Прамая дэмакратыя

**Прама́я дэмакра́тыя**, таксама **чы́стая** ці **непасрэ́дная дэмакра́тыя** — гэта форма дэмакратыі, пры якой людзі наўпрост прымаюць разьвязкі па палітычных ініцыятывах. Гэта адрозьніваецца ад большасьці сучасных дэмакратыяў, якія зьяўляюцца прадстаўнічымі дэмакратымі. Тэорыя й практыка прамой дэмакратыі былі ядром прац многіх тэарэтыкаў, філёзафаў, палітыкаў і сацыяльных крытыкаў, сярод якіх найболей важнымі зьяўляюцца Жан Жак Русо й Джон Сьцюарт Міль .

## Агляд

У прадстаўнічай дэмакратыі людзі галасуюць за прадстаўнікоў, якія потым прымаюць палітычныя ініцыятывы . Ва ўмовах прамой дэмакратыі людзі вызначаюць палітыку без пасярэднікаў. У залежнасьці ад пэўнай выкарыстоўванай сыстэмы прамая дэмакратыя можа складацца з прыняцьця выканаўчых пастаноў, выкарыстаньне жараб’ёўкі, прыманьне законаў, непасрэднае абраньне ці звальненьне службовых асоб і правядзеньне судовых разбораў. Дзьве асноўныя формы прамыя дэмакратыі — гэта дэмакратыя ўдзелу й дарадчая дэмакратыя.

Паўпрамыя дэмакратыі, у якіх прадстаўнікі кіруюць паўсядзённым кіраваньнем, а грамадзяне застаюцца сувэрэннымі, дапушчаюць тры формы народных дзеяньняў: рэфэрэндум (плебісцыт), ініцыятыву й адкліканьне. Першыя дзьве формы, рэфэрэндумы й ініцыятывы, зьяўляюцца прыкладамі прамога заканадаўства . Па стане на 2019 год у 30 краінах дазволены рэфэрэндумы, ініцыяваныя насельніцтвам на нацыянальным роўні .

**Абавязковы рэфэрэндум** ставіць закон, распрацаваны палітычнымі элітамі, на абавязковае ўсенароднае галасаваньне. Гэта найболей пашыраная форма прамога заканадаўства.

**Усенародны рэфэрэндум** дае грамадзянам права падаць петыцыю, у якой грамадзяне павінны прагаласаваць за існае заканадаўства. Установы паказваюць тэрміны для сапраўднай петыцыі й колькасьць патрабаваных подпісаў, і могуць запатрабаваць подпісы ад розных супольнасьцяў для абароны зацікаўленьняў меншасьцяў. Гэта форма прамой дэмакратыі фактычна падае выбарцам права вета на законы, прынятыя абраным заканадаўчым органам, як у Швайцарыі .

**Народная ініцыятыва** дае магчымасьць прадстаўнікам шырокай грамадзкасьці прапанаваць ураду з дапамогай петыцыі пэўныя заканадаўчыя меры ці канстытуцыйныя рэформы, і, як і ў выпадку зь іншымі рэфэрэндумамі, галасаваньне можа быць абавязковым ці проста рэкамэндацыйным. Ініцыятывы могуць быць прамымі ці ўскоснымі: пры прамой ініцыятыве пасьпяховая прапанова зьмяшчаецца наўпроста ў бюлетэнь для галасаваньня (як у сыстэме Каліфорніі) . Пры ўскоснай ініцыятыве пасьпяховая прапанова спачатку ўяўляецца на разгляд заканадаўчага органа; аднак, калі па заканчэньні пэўнага пэрыяду часу ня будзе распачата ніякіх прымальных дзеяньняў, прапанова пераходзіць да прамога ўсенароднага галасаваньня. Канстытуцыйныя папраўкі ў Швайцарыі, Ліхтэнштайне ці Ўругваі праходзяць праз такую ​​форму ўскоснай ініцыятывы .

**Народнае абмеркаваньне** — гэта рэфэрэндум, які павялічвае грамадзкае абмеркаваньне, прыкладам, уносіць прапановы пра змену й дадатак асобных пунктаў ці падзелаў пастаноў.

**Імпэратыўны мандат** ці **права адкліканьня** дае грамадзкасьці права адхіляць выбарных службовых асоб ад пасады да сканчэньня пастаўленага імі стандартнага тэрміну паўнамоцтваў .

Перавагай прамой дэмакратыі зьяўляецца хуткая інсцэнізацыя й прыманьне пэўных пастаноў на ўзроўні асобных невялікіх груп грамадзтва (пытаньні мясцовага й прыватнага характару).

Нястачай прамой дэмакратыі зьяўляецца складанасьць яе ўжываньня на вялікіх тэрыторыях (складанасьць фармаваньня пытаньняў, павелічэньне тэрмінаў на ўзгадненьне пытаньняў і правядзеньня галасаваньня) без выкарыстаньня кампутарнай тэхнікі й сродкаў мабільнай сувязі.

## Гісторыя
Найранейшай вядомай прамой дэмакратыяй лічыцца атэнская дэмакратыя V стагодзьдзя да нашай эры, хоць яна не была ўсёахопнай дэмакратыяй, калі яна выключала жанчын, рабоў і неатэнцев. Асноўнымі органамі атэнскай дэмакратыі былі:

* сходы, што складалісь з грамадзянаў мужчынскае плоці.
* булэ, які складалісь з 500 грамадзянаў.
* суды, што складалісь зь велізарнага ліку прысяжных, якія абіралісь па жэрабі, без судзьдзяў.

У Старажытных Атэнах‎ было ўсяго каля 30 000 грамадзянаў мужчынскае плоці, але некалькі тысяч зь іх былі палітычна актыўнымі кожны год. Атэнская дэмакратыя была прамой ня толькі ў тым сэнсе, што разьвязкі прымаліся сабранымі людзьмі, але і ў тым сэнсе, што людзі праз сход, булэ й суды кантралявалі ўвесь палітычны працэс, і вялікая частка грамадзянаў была ўцягнена ў яго і ўвесь час брала ўдзел у грамадзкіх справах. [10] Большасьць сучасных дэмакратыяў (прадстаўнічых), не падобныя на атэнскую сыстэму.

Таксама да гісторыі прамой дэмакратыі мае дачыненьне гісторыя Старажытнага Рыма, у прыватнасьці, Рымскай рэспублікі, што традыцыйна пачынаецца каля 509 г. да н. э. Рым прадэманстраваў многія аспэкты дэмакратыі ад эпохі рымскай манархіі да распаду Рымскай імпэрыі. Так, Сэнат, сфармаваны ў першыя дні існаваньня места, праіснаваў у часы Княства, Рэспублікі й Імпэрыі й нават працягваў сваё існаваньне пасьля заняпаду Заходняга Рыма, а яго структура й правілы працягваюць уплываць на заканадаўчыя органы ва ўсім сьвеце. Што да прамой дэмакратыі, то ў старажытнай Рымскай рэспубліцы існавала сыстэма грамадзянскай заканатворчасьці й грамадзянскае права вета на закон, які прымаўся заканадаўчым органам .

Сучасная грамадзянская заканатворчасьць адбываецца ў кантонах Швайцарыі з 13 стагодзьдзя. У 1847 годзе швайцарцы дадалі «рэфэрэндум па статуце» у сваю нацыянальную канстытуцыю. Неўзабаве яны выявілі, што проста мець права вета на законы парлямэнта недастаткова. У 1891 г. яны дадалі «ініцыятыву занясеньня паправак у канстытуцыю». Швайцарская палітыка з 1891 году дала сьвету каштоўны досьвед у рамках ініцыятывы па занясеньні паправак у канстытуцыю на нацыянальным ўзроўні . За апошнія 120 гадоў на рэфэрэндумы вынесена больш за 240 ініцыятываў. Насельніцтва зарэкамэндавала сябе кансэрватыўным, ухваліўшы толькі каля 10% гэтых ініцыятываў; апроч таго, яны часта абіралі варыянт ініцыятывы, перапісаны ўрадам .

Сучасная прамая дэмакратыя таксама сустракаецца ў народа «Кроу», племэні амэрыканскіх індзейцаў у Злучаных Штатах Амэрыкі. Племя арґанізавана вакол Агульнай рады, што складаецца з усіх чальцоў выбарчага ўзросту. Генэральная рада мае права прымаць юрыдычна абавязковыя разьвязкі з дапамогай рэфэрэндумаў. Генэральная рада ўпершыню была замацавана ў Канстытуцыі Крумкача 1948 году й была падтрымана й адноўлена Канстытуцыяй 2002 году .

На сёньняшні дзень існуе канцэпцыя кіраваньня электронная непасрэднай дэмакратыі, якая базуецца на выкарыстаньні кампутарных сродкаў і дазваляючая ўсяму насельніцтву браць удзел у кіраваньні наўпрост, у той меры, у якой яны жадаюць .

Прамая дэмакратыя зьяўляецца асноваю палітычнай думцы анархізма й левага лібэртарыянства , а як палітычная тэорыя шмат у чым выпрабавала ўплыў анархізму  .

## Глядзіце таксама
* Электронная дэмакратыя

## Крыніцы


Катэгорыя:Старажытнагрэцкае грамадзтва
Катэгорыя:Тэорыя анархізму
Катэгорыя:Аўтаномія
Катэгорыя:Швайцарская палітыка
Катэгорыя:Рэфэрэндумы
Катэгорыя:Сацыяльны анархізм
Катэгорыя:Прамое дзеяньне