open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Пяро

**Пяро́** — наскурнае рагавое ўтварэньне, уласьцівае толькі птушкам.

Пёры растуць з разьмешчаных шэрагамі паглыбленняў скуры, якия завуцца птэрыліямі. Толькі ў нешматлікіх нялётных птушак, як напрыклад, ў пінгвінаў, птэрыліі ня выяўленыя, а пёры растуць раўнамерна па ўсім целе. Пёры не пакрываюць раўнамерна ўсяго цела, а пакідаюць голыя месцы (аптэрыліі).

Адрозьніваюць наступныя часткі: стрыжань (rachis), зь ніжняй тоўстай часткай — ачынам (calamus), і апахала (vexillam); ўнутры ачына засохлая арагавелая тканка (душка).

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Анатомія птушак
Катэгорыя:Анатомія дыназаўраў
Катэгорыя:Прадукты птушынага паходжаньня
Пыл

**Пыл** — дробныя цьвёрдыя целы арганічнага або мінэральнага паходжаньня. Звычайна пыл пад дзеяньнем вільготнасьці ператвараецца ў бруд.

## Склад
Вялікая частка пылу ў кватэры — гэта адпаўшыя часьцінкі скуры. Пыл — гэта часьцінкі сярэдняга дыямэтру 0,005 мм і максымальнага — 0,1 мм. Найбуйнейшыя часьціцы перакладаюць матэрыял у разрад пяску, які мае памеры ад 0,1 да 1 мм.

Катэгорыя:Побыт
Пчолы-зязюлі

**Пчолы-зязюлі** () — пчолы, якія выкарыстоўваюць клептапаразытызм для разьвіцьця свайго патомства. Некалькі тысяч відаў з розных сямействаў пчол.

Катэгорыя:Пчолы
Пфэніг

**Пфэніг** () — нямецкая разьменная манэта вартасьцю ў 1/100 маркі, якая мела хаджэньне да ўвядзеньня эўра.

## Вонкавыя спасылкі
* Партал гісторыі нямецкіх манэт 

Катэгорыя:Грошы Нямеччыны
Катэгорыя:Сярэднявечныя манэты
Путны баярын

**Путны баярын** (ад усходнесл. *путь* — карысьць, набытак, маёмасьць) — адміністрацыйная пасада на землях Русі ў сярэднявеччы; кіраўнік *пуця́*. У ранейшым сярэднявеччы путныя баяры належалі да вярхоў фэадальнага грамадзтва.

Пасада ўваходзіла ў дварцовую сыстэму кіраваньня, пры якой у склад двара (дварца) уваходзілі дварцовыя *пуці́* пад кіраўніцтвам путных баяраў. Існавалі такія пуці, як сакольнічы, канюшы, стольнічы, чашнічы. Да пуцёў прыпісваліся, і імі кіраваліся, пэўныя землі і вёскі.

## Літаратура
* История Государства и права России: Учебник для вузов / Под ред. С. А. Чибиряева. — М., 1998. — 528 с.

Катэгорыя:Кіеўская Русь
Пустапялёсьнік зялёны

**Пустапялёсьнік зялёны** (*Coeloglossum viride*) — палеаарктычны від расьлінаў сямейства архідных, адзіны прадстаўнік роду *пустапялёсьнік*, які сустракаецца ў Паўночнай Амэрыцы: Канада, поўнач і ўмераная частка ЗША, і ў Эўропе: у краінах Заходняй Эўропы і, радзей, у краінах ўсходняй Эўропы.

Акрамя Беларусі абараняецца законам у Летуве, Украіне, Польшчы і Смаленскай вобласьці Расеі.

Квітнее ў канцы траўня і пачатку чэрвеня.

## Вонкавыя спасылкі

* Пустапялёсьнік зялёны ў Чырвонай кнізе Беларусі

Катэгорыя:Архідныя
Даманы (сямейства)

**Даманы** (*Hyracoidea*) — невялікія, траваедныя сысуны, налічваюць 4 віды. Жывуць у Афрыцы і на Сярэднім Усходзе. Нягледзячы на пасрэдную зьнешнасьць сучасных даманаў, яны маюць далёкае дагістарычнае паходжаньне. Даманы, магчыма, найбліжэйшыя сваякі сучасных сланоў.

## Глядзіце таксама
* Капскі даман

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Сысуны
Іван Любачка

**Іван Стэфанавіч Любачка** (1 траўня 1915, Магілёўскі павет або Полацкі павет — 20 ліпеня 1977, Мурай, штат Кентакі) — беларускі гісторык.

## Біяграфія
Скончыў матэматычны факультэт Віцебскага пэдагагічнага інстытуту (1939). У 1940 г. мабілізаваны ў Чырвоную Армію, у пачатку Вялікай Айчыннай вайны трапіў у палон, але быў вызвалены і працаваў у вёсцы на бацькоўскай гаспадарцы. У 1943 г. вывезены на прымусовыя работы ў Нямеччыну. Пасьля вызваленьня застаўся ў Нямеччыне, у лягерах для перамешчаных асобаў працаваў настаўнікам у беларускіх школах, у гімназіі ў Гібельштаце і ў Бакнангу. У пач. 1950-х эміграваў у ЗША. Вучыўся ва ўнівэрсытэце штату Індыяна (г. Блюмінгтон), у 1964 г. атрымаў ступень доктара гісторыі. Паводле іншых зьвестак, скончыў Калумбійскі ўнівэрсытэт, працаваў у Блюмінгтонскім і Мурайскім унівэрсытэтах.

Аўтар многіх публікацый, у т. л. «Беларусь пад савецкай уладай, 1917—1957».

Ашчаджаныя за жыцьцё сродкі запісаў на заснаваньне стыпэндыяльнага фонду (гл. Фонд імя І. Любачкі) падтрыманьня досьледаў у галіне беларусазнаўства.

## Крыніцы

## Літаратура
* Максімюк Я., Беларуская Гімназія імя Янкі Купалы ў Заходняй Нямеччыне, 1945—1950. Нью-Ёрк — Беласток, 1994. — 196 с.
* Гардзіенка А., Асобы й рэаліі // Літаратурны рух на эміграцыі / Уклад. Юрэвіч Л. — Мн: БГА, 2002.

Катэгорыя:Беларускія гісторыкі
Катэгорыя:Нарадзіліся 1 траўня
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1915 годзе
Катэгорыя:Дзеячы беларускай эміграцыі
Катэгорыя:Памерлі 20 ліпеня
Катэгорыя:Памерлі ў 1977 годзе
Катэгорыя:Памерлі ў ЗША
Іван Шоц

**Іван Мікалаевіч Шоц** (?, в. Сьвятляны, Смаргонскі раён, Гарадзенская вобласьць — студзень , Смаргонь) — адзін з кіраўнікоў Руху дапамогі Бацькаўшчыне ў Аргентыне, стваральнік Беларускага цэнтральнага дэмакратычнага камітэту дапамогі сіротам Вялікай Айчыннай вайны. У 1946—1949 гг. — рэдактар газэты «Наш голос» (Буэнас-Айрэс). Арыштаваны ў 1949 г. аргентынскімі ўладамі. Рээміграваў на Радзіму ў 1955 г.

## Літаратура
* Шабельцаў С. Беларусы ў Аргенціне: грамадзкая дзейнасьць і рээміграцыя ў СССР (1930 – 1960-я гг.): Зборнік дакумэнтаў і ўспамінаў / Сяргей Шабельцаў; Рэдактар Н.Гардзіенка. – Мн.: Медысонт, 2009. – (Бібліятэка Бацькаўшчыны, Кніга 17). – С. 51.

Катэгорыя:Дзеячы беларускай эміграцыі
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Смаргонскім раёне
Катэгорыя:Беларусы ў Аргентыне
Янка Тарасевіч

**Ян Тарасевіч**, **Іван Міхайлавіч Тарасевіч** (, в. Клешнякі Лідзкага павету Віленскай губэрні, цяпер Шчучынскі раён — 11 чэрвеня 1978) — беларускі рэлігійны і грамадзкі дзяяч, каталіцкі сьвятар лацінскага і бізантыйскага абраду, манах-бэнэдыктын.

