open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Таварыства прыяцеляў беларусаведы

**Таварыства прыяцеляў беларусаведы** — навуковы гурток студэнтаў-беларусаў пры Віленскім унівэрсытэце ў 1931—1939 рр.

Кіроўны орган — «урад», які ў розны час узначальвалі Вітаўт Тумаш, Хведар Ільяшэвіч, Антон Шукелойць. Актыўны ўдзел у працы Таварыства прымалі Мар’ян Пецюкевіч, Станіслаў Станкевіч, Іван Касяк, Чэслаў Будзька, Янка Хвораст, Я. Клагіш, С. Нарушэвіч і інш. Асноўнай мэтай лічыла «згуртаваць людзей, якія хочуць паглыбіць свае веды ў галіне беларусазнаўства, а таксама весьці ў гэтым напрамку сыстэматычную навуковую працу». У сваёй дзейнасьці кіравалася статутам, зацьверджаным сэнатам унівэрсытэту ў 1934. Знаходзілася пад апекай куратараў прафэсара Э. Кашмідэра (да 1936) і інш. Мела 4 сэкцыі (філялягічную, этнаграфічную, гістарычна-эканамічную, літаратурную), у якіх рыхтавалі рэфэраты (напр., у 1934 на 14 сходах зачытаны 16 рэфэратаў), праводзілі дыскусіі. Арганізоўваліся этнаграфічныя экспэдыцыі па тэрыторыі Заходняй Беларусі. Для гэтага былі падрыхтаваны спэцыяльныя выданьні: «Увагі… дзеля запісываньня пахаронных абрадаў і абрадаў памінальных дзён» М. Пецюкевіча (1933), «Апытальнік да зьбіраньня дыялектычных і некаторых агульных асаблівасьцей беларускай (крывіцкай) мовы» Янкі Станкевіча (1935). Сябры таварыства апрацоўвалі практычны польска-беларускі слоўнік, садзейнічалі ў краязнаўчай працы беларускім суполкам у Латвіі. 3 1935 пачалося стварэньне ўласнай бібліятэкі (у 1937 налічвалася больш за 500 кніг, шмат рукапісаў), арганізоўваліся канцэрты, часта з удзелам хору Рыгора Шырмы. Таварыства прыяцеляў беларусаведы было ініцыятарам розных урачыстасьцей, у т.л. ў гонар 300-годзьдзя зь дня сьмерці Льва Сапегі (1933). На літаратурных вечарынах чыталі свае творы Міхась Машара, Натальля Арсеньнева, Хведар Ільяшэвіч, Максім Танк, Алесь Бярозка, Міхась Васілёк і інш. Таварыства мела цесны кантакт зь Беларускім студэнцкім саюзам, часопісам «Студэнцкая думка». Спыніла дзейнасьць у верасьні 1939 р.

## Літаратура
* Вабішчэвіч А. Таварыства прыяцеляў беларусаведы // ЭГБ, Т.6, кн. І. — Мн., 2001.

Катэгорыя:Беларускія арганізацыі
Катэгорыя:Гісторыя беларускай навукі
Катэгорыя:Грамадзкія арганізацыі Віленскага ўнівэрсытэту
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1931 годзе
Катэгорыя:Зьніклі ў 1939 годзе
Гумка

**Гу́мка** — канцылярская прылада да выціраньня з паперы сьлядоў алоўка ці асадкі, найчасьцей выкананая з каўчуку ці гумы. Гумка можа мець розныя колеры й памеры. Найбольш распаўсюджаны колер — белы, форма — квадрат.

## Гісторыя
Гумка да сьціраньня была вынайдзена ў 1770 року Джозэфам Прэсьлі пры адкрыцьці тлену. Ён заўважыў, што кавалачак каўчуку лепш за ўсё пасуе да выціраньня слядоў алоўку. Ён сьціраў ґрафітавы пыл з валокнамі цэлюлёзы не шкодзячы паперы. Але існавала адна праблема: празь некалькі дзён каўчук пачынаў гніць.
Даданьне гумкі да алоўка зьвязана з амэрыканскім вынаходцам Хайманам Ліпманам і тычыцца 1850 року. Аловак з гумкай быў запатэнтаваны ў сакавіку 1858 року.

## Ужываньне
Падчас трэньня гумкай па надпісу на паперы (аловак ці асадка), кавалкі графіту ці чарніл сьціраюцца з паверхні паперы й прыліпаюць да паверхні гумкі, якая ў сваю чаргу таксама сьціраецца дробнымі кавалачкамі. У выніку выціраецца як паверхня паперы, так і частка гумкі ад выкарыстанага плясту.
Засохлыя й неякасныя гумкі (якія не страчваюць выкарыстаны пляст) пэцкаюць паперу, бо прыліплы (не зыйшоўшы с выкарыстаным плястом гумы) графіт мажа паперу.

## Глядзіце таксама
* Асадка
* Аловак
* Папера
* Гума

Катэгорыя:Канцтавары
Катэгорыя:Брытанскія вынаходніцтвы
Катэгорыя:Мастацкія матэрыялы
Нацыянальная самасьвядомасьць

**Нацыянальная самасьвядомасьць** — сукупнасьць уяўленьняў, пачуцьцяў і ведаў чалавека аб сваёй прыналежнасьці да пэўнай нацыі, а таксама аб сваім месцы і ролі ў жыцьці роднага народу.

## Асноўныя рысы і гісторыя фармаваньня

Першасныя элемэнты нацыянальнай самасьвядомасьці пачынаюць складвацца яшчэ ў першабытным грамадзтве, калі людзі праяўляюць схільнасць мысьліць у катэгорыях супрацьпастаўленьня «мы» — «яны». Звычайна прадстаўнікі сваёй этнічнай супольнасьці («мы») па шэрагу антрапалягічных, псыхалягічных, культурных, моўных прыкметаў ацэньваюцца адназначна пазытыўна, а чальцы іншаэтнічных груп, наадварот, найчасьцей яўна негатыўна.

Канчатковае фармаваньне нацыянальнай самасьвядомасьці адбываецца ў працэсе ўтварэньня нацыі на аснове ўсьведамленьня людзьмі свайго агульнага паходжаньня і непарыўнай зьвязанасьці з роднай зямлёй, адчуваньня самабытнасьці сваёй культуры, мовы, нацыянальнага характару, мэнталітэту, пачуцьця агульнанацыянальнай салідарнасьці. У структуры нацыянальнай самасьвядомасьці арганічна ўзаемазьвязаны рацыянальныя, ідэалягічныя, эмацыянальна-пачуцьцёвыя і нават ірацыянальна-містычныя элемэнты.

Нацыянальная самасьвядомасьць большасьці народаў сьвету аформілася на працягу 18—20 ст., калі на розных кантынэнтах у выніку ўзмацненьня кансалідацыі этнасацыяльных супольнасьцяў, актывізацыі нацыянальна-вызваленчых рухаў сфармаваліся нацыі сучаснага тыпу (напр., ангельская, нямецкая, француская, японская, амэрыканская). Нацыянальная самасвядомасьць знаходзіцца ў аснове пачуцьця агульнадзяржаўнага патрыятызму, нацыянальнага гонару, любові да роднага народу, культуры, мовы, да сваёй Радзімы.

## Нацыянальная самасьвядомасьць беларусаў
Нацыянальная самасьвядомасьць беларусаў аформілася адносна позна, прыблізна ў сярэдзіне 19-пачатку 20 ст., што было абумоўлена ўзмацненьнем нацыянальна-вызваленчага руху, актывізацыяй нацыянальна-культурнага жыцьця і пачаткам утварэньня беларускай нацыі. Спачатку больш высокі ўзровень нацыянальнай самасьвядомасьці быў уласьцівы прадстаўнікам творчай інтэлігенцыі, шляхце, частцы сялянства. Аднак у 1920-я гады нацыянальная самасьвядомасьць даволі прыкметна вырасла сярод прадстаўнікоў усіх сацыяльных катэгорыяў насельніцтва Беларусі, што было зьвязана з ажыцьцяўленнем палітыкі беларусізацыі, спробамі гарманізацыі міжнацыянальных адносін. У наступныя дзесяцігодзьдзі разьвіцьцё нацыянальнай самасьвядомасьці было запаволена ў выніку ўзмацненьня працэсаў асыміляцыі і дэнацыяналізацыі беларускага грамадзтва.

У сучасны пэрыяд паглыбленьне нацыянальнай самасвядомасьці ёсьць важным сродкам самазахаваньня беларускай нацыі.

## Глядзіце таксама
* Этнічная самасьвядомасьць

## Літаратура
* Культуралогія: Энцыкл. давед./ Э. С. Дубянецкі; Маст. А. А. Глекаў. — Мн.: БелЭн, 2003. —384 с.:іл ISBN 985-11-0277-6

Катэгорыя:Нацыяналізм
Катэгорыя:Нацыянальнасьць
Аклагома-Сіці Тандэр

«**Аклагома-Сіці Тандэр**» () — прафэсійны баскетбольны клюб, які выступае ў Нацыянальнай баскетбольнай асацыяцыі. Каманда была заснаваная ў 1967 годзе пад назвай «Сіетл Супэрсонікс». У 2008 году клюб перабазаваўся зь Сіетлу ў Аклагома-Сіці, штат Аклагома. Чэмпіёны НБА 1979 году. Хатнім стадыёнам у Аклагома-Сіці зьяўляецца «Чызьпік Энэрджы-арэна». Клюб таксама валодае камандай «Талса 66», што гуляе ў Лізе разьвіцьця НБА. «Тандэр» — адзіная з камандаў штату Аклагома, якая выступае ў адной з чатырох галоўных спартовых лігаў ЗША — НБА, НХЛ, НФЛ і ГЛБ.

## Статыстыка
За сваю гісторыю (як «Сіетл Супэрсонікс» і «Аклагома-Сіці Тандэр») клюб 1 раз заваёўваў чэмпіёнскі тытул у 1979 годзе. «Тандэр» 3 разы былі чэмпіёнамі канфэрэнцыі і 8 разоў чэмпіёнамі дывізіёну. У плэй-оф каманда выходзіла 24 разы. Найвышэйшым посьпехам каманды пасьля пераезду ў Аклагома-Сіці зьяўляецца перамога ў фінале Заходняй канфэрэнцыі ў сэзоне 2011—2012.




## Гульцы
### Ляўрэаты баскетбольнай «Залы славы»
* Патрык Юінг — цэнтравы, вядомы зь «Нью-Ёрк Нікс». Трапіў дзякуючы абмену ў «Сонікс» падчас сэзону 2001 году. Упісаны ў залю славы ў 2008 годзе.
* Дэніс Джонсан — пад кіраўніцтвам Лэні Ўікенза Джонсан двойчы выводзіў «Сонікс» да фіналу НБА. У 1978 яго клюб саступіў у 7 гульнях, а ў 1979 — выйграў чэмпіёнскі кубак. Запісаны ў «Залю славы» ў 2010 годзе.
* Кэй Сі Джонс — пасьля таго, як быў ўпісаны ў «Залю славы» ў 1989 годзе, Джонс трэніраваў «Сонікс» і двойчы выводзіў клюб у плэй-оф.
* Біл Расэл — 11-разовы чэмпіён у складзе «Бостан Сэлтыкс». Расэл трэніраваў «Супэрсонікс» і прывёў каманду да плэй-оф — упершыню з 1973 году. Запісаны ў «Залю славы» ў 1975 годзе.
* Лэні Ўілкенз — гуляў у клюбе аткакуючым абаронцам на працягу 4 гадоў, а пасьля 3 гады быў гуляючым трэнэрам. Як трэнэр валодаў двума рэкордамі НБА — самая вялікая колькасьць перамог — 1332 — і паразаў — 1156, але пазьней яго абышоў Дон Нэльсан з 1335 перамогамі. Запісаны ў «Залю славы» двойчы: у 1989 годзе як гулец і ў 1998 годзе як трэнэр.

### Замацаваныя нумары
«Сіетл Супэрсонікс» замацаваў 6 нумароў за гульцамі, а таксама ганаровы мікрафон за Бобам Блэкбэрнам, які камэнтаваў большасьць гульняў з 1967 да 1992 году.

* 1 Гас Ўільямз, абаронца, 1977—1984
* 10 Нэйт Макмілан, абаронца, 1986—1998; галоўны трэнэр, 2000—2005
* 19 Лэні Ўілкенз, абаронца, 1968—1972; галоўны трэнэр, 1969—1972 і 1977—1985
* 24 Спэнсэр Гайўуд, форвард, 1971—1975
* 32 Фрэд Браўн, абаронца, 1971—1984
* 43 Дэк Сыкма, цэнтравы, 1977—1986

### Цяперашні склад
: *Па стане на 6 сакавіка 2013 году*.

*  Скот Брукс — галоўны трэнэр
*  Марк Браянт — асыстэнт трэнэра
*  Морыс Чыкс — асыстэнт трэнэра
*  Брайан Кіф — асыстэнт трэнэра
*  Рэкс Каламіян — асыстэнт трэнэра
*  Мэз Трах — асыстэнт трэнэра

## Крынціы

## Вонкавыя спасылкі

* Афіцыйная старонка

Катэгорыя:Клюбы НБА
Катэгорыя:Аклагома-Сіці
Катэгорыя:Баскетбольныя клюбы ЗША
Фрэнсіс Фукуяма

**Фукуяма Фрэнсіс Ёсіхіра** (, нар. 27 кастрычніка 1952 г., Чыкага) — уплывовы амэрыканскі філёзаф, палітычны эканаміст і пісьменьнік японскага паходжаньня.

## Біяграфія
Фрэнсіс Фукуяма нарадзіўся 27 кастрычніка 1952 году ў Чыкага. Атрымаў ступень бакаляўра ў Карнэльскім унівэрсытэце (штат Нью-Ёрк), затым — ступень доктара палітычных навук у Гарвардзкім унівэрсытэце.

У 1979—1980, 1983—1989 і 1995—1996 працаваў супрацоўнікам дэпартамэнту палітычных навук у дасьледчым цэнтры Rand Corporation (Каліфорнія, ЗША). У 1981—1982 і 1989—1990 быў супрацоўнікам аддзелу палітычнага плянаваньня дзярждэпартамэнту ЗША, дзе спачатку спэцыялізаваўся па Блізкім Усходзе, а затым па Эўропе. У 1981-82 гадах таксама ўваходзіў у склад амэрыканскай дэлегацыі на эгіпецка-ізраільскіх перамовах па пытаньні палестынскай аўтаноміі.

У сусьветна вядомай кнізе «Канец гісторыі і апошні чалавек» () Фукуяма сьцьвярджае, што распаўсюд у сьвеце лібэральнай дэмакратыі заходняга ўзору сьведчыць пра апошнюю кропку сацыякультурнай эвалюцыі чалавецтва і фармаваньне канчатковай формы ўраду, канец веку ідэалягічных супрацьстаяньняў, глябальных рэвалюцыяў і войнаў, а разам зь імі — канец мастацтва, філязофіі ды інш.

У цяперашні час працуе прафэсарам Школы паглыбленых міжнародных дасьледаваньняў (Paul H. Nitze School of Advanced International Studies) пры Ўнівэрсытэце Джонса Хопкінса, а таксама дырэктарам праграмы міжнароднага разьвіцьця SAIS і старшынём рэдакцыйнай рады часопісу «Амэрыканскія інтарэсы».

## Кнігі па-ангельску
* The End of History and the Last Man. Free Press, 1992. ISBN 0-02-910975-2
* Trust: The Social Virtues and the Creation of Prosperity. Free Press, 1995. ISBN 0-02-910976-0
* The End of Order (1997)
* The Great Disruption: Human Nature and the Reconstitution of Social Order. Free Press, 1999. ISBN 0-684-84530-X
* Our Posthuman Future: Consequences of the Biotechnology Revolution. Farrar, Straus and Giroux, 2002. ISBN 0-374-23643-7
* State-Building: Governance and World Order in the 21st Century. Cornell University Press, 2004. ISBN 0-8014-4292-3
* America at the Crossroads: Democracy, Power, and the Neoconservative Legacy (Yale University Press, 2006). ISBN 0-300-11399-4

## Крыніцы

Катэгорыя:Філёзафы ЗША
Катэгорыя:Літаратары ЗША
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Чыкага
Букмол

**Букмол** ( — «кніжная мова», больш прыблізны пераклад — «язык кнігі») — адзін з двох (побач зь нюношкам) стандартаў (формаў) нарвэскае мовы. Сфармаваўся на падставе дацкае мовы па чатырох стагодзьдзях панаваньня Даніі над Нарвэгіяй (данска-нарвэская унія).

Многія буйныя нарвэскія пісьменьнікі XIX стагодзьдзя, найперш Генрык Ібсэн і Б'ёрнст'ернэ Б'ёрнсан, пісалі стыхійна нарвэгізаванай данскаю моваю, першапачаткова называнай "данска-нарвэскаю". Назва «букмол» прынятая з 1929 году замест ужыванай раней «дзяржаўнай мовы» (). Іншая афіцыйная пісьмовая мова Нарвэгіі — нюношк.

Букмал ужываецца прыкладна 90 % насельніцьтва Нарвэгіі, менавіта яго найчасьцей вывучаюць замежныя студэнты, на ім выходзяць усе цэнтральныя СМІ. Нормы букмолу набліжаныя да ўсходненарвэскіх дыялектаў, асабліва да варыянтаў, на якіх гавораць вакол Осьлё, хоць аснова яго застаецца данскай. Данскія тэксты ў пісьмовым выглядзе зразумелыя носьбітам букмолу, фанэтычныя ж адрозьненьні дастаткова моцныя, таму з разуменьнем вуснай данскай мовы нарвэсцы маюць складанасьці. У букмоле большая колькасьць запазычаньняў, чымся ў нюношку. У XX стагодзьдзі прадпрымалася некалькі моўных і артаграфічных рэформаў дзеля "дэмакратызацыі" "кніжнае мовы", аднак некаторыя не прыжыліся і былі адмененыя. Адзінага артаэпічнага стандарту кніжная нарвэская ня мае.

## Вонкавыя спасылкі
* Нарвэская мова

Катэгорыя:Скандынаўскія мовы
Катэгорыя:Нарвэгія
Царква Покрыву Найсьвяцейшай Багародзіцы (Гарадзечна)

**Царква́ По́крыву Найсьвяце́йшай Багаро́дзіцы** — праваслаўная царква ў Гарадзечне Берасьцейскае япархіі, збудаваная ў памяць бітвы паміж расейскімі і напалеонаўскімі войскамі ў 1812 року. Помнік архітэктуры з элемэнтамі клясыцызму.

## Мінуўшчына

На сустрэчах і ў ліставаньні з гарадзенскім губэрнатарам генэрал Тармасаў неаднаразова выказваў думкі пра неабходнасьць ушанаваньня памяці Гарадзечанскай бітвы. Фундатарам пабудовы стаў уласьнік Гарадзечны і Плянты Войцех Брунан Пуслоўскі, былы маршалак Слонімскага павету, а будаўніком — памешчык Шэмет. Збудаваная ўніяцкай царква была адчыненая на сьвята Пакрова 1825 року і атрымала назву Сьвята-Пакроўскае. Пазьней царква пераўтваралася то ў каталіцкую, то ў праваслаўную, то назад ва ўніяцкую. Пасьля скасаваньня ўніі ў 1839 року ў царкве быў усталяваны іканастас, а па здушэньні паўстаньня 1863 року яна была канчаткова перададзеная праваслаўным.

6 лютага 1963 Савет па справах Расейскай праваслаўнай царквы пры Савеце міністраў СССР прыняў рашэньне пра ліквідацыю прыходу ў вёсцы Гарадзечна. У будынку царквы пэўны час разьмяшчалася калгаснае зернесховішча і школьная спартовая заля. Паступова ў царкве праржавеў дах, уваходная арка і каменны плот былі разабраныя, сам будынак храму знаходзіўся ў поўным запусьценьні.

У 1990 року царква была вернутая праваслаўным. Да гэтае пары яна практычна была пазбаўленая даху, а з чатырох каменных слупоў, якія падпіралі скляпеньні, застаўся толькі адзін. Дзякуючы намаганьням ураджэнца гэтых мясьцінаў Леаніда Несьцерчука і пры падтрымцы грамадзкасьці і мясцовых уладаў пачалася рэстаўрацыя храму. Дзякуючы таму, што захаваліся гістарычныя дакумэнты, ён быў адноўлены ў першапачатковым выглядзе. Праект аднаўленьня выканаў архітэктар зь Берасьця Рыгор Будзька, рэстаўрацыйныя працы зьдзейсьніла брыгада з Валыні.

12 кастрычніка 1991 року на сьвята Пакрову Найсьвяцейшай Багародзіцы царкву асьвяціў япіскап Берасьцейскі й Кобрынскі Канстанцін.

## Архітэктура

Будынак прастакутны ў пляне, над уваходам вежа-званіца. Асноўны трохнэфавы аб’ём накрыты двухсхільным дахам, у цэнтры якога разьмешчаны васьмігранны сьветлавы барабан. На галоўным фасадзе накладны портык. Вокны акаймаваныя простымі ліштвамі.

Асаблівую велічнасьць храму надавалі 12 калёнаў (дзьве на ўваходзе і 10 унутры), якія сымбалізавалі «12-ы рок».

Першапачаткова царква мела выгляд агромністага сьвірну; не было ні купалу, ні званіцы.

## Крыніцы

## Літаратура

* 
* 

## Вонкавыя спасылкі
* 
* 

Гарадзечна
Катэгорыя:Храмы пад тытулам Покрыва Найсьвяцейшай Панны Марыі
Горнамарыйская мова

**Го́рнамары́йская мова** — фіна-волская мова фіна-вугорскае галіны ўральскіх моваў, на якой размаўляе фіна-вугорскі народ горныя марыйцы.

Горнамарыйская мова распаўсюджаная ў трох заходніх раёнах рэспублікі Марый Эл (Кілемарскі, Горнамарыйскі і Юрынскі), а таксама ў Васкрасенскім і Яранскім раёнах Ніжагародзкае вобласьці.

## Агульная характарыстыка
### Пісьмовасьць

Першапачаткова марыйцы ўжывалі ў якасьці пісьмовасьці асаблівыя знакі, што называліся *цішце́*. Гэтыя знакі ўжываліся пры бытавых патрэбах да пачатку ХХ ст.

Кірылічная пісьмовасьць для мовы ўпершыню зьявілася ў XVI ст. у місіянэрскіх мэтах, але першай дакумэнтальна зафіксаванай кірылічнай марыйскай пісьмовасьцю зьяўляецца пісьмовасьць «Сочиненій принадлежащихъ къ грамматикѣ черемисскаго языка», якія былі выдадзены ў 1775 годзе. У 1837 годзе выйшла «Черемисская грамматика», у якой ужываўся шэраг дыґрафаў для абазначэньня спэцыфічных марыйскіх гукаў.

У 1871 годзе, на 2 гады раней за луговамарыйскую, выйшаў горнамарыйскі лемантар, альфабэт якога амаль поўнасьцю супадае з існым. У 1930 гады на хвалі ўсесавецкае лацінізацыі быў ажыцьцяўлены пераход пісьмовасьці на лацінскую аснову, але ў 1938 годзе была вернута кірыліца.

#### Сучасны кірылічны горнамарыйскі альфабэт

### Дыялекты
Горнамарыйская мова падзяляецца на 4 гаворкі.

* Вілаватаўская
* Емангаская
* Кузьняцоўская
* Яласаўская

## Грамадзкае жыцьцё
Горнамарыйская мова зьяўляецца дзяржаўнай мовай рэспублікі Марый Эл нароўні з луговамарыйскай і расейскай мовамі.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Мовы Расеі
Катэгорыя:Фіна-вугорскія мовы
Квэнская мова

**Квэ́нская мова** — мова прыбалтыйска-фінскае падґрупы фіна-волскае ґрупы фіна-вугорскае галіны ўральскае моўнае сям'і, на якой размаўляе фіна-вугорскі народ квэны. Распаўсюджаная на паўночным усходзе Нарвэґіі.

## Агульная характарыстыка
Некаторымі лінґвістамі мова лічыцца фактычным дыялектам фінскае мовы.

### Пісьмовасьць
Квэнская пісьмовасьць засноўваецца на лацінскім альфабэце, яе носьбіты ўжываюць альфабэт, блізкі да фінскага. Квэнскі альфабэт адрозьніваецца ад фінскага наяўнасьцю літары Đđ.

#### Сучасны выгляд квэнскага альфабэту

#### Колькасьць носьбітаў
Колькасьць носьбітаў квэнскае мовы адзначана толькі прыкладна і знаходзіцца ў межах ад 2000 да 8000 чалавек. Паводле інфармацыі Фэдэрацыі нарвэскіх квэнаў, квэнскамоўных налічваецца прыкладна 6500 чалавек (па стане на 1998 год). Зараз квэнская мова зьяўляецца мовай, якой можа пагражаць выміраньне, з той нагоды, што мовай карыстаюцца толькі людзі сталога й сярэдняга ўзросту.

#### Геаґрафія
Большасьць носьбітаў квэнскае мовы пражывае ў фюльке Фінмарк (камуны Сёр-Варанґер, Вадсё, Парсанґер) і Тромс (камуны Нуройса і Стурф'ёрд).

## Гісторыя вывучэньня
У другой палове ХІХ ст. квэнскую мову вывучаў нарвэскі лінґвіст і мапаґраф Енс Андрэас Фрыс.

## Грамадзкае жыцьцё
Згодна з эўрапейскай хартыяй рэґіянальных моваў, якая ратыфікавана Нарвэґіяй, у 2005 годзе квэнская мова была прызнана ў Нарвэґіі мовай нацыянальнае меншасьці, але заканадаўчых актаў па рэґуляваньні ўжываньня мовы ў Нарвэґіі няма. З 2008 году нарвэскае міністэрства культуры і справаў царквы вядзе арґанізацыю канфэрэнцыі па адраджэньні мовы. Плянуецца, што на падставе адпаведных дакумэнтаў будзе прыняты акт аб разьвіцьці мовы.

Квэнская мова вывучаецца ўва ўнівэрсытэце Тромсё, існуе культурны квэнскі цэнтар у Бёрсэльве.

## Крыніцы

## Спасылкі

* Паўночнае супрацоўніцтва. Мова // Iнфармацыйнае бюро Рады Міністраў Паўночных Краінаў у Санкт-Пецярбургу, Расея.
* 
* 
* 
* Kvensk – språk eller dialekt? Regjeringen.no

Катэгорыя:Фіна-вугорскія мовы
Любоў Чаркашына

**Любоў Чаркашына** (нарадзілася 23 сьнежня 1987, Берасьце) — беларуская гімнастка.

Бронзавы прызэр чэмпіянату сьвету 2011. Двухразовая чэмпіёнка Эўропы 2011 году ў практыкаваньнях зь мячом і з булавамі. Бронзавы прызэр чэмпіянату Эўропы 2011 году ў практыкаваньнях з абручом.

Удзельнік Алімпійскіх гульняў 2012 году ў асабістым шматборстве, дзе заваявала бронзу.

## Крыніцы

Катэгорыя:Беларускія гімнасткі
Катэгорыя:Беларускія гімнасты і гімнасткі на Алімпійскіх гульнях
Катэгорыя:Гімнасты і гімнасткі на летніх Алімпійскіх гульнях 2008 году
Катэгорыя:Гімнасты і гімнасткі на летніх Алімпійскіх гульнях 2012 году
Катэгорыя:Прызэры летніх Алімпійскіх гульняў 2012 году
Аліна Туміловіч

**Аліна Туміловіч** (нарадзілася 21 красавіка 1990, Менск) — беларуская гімнастка.

Бронзавы прызэр чэмпіянату сьвету 2007 году ў шматборстве. Срэбраны прызэр чэмпіянту сьвету 2010 году ў шматборстве. Срэбраны прызэр чэмпіянту Эўропы 2008 году ў шматборстве. Бронзавы прызэр чэмпіянату Эўропы 2010 году ў шматборстве. Срэбраны прызэр чэмпіянту Эўропы 2012 году ў шматборстве. Залаты мэдаль на чэмпіянаце сьвету 2012 году.

Удзельніца Алімпійскіх гульняў 2012 году ў групавым шматборстве.

## Крыніцы

Катэгорыя:Беларускія гімнасты і гімнасткі
Катэгорыя:Гімнасты і гімнасткі на летніх Алімпійскіх гульнях 2008 году
Катэгорыя:Гімнасты і гімнасткі на летніх Алімпійскіх гульнях 2012 году
Катэгорыя:Прызэры летніх Алімпійскіх гульняў 2008 году
Катэгорыя:Прызэры летніх Алімпійскіх гульняў 2012 году
Мэянкіелі

**Мэ́янкіелі** (літаральна *нашая мова*) — мова прыбалтыйска-фінскае падґрупы фіна-волскае ґрупы фіна-вугорскае галіны ўральскае моўнае сям'і, на якой размаўляюць фіны, што пражываюць на поўначы Швэцыі.

Распаўсюджаная на поўначы Швэцыі, у даліне ракі Турнэ-Эльв на ўсходзе лэну Нарботэн.

## Крыніцы

Катэгорыя:Мовы Швэцыі
Катэгорыя:Фіна-вугорскія мовы
Раўнд Мэйпл

**Раўнд Мэйпл** () — вёска ў Эдўардстоўне, Бабэрґ, Сафалк, Ангельшчына. У ёй знаходзіцца 5 помнікаў, у тым ліку Seasons The Flushing,, Quicks Farmhouse, Little Thatch і Hathaway Cottage.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* http://www.geograph.org.uk/gridref/TL9543

Катэгорыя:Вёскі Сафалку
Катэгорыя:Бэйбэр
Катэгорыя:Воласьці Сафалку
Ева Фялінская

**Е́ва Фялі́нская** (; 26 сьнежня 1793, Узнога Слуцкага павету Менскай губэрні — 20 сьнежня 1859, Ваютын Луцкага павету Валынскай губэрні) — польская пісьменьніца, мэмуарыстка, удзельніца вызваленчага руху.

## Жыцьцяпіс
Ева Фялінская з дому Вяндорфаў урадзілася ў зьбяднелай шляхецкай сям’і ў вёсцы Ўзнога на тэрыторыі сучаснай Беларусі. Яе бацькам быў Зыгмунт Вярба-Вяндорф уласнага гербу, маці — Соф’я Сагайла. Бацька працаваў у адвакатуры ў Наваградку.

Па сьмерці бацькі Ева Вяндорф была аддадзеная на выхаваньне багатым сваякам, уладальнікам маёнтку ў Галынцы, дзе атрымала хатнюю адукацыю. У 1811 у васямнаццацігадовым узросьце выйшла за Герарда Фялінскага, брата Алёйзы Фялінскага, і пераехала ў ягоны маёнтак у Ваютыне на Валыні. У шлюбе Ева стала маці дзесяцёх дзяцей, аднак чатыры старэйшыя зь іх памерлі ў раньнім дзяцінстве. Сярод астатніх трох сыноў і трох дачок выхавала Зыгмунта, будучага арцыбіскупа, мітрапаліта варшаўскага.

Неўзабаве па здушэньні паўстаньня 1830 року памёр Герард, які перажываў здушэньне паўстаньня як уласную паразу. Тады ў 1833 Ева Фялінская пераехала ў Крэменец, намагаючыся даць дзецям найлепшую адукацыю й выхаваньне. Тут яна навязала кантакты з Садружнасьцю польскага народу Шымана Канарскага, мэтай якога было пашырэньне асьветы і польскай сьвядомасьці. Стала сакратаркай таварыства, адказвала за парадкаваньне замежнай карэспандэнцыі Садружнасьці, стварыла філію арганізацыі «Жаночае таварыства». У выніку раскрыцьця кансьпіратыўнай сеткі 19 ліпеня 1838 Фялінская была арыштаваная і паводле прыгавору суду сасланая ў Бярозаў на рацэ Об. Ніколі дагэтуль царскі ўрад так жорстка не караў жанчынаў, і Ева Фялінская стала першай полькай, якая была сасланая ў Сыбір. У 1841 ўмовы яе перабываньня палепшыліся пасьля пераводу ў Саратаў на Волзе, дзе Ева знаходзілася да 1844 року.

Сябравала зь Язэпам Крашэўскім, драматургам Алёйзам Фялінскім (сваім шваграм), Салямэяй Бэкю (маці Юльюша Славацкага).

## Творчасьць
Пасьля ссылкі актыўна занялася літаратурнай творчасьцю. Ссылку апісала ў мэмуарах «Успаміны з падарожжа ў Сыбір, побыту ў Бярозаве і ў Саратаве», надрукаваныя ўпершыню ў альманаху «Athenaeum» (1845—1850), а пасьля выдадзеныя кнігай у  ў Вільні (Т. I—III, 1852—1853). У 1849 выйшла аповесьць «Герсылія», у аповесьцях «Пан дэпутат» (1852) і «Пляменьніца і цётка» (1853) калярытна апісала жыцьцё беларускай шляхты. Яе «Памяткі з жыцьця», пяць тамоў якіх выйшлі з друку ў 1856—1860, зьяўляюцца найбольш каштоўным творам па гісторыі нораваў у Беларусі, Літве, на Валыні канца XVIII — пачатку XIX стагодзьдзяў. На жаль, сьмерць Евы Фялінскай не дазволіла скончыць гэтую працу.

## Крыніцы і заўвагі

## Літаратура
* 
* 
* 

## Вонкавыя спасылкі
* Незвычайнае жыцьцё Евы Фялінскай

Катэгорыя:Польскія літаратаркі
Катэгорыя:Польскія мэмуарысты
Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў Расейскай імпэрыі
Катэгорыя:Высланыя ў Сібір
Катэгорыя:Нарадзіліся 26 сьнежня
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1793 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Клецкім раёне
Катэгорыя:Памерлі 20 сьнежня
Катэгорыя:Памерлі ў 1859 годзе
Катэгорыя:Памерлі ў Валынскай вобласьці
Разьвітыя краіны

**Разьвітыя краіны** () — краіны, якія характарызуюцца высокім узроўнем жыцьця насельніцтва. Разьвітыя краіны маюць, як правіла, вялікі запас вырабленага капіталу й насельніцтва, якое з большага занята высокаспэцыялізаванымі відамі дзейнасьці. У гэтай групе краінаў пражывае каля 15% насельніцтва сьвету. Разьвітыя краіны завуць таксама індустрыяльнымі краінамі або індустрыяльна разьвітымі.

## Сьпіс разьвітых краін
thumb|right|350px|
У якасьці эканамічна разьвітых краінаў Міжнародны валютны фонд вылучае наступныя дзяржавы:
Аўстралія, Аўстрыя, Бэльгія,Канада, Кіпр, Чэхія, Данія, Фінляндыя, Францыя, Нямеччына, Ісьляндыя, Ірляндыя, Ізраіль, Італія, Японія, Паўднёвая Карэя, Люксэмбург, Мальта, Нідэрлянды, Новая Зэляндыя, Нарвэгія, Партугалія, Сынгапур, Славаччына, Славенія,  Гішпанія, Швэцыя, Швайцарыя, Вялікабрытанія, ЗША.

У больш поўную групу разьвітых краінаў уключаюцца таксама Андора, Бэрмудзкія астравы, Фарэрскія астравы, Ватыкан, Ганконг, Тайвань, Ліхтэнштайн, Манака, Сан-Марына.

## Глядзіце таксама
* Рынкі ў стадыі разьвіцьця
* Краіна ў стадыі разьвіцьця
* Краіны трэцяга сьвету
* Залаты мільярд

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Эканамічна разьвітыя краіны

Катэгорыя:Сусьветная эканоміка
Катэгорыя:Эканамічныя сьпісы паводле краінаў
Прыкладная матэматыка

**Прыкладная матэматыка** — вобласьць матэматыкі, якая разглядае ўжываньне матэматычных мэтадаў, альгарытмаў у іншых галінах навукі й практыцы. Прыкладамі такога ўжываньня ёсьць лікавыя мэтады, матэматычная фізыка, лінейнае праграмаваньне, аптымізацыя й дасьледаваньне апэрацыяў, мадэляваньне суцэльных асяродзьдзяў (мэханіка суцэльных асяродзьдзяў), біяматэматыка й біяінфарматыка, тэорыя інфармацыі, тэорыя гульняў, тэорыя імавернасьцяў і статыстыка, фінансавая матэматыка й тэорыя страхаваньня, крыптаграфія, а такім чынам камбінаторыка й у некаторай ступені канечная геамэтрыя, тэорыя графаў у дадатку да сеткавага плянаваньня, і шмат у чым тое, што завецца інфарматыкай. У пытаньні аб тым, што зьяўляецца прыкладной матэматыкай, нельга скласьці выразную лягічную клясыфікацыю. Матэматычныя мэтады звычайна ўжываюцца да спэцыфічнай клясы прыкладных задачаў шляхам складаньня матэматычнай мадэлі сыстэмы.

## Літаратура
* Засуха В. А. Прикладна математика. Підручник / Засуха В. А., Лисенко В. П., Голуб Б. Л. — К., «Арістей», 2004. — 227 с.
Цеплавы рух

**Цеплавы рух** — хаатычны рух мікрачасьцінак (малекулаў і атамаў), зь якіх складаюцца ўсе целы. Кінэтычная энэргія цеплавога руху расьце разам з павышэньнем тэмпэратуры. Часьцінкі газаў хаатычна рухаюцца па ўсяму аб'ёму газа, часьцяком саўдараючыся між сабой і з сьценкамі сасуда.

Часьцінкі вадкасьцяў вагаюцца каля сваіх палажэньняў раўнавагі, зрэдку пераскокваючы з аднаго такога палажэньня ў іншае. У цвёрдых целах цеплавы рух ёсьць павольным ваганьнем часьцінак каля сваіх палажэньняў раўнавагі.

## Глядзіце таксама
* Цеплыня
* Малекулярна-кінэтычная тэорыя

## Вонкавыя спасылкі
* Цеплавы рух.  Сучасная энцыкляпэдыя

Катэгорыя:Тэрмадынаміка
Катэгорыя:Фізыка
Джэсі Спэнсэр

**Джэсі Гордан Спэнсэр** (,  12 лютага 1979 году, Мэльбурн, Аўстралія) — аўстралійскі актор, найбольш вядомы дзякуючы ўдзелам у тэлесэрыялах «Доктар Гаўс» ды «Пажарнікі Чыкага». Сустракаўся з Джэніфэр Морысан.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Гурт Band From TV
* 

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Мэльбурне
Катэгорыя:Аўстралійскія акторы
Катэгорыя:Аўстралійскія музыкі
Паралель

[міні|250пкс|справа|Усе [мэрыдыяны (жоўтыя) дзеляць шар на дзьве паловы  — таксама як і Экватар (сіні). Паралелі паказаны перарванымі лініямі.]]
**Парале́ль, раўналежнік** — лінія сячэньня паверхні зямнога шара плоскасьцю, паралельнай плоскасьці экватара.

На глёбусе паралель малюецца ў выглядзе акружыны, усе пункты якой роўнападаленыя ад экватара. Даўжыні паралеляў розныя — яны павялічваюцца пры набліжэньні да экватара й памяншаюцца да полюсаў. Усе пункты адной паралелі маюць аднолькавую шырату, але розную даўгату. Экватар — самая доўгая паралель. Для вылічэньня даўжыні аднаго градусу дугі адвольнай паралелі можна памножыць 111,3 км (даўжыню дугі экватарыяльнай паралелі ў 1 градус) на косынус вугла, які адпавядае шукаемай паралелі.

Прынята вызначэньне экватара як нулявой паралелі. Паўночны полюс мае шырату ў +90 градусаў, паўднёвы — у −90°. Адлегласьць паміж дзьвюма паралелямі, якія адрозьніваюцца на 1 градус, — прыкладна 111 км.

Паралелі (акрамя экватара) не зьяўляюцца артадраміямі, гэта значыць найкарацейшымі лініямі на паверхні паміж любымі іхнымі двума пунктамі.

## Глядзіце таксама
* Геаграфічныя каардынаты
* Мэрыдыян

Катэгорыя:Геадэзія
Катэгорыя:Картаграфія
Нахіл восі вярчэньня

**Нахіл восі вярчэньня** — вугал адхіленьня восі вярчэньня нябеснага цела ад пэрпэндыкуляру да плоскасьці ягонай арбіты. Гэтую велічыню таксама можна вызначыць як вугал паміж плоскасьцямі экватару нябеснага цела й ягонай арбіты.

Нахіл восі вярчэньня Зямлі зьяўляецца асноўнай прычынай сэзонных кліматычных зьменаў, як то зьмены пор году.

## Нахіл восі вярчэньня найважнейшых нябесных целаў

Катэгорыя:Астрамэтрыя
Катэгорыя:Плянэталёгія
Сфынту-Георге

**Сфынту-Георге** (, , ) — горад у Румыніі, які месьціцца ў гістарычным рэгіёне Трансыльванія й зьяўляецца адміністрыцыйным цэнтрам жудэца Кавасна. Праз горад працякае рака Олт.

## Гісторыя
Сфынту-Георге зьяўляецца адным з найстарэйшых гарадоў Трансыльваніі. Упершыню горад згадваецца ў 1332 годзе. Назва горада паходзіць ад мясцовага заступніка, сьвятога Георгія.

## Насельніцтва
Горад мае адзін з самых нізкіх паказчыкаў у краіне долі румынаў у насельніцтве, то бок найвялікшай этнічнай групай зьяўляюцца вугорцы (75%), наступнымі паводле паказчыку ёсьць румыны (23%) і цыгане (1,5%).

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Сайт гораду

*
Эстляндыя

**Эстля́ндыя** — гістарычная назва паўночнай часткі Эстоніі. Напачатку XIII стагодзьдзя была заваявана нямецкімі й дацкімі рыцарамі; у 1346—1561 гадох уваходзіла ва ўладаньні Біскупства Эзэль-Вік, пасьля распаду Лівонскай канфэдэрацыі знаходзілася ў складзе Швэцыі, у 1710 годзе была заваявана расейскай дзяржавай. У 1783 годзе на тэрыторыі Эстляндыі была ўтворана Эстляндзкая губэрня.

## Вонкавыя спасылкі
* Гісторыя Эстляндыі

Катэгорыя:Гісторыя Эстоніі
Клейнод

**Клейнод** (*Наверша*, *Кляйнот*) — ўпрыгожваньне, якое зьмяшчаецца на прылбіцы, над каронай і ўяўляе сабою паўтор гербавай эмблемы або яго элемэнта. У якасьці клейнода таксама могуць ужывацца птушыныя крылы, рогі, ўзбраеньня, жывёлы, пер’е.

## Крыніцы

Катэгорыя:Герб
Начэльле

**Начэ́льле** (*Вянок, Бурэлет*) — скручаны кавалак матэрыі, на які накладваецца карона пры адзяваньні яе на прылбіцу.

## Крыніцы

Катэгорыя:Герб
Карона (геральдыка)

**Карона** — разьмяшчаецца на прылбіцы. У залежнасьці ад сацыяльнага стану ўладальніка можа быць трох-пяці і больш — пялёсткавай, зь перлінамі, каштоўнымі камянямі, або бязь іх. На гербах духоўных асобаў замяшчаецца мітрай, клабуком, капялюшом і г. д.

## Крыніцы

Катэгорыя:Герб
Сасновы Бор (горад, Ленінградзкая вобласьць)

**Сасновы Бор** () — места ў Расеі, на беразе Фінскай затокі. Насельніцтва склае 65&nbsp;788 чалавек на 2010 год.

## Гісторыя
Раней на месцы горада разьмяшчалася старажытная вёска Вусьця. Упершыню вёска згадваецца на мапе Інгерманляндыі, складзенай паводле швэдзкім матэрыялам 1676 году. Затым вёска згадваецца на швэдзкай «Генэральнай мапе правінцыі Інгерманляндіі» 1704 году. Яна ж, як вёска згадваецца на «Геаграфічным чарцяжы Іжорскай зямлі» Адрыяна Шонбэка, складзеным у 1705 годзе.

## Насельніцтва
Паводле дадзеных перапісу насельніцтва 2010 году колькасьць жыхароў склала 66 788 чалавек, большасьць зь якіх зьяўляюцца расейцамі (81,2%). Іншымі значнымі этнічнымі групамі зьяўляюцца ўкраінцы (3,4%) і беларусы (1,5%).

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Гарады Расеі
Намітка (геральдыка)

**Намітка** (*намёт*) — хустка, якой рыцары прыкрывалі прылбіцу падчас крыжовых паходаў, каб засьцерагчыся ад сьпякотнага сонца. У гербе яна мае дэкаратыўную функцыю.

## Крыніцы

Катэгорыя:Герб
Міневічы

**Міне́вічы** — вёска ў Беларусі, каля Белавескага возера. Уваходзяць у склад Белавескага сельсавету Камянецкага раёну Берасьцейскай вобласьці. Знаходзяцца за 27 км на захад ад Камянцу, за 51 км на паўночны захад ад Берасьця і за 10 км на ўсход ад чыгуначнай станцыі Высока-Літоўск (лінія Берасьце — Беласток).

## Назва

Міна або Мена (Minno, Meno) — імя германскага паходжаньня.

## Гісторыя
Упершыню ўпамінаюцца пад 1567 годам у мэтрыцы Жыгімонта Аўгуста як маёнтак.

У першай палове XIX ст. вёска ў Берасьцейскім павеце Гарадзенскай губэрні, уваходзіла ў склад маёнтку Капылы, уласнасьць Пуслоўскіх.
Паводле інвэнтару 1845 году, належала Караліне Пуслоўскай, у вёсцы было 11 двароў, 75 жыхароў, 110 дзесяцінаў ворыўнай зямлі. На 1857 год у вёсцы 77 рэвіскіх душ. Паводле перапісу 1897 году, у складзе Міневіцкай сельскай грамады Вярховіцкай восласьці, ў вёсцы 16 двароў, 133 жыхары, хлебазапасная крама. На 1905 год 134 жыхары.

У 1921 годзе вёска ў складзе Вярховіцкай гміны Берасьцейскага павету Палескага ваяводзтва міжваеннай Польшчы. На 1923 год 6 двароў, 17 жыхароў.

У 1939 годзе ў складзе Берасьцейскай вобласьці БССР. У 1940 годзе ў складзе Расьненскага сельсавету Высокаўскага раёну Берасьцейскай вобласьці, у вёсцы 26 двары, 145 жыхароў. На 1948 год у пачатковай школе 24 вучні. На 1949 год у вёсцы дзейнічаў калгас (аб’яднаў 24 гаспадаркі). У 1954 годзе ў Вярховіцкім сельсавеце. У 1958 годзе ў калгасе «Расея». На 1959 год 91 жыхар. З 1962 году ў Камянецкім раёне. На 1970 год 59 жыхароў. З 1986 году ў Белавескім сельсавеце.

## Насельніцтва
* 1905 год — 134 чалавекі
* 1999 год — 9 жыхароў
* 2005 год — 7 жыхароў, 5 двароў
* 2010 год — 1 жыхар

## Эканоміка
Уваходзяць у склад ААТ «Белавескі».

## Крыніцы

## Літаратура
*  С.&nbsp;64.

Катэгорыя:Белавескі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Камянецкага раёну
Лазар Шарашоўскі

**Ла́зар Веніямі́навіч Шарашо́ўскі** (; 5 студзеня 1926, Кіеў — 15 студзеня 2008, Масква) — расейскі паэт, перакладнік.

## Жыцьцяпіс
Бацька Лазара Веніямін Аронавіч нарадзіўся ў Наваградку. Напрыканцы XIX стагодзьдзя сям’я дзеда Веніяміна пераехала пад Кіеў. Дзед з боку маці паходзіў з Мазыра, бабуля — зь Пінску. У 1938 бацька Лазара быў арыштаваны, а пасьля расстраляны.

Лазар навучаўся ў сярэдняй школе №44 Кіева. У 30-я належаў да кола маладых кіеўскіх паэтаў, у які ўваходзілі Якаў Хялемскі, Іван Ялагін, Рыталі Заслаўскі, Навум Каржавін.

У пачатку нямецка-савецкай вайны эвакуяваны ў Горкаўскую вобласьць, адкуль у 1943, пасьля скончыўшы дзевяць клясаў сярэдняй школы, пайшоў у Чырвоную армію, удзельнічаў у баявых дзеяньняў на Паўночна-Заходнім фронце. У 1944 па даносе быў арыштаваны і па абвінавачаньні ў антысавецкай агітацыі прыгавораны да 5 рокаў лягероў з паражэньнем у правох. Зьняволеньне адбываў у Бяскуднікаўскім лягеры (Комі АССР), дзе працаваў на будаўніцтве 501-й Запалярнай дарогі.

Пасьля вызваленьня жыў у Саляхардзе, дзе пазнаёміўся з будучай жонкай. Каб ажаніцца, Геля мусіла выйсьці з партыі.

Па сьмерці Сталіна ў 1953 Шарашоўскія пераехалі ў Горкі, дзе Лазар скончыў гістарычна-філялягічны факультэт Горкаўскага ўнівэрсытэту (1958).

Працаваў у рэдакцыях, пасьля на творчай працы. З 1971 — у Маскве.

Сябра Саюзу пісьменьнікаў СССР (1966). Ляўрэат прэміі часопісу «Летува літаратурная» (1980).

Пахаваны ў Маскве на Ваганькаўскіх могілках.

## Творчасьць
Друкавацца пачаў з 1955 року. Перакладаў на расейскую мову вершы Эдуардаса Межэляйціса, Юстынаса Марцінкявічуса, Кайсына Куліева, Геворга Эміна, Дэборы Хайкінай.

### Паэзія
* Дороги дальние. Горький, 1958
* Доверие: Стихи. Горький, 1966
* Созвездие весов: Стихи. Горький, 1969
* Преломление. М., 1993
* Да, и я прошагал войной. М., 1995
* Перемещенье сроков: Стихи. М., 1996

### Пераклады
* Шахмурзаев С. Стихи. Нальчик, 1975
* Сулейманов А. С. Симфония гор: Стихи и поэмы. Грозный, 1977
* Межелайтис Э. Пантомима: Стихи. М., 1980

## Крыніцы і заўвагі

## Літаратура
* 

## Вонкавыя спасылкі
* Мэмуары аўтара пра час, калі ён быў вязьнем сралінскага лягеру
* Век перакладу
* А. Чадаева. Но жаль того огня… <Памяти Л. Шерешевского> 
* Кіеў далёкі, Кіеў даваенны 
* Будоўля №503 

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Кіеве
Катэгорыя:Украінскія жыды
Катэгорыя:Расейскія паэты
Катэгорыя:Савецкія паэты
Катэгорыя:Расейскамоўныя паэты
Катэгорыя:Расейскія перакладчыкі
Катэгорыя:Савецкія перакладчыкі
Катэгорыя:Перакладчыкі паэзіі на расейскую мову
Катэгорыя:Удзельнікі нямецка-савецкай вайны
Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў СССР
Катэгорыя:Выпускнікі расейскіх ВНУ
Катэгорыя:Памерлі ў Маскве
Катэгорыя:Пахаваныя на Ваганькаўскіх могілках
Татабанья

**Татаба́нья** () — места на паўночным усходзе Вугоршчыны, адміністрацыйны цэнтар мэд’е Комарам-Эстэргам.

## Геаграфія й транспарт
Татабанья знаходзіцца за 55 км на захад ад Будапэшту, на магістралі Вена — Будапэшт.

## Славутасьці
* Манумэнт Турул — помнік, выяўляе легендарную птушку Турул (месьціцца на гербе Татабаньі). Знаходзіцца на вяршыні гары над местам.
* Пячора Сялім — знаходзіцца ў гарах Ґерэчэ.
* Горныя храбты Ґерэчэ й Вертэш — маляўнічыя ўзгоркі некранутае прыроды.


Turul-Tb-front.jpg|Манумэнт Турул, над брамаю места з боку гор Ґерэчэ
Szelim-bg-upper-Cave.jpg|Пячора Сялім, выгляд зьверху
Szelim-bg-north-Cave.jpg|Пячора Сялім, паўночны уваход
Szelim-barlang-Cave.jpg|Пячора Сялім, выгляд знутры
Szelim-bg-west-Cave.jpg|Пячора Сялім, заходні ўваход


## Крыніцы

Катэгорыя:Расплянаваныя гарады Вугоршчыны
Катэгорыя:Сталіцы мэд’е Вугоршчыны
Катэгорыя:Сацыялістычныя расплянаваныя гарады
Катэгорыя:Населеныя пункты Комараму-Эстэргаму
Сяргей Гімаеў

**Сярге́й Наі́левіч Гіма́еў** (1 студзеня 1955 году, Пружаны, Берасьцейская вобласьць, Беларуская ССР, СССР — 18 сакавіка 2017 году, Тула, Расея) — савецкі хакеіст, Заслужаны трэнэр Расеі, спартовы камэнтатар.

## Жыцьцяпіс
Бацька — Наіль Зямгутдынавіч Гімаеў — нарадзіўся ў вёсцы Какрыбашава Туймазінскага раёну Башкірскай АССР. Па прафэсіі — вайсковы пілёт, удзельнічаў у Вялікай Айчыннай вайне. Пасьля служыў ва Ўкраіне, дзе пазнаёміўся з жонкай. Неўзабаве авіяполк Наіля Гімаева пераехаў у Польшчу, дзе ў маладой сям’і нарадзілася дачка; пасьля пераезду ў Беларусь нарадзіўся Сяргей. Пазьней сям’я жыла на Камчатцы. Па скарачэньні авіяцыі ў 1961 року і дэмабілізацыі бацькі сям’я пераехала жыць ва Ўфу.

Сяргей рос спартовым дзіцем, займаўся рознымі відамі спорту, аднак найболей захапіўся хакеем з шайбай, якім пачаў займацца ў 11-гадовым узросьце. Трэніраваўся ў школе ХК «Салавата Юлаева», прайшоў шлях ад юнацкай каманды да дарослай. Адначасна вучыўся на вечаровым аддзяленьні Авіяцыйнага інстытуту.

Вайсковую службу праходзіў у Арэнбурскай вобласьці, але ўжо празь месяц пераведзены ў клюб СКА (Куйбышаў), дзе правёў 2 гады. Пасьля пасьпяховага выступу на турніры ўзброеных сілаў у клюб прыйшла тэлефанаграма з ЦСКА з патрабаваньнем камандзіраваць гульца ў Маскву.

З сэзону 1976/1977 выступаў за армейцаў Масквы. Заваяваў мноства тытулаў, быў у складзе зборнай СССР. Завяршыў кар’еру пасьля сэзону 1985/86 ў СКА Ленінград. Агулам у чэмпіянатах СССР згуляў 305 матчаў і забіў 45 галоў.

Па завяршэньні гульнявое кар’еры скончыў пэдагагічны інстытут у Маскве, працаваў дзіцячым трэнэрам і дырэктарам хакейнай спартовай школы ЦСКА цягам 14 рокаў, гуляў у вэтэранскай камандзе «Легенды хакею СССР».

З 1986 працаваў таксама трэнэрам зь юнацкімі зборнымі 1972 і 1973 рокаў нараджэньня. Дапамагаў Уладзімеру Шадрыну з камандай 1978 року нараджэньня, якая стала чэмпіёнам Эўропы. У гэтай зборнай гулялі дзевяць выхаванцаў Сяргея Гімаева.

Апошнім часам працаваў хакейным экспэртам і камэнтатарам на тэлеканалах «Расея 2» і «Спорт 1», працягваў выступаць у вэтэранскіх турнірах у складзе ХК «Легенды хакею СССР». Сканаў падчас хакейнага матчу.

## Дасягненьні
* Шматразовы чэмпіён СССР — 1978—1985
* Уладальнік Кубку СССР 1977, 1979
* Шматразовы ўладальнік Кубку эўрапейскіх чэмпіёнаў
* У ліку найлепшых абаронцаў чэмпіянату СССР — 1979 (сьпіс 36-ці), 1982, 1983 (сьпіс 34-х).
* Ордэн Пашаны (2003)

## Сям’я
З жонкай меў сына і дачку. Сын Сяргей таксама прафэсійны хакеіст, абаронца ЦСКА Масква. Дачка займалася фігурным катаньнем, пражывае ў ЗША.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Статыстыка на бачыне www.eurohockey.net
* Сяргей Гімаеў. Хакей — гульня для сапраўдных мужчынаў
* Профіль на бачыне ХК «Легенды хакею СССР»

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Пружанах
Катэгорыя:Савецкія хакеісты
Катэгорыя:Расейскія хакейныя трэнэры
Катэгорыя:Хакеісты клюбу ЦСКА Масква
Катэгорыя:Хакеісты клюбу СКА Санкт-Пецярбург
Катэгорыя:Кавалеры ордэна Пашаны (Расея)
Катэгорыя:Расейскія журналісты
Прылбіца

**Прылбіца** (*гелм*) — частка ўзбраеньня, якая выкарыстоўвалася для аховы галавы і шыі рыцара. У гербе выкарыстоўваецца ў якасьці ўпрыгожваньня тарка. На ёй разьмяшчаецца начэльле, карона, клейнод. Прылбіца, павернутая ўправа, сьведчыць аб старажытнасьці герба або рода яго ўладальніка.

## Крыніцы

Катэгорыя:Герб
Пахолак

**Пахо́лак** (*шчытатрымальнік*) — фігура, якая падтрымлівае гербавы тарк. Можа быць натуральнай і штучнай (выявы людзей, анёлаў, рэальных або міталягічных зьвяроў, птушак і г. д.).

## Крыніцы

Катэгорыя:Элемэнты герба
Шыльд

**Шыльд** — маленькі тарк, які разьмяшчаецца на перакрыжаваньні восевых ліній асноўнага тарка.

## Крыніцы

Катэгорыя:Герб
Сьнежнік

**Сьнежнік** — нерухомае зграмаджэньне сьнегу й лёду ў месцах, абароненых ад ветру й сонца, ніжэй за сьнегавую лінію, захоўваецца пасьля раставаньня навакольнага сьнежнага покрыва (сэзонныя сьнежнікі) або не растаючы на працягу ўсяго году (сталыя сьнежнікі).
 
Скопішчы сьнегу, якія ўтвараюць сьнежнікі, могуць паўстаць з прычыны пераносу сьнегу завірухай або ў выніку сходу лавіны (лавінныя сьнежнікі). Часам сустракаюцца пахаваныя сьнежнікі — лінзы сьнегу й лёду, прыкрытыя чахлом абвальна-асыпных, селевых, піракластычных адкладаў.

## Глядзіце таксама
* Сьнежны полаг

## Літаратура
* 

Катэгорыя:Гляцыялёгія
Снатворныя сродкі

**Снатворныя сродкі** — група псыхаактыўных лекавых сродкаў, якія выкарыстоўваюцца для палягчэньня засынаньня й нармалізацыі сну, а таксама пры правядзеньні анэстэзіі. У цяперашні час клясыфікацыя АТС не вылучае такой асобнай фармакалягічнай групы.

## Глядзіце таксама
* Сэдатыўныя сродкі

## Літаратура
*
Снайпэр

**Снайпэр** () — спэцыяльна навучаны жаўнер (самастойная баявая адзінка), які дасканала валодае мастацтвам трапнай стральбы, маскіроўкі й назіраньня; трапіць, як правіла, трэба зь першага стрэлу. Задача снайпэра ёсьць паражэньне каманднага й сувязнога складаў, зьнішчэньне важных адзіночных мэтаў (варожых снайпэраў, афіцэраў і іншых). Снайпэр узбройваецца снайпэрскай вінтоўкай з аптычным прыцэлам і іншымі адмысловымі прыладамі. Часам снайпэрам называюць хуткіх стралкоў у іншых родах войскаў.

Слова «снайпэр» упершыню зьявілася ў ангельскім войску падчас Першай сусьветнай вайны, і паходзіць ад *snipe* — «бакас» (дробная й хуткая птушка, паляваньне на якую складанае тым, што траекторыя палёту птушкі непрадказальная, і стрэл павінен рабіцца «наўскідон»). Адным з выбітных снайпэраў-беларусаў быў Фядосі Смалячкоў.

## Літаратура
* 

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Вайскоўцы
Джон Дон

**Джон Дон** (, ; 21 студзеня 1572, Лёндан, Ангельшчына — 31 сакавіка 1631, Лёндан, Ангельшчына) — ангельскі паэт, сатырык, англіканскі сьвятар, дзейнасьць якога звычайна адносяць да эпохі барока.

Сучасьнік Шэксьпіра, прадстаўнік мэтафізычнага кірунку, адзін з найбольш папулярных паэтаў у сучаснай Вялікабрытаніі. Аўтар нізкі любоўных вершаў, элегіяў, санэтаў, эпіграмаў, рэлігійных пропаведзяў.

## Беларускія пераклады
Паасобныя вершы на беларускую мову пераклалі Андрэй Хадановіч, Натальля Ламека, Лявон Баршчэўскі.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Джон Дон у перакладах Андрэя Хадановіча
* Джон Дон на сайце luminarium.org

Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1572 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Лёндане
Катэгорыя:Ангельскія паэты
Катэгорыя:Памерлі ў Лёндане
Вілает

**Вілае́т** (іншыя варыянты: **вілая́т, велая́т, вілайя́**;  *wilāyah*, , , , , , ) — асноўная адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў некаторых краінах Паўночнай Афрыкі, Блізкага й Сярэдняга Ўсходу

## Дзейныя адзінкі
* Альжыр — вілая (гл. Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Альжыру);
* Аман — вілает (гл. Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Аману).
* Аўганістан — вілаят (правінцыя) (гл. Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Аўганістану);
* Таджыкістан — вілаят (гл. Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Таджыкістану).
* Туніс — вілает (гавэрнарат) (гл. Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Тунісу);
* Туркмэністан — велаят (гл. Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Туркмэністану).
* Турэччына — вілает (іль, іл) (гл. Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Турэччыны);
* Узбэкістан — вілаят (гл. Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Узбэкістану).

## Глядзіце таксама
* Этрап

Катэгорыя:Адміністрацыйна-тэрытарыяльныя адзінкі
Аляксандар I

* Аляксандар I (папа рымскі)
* Аляксандар I Раманаў
* Аляксандар Ягелончык
Шаўкаграфія

міні|200пкс|справа|Сетка для трафарэтнага друку
**Шаўкаграфія** — разнавіднасьць трафарэтнага друку. Разнавіднасьць эстампу.

## Літаратура

* Алексей Парыгин: Искусство шелкографии. ХХ век (история, феноменология. техники, имена). — СПб, 2010. — 304 с. ил. (рус). — ISBN 978-5-7937-0490-8
* Hartmut Büchel: Siebdruck Digest. Dräger Druck, Lübeck 1992. (ням). ISBN 3-925402-08-X
* Jacob Biegeleisen: Siebdruck. Hörnemann, Bonn 1971, 1978, 1986. (ням). ISBN 3-87384-446-X
* Karl Bachler: Serigraphie – Geschichte des Künstler-Siebdrucks. Verlag Der Siebdruck, Lübeck 1977. (ням).

## Вонкавыя спасылкі

* Who’s Who in Screenprinting.
* Искусство шелкографии. ХХ век

Катэгорыя:Графіка
Катэгорыя:Гравюра
Катэгорыя:Папяровае мастацтва
Сьнітка

**Сьнітка**, **Сныць**  () — род шматгадовых травяністых расьлін сямейства парасонавыя. Пашыраны ў Эўропе й ва ўмераным поясе Азіі. На Беларусі маецца толькі адзін від — сьнітка звычайная.

## Біялягічнае апісаньне
Лісьце на доўгіх хвосьціках, двойчы трайчастыя ці трайчатаперыстыя. Лісточкі ёсьць даўгавата-яйкападобнымі, пілаватымі па краёх. Суквецьці — парасонікі й парасончыкі, безь лісточкаў абгорткі й абгортачак. Кветкі дробныя, белыя, рэдка ружовыя. Тычачак пяць. Пад полагам лесу сьнітка звычайна не цьвіце. Плады сьціснутыя з бакоў, з тонкімі ніткападобнымі рэбрамі.

## Віды
* *[[Aegopodium alpestre]]*
* *[[Aegopodium handelii]]*
* *[[Aegopodium henryi]]*
* *[[Aegopodium kashmiricum]]*
* *[[Aegopodium latifolium]]*
* *[[Aegopodium podagraria]]*
* *[[Aegopodium tadshikorum]]*

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Goutweed Aegopodium podagraria L.
* Botanica Sistematica

Катэгорыя:Двухдольныя
Катэгорыя:Меданосы