Зарыян Даленга-Хадакоўскі

**Зарыя́н Дале́нга-Хадако́ўскі** (сапраўднае імя — **Ада́м Чарно́цкі**; 24 сьнежня, паводле іншых крыніцаў 7 (15) красавіка 1784, маёнтак каля вёскі Гайна Менскага павету Менскага ваяводзтва, цяпер Лагойскі раён Менскай вобласьці — 17 (29) лістапада 1825, сяло Пятроўскае Цьвярской губэрні, цяпер Цьвярской вобласьці) — беларускі археоляг, фальклярыст, этнограф, дыялектоляг.

## Біяграфія
Адам Чарноцкі паходзіў са шляхецкай сям’і. У 1801 годзе скончыў Слуцкую павятовую вучэльню. У 1801—1804 гадах праходзіў юрыдычную практыку ў Наваградку. У 1805 годзе здаў экзамэны па юрыспрудэнцыі і атрымаў патэнт на права кіраваньня маёмасьцю. Працаваў аканомам у маёнтку графа Юзэфа Несялоўскага, прыватным адвакатам у Менску. Арыштаваны царскімі ўладамі 24 сакавіка 1809 году за выказаную ў прыватным лісьце прыхільнасьць да антыпрыгоньніцкіх ідэяў Напалеона. Пасьля 7 месяцаў зьняволеньня ў Петрапаўлаўскай крэпасьці быў пазбаўлены шляхецтва і накіраваны жаўнерам у Омск. У 1811 годзе ў Бабруйску імітаваў утапленьне; уцёк у Варшаву, уступіў у францускую армію. Менавіта пасьля паразы Напалеона мусіў хавацца і ўзяў псэўданім «Даленга-Хадакоўскі».

У 1813—1818 гадах падарожнічаў па Беларусі, Польшчы, Украіне; працаваў у архівах і бібліятэках; дасьледаваў гарадзішчы ў Полацку, Віцебску, Тураве, Бабруйскім павеце, каля Бярэсьця, Гомелю, Магілёва, рабіў запісы фальклёру, абрадаў, мясцовых дыялектаў. 14 сьнежня 1818 году ўпершыню ў Беларусі атрымаў ад Віленскага ўнівэрсытэту адкрыты ліст (дазвол) на права раскопак. У 1818 годзе выдаў сваю галоўную працу «Пра славяншчыну да хрысьціянства», якая прынесла яму шырокую вядомасьць. У 1819 годзе стаў чальцом-карэспандэнтам Варшаўскага Таварыства сяброў навук, сябрам Пецярбургскага Вольнага таварыства аматараў расейскай славеснасьці; у 1820 годзе — Маскоўскага Таварыства гісторыі і старажытнасьцяў расейскіх. Адным зь першых абгрунтаваў ідэю славянскай агульнасьці ў дагістарычны час. У 1820—1821 гадах, атрымаўшы дапамогу Міністэрства народнай асьветы Расеі, арганізаваў дасьледныя паездкі па Поўначы Расеі. Апошнія рокі жыцьця правёў у Цьвярской губэрніі, дзе ўладкаваўся аканомам маёнтку. Большасьць ягоных працаў засталіся неапублікаванымі, частка загінула. Запісы беларускага фальклёру (да 500 песень) знаходзяцца ў архіве, у тым ліку ў Санкт-Пецярбургу.

## Асноўныя працы
* *«Пра славяншчыну да хрысьціянства»* (1818).

У працы ўпершыню паказаныя старажытнаславянскі побыт, культуру й народную творчасьць у дахрысьціянскі пэрыяд.
* *«Дасьледаваньні адносна расейскай гісторыі»* (1819).

Крытыка некаторых тэзаў Карамзіна і ўдакладненьне фактаў з гісторыі Беларусі.
* *Чатырохтомнік «Слоўнік назваў гарадзішчаў і ўрочышчаў»* (1844).

Паводле Г. А. Каханоўскага, у ім налічваецца каля 200 пунктаў на тэрыторыі Беларусі.
* *«Праект навуковага падарожжа па Расеі для вытлумачэньня старажытнай славянскай гісторыі»* (1820) і *«Гістарычная сыстэма Хадакоўскага»* (1838).

У працы прыведзена абрунтаваньне археалягічнай тэорыі гарадзішчаў, вызначаныя прынцыпы збору фальклёру і дыялектнай лексікі. Таксама ў ёй была паказаная тэрыторыю пашырэньня беларускай мовы і ўпершыню ў славістыцы прадэманстраваная роля тапанімікі ў гістарычных дасьледаваньнях. Л. А. Малаш-Аксамітава назвала дасьледніка «першым беларускім мовазнаўцам, фальклярыстам, археолягам і этнографам».

Даленга-Хадакоўскі лічыцца заснавальнікам гістарычнай геаграфіі ў Беларусі. Ён першым пачаў складаць «Славянскую геаграфію». Таксама дасьледнік першым узяўся за вывучэньне старажытных шляхоў зносінаў. Са спасылкай на гістарычныя крыніцы прасачыў на беларускіх землях перавалачныя дарогі з Кіева ў Полацак, Прыпяцкі водны шлях.

Фальклёрны архіў З. Даленгі-Хадакоўскага паралельна са зборам сэрба Вука Караджыча — першы і найбагацейшы збор фальклёру славянскіх народаў паводле колькасьці запісаў і паводле велічыні ахопленай тэрыторыі.

## Крыніцы

## Літаратура
* Аксамітаў А. С., Малаш Л. А. З душой славяніна: Жыццё і дзейнасць З. Я. Даленгі-Хадакоўскага. Мн., 1991.
* Малаш, Леаніла. Піянер славяназнаўства // Далэнга-Хадакоўскі, Зарыян. Выбранае. Мн., 2007. С. 5—36.
* ДАЛЕНГА-ХАДАКОЎСКІ Зарыян Якаўлевіч // 
* 
* 

Катэгорыя:Нарадзіліся 24 сьнежня
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1784 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Лагойскім раёне
Катэгорыя:Беларускія археолягі
Катэгорыя:Беларускія фальклярысты
Катэгорыя:Беларускія этнографы
Катэгорыя:Беларускія славісты
Катэгорыя:Памерлі 29 лістапада
Катэгорыя:Памерлі ў 1825 годзе
Катэгорыя:Памерлі ў Цьвярской вобласьці