## Біяграфія
З 1911 году ў ЗША. У 1917—1918 гадах вывучаў тэалёгію ў Манрэалі (Канада), скончыў Фрыбурскі каталіцкі ўнівэрсытэт у Швайцарыі (1925). З 1912 г. член ордэна салатынаў, у 1923 г. высьвячаны на сьвятара. З 1926 г. выкладаў у сэмінарыі ў штаце Нью-Ёрк. У 1936 г. перайшоў у Ордэн бэнэдыктынаў. З 1937 г. працаваў у манастыры сьв. Пракопа ў г. Лайл каля Чыкага. У 1941 г. адзін з ініцыятараў стварэньня культурна-грамадзкай арганізацыі Беларуска-амэрыканская нацыянальная рада, разам зь Я. Варонкам і а. Я. Рэшацем уваходзіў у яе ўправу, у 1941—1948 гг. — старшыня. Заснавальнік беларускай уніяцкай парафіі Хрыста Збаўцы ў Чыкага. У 1921, 1924, 1935 і 1967—1968 гг. наведаў Беларусь.

Аўтар шэрагу філязофска-тэалягічных трактатаў, у т. л. «Зло і лякарства на яго», «Беларусы ў сьвятле праўды». У 1930—1940-я гг. выдаваў бюлетэнь «Праўда», ангельска-расейскамоўны ўніяцкі часопіс «Церковный голос», у 1952—1961 гг. — «Лісток к Беларусам». Супрацоўнічаў з часопісам «Chryścijanskaja Dumka» («Хрысьціянская думка»), «Божым шляхам», «Siaŭbit» («Сяўбіт») і іншымі.

Доктар тэалёгіі (1925). Дзядзька беларускага каталіцкага біскупа бізантыйскага абраду Ўладзімера Тарасевіча. 

## Літаратура
* Языковіч Л. Тарасевіч Янка // 

Катэгорыя:Беларускія каталіцкія дзеячы
Катэгорыя:Дзеячы беларускай эміграцыі
Катэгорыя:Пахаваныя ў ЗША
Вялікі Тыргартэн

**Вялікі Тыргартэн** () — парк у цэнтры Бэрліна. Плошча самага вялікага парку Бэрліна складае 210 га. Для параўнаньня: Гайд-парк у Лёндане займае плошчу 125 га і Цэнтральны парк у Нью-Ёрку — 335 га. Некалькі вялікіх аўтамагістраляў праходзяць цераз парк, сярод іх Вуліца 17 чэрвеня. Яны перакрыжоўваюцца на плошчы Вялікая Зорка, у сярэдзіне якой знаходзіцца бэрлінская калёна Перамогі.

## Славутасьці
* Царква Сьвятога Мацьвея — лютэранская кірха, у якой быў пасьвечаны ў сан пастара Дытрых Бонгэфэр, у памяць пра што на будынку ўстаноўлена памятная пліта.

## Літаратура
* Klaus von Krosigk: *Der Berliner Tiergarten*. Berlin-Edition, Berlin 2001, 
* Folkwin Wendland, Gustav Wörner, Rose Wörner: *Der Berliner Tiergarten, Vergangenheit und Zukunft*. Kulturbuch-Verlag, Berlin 1986
* Susanne Twarda: *Der Tiergarten in Berlin: das Abenteuer liegt um die Ecke*. Motzbuch, Berlin 2006, 

## Вонкавыя спасылкі

* Вялікі Тыргартэн ў Бэрліне
* Тыргартэн — кругавая панарама

Катэгорыя:Паркі Бэрліна
Вандомскі пляц

**Вандомскі пляц** (), раней пляц Людовіка Вялікага (Place Louis le Grand) — адзін зь «пяці каралеўскіх пляцаў» Парыжу. Мэтро: лініі 3, 7, 8, станцыя Opéra.

Разьмешчаны ў 1-й муніцыпальнай акрузе Парыжу, недалёка ад Парыскай опэры. Створаны ў 1699 годзе па праекце архітэктара Жуля Ардуэн-Мансара ў гонар Людовіка XIV, а назву атрымаў ад палаца Сэзара дэ Ванда. Аднастайныя будынкі ў стылі клясыцызму на пляцы былі скончаны да 1720 году.

У цэнтры Вандомскага пляцу ўсталяваная 44-мэтровая Вандомская калёна са статуяй Напалеона наверсе, выкананая па ўзоры рымскай калёны Траяна.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Славутасьці Парыжу
Вандомская калёна

**Вандо́мская калё́на** () — трыюмфальная калёна, узьведзеная на Вандомскай плошчы () ў 1-ым муніцыпальным акрузе Парыжа ў гонар перамогі Напалеона I пад Аўстэрліцам.

Катэгорыя:Славутасьці Парыжу
Ванадзор

**Ванадзор** () — трэці па велічыні горад Армэніі пасьля Ерэвана і Гюмры. Адміністрацыйны цэнтар марза Лоры.

## Транспарт
Горад знаходзіцца на чыгуначнай лініі Тбілісі-Гюмры. Адлегласьць па аўтамагістралі да Ерэвана 125 кілямэтраў, да Тбілісі — 146 кілямэтраў. Цэнтар шашэйных дарог на Ерэван (Дыліжан — Сэван), Гюмры, Тбілісі (Алавэрдзі), Ташыр. Разьвіта ўнутрыгарадзкая сетка маршрутных таксі (20 маршрутаў), таксі.

## Культура і адукацыя
У Ванадзоры функцыянуе школа жывапісу, творы яе найбольш адораных выхаванцаў з посьпехам дэманструюцца на рэспубліканскіх і міжнародных выставах. У прапагандзе жывапісу вялікую ролю адыгрывае мясцовая карцінная галерэя. Адным з цэнтраў культурнага жыцьця гораду зьяўляецца дзяржаўны драматычны тэатар ім. Аванэса Абэляна. Лялечны тэатар.

У Ванадзоры дзейнічаюць шэраг вышэйшых навучальных установаў:
* Ванадзорскі дзяржаўны пэдагагічны інстытут ім. Аванэса Туманяна (1969). Рыхтуе кадры для ўсёй паўночнай Армэніі і армянскіх раёнаў Грузіі.
* філіял Армянскага дзярж. політэхнічнага ўнівэрсытэту (1959),
* філіял Армянскай дзярж. сельскагаспадарчай акадэміі.

## Крыніцы

Катэгорыя:Гарады Армэніі
Кастылія і Леон

**Касты́лія і Лео́н,** або **Кастылія-Леон** () — аўтаномная супольнасьць (аўтаномная вобласьць) на паўночным захадзе Гішпаніі, паводле тэрыторыі рэгіён ёсьць самым вялікім у краіне, а таксама зьяўляецца трэцім паводле велічыні рэгіёнам Эўрапейскага Зьвязу, аднак пры гэтым не зьяўляючыся лідэрам паводле колькасьці насельніцтва. Супольнасьць была ўтворана ў 1983 годзе. Сталіцай супольнасьці зьяўляецца горад Вальядалід, які месьціцца ў самым цэнтры рэгіёну.

## Геаграфія
Тэрыторыя супольнасьці складае 94 223 км², што ёсьць першым паказчыкам сярод усіх тэрытарыяльных адзінак Гішпаніі.

## Дэмаграфія
Насельніцтва Кастыліі і Леону складае 2 558 463 чалавекі паводле зьвестак на 2011 год.

## Населеныя пункты
* Альмасан

## Крыніцы
Бераст

**Бераст**, або *вяз малы, ільм малы, карагач* (лац. *Ulmus minor Mill.*) — гэта канкрэтны від лістападных дрэваў з роду вяз (або ільм, бераст) сямейства вязавых (або ільмавых) (Ulmaceae). Мае шмат сынонімаў: *Ulmus campestris auct.*, *Ulmus carpinifolia Gled.*, *Ulmus foliacea Gilib., nom. inval.*, *Ulmus nitens Moench*, *Ulmus suberosa Moench*.

Кара цёмна-шэрая, глыбока патрэсканая. Крона шырокацыліндрычная, густая. Лісьце нераўнабокае, на доўгіх чараньках, цьвёрдае, пілаватае, зьнізу на жылках пакрытае чырвонымі кропкавымі залозкамі. Кветкі ў густых пучках. Плод — крылатка.

У Беларусі бераст (*Ulmus minor Mill.*) забаронены да рубкі Пастановаю Савета Міністраў ад 29 сакавіка 2002 году № 383.

Таксама **бераст**, або **вяз**, **ільм** (лац. *Ulmus L.*) — назва ўсяго роду лістападных дрэваў сямейства вязавых (або ільмавых) (Ulmaceae). Існуе каля 25 відаў.

