open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Карпападобныя

**Карпападо́бныя** (*Cypriniformes*) — атрад рыб падкласа прамянёвапёрых.

Выдзяляюцца 3 падатрады: харацынападобныя з 16 сямействамі, гімнотападобныя з 4 сямействамі, карпавідныя з 7 сямействамі. Каля 3 тыс. відаў.

Харацынападобныя (напр., піраньі, прахіподы) — жыхары прэсных субтрапічных і трапічных вод Амэрыкі і Афрыкі. Іх характэрная адзнака — тлушчавы плаўнік (як у ласасёвых). Многія віды падатрада разводзяць у акварыюмах (капэіны, нэоны). Гімнотападобныя жывуць у прэсных водах Цэнтральнай і Паўднёвай Амэрыкі. У большасьці прадстаўнікоў падатрада цела моцна выцягнутае, сьціснутае з бакоў, звычайна адсутнічаюць сьпінны і хваставы (можа быць маленькі) плаўнікі. У многіх відаў ёсьць электрычныя органы (электрычны вугор). Карпавідныя жывуць у прэсных вадаёмах Эўразіі, Афрыкі і Паўночнай Амэрыкі. Некаторыя віды выходзяць у мора. Характэрная іх рыса — зубы разьмешчаны на ніжніх глоткавых касьцях шчэлепнага апарата. Плавальны пузыр з двума ці больш аддзеламі, злучаны з кішэчнікам. На Беларусі 19 родаў, 25 відаў; некаторыя віды інтрадукаваныя (амуры, таўсталобікі).
Касатка

**Каса́тка** (*Orcinus orca*) — адзіны від роду марскіх сысуноў сямейства дэльфінавых.

Даўжыня да 10 м, маса да 8 т. Цела чорна-белае, кантрастнае, буйнаплямістае. Грудныя плаўнікі тупыя і шырокія, спінны плаўнік высокі (да 1,7 м у самцоў і да 1 м у самак). Зубы масіўныя, па 10-13 пар уверсе і ўнізе.

Пашырана ўсюды, часцей трапляецца ва ўмераных і палярных шыротах.

Драпежнік, корміцца рыбай, галаваногімі малюскамі, нападае на марскіх сысуноў (дэльфіны, цюлені і інш.). Можа разьвіваць скорасьць да 55 км/гадз.

Нараджае 1 дзіця раз у 3 гады. 

У няволі лёгка прыручаецца і абучаецца.

Катэгорыя:Кітападобныя
Касьцістыя рыбы

**Касцістыя рыбы** (*Teleostei*) — надатрад прамянёвапёрых рыб.

Каля 40 атрадаў, 420 сямействаў, каля 20 тыс. сучасных відаў.

Жывуць амаль ва ўсіх марскіх і прэсных вадаёмах. Вядомы зь сярэдняга трыясу (каля 215 млн гадоў назад), зь верхняга мелу (каля 80 млн гадоў назад), дамінуюць сярод рыб (больш за 90% усіх відаў).
Кашалёт

**Кашалёт** (*Physeter catodon*) — марскі сысун сямейства кашалётавых падатраду зубатых кітоў.

Даўжыня самцоў да 21 м, маса да 100 т, самак — да 15 м, маса да 30 т. Колер ад бурага да цёмна-карычневага. Галава вялікая (да 1/3 даўжыні цела). На верхнясківічных касьцях разьмешчаны спэрмацэтавы орган (вагой да 6 т). Ён утрымлівае спэрмацэт, які выкарыстоўвалі пры вытворчасьці касмэтычных крэмаў, памад, мыла. На вузкай ніжняй сківіцы 36—60 зубоў, на верхняй — 2—6 або адсутнічаюць. Сьпінны плаўнік у выглядзе нізкага гарба, грудныя — шырокія, закругленыя на канцах, хваставы падзелены глыбокай выразкай.

Кашалёты пашыраны ва ўсіх акіянах; самцы мігрыруюць, самкі трымаюцца статкамі ў межах субтрапічнага пояса.

Кормяцца кашалёты галаваногімі малюскамі, рыбай. За кормам ныраюць на глыбіню да 2 км, могуць знаходзіцца пад вадой да 1,5 гадзіны. У кішэчніку самцоў часам знаходзілі кавалкі амбры масай да 420 кг. 

Патомства самкі кашалёта даюць раз у 3 гады. Даўжыня нованароджаных да 4,5 м, маса да 1 т. Жывуць кашалёты да 50 гадоў.

3 1985 промысел на кашалётаў забаронены.

Катэгорыя:Кітападобныя
Квакша звычайная

**Квакша звычайная** (*Hyla arborea*, драўнянка) — невялікае земнаводнае сямейства квакшаў.

## Апісаньне
Даўжыня цела дасягае 35—45 мм, вядомая максымальная даўжыня — 52 мм; маса 4—9 г. Зьверху квакша афарбавана ў ярка-зялёны колер, зьнізу — у жаўтавата-белы. Верхняя і ніжняя часткі цела падзелены тонкай чорнай палосай, якая пашыраецца ззаду і ўтварае пятлю ўгару у вобласьці пахвіны. Зьверху цёмная палоса мае белы беражок. Афарбоўка квакшаў прыкметна мяняецца ў залежнасьці ад тэмпэратуры і вільготнасьці навакольнага асяродзьдзя (напр., пры паніжэньні тэмпэратуры і павьшэньні вільготнасьці афарбоўка цямнейшая).

Цела зграбнае, канечнасьці адносна тонкія і доўгія. Кончыкі пальцаў квакшы расшыраны ў дыскі, якія зьяўляюцца прыстасаваньнем да лажання па дрэвах (па вэртыкальных паверхнях). Дыскі на кончыках пальцаў дапамагаюць ёй прыклейвацца да лістоў, галін, ствалоў дзякуючы таму, што яны багатыя на лімфатычныя і сьлізістыя залозы. Самцы маюць слаба разьвітыя шлюбныя мазалі.

## Літаратура
* Земнаводныя. Паўзуны: Энцыклапедычны даведнік. - Мн., БелЭн, 1996. 
* Пікулік М.М. Навошта нам амфібіі? - Мн.: Навука і тэхніка, 1992. 

## Вонкавыя спасылкі

* http://slounik.org/149660.html

Катэгорыя:Квакшы
Квакша сардынская

**Квакша сардынская (тырэнская)**, *Hyla sarda* — невялікае земнаводнае сямейства квакшаў.

Жыве на астравах Корсыка (да вышыні 1750 м над узроўнем мора), Сардынія і дробных выспах ля берагоў Італіі. Сустракаецца ў лясах паблізу вадаёмаў, ля рэчышчаў, на забалочанай мясцовасьці, трапляе ў населеныя пункты.

Катэгорыя:Амфібіі
Качка шэрая

**Качка шэрая** ці **Качка-неразьня** (*Anas strepera*) — вадаплаўная птушка роду рачных качак (*Anas*) сямейства качыных (*Anatidae*) атраду гусепадобных (*Anseriformes*).

## Арэал
Шэрая качка водзіцца ў паўночных вобласьцях Эўропы і Азіі, у цэнтры Паўночнай Амэрыкі. У Паўночнай Амэрыцы яе вобласьць распаўсюду ўключае раку Сьвятога Ляўрэнція, Вялікія азёры, Альбэрту, Саскачэван, Паўночную і Паўднёвую Дакоты, поўдзень Канзасу, захад Каліфорніі, узьбярэжжа Ціхага акіяна і паўднёвае ўзьбярэжжа Аляскі. Вобласьць распаўсюду гэтай птушкі магчыма працягваецца на ўсход Паўночнай Амэрыкі. Гэта сапраўдная качка строга пералётная і ўзімку мігруе паўднёвей за сваю вобласьць распаўсюду, з прыбярэжнай Аляскі на поўдзень Цэнтральнай Амэрыкі, на ўсход у Айдага, Канзас, Агаё, Вірджынію, а затым на поўдзень усёй Цэнтральнай Амэрыкі.

