open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
17 сьнежня

## Падзеі
* 1538 — Папа рымскі Павал III адлучыў ад Касьцёла ангельскага караля Генрыха VIII
* 1777 — Францыя вызнала незалежнасьць ангельскіх калёніяў у Паўночнай Амэрыцы (будучых Злучаных Штатаў Амэрыкі)
* 1903 — Першы пасьпяховы палёт на самалёце з рухавіком унутранага згараньня ажыцьцявілі амэрыканскія мэханікі браты Ўілбур і Орвіл Райта
* 1924 — утворанае прафэсійнае аб’яднаньне беларускіх кінэматаграфістаў і фатографаў «Белдзяржкіно»
* 1926 — у БССР прайшоў першы ўсеагульны перапіс насельніцтва
* 1986 — у Кембрыдзкім шпіталі ўпершыню ў гісторыі мэдыцыны зрабілі адначасную перасадку сэрца, печані і лёгкіх
* 1988 — І зьезд Беларускага аб’яднаньня студэнтаў
* 1992 — у Менску распачаўся І сход беларусаў блізкага замежжа (працягваўся 2 дні)
* 1994 — у Вільні на могілках Росы зьявіўся помнік Альбіну Стаповічу

## Нараджэньні
*Гл. таксама: *':Катэгорыя:Нарадзіліся 17 сьнежня***
* [[1905]] — [[Іосіф Хейфіц]], савецкі кінарэжысэр і сцэнарыст, народны артыст СССР
* [[1947]] — [[Мікола Азараў]], украінскі палітык
* 1987 — [[Марына Арзамасава]], беларуская лёгкаатлетка (бег), Чэмпіёнка Эўропы 2014 году

== Сьмерці ==
''Гл. таксама: '''[[:Катэгорыя:Памерлі 17 сьнежня]]***
* 1630 — Мялецій Сматрыцкі, беларускі пісьменьнік і рэлігійны дзяяч
* 1980 — Антон Антановіч, беларускі мовазнавец
* 2006 — Іван Навуменка, беларускі пісьменьнік

## Сьвяты
* Дзень беларускага кіно

## Крыніцы
Мэнская мова

**Мэ́нская мо́ва** (саманазва: *Yn Ghaelg*, *Yn Ghailck*) — адна з моваў гайдэльскае групы кельцкае галіны індаэўрапейскае моўнае сям’і. Паходзіць ад сярэднеірляндзкае мовы. У абмежаваным аб’ёме ўжываецца поруч з ангельскай мовай на востраве Мэн.

## Нарыс
Як і іншыя гайдэльскія мовы — ірляндзкая, шатляндзкая мовы — паходзіць ад старажытнаірляндзкае мовы. Як мяркуецца большасьцю гісторыкаў, гэлы, носьбіты сярэднеірляндзкай мовы, мігравалі з Ірляндыі, у тым ліку й на Мэн, каля сярэдзіны першага тысячагодзьдзя н.э. і выцесьнілі з востраву іншыя кельцкія плямёны — брыцкія, якія размаўлялі на тагачасных брыцкіх гаворках. Пазьней новыя жыхары Мэну зьведалі напады вікінгаў, у выніку чаго гаворкі, што ў будучыні леглі ў аснову мэнскай мовы, маюць значныя сьляды скандынаўскага паходжаньня. Каля ХІІ ст. можна меркаваць  пра распад сярэднеірляндзкае мовы на ірляндзкую й шатляндзкую, гаворкі Мэну сталі адносіцца да шатляндзкай мовы. Прыкладна з XVII ст. маштаб адрозьненьняў між маўленьнем Шатляндыі й Мэну дасягнуў маштабу, які дазваляе казаць пра абодва маўленьні як пра асобныя мовы — такім чынам, прыкладна з гэтага часу вылучаюць пэрыяд асобнай мэнскай мовы.

У сярэдзіне 20 стагодзьдзя заставалася ўсяго некалькі асобаў, для якіх мэнская мова была роднай. Апошні зь іх, Нэд Мадрэл, памёр 27 сьнежня 1974 году. Але на той момант мэнская ўжо актыўна выкладалася ў школах, і ў нядаўні час ізноў зьявіліся людзі, якія ведаюць гэтую мову з маленства ад бацькоў.

Пісьмовая норма мэнскай мовы рэзка адрозьніваецца ад шатляндзкай і ірляндзкай, якія маюць глыбокія гістарычныя традыцыі сярэднявечных часоў. У той час калі шатляндзкая й ірляндзкая пісьмовасьці багатыя на грувасткія й аб’ёмныя традыцыйныя напісаньні (напрыклад, вялікая колькасьць дыграфаў), то мэнская артаграфія значна прасьцейшая, паколькі грунтуецца на ангельскай і, у меншай ступені, валійскай артаграфіях. Візуальна мэнская мова адрозьніваецца ад ірляндзкай і шатляндзкай моваў перадусім адсутнасьцю вялікае колькасьці дыграфаў з ужываньнем літары *h*, галосных літараў з акутамі й гравісамі і адсутнасьцю прынцыпу «вузкі з вузкім, шырокі з шырокім», які патрабуе ў ірляндзкай і шатляндзкай мовах атачэньня адных галосных літараў іншымі на пісьме.

Мэнская мова ў пэўнай ступені выкарыстоўваецца ў палітычным, культурным і адукацыйным жыцьці востраву.

## Вонкавыя спасылкі

* Рэсурсы па мэнскай мове

Катэгорыя:Гайдэльскія мовы
Катэгорыя:Мовы Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Мэнская культура
Катэгорыя:Выміраючыя мовы
1718

## Падзеі
*

## Нараджэньні
*

## Сьмерці
* 30 лістапада — Карл XII, кароль Швэцыі
XVII стагодзьдзе

**17 стаго́дзьдзе** (**XVII стаго́дзьдзе**) доўжылася з 1601 па 1700 год па Грыгарыянскім календары.

## Асобы

### Палітыкі

#### Каралі Рэчы Паспалітай
* 1587—1632: Жыгімонт Ваза
* 1632—1648: Уладзіслаў Ваза
* 1648—1668: Ян Казімер
* 1669—1673: Міхал Вішнявецкі
* 1674—1696: Ян Сабескі
* 1697—1706: Аўгуст Моцны

## Вонкавыя спасылкі
Краіна

**Краі́на** — геаграфічная тэрыторыя, што мае вызначаныя межы, карыстаецца дзяржаўным сувэрэнітэтам ці знаходзіцца пад уладай іншай дзяржавы. Уся тэрыторыя Зямлі (за выключэньнем Антарктыды) падзеленая паміж краінамі. На цяперашні момант налічваецца 194 прызнаныя краіны: 193 краіны-ўдзельніцы ААН і Ватыкан.

## Краіна і дзяржава
Хоць паняткі *краіна* і *[[дзяржава]]* часта выкарыстоўваюцца як сынонімы, паміж імі існуе істотная розьніца. Панятак *дзяржава* абазначае ў першую чаргу *палітычную сыстэму ўлады, усталяваную на пэўнай тэрыторыі*, у той час як панятак *краіна* адносіцца больш да *культурных, агульнагеаграфічных* (агульнасьць тэрыторыі) і іншых фактараў. Панятак краіны зьяўляецца менш афіцыйным, чым панятак дзяржавы.

Напрыклад, Брытанская імпэрыя зьяўляючыся адзінай *дзяржавай*, якая складалася з шматлікіх *краінаў* (мэтраполія і мноства калёніяў). Іншы прыклад: сучасная Польшча і Польшча камуністычнай эпохі — краіна тая ж, а дзяржава іншая.

## Глядзіце таксама
* Сьпіс краінаў і тэрыторыяў па альфабэце


Катэгорыя:Дзяржава
1719

## Падзеі
* 23 студзеня — у межах Рымскай імпэрыі ўтворанае Княства Ліхтэнштайн

## Нараджэньні
*

## Сьмерці
*
Трэнта

**Трэ́нта** (, , ) — горад у Італіі, сталіца рэгіёну Трэнтына-Альта Адыджэ і правінцыі Трэнтына. Насельніцтва гораду на 2004 год — 55 197 чалавек (разам з прадмесьцямі — 110 142 чалавекі).

## Гісторыя

Першапачаткова заснаваны кельтамі, Трэнта быў заваяваны рымлянамі ў 1 стагодзьдзі да н. э. У канцы 4 стагодзьдзя ў горадзе зьявіўся першы біскуп, сьвяты Вігілій. Пасьля падзеньня Рымскае імпэрыі горад пабываў пад уладаю готаў, ламбардаў, франкаў, і нарэшце зрабіўся часткаю Сьвятое Рымскае імпэрыі. З 1027 году, па рашэньні імпэратара Конрада II, горадам кіраваў прынц-біскуп, якія меў адначасова сьвецкую ды царкоўную ўладу. У 1545—1563 гадах у Трэнта праходзіў Трыдэнцкі Сабор.

Улада прынцаў-біскупаў скончылася ў 1801 годзе, калі горад быў захоплены Напалеонам. У 1814 годзе гэтыя землі перайшлі да Імпэрыі Габсбургаў, а пасьля Першае сусьветнае вайны далучаныя да Італіі.

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйная старонка гораду


Катэгорыя:Населеныя пункты Трэнтына-Альта Адыджэ
Катэгорыя:Грамады Трэнта
Тотальная Дефлорация

***Тотальная Дефлорация*** () — альбом беларускага музычнага гурта Neuro Dubel запісаны ў 1991 годзе.

## Зьмест
# Карма
# Тотальная дефлорация
# Звездочки
# No future
# Умереть молодым
# Погано
# Мне пиздец
# Крутой
# Буду, бля, тоска
# Перепелочка
# Трамвай

Катэгорыя:Альбомы Neuro Dubel
Кансуэлё Вэляскес

**Кансуэ́ла Вэля́скес** (; 21 жніўня 1924, Сапалтан эль Грандэ, Халіска, Мэксыка — 22 студзеня 2005, Мэхіка) — мэксыканская піяністка й кампазытарка, аўтарка сусьветна вядомага гіту «Besame mucho» («Цалуй мяне шмат»). Вядомасьць Вэляскес прынеслі таксама песьні «Amar y vivir» («Кахаць і жыць»), «Cachito» («Качыта»), «Que seas feliz» («Будзь шчасьлівым») і іншыя.
## Вонкавыя спасылкі
* Біяграфія 

Катэгорыя:Асобы Мэксыкі
Катэгорыя:Мэксыканскія музыкі
XXI стагодзьдзе

**Дваццаць першае стагодзьдзе** пачалося 1 студзеня 2001 году і скончыцца 31 сьнежня 2100 году паводле Грыгарыянскага календару.

## Найважнейшыя адкрыцьці, падзеі, дасягненьні

### Навука і тэхналёгіі
* 2012 — выяўлены базон Гігса
* 2019 — Пандэмія каранавіруснай інфэкцыі

### тэрарызм

* 2001 — Тэрарыстычныя акты 11 верасьня
1717

## Падзеі
* 2 ліпеня — пачала дзейнічаць шкляная мануфактура ў мястэчку Налібакі, што належала беларускім князям Радзівілам. Тут варылі крышталь і шкло самых розных колераў, шліфавалі, эмалявалі, залацілі звычайны і дэкаратыўны посуд

## Нараджэньні
* 27 сьнежня — Піюс VI, рымскі папа

## Сьмерці
*

## Вонкавыя спасылкі
Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе

**Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе** — другі (пасьля вышэйшай лігі) дывізіён чэмпіянату Беларусі па футболе.

## Спаборніцтва
У першай лізе зазвычай бяруць удзел 16 клюбаў. Лепшы зь якіх па выніках сэзону трапляе ў вышэйшую лігу, другая каманда гуляе перахадныя гульні зь перадапошняй камандай вышэйшай лігі, а дзьве горшыя трапляюць у другую лігу. Колькасьць камандаў-удзельніц можа мяняцца ў адпаведнасьці з рэглямэнтам па правядзеньні спаборніцтваў Беларускай фэдэрацыі футболу.

## Сучаснасьць

## Удзельнікі сэзону 2011 году
* Баранавічы
* Белкард Горадня
* Ведрыч-97 Рэчыца
* Гарадзея
* Граніт Мікашэвічы
* ДБК Гомель
* Клечаск Клецак
* Партызан Менск
* Полацак
* Рудзенск
* СКВІЧ Менск
* Славія Мазыр
* Слуцак
* Смаргонь
* Хваля Пінск
* Хімік

## Удзельнікі сэзону 2010 году
* Баранавічы
* Белкард Горадня
* Ведрыч-97 Рэчыца
* Верас Нясьвіж
* Гомель
* Граніт Мікашэвічы
* ДБК Гомель
* Камунальнік Слонім
* Ліда
* Полацак
* Рудзенск
* СКВІЧ Менск
* Славія Мазыр
* Смаргонь
* Хваля Пінск
* Хімік Шацілавічы

## Удзельнікі сэзону 2009 году
* Баранавічы
* Белшына
* Ведрыч-97 Рэчыца
* Верас Нясьвіж
* Дынама-Белкард Горадня
* ДБК-Гомель Гомель
* Камунальнік Слонім
* Лякаматыў Менск
* Полацак
* Славія Мазыр
* Спартак Шклоў
* Хваля Пінск
* Хімік Шацілавічы

## Удзельнікі сэзону 2006 году
* Баранавічы
* Бяроза
* Ведрыч-97 Рэчыца
* Верас Нясьвіж
* Зорка-БДУ Менск
* Камунальнік Слонім
* Ліда
* Мазыр-ЗЛіН Мазыр
* Менск
* Мікашэвічы
* Полацак
* Смаргонь
* Хваля Пінск
* Хімік Шацілавічы

## Удзельнікі сэзону 2005 году
Па выніках сэзону 2005 году. У вышэйшую лігу трапілі «*Белшына*» і «*Лякаматыў*». У другую – «*[[Ворша (футбольны клюб)|Ворша]]*» і «*Дняпро-ДЮСШ-1*».
* Баранавічы
* Белшына Бабруйск
* Бяроза
* Ведрыч-97 Рэчыца
* Верас Нясьвіж
* Ворша
* Граніт Мікашэвічы
* Дняпро-ДЮСШ-1 Рагачоў
* ЗЛіН Гомель
* Зьмена Менск
* Камунальнік Слонім
* Ліда
* Лякаматыў Віцебск
* Смаргонь
* Тарпэда-Кадзіна Магілёў
* Хімік Шацілавічы

## Крыніцы

Катэгорыя:Чэмпіянат Беларусі па футболе
Гімн Вугоршчыны

«**Himnusz (Isten, áldd meg a magyart)**» () — афіцыйны гімн Вугоршчыны, гэтак жа вядомы па першым радку як «Isten, áldd meg a magyart» («Божа, блаславі вугорцаў»). Аўтар словаў — Фэрэнц Кёлчэі, аўтар музыкі — Фэрэнц Эркель.

## Арыгінальны тэкст

: Isten, áldd meg a magyart
: Jó kedvvel, bőséggel,
: Nyújts feléje védő kart,
: Ha küzd ellenséggel;
: Bal sors akit régen tép,
: Hozz rá víg esztendőt,
: Megbűnhődte már e nép
: A múltat s jövendőt!

: Őseinket felhozád
: Kárpát szent bércére,
: Általad nyert szép hazát
: Bendegúznak vére.
: S merre zúgnak habjai
: Tiszának, Dunának,
: Árpád hős magzatjai
: Felvirágozának.

: Értünk Kunság mezein
: Ért kalászt lengettél,
: Tokaj szőlővesszein
: Nektárt csepegtettél.
: Zászlónk gyakran plántálád
: Vad török sáncára,
: S nyögte Mátyás bús hadát
: Bécsnek büszke vára.

: Hajh, de bűneink miatt
: Gyúlt harag kebledben,
: S elsújtád villámidat
: Dörgő fellegedben,
: Most rabló mongol nyilát
: Zúgattad felettünk,
: Majd töröktől rabigát
: Vállainkra vettünk.

: Hányszor zengett ajkain
: Ozman vad népének
: Vert hadunk csonthalmain
: Győzedelmi ének!
: Hányszor támadt tenfiad
: Szép hazám, kebledre,
: S lettél magzatod miatt
: Magzatod hamvvedre!

: Bújt az üldözött, s felé
: Kard nyúlt barlangjában,
: Szerte nézett s nem lelé
: Honját e hazában,
: Bércre hág és völgybe száll,
: Bú s kétség mellette,
: Vérözön lábainál,
: S lángtenger fölette.

: Vár állott, most kőhalom,
: Kedv s öröm röpkedtek,
: Halálhörgés, siralom
: Zajlik már helyettek.
: S ah, szabadság nem virul
: A holtnak véréből,
: Kínzó rabság könnye hull
: Árvák hő szeméből!

: Szánd meg Isten a magyart
: Kit vészek hányának,
: Nyújts feléje védő kart
: Tengerén kínjának.
: Bal sors akit régen tép,
: Hozz rá víg esztendőt,
: Megbűnhődte már e nép
: A múltat s jövendőt!

## Вонкавыя спасылкі
* Гімн Вугоршчыны (відэа з субтытрамі на 33 мовах)
* Музыка гімна (бяз словаў) mp3

Вугоршчына
Гімн
Besame mucho

**Bésame mucho** (*Бэсамэ муча*), што перакладаецца з гішпанскай як *«Цалуй мяне шмат»* ці *«Цалуй мяне мацней»* — песьня, напісаная мэксыканскай кампазытаркай Кансуэляй Вэляскес у 1940 годзе перад сваім шаснаццацьцігодзьдзем. Песьня вельмі хутка стала адным з папулярных гітоў 20 стагодзьдзя. Па словах самой Вэляскес на напісаньне песьні яе натхніла арыя з опэры *Goyescas*, вядомага гішпанскага кампазытара Энрыке Гранадаса.

