Гісторыя Нясьвіжу

**[[Нясьвіж]]** — даўняя рэзыдэнцыя магнацкага роду Радзівілаў, магдэбурскае места гістарычнай Наваградчыны, старажытны замак Вялікага Княства Літоўскага. Да нашага часу тут захаваліся выдатныя помнікі дойлідзтва: палацава-замкавы комплекс Радзівілаў, улучаны ў Сьпіс сусьветнай спадчыны ЮНЭСКО, Фарны касьцёл — першы ў колішняй Рэчы Паспалітай і другі ў Эўропе твор архітэктуры стылю барока, плябанія, Замкавая вежа, Слуцкая брама, меская ратуша, «Дом на Рынку», комплекс кляштару бэнэдыктынак з касьцёлам Сьвятой Яўхіміі і жылы корпус кляштару бэрнардынаў. Сярод тутэйшых славутасьцяў вылучаліся палац Альба, рэнэсансавы калегіюм езуітаў і барокавы комплекс кляштару бэнэдыктынаў з касьцёлам Сьвятога Крыжа, помнікі архітэктуры XVII—XVIII стагодзьдзяў, зруйнаваныя расейскімі ўладамі, а таксама барокавыя комплекс кляштару дамініканаў з касьцёлам Сьвятога Яна, касьцёл Сьвятой Кацярыны пры кляштары бэрнардынаў і капліца Сьвятога Ізыдора, помнікі архітэктуры XVI—XVIII стагодзьдзяў зруйнаваныя савецкімі ўладамі. Большую частку нясьвіскіх збораў Радзівілаў (ювэлірныя вырабы, скульптура, творы малярства, кнігі і інш.) у канцы XVIII — XIX стагодзьдзях разрабавалі і вывезьлі ў Расею, у 1950 годзе савецкія ўлады падаравалі Польшчы абсалютную большасьць партрэтаў (63 адзінкі) зь Нясьвіскай галерэі.

## Вялікае Княства Літоўскае

Згодна з сучаснымі энцыкляпэдычнымі даведнікамі першы пісьмовы ўпамін пра Нясьвіж датуецца 1446 годам, калі вялікі князь Казімер перадаў яго Мікалаю Яну Неміровічу. Тым часам традыцыйна адлік гісторыі места вядзецца ад 1223 году — паведамленьня пра князя Юрыя Нясьвіскага, які браў удзел у бітве на Калцы. Магчыма, ягонымі нашчадкамі былі князі нясьвіскія Рыгор і Іван, памянёныя ў 1388 годзе. Аднак факт існаваньня самога паселішча ў гэты час не пацьвярджаецца археалягічнымі зьвесткамі.

З 1492 году Нясьвіжам валодаў род Кішкаў. У 1513 годзе дачка гетмана вялікага Станіслава Кішкі — Ганна — пабралася шлюбам з Янам Радзівілам «Барадатым». У 1533 годзе места канчаткова перайшло ў валоданьне Радзівілаў, якія збудавалі тут драўляны замак.

У XVI стагодзьдзі Нясьвіж быў адным з галоўных цэнтраў Рэфармацыі (кальвінізму) у Вялікім Княстве Літоўскім. Імёны дзеячоў таго часу, што жылі тут, набылі шырокую вядомасьць — Сымон Будны, Лаўрэн Крышкоўскі, Мацей Кавячынскі, Салямон Рысінскі, Даніла Набароўскі і інш. пісьменьнікі, паэты, філёзафы. У 1547 годзе Мікалай Радзівіл «Чорны» атрымаў тытул князя Сьвятой Рымскай імпэрыі, у выніку чаго места стала цэнтрам княства. У 1562 годзе ён заснаваў тут друкарню, у якой выйшлі першыя на тэрыторыі сучаснай Беларусі кнігі на старабеларускай мове.

7 траўня 1583 году ў Нясьвіжы пачалося будаваньне замка, у 1584 годзе тут заснавалі езуіцкі калегіюм, у 1591 годзе — кляштар бэнэдыктынак. У 1593 годзе завяршылася будаваньне касьцёла Божага Цела пры кляштары езуітаў. У 1598 годзе пачаў дзеяць кляштар бэрнардынаў.

23 красавіка 1586 году кароль і вялікі князь Стэфан Баторы надаў Нясьвіжу Магдэбурскае права і герб «*у правай частцы герба, залатога колеру, палова чорнага арла; у левай — дзесяць касых вырубаў — залатога, блакітнага й чырвонага колераў*», а па вяртаньні з вандроўкі ў Сырыю, Палестыну і Эгіпет Мікалай Крыштап Радзівіл «Сіротка» заснаваў Нясьвіскую ардынацыю.

Да канца XVI ст. Радзівілы ператварылі Нясьвіж ў фартэцыю. Места рэарганізавалі паводле заходнеэўрапейскіх прынцыпаў: прастакутны плян з 2 мураванымі брамамі на восі галоўнай вуліцы (пазьней зьявілася яшчэ некалькі брамаў), у цэнтры — прастакутны Рынак з ратушай; места атачалі ўмацаваны вал і роў. За Слуцкай брамай, на супрацьлеглым беразе Вушы ўтварылася прадмесьце Новае Места (у 1626 годзе тут збудавалі езуіцкую капліцу Сьвятога Ізыдора), а ў 1625 годзе на паўночна-заходнім баку ад Старога Места — прадмесьце Казімер.

Захаваліся сьведчаньні азначэньня жыхароў Нясьвіжу ліцьвінамі: «*…литвин Ивашко Иванов з женою с Роинкою да с сыном с Микулайком да с сестрою з девкою Агафьицею. А сказал, что он родом литвин, католицкие веры из города Несвижа, мещанский сын, а жена де за ним литовка же тово ж города Несвижа*» (1631 год). У матрыкуле Каралявецкага ўнівэрсытэту пад 1638 годам значыцца *Johannes Otteski, Nieswitzio-Littwanus*, а пад 1643 годам — *Johannes Zelenievieczky, Neszvicensis Litvanus*.

У 1625 годзе Нясьвіж зьведаў вялізны мор, што паспрыяла адкрыцьцю тут у 1627 годзе аптэкі, у 1651 годзе мор паўтарыўся. За часамі вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667) двойчы ў 1654 і 1659 гадох места руйнавалі казакі і маскоўскія войскі, аднак замак здолеў вытрымаць аблогі. У 1672 годзе ў Нясьвіжы заснавалі дамініканскі кляштар. На 1673 год у месьце было 366 дымоў. У 1681 годзе кароль і вялікі князь Ян Сабескі сваім прывілеем заснаваў Нясьвіскі кірмаш. За часамі Вялікай Паўночнай вайны (1700—1721) у 1706 годзе места разрабавалі швэдзкія войскі.

Адбудова Нясьвіжу вялася ў 1720-я гады, калі вакол муроў узьвялі новыя валы. У 1724 годзе Радзівілы ўтварылі ў замку капэлу, а ў 1740 годзе з ініцыятывы Ф. У. Радзівіл, пачаў дзеяць прыдворны тэатар. У 1740-я гады М. К. Радзівіл «Рыбанька» заклаў мануфактуру шаўковых паясоў (пазьней пераведзеная ў Слуцак), у 1747 годзе — кадэцкі корпус, а ў 1752 годзе — дывановую і суконную мануфактуры. У прадмесьці Альба, дзе з канца XVI ст. знаходзілася замеская рэзыдэнцыя, Радзівілы ўзьвялі мураваны палац «Эрмітаж», іншыя пабудовы, уладкавалі набярэжныя каналаў.

У XVIІІ ст. Нясьвіж быў значным культурным цэнтрам, тут дзеялі кадэцкі корпус для прыватнага войска Радзівілаў і школа флёцкіх афіцэраў (у Альбе), балетная і музычная школы, капэла і тэатар Радзівілаў. У 1750—1791 гадох у месьце працавала друкарня, дзе выдаваліся падручнікі і мастацкія творы на польскай і лацінскай мовах. У 1755 годзе ў парку «Альба» збудавалі летні палац пад назвай «Кансаляцыя».

Двойчы ў 1764 і 1768 гадох расейскія войскі акупавалі Нясьвіж у выніку палітычнага супрацьстаяньня Кацярыны II і Караля Станіслава Радзівіла. А ў 1772 годзе расейскія акупанты канфіскавалі гістарычныя і мастацкія каштоўнасьці замка, бібліятэку (10 тыс. кніжак) вывезьлі ў Пецярбург і разьмеркавалі ў Акадэмію навук. У 1773 годзе з утварэньнем Адукацыйнай камісіі ў Нясьвіжы адкрылася павятовая падакруговая школа. У 1792 годзе расейскія войскі зноў акупавалі места.

## Пад уладай Расейскай імпэрыі

У выніку другога падзелу Рэчы Паспалітай (1793 год) Нясьвіж апынуўся ў складзе Расейскай імпэрыі, дзе ў 1795 годзе стаў цэнтрам павету Менскай губэрні (з 1796 году пазаштатнае места Слуцкага павету). 

