Гісторыя Браслава

**[[Браслаў]]** (часам насіў дадатковыя азначэньні — *Браслаў [[Літва|Літоўскі]]* або *Браслаў Завельскі*) — магдэбурскае места, цэнтар гістарычнага рэгіёну (частка Віленшчыны), старажытны замак Вялікага Княства Літоўскага. Да нашага часу тут захаваўся касьцёл Нараджэньня Найсьвяцейшай Панны Марыі, помнік архітэктуры XIX стагодзьдзя.

## Полацкае княства

Паводле зьвестак археалягічных раскопак яшчэ ў ІХ ст. на месцы сучаснага Браслава існавала старажытнае паселішча латгалаў і крывічоў. У пачатку ХІ стагодзьдзя на месцы спаленага паселішча паўстаў памежны горад Полацкага княства. Умацаваны валам вышынёй ад 3 да 9 м, дзядзінец старажытнага Браслава разьмяшчаўся на пярэсмыку паміж азёрамі Дрывятамі і Навятамі на Замкавай гары, побач знаходзіўся пасад. У ХІ—ХІV стагодзьдзях насельніцтва займалася ў асноўным сельскай гаспадаркай, паляваньнем, рамёствамі, гандлем.

Першы пісьмовы ўпамін пра Браслаў зьмяшчаецца ў Хроніцы Быхаўца і Хроніцы Мацея Стрыйкоўскага пад 1065 годам у зьвязку зь мітычным нападам на яго літоўскіх князёў братоў Кернуса і Гімбута.

## Вялікае Княства Літоўскае

З пачатку ХІV стагодзьдзя Браслаў знаходзіўся ў валоданьні вялікіх князёў і згодна з тэстамэнтам Гедыміна перайшоў да ягонага сына Яўнута. Дзяржаўцамі Браслава былі Сапегі, Масальскія, Скумін-Тышкевічы. У пачатку ХV ст. места стала цэнтрам павету Віленскага ваяводзтва. Павятовыя соймікі зьбіраліся на Замкавай гары, тут жа, паводле пастановы вальнага сойму 1590 году, збудавалі дом для паседжаньняў суду і захоўваньня архіву. У гэты ж час на сродкі ваяводы віленскага і старосты браслаўскага Войцеха Манівіда ў месьце збудавалі касьцёл.

8 кастрычніка 1500 году вялікі князь Аляксандар надаў Браславу прывілей на няпоўнае Магдэбурскае права. У 1506 годзе па сьмерці Аляксандра места перайшло да ягонай жонкі Алены. Яна заснавала тут жаночы манастыр з царквой Сьвятой Барбары, у якой жыла да сваёй сьмерці ў 1513 годзе.

У ХVІ—ХVІІ стагодзьдзях вялікую ролю меў Браслаўскі замак, які ўпершыню ўпамінаецца пад 1514 годам. На 1554 год, паводле інвэнтару, у месьце было 5 вуліцаў, 110 дамоў, зь іх 65 дамоў знаходзілася на вуліцы *Вялікай*, што праходзіла ўздоўж возера Дрывятаў. На гэтай жа вуліцы разьмяшчаліся царква, касьцёл, лякарня, сядзіба князёў Масальскіх. Існавалі таксама кляштар, 40 корчмаў. Месьцічы займаліся пераважна земляробствам, часткова гандлем і рамёствамі. У 1579 годзе Станіслаў Пахалавіцкі пазначыў Браслаў на сваёй мапе як паселішча на высьпе. За часамі вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай у 1661 годзе маскоўскія войскі поўнасьцю зруйнавалі Браслаў. Вальны сойм вызваліў места ад усіх падаткаў на 4 рокі.

У 1787 годзе адбыўся апошні соймік Браслаўскага павету. 2 чэрвеня 1792 году кароль і вялікі князь Станіслаў Аўгуст Панятоўскі апошнім зь местаў на тэрыторыі сучаснай Беларусі надаў месту герб: «*у блакітным полі залатое сонца, на якім блакітны [[трыкутнік]] з чалавечым вокам — вокам Боскага наканаваньня*». Неўзабаве згодна з пастановаю Гарадзенскага сойму 1793 году Браслаў стаў сталіцаю ваяводзтва. На 1794 год тут было 68 будынкаў, з прычыны пазьнейшага пажару цэнтар ваяводзтва перанесьлі ў Відзы. 11 траўня 1794 году на вуліцах места адбыўся бой паміж паўстанцамі Тадэвуша Касьцюшкі і расейскімі карнымі войскамі.

## Пад уладай Расейскай імпэрыі

У выніку трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай (1795 год) Браслаў апынуўся ў складзе Расейскай імпэрыі, дзе стаў цэнтрам павету Віленскай губэрні (з 1797 году — у Літоўскай, а з 1801 году — у Віцебскай губэрні). Статус паселішча панізілі да мястэчка. У 1843 годзе яго далучылі да Новааляксандраўскага павету Ковенскай губэрні.

У сярэдзіне ХІХ стагодзьдзя ў Браславе было 60 двароў; працавалі лякарня, расейская вучэльня, піваварня; дзеялі касьцёл і сынагога. На 1913 год у мястэчку працавалі лякарня, сельская вучэльня, вінакурны завод.

За часамі Першай сусьветнай вайны ў канцы 1915 — лютым 1918 году каля Браслава праходзіла лінія фронту. У лютым 1918 году мястэчка занялі войскі Нямецкай імпэрыі.

## Найноўшы час
25 сакавіка 1918 году згодна з Трэцяй Устаўной граматай Браслаў абвяшчаўся часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 году паводле пастановы І зьезду КП(б) Беларусі ён увайшоў у склад Беларускай ССР. У сьнежні 1919 году Браслаў занялі польскія войскі. У 1920 годзе ён увайшоў у склад Сярэдняй Літвы. На 1921 год у мястэчку было 243 будынкі, працавалі млын, тартак, цагельня, дробныя крамы. З 1922 году Браслаў апынуўся ў складзе міжваеннай Польскай Рэспублікі, дзе стаў цэнтрам павету Віленскага ваяводзтва. У 1920-я гады адміністрацыйны цэнтар места перанесьлі на яго заходнюю ўскраіну. Тут узьвялі грамадзкія і гаспадарчыя будынкі, 2-павярховыя жылыя дамы для павятовай адміністрацыі і іншых урадоўцаў. Апроч гэтага, у Браславе заснавалі мэханічную пякарню, распачаў працу рыбны завод. У 1928—1929 гадох з прычыны кепскіх мэтэаралягічных умоваў на Віленшчыне паўстала пагроза голаду. На дапамогу галадоўцам выдаткоўваліся дзяржаўныя сродкі, зьбіраліся ахвяраваньні. Да канца 1929 году голад удалося пераадолець.

У 1939 годзе Браслаў увайшоў у БССР, дзе ў 1940 годзе стаў цэнтрам раёну Вялейскай вобласьці (з 1944 году ў Полацкай, з 1954 году — Маладэчанскай, а з 1960 году — Віцебскай вобласьці). У Другую сусьветную вайну з 27 чэрвеня 1941 да 6 чэрвеня 1944 году места знаходзілася пад акупацыяй Трэцяга Райху. 6 красавіка 1944 году каля Браслава савецкая партызанская брыгада імя Жукава зьнішчыла аддзел Арміі Краёвай пад камандаю Казімера Краўзэ «Ваўжэцкага». Савецкія партызаны забілі 21 польскага жаўнера, дабілі параненых.

## Галерэя
### Азёры

Brasłaŭ, Dryviaty. Браслаў, Дрывяты (J. Bułhak, 1934).jpg|Дрывяты. Ян Булгак, 1934 г.
Brasłaŭ, Dryviaty. Браслаў, Дрывяты (1919-39) (2).jpg|Дрывяты, да 1939 г.
Brasłaŭ, Dryviaty. Браслаў, Дрывяты (1.07.1936).jpg|Дрывяты, 1 ліпеня 1936 г.
Brasłaŭ, Naviaty. Браслаў, Навяты (1910-29).jpg|Навяты, да 1930 г.


### Рынак

Brasłaŭ, Rynak-Sadovaja. Браслаў, Рынак-Садовая (1919-39).jpg|да 1939 г.
Brasłaŭ, Rynak. Браслаў, Рынак (J. Bułhak, 1934).jpg|1934 г.
Brasłaŭ, Rynak. Браслаў, Рынак (1919-39).jpg|да 1939 г.
Brasłaŭ, Rynak. Браслаў, Рынак (1930-39).jpg|да 1939 г.
Brasłaŭ, Sadovaja-Rynak. Браслаў, Садовая-Рынак (U. Grabski, 1919-39).jpg|да 1939 г.


### Вуліца Вялікая

Brasłaŭ, Zamkavaja hara-Vialikaja. Браслаў, Замкавая гара-Вялікая (1915).jpg|1915 г.
Brasłaŭ, Vialikaja, Pračyścienskaja. Браслаў, Вялікая, Прачысьценская (1919-39).jpg|да 1939 г.
Brasłaŭ, Vialikaja, Pračyścienskaja. Браслаў, Вялікая, Прачысьценская (1930-39).jpg|да 1939 г.
Brasłaŭ, Vialikaja. Браслаў, Вялікая (1930-39) (2).jpg|да 1939 г.
Brasłaŭ, Vialikaja. Браслаў, Вялікая (1919-39) (2).jpg|да 1939 г.
Brasłaŭ, Vialikaja. Браслаў, Вялікая (1919-39).jpg|да 1939 г.


### Калёнія

Brasłaŭ, Kalonija. Браслаў, Калёнія (1930-39) (2).jpg|да 1939 г.
Brasłaŭ, Starościnskaja. Браслаў, Старосьцінская (1931).jpg|1931 г.
Brasłaŭ, Kalonija. Браслаў, Калёнія (M. Jurevič, 1938).jpg|1938 г.
Brasłaŭ, Kalonija. Браслаў, Калёнія (1930-39).jpg|да 1939 г.


### Іншае

Brasłaŭ. Браслаў (1935).jpg|Агульны выгляд, 1935 г.
Brasłaŭ, Sadovaja-Piaskovaja. Браслаў, Садовая-Пясковая (1930-39) (2).jpg|Павятовая адміністрацыя, да 1939 г.
Brasłaŭ, Sadovaja-Piaskovaja. Браслаў, Садовая-Пясковая (1930-39).jpg|Павятовая адміністрацыя, да 1939 г.
Brasłaŭ, Sadovaja. Браслаў, Садовая (1930-39).jpg|Вуліца, да 1930-я гг.
Brasłaŭ, Sadovaja-Paštovaja. Браслаў, Садовая-Паштовая (1920-39).jpg|Вуліца, да 1939 г.
Brasłaŭ, Sadovaja, Čyhunačnaja. Браслаў, Садовая, Чыгуначная (1921-39).jpg|Чыгуначная станцыя, да 1939 г.


## Заўвагі

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 
* 
* 
* Шыдлоўскі К. Назва горада: міфы, меркаванні і факты // «Браслаўская звязда», 13 сакавіка 1996.
* 
* Markowski D. Płonące Kresy. Operacja „Burza” na Kresach Wschodnich II Rzeczypospolitej. — Warszawa: Oficyna Wydawnicza RYTM, 2011. .
*