Барань

**Бара́нь** — места ў Беларусі, на рацэ Адрове. Уваходзіць у склад Аршанскага раёну Віцебскай вобласьці. Насельніцтва на 2018 год — 11 154 чалавекі. Знаходзіцца за 9 км на паўднёвы захад ад Воршы, на аўтамабільнай дарозе Ворша — Коханаў. Найбліжэйшыя прыпынкі электрацягнікоў — Хорабрава і Чэрвіна (~3 км).

Барань — даўняе мястэчка гістарычнай Аршаншчыны (частка Віцебшчыны). Сярод мясцовых славутасьцяў вылучаецца царква Сьвятога Спаса, помнік традыцыйнай беларускай драўлянай архітэктуры XVIII ст., перавезены ў Беларускі дзяржаўны музэй народнай архітэктуры і побыту.

## Гісторыя
### Вялікае Княства Літоўскае
Першы пісьмовы ўпамін пра Барань (пазьней *Старая Барань*) як сяло ў валоданьні Астроскіх датуецца 1518 годам. Маршалак Канстантын Астроскі заснаваў тут у 1597 годзе «кульны двор» — прадпрыемства вырабу гарматных куляў. Майстры атрымлівалі па валоцы зямлі, за што здабывалі жалезную руду, зь якой плавілі і кавалі жалезныя снарады, якія пастаўляліся ў замкі Капыль і Біржы. У 1597 годзе Барань стала цэнтрам воласьці і ўваходзіла ў склад Аршанскага павету Віцебскага ваяводзтва. 30 кастрычніка 1598 году ўладальнік паселішча Крыштап Радзівіл надаў яму прывілей на статус мястэчка, куды перавёў сваіх падданых з *Старой Барані*. У XVI ст., згодна з інвэнтарамі, войтам *мястэчка Барані* быў жыхар *сяла Барані* Сямён Кавезь, які атрымаў за службу ад князя 2 валокі зямлі. Паводле інвэнтару 1652 году, у мястэчку існаваў Рынак і 6 вуліцаў — Копыская, Віленская, Карпацкая, Бранцоўская, Клімавіцкая і Смалянская, якія былі невялікімі (ад 4 да 19 двароў, 80 пляцаў пад забудову); мяшчанам належалі 40 валок ворыўнай зямлі.

У 1704 годзе ў Барані збудавалі царкву Покрыва Багародзіцы. На 1724 год *[[фальварак]] Барань* складаўся з двара зь белай хатай, вазоўняй, лазьняй, броварам (вінакурняй), вязьніцай, пякарняй і стайняй (канюшняй), стадоламі і гумнамі; *мястэчка Барань* — 26 дамоў, рынак, млын, царква, карчма.

### Пад уладай Расейскай імпэрыі

У выніку першага падзелу Рэчы Паспалітай (1772 год) Барань апынулася ў складзе Расейскай імпэрыі, дзе стала цэнтрам воласьці Аршанскага павету. За адмову прысягнуць на вернасьць Расеі царскія ўлады канфіскавалі ў князя К. Радзівіла маёнтак Копысь з 50 населенымі пунктамі, у тым ліку і мястэчкам Бараньню. Статус паселішча панізілі да сяла. У рэвізію 1782 году яно налічвала 43 двары, мела млын, панскі двор. 8 лістапада 1812 году ў час сутычкі французаў з расейскімі казакамі генэрала Платава Барань згарэла. У XIX ст. маёнтак стаў уласнасьцю зямяніна Пятра Барзова, пазьней перайшоў да Мянжынскіх.

У 1872 годзе ў Барані пачаў працаваць крухмальны завод, які перапрацоўваў штодзённа 600 пудоў бульбы, а ў 1873 годзе — драцяна-цьвіковы завод, які выпускаў цьвікі, дрот, мэблевую спружыну. У 1875 годзе з мэтай маскалізацыі колішняга Вялікага Княства Літоўскага расейскія ўлады адкрылі ў мястэчку народную вучэльню, дзе спачатку навучаліся 60 хлопчыкаў і 4 дзяўчат. У 1882 годзе *маёнтак Барань* з 38 дварамі і 277 жыхарамі перайшоў да стацкага дарадцы М. Папова; у гэты час тут існавалі млын і карчма. У пачатку XX ст. у маёнтку было 12 двароў, 470 дзесяцін зямлі, у тым ліку 30 дзесяцін лесу. У 1906 годзе тут адкрылася заводзкая вучэльня. 

За часамі Першай сусьветнай вайны ў лютым 1918 году Барань занялі войскі Нямецкай імпэрыі.

### Найноўшы час
25 сакавіка 1918 году згодна з Трэцяй Устаўной граматай Барань абвяшчалася часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 году згодна з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі яна ўвайшла ў склад Беларускай ССР, аднак 16 студзеня Масква адабрала сяло разам зь іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад РСФСР. У 1924 годзе Барань вярнулі БССР, дзе яна стала цэнтрам сельсавету. У 1935 годзе паселішча атрымала афіцыйны статус рабочага пасёлку. У Другую сусьветную вайну з 16 ліпеня 1941 да 27 чэрвеня 1944 году Барань знаходзілася пад акупацыяй Трэцяга Райху. Нацысты стварылі тут жыдоўская гета.

У 1949 годзе на заводзе «Чырвоны Кастрычнік» пачалася вытворчасьць першых у Беларусі швацкіх машынаў. Завод стаў рэжымным (сакрэтным) аб’ектам па вытворчасьці радыётэхнічнай апаратуры, у тым ліку па вытворчасьці першых радыёстанцыяў для чыгуначнага транспарту і абсталяваньня па касьмічнай праграме «Буран». 17 траўня 1972 году Барань атрымала статус места. Да 2013 году места ўваходзіла ў склад Аршанскага гарсавету. 14 студзеня 2013 году Воршу пазбавілі афіцыйнага статусу гораду абласнога падпарадкаваньня і аб’ядналі ў адну адміністрацыйна-тэрытарыяльную адзінку з Аршанскім раёнам — Аршанскі раён з адміністрацыйным цэнтрам у горадзе Воршы. Пры гэтым Аршанскі гарадзкі савет дэпутатаў ліквідавалі, а яго паўнамоцтвы перадалі раённаму савету дэпутатаў.

## Насельніцтва
### Дэмаграфія


ImageSize = width:auto height:170 barincrement:29
PlotArea = left:50 bottom:20 top:15 right:15
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
Colors =
  id:linegrey2 value:gray(0.9)
  id:linegrey value:gray(0.7)
  id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8)
  id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:15000
ScaleMajor = unit:year increment:3000 start:0 gridcolor:linegrey
ScaleMinor = unit:year increment:1000 start:0 gridcolor:linegrey2
PlotData =
  color:cobar width:15
  bar:1782 from:0 till:353 
  bar:1882 from:0 till:277 
  bar:1901 from:0 till:350 
  bar:1968 from:0 till:9700 
  bar:1969 from:0 till:10100
  bar:1991 from:0 till:14100
  bar:1995 from:0 till:14400
  bar:2005 from:0 till:12200
  bar:2009 from:0 till:11662
  bar:2018 from:0 till:11154
TextData=
  fontsize:10px pos:(20,195)
  text:



* **XVIII стагодзьдзе**: 1782 год — 353 чал., зь іх 183 муж. і 170 жан., усе сяляне 
* **XIX стагодзьдзе**: 1882 год — 277 чал.
* **XX стагодзьдзе**: 1901 год — каля 350 чал.; 1968 год — 9,7 тыс. чал.; 1969 год — 10,1 тыс. чал.; 1990 год — 13,5 тыс. чал.; 1991 год — 14,1 тыс. чал.; 1995 год — 14,4 тыс. чал.
* **XXI стагодзьдзе**: 2005 год — 12,2 тыс. чал.; 2006 год — 12,1 тыс. чал.; 2008 год — 12,0 тыс. чал.; 2009 год — 11 662 чал. (перапіс); 2016 год — 11 343 чал.; 2017 год — 11 221 чал.; 2018 год — 11 154 чал.

### Рэлігія
У Барані дзеюць царква Сьвятога Спаса (Спаса-Праабражэнская, час пабудовы — 2003 год) і рымска-каталіцкая парафія Маці Божай зь Люрду.

### Адукацыя
У Барані працуюць 2 сярэднія школы № 15 і № 18. У 2007 годзе адкрылася новая ўстанова адукацыі — «Дзяржаўны агульнаадукацыйны ліцэй г. Барані», дзе на падвышаным узроўні вывучаюцца 11 розных прадметаў. Апрача таго, працуюць дзіцяча-юнацкая спартовая і музычная школы, 4 дашкольныя ўстановы.

### Мэдыцына
Мэдычнае абслугоўваньне насельніцтва ажыцьцяўляюць лякарня і паліклініка.

### Культура
Дзеюць бібліятэка і палац культуры.

## Забудова
### Вуліцы і пляцы

## Эканоміка
Аснову эканомікі Барані складаюць прадпрыемствы машынабудаваньня, лёгкай і харчовай прамысловасьці. Асноўнае прадпрыемства — «Лёс» (раней завод «Чырвоны Кастрычнік»). Завод вырабляе дробную радыетэхнічную прадукцыю. Шмат незанятых вытворчых плошчаў.

## Турыстычная інфармацыя

Дзее санаторыя-прафілякторыя «Лёс».

Захаваліся будынкі колішніх багадзельні (1905) і мэханічнага заводу (канец XIX — пачатак XX стагодзьдзя). У месьце знаходзілася царква Сьвятога Спаса, збудаваная ў XVIII ст. У 1989 годзе яе перавезьлі ў Беларускі дзяржаўны музэй народнай архітэктуры і побыту.

## Асобы
* Зьміцер Казлоў (нар. 1988) — беларускі блогер, кандыдат у дэпутаты на выбарах у Палату прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу 2019 году, актывіст супраць інтэграцыі Беларусі з Расеяю, палітычны вязень
* Уладзімер Корбан (1910—1971) — беларускі пісьменьнік

## Крыніцы

## Літаратура
* Асіноўскі, С. Места на Барані // Архівы і справаводства. № 6, 2004. С. 105—114.
* 
* 
* 

## Вонкавыя спасылкі
* Барань, Radzima.org
* Барань, Прыдзвінскі крайн: Гісторыя і сучаснасць
* Барань: «У нас большасьць з інтэлектам — таму і баявыя!», Радыё Свабода, 4 красавіка 2007 г.
* Барань — парафія Маці Божай з Люрд, Catholic.by
* Барань, Глёбус Беларусі

Катэгорыя:Населеныя пункты Аршанскага раёну
Катэгорыя:Гарады Віцебскай вобласьці
Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVI стагодзьдзі