open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Садобы (гара)

**Садобы** — гара ў Маладэчанскім раёне, за 0,3 км на захад ад вёскі Пекары. Вышыня 245 м. Знаходзіцца ў невялікім пералеску, аточаным ярамі й ворнымі землямі. 

## Літаратура
* Горные вершины равнинной Беларуси. — Менск, 2014.

Катэгорыя:Ашмянскае ўзвышшаКатэгорыя:Рэльеф Беларусі
Лысая (гара, Ашмянскае ўзвышша)

**Лысая** — гара ў Маладэчанскім раёне, паміж вёсак Канюхі, Рачкава, Рабінавая і Схоліна. Вышыня 239,5 м. З усіх бакоў аточаная ворнымі землямі.

## Літаратура
* Горные вершины равнинной Беларуси. — Менск, 2014.

Катэгорыя:Ашмянскае ўзвышша
Катэгорыя:Узгоркі Беларусі
Сіняя (гара)

**Сіняя** — гара ў Валожынскім раёне, за 0,7 км на поўнач ад чыгуначнага прыпынку Ластаянцы на лініі Маладэчна — Ліда, за 0,6 км. на паўночны захад ад вёскі Сіняя Гара. Вышыня 235,6 м. Вяршыня мае стромкія схілы, гара рэзка выдзяляецца з навакольнага краявіду. На вяршыні маецца геадэзычная адзнака, а таксама нямецкія фартыфікацыйныя збудаваньні часоў Першай сусьветнай вайны. Сіняя гара абвешчаная геалягічным помнікам прыроды рэспубліканскага значэньня.

## Літаратура
* Горные вершины равнинной Беларуси. — Менск, 2014.

Катэгорыя:Ашмянскае ўзвышшаКатэгорыя:Рэльеф Беларусі
Turbo (жавальная гумка)

**Turbo** (вымаўляецца *«Ту́рба»*) — жавальная гумка, якая зь сярэдзіны 1980-х гадоў да 2007 году выраблялася турэцкай кампаніяй Kent. Спачатку мела смак пэрсіку, пазьней — садавіны. Утрымлівала ўкладышы з выявамі розных транспартных сродкаў (найчасьцей — аўтамабіляў і матацыклаў). Была папулярна сярод дзяцей у краінах былога СССР і ў Польшчы.

У 2013 годзе турэцкая фірма PowerGum набыла правы на гандлёвую марку Turbo і афіцыйна аднавіла выраб жавальнай гумкі Turbo.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Сайт калекцыянэраў укладышаў Turbo

Катэгорыя:Жавальныя гумкі
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1985 годзе
Катэгорыя:Турэцкія гандлёвыя маркі
Turbo

Назву **Turbo** маюць:

* Турба — анімацыйны фільм студыі DreamWorks Animation 2013 году
* Турба — горад у Калюмбіі
* Turbo — род чэраваногіх
* Turbo — турэцкая жавальная гумка
* **Turbo** — брэндавы прэфікс шэрагу праграмных прадуктаў фірмы Borland

## Глядзіце таксама
* Opera Turbo
Хадчыха (гара)

**Хадчыха** — гара ў Валожынскім раёне, за 1 км на ўсход ад вёскі Філіпіняты і за 1 км. на паўднёвы захад ад вёскі Дзямідавічы. Вышыня 223,5 м. Гара зьяўляецца геалягічным помнікам прыроды рэспубліканскага значэньня.

## Літаратура
* Горные вершины равнинной Беларуси. — Менск, 2014.

Катэгорыя:Ашмянскае ўзвышшаКатэгорыя:Рэльеф Беларусі
Сарвітута (гара)

**Сарвітута** — гара ў Маладэчанскім раёне, за 0,2 км на ўсход ад вёскі Трапалава. Вышыня 220,6 м. Знаходзіцца насупраць штучнага вадаёму на рацэ Гадзея на ўскраіне лесу Казённы. На вяршыні маецца геадэзычная адзнака.

## Літаратура
* Горные вершины равнинной Беларуси. — Менск, 2014.

Катэгорыя:Ашмянскае ўзвышшаКатэгорыя:Рэльеф Беларусі
Пэлікан (гара)

**Пэлікан** — гара ў Ашмянскім раёне, за 0,7 км на ўсход ад вёскі Жупраны і за 0,3 км. ад ракі Ашмянка. Вышыня 207,7 м. Знаходзіцца ў лясным масіве. Назва ўяўляе сабой беларускае гукаперайманьне летувіскага "piliakalnis" (замкавая гара, курган).

## Літаратура
* Горные вершины равнинной Беларуси. — Менск, 2014.

Катэгорыя:Ашмянскае ўзвышшаКатэгорыя:Рэльеф Беларусі
Пятухова (гара)

**Пятухова** — гара ў Маладэчанскім раёне, за 1,2 км на паўднёвы ўсход ад вёскі Барок. Вышыня 201,6 м. У цяперашні час цалкам зрытая ў выніку прамысловай здабычы пяску. Кар’ер, што ўтварыўся на месцы гары, выконвае функцыі сьмецьцесховішча.

## Літаратура
* Горные вершины равнинной Беларуси. — Менск, 2014.

Катэгорыя:Ашмянскае ўзвышша
Катэгорыя:Рэльеф Беларусі
Жураўліная (гара)

**Жураўлі́ная** — гара ў Валожынскім раёне, за 1,5 км на паўднёвы ўсход ад вёскі Буні, за 2,9 км. на паўднёвы захад ад вёскі Жураўцы, за 1,4 км. на поўдзень ад ракі Бярэзіна, за 3,2 км. ад каналізаванага рэчышча ракі Валошынка, у паўночна-ўсходняй частцы ўрочышча Падкаліна. Вышыня 182 м. На вяршыні маецца геадэзычная адзнака вышыні.

## Літаратура
* Горные вершины равнинной Беларуси. — Менск, 2014.

Катэгорыя:Ашмянскае ўзвышша
Катэгорыя:Узгоркі Беларусі
Маякова (гара)

**Маякова** — гара ў Маладэчанскім раёне, за 1,2 км на паўднёвы захад ад вёскі Барок, за 1 км. на захад ад шашы Р56, за 1,4 км. на паўднёвы захад ад ракі Бярэзіна. Вышыня 181,5 м. Знаходзіцца на пустэчы, аточанай мэліярацыйнымі каналамі. Гара часткова зрытая ў выніку здабываньня пяску, кар’еры, што ўтварыліся пасьля, выкарыстоўваюцца ў якасьці сьметніку.

## Літаратура
* Горные вершины равнинной Беларуси. — Менск, 2014.

Катэгорыя:Ашмянскае ўзвышша
Катэгорыя:Рэльеф Беларусі
Надаткі (гара)

**Надаткі** — гара ў Маладэчанскім раёне, за 0,7 км на паўднёвы ўсход ад вёскі Бярозкі, за 1,2 км. на поўнач ад вёскі Замосьце, за 1,6 км. ад ракі Бярэзіна ў невялікім пералеску, з усіх бакоў аточаным мэліярацыйнымі каналамі. Вышыня 192,3 м. На вяршыні маецца геадэзычная адзнака вышыні.

## Літаратура
* Горные вершины равнинной Беларуси. — Менск, 2014.

Катэгорыя:Ашмянскае ўзвышшаКатэгорыя:Рэльеф Беларусі
Гранычары

**Граныча́ры**, таксама **граніча́ры** — абагульненая назва асноўнага насельніцтва Вайсковае мяжы Габсбурскае імпэрыі (сэрбаў і харватаў).

## Паходжаньне

У выніку экспансіі Асманскае імпэрыі ў XV-XVI стагодзьдзях тэрыторыя Каралеўства Вугоршчына пастаянна скарачалася, фэадалы абараняліся паасобку, і не маглі супрацьстаяць турэцкае арміі. Дзеяньні туркаў на заваяваных землях выклікалі масавае перасяленьне славянаў, пераважна сэрбаў у незаваёваную Харватыю. У другой палове XV ст. вугорскі кароль Мацей Корвін дазволіў сяліцца ў прымежных абласьцях Ліка й Крбава пры ўмове нясеньня вартавой службы. Перасяленцы і мясцовае насельніцтва, што пераходзіла на прапанаваныя ўмовы, сталі звацца ўскокамі, а пасьля — гранычарамі. У 1578 р. быў скліканы адмысловы сойм, паводле пастановаў якога імпэратар выдаў Брушскі ўказ. Згодна зь ім, на харвацкім баку памежныя землі часова адчужаліся ў мясцовых фэадалаў і выводзіліся з-пад намінальнага кіраўніцтва харвацкага бана і перайшлі ў прамое падпарадкаваньне аўстрыйскаму камандаваньню. Выдзеленая тэрыторыя ад Адрыятычнага ўзьбярэжжа да ракі Сава атрымала назву Вайсковая мяжа.

З мэтаю паслабленьня суперніка, туркі ўжывалі ў вайне на Балканах тактыку выпаленае зямлі. Пры такіх умовах на мяжы з Асманскаю імпэрыяю была разьвітая сыстэма ўмацаваньняў, якая адначасова была сыґнальнаю сыстэмаю. У выпадку набліжэньня туркаў сыґнал перадаваўся ад аднаго ўмацаваньня да іншага. Атрымаўшы ўмоўны сыґнал, усё мужчыны ў паселішчах гранычары браліся за зброю, хутка зьбіраліся ў атрады і дзейнічалі згодна з загадзя вызначаным плянам.

## Разфармаваньне

Пасьля паслабленьня Асманскае імпэрыі ў першай палове XVIII ст. гранычары перасталі быць патрэбнымі й імпэрскі ўрад пачаў абмяжоўваць іх аўтаномію. Пасьля паўстаньня 1755 року самакіраваньне гранычараў было ліквідаванае, а яны фактычна былі ператвораныя ў жаўнераў дзесяці тэрытарыальных полкаў. У другой палове XIX ст., калі быў расфармаваны Вайсковая Краіна, былі канчаткова расфармаваныя й гранычары.

## Глядзіце таксама

* Казакі
* Гайдукі
* Донскія казакі
* Войска Запароскае

## Крыніцы

Катэгорыя:Харватыя
Катэгорыя:Пяхота
Катэгорыя:Сэрбія
Катэгорыя:Румынія
Neminem captivabimus nisi iure victum

**Neminem captivabimus nisi iure victum** () — прынцып, які гарантаваў у Рэчы Паспалітай асабістую недатыкальнасьць шляхты, гарантуючы немагчымасьць быць зьняволеным у турму без судовага прысуду.

Гэты прынцып першапачаткова быў сфармуляваны ў прывілеях Ягайлы, выдадзены ў Бжэсць Куяўскім 25 красавіка 1425 году, аднак права не было рэалізаванае. Уведзены ва ўжытак едлінскім прывілеям ад 4 сакавіка 1430 году і кракаўскім з 9 студзеня 1433 году.

Катэгорыя:Права Рэчы Паспалітай
Катэгорыя:Падзеі 25 красавіка
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1425 годзе
Вахляж

«**Ва́хляж**» ( — «веер») — кодавая назва адмысловага падразьдзяленьня Саюзу ўзброенай барацьбы і Арміі Краёвай. Пастанова аб стварэньні падразьдзяленьня была прынятая польскім эміграцыйным урадам у жніўні 1941 году пасьля пачатку нямецка-савецкай вайны. Задачай падразьдзяленьня была выведвальна-дывэрсійная дзейнасьць на акупаваных немцамі заходніх тэрыторыях СССР («на ўсход ад савецка-польскай граніцы 1939 г.»).

Кіраваньне аддзеламі ажыцьцяўлялася праз галоўнае камандаваньне Саюзу ўзброенай барацьбы ў Варшаве.

Арганізацыйны пэрыяд працягваўся да вясны 1942 году, дывэрсійныя задачы выконваліся зь вясны — лета 1942 году. Пасьля рэарганізацыі структуры АК напрыканцы 1942 — пачатку 1943 гг падразьдзяленьне ўвайшло ў склад «Кедыву АК» (кіраўніцтва дывэрсіямі).

## Раёны Вахляжа
* Раён I: Львоў — Тарнопаль — Праскураў — Віньніца — Жмэрынка — Днепрапятроўск / камандзір: пар. „Орлик”, са жніўня 1942 году Ян Міхальскі пс. „Ваявода” і „Готур”
* Раён II: Роўна — Наваград-Валынскі — Жытомір — Кіеў / камандзір: пар. Ян Піўняк пс. „Пануры”, зь ліпеня 1942 году пар. Тадэвуш Клімоўскі пс. „Клён”
* Раён III: Берасьце — Пінск — Давыд-Гарадок — Каленкавічы — Мазыр — Гомель / камандзір: капітан. др Альфрэд Пачкоўскі пс. „Ваня”
* Раён IV: Баранавічы — Слуцак — Бабруйск — Жлобін — Ліда — Менск — Барысаў — Ворша / камандзір: палк. „Мядзьведзь”, маёр „Жыгмунт”, маёр Тадэвуш Сакалоўскі пс. „Троп”
* Раён V: Вільня — Дзьвінск — Полацак — Рыга / камандзір: пар. Ян Сьмеля пс. „Ліпек”, з чэрвеня 1942 году капітан Леон Каплеўскі пс. „Безьмян”.
Межы раёнаў на карце радыяльна разыходзіліся на ўсход з Варшавы, нагадваючы веер (адсюль назва).

## Літаратура
* Яўген Сямашка. Армія Краёва на Беларусі. — Мн., 1994.
* Cezary Chlebowski: „Wachlarz”. Monografia wydzielonej organizacji dywersyjnej Armii Krajowej. Wrzesień 1941 — marzec 1943. Warszawa: Pax, 1983. .
* Wachlarz — struktura i cele organizacji wojskowej.
* Gazeta Wyborcza: Polskie Państwo Podziemne 1939–1945 NR 5/10 ​.
* Wojciech Königsberg, Droga „Ponurego”. Rys biograficzny majora Jana Piwnika. Wyd. Światowy Związek Żołnierzy Armii Krajowej, Oficyna Wydawnicza „Rytm”, Warszawa 2011, s. 360. ​.
* Marek Ney-Krwawicz: Komenda Główna Armii Krajowej 1939–1945. Warszawa: Instytut Wydawniczy „Pax”, 1990, s. 212–215. .
* Piotr Zychowicz: Obłęd ’44. Poznań: Dom Wydawniczy „Rebis”, 2013, s. 40–43. .

Катэгорыя:Гісторыя Польшчы
Катэгорыя:Армія Краёва
Santander Bank Polska

**«Bank Zachodni WBK»** — польскі ўнівэрсальны банк, які базуецца ва Ўроцлаве, Познані і Варшаве. Гэта трэці паводле кошту актываў і колькасьці філіяў банк у Польшчы. Кампанія была створана ў 2001 годзе ў выніку зьліцьця банкаў «Zachodni S.A.» і «Wielkopolski Bank Kredytowy SA». 23 чэрвеня 2001 году акцыі кампаніі пачалі абарачэньне на Варшаўскай фондавай біржы.

З 2011 году банк належыць гішпанскаму банку «Santander Group», то бок гішпанская кампанія набыла ў верасьні 2010 году 70,36% акцыяў за 3,1 млрд эўра. У канцы сакавіка 2011 году «Santander Group» набыла яшчэ акцыі польскай кампаніі, павялічыўшы сваю долю да 95,67%. 4 студзеня 2013 году «Bank Zachodni WBK» быў аб’яднаны з «Kredyt Bank», то бок «Santander Group» выкупіў банк у бэльгійскіх уладальнікаў «KBC Bank». Гэта дазволіла кампаніі выйсьці на трэцяе месца сярод банкаў у краіне паводле долі рынку. На 2018 год заплянаваны рэбрэндынг кампаніі ў «Santander Bank Polska».