У вайну 1812 году места як уладаньне Дамініка Радзівіла, які з аддзелам дзеяў у складзе войскаў Напалеона, занялі царскія войскі. Улады Расейскай імпэрыі канфіскавалі каштоўнасьці замка: калекцыі мэдалёў і манэтаў адправілі ў Харкаўскі ўнівэрсытэт, сакральныя прадметы — у Маскву, іншыя старажытнасьці — у розныя расейскія музэі і зборы. У 1813 годзе зь сьмерцю Д. Радзівіла спынілася ў мужчынскім пакаленьні тутэйшая галіна роду.

У аповесьці 1840 году беларускамоўны селянін, які прыехаў зь Нясьвіжу «*ад нашага князя Радзівіла*», называе сябе ліцьвінам («*ja Lićwin*»). У гэтай жа аповесьці адзначаецца, што іншыя народы пазнаюць ліцьвінаў паводле іх «*сьпеўнай мовы*».

Па здушэньні вызвольнага паўстаньня ў 1835 годзе расейскія ўлады закрылі дамініканскую школу. У 1875 годзе ў яе будынках адкрылася Нясьвіская настаўніцкая сэмінарыя. Паводле вынікаў перапісу 1897 году, у Нясьвіжы дзеялі 2 касьцёлы, царква, сынагога, 7 юдэйскіх малітоўных дамоў. 21 сьнежня 1906 году адбылася афіцыйнае рэгістрацыя польскага таварыства «Асьвета» ў Нясьвіжы, якое займалася падтрымкай адукацыі на польскай мове; расейскія ўлады зьліквідавалі яго ў 1909 або ў 1910 годзе. У 1909 годзе ў часе выбараў мясцовага самакіраваньня ў мескую раду трапілі 11 рыма-каталікоў (лічыліся палякамі), 3 праваслаўныя (расейцы) і 1 юдэй. У 1917 годзе па скасаваньні забароны польскамоўнай асьветы, у Нясьвіжы зьявілася польская сярэдняя школа. 

За часамі Першай сусьветнай вайны ў лютым 1918 году Нясьвіж занялі войскі Нямецкай імпэрыі.

## Найноўшы час

25 сакавіка 1918 году згодна з Трэцяй Устаўной граматай Нясьвіж абвяшчаўся часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. У месьце ўтварылася Беларуская рада, а жыхары Нясьвіжу атрымалі Пасьведчаньні Народнага Сакратарыяту БНР і накіроўвалі ў Народны Сакратарыят скаргі на дзеяньні нямецкіх войскаў. 1 студзеня 1919 году ў адпаведнасьці з пастановай І зьезду КП (б) Беларусі места ўвайшло ў склад Беларускай ССР. 14 сакавіка 1919 году выбухнула паўстаньне: жыхары вызвалілі места з-пад савецкай улады; аднак праз 5 дзён бальшавікі здушылі выступленьне, а ягоных арганізатараў расстралялі. 6 жніўня 1919 году Нясьвіж занялі польскія войскі, у ліпені 1920 году — бальшавікі. З кастрычніка 1920 году места знаходзілася пад польскай уладай. Згодна з Рыскай мірнай дамовай 1921 году Нясьвіж апынуўся ў складзе міжваеннай Польскай Рэспублікі, дзе стаў цэнтрам павету Наваградзкага ваяводзтва. У гэты час адкрыліся беларуская гімназія, мескі музэй у будынку ратушы, дзе захоўваліся старажытныя пэргамэнтныя дакумэнты, залатыя ключы ад мескіх брамаў і інш. У кастрычніку 1926 году тут адбылася сустрэча маршала Юзэфа Пілсудзкага з буйнымі зямянамі.

У 1939 годзе Нясьвіж увайшоў у БССР, ад гэтага часу радзівілаўская ардынацыя спыніла сваё існаваньне. У 1940 годзе места стала цэнтрам раёну Баранавіцкай вобласьці. У Другую сусьветную вайну з 28 чэрвеня 1941 да 2—4 ліпеня 1944 году Нясьвіж знаходзіўся пад акупацыяй Трэцяга Райху. У 1944 годзе савецкая ўлада пераўтварыла колішні замак Радзівілаў у санаторыю.

У 1993 годзе ўтварыўся гістарычна-культурны музэй-запаведнік «Нясьвіж», у 1995 годзе адкрыўся Нясьвіскі гістарычна-краязнаўчы музэй. У 1996 годзе адбыўся першы Фэст камэрнай музыкі «Музы Нясьвіжу». У 1997 годзе ў Нясьвіжы прайшло сьвята — Дзень беларускага пісьменства. У 2006—2011 гадох праводзілася рэканструкцыя замка Радзівілаў, якую беларускія архітэктары крытыкуюць за недастатковую навуковасьць і прафэсіяналізм, вынікам чаго стаўся разбуральны характар «рэстаўрацыйных» працаў.

