Альгерд

**Альге́рд Гедзімі́навіч** (1296 — травень 1377) — вялікі князь літоўскі (1345—1377), князь крэўскі і віцебскі; адзін з найбуйнейшых вайскаводаў Вялікага Княства Літоўскага. Пражыў больш за 80 гадоў, кіраваў дзяржавай 32 гады; бацька 12 сыноў, у тым ліку Ягайлы, Андрэя Полацкага, Сьвідрыгайлы, Скіргайлы, Уладзімера.

У часы Альгерда тэрыторыя Вялікага Княства Літоўскага павялічылася больш чым у два разы, а беларускія землі занялі цэнтральнае месца ў дзяржаве. Гэта забясьпечыла рост іхнай эканомікі, разьвіцьцё культуры, умацаваньне беларускай мовы як афіцыйнай.

## Імя

Алгерд, Алгерт, Олгард, Алгард, Алгарда, Алгарт, Галгерд або Галгард (Algerd, Algeard, Algerðr, Algert, Olgard, Algardus, Algardis, Algart, Hallgerðr, Halgardus) — імя германскага паходжаньня. Іменная аснова ал- (імёны ліцьвінаў Алігут, Альмін, Аламунт; германскія імёны Algut, Almin, Alamunt) паходзіць ад гоцкага alls 'увесь, кожны', а аснова -гард- (-герд-, -герт-) (імёны ліцьвінаў Вісігерд, Мундыгерд, Тэўтыгерд; германскія імёны Wisgeard, Mundgerd, Teutgerdis) паходзіць ад гоцкага gairdan 'падпяразваць' (пераноснае 'ахоўваць'), garda 'агароджа' (пераноснае 'ахова, бясьпека').

Адпаведнасьць імя Альгерд германскаму імю Olgard (Olgardus) сьцьвердзіў мовазнаўца і літаратуразнаўца-мэдыявіст Аляксандар Бразгуноў.

Формы імя князя ў гістарычных крыніцах: *Алкердъ* (1330—1359 гады); *Самъ Олкгердъ Божію милостью великий князь Литовьскій, Рускій, Жомоитскій и иныхъ* (25 жніўня 1342 году); *Господарю его милости Князю Великому Олигарду* (30 сьнежня 1347 году); *Olgerdus* (1347 і 1352 гады); *а за великого князя Олькерта и за Корьята* (1352 год); *Helgerdi Suppremi principis lythwanorum* (*Helgerdus supremus prinreps*; 14 жніўня 1358 году); *Allexandro filio Holgerti* (запіс пад 1366 годам); *Algherde* (7 лістапада 1367 году); *Kenna uxor Kazimiri ducis Saxonie, filia Olgerti ducis Lithuanie* («Kalendarz Krakowski» пад 1368 годам); *ὁ βασιλεὺς, ὁ Ἄλγερδος* (1371 год); *Се язъ князь великии Олгердъ* (1372 год); *Olgordi* (29 верасьня 1377 году); *Algirde, quondam rex Littovie* (1377 год, 10 кастрычніка 1385 году, 11 кастрычніка 1385 году); *huius pater Helgorth… Helgorth Keistuthy* (запіс пад 1386 годам); *Olcardus noster olim genitor* (15 траўня 1390 году); *vnser feter herczog Algart* (Мэмарыял Вітаўта, 1390 год); *Algerde* або *Algarde* (Хроніка Лівоніі Германа Вартбэрга); *Algard* або *Algart* (Хроніка Віганда); *Olgerth* або *Олкгирд* (Летапісец вялікіх князёў літоўскіх); *Algardus* (па 1409 годзе); *ex genitoris nostri olim magni ducis Lythwanie Olgerdi* (14 ліпеня 1431 году); *avo videlicet Olgerdo olim magno duce Lithwanie* (1440 год); *Olgerdus filius Gedimini* (Ян Длугаш); *князь Олгердъ Гедиминовичь… къ Олгерду Гедиминовичю… Олигерду Гедиминовичю* (Наўгародзкі чацьверты летапіс); *къ великому князю Олгерду Гедименовичю Литовскому* (Сафійскі першы летапіс); *Олгордъ князь Литовьскыи… за Олгорда* (Рагоскі летапісец); *Olgierd… Olgierd Gidyminowicz* (Хроніка Быхаўца); *князь велики Литовьскій Олгердъ Гедимановичъ* (Ніканаўскі летапіс); *Олгерд… Олгерд Гидиминовичь* (Хроніка літоўская і жамойцкая).

## Жыцьцяпіс

### Паходжаньне і радавод

Паводле Раўданскага рукапісу, Альгерд нарадзіўся ў 1296 г. і быў першым сынам Гедзіміна ад другой жонкі Вольгі Смаленскай. Атрымаў ад бацькі Крэўскае княства.

У 1318 годзе ажаніўся зь віцебскай князёўнай Марыяй Яраслаўнай і два гады пражыў ва Ўсьвятах, а ў 1320 годзе па сьмерці цесьця атрымаў Віцебскае княства ў спадчыну. У 1320—1330-я гады віцебск князь Альгерд Гедзімінавіч умацаваў Горны і Ніжні замкі Віцебска каменнымі сьценамі з абарончымі вежамі. Сярод іншага, у Горным замку ўзьвёў княжацкі палац. Да 1345 году пабудаваў у Заручаўі праваслаўную царкву Сьвятога Духа, якая стала галоўным храмам аднайменнага жаночага манастыра ў Віцебску.

У 1341 годзе вялікі князь Гедзімін падзяліў свае ўладаньні паміж сынамі. Альгерд, апроч Віцебскага княства, атрымаў славутую цьвержу Крэва і землі на рацэ Бярэзіне. У 1345 годзе ў хаўрусе з братам Кейстутам скінуў віленскага князя — свайго малодшага брата Яўнуту і стаў вялікім князем. Яўнут атрымаў Заслаўе, адкуль потым уцёк у Пскоў, аднак пазьней зноў вярнуўся ў Заслаўе.

### Пашырэньне межаў Вялікага Княства Літоўскага

#### Войны з Тэўтонскім ордэнам
Пасьпяхова змагаўся супраць агрэсіі Тэўтонскага ордэна (бітвы 1345, 1347, 1348, 1352, 1365, 1370 гадоў і інш.), у тым ліку выйграў цяжкую бітву з крыжакамі на рацэ Стрэве ў 1348 годзе. У 1341 годзе надаў дапамогу Пскоўскаму княству ў барацьбе супраць крыжакоў.

#### Збліжэньне ўсходнеславянскіх зямель
Вёў пасьпяховую палітыку, накіраваную на далейшае аб’яднаньне, эканамічнае і культурна-этнічнае збліжэньне ўсходнеславянскіх зямель у адзінай дзяржаве. Калі быў віцебскім князем, авалодаў Мажайскам. У 1340-я гады далучыў да Вялікага Княства Літоўскага Чарнігаўска-Северскае княства. У палітычнай залежнасьці ад Альгерда апынулася і Смаленскае княства (1350-я гады). Каля 1355 году далучыў да ўласнай дзяржавы Бранскае княства, у 1356, 1359 і 1362 гадох — гарады Ржэў, Амсьціслаў, Тарапец.

#### Войны з татарамі
З 1351 году бесьперапынна вёў барацьбу з татарамі; у 1361—1362 гадох адваяваў у Залатой Арды Кіеўскае княства, усю Севершчыну і іншыя землі. У канцы 1362 году ў вялікай бітве Сініх Водах (каля ракі Бога) разграміў войскі трох татарскіх князёў — васалаў Залатой Арды і далучыў да Вялікага Княства Літоўскага Прычарнаморскія землі ва ўтоцы ракі Серата, басэйнах Днястра і Бога, паўднёвае Падняпроўе, Падольскую, Пераяслаўскую і Валынскую землі.

Удзельным князем Кіева пасадзіў свайго сына Ўладзімера, Падольле аддаў у кіраваньне новагародзкім князям Карыятавічам, войскі якіх складалі галоўную сілу ў бітве на рацэ Сініх Водах; з 1342 году ягоны сын Андрэй Полацкі стаў пскоўскім князем.

### Войны з Маскоўскім княствам

У процівагу аб’яднаўчай палітыцы маскоўскага князя Дзьмітрыя Данскога падтрымліваў сэпаратысцкую барацьбу цьвярскіх князёў. Каб замацаваць зьвяз зь Цьвярскім княствам, па сьмерці першай жонкі пабраўся шлюбам з князёўнай Ульлянай Аляксандраўнай Цьвярской. Намер Альгерда скласьці антымаскоўскі хаўрус з ханам Джанібэкам скончыўся няўдачай.

Учыніў тры выправы на Маскву (1368, 1370, 1372). Аўтар «Хронікі Быхаўца» з захапленьнем адзначыў уменьне Альгерда паставіць свайго супраціўніка ў безвыходнае становішча і такім чынам прадыктаваць яму сваю волю. У патрэбны момант вялікі князь дзеяў сьмела і вынаходліва. Вось як летапісец апісвае завязку выправы Альгерда на Маскву. Маскоўскі князь Дзьмітры Іванавіч «*без каждое прычыны, опустошивши докончания и приязнь и прыслал до великого князя Ольгерда посла своей со отповедию, а прыслал к нему огонь и саблю*» і перадаў, што будзе ў Літве ўлетку. У адказ Альгерд перадаў маскоўскаму князю: «*Я, дасть Бог, в него буду на Велик день, а поцалую его красным яйцом через шчыт сулицою*». І сапраўды, раніцай на Вялікдзень ён нечакана зьявіўся на Паклоннай гары пад Масквой. Захоплены зьнянацку маскоўскі князь мусіў прасіць літасьці і міру. Альгерд пашкадаваў маскоўскага валадара, а сваю перамогу засьведчыў тым, што пастукаў залатой дзідай у крамлёўскія муры: «*Хоць я з табой і замірыўся, але хачу сабе яшчэ тую славу ўчыніць, што вялікі князь Альгерд дзіду сваю пад Масквой прыхінуў*». 

Спрабаваў падпарадкаваць Вялікаму Княства Літоўскаму Пскоў і Ноўгарад (у 1342 годзе пскавічы прынялі на княжаньне ягонага сына Андрэя — вядомага ў гісторыі як Андрэй Полацкі), вёў барацьбу з Польшчай за Валынь і Падляшша (1349—1351, 1366). Такім чынам, Альгерду давялося ваяваць на поўдні — з татарамі, на захадзе — з Польшчай, на ўсходзе — з Масквой, на паўночным захадзе — з крыжакамі, на паўночным усходзе — з Ноўгарадам, Псковам і Цьвер’ю. Гэта патрабавала тытанічнага напружаньня і ўменьня. Галоўнае было апярэдзіць супраціўніка, перамагчы яго малой сілай.

### Вынікі кіраваньня

За час княжаньня Альгерда тэрыторыя Вялікага Княства Літоўскага павялічылася ўдвая і яно стала найбольшай і наймагутнейшай дзяржавай сярэднявечнае Эўропы. Альгерд быў ня толькі выдатным вайскаводам, але і мудрым дзяржаўным дзеячом, меў вылучныя дыпляматычныя здольнасьці, набыў славу выдатнага будаўніка дзяржавы, які дбаў ня толькі пра яе моц, але і пра росквіт. У летапісе Паўночна-Ўсходняй Русі так характарызавалі высокія маральныя якасьці і здаровы лад жыцьця Альгерда: «*… Ён, ня піў ні віна, ні піва, меў вялікі розум і падпарадкаваў многія землі, у тайне рыхтаваў свае паходы, ваюючы ня столькі колькасьцю, колькі ўменьнем*». Гісторык Вячаслаў Насевіч падлічыў, што за княжаньнем Альгерда Гедзімінавіча плошча Вялікага Княства Літоўскага дасягнула 630 000 кв.км, 1/3 якіх складалі землі сучаснай Беларусі, а 10 % — сучаснай Летувы.

## Мова і культура

За валадараньнем Альгерда беларуская мова шырока выкарыстоўвалася ў справаваньні і пры велікакняскім двары. Яна пасьпяхова абслугоўвала ўсе сфэры грамадзкага жыцьця і ўсе клясы. Па-беларуску пісаліся шматлікія акты, граматы, статуты ды іншыя. Яна пранікла і ў царкоўна-рэлігійную сфэру. На беларускую мову перакладаліся аповесьці рэлігійнага зьместу, ствараліся жывоты і г. зв. «Хаджэньні» ў Палестыну і Канстантынопаль. Найбольш значным жанрам беларускай літаратуры заставаліся летапісы і хронікі, якія былі люстэркам грамадзка-палітычнага жыцьця тагачаснага Вялікага Княства Літоўскага.

Захавалася прарысоўка вялікакняскай пячаці Альгерда (каля 1366 году), якая мае выявы стралы і рускі надпіс:
ПЕЧАТЬ КН(ЯЗ)Я ВЕ(ЛИКОГ)О + ОЛГЕР(ДА)

Умову Альгерда і смаленскага князя Сьвятаслава Іванавіча з маскоўскім князем Дзьмітрыем Іванавічам (1371 год) змацавалі падобнай вялікакняскай пячацьцю з выявай стралы, і імаверна, такой жа легендай (пашкоджана; у легендзе захаваліся літары Л И (імаверна, «ВЕЛИКОГО») І О). Апроч таго, захавалася апісаньне вялікакняскае пячаці, прывешанай да ўмовы Альгерда і Кейстута з польскім каралём Казімерам у 1366 годзе. На той пячаці была выява Пагоні і вакол яе рускі надпіс. Імаверна, што тая пячаць выглядала падобна да пячаці сына Альгерда — Сямёна Лугвена.

Як і іншыя вялікія князі літоўскія (Гедзімін, Ягайла, Вітаўт) падаваў тытулятуру з словамі «Божаю міласьцю» («*Божью милостью Великий Князь Литовский*», 1347 год). У 1338 годзе цалаваў крыж на знак складаньня ўмовы зь ліфлянцкімі крыжакамі. На прапанову псковічаў у 1342 годзе заняць княскі сталец і хрысьціцца ў праваслаўі адказваў: «*уже крещенъ есмь, и христианинъ есмь, второе креститися не хощу я, и на княжении у васъ сести не хощу*». У 1345 годзе заснаваў у віленскім Горнім замку царкву Сьвятога Міхала, а ў 1346 годзе — Віленскую саборную царкву Прачыстае, якая пазьней стала катэдральным саборам Літоўскай мітраполіі. Увогуле, мусіў быць хрысьціянінам, каб ажаніцца ў 1318 годзе зь віцебскай князёўнай (шлюбы хрысьціянаў з паганцамі забараняліся Трульскім саборам 691 году). Дасьледнік Зьдзіслаў Сіцька зьвяртае ўвагу на тое, што паводле Чудаўскага сьпісу «» Альгерд спачыў у царкве, заснаванай яго жонкай.

## Ушанаваньне памяці
У 1862 годзе ў Ноўгарадзе (Расейская імпэрыя) ўзьвялі помнік «Тысячагодзьдзе Расеі», у якім увекавечылі памяць пра вялікага князя літоўскага Альгерда Гедзімінавіча сярод іншых дзяржаўных дзеячаў усходняга славянства. 27 чэрвеня 2014 году на Рынкавай плошчы ў Віцебску адкрылі помнік князю Альгерду, аўтарам якога быў скульптар Сяргей Бандарэнка.

## Галерэя

Algierd. Альгерд (L. Decius, 1521).jpg|L. Decius, 1521 г.
Algierd. Альгерд (A. Guagnini, 1578).jpg|З хронікі  «Апісаньне Эўрапейскай Сарматыі», 1578 г.
Algierd. Альгерд (1578).jpg|З кнігі Б. Папроцкага «Гняздо цноты», 1578 г.
Algierd. Альгерд (A. Tarasievič, 1675).jpg|З радаводу князёў Палубінскіх. А. Тарасевіч, 1675 г.


Algierd. Альгерд (1831).jpg|B. Zaydler, 1831 г.
Algierd. Альгерд (J. Aziambłoŭski, 1833-39).jpg|Ю. Азямблоўскі, 1833 г.
Algierd. Альгерд (A. Guagnini, 1578, 1885).jpg|Зь перавыданьня хронікі Гваньіні, 1885 г.
Algierd. Альгерд (1890).jpg|З кнігі П. Бацюшкава «Беларусь і Літва», 1890 г.


Algierd. Альгерд (1906).jpg|Невядомы мастак, 1906 г.
Algierd. Альгерд (1906) (2).jpg|Невядомы мастак, 1906 г.
Algierd. Альгерд (M. Barvicki, 1908).jpg|М. Барвіцкі, 1908 г.
Algierd. Альгерд (1911).jpg|Невядомы мастак, 1911 г.


## Заўвагі

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Вонкавыя спасылкі
* 
* 

Катэгорыя:Гедзімінавічы
Катэгорыя:Альгердавічы
Катэгорыя:Памерлі ў 1377 годзе