Гісторыя Крэва

**[[Крэва]]** — даўняе мястэчка гістарычнай Ашмяншчыны (частка Віленшчыны). Да нашага часу тут захаваўся замак уладароў Вялікага Княства Літоўскага, які істотна пацярпеў ад расейскай артылерыі ў часы Першай сусьветнай вайны.

## Вялікае Княства Літоўскае

Першы пісьмовы ўпамін пра Крэва як сталіцу Нальшанскай зямлі зьмяшчаецца ў нямецкай хроніцы і датуецца ХІІІ ст. З таго часу назва паселішча неаднаразова фіксуецца ў розных летапісах, дакумэнтах і на мапах. У 1260-я Крэва далучылася да Вялікага Княства Літоўскага. У ХІV ст. яно стала сталіцай асобнага княства, тут збудавалі мураваны замак. У 1338 годзе вялікі князь Гедымін перадаў Крэва свайму сыну Альгерду, потым ім валодаў Ягайла.

У 1382 годзе на загад Ягайлы ў Крэўскім замку забілі Кейстута, бацьку Вітаўта. 14 жніўня 1385 году тут адбылося падпісаньне Крэўскай уніі. У 1387 годзе Ягайла заснаваў у Крэве адну зь першых у Літве каталіцкіх парафіяў. У 1391 годзе загінуў апошні князь крэўскі Вітунд. У 1413 годзе мясьціна ўвайшла ў склад Віленскага ваяводзтва.

Зь сярэдзіны ХV да 1-й паловы ХVІ стагодзьдзяў Крэва было сталіцай павету. На 1551 год яно плаціла ў вялікакняскі скарб мінімальную суму падаткаў — 5 коп грошаў.

7 красавіка 1559 году вялікі князь Жыгімонт Аўгуст надаў Крэву Магдэбурскае права, да канца XVIII ст. ужываўся герб: «*у блакітным полі залаты паўмесяц, паміж рагамі якога срэбная зорка*» (герб Ляліва). Згодна з адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформай (1565—1566) мястэчка ўвайшло ў склад Ашмянскага павету.

10 жніўня 1601 году кароль і вялікі князь Жыгімонт Ваза зьвярнуўся ў сваім лісьце да крэўскага старосты Юрыя Валмінскага з тым, каб той больш не зьдзяйсьняў злоўжываньняў і гвалтаў у дачыненьні да каралеўскіх сялянаў і местачкоўцаў. З 1636 году пры тутэйшым касьцёле працавалі школа і лякарня.

У вайну Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667) маскоўскія захопнікі двойчы спусташалі Крэва (у 1655 і 1659 гадах). У ХVІІІ ст. у мястэчку дзейнічалі 6 цэркваў і 1 касьцёл. Паводле інвэнтару (1789), існавалі Рынак (52 дамы, 2 карчмы), вуліцы Зарэчная (56 дамоў), Пяскоўская (9 дамоў), Татарская (13 дамоў), Багданаўская (56 дамоў), Барунская (5 дамоў). У канцы ХVІІІ ст. мястэчка карысталася пячаткай з гербам Ляліва.

## Пад уладай Расейскай імпэрыі

У выніку трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай (1795) Крэва апынулася ў складзе Расейскай імпэрыі, дзе стала цэнтрам воласьці Ашмянскага павету Віленскай губэрні. У ХІХ — 1-й пал. ХХ стагодзьдзях паселішча было адным з найбольшых цэнтраў вытворчасьці керамікі.

Па здушэньні нацыянальна-вызвольнага паўстаньня ў 1866 годзе расейскія ўлады гвалтоўна перарабілі тутэйшы касьцёл пад царкву Маскоўскага патрыярхату. Паводле вынікаў перапісу (1897), у Крэве было 217 двароў, 2 царквы, сынагога, вучэльня, школа, 2 крамы, штогод праводзілася 5 кірмашоў. У 1898 годзе мястэчка наведаў мастак Фэрдынанд Рушчыц, які напісаў карціну «Крэва».

У Першую сусьветную вайну каля Крэва праходзілася лінія фронту. 21 ліпеня 1917 году ў ходзе артылерыйскай атакі на нямецкія пазыцыі войскі Расейскае імпэрыі ўшчэнт разбурылі муры замка і касьцёла.

## Найноўшы час

25 сакавіка 1918 году згодна з Трэцяй Устаўной граматай Крэва абвяшчалася часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 году ў адпаведнасьці з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі яно ўвайшло ў склад Беларускай ССР. У 1920 годзе Крэва апынулася ў складзе Сярэдняй Літвы, у 1922 годзе — міжваеннай Польскай Рэспублікі, у Ашмянскім павеце Віленскага ваяводзтва. У 1929 годзе беларускі мастак Язэп Драздовіч стварыў сэрыю малюнкаў мястэчка. У 1929—1930-х праводзілася ўмацаваньне муроў замка.

