Дрыса

**Дры́са** (з 1962 году — *Верхнядзьві́нск*) — места ў Беларусі, на рацэ Дрысе пры ўтоку яе ў Дзьвіну. Адміністрацыйны цэнтар Дрысенскага раёну Віцебскай вобласьці. Насельніцтва на 2018 год — 7306 чалавек. Знаходзіцца за 175 км на паўночны захад ад Віцебску, на аўтамабільнай дарозе Полацак — Дзьвінск; чыгуначная станцыя на лініі Полацак — Дзьвінск.

Дрыса — места гістарычнай Полаччыны, старажытны замак Вялікага Княства Літоўскага. Да нашага часу тут захаваліся збудаваныя ў стылі клясыцызму касьцёл Нараджэньня Найсьвяцейшай Панны Марыі і царква Сьвятога Мікалая, помнікі архітэктуры XIX ст.

## Назва
Традыцыйная гістарычная назва места — Дрыса. Гэты тапонім утварыўся ад назвы ракі, на якой узьнікла паселішча. Тым часам гідронім, на думку географа Вадзіма Жучкевіча, мае балтыйска-фінскае паходжаньне ад асновы driksne — 'рака'. Варыянты напісаньня назвы паселішча ў гістарычных крыніцах: *Дрысь*, *Дриса*, *Дриза*.

У 1962 годзе савецкія ўлады перайменавалі Дрысу ў «Верхнядзьвінск» з прычыны надуманай немілагучнасьці назвы. З часоў аднаўленьня незалежнасьці Беларусі прапануецца вярнуць месту традыцыйную гістарычную назву Дрыса ў якасьці афіцыйнай.

## Гісторыя

### Вялікае Княства Літоўскае
Паводле археалягічных зьвестак, даўняе паселішча існавала тут ужо ў глыбокай старажытнасьці. Першы пісьмовы ўпамін пра Дрысу зьмяшчаецца ў «Хроніцы польскай, літоўскай, жамойцкай і ўсяе Русі» Мацея Стрыйкоўскага і датуецца 1386 годам, калі князь Андрэй Полацкі захапіў тутэйшы замак. Аднак на думку сучасных дасьледнікаў гэтая інфармацыя не выклікае даверу.

Першыя надзейныя зьвесткі пра Дрысу зьмяшчаюцца ў нататках Жыгімонта Гербэрштайна і датуюцца 1517 годам. Яшчэ раней пад 1503 годам у пагадненьні паміж вялікім князем Аляксандрам і маскоўскім гаспадаром Іванам III упамінаецца воласьць Дрыса, падпарадкаваная Полацку. У 1546 годзе ўпершыню дакумэнтальна ўпамінаецца Дрысенскі замак, узьвядзеньне якога было моцным штуршком да разьвіцьця паселішча ня толькі як фартэцыі, але і як важнага эканамічнага цэнтру Полацкага ваяводзтва. Замак знаходзіўся ў беспасярэднім кіраваньні ваяводы полацкага Давойны, які прызначаў сюды сваіх намесьнікаў.

У першай палове XVI стагодзьдзя Дрыса была гандлёвым цэнтрам на Дзьвіне, уладаньнем вялікіх князёў. Мясцовае насельніцтва займалася пераважна купляй-продажам лесу. У 1547 годзе тут заснавалі лясную камору, празь якую ішоў гандаль з усходнімі суседзямі. За часамі Інфлянцкай вайны Дрысу спустошылі маскоўскія захопнікі, на 1586 год ад яе засталося толькі 5 будынкаў. У 1641 годзе соймавая канстытуцыя скасавала ў месьце спагнаньне прыватных мытных збораў.

### Пад уладай Расейскай імпэрыі

У выніку першага падзелу Рэчы Паспалітай (1772 год) Дрыса апынулася ў складзе Расейскай імпэрыі, сьпярша ў Пскоўскай, з 1776 году ў Беларускай, а з 1802 году — у Віцебскай губэрні. У 1777 годзе яна атрымала статус места (паўторна) і стала цэнтрам павету. У 1778 годзе адбылося зацьверджаньне рэгулярнага пляну Дрысы. 27 верасьня 1781 году паселішча атрымала герб: «*у залатым полі [[Пагоня]] з чырвоным шчытом, на якім срэбны падвойны крыж*». У вайну 1812 году каля места знаходзіліся ўмацаваныя пазыцыі расейскіх войскаў на чале з М. Барклаям-дэ-Толі («Дрысенскі лягер»).

За часамі нацыянальна-вызвольнага паўстаньня 1863—1864 гадоў у ваколіцах Дрысы адбыліся актыўныя вайсковыя дзеяньні. На 1864 год у месьце было 28 кварталаў, 2 пляцы; працавалі 4 дробныя прадпрыемствы з 28 работнікамі. У 1866 годзе непадалёку ад Дрысы прайшла чыгунка Полацак — Дзьвінск. Аднайменная чыгуначная станцыя стала адным з галоўных пунктаў вывазу лёну за мяжу. Вялікія страты Дрысе наносілі паводкі: як сьведчыць «Памятная кніжка Віцебскай губэрні на 1864», у 1865 годзе вялікая паводка затапіла ўсё места, апрача 7 будынкаў. Чарговая буйная паводка адбылася ў 1878 годзе. На 1905 год існавалі 525 драўляных і 25 мураваных будынкаў, 14 саматужных прадпрыемстваў, меская і прыходзкая вучэльні, ніжэйшая рамесная школа, лякарня, аптэка.

За часамі Першай сусьветнай вайны ў лютым 1918 году Дрысу занялі войскі Нямецкай імпэрыі.

### Найноўшы час
25 сакавіка 1918 году згодна з Трэцяй Устаўной граматай Дрыса абвяшчалася часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. Жыхары Пустынскай воласьці Дрысенскага павету атрымалі Пасьведчаньні Народнага Сакратарыяту БНР. 1 студзеня 1919 году згодна з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі Дрыса ўвайшла ў склад Беларускай ССР, аднак 16 студзеня Масква адабрала места разам зь іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад РСФСР. У 1924 годзе Дрысу вярнулі БССР, дзе яна стала цэнтрам раёну (з 1944 году ў Полацкай, з 1954 году Віцебскай вобласьці). У 1925 годзе статус паселішча панізілі да мястэчка, аднак 27 верасьня 1938 году Дрыса зноў атрымала статус места. З 3 ліпеня 1941 да 12 ліпеня 1944 году места знаходзілася пад нямецкай акупацыяй.

25 сьнежня 1962 году савецкія ўлады перайменавалі Дрысу ў «Верхнядзьвінск». 26 ліпеня 2002 году афіцыйна зацьвердзілі гістарычны герб Дрысы з Пагоняй, а 28 лютага 2011 году — новы мескі сьцяг.


Drysa. Дрыса (S. Prokudin-Gorsky, 1912) (2).jpg|Панарама Дрысы на здымку С. Пракудзіна-Горскага
Drysa, Sabornaja. Дрыса, Саборная (1912).jpg|Саборная царква, 1912 г.
Drysa, Dźvinskaja-Kamiennaja. Дрыса, Дзьвінская-Каменная (1901-17).jpg|Касьцёл
Drysa, Naradžeńnia. Дрыса, Нараджэньня (1913).jpg|Інтэр’ер касьцёла, 1913 г.

Drysa, Dźvinskaja-Kamiennaja. Дрыса, Дзьвінская-Каменная (1905).jpg|Паміж вуліцай Дзьвінскай і Новай Каменнай 
Drysa, Hiejžanaŭskaja. Дрыса, Гейжанаўская (1912).jpg|Вуліца Гейжанаўская. Вучэльня
Drysa, Paštovaja. Дрыса, Паштовая (1911).jpg|Вуліца Паштовая
Drysa, Paštovaja. Дрыса, Паштовая (1901-17) (2).jpg|Пошта


## Насельніцтва
### Дэмаграфія


ImageSize = width:auto height:200 barincrement:27
PlotArea = left:50 bottom:20 top:10 right:20
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
Colors =
  id:linegrey2 value:gray(0.9)
  id:linegrey value:gray(0.7)
  id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8)
  id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:8500
ScaleMajor = unit:year increment:1500 start:0 gridcolor:linegrey
ScaleMinor = unit:year increment:300 start:0 gridcolor:linegrey2
PlotData =
  color:cobar width:15
  bar:1797 from:0 till:1310 
  bar:1838 from:0 till:828 
  bar:1848 from:0 till:1036 
  bar:1881 from:0 till:3077
  bar:1897 from:0 till:4238 
  bar:1905 from:0 till:5750 
  bar:1939 from:0 till:2700 
  bar:1959 from:0 till:3600
  bar:1969 from:0 till:4900
  bar:1991 from:0 till:8100 
  bar:2006 from:0 till:7700
  bar:2009 from:0 till:7360
  bar:2018 from:0 till:7306
TextData=
  fontsize:10px pos:(50,195)
  text:



* **XVIII стагодзьдзе**: 1797 год — 1310 чал.
* **XIX стагодзьдзе**: 1838 год — 828 чал., зь іх пэрсанальнай шляхты 12, разначынцаў 12, сьвятароў з радзінамі 10, адстаўных вайскоўцаў з жонкамі 14, купцоў 3, мяшчанінаў 754, аднадворцаў 3, дваровых людзей 3, чалавек унутранай варты 116, кантаністаў 45; 1848 год — 1036 чал.; 1866 год — 2079 чал.; 1881 год — 3077 чал., зь іх 2219 каталікоў; 1897 год — 4238 чал.
* **XX стагодзьдзе**: 1905 год — 5750 чал.; 1939 год — 2,7 тыс. чал.; 1959 год — 3,6 тыс. чал.; 1969 год — 4,9 тыс. чал.; 1991 год — 8,1 тыс. чал.; 1995 год — 8,5 тыс. чал.
* **XXI стагодзьдзе**: 2006 год — 7,7 тыс. чал.; 2009 год — 7360 чал. (перапіс); 2016 год — 7335 чал.; 2017 год — 7320 чал.; 2018 год — 7306 чал.

### Адукацыя
У Дрысе працуюць гімназія, агульнаадукацыйная школа, дзіцяча-юнацкая спартовая школы, школа мастацтваў.

### Культура
Дзеюць дом культуры, бібліятэка, дом рамёстваў.

### [[Мас-мэдыя]]
У месьце выдаецца раённая газэта «Дзьвінская праўда».

## Забудова
### Плян
Паводле ранейшага генэральнага пляну забудовы Дрысы 1970 году новае будаваньне вялося ўздоўж рэк Дзьвіны і Дрысы ў гістарычнай частцы места. У паўднёвай частцы зьявіўся мікрараён з 5-павярховымі дамамі. Згодна з новым генэральным плянам 1981 году пры ўезьдзе ў места з паўночнага ўсходу ўтварыўся новы мікрараён. Вядзецца будаваньне катэджаў. Прамысловая зона разьмяшчаецца пераважна ў паўночнай частцы места.

### Вуліцы і пляцы

## Эканоміка
Прадпрыемствы лёгкай, дрэваапрацоўчай, будаўнічых матэрыялаў, харчовай прамысловасьці.

## Транспарт
Праз Дрысу праходзіць аўтамабільная дарога  (граніца Расеі — Шаркоўшчына — Казяны), непадалёк ад места —  (Віцебск — граніца Латвіі).

## Турыстычная інфармацыя
### Інфраструктура
Дрыса — цэнтар традыцыйнага мастацкага ткацтва. Спыніцца можна ў мескай гасьцініцы (цяпер на рэканструкцыі), прыватным міні-гатэлі (насупраць Дому побыту) ці ў прыватных аграсядзібах.

### Славутасьці
* Забудова гістарычная (канец XIX — пачатак XX ст.; фрагмэнты)
* Касьцёл Нараджэньня Найсьвяцейшай Панны Марыі (1809)
* Могілкі юдэйскія
* Помнік ахвярам вайны 1812 году
* Царква Сьвятога Мікалая (1819)

### Страчаная спадчына
* Замак (XVI стагодзьдзе)
* Царква Сьвятых Барыса і Глеба (XIX ст.)

## Галерэя

Drysa, carkva (11.08.2009).jpg|Царква
Костел Рождества Пресвятой Девы Марии (1809-1867).jpg|Касьцёл
Nativity of the Blessed Virgin Mary catholic church.jpg|Касьцёл, брама
Интерьер костёла Рождества НДМ.jpg|Касьцёл, інтэр’ер

Early twencent building in Verkhnyadzvinsk town.jpg|Даўняя камяніца
VERHNEDVINSK. Railway terminal. (POLOTSK-DAUGAVPILS).jpg|Чыгуначная станцыя
Drysa. Дрыса (2009).jpg|Аўтобусная станцыя
Мост через Дрысу на въезде в Верхнедвинск.jpg|Мост цераз раку Дрысу


## Асобы
* Ніна Вайтовіч (1913—1976) — беларускі мовазнавец
* Алена Фраленка (нар 1915) — навуковец-мэдык
* Валеры Шчасны (нар. 1951) — мастак

## Заўвагі

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Вонкавыя спасылкі
* 
* Парафія Нараджэньня Найсьвяцейшай Панны Марыі ў Верхнядзвінску
* 
* Верхнядзьвінск. Герб


Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XIV стагодзьдзі