## Апісаньне
Шэрая качка даўжынёй 46—56 см і ў размаху крылаў 78—90 см. Самец трохі даўжэй за самку, важыць прыблізна 990 г, у той час як самка 850 г. У шлюбны пэрыяд самец пярэста-шэры, з чорным задам, сьветла-каштанавымі крыламі і бліскучым белым люстэркам, якія адкрываюцца падчас палёту ці ў супакоі. Па-за шлюбным сэзонам афарбоўкай апярэньня качар больш падобны на самку, але захоўвае плямістасьць крылаў і звычайна больш шэры, а дзюба ў яго меней памяранцавая.

Самка светла-карычневая, афарбоўкай апярэньня вельмі падобная на самку крыжанкі. Яе можна адрозніць ад гэтага выгляду толькі па цёмна-памяранцавым аблямоўванні дзюбы, меншым памерам, беламу люстэрку і беламу жывату. Абодва полы ліняюць двойчы ў год і адзін раз на першым годзе жыцьця.

## Літаратура
* Clements, James, (2007) ''The Clements Checklist of the Birds of the World'', Cornell University Press, Ithaca
* Dunn, J. & Alderfer, J. (2006) *National Geographic Field Guide to the Birds of North America* 5th Ed.
* Floyd, T (2008) *Smithsonian Field Guide to the Birds of North America* Harper Collins, New York
* Linnaeus, C (1758). Systema naturae per regna tria naturae, secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis. Tomus I. Editio decima, reformata.. Holmiae. (Laurentii Salvii). «A. macula alarum rufa nigra alba.» (**Latin**)

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Качыныя
Кархарадантазаўр

**Кархарадантазаўр** (*Carcharodontosaurus*; ад стар.-грэц.: *karcharo* — акула, *odonto* — зуб, *sauros* — яшчарка) — тэраподны дыназаўр, адна з самых буйных наземных драпежных жывёлаў верхняга крэйдавага пэрыяду. Лічыцца, што даўжыня цела кархарадантазаўра дасягала 13,5 мэтраў з вагой да васьмі тон.

Катэгорыя:Паўзуны
Квакшы

**Квакшы** (*Hylidae*) — сямейства бясхвостых земнаводных.

Даўжыня цела складае 2-13,5 см. Афарбоўка квакшаў прыкметна мяняецца ў залежнасьці ад тэмпэратуры і вільготнасьці навакольнага асяродзьдзя. У большасьці відаў кончыкі пальцаў расшыраны на канцы ў дыскі-прысоскі, якія зьяўляюцца прыстасаваньнем да лажаньня па вэртыкальных паверхнях.

Кормяцца квакшы ў асноўным дробнымі казуркамі і іх лічынкамі. Здабычу захопліваюць доўгім языком. Самкі адкладваюць да 1000 ікрынак.

Пашыраны пераважна ў тропіках Амэрыкі і Аўстраліі. Жывуць у асноўным на дрэвах. Актыўныя ўначы. 

Сямейства ўключае каля 580 відаў. Найбольшы род — сапраўдныя квакшы (*Hyla*), каля 450 відаў. На Беларусі адзіны від — квакша звычайная (*Hyla arborea*, драўнянка).

Жывуць у няволі.



Файл:Hyla gray treefrog.jpg|*Hyla versicolor*, Паўночнаамэрыканская шэрая квакша
Файл:L wilcoxi.jpg|*Litoria wilcoxi*
Файл:Hylidae 001.jpg|*Hyla japonica*, Квакша японская
Файл:Hyla sarda03.jpg|*Hyla sarda*, Квакша сардынская



Катэгорыя:Амфібіі
Кенгуру

**Кенгуру́** — група сумчатых сысуноў сямейства кенгуровых. Прадстаўнікі гэтай групы распаўсюджаны ў Аўстраліі, Новай Гвінэі і прылеглых астравах. Упершыню яны былі апісаныя Джэймзам Кукам, які ў красавіку 1770 году падышоў да паўночна-ўсходняга берагу Аўстраліі. Аб’ядноўвае 13 відаў. Кенгуру не ідуць ў зімовае спаньне.

Катэгорыя:Кенгуровыя
Кобры

**Кобры** сапраўдныя (*Naja*) — род зьмей сямейства асьпідавых.

Вядома 14 відаў. Пашыраны ў Афрыцы, Паўднёвай і Сярэдняй Азіі. Найбольш вядома кобра індыйская, або зьмяя-акулярніца (*N. naja*), зь сьветлым малюнкам накшталт акуляраў на шыі, капская (*N. nivea*), чорна-белая (*N. melanoleuca*) і інш.

Даўжыня да 2 м, зрэдку да 2,5 м. Цела моцна выцягнугае, з доўгім хвастом і гладкай луской. Узбуджаныя кобры прымаюць своеасаблівую позу: падымаюць пярэднюю частку цела вэртыкальна над зямлёй, трымаючы галаву гарызантальна, і расшыраюць дыскападобна шыю. Ядавітыя. Некаторыя віды здольны выпырскваць яд на адлегласьць да 2 м, імкнучыся папасьці праціўніку ў вочы.

Кормяцца дробнымі пазваночнымі.

Адкладваюць ад 8 да 45 яек.

Катэгорыя:Зьмеі
Карсак

**Карса́к**, або **Стэ́павая лісі́ца** (*Vulpes corsac*) — драпежны сысун роду лісіцаў сямейства сабачых.

## Постаць
Карсак падобны да звычайнай лісіцы, але прыкметна драбнейшы (даўжыня цела 50-60 см, хваста — 25-35 см), з больш буйнымі вушамі і высокімі лапамі. Вышыня ў карку каля 30 см. Вага — 4-6 кг. Пыса кароткая, моцна заостраная; скулы шырокія; вушы вялікія, шырокія ў аснове, на канцах завостраныя.

Катэгорыя:Сабачыя
Кот калімантанскі

**Кот калімантанскі** (*Pardofelis badia*, *Catopuma badia*) — драпежная жывёла зь сямейства каціных, зьяўляецца эндэмікам на востраве Калімантане. Зьвярок слаба вывучаны. Адкрыты быў выпадкова вучонымі, якія назіралі за тыграмі, ім атрымалася сфатаграфаваць жывёлу.

Мае цела даўжынёй прыкладна 50 см, хвост 30 см, сталая асобіна важыць 3—4 кг. Вядзе начны лад жыцьця, харчуецца ў асноўным птушкамі, малымі грызунамі, малпамі. 

Знаходзіцца пад пагрозай зьнікненьня (згодна з рэклясыфікацыяй 2005 году). У няволі ня ўтрымліваецца ніводнай асобіны.

## Вонкавыя спасылкі

* Hearn, A., Sanderson, J., Ross, J., Wilting, A. & Sunarto, S. 2008. Catopuma badia. The IUCN
* Davis, A. 2002. "Catopuma badia" (On-line), Animal Diversity Web
* Pardofelis badia | ARKive
* *Ronald M. Nowak* Walker's carnivores of the world — JHU Press, 2005. — С. 247. — 
* Апісаньне
 

Катэгорыя:Каціныя
Кракадзілы

**Кракадзілы** (*Crocodylia*) — атрад паўзуноў падклясы архазаўраў.

Выдзяляюць 3 сямействы (алігатаравыя: 4 роды, 8 відаў; гавіялавыя: 1 род, 1 від; сапраўдныя кракадзілы: 3 роды, 14 відаў).

Пашыраны ў трапічным і субтрапічных паясах, па берагах прэсных вадаёмаў, у балотах. У некаторых краінах (Эгіпет, Індыя) лічацца сьвяшчэннымі жывёламі. Большасьць відаў знаходзяцца ў Чырвонай кнізе МСАП.

Даўжыня 1,2—7 м. Галава прадаўгаватая, хвост доўгі, сплюшчаны з бакоў. Цела ўкрыта рагавымі шчыткамі. Найбольш высокаарганізаваныя паўзуны: маюць 4-камэрнае сэрца, другаснае касьцявое паднябеньне, зубы ў асобных ячэйках. Мазжачок добра разьвіты.

Кормяцца воднымі бесхрыбетнымі, рыбай, наземнымі хрыбетнымі, іншы раз нападаюць на жывёлу, нават на людзей. Актыўныя ўначы.

Размнажаюцца яйцамі (20—100 шт.). Жывуць да 100 гадоў.

Мяса адомае, скура ідзе на галантарэйныя вырабы. Разводзяць у шэрагу краінаў.
Савук вялікі

**Вялікі крахаль** ці **Вялікі савук** (*Mergus merganser*) — буйная качка з вузкай падоўжанай дзюбай. Гэта самы буйны і найбольш распаўсюджаны з крахалёў, сваімі памерамі праўзыходзіць крыжанку. У адрозьненьне ад апошняй і большасьці іншых відаў сямейства качак, харчуецца не расьліннымі кармамі, а рыбай — пра гэта сьведчаць вострыя зубы на кручкаватай дзюбе, якімі птушкі трымаюць сьлізкую здабычу. Як правіла, трымаецца парамі альбо невялікімі групамі, але часам у месцах зімовак фарміруе вялікія чароды, якія складаюцца зь некалькіх тысячаў асобін.

Катэгорыя:Гусепадобныя
Краявочка прыдарожная

**Краявочка прыдарожная** ці **буйнавочка** (*Lopinga achine*) — від матылькоў сямейства німфалідаў.

## Распаўсюджаньне
Распаўсюджана ў палеарктычнам рэгіёне ад Францыі да Японіі. У Эўропе распаўсюджана амаль на ўсёй тэрыторыі Францыі да Паўднёвай Фінляндыі праз Цэнтральную Эўропу. Мяжа распаўсюджвання на поўдні — у паўночнай частцы Гішпаніі.

## Апісаньне
Размах крылаў матыля ад 45 да 55 мілімэтраў.

Час лёту з канца ліпеня па пачатак жніўня. Палавы дымарфізм слаба выяўлены.

(MHNT) Lopinga achine - Łapajówka Poland - male dorsal.jpg| *Lopinga achine* ♂   	
(MHNT) Lopinga achine - Łapajówka Poland - male ventral.jpg| *Lopinga achine* ♂   △ 	 


## Харчаваньне
Кармавыя расьліны вусеня розныя мэтлюжковыя, напрыклад, каротканожка (*Brachypodium*).

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Краявочка прыдарожная ў Чырвонай кнізе Беларусі
* A website dedicated to European Butterflies

Катэгорыя:Німфаліды
Кулік-паручайнік

**Кулік-паручайнік**, ці **паручайнік** (*Tringa stagnatilis*) — від птушак роду ўлітаў сямейства бакасавых.

У паручайніка тонкая, доўгая і прамая дзюба, а таксама вельмі доўгія жаўтаватыя лапкі. Мае два віды апярэньня ў залежнасьці ад часу году. Больш яркае апярэньне мае карычнева-шэрае адценьне і засыпана чорнымі плямамі. Зь менш яркім апярэньнем, паручайнік на верхнім баку шэры, на ніжнім — белы, а галава і шыя — белавата-шэрыя. Даўжыня цела да 23 см, вага 55—85 г.

Паручайнік гняздуецца ў арэале паміж Усходняй Эўропай і Сярэдняй Азіяй, аддаючы перавагу вільготным нізінным лугам і стэпавым і тайговым балотам. Для зімоўкі робіць пералёт у Афрыку або Паўднёвую Азію, асабліва ў Індыю.

Гэты від харчуецца вусякамі і дробнымі воднымі бесхрыбетнымі, праводзячы дзюбаю мелкаводзьдзе і глей.

## Крыніцы

Катэгорыя:Бакасавыя
Кулян

**Кулян**, **азіяцкі асёл** (*Equus hemionus*) — від зь сямейства коневых. Зьнешне вельмі нагадвае асла, але мае нямала агульных прыкмет з канём, з-за чаго куляна нярэдка называюць паўаслом. Лічыцца, што кулян ніколі не паддаваўся прыручэньню, у адрозьненьне ад афрыканскага асла. У часы позьняга плейстацэну быў шырока распаўсюджаны на ўсход ад Нямеччыны. Зараз распаўсюджаны ў Расеі, Кітаі, Іране ды Індыі. Найбольшая папуляцыя ў паўднёвай Манголіі.

## Крыніцы

Катэгорыя:Сысуны Азіі
Катэгорыя:Коні
Курападобныя

**Курападо́бныя** (*Galliformes*) — атрад птушак.

Вядомы зь ніжняга эацэну. 2 падатрады: гаацыны і ўласна курападобныя, 7 сямействаў (6 сучасных: веліканогія куры, фазанавыя, індычыя, краксавыя, або гока, цецеруковыя, цацаркавыя), 283 сучасныя віды. На Беларусі 7 відаў: глушэц, курапатка белая, курапатка шэрая, перапёлка, рабчык, цецярук, фазан.

Даўжыня ад 12 см (карлікавая перапёлка) да 235 см (чубаты аргус), маса ад 45 г (карлікавая перапёлка) да 10 кг (дзікі індык). Самцы буйнейшыя за самак. Палавы дымарфізм добра выражаны. Дзюба кароткая, моцная. Крылы шырокія. Ногі моцныя. Добра ходзяць, бегаюць, палёт непрацяглы.

Наземныя або наземна-дрэвавыя птушкі. Кормяцца пладамі, насеньнем, травой, лісьцем, вусякамі, малюскамі, чарвямі.

Пераважна палігамы, такуюць. Гнёзды на зямлі (акрамя гаацына і гока). Нясуць да 25 яец. Вывадкавыя птушкі.

Аб’ект промыслу і разьвядзеньня. Банкіўскія куры, індычыя і цацаркавыя — продкі свойскіх парод.
Лямантыны

**Манат** альбо **ляманцін** (*Trichechus*) — род водных сысуноў атраду сырэнаў. Сямейства манатовых таксама ўключае два вымерлыя роды: †*Potamosiren* і †*Ribodon*.

Даўжыня дарослых асобін дасягае 5 м, маса да 400 кг. Афарбоўка ад шэрай да чорна-шэрай. У адрозьненьне ад большасьці сысуноў манаты маюць 6 шыйных пазванкоў. Верхняя губа раздвоеная. Замест разцоў рагавыя пласьціны. На ластах 3 сярэднія пальцы з пазногцепадобнымі капыткамі. Хваставы плаўнік закруглены.

Вядома 3 віды: манат амэрыканскі, манат амазонскі, манат афрыканскі. Пашыраны манаты каля берагоў Цэнтральнай Амэрыкі, у р. Амазонка і яе эстуарыі, каля атлянтычных берагоў трапічнай Афрыкі і басэйне р. Нігер.

Жывуць манаты на марскіх мелкаводзьдзях, у вусьцях і нізоўях рэк. Расьліннаедныя жывёлы. Трымаюцца групамі. Нараджаюць 1 дзіцяня.

Усе віды знаходзяцца ў Чырвонай кнізе МСАП.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Сямействы сысуноў
Марскі леапард

**Марскі леапард** (*Hydrurga leptonyx*) — від сапраўдных цюленяў, які насяляе субарктычныя рэгіёны Паўднёвага акіяна. Сваю назву атрымаў за плямістую скуру, а таксама за даволі драпежныя паводзіны. Марскі леапард харчуецца галоўным чынам цеплакроўнымі хрыбетнымі, у тым ліку пінгвінамі і маладымі цюленямі.

На сёньняшні дзень налічваецца каля 400 тысяч асобін. Марскі леапард не знаходзіцца пад пагрозай зьнікненьня.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Драпежныя
Лось

**Лось** (*Alces alces*) — парнакапытны сысун, самы буйны від сямейства аленевых.

## Апісаньне
Самы буйны з аленяў: даўжыня да 3 м, вышыня ў карку да 2,3 м, маса да 825 кг, самкі драбнейшыя. Шэрсьць грубая, на сьпіне цёмна-бурая, на бруху і нагах белаватая. Рогі (толькі ў самцоў) вялікія, пераважна лапатападобныя, масай да 20 кг, на зіму спадаюць. Галава вялікая, шыя кароткая, тоўстая. На горле скурны выраст. Тулава масіўнае, кароткае. Ногі доўгія, з вузкімі вострымі капытамі.

