Лунінец

**Луніне́ц**  — места ў  Беларусі, у міжрэччы Прыпяці і Цны. Адміністрацыйны цэнтар Лунінецкага раёну Берасьцейскай вобласьці. Насельніцтва на 2018 год — 24 816 чалавек. Знаходзіцца за 240 км на ўсход ад Берасьця. Вузел чыгунак на Берасьце, Гомель, Баранавічы, Сарны і аўтамабільных шляхоў.

## Назва
На думку географа Вадзіма Жучкевіча, тапонім «Лунінец» мае зьвязак зь сялом Лунінам і азначае «малы Лунін». Тым часам назва старажытнага сяла паходзіць ад прозьвішча Лунь.

Існуе нявызначанасьць з націскам у назьве: *Луніне́ц* і *Лу́нінец*.

## Гісторыя
### Вялікае Княства Літоўскае
Першы пісьмовы ўпамін пра Лунінец (пад назвай *Малы Лулін*) як шляхецкае ўладаньне датуецца 1449 годам. У 1471 годзе *[[сяло]] Лулінец* маёнтку Ішкальдзі знаходзілася ў валоданьні Неміровічаў.

У 1552 годзе ўдава Я. П. Неміровіча Ганна Сапяжанка перадала Лунінец свайму прыёмнаму сыну ваяводу полацкаму Станіславу Давойне. На 1561 год маёнтак *Луненец* (*Лунінец*) знаходзіўся ў валоданьні Станіслава Станіслававіча Давойны — ваяводы полацкага  і дзяржаўцы дрыскага, узятага ў маскоўскі палон у 1563 годзе. З гэтай прычыны вялікі князь Жыгімонт Аўгуст прызначыў апекуном усіх ягоных маёнткаў Станіслава Андрэевіча Давойну, старосту пінскага і кобрынскага. Пад 1571 годам упамінаецца сяло *Лунінец Малы*, у складзе Палескай воласьці маёнтку Ішкальдзі Наваградзкага павету, уладаньне Станіслава Станіслававіча Давойны, 53 дымы. Пад 1580 годам — двор *Лунінец Малы*, які быў цэнтрам маёнтку, уладаньнем князя Паўла Друцкага-Любецкага. Апошні разам зь іншымі маёнткамі прадаў Лунінец Мальхеру Сноўскаму Граўжыскаму, кашталяну віцебскаму, і ягонай жонцы Барбары Клачкоўне. На 1581 год *Лунінец Малы* быў у валоданьні Станіслававай Давойнавай — княгіні Барбары Саламярэцкай. Пад 1586 годам маёнтак *Малы Лунінец* быў супольным уладаньнеме князёўны Барбары Саламярэцкай і князя Паўла Друцкага-Любецкага, каралеўскага двараніна. На 1588 год сяло *Лунінец* (*Лулінец*) было ў валоданьні Мальхеравай Сноўскай, Граўжавай — Барбары Клачкоўны — кашталянавай віцебскай, якая перадала яго Мікалаевай Нарутовічавай — Барбары Купцаўне — земскай падскарбінай і пісаравай вялікай літоўскай. У гэты час у сяле існавалі панскі палац, царква, стадола, 75 дымоў сялянаў-даньнікаў на чале з старцам і сем сялянаў-агароднікаў. Пад 1595 годам упамінаецца *Малы Лунінец* як сяло і маёнтак, уласнасьць Мікалаевай Нарушовічавай — Барбары Кунцавічоўны.

У 1617 годзе Якуб Кунцэвіч разам з сынам Мікалаем прадалі Лунінец і Дзяцелавічы Канстанціну Долмату. У 1622 годзе К. Б. Далмат перадаў Лунінец Дзятлавіцкаму манастыру.

### Пад уладай Расейскай імпэрыі
У выніку другога падзелу Рэчы Паспалітай (1793 год) Лунінец апынуўся ў складзе Расейскай імпэрыі, у Пінскім павеце Менскай губэрні. На 1795 год тут было 75 двароў. У 1842 годзе маёнткі Дзятлавіцкага манастыра, у тым ліку Лунінец, перайшлі да расейскіх уладаў, а жыхароў перавялі ў катэгорыю дзяржаўных сялянаў.

У 1880-я гады будаваньне Палескіх чыгунак паспрыяла разьвіцьцю Лунінцу, які ператварыўся ў буйны чыгуначны вузел з вакзалам, дэпо і поштай. Паводле вынікаў перапісу 1897 году, у Лунінцы было 586 будынкаў, у тым ліку 4 камяніцы; існавалі царква, юдэйскі малітоўны дом, народная і чыгуначная вучэльні, чыгуначны лекарскі прыёмны пакой, хлебазапасны магазын, 19 крамаў, заезны двор, тры харчэўні, чатыры піцейныя ўстановы. У 1911—1912 гадох у мястэчку працаваў настаўнікам Якуб Колас. 

За часамі Першай сусьветнай вайны Лунінец трапіў у прыфрантавую паласу, а ў 1918 годзе яго занялі нямецкія войскі.

### Найноўшы час
25 сакавіка 1918 году згодна з Трэцяй Устаўной граматай Лунінец абвяшчаўся часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. У месьце прызначылі павятовага старшыню БНР, дзеяў рэгістрацыйны пункт тавараў Беларускай цэнтральнай гандлёвай палаты. 1 студзеня 1919 году ў адпаведнасьці з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі Лунінец увайшоў у склад Беларускай ССР. У 1919—1920 гадох места займалі польскія войскі, бальшавікі, дзеялі аддзелы Булак-Булаховіча. У гэты час тут жыў вядомы авіяканструктар Павал Сухі. Згодна з Рыскай мірнай дамовай 1921 году Лунінец апынуўся ў складзе міжваеннай Польскай Рэспублікі, дзе атрымаў статус места і стаў цэнтрам павету Палескага ваяводзтва.

У 1939 годзе Лунінец увайшоў у БССР, дзе 15 студзеня 1940 году стаў цэнтрам раёну. У Другую сусьветную вайну з 10 ліпеня 1941 да 10 ліпеня 1944 году Лунінец знаходзіўся пад нямецкай акупацыяй. У гэты час у навакольлі места дзеяла партызанская брыгада імя Кірава. У 1970-я гады ў Лунінцы збудавалі найбольшы ў Эўропе завод электрарухавікоў (цяпер «*Палесьсеэлектрамаш*»), рамонтна-мэханічны завод.


Łuniniec, Carkoŭnaja. Лунінец, Царкоўная (1928).jpg|Старая царква, 1928 г.
Łuniniec, Carkoŭnaja. Лунінец, Царкоўная (A. Vysocki, 1930).jpg|Царква-мураўёўка, 1930 г.
Łuniniec, Śviatoha Jazepa. Лунінец, Сьвятога Язэпа (A. Vysocki, 1930).jpg|Касьцёл, 1930 г.
Łuniniec, Čyhunačnaja, Śviatoha Jazepa. Лунінец, Чыгуначная, Сьвятога Язэпа (1930).jpg|Вуліца Чыгуначная, 1930 г.

Łuniniec, Sadovaja. Лунінец, Садовая (1939).jpg|Вуліца Садовая, 1939 г.
Łuniniec, Vakzalnaja. Лунінец, Вакзальная (1918) (3).jpg|Вуліца Вакзальная, 1918 г.
Łuniniec, Vakzalnaja. Лунінец, Вакзальная (1918).jpg|Чыгуначная станцыя, 1918 г.
Łuniniec, Vakzalnaja. Лунінец, Вакзальная (1900).jpg|Чыгуначная станцыя, да 1900 г.


## Насельніцтва
### Дэмаграфія
* **XVIII стагодзьдзе**: 1795 год — 624 чал.
* **XIX стагодзьдзе**: 1884 год — 355 чал.; 1897 год — 3185 чал. (1674 муж. і 1493 жан.), у тым ліку праваслаўных 2512, юдэяў 293
* **XX стагодзьдзе**: 1921 год — 8267 чал.; 1972 год — 14,2 тыс. чал.; 1989 год — 23,2 тыс. чал.; 1996 год — 24,3 тыс. чал.
* **XXI стагодзьдзе**: 2006 год — 23,9 тыс. чал.; 2008 год — 24,2 тыс. чал.; 2009 год — 23 608 чал. (перапіс); 2015 год — 24 220 чал.; 2016 год — 24 412 чал.; 2017 год — 24 712 чал.; 2018 год — 24 816 чал.

## Забудова
### Вуліцы і пляцы

З урбананімічнай спадчыны Лунінца да нашага часу гістарычныя назвы захавалі вуліцы Акружная, Адама Міцкевіча, Віленская, Гомельская, Лясная, Палеская, Прыпяцкая (раней Школьны завулак ), Смаленская, Сянная, Фабрычная, завулікі Глухі, Ліпавы, Малы і Сухі, на Залесьсі — вуліца Баханова, завулкі Вязкі, Кароткі і Мокры.

### Мясцовасьці
Гістарычная мясцовасьць Лунінцу — прадмесьце Залесьсе.

## Эканоміка
Прадпрыемствы машынабудаваньня, будаўнічых матэрыялаў, дрэваапрацоўчай і харчовай прамысловасьці.

## Турыстычная інфармацыя
### Інфраструктура
Дзее Лунінецкі краязнаўчы музэй. Спыніцца можна ў гасьцініцы «Юбілейная».

### Славутасьці
* Касьцёл Сьвятога Язэпа (1931)
* Царква Ўзьвіжаньня Сьвятога Крыжа (1912—1921)

### Страчаная спадчына
* Сынагога
* Царква (XVIII ст.)

## Галерэя

Лунінец. Касцёл (03).jpg|Касьцёл
Лунінец. Касцёл (12).jpg|Касьцёл з боку апсыды
Лунінец. Свята-Крыжаўзвіжанская царква (01).jpg|Царква-мураўёўка
Лунінец. Свята-Крыжаўзвіжанская царква (03).jpg|Царква-мураўёўка

Лунінец. Старая забудова (01).jpg|Старая камяніца
Лунінец. Старая забудова (02).jpg|Старая камяніца
Лунінец. Будынак, у якім знаходзіўся штаб Палескіх паўстанцаў Ільіна (01).jpg|Старая камяніца
Лунінец. Могілкі (01).jpg|Могілкі


## Асобы
* Мікалай Калінковіч (1950—1990) — беларускі пісьменьнік, гісторык
* Аляксандар Петрушэўскі (1898—1976) — генэрал-палкоўнік, Герой Савецкага Саюзу
* Платон Ціхановіч (1838—1922) — аўтар «Беларускай граматыкі»

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 
* 

## Вонкавыя спасылкі

* м. Лунінец на Radzima.org
* Сайт Лунінецкага выканкаму