## Галерэя
### Малюнкі Напалеона Орды

Niaśviž, Zamkavy. Нясьвіж, Замкавы (N. Orda, 26.07.1876).jpg|Агульны выгляд
Niaśviž. Нясьвіж (N. Orda, 29.07.1876).jpg|Агульны выгляд
Niaśviž, Benedyktynskaja. Нясьвіж, Бэнэдыктынская (N. Orda, 28.07.1876).jpg|Касьцёл Сьвятой Яўхіміі і кляштар бэнэдыктынак
Niaśviž, Aniolskaja hara. Нясьвіж, Анёльская гара (N. Orda, 22.07.1876).jpg|Анёльская гара

Niaśviž, Radzivił, Dvor. Нясьвіж, Радзівіл, Двор (N. Orda, 1876).jpg|Замак
Niaśviž, Radzivił. Нясьвіж, Радзівіл (N. Orda, 28.07.1876).jpg|Замак
Niaśviž, Radzivił, Dvor. Нясьвіж, Радзівіл, Двор (N. Orda, 29.07.1876).jpg|Замак
Niaśviž, Radzivił. Нясьвіж, Радзівіл (N. Orda, 1876).jpg|Замак


### Замак Радзівілаў

Niaśviž, Radzivił. Нясьвіж, Радзівіл (K. Rusiecki, 1844-46) (2).jpg|К. Русецкі, 1844 г.
Niaśviž, Zamkavaja, Jan Niepamuk. Нясьвіж, Замкавая, Ян Непамук (K. Rusiecki, 1844-46).jpg|Ад помніка Яну Непамуку. К. Русецкі, 1844 г.
Niaśviž, Radzivił, Brama. Нясьвіж, Радзівіл, Брама (XIX).jpg|Уязная вежа
Niaśviž, Radzivił, Dvor. Нясьвіж, Радзівіл, Двор (V. Dmachoŭski, 1869).jpg|Паводле В. Дмахоўскага
Niaśviž, Radzivił, Dvor. Нясьвіж, Радзівіл, Двор (V. Dmachoŭski, 1869) (2).jpg|Паводле В. Дмахоўскага
Niaśviž, Zamkavy, Radzivił. Нясьвіж, Замкавы, Радзівіл (1862).jpg|1862 г.
Niaśviž, Zamkavy, Radzivił. Нясьвіж, Замкавы, Радзівіл (S. Holc, 1869).jpg|1869 г.
Niaśviž, Radzivił. Нясьвіж, Радзівіл (H. Huminski, 1867).jpg|1867 г.
Niaśviž, Radzivił. Нясьвіж, Радзівіл (K. Piastuškievič, 1882).jpg|1882 г.
Niaśviž, Marysin, Radzivił. Нясьвіж, Марысін, Радзівіл (1909).jpg|1909 г.


Niaśviž, Angielski. Нясьвіж, Ангельскі (1907-17).jpg|да 1918 г.
Niaśviž, Radzivił. Нясьвіж, Радзівіл (A. Abuchoŭski, 1927) (4).jpg|1927 г.
Niaśviž, Radzivił. Нясьвіж, Радзівіл (A. Abuchoŭski, 1927) (2).jpg|1927 г.
Niaśviž, Radzivił. Нясьвіж, Радзівіл (A. Abuchoŭski, 1927) (3).jpg|1927 г.
Niaśviž, Radzivił. Нясьвіж, Радзівіл (A. Abuchoŭski, 1927).jpg|1927 г.
Niaśviž, Radzivił. Нясьвіж, Радзівіл (A. Abuchoŭski, 1927) (5).jpg|1927 г.
Widok dziedzińca w kierunku pd.-wsch..jpg|да 1939 г.
Dziedziniec i skrzydło z bramą wjazdową1.jpg|да 1939 г.
Elewacja boczna pałacu.jpg|да 1939 г.
Brama wjazdowa 1.jpg|да 1939 г.


### Пляны і рысункі

Niaśviž. Нясьвіж (1806).jpg|Плян места, 1806 г.
Niaśviž, Fara. Нясьвіж, Фара (1586).jpg|Купал Фарнага касьцёла, 1586 г.
Niaśviž, Jezuicki. Нясьвіж, Езуіцкі (1797).jpg|Калегіюм езуітаў, 1797 г.
Niaśviž, Jezuicki. Нясьвіж, Езуіцкі (1804).jpg|Калегіюм езуітаў, 1804 г.
Niaśviž, Rynak. Нясьвіж, Рынак (1895).jpg|Юдэйская малітоўная школа, 1895 г.


### Фарны касьцёл

Niaśviž, Farnaja. Нясьвіж, Фарная (1903-39).jpg|да 1939 г.
Niaśviž, Farny. Нясьвіж, Фарны (1905).jpg|1905 г.
Niaśviž, Farny. Нясьвіж, Фарны (1907-17).jpg|да 1918 г.
Niaśviž, Jezuicki-Fara. Нясьвіж, Езуіцкі-Фара (1901-17) (2).jpg|да 1918 г.
Niaśviž, Jezuicki-Fara. Нясьвіж, Езуіцкі-Фара (1901-17).jpg|да 1918 г.
Niaśviž, Farny. Нясьвіж, Фарны (1901-17).jpg|да 1918 г.
Niaśviž, Fara. Нясьвіж, Фара (1920-39).jpg|да 1939 г.
Niaśviž, Zamkavaja, Brama-Fara. Нясьвіж, Замкавая, Брама-Фара (1920-31).jpg|да 1931 г.
Niaśviž, Farny. Нясьвіж, Фарны (J. Bułhak, 1923).jpg|1923 г.
Niaśviž, Zamkavaja, Fara. Нясьвіж, Замкавая, Фара (J. Bułhak, 1923).jpg|1923 г.
Niaśviž, Farny. Нясьвіж, Фарны (A. Abuchoŭski, 1927).jpg|1927 г.
Niaśviž, Farnaja. Нясьвіж, Фарная (1901-39).jpg|да 1939 г.
Niaśviž, Fara. Нясьвіж, Фара (1901-39).jpg|да 1939 г.
Niaśviž, Fara. Нясьвіж, Фара (1901-39) (4).jpg|да 1939 г.
Niaśviž, Fara. Нясьвіж, Фара (1901-39) (2).jpg|да 1939 г.


### Ратуша

Niaśviskaja ratuša. Нясьвіская ратуша (T. Boretti, 1894) (2).jpg|1894 г.
Niaśviskaja ratuša. Нясьвіская ратуша (1900).jpg|1900-я гг.
Niaśviskaja ratuša. Нясьвіская ратуша (1906-17).jpg|да 1918 г.
Niaśviskaja ratuša. Нясьвіская ратуша (1916) (2).jpg|1916 г.
Niaśviskaja ratuša. Нясьвіская ратуша (1915).jpg|1915 г.
Niaśviskaja ratuša. Нясьвіская ратуша (1920-39) (2).jpg|да 1939 г.
Niaśviskaja ratuša. Нясьвіская ратуша (1920-39).jpg|да 1939 г.
Niaśviskaja ratuša. Нясьвіская ратуша (1919-39).jpg|да 1939 г.
Niaśviskaja ratuša. Нясьвіская ратуша (1934).jpg|1934 г.
Niaśviskaja ratuša. Нясьвіская ратуша (J. Bułhak, 1938).jpg|1938 г.
Niaśviskaja ratuša. Нясьвіская ратуша (1901-39).jpg|да 1939 г.
Niaśviskaja ratuša. Нясьвіская ратуша (1923-34).jpg|да 1934 г.


### Рынак

Niaśviž, Rynak, Gdański. Нясьвіж, Рынак, Гданьскі (1912).jpg|1912 г.
Niaśviž, Rynak-Daminikanskaja. Нясьвіж, Рынак-Дамініканская (J. Bułhak, 1912-14).jpg|1912—1913 гг.
Niaśviž, Rynak-Rynkavy. Нясьвіж, Рынак-Рынкавы (1919-39).jpg|да 1939 г.
Niaśviž, Rynak. Нясьвіж, Рынак (1901-39).jpg|да 1939 г.
Niaśviž, Daminikanskaja-Rynak, Gdański. Нясьвіж, Дамініканская-Рынак, Гданьскі (1901-39).jpg|да 1939 г.
Niaśviž, Rynak, Gdański. Нясьвіж, Рынак, Гданьскі (1915-17).jpg|1915—1917 гг.
Niaśviž, Rynak-Vilenski. Нясьвіж, Рынак-Віленскі (J. Bułhak, 1919-39).jpg|да 1939 г.
Niaśviž, Rynak-Rynkavy-Vilenskaja. Нясьвіж, Рынак-Рынкавы-Віленская (1901-39).jpg|да 1939 г.