У 1939 годзе Крэва ўвайшло ў БССР, дзе 12 кастрычніка 1940 году стала цэнтрам сельсавету Смаргонскага раёну. У 1998 годзе з мэтай спрыяньня захаваньню і адраджэньню Крэўскага замка ўтварыўся міжнародны фонд «Крэва». У 2000-я паселішча атрымала афіцыйны статус аграгарадку.

## Галерэя
### Пляны

Kreŭski zamak. Крэўскі замак (1827) (2).jpg|1827 год
Kreva. Крэва (1851).jpg|1851 год
Kreva. Крэва (1866).jpg|1866 год
Kreŭski zamak. Крэўскі замак (XIX) (2).jpg|да 1901 году


### Замак

Kreŭski zamak. Крэўскі замак (1827).jpg|Георгій Велікародаў, 1827
Kreŭski zamak. Крэўскі замак (N. Orda, 20.05.1875-77).jpg | Напалеон Орда, 1877
Kreŭski zamak. Крэўскі замак (1882).jpg|Невядомы мастак, 1882
Kreŭski zamak. Крэўскі замак (XIX).jpg|Невядомы мастак, XIX ст.
Kreŭski zamak, Kniaskaja. Крэўскі замак, Княская (B. Tamaševič, 1896).jpg|Б. Тамашэвіч, 1896
Kreŭski zamak. Крэўскі замак (B. Tamaševič, 1897).jpg|Б. Тамашэвіч, 1897
Kreŭski zamak, Kniaskaja. Крэўскі замак, Княская (B. Tamaševič, 1897) (2).jpg|Б. Тамашэвіч, 1897
Крэва.jpg|Замак. Ф. Рушчыц, 1898


KreuskiZamakXIX.jpg|да 1901
Kreŭski zamak-Kniaskaja. Крэўскі замак-Княская (S. Fleury, 1900).jpg|С. Ф. Флёйры, 1900-я
Kreŭski zamak. Крэўскі замак (T. Chodźka, 1905).jpg|Т. Ходзька, 1905
Kreŭski zamak, Kniaskaja. Крэўскі замак, Княская (T. Chodźka, 1905).jpg|Т. Ходзька, 1905
Kreŭski zamak. Крэўскі замак (1907).jpg|1907
Kreŭski zamak, Kniaskaja. Крэўскі замак, Княская (J. Bułhak, 1910).jpg|Я. Булгак, 1910
Kreŭski zamak, Kniaskaja. Крэўскі замак, Княская (J. Bułhak, 1910) (3).jpg|Я. Булгак, 1910
Kreŭski zamak, Kniaskaja. Крэўскі замак, Княская (J. Bułhak, 1910) (2).jpg|Я. Булгак, 1910
Kreŭski zamak, Kniaskaja. Крэўскі замак, Княская (J. Jadkoŭski, 1910).jpg|Ю. Ядкоўскі, 1910-я
Kreŭski zamak-Kniaskaja. Крэўскі замак-Княская (S. Statkoŭski, 1912).jpg|Т. Статкоўскі, 1912
Kreŭski zamak. Крэўскі замак (S. Statkoŭski, 1912).jpg|Т. Статкоўскі, 1912
Kreŭski zamak. Крэўскі замак (1915-16).jpg|1915
Kreŭski zamak. Крэўскі замак (1915).jpg|1915 г.
Kreŭski zamak. Крэўскі замак (1916) (2).jpg|1916 г.
Kreŭski zamak, Kniaskaja. Крэўскі замак, Княская (1901-17).jpg|да 1917 г.
Kreŭski zamak. Крэўскі замак (16.06.1917).jpg|16 чэрвеня 1917 г.


Kreŭski zamak. Крэўскі замак (1917).jpg|1917
Kreŭski zamak. Крэўскі замак (15.12.1917).jpg|1917
Kreŭski zamak. Крэўскі замак (1920-29).jpg|1920-я
Kreŭski zamak. Крэўскі замак (1920-29) (4).jpg|1920-я
Kreŭski zamak. Крэўскі замак (1920-29) (2).jpg|1920-я
Kreŭski zamak, Kniaskaja. Крэўскі замак, Княская (1920-29) (2).jpg|1920-я
Kreŭski zamak, Kniaskaja. Крэўскі замак, Княская (1920-29) (4).jpg|1920-я
Kreŭski zamak. Крэўскі замак (1920-29).jpg|1920-я
Kreŭski zamak. Крэўскі замак (1920-29) (3).jpg|1920-я
Kreŭski zamak, Kniaskaja. Крэўскі замак, Княская (1920-29) (3).jpg|1920-я
Kreŭski zamak. Крэўскі замак (1930).jpg|1930-я
Kreŭski zamak. Крэўскі замак (1930-39).jpg|1930-я
Kreŭski zamak, Kniaskaja. Крэўскі замак, Княская (J. Baroŭski, 1930) (2).jpg|Ю. Бароўскі, 1930-я
Kreŭski zamak, Kniaskaja. Крэўскі замак, Княская (J. Bułhak, 1930).jpg|Я. Булгак, 1930-я
Kreŭski zamak. Крэўскі замак (J. Bułhak, 1930) (2).jpg|Я. Булгак, 1930-я
Kreŭski zamak. Крэўскі замак (J. Bułhak, 1930) (3).jpg|Я. Булгак, 1930-я
Kreŭski zamak. Крэўскі замак (J. Bułhak, 1930).jpg|Я. Булгак, 1930-я
Kreŭski zamak. Крэўскі замак (J. Bułhak, 1930) (4).jpg|Я. Булгак, 1930-я
Kreŭski zamak. Крэўскі замак (A. Vysocki, 1935).jpg|А. Высоцкі, 1935 г.
Kreŭski zamak, Kniaskaja. Крэўскі замак, Княская (A. Vysocki, 1935).jpg|А. Высоцкі, 1935 г.