Іншыя віды з роду бераст (вяз):
* *Ulmus glabra* Huds., (сынонім: *U. scabra* Mill.)
* *Ulmus laevis* Pall.
* *Ulmus alata* Michx.
* *Ulmus americana* L.
* *Ulmus androssowii* Litv.
* *Ulmus crassifolia* Nutt.
* *Ulmus davidiana* Planch.
* *Ulmus densa* Litv.
* *Ulmus elliptica* K. Koch
* *Ulmus harbinensis* S. Q. Nie & G. Q. Huang
* *Ulmus hollandica* Mill.
* *Ulmus hybr.*
* *Ulmus laciniata* (Trautv.) Mayr
* *Ulmus macrocarpa* Hance
* *Ulmus mexicana* (Liebm.) Planch.
* *Ulmus parvifolia* Jacq.
* *Ulmus pumila* L.
* *Ulmus procera* Salisb.
* *Ulmus rubra* Muhl.
* *Ulmus szechuanica* W. P. Fang
* *Ulmus thomasii* Sarg.
* *Ulmus villosa* Brandis ex Gamble
* *Ulmus ×viminalis* Lodd. ex Bean
* *Ulmus wallichiana* Planch.

Звычайна — дрэвы вышынёй да 30 м і да 1,5 м у дыяметры, але некаторыя віды растуць у выглядзе кустоўя.

Расьце ў Цэнтральнай і Паўднёвай Эўропе. Сустракаецца ў зьмяшаных і шырокалісьцевых лясах, асабліва на наносных, алювіяльных глебах у рачных далінах, у гарах падымаецца да 500 м. Усе віды даволі ценявыносьлівыя, асабліва ў маладосьці; пры поўным асьвятленьні растуць даволі добра і ўтвараюць магутную крону.

## Вонкавыя спасылкі
* Вязовые, или Ильмовые. Вяз, или Ильм малый, или Берест, или Карагач. Ulmaceae Ulmus minor Mill.
* Род 369. Ильм, Вяз или Берест — Ulmus L. // Флора СССР. В 30-ти томах / Главный редактор и редактор тома акад. В. Л. Комаров — М.—Л.: Издательство Академии Наук СССР, 1936. — Т. V. — С. 360—373. — 762 + XXVI с. — 5175 экз.
* Род 1. Ulmus L. — Вяз, Ильм или Берест // Деревья и кустарники СССР. Дикорастущие, культивируемые и перспективные для интродукции. / Редактор тома С. Я. Соколов — М.—Л.: Издательство Академии Наук СССР, 1951. — Т. II. Покрытосеменные. — С. 494—510. — 612 с — 2500 экз.

Катэгорыя:Дрэвы
Катэгорыя:Ружакветныя
Катэгорыя:Вязавыя
Блохі

**Блохі**, адз.л.: **блыха** (лац. Siphonaptera — стар.-грэч. Σίφων — помпа, ἄπτερον — бяскрылыя. сынонімы лац. Suctoria, лац. Aphaniptera) — атрад кровасмактальных вусякоў з поўным ператварэньнем, нярэдка зьяўляюцца пераносчыкамі розных узбуджальнікаў хваробаў чалавека і жывёлаў. Блохі другасна бяскрылыя. Яны цалкам страцілі крылы ў працэсе прыстасаваньня да эктапаразытызму ў імагінальнай фазе. Блохі валодаюць вузкаспэцыялізаваным ротавым апаратам, прызначаным для праколваньня пакроваў гаспадара і насмоктваньня крыві. Вядома больш 2380 відаў блох. Атрад ўключае больш за 200 родаў, якія аб’ядноўваюцца ў 15 сямействаў.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Кровасмактальныя
Катэгорыя:Вусякі-шкоднікі
Бук лясны

**Бук лясны, эўрапейскі** (*Fagus sylvatica*)&nbsp;— лістападнае дрэва сямейства букавых.

Дрэва вышынёй да 20 м, ствол прамы, дыямэтрам да 0,5 м. Лісьце яйкападобнае, суцэльнакрайняе, тычынкавыя кветкі ў суквецьцях, песьцікавыя — адзіночныя. Плод — трохгранны арэшак.

Радзіма — Заходняя Эўропа.

Інтрадукаваны на Беларусі ў ХІХ ст. Вырошчваецца як дэкаратыўны, прыдатны на азеляненьне ў паўднёва-заходніх рэгіёнах, добра пераносіць падстрыганьне. Цьвіце ў траўні.

Катэгорыя:Дрэвы
Катэгорыя:Букавыя
Вялікі сплаўны павук

**Вялікі сплаўны павук** (*Dolomedes plantarius*) — павук сямейства пізаўрыдаў (*Pisauridae*).

Самцы вялікіх сплаўных павукоў маюць памер да 10—12 мм, самкі — да 20 мм. Яны маюць карычневы колер, уздоўж бакоў галавагрудзей шырокая жоўтая паласа. Брушка авальнае. Вочы разьмяшчаюцца ў два рады. Ногі доўгія і тоўстыя зь вялікімі шыпамі. На лапках шчыльная шчоткі валаскоў.

## Вонкавыя спасылкі

* Артыкул у Чырвонай кнізе Беларусі

Катэгорыя:Павукі
Сраматнік

**Сраматнік** (*Phallus impudicus*) — грыб з клясы базыдыяміцэтаў (), распаўсюджаны пераважна ў лясных масівах Эўропы. Мае моцны непрыемны пах. Гэтая асаблівасьць, а таксама форма грыба адлюстроўваюцца ў таксанамічнай лацінскай назве віду *Phallus impudicus* (бел. «распутны чэлес»). Своеасаблівы пах грыба — біялягічнае прыстасаваньне ў мэтах распаўсюджваньня віду. Сваім моцным пахам сраматнік звычайны прываблівае мух і гнаявікоў, якія разносяць споры і такім чынам спрыяюць яго размнажэньню.

## Вонкавыя спасылкі
* Phallus impudicus, весёлка обыкновенная
* Фатаздымкі вясёлкі звычайнай на партале Flickr

Катэгорыя:Базыдыёміцэты
Катэгорыя:Ядомыя грыбы
Вясковая ластаўка

**Вясковая ластаўка**, або **касатка** (*Hirundo rustica*) — маленькая пералётная птушка, якая жыве ў Эўропе, Азіі, Афрыцы і Амэрыцы. Адрозьніваецца доўгім хвастом з глыбокім разрэзам ў форме вілачкі, і выгнутымі, доўгімі вострымі крыламі.

## Крыніцы

Катэгорыя:Вераб’інападобныя
Гіганцкая акула

**Гіга́нцкая аку́ла** (*Cetorhinus maximus*) — другі паводле велічыні від рыб пасьля кітовай акулы. Гіганцкая акула дасягае даўжыні да дзесяці мэтраў і важыць каля чатырох тон. Сьведчаньні пра больш буйныя экзэмпляры велічынёй ад 12 да 15 мэтраў пакуль не былі пацьверджаныя. Асобіны менш трох мэтраў сустракаюцца вельмі рэдка. Самая дробная злоўленая гіганцкая акула была 1,7 метра ў даўжыню. Як і кітовая акула, гіганцкая акула харчуецца плянктонам, аднак не ўсмоктвае ваду, а проста плавае з адкрытай пашчай, фільтруе праз шчэлепы ўсё, што ў яе патрапіць. Гіганцкая акула здольная фільтраваць да 2000 тон вады ў гадзіну.

Катэгорыя:Акулы
Катэгорыя:Храстковыя рыбы
Гіганцкая афрыканская мнаганожка

**Гіганцкая афрыканская шматножка** або **Гіганцкая чорная афрыканская тысячаножка** (*Archispirostreptus gigas*) — від двупарнаногіх шматножак з атрада *Spirostreptida*. Дасягае рэкордных для шматножак памераў: да 28 см у даўжыню і да 2,5 см у дыямэтры.

## Апісаньне
Жыве ў лясной падсьцілцы, у норах жывёлаў, пад камянямі. Колер цела чорны, бліскучы або матавы, некаторыя часткі цела і ногі чырванаваты-карычневыя. Жывуць 7-10 гадоў.

## Распаўсюджаньне
Трапічная і субтрапічная Афрыка. У хатніх умовах трымаюць аматары ў шматлікіх краінах.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Мнаганожкі
Гінкга двухлопасьцевы

**Гінкга двухлопасьцевы** (*Ginkgo biloba*) — двухдомнае хвойнае дрэва сямейства гінкгавых. Рэліктавая расьліна.

Вышыня да 30—40 м. Крона сьветлая, пірамідальная. Лісьце чараньковае, з паўкруглай пласьцінкай і характэрным жылкаваньнем, ападае на зіму. Семя вялікае, зь мясістай вонкавай і цьвёрдай унутранай абалонкай.

Радзіма — Паўднёвы Кітай, Японія. На Беларусі гінкга ёсьць у Гомелі, Кобрыні.

Сьветлалюбнае, дэкаратыўнае дрэва, прыдатнае для вырошчваньня ў садах і парках.