### Вуліца Віленская

Niaśviž, Rynak-Rynkavy-Vilenskaja. Нясьвіж, Рынак-Рынкавы-Віленская (1915) (2).jpg|1915 г.
Niaśviž, Rynak-Rynkavy-Vilenskaja. Нясьвіж, Рынак-Рынкавы-Віленская (1915).jpg|1915 г.
Niaśviž, Studenckaja-Młynarskaja. Нясьвіж, Студэнцкая-Млынарская (1917).jpg|1917 г.
Niaśviž, Rynak-Vilenskaja. Нясьвіж, Рынак-Віленская (J. Bułhak, 1912-14).jpg|1912—1914 гг.
Niaśviž, Rynak-Vilenski. Нясьвіж, Рынак-Віленскі (1901-39).jpg|да 1939 г.


### Вуліца Студэнцкая

Niaśviž, Studenckaja-Farny. Нясьвіж, Студэнцкая-Фарны (1907).jpg|1907 г.
Niaśviž, Studenckaja, Radzivił. Нясьвіж, Студэнцкая, Радзівіл (1907-17).jpg|да 1918 г.
Niaśviž, Jezuicki. Нясьвіж, Езуіцкі (1907-17) (2).jpg|да 1918 г.
Niaśviž, Studenckaja. Нясьвіж, Студэнцкая (1907-17).jpg|да 1918 г.
Niaśviž, Jezuicki. Нясьвіж, Езуіцкі (1907-17).jpg|да 1918 г.
Niaśviž, Studenckaja. Нясьвіж, Студэнцкая (1901-17) (2).jpg|да 1918 г.
Niaśviž, Studenckaja-Rynkavy. Нясьвіж, Студэнцкая-Рынкавы (1901-17).jpg|да 1918 г.
Niaśviž, Studenckaja. Нясьвіж, Студэнцкая (1901-17).jpg|да 1918 г.
Niaśviž, Studenckaja. Нясьвіж, Студэнцкая (1905-17).jpg|да 1918 г.
Niaśviž, Plabanija. Нясьвіж, Плябанія (1901-39).jpg|да 1939 г.


### Вуліца Слуцкая

Niaśviž, Słuckaja brama. Нясьвіж, Слуцкая брама (1923-34) (2).jpg|да 1934 г.
Niaśviž, Słuckaja brama. Нясьвіж, Слуцкая брама (1916).jpg|1916 г.
Niaśviž, Słuckaja brama. Нясьвіж, Слуцкая брама (1903).jpg|1903 г.
Niaśviž, Słuckaja brama. Нясьвіж, Слуцкая брама (1916) (2).jpg|1916 г.
Niaśviž, Słuckaja brama. Нясьвіж, Слуцкая брама (1916).jpg|1916 г.
Niaśviž, Słuckaja. Нясьвіж, Слуцкая (T. Boretti, 1894) (2).jpg|194 г.
Niaśviž, Novaje Miesta, Słuckaja. Нясьвіж, Новае Места, Слуцкая (R. Biske, 1920).jpg|1920 г.
Niaśviž, Słuckaja brama. Нясьвіж, Слуцкая брама (1929).jpg|1929 г.
Niaśviž, Słuckaja brama. Нясьвіж, Слуцкая брама (1901-39).jpg|да 1939 г.
Niaśviž, Słuckaja brama. Нясьвіж, Слуцкая брама (1931).jpg|1931 г.
Niaśviž, Słuckaja brama, Kaplica. Нясьвіж, Слуцкая брама, Капліца (Fajans, 1937).jpg|1937 г.
Niaśviž, Słuckaja brama. Нясьвіж, Слуцкая брама (1923-34).jpg|да 1934 г.
Niaśviž, Słuckaja. Нясьвіж, Слуцкая (1919-39).jpg|да 1939 г.
Niaśviž, Słuckaja brama. Нясьвіж, Слуцкая брама (1901-39) (2).jpg|да 1939 г.
Niaśviž, Słuckaja brama. Нясьвіж, Слуцкая брама (1915-17).jpg|1915—1917 гг.
Niaśviž, Słuckaja brama. Нясьвіж, Слуцкая брама (Fajans, 1937).jpg|1937 г.
Niaśviž, Słuckaja. Нясьвіж, Слуцкая (1923-34).jpg|да 1934 г.
Niaśviž, Novaje Miesta, Słuckaja. Нясьвіж, Новае Места, Слуцкая (1937).jpg|1937 г.
Niaśviž, Słuckaja. Нясьвіж, Слуцкая (J. Bułhak, 1912-14).jpg|1912—1914 гг.
Niaśviž, Słuckaja. Нясьвіж, Слуцкая (1923-34).jpg|да 1934 г.


### Вуліца Бэнэдыктынская або Паненская

Niaśviž, Dziavočy, Benedyktynski. Нясьвіж, Дзявочы, Бэнэдыктынскі (T. Boretti, 1894) (2).jpg|1894 г.
Niaśviž, Benedyktynskaja. Нясьвіж, Бэнэдыктынская (T. Boretti, 1894).jpg|1894 г.
Niaśviž, Benedyktynskaja. Нясьвіж, Бэнэдыктынская (T. Boretti, 1894) (3).jpg|1894 г.
Niaśviž, Benedyktynskaja. Нясьвіж, Бэнэдыктынская (1907-17).jpg|да 1918 г.

Niaśviž, Benedyktynskaja. Нясьвіж, Бэнэдыктынская (T. Boretti, 1894) (4).jpg|1914 г.
Niaśviž, Benedyktynski. Нясьвіж, Бэнэдыктынскі (1930) (2).jpg|1930 г.
Niaśviž, Benedyktynskaja, Brama. Нясьвіж, Бэнэдыктынская, Брама (1919-39).jpg|да 1939 г.
Niaśviž, Benedyktynski. Нясьвіж, Бэнэдыктынскі (1919-39).jpg|да 1939 г.

Niaśviž, Benedyktynski, Brama. Нясьвіж, Бэнэдыктынскі, Брама (1919-39).jpg|да 1939 г.
Niaśviž, Benedyktynskaja. Нясьвіж, Бэнэдыктынская (1901-17).jpg|да 1918 г.
Niaśviž, Dziavočy, Benedyktynski. Нясьвіж, Дзявочы, Бэнэдыктынскі (1901-17).jpg|да 1918 г.
Niaśviž, Benedyktynski, Brama. Нясьвіж, Бэнэдыктынскі, Брама (1901-39).jpg|да 1939 г.


### Вуліца Бэрнардынская або Злотніцкая

Niaśviž, Bernardynskaja. Нясьвіж, Бэрнардынская (1906-17).jpg|да 1918 г.
Niaśviž, Bernardynski. Нясьвіж, Бэрнардынскі (1907-17).jpg|да 1918 г.
Niaśviž, Bernardynskaja. Нясьвіж, Бэрнардынская (1914).jpg|1914 г.
Niaśviž, Bernardynskaja. Нясьвіж, Бэрнардынская (1901-17).jpg|да 1918 г.
Niaśviž, Bernardynskaja. Нясьвіж, Бэрнардынская (1901-17) (2).jpg|да 1918 г.


### Вуліца Дамініканская

Niaśviž, Rynak, Daminikanski. Нясьвіж, Рынак, Дамініканскі (1900).jpg|1900 г.
Niaśviž, Rynak, Daminikanski. Нясьвіж, Рынак, Дамініканскі (1905) (2).jpg|1905 г.
Niaśviž, Rynak, Daminikanski. Нясьвіж, Рынак, Дамініканскі (1905) (3).jpg|1906 г.
Niaśviž, Rynak, Daminikanski. Нясьвіж, Рынак, Дамініканскі (1907-17).jpg|да 1918 г.
Niaśviž, Daminikanski. Нясьвіж, Дамініканскі (1907-17) (2).jpg|да 1918 г.

Niaśviž, Daminikanski. Нясьвіж, Дамініканскі (1907-17).jpg|да 1918 г.
Niaśviž, Rynak, Daminikanski. Нясьвіж, Рынак, Дамініканскі (1930) (2).jpg|1930 г.
Niaśviž, Rynak-Daminikanskaja. Нясьвіж, Рынак-Дамініканская (1926).jpg|1926 г.
Niaśviž, Rynak-Daminikanskaja. Нясьвіж, Рынак-Дамініканская (1901-17).jpg|да 1918 г.
Niaśviž, Daminikanskaja. Нясьвіж, Дамініканская (1906-14).jpg|да 1915 г.


### Школьны Двор

Niaśviž, Školišča. Нясьвіж, Школішча (1901-17).jpg|да 1918 г.
Niaśviž, Školišča. Нясьвіж, Школішча (1920).jpg|1920 г.
Niaśviž, Školišča. Нясьвіж, Школішча (1919-39).jpg|да 1939 г.
Niaśviž, Školišča. Нясьвіж, Школішча (1919-39) (4).jpg|да 1939 г.
Niaśviž, Školišča. Нясьвіж, Школішча (1930).jpg|1930 г.

Niaśviž, Školišča. Нясьвіж, Школішча (1919-39) (2).jpg|да 1939 г.
Niaśviskaja synagoga. Нясьвіская сынагога (1919-39) (2).jpg|да 1939 г.
Niaśviskaja synagoga. Нясьвіская сынагога (1919-39) (3).jpg|да 1939 г.
Niaśviskaja synagoga. Нясьвіская сынагога (1919-39) (4).jpg|да 1939 г.
Niaśviskaja synagoga. Нясьвіская сынагога (1919-39).jpg|да 1939 г.


### Новае Места

Niaśviž, Novaje Miesta, Izydorskaja. Нясьвіж, Новае Места, Ізыдорская (1900).jpg|1900 г.
Niaśviž, Novaje Miesta, Izydorskaja. Нясьвіж, Новае Места, Ізыдорская (V. Boretti, 1901-14).jpg|да 1915 г.
Niaśviž, Novaje Miesta, Izydorskaja. Нясьвіж, Новае Места, Ізыдорская (1901-39) (2).jpg|да 1939 г.
Niaśviž, Novaje Miesta. Нясьвіж, Новае Места (1901-39).jpg|да 1939 г.


### Паркі

Niaśviž, Zamkavaja, Brama-Jan Niepamuk. Нясьвіж, Замкавая, Брама-Ян Непамук (1904).jpg|Помнік Яну Непамуку, 1904 г.
Niaśviž, Zamkavaja, Brama-Jan Niepamuk. Нясьвіж, Замкавая, Брама-Ян Непамук (1907-17) (2).jpg|Помнік Яну Непамуку, да 1918 г.
Niaśviž, Zamkavaja, Jan Niepamuk. Нясьвіж, Замкавая, Ян Непамук (R. Biske, 1929).jpg|Помнік Яну Непамуку, 1929 г.
Niaśviž, Zamkavaja, Brama-Jan Niepamuk. Нясьвіж, Замкавая, Брама-Ян Непамук (1930-39).jpg|Помнік Яну Непамуку, да 1939 г.
Niaśviž, Jan Niepamuk. Нясьвіж, Ян Непамук (1919-39).jpg|Помнік Яну Непамуку, да 1939 г.

Niaśviž, Radzivił, Aleja. Нясьвіж, Радзівіл, Алея (1901-17).jpg|Алея, да 1918 г.
Niaśviž, Radzivił, Aleja. Нясьвіж, Радзівіл, Алея (1927).jpg|Алея, 1927 г.
Niaśviž, Radzivił, Aleja. Нясьвіж, Радзівіл, Алея (1901-17, 1928).jpg|Алея, 1928 г.
Niaśviž, Marysin. Нясьвіж, Марысін (1910).jpg|Марысін, каля 1910 г.
Niaśviž, Marysin. Нясьвіж, Марысін (1919-39).jpg|Марысін, да 1939 г.


### Іншае

Niaśviž, Zamkavy. Нясьвіж, Замкавы (T. Boretti, 1894).jpg|Агульны выгляд, 1894 г.
Niaśviž. Нясьвіж (A. Abuchoŭski, 1927).jpg|Авіяздымак, 1927 г.
Niaśviž, Benedyktynskaja-Vilenskaja. Нясьвіж, Бэнэдыктынская-Віленская (1919-39).jpg|Агульны выгляд, да 1939 г.
Niaśviž, Albianskaja, Kułakoŭski. Нясьвіж, Альбянская, Кулакоўскі (1921-25).jpg|Беларуская гімназія, да 1925 г.

Niaśviž, Michališki. Нясьвіж, Міхалішкі (1901-39).jpg|Прадмесьце Міхалішкі. Хедар
Niaśviž, Aniolskaja hara. Нясьвіж, Анёльская гара (1914) (2).jpg|Анёльская гара
Niaśviž, Benedyktynskaja-Vilenskaja. Нясьвіж, Бэнэдыктынская-Віленская (T. Boretti, 1894) (2).jpg|Панарама места зь вежы кляштару бэнэдыктынак, 1894 г.
Niaśviž, Bułharyn. Нясьвіж, Булгарын (1901-39).jpg|Капліца Булгарына

Niaśviž, Mirskaja-Śvieržanskaja. Нясьвіж, Мірская-Сьвержанская (1907).jpg|Рог Мірскай і Сьвержанскай. Пажарнае дэпо
Niaśviž, Zaazerje. Нясьвіж, Заазер’е (1905) (2).jpg|Фальварак Заазер’я
Niaśviž, Zamkavaja vieža. Нясьвіж, Замкавая вежа (1901-39).jpg|Замкавая вежа
Niaśviž, Zamkavaja, Kaplica. Нясьвіж, Замкавая, Капліца (1901-39).jpg|Каплічка


## Заўвагі

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 
* 
* 
* 
*