## Пашырэньне
Пашыраны ў лясной і лесастэпавай зонах Эўразіі і Паўночнай Амэрыкі. На Беларусі трапляецца ўсюды, больш шматлікі на паўночным усходзе. На 2023 год сусьветная папуляцыя ласёў складала 1,5 млн асобінаў, зь якіх 730 000 налічвалася ў Расеі.

## Беларусь
На 2023 год у Беларусі налічвалася звыш 30 000 ласёў.

## Крыніцы

Катэгорыя:Парнакапытныя
Лунь палявы

**Палявы лунь**, **палявы мышалоў** (*Circus cyaneus*) — від птушак рода луні сямейства ястрабіныя.

Аддае перавагу адкрытым прасторам — стэпу, сфагнавым балотам, зарослым прыбярэжным лугам, высечкам, мелкаводным азёрам з густой расьліннасьцю і верасовым пустэчам. Занесены ў Чырвоныя кнігі Беларусі, Латвіі, Польшчы, Украіны, шэрагу рэгіёнаў Расеі.

## Вонкавыя спасылкі

* Палявы лунь у Чырвонай кнізе Беларусі

Катэгорыя:Ястрабіныя
Лускаватыя

**Лускаватыя** (*Squamata*) — атрад паўзуноў.

Аб'ядноўвае 3 падатрады: амфізбэны, зьмеі і яшчаркі; уключае больш за 6600 відаў. На Беларусі распаўсюджаны 6 відаў: вераценьніца ломкая, гадзюка звычайная, мядзянка, вуж звычайны, яшчарка жывародная і яшчарка порсткая.

Цела ўкрыта рагавымі шчыткамі і луской. Зубы прырослыя да сківічных касьцей. Размнажаюцца яйцажыванараджэньнем або адкладваюць яйкі.

Катэгорыя:Паўзуны
Лускакрылыя

**Лускакрылыя**, **матылькі** (*Lepidoptera*) — атрад вусякаў з поўным ператварэньнем, зьяўляецца адным з самых шматлікіх сярод вусякоў.

Лускакрылыя распаўсюджаны на ўсіх кантынэнтах акрамя Антарктыды, вялікай разнастайнасьці дасягаюць у тропіках. У Цэнтральнай Эўропе налічваецца больш за 4000 відаў. У сусьветнай фаўне апісана больш за 180 000 відаў.

На сёньняшні дзень вельмі шматлікія віды знаходзяцца на грані зьнікненьня, пераважна з-за зьнішчэньня іх біятопаў. Шматлікія віды вылоўліваюцца для калекцыяў, што таксама наносіць вялікую шкоду колькасьці іх папуляцыяў.

## Клясыфікацыя

Сярод лускакрылых выдзяляюць 4 падатрады:

* Zeugloptera
* Aglossata
* Heterobathmiina
* Glossata

## Глядзіце таксама
* Морфа мэнэлай
* Жаўтушка тарфянікавая
* Argynnis pandora
* Стрэлкавы пядзенік

## Вонкавыя спасылкі
* Лускакрылыя Эўропы
Лясны афрыканскі слон

**Лясны афрыканскі слон** (*Loxodonta cyclotis*) — сысун роду афрыканскіх сланоў атраду хобатных. Першапачаткова адносілі да падвіду афрыканскага слана, але быў выдзелены ў асобны від. Статус як асобнага віду доўгі час ставіўся пад сумнеў, але быў адназначна даказаны пры дапамозе аналізаў ДНК. Тым ня менш, абодва віды могуць спарывацца і даваць гібрыд.

Мяркуюць, два віды роду *Loxodonta* разышліся ня менш за 2,5 млн гадоў таму. У сьпісах Міжнароднай Чырвонай кнігі абодва віды афрыканскіх сланоў фігуруюць пад агульнай назвай *Loxodonta africana*. Выдзяленьне трэцяга віду, ўсходне-афрыканскага слана, знаходзіцца пад пытаньнем.

Вышыня ляснога слана ў карку ў сярэднім складае 2,4 м.

## Глядзіце таксама
* Саванавы афрыканскі слон
* Азіяцкі слон

Катэгорыя:Хобатныя
Мёдасмок-званочак

**Мёдасмок-званочак**, або **мёдасмок-макамака** (*Anthornis melanura*) — птушка зь сямейства мёдасмокавых. Адзіны від у родзе мёдасмокаў-званочкаў.

Катэгорыя:Вераб’інападобныя
Мёдасмокі-мао

**Мёдасмокі-мао** (*Gymnomyza*) — род птушак зь сямейства мёдасмокавых.

## Віды
* 
* 
* 

## Вонкавыя спасылкі
* Itis: ''Gymnomyza''
*  Mao
*  Giant forest honeyeater

Катэгорыя:Вераб’інападобныя
Міксіны

**Міксіны** (*Myxini*) — падкляса хрыбетных жывёлаў клясы кругларотых.

Выдзяляецца 1 атрад (*Myxiniformes*), 1 сямейства (*Myxinidae*), 7 родаў, каля 60 відаў.

Пашыраны ва ўмераных і субтрапічных марскіх водах.

Даўжыня да 1 м. Цела вугрападобнае, голае. Шкілет храстковы. Сківіцы адсутнічаюць, рот у выглядзе круглай адтуліны, абкружаны некалькімі мясістымі вусікамі. Шчэлепных адтулін ад 1 да 15 пар. Крывяносная сыстэма незамкнёная. Сэрца 1 асноўнае і 3 дадатковыя.

Паразіты або драпежнікі. Выядаюць унутранасьці і цягліцы ў рыб, угрызаюцца ў ахвяру з дапамогай моцнага языка з рагавымі зубамі. Радзей кормяцца чарвямі.

Адкладваюць 20-30 яек. Разьвіцьцё без ператварэньня.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Хордавыя
Малая дубовая стужачніца

**Малая дубовая стужачніца** ці **малая дубовая ордэнская стужка** (*Catocala promissa*) — від буйных матылькоў сямейства соўкі.

## Арэал
Від сустракаецца ў Эўропе і Малай Азіі да Армэніі. Від выяўлены на ўсёй тэрыторыі Беларусі, за выключэньнем Магілёўскай вобласьці. Распаўсюджаны лякальна.

## Апісаньне
Размах крылаў 60—65 мм. Лёт зь ліпеня па жнівень у залежнасьці ад месцазнаходжаньня.

Лічынкі харчуюцца на дубе.

## Ахова
Від уключаны ў Чырвоныя кнігі Маскоўскай вобласьці Расеі, Усходняй Фэнаскандыі для Нямеччыны.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Малая дубовая стужачніца ў Чырвонай кнізе Беларусі
* www.lepiforum.de
* www.schmetterling-raupe.de
* Матылі Эўропы і Паўночнай Афрыкі
* Light Crimson Underwing at UKmoths
* Fauna Europaea

Катэгорыя:Соўкі
Малпы-равуны

**Малпы-равуны** (*Aloautta*) — род шыраканосых малпаў сямейства павукападобных (*Atelidae*).

## Віды
* *[[Alouatta arctoidea]]*
* *[[Alouatta belzebul]]*
* Чорны равун (*[[Alouatta caraya]]*)
* *[[Alouatta coibensis]]*
* *[[Alouatta discolor]]*
* *[[Alouatta guariba]]*
* *[[Alouatta juara]]*
* *[[Alouatta macconnelli]]*
* Амазонскі чорны равун (*[[Alouatta nigerrima]]*)
* *[[Alouatta palliata]]*
* *[[Alouatta pigra]]*
* *[[Alouatta puruensis]]*
* *[[Alouatta sara]]*
* *[[Alouatta seniculus]]*
* *[[Alouatta ululata]]*

Катэгорыя:Малпы
Амазонскі чорны равун

**Амазонскі чорны равун** (*Alouatta nigerrima*) — від павукападобных малпаў (*Atelidae*). Прадстаўнікі жывуць у цэнтральнай Бразыліі. Падобны да роднасных відаў, мае хапальным хвастом. Раней лічыўся падвідаў чырвонарукага равуна (*Alouatta belzebul*).

Катэгорыя:Малпы
Малы бугай

**Малы бугай**, **Чапля-лазянік** або **ваўчок** (*Ixobrychus minutus*) — птушка сямейства чаплевых, самая дробная чапля.

## Агульныя характарыстыкі
Рост малога бугая дасягае 39 см. Вага 130—170 г, даўжыня крыла каля 15 см. Малы бугай — адзіны прадстаўнік атрада буслападобных, самец і самка адрозьніваюцца афарбоўкай. Самец малога бугая мае чорны зь зялёным адценьнем капялюш на галаве. Крылы і сьпіна, галава і шыя крэмава-белыя, чэрава вохрыстае з белаватым аканчаньнем пёркаў. Дзюба жоўта-зялёнаватая. Самка са сьпіны бурая са стракацінкамі, жывот, галава і шыя вохрыстыя. Дзюба ў самкі жоўтая з бурым канцом.

## Крыніцы

Катэгорыя:Чаплевыя
Малюскі

**Малюскі**, або **мяккацелыя** ці **мяккуны** (*Mollusca*; ад  — «мякенькі») — тып цэламічных жывёлаў са сьпіральным драбненьнем. Традыцыйна адносяць да першаснаротых жывёлаў. На сёньняшні дзень у складзе тыпу *Mollusca* налічваюць больш за 150 000 відаў. Малюскі асвоілі практычна ўсе асяродзьдзі пражываньня: марскія і прэснаводнай вадаёмы, сушу. У асноўным гэта вольнажывучыя арганізмы, але таксама ў іх складзе ёсьць некаторая колькасьць паразытычных формаў.

Даўжыня малюскаў складае ад 1,1 мм (смоўж Гарацыюса) да 2,5 м (трыдакна). Цела двухбакова-сымэтрычнае, у большасьці відаў укрыта ракавінай — двухстворкавай, сьпіральнай, суцэльнай ці з 8 пласьцінак (у некаторых відаў рэдукаваныя). Ракавіна мае рогавы, прызматычны і пэрлямутравы слаі. Галава, якая ў некаторых відаў выяўлена слаба або адсутнічае, мае вочы, шчупальцы і ротавую адтуліну. Тулава ўтварае складку, гэтак званую мантыю, якая выдзяляе рэчывы ракавіны. Паміж мантыяй і тулавам у мантыйнай поласьці знаходзяцца шчэлепы, органы хімічнага адчуваньня, раўнавагі і іншага. Цяглічны выраст пузавай сьценкі ўтварае нагу — орган перамяшчэньня. Пераважна разьдзельнаполыя.

Пашыраны ўсюды, жывуць у морах, саланаватых і прэсных водах, на сушы. На Беларусі маецца больш за 60 відаў з клясаў двухстворкавых і чэраваногіх малюскаў, належаць да палеарктычнай фаўны. Жывуць на дне вадаёмаў і на расьлінах. Кормяцца водарасьцямі, дэтрытам, большасьць лёгачных малюскаў сілкуюцца зялёнымі часткамі расьлінаў. Сярод іх маюцца драпежнікі.

Ядомыя малюскі (вустрыцы, грабеньчыкі, васьміногі, кальмары, мідыі, ахаціны, смаўжы вінаградныя і іншыя) — аб’екты промыслу і аквакультуры. Са старажытнасьці ракавіны малюскаў выкарыстоўваліся ў якасьці грошай, у культавых рытуалах, як упрыгожаньні і ў дэкаратыўна-прыкладным мастацтве. Таксама малюскі зьяўляюцца крыніцай каштоўных матэрыялаў, у прыватнасьці пэрлямутру, жэмчугу, пурпуру, зь якіх вырабляюць каштоўныя ўпрыгажэньні і іншыя прадметы раскошы. Разам з тым некаторыя мяккуны зьяўляюцца сельскагаспадарчымі шкоднікамі, а некаторыя могуць непасрэдна пагражаць здароўю і жыцьцю чалавека. Адначасова многія віды мяккуноў, пераважна наземных і прэснаводных, апынуліся перад пагрозай вымірання з-за дзейнасьці чалавека і знаходзяцца пад аховай.

У папулярнай культуры сьлімакі зьяўляецца сымбалем марудлівасьці, а гіганцкія галаваногія натхнялі старажытных мараплаўцаў і сучасных аўтараў на апавяданьні аб марскіх пачварах.

## Глядзіце таксама
* Марскі анёл
* Панцырныя малюскі
* Малякалёгія

## Вонкавыя спасылкі
* Малюскі ў Энцыкляпэдыі Жыцьця


Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы
Мангуста

**Мангуста** (*Herpestes*) — род сысуноў зь сямейства мангуставых (*Herpestidae*).

## Сьпіс відаў
* *[[Herpestes brachyurus]]*
* *[[Herpestes edwardsii]]*
* *[[Herpestes ichneumon]]* — іхнэўмон, або эгіпецкі мангуст, або фараонавая мышка
* *[[Herpestes javanicus]]*
* *[[Herpestes naso]]*
* *[[Herpestes palustris]]*
* *[[Herpestes semitorquatus]]*
* *[[Herpestes smithii]]*
* *[[Herpestes urva]]* — урва або мангуст-крабаед
* *[[Herpestes vitticollis]]*

Катэгорыя:Мангуставыя
Марскі анёл

**Марскі анёл** (*Clione limacina*) — від бруханогіх малюскаў з атрада Gymnosomata. Драпежныя пэлягічныя арганізмы, якія спэцыялізуюцца на харчаваньні «марскімі чарцямі» — малюскамі з роду *Limacina*.

Катэгорыя:Малюскі
Муфлён азіяцкі

**Азіяцкі муфлён** (*Ovis orientalis*) — сысун з роду горных бараноў падсямейства казіных сямейства пустарогіх. Зьяўляецца продкам свойскай авечкі. Утварае 5 падвідаў. Распаўсюджаны ад Закаўказьзя і паўднёвых частак Туркмэністану і Таджыкістану да Міжземнага мора і паўночна-заходняй часткі Індыі. Жыве ў гарах, можа падымацца да вышыні каля 4000 м.

## Вонкавыя спасылкі
* выявы падвідаў азіяцкага муфлёна

Катэгорыя:Пустарогія
Катэгорыя:Чырвоная кніга
Мядзьведзь белы

**Мядзьве́дзь бе́лы** (*Ursus maritimus*) — драпежны сысун сямейства мядзьведзевых. Часам гэты від вылучаюць у асобны род *Thalarctos*. Лацінская назва *Ursus maritimus* перакладаецца як «мядзьведзь марскі».

## Літаратура
* Успенский С. М. Белый медведь. М., 1989

Катэгорыя:Мядзьведзі
Мнаганожкі

**Шматножкі**, або **мнаганожкі** (*Myriapoda*) — надкляса, якая аб’ядноўвае чатыры клясы наземных чэлясаногіх: (сымфілаў, губаногіх, двухпарнаногіх і паўрапод, апошніх звычайна аб’ядноўваюць у адзіную падклясу). Характэрныя прадстаўнікі мнаганожак: скаляпэндра каліфарнійская і скаляпэндра гіганцкая, касьцянка, мухалоўка звычайная, тысячаножка.

## Гл. таксама

* Гіганцкая афрыканская мнаганожка
Муфлён

**Муфлён**, **эўрапейскі муфлён** (*Ovis orientalis*) — від парнакапытных жывёлаў роду бараноў.

Адразу сустракаўся толькі на Сардыніі і Корсыцы, але пазьней распаўсюдзіўся па ўсёй Эўропе. Зьяўляецца продкам свойскай авечкі.

Катэгорыя:Пустарогія
Мядзянка звычайная

**Мядзянка звычайная** (*Coronella austriaca*) — паўзун сямейства вужовых.

## Апісаньне
Даўжыня цела 44—60 см, разам з хвастом 55—75 см, маса 45—150 г. Колькасьць лускавінак вакол цела 19—21, колькасьць брушных шчыткоў 166—184. Мядзянка характарызуецца вельмі гладкімі лускамі тулава, іншы раз яе называюць гладкім вужом. Зрэнка ў адрозьненьне ад гадзюкі круглая. Радужная абалонка вачэй залаціста-медная. Шчыткі па краях брушка ўтвараюць яўна выражанае рабро. Афарбоўка верхняй часткі цела пераважна брудна-шэрага або карычневага колеру, але можа вар’іраваць ад шэра-бурай да чырвона-бурай і медна-чырвонай. Уздоўж сьпіны 2—4 рады дробных плямак, якія могуць зьлівацца ў суцэльныя палоскі. У адных асобінаў плямы выразныя, у іншых — ледзь праглядаюцца. На шыі дзьве кароткія бурыя палоскі або дзьве плямы, якія злучаюцца на патыліцы. Ад ноздраў праз вочы да куткоў рота цягнецца вузкая цёмная палоска. Ніжні бок цела аранжава-бурага адценьня з раскіданымі крапінкамі.

Занесена ў Чырвоную кнігу Беларусі.

## Літаратура
* Земнаводныя. Паўзуны: Энцыкл. даведнік. Мн.: БелЭн, 1996. ISBN 985-11-0067-6

## Вонкавыя спасылкі

* slounik.org
* Чырвоная кніга Беларусі

Катэгорыя:Зьмеі
Мошкаедныя

**Мошкаедныя**, **насякомаедныя** (*Eulipothyphla*) — атрад пляцэнтарных сысуноў.

Мошкаедныя адносяцца да больш архаічных пляцэнтарных, што існавалі ўжо ў эацэне. У іх добра разьвітыя сківіцы і мускулатура для жваньня.

Традыцыйна падзяляюцца на наступныя сямействы:

* шчыліназубавыя (Solenodontidae)
* зямлярыйкавыя (Soricidae)
* кратовыя (Talpidae)
* вожыкавыя (Erinaceidae)
* тэнрэкавыя (Tenrecidae)
* златакратовыя (Chrysochloridae)
* скакунчыкавыя (Macroscelidea)
* шэрстакрылавыя (Cynocephalidae)

Паводле сучаснай сыстэматыкі, атрад мошкаедных ўключае сямействы:
* шчыліназубавыя (Solenodontidae)
* зямлярыйкавыя (Soricidae)
* кратовыя (Talpidae)
* вожыкавыя (Erinaceidae)
* вымерлыя сямействы: †Nesophontidae, †Amphilemuridae, †Nyctitheriidae, †Plesiosoricidae

Асноўную ежу Мошкаедных складаюць вусякі, мнаганожкі і чарвякі. Самымі распаўсюджанымі прадстаўнікамі мошкаеднымі зьяўляецца сямейства вожыкавых.

## Глядзіце таксама
* Альжырскі вожык
Эўрапейская норка

**Эўрапейская норка** (*Mustela lutreola*) — сысун-драпежнік зь сямейства куніцавых.

## Апісаньне
Норкі добра прыстасаваныя да жыцьця каля вады. Маюць гнуткае цела, даўжыня якога 25—43 см, масаю 0,5—1,1 кг, самкі менш самцоў. Галава выцягнутая, з маленькімі круглявымі вушамі. Канечнасьці кароткія, паміж пальцамі лап маюцца невялікія перапонкі, якія дапамагаюць жывёлам плаваць. Афарбоўка цела эўрапейскай норкі вар’іруе ад рудавата-бурага да цёмна-карычневага. Адметнай асаблівасьцю гэтага выгляду норак зьяўляецца наяўнасьць на канцы пысы белай плямы.

## Распаўсюджаньне
Сучасны арэал эўрапейскай норкі ў Эўропе гэта некалькі ізаляваных папуляцыяў: на паўночным усходзе Гішпаніі і паўднёвым захадзе Францыі, у дэльце р. Дунай і цэнтры эўрапейскай часткі Расеі. У Беларусі ў 1980—1990-х гадах былі выяўлены 3 лякальныя папуляцыі эўрапейскай норкі: у вярхоўях р. Ловаці, Лучосы і Сьцьвігі.

## Экалёгія
Ежу здабывае ў вадзе. Ва ўмовах Беларусі асноўным кормам эўрапейскай норкі на рэках зьяўляюцца жабы, дробныя сысуны і рыба невялікіх памераў. Сярод відаў рыб звычайна спажываюцца акунь, плотка, дробны шчупак, уюн і інш. Акрамя таго, у рацыён эўрапейскай норкі ўваходзяць птушкі, рачныя ракі, малюскі.

## Вонкавыя спасылкі

* Норка эўрапейская ў Чырвонай кнізе Беларусі

Катэгорыя:Куніцавыя
Катэгорыя:Чырвоная кніга Беларусі
Пінгвіны

**Пінґвіны** (*Spheniscidae*) — сямейства вадзяных нелятучых птушак, якія жывуць галоўным чынам у паўднёвым паўшар’і. Вельмі добра прыстасаваны да жыцьця ў вадзе. Маюць чорнае апярэньне па ўсім целе, акрамя жывата які мае белае апярэньне. Спажываюць ракападобных, рыб, кальмараў і іншых марскіх жывёлаў. Пад вадой праводзяць амаль палову свайго жыцьця.

## Этымалёґія назвы

​Слова «пінґвін» мае некалькі вэрсіяў паходжаньня. Паводле асноўнай, яно паходзіць ад лацінскага «pinguis», што азначае «тлусты». У беларускую мову назва трапіла праз эўрапейскія мовы-арыґіналы, дзе ўжываецца літара g, таму ў клясычным правапісе мы пішам гэтую назву праз ґ.

## Анатамічныя асаблівасьці

### ​Будова цела

Пінґвіны маюць абцякальную форму, ідэальную для руху ў вадзе. Іхныя мазґі добра адаптаваныя да каардынацыі ў складаных падводных умовах.

### ​Апяраньне

Шчыльнае апяраньне абараняе ад холаду. Птушка выглядае так, быццам на ёй апрануты элеґантны чорны ґарсэт альбо фрак.

### ​Перамяшчэньне

На сушы яны выглядаюць троху нязґрабна, перакульваючыся з боку на бок, але ў вадзе ператвараюцца ў спрытных паляўнічых.

## Харчаваньне

​Пінґвіны — гэта драпежнікі, чый рацыён цалкам залежыць ад марское фаўны. Асноўную частку ежы складае рыба, кальмары і крыль (дробныя ракападобныя). Дзякуючы сваёй няґеґлай на першы погляд, але функцыянальнай будове, яны могуць заставацца пад вадой да некалькіх хвілінаў.

### ​Спосаб паляваньня

Пінґвіны праглынаюць здабычу цалкам, палятуючы ў тоўшчы вады.
Іхны страўнік здольны перапрацоўваць вялікую колькасьць ежы за кароткі час, што важна для выжываньня ў ледзяных краях.

## Размнажэньне

​Працэс гадаваньня нашчадкаў у пінґвінаў — гэта сапраўдны прыклад вытрымкі. У большасьці відаў клопат пра яйка кладзецца на плечы абодвух бацькоў.

### ​Гняздоўе

Некаторыя віды будуюць гнёзды з каменьчыкаў, сочачы, каб суседзі не ўчынілі ґвалту і ня ўкралі будаўнічы матэрыял.

### ​Выношваньне

Імпэратарскія пінґвіны трымаюць яйка на лапах пад адмысловай зморшчынай скуры, каб яно не замерзла на голым лёдзе.

### ​Клопат

Бацькі па чарзе ходзяць да вады па ежу, перадольваючы вялікія адлегласьці, пакуль другі зь іх ахоўвае маляня.

## Клясыфікацыя

Сучасная навука налічвае каля 18 відаў пінґвінаў. Вось асноўныя роды, якія апісвае беларуская заалёґія:

## Распаўсюджанасьць

Хоць усе віды пінґвінаў паходзяць з краін паўднёвага паўшар’я, аднак яны ня толькі жывуць у раёнах з халодным кліматам, як Антарктыда. Сапраўды, толькі нешматлікія віды пінґвінаў жывуць паўднёвей. Некалькі відаў насяляюць умераную зону і адзін від галапагоскіх пінґвінаў жыве ў раёне роўніку.

Катэгорыя:Новападнябенныя
Піпы

**Пі́пы** (*Pipinae*) — падсямейства бясхвостых земнаводных падатраду безьязыкіх. Адзіны род (*Pipa*) аб'ядноўвае 5—7 відаў.

Даўжыня да 20 см; самкі буйнейшыя за самцоў. Цела шырокае, пляскатае. Морда завостраная. Вочы без павекаў. Пярэднія ногі з 4 доўгімі пальцамі бяз плавальных перапонак, заднія даўжэйшыя, з 5 пальцамі, злучанымі перапонкай.

Пашыраны ў тропіках Паўднёвай Амэрыкі. Жывуць у прэсных вадаёмах і каля іх. Кормяцца дробнымі бесхрыбетнымі.

Размнажэньне найбольш вывучана ў піпы сурынамскай: яйцы (да 114) з дапамогай самца трапляюць у ячэйкі яйцаклада, які самка выварочвае сабе на сьпіну. Ячэйкі глыбынёю да 15 мм прыкрыты скурыстымі вечкамі, пад якімі ідзе разьвіцьцё яйкаў і фармаваньне апалонікаў, пасьля чаго зь ячэек выходзяць сфармаваныя жабяняты, а самка ліняе, мяняючы скуру.

## Віды
* *Pipa arrabali*
* *Pipa aspera*
* *Pipa carvalhoi*
* *Pipa myersi*
* *Pipa parva*
* *Pipa pipa*
* *Pipa snethlageae*

Катэгорыя:Амфібіі
Піраньня

**Піраньня** (*Serrasalmus*) — род прэснаводных рыб сямейства піраньневых атрада карпападобных. Пашыраны ў басэйнах рэк Амазонка, Арынока і іншых рэк у паўночна-ўсходняй частцы Паўднёвай Амэрыкі. Разам зь піраньнямі родаў Рузвэльтыела і Пігацэнтрус складаюць падсямейства драпежных піраньняў (каля 25 відаў).

Даўжыня да 35 см, зрэдку да 60 см. Цела высокае, сьціснутае з бакоў. Ёсьць тлушчавы плаўнічок. Моцныя сківіцы, на верхняй да 66, на ніжняй да 77 вострых кліналадобных зубоў. Арыентуюцца пераважна пры дапамозе зроку і нюху. Чародныя рыбы. Зграя піраньняў за некалькі хвілін здольная зьнішчыць жывёлу масай каля 50 кг. Аб’екты акварыюмнага рыбаводзтва.

## Вонкавыя спасылкі

* Піраньня. Integrated Taxonomic Information System.

Катэгорыя:Касьцявыя рыбы
Пірасомы

**Пірасомы** (*Pyrosomida*) — атрад хордавых жывёлаў клясы сальпа, паводле іншай клясыфікацыі — кляса падтыпу абалоньнікі.

Зьяўляюцца марскімі вольнаплаваючымі каляніяльнымі жывёламі. Блізкія да каляніяльных асцыдыяў. Памеры сталых прадстаўнікоў атраду дасягаюць 4 м.

Род уключае два сямейства Pyrosoma і Propyrosoma.

Катэгорыя:Абалоньнікі
Белая Вака

**Белая Ва́ка** () — горад у паўднёвай Летуве, у Салечніцкім раёне Віленскага павету. Колькасьць насельніцтва налічвае каля 1,1 тыс. чалавек. Адносіцца да этнаграфічнага рэгіёну Аўкштота. Горад аддалены ад Салечнікаў на 30 км і ад Вільні на 11 км.

Пачаткова паселішча мела назву *Новае Жыгарына* (*Naujoji Žagarinė*), узьнікла каля вёскі *Жыгарына* ў 1950 годзе, пасьля таго як тут пачалася распрацоўка радовішча торфу. У 2007 годзе здабыча торфу скончаная.

У наш час галоўнай славутасьцю гораду зьяўляецца Палацава-паркавы комплекс Ленскіх.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Белая Вака на Радзіма.org

Катэгорыя:Гарады Летувы
Паўднёваафрыканская лісіца

**Паўднёваафрыканская лісіца** (*Vulpes chama*) — від лісіцаў, распаўсюджаны на поўдні афрыканскага кантынэнту.

## Зьнешні выгляд
Афарбоўка поўсьці паўднёваафрыканскай лісіцы вагаецца ад чорнага да серабрыста-шэрага зь лёгкім жаўтаватым адценьнем па баках і на жываце. Кончык хваста заўсёды чорны. Даўжыня цела складае 45—61 см, даўжыня хваста 30—40 см, вышыня ў карку 28—33 см, а вага ад 3,6 да 5 кг.

## Распаўсюджаньне
Паўднёваафрыканская лісіца распаўсюджана ў Паўднёвай Афрыцы ад Зымбабвэ да Анголы. Яе асяродзьдзем пасяленьня зьяўляюцца галоўным чынам адкрытыя саваны і паўпустыні.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Сабачыя
Паўліны

**Паўліны** (*Pavo*) — род птушак сямейства фазанавых атрада курападобных.

Адрозьніваюць 2 віды. Паўлін звычайны, або індыйскі, або чубаты (*P. cristatus*), пашыраны на п-ве Індастан і в-ве Шры-Ланка. Драбнейшы паўлін сінякрылы, або яванскі (*P. muticus*), пашыраны ў Індакітаі і Інданэзіі; занесены ў Чырвоную кнігу МСАП. Жывуць у зарасьніках, на лясных высечках, па берагах рэк. У Эўропу (Старажытная Грэцыя) завезены ў IV ст. да н. э.

У самцоў даўжыня цела да 125 см, хваста да 45 см, падоўжаных, упрыгожаных «вочкамі» пёраў надхвосьця да 150 см; маса да 4,3 кг. Афарбоўка яркая, пераважна сіне-зялёная, з мэталічным адлівам. На галаве чубок. Самкі драбнейшыя, бурага колеру, бяз доўгага надхвосьця. Кормяцца насеньнем, зернем, травой, насякомымі. Палігамы. Пры такаваньні самец разводзіць пёры надхвосьця веерам і падымае іх амаль вэртыкальна. Нясуць да 6 яец.

## Іншае
Паўлінамі называюць таксама пароду галубоў свойскіх (паўлінавыя галубы, трасуны) зь веерападобным або трубападобным хвастом (адсюль часам назва трубачы). Паходзяць з Індыі, у Эўропе — з 17 ст., адна з найбольш пашыраных парод.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Курападобныя
Паласатая гіена

**Гіэна паскаватая** (*Hyaena hyaena*) — тыповы прадстаўнік сямейства гіенавых. Трапляецца ва ўсёй паўночнай Афрыцы, у значнай частцы Азіі ад Міжземнага мора да Бэнгальскага заліва. Звычайная для Паўночна-Заходняй і сярэдняй Індыі, становіцца больш рэдкай на поўдзень і адсутнічае на Цэйлоне, роўна як і ва ўсіх краінах, што знаходзяцца далей на ўсход; у Афрыцы на поўдзень ад Сахары месцамі таксама звычайная, але на поўдзень рэгіёну трапляецца рэдка. Яе арэал практычна не перакрыжоўвацца з арэалам афрыканскай плямістай гіены.

## Крыніцы

Катэгорыя:Гіенавыя
Палятухі

**Палятухі**, палятухавыя (*Pteromyini*) — падсямейства сысуноў атрада грызуноў.

Вядомы зь міяцэну (каля 20 млн. г. назад).

13 родаў, 36 відаў. Пашыраны ў Эўропе, Азіі і Паўночнай Амэрыцы. На Беларусі 1 від — палятуха звычайная.

Даўжыня да 60 см, хваста да 63 см, маса да 1,4 кг (у палятухі звычайнай адпаведна да 21 см, 14 см і 170 г). Поўсьць густая, тонкая, шаравата-бураватая, хвост пушысты. Вочы вялікія. Здольныя да планіраваньня (адсюль назва) з дрэва на дрэва (на адлегласьць да 60 м) з дапамогай пакрытых шэрсьцю скурных складак па баках цела паміж пярэднімі і заднімі канечнасьцямі. Могуць мяняць напрамак палету з дапамогай хваста.

Жывуць на дрэвах, гнёзды ў дуплах. Актыўныя на зьмярканьні і ноччу. Кормяцца насеньнем, парасгкамі, пупышкамі, ягадамі, грыбамі, часам вусякамі.

Нараджаюць да 4 дзіцянятаў.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Грызуны
Палятуха звычайная

**Палятуха звычайная** (*Pteromys volans*) — грызун зь сямейства палятухавых.

## Апісаньне
Зьнешне палятуха падобна да вавёркі, але амаль у 2 разы меншая. Даўжыня цела 14—17 см, маса 100—120 г. Галава невялікая з кароткімі вушамі, якія ў адрозьненьне ад вавёркі пазбаўленыя кутасікаў. Вочы вялікія, пукатыя, чорныя. Хвост пушысты. Пярэднія чатырохпальцыя канечнасьці крыху карацейшыя за пяціпальцыя заднія. Кіпцюры кароткія загнутыя, вельмі ўчэпістыя. Па баках цела паміж заднімі і пярэднімі канечнасьцямі знаходзіцца пакрытая поўсьцю скураная складка, пры дапамозе якой зьвярок плянуе з дрэва на дрэва. Футра густое, мяккае, шаўкавістае; зімой зьверху серабрыста-шэрае, зрэдку зь цёмнай рабізной, летам — буравата-попельна-шэрае.

Від уключаны ў Чырвоную кнігу Беларусі (ІІІ катэгорыя аховы), Чырвоны сьпіс МСАП (LR/nt, ver. 2.3, 1994).

## Вонкавыя спасылкі

* Артыкул у Чырвонай кнізе Беларусі
* slounik.org

Катэгорыя:Грызуны
Пангаліны

**Пангаліны**, або **яшчары** (Pholidota) — атрад пляцэнтарных сысуноў, прадстаўнікі якога насяляюць трапічныя раёны Азіі і Афрыкі.

## Апісаньне
Цела падоўжанае, карычневае або жаўтлявае, 1—1,6 м у даўжыню, пакрыта шчыльнай рагавой луской, якая пакрываючы ўсё цела ўтварае падабенства брані. Вельмі доўгі хвост, які складае 2/3 ад агульнай даўжыні. Язык пангалінаў вырастае да 40 см. Лапы ўзброены моцнымі кіпцюрамі. У пангалінаў адсутнічаюць зубы, зубныя норкі былі выяўлены толькі ў эмбрыёнаў.

Пангаліны засяляюць адкрытыя ці лясістыя раўніны. Актыўныя галоўным чынам уначы. Некаторыя віды жывуць на зямлі, некаторыя аддаюць перавагу жыцьцю на дрэвах.

Самка нараджае звычайна адно дзіця. У нованароджаных скура пакрыта мяккай луской, якая становіцца цьвёрдай прыкладна праз 2 сутак пасьля нараджэньня.

## Клясыфікацыя
Атрад Pholidota разам з атрадам Carnivora утвараюць кладу Ferae. Атрад уключае адно сучаснае сямейства — пангалінавыя (Manidae), якое ў сваю чаргу ўключае 3 сучасныя роды *Manis*, *Phataginus*, *Smutsia* зь 8 відамі:
* Manis crassicaudata
* Manis culionensis
* Manis javanica
* Manis pentadactyla
* Phataginus tetradactyla
* Phataginus tricuspis
* Smutsia gigantea
* Smutsia temmincki

Атрад Pholidota таксама зьмяшчае вымерлыя сямействы і роды жывёл:
* род †*Euromanis*
* род †*Necromanis*
сямейства †Eurotamanduidae
* род †*Eurotamandua*
сямейства †Eomanidae
* род †*Eomanis*
сямейства †Patriomanidae
* род †*Cryptomanis*
* род †*Patriomanis*

## Вонкавыя спасылкі
* Pangolin — African Wildlife Foundation

Катэгорыя:Сысуны
Папугаепадобныя

**Папугаепадобныя**, або **папугаі** (*Psittaciformes*) — атрад птушак. Вядомыя зь міяцэна.

## Клясыфікацыя

* Папугаевыя (*Psittacidae*) — напрыклад, рагаты папугай, ара, жако, какапа, зялёна-чырвоны высакародны папугай, маскарэнскі папугай, патагонскі папугай, начны папугай, каралінскі папугай, неразлучнікі, хвалісты папугай
* Какаду (*Cacatuidae*)
Пэлямэдузавыя

**Пэлямэдузавыя**, пэлямэдузы (*Pelomedusidae*) — сямейства паўзуноў падатрада бакашыйных чарапах.

Вядома 5 родаў, 19 відаў. Пашыраны ў Паўднёвай Амэрыцы, Афрыцы, в-ве Мадагаскар. Жывуць у прэсных вадаёмах. Найбольш вядомая і буйная — арау, або тартаруга (*Podocnemys expansa*) з тропікаў Паўднёвай Амэрыкі.

Даўжыня панцыра ў самак да 80 см, маса цела да 50 кг; самцы драбнейшыя. Шыя карогкая, можа з галавой хавацца збоку пад панцырам, У брушным шчыце 11 касцявых пласьцінак.

Кормяцца дробнай рыбай, земнаводнымі, пладамі.

Адкладваюць больш за 100 яец.

Аб’ект промыслу.

Катэгорыя:Чарапахі
Пэрлаўка тоўстая

**Пэ́рлаўка тоўстая** (*Unio crassus*) — від двухстворкавых малюскаў з рода пэрлавак сямейства бяззубак.

Мае кароткую выпуклую ракавіну яйцападобнай формы. Яе паверхня гладкая, на ёй можна назіраць тонкія лініі прыросту. Даўжыня ракавіны можа складаць 44—72 мм, вышыня — 25—36 мм, шырыня — 19—27 мм.

Сустракаецца па ўсёй Эўропе (за выключэньнем яе поўначы і паўночна-ўсходняй часткі) у рэках і азёрах. На Беларусі жыве ў Бярэзіне, азёрах Мястра і Баторына.

Жыве малюск у чыстых рэках з празрыстай праточнай вадой на пясчаных, пясчана-ілістым або галечным грунце. Зрэдку можа сустракацца ў азёрах і сажалках.

## Вонкавыя спасылкі

* Тоўстая (авальная) перламутраўка ў Чырвонай кнізе Беларусі

Катэгорыя:Малюскі
Пэрыкаліі

**Пэрыка́ліі** (*Pericallia*) — род матылькоў сямейства мядзьведзіцы. Адзіным прадстаўніком роду зьяўляецца **мядзьведзіца-гаспадыня** ці **вялікая мядзьведзіца** (*Pericallia matronula*).

Від водзіцца ў Цэнтральнай Эўропе, Паўднёвай Сыбіры, Іркуцку, Забайкальлі, на Сярэднім Амуры, у Прымор’і, на Паўднёвым Сахаліне, у Паўночнай Манголіі, Карэі і Японіі.

Лічынкі харчуюцца відамі радоў бружмель, ястрабок, ягаднік, ясень, ляшчына, дуб, а таксама чаромухай звычайнай.

## Крыніцы

## Літаратура
* Гаврилов А.В., Пуренок М.В. Изучение фенологии и опыт лабораторного содержания медведицы-хозяйки (Pericallia matronula L.) // Лесная наука на рубеже XXI века: Сб. науч. тр./ Ин-т леса НАН Б. - Гомель, 1997. — Т. 46. — С.216—217.

## Вонкавыя спасылкі

* Мядзьведіца-гаспадыня ў Чырвонай кнізе Беларусі

Катэгорыя:Лускакрылыя
Плямістая гіена

**Гіэна плямістая** (*Crocuta crocuta*) — сысун зь сямейства гіенавых.

## Постаць
Дасягае да 1,3 м у даўжыню, пры вышыні ў карку 80 см; поўсьць больш кароткая, чым у іншых відаў, мае шэраваты колер з бурымі плямамі на баках і на верхніх частках лап. Галава бурая, на шчоках і патыліцы з чырванаватым адценьнем, хвост з бурыми кольцамі і чорным кончыкам; канцы ног белаватыя. Афарбоўка схільная да варыяцыяў, бывае больш сьветлая і больш цёмная.

## Арэал
Плямістая гіена жыве ў Паўднёвай і Ўсходняй Афрыцы, ад мыса Добрай Надзеі прыблізна да 17° з. ш., выцясняючы ў тых месцах, дзