Сынгальская мова

**Сынга́льская мова** (саманазва: සිංහල, трансьл. *siṁhala*, вымаўл. ) — адна з моваў індаарыйскае групы індаіранскае галіны індаэўрапейскае сям’і моваў, распаўсюджаная перш за ўсё на востраве Шры-Ланка, дзе зьяўляецца нацыянальнай мовай і асноўнай мовай зносінаў сынгалаў, індаарыйскага этнасу, які налічвае каля 16 млн. чал. і складае найбольшую этнічную групу вострава. Дзяржаўная мова Шры-Ланкі, а таксама другая мова іншых этнічных групаў краіны, у гэтай якасьці распаўсюджаная сярод прыкладна 3 млн. чал. Агульная колькасьць носьбітаў — блізу 17 млн. чал.

Сынгальская мова — адна зь нешматлікіх індаарыйскіх моваў, якая мае ўласную нацыянальную сыстэму пісьмовасьці, якая, тым ня менш, як і большасьць індыйскіх пісьмовасьцяў, паходзіць ад пісьмовасьці брагмі.

Генэтычна мова прадстаўляе адну з моваў індаарыйскае групы індаіранскае галіны індаэўрапейскае сям’і моваў, асабліва збліжаючыся сярод індаарыйскіх з геаграфічна блізкай мальдыўскай мовай (або дывэгі), зь якой утварае астраўную падгрупу ў складзе індаарыйскіх моваў.

## Гісторыя
Ужо ў V ст. да н.э. востраў Шры-Ланка засяляюць пасяленцы з паўночна-заходняй Індыі, маўленьне якіх пазьней палегла ў аснову сынгальскае мовы.

Як лічыцца, тэрмін *siṃhāla* мае санскрыцкае паходжаньне, гэты ж тэрмін ужо ў сярэднеіндыйскі пэрыяд зазнаў трансфармацыю ў *sīhala*. На ўзор астатніх індаарыйскіх моваў вылучэньне сынгальскае мовы гістарычна было пакладзенае праз існаваньне асобнага пракрыту, які існаваў на Шры-Ланцы й быў вядомы пад назваю *элу*. Аналягічна іншым тагачасным індыйскім дыялектам, гэты пракрыт паўстаў у выніку разьвіцьця старажытна- і сярэднеіндыйскіх дыялектаў і пазьней зьведаў разьвіцьцё ў якасьці асобнае мовы. Узьнікненьне гэтага пракрыту зьвязваецца з пранікненьнем на востраў будызму, пасьля чаго з ІІІ—ІІ стагодзьдзяў да н.э. паўстаюць найстарэйшыя зь вядомых пісьмовыя помнікі элу. У сваю чаргу, самыя старыя літаратурныя творы на ўласна сынгальскай мове вядомыя прынамсі з ІХ ст. н.э. Асаблівасьцю гісторыі генэтычнае клясыфікацыі сынгальскае мовы зьяўляецца ўзьнікненьне пракрыту элу на аснове дыялектаў паўночна-заходняй Індыі, на якія пазьнейшы ўплыў аказвалі дыялекты перасяленцаў з усходу Індыі. Сярод захаваных заходніх рысаў у сынгальскай мове найбольш адметнымі зьяўляюцца захаваньне ініцыяльнай  (якая разьвілася ў выбухны  ва ўсходніх), да выключна ўсходніх інавацыяў адносіцца, прыкладам, разьвіцьцё канчатку *-e* ў мужчынскім родзе адзіночнага ліку назоўнага склону. Сярод лексэмаў — наяўнасьць словаў, што маюць санскрыцкае паходжаньне, але атрымалі сэмантычны зрух у залежнасьці ад усходняга або заходняга паходжаньня (напрыклад, санскр. *makṣikā* > сынг. *mässā* «муха», але *mäkkā* «блыха»).

З IV—V па VIII стагодзьдзе н.э. вылучаецца старажытнасынгальскі пэрыяд, пасьля якога да ХІІІ ст. сьледуе сярэднесынгальскі пэрыяд. У ХІІІ ст. складзеная граматыка мовы, прытрымліваньне якой захоўвалася да ХІХ ст., пасьля чаго пачынаецца фармаваньне новае літаратурнае нормы на аснове размоўнае мовы.

Гісторыя саманазвы мовы адзначаецца яе асаблівым народным успрыманьнем, у выніку чаго нарадзілася народная этымалёгія, якая выводзіць слова *siṃhāla* да выразу «леў-захопнік» або «крывавы леў». У прыватнасьці, паводле гэтых жа народных паданьняў у назьве мовы вылучаецца корань *lā-* — «захоп».

## Лінгвістычная характарыстыка
### Фанэтыка, фаналёгія
Ніжэй прыведзенае апісаньне гукавага ладу сынгальскае мовы.

Сынгальскай мове ўласьцівы шэраг фаналягічных зьменаў, якія спрычыніліся да істотнага адрозьненьня сынгальскае мовы ў параўнаньні з індаарыйскімі мовамі Індастану. Старажытныя рысы падобнага роду ўключаюць у сябе страту прыдыханьня як крытэру супрацьпастаўленьня выбухных (санскр. *khādati*, гіндзі *khānā*, але сынг. *kanavā* «есьці»), скарачэньне першапачаткова доўгіх галосных (у сучаснай сынгальскай фаналёгіі прысутныя доўгія галосныя, аднак іх паходжаньне зьвязанае з запазычаньнямі з санскрыту або элізіяй (выпадзеньнем) інтэрвакальных зычных ці складанымі словамі), спрашчэньне сьцячэньняў зычных і падвойных зычных у падвойныя й адзінарныя зычныя адпаведна (санскр. *viṣṭā* > пракр. *viṭṭa* > сынг. *viṭa* «час»), спрашчэньне сярэднеіндыйскай *j* у  (санскр. *jāla* > *däla* «сетка»). Дравідыйскі ўплыў спрычыніўся да паўстаньня супрацьпастаўленьня доўгіх і кароткіх *e*, *o*, а таксама страты прыдыханьня зычных.

* **Зычныя**:

Ніжэй прыведзены лад зычных у сынгальскай мове.

Асаблівасьцю сучаснае сынгальскае фаналёгіі зьяўляецца існаваньне г.зв. прэназалізаваных зычных, якія прадстаўляюць сабою звонкія выбухныя, перад якімі дадаюцца блізкія паводле артыкуляцыі насавыя зычныя.

* **Галосныя**:

Ніжэй прыведзены лад галосных у сынгальскай мове. Прадстаўленае колькаснае супрацьпастаўленьне ўсіх галосных, тэндэнцыя да сынгарманізму.

## Марфалёгія
Марфалягічна сынгальская мова адрозьнівае склон, лік, пэўнасьць і адушаўлёнасьць назоўнікаў, у дзеясловаў — спражэньне, асобу, лік, род, пры гэтым апошнія тры рысы не адрозьніваюцца ў размоўнай мове, а таксама лад, пераходнасьць і стан; прыметнік, у адрозьненьне ад назоўнікаў, не адрозьніваецца паводле роду, ліку й склону. Увогуле, марфалёгія сынгальскае мовы праяўляе імкненьне да аглютынацыі й новае флексіі.

* **Назоўнік**:

Сынгальскі назоўнік можа зьмяняцца паводле склону, маючы мажлівасьць атрымліваць формы назоўнага, роднага, давальнага, вінавальнага склонаў і аблятыву, больш рэдкае выкарыстаньне маюць таксама іншыя склоны, у прыватнасьці, творны. Некаторыя выразы або словы маюць тэндэнцыю да граматыкалізацыі (атрыманьня рысаў марфалягічнага маркеру) і выступаюць у якасьці склонавых паказчыкаў (напрыклад,  «з рукою», які можа выступаць у якасьці маркеру творнага склону адносна адушаўлёнага назоўніку,  — «побач», маркер мясцовага склону для адушаўлёнага назоўніку). Пры зьмяненьні паводле склонаў доўгія ненаціскныя галосныя фанэмы часта могуць мець тэндэнцыю да скарачэньня. Напрыклад:

Маркіраваньне ліку адрозьніваецца ў залежнасьці ад адушаўлёнасьці назоўнікаў. Так, адушаўлёныя назоўнікі множнага ліку маюць паказчык у выглядзе -o(ː), спалучэньня тыпу ССu (дзе СС — падоўжаная зычная) або -la(ː), большая частка неадушаўлёных назоўнікаў у множным ліку зазнаюць дысьфіксацыю (скарачэньне асновы ці кораню). Запазычваньні ангельскага паходжаньня, як правіла, у адзіночным ліку маюць маркер , у той час як у множным ліку будзь-які маркер адсутнічае наогул. Напрыклад:

Акрамя паказчыкаў склону, ліку й адушаўлёнасьці назоўнікі маркіруюцца паводле пэўнасьці, пры гэтым прадстаўлены набор асобных артыкляў для адушаўлёных ды неадушаўлёных назоўнікаў. Адушаўлёны назоўнік пры няпэўнасьці маркіруецца пры дапамозе артыклю *-ek*, неадушаўлёны — *-ak*, адсутнасьць артыклю пры абодвух тыпах назоўнікаў указвае на пэўнасьць слова, прытым што ў множным ліку артыклі не выкарыстоўваюцца як для пэўнасьці, так і для няпэўнасьці.

* **Дзеяслоў**:

Сынгальскі дзеяслоў адрозьніваецца паводле трох клясаў спражэньня, а таксама асобы, ліку й роду, апошнія зь якіх адрозьніваюцца толькі ў пісьмовай мове. Таксама існуе адрозьненьне паводле ладу й пераходнасьці, мае ролю чаргаваньне галосных.

### Сынтаксіс
Для сынтаксісу сынгальскае мовы характэрнае левае галінаваньне, што абумоўлівае становішча азначэньня перад азначаемым членам сказу, парадак словаў у сказе звычайна падпарадкоўваецца схеме SOV (дзейнік-дапаўненьне-выказьнік). З прычыны левага галінаваньня сынгальскае мовы прыназоўнікі адсутнічаюць, функцыю іх маюць пасьлялогі (напрыклад,  «пад кнігай», літаральна — «кнігай пад»). Не прадстаўленыя ў тым ліку й злучнікі, ролю якіх іграюць дзеепрыметнікі або дзеепрыметнікавыя звароты (напрыклад,  «чалавек, які піша кнігі», літаральна — «кнігапішучы чалавек»).

Выключэньнем зь левага галінаваньня сынгальскае мовы зьяўляюцца сказы, што ўтрымліваюць колькасныя лічэбнікі, якія, будучы азначэньнямі, маюць становішча пасьля азначаемага (напрыклад,  «чатыры кветкі», літаральна — «кветкі чатыры»).

Аналягічна, напрыклад, беларускай мове пры складаньні сказу ў цяперашнім часе, у сынгальскай мове адсутнічае дзеяслоў-зьвязка (напрыклад,  «я [ёсьць] багаты» — літаральна, як і ў беларускай, «я багаты»).

Сынгальскі сынтаксіс адлюстроўвае на сабе сьляды ўплыву суседніх дравідыйскіх моваў, у прыватнасьці, тамільскай. Да тыповых дравідыйскіх рысаў, адсутных у іншых індаарыйскіх, адносяцца левае галінаваньне сказу, а таксама выкарыстаньне дзеепрыметнікавага звароту *kiyanavā*, які мае функцыі злучніку.

Дэйксіс адзначаны наяўнасьцю чатырох розных асноваў для ўказальных назоўнікаў, якія выкарыстоўваюцца пры той ці іншай ступені фізычнае набліжанасьці да апісанага дапаўненьня (*me* — блізка да апавядальніка, *o* — блізка да адрасата, *arə* — блізка да бачнай трэцяй асобы, *e* — блізка да нябачнай трэцяй асобы).

У залежнасьці ад мажлівасьцяў кантэксту можа апускацца дапаўненьне або нават дзейнік. Напрыклад, выраз  «куды ісьці» можа мець значэньне наяўнасьці займеньніку той ці іншай асобы («куды я іду», куды ты ідзеш» і г.д.).

### Лексыка
Апроч спрадвечнае лексыкі індаарыйскага і, шырэй, індаэўрапейскага паходжаньня лексыка сынгальскае мовы дэманструе наяўнасьць лексэмаў іншамоўнага паходжаньня. Прыкладам, этымалёгія некаторых лексэмаў можа быць растлумачаная ў рамках субстрату вэдыйскае мовы (ня блытаць з індаарыйскай вэдыйскай мовай), носьбіты якой пражывалі да прыбыцьця індаарыяў на Шры-Ланку, пры гэтым уласна вэдыйская мова не захавалася ў поўнай меры да цяперашняга часу і прадстаўляе сабою крэалізаваную мову з элемэнтамі сынгальскай і вэдыйскай моваў.

Субстратныя вэдыйскія лексэмы, а таксама лексэмы іншага даіндаарыйскага паходжаньня гістарычна засвоеныя для пазначэньня частак цела або тапонімаў. Сыдатсангарава, аўтар найстарэйшае граматыкі сынгальскае мовы, складзенай у ХІІІ ст., прыводзіць пералік словаў, уласьцівых мовам даіндаарыйскага насельніцтва (напрыклад, *naramba* «бачыць», *kolamba* «брод, гавань»).

Запазычаная лексыка сынгальскае мовы адносіцца таксама да геаграфічна блізкіх дравідыйскіх моваў, у прыватнасьці, тамільскай; носьбіты апошняй пражываюць на крайнім паўднёвым усходзе Індыі, а таксама на поўначы й усходзе Шры-Ланкі. Каляніяльная гісторыя прывяла да пранікненьня лексэмаў партугальскага, галяндзкага й ангельскага паходжаньня, іншыя культурныя кантакты — малайскага, арабскага й пэрсыдзкага.

У сваю чаргу, сынгальская мова аказала ўплыў на фармаваньне сучаснае вэдыйскае мовы — крэольскае мовы карэннага насельніцтва Шры-Ланкі, якая спалучае ўласна вэдыйскія й сынгальскія рысы, а таксама ўзяла ўдзел у фармаваньні іншых крэолаў (маканскі, партугальска-галяндзкі), якія распаўсюджаныя сярод прадстаўнікоў этнасаў, якія здаўна перасяляліся на Шры-Ланку.

Сынгальская мова вылучаецца існаваньнем двух рэзка адрозных функцыянальных стыляў наддыялектнае мовы: літаратурнай мовы, ужыванай у літаратуры, СМІ і афіцыйных вусных выступах, і размоўнай мовы, якая прымяняецца ў нефармальных абставінах. Лексычныя адрозьненьні заключаюцца перадусім у большай насычанасьці санскрытызмамі літаратурнае мовы, марфалягічныя — у адсутнасьці флектыўных дзеяслоўных формаў у размоўнай. Надзвычай шырокае й даўняе ўжываньне маюць разнастайныя віды слэнгу, выкарыстаньне якіх рэгулюецца сацыяльнымі функцыямі.

## Дыялекталёгія
Сынгальская мова падразьдзяляецца на дыялекты поўдня, цэнтру, паўночнага цэнтру й паўднёвага ўсходу, праяўляюць высокую ступень узаемназразумеласьці. Уласны дыялект, які больш дарэчна вызначыць у якасьці сацыялекту, маюць чальцы касты родыя, дадзены сацыялект мае большую ступень адрозьненьня ад літаратурнае мовы.

## Пісьмовасьць

Сынгальская мова мае ўласную нацыянальную сыстэму пісьма, якая засноўваецца на старажытнаіндыйскім сылябічным пісьме брагмі. Зыходзячы з сылябічнага характара пісьма, як і ў брагмі, кожны сымбаль пазначае гукавую камбінацыю Ca або Cə (дзе C — любы зычны), зьмена галоснага або яго прыбраньне ажыцьцяўляецца пры даданьні дыякрытычнага знака. Літара з даданьнем кожнага дыякрытычнага знака або ягонай адсутнасьцю лічыцца асобным сымбалем, што спараджае вялікую колькасьць камбінацыяў і, адпаведна, сымбаляў у сынгальскай пісьмовасьці. Дыякрытычным знакам таксама можа пазначацца *r*, дыякрытычны знак для аднаго й таго ж галоснага можа мець розны выгляд у залежнасьці ад літары для зычнай. Тым ня менш, галосныя фанэмы маюць асобныя сымбалі, аднак яны выкарыстоўваюцца толькі ў ініцыяльнай пазыцыі пры адсутнасьці наступнай зычнай.

Поўны склад сымбаляў сынгальскае мовы ўключае 54 знакі, у тым ліку 36 для зычных і 18 для галосных фанэмаў. Зь іх паўсядзённае размоўнае карыстаньне маюць толькі 36 (12 галосных і 24 зычных), астатнія адносяцца да гістарычна страчаных фанэмаў або запазычваньняў з санскрыту ці палі (адна з старажытных індаарыйскіх моваў, літургічная мова будызму напрамку тгеравада). Парадак сымбаляў — зьлева направа, разьмяшчэньне радкоў — гарызантальнае.

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Вонкавыя спасылкі

* Сынгальска-ангельскі слоўнік, Digital Dictionaries of South Asia
* Базавы курс сынгальскае мовы, FSI Language Courses
* Зьвесткі пра сынгальскую пісьмовасьць, збор матэрыялаў пра мову, Omniglot

Катэгорыя:Індаарыйскія мовы
Катэгорыя:Мовы Шры-Ланкі