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Зьявіліся ў 2001 годзе
Катэгорыя:Польскія кампаніі
Жывецкае возера

**Жывецкае возера** () — вадасховішча на рацэ Сола на поўдні Польшчы, каля гораду Жывец. Было створана ў 1966 годзе, калі некалькі вёсак у раёне, як то Зажэчэ, Трэсна, Задзель і Стары Жывец былі затопленыя пасьля будаўніцтва плаціны. Возера мае плошчу каля 10 км². Максымальная глыбіня складае 26,8 мэтраў, а сярэдняя глыбіня — 8,6 мэтраў. Побач з плацінай месьціцца гідраэлектрастанцыя магутнасьцю 21 МВт. Жывецкае возера выкарыстоўваецца ў асноўным для турыстычных мэтаў, для рэгуляваньня патокаў вады, а таксама для абароны тэрыторыі ад затапленьня.

15 лістапада 1978 году а 5-й гадзіны раніцы два аўтобусы Autosan PKS, у 15-хвілінны інтэрвал, сьлізганулі падчас руху ўздоўж возера, і ўпалі ў ледзяную ваду. Аўтобусы везьлі вугальшчыкаў на працу ў  вугальную шахту ля Бжэшчэ. У выніку здарэньня загінула 30 чалавек. На памяць пра гэтую трагедыю была ўсталявана мэмарыяльная дошка каля маста.

## Вонкавыя спасылкі
* Турыстычная інфармацыя

Катэгорыя:Вадасховішчы Польшчы
Моніка Бродка

**Моніка Марыя Бродка** (; нарадзілася 7 лютага 1987 году, Жывец, Польшча) — польская сьпявачка, чалец фонду гуказапісу ZPAV.

## Біяграфія
У 2004 годзе Моніка Бродка стала ўдзельніцай, а затым і пераможцам трэцяга сэзону шоў «Ідал». З гэтага часу яна выпусьціла некалькі альбомаў. Свой дэбютны альбом «Album» сьпявачка выпусьціла адразу пасьля заканчэньня праекту ў 2004 годзе. «Album» утрымліваў у сабе больш кавэр-вэрсіяў, чым уласных твораў, але гэта не перашкодзіла прадаць яго ў колькасьці 35 тысячаў асобнікаў.

Наступны альбом «Moje piosenki» быў больш аўтарскім, але па-ранейшаму створаны пад радыё-фармат. Бродка зьвярнулася да клясыкі эўрапейскай папулярнай музыкі — песьні сталі кароткімі і ляканічнымі. Пасьля чатырохгадовай паўзы, сьпявачка выпусьціла свой трэці альбом пад назвай «Granda» (2010), які пасьля прэзэнтацыі атрымаў крытыку ня толькі ў Польшчы, але і за мяжой. Гэтую працу сьпявачцы можна па праве лічыць разнастайнай, бо Моніка пры стварэньні альбому не адгароджвалася ад розных музычных уплываў. Пра гэта сьведчыць гучаньне альбому. У 2016 годзе вышаў альбом «Clashes».

## Дыскаграфія
* «Album» (2004)
* «Moje piosenki» (2006)
* «Granda» (2010)
* «Clashes» (2016)
* «Brut» (2021)

## Крынціы

## Вонкавыя спасылкі

* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Польскія сьпевакі і сьпявачкі
Pewex

**Pewex**, скарочана ад «*Прадпрыемства вонкавага экспарту*» () — сетка польскіх крамаў, якая займалася продажам тавараў з Заходняй Эўропы і ЗША за даляры ЗША ці чэкі банку Pekao.

## Гісторыя
У 1960-я гады плянавая эканоміка Польскай Народнай Рэспублікі перажывала крызу. Эдвард Герэк, які кіраваў Польшчай у 1970—1980 гадох, здолеў забясьпечыць на некаторы час эканамічны росквіт Польшчы, але выкарыстаў замежную пазыку. Ён распрацаваў праграму мадэрнізацыі прамысловасьці і павышэньня даступнасьці спажывецкіх тавараў, дзякуючы чаму ўзровень жыцьця ў ПНР заставаўся дастаткова высокім некаторы час. Аднак нафтавая крыза 1973 году прывяла да росту коштаў у 1976 годзе, падвысіўшы таксама выплаты зьнешнай пазыкі. Для атрыманьня неабходнай цьвёрдай валюты ў 1972 годзе ўладамі была адкрыта сетка крамаў, уладальнікам якой быў дзяржаўны банк Pekao.

Заканадаўствам ПНР забаранялася захоўваньне цьвёрдай валюты наяўнымі, а ўсе даляры і нямецкія маркі павінны былі захоўвацца на даляравых банкаўскіх рахунках. З гэтае прычыны ўлады ўвялі ў абарот таварныя чэкі Pekao. Яны былі прывязаныя да даляра ЗША ў дачыненьні 1:1 і маглі выкарыстоўвацца ў якасьці сродку аплаты тавараў у крамах Pekao.

Пазьней банк стварыў асобную кампанію, якая займалася продажам падобных тавараў — «Pewex». У крамах сеткі прадаваліся такія тавары, як то джынсы, Coca-Cola, алькагольныя напоі, некаторыя цукеркі і цацкі, цыгарэты, бытавая электроніка і каляровыя тэлевізары. Таксама «Pewex» прапаноўваў тавары, якія вырабляліся толькі для экспарту — гарэлку і кракаўскую каўбасу. Крамы былі папулярныя і сярод замежных турыстаў, і дыпляматаў, бо кошты на заходнія тавары тут былі часам на 40% ніжэй, чым уласна на Захадзе, а тавары не абкладаліся падаткам.

Пасьля пачатку пераходу на рынкавую эканоміку і прыватызацыю была адмененая забарона на захоўваньне замежнай валюты, з прычыны чаго таварныя чэкі Pekao страцілі сваю актуальнасьць, а прадаваныя імі тавары сталі прадавацца ва ўсіх крамах. У выніку сетка зь цягам часу была ліквідаваная.

## Вонкавыя спасылкі

* «Painted advertisement for Pewex». Ewa Cander-Karolewsk.

Катэгорыя:Польскія кампаніі
Модум

**«Модум — наша касмэтыка»** — парфумэрна-касмэтычная фабрыка Беларусі, заснаваная ў 1995 годзе ў Менску пад назвай «Модум».

На 2016 год зьяўлялася 2-м па велічыні вытворцам касмэтыкі ў Беларусі і найбольшым вытворцам зубных пастаў у краіне. На 2018 год крамы «Модум» за мяжой працавалі ў Казахстане (Алматы) і Расеі (12 гарадоў). У Расеі налічвалася 61 крама: Санкт-Пецярбург — 17 крамаў; Калінінград — 15; Варонеж — 10; Бранск і Ліпецк — па 4; Краснадар — 3; Калуга і Сафонава (Смаленская вобласьць) — па 2; Сьветлы і Чарняхоўск (Калінінградзкая вобласьць), Стары Аскол (Белгародзкая вобласьць) і Цьвер — па 1.

## Мінуўшчына
У 1995 годзе ў Менску заснавалі ЗАТ «Модум», якое пачало выпуск шампуня «Мядовы» пад таварным знакам «Элеганс». На 1996 г. прадпрыемства налічвала 8 супрацоўнікаў. У 1998 годзе сталі вырабляць зубныя пасты пад таварнымі знакамі «Беламэд» і «Дэнтамэд». Таксама асвоілі выпуск вадкага мыла і пены для ванны. У 2000 годзе набылі кантрольны пакет акцыяў ААТ «Менская мэблевая фабрыка», у выніку чаго прадпрыемства пераўтварылі ў сумеснае ААТ «Парфумэрна-касмэтычная фабрыка «Модум — наша касмэтыка». У 2001 годзе пусьцілі ўчастак падрыхтоўкі тэхналягічнай вады, збудаваньні ачысткі і кандыцыянэры паветра. У 2003 г. на «Модум» прыпала 46% рынка зубных пастаў у Беларусі і звыш 9% — у Расеі. У сакавіку 2004 году адчынілі прадстаўніцтва ў Расеі. У 2005 годзе ўвялі ў дзеяньне 2 лініі фасаваньня агульнай магутнасьцю 3 млн вырабаў штомесяц. У 2006 годзе пабудавалі корпус для кіраўніцтва прадпрыемства. У 2007 годзе выручка «Модум» перавысіла $20 млн. На пачатак 2008 г. налічвалася 350 супрацоўнікаў.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* 
* 
* ТАА «Модум-Тэхна»

Катэгорыя:Прадпрыемствы Менску
Катэгорыя:Вытворчыя кампаніі Беларусі
Катэгорыя:Прамысловасьць Беларусі
Катэгорыя:Касмэтыка
Катэгорыя:Таварныя знакі
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1995 годзе
Галеча

**Гале́ча** ці **ўскра́йняя бе́днасьць**, **абсалю́тная беднасьць** — стан, які характарызуецца цяжкай дэпрывацыяй асноўных патрэбаў чалавека, як то патрэбы ў харвачаньні, пітной вадзе, санітарыі, аховы здароўя, жыльля, адукацыі і інфармацыі. Гэты стан залежыць ня толькі ад даходу, але і ад доступу да паслугаў.

Панятак галечы быў упершыню вызначаны Арганізацыяй Аб’яднаных Нацыяў у 1995 годзе. У 2008 годзе галеча была вызначана Сусьветным банкам як стан, калі чалавек жыве менш за 1,25 даляраў на дзень у цэнах 2005 году. Гэтая мера зьяўляецца эквівалентам 1 даляра на дзень у цэнах 1996 году ў ЗША. Пераважная большасьць людзей, якія жывуць ва ўмовах ускрайняй беднасьці, то бок 96%, пражывае ў краінах Паўднёвай Азіі, Афрыкі на поўдзень ад Сахары, краінах Карыбскага басэйну, Усходняй Азіі і Ціхага акіяна, і амаль палова пражываюць у Індыі і Кітаі.

Скарачэньне маштабаў галечы і голаду стала першай мэтай разьвіцьця тысячагодзьдзя, якую ўсталявалі 189 дзяржаваў-чальцоў Арганізацыі Аб’яднаных Нацыяў у 2000 годзе. У прыватнасьці, адна з мэтаў прадугледжвала зьніжэньне галечы ў два разы да 2015 году. Гэтая мэта была пасьпяхова дасягнутая на 5 гадоў раней за плянаваны тэрмін. Да 2030 году згодна з плянамі ААН, Сусьветнага банку і ЗША галеча павінна быць выкаранена.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Eradicate Extreme Poverty and Hunger by 2015. UN Millennium Development Goal
Сабры Ўлькер

**Сабры Ўлькер** (; 1920 год — 12 чэрвеня 2012 году) — турэцкі кандытар крымскататарскага паходжаньня, які заснаваў фірму па вырабу ласункаў ды напояў Ülker.

## Біяграфія
Нарадзіўся паблізу Алушты (Крым), у крымскататарскай сям’і. У 1929 годзе ягоная сям’я эмігравала ў Турэччыну.
У 1944 годзе Сабры Ўлькер разам з братам Асімам набылі невялічкую пякарню плошчай 100 м², у якой пачалі вырабляць печыва. У 1974 годзе печыва кампаніі «Ülker» выйшла на сусьветны рынак, што стала пачаткам посьпеху прадпрымальніка й мэцэната, ганаровага прэзыдэнта холдынгу YILDIZ Сабры Ўлькера.
З 2000 году справамі холдынгу кіруе ягоны сын Мурат. Памёр Сабры Ўлькер 12 чэрвеня 2012 году.

## Вонкавыя спасылкі
* Сайт, прысьвечаны Сабры Ўлькеру

## Крыніцы

Катэгорыя:Турэцкія прадпрымальнікі
Катэгорыя:Крымскія татары
Ralf-Stetysz

**Ralf-Stetysz** (скарочана ад   "Агра-аўтамабільна-авіяцыйны завод Стэфана Тышкевіча") — польскі аўтамабіль, якія выпускалі ў 1924-1929 гады ў Парыжы і Варшаве.

## Гісторыя і апісаньне транспартнага сродку

У 1924 году граф Стэфан Тышкевіч заснаваны Boulogne, недалёка ад Парыжу, невялікі вытворчы аб’ект , дзе ён пачаў распрацоўваць прататып аўтамабіля ўласнай канструкцыі. Аўто было абсталявана рухавіком Continental і шасі ўласнай, адмысловай і наватарскай канструкцыі прыстасаваных да кепскіх даваенных польскіх дарог (блякіраваньне мэханізму дыфэрэнцыяваньня і больш высокай падвескай).

У 1926 годзе ён прадставіў на Міжнародным аўтасалёне ў Парыжы. У 1928 годзе ў V ралі польскага аўтаклюбу атрымаў узнагароду Міністэрства грамадзкіх прац, меў вялікі посьпех пасьля заканчэньня ралі Монтэ-Карла, які выйграў ў катэгорыях элегантнасьці, камфорту і даўгавечнасьці.

З 1925 годзе Тышкевіч шукаў партнэраў у Польшчы. Нарэшце, для выпуску шасі, пачаў супрацоўнічаць з Варшаўскім таварыствам мэталюргічнай прамысловасьці „K. Rudzki i Spółka” SA, а вытворчасьць кузаву па кантракце пачаў рабіць авіязавод у Любліне «Plage i Laśkiewicz». Інжынэрна-тэхнічны пэрсанал, дзе дамінавалі палякі, прыбыў з Францыі.

Вытворчасьць аўтамабіляў было перанесенае ў Польшчу ў 1927 годзе у Варшаву, на вуліцу Фабрычная, 3. Машыны рабілі ў двух варынятах:
* Мадэль TA, з 4-цыліндравым рухавіком Continental магутнасьцю 1500 куб.см (20 конскіх сіл пры 2600 абаротах у хвіліну).
* Мадэль TC six, з 6-цыліндравым рухавіком Continental магутнасьцю 2760 куб.см (42 конскіх сіл пры 2600 абаротах у хвіліну).

Абедзьве мадэлі былі выстаўленыя на Міжнародным познаньскім кірмашы і прымаў удзел у ралі. Дзякуючы шасі, што была прыстасаваныя для кепскіх польскіх дарог, і здольнасьці блякаваць мэханізм дыфэрэнцыяваньня, кіраваньне аўто палягчалася на багністых мясцовасьцях.

У 1928 году вытворчасьць расла, а кампанія зьбірала новыя замовы, але ў лютым 1929 году на заводзе выбухнуў пажар, які пачаўся ад печкі ў фабрычнай канторы. З-за пары году пажарнікі ня мелі нармальнага доступу да пажару, з-за чаго згарэла ўся фабрыка разам з транспартнымі сродкамі на розных этапах вытворчасьці ды буйной партыяй гатовых аўтамабіляў. Усяго было выраблена каля 200 аўтамабіляў.

Страты склалі 1,5 мільёны злотых, і Тышкевіч плянаваў аднавіць завод за сродкі атрыманыя ад страхаваньня, але рэканструкцыя заводу не адбылося па рашэньні акцыянэраў. У наступныя гады, Тышкевіч пастаўляў ў Польшчу аўтамабілі FIAT і Mercedes-Benz.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Ralf-Stetysz у сэрвісе polskie-auta.pl

Катэгорыя:Аўтамабілі 1920-х
Катэгорыя:Аўтамабілі Польшчы
Black Red White

**Black Red White** — польская кампанія вытворца мэблі, заснаваная ў 1989 годзе. На 2009 год гэта найбуйнейшы вытворца мэблі ў Польшчы. Прадукцыя кампаніі экспартуецца ў 20 краінаў сьвету, у тым ліку ў ЗША, Канаду, Нямеччыну, Аўстрыю, Бэльгію, Нарвэгію, Швэцыю, Ізраіль, Харватыю, Баўгарыю, Грэцыю, Вугоршчыну, Славаччыну, Чэхію, Румынію, Босьнію і Герцагавіну, Расею, Беларусь, Летуву, Латвію, Эстонію, Казахстан і Ўкраіну.

Мэбля, прадстаўленая брэндам Black Red White, разьлічаныя на спажыўца са сярэднім узроўнем дастатку. Асартымэнт — мэбля для любога памяшканьня дома або офісу: кухні, спальні, гасьціныя, дзіцячыя, вітальні, працоўныя кабінэты.

Адзіным афіцыйным прадстаўніком гандлёвай маркі Black Red White на мэблевым рынку Ўкраіны зьяўляецца ЗААТ «БРВ-Брест».

