Гісторыя Быхава

**[[Быхаў]]** — места гістарычнай Аршаншчыны (частка Віцебшчыны), колішняя сталіца графства, старажытны замак Вялікага Княства Літоўскага. Да нашага часу тут захаваліся замак Хадкевічаў і Сапегаў, кляштар канонікаў рэгулярных лятэранскіх, сынагога і царква Сьвятой Тройцы, помнікі архітэктуры XVII—XIX стагодзьдзяў. Сярод мясцовых славутасьцяў вылучаўся касьцёл Беззаганнага Зачацьця Найсьвяцейшай Панны Марыі, помнік архітэктуры XVIII ст., зруйнаваны савецкімі ўладамі.

## Вялікае Княства Літоўскае
Згодна з сучаснымі энцыкляпэдычнымі даведнікамі першы пісьмовы ўпамін пра Быхаў зьмяшчаецца ў «Сьпісе гарадоў далёкіх і блізкіх» і датуецца канцом XIV стагодзьдзя. Тым часам афіцыйна места вядзе сваю гісторыю ад 1370 году. У розныя часы яно знаходзілася ў валоданьні Друцкіх, Гальшанскіх, Гаштольдаў.

У XV стагодзьдзі вялікі князь Жыгімонт Стары ператварыў Быхаў у цэнтар дзяржаўнага староства, якое неўзабаве стала вотчынаю Хадкевічаў. Гетман Ян Караль Хадкевіч збудаваў тут мураваны замак і пераўтварыў места ў магутную фартэцыю — адну з наймацнейшых на тэрыторыі сучаснай Беларусі. Апроч таго, ён заснаваў касьцёл Сьвятога Казімера. 

З другой паловы XVI стагодзьдзя ў Быхаве пачала працаваць вядомая ў Эўропе людвісарня, дзе мясцовыя майстры выраблялі гарматы, ядры, кулі і інш. Шлюб Ганны, дачкі Яна Караля Хадкевіча, з сынам Льва Сапегі Янам Станіславам (1621 год) паклаў пачатак эпохі знаходжаньні места ў валоданьні Сапегаў.

У XVIІ стагодзьдзі Быхаў стаў сталіцай графства, аднак адміністрацыйна належаў да Аршанскага павету Віцебскага ваяводзтва. У гэты ж час у зьвязку з заснаваньнем аднайменнага мястэчка адбыўся падзел на *Стары* і *Новы Быхаў*. 

Захаваліся сьведчаньні азначэньня жыхароў Быхава і ваколіцаў ліцьвінамі: «*литвин… сказался, зовут деи его Оникейком, Грицков, Быхова города*» (1609 год), «*литвин Ондрюшка Сидоров… в роспросе сказался: быховец, посадцкого мужика сын*» (1628 год), «*Васильев Якушко… литвин… Быховкого повета*», «*Горбовский Захар Быховец… литва из города Быхова*» (абодва 1635 год), «*литвину быховцу Илье Павлову*» (1675 год), «*литвину быховцу Ивану Митрофанову*» (1676 год).

Яшчэ ў канцы XVI стагодзьдзя ваколіцы Быхава пацярпелі ад казацкіх набегаў, у лютым 1590 году казацкія загоны Мацюшы занялі паселішча, а ўзімку 1595 году па разграбленьні Магілёва праз Быхаў праходзіў загон Севярына Налівайкі. Няўдалая аблога места казацкім войскам Гаркушы адбылася ў 1648 годзе. У вайну Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667) Быхаў сьпярша вытрымаў працяглую аблогу маскоўскіх войскаў (1654—1656), аднак у 1657 годзе захопнікі штурмам авалодалі ім. У 1661 годзе па непрацяглай аблозе войска Вялікага Княства Літоўскага вызваліла места. 20 кастрычніка 1669 году кароль і вялікі князь Міхал Вішнявецкі выдаў прывілей Старому Быхаву: з улікам шчырага служэньня Рэспубліцы і крайнюю ступень нястачы жыхароў, па адбіцьці казацкіх і маскоўскіх нападаў у час Крывавага патопу, яны атрымалі вызваленьне на 20 гадоў ад усялякіх павіннасьцяў і подацяў.

За часамі Вялікай Паўночнай вайны (1700—1721) Быхаў стаў важным стратэгічным пунктам. 5 кастрычніка 1702 году з прычыны пераходу Сапегаў на бок Швэцыі маскоўскі гаспадар Пётар I зруйнаваў места і замак. Увосень 1704 году маскоўскае войска пад камандаю Рапніна зноў заняла Быхаў. У 1707 годзе тутэйшы камэндант перайшоў на бок швэдаў: расейцы зноў занялі места, узяўшы ў палон каля 1000 жаўнераў і афіцэраў. 

У 1720 годзе ўпаміналіся цэрквы Сьвятога Спаса і Сьвятога Юр'я. У 1737 годзе пры кляштары адкрылася школа. На 1747 год у Быхаве было 247 двароў, працавалі бібліятэка, паташня, саладоўня, лазьня, астрог. На 1755 год — 534 двары, малітоўная школа, 9 гандлёвых радоў; штогод праводзіліся 3 кірмашы.

## Пад уладай Расейскай імпэрыі
У выніку першага падзелу Рэчы Паспалітай (1772 год) Быхаў апынуўся ў складзе Расейскай імпэрыі, дзе стаў цэнтрам павету Магілёўскай губэрні (у 1796—1805 гадох заштатнае места Беларускай губэрні). 16 жніўня 1781 году ён атрымаў герб: «*у чырвоным полі дзьве скрыжаваныя чыгунныя гарматы*». На 1783 год у Быхаве было 534 будынкі, працавала павятовая вучэльня. У 1781 годзе зьявіўся генэральны плян, згодна зь якім места набыла рэгулярную структуру. У гэты час існавалі 3 уязныя брамы: Падольная (Дольная), што вяла да Дняпра, Магілёўская (у паўночнай частцы места) і Рагачоўская (Навабыхаўская, у паўднёвай частцы). На 1825 год у Быхаве было 569 будынкаў, 2 навучальныя ўстановы, 8 крамаў, 13 корчмаў, 3 лазьні, 5 садоў, 5 гаспадарскіх дамоў. Існаваў замак з 2 вежамі і 8 калёнамі, мелася карцінная галерэя.

Па здушэньні вызвольнага паўстаньня (1830—1831) расейскія ўлады канфіскавалі Быхаўскі маёнтак у Сапегаў. На 1841 год у месьце 652 будынкі, 19 вуліцаў і завулкаў, флянэлевая фабрыка. За часамі нацыянальна-вызвольнага паўстаньня (1863—1864) у ваколіцах Быхава дзеяў аддзел на чале з І. Анцыпам. На пачатак 1880-х гадоў — 809 будынкаў, у тым ліку 3 цагляныя, 2 прадпрыемствы з вырабу запалак і цэглы, крупадзёрка, 4 ветраныя млыны, расейскія двухклясная павятовая і прыходзкая вучэльня, 1 цагляная і 3 драўляныя цэрквы, 2 касьцёлы, сынагога, 10 малітоўных школ; гарбарная майстэрня (з 1880 году), тэлеграфная станцыя (з 1882 году), працавалі 84 гандлёвыя пункты.

Паводле вынікаў перапісу 1897 году, у Быхаве было 816 будынкаў, на галоўных вуліцах зьявіліся дашчатыя тратуары (1876 год), газавыя ліхтары (1878 год), усталяваны мескі гадзіньнік (1879 год), запрацавалі лякарня (6 ложкаў), аптэка, паштовая і натарыяльная канторы. У 1902 годзе празь места прайшла чыгунка, якая надала моцны імпульс ягонаму эканамічнаму разьвіцьцю. На 1911 год працавалі 6 навучальных установаў, у тым ліку 4-клясная меская, ніжэйшая і рамесная вучэльні, прыходзкія мужчынская і жаночая вучэльні, 2 царкоўна-прыходзкія школы. У жніўні 1913 году адкрыўся першы кінатэатар, запрацавалі мукамольнае і лесапільнае прадпрыемствы. У 1916 годзе ў Быхаве збудавалі мост цераз Дняпро. У 1917 годзе па расейскай Лютаўскай рэвалюцыі бальшавікі арыштавалі ў Быхаве ўдзельнікаў карнілаўскага мецяжу — Карнілала, Дзянікіна, Лукомскага. 

У Першую сусьветную вайну 5 сакавіка 1918 году места занялі войскі Нямецкай імпэрыі, пазьней — корпус Ю. Доўбар-Мусьніцкага. 

## Найноўшы час

25 сакавіка 1918 году згодна з Трэцяй Устаўной граматай Быхаў абвяшчаўся часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. У месьце прызначылі павятовага старшыню БНР. 11 лістапада 1918 году сюды ўвайшлі савецкія войскі. 1 студзеня 1919 году згодна з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі Быхаў увайшоў у склад Беларускай ССР, аднак 16 студзеня Масква адабрала места разам зь іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад РСФСР. У 1924 годзе Быхаў вярнулі БССР, дзе ён стаў цэнтрам раёну. На 1926 год у месьце было 1120 будынкаў, адбыўся ўвод у эксплюатацыю электрастанцыі. У 1930-я гады савецкія ўлады ўзарвалі званіцу касьцёла Беззаганнага Зачацьця Найсьвяцейшай Панны Марыі, помнік архітэктуры XVIII стагодзьдзя.

У Другую сусьветную вайну з 5 ліпеня 1941 да 28 чэрвеня 1944 году места знаходзілася пад акупацыяй Трэцяга Райху. Па вайне савецкія ўлады зруйнавалі будынак касьцёла. Да пачатку 1990-х гадоў у месьце разьмяшчаўся гарнізон марской авіяцыі Балтыйскага флёту і база ракетаносцаў ТУ-16, якіх пазьней замянілі на Ту-22М3.

1 верасьня 2013 году ў Быхаве прайшоў Дзень беларускага пісьменства, у цэнтры места адбылося ўрачыстае адкрыцьцё скульптурнай кампазыцыі «Баркулабаўскі летапіс». Да юбілейнага сьвята адкрыліся абноўленыя цэнтар культуры, кінатэатар, фізкультурна-аздараўленчы цэнтар, чыгуначная і аўтобусная станцыі; пачалася рэстаўрацыя замка Хадкевічаў і Сапегаў.

## Галерэя
### Пляны места

Файл:Bychaŭ. Быхаў (1707).jpg|1707 г.
Файл:Bychaŭ. Быхаў (1778).jpg|1778 г.
Файл:Bychaŭ. Быхаў (1778-1780).jpg|1778—1780 гг.
Файл:Bychaŭ. Быхаў (1781).jpg|1781 г.
Файл:Bychaŭ. Быхаў (1778, 1839).jpg|1839 г.


### Гістарычная графіка

Bychaŭ. Быхаў (1840).jpg|Панарама, каля 1840 г.
Bychaŭski zamak. Быхаўскі замак (1781) (2).jpg|Замак, 1781 г.
Bychaŭ, Dolnaja brama. Быхаў, Дольная брама (1781).jpg|Дольная брама, 1781 г.
Bychaŭ, Mahiloŭskaja brama. Быхаў, Магілёўская брама (1781).jpg|Магілёўская брама, 1781 г.


### Гістарычныя здымкі

Файл:Bychaŭski zamak. Быхаўскі замак (M. Astankovič, 1905).jpg|Замак, 1905 г.
Файл:Bychaŭski zamak. Быхаўскі замак (1901-17).jpg|Замак, да 1918 г.
Файл:Быхаўскі замак.jpg|Замак, да 1920 г.
Файл:Bychaŭ, Kaścielnaja. Быхаў, Касьцельная (1900).jpg|Вуліца Касьцельная. Касьцёл і замак, 1900 г.
Файл:Bychaŭ, Kaścielnaja. Быхаў, Касьцельная (1905).jpg|Касьцёл, 1905 г.
Файл:Bychaŭ, Lateranski. Быхаў, Lateranski (1917).jpg|Званіца, 1917 г.
Файл:Bychaŭ, Haradzieckaja, Lateranski. Быхаў, Гарадзецкая, Лятэранскі (M. Astankovič, 1905).jpg|Касьцёл з боку вуліцы Гарадзецкай, да 1905 г.
Файл:Bychaŭ, Kaścielnaja. Быхаў, Касьцельная (1917) (2).jpg|[Кляштар г. (ператвораны ў вязьніцу), 1917 г.
Файл:Быховская тюрьма.jpg|Кляштар, 1917 г.
Файл:Bychaŭ, Rynak-Mahiloŭskaja. Быхаў, Рынак-Магілёўская (1897).jpg|Рог пляцу Рынак і вуліцы Магілёўскай. [[Быхаўская сынагога|Сынагога г., 1897 г.
Файл:Bychaŭ, Rynak-Mahiloŭskaja. Быхаў, Рынак-Магілёўская (XX).jpg|Сынагога, да 1918 г.
Файл:Bychaŭ, Rynak-Mahiloŭskaja. Быхаў, Рынак-Магілёўская (1930).jpg|Сынагога, 1930 г.
Файл:Bychaŭ, Rynak-Mahiloŭskaja. Быхаў, Рынак-Магілёўская (1941).jpg|Сынагога, 1941 г.
Файл:Bychaŭ, Rynak, Sabornaja. Быхаў, Рынак, Саборная (1918).jpg|Пляц Рынак. Царква, 1918 г.
Файл:Bychaŭ, Haradzieckaja-Rynak. Быхаў, Гарадзенская-Рынак (1941).jpg|Царква, 1941 г.
Файл:Bychaŭ, Haradzieckaja. Быхаў, Гарадзецкая (1918).jpg|Вуліца Гарадзецкая. Мужчынская гімназія, 1918 г.
Файл:Bychaŭ, Karčma. Быхаў, Карчма (1910).jpg|Карчма, 1910 г.
Файл:Bychaŭ, Vystava. Быхаў, Выстава (1911).jpg|Сельскагаспадарчая выстава, 1911 г.
Файл:Bychaŭ, Haradzieckaja. Быхаў, Гарадзецкая (1901-17).jpg|Вуліца Гарадзецкая (Пушкінская), да 1918 г.
Файл:Bychaŭ, Dniaproŭski most. Быхаў, Дняпроўскі мост (1918) (2).jpg|Мост празь Дняпро, 1918 г.
</gallery></center>

== Заўвагі ==


== Крыніцы ==


== Літаратура ==
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

[Катэгорыя:Гісторыя Быхава|