open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Зьвіядысты

**Зьвіяды́сты** — неафіцыйная назва прыхільнікаў грузінскага прэзыдэнта Зьвіяда Ґамсахурдыя.

## Гісторыя
Прэзыдэнт Зьвіяд Ґамсахурдыя быў зрынуты падчас крывавага перавароту ў сьнежні 1991 року. Ягоныя прыхільнікі арґанізавалі масавыя дэманстрацыі пратэсту супраць улады, што прыйшла ў выніку перавароту. Пасьля таго, як Ґамсахурдыя ўцёк з Грузіі, зьвіядысты пачалі арґанізоўваць узброеныя ґрупы.

Узброеныя сутыкненьні між прыхільнікамі і супернікамі Ґамсахурдыі працягваліся ў 1992 і 1993 роках і выліліся ў грамадзянскую вайну. Зьвіядысты пад кіраўніцтвам Лоці Кобалія напрыканцы жніўня 1993 року занялі шэраг местаў Заходняе Грузіі — Зуґдзідзі, Сэнакі, Абашу, Хобі, Мартвілі, Цаленджыху. 3 верасьня 1993 року Зуґдзідзі сабраўся зьвіядысцкі парлямэнт Грузіі, абраны ў кастрычніку 1990, дэпутаты якога заклікалі Прэзыдэнта Ґамсахурдыю зьвярнуцца на бацькаўшчыну, што той і зрабіў. 7 верасьня Лоты Кобалія ўзяў пад свой кантроль Ґалі ды Ґалскі раён Абхазіі. 2 кастрычніка 1993, пасьля паразы й уцёкаў грузінскага войска з Абхазіі, зьвіядысты захапілі марскі порт Поці, блякавалы чыгуначны зьвяз на Тбілісі і даставу ў сталіцу харчаваньня. У сярэдзіне кастрычніка зьвіядысты перайшлі ў наступ, 17 кастрычніка ўзялі Самтрэдыю ды Хоні, 19 кастрычніка — Ланчхуці, баі йшлі подступах да Кутаісі.

Пасьля таго, як Шэварнадзэ пагадзіўся на разьмяшчэньне расейскіх вайскоўцаў у Грузіі і далучэньне краіны да СНД, расейская армія распачала апэрацыю па зьнішчэньні зьвіядысцкіх ґрупаў. Цягам кастрычніка-пачатку лістапада рух зьвіядыстаў быў разьбіты з дапамогаю расейскага войска, а сам Ґамсахурдыя зьдзейсьніў самагубства ў сьнежні 1993. Паводле іншых зьвесткаў, ён быў забіты сваім прыбліжаным, што на самай справе кіраваўся з Тбілісі.

Цела Ґамсахурдыі было апазнанае, і яго сьмерць была пацьверджаная 15 лютага 1994 року.

Пасьля сьмерці Ґамсахурдыі зьвіядысты так і не стварылі сваёй партыі, а далучыліся да розных палітычных арґанізацыяў і грамадзкіх рухаў, некаторыя зь іх працягнулі змагацца з урадам Эдуарда Шэварнадзэ.

## Глядзіце таксама
* Грамадзянская вайна ў Грузіі

## Літаратура
* Jonathan Wheatley (2005), *Georgia from National Awakening to Rose Revolution: delayed transition in the former Soviet Union*. Ashgate Publishing, Ltd., ISBN 0-7546-4503-7.

Катэгорыя:Грузінска-абхаскі канфлікт
Ulvkros

**«Ulvkros»** — беларускі НСБМ-гурт, які адмаўляецца даваць інтэрвію й захоўвае ананімнасьць удзельнікаў. Гурт, магчыма, паходзіць з Мазыру, бо на вокладцы альбому яны скарысталіся здымкам Мазырскага замка, дакладнай інфармацыі пра места, зь якога гурт, няма.

## Творчасьць

### Дэмаальбомы

* Demo I (2015)
* Demo II (2016)
* Demo III (2017)

### Супольныя альбомы

* Flame of Purification (2017)
* Soldiers of the Black Order (2018)

### Альбомы
Palieskaje varjactva (2017)

## Крыніцы

* Дыскаграфія гурта на «Encyclopaedia Metallum»
* Гурт на «Discogs»
* Гурт на «Last.fm»

### Рэцэнзіі

* Рэцэнзія на альбом «Palieskaje varjactva»
Катэгорыя:Беларускія НСБМ-гурты
Катэгорыя:Музычныя гурты, якія зьявіліся ў 2015 годзе
Рэжыцкі замак

**Рэжыцкі замак** (), гістарычна **замак Разы́тэн** () — руіны сярэднявечнага замку ў цэнтры Рэжыцы (Латвія).

## Гісторыя
Згодна з археалягічнымі дасьледваньнямі, на месцы замку ў IX—XII стагодзьдзях існавалі латгальскія драўляныя ўмацаваньні. Мураваны замак быў заснаваны ў 1285 годзе лівонскім рыцарам Вільгэльмам фон Шаўэрбургам і быў адным зь першых умацаваных замкаў, пабудаваных крыжакамі ў Лівоніі.

За сваю гісторыю замак быў шматкрот разбураны і адбудаваны. Падчас Лівонскай вайны з 1577 па 1579 гады быў захоплены войскам Івана Жахлівага, а ў 1601 (Вайна Рэчы Паспалітай са Швэцыяй (1600—1611)) і 1625—1626 гадох (Паўночная вайна (1655—1660)) — швэдзкай арміяй. У 1656 годзе быў цалкам разбураны, а ў 1660 г. адбудаваны як умацаваньне Інфлянцкага ваяводзтва. Зь цягам часу страціў ваеннае значэньне і з 1712 году знаходзіцца ў руінах.

## Крыніцы

## Літаратура
* *Ellen Chivers Davies*. A wayfarer in Estonia, Latvia and Lithuania. — R.M. McBride & company, 1937. — С. 160.
* *Valdis J. Zeps.* The placenames of Latgola: a dictionary of East Latvian toponyms. — Baltic Studies Center, 1984. — ISBN 978-0-918375-00-1.

## Вонкавыя спасылкі
* Руіны Рэжыцкага замку на esosedi.org
* Замак Рэжыца (Разытэн — Rositten) на сайце castle.lv

Катэгорыя:Замкі Латвіі
Катэгорыя:Рэжыца
Косткі (тэлесэрыял)

**Косткі** () — амэрыканскі крымінальны камэдыйны драматычны тэлесэрыял, які стварыў Гарт Гансан на замову тэлеканалу Fox. Прэм’ера адбылася 13 верасьня 2005 году, а апошняя сэрыя выйшла 28 сакавіка 2017 году, такім чынам за 12 сэзонаў было створана 246 сэрыяў. Стужка заснаваная на судовай антрапалёгіі і крымінальнай археалёгіі, а кожная сэрыя засяроджваецца на матэрыялах справаў ФБР, якія датычацца загадак чалавечых парэшткаў, якія прадастаўляе спэцыяльны агентам ФБР Сылі Бута (Дэйвід Барэанас) судоваму антраполягу доктару Тэмпэранс «Косткі» Брэнан (Эмілі Дэшанэль). Сэрыял акрамя таго раскрывае асабістае жыцьцё герояў. Сэрыял заснаваны ў адвольнай інтэрпрэтацыі на жыцьці і раманах антраполяга-крыміналіста Кэці Райкс, якая таксама ўдзельнічала ў падтрыхтоўцы сэрыялу. Галоўны пэрсанаж, Тэмпэранс Брэнан, названая ў гонар галоўнага героя сэрыі раманаў Кэці Райкс. Цікава, што паводле сюжэту сэрыялу доктар Брэнан піша пасьпяховы раман, дзе галоўным героем выступае антраполяг-крыміналіст Кэці Райкс.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* 

Катэгорыя:Тэлесэрыялы ЗША
Ютазінскі раён

**Ютазінскі раён** (, ) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў паўднёва-ўсходняй частцы Татарстану ў Расеі. Адміністрацыйным цэнтрам зьяўляецца пасёлак Урусу.

Створаны 9 красавіка 1991 году шляхам адлучэньня ад Баўлінскага раёну.

## Геаграфія
Тэрыторыя раёну — 760,57 км².

## Крыніцы

## Літаратура
* Татарский энциклопедический словарь. — Казань, 1999.

## Вонкавыя спасылкі

* Сайт адміністрацыі раёну
* Раён на партале TatCenter.Ru
Мілена Дравіч

**Мілена Дравіч** (, , Бялград, Каралеўства Югаславія — , Бялград, Сэрбія) — сэрбская акторка.

## Прэміі
Кінапрэмія Паўлэ Вуйісіча (1994). Тэатральная прэмія Жанкі Стокіч (2004).

## Крыніцы

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Бялградзе
Катэгорыя:Памерлі ў Бялградзе
Катэгорыя:Сэрбскія акторкі
Музыка белага вярхоўства

**Музыка белага вярхоўства** () — гэта музыка, якая прапагандуе белы нацыяналізм. Яна ахоплівае розныя музычныя стылі, у тым ліку рок, кантры, экспэрымэнтальную музыку й фолк. Этнамузіёляг Бэнджамін Р. Тэйтэльбаўм сьцьвярджае, што музыку белага вярхоўства «можна вызначыць лірыкай, якая дэманізуе ўсіх нябелых і прапагандуе расавы гонар і салідарнасьць. Аднак часцей за ўсё інсайдэры канцэптуалізуюць музыку белага вярхоўства як спалучэньне гэтых тэмаў з забітымі рытмамі й зарадны панк альбо акампанэмэнт на аснове мэталу». Да жанраў музыкі белага вярхоўства прылічваюцца нацысцкі панк, рок супраць камунізму й нацыянал-сацыялістычны блэк-мэтал.

Барбара Пэры піша, што сучасныя гурты белага вярхоўства ўключаюць «субкультурныя групоўкі, якія ў значнай ступені арганізаваныя вакол прасоўваньня і распаўсюджваньня расісцкай музыкі». Паводле дадзеных Камісіі па правох чалавека і роўных магчымасьцях, «расісцкая музыка ў асноўным вынікае з ультраправага руху брытагаловых, і праз Сеціва гэтая музыка ледзь ня стала найважнейшым інструмэнтам міжнароднага нэанацысцкага руху для атрыманьня прыбытку й новых сяброў». У артыкуле «папулярная музыка й грамадзтва» гаворыцца, што «музыкі думаюць ня толькі тое, што музыка можа стаць пасьпяховым сродкам іх канкрэтнай ідэалёґіі, але й тое, што яна таксама можа спрыяць руху, станоўча апраўдаючы яго».

Дамінік Дж. Пулера піша, што музыка ў некаторых краінах Эўропы больш распаўсюджаная, чым у ЗША, нягледзячы на тое, што некаторыя эўрапейскія краіны забараняюць або абмяжоўваюць яе распаўсюджваньне. Эўрапейскія ўрады рэгулярна высылаюць «экстрэмісцкіх прышэльнікаў», забараняюць гурты белага вярхоўства й робяць аблавы на арганізацыі, якія вырабляюць і распаўсюджваюць іх музыку. У ЗША расісцкая музыка абароненая свабодай слова з Першае папраўкі да Канстытуцыі.

## Глядзіце таксама

* Брытагаловыя

## Крыніцы

Катэгорыя:Нэанацызм
Катэгорыя:Белае вярхоўства
Катэгорыя:Музыказнаўства
Катэгорыя:Гісторыя музыкі
Эмілі Дэшанэль

**Эмілі Эрын Дэшанэль** (; 11 кастрычніка 1976 году) —  амэрыканская акторка, рэжысэр і прадусар. Найбольш вядомая роляй доктаркі Тэмпэранс Брэнан ў крымінальным сэрыяле «Косткі», які выходзіў на тэлеэкраны з 2005 па 2017 гады.

## Біяграфія
Нарадзілася ў сям’і кінапрадусара Калеба Дэшанэля і акторкі Мэры Джо Дэшанэль. Ейная малодшая сястра Зоі таксама зьяўляецца акторкай. Эмілі скончыла Бостанскі ўнівэрсытэт па спэцыяльнасьці «тэатральнае мастацтва», атрымаўшы ступень бакаляўра. У 2005 годзе Дэшанэль пачала здымацца ў ролі доктара Тэрэнс Брэнан разам з Дэйвідам Барэанасам, які выконваў ролю агента ФБР Сылі Бута, у крымінальным сэрыяле «Косткі» кампаніі Fox. Было створана 12 сэзонаў тэлесэрыялу, а здымкі праходзілі з 13 верасьня 2005 году па 28 сакавіка 2017 году. Пачынаючы з трэцяга сэзону, Дэшанэль і Барэанас працавалі яшчэ і ў якасьці са-прадусараў сэрыялу, а з чацьвёртага сэзону сталіся паўнавартаснымі прадусарамі.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* 

Катэгорыя:Акторкі ЗША
Агульны цюрскі альфабэт

**Агу́льны цю́рскі альфабэ́т** (, ) — праект адзінага лацінскага альфабэту для ўсіх цюрскіх моваў.

## Гісторыя
У сувязі з распадам СССР у створаных рэспубліках, у якіх цюрскія мовы былі асноўнымі, ізноў сталі папулярныя ідэі панцюркізму, і як сьледзтва рух за аднаўленьне лацінскага альфабэту. У мэтах уніфікацыі і па ініцыятыве Турэччыны ў лістападзе 1991 року ў Стамбуле быў праведзены міжнародны навуковы сымпозіюм па выпрацоўцы ўніфікаванага альфабэту для цюрскіх моваў. Ён цалкам ґрунтаваўся на турэцкім альфабэце, але з дадаткам некаторых адсутных літараў: **ä**, **ñ**, **q**, **w**, **x**. У выніку альфабэт складаўся з 34 літараў, 29 зь якіх былі ўзятыя з турэцкага.

Першым прыняў гэты альфабэт Азэрбайджан у сьнежні 1991 року, пазьней Туркмэністан у карсавіку 1993 року й Узбэкістан у верасьні 1993 року.

У верасьні 1993 року на чарговай канфэрэнцыі ў Анкары, прадстаўнікі Азэрбайджану, Туркмэністану й Узбэкістану афіцыйна заявілі пра пераход на новы альфабэт.

Аднак ужо ў 1992 годзе Азэрбайджан рэфармуе свой альфабэт і замяняе літару **[[ä]]** на **[[ə]]**, узятую з старое кірыліцы й яналіфу.

У траўні 1995 року ўрад Узбэкістану цалкам адмаўляецца ад новага альфабэту на карысьць іншага, ґрунтаванага толькі на стандартнай 26-літаровай лацініцы. Гэтую ж вэрсію прымаюць і для каракалпацкае мовы.

Туркмэністан таксама ўводзіць у 1995 годзе свой альфабэт, што часткова паходзіць на агульны цюрскі і адрозьніваецца ад яго па чарзе літараў.

У выніку агульным цюрскім альфабэтам зь невялікімі зьменамі карыстаюцца толькі азэрбайджанская (1991, зь зьменаю адной літары ў 1992), ґаґавуская (1996), крымскататарская (1992, афіцыйна з 1997), татарская ў Татарскай Вікіпэдыі (з 2013) ды некаторых сродках масавае інфармацыі (з 1999).

Татарская лацініца, уведзеная ў верасьні 1999 і скасаваная ў студзені 2005, ужывае некалькі адрозны набор дадатковых літараў (**ŋ** замест **ñ**, **ə** замест **ä**), а таксама літару **ɵ** замест турэцкае **ö**. З 24 сьнежня 2012 року агульны цюрскі альфабэт ужываецца як сродак трансьлітэрацыі татарскае кірыліцы.

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 

Катэгорыя:Пісьменствы цюрскіх народаў
Катэгорыя:Лацінічныя альфабэты
Катэгорыя:Інтэрлінгвістыка
Чэмпіянат Бразыліі па футболе

**Чэмпіянат Бразыліі па футболе** прадстаўляе сабой строга структураваную сыстэму ліг для клюбаў, якія прадстаўляюць Бразылію. Сыстэма арганізаваная Бразыльскай канфэдэрацыяй футболу і аб’ядноўвае каля 100 прафэсійных клюбаў. Акрамя лігаў, якія ладзяцца Бразыльскай канфэдэрацыяй футболу, існуе шэраг лігаў, які ладзяцца фэдэрацыямі футболу асобных штатаў. У іх бяруць удзел тыя ж самыя клюбы, якія выступаць у нацыянальных лігах. Спаборніцтвы ў абедзьвюх пірамідах ладзяцца штогод. Пераможцы штатаў, а таксама лепшыя клюбы паводле рэйтынгу Бразыльскай канфэдэрацыі футболу бяруць удзел у розыгрышу Кубка Бразыліі.