### Былы касьцёл

Kreva, Rynak, Trajecki. Крэва, Рынак, Траецкі (1900).jpg|каля 1900
Kreva, Smarhonskaja, Trajecki. Крэва, Смаргонская, Траецкі (1915-16) (3).jpg|1915
Kreva, Smarhonskaja, Trajecki. Крэва, Смаргонская, Траецкі (1915-16) (2).jpg|1915
Kreva, Rynak, Trajecki. Крэва, Рынак, Траецкі (1916).jpg|1916
Kreva, Trajecki. Крэва, Траецкі (1916).jpg|1916
Kreva, Smarhonskaja, Trajecki. Крэва, Смаргонская, Траецкі (1915-16) (4).jpg|1916
Kreva, Rynak. Крэва, Рынак (1916).jpg|1916
Kreva, Smarhonskaja, Trajecki. Крэва, Смаргонская, Траецкі (1917).jpg|1917
Kreva, Trajecki. Крэва, Траецкі (1917).jpg|1917
Kreva, Rynak. Крэва, Рынак (07.1917).jpg|1917
Kreva, Smarhonskaja, Trajecki. Крэва, Смаргонская, Траецкі (1915-16).jpg|да 1918
Kreva, Smarhonskaja. Крэва, Смаргонская (1919-1929).jpg|да 1920


### Царква

Kreva, Zarečnaja. Крэва, Зарэчная (1916) (2).jpg|1916 год
Kreva, Zarečnaja. Крэва, Зарэчная (1916).jpg|1916 год
Kreva, Zarečnaja. Крэва, Зарэчная (15.12.1917).jpg|1917 год
Kreva, Zarečnaja, Alaksandraŭskaja. Крэва, Зарэчная, Аляксандраўская (1920-29).jpg|1920-я гады
Kreŭski zamak, Zarečnaja. Крэўскі замак, Зарэчная (A. Vysocki, 1935).jpg|1920-я гады


### Іншае

Kreva. Крэва (16.06.1917).jpg|Панарама, 16 чэрвеня 1917
Kreva. Крэва (23.06.1917).jpg|Панарама, 23 чэрвеня 1917
Kreva. Крэва (1920-29).jpg|Агульны выгляд, 1920-я
Kreva. Крэва (A. Vysocki, 1918-39).jpg|Агульны выгляд, 1920-я
Kreva. Крэва (1918-29).jpg|Агульны выгляд, 1920-я
Kreva, Zamkavaja. Крэва, Замкавая (J. Bułhak, 1901-14).jpg|Вуліца Замкавая, да 1914
Kreva, Zamkavaja. Крэва, Замкавая (1917).jpg|Вуліца Замкавая, 1917
Kreŭski zamak, Kniaskaja. Крэўскі замак, Княская (1920-29).jpg|Вуліца Замкавая, 1920-я
Kreva, Zamkavaja. Крэва, Замкавая (1920-29).jpg|Вуліца Замкавая, 1920-я
Kreva, Zamkavaja. Крэва, Замкавая (1919-39).jpg|Вуліца Замкавая, 1920-я
Kreva, Bahdanaŭskaja, Kaplica. Крэва, Багданаўская, Капліца (1930-39).jpg|Вуліца Багданаўская. Каталіцкая капліца
Kreŭski zamak, Bahdanaŭskaja. Крэўскі замак, Багданаўская (1920-29).jpg|Вуліца Багданаўская
Kreva, Bahdanaŭskaja. Крэва, Багданаўская (1930-39).jpg|Вуліца Багданаўская
Kreva, Ašmianskaja. Крэва, Ашмянская (1930-39).jpg|Вуліца Ашмянская
Kreva, Smarhonskaja, Pieramianieńnia Pana. Крэва, Смаргонская, Перамяненьня Пана (1936-39).jpg|Рог Рынку і Смаргонскай. Новы касьцёл
Kreva, Smarhonskaja, Pieramianieńnia Pana. Крэва, Смаргонская, Перамяненьня Пана (1936-39).jpg (1937).jpg|Новы касьцёл, 1937


## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 
* Дзярновіч А. Адраджэнне // Гістарычны альманах. Вып. 1. — Менск: «Універсітэцкае», 1995.
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Крэва