Лельчыцы

**Ле́льчыцы** — мястэчка ў Беларусі, на рацэ Убарці. Адміністрацыйны цэнтар Лельчыцкага раёну Гомельскай вобласьці. Насельніцтва на 2018 год — 11 498 чалавек. Знаходзяцца за 215 км на паўднёвы захад ад Гомелю, за 67 км ад чыгуначнай станцыі Ельск (лінія Каленкавічы — Оўруч). Аўтамабільныя дарогі на Мазыр, Тураў, Глушкавічы.

Лельчыцы — даўняе мястэчка гістарычнай Мазыршчыны на Палесьсі.

## Назва
Існуе некалькі тлумачэньняў тапоніму Лельчыцы. Паводле першага зь іх паходжаньне айконіму суадносяць зь міграцыйнымі працэсамі і этнічнымі зьвязкамі, якія існавалі паміж рознымі родамі і плямёнамі (напрыклад, ад этноніму ленчычане). Згодна з слоўнікам Уладзімера Даля, Лель або Лялько — назва паганскага старажытнаславянскага боства шлюбу, падобнага да Купідона; у паданьнях іншы раз ён падаецца ў выглядзе белага бусла. З гэтым імем зьвязваюць і дзеяслоў лялеяць — песьціць, ашчаджаць, як немаўля. А. Рогалеў лічыць: буслы (лелі), адлятаючы ў вырай, зьбіраліся купна ў гэтай мясьціне, таму і назва паселішча — Лельчыцы.

Згодна з народнымі паданьнямі назва мястэчка ўтварылася ад імя дачкі Алены мясцовага зямяніна, якая не жадаючы выходзіць за нялюбага ёю ваяводу, утапілася ў рэчцы; або паводле іншага паданьня, зноў жа ад імя дачкі мясцовага пана, якая патанула ў рэчцы.

## Гісторыя
### Вялікае Княства Літоўскае
Можна меркаваць, што Лельчыцы ўзьніклі ў XV стагодзьдзі: 31 траўня 1412 году вялікі князь Вітаўт надаў сваё ўладаньне Убарць з усімі сёламі (бязь іх пераліку) біскупу віленскаму Мікалаю і яго пераемнікам. У 1581 годзе, паводле падымнага рэестру, маёнтак Убарць улучаў 10 сёлаў, пералічаных толькі ў пазьнейшым інвэнтары 1763 году, сярод іх — сяло *Лейчыцы*. 8 жніўня 1567 году кароль і вялікі князь Жыгімонт Аўгуст сваім прывілеем дазволіў біскупу віленскаму Валяр’яну, на ягоную просьбу, заснаваць у маёнтку Убарці мястэчка, пасяліць там людзей, зладзіць штотыднёвыя таргі ў чацьвер і вольныя кірмашы адзін раз на год у дзень Трох Каралёў, а таксама мець корчмы. Прывілей не зьмяшчае назвы мястэчка, але, відаць, яно ў той час ужо існавала каля панскага двара *Лельчыцы* (*Lelczyce*).

Першы дакладны пісьмовы ўпамін пра двор і сяло Лельчыцы Убарцкай воласьці Мазырскага павету Менскага ваяводзтва, уладаньне Віленскага біскупства, датуецца 19 студзеня 1622 годам. Пад 25 красавіка 1650 году ўпамінаецца тутэйшая царква (сяло было цэнтрам парафіі), а таксама царкоўныя млын і фолюш на рацэ Убарці. 20 сакавіка 1651 году біскуп віленскі Юры Тышкевіч выдаў Лельчыцкай царкве тры фундушы. Пад 23 траўня 1663 году Казімер Белазор, упіцкі маршалак і наракміцкі староста, упамінаецца як убарцкі адміністратар. Паводле мапы Д. Н. Тралажэ дэ Тылемонт «Каралеўства Польскае» (1692) *Лельча* (*Lelcza*) — не лякалізаванае дакладна паселішча на Валыні. У крыніцах XVIII стагодзьдзя паселішча часам значыцца як *Убарць*. Паводле мапы Ё. Хомана «Каралеўства Польскае і Вялікае Княства Літоўскае» (1720) Лельча (Lelcza) знаходзілася на Валыні; паводле мапы І. М. Пробста «Каралеўства Польскае і Вялікае Княства Літоўскае» (1753) — на Берасьцейскай зямлі ў меркаваным рэчышчы Убарці побач з Олеўскам. У 1756 годзе паселішча ўпамінацца як *[[мястэчка]] Убарць*. 3 студзеня 1763 году Лейчыцы (Leyczyce) значацца як двор і сяло сталовага маёнтку Убарці Мазырскага павету; у сяле было 59 дымоў. 22 чэрвеня 1776 году біскуп віленскі Ігнаці Масальскі пацьвердзіў правы тутэйшай плябаніі на карыстаньне зямлёй. 28 студзеня 1777 году Лельчыцы (Lelczyce) значацца як сяло парафіі Лельчыцкай царквы Тураўскай дыяцэзіі Убарцкага дэканату, 40 будынкаў; Траецкая царква пад патранажам віленскага біскупа Ігнація Масальскага; убарцкі дэкан, каплан і парох ксёндз Стэфан Загароўскі. На 14 лютага 1787 году — 50 будынкаў; новазбудаваная коштам грамады царква замест зьнішчанай агнём. На 1789 год — 59 дымоў.

### Пад уладай Расейскай імпэрыі
У выніку другога падзелу Рэчы Паспалітай (1793 год) Лельчыцы апынуліся ў складзе Расейскай імпэрыі, дзе зрабіліся цэнтрам воласьці Мазырскага павету. У чэрвені 1795 году расейскія ўлады гвалтоўна адабралі тутэйшую царкву ад Сьвятога Пасаду і перадалі Маскоўскаму патрыярхату. На 1866 год у Лельчыцах было было 64 двары, дзеяла царква, працавалі 6 вадзяных млыноў, карчма. З 1874 году маёнтак знаходзіўся ў валоданьні графа І. Тышкевіча.

У пачатку ХХ стагодзьдзя ў Лельчыцах было 170 дамоў. У 1909 годзе ўладальнік мястэчка Фэлікс Тышкевіч фундаваў тут драўляны касьцёл (асьвечаны ў 1913 годзе).

За часамі Першай сусьветнай вайны ў лютым 1918 году Лельчыцы занялі войскі Нямецкай імпэрыі.

### Найноўшы час
25 сакавіка 1918 году згодна з Трэцяй Устаўной граматай Лельчыцы абвяшчаліся часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 году згодна з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі яны ўвайшлі ў склад Беларускай ССР, дзе ў ліпені 1924 году атрымалі афіцыйны статус пасёлку гарадзкога тыпу. У Другую сусьветную вайну з 10 ліпеня 1941 да 23 студзеня 1944 году мястэчка знаходзілася пад акупацыяй Трэцяга Райху.

З 1954 году Лельчыцы ўваходзілі ў склад Гомельскай вобласьці (у 1962—1965 гадох у Мазырскім раёне). У 1998 годзе ў мястэчку адбылася ўрачыстая кансэкрацыя новага касьцёла пад тытулам Найсьвяцейшага Сэрца Езуса і Маці Божай Фацімскай.


Lelčycy, Serca Jezusa. Лельчыцы, Сэрца Езуса (1914).jpg|Касьцёл, 1914 г.
Lelčycy, Serca Jezusa. Лельчыцы, Сэрца Езуса (1914) (2).jpg|Інтэр’ер касьцёла, 1914 г.
Lelčycy, Trajeckaja. Лельчыцы, Траецкая (1932).jpg|Царква, 1932 г.
Lelčycy, Kaplica. Лельчыцы, Капліца (1932).jpg|Капліца, 1932 г.


Lelčycy, Serca Jezusa. Лельчыцы, Сэрца Езуса (1932).jpg|Касьцёл, 1932 г.
Lelčycy. Лельчыцы (1932).jpg|Вуліца, 1932 г.
Lelčycy. Лельчыцы (1932) (2).jpg|Забудова, 1932 г.
Lelčycy. Лельчыцы (09.1934).jpg|Дом культуры, 1934 г.


## Насельніцтва
### Дэмаграфія


ImageSize = width:auto height:200 barincrement:27
PlotArea = left:50 bottom:20 top:30 right:20
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
Colors =
  id:linegrey2 value:gray(0.9)
  id:linegrey value:gray(0.7)
  id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8)
  id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:11500
ScaleMajor = unit:year increment:2500 start:0 gridcolor:linegrey
ScaleMinor = unit:year increment:500 start:0 gridcolor:linegrey2
PlotData =
  color:cobar width:15
  bar:1789 from:0 till:393 
  bar:1800 from:0 till:451 
  bar:1844 from:0 till:250 
  bar:1866 from:0 till:366 
  bar:1897 from:0 till:897 
  bar:1909 from:0 till:1216 
  bar:1916 from:0 till:1494
  bar:1925 from:0 till:1659
  bar:1959 from:0 till:4079 
  bar:1972 from:0 till:5400
  bar:1989 from:0 till:8600
  bar:1999 from:0 till:9691
  bar:2006 from:0 till:8900
  bar:2009 from:0 till:10606
  bar:2017 from:0 till:11498
TextData=
  fontsize:10px pos:(25,195)
  text:Дынаміка зьмяненьня колькасьці насельніцтва Лельчыцаў



* **XVIII стагодзьдзе**: 3 студзеня 1763 году — 187 муж.; 1789 год — 393 чал. (ад 1 да 16 гадоў — 84 муж. і 95 жан., ад 16 да 30 гадоў — 40 муж. і 34 жан., ад 30 да 45 гадоў — 35 муж. і 29 жан., ад 45 да 60 гадоў — 21 муж. і 23 жан., старэйшых за 60 гадоў — 14 муж. і 10 жан.); 1800 год — 60 двароў хрысьціянаў (208 муж. і 190 жан.); 1 дв. юдэяў (14 муж. і 22 жан.); 11 муж. і 8 жан. чыншавай шляхты.
* **XIX стагодзьдзе**: 1844 год — 250 чал. (130 муж. і 120 жан.); 1863 год — 361 чал.; 1866 год — 366 чал.; 1867 год — у *мястэчку Лельчыцах* 321 праваслаўны, 4 каталікі; у *фальварку Лельчыцах* 4 праваслаўныя, 4 каталікі; 1886 год — 425 чал.; 1897 год — 897 чал. (449 муж. і 448 жан.).
* **XX стагодзьдзе**: 1909 год — 1216 чал.; 21 лютага 1916 году — 1494 чал. (673 муж. і 821 жан.); 1920 год — 1065 чал.; 1925 год — 1659 чал.; 1959 год — 4079 чал.; 1972 год — 5,4 тыс. чал.; 1989 год — 8,6 тыс. чал.; 1997 год — 9,5 тыс. чал.; 1998 год — 9,4 тыс. чал. 1999 год — 9691 чал. (4601 муж. і 5090 жан.).
* **XXI стагодзьдзе**: 1 студзеня 2006 году — 8,9 тыс. чал.; 1 студзеня 2007 году — 8,9 тыс. чал.; 1 студзеня 2008 году — 8,9 тыс. чал.; 1 студзеня 2009 году — 8,9 тыс. чал.; 2009 год — 10 606 чал. (перапіс); 2016 год — 11 310 чал.; 2017 год — 11 393 чал.; 2018 год — 11 498 чал.

### Адукацыя
У Лельчыцах працуюць ПТВ, 2 сярэднія школы, школа мастацтваў, 2 спартовыя школы, у тым ліку алімпійскага рэзэрву.

### Культура
Дзеюць бібліятэкі, дом культуры, дом рамёстваў, цэнтар творчасьці. У 1989 годзе ўтварыўся краязнаўчы музэй.

### Мас-мэдыя
Выдаецца газэта «Сьветлае жыцьцё».

## Забудова
У жылой забудове Лельчыцаў пераважаюць 1-павярховыя хаты, аднак у мікрараёнах узводзяцца 3—5-павярховыя. У заходняй частцы мястэчка знаходзіцца прамысловая зона.

## Эканоміка
Прадпрыемствы будаўнічых матэрыялаў і харчовай прамысловасьці.
* ААТ «Лельчыцкі аграсэрвіс»
* Лельчыцкая філія ПУП «Калінкавіцкі малочны камбінат»

## Турыстычная інфармацыя

### Інфраструктура
Дзее Лельчыцкі краязнаўчы музэй. Спыніцца можна ў гатэлі «Убарць», працуе рэстаран.

### Страчаная спадчына
* Касьцёл (1909)
* Могілкі юдэйскія
* Царква (XVIII ст.; Сьвяты Пасад)

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 
* Хроніка Убарцкага Палесся / Аўтар-укладальнік А. І. Атнагулаў; Навук.рэд. В. Насевіч. — : Тэхналогія, 2001. 496 с.: іл.
* 
*  

## Вонкавыя спасылкі
* 
* 
* Першы Лельчыцкі партал
* ET CETERA, «100 дорог»: Пикник на обочине

Катэгорыя:Населеныя пункты Лельчыцкага раёну
Катэгорыя:Мястэчкі Гомельскай вобласьці
Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVI стагодзьдзі