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Сайт BRW

Катэгорыя:Польскія кампаніі
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1989 годзе
Барысаўшчына

Назву **Барысаўшчына** маюць:

## Населеныя пункты
### [[Беларусь]]
* Барысаўшчына — вёска ў Хвойніцкім раёне Гомельскай вобласьці
* Барысаўшчына — вёска ў Глускім раёне Магілёўскай вобласьці
* Барысаўшчына — вёска ў Вялейскім раёне Менскай вобласьці

### [[Польшча]]
* Барысаўшчына — вёска ў Сямяціцкім павеце Падляскага ваяводзтва

## Глядзіце таксама
* Барысава
* Барысавічы
* Барысаў
* Барысаўка
* Барысенкі
* Барысікі
* Барыскава
* Барыскавічы
* Барыскі
* Барышына
Чырвоны Барок (гара)

**Чырвоны Барок** — гара ў Маладэчанскім раёне, за 0,9 км на паўднёвы ўсход ад вёскі Барок. Вышыня 192,3 м. Знаходзіцца ў невялікім лесе ў атачэньні мэліярацыйных каналаў, якія праз 1,5 км. на поўнач злучаюцца з каналізаваным рэчышчам ракі Бярэзіна.

## Літаратура
* Горные вершины равнинной Беларуси. — Менск, 2014.

Катэгорыя:Ашмянскае ўзвышшаКатэгорыя:Рэльеф Беларусі
Валадута

**Валаду́та** — вёска ў Ігуменскім раёне Менскай вобласьці Беларусі. Уваходзіць у склад Раваніцкага сельсавету.

## Насельніцтва
* 1999 год — 34 чалавекі
* 2010 год — 13 чалавек

## Крыніцы

Катэгорыя:Раваніцкі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Ігуменскага раёну
Генэрал арміі Ўкраіны

**Генэра́л а́рміі Ўкраі́ны**&nbsp;— найвышэйшае вайсковае званьне ва ўзброеных сілах Украіны.

У дадатак да наплечнікаў гэтае званьне мае адмысловую ўзнагароду, якая была ўсталяваная  году загадам прэзыдэнта Ўкраіны №&nbsp;21/94 «Аб усталяваньні адмысловай узнагароды генэрала арміі Ўкраіны» й ёсьць перапрацоўкаю малое Маршальскае зоркі СССР. Званьне скасавана Законам Украіны 1 кастрычніка 2020 году.

Званьню генэрала арміі Ўкраіны адпавядаюць адмысловая званьні **генэрал унутранае службы Ўкраіны** ды **генэрал службы грамадзянскае аховы Ўкраіны**.

## Генэралы арміі Ўкраіны
Званьне зацьверджанае Законам Украіны ад  году №&nbsp;2232-XII «Аб усеагульным вайсковым абавязку й вайсковай службе».

## Генэралы ўнутранае службы Ўкраіны
Званьне ўсталяванае пастановаю Вярхоўнае Рады Ўкраіны ад  г. № 3135-XII «Аб адмысловых званьнях, форменным адзеньне й знаках адрозьненьня ў органах унутраных справаў Украіны»

## Генэралы службы грамадзянскае аховы Ўкраіны
Законам Украіны ад  г. № 1859-IV «Пра прававыя асновы грамадзянскае аховы» ўсталяванае званьне генэрала службы грамадзянскае аховы Ўкраіны.

У адпаведнасьці з Кодэксам грамадзянскае аховы Ўкраіны ад  р. № 5403-VI (уступіў у сілу 2013 г.) назва званьне — генэрал службы грамадзянскае аховы.

Дагэтуль званьне не прысвойвалася.

## Глядзіце таксама
* Зорка генэрала арміі Ўкраіны
* Дзяржаўны радца юстыцыі Ўкраіны
* Генэрал арміі (СССР)
* Генэрал арміі Расейскай Фэдэрацыі
* Генэрал арміі ЗША
* Генэрал арміяў ЗША

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* ЗАКОН УКРАЇНИ Про військовий обов'язок і військову службу
* Про положення про проходження військової служби відповідними категоріями військовослужбовців
* International Encyclopedia of Uniform Insignia around the World
* Указ Президента України
* Указ Президента України №&nbsp;21/94 від 22 січня 1994 року «Про встановлення спеціальної відзнаки генерала армії України»

Катэгорыя:Украінскія званьні
Катэгорыя:Узброеныя сілы Ўкраіны
Гуткоўскі

**Гутко́ўскі** — беларускае і польскае прозьвішча. Вядомыя носьбіты:

* Мікалай Гуткоўскі (1886—1938) — беларускі юрыст, публіцыст
* Павал Гуткоўскі (1893—1962) — беларускі графік
* Уладзіслаў Гуткоўскі ( 1995) — латвійскі футбаліст
Казаньне Скаргі

**«Ка́заньне Ска́ргі»** () − карціна алеем Яна Матэйкі, намаляваная ў 1862–1864 гг., з 1986 году захоўваецца ў зборах Каралеўскага замку ў Варшаве (інв. № ZKW 2048), дар графа Яна Томаша Замойскага.

Ад 1945 году ў Нацыянальным музэі ў Варшаве (ад 1986 году дэпазыт Каралеўскага замку).

## Апісаньне
Галоўны герой твору, Пётар Скарга, стаіць з правага боку. Яго жэст падкрэсьлены сьвятлом, што падае на яго рукі і твар, што кантрастуе з аскетычным ўбраньнем, ажыўленым толькі жоўтай стулай. Узвышаючыся над нерухомай аўдыторыяй, Скарга жыва жэстыкулюе.

Матэйка паказвае розныя рэакцыі слухачоў на словы прапаведніка. Ад услухоўваньня, разуменьня і пагарды да абыякавасьці і няўважлівасьці, якое можна ўбачыць на твары Жыгімонта III Вазы, што сядзіць амаль пасярэдзіне, але лічыцца слабым каралём.

У цэнтры карціны ляжыць пальчатка, якая не належыць ні да адной прадстаўленай асобы. Пальчатка зьяўляецца выклікам магнатаў каралю. Амаль пасярэдзіне стаяць: Януш Радзівіл, Мікалай Зэбжыдоўскі і Станіслаў Стадніцкі — зьвязаныя з удзелам рокашу супраць караля.

На карціне таксама бачны гетман Ян Замойскі, які сядзіць па левым баку на ўзвышэньні. Зьлева долу карціны бачым, як абапёрся ў малітве біскуп Станіслаў Карнкоўскі. Побач эпіскап Іпаці Пацей. Справа відаць твары двух паслоў ды кардынала Энрыка Каетані. За каралём бачым малога каралевіча Ўладыслава і вялікага кароннага маршалка Мікалая Вольскага. Каля ног Скаргі сядзіць Ян Пётар Сапега.

Матэйка намаляваў карціну пасьля здушэньня студзеньскага паўстаньня, што яшчэ больш узмацняла ўражаньне сучасьнікаў ад твору. Міхал Швэйцэр, лістападаўскі паўстанец, пазаваў для карціны ў ролі Пятра Скаргі.

Праца выканана ў фіялетава-чырвоных танах зь вялікай колькасьцю пурпуру, што дадае ёй моцы.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Казаньне Скаргі. Culture.pl

Катэгорыя:Карціны Яна Матэйкі
Катэгорыя:Карціны Каралеўскага замку ў Варшаве
Катэгорыя:Карціны Варшаўскага нацыянальнага музэю
Bank Polska Kasa Opieki

**«Bank Pekao»** — польскі ўнівэрсальны банк, які прадстаўляе паслугі розьнічным і карпаратыўным кліентам. Пасьля зьліцьця з банкам «BPH Pekao» стаў другім паводле велічыні банкам у Польшчы. «UniCredit» зьяўляўся асноўным акцыянэрам «Pekao», валодаючы 59% акцыяў, аднак у сьнежні 2016 году большая частка актываў была прададзена італьянскай кампаніяй. На сёньня акцыямі «Pekao» валодаюць PZU (20%), Польскі фонд разьвіцьця (12,80%), «UniCredit» (6,28%) і астатнія мінарытарныя акцыянэры (60,94%).

Банк быў створаны ў 1929 годзе Міністэрствам скарбніцы Польшчы як нацыянальны банк, дзейнасьць якога была скіравана на аказаньне паслугаў палякам, якія пражывалі за мяжой. Да пачатку Другой сусьветнай вайны банк меў свае прадстаўніцтвы ў Францыі, Аргентыне, Тэль-Авіве і Злучаных Штатах Амэрыкі.

Зь вяртаньнем да рынкавай эканомікі ў 1989 годзе банк стаў разьвівацца як унівэрсальны банк, пачаўшы прапаноўваць розьнічныя, карпаратыўныя і інвэстыцыйныя банкаўскія паслугі. Акрамя таго, банкам быў створаны першы ў паваеннай Польшчы брокерскі дом, які пачаў сваю дзейнасьць на фондавым рынку 1 сакавіка 1991 году. «Pekao» першым з банкаў Польшчы выйшаў на рынак плацежных карткаў.

Прыватызацыя банка пачалася ў чэрвені 1998 году, калі Міністэрства фінансаў зрабіла публічнае разьмяшчэньне 15% акцыяў банка. 30 чэрвеня 1998 году банк выйшаў на Варшаўскую фондавую біржу. У сярэдзіне 1998 году акцыянэрам банка стаў Эўрапейскі банк рэканструкцыі і разьвіцьця, які ажыцьцявіў новы выпуск акцыяў на суму 100 млн даляраў, або 5,29% ад капіталу.

Банк мае самую вялікую на польскім рынку долю карпаратыўных крэдытаў і дэпазытаў, а таксама найбуйнейшы бізнэс па ўзаемных фондах.

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Зьявіліся ў 1929 годзе
Катэгорыя:Польскія кампаніі
Марыс Кучынскіс

**Марыс Кучынскіс** (;  28 лістапада 1961 году, Лімбажы, Латвійская ССР, СССР) — латыскі палітычны дзяяч, дзейны прэм’ер-міністар Латвіі з 2016 году.

Упершыню быў абраны ў Валміерскую гарадзкую раду ў 1994 годзе і стаў ейным старшынём у 1996 годзе. У 1998 годзе быў пераабраны на гэтую пасаду і працягваў працаваць у якасьці старшыні да 2003 году. У 1997 годзе стаў чальцом Народнай партыі. У 2004—2006 гадох ва ўрадзе Айгарса Калвітыса ўзначальваў міністэрства па справах рэгіянальнага разьвіцьця і мясцовага самакіраваньня. У 2006 годзе быў абраны ў саэйму. Пазьней зноўку балятаваўся ў саэйму ад партыі Зьвяз зялёных і сялянаў.

У 2016 годзе быў абраны прэм’ер-міністрам Латвіі.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Біяграфія

Катэгорыя:Латвійскія палітыкі
Стула

**Сту́ла** — частка літургічнага аблачэньня рыма-каталіцкага, лютэранскага і англіканскага духавенства. Уяўляе сабою доўгую стужку з тканіны, якая павязваецца тым ці іншым чынам у залежнасьці ад месца чалавек ў царкоўнай герархіі. Стула звычайна той жа афарбоўкі, што і арнат або капа. Стула — сымбаль духоўнай улады Папы Рымскага, кардынала, эпіскапа, ксяндза, дыякана.

## Літаратура
* *[[Уладзіслаў Завальнюк|Завальнюк У.М.]]* Энцыклапедычны слоўнік рэлігійнай лексікі беларускай мовы / У. М. Завальнюк, М. Р. Прыгодзіч, В. К. Раманцэвіч. — Мінск, Изд-во Гревцова, 2013. — 808 с. ISBN 978-985-6954-73-6.

Катэгорыя:Аблачэньне рыма-каталіцкага духавенства
Катэгорыя:Аблачэньне лютэранскага духавенства
Яраслаў Чалы

**Ярасла́ў Ча́лы** () — вайсковец, камандзір выведвальнага зьвязу 17-а асобнага мотапяхотнага батальёну 57-е асобнае брыґады Ўзброеных сілаў Украіны.

## Жыцьцяпіс
Да вайны быў афіцэрам запасу, у Чаркасах меў уласны бізнэс. З адбастрэньнем канфлікту на ўсходзе Ўкраіны пайшоў ваяваць як добраахвотнік батальёну «Айдар».

## Згуба
14 жніўня 2015 трапіў пад мінамётны абстрэл недалёка Горлаўкі. З-за шматлікіх аскепкавых раненьняў дастаўлены на лячэньне ў Харкаў. 18 жніўня 2015 р. памёр у лякарні.

Месца пахаваньня: м. Чаркасаў.

## Узнагароды
За асабістую мужнасьць і высокі прафэсіаналізм, выяўленыя ў ахове дзяржаўнага сувэрэнітэту ды тэрытарыяльнае цэласнасьці Ўкраіны, вернасьць вайсковай прысязе падчас расейска-украінскае вайны ўзнагароджаны''
* ордэнам Багдана Хмяльніцкага III ступені (25.11.2015, пасьмяротна)

## Крыніны

## Вонкавыя спасылкі
# Боєць помер у лікарні від численних осколкових поранень, отриманих під час мінометного обстрілу неподалік Горлівки
# Книга пам'яті полеглих за Україну

Катэгорыя:Украінскія вайскоўцы
Карвацкі

**[[Карвацкія]]**, жаночая форма **Карва́цкая**, мужчынская — **Карва́цкі** — польскі шляхецкі род. Іншыя значэньні:

## Галіны роду
* Карвацкія (вялікалітоўска-беларуская галіна)
* Карвацкія (галіна з Брудзэва Кольскага)
* Карвацкія (пруска-вармінская галіна)

## Асобы
* Дэйвід Карвацкі ( 1965) — канадзкі палітычны дзяяч
* Зыгмунт Караль Карвацкі (1893—1916) — польскі вайсковы дзяяч
* Ірмгарда Карвацкая (1940—2007) — нямецкая палітычная дзяячка
* Людвік Францішак Карвацкі (1698—1748) — езуіт
* Марыя Карвацкая (1901—1983) — нямецкая палітычная дзяячка
* Мацей Карвацкі (1686—1756) — езуіт
* Станіслаў Карвацкі (1641—1694) — езуіт
* Станіслаў Карвацкі (1700—1759) — езуіт
* Томаш Карвацкі (1708—1779) — езуіт
* Юзэф Карвацкі (1912—1998) — польскі мастак

## Іншае
* Вырамб Карвацкі — вёска ў Мазавецкім ваяводзтве Польшчы
Ордэн Лачплэсіса

**Ордэн Лачплэсіса** () — першая і найвышэйшая латвійская ўзнагарода, заснаваная ў 1919 року, у часе вайны за незалежнасьць. Меў тры ступені.

## Апісаньне
3-я ступень ордэна ўяўляе зь сябе эмаляваны крыж грому і вагню (латыская свастыка) з чырвона-залатымі краямі. У цэнтры — мэдальён з выявай народнага героя Лачплэсіса, які барукаецца зь мядзьведзем. На адваротным баку — дата 11 лістапада 1919 року, калі латвійскае войска выбіла з Рыгі сілы Паўла Берманта-Авалава, а таксама выгравіраваны дэвіз ордэна «Par Latviju» (*За Латвію*). На канцах крыжа — ініцыялы гравёра Германіса Банкса.

## Мінуўшчына
Першае ўручэньне ордэна адбылося ў Рызе 11 лістапада 1920, дзе прэзыдэнт Яніс Чакстэ асабіста ўзнагародзіў сямёх высокапастаўленых афіцэраў латвійскага войска. У 1919—1928 ордэн першай ступені быў уручаны 11 асобам, другой ступені — 61 асобе (сярод якіх 43 замежнікі), трэцяй — 2072 асобам. Сярод кавалераў ордэна — 136 эстонцаў, 47 немцаў, 15 расейцаў, 11 летувісаў, 9 палякаў, 4 жыды і 3 беларусы. За гераізм абаронцаў у часе Першай сусьветнай вайны ордэнам Лачплэсіса была ўзнагароджаная і вэрдэнская фартэцыя.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* База зьвестак узнагароджаных 

Катэгорыя:Узнагароды, якія зьявіліся ў 1919 годзе
Музэй Чартарыйскіх

**Музэй Чартарыйскіх** — мастацкі збор у складзе Нацыянальнага музэю ў Кракаве. Заснаваны ў 1796 годзе княгіняй Ізабэлай Чартарыйскай, жонкай Адама Казімера Чартарыйскага. Яшчэ раней, у 1778 годзе, яна заснавала першы ў Польшчы мастацкі музэй на плошчах палацу Чартарыйскіх у Пулавах.

