Агатка, або Прыезд пана

**«Агатка, або Прыезд пана»** — беларуская камічная опэра 1784 году ў 3-х дзеях.

Музыку напісаў у Нясьвіжы (Наваградзкі павет, Вялікае Княства Літоўскае) нямецкі кампазытар Ян Давід Голянд на лібрэта Мацея Радзівіла. Камічная опэра прымяркоўвалася да прыезду караля Станіслава Аўгуста Панятоўскага ў Нясьвіж напярэдадні выбараў у Сойм Рэчы Паспалітай. Твор стаў першай прафэсійнай опэрай Беларусі. Першую пастаноўку ажыцьцявілі ў Нясьвіскім замку. У сюжэце пан дапамагае яднаньню закаханай сялянскай пары Агаткі і Антака Цалкі. Для падкрэсьленьня мясцовага паходжаньня герояў у музыцы выкарыстоўваюцца народныя мэлёдыі. Расчулены вобразам добрага пана на прэм’еры опэры кароль Станіслаў Аўгуст перайшоў на беларускую мову, калі прамаўляў на прыёме вершаваны тост у гонар нясьвіскага ардыната Караля Станіслава Радзівіла «Пане Каханку». 

Пасьля прэм’еры ў 1784 годзе ў Нясьвіжы опэру працягвалі ставіць яшчэ 40 гадоў у Вільні і за мяжой у тэатрах 5 гарадоў Польшчы — у Варшаве, Кракаве, Любліне, Познані і Ўроцлаве, а таксама ва ўкраінскім Львове. У Варшаве опэру ставілі 8 разоў запар. У Варшаўскім тэатры яна пратрымалася ў рэпэртуары да 1820 году. У Познані яе слухалі найдаўжэй да 1826 году. Пры гэтым 30 кастрычніка 1785 году варшаўская прэм’ера прайшла на музыку нясьвіскага капэльмайстра Алясандра Данэзі. У 1796 годзе ў Львове яе паставіў драматург Войцах Багуслаўскі, які ў 1799 працягнуў яе пастаноўку ў 2-х дзеях пад назвай «Добры пан — бацька для падданых».

У 1926 годзе выкананьнем «Агаткі» сьвяткавалі 150-годзьдзе Варшаўскага тэатру. У 1989 годзе беларуская мастацтвазнаўца Вольга Дадзіёмава знайшла опэру «Агатка» ў бібліятэцы Польскай акадэміі навук у Кракаве і прысьвяціла ёй сваё дасьледаваньне «Эўропа на музычных скрыжаваньнях». У 1990 годзе опэру запісалі па-беларуску ў перакладзе Ўладзімера Мархеля на Беларускім радыё. У 1994 годзе Вялікі тэатар Беларусі ажыцьцявіў яе ўласны гуказапіс. У 1999 годзе «Беларуская капэла» паказала яе ў Менску.

## Дзея

У першай дзеі служкі-сіроты Агатка і Антак Цалка атрымліваюць ухвалу на вясельле ад гаспадара вёскі Валентыя. Антак просіць падстаросту Піяшку быць за свата. Аднак той вырашае адпомсьціць Антаку за сьведчаньне пра ягонае п’янства аканому Дбальскаму.

У другой дзеі Піяшка заяўляе Дбальскаму, што «пан сказаў, што будзе ўжо Агата за парабка» Антака Гайдака аддана. Ахмістрыня Плацюхова паведамляе Агатцы і Антаку Цалку, што Піяшка сватаў Антака Гайдака да Агаткі перад панам. Піяшка зьмяшчае Антака Цалку ў каталяжку, бо той адмаўляецца безадкладна ехаць у лес па дровы.

У трэцяй дзеі пан пытае ў Агаткі: «Што за прычына сьлёз і плачу?» Плацюхова кажа пану, што Піяшка пасадзіў у падвал Антака Цалку, якога кахае Агатка, каб перашкодзіць іх шлюбу і выдаць яе за Антака Гайдака. Пан загадвае вызваліць Антака Цалку і заўважае, што Піяшка «замест свае работы, бавіць час за пляшкай». Затым ён даручае Дбальскаму паспрыяюць вясельлю Агаты і Антака Цалкі, бо сяляне — «карміцелі і нашы даўцы хлеба».

## Ролі
* Агатка, сірата-служка ў гаспадара вёскі
* Антак Цалка, каханы Агаткай сірата-служка ў гаспадара вёскі
* Антак Гайдак, закаханы ў Агатку дворны парабак
* Плацюхова, удава-ахмістрыня ў двары
* Дбальскі, аканом
* Піяшка, падстароста
* Валенты, аўдавелы гаспадар вёскі
* Мацек, селянін-вартаўнік
* Стах, селянін-вартаўнік
* Пан, шляхціц
* Кап’ёўшчыкі

## Ацэнкі
У 2014 годзе кіраўнік «Беларускай капэлы» Віктар Скарабагатаў адзначыў: «Пасьля праслухоўваньня відавочнае ня проста падабенства, а амаль поўнае супадзеньне мэлёдыяў пачатку каваціны Фігара зь «Вясельля…» і другой часткі арыі Агаткі зь 1-й дзеі опэры Голянда. Паколькі «Агатка» напісана на два гады раней за «Фігара»… З прыемнасьцю можна ўсьвядоміць, што сьвежыя мастацкія ідэі даляталі ў Вену таксама і зь Нясьвіжу». Мастацтвазнаўцы Вольга Дадзіёмава і Сьвятлена Немагай падкрэсьлілі, што «Агатка», у якой ярка і па-мастацку пераканальна адлюстраваліся лякальныя беларускія рэаліі і постаці, стала этапным творам у фармаваньні мясцовай музычна-прафэсійнай школы.

## Бібліяграфія
*  (на падставе фотакопіі 1989 году з рукапісу партытуры № 617 у бібліятэцы Польскай акадэміі навук у Кракаве)
* 
* 
** 6. Увэрцюра
** 7. Арыя Агаткі з 1-й дзеі
** 8. Дуэт Агаткі і Антака Цалкі з 1 дзеі
** 9. Арыя Валенты з 1 дзеі
** 10. Трыё Агаткі, Антака і Валенты з 1 дзеі
** 11. Арыя Піяшкі з 1-й дзеі
** 12. Арыя Антака з 2-й дзеі
** 13. Арыя Агаткі з 3-й дзеі
** 14. Ансамбль з 3 дзеі
* 
** 
* 

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* 
* 
** Увэрцюра да опэры «Агатка» (Тацяна Кармазінава, Максім Расоха і Зьміцер Солтан)
* 
* 
* 

Катэгорыя:Опэры на польскай мове
Катэгорыя:Творы XVIII стагодзьдзя
Катэгорыя:Беларускія творы
Катэгорыя:Нясьвіская ардынацыя
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1784 годзе