Вяльля

**Вяльля́** — рака ў Беларусі і Летуве, правы прыток Нёману. Даўжыня 498 км, у тым ліку ў Беларусі — 264 км. Плошча вадазбору 25,1 тыс. км², у тым ліку на тэрыторыі Беларусі — 11 тыс. км². Сярэдні нахіл воднай паверхні 0,3 ‰. Выдатак вады ў вусьці каля 186 м³/с.

## Асноўныя прытокі
* *Правыя*: Сэрвач, Нарачанка, Страча, Дудка, Балошынка, Сарачанка, Жаймяна, Сьвятая
* *Левыя*: Дзьвінаса, Кабылянка, Ілія, Белавароціца, Вільня, Вуша, Ашмянка, Газоўка, Кужэц, Лонва, Оксна

Амаль усе прытокі Вяльлі каналізаваныя. У басэйне ракі больш за 40 каналаў агульнай даўжынёй каля 300 км.

## На рацэ
* *[[Горад|Месты]]*: Вялейка, Немянчын, Вільня, Коўна (у вусьці)
* *[[Мястэчка]]*: Кернаў
* *Гістарычныя мястэчкі*: Данюшава, Жодзішкі, Міхалішкі, Быстрыца
* *Зоны адпачынку*: Вялейка, Плёсы
* *Помнік прыроды*: Бярозкаўскі дуб-велікан
* *Вадасховішча*: Вялейскае

## Назва
У гістарычных крыніцах упамінаецца пад назвай *Веля*, або *Велья*, або *Велея*, то бок 'вялікая'. Індаэўрапейскі корань назвы адсылае да значэньня 'заходні кірунак' і культу продкаў, а значыць зьвязвае і з культам бога Вялеса. Тым часам беларускі мовазнаўца Язэп Лёсік зьвязваў назву ракі з племем вільцаў-люцічаў, званых таксама велетамі.

Па ўтварэньні Рэчы Паспалітай і павелічэньні ўплыву польскай культуры і мовы назва ракі пачала пісацца па-польску: *Вілія* або *Вілья*, што захавалася ў афіцыйным напісаньні да сёньняшніх дзён. Такім чынам, рака страціла свой першасны сэнс і набыла новы: Вілія — нібыта таму, што віляе.

Летувісы завуць раку *Neris*. Зь фінска-вугорскага *нэріс* — 'узвышша, пагорак' (у Летуве рака цячэ паміж пагоркамі).

## Агульныя зьвесткі
Пачынаецца зь невялікага балота за 1 км на паўночны ўсход ад вёскі Вялікага Поля Докшыцкага раёну, перасякае граніцу зь Летувой за 2 км на паўночны захад ад вёскі Жарнэляў Астравецкага раёну, упадае ў Нёман на тэрыторыі Летувы каля места Коўны. На рацэ створана Вялейскае вадасховішча, частка вады якога Вялейска-Менскай воднай сыстэмай перапампоўваецца ў раку Сьвіслач.

Даліна зьвілістая, добра распрацаваная, у верхняй плыні шырынёй 1—3 км, бліжэй да вусьця звужаецца да 0,2—0,4 км. Амаль на ўсім працягу тэрасы. Абалона ў верхняй плыні ў асноўным забалочаная, шырыня яе 200—400 м, ніжэй перарывістая, шырынёй 50—70 м, месцамі да 600 м; на дзялянцы паміж вёскамі Стахамі і Раздорамі Вялейскага раёну шмат старыцаў. Рэчышча ў вярхоўі моцназьвілістае, шырыня яго ад 1 м да 2 м, каля вусьця Вушы 40—60 м (месцамі да 100 м), да ўтоку ракі Балошынкі 60—70 м; шмат выспаў, адмелінаў, асяродкаў, трапляюцца парожыстыя дзялянкі. Берагі стромкія, у вярхоўі тарфяністыя. Веснавое разводзьдзе пачынаецца ў канцы сакавіка і доўжыцца каля 50 дзён.

Рэжым адметны інтэнсіўным веснавым разводзьдзем (каля 45% сярэдняга сьцёку) і нізкім стаяньнем вады ў летнюю межань. Па ўводзе ў эксплюатацыю Вялейскага вадасховішча ўзроўневы й сьцёкавы рэжым плаціны ў межах Беларусі зарэгуляваны. Замярзае ў верхняй плыні ў пачатку сьнежня, у сярэдняй і ніжняй — у канцы сьнежня — пачатку студзеня, крыгалом у 2-й палове сакавіка ад вусьця да вярхоўя. Сярэдняя тэмпэратура вады ўлетку 18—20 °С, найбольшая ў ліпені (27,9 °С, 1956 год).

Тэрыторыя басэйну Вяльлі ўтварае гістарычны рэгіён Павільле, які, у сваю чаргу, складаў частку Літвы.

## Рэльеф
Рэльеф складаецца з канцова-марэнавых утварэньняў, збытных пагорыстых градаў і групаў пагоркаў з забалочанымі паніжэньнямі паміж імі. Найбольш прыпаднятая паўднёва-ўсходняя частка вадазбору з адноснымі вышынямі да 100 м (асобныя пагоркі Менскага ўзвышша) у ніжняй частцы пераходзіць у Нарачанска-Вялейскую нізіну.

## Расьліннасьць
Лясныя масівы ў асноўным сустракаюцца ў верхняй і сярэдняй плынях і абмяжоўваюцца левабярэжжам ракі Нарачанкі, ніжэй яны памяншаюцца і значна радзейшыя. Агульная лясістасьць складае 30%, у тым ліку 5% складае забалочаны лес.

## Азёры
Азёры займаюць 2% плошчы, большай часткай разьмяшчаюцца па правабярэжжы. Найбольш значныя зь іх: Нарач, Мястра, Сьвір, Вішнеўскае, Вялікая Швакшта.

## Жывёльны сьвет
* шчупак, акунь, плотка, лешч, лінь, карась, верхаводка, гусьцяра.
* *каштоўныя* — судак, мінога ручаёвая, галавень, стронга ручаёвая, падуст, сом, мянтуз, вугор

## Гаспадарчая дзейнасьць
На вадазборы праводзіліся мэліярацыйныя працы, у выніку якіх, на 1 студзеня 2006 году 14% плошчы басэйну мэліяраваныя. Працягласьць адкрытай асушальнай сеткі складае 7790 км. У 1997 годзе на плаціне Вялейскага вадасховішча пачала працаваць Вялейская ГЭС магутнасьцю 2000 кВт.

## Заўвагі

## Крыніцы

## Літаратура
*  С. 96.
* Звяруга Я. Беларускае Павілле у жалезным веку і раннім сярэднявякоўі // Матэрыялы па археалогіі Беларусі, вып. 10. — Мінск: ДНУ «Інстытут гісторыі НАН Беларусі», 2005.
* 
* 
*  40 л. ил.
* 

## Вонкавыя спасылкі
* Мястэчка Буйвіды над Віліяй атрымала герб, Рэгіянальная газета 24 ліпеня 2012 г.
* Экспедыцыя — не паўтарэнне пройдзенага, Рэгіянальная газета 2 ліпеня 2010 г.

Катэгорыя:Вяльля
Катэгорыя:Рэкі Докшыцкага раёну
Катэгорыя:Рэкі Лагойскага раёну
Катэгорыя:Рэкі Вялейскага раёну
Катэгорыя:Рэкі Маладэчанскага раёну
Катэгорыя:Рэкі Смаргонскага раёну
Катэгорыя:Рэкі Астравецкага раёну
Катэгорыя:Рэкі Летувы