаў за часамі Жыгімонта Вазы. Разам з кароннымі паўтаракамі на землях Беларусі часта сустракаюцца швэдзкія — рыская мынца, эблёнская мынца, ды прускія манэты (Драйпёлькер).

На авэрсе — гішпанскі гэральдычны шчыт з двума Арламі і Пагонямі па дыяганалі. У цэнтры гэрбу малы шчыт са Снапом — гэрбам Вазаў. Над шчытом Карона, пад шчытом лічба 3 — тры паўгрошы.
На рэвэрсе — дзяржава, у якой упісаная лічба 24, што азначае вартасьць — 1/24 талера.

У ВКЛ паўтаракі біліся мала і ў кароткі прамежак часу на віленскай мынцы:
* **[[Жыгімонт Ваза]]** — 1619, 1620, 1622.
* **[[Ян Казімер]]** — 1650 (лічыцца памылкай ці тагачаснай падробкай), 1652.

У Кароне біцьцё паўтаракаў пачалося за Жыгімонтам Вазай і з цягам часу (1621—1626) набыло масавыя памеры:
* Быдгашчанская мынца — 1614—1628
* Кракаўская мынца — 1615—1618
* Пазнанская мынца — 1654, 1658—1659, 1662, 1666
* Львоўская мынца — 1661
* Рыская мынца біла свае адмысловыя паўтаракі — 1616—1617, 1620, 1624.

У 1753, 1755—1756 гадох паўтаракі для Польшчы біла Ляйпцыская мынца (Саксонія).

Катэгорыя:Нумізматыка
Катэгорыя:Манэты Вялікага Княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай
Драйпёлькер

**Драйпёлькер** ( — тры паўгрошы) — паўтарак, паўтараграшовік — манэта наміналам 1 ½ гроша, распаўсюджаная на землях Рэчы Паспалітай ў 17 стагодзьдзі. Назва часта ўжывалася ў адносінах да германскіх манэт, выгляд якіх і быў пераняты ў РП.

Катэгорыя:Нумізматыка
Катэгорыя:Манэты Вялікага Княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай
Чэх

**Чэх** — назва паўтарака — манэты наміналам 1 ½ гроша напрыканцы 17 стагодзьдзя і ў 18 стагодзі на землях ВКЛ і сумежжы Маскоўскага княства.
Вядомыя расейскае біцьцё паўтарака: Сеўскі чэх і Пуціўльскі чэх.

Катэгорыя:Нумізматыка
Катэгорыя:Манэты Вялікага Княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай
Білон

**Білён** ( — срэбра слабой пробы) — сплаў срэбра і медзі, у якім перавышае медзь.

Гэты сплаў выкарыстоўваўся для біцьця манэт яшчэ з часоў Старажытнай Грэцыі й Старажытнага Рыму. Манэты зь білёну біліся, каб скараціць выдаткі, калі выраб манэты каштаваў болей за намінал.

У сярэдзіне XVII стагодзьдзя мільёны білённых салідаў запаланілі эканоміку Рэчы Паспалітай. Іх выбівалі швэды на рыскай і эльблёнскай мынцы для падрыву эканомікі Кароны і Літвы.

Цяперака білёнам часта наўпрост называюць манэты са слабым срэбрам.

Катэгорыя:Нумізматычная тэрміналёгія
Катэгорыя:Манэты паводле матэрыялаў
Катэгорыя:Стопкі срэбра
Катэгорыя:Стопкі медзі
Катэгорыя:Манэтныя мэталы і стопкі
Катэгорыя:Біцьцё манэтаў
Катэгорыя:Эканоміка Старажытнага Рыму
Надзея (імя)

**Надзе́я** — жаночае імя ад славянскага слова *Надежда*. Паходзіць ад старажытнай формы перакладу грэцкага слова *Эл-піс* — *Надежа*. Имя існуе ў славянскай, італьянскай, грэцкай і нават арабскай мовах.

У Італіі існуюць мужчынскія варыянты імені *Nadio*, *Nado*, *Naddo*, *Nadino*.

Гэтае імя знаходзіцца на 854 месцы па распаусюджанасьці ў ЗША, адпаведна зьвесткам Бюро перапісу насельніцтва ў 1990 годзе.

## Варыянты ў розных мовах
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Сьвяткаваньні
У розных краінах сьвету Надзеі сьвяткуюць імяніны:

У Расеі — 4 лютага, 14 сакавіка, 20 сакавіка, 30 верасьня, 21 кастрычніка,

У Гішпаніі — 1 жніўня, 30 верасьня,

у Італіі — сьвяткуюць імяніны 17 студзеня ў гонар сьвятой Надзі з Лудону,

У Вугоршчыне — 1 жніўня,

у Чэхіі — 17 верасьня,

у Польшчы — 15 мая, 30 верасьня, 1 жніўня,

## Сьвятыя
Сьвятая Надзя з Лудону.

## Вядомыя Надзеі
Надзея Крупская — жонка Ўладзімера Леніна,

Надзея Румянцава — савецкая і расейская акторка тэатра і кіно,

Надзея Артымовіч — беларуская паэтка ў Польшчы,

Надзя Каманечы — румынская гімнастка.

Надзея Пятрова — расейская тэнісістка.

Надзея Чэпрага — сьпявачка з Малдовы.

## Геаграфічныя назвы
*[[Мыс Добрай Надзеі]]* — мыс на поўдні Афрыкі.

Існуе шэраг вёсак з назвай *Надія* ў розных раёнах Украіны.

## Прозьвішчы

## Пэрсанажы ў творах

## Таксама вартыя ўвагі
Расейскую песню «Надзея» ўпершыню выканала польская сьпявачка Анна Герман.

Назва гімну Ізраілю перакладаецца як «Надзея» ()

Існуе буйны блакітны дыямант з назвай «Надзея» вагою 45,52 каратаў.

## Крыніцы

Катэгорыя:Жаночыя імёны
Леанід Барткевіч

**Леані́д Леані́давіч Бартке́віч** (25 траўня 1949, Менск — 13 красавіка 2021, Менск) — беларускі сьпявак і музыка.

## Біяграфія
У дзяцінстве быў салістам у хоры хлапцоў Менскага палаца піянэраў. Пасьля сканчэньня музычнай школы па клясе трубы быў салістам харавога ансамблю «*Юнацтва*» пры Менскай кансэрваторыі.

Адукацыю атрымаў ў Менскім архітэктурным тэхнікуме па спэцыяльнасьці «праектаваньне». Пад час навучаньня ў тэхнікуме быў салістам мясцовага аркестру, у далейшым стаў вакалістам створанага ім вакальна-інструмэнтальнага ансамбля «*Залатыя яблыкі*».

Некаторы час працаваў архітэктарам у «*[[Дзіпрасельбуд|Белгіпрасельбудзе]]*». З 1970 году ўвайшоў у склад вакальна-інструмэнтальнага ансамбля «Песьняры».

У 1977 годзе Барткевіч разьвёўся зь першай жонкай і ажаніўся з Вольгай Корбут, вядомай савецкай гімнасткай.

У 1980 годзе Барткевіч пакінуў «Песьняры» і паступіў у *[[Расейскі ўнівэрсытэт тэатральнага мастацтва]] (ГІТІС)* на рэжысэрскае аддзяленьне.

Некаторы час быў удзельнікам ансамбля «*Мальвы*», а таксама працаваў салістам ва «*Ўкрканцэрце*». Потым быў вакалістам Дзяржаўнага радыё і тэлебачаньня СССР.

У 1991 годзе разам з жонкай і сынам эміграваў у ЗША, але ў 2000 годзе вярнуўся ў Беларусь і зноў некаторы час працаваў у «Песьнярах». Пасьля сьмерці Ўладзімера Мулявіна Барткевіч арганізаваў у Расеі музычны калектыў з назвай «ансамбль „Песьняры“», зарэгістраваўшы аднайменную гандлёвую марку.

Памёр 13 красавіка 2021 году ў Менску.

## Крыніцы

Катэгорыя:Песьняры
Катэгорыя:Беларускія музыкі
Катэгорыя:Расейскія музыкі
Багорыя (герб)

«**Багорыя**» () — шляхецкі герб у Рэчы Паспалітай. Герб вядомы ў Польшчы з 1326 году, запісаны ў 1408 годзе, у ВКЛ пасьля Гарадзельскай уніі 1413 году. 

## Апісаньне
* У чырвоным полі 2 срэбраныя наканечнікі стрэл вастрыямі ўверх і ўніз. Клейнод — над прылбіцай з каронай паўлін са зламанай сярэбранай стралой вастрыём уверх.
* У зялёным полі наканечнікі стрэлаў злучаныя паміж сабою, Клейнод — тры страўсавыя пёры. 

## Роды
Альшэўскія, Ахоўскія, Багамольцы, Багдановічы, Багорыі, Бальчэўскія, Басяцкія, Брашкоўскія, Бручкоўскія, Бучкоўскія, Валовічы, Валшовічы, Вісігеры, Вісыгеры, Выстынгі, Гарбачэўскія, Гвяздоўскія, Гасьцерадоўскія, Гурскія, Дворакі, Забацкія, Закрэўскія, Зубацкія, Кажанецкія, Каляноўскія, Кампкі, Кваскоўскія, Кужанецкія (Куранецкія), Кужанеўскія, Лаўмянскія, Макраноскія, Макраноўскія, Макрэвічы, Мацяёвічы, Падленскія, Падлескія, Падлеўскія, Пакасінскія, Пахоўскія, Парэнбскія, Плоскія, Ракозы, Ракузы, Ракусы, Растраповічы, Скальніцкія, Скатніцкія, Сташкоўскія, Сушчэўскія, Сьвяткевічы, Сьвянткевічы, Тарноўскія, Траяновічы, Туры, Хэхэльскія, Хэхлоўскія, Цянькевічы, Цорскія.

## На манэтах
Гербам карыстаўся падскарбі земскі ВКЛ Геранім Валовіч (1605—1618), у гэты час ён зьмяшчаўся на манэтах ВКЛ — шэлегі (1614—1618), грошы (1607—1615), 5 дукатаў (1618).


HerbBogoria1.ws.png|Зьменены I
HerbBogoria2.ws.png|Зьменены II


## Вонкавыя спасылкі
* Гербы беларускае шляхты Герб Багорыя і ягоныя карыстальнікі 

Катэгорыя:Шляхецкія гербы
Катэгорыя:Гербы з птушкамі
Надзея

**Надзея** — эмацыянальнае перажываньне, якое ўзьнікае пры чаканьні чалавекам нейкай жаданай падзеі, або прадугаданая магчымасьць рэальнага зьдзяйсьненьня чаго-небудзь. Надзея фармуецца ў выніку пазнаньня абʼектыўных прычын, ад якіх залежаць чаканыя падзеі, або на аснове субʼектыўнага эмацыянальнага вопыту (перажываньне радасьці, няпосьпеху і да т.п.), назапашанага ў мінулых падобных сытуацыях. Прадказваючы магчымае разьвіцьцё падзеяў у пэўных абставінах, надзея адыгрывае ролю ўнутранага рэгулятара, які дапамагае чалавеку вызначыць яго вынікі й мэтазгоднасьць.
Катэгорыя:Эмоцыі
Карачаева-Чаркесія

**Карача́ева-Чарке́ская Рэспу́бліка** (**Карача́ева-Чарке́сія**; , , , , ) — суб’ект Расейскай Фэдэрацыі, разьмешчаны на Паўночным Каўказе. Уваходзіць у склад Паўночна-Каўкаскай фэдэральнай акругі.