Найбольш значныя прадметы збору былі прывезены зь Італіі сынам Ізабэлы, Адамам Ежы Чартарыйскім, у 1798 годзе. Да іх колькасьці належаць, апроч рымскіх старажытнасьцяў, «Дама з гарнастаем» Леанарда да Вінчы і «Партрэт маладога чалавека» пэндзля Рафаэля (страчаны ў часы Другой сусьветнай вайны).

Пасьля эміграцыі Чартарыйскага ў Парыж яго мастацкі збор знайшоў прыстанак у гатэлі Лямбэр. Франка-пруская вайна вымусіла яго сына Ўладзіслава пакінуць Парыж і шукаць сховішчы ў Аўстра-Вугоршчыне. Тады ж мастацкі збор і пасяліўся ў старадаўнім будынку кракаўскага арсэналу.

## Вонкавыя спасылкі

* Сайт музэю Чартарыйскіх

Катэгорыя:Музэі Кракава
Катэгорыя:Мастацкія музэі і галерэі
Катэгорыя:Мастацкія музэі і галерэі Польшчы
Катэгорыя:Чартарыйскія
Катэгорыя:Нацыянальны музэй (Кракаў)
Сёмуха (неадназначнасьць)

**Сёмуха** можа азначаць:

* Сёмуха (*Тройца*, *зялёныя сьвяткі*) — старажытнае земляробчае сьвята славянскіх народаў
* Сёмуха — беларуская памятная манэта

## Асобы
* Васіль Сёмуха (1936—2019) — беларускі перакладнік
* Уладзімер Сёмуха ( 1928) — беларускі лекар
Нацыянальны музэй (Кракаў)

**Нацыянальны музэй у Кракаве** () — музэй мастацтва, заснаваны 7 кастрычніка 1879 году рашэньнем гарадзкой рады гораду Кракава.

Спачатку музэй зьмяшчаўся ў дзьвюх залях на другім паверсе кракаўскіх суконных радоў на цэнтральным пляцы Рынак.

Калекцыі музэю памнажаліся дзякуючы шчодрым ахвяраваньням грамадзянаў Кракава, якія ўключалі творы жывапісу, скульптуры, гравюры і мастацкага рамяства.

Да музэю далучаліся новыя аддзяленьні ў гістарычных будынках, у прыватнасьці ў кватэрах памерлых кракаўскіх мастакоў.

У 1934 годзе было распачата будаўніцтва новага, сучаснага будынку музэю. Першыя памяшканьні былі перададзены ў карыстаньне толькі ў 1970 годзе, будынак быў цалкам скончаны ў 1990 годзе.
 
Да кракаўскага нацыянальнага музэю належаць акрамя галоўнага будынку (Алея 3-га Траўня, 1) наступныя філіялы:

# Галерэя польскага мастацтва XIX стагодзьдзя ў кракаўскіх суконных радах
# Музэй Эмэрыка Гутэн-Чапскага ()
# Музэй Яна Матэйкі ()
# Музэй Станіслава Высьпянскага ()
# Музэй Чартарыйскіх ()
# Бібліятэка Чартарыйскіх ()
# Музэй Караля Шыманоўскага ў горадзе Закапанэ ()
# Музэй Юзафа Мэхофэра ()
# Палац біскупа Эразма Цыёлека ()

## Вонкавыя спасылкі
* Сайт музэю

Катэгорыя:Нацыянальныя музэі Польшчы
Катэгорыя:Мастацкія музэі і галерэі Польшчы
Катэгорыя:Музэі Кракава
Катэгорыя:Нацыянальны музэй (Кракаў)
Глядавічы (Менская вобласьць)

**Гля́давічы** — вёска ў Старадароскім раёне Менскай вобласьці Беларусі. Уваходзіць у склад Палажэвіцкага сельсавету.

## Насельніцтва
* 1999 год — 121 чалавек
* 2010 год — 54 чалавекі

## Крыніцы

Катэгорыя:Палажэвіцкі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Старадароскага раёну
Чырвоны Араты

Назву **Чырвоны Араты** маюць:

## Населеныя пункты
### [[Беларусь]]
* Чырвоны Араты — пасёлак у Хвойніцкім раёне Гомельскай вобласьці
* Чырвоны Араты — вёска ў Бярэзінскім раёне Менскай вобласьці
Андрэйс Пумпурс

**А́ндрэйс Пу́мпурс** ( году, Ліфляндзкая губэрня, Расейская імпэрыя —  году, Рыга, Ліфляндзкая губэрня, Расейская імпэрыя) — латыскі паэт, найбольш вядомы дзякуючы стварэньню эпічнага твору «Лачплэсіс» і бачны дзяяч руху младалатышы. Таксама прымаў удзел добраахвотнікам у вайне на баку Сэрбіі супраць Асманскай імпэрыі ў 1876 годзе, а таксама служыў афіцэрам у расейскім войску. Быў заўзятым прапагандыстам латыскай культуры.

## Біяграфія
Быў адным з трох дзяцей зь сям’і малазямельнага селяніна. Ня маючы магчымасьці працягнуць сваю адукацыю пасьля завяршэньня трохгадовага курсу з-за беднасьці сваёй сям’і, быў вымушаны працаваць каморнікам і рабіць брудную працу са сваім бацькам. Пумпурс захапляўся латыскай вуснай традыцыяй, асабліва моцна яму падабаліся легенды. Свае першыя вершы і раньнія накіды эпасу былі напісаны ў Пебалзе, сельскім цэнтры латыскай адукацыі і культурнага жыцьця паміж 1867 і 1872 гадамі.

Пасьля кароткага пэрыяду ў Рызе ён зьехаў у Маскву ў 1876 годзе, дзе пазнаёміўся са славянафіламі Іванам Аксакавым і ​​Міхаілам Катковым. Пумпурс стаўся трэцім латыскім добраахвотнак, які змагаўся за Сэрбію і іншымі расейскімі хаўрусьнікамі супраць туркаў. Вайсковая кар’ера вымусіла яго зьехаць у Севастопаль, а затым у Адэсу, дзе ён атрымаў адукацыю афіцэра. У 1882 годзе ён вярнуўся на радзіму, дзе браў удзел у таемных сустрэчах руху нарадавольцаў. З 1895 году ён працаваў інтэндантам ў Дзьвінску. Памёр праз рэўматызм, пахаваны на могілках у Рызе.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Працы на праекце Gutenberg
* Працы ў Internet Archive
* Старонка на сайце Philatelia.Ru

Катэгорыя:Памерлі ў Рызе
Катэгорыя:Латыскія літаратары
Макс Эбонг

**Афрыд Макс Эбонг** ( 26 жніўня 1999 году) — беларускі футбаліст, паўабаронца баўгарскага клюбу ЦСКА і нацыянальнай зборнай Беларусі. Найлепшы футбаліст Беларусі 2023 году.

## Кар’ера
Пачынаў займацца футболам у Віцебску, аднак юнаком патрапіў у структуру салігорскага «Шахцёру». У лістападзе 2016 году склаў першы прафэсійны кантракт з клюбам. У сэзоне 2017 году выступаў за дублюючы склад «Шахцёра», дзе хутка замацаваўся, гуляў таксама ў юнацкай лізе УЭФА.

Да сэзона 2018 году рыхтваўся разам з асноўнай камандай «Шахцёра». Дэбютаваў за клюб 11 сакавіка 2018 году ў чвэрцьфінале Кубка Беларусі супраць магілёўскага «Дняпра» (3:1), адгуляўшы ўсе 90 хвілінаў. 23 красавіка таго ж году ў матчы з тым жа «Дняпром» (1:1) дэбютаваў у найвышэйшай лізе, выйшаўшы на замену ў другім тайме, а ў траўні замацаваўся ў пачатковым складзе. У жніўні 2018 году не гуляў праз пашкоджаньне, па аднаўленьні стаў нерэгулярна зьяўляцца на пляцоўцы. У пачатку сэзону 2019 году быў гульцом ратацыі, а з траўня замацаваўся ў аснове, калі пераважна выходзіў у стартавым складзе.

У студзені 2020 году перайшоў да шэрагай казаскай «Астану». Адразу ў лютым стаў уладальнікам Супэркубка Казахстану ў матчы супраць «Кайсару». Эбонг згуляў у дэбютным матчы ў Прэм’ер-лізе 7 сакавіка 2020 году супраць клюбу «Кызылжар». А першага голу прыйшлося чакаць да 19 сакавіка 2021 году, калі паўабаронца адзначыўся голам у браму клюбу «Касьпі». У сэзоне 2022 году разам з клюбам стаў чэмпіёнам Казахстану, а ў 2023 годзе дабраўся да групавога этапу Лігі канфэрэнцыяў УЭФА. Паводле вынікаў сэзону 2023 году быў прызнаны футбалістам году Беларусі.

У сьнежні 2023 году зьявілася інфармацыя, што футбаліст можа працягнуць кар’еру ў азэрбайджанскім «Нэфтчы». У студзені 2024 году казаскія СМІ паведамілі, што футбаліст пакінуў клюб, але ў выніку Эбонг выправіўся на перадсэзонны збор з камандай у тым жа месяцы. Пасьля гэтага спартовец яшчэ два сэзоны бараніў колеры клюбу. Кантракт з «Астаной» мусіў скончыцца ў канцы 2025 году, таму яшчэ да ягонага заканчэньня было аб’яўлена, што беларус далучыцца да баўгарскага ЦСКА, дзе ўжо выступаў іншы беларус Фёдар Лапавухаў. Сума трансфэру, як паведамлялася, склала 500 тысяч даляраў.

## Дасягненьні
**«Шахцёр»**:
* Уладальнік Кубка Беларусі: 2019
* Срэбраны прызэр чэмпіянату Беларусі: 2018

**«Астана»**:
* Чэмпіён Казахстану: 2022
* Уладальнік Кубка казаскай лігі: 2024
* Уладальнік Супэркубка Казахстану: 2020, 2023

## Статыстыка

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Статыстыка «ПБ-Инфо»

Катэгорыя:Беларускія футбалісты
Катэгорыя:Футбалісты клюбу «Шахцёр» Салігорск
Катэгорыя:Футбалісты клюбу «Астана»
Чатыр-Даг

**Чатыр-Да́г** (, ) — горны масіў (яйла), знаходзіцца ў паўднёвай частцы Крымскага паўвостраву, у 10 км ад мора, пяты па вышыні ў Крыму.

Належыць да галоўнай грады Крымскіх гор. Раней не буў так аддалены ад асноўнай грады, вылучыўся ў выніку эрозіі ад Бабугану рэкамі Улу-Узень і Альма, ад Дэмэрджы і Субаткаен яйлы ракой Ангара. Складаецца з горнага і дольнага плято (яйлы). На горным плято знаходзяцца дзьве вяршыні: усходняя — Ангар-Бурун (1453 м) і заходняя — Эклізі-Бурун (1527 м). Працягласьць плоскаўзвышша з поўначы на поўдзень — 10 км, шырыня з захаду на ўсход — каля 4 км.

[thumb|260px|[Эклізі-Бурун — самая высокая () вяршыня плято Чатыр-Даг]]

## Этымалёгія назвы
Сучасная назва мае крымататарскае паходжаньне:  перакладаецца як «Шацёр-гара» (*çatır* — шацёр, намёт, *dağ* — гара). Вядома таксама ранейшае, грэцкая назва «Трапезунт» (ад  — «Стольная/сталовая гара»).

## У літаратуры
Верш "Чатыр-Даг" у цыкле «Крымскіх санэтаў» на польскай мове напісаў Адам Міцкевіч. На беларускую мову яго пераклалі Ірына Багдановіч і Хведар Жычка.

## Заўвагі

## Крыніцы

Катэгорыя:Горы Ўкраіны
Катэгорыя:Геаграфія Крыму
Кныроўка

**Кныро́ўка** (з 1964 году — *Калі́нічы*) — вёска ў Нараўлянскім раёне Гомельскай вобласьці. Уваходзіць у склад Нараўлянскага сельсавету.

## Гісторыя
Да 1 сьнежня 2009 году вёска ўваходзіла ў склад Завайцянскага сельсавету.

## Насельніцтва
* 1999 год — 68 чалавек
* 2010 год — 28 чалавек

## Крыніцы

Катэгорыя:Нараўлянскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Нараўлянскага раёну
Лачплэсіс

**«Ла́чплэсіс»** () — эпічная паэма латвійскага паэта Андрэйса Пумпурса, які напісаў яе паміж 1872—1887 гадамі на аснове мясцовых легендаў. «Лачплэсіс» лічыцца латвійскай нацыянальнай эпапеяй. Вобраз галоўнага героя эпасу, Лачплэсіса, увасабляе веліч народу, ягоны гераізм. Сымбалізуе адвагу чалавека, які ачышчае зямлю ад захопнікаў. У Латвіі 11 лістапада адзначаецца дзяржаўнае сьвята Дзень Лачплэсіса — дзень памяці герояў, якія загінулі за вызваленьне Латвіі. У 1919 годзе ў гэты дзень Латвія адбіла напад войскаў Паўла Бэрманта-Авалава, які наступаў на Рыгу.

## Вонкавыя спасылкі
* Твор на праекце Gutenberg.

Катэгорыя:Нацыянальныя эпасы
Катэгорыя:Латвійская літаратура
Бабуган-яйла

**Бабуган-яйла** (, ) — самы высокі масіў (яйла) Крымскіх гор. Зьяўляецца часткай Галоўнай грады. Найвышэйшы пункт Бабуган-яйлы — гара Раман-Кош (1545 м) зьяўляецца адначасова і самым высокім пунктам Крыму. Іншая вяршыня, якая перавышае 1500 м — гара Зэйцін-Кош (1537 м). Адміністрацыйна амаль увесь масіў знаходзіцца ў Алуштынскім рэгіёне Крыму, а невялікая частка на захадзе, якая ўключае і вяршыню Раман-Кош, у Ялцінскім рэгіёне. 

Паўночныя схілы масіву пакрытыя букавымі лясамі, паўднёвыя — хваёва-дубовымі. Плоская плятападобная паверхня яйлы складзеная вапнякамі. Большую частку яйлы займае Крымскі прыродны запаведнік.

## Этымалёгія назвы
Назва Бабуган (Babuğan) у перакладзе з крымскататарскай мовы азначае «ваўчыная ягада». 

## Літаратура
* 

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Горы Ўкраіны
Катэгорыя:Геаграфія Крыму
Латвійская нацыянальная опэра

**Латвійская нацыянальная опэра** () — тэатар опэры гораду Рыга, заснаваны ў 1863 годзе.

## Гісторыя
Рыга ўжо мела нямецкамоўны тэатар, які таксама прапанаваў опэру і балет з 1782 году. А першая спроба стварыць Латвійскую нацыянальную опэру адносяцца да 1893 году, калі была пастаўлена п’еса Екабса Озалса «Spoku stunda». Латвійская опэра была заснавана ў 1912 годзе Павулсам Юр’янсам, аднак у неўзабаве падчас Першай сусьветнай вайны опэрная трупа была эвакуіраваная ў Расею. У 1918 годзе опэра была адноўленая дзякуючы Язэпсу Віталсу, заснавальніку Латвійскай музычнай акадэміі. 

23 студзеня 1919 году выступы былі адноўлены, а першай пастановай стаў твор «Лятучы гялндзец» Рыхарда Вагнэра. З 1944 году пасьля заняцьця Латвіі Савецкім Саюзам, а таксама ўключэньнем у склад Савецкага Саюза, Латвійская нацыянальная опэра стала Дзяржаўным тэатрам опэры і балета Латвійская СССР. У 1990 годзе тэатар быў перайменаваны ў Латвійскую нацыянальную опэру, але амаль адразу будынак быў закрыты да 1995 году на рэканструкцыю і трупа пераехала ў часовы будынак.

## Вонкавыя спасылкі

* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Зьявіліся ў 1863 годзе
Катэгорыя:Тэатры Латвіі