Расоны

**Расо́ны** — мястэчка ў Беларусі, на беразе возера Расонаў. Адміністрацыйны цэнтар Расонскага раёну Віцебскай вобласьці. Насельніцтва на 2018 год — 4826 чалавек. Знаходзяцца за 170 км на паўночны захад ад Віцебску, за 45 км ад чыгуначнай станцыі Дратунь (лінія Полацак — Невель). Аўтамабільныя дарогі злучаюць мястэчка з Полацкам, Дрысай, Невелем.

## Гісторыя
### Вялікае Княства Літоўскае
Паводле археалягічных раскопак, першыя паселішчы на месцы сучаснага мястэчка існавалі ўжо ў X—ХІІ стагодзьдзях. Аднак першы пісьмовы ўпамін пра Расоны як вёску ў складзе Полацкага ваяводзтва зьмяшчаецца ў «Полацкай рэвізіі» і датуецца 1552 годам. У той час яны знаходзілася ў валоданьні Ф. Корсака і налічвалі 7 дымоў.

У Інфлянцкую вайну (1558—1582) Расоны акупавалі войскі маскоўскага гаспадара Івана Тырана, але празь некаторы час Стэфан Баторы вызваліў паселішча.

### Пад уладай Расейскай імпэрыі
У выніку першага падзелу Рэчы Паспалітай (1772) Расоны апынуліся ў складзе Расейскай імпэрыі, у Полацкай (з 1796 году — у Беларускай, а з 1802 году — у Віцебскай губэрні).

Паводле зьвестак Віцебскага губэрнскага статыстычнага камітэту, на 1877 год у Расонах было 12 дымоў, дзеялі 2 царквы, працавалі прыватныя агульнаадукацыйныя жаночая (1866) і мужчынская (1869) вучэльні, карчма. У 1905 годзе вёска ўвайшла ў склад Вазьнясенскай воласьці Полацкага павету.

### Найноўшы час
25 сакавіка 1918 году згодна з Трэцяй Устаўной граматай Расоны абвяшчаліся часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 году згодна з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі яны ўвайшлі ў склад Беларускай ССР, аднак 16 студзеня Масква адабрала вёску разам зь іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад РСФСР. У 1924 годзе Расоны вярнулі БССР, дзе яны сталі цэнтрам раёну (у 1962—1965 гадох у Полацкім раёне.). У Другую сусьветную вайну з 15 ліпеня 1941 году да 12 ліпеня 1944 году вёска знаходзілася пад нямецкай акупацыяй. 14 сакавіка 1958 году Расоны атрымалі афіцыйны статус гарадзкога пасёлку.

13 лістапада 2005 году ў Расонах асьвяцілі кутны камень касьцёла пад тытулам Сьвятога Язафата Кунцэвіча. 20 студзеня 2006 году адбылося зацьверджаньне гербу мястэчка. 19 красавіка 2010 году Расоны ўзнагародзілі вымпэлам «За мужнасьць і стойкасьць у гады Вялікай Айчыннай вайны».


Rasony, Stanisłavova. Расоны, Станіславова (1914).jpg|Палац, каля 1900
Rasony, Stanisłavova. Расоны, Станіславова (1920-41).jpg|Палац, да 1941
Rasony, Ušeścienskaja. Расоны, Ушэсьценская (1941).jpg|Царква, 1941


## Насельніцтва
### Дэмаграфія
* **XX стагодзьдзе**: 1905 год — 51 чал.; 1924 год — 135 чал.; 1999 год — 5,4 тыс. чал.
* **XXI стагодзьдзе**: 2006 год — 5,5 тыс. чал.; 2009 год — 5409 чал. (перапіс); 2016 год — 4946 чал.; 2017 год — 4888 чал.; 2018 год — 4826 чал.

### Адукацыя
У Расонах працуюць сярэдняя школа, цэнтар пазашкольнай работы.

### Мэдыцына
Мэдычнае абслугоўваньне насельніцтва ажыцьцяўляюць лякарня і 2 паліклінікі.

### Культура
Дзеюць 2 дамы культуры, 3 бібліятэкі.

## Забудова
Расоны разьвіваюцца згодна з генэральнымі плянамі (1969, 1979), а таксама праектам плянаваньня цэнтру (1981). У забудове мястэчка будынкі розных тыпаў. Утварыліся 2—3-павярховыя жылыя кварталы. У цэнтры стаяць 2—5-павярховыя будынкі, парк. Цэнтральны пляц фармуецца пры ўезьдзе з боку Полацку.

## Эканоміка
Прадпрыемствы харчовай, дрэваапрацоўчай прамысловасьці.

## Транспарт
Праз Расоны праходзяць аўтамабільныя дарогі  (Полацак — Расоны) і  (граніца Расеі — Расоны — Каханавічы).

## Турыстычная інфармацыя
### Інфраструктура

У Расонах працуе Музэй баявой садружнасьці беларускіх, расейскіх, латыскіх і летувіскіх партызанаў, заснаваны ў 1978 годзе. Дзее дом паляўнічага. Спыніцца можна ў гасьцініцы «Расоны».

### Славутасьці
* Сядзіба (канец ХІХ ст.)
* Царква Ўшэсьця Гасподняга (1879)

### Страчаная спадчына
* Царква (1836)

## Галерэя

Belarus-Rasony-Manor-1.jpg|Сядзіба
Belarus-Rasony-Manor-2.jpg|Сядзіба, фрагмэнт
Belarus-Rasony-Church of Ascension-3.jpg|Царква Ўшэсьця Гасподняга
Belarus-Rasony-Church of Ascension-1.jpg|Царква


## Асобы
* Анатоль Канапелька (1939—2002) — беларускі паэт і перакладнік
* Аляксандар Ласкаўнёў (нар. 1949) — навуковец у галіне матэрыялазнаўства, акадэмік НАН Беларусі
* Уладзімер Шарабайка (нар. 1924) — навуковец-біёляг
* Дзяніс Урад (нар. 23 чэрвеня 1991) — афіцэр Генэральнага штабу Ўзброеных сілаў Беларусі, палітычны вязень.

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 
* 
* Пуртов А. Они сражались со смертью. Медицина Россонского района 1941-1944.//Полоцкое книжное издательство. 2012
* Цветкова Е. Сельские каникулы, или В гостях у сказки // «Туризм и отдых» №5 08.02.2007

## Вонкавыя спасылкі

* Прагноз надвор’я ў мяст. Расоны
* мяст. Расоны на Radzima.org
* Расоны на Прыдзвінскі крайн: Гісторыя і сучаснасць
* Здымкі на globustut.by
* Расоны. Свята-Ушэсцеўская царква на Праваслаўная архітэктура Беларусі
* Расоны. Парафія Св. Язафата Кунцэвіча на Catholic.by


Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVI стагодзьдзі