Знаходзіцца ў перадгор’ях паўночнай часткі Вялікага Каўказу. Рэспубліка мяжуе на захадзе з Краснадарскім краем, на поўначы з Стаўрапальскім краем, на ўсходзе — з Кабардзіна-Балкарскай рэспублікай, на поўдні ўздоўж Галоўнага Каўкаскага хрыбту — з часткова прызнанай Абхазіяй і Грузіяй. Адміністрацыйны цэнтар — места Чаркеск.

## Геаграфія і прырода
Найбуйнейшая частка (каля 80%) Карачаева-Чаркескай Рэспублікі разьмешчаная ў горнай мясцовасьці. У межах рэспублікі вылучаюцца 3 зоны: перадгорная раўніна, перадгор’і і горы Каўказа. На поўначы цягнуцца Перадавыя хрыбты Вялікага Каўказа, на поўдні — Водаразьдзельны і Бакавы, іх вышыня дасягае 4000 м. Да ўзьбярэжжа Чорнага мора вядуць Марускі і Клухорскі перавалы. На мяжы з Кабардзіна-Балкарыяй ляжыць гара Эльбрус, самая высокая вяршыня Каўказу.

У рэспубліцы шмат водных рэсурсаў: каля 130 высакагорных азёраў, мноства горных вадаспадаў. Працякаюць 172 ракі, зь іх самыя буйныя — Кубань, Вялікі і Малы Зелянчук, Уруп, Лаба; маецца Кубанскае вадасховішча. Дзейная ў рэспубліцы сыстэма Вялікага Стаўрапальскага каналу зьяўляецца крыніцай водазабесьпячэньня для Стаўрапальскага краю.

Нетры багатыя на карысныя выкапні: каменны вугаль, граніт, мармур, розныя руды і гліны. У вялікіх запасах — лекавыя мінэральныя воды, мноства тэрмальных крыніцаў. Карачаева-Чаркесія разьмешчаная ў зоне горных стэпаў і шырокалісьцевых лясоў. У лясох і на высакагор’і захавалася багатая флёра і фаўна. На тэрыторыі рэспублікі знаходзяцца Цебердзінскі запаведнік і частка Каўкаскага запаведніку.

## Насельніцтва
Карачаева-Чаркесія зьяўляецца шматнацыянальнай рэспублікай: на яе тэрыторыі пражываюць прадстаўнікі больш за 80 нацыянальнасьцяў. Агульная колькасьць насельніцтва складае 471 847 чал. (паводле зьвестак на 2013 год). Шчыльнасьць насельніцтва — 33,05 чал./км², удзельная вага гарадзкога насельніцтва — 42,88% (паводле зьвестак на 2013 год).

Нацыянальны склад паводле зьвестак Усерасейскага перапісу насельніцтва 2010 року выглядае наступным чынам: карачаеўцы — 41,0%; расейцы — 31,6%; чаркесы — 11,9%; абазіны — 7,8%; нагайцы — 3,3%.

## [[Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел]]
Рэспубліка падзеленая на 2 мескія акругі ды 10 раёнаў; налічваецца 144 паселішчы, зь іх — 4 буйныя месты (Чаркеск, Карачаеўск, Усьць-Джэгута і Цэбэрда). Раёны:

* Вусьць-Джэгуцінскі
* Зелянчуцкі
* Малакарачаеўскі
* Прыкубанскі
* Хабескі
* Адыгэ-Хабльскі
* Карачаеўскі
* Урупскі

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Афіцыйны сайт Карачаева-Чаркесіі
Кетчуп

**Кетчуп** () — соўс, у склад якога ўваходзіць таматавая паста, воцат, крухмал, соль, цукар, перац і розныя дадаткі.

## Гісторыя
Прарадзімай кетчупу лічыцца Кітай. У XVII стагодзьдзі ў Ангельшчыну завезьлі з Азіі соўс, прыгатаваны з анчоўсаў, грэцкіх арэхаў, грыбоў і нырачных бабоў. Зваўся ён на адным з кітайскіх дыялектаў *koechiap*, або *ke-tsiap*. У грубіянскім перакладзе гэта азначае расол засоленай рыбы або малюска. У найстарэйшы рэцэпт таматы не ўваходзілі, соўс рыхтавалі з анчоўсаў, грэцкіх арэхаў, грыбоў і фасолі, зьмяшаных са спэцыямі, часныком і віном.