## Галерэя

Ginkgo biloba MHNT.BOT.2010.13.1.jpg|Драўніна
GingkoLeaf.jpg|Лісце
Ginkgo biloba Inflorescences.jpg|Мужчынскія суквецці
Ginkgo biloba - female flower.JPG|Жаночыя суквецці
Ginkgo biloba - fruit.JPG|Плады


## Вонкавыя спасылкі
* 

Катэгорыя:Голанасенныя
Катэгорыя:Дэкаратыўныя дрэвы
Чорнавальлёвы гагач

**Чорнавальлёвы гагач** (самка: чорнавальлёвая гагара або паласатая гагара (*Gavia arctica*) — птушка з роду гагар (*Gavia*). Найбольш часта сустракаемы від сярод астатніх відаў гагар.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Вызначальнік — Ахова птушак Бацькаўшчыны. Гагач чорнаваллёвы
* Красная книга Беларуси. Чернозобая гагара

Катэгорыя:Гагарападобныя
Катэгорыя:Таксоны, найменаваныя Карлам Лінэем
Катэгорыя:Птушкі, апісаныя ў 1758 годзе
Галагавыя

**Галагавыя** (*Galagonidae*) — сямейства лорыпадобных прыматаў. Зьяўляюцца блізкімі сваякамі лорыевых і разглядаліся раней як адно зь іх падсемействаў. Да галагавых адносяцца пяць родаў, у якіх налічваецца 25 відаў.

## Распаўсюджаньне

Галагавыя жывуць у Афрыцы на поўдзень ад Сахары, але не сустракаюцца на Мадагаскары. У некаторых рэгіёнах іх колькасьць вельмі высокая і іх выжываньні ў цэлым нічога не пагражае.

Катэгорыя:Прыматы
Гарбаты кіт

**Гарбаты кіт** (*Megaptera novaeangliae*), альбо **гарба́ч** — водны сысун сямейства паласацікавых кітоў падатрада вусатых кітоў. Адзіны сучасны від рода гарбатых кітоў (*Megaptera*). Сваю назву атрымаў альбо з-за сьпіннага плаўніка, які нагадвае горб, альбо ад звычкі пры плаванні моцна выгінаць сьпіну. 

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Кітападобныя
Бразгучка

**Бразгу́чка** () — род зьмей у падсямействе ямкагаловых (*Crotalinae*). Прадстаўнікамі зьяўляюцца пераважна атрутныя зьмеі сярэдніх памераў. Максымальная даўжыня самых буйных відаў, бразгучцы рамбічнай (*Crotalus adamanteus*) і бразгучцы тэхаскай (*Crotalus atrox*), дасягае каля двух мэтраў. Характэрная для ўсіх відаў асаблівасьць — наяўнасьць хваставога пагрымка з абрагавелых кольцападобных ўтварэньняў, пры вібрацыі якіх узьнікае трэск — акустычны сыгнал, якім зьмяя папярэджвае ворагаў пры небясьпецы. Трашчоткі на канцы хваста няма толькі ў маладых асобін, а таксама ў адзінага з прастаўнікоў віда — каталінскай бразгучцы (*Crotalus catalinensis*) з вострава Санта Каталіна ў Каліфарнійскім заліве. Жыцьцёвы арэал бразгучак абмежаваны тэрыторыямі Паўночнай і Паўднёвай Амэрыкі.

## Вонкавыя спасылкі
* Бразгучка. ScienceDirect.

Катэгорыя:Зьмеі
Валоскі арэх

**Грэцкі арэх, валоскі арэх** (*Juglans regia*) — лістападнае дрэва сямейства арэхавых.

Вышыня дрэва да 30 м. Крона густая, шыракакруглая. Лісьце вялікае, няпарнаперыстае. Кветкі зеленаватыя, мужчынскія ў доўгіх каташках, жаночыя — адзіночныя. Арэхаплоднае дрэва, пачынае пладаносіць на 8-10-ы год. Плады — шарападобныя сухія касьцянкі (арэхі). Садовыя формы адрозьніваюцца сілуэтам кроны, афарбоўкай лісьця і кветак.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Дрэвы
Катэгорыя:Букакветныя
Губаногія

**Губаногія** () — клас чэлясоногія з надклясы мнаганожак (*Myriapoda*). Жывуць у глебавай падсьцілцы, пад карой дрэў або ў шчылінах паміж камянямі. Усе прадстаўнікі групы — драпежнікі. Захопліваюць і трымаюць здабычу з дапамогай першай пары тулаўных канечнасьцяў (нагасківіцы), унутры якіх разьмешчаныя атрутныя залозы. Яд некаторых прадстаўнікоў небясьпечны для чалавека і можа выклікаць аняменьне і часовы паралюш.

Вядома каля 2800 відаў. Найбольш вядомыя прадстаўнікі: касьцянка (род *Lithobius*), валасяніца (*Scutigera coleoptrata*) і скаляпэндры (род *Scolopendra*).

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Суставаногія
Губкі

**Губкі** (*Porifera*, *Spongia*) — тып бесхрыбетных жывёлаў. У цяперашні час апісана каля 8000 відаў. Хоць пераважная большасьць губак жыве ў морах, прэснаводныя прадстаўнікі (напрыклад, бадзягі) сустракаюцца ва ўнутраных водах ўсіх матэрыкоў акрамя Антарктыды. Вывучаюцца навукай спангіялёгіяй.

Катэгорыя:Жывёлы
Дзікі кот Жафруа

**Дзікі кот Жафруа** (*Leopardus geoffroyi* або *Oncifelis geoffroyi*) — распаўсюджаны ў Паўднёвай Амэрыцы від зь сямейства каціных.

## Постаць
Па памерах дзікі кот Жафруа адпавядае свойскаму кату. Яго даўжыня складае 60 см, а даўжыня хваста — дадатковыя 30 см. Асноўны колер поўсьці шэры або жаўтавата-буры, прычым першы фэнатып сустракаецца галоўным чынам на поўдні арэалу распаўсюджвання, а другі — на поўначы. Поўсьць пакрыта дробнымі чорнымі плямамі. Дастаткова часта назіраецца мэлянізм (поўнасьцю чорныя асобіны).

## Вонкавыя спасылкі

* Lucherini, M., de Oliveira, T. & Acosta, G. 2008. Leopardus geoffroyi. In: IUCN 2012
* Phillips, L. 2009. "Caracal caracal" (On-line), Animal Diversity Web 
* Leopardus geoffroyi | ARKive 
* *Ronald M. Nowak* Walker's carnivores of the world. — JHU Press, 2005. — С. 251. — . 

Катэгорыя:Каціныя
Эгіпецкі воўк

**Эгіпецкі воўк** (*Canis lupus lupaster*) — падвід воўка, які знаходзіцца пад пагрозай выміраньня. Жыве на поўначы Эгіпта і паўночным усходзе Лібіі. Раней сустракаўся па ўсім Эгіпце і на Арабійскай паўвысьпе, аднак паляванне кардынальна скараціла папуляцыю эгіпецкага воўка.

Эгіпецкі воўк таксама можа быць клясыфікаваны як падвід шакала.

Катэгорыя:Сабачыя
Жалобны какаду Бэнкса

**Жалобны какаду Бэнкса** (*Calyptorhynchus banksii*, сін. *Calyptorhynchus magnificus* ) — птушка сямейства какаду.
## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Папугаепадобныя
Жалобны какаду карычнегаловы

**Карычнегаловы жалобны какаду** (*Calyptorhynchus lathami*) — птушка сямейства какаду.

Сынонімы: **Глянцавы какаду**, **Казуарынавы какаду**, **Бліскучы какаду**.
## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Папугаепадобныя
Зэбравая акула

**Зэ́бравая аку́ла**, **Аку́ла-зэ́бра** — адзіны від ў сямействе зэбравых акулаў. Распаўсюджаная ў трапічных і субтрапічны водах Ціхага і Індыйскага акіянаў часам сустракаецца ў паўднёвай частцы Японскага мора.

Даўжыня зебравай акулы можа дасягаць 2,3 м, вельмі рэдка 3,5 м.

Шыпоў пры плаўніках ня мае.

Харчуецца акула ракападобнымі і малюскамі і, як лічыцца, не ўяўляе небясьпекі для чалавека.

## Крыніцы

Катэгорыя:Акулы
Земляны папугай

**Земляны папугай** (*Pezoporus wallicus*) — птушка сямейства папугаевых. Адзіны від роду.

## Вонкавы выгляд
Даўжыня да 30 см. Афарбоўка апярэньне някідкая, сьціплая, у асноўным зялёна-жоўтага колеру з папярочнымі чорнымі палосамі. Чэрава, шыя і ніжняя частка цела жаўтавата-зялёныя, верхні бок зялёны, лоб чырвоны. Афарбоўка рулявых пёраў зялёная з жоўтымі палоскамі. Кіпцюры, у адрозьненьне ад іншых папугаяў, у яго прамыя і даволі доўгія.

Катэгорыя:Папугаепадобныя
Зялёна-чырвоны высакародны папугай

**Зялёна-чырвоны высакародны папугай** або **Двухкаляровы папугай** (*Eclectus roratus*, раней — *Lorius roratus*) — птушка сямейства папугаевых. Арнітолягі звычайна адносяць гэтага папугая да падсямейства сапраўдных папугаяў (*Psittaculini*). Аднак апошнія дасьледаваньні паказалі, што ў яго шмат агульнага з падсямействам лорыевых (*Loriinae*).

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Папугаепадобныя
Жаўна зялёная

**Зялё́ны дзя́цел** ці **зялёная жаўна́** (*Picus viridis*) — від птушак зь сямейства дзятлавых (*Picidae*). Разам зь сівой жаўной (*Picus canus*) зьяўляецца адзіным прадстаўніком роду *Picus* у Цэнтральнай Эўропе.

## Апісаньне
Падобная да сівой жаўны: верх аліўкава-зялёны з бачным у палёце жоўтым надхвосьцем. У абодвух полаў чырвоная шапачка і чорны лоб. У самца чырвоная пляма на чорным «вусе». Маладыя больш сьветлыя, з больш выразнымі плямкамі зьверху і з рыскамі зьнізу. Радужына вока шэрая. Голас: чысты і гучны рогат, які нагадвае ржаньне каня: «клю-клю-клю-клю…» або «юх-юх-юх-юхюхюх» (у адрозьненьне ад сівой жаўны танальнасьць амаль аднолькавая), позыў «гі-йак», вельмі рэдка стукае. Даўжыня цела 31—35 см, размах крылаў 50—55 см.

### Падвіды
* *P. v. viridis* — большая частка Эўропы;
* *P. v. sharpei* — Пірэнейскі паўвостраў, Пірэнэі;
* *P. c. karolini* — ад Італіі на Ўсход праз Баўгарыю, Азію, паўднёва-заходні Туркмэністан да паўночнага Ірану.

## Біятоп
Сьветлыя высакастволыя лясы (лісьцевыя або зьмяшаныя), часьцей іх прасьветленыя ўскрайкі, рачныя даліны, парослыя высокімі лісьцевымі дрэвамі (таполямі, вольхамі), групы дрэў сярод палёў, старыя паркі (нават у гарадах), на захадзе арэалу таксама сады, вінаграднікі, адкрытыя тэрыторыі з адзіночнымі дрэвамі і нават бязьлеснае навакольле з сухастоем.

## Гняздо
У дупле (звычайна лісьцевага дрэва), звычайна бліжэй да сярэдзіны вышыні камля (часта 1—5 м над зямлёй). У подсьціле парахня, часам некалькі трэсак. Дыямэтар адтуліны 6—8 см, глыбіня гнездавой камэры 25—50 см, шырыня 15—20 см.

## Яйкі

5—7 (3—9, вельмі рэдка 11), эліптычныя, падоўжаныя з тупым вузейшым канцом, белыя, бліскучыя, з бачнымі порамі. Памеры: 31,0 × 23,0 мм (29,5—34,0 × 21,0—23,5 мм).

## Арэал
Эўропа (акрамя Ірляндыі), паўднёвая, паўднёва-ўсходняя і Малая Азія, Каўказ, Ірак, паўночны і заходні Іран, паўднёва-заходні Туркмэністан.

## Пералёты
Аселы. У межах арэала ўзімку качуе.

## Месца зімовак
У межах гнездавога арэала.

## На Беларусі
Рэдкі на захадзе і вельмі рэдкі на астатняй частцы краіны аселы від. У Чырвонай кнізе Беларусі.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Дзятлавыя
Катэгорыя:Чырвоная кніга Беларусі
Катэгорыя:Птушкі Эўразіі
Катэгорыя:Птушкі Азіі
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1758 годзе
Ківі (птушка)

**Ківі** (*Apteryx Shaw*, 1813) — адзіны род бескілявых птушак у аднайменным сямействе (*Apterygidae GR Gray*, 1840) і атрадзе ківіпадобных, або бяскрылыя (*Apterygiformes* (*Haeckel*, 1866)). Уключае пяць відаў, эндэмічных для Новай Зэляндыі.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Бескілявыя
Ківі (садавіна)

**Кі́ві** — агульнаўжывальная назва пладоў культурных сартоў расьлінаў, якія належаць да роду актынідыя, больш дакладна актынідыі кітайскай () альбо актынідыі дэлікатэснай ().

## Зьвесткі
Самі расьліны прадстаўляюць сабой буйныя дрэвападобныя ліяны родам з Кітаю. Часам ківі называюць кітайскім агрэстам. Расьце ў Армэніі, Грэцыі, Італіі, Новай Зэляндыі, Расеі, Украіне й Чылі; марозаўстойлівая, да −28°С.

Катэгорыя:Ядомыя плады
Катэгорыя:Новазэляндзкая культура
Катэгорыя:Актынідыі
Катэгорыя:Ягады
Катэгорыя:Гатункі харчовых расьлінаў
Катэгорыя:Садовыя расьліны Азіі
Зэбра Грэві

**Зэбра Грэві** (*Equus grevyi*) або **пустынная зэбра** — від сысуноў зь сямейства конскіх (*Perissodactyla*). Атрымала сваю назву ў гонар францускага прэзыдэнта Жуля Грэві, якому ў 1880-х быў падораны адзін асобнік гэтай жывёлы ўрадам Абісініі.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Няпарнакапытныя
Кітовая акула

**Кіто́вая аку́ла** (*Rhincodon typus*) — самы буйны від акулы, а таксама самы буйны прадстаўнік сярод рыб, што жывуць сёньня. Хаця, па аповядах некаторых сьведкаў, ім сустракаліся экзэмпляры даўжынёй ад 18 да 20 м, самая буйная калі-небудзь вымеранай асобіна налічвава даўжыню 13,7 м. Вага кітовых акул можа дасягаць 12 т. Нягледзячы на вялікія памеры, кітовая акула для чалавека абсалютна бясьпечная, бо харчуецца, як гіганцкая акула і акула-велікарот выключна планктонам і іншымі дробнымі арганізмамі, якіх яна фільтруе, уцягваючы ў пашчу ваду.

## Крыніцы

Катэгорыя:Акулы
Катэгорыя:Дзяржаўныя сымбалі Аўстраліі
Катэгорыя:Чырвоны сьпіс МСАП загрожаных відаў
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1828 годзе
Катэгорыя:Звышдрапежнікі
Катэгорыя:Рыбы Паўночнай Амэрыкі
Катэгорыя:Рыбы Цэнтральнай Амэрыкі
Катэгорыя:Рыбы Аўстраліі
Катэгорыя:Рыбы Азіі
Катэгорыя:Рыбы Афрыкі
Катэгорыя:Таксоны, найменаваныя Эндру Сьмітам
Каала

**Каа́ла**, або **су́мчаты мядзьве́дзь** (*Phascolarctos cinereus*) — від сысуноў атрада двухразцовыя, адзіны від сямейства каалаў. Каала сустракаецца ў прыбярэжных раёнах усходніх і паўднёвых рэгіёнаў Аўстраліі, насяляючы Кўінзлэнд, Новы Паўднёвы Ўэйлз, Вікторыю і Паўднёвую Аўстралію. Жывёлу лёгка пазнаць па моцным, бясхвоставым целе і вялікай галаве з круглымі пухнатымі вушкамі і вялікім носам у форме лыжкі. Памер каалы складае 60–85 см, а важыць жывёліна ад 4 да 15 кг. Колер футра вар’іруецца ад срэбна-шэрага да шакалядна-карычневага. Каалы з паўночных папуляцыяў звычайна меншыя і сьвятлейшыя па колеры за прадстаўнікоў іхнага віду на поўдні.

## Вонкавыя спасылкі
* Koala Crunch Time. Дакумэнтальны фільм ABC.

Катэгорыя:Сысуны
Касмэтыка

**Касмэтыка** (ад - «які мае сілу прыводзіць у парадак» або «які валодае досьведам дэкарыраваньня») — «вучэньне аб сродках і мэтадах паляпшэньня знешнасьці чалавека. Касмэтыкай таксама называюць сродкі і спосабы догляду за скурай, валасамі і пазногцямі, ужывальныя з мэтай паляпшэньня зьнешнасьці чалавека, а таксама рэчывы, якія прымяняюцца для наданьня сьвежасьці і прыгажосьці твару і цела».

## Беларусь
На 2018 год найбольшымі вытворцам касмэтыкі ў Беларусі былі менскія прадпрыемствы «Вітэкс» і «Модум».

## Вонкавыя спасылкі
Пудра

**Пудра** (ад ) — выраб дэкаратыўнай касмэтыкі. Робіцца ў парашкападобныя, вадкай і спрэсаванай кампактнай форме. Гэта араматызаваныя тонкадыспэрсная аднастайная сумесь мінэральных і арганічных рэчываў, прызначаная для паляпшэньня колеру твару, для абароны скуры ад шкодных уплываў асяродзьдзя і ўбіраньня вылучэньняў скуры. 

Катэгорыя:Касмэтыка
Культура Індыі

**Культура [[Індыя|Індыі]]** была складзена з розных эпох гісторыі, звычаяў, традыцыяў і ідэяў, як захопнікаў, так і імігрантаў. Шматлікія культурныя звычаі, мовы і помнікі прыводзяцца ў прыклады такога зьмешваньня на працягу стагодзьдзяў.

## Крыніцы
Вандалізм

**Вандалізм** — наўмыснае і бессэнсоўнае зьнішчэньне культурных і матэрыяльных каштоўнасьцяў. Асобаў, якія ўчыняюць такія дзеяньні, завуць *вандаламі*.

## Гісторыя
Дадзенае значэньне зьвязана з гісторыяй узьнікненьня гэтага тэрміну, якое ўзыходзіць да ўсходне-германскага племя вандалаў, якія сапраўды разрабавалі ў чэрвені 455 году Рым. Хоць вандалы хутчэй рабавалі і вывозілі каштоўнасьці, чым зьнішчалі іх (у хроніках адсутнічаюць згадкі пра нейкія асаблівыя бедзтвы «вечнага гораду»). За вандаламі замацавалася слава дзікіх і бескультурных «барбараў», што, магчыма, зьвязана з жорсткім перасьледам каталіцкага духавенства і разбурэньнем каталіцкіх цэркваў у Вандальскім каралеўстве ў паўночнай Афрыцы.

## Адказнасьць за вандалізм паводле заканадаўства [[Беларусь|Рэспублікі Беларусь]]
* У адпаведнасьці з артыкуламі 345 Крымінальнага Кодэксу Рэспублікі Беларусь прадугледжана адказнасьць у форме штрафа або пазбаўленьня волі да трох гадоў.
* У адпаведнасьці з артыкуламі 346 Крымінальнага Кодэксу Рэспублікі Беларусь прадугледжана адказнасьць у форме выпраўленчых працащ, штрафа або арышту на тэрмін да шасьці месяцаў.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Гісторыя тэрміну

Катэгорыя:Злачынствы
Жалезная калёна ў Дэлі

**Жалезная калёна ў [[Дэлі]]** — жалезная калёна вышынёй сем мэтраў і вагой шэсьць з паловай тон, якая ўваходзіць у склад архітэктурнага ансамблю Кутб-Мінара, разьмешчанага прыкладна за 20 кілямэтрах на поўдзень ад Старога Дэлі. Шырокую вядомасьць калёна набыла тым, што за 1600 гадоў свайго існаваньня практычна пазьбегла карозіі.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Калёны
Катэгорыя:Збудаваньні Індыі
Мадрыд (аўтаномная супольнасьць)

**Мадрыд** () — аўтаномная супольнасьць у цэнтры Гішпаніі. Сталіца і найбуйнейшы горад — Мадрыд, які зьяўляецца адначасова сталіцай аднайменнай правінцыі. Тэрыторыя супольнасьці цалкам супадае з тэрыторыяй правінцыі Мадрыд, такім чынам супольнасьць складаецца толькі з адной правінцыі. Ейнай сталіцай зьяўляецца горад Мадрыд, які таксама зьяўляецца сталіцай краіны. На поўдні й усходзе супольнасьць мяжуе з супольнасьцю Кастылія-Ля-Манча, на поўначы і на захадзе — з Кастыліяй і Леонам.

## Геаграфія
Тэрыторыя 8030,1 км ² (12-е месца).

## Дэмаграфія
Насельніцтва — 6,360 млн (3-е месца; дадзеныя 2009 г.).

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт адміністрацыі супольнасьці
Какава

**Какава** (*Theobroma cacao*) — від дрэваў з рода Тэаброма (*Theobroma*) падсямейства *Byttnerioideae* сямейства Мальвавыя (*Malvaceae*). Паходзіць з тропікаў Амэрыкі, культывіруецца па ўсім сьвеце ў трапічных вобласьцях абодвух паўшар’яў дзеля атрыманьня насеньня, якое выкарыстоўваецца ў кандытарскай прамысловасьці (глядзіце шакаляд) і мэдыцыне.

Словам «какава» таксама называюць насеньне дрэва какава і парашок, які зь іх атрымліваецца; такую ж назву мае і напой.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Расьліны
Плоў

**Плоў** (&nbsp;— *polov*; ; ; ; ; ; ; ; ; ; ; )&nbsp;— складовая страва ў асноўным з рысу (тым ня менш, сустракаюцца і іншыя варыянты крупяных складнікаў) і, як правіла, мяса ці рыбы, аднак і тут бываюць выключэньні.

## Крыніцы

Катэгорыя:Шэдэўры вуснай і нематэрыяльнай спадчыны чалавецтва
Катэгорыя:Сярэднеўсходняя кухня
Катэгорыя:Стравы з рысу
Катэгорыя:Стравы з бараніны
Катэгорыя:Вулічная ежа
Тэраса Бруля

**Тэраса Бруля** () — архітэктурны ансамбль і турыстычная славутасьць у Дрэздэне. Яна разьмешчана ў цэнтры старога горада і распасьціраецца прыкладна на 500 мэтраў уздоўж Эльбы паміж мастом Аўгуста і мастом Каролы. Тэраса Бруля таксама вядомая як Балкон Эўропы. Тэрмін узьнік у пачатку 19-га стагодзьдзя і пазьней часта выкарыстоўваўся ў літаратуры. Тэраса Бруля зьяўляецца часткай знакамітага віда на цэнтар Дрэздэна (т. зв. панарамы Каналета).

Катэгорыя:Дрэздэн
АЭС Фукусіма I

**Першая Фукусімская АЭС** («Фукусіма I») — першая атамная электрастанцыя Такійскай энэргетычнай кампаніі, першы рэактар якой пусьцілі ў 1971 годзе ў горадзе Окума (пав. Футаба, прэф. Фукусіма). Апошні (6-ы) рэактар пусьцілі 24 кастрычніка 1979 году. Па стане на люты 2011 яе шэсьць энэргаблёкаў, магутнасьцю 4,7 ГВт, рабілі Фукусіму-1 адной з 25 найбуйнейшых атамных электрастанцыяў у сьвеце. Месьціцца за 11,5 км на поўдзень ад АЭС Фукусіма-2, якая таксама эксплюатуецца кампаніяй TEPCO. У сьнежні 2008 г. прадстаўнік Міжнароднага агенцтва атамнай энэргіі папярэдзіў аб разьлічанасьці асяродка супрацьдзеяньня стыхійнаму бедзтву пры АЭС на землятрус да 7 магнітудаў. 11 сакавіка 2011 г. АЭС пашкодзіў падземны штуршок у 9 магнітудаў.

## Аварыя

11 сакавіка 2011 году ў выніку наймацнейшага за час назіраньня землятрусу ў Японіі адбылася радыяцыйная аварыя зь лякальнымі наступствамі, па заяве японскіх аўтарытэтных асобаў — 4-га ўзроўню ў момант пачатку аварыі па шкале INES . Прыстасаваньні аварыйнай абароны ў штатным рэжыме спынілі 3 дзейныя рэактары. Аднак праз гадзіну, цунамі вышынёй каля 15 мэтраў пазбавіла электрасілкаваньня (у тым ліку ад запасных дызэльных электрастанцыяў) абсталяваньне для ахаладжэньня рэактараў, якія працягвалі вылучаць цеплыню. Пасьля страты рэзэрвовых дызэльных электрастанцыяў ўладальнік станцыі кампанія TEPCO заявіла ўраду Японіі аб аварыйнай сытуацыі .
 
12 сакавіка апоўначы па беларускім часе была абвешчаная эвакуацыя насельніцтва з 10-кілямэтровай зоны вакол АЭС  (пазьней зона была пашырана да 20 кілямэтраў ).

15 сакавіка выбух вадароднага газу пашкодзіў абалонку 4-га рэактара, адкуль адбыўся выкід радыяцыі. На месцы ўзгараньня сховішча адпрацаванага паліва АЭС радыяцыйнасьць паветра павысілася да 400 мілізывэрт/гадзіна (амаль 1000-кратнае перавышэньне дапушчальнага значэньня). 31 сакавіка ўтрыманьне радыяактыўнага ізатопу ёд-131 у прыбярэжнай марской вадзе перавышала дапушчальны ўзровень у 4385 разоў. На 5 красавіка ўцечка радыяактыўнай вады з 2-га энэргаблёка ў Ціхі акіян выклікала павышэньне ўтрыманьня ёду-131 у см³ прыбярэжнай вады да 300 тыс. бэкерэляў (у 7,5 млн разоў больш за дапушчальны ўзровень).

На 12 красавіка ўзровень выкідаў склаў 370 тыс. тэрабэкерэляў (7,1% ад 5,2 млн тэрабэкерэляў пры Чарнобыльскай аварыі). Узровень радыяцыі звыш гадавой нормы ахапіў землі ў 60 км на паўночны захад ад АЭС і каля 40 км на паўднёвы захад. Адбылося адсяленьне жыхароў у радыюсе 30 км вакол АЭС і 5 ваколічных вобласьцяў. Наступствы здарэньня дасягнулі найвышэйшага 7-га ўзроўню пагрозы паводле  (МШЯП; анг. INES).

На 11 жніўня, праз 5 месяцаў пасьля здарэньня, каля 90 тыс. перасяленцаў пражывалі ў часовых прытулках, абсталяваных у школах і на стадыёнах. 16 сьнежня тры рэактары, дзе цалкам расплавіліся паліўныя стрыжні, прывялі ў стан халоднага спыненьня.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Атамныя электрастанцыі
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1971 годзе
Катэгорыя:Зьніклі ў 2014 годзе
Катэгорыя:Эканоміка Японіі
АЭС

* Арганізацыя эканамічнай супрацы
* Атамная электрастанцыя
Аляксей Лабанаў-Растоўскі

**Аляксей Барысавіч Лабанаў-Растоўскі** ( — ) — дзяржаўны дзеяч Расейскай імпэрыі, князь, калекцыянэр, міністар замежных справаў з 1895 па 1896 год.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Палітыкі Расейскай імпэрыі
Катэгорыя:Пахаваныя ў Маскве
Уладзімер Емяльянчык

**Уладзімер Пятровіч Емяльянчык** (, в. Вялікія Лукі Баранавіцкага раёну — , Менск) — беларускі гісторык. Кандыдат гістарычных навук (1987), дацэнт.

## Біяграфія
Скончыў БДУ (1980). Працаваў у Менскім інстытуце культуры, з 1990 у Інстытуце гісторыі АН Беларусі, адначасна выкладаў у БДУ і Беларускім гуманітарным ліцэі.

Дасьледаваў палітычную і вайсковую гісторыю Беларусі XVIII ст., дачыненьні Беларусі з Польшчай і Расеяй. 

Адзін з аўтараў «Нарысаў гісторыі Беларусі» (ч. 1, 1994) і "Гісторыі Беларусі" (т. 3, 2004).

## Бібліяграфія
* «Нарадзіўся я ліцвінам...»: Тадэвуш Касцюшка. Менск, 1994 (у сааўтарстве з Я. Юхо).
* Дыверсійныя рэйды ў паўстанні 1794 года на Беларусі // Весці Акадэміі навук Беларусі. Серыя грамадскіх навук. 1994. № 2.
* Паланез для касінераў: (3 падзей паўстання 1794 г. пад кіраўніцтвам Т. Касцюшкі на Беларусі). Менск, 1994.
* Да пытання аб паходжанні Ратамскіх — продкаў Тадэвуша Касцюшкі па маці // Беларусь і Тадэвуш Касцюшка: спадчына, час, эдабыткі. Менск, 2002.
*Urzędnicy Wielkiego Księstwa Litewskiego: Spisy. Tom I: Województwo wileńskie. XIV—XVIII wiek. / pod red. Andrzeja Rachuby, oprac. Henryk Lulewicz, Andrzej Rachuba, Przemysław P. Romaniuk przy współudzialie Uładzimira Jamialjanczyka i Andreja Macuka. Warszawa: DiG, 2004. 764 s.

## Крыніцы

## Літаратура
* 

## Вонкавыя спасылкі
* 

Катэгорыя:Беларускія гісторыкі
Катэгорыя:Кандыдаты гістарычных навук
Беларусь мяцежная (кніга)

«**Беларусь мяцежная**» — кніга Ніны Стужынскай прысьвечаная гісторыі ўзброенага антысавецкага супраціву ў 1920-я.

Кніга прысьвечаная маладасьледаваным і малавядомым падзеям беларускага супраціву — Слуцкаму паўстаньню, дзейнасьці антысавецкай партызанкі ў 20-я гады XX стагодзьдзя, выбітным асобам таго часу. Аўтарка знайшла і выкарыстала шмат раней невядомых крыніцаў, у тым ліку і дакумэнты ДПУ, прыватныя лісты, успаміны вэтэранаў. Яна дакладна абвяргае міт камуністычнай прапаганды аб тым, што беларускі народ падтрымліваў бальшавіцкі рэжым.

Катэгорыя:Кнігі 2011 году
Старыя Дваранінавічы

**Стары́я Дварані́навічы** — вёска ў Паўлавіцкім сельсавеце Качэрыцкага раёну Магілёўскай вобласьці за 18 кілямэтраў на паўднёвы ўсход ад раённага цэнтру недалёка ад аўтадарогі Бабруйск — Рагачоў.

## Гісторыя
Дваранінавічы (*Dworaninowicze*) вядомыя як сяло Бабруйскай воласьці Рэчыцкага павету Менскага ваяводзтва ад 1560 году. У 1621 годзе было 14 дымоў, у 1639 годзе тут дзейнічала праваслаўная Сьвятаюр’еўская царква. У 1793 годзе вёска адышла да Расейскай імпэрыі, увайшоўшы ў Бабруйскі павет Менскай губэрні. У 1778 годзе вёска ўваходзіла ў склад маёнтку Рыньня Юзафа Прушаноўскага, у ёй дзейнічала царква, працавала «карчма зь сенцамі».
 
У 1839 годзе Сьвятаюр’еўскя царква была пераведзеная з уніяцтва ў праваслаўе. У 1875 годзе яна была пазбаўленая статусу парафіяльнай і ўвайшла ў склад Міхалёўскага прыходу. У 1885 годзе ў Дваранінавічах было 33 двары і 330 жыхароў, дзейнічаў вятрак. У 1897 годзе вёска была ў Бортніцкай воласьці Бабруйскага павету, у ёй налічвалася 85 двароў і 587 жыхароў. Побач існаваў аднайменны пасёлак з трох двароў з 11 жыхарамі. У 1907 у Дваранінавічах ужо было 104 двары і 728 жыхароў, у наёмным памяшканьні дзейнічала земская школа. У 1917 колькасьць двароў была 112, жыхароў — 732.
 
У 1920-я гады на базе земскай паўстала чатырохгадовая школа, у якой у 1923 годзе навучалася 103 вучні. У 1926 была адчыненая хата-чытальня, у 1929 — арганізаваны калгас «Прамень Савету». У 1943 годзе пад нямецкай акупацыяй дзейнічала пачатковая школа. Падчас Другой сусьветнай вайны ў траўні 1944 году немцы жыўцом спалілі ў вясковай лазьні 23 чалавекі. Яшчэ 19 вяскоўцаў загінулі на фронце.

У 1959 годзе ў вёсцы жыло 586 чалавек, у 1986 — 234, было 120 гаспадарак, дзейнічалі клюб, бібліятэка, крама, фэльчарска-акушэрскі пункт. Самі Дваранінавічы ўваходзілі ў калгас «Чырвоны баец» з цэнтрам у вёсцы Паўлавічы. У 2002 годзе тут было 83 гаспадаркі і 195 жыхароў. Па стане на 2007 год у Старых Дваранінавічах пражывае 163 чалавекі, налічваецца 69 гаспадарак, працуюць фэльчарска-акушэрскі пункт і крама.

## Забудова
Аснову вёскі складае просталінейная вуліца, арыентаваная з паўночнага захаду на паўднёвы ўсход. Паралельна да яе на поўнач праходзіць яшчэ адна кароткая вуліца. Забудова вёскі пераважна двухбаковая, драўляная, з адвольнай расстаноўкай сядзіб.

## Крыніцы

## Літаратура
* Инветарь фольварка Рыни, Рѣчицкаго повѣта, и его волости, Іосифа Прушановскаго. № 66 — 1778 г. Апрѣля 23. // Акты, издаваемые Виленскою коммиссіею для разбора древнихъ актовъ. Том XXV. Инветари староствъ, имѣній, фольварковъ и деревень за вторую половину XVIII вѣка (1751—1789). — Вильна, 1910.
* Старыя Дваранінавічы // Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя. Т.6. кн.2. Магілёўская вобласць / Гал. рэд. Г. П. Пашкоў. — Мн., 2009. — С. 57.

## Вонкавыя спасылкі
* Дваранінавічы

Катэгорыя:Паўлавіцкі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Качэрыцкага раёну
Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVI стагодзьдзі
Казімер Міхал Пац

**Казімер Міхал Пац** (каля 1655—1719) — дзяржаўны дзяяч Вялікага Княства Літоўскага. Пісар вялікі літоўскі (1683—1710), маршалак дворны літоўскі (1708—1709).

Трымаў Шырвінцкае і Майшагольскае староствы.

## Біяграфія
Прадстаўнік шляхецкага роду Пацаў гербу «Газдава», сын Гераніма Дамініка і Ганны з Войнаў.

З 1685 камандор Мальтыйскага ордэна ў Рэчы Паспалітай «на Познані», з 1688 — «на Сталовічах». У часы бескаралеўя падтрымаў Станіслава Ляшчынскага, з намінацыя якога атрымаў урад маршалка дворнага.

Не ажаніўся, нашчадкаў не пакінуў.

Партрэт К. М. Паца — пагруднае адлюстраваньне рыцара ў дасьпехах з мальтыйскім крыжам — у наш час захоўваецца ў Смаленску.

## Крыніцы

## Літаратура
* 

Казімер Міхал
Катэгорыя:Пісары вялікія літоўскія
Катэгорыя:Памерлі ў 1719 годзе
Піктаграфічнае пісьмо

**Піктаграфі́чнае пісьмо**, **піктагра́фія**, **малю́нкавае пісьмо** — адмена пісьма, у якой знак-малюнак (піктаграма) схематычна перадае агульны сэнс выказваньня, не перадаючы ані падзелу выказваньня на словы, ані гукавога складу слова. Піктаграфія не зьвязаная з пэўнай мовай.

## Глядзіце таксама
* Ідэаграфічнае пісьмо
* Складовае пісьмо
* Літарна-гукавое пісьмо

Катэгорыя:Пісьменства
Ідэаграфічнае пісьмо

**Ідэаграфі́чнае пісьмо** ( вобраз, панятак і **** пішу) — разнавіднасьць пісьма, у якой знак (ідэаграма) перадае значэньне аднаго слова, панятку.

Ідэаграфічнае пісьмо разьвілася зь піктаграфічнага пісьма дзеля неабходнасьці перадачы асобных паняткаў. Найстарэйшае вядомае ідэаграфічнае (герагліфічнае) пісьмо ўзьнікла ў Старажытным Эгіпце каля 4 тыс. да н. э. (магчыма, каля 3200 да н. э. Прыкладам сучаснага ідэаграфічнага (герагліфічнага) пісьма зьяўляецца кітайскае пісьмо.

Катэгорыя:Пісьменства
Складовае пісьмо

**Складовае пісьмо**, або **сілябічнае пісьмо** ( склад) — разнавіднасьць пісьма, у якой знак прадстаўляе фанэтычны склад. У параўнаньні з ідэаграфічным пісьмом (на аснове якога склалася) мае меней знакаў, дакладней перадае фанэтычную і граматычную структуру мовы.

Катэгорыя:Пісьменства
Усходні Азэрбайджан

**Усхо́дні Азэрбайджа́н** ( — *Āzarbāijān-e Sharqi*, ) — адзін з трыццаці астанаў Ірану. Разьмешчаны на паўночным-захадзе краіны, мяжуе з Армэніяй і Азэрбайджанам. Плошча — 47 830 км², насельніцтва — 3 603 456 чалавек (2006 год). Адна з чатырох правінцыяў Іранскага Азэрбайджана. Адміністрацыйны цэнтар — Тэбрыз.

## Крыніцы
Квэбэк

**Квэбэк** () — першая па плошчы і другая па колькасьці насельніцтва правінцыя Канады. Адміністрацыйным цэнтрам Квэбэку зьяўляецца горад Квэбэк (735 тыс. жыхароў), тады як самы вялікі горад у Квэбэку (і самы вялікі францускамоўны горад за межамі Францыі) — Манрэаль.

Квэбэк разьмешчаны на паўночным усходзе Паўночнай Амэрыкі, паміж правінцыяй Антарыё і атлянтычнымі правінцыямі Канады, на поўдні мяжуе з ЗША. Рака Сьвятога Лаўрэнція — галоўная водная артэрыя правінцыі выцякае зь Вялікіх азёр і ўпадае ў Атлянтычны акіян. Квэбэк — самая вялікая па тэрыторыі правінцыя Канады, яго плошча 1 667 441 км². Насельніцтва Квэбэку — 7,8 мільёну чалавек. Адзіная афіцыйная мова — француская, якая зьяўляецца роднай для больш чым 80% насельніцтва.

## Глядзіце таксама
* Пэнсійнае ўпраўленьне Квэбэку
Літарна-гукавое пісьмо

**Літарна-гукавое пісьмо**, або **фанаграфічнае пісьмо** — разнавіднасьць пісьма, у якой знак (літара) прадстаўляе асобны гук. Ідэальна збудаванае фанаграфічнае пісьмо ўлучае столькі літараў, колькі гукаў у мове, і дакладна перадае ў напісаным гукавы склад кожнага слова. Трыма асноўнымі бакамі літарна-гукавога пісьма зьяўляюцца графіка, арфаграфія і альфабэт.

## Глядзі таксама
* Піктаграфічнае пісьмо
* Ідэаграфічнае пісьмо
* Складовае пісьмо

## Літаратура
* Сучасная беларуская мова: Вучэб. дапам.. — Мн. : Выш. школа, 2006. — 559 с. ISBN 985-06-1140-5. С.60—63.

Катэгорыя:Пісьменства
Раманскія народы

**Раманскія народы** (ад лац. назвы г. Рыму — Рому) — група народаў рознага этнагенэтычнага паходжаньня, аб’яднаная выкарыстаньнем раманскіх моваў. Уключае такія геаграфічна і этнічна аддаленыя народнасьці, як партугальцы, румыны, сэфардзкія габрэі, пуэртаамэрыканцы і кажуны. У сучасным сьвеце да раманскай культурна-моўнай супольнасьці можна прылічыць да 1 мільярду чалавек, у тым ліку парадку 2/3 зь іх (больш за 600 мільёнаў) да лацінаамэрыканскай падгрупы — гэта значыць гішпанскамоўныя (каля 450 мільёнаў) і партугальскамоўныя народы (каля 220 млн).

## Вонкавыя спасылкі
Партугальцы

**Партуга́льцы**, **Партуґальцы**  () — народ на захаде Пірэнэйскае паўвыспы, карэннае насельніцтва Партуґаліі. Размаўляюць на партуґальскай мове.

Катэгорыя:Этнасы Эўропы
Румыны

**Румы́ны** (саманазва: *români*) — народ у Эўропе (колькасьць больш за 23.8 млн чалавек), размаўляюць на румынскай мове раманскай групы індаэўрапейскай сям’і моваў. Складаюць большасьць насельніцтва ў Румыніі й Малдове, маючы значныя ірэдэнты ў памежных дзяржавах (апрача Вугоршчыны).

## Глядзіце таксама
* малдаване
Ранавалона II

**Ранавалона II** (1829 — 13 ліпеня 1883, Антананарыва, Мадагаскар) — каралева Імэрыны з 3 красавіка 1868 па 13 ліпеня 1883 гг.

## Крыніцы

Катэгорыя:Гісторыя Мадагаскару
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1829 годзе
Катэгорыя:Памерлі ў 1883 годзе
Катэгорыя:Памерлі 13 ліпеня
Рапсодыя

**Рапсо́дыя** — песьня ці верш у антычнай Грэцыі, што выконваўся вандроўнымі сьпевакамі — рапсодамі. У наш час — жанр інструмэнтальнага твору вольнай формы, пераважна на аснове народных тэмаў.

Катэгорыя:Музыка
Расіца

**Расіца**, **расянка** (*Drosera*) — род кветкавых расьлінаў сямейства расіцавых.

Каля 100 відаў. Пашыраны ў трапічных і ўмераных паясах, пераважна ў Аўстраліі і Новай Зэляндыі. У Беларусі 4 віды, трапляюцца на балотах, асабліва сфагнавых.

Катэгорыя:Двухдольныя