У 1944 годзе «*Бэсамэ муча*» стала першай мэксыканскай песьняй, якая перамагла ў нью-ёрскім гіт-парадзе.

## Кавэр-вэрсіі
Існуюць варыянты песьні на ангельскай, францускай, японскай, віетнамскай, расейскай і іншых мовах. Песьню ў розных варыянтах і аранжыроўках выконвалі больш як 700 выканаўцаў па ўсяму сьвету, у тым ліку:

* Джымі Дорсі
* The Beatles
* Элвіс Прэсьлі
* The Ventures
* Луіс Армстранг
* Сэзарыя Эвара
* Плясыда Дамінга
* Хасэ Карэрас
* Сафія Ратару
* Віктар Зінчук
і іншыя.

## Беларускія выканаўцы песьні
Матыў «*Бэсамэ муча*» гучыць у песьні «Работа» з альбому гурта «Крамбамбуля» «Каралі раёну».

У альбоме *[[Умные вещи]]* (1995) гурта Neuro Dubel ёсьць песьня з назовам *Бэссаме муче*, праўда да арыгінальнай вэрсіі яна мае даволі ўскоснае дачыненьне.

## Фільмы
Кампазыцыя таксама выкарыстоўвалася ў якасьці саўндтрэку да фільмаў: *Вялікія спадзяваньні* (*Great Expectations*), *A toda máquina*, *Месяц над матэлем* (*The moon over parador*), *Арызонская мара* (*Arizona Dream*), *Масква сьлязам ня верыць* (*Москва слезам не верит*) і *Ўсьмешка Моны Лізы* (*Mona Lisa Smile*).

## Вонкавыя спасылкі
* Арыгінальны тэкст песьні зь літаратурным перакладам на ангельскую Валентына Андэрса

Катэгорыя:Гішпанскія песьні
Вігілій з Трыдэнту

**Сьвяты́ Вігі́лій** (;  353 — 26 чэрвеня 405) — хрысьціянскі сьвятар, першы біскуп Трыдэнту (Трэнта).

Сьв. Вігілій быў сынам сьв. Максентыі і братам сьв. Клаўдыяна і сьв. Магарыяна. Нарадзіўся ў Трыдэнце (альбо пераехаў туды ў вельмі раньнім узросьце). Вучыўся ў Атэнах. Пасьвечаны на біскупа Валерыянам з Аквілеі альбо сьвятым Амброзіям з Мэдыяляну. Навяртаў арыянаў і язычнікаў. Разбурыў у сваім дыяцэзе статую Сатурна, за што язычнікі забілі яго камянямі.

Прылічаны да сьвятых, лічыцца апякунам Трэнта і Тыролю. На ягонай магіле быў узьведзены касьцёл.

## Крыніцы

Катэгорыя:Каталіцкія сьвятыя
Катэгорыя:Праваслаўныя сьвятыя
Катэгорыя:Памерлі 26 чэрвеня
Катэгорыя:Памерлі ў 405 годзе
Хімік Шацілавічы

«**Хі́мік**» — беларускі футбольны клюб з Шацілавічаў. Выступае ў першай лізе чэмпіянату Беларусі.

## Гісторыя
Клюб заснаваны ў 1971 годзе. У тым жа годзе ўзяў удзел у чэмпіянаце БССР. Каманда «Папернік» была ўключаная ў другую лігу і заняла 4-е месца сярод 12 камандаў. У наступныя гады каманда нязьменна выступала ў першынстве рэспублікі і займала як правіла месца ў сярэдзіне турнірнай табліцы. Зьмянялася толькі назва каманды. У 1972 годзе каманда мела ранейшую назву «Папернік». У 1973 годзе — «Будаўнік». «Буравік» — у 1974 і 1975 гадах. Цягам 1976—1996 гадоў каманда насіла назву «Хімік», акрамя сэзонаў 1986—1987, калі часова была вернутая назва «Папернік». У 1985 і 1988 гадах шацілавіцкія футбалісты ўдзел у чэмпіянаце БССР не бралі.

Пасьля распаду Савецкага Саюзу з 1992 году шацілавіцкі «Хімік» стаў пастаянным удзельнікам нацыянальных чэмпіянатаў Рэспублікі Беларусь.

У 1997—2000 гадах каманда насіла назву «Камунальнік», а з 2000 году вярнулася да назвы «Хімік».

## Склад
: *Актуальны на жнівень 2019 году*

## Турнірныя вынікі клюбу ў першай лізе за 1992—2011 гады
* 1992 — 9 месца
* 1992/1993 — 4 месца
* 1993/1994 — 9 месца
* 1994 — 9 месца
* 1995 — 8 месца
* 1996 — 3 месца
* 1997 — 7 месца
* 1998 — 9 месца
* 1999 — 4 месца
* 2000 — 14 месца
* 2001 — 4 месца
* 2002 — 13 месца
* 2003 — 7 месца
* 2004 — 9 месца
* 2005 — 7 месца
* 2006 — 3 месца
* 2007 — 5 месца
* 2008 — 2 месца
* 2009 — 7 месца
* 2010 — 8 месца
* 2011 — 14 месца

## Статыстыка

### [[Чэмпіянат Беларусі па футболе|Чэмпіянат]]

### [[Кубак Беларусі па футболе|Кубак]]

## Галоўныя трэнэры
* Сяргей Петрушэўскі (з 2012 году)

## Крыніцы

Катэгорыя:Шацілавічы
1716

## Падзеі
*

## Нараджэньні
* 1 сьнежня — Эцьен Марыс Фальканэ, францускі скульптар

## Сьмерці
*

## Вонкавыя спасылкі
Вітшэвэльская царква

**Вітшэвэльская царква** () — царква ў мястэчку Вітшэўле, у камуне Крыстыянстад на поўдні Швэцыі.

Кірха была пабудаваная ў 12 ці 13 стагодзьдзі. У 15 стагодзьдзі з паўночнага боку пабудавалі каплічку, прысьвечаную Сьвятой Ганьне.

У 15 стагодзьдзі былі зробленыя скляпеньні, а ў 1480-х яны былі ўпрыгожаныя фрэскавым жывапісам зь відарысамі сюжэтаў з Кнігі Быцьця. Фрэскі былі рэстаўраваныя ў 20 стагодзьдзі. У алтары — выявы па сюжэту легенды аб сьвятым Мікалаі. У капліцы сьвятой Ганны знаходзяцца сымбалі чатырох эвангелістаў і таксама гэтых сьвятых: Сьвятой Барбары, Сьвятой Урсулы, Сьвятой Гертруды й Сьвятой Кацярыны.

Вежа пабудаваная ў 16 стагодзьдзі.

У 17 стагодзьдзі на паўднёвым баку пабудаваная могілкавая каплічка для сям’і Барнэкоў.

Купель для хросту паходзіць зь Сярэднявечча.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Храмы Царквы Швэцыі
Катэгорыя:Збудаваньні лэну Сконэ
Мэн (востраў)

**Востраў Мэн** (па-мэнску: *Ellan Vannin*, ), альбо проста **Мэн** (па-мэнску: *Mannin*, ) — востраў ў Ірляндзкім моры. Не зьяўляецца часткаю Вялікабрытаніі, але знаходзіцца ў залежнасьці ад Брытанскае кароны. Дзяржаўны лад — дэмакратыя.

## Вонкавыя спасылкі
Мікола Шэляговіч

**Міко́ла Шэляго́віч** (**Міко́ла Шыляго́віч**) (нар. 21 ліпеня 1956 году ў вёсцы Агдэмер Дарагічынскага раёну) — стваральнік і ідэоляг напрыканцы 1980-х — пачатку 1990-х гадоў руху за аўтаномію Палесься, апалягет ідэі вылучэньня асобнага палескага (яцьвяскага) этнасу на землях Піншчыны й Берасьцейшчыны, адзін з рэдактараў пэрыёдыка «**[[Збудінне]]**» («*Абуджэньне*»). 

Жанаты. Мае двух дзяцей.

## Навукова-дасьледніцкая дзейнасьць
## Грамадская і палітычная дзейнасьць
Быў стваральнікам і старшынём Партыі ўсебеларускага адзінства і згоды. У 1995 годзе быў зьмешчаны з пасады старшыні Зьмітром Булахавым.
## Бізнэс
Пасьля сыходу з палітыкі заняўся бізнэсам, займаў кіраўнічыя пасады ў групе кампаніяў «Шэленг Груп», з красавіка 2008 году — намесьнік старшыні Савета дырэктароў Альянсу «Расейскія сыстэмы аўтаматызацыі».

## Вонкавыя спасылкі
*Біяграфія на Slounik.org
*Андрэй Дынько. Найноўшая гісторыя яцвягаў
*Г. А. Цыхун. Пра заходнепалескую літаратурную мікрамову (праект М. Шэляговіча)
*Мікола Шэлягович: "Мая барацьба" 
*Ян Данілюк: "Ды якая там аўтаномія!"
*Міхаіл Пліска. Партагенэз у сучаснай Беларусі 
*15 красавіка 2008 г. створаны Альянс "Расейскія сыстэмы аўтаматызацыі" 
*Абнаўленне "Етвязь" альбо вяртанне Міколы Шэляговіча
*Сумар дапамагаў, Лукашэнка сыграў на дэмагогіі, Пазняка і Шушкевіча нельга было прапускаць… 

Катэгорыя:Нарадзіліся 21 ліпеня
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1956 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Дарагічынскім раёне
Катэгорыя:Беларускія палітыкі
Катэгорыя:Беларускія журналісты
Катэгорыя:Беларускія літаратары
Катэгорыя:Беларускія філёлягі
Катэгорыя:Выпускнікі Беларускага дзяржаўнага ўнівэрсытэту
Катэгорыя:Расейскія прадпрымальнікі
Сьвятая Ганна

**Сьвята́я Га́нна** — бабка Ісуса, маці Марыі, жонка сьвятога Яхіма.

Паводле некананічнага Эвангельля ад Якава, да Ганны і яе мужа пасьля гадоў бязьдзетнасьці завітаў анёл, які сказаў што ў іх народзіцца дзіця. Ганна паабяцала прысьвеціць дзіцё Госпаду. Яхім і Ганна аддалі Марыю на выхаваньне ў храм, калі той споўнілася тры гады. Сьвятая Ганна — сьвятая заступніца жанчын-парадзіх і шахцёраў, а таксама апекуецца францускай Брэтаньню і канадзкай правінцыяй Квэбэк.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Асобы Новага Запавету
Катэгорыя:Каталіцкія сьвятыя
Катэгорыя:Праваслаўныя сьвятыя
1715

## Падзеі
*

## Нараджэньні
* 23 кастрычніка — Пётар II, расейскі імпэратар

## Сьмерці
*
Вожык у тумане

**Во́жык у тума́не** () — савецкі мультыплікацыйны фільм рэжысэра-аніматара Юрыя Нарштэйна па сцэнары Сяргея Казлова, зьняты на кінастудыі «Саюзмультфільм» у 1975 годзе.

Атрымаў першы прыз як лепшы мультфільм на «Ўсесаюзным кінафэстывалі» ў горадзе Фрунзэ (Бішкек) у 1976 годзе, а таксама на «Фэстывалі фільмаў для дзяцей і юнацтва» ў Тэгеране ў той самы год. 25 траўня 2003 году на анімацыйным фэстывалі «Лапута», што праходзіў у Токіё, быў прызнаны «найлепшым мультфільмам усіх часоў і народаў».

## Зьмест
Гэта гісторыя пра Вожыка (голас — Марыя Вінаградава) і ягонага сябра Мядзьведзіка (голас — Вячаслаў Нявінны). Яны сустракаліся кожны вечар, пілі гарбату з малінавым сочывам, глядзелі на неба й лічылі зоры. Але аднойчы Вожык, ідучы празь лес да свайго сябра, згубіўся ў тумане. Ён выяўляе сябе ў дзіўным сьвеце, які насяляюць як і жудасныя, жахлівыя істоты (сава і кажан), так і зычлівыя, добрыя (сабака, конь), у сьвеце цішыні і шолахаў, сьвеце цемры, высокай травы і ваблівых зор. Усе рэчы навокал нібыта ў сьне. Характары Вожыка й Мядзьведзіка вельмі чульлівыя, добрыя і рамантычныя. І напроць, да прыкладу, сава — вельмі прагматычная, няздольная адчуць прыгажосьць навакольнага сьвету.

## Здымачная група
* Юры Нарштэйн: рэжысэр
* Сяргей Казлоў: сцэнар
* Франчэска Ярбусава: мастак-пастаноўшчык
* Аляксандар Жукоўскі: апэратар
* Міхаіл Меяровіч: кампазытар
* Барыс Фільчыкаў: гукаапэратар
* Натальля Абрамава: рэдактар
* Марыя Вінаградава, Вячаслаў Нявінны, Аляксей Баталаў: агучвалі ролі
* Надзея Трашчова: мантаж

## Вонкавыя спасылкі
* Старонка на сайце пра расейскую анімацыю
* Старонка аматараў мультфільму
* Інфармацыя пра мультфільм на сайце The Internet Movie Database

Катэгорыя:Мультфільмы 1975 году
Катэгорыя:Савецкія мультфільмы
Катэгорыя:Экранізацыі казак Сяргея Казлова
Катэгорыя:Мультфільмы пра вожыкаў
Катэгорыя:Мультфільмы пра мядзьведзяў
1714

## Падзеі
*

## Нараджэньні
* 2 ліпеня — Крыстоф Вілібальд Глюк, нямецкі кампазытар

## Сьмерці
*

## Вонкавыя спасылкі
Квэнья

**Квэ́нья** — адна з эльфскіх моваў, створаных ангельскім пісьменьнікам Джонам Толкінам. На яе моцна паўплывала фінская.

Катэгорыя:Штучныя мовы
Адам Паўлюкавец

**Адам Аляксандравіч Паўлюкавец** (4 сьнежня 1939 — 30 кастрычніка 1994, Менск) — беларускі эспэрантыст.

Быў кіраўніком курсаў, прапагандыстам і сябрам радаў разнастайных клюбаў і асацыяцый эспэранта. Пераклаў шмат твораў беларускай паэзіі, стварыў першы беларускамоўны навучальны дапаможнік па эспэранта «Мова Эспэранта» (1992).

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Успаміны Міколы Бусла пра Адама Паўлюкаўца
* «Мова эспэранта». Практычны дапаможнік

Катэгорыя:Беларускія мовазнаўцы
Катэгорыя:Беларускія эспэрантысты і эспэрантысткі
Зіма

**Зіма** — адзін з чатырох сэзонаў у сярэдніх шыротах. Астранамічна яна пачынаецца зь зімовага сонцавароту (каля 21 сьнежня ў паўночным паўшар’і і 21 чэрвеня ў паўднёвым), а скончваецца зь вясновым роўнадзеньнем (каля 21 сакавіка ў паўночным паўшар’і і 23 верасьня ў паўднёвым). У мэтэаралёгіі зімой звычаёва лічыцца пасьлядоўная сукупнасьць месяцаў: чэрвень, ліпень і жнівень для паўднёвага паўшар’я і сьнежань, студзень і люты для паўночнага.

## Беларусь

Сярэдняя тэмпэратура зімы 2019–2020 гадоў у Беларусі склала +1,5 °C, што было на 5,5 °C вышэй за кліматычную норму. У выніку тая зіма стала найцяплейшай за ўвесь час агульнакраёвага назіраньня цягам 140 гадоў. Ва ўсе зімовыя месяцы сярэдняя тэмпэратура засталася вышэйшай за 0 °C, таму кліматычная зіма абмінула Беларусь. Сьнежнае покрыва адсутнічала, што адпавядала сярэднеэўрапейскай зіме. Ападкі былі ў выглядзе дажджу і мокрага сьнегу. Папярэднім прыкладам настолькі цёплай зімы ў Эўропе быў сьнежань 1819 году, калі назіралася квітненьне садоў.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
Акупацыя. Містэрыі

**«Акупа́цыя. Містэ́рыі»** — мастацкі фільм рэжысэра Андрэя Кудзіненкі па сцэнару Аляксандра Качана, зьняты ў 2004 годзе. Экзыстэнцыяльная драма з элемэнтамі трылеру.

У Беларусі фільм быў забаронены да пракату Ўпраўленьнем рэгістрацыі і клясыфікацыі кіна- і відэапрадукцыі пры Міністэрстве культуры.

На пачатку 2010 чыноўнікі ад культуры вярнулі «Акупацыю. Містэрыі» ў адзіны дзяржаўны рэгістр, на падставе чаго фільму было выдадзена дзяржаўнае пракатнае пасьведчаньне. 15 лютага 2010 адбылася беларуская прэм’ера ў менскім кінатэатры «Піянер».