У Ангельшчыне яго звалі *catchup* або *ketchup*. У канцы XIX стагодзьдзя ў кетчуп пачалі дадаваць памідоры. Новы варыянт апынуўся ўдалым і хутка распаўсюдзіўся па Эўропе. Ад пачатковага варыянту цяпер засталіся толькі малавядомыя рэцэпты кетчупа з грыбоў і алівак.

## Вонкавыя спасылкі

* Ketchup World

Катэгорыя:Соўсы
Дыега Гарсія

**Дые́га Гарсі́я** — найбуйнейшы востраў-атол архіпэлягу Чагас у Індыйскім акіяне, зьмешчанага ў 1600 км паўднёвей Індастану і 500 км паўднёвей Мальдываў.

Выспа плошчай каля 27 км² уяўляе сабой лагуну, акружаную вузкай паласой надводных каралавых рыфаў. Дыега Гарсія мае даўжыню каля 60 км, максымальная вышыня — каля 7 мэтраў над узроўнем мора.

## Гісторыя
Выспу адкрыў знакаміты мараплавец Васка да Гама ў пачатку XVI стагодзьдзя. Як і ўвесь архіпэляг Чагас, належала Францыі, а пазьней — Вялікабрытаніі. Карэнныя жыхары выспы ілоі ў 1960—1970-х гадох былі выселеныя з выспы, а з 1973 году на высьпе дзейнічае буйная амэрыканская ваенная база. У 2000 годзе Высокі Суд Ангельшчыны пацьвердзіў, што высяленьне было незаконным і што жыхары выспы маюць права вярнуцца туды. Практычна адразу Вялікабрытанія апавясьціла, што гэта будзе немагчыма па чыньніках наяўнасьці дамовы з ЗША. У 2004 годзе выдало два ўказы, якія забараняюць жыхарам атола калі-небудзь вярнуцца дадому.

## Клімат
Клімат Дыега Гарсія вільготны, гарачы і ветраны. Тэмпэратура днём звычайна перавышае 30-градусную адзнаку. У год у сярэднім на высьпе выпадае каля 2600 мм ападкаў.

На выспе расьце какосавая пальма.

## Глядзіце таксама
* Брытанская тэрыторыя ў Індыйскім акіяне

## Вонкавыя спасылкі
* Брытанская тэрыторыя ў Індыйскім акіяне
* Барацьба карэнных жыхароў за вяртаньне

Катэгорыя:Архіпэляг Чагас
Барскі раён

**Ба́рскі  раё́н** () — колішнія адміністрацыйная адзінка на захадзе Віньніцкай вобласьці Ўкраіны. Адміністрацыйны цэнтар — места Бар.

Катэгорыя:Колішнія раёны Віньніцкай вобласьці
Жмэрынскі раён

**Жмэрынскі раён** () — адміністрацыйная адзінка на захадзе Віньніцкай вобласьці Ўкраіны. Адміністрацыйны цэнтар — места Жмэрынка.

Катэгорыя:Раёны Віньніцкай вобласьці
Крыжопальскі раён

**Крыжо́пальскі раён** () — адміністрацыйная адзінка на поўдні Віньніцкай вобласьці Ўкраіны. Адміністрацыйны цэнтар — мястэчка Крыжопаль.

Катэгорыя:Раёны Віньніцкай вобласьці
Літынскі раён

**Лі́тынскі раён** () — колішнія адміністрацыйная адзінка на паўночным захадзе Віньніцкай вобласьці Ўкраіны. Адміністрацыйны цэнтар — мястэчка Літын.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Колішнія раёны Віньніцкай вобласьці
Няміраўскі раён

**Няміраўскі раён** () — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў цэнтральнай частцы Віньніцкай вобласьці Ўкраіны. Адміністрацыйны цэнтар — места Няміраў.