## Цяперашняя сыстэма

## Вонкавыя спасылкі
* Бразыльскі футбол.
* Soccerway.com Вынікі бразыльскіх футбольных ліг на RSSSF

Катэгорыя:Бразыльскі футбол
Бразылія
Трыпольская культура

**Трыпо́льская культу́ра** (, альбо **культура Кукутэні** (), альбо **Кукутэнь-трыпольская культура** ()) — археалягічная культура часоў энеаліту, назва якой паходзіць ад назвы вёскі Трыпольле на Кіеўшчыне (у пазначанай «пашыранай» назьве культуры прысутнічае яшчэ й назва румынскай вёскі Кукутэнь). Культура дасягнула росквіту паміж 5500 і 2750 гадамі да н.э., разьмяшчалася паміж Карпатамі і Дняпром на тэрыторыях сучасных Украіны, Малдовы і Румыніі агульнай плошчай больш за 350 тыс.км². У часы росквіту культуры ёй належалі найбольшыя па памеры паселішчы ў Эўропе: колькасьць жыхароў некаторых зь іх перавышала 15 тысячаў чалавек.

Трыпольская культура зьяўляецца адной з асноўных старажытназемляробчых культур Меднага веку. Трыпольскія плямёны займалі прасторы Усходняй Эўропы ад Дняпра да Карпатаў, ад Палесься да Чорнага мора і Балканскага паўвострава. Гэтая культура разьвівалася ў 5-4 тысячагодзьдзях да н.э. (на працягу 2000 гадоў) і прайшла ў сваім разьвіцьці тры этапы — раньні, сярэдні і позьні. Ва Ўкраіне выяўлена (па стане на 2014 год) больш за дзьве тысячы помнікаў Трыпольскай культуры. Яны згрупаваныя ў 15 галінах: найбольш у Сярэднім Прыднястроўі і Надпруцьці і Надбужжы, менш у Прыдняпроўі. Імаверна, па гушчыні расьсяленьня прысутнічала аб’яднаньне плямёнаў.

Адной з асаблівасьцей Трыпольскай культуры была велізарная тэрыторыя распаўсюду (каля 190 тыс.км²). У час свайго росквіту (напрыканцы сярэдняга этапу) насельніцтва на ўсёй тэрыторыі Трыпольскай культуры паводле розных ацэнак складала да 410 тысячаў чалавек.

Праблема паходжаньня трыпольцаў не да канца высьветлена. Большасьць археолягаў схіляецца да меркаваньня, што аснову раньнетрыпольскай культуры складалі паўднёвыя земляробча-жывёлагадоўчыя плямёны культур балканскага паходжаньня, якія, аднак, у працэсе распаўсюджваньня на новыя ўсходнія тэрыторыі ўключалі ў сябе на розных этапах элемэнты мясцовых нэалітычных і энэалітычных культур.

## Літаратура
* Трыпольская культура //  С. 6.


Катэгорыя:Археалёгія Малдовы
Катэгорыя:Археалягічныя культуры Румыніі
Катэгорыя:Археалягічныя культуры Ўкраіны
Катэгорыя:Эўропа меднага веку
Катэгорыя:Нэалітычная Эўропа
Вольга (княгіня кіеўская)

**Вольга** (ст.-рус. Вольга, у хрышчэньні Алена,  11 ліпеня 969) — вялікая княгіня кіеўская. Кіравала Русьсю пасьля гібелі мужа — вялікага князя кіеўскага Ігара Рурыкавіча, як рэгент пры сваім сыне, з 945 году прыкладна да 960 году.

У 946 годзе жорстка адпомсьціла драўлянам за забойства свайго мужа, аднак вызначыла нормы даніны, час і месцы (пагосты) яе збору.

Першай з правіцеляў Русі прыняла хрысьціянства (у 957 годзе ў Канстантынопалі), да агульнага хрышчэньня Русі. Сын Ігара і Вольгі — Сьвятаслаў Ігаравіч (вялікі князь кіеўскі ў 960—972). Першая на Русі сьвятая.

## Крыніцы

## Літаратура
* 

Катэгорыя:Памерлі ў Кіеве
Сэрыя А чэмпіянату Бразыліі па футболе

**Сэ́рыя А** () — спаборніцтва для наймацнейшых футбольных клюбаў Бразыліі, якое мае статус першараднага футбольнага спаборніцтва краіны. Спаборніцтвы вызначаюць нацыянальнага чэмпіёна Бразыліі па футболе, а таксама ўдзельнікаў Кубка Лібэртадорэс і Паўднёваамэрыканскага кубка. Першынство лігі праводзіцца з удзелам 20 калектываў, і тыя клюбы, якія займаюць чатыры апошнія месцы па выніках сэзону, вылятаюць у Сэрыю Б.

Праз гістарычныя асаблівасьці і вялікія геаграфічныя памеры краіны Бразылія мае адносна кароткую гісторыю агульнанацыянальных футбольных спаборніцтваў. Толькі ў 1959 годзе, дзякуючы разьвіцьцю грамадзянскай авіяцыі і паветранага транспарту, і празь неабходнасьць прызначэньня бразыльскага прадстаўніка на першы розыгрыш Кубка Лібэртадорэс быў створаны агульнанацыянальны турнір Кубак Бразыліі. У 1967 годзе кубак быў пашыраны, уключыўшы больш клюбаў, стаўшы турнірам Рабэрту Гомэса Пэдраса, які таксама лічыўся нацыянальным турнірам. Першым сэзонам менавіта чэмпіянату стаўся сэзон 1971 году. У 2010 годзе нацыянальныя турніры, якія праходзілі з 1959 па 1970 гады, як то Кубак Бразыліі і турнір Рабэрту Гомэса Пэдраса, былі прызнаныя Бразыльскай канфэдэрацыяй футболу як розыгрышы бразыльскага чэмпіянату, такім чынам, пераможцы гэтых турніраў прызнаюцца чэмпіёнамі Бразыліі адпаведных гадоў.

Ліга ёсьць адной з самай моцных ліг у сьвеце. Міжнародная фэдэрацыя гісторыі футболу і статыстыкі (IFFHS) ставіла бразыльскую Сэрыю А на чацьвертае месца па сіле сярод сусьветных лігаў у пэрыяд з 2001 па 2012 гадоў пасьля ангельскай Прэм’ер-лігі, гішпанскай Ля Лігі і італьянскай Сэрыі А. Бразыльская ліга ёсьць найбольш папулярнай футбольнай лігай у Амэрыцы, матчы якой трансьлююцца прыкладна ў 155 краінах сьвету. Сэрыя А ёсьць адной з самых прыбытковых лігаў сьвету, маючы штогадовы абарот звыш 1,17 мільярдаў даляраў у 2012 годзе.

«Палмэйрас» зьяўляецца самым пасьпяховым клюбам лігі, маючы на сваім рахунку дзясятак перамог у лізе, акрамя таго да ліку самым тытулаваных адносяцца «Сантус», «Карынтыянс», «Фламэнгу» і «Сан-Паўлу». Дзякуючы шэрагу талентавітых гульцоў, у асаблівасьці Пэле, «Сантус» атрымліваў перамогу ў пяці запар розыгрышах паміж 1961 і 1965 гадамі. Гэтае дасягненьне пакуль ня здолелі перасягнуць. Самым пасьпяховымі ёсьць клюбы штату Сан-Паўлу.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Афіцыйная старонка

Катэгорыя:Бразыльскі футбол
Катэгорыя:Чэмпіянат Бразыліі па футболе
Аксана Забужка

**Аксана Забужка** ( 10 верасьня 1960, Луцк) — украінская паэтка, пісьменьніца, літаратуразнавец, публіцыст. У сваёй творчасьці надае шмат увагі асэнсаваньню ўкраінскай ідэнтычнасьці, пры гэтым часта карыстаецца мэтадалёгіяй фэмінізму і посткаляніялізму. У сваіх творах выкарыстоўвае Харкаўскі правапіс. Перакладчыца на ўкраінскую мову Сьвятланы Алексіевіч, Радыё Рацыя.

Аўтарка культавага рамана «Палявыя дасьледаваньні ўкраінскага сэксу». За другі раман «Музэй кінутых сакрэтаў» атрымала прэстыжную прэмію Angelus як аўтарка найлепшай кнігі ў Цэнтральнай Эўропе.

## Творчасьць

### Паэзія
* Травневий іній (1985)
* Дириґент останньої свічки (1990)
* Автостоп (1994)
* Новий закон Архімеда (2000)
* Друга спроба. Вибране (2005)
* Вибрані вірші 1980—2013 (2013)

### Проза
* Польові дослідження з українського сексу (роман) (1996)
* Казка про калинову сопілку (повість) (2000)
* Сестро, сестро (оповідання та повісті) (2003)
* Книга Буття, глава четверта (повісті) (2008)
* Музей Покинутих Секретів (роман) (2009)
* Тут могла б бути ваша реклама (оповідання) (2014)

### Эсэістыка
* Дві культури (1990)
* Хроніки від Фортінбраса (1999)
* Репортаж із 2000-го року (2001)
* Let my people go: 15 текстів про українську революцію (2005)
* Вибране листування на тлі доби. 1992—2002 (з Юрієм Шевельовим) (2011)
* З мапи книг і людей (2012)
* Український палімпсест: Оксана Забужко у розмові з Ізою Хруслінською (2014)
* І знов я влізаю в танк…. Вибрані тексти 2012—2016: статті, есе, інтерв’ю, спогади (2016)

### Філязофскія працы
* Філософія української ідеї та європейський контекст: Франківський період (1992)
* Шевченків міф України: Спроба філософського аналізу (1996)
* Notre Dame d’Ukraine: Українка в конфлікті міфологій (2007)

### Праекты
* Літопис самовидців: Дев’ять місяців українського спротиву / [автор проекту О. Забужко; упорядник Т. Терен; передмова С. Алексієвич; ілюстратор О. Клачинська]. — Київ: Комора, 2014. — 310, [23] с., кольор. іл. — ISBN 978-966-97403-2-8

### Пераклады
* Сьвятлана Алексіевіч. Чорнобиль: хроніка майбутнього / Пер. і післямова О. Забужко. — К.: Факт, 1998. — 194 с — ISBN 966-727438-1

### Пераклады на беларускую мову
На беларускую мову творы перакладалі Ларыса Раманава, Тацьцяна Балашчанка, Міхась Баярын, Аляксандра Дварэцкая, Андрэй Скурко.
* Комплекс Ітакі, ARCHE № 1 — 1998. С. 189—194.
* Палявыя дасьледаваньні ўкраінскага сэксу, ARCHE №5-2001
* Сястра, сястра, ПрайдзіСвет
* Значыць, усё ж залева, ПрайдзіСвет
* РАЗЬВІТАНЬНЕ ЗЬ ІМПЭРЫЯЙ: НЕКАЛЬКІ РЫСАК ДА АДНАГО ПАРТРЭТУ, Фрагмэнты, №6

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт Аксаны Забужка
* блёг Аксаны Забужкп на рэсурсе «Украинская правда»
* Украінская пісьменьніца Аксана Забужка: «Там, дзе мы цяпер, яшчэ ніхто не бываў», Радыё Свабода, 17 траўня 2019
* Аксана Забужка пра кнігу Сьвятланы Алексіевіч, Радыё Свабода, 15 сакавіка 2019

Катэгорыя:Украінскія паэткі
Катэгорыя:Украінскія літаратаркі
Паўночны Воўк (гурт)

**«Паўночны Воўк»** (таксама **Nordwolf** або **Nord Wolf**) — беларускі акустычны праект ультраправага напрамку, утвораны музыкам Паноўчным Воўкам.

## Творчасьць

### Альбомы

* Maxim Breiner Memorial Vol.1 (2006)
* Моя Родина (2007)
* Сьпевы Паустаньня (Акустыка у Менску) (2013)
* Кроў Цякла Ў Маіх Жылах (2014)

### Складанкі

* NS MUSIC Sampler IV (2010)

## Цікавосткі
Песьня «Эй, Жид» () была дададзеная ў Фэдэральны сьпіс экстрэмісцкіх матэрыялаў Расеі рашэньнем  Чырвонаармейскага раённага суда Чуваскай Рэспублікі ад 6 жніўня 2018 року.

## Вонкавыя спасылкі

* Супрацоўніцтва з Vapjr Hiemis
* [Гурт](https://www.last.fm/music/%D0%9F%D0%B0%D1%9E%D0%BD%D0%BE%D1%87%D0%BD%D1%8B+%D0%92%D0%BE%D1%9E%D0%BA+(Nordwolf)) на «Last.fm»
* Другая старонка гурту на «Last.fm»
* Пра скасаваньне канцэрту ў Віцебску ў 2009 годзе
* Фэдэральны сьпіс экстрэмісцкіх матэрыялаў Расеі
* Пра канцэрт «Рок супраць лібералізму»
*Удзельнікі «NS MUSIC Sampler IV»
* Супрацоўніцтва з EIZVA

Катэгорыя:Музычныя гурты, якія зьявіліся ў 2006 годзе
Катэгорыя:Беларускія РСК-гурты
Катэгорыя:Гурты Віцебску
Іван Пулюй

**Іван Пулюй** (, ;  — ) — украінскі і аўстра-вугорскі фізык і электратэхнік, вынаходнік, арганізатар навукі, публіцыст, перакладчык Бібліі на ўкраінскую мову, грамадзкі дзеяч. Прафэсар і рэктар Нямецкай вышэйшай тэхнічнай школы ў Празе, Дзяржаўны дарадца па электратэхніцы Чэхіі і Маравіі. Сапраўдны чалец Навуковага таварыства імя Шаўчэнкі, ганаровы сябра Венскага электратэхнічнага таварыства. Раньні распрацоўшчык выкарыстаньня рэнтгенаўскага выпраменьваньня для мэдыцынскай візуалізацыі. Яго ўклад быў у значнай ступені недаацэненым да канца 20 стагодзьдзя.

## Крыніцы

Катэгорыя:Памерлі ў Празе
Катэгорыя:Пахаваныя ў Празе
Катэгорыя:Выпускнікі Венскага ўнівэрсытэту
Катэгорыя:Выпускнікі Страсбурскага ўнівэрсытэту
Катэгорыя:Выкладчыкі Венскага ўнівэрсытэту
Катэгорыя:Украінскія перакладчыкі
Катэгорыя:Украінскія фізыкі
Катэгорыя:Аўстрыйскія фізыкі
Гэгевальд (акруга)

**Гэ́гевальд** () — адміністрацыйна-тэрытарыяльнае ўтвараньне ў складзе Райхскамісарыяту Ўкраіна, якое існавала на тэрыторыі сучаснае Жытомірскае вобласьці падчас нямецкай акупацыі Ўкраіны  ў хадзе Нямецка-савецкай вайны.

Праект асобай этнічнай тэрыторыі для 10 000 этнічных немцаў (пераважна з Валыні) быў прэзэнтаваны райхсфюрарам СС Гайнрыхам Гімлерам 16 верасьня 1942 году. Улучала ў сябе 27 населеных пунктаў. Існавала да студзеня 1944 году.

## Літаратура
* Wendy Lower: ''NAZI-Empire building and the Holocaust in the Ukraine.'' Univ. of North Carolina Press, Chapel Hill 2005, ISBN 0-8078-2960-9. 

* Isabel Heinemann: ''Rasse, Siedlung, deutsches Blut. Das rassen- und siedlungspolitische Hauptamt der SS und die rassenpolitische Neuordnung Europas.'' Wallstein, Göttingen 2003, ISBN 3-89244-623-7. 

Катэгорыя:Генэральная акруга Жытомір
Катэгорыя:Гісторыя Жытомірскай вобласьці
Катэгорыя:Валынскія немцы
Катэгорыя:Гайнрых Гімлер
Зангязурскі медна-малібдэнавы камбінат

**«Зангязу́рскі медна-малібдэ́навы камбіна́т»** («ЗММК») — найбольшае горнаруднае прадпрыемства Армэніі, заснаванае ў 1951 годзе ў Каджаране (Сюніцкая вобласьць).

На 2020 год «ЗММК» улучаў адкрытую капальню і горнаўзбагачальны завод. У 2019 годзе здабылі 12,8 млн тонаў медна-малібдэнавай руды, якую перапрацавалі ў малібдэнавы і медны канцэнтраты. На радовішчы выкарыстоўвалі экскаватары ў каўшамі ад 5 да 8 кубамэтраў і самазвалы «БелАЗ» (Беларусь) і «Катэрпілар» (ЗША) падымальнасьцю ад 37 да 134 тонаў. Адкіды вытворчасьці накіроўваць на сьметнік Арцванік у 32 км ад заводу па трубаправодзе.

## Мінуўшчына
У 1951 годзе ў Каджаране (Армянская ССР) запрацаваў медна-малібдэнавы руднік, які пачалі ўзводзіць у 1931 годзе. У 2004 годзе 60% паёў ЗАТ «Зангязурскі медна-малібдэнавы камбінат» выкупіла нямецкае ТАА «Кронімэт» (Карльсруэ, зямля Бадэн-Вюртэмбэрг), 15% — ААТ «Жалезаўзбагачальны завод» (Ерэван) і па 12,5% — ТАА «Армянская малібдэнавая вытворчасьць» і ТАА «Зангязурская горная справа». У 2006 годзе выведка ў Каджаранскім рудніку выявіла запасы 2,21 млрд тонаў руды, 5,22 млн тонаў медзі і 720 000 тонаў малібдэну. У сьнежні 2010 году ўзьвялі горнаўзбагачальны завод, што дазволіла павысіць гадавую магутнасьць перапрацоўкі да 14 млн тонаў руды. 8 красавіка 2020 году «Зангязурскі медна-малібдэнавы камбінат» выкупіў 60% сваіх паёў у «Кронімэт» і 15% — у «Жалезаўзбагачальнага заводу». Адначасна нямецкае ТАА «Ц2Капітал» (Брухзаль, зямля  Бадэн-Вюртэмбэрг) набыло 12,5% паёў «ЗММК».

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* 

Катэгорыя:Кампаніі-вытворцы
Катэгорыя:Эканоміка Армэніі
Катэгорыя:Горная справа
Катэгорыя:Савецкія прадпрыемствы
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1951 годзе
Прэзыдэнт Рэспублікі Сэрбскай Краіны

**Прэзыдэ́нт Рэспу́блікі Сэ́рбскае Кра́іны** ()— кіраўнік дзяржавы, выступае ад імя Рэспублікі Сэрбскае Краіны ў адносінах зь іншымі дзяржавамі і міжнароднымі арґанізацыямі.

У адпаведнасьці з артыкулам 81 Канстытуцыі Рэспублікі Сэрбскае Краіна, Прэзыдэнт Рэспублікі Сэрбскае Краіна абіраўся грамадзянамі Сэрбскае Краіны на ґрунце ўсеагульнага, роўнага й прамога выбарчага права шляхам тайнага галасаваньня тэрмінам на пяць рокаў. Адна й тая ж асоба ня можа быць абраная Прэзыдэнтам Рэспублікі Сэрбскае Краіны больш ніж на два тэрміны запар. Новаабраны Прэзыдэнт Рэспублікі Сэрбскае Краіны ўступае ў пасаду не пазьней, ніж праз 30 дзён пасьля афіцыйнага абвяшчэньня вынікаў выбараў.

## Прысяга Прэзыдэнта Рэспублікі Сэрбскае Краіны

Заклињем се да ћу све своје снаге посветити очувању суверености цјелине територије Републике Српске Крајине, остваривању националних интереса српског народа, људских и грађанских слобода и права, поштовању и одбрани Устава и закона, очувању мира и благостања српског народа и свих грађана и да ћу савјесно и одговорно испуњавати све своје дужности.

## Паўнамоцтвы Прэзыдэнта Рэспублікі Сэрбскае Краіны
**У вобласьці нацыянальнае бясьпекі й абароны:**
* Прэзыдэнт па пасадзе ё Вярхоўным Галоўнакамандоўцам Узброеных Сілаў Рэспублікі Сэрбскае Краіны, як у ваенны, так і ў мірны час у адпаведнасьці з Канстытуцыяю Рэспублікі Сэрбскае Краіны і рашэньнямі Вышэйшае рады абароны пад старшынствам Вярхоўнае рады абароны, і ажыцьцяўляў кіраўніцтва ў сфэры нацыянальнае бясьпекі й абароны дзяржавы.
**Іншыя паўнамоцтвы:**
* зьдзяйсьняе памілаваньне;

## Прэзыдэнты Рэспублікі Сэрбскае Краіны

Усе яны абвінавачаныя Гааґскім трыбуналам. Мілан Бабіч прызнаў віну і быў засуджаны да 13 рокаў зьняволеньня, але зьдзейсьніў самагубства ў 2006 годзе. Мілан Мартыч быў прысуджаны да 35 рокаў зьняволеньня і адбывае тэрмін у Тарту, Эстоніі. Пасьля арышту колішняга камандзіра фармаваньняў басьнійскіх сэрбаў Стояна Жупляніна 11 чэрвеня 2008 року, арышту колішняга палітычнага лідэра басьнійскіх сэрбаў Радавана Караджыча 21 ліпеня 2008 року і арышту колішняга камандзіра войска басьнійскіх сэрбаў Ратка Младзіча 26 траўня 2011 року, Горан Хаджыч заставаўся самаю разшуквальнаю МТБЮ асобаю. Улады Сэрбіі аб’явілі ўзнагароду за інфармацыю пра месцазнаходжаньне Хаджыча ў 5 мільёнаў эўра. Горан Хаджыч пасьля сямірочнага вышуку быў арыштаваны 20 ліпеня 2011 року.

## Гісторыя
Гісторыя прэзыдэнцтва Рэспублікі Сэрбскае Краіны распачынаецца з 19 сьнежня 1991 пасьля яе ўтварэньня й абвяшчэньня незалежнасьці.

## Заўвагі

## Крыніцы

Катэгорыя:Дзяржаўны лад Рэспублікі Сэрбскай Краіны
*
Рэспубліка Сэрбская Краіна
Валынскія немцы

**Валы́нскія не́мцы** (, ) — адна з этнічных меншасьцяў Украіны, што пражывала на Валыні да Другой сусьветнай вайны.

## Гісторыя
Першай нямецкай калёніяй на Валыні лічыцца паселішча ў Галендры Ўладзімер-Валынскага павету (цяпер у Тарнопальскай вобласьці), заснаванае ў 1797 годзе. У 1804 годзе немцы пасяліліся ў Антонаўцы, каля мястэчка Кунеў (цяпер у Хмяльніцкай вобласьці), у 1817 г. зьявілася калёнія Вальдгайм. У Ровенскім павеце першая нямецкая калёнія — Сафіеўка — зьявілася ў 1811 годзе. Пачынаючы з 1815 году на Валынь сталі перасяляцца немцы з Заходняй Прусіі й мэнаніты з Пфальцу (якія мелі швайцарскае паходжаньне). Асабліва шмат немцаў перасялілася ў рэгіён у 1860-я гады: калі ў 1862 годзе ў Валынскай губэрні пражывала 4247 немцаў, то ў 1868 г. іх налічвалася ўжо 20 505 чалавек (большасьць зь іх паходзіла з Прусіі і Аўстрыі).

Паводле стану на 1871 год немцы пражывалі ў 56 паселішчах Луцкага павету, 31 — Ровенскага, 28 — Жытомірскага, 22 — Ноўгарад-Валынскага павету, па некалькі нямецкіх паселішчаў існавала таксама ва Ўладзімер-Валынскім, Дубенскім, Астроскім і Оўруцкім паветах. Немцы жылі адасоблена, амаль не кантактуючы з украінскім насельніцтвам.

Паводле перапісу 1897 году для 171 331 асобаў, што жылі на Валыні, роднаю мовай была нямецкая. Найбольшую вагу нямецкамоўныя асобы складалі ў Луцкім павеце — 30 255 чалавек, або 12,0% насельніцтва. Пераважная большасьць валынскіх немцаў вызнавалі пратэстанцтва (лютэранства і мэнаніцтва).

Да Першай сусьветнай вайны на Валыні пражывала каля 200 тысячаў немцаў. Падчас яе частка немцаў была пераселеная ў Нямеччыну, яшчэ частка была высланая царскімі ўладамі ў Сыбір. Каб пазьбегнуць гэтае дэпартацыі, многія немцы пабраліся шлюбам з украінцамі. У міжваенны пэрыяд тэрыторыя валынскіх немцаў была падзеленая паміж Польшчай і Савецкай Расеяй. У апошняй у 1930 годзе быў утвораны Пулінскі нямецкі раён, які ўваходзіў у склад Валынскай (Жытомірскай) акругі і праіснаваў да 1935 году.

Падчас Другой сусьветнай вайны ў 1939 годзе з польскай тэрыторыі было пераселена ў Вартэлянд каля 45 000 чалавек валынскіх і галіцкіх немцаў. Тых немцаў, што пражывалі ў савецкай частцы Валыні (каля 44 600 чалавек) перасялілі службы СС у 1943—1944 гадох, спачатку ў Беласток, а потым у Вартэлянд.

Пасьля 1945 году частка валынскіх немцаў вярнулася ў СССР, частка здолела застацца ў Нямеччыне. Вялікая канцэнтрацыя іх была ў Лінстаў (цяпер у складзе зямлі Мэкленбург — Пярэдняя Памяранія). З 1992 году там працуе музэй і Культурны і грамадзкі цэнтар валынянаў-перасяленцаў.

## Глядзіце таксама
* Украінскія немцы
* Гэгевальд (акруга)
* Валынскія чэхі

## Вонкавыя спасылкі
* З гісторыі немцаў Валыні
* Швайцарскія мэнаніты на Валыні

Катэгорыя:Валынскія немцы
Катэгорыя:Народы Ўкраіны
Катэгорыя:Нямецкая дыяспара
Катэгорыя:Валынь
Дзяніс Шмыгаль

**Дзяніс Шмыгаль** (;  3 сакавіка 1975, Львоў, УССР) — украінскі дзяржаўны дзеяч, Міністар абароны Ўкраіны (з 17 ліпеня 2025 году), былы Прэм’ер-міністар Украіны (4 сакавік 2020 – 17 ліпеня 2025).

## Жыцьцяпіс
Скончыў Львоўскую палітэхніку, інжынжэр-эканаміст (1997). Вучыўся і стажыраваўся за мяжой. У 2000-х гадах займаўся бізнэсам. Кар’еру на дзяржаўнай службе пачаў у 2009 годзе, да 2013 году працаваў у Львоўскай абласной дзяржаўнай адміністрацыі. У 2014 годзе стаў намесьнікам начальніка ўпраўленьня Міністэрства даходаў у Львоўскай вобласьці.

У 2015—2017 гадах працаваў на розных кіроўных пасадах у гандлёва-вытворчых і энэргетычных кампаніях. Са жніўня 2019-га да лютага 2020 году ўзначальваў Івана-Франкоўскую абласную дзяржаўную адміністрацыю. З 4 лютага па 4 сакавіка 2020 году — намесьнік Прэм’ер-міністра Ўкраіны, Міністар разьвіцьця супольнасьцяў.

4 сакавіка 2020 году прызначаны Прэм’ер-міністрам Украіны.

## Вонкавыя спасылкі
* Зяленскі прапануе на прэм’ера былога топ-мэнэджара кампаніі алігарха Ахметава, — крыніцы

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Львове
Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Ўкраіны
Катэгорыя:Украінскія грамадзкія дзеячы
Оржаў

**О́ржыў** () — пасёлак гарадзкога тыпу ў Ровенскім раёне Ровенскай вобласьці Ўкраіны на рацэ Гарынь, уваходзіць у склад Клеваньскай аб’яднанай тэрытарыяльнай грамады.

## Гісторыя
Народнае паданьне выводзіць назву населенага пункта ад слова «моржыў», гэта значыць «мор жыхароў». Быў час, калі ў паселішчы распаўсюджвалася страшная хвароба — чума. Вельмі шмат людзей загінула ад гэтай хваробы, якая марыла жыхароў мястэчка.

Паводле іншага народнага паданьня раней паселішча складаўся з трох урочышчаў: Оржыў, Мшакіў і Дубына. Назва першага паселішча паходзіць ад словаў «Гора жыць». Урочышча знаходзілася на шляху набегаў татараў на Валынь і Літву, таму і «гора жыць» у такой мясцовасьці. Пасьля паселішча назвалі Горжыў, затым Оржыў. Шмат разоў паселішча зьнішчалася татарамі. Урочышчы Мшакіў і Дубына аддзяляліся ад вёскі невялікай ракой Гаць, якая ўпадае ў раку Ўсьцю і невялікім дубовым лесам, адсюль і назва Дубына. З часам колькасьць насельніцтва павялічвалася, высякаўся лес — урочышчы Оржыў, Дубына і Мшакіў аб’ядналіся ў адно сяло. Ручай Гаць і цяпер працякае па цэнтры мястэчка.

Да 1959 году Оржыў адміністрацыйна лічыўся вёскай.

## Рэлігійнае жыцьцё
У мястэчку знаходзяцца наступныя цэрквы:
* Сьвята-Прэабражэнскі храм ПЦУ
* Кірыла-Мітадыеўскі храм УПЦ МП
* царква эвангельскіх хрысьціян-баптыстаў
* царква хрысьціян веры эвангельскай (пяцідзясятнікаў)

Сьвята-Прэабражэнскі храм быў пабудаваны яшчэ ў XVIII ст. — у 1770 годзе. Да 1996 году храм належаў парафіі УПЦ МП. У 1996 г. храм належыць УПЦ КП. Пазьней парафіяне УПЦ МП пабудавалі ўласны храм. У 2014 годзе ў цэнтры мястэчка была пабудавана ратонда Божай Маці.

За часы незалежнасьці ў мястэчку таксама былі пабудаваныя малітоўныя дамы хрысьціян-пяцідзясятнікаў і хрысьціян-баптыстаў.

## Крыніцы

Катэгорыя:Населеныя пункты Ровенскага раёну
Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVI стагодзьдзі
Джонатан Страўд

**Джонатан Энтані Страўд** (; 27 кастрычніка 1970) — брытанскі пісьменьнік-фантаст, аўтар кніг для дзяцей і падлеткаў.

## Біяграфія
Джонатан Страўд нарадзіўся 27 кастрычніка 1970 году ў Бэдфардзе (Вялікабрытанія). Ён вырас у Сэнт-Олбансе, дзе наведваў малодшую школу Ўітфілдса і школу хлопчыкаў Сэнт-Олбані. Ён любіў чытаць кнігі, маляваць і пісаць апавяданьні. Зь сямі да дзевяці гадоў ён часта хварэў, таму большую частку часу праводзіў у больніцах ці дома ў ложку. Каб не сумаваць, ён забаўляўся кнігамі і гісторыямі.

Пасьля заканчэньня ўнівэрсытэту Ёрку працаваў рэдактарам у лёнданскім Walker Books. У 90-х гадах ён пачаў публікаваць уласныя творы і хутка дасягнуў посьпеху. Сярод яго самых вядомых прац - сэрыя бэстсэлераў "трылёгія Бартымеўса" . Асаблівасьцю гэтых раманаў у параўнаньні зь іншымі творамі гэтага жанру зьяўляецца тое, што Страўд разглядае стэрэатыпы і этыку кляса чараўнікоў і паняволеных дэманаў. Гэта дасягаецца шляхам апавяданьня з пункту гледжаньня саркастычнага і некалькі эгаістычнага джына Бартымэўса. За першыя тры кнігі сэрыі Бартымэўса ў 2006 годзе ён атрымаў міфапаэтычную прэмію за дзіцячае фэнтазі, а ў 2007 годзе атрымаў Вялікі прыз уяўленьня ў намінацыі "Найлепшы раман для моладзі". 21 сакавіка 2012 Страўд абвясьціў у сваім блогу пачатак новага праекта - «Агенцтва Локвуд і кампанія» (анг. Lockwood & Co.)  У 2013 годзе зьявілася першая сэрыя кніг „Агенцтва Локвуд і кампанія“ у верасьні 2014 году пад назвай «Шэпчучы чэрап» (анг. The Whispering Skull). Трэці раман „Пусты хлопчык“ (англ. The Hollow Boy) быў абвешчаны ў рамках конкурсу, у якім Страўд прасіў чытачоў даслаць ідэі пра Прывіда, які зьявіцца ў трэцяй кнізе.

Страўд жыве ў Сэнт-Олбанзе, Гартфардшыр, з двума дзецьмі: Ізабэль і Артурам.

## Творы

### Кнігі

* Кальцо Саламона 
* Пераможцы пачвараў
* Сакрэтны агонь
* Апошняя аблога

### Цыклі

* **Трылёгія Бартымэўса**
** Амулет самарканда
** Вока голема
** Вароты Пталамея
* **Агенцтва Логвуд і кампанія**
** Крычачая лесьвіца
** Шэпчучы чэрап
** Прывідны двайнік
** Крадучыся цень
** Пустая магіла

## Крыніцы

Катэгорыя:Брытанскія дзіцячыя літаратары
Катэгорыя:Брытанскія фэнтэзійныя літаратары
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Бэдфардзе
Тарнопальскі замак

**Тарнопальскі замак** () — замак ва ўкраінскім горадзе Тарнопалі, пабудаваны ў 1540—1548 гадох. У наш час ад замку захаваўся толькі палац.

## Гісторыя
Замак быў узьведзены ў 1548 годзе з мэтай абароны паўднёвых граніцаў Рэчы Паспалітае ад нападаў крымскіх татараў. У  XVII стагодзьдзі фартэцыйныя ўмацаваньні ўяўлялі сабой прастакутнік, з аднаго боку якога быў глыбокі роў і вал з дубовым частаколам, а з другога — шутчная сажалка. На адрогах валу стаялі дзьве абарончыя вежы з байніцамі. Уехаць у замак можна было праз каменную браму з пад’ёмным мастом на ланцугах. Замак неаднаразова зьведаў напады татараў, а ў 1675 годзе быў спалены, пасьля чаго доўгі час прастаяў у зруйнаваным стане.

У XVIII стагодзьдзі быў адноўлены палац, які выкарыстоўваўся для розных мерапрыемстваў. У XIX стагодзьдзі тагачасны ўладар гораду Ф. Карытоўскі перабудаваў замак у палац, зьнішчыўшы рэшткі фартыфікацыйных умацаваньняў.

Падчас Першай сусьветнай вайны, у 1917 годзе, замак быў спалены расейскімі войскамі, якія пакідалі горад. Палац быў адноўлены ў 1931 годзе, але падчас Другой сусьветнай вайны, у красавіку 1944 году, зноў зруйнаваны. У 1956 годзе замак быў зноў адбудаваны.

## Тарнопальскі замак у культуры і мастацтве

Тарнопальскі замак — сымбаль Тарнопалю і ягоны найстарэйшы будынак. З 1992 году выява замку прысутнічае на гербе гораду.

Першая акварэльная выява замку належыць беларускаму мастаку Напалеону Орду (1870-я гады, захоўваецца ў Нацыянальным музэі ў Кракаве, Польшча).

Пра Тарнопальскі замак напісалі вершы  мясцовыя паэты Любамір Гардэцкі, Алег Герман, Тацяна Лучка.

## Крыніцы

## Літаратура
* *Бойко В., Дуда І.* Тернопільський замок (Старий замок) // Тернопільський енциклопедичний словник : у 4 т. / редкол.: Г. Яворський та ін. — Тернопіль : Видавничо-поліграфічний комбінат «Збруч», 2008. — Т. 3 : П — Я. — С. 426—427. — ISBN 978-966-528-279-2.

## Вонкавыя спасылкі
* Тарнопальскі замак — помнік архітэктуры
* Тарнопальскі замак. Адпачынак ва Ўкраіне.

Катэгорыя:Замкі Ўкраіны
Катэгорыя:Славутасьці Тарнопалю
Мізач

**Мізач** () — пасёлак гарадзкога тыпу ў Здалбунаўскім раёне Ровенскай вобласьці Ўкраіны на рацэ Стубэлка, чыгуначная станцыя на лініі Здалбунаў — Краснае.

## Гісторыя
Першая пісьмовая згадка аб паселішчы датуецца 1322 годам. У 1594 годзе яго выкупіў князь Януш Астроскі. З 1720 годзе належаў магнатам Карвіцкім. Кароль Аўгуст III граматай ад 23 верасьня 1761 году дазволіў Юзафу Каэтану Дуніну-Карвіцкаму заснаваць горад Вялікі Мізач ў Луцкім павеце і дае яму магдэбургскае права. У тэксьце граматы ўпісана пячатка круглай формы з гербам гораду. На пячатцы меўся шчыт, у якім пераплецены літары "М" і "W".

У XIX стагодзьдзі Мізач ваходзіў у Дубенскі павет Валынскай губэрні. У лютым 1918 году Мізач акупавалі аўстра-нямецкія войскі, якія заставаліся тут да лістапада 1918 году. У далейшым, ён апынуўся ў зоне баявых дзеяньняў. Пасьля савецка-польскай вайны ў адпаведнасьці з Рыскай мірнай дамовай у 1921-1939 гг. паселішча ўваходзіла ў Здалбуніўскі павет Валынскага ваяводзтва Польшчы, у верасьні 1939 г. мястэчка ўвайшло ў склад СССР і ў студзені 1940 г. стала раённым цэнтрам УССР. Падчас Другой сусьветнай вайны ў горадзе было арганізавана гета.

## Крыніцы

Катэгорыя:Населеныя пункты Здалбунаўскага раёну
Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XIV стагодзьдзі
Клесаў (пасёлак гарадзкога тыпу)

**Клесаў** () — пасёлак гарадзкога тыпу ў Сарненскім раёне Ровенскай вобласьці Ўкраіны, чыгуначная станцыя на лініі Сарны — Корасьцень. Буйны цэнтар здабычы бурштыну. Разьмешчаны за 20 км ад райцэнтру і за 250 км ад Кіеву.
.
## Гісторыя
Заснаваны ў пачатку XX ст., калі была пабудавана чыгунка Кіеў — Сарны — Ковель. У 1902 годзе ў некалькіх кілямэтрах ад вёскі Клесава была пабудавана чыгуначная станцыя, якая атрымала такую самую назву. Пасьля каля станцыі вырас невялікі пасёлак, які стаў называцца Клесавым. У 1906 годзе каля станцыі Клесаў налічвалася 12 дамоў, пражывала 73 чалавека. У 1909 годзе ў паселішчы ўжо налічвалася 15 дамоў і 120 жыхароў. У гэты пэрыяд вакол пасёлка разгарнуліся распрацоўкі лясоў і граніту. У той жа час Упраўленьне Палескіх чыгунак пабудавала лесапільны завод. У 1909 годзе было адкрыта аднакляснае вучылішча, якое наведвалі 65 вучняў. З пачаткам Першай сусьветнай вайны многіх жыхароў мабілізавалі ў царскую армію. Амаль спыніліся працы на кар’ерах.

У студзені 1918 году войскі бальшавікоў выбілі з пасёлку войскі УНР. Аднак ужо ў лютым 1918 годзе пасёлак занялі войскі Украінскай дзяржавы. 8 сьнежня 1918 году была другі раз усталяваная савецкая ўлада. Аднак напрыканцы сьнежня 1918 году пасёлак зноў апынуўся ў складзе УНР.

7 лютага 1919 году войска бальшавікоў зноў авалодалі пасёлкам. У першай палове сакавіка 1919 году пасёлак вызвалены войскамі УНР. У сярэдзіне жніўня 1919 гду Чырвоная Армія вяла абарончыя баі з польскімі войскамі і затым адышла. Жорсткія баі ў пасёлку разгарнуліся летам 1920 годзе. У першай палове верасьня 1920 году пад ціскам польскіх сілаў часткі Чырвонай арміі пакінулі пасёлак. Па Рыскай мірнай дамове 1921 году пасёлак адышоў да Польшчы. Клэсаў стаў цэнтрам гміны Сарненского павету Палескага ваяводзтва.

## Крыніцы

Катэгорыя:Населеныя пункты Сарненскага раёну
Урад Дзяніса Шмыгаля

**Урад Дзяніса Шмыгаля** — 21-ы Кабінэт Міністраў Украіны, што быў сфармаваны 4 сакавіка 2020 року пасьля адстаўкі Ўраду Аляксея Ганчарука.

Прэм’ер-міністрам прызначаны Дзяніс Шмыгаль 291 голасам народных дэпутатаў.

## Падзеі
У новым урадзе падзяляюцца такія міністэрствы:
* Міністэрства ў справах вэтэранаў ды па пытаньнях часова акупаваных тэрыторыяў
* Міністэрства культуры, моладзі ды спорту

Першым рашэньнем Кабміну гэтага складу было рашэньне ўзмацніць апэратыўны штаб па змаганьні з каранавірусам.

## Склад
Віцэпрэм’ер-міністры:
* **[[Аляксей Рэзьнікаў]]**&nbsp;— віцэпрэм’ер-міністар
* **[[Міхайла Фёдараў]]**&nbsp;— віцэпрэм’ер-міністар
* **[[Вадзім Прыстайка]]**&nbsp;— віцэпрэм’ер-міністар па пытаньні эўраінтэґрацыі
Міністры:

## Абвінавачваньні ў карупцыі
2 красавіка 2020 экс-міністар фінансаў Ігар Уманскі абвінаваціў старшыню Дзяржаўнае мытнае службы Максіма Няфёдава і старыню Дзяржаўнае падатковае службы Сяргея Вярланава ў тым, што празь іхнюю бязьдзейнасьць дзяржаўны бюджэт Украіны штомесяц не датрымлівае 5 млрд грн. У прыватнасьці, ён адзначыў, што паведаміў пра гэтыя факты Прэм’ер-міністра Дзяніса Шмыгаля:

24 красавіка 2020 былі звольненыя старшыня Дзяржаўнае мытнае службы Максім Няфёдаў ды старшыня Дзяржаўнае падатковае службы Сяргей Вярланаў.

## Глядзіце таксама
* Save ФОП

## Крыніцы

Шмыгаль

Катэгорыя:Прэзыдэнцтва Ўладзімера Зяленскага
Пэктараль з кургану Тоўстая Магіла

**Пэктараль з кургану Тоўстая Магіла** — царская залатая пэктараль IV стагодзьдзя да нашай эры. Была знойдзена 21 чэрвеня 1971 году падчас археалягічных дасьледаваньняў пахаваньня ў кургане Тоўстая магіла (Днепрапятроўская вобласьць). Кіраўнік экспэдыцыі — Барыс Мазалеўскі, намесьнік кіраўніка — Яўген Чарненка.

Лічыцца, што пэктараль была выраблена грэцкімі майстрамі-ювэлірамі па замове шляхетных скіфаў. Захоўваецца ў кіеўскім музэі гістарычных каштоўнасьцяў Украіны.

Экспэдыцыя выявіла шматлікія залатыя ўпрыгожваньні ў двух пахавальных камэрах, сярод якіх была і пэктараль. Яна і жалезны меч у ножнах з абкладзенай золатам дзяржальняй знаходзіліся ў кароткім калідоры — дромасе, які злучаў пахавальную камэру з уваходнай ямай. Маса залатай пэкторалі — 1140 г, дыямэтр — больш за 30 см. Ювэлірныя тэхнікі, якія выкарыстоўваліся для яе вырабу: ліцьцё па васковай мадэлі, валачэньне, скань, пайкі, эмаляваньне.

Кампазыцыя пэктаралі складаецца з трох узроўняў. Ніжні — анімалістычныя сцэны з удзелам міталягічных і рэалістычных зьвяроў. Сярэдні — флярыстычныя матывы. Верхні — сцэны з удзелам скіфаў і свойскіх жывёл. Ёсьць некалькі вэрсій-інтэрпрэтацыяў адлюстраваных матываў. Па некаторых — на пэктаралі намаляваны бытавыя сцэны з жыцьця скіфаў. Па іншых — скіфская легенда пра Залатое руно і двух братах, якія накіраваліся на яго пошукі.

## У мастацтве
Выява пэктаралі з Тоўстай магілы была выкарыстана на паштовай марцы Ўкраіны, на ўкраінскай манэце, у якасьці першага лягатыпу ўкраінскага тэлеканалу  і на вадзяным знаку ўкраінскага біямэтрычнага пашпарту.

Копія ўстаноўлена ў Данецку ў Тэатральным сквэры як частка скіфскай кампазыцыі. Таксама копія пэктаралі выкарыстоўваецца як тэатральная прэмія.


Файл:Stamp of Ukraine s240.jpg|Паштовая марка Ўкраіны
Файл:Coin of Ukraine Pectoral R.jpg|Манэта
Файл:Kultura (Ukrainian television channel).jpg|Лагатып тэлеканалу
Файл:Ukrainian biometric passport 11.gif|Украінскі біямэтрычны пашпарт


## Крыніцы

## Літаратура

* *Брашинский И.Б*. В поисках скифских сокровищ . Ленинград. Издательство «Наука»: 1979. 144 с.
* *Кравченко С.* Скифское золото // Наука и жизнь. 1971, № 9. — С. 10-12.
* *Николай Славинский.* Пектораль // Вече, № 3, 2006   
* *Илона Волынская и Кирилл Кащеев* "Большая книга приключений для храбрых и любопытных" Москва. Издательство "Эксмо" 2016. 349 стр

## Вонкавыя спасылкі
* Скіфскае золата «Залатой каморы Украіны»

Катэгорыя:Гістарычныя каштоўнасьці
Катэгорыя:Скіфскае мастацтва
Катэгорыя:Музэйныя экспанаты
Катэгорыя:Вырабы з золата
Катэгорыя:Скарбы Ўкраіны
Катэгорыя:Зьявіліся ў IV стагодзьдзі да н. э.
Катэгорыя:Музэй гістарычных каштоўнасьцяў Украіны
Раман Мсьціславіч

**Раман Мсьціславіч Галіцкі** (пасьля 1160 — ) — першы галіцка-валынскі князь (1199—1205).

## Паходжаньне

Сын уладзімера-валынскага і кіеўскага князя Мсьціслава Ізяслававіча і Агнэсы, дачкі польскага князя Баляслава III. Бацька Данілы Раманавіча.

## Жыцьцяпіс

У 1168—1170 гадах князь наўгародзкі. Пасьля сьмерці бацькі з 1170 годзе — князь Уладзіміра-Валынскага княства. У 1199 годзе авалодаў таксама стальцом суседняга Галіцкага княства, у выніку чаго пад яго ўладай утварылася адзінае Галіцка-Валынскае княства. У 1202—03 гадох падпарадкаваў сабе Кіеўскае княства і стаў наймацнейшым князем Паўднёва-Заходняй Русі. Ваяваў з полаўцамі, летапіснай Літвой і яцьвягамі. Адмовіўся ад прапановы рымскага папы Інакенцыюса III, які абяцаў яму каралеўскую карону пры ўмове прыняцьця каталіцтва. Забіты ў час міжусобнай вайны ў Польшчы, дзе падтрымліваў князя Лешку.

## Крыніцы

## Літаратура
* Раман Мсціславіч // 

Катэгорыя:Уладзімера-валынскія князі
Катэгорыя:Князі галіцка-валынскія
Катэгорыя:Князі наўгародзкія
Уладзімера-Валынскае княства

**Уладзімера-Валынскае княства** — старажытнарускае княства ў басэйне верхняга і сярэдняга цячэньня Заходняга Буга і правых прытокаў Прыпяці. Сталіца — Уладзімер.

Узьнікла напрыканцы X стагодзьдзя на землях валынян, бужан і дулебаў. Першы князь — Усевалад Уладзімеравіч, сын Уладзімера Святаслававіча. На Любецкім зьезьдзе (1097) Уладзімера-Валынскае княства атрымаў Давыд Ігаравіч, пастановай Віцічаўскага зьезду (1100 год) яно аддадзена Сьвятаполку Ізяславічу. У 1118 захоплена Уладзімерам Манамахам, які пасадзіў там княжыць свайго сына Андрэя (да 1134 году). У 1134—54 гадах князем быў Ізяслаў Мсьціславіч. У 1-й палове XII стагодзьдзя ў залежнасьць ад Уладзімера-Валынскае княства трапіла Гарадзенскае княства, у другой пал. XII ст. — турава-пінскія князі, у склад княства ўвайшла Берасьцейская зямля. Найбольш магутнасьці дасягнула пры Рамане Мсьціславічу, які ў барацьбе з буйнымі фэадаламі Валыні ўмацаваў княжацкую ўладу, у 1199 заваяваў галіцкія землі, у выніку ўтварылася Галіцка-Валынскае княства.

## Літаратура
* Уладзіміра-Валынскае княства // ЭГБ ў 6 т. Т. 6. Кн. І. Мн., 2001.

Катэгорыя:Рускія княствы
Катэгорыя:Валынскае княства