## Вонкавыя спасылкі
* Хатняя старонка праекту
* Рэпартаж на svaboda.org

## Крыніцы

Катэгорыя:Фільмы Андрэя Кудзіненкі
Катэгорыя:Фільмы 2004 году
Катэгорыя:Беларускія фільмы 2004 году
Катэгорыя:Беларускія драматычныя фільмы
Катэгорыя:Фільмы пра Другую сусьветную вайну
Адам Глёбус

**Ада́м Глёбус** (сапраўднае імя **Уладзіме́р Вячасла́вавіч Ада́мчык**) (нар. 29 верасьня 1958, Койданаў) — беларускі пісьменьнік, мастак, выдавец, удзельнік таварыства «Тутэйшыя» (1986-1990).

## Біяграфія
У 1977 годзе скончыў Менскую мастацкую вучэльню, а ў 1983 годзе — Беларускі дзяржаўны тэатральна-мастацкі інстытут. Працаваў мастаком, рэстаўратарам, рэдактарам. Цяпер займаецца выдавецкай справай (выдавецтва «Сучасны літаратар»). Зьяўляецца сябрам Саюзу пісьменьнікаў Беларусі з 1989 году.

## Бібліяграфія
* Адам Глобус. Рэкамендацыйны бібліяграфічны спіс./Скл. В. Жыбурт/ Дзяржынск /Дзяржынская цэнтральная раённая бібліятэка/. 2003. 6 с. /наклад: 5 экз./

## Кнігі
* Парк (1988)
* Адзінота на стадыёне (1989)
* Сьмерць — мужчына (1992)
* Скрыжаваньне (1993)
* Дамавікамэрон (1994)
* Толькі не гавары маёй маме (1995)
* Койданава (1997)
* Новы дамавікамэрон (1998)
* *Post scriptum* (1999)
* Тэксты (2000), сабраны ўсе папярэднія кнігі.
* Браслаўская стыгмата (2001)
* Сшыткі (2003)
* Дом (2005)
* сУчасьнікі (2006)
* Play.By (2009).

## Калектыўныя зборнікі
* Тутэйшыя (1989), зборнік твораў сяброў таварыства «Тутэйшыя»
* Круглы год (1996), зборнік хоку беларускіх аўтараў
* Сучасная беларуская проза (2003)

## Дыскаграфія
### Альбомы
* «Песні» (Каўчэг, 2003)

## Літаратура
* 

## Вонкавыя спасылкі
* Біяграфія
* Творы на «Беларускай Палічцы»
* Адам Глёбус на Litara.net (ёсьць фота)
* Нумар часопіса ARCHE, прысьвечаны Адаму Глёбусу
* Некаторыя вершы Адама Глёбуса (ёсьць фота)
* Хоку Адама Глёбуса ў «Дзеда Талаша»
* Пераклады некаторых твораў Адама Глёбуса на мову эспэранта
* Беларускія аўтары на kamunikat.org
* Адам Глобус прэзентаваў кнігу Play.By // NAVINY.BY, 09.04.2009
* Адам Глёбус чытае свае творы на Літаратурным радыё
## Крыніцы

Беларускія літаратары
Катэгорыя:Беларускія мастакі і мастачкі
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1958 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся 29 верасьня
Андора-ля-Вэльля

**Андо́ра-ля-Вэ́льля** () — сталіца княства Андора. Насельніцтва на 2011 году ацэньваецца ў 63 574 жыхары. Назва *Андора-ля-Вэльля* літаральна значыць «*Старая Андора*». Горад разьмешчаны ў Пірэнэйскіх горах на вышыні 1000 мэтраў у месцы зьліцьця дзьвюх рэчак, якія ўтвараюць раку Валіру.

## Гісторыя
Рэгіён сёньняшняга горад быў заселены яшчэ да пачатку хрысьціянскай эры, у прыватнасьці ў часы позьняга нэаліту. Горад быў заснаваны ў пачатку IX стагодзьдзя. Места стала цэнтрам княства Андора ў 1278 годзе. Пасьля палітычных узрушэньняў ў 1930 годзе й спробы дзяржаўнага перавароту Барыса Скосырава, у княстве неафіцыйна кірунак перайшоў у бок дэмакратыі. З 1993 году, калі была прынятая першая канстытуцыя краіны, якая ўсталявала парлямэнцкую дэмакратыю, тут разьмешчаюцца органы выканаўчай, заканадаўчай і судовай улады. Ад гэтага пэрыяду, Андора таксама зьяўляецца падатковым раем, у выніку чаго ў горадзе маецца некалькі сучасных банкаўскіх офісаў.

## Эканоміка
Андора-ля-Вэльля зьяўляецца камэрцыйным цэнтрам краіны. Асноўнымі крыніцамі прыбыткаў гораду зьяўляецца турызм, гандаль і банкаўская справа. Андора-ля-Вэльля падавала заяўку на правядзеньне зімовых Алімпійскіх гульняў 2010 году.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт
Робэрт Шэклі

**Ро́бэрт Шэ́клі** (; 16 ліпеня 1928, Нью-Ёрк, ЗША — 9 сьнежня 2005, Поўкіпсі, ЗША) — амэрыканскі пісьменьнік і клясык сусьветнае фантастыкі, агульнавядомы майстра гумарыстычнае і сатырычнае фантастыкі, аўтар некалькіх соцень фантастычных апавяданьняў і некалькіх дзясяткаў навукова-фантастычных аповесьцей і раманаў. Адзін з найарыгінальнейшых гумарыстаў навуковае фантастыкі.

## Біяграфія
Нарадзіўся ў Брукліне, Нью-Ёрк, гадаваўся ў суседнім штаце Нью-Джэрзі. Служыў у арміі з 1946 па 1948 год і ваяваў у Карэі. Вучыўся ў Нью-Ёрскім унівэрсытэце. У 1951 годзе пачаў пісьменьніцкую кар’еру. Напісаў сотні апавяданьняў.

У 1957 годзе Робэрт Шэклі ажаніўся зь Зівэ Вітнэй, і яны працягваюць жыць у Нью-Ёрку да канца 1960-х гадоў, пасьля пераязджаюць з дачкою Элісаю на выспу Ібіца, якую Шэклі апісуваў як «некранутую сучаснаю цывілізацыяю», але потым вярнуўся ў Нью-Ёрк. Пасьля пераехаў у Портлэнд (Арэгон).

Апрача сапраўднага імя ўжываў псэўданімы Філіпс Барбі (*Phillips Barbee*) і Фін О’Данэван (*Finn O’Donnevan*).

У красавіку 2005 году падчас наведаньня канфэрэнцыі фантастаў у Кіеве сур’ёзна захварэў. Пасьля аплаты рахунку за мэдычныя паслугі з дапамогай мэцэнатаў, вярнуўся ў ЗША. 20 лістапада быў праапэраваны ў сувязі з цэрэбральным анэўрызмам. Памёр 9 сьнежня.

## Творчасьць
Упершыню пачаў публікавацца ў 1950-х гадох у амэрыканскіх часопісах, прысьвечаных навуковай фантастыцы. Пісаў аповесьці й апавяданьні ў стылі навуковай фантастыкі, фэнтэзі, часта ў гумарыстычным, камічным стылі, з элемэнтамі абсурдызму. Карыстаўся вялікай папулярнасьцю ў краінах былога СССР і ва ўсім сьвеце.

### Выбраныя творы
Назвы ў арыгінале (па-ангельску)

* *Immortality Inc.* (1959)
* *The Status Civilization,* a.k.a. *Omega* (1960)
* *Journey beyond Tomorrow* (1962)
* *The 10th Victim* (1966)
* *Mindswap* (1966)
* *Dimension of Miracles* (1968)
* *Options* (1975)
* *The Alchemical Marriage of Alistair Crompton* (1978)
* *Dramocles* (1983)
* *Victim Prime* (1987)
* *Hunter / Victim* (1988)
* *Minotaur Maze* (1990)
* *The Alternative Detective* (1993)
* *Star Trek: Deep Space Nine: The Laertian Gambit* (1995)
* *Aliens: Alien Harvest* (1995)
* *Draconian New York* (1996)
* *Soma Blues* (1997)
* *Godshome* (1999)

### Зборы апавяданьняў
* *Untouched by Human Hands* (1954)
* *Citizen in Space* (1955)
* *Pilgrimage to Earth* (1957)
* *Notions: Unlimited* (1960)
* *Shards of Space* (1962)
* *Can You Feel Anything When I Do This?* (vt *The Same to You Doubled*) (1972)
* *The Robot Who Looked Like Me* (1982)
* *The Collected Short Fiction of Robert Sheckley* (5 vols.) (1991)
* *Uncanny Tales* (2003)

## Беларускія пераклады
* Бітва // Замежная фантастыка. — Мн., 1990.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйная старонка
* Працы Шэклі на праекце Гутэнбэрг
* Бітва. Апавяданьне ў перакладзе на беларускую мову

Катэгорыя:Амэрыканскія літаратары-фантасты
Шэклі, Робэрт
1713

## Падзеі
* 19 красавіка — імпэратар Сьвяшчэннае Рымскае імпэрыі Карл VI дзеля працягу роду Габсбургаў выдаў Прагматычную санкцыю

## Нараджэньні
*

## Сьмерці
* 25 лютага — Фрыдрых I, прускі кароль
* 17 сакавіка — Юрай Янашык, славацкі легендарны збойца
Віктар Жыбуль

**Віктар Вячаслававіч Жы́буль** (нарадзіўся 3 кастрычніка 1978 году, Менск) — беларускі паэт і літаратуразнавец. Кандыдат філялягічных навук (2003).

## Біяграфія
Прадзед Віктара Жыбуля нарадзіўся ў вёсцы Заямнае Стаўпецкага раёну. Віктар Жыбуль нарадзіўся 3 кастрычніка 1978 году ў Менску. Скончыў філялягічны факультэт БДУ. Быў удзельнікам гурту «Засралі казарму». 4 красавіка 2001 году падчас сустрэчы студэнтаў філялягічнага факультэту БДУ з расейскім паэтам Дзьмітрыем Прыгавым пазнаёміўся са сваёй будучай жонкай Верай Бурлак. У чэрвені 2001 году запрасіў яе ў свой гурт у якасьці вакалісткі і інструмэнталісткі (гітара, клявішы). Працаваў у часопісе творчай моладзі «Першацвет» (1995—2002), цяпер — у часопісах «Роднае слова» і «ARCHE Пачатак». У 2003 годзе абараніў дысэртацыю на тэму «Ідэйна-мастацкія пошукі ў беларускай паэзіі 20-х-пачатку 30-х гадоў XX стагоддзя» пад кіраўніцтвам прафэсара Сіньковай Людмілы Дзьмітрыеўны. З паловай удзельнікаў творчага руху Бум-Бам-Літ быў знаёмы яшчэ з 1994—1995 г. Пачаў браць удзел у многіх літаратурна-музычных праектах, мастацкіх акцыях, перфомансах гэтага руху зь вясны 1996 г. па запрашэньні Зьмітра Вішнёва і Міхася Башуры. У 1997 годзе апублікаваў паэму ў паліндромах «Рогі гор», якая атрымала высокую ацэнку Рыгора Барадуліна. Цікавіцца праблемай рэпрэсій ў БССР.

Вершы Віктара Жыбуля перакладаліся на ангельскую, баўгарскую, латыскую, летувіскую, нямецкую, польскую, расейскую, украінскую і чэскую мовы.

## Асабістае жыцьцё
Жонка — паэтка, кандыдат філялягічных навук (2005) Вера Бурлак, аўтар кнігі «*За здаровы лад жыцця*» (2003) пад псэўданімам Джэці, манаграфіі «*Детская поэзия Серебряного века: модернизм*» (2004). Мае сына Кастуся (нарадзіўся ў 2005 годзе).

## Бібліяграфія
### Кнігі
* Калі ў хаце дыверсант (1996), друкапіс
* Рогі гор (1997)
* Прыкры крык (2001)
* Дыяфрагма (2003)
* Стапеліі (2012)
* Дзяцел i дупло (2016)
### Калектыўныя зборнікі
* Тазік беларускі (1998, творы сяброў руху Бум-Бам-Літ)
* Ён зваў сябе шатляндцам… (2005), прадмова да кнігі Дзяніса Хвастоўскага «*Лугназад*»
### Перыёдыка
* 

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* 
* Лекцыя Віктара Жыбуля «Паліндром у сусьветнай культуры»: частка 1, частка 2
* Прыватны дзёньнік: Віктар Жыбуль
* 
* Сямейнае фота: Віктар Жыбуль, Вера Жыбуль (Джэці), Кастусь Жыбуль. (с) Андрэй Лянкевіч

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Менску
Катэгорыя:Беларускія літаратары
Катэгорыя:Кандыдаты філялягічных навук
Баку

**Баку́** () — сталіца і найбуйнейшы горад Азэрбайджану. Насельніцтва складае крыху больш за 2 мільёны жыхароў (2012 год), такім чынам Баку зьяўляецца самым вялікім паводле колькасьці насельніцтва горадам на беразе Касьпійскага мора і на Каўказе. Баку разьмешчаны на 28 мэтраў ніжэй за ўзровень мора, што робіць яго самай нізкай сталіцай у сьвеце, а таксама самым вялікім горадам у сьвеце, які разьмешчаны ніжэй за ўзровень мора. Афіцыйна, каля 25 адсоткаў усіх жыхароў краіны жывуць у сталічным рэгіёне Баку. Баку падзелена на адзінаццаць адміністрацыйных акругаў і 48 воласьцяў. Сярод іх мястэчкі на астравох у Бакінскай бухце і горад Нэфт-Дашлары, які пабудаваны ў Касьпійскім моры.

Горад зьяўляецца навуковым, культурным і прамысловым цэнтрам Азэрбайджану. Шматлікія значныя азэрбайджанскія ўстановы маюць свае штаб-кватэры ў ім, у тым ліку Дзяржаўная нафтавая кампанія Азэрбайджану, якая ўваходзіць у сьпіс 100 найбуйнейшых кампаніяў.

## Гаспадарка
У Нарыманаўскім раёне Баку месьцілася Дзяржаўная нафтавая кампанія Азэрбайджанскай Рэспублікі. У Насімінскім раёне — галаўная сядзіба «Азэрбайджанскай чыгункі». У Ясамальскім раёне — «Азэрсэл Тэлекам».

## Геаграфія
Баку знаходзіцца на заходнім узьбярэжжы Касьпійскага мора. У навакольлі гораду ёсьць мноства гразевых вульканаў, як то Кейракі, Богх-Богха, Локбатан ды іншыя, і салёных азёраў, як то Бёюк-Шор, Ходасан ды іншыя.

## Насельніцтва
Да 1988 году ў Баку пражывала вялікая колькасьць расейцаў, армянаў і габрэяў, што спрыялі культурнай разнастайнасьці гораду. З пачаткам Карабаскай вайны і пагромаў супраць армянаў, пачынаючы са студзеня 1990 году, вялікая частка армянскай дыяспары зьехала з гораду.

## Ураджэнцы

* Натальля Арсеньнева (1903 — 1997) — беларуская паэтка, перакладніца, драматург

## Глядзіце таксама
* Бакінская тэлевежа
* Чорны студзень

## Крыніцы
Капшучок

**Капшучо́к** — прамежкавая стадыя разьвіцьця вусякоў, паміж лярваю і імага, для якое характэрны поўны мэтамарфоз на працягу ўсяго існаваньня. Звычайна капшучкі нерухомыя і зьяўляюцца «інкубатарамі», у якіх і адбываецца пераўтварэньне. З найбольш вядомых вусякоў, стадыю капшучка праходзяць матылькі.

## Крыніцы

Катэгорыя:Вусякі
Катэгорыя:Біялёгія разьвіцьця
Пераўтварэньне Фур’е

**Пераўтварэньне Фур’е** — аналяг пасьлядоўнасьці каэфіцыентаў Фур’е. Тэрмін атрымаў імя францускага матэматыка пачатку XIX стагодзьдзя Жазэфа Фур’е. Пераўтварэньнем Фур’е функцыі *f* называецца функцыя
: 
g(u) = \mathcal{F}[f](u)
 = \frac{1}{\sqrt{2\pi}} \int\limits_{-\infty}^\infty f(t) e^{iut}\,dt.

У некаторых выпадках праўдзіцца формула
: 
f(x) = \frac{1}{\sqrt{2\pi}} \int\limits_{-\infty}^\infty g(u) e^{-iux}\,du

— аналяг шэрагу Фур’е. Апошні інтэграл называецца адваротным пераўтварэньнем Фур’е функцыі *g* і абазначаецца *F*-1[*g*]. Некаторыя апэрацыі з функцыямі пераходзяць пры пераўтварэньні Фур’е ў адпаведныя апэрацыі над іх вобразамі. Напрыклад, калі функцыя *f* ёсьць згортка функцый *f*1 і *f*2, гэта значыць:
: 
f(x) = (f_{1} * f_{2})(x)
 = \frac{1}{\sqrt{2\pi}} \int\limits_{-\infty}^\infty f_{1}(x-s)f_{2}(s)\,ds,

то

F[f] = F[f_{1} * f_{2}] = F[f_{1}] F[f_{2}].


Пераўтварэньне Фур’е шырока ўжываецца ў пэўных разьдзелах матэматыкі і тэарэтычнай фізыкі.

## Глядзіце таксама
* Гарманічны шэраг гукаў

Катэгорыя:Матэматычная фізыка
Катэгорыя:Аналіз Фур’е
Катэгорыя:Інтэгральныя пераўтварэньні
Катэгорыя:Унітарныя апэратары
Катэгорыя:Жазэф Фур’е
Шчадроўшчына

**Шчадро́ўшчына** — вёска на поўначы Менскага раёну Менскай вобласьці, каля дарогі . Уваходзіць у склад Шаршунскага сельсавету. Каля вёскі працякае рака Гуйка.

## Насельніцтва
* 1865 год — 26 чалавек
* 1999 год — 26 чалавек
* 2009 год — 24 чалавекі
* 2012 год — 13 чалавек

## Крыніцы

Катэгорыя:Шаршунскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Менскага раёну
Храздан

**Хразда́н** (па-армянску: Հրազդան, Таксама За́нга) — найбуйнейшая рака Армэніі, левы прыток Аракса (басейн ракі Кура) на мяжы з Турцыяй. Храздан працякае праз усю краіну з поўначы на поўдзень. Даўжыня 141 км, плошча басэйна з басэйнам возера Севан 7310 км², плошча басэйна самога Храздана — 2560 км². Працякае праз сталіцу Армэніі Ерэван. На рацэ разьмешчана гідраэлектрастанцыя.

Храздан выцякае з возера Севан ў яго паўднёва-ўсходняй частцы, непадалёку ад гораду Севан. У вярхоўях рака цячэ па горнай даліне на поўдзень, да Ерэвану. У навакольлі Ерэвану Храздан робіць некалькі крутых згібаў. У нізоўях рака цячэ па Арарацкай раўніне, і нарэшце ўпадае ў Аракс на мяжы з Турцыяй.

Паміж 1932 і 1962 гадамі на рацэ быў узьведзены каскад з шасьці гідраэлектрастанцыяў.

Катэгорыя:Рэкі Армэніі
Андрэй Паўлухін

**Андрэй Паўлухін** — беларускі пісьменьнік-фантаст. 

## Біяграфія
Нарадзіўся 10 сьнежня 1980 году ў Рагачове. З 1980 да 1986 году жыў у Анапе. У 1986 годзе вярнуўся ў Рагачоў. У 1999 годзе паступіў у Магілёўскі біяліятэчны тэхнікум імя А. С. Пушкіна. Мае спэцыяльнасьць "бібліятэкар-бібліёграф", "тэхнік-тэхнолаг бібліятэчна-інфармацыйных сістэм". Піша на рускай і беларускай мовах у рэчышчы кіберпанку, навуковай фантастыкай і альтэрнатыўнай гісторыі.

Жанаты, мае дачку.

## Біябліяграфія
* Белополис (2003)
* Портал (2005)
* Электрычныя сны (2006)
* Время теней (2007)

## Калектыўныя зборнікі
* "Фантастика-2003/2" (2003)

## Вонкавыя спасылкі
* Сайт Андрэя Паўлухіна

Паўлухін, Андрэй
Міляцка

**Міляцка** — рака ў Босьніі і Герцагавіне, якая працякае праз сталіцу Сараева. Даўжыня — 35,9 км. Рака бярэ пачатак у мястэчку Пале, некалькі кілямэтраў на ўсход ад Сараева. Ток ракі праходзіць з усходу на захад. Уліваецца ў раку Босну.

Міляцка вядомая спэцыфічным пахам і рудым колерам вады. На рацэ пабудавана больш за дзесяць мастоў. Адзін з найвядомейшых мастоў — Эйфэлевы мост, архітэктарам якога быў Густаў Эйфэль, які пабудаваў і Эйфэлеву вежу ў Парыжы.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Рэкі Босьніі і Герцагавіны
1712

## Падзеі
*

## Нараджэньні
* 28 чэрвеня — Жан-Жак Русо, швайцарскі філёзаф

## Сьмерці
*

## Вонкавыя спасылкі
Гамлет Мхітаран

**Га́млет Мхітара́н** ( 24 лістапада 1973) — армянскі футбаліст, паўабаронца. У 1994—2008 гадах гуляў за зборную Армэніі.

## Крыніцы

Катэгорыя:Армянскія футбалісты
1711

## Падзеі
*

## Нараджэньні
* 19 лістапада — Міхаіл Ламаносаў, расейскі навуковец і пісьменьнік

## Сьмерці
* 17 красавіка — Ёзэф I Габсбург, імпэратар Сьвятой Рымскай імпэрыі

## Вонкавыя спасылкі
Дэкада цыганскай інтэграцыі

**Дэкада цыганскае інтэграцыі** (**Цыганская дэкада**) — ініцыятыва васьмі краін Цэнтральнай і Паўднёва-Ўсходняй Эўропы па паляпшэньні сацыяльна-эканамічнага статусу цыганоў і па ўключэньні цыганскае меншасьці ў сацыяльныя стасункі на тэрыторыі ўсяго рэгіёну. Мерапрыемствы ў рамках ініцыятывы былі распачатыя ў 2005 годзе і будуць праводзіцца да 2015 году. Гэта першы ў Эўропе шматнацыянальны праект, скіраваны на актыўнае паляпшэньне побыту цыганоў.

Восем краін прымаюць удзел у *Дэкадзе цыганскае інтэграцыі*: Баўгарыя, Харватыя, Чэхія, Вугоршчына, Славаччына, Македонія, Румынія і Сэрбія і Чарнагорыя. У кожнай з гэтых краін пражывае значная колькасьць цыганоў, якія пазбаўлены шматлікіх магчымасьцяў як у эканамічным, так і ў сацыяльным пляне.

У 2005 годзе ўрады вышэй названых краін паставілі мэтай у значнай ступені скараціць розьніцу ў жыцьцёвых умовах і агульным дабрабыце паміж цыганскім і нецыганскім насельніцтвам і пакласьці канец беднасьці і сацыяльнай неінтэграванасьці цыганоў.

## Вонкавыя спасылкі
* Дэкада цыганскае інтэграцыі — афіцыйны сайт (па-ангельску і па-цыганску)

Катэгорыя:Цыганы
1621

## Падзеі
* 7 верасьня–8 кастрычніка — Хацінская бітва, што прынесла перамогу войску Рэчы Паспалітай на чале зь Янам Хадкевічам над турэцкім султанам Асманам ІІ

## Нараджэньні
* 8 верасьня — Люі Філіп II дэ Бурбон, прынц Кандэ, францускі генэрал

## Сьмерці
* 28 студзеня — Павал V, рымскі папа
* 24 верасьня — Ян Караль Хадкевіч, вялікалітоўскі военачальнік
Ежы Паячкоўскі-Дыдынскі

**Ежы Казімер Паячкоўскі-Дыдынскі** ( — ) — вэтэран першай і другой сусьветных войнаў, самы стары чалавек Вялікай Брытаніі.

Нарадзіўся ў Львове (тады Аўстра-Вугоршчына). Паячкоўскі-Дыдынскі вывучаў права ў Вене, пакуль не пачалася вайна. У 1915 годзе яго прызвалі ў Аўстра-Вугорскае войска, пазьней Ежы ваяваў за Польшчу. У 1939 годзе, якраз перад пачаткам Другой Сусьветнай вайны, ён быў ужо ў званьні палкоўніка. У 1940 годзе, уцякаючы ад нямецкага ўварваньня, зьдзейсьніў пералёт у Шатляндыю, дзе доўгі час працаваў садоўнікам. Апасьля пераехаў у Кембрыю.

З 2003 году жыў у доме састарэлых. Памёр ад старасьці ў Борбэнк Хол (Ангельшчына) ва ўзросьце 111 год, пакінуўшы двух дзяцей, дзесяць унукаў і дзесяць праўнукаў.

## Крыніцы

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Львове
Катэгорыя:Асобы Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусьветнай вайны
Катэгорыя:Удзельнікі Другой сусьветнай вайны
Катэгорыя:Стогадовыя жыхары
Катэгорыя:Польскія эмігранты
Віцебская дыяцэзія

**Ві́цебская дыяцэ́зія** — каталіцкая дыяцэзія (эпархія) ў Беларусі. Створаная загадам Яна Паўла II па просьбе кардынала Казімера Сьвёнтка 13 кастрычніка 1999 году. Першым біскупам прызначаны Уладзіслаў Блін. Віцебская дыяцэзія супадае па межах зь Віцебскаю вобласьцю. Да ўтварэньня Віцебскай дыяцэзіі гэтая тэрыторыя ўваходзіла ў Менска-Магілёўскую архідыяцэзію. Віцебская дыяцэзія аб’ядноўвае Аршанскі, Браслаўскі, Віцебскі, Докшыцкі, Глыбоцкі, Лепельскі, Мёрскі, Полацкі і Пастаўскі дэканаты. Ад 1999 да 2013 году біскупам віцебскім быў Уладзіслаў Блін.

## Крыніцы


Катэгорыя:Віцебская вобласьць
1710

## Падзеі
*

## Нараджэньні
* 22 лістапада — Вільгельм Бах, нямецкі кампазытар, арганіст

## Сьмерці
*

## Вонкавыя спасылкі
Пінская дыяцэзія

**Пі́нская дыяцэ́зія** (па-лацінску: *Dioecesis Pinskensis Latinorum*)— каталіцкая дыяцэзія (эпархія) ў Беларусі. Існавала ў 1794—1798, адноўленая 28 кастрычніка 1925. Сёньня Пінская дыяцэзія займае тэрыторыю Берасьцейскае і Гомельскае вобласьцяў. Цэнтар у Пінску. Дыяцэзія аб’ядноўвае Баранавіцкі, Берасьцейскі, Гомельскі, Мазырскі, Пінскі і Пружанскі дэканаты. Да дыяцэзіі адносіцца Пінская сэмінарыя.

## Біскупы
* Каспар Цецішоўскі (1795—1798), некананічны
* Зыгмунт Лазінскі (28 кастрычніка 1925 — 26 сакавіка 1932)
* Казімер Букраба (10 ліпеня 1932 — 6 траўня 1946)
* Караль Няміра (дапаможны біскуп у 1933—1946)
* Уладзіслаў Яндрушук (з 1962 — дапаможны біскуп, з 1967 па 1991 — апостальскі адміністратар)
* Казімер Сьвёнтак (апостальскі адміністратар з 1991)
* Казімер Велікаселец (дапаможны біскуп з 24 красавіка 1999)
* Тадэвуш Кандрусевіч (апостальскі адміністратар з 2011)
* Антоні Дзям'янка (ардынарый з 2012)

## Глядзі таксама
* Парафіі Пінскае дыяцэзіі

## Вонкавыя спасылкі
* Старонка дыяцэзіі на сайце catholic.by
* Інфармацыя на сайце «Catholic Hierarchy»
Зыгмунт Лазінскі

**Зы́гмунт Лазі́нскі** (; , навакольле Наваградку — , Пінск) — каталіцкі сьвятар, біскуп менскі (1918—1925) і пінскі (1925—1932).

Нарадзіўся 5 ліпеня 1870 году. Скончыў сэмінарыю ў Санкт-Пецярбургу. Сьвятарскія пасьвячэньні атрымаў 23 чэрвеня 1895 году. У 1905 годзе стаў пробашчам катэдры ў Менску. У 1909—1911 суправаджаў магілёўскага біскупа Яна Цепляка ў наведваньні парафіяў Расейскай імпэрыі. 2 лістапада 1917 пастаўлены біскупам на адноўленую Менскую архідыяцэзію, рукаўскладзены ў біскупы 28 ліпеня 1918 ў Варшаве. У 1920 арыштаваны камуністычнымі ўладамі, 11 месяцаў правёў у маскоўскай «Бутырцы», пасьля вымушаны зьехаць у Заходнюю Беларусь. 28 кастрычніка 1925 прызначаны першым біскупам навастворанае Пінскае дыяцэзіі. Памёр у 1932 годзе ў Вялікую Суботу. Існуе народнае ўшанаваньне біскупа Лазінскага.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Прысьвечаная біскупу Лазінскаму старонка на catholic.by
* Інфармацыя на сайце «Catholic Hierarchy»

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Наваградку
Катэгорыя:Беларускія каталіцкія сьвятары
Катэгорыя:Менскія біскупы
Катэгорыя:Пінскія біскупы
Катэгорыя:Памерлі ў Пінску
El condor pasa

**El Cóndor Pasa** (*Эль Кондар Паса*, з гішпанскай мовы — *[[Андзкі кондар|Кондар]] пралятае*) — найбольш вядомая ў сьвеце пэруанская мэлёдыя, якая ўжывалася індзейцамі для сакральнага сьпеву ў часы інкскай імпэрыі. Была запісаная ў 1913 годзе кампазытарам Даніэлем Роблзам (*Daniel Alomía Robles*) і ўзятая за аснову інструмэнтальнай сюіты ў *сарсуэле* (гішпанскай апэрэце) за тым жа назовам.

У 1970 годзе на гэтую мэлёдыю быў пакладзены ангельскі тэкст () аўтарства Пола Саймана з амэрыканскага гурту «Simon & Garfunkel».

У 1993 годзе ў Пэру мэлёдыя прызнаная *Нацыянальным культурным здабыткам*.

Мэлёдыя *El cóndor pasa* ўжытая ў «Народным альбоме» ў акустычнай вэрсіі песьні *Край, ты мой край*.

## Арыгінальны тэкст (на мове [[кечуа]])

Yaw kuntur llaqtay urqupi tiyaq
maymantan qawamuwachkanki,
kuntur, kuntur
apayllaway llaqtanchikman, wasinchikman
chay chiri urqupi, kutiytan munani,
kuntur, kuntur.
  
Qusqu llaqtapin plaza-challanpin
suyaykamullaway,
Machu piqchupi Huayna piqchupi
purikunanchiqpaq.


## Пераклад

О, магутны Кондар, уладар нябёсаў,
аднясі мяне дамоў, на вяршыні Андаў!
О, Кондар!
Я хачу вярнуцца ў родныя мясьціны,
каб быць разам з маімі братамі інкамі.
Па гэтаму я больш за ўсё сумую.
О, Кондар!

Чакайце мяне ў Куска, на галоўным пляцы,
І мы зможам разам
прагуляцца ў Мачу-Пічу і Гаяна-Пічу.


## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Пэруанскія песьні
Ідэалогія (альбом)

***Ідэало́гія*** — альбом беларускага музычнага праекту «UltraВожык», запісаны ў 2003 годзе.

## Сьпіс кампазыцыяў

## Удзельнікі
* Пётар Адамавіч
* Яўген Шафа-Ўругвайскі
* Сабачка Ібрагім

## Дадатковыя зьвесткі
Дыск «Ідэалогія», у якім праект «UltraВожык» высьмяяў увядзеньне прадмету дзяржаўнай ідэалёгіі ў ВНУ Беларусі, быў выдадзены ў 2003 годзе. Натуральна, дыск у крамы ня трапіў, але невялікі тыраж разышоўся «з рук у рукі» да праз Інтэрнэт.

## Вонкавыя спасылкі
* Інфармацыя пра альбом на афіцыйным сайце праекту

Катэгорыя:Альбомы UltraВожык
1709

## Падзеі
* 8 ліпеня — Палтаўская бітва

## Нараджэньні
*

## Сьмерці
*

## Вонкавыя спасылкі
UltraВожык

**UltraВо́жык** — беларускі музычны праект, заснаваны ў 2001 годзе менчуком Віктарам Кавальскім, гамельчанінам Яўгенам Далевічам ды містычнай постацьцю, вядомай як сабачка Ібрагім.

## Гісторыя
Праект, заснаваны ў 2001 годзе, за час свайго існаваньня вызначыўся тым, што час ад часу выдаваў палітычна накіраваную музычную прадукцыю, празь якую рэзка й з гумарам крытыкаваў палітыку аўтарытарнай, на думку аўтараў песень, беларускай улады. Песьні праекту «UltraВожык» пачалі хутка распаўсюджвацца праз Інтэрнэт ужо ў 2001 годзе. У 2003 годзе «UltraВожык» выдаў дыск «*[[Ідэалогія (альбом)|Ідэалогія]]*», у якім высьмяяў увядзеньне прадмету дзяржаўнай ідэалёгіі ў ВНУ Беларусі. Натуральна, дыск у крамы ня трапіў, але невялікі тыраж разышоўся «з рук у рукі» ды праз Інтэрнэт. У 2005 годзе «UltraВожык» выдаў нечакана сур’ёзную рок-баляду «Атлянтыда», якая патрапіла ў сьпіс найлепшых песьняў сэзону вядомага гіт-параду «Tuzin.fm» і была выдадзеная на зборніку «Прэм’ер Тузін 2005».

28 лютага 2006 году зьявілася новая песьня музычнага праекту «UltraВожык» «Фабрыка сноў».

У сьнежні 2007 году выходзіць кліп на песьню «Атлантыда». Кліп заняў першае месца ў «кліп-маратоне» беларускамоўных кліпаў, які праводзіўся ў Горадні.

За ўсе гады існаваньня праекту Далевіч і Кавальскі ніколі не зьяўляліся на публіцы.

## Дыскаграфія
### Самотнікі
* «Атлянтыда» (2005)
* «Фабрыка сноў» (2006)
* «Крыніца цяпла» (2007)
* «Спадарожнік» (2009)
* «Клёва касманаўту!» (2009)
* «Das Дzед-Барадzед» (2010)

### Альбомы
* *[[Ідэалогія (альбом)|Ідэалогія]]* (2004)

### Удзел у складанках
* *[[Прэм’ер Тузін 2005]]* (2005)
* *[[Песьні свабоды]]* (2006)
* *[[Песьні свабоды-2]]* (2006)
* *[[Прэм’ер Тузін 2006]]* (2006)

## Літаратура
* 

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйная хатняя старонка
* Біяграфія гурту на афіцыйнай старонцы
* [UltraВожык на [Tuzin.fm]]