## Населеныя пункты
Усяго налічваецца 95 населеных пунктаў.

* Места раённага значэньня — Няміраў
* Мястэчкі — Брацлаў, Сыткоўцы


Катэгорыя:Раёны Віньніцкай вобласьці
Віньніцкі раён

**Віньніцкі раён** () — адміністрацыйная адзінка на поўначы цэнтральнай часткі Віньніцкай вобласьці Ўкраіны. Адміністрацыйны цэнтар — места Віньніца.

Катэгорыя:Раёны Віньніцкай вобласьці
Пясчанскі раён

**Пясча́нскі раён** () — адміністрацыйная адзінка на поўдні Віньніцкай вобласьці Ўкраіны. Адміністрацыйны цэнтар — мястэчка Пясчанка.

Катэгорыя:Раёны Віньніцкай вобласьці
Трасьцянецкі раён (Віньніцкая вобласьць)

**Трасьцяне́цкі раён** () — адміністрацыйная адзінка на паўднёвым усходзе Віньніцкай вобласьці Ўкраіны. Адміністрацыйны цэнтар — мястэчка Трасьцянец.

Катэгорыя:Раёны Віньніцкай вобласьці
Брытанская тэрыторыя ў Індыйскім акіяне

**Брытанская тэрыторыя ў Індыйскім акіяне** — заморская тэрыторыя Вялікабрытаніі, разьмешчаная ў Індыйскім акіяне паўднёвей за Мальдывы.

Брытанская тэрыторыя ў Індыйскім акіяне складаецца з архіпэлягу Чагас і больш за тысячу асобных дробных астравоў.

Карэнныя жыхары чагасцы былі выселеныя брытанскімі ўладамі ў 1960-х гадах. Пасьля гэтага насельніцтва складае пэрсанал брытана-амэрыканскай вайсковай базы, разьмешчанай на высьпе Дыега Гарсія, найбуйнейшай высьпе ўсёй тэрыторыі.

.io — нацыянальны дамэн верхняга ўзроўню для Брытанскай тэрыторыі ў Індыйскім акіяне.

## Вонкавыя спасылкі
Хмельніцкі раён

**Хме́льніцкі раён** () — адміністрацыйная адзінка на паўночным захадзе Віньніцкай вобласьці Ўкраіны. Адміністрацыйны цэнтар — места Хмельнік.

Катэгорыя:Раёны Віньніцкай вобласьці
Чачальніцкі раён

**Чачальні́цкі раён** () — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка на паўднёвым захадзе Віньніцкай вобласьці Ўкраіны. Адміністрацыйны цэнтар — мястэчка Чачальнік.

Катэгорыя:Раёны Віньніцкай вобласьці
Дамэннае імя

**Дамэ́ннае імя́** — галіна герархічнай прасторы дамэнных імёнаў сеткі Інтэрнэт, якая пазначаецца ўнікальным дамэнным імём.

Дамэннае імя — сымбальнае імя дамэну. Павінна быць унікальным у межах аднаго дамэну. Поўнае імя дамэну складаецца з імёнаў усіх дамэнаў, у якія ён уваходзіць, адасобленых кропкамі. Напрыклад, поўнае імя be-tarask.wikipedia.org. (з кропкай у канцы) вызначае дамэн трэцяга ўзроўню be-tarask, які ўваходзіць у дамэн другога ўзроўню wikipedia, які ўваходзіць у дамэн org, які ўваходзіць у каранёвы дамэн (абазначаецца кропкай). Дамэннае імя служыць для адрасацыі вузлоў сеткі Інтэрнэт і разьмешчаных на ім сеткавых рэсурсаў (вэб-сайтаў, сэрвэраў электроннай пошты, сеткавых сэрвісаў) у зручнай для чалавека форме. Альтэрнатывай можа быць адрасацыя вузла па IP-адрасе, што менш зручна ды й цяжэй запамінаецца.

Дамэнная зона — сукупнасьць дамэнных імёнаў вызначанага ўроўню, якія ўваходзяць у канкрэтны дамэн. Напрыклад, зона wikipedia.org. вызначае ўсе дамэнныя імёны трэцяга ўзроўню ў гэтым дамэне. Паняцьце «дамэнная зона» ў асноўным ужываецца стасоўна тэхнічнай сфэры, пры наладжваньні DNS-сэрвэраў.

## Глядзіце таксама
* DNS — сыстэма дамэнных імёнаў
* UDRP — адзіная палітыка разьвязаньня дамэнных спрэчак
* Сугучныя дамэны

## Вонкавыя спасылкі
* Закон РФ «Аб таварных знаках…»
* Расейская судовая практыка па справах аб дамэнных імёнах
* Правілы рэгістрацыі дамэнных імёнаў у дамэне RU
* Фармат файла дамэннай зоны
* «Дамэн — як, навошта і чаму» — падрабязна для пачаткоўцаў

Катэгорыя:Дамэнныя імёны
Катэгорыя:Клясыфікатары
Эгмант

**Эгмант**:

* Эгманты — нідэрляндзкі дваранскі род, графы з 1486 году
* Ламараль, 4-ы граф Эгмант (1522—1568) — гішпанскі вайскавод і нідэрляндзкі дзяржаўны дзеяч
* «Эгмант» — трагедыя Гётэ (1788)
* «Эгмант» — увэртура і дзевяць музычных фрагмэнтаў Бэтховэна да трагедыі Гётэ (1809—1810)
* Эгмант — нацыянальны парк у Новай Зэляндыі
* Эгмант Кі — нацыянальны парк у Флорыдзе (ЗША)
* Выспы Эгмант у архіпэлягу Чагас
Шырата

**Шырата́** — геаграфічная каардыната ў шэрагу сыстэмаў сфэрычных каардынатаў, якая вызначае знаходжаньне пунктаў на паверхні Землі, Сонца, плянэтаў і на нябеснай сфэры адносна экватару, экліптыкі.

Геаграфічная шырата φ — гэта кут паміж стромай лініяй у дадзеным пункце і роўніцай экватару, які адлічваецца ад 0 да 90° у абодва бакі ад экватару.

Праз адрозьненьні формы Зямлі (геоіда) ад шару, геаграфічная шырата пунктаў некалькі адрозьніваецца ад іх геацэнтрычнай шыраты, г.&nbsp;зн. ад кута паміж кірункам на дадзены пункт з цэнтру Зямлі і роўніцай экватару.

Шырату месца можна вызначыць з дапамогай такіх астранамічных інструмэнтаў як сэкстант ці гноман (простае вымярэньне), аднак у наш час зручней скарыстацца сыстэмай GPS і ГЛОНАСС (ускоснае вымярэньне). Ад шыраты, як і ад часу году, залежыць працягласьць дня.

## Глядзіце таксама
* Паралель
* Геаграфічныя каардынаты
* Даўгата
* Шыротная занальнасьць


Катэгорыя:Геадэзія
Нукуалофа

**Нукуалофа** () — сталіца Тонга, знаходзіцца на ўзьбярэжжы вострава Тонгатапу, насельніцтва налічвае 22,4 тыс. чалавек.

Паршыя зьвесткі аб горадзе адносяцца да 1795 году, калі навакольныя мясьціны былі абраныя для пабудовы рэзыдэнцыі каралеўскай сям’і. У пачатку ХІХ стагодзьдзя тут быў пабудаваны форт. Нулуалофа стаў сталіцай Тонга ў 1845 годзе, аднак разьвіцьцё гораду ішло вельмі павольна да 1960-х гадоў.

У нашыя дні Нукуалофа стаў цэнтрам гандлю, эканомікі і культуры Тонга. Праз порт разьмешчаны ў горадзе краіна экспартуе копру, бананы, ваніль. Тут знаходзіцца каралеўскі палац, і усе ўрадавыя пабудовы, а таксама міжнародны аэрапорт.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Гарады Тонга
Катэгорыя:Сталіцы Акіяніі
Даўгата

**Даўгата́** — геаграфічная каардыната ў шэрагу сыстэмаў сфэрычных каардынатаў, якая вызначае знаходжаньне пунктаў на паверхні Зямлі, Сонца, плянэтаў і на нябеснай сфэры адносна пачатковага мэрыдыяну.

Геаграфічная даўгата λ, кут паміж роўніцай мэрыдыяну, які праходзіць праз дадзены пункт, і роўніцай пачатковага нулявога мэрыдыяну, ад якога вядзецца адлік даўготаў. На Зямлі нулявы мэрыдыян праходзіць праз Грынвіч і называецца Грынвіцкім мэрыдыянам. Даўготы ад 0 да 180° на ўсход ад нулявога мэрыдыяну называюць усходнімі, а на захад — заходнімі. Варта падкрэсьліць, што, у адрозьненьне ад шыраты, для сыстэмы даўготаў выбар пачатку адліку (нулявога мэрыдыяну) адвольны і залежыць толькі ад угоды. Да прыкладу, раней, акрамя Грынвічу, у якасьці нулявога абіралі мэрыдыяны абсэрваторыяў Парыжу, Кадысу, Пулкава (на тэрыторыі Расейскай імпэрыі) і г. д.

## Глядзіце таксама
* Шырата
* Геаграфічныя каардынаты

Катэгорыя:Геаграфія
Геранім Валовіч

**Геранім Валовіч** (*Яраш*;  1573, Горадня — 1636, Цытавяны) — дзяржаўны дзяяч Вялікага Княства Літоўскага. Пісар вялікі літоўскі (1589—1618), падскарбі дворны (1600—1605) і падскарбі земскі літоўскі (1605—1618), падканцлер вялікі літоўскі (1618—1619), староста генеральны жамойцкі (з 1619). Трымаў Кобрынскае староста.

## Біяграфія

Прадстаўнік шляхецкага роду Валовічаў гербу «Багорыя», сын Рыгора, ваяводы смаленскага. Меў братоў Андрэя, Яўстаха і Паўла.

Набліжаны да караля і вялікага князя Жыгімонта Вазы, быў ягоным сакратаром. Займаў шэраг дзяржаўных пасадаў. Удзельнік выправы Жыгімонта Вазы у Швецыю, дзеля якой наняў за свае сродкі карабель у 1598 г. Быў адным падпісантам ад Рэчы Паспалітай пад каралеўскай пратэстацыяй супраць лінчопінгскага рыцэса.

У Горадні збудаваў мост празь Нёман. Фундаваў некалькі касьцёлаў, апекваўся будовай Цытавянскага кляштару бэрнардынаў.

Ажаніўся з Альжбетай Гаслаўскай (да 1608). У шлюбе меў дачку Тэклю Ганну.

Будучы падскарбіем вялікім літоўскім, удзельнічаў у вырашэнні праблемаў пошуку фінансавання для войскаў  ВКЛ іх канфедэрацый, часцяком пазычаючы і закладаючы уласную маёмасць на дзяржаўныя патрэбы. Падчас войнаў і інфляцыі гарантуючы якасць на біцця менніцы ВКЛ зьмяшчаў свой герб «Багорыя» ці манаграму **HW** на манэтах Вялікага Княства Літоўскага:
* шэлегі — 1614—1618
* грошы — 1607—1615
* 5 дукатаў — 1618

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 

## Вонкавыя спасылкі

Геранім
Катэгорыя:Каралеўскія сакратары
Катэгорыя:Асобы Вялікага Княства Літоўскага
Катэгорыя:Падканцлеры вялікія літоўскія
Катэгорыя:Пісары вялікія літоўскія
Катэгорыя:Памерлі ў 1636 годзе