Манэта

**Манэ́та** () — грашовы мэталічны (шкляны, парцалянавы, кардонны ці інш. ) знак дыскападобнай формы з нанесенымі на ім клеймамі — штэмпелямі. Большасьць манэтаў б’ецца з двух бакоў. Адпаведна кожны бок мае свой назоў — авэрс і рэверс. Бакавое поле манэты называецца рантам. Вырабляецца на адмысловым прадпрыемстве — мынцы.

Асноўнымі мэталамі манэты зьяўляюцца золата, срэбра, білон, медзь, бронза, нікель, алюмін, жалеза. Сучасныя манэты выбіваюцца са сплаваў.

Кожная манэта мае сваю вартасьць — намінал. У старыя часы намінал раўняўся вазе і вартасьці каштоўнага мэталу.

## Гісторыя

Назва традыцыйна зьвязаная з эпітэтам рымскай багіні Юноны Манэты () ад лацінскага *moneo* — раіць, уладжваць. Згодна паданьня Юнона дала рымлянам грошы на вайну з эпірскім царом Пірам і дапамагла перамагчы. У 275 годзе да н. э. Пір быў канчаткова пераможаны. У гонар Юноны ў ейны храм была перанесена мынца (манэтны двор).

Згодна Герадоту, радзімаю манэты зьяўляецца азіяцкая дзяржава Лідыя. Сучаснымі археолягамі знойдзеныя ў тых мясьцінах манэты канца VII стагодзьдзі да н. э. Гэта на некалькі дзесяцігодзьдзяў раней за вядомыя грэцкія манэты.

## Якасьць

Манэты якасьці «**пруф**» (, ) — гэта манэты найвышэйшае якасьці. Пры іхняй вытворчасьці выкарыстоўваюцца адмысловыя станкі і асаблівыя спосабы апрацоўкі нарыхтовак і чаканнага інструманту. Манэты якасьці пруф маюць цалкам роўную люстравую паверхню. Выява рэльефу — выразная, з добра бачнымі драбнюткімі дэталямі. Манэты дастаюцца са станка рукамі і адразу ж запайваюцца ў празрыстыя плястыкавыя аркушы або зьмяшчаюцца ў адмысловыя капсулы, каб засьцерагчы іх ад кантакту зь цьвёрдымі прадметамі і рукамі.

Манэты палепшанае якасьці «**анцыркулэйтэд**» (, ) выгатоўліваюцца на звычайных станках з выкарыстаньнем звычайных, але болей дбайна апрацаваных нарыхтовак і інструмантаў. Манэты маюць роўную бліскучую паверхню поля і рэльефу, выразныя, ясныя рысы малюнку. Манэты пакуюцца ў мяккі ці цьвёрды празрысты мастык, што засьцерагае іх ад кантакту зь цьвёрдымі прадметамі і рукамі.

«**Курсавыя манэты**» прызначаныя для рэальнага грашовага звароту, б’юцца значнымі накладамі і не патрабуюць пакаваньня. Для іх вытворчасьці ўжываюцца высокапрадукцыйныя аўтаматызаваныя тэхналёгіі, так званае традыцыйнае біцьцё (чаканка). Для іх характэрныя мэханічныя пашкоджаньні: пацёртасьці, драпіны, увагнутасьці, задзірыны, насяканьні і да т. п.

## Віды

#*Асадная* — надзвычайных абставінаў, што чаканілася ў абложаных гарадах;
#*Белая* — срэбраная паўнавартасная XIV—XVIII ст.;
#*Бітая* — паўнавартасная XVII—XVIII ст.;
#*Бракаваная* — сьцёртая, абрэзаная або папсаваная XVII—XVIII ст., што страціла частку першапачатковай вартасьці;
#*Важная* — паўнавартасная, што захавала пры абарачэньні ад пашкоджаньняў першапачатковую вагу;
#*Гладкая* — са сьцёртымі адбіткамі і стратай першапачатковай вагі ў выніку працяглага абарачэньня;
#*Грубая* — буйная срэбраная XVII—XVIII ст.;
#*Данатыва* — выпушчаная абмежаваным накладам для дараваньня выдаўцом прывілеяваным асобам;
#*Добрая* — паўнавартасная высокай пробы;
#*Дробная* — разьменная XV—XVII ст.;
#*Злая* — непаўнавартасная XVI—XVIII ст.;
#*Зубчастая* — з зубчастым гуртам дзеля ўскладненьня падробкі;
#*Канстытуцыйная* — паўнавартасная XVIII ст., што пераводзілася ў медныя;
#*Крэдытная* — надзвычайных абставінаў, заяўная вартасьць якой перавышае сапраўдную;
#*Навадзел* — вырабленая для зьбіраньня і прадстаўленьня на выставах;
#*Надзвычайных абставінаў* — выпушчаная для дзяржаўных плацяжоў за мяжой;
#*Новая* — першы выпуск якой суправаджаўся выключэньнем з абарачэньня састарэлай;
#*Нямая* — пазбаўленая надпісаў;
#*[[Падробка]]* — фальшывая высокай вартасьці, вырабленая для збыту зьбіральнікам;
#*Памятная* — выбітая ў гонар знамянальнай падзеі;
#**Паўнавартасная** — заяўная вартасьць якой супадае з сапраўднай;
#*Перайманьне* — якая ўдае зьнешні выгляд замежнай;
#*[[Плятына]]вая* — з ачышчанай плятыны XIX ст.;
#*Подлая* — нізкапробная XVII—XVIII ст., заяўная вартасьць якой перавышае сапраўдную;
#*Пробная* — досьледна адбітая новым штэпмелем для зацьвярджэньня ў шырокі выпуск;
#**Разьменная** — заяўная вартасьць якой перавышае сапраўдную, што ёсьць не грашыма, але толькі іх знакам;
#*Старая* — разьменная XVI—XVIII ст.;
#*Субэратная* — фальшывая, адчаканеная зь невысакароднага мэталу з далейшым залачэньнем або срэбраньнем;
#*Фальшывая* — якая незаконна ўдае дзяржаўны выпуск грошай у мэтале;
#*Цалковая* — сапраўдная срэбраная або залатая паўнавартасная;
#*Цьвёрдая* — паўнавартасная XVII—XVIII ст.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі