Гарадок

**Гарадо́к** — места ў Беларусі, на рацэ Гаражанцы. Адміністрацыйны цэнтар Гарадоцкага раёну Віцебскай вобласьці. Насельніцтва на 2018 год — 12 332 чалавекі. Знаходзіцца за 30 км на поўнач ад Віцебску, за 2 км ад чыгуначнай станцыі Гарадок (лінія Віцебск — Невель); на аўтамабільнай дарозе Віцебск — Невель.

Гарадок — даўняе мястэчка гістарычнай Віцебшчыны, старажытны замак Вялікага Княства Літоўскага. Да нашага часу тут захаваўся будынак паштовай станцыі, помнік архітэктуры сярэдзіны XIX ст.

## Назва
Тапонім Гарадок сьведчыць пра існаваньне тут невялікага замка (гораду).

## Гісторыя

### Вялікае Княства Літоўскае

У гістарычных крыніцах ХVІ стагодзьдзя існуюць зьвесткі пра «Гарадок каля Полацку», дзе ідзецца пра выдуманую бітву сярэдзіны XIII стагодзьдзя паміж палачанамі і літоўскім войскам на чале зь мітычным князям Мінгайлам. Тым часам першы дакладны пісьмовы ўпамін пра паселішча зьмяшчаецца ў «рэестры сярэбшчыны» зь местаў Вялікага Княства Літоўскага і датуецца 1551 годам. У дакумэнце паведамляецца, што «*з места Городка*» ў скарб плацілі «*20 коп грошей…*». На мапе, складзенай С. Пахалавіцкім (1579 год), значыцца *Вялікі* і *Малы Гарадок*. У канцы XVI ст. тут існаваў бастыённы замак з магутнымі абарончымі валамі і 5 вежамі. У тым жа XVI ст. мястэчка атрымала герб: «*у залатым полі леў*».

На мапе Т. Макоўскага 1613 году Гарадок значыцца як мястэчка. У пачатку ХVІІ стагодзьдзя паселішча ўваходзіла ў склад Віцебскага павету і знаходзілася ў дзяржаўнай уласнасьці. У 1650 годзе тут існавала царква Сьвятога Ільлі.

### Пад уладай Расейскай імпэрыі

У выніку першага падзелу Рэчы Паспалітай (1772 год) Гарадок апынуўся ў складзе Расейскай імпэрыі, дзе 9 ліпеня 1772 году атрымаў статус места. У 1777 годзе ён стаў цэнтрам павету ў Полацкай, з 1796 году ў Беларускай, з 1802 году Віцебскай губэрні. У 1778 годзе зьявіўся першы генэральны плян Гарадку з рысамі клясыцызму. У 1781 годзе места атрымала новы герб з выявай Пагоні. На 1784 год у Гарадку было 169 двароў, дзеяла царква з 2 папамі, працавалі вінакурня, багадзельня, 12 крамаў і 3 правіянцкія склады, адбываліся 3 кірмашы на два дні.

У красавіку 1855 году Канстанцін Вераніцын напісаў у Гарадку паэму «Тарас на Парнасе». На 1860 год колькасьць будынкаў павялічылася да 377; працавалі фабрыка паташу, 19 дробных саматужных прадпрыемстваў, 75 крамаў; дзеялі царква і 6 малітоўных дамоў. На 1887 год працавалі 23 прадпрыемствы, лякарня, рамесная школа, царкоўнапрыходзкая вучэльня. У другой палове ХІХ стагодзьдзя паводле праекту пераплянаваньня (1846 год) места пашырылася ўздоўж шашы Віцебск — Пецярбург.

У 1904 годзе па пракладаньні чыгункі Гарадок разьвіваўся паміж вакзалам і Рынкам. На 1905 год у месьце былі 21 мураваны і 834 драўляныя дамы; працавалі 14 заводаў, фабрыка, паравы млын, 2 мужчынскія і 3 жаночыя вучэльні, лякарня, 3 аптэкарскія магазыны, бібліятэка; дзеялі 2 царквы і 10 сынагогаў. На 1912 год налічвалася 240 гандлёвых і прамысловых установаў; праводзіліся 3 кірмашы.


Lucyn-Siebiež-Nieviel-Haradok-Drysa-Režyca-Suraž. Люцын-Себеж-Невель-Гарадок-Дрыса-Рэжыца-Сураж (1800).jpg|Прысутныя месцы, праект канца XVIII ст.
Siebiež-Haradok-Drysa-Režyca-Suraž. Себеж-Гарадок-Дрыса-Рэжыца-Сураж (1800).jpg|Правіянцкі магазын, праект канца XVIII ст.
Городок. Проект церкви. 1808 г.jpg|Царква, праект 1808 г.
Haradok, Vialikaja. Гарадок, Вялікая (1908).jpg|Сынагога на 2-й Вялікай вуліцы, 1908 г.


### Найноўшы час
25 сакавіка 1918 году згодна з Трэцяй Устаўной граматай Гарадок абвяшчаўся часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 году згодна з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі ён увайшоў у склад Беларускай ССР, аднак 16 студзеня Масква адабрала места разам зь іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад РСФСР. 17 ліпеня 1924 году Гарадок вярнулі БССР, дзе ён стаў цэнтрам раёну. У Другую сусьветную вайну з 10 ліпеня 1941 да 24 сьнежня 1943 году места знаходзілася пад акупацыяй Трэцяга Райху.

20 студзеня 2006 году афіцыйна зацьвердзілі гістарычны герб Гарадку, а 28 лютага 2011 году — сьцяг места.


Haradok, Rynak. Гарадок, Рынак (1917).jpg|Рынак, 1917 г.
Haradok, Rynak. Гарадок, Рынак (1917-19).jpg|Рынак, 1917—1919 гг.
Haradok, Rynak. Гарадок, Рынак (7.11.1918).jpg|Рынак, 7 лістапада 1918 г.
Haradok. Гарадок (1936).jpg|Ясьлі-сад, 1936 г.


## Насельніцтва

### Дэмаграфія


ImageSize = width:auto height:150 barincrement:29
PlotArea = left:50 bottom:20 top:15 right:15
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
Colors =
  id:linegrey2 value:gray(0.9)
  id:linegrey value:gray(0.7)
  id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8)
  id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:15000
ScaleMajor = unit:year increment:5000 start:0 gridcolor:linegrey
ScaleMinor = unit:year increment:1000 start:0 gridcolor:linegrey2
PlotData =
  color:cobar width:15
  bar:1784 from:0 till:1496
  bar:1860 from:0 till:4075 
  bar:1879 from:0 till:4449 
  bar:1897 from:0 till:5023 
  bar:1905 from:0 till:6480 
  bar:1939 from:0 till:7300 
  bar:1959 from:0 till:7600 
  bar:1969 from:0 till:9000 
  bar:1992 from:0 till:14600 
  bar:2003 from:0 till:14100 
  bar:2009 from:0 till:12968
  bar:2018 from:0 till:12332
TextData=
  fontsize:10px pos:(25,195)
  text:



* **XVIII стагодзьдзе**: 1784 год — 1496 чал. (737 муж. і 759 жан.), зь іх 1031 юдэяў
* **XIX стагодзьдзе**: 1860 год — 4075 чал.; 1879 год — 4449 чал., зь іх 2802 праваслаўныя, 210 каталікоў, 19 раскольнікаў, 15 эвангелістаў, 1402 юдэі, 1 магамэтанін; 1897 год — 5023 чал., зь іх 39,5% пісьменных
* **XX стагодзьдзе**: 1905 год — 6480 чал., зь іх 2184 праваслаўныя, 29 каталікоў, 57 старавераў, 5 пратэстантаў, 4205 юдэяў; 1939 год — 7,3 тыс. чал.; 1959 год — 7,6 тыс. чал.; 1969 год — 9,0 тыс. чал.; 1991 год — 14,5 тыс. чал.; 1992 год — 14,6 тыс. чал.; 1995 год — 14,6 тыс. чал.
* **XXI стагодзьдзе**: 2003 год — 14,1 тыс. чал.; 2006 год — 13,8 тыс. чал.; 2008 год — 13,6 тыс. чал.; 1 студзеня 2009 году — 13,4 тыс. чал.; 2009 год — 12 968 чал. (перапіс); 2016 год — 12 186 чал.; 2017 год — 12 193 чал.; 2018 год — 12 332 чал.

### Рэлігія
У 1990-я гады будынак царкоўнапрыходзкай школы (пач. ХХ ст.) перабудавалі пад царкву Сьвятой Тройцы. Апроч таго, дзее каталіцкая парафія Адведзінаў Найсьвяцейшай Панны Марыі, пры якой будуецца касьцёл.

### Адукацыя

У Гарадку працуюць аграрна-тэхнічны каледж, прафэсійна-тэхнічны каледж сельскагаспадарчай вытворчасьці, 2 сярэднія, базавая, дзіцяча-юнацкая спартовая школы, школа мастацтваў.

### Культура
Дзеюць дом культуры, 2 бібліятэкі, Гарадоцкі раённы краязнаўчы музэй, дом рамёстваў і фальклёру.

### Мас-мэдыя
Выдаецца раённая газэта «Гарадоцкі весьнік» (да 1991 году — «Прамень камунізму»). Наклад 2250 асобнікаў.

## Забудова

### Плян
У 1966 годзе зьявіўся праект пераплянаваньня, у 1977 годзе — генэральны плян Гарадку. Узводзяцца тыповыя будынкі, утварыліся новыя мікрараёны з шматпавярховымі дамамі.

### Вуліцы і пляцы

З урбананімічнай спадчыны Гарадку да нашага часу гістарычныя назвы захавалі вуліцы Вакзальная, Зарачанская, Садовая, Узгор’е, Невельская шаша. У месьце існавалі Невельская і Вялікая вуліцы.

## Эканоміка
Прадпрыемствы лёгкай, дрэваапрацоўчай, харчовай прамысловасьці. Ільнозавод.

## Транспарт
Праз Гарадок праходзяць аўтамабільныя дарогі  (Гарадок — Вула) і  (Віцебск — Гарадок — траса ). За 1 км на ўсход ад места праходзіць магістраль .

## Турыстычная інфармацыя

### Інфраструктура

Дзеюць Гарадоцкі раённы краязнаўчы музэй, РУП «Гарадоцкі цэнтар спорту і турызму Раўбічы». Спыніцца можна ў гасьцініцы «Раўбічы».

Гарадок — вядомы цэнтар ганчарнага рамяства (г. зв. «гарадоцкая кераміка»).

### Славутасьці
* Забудова гістарычная (канец ХІХ — пачатак ХХ ст.; фрагмэнты)
* Замчышча
* Могілкі юдэйскія
* Паштовая станцыя (сярэдзіна ХІХ ст.)

### Страчаная спадчына
* Замак (XVII ст.)
* Сынагога
* Царква Зьвеставаньня Багародзіцы (XIX ст.)
* Царква Сьвятога Прарока Ільлі (XVII ст.)
* Царква Сьвятога Мікалая (XVII ст.)

## Асобы
* Бэр Аршанскі (1883—1945) — празаік, драматург, літаратуразнавец, публіцыст
* Сяргей Багніч (нар. 1964) — беларускі навуковец у галіне спэктраскапіі арганічных злучэньняў
* Анатоль Ерашоў (нар. 1936) — беларускі навуковец у галіне вэтэрынарнай вірусалёгіі, мікрабіялёгіі і радыёбіялёгіі
* Юзэф Маралёўскі (1777—1845) — паэт, пэдагог
* Леанід Пузырэўскі (нар. 1938) — беларускі навуковец у галіне эканомікі
* Уладзімер Хазанскі (нар. 1923) — беларускі журналіст, пісьменьнік
* Аркадзь Шофман (1913—1993) — расейскі гісторык
* Леанід Шофман (1913—1993) — беларускі навуковец у галіне аграноміі

## Крыніцы

## Літаратура
* Бастава А. Пра мінулае нашага Гарадка // Краязнаўчая газета. № 15, 2007. С. 3.
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Вонкавыя спасылкі
* Гарадок, Radzima.org
* Гарадок, Прыдзвінскі край: Гісторыя і сучаснасць
* Гарадок — парафія Адведзінаў Найсвяцейшай Панны Марыі, Catholic.by
* Гарадок, Глёбус Беларусі
* Гісторыя Гарадку


Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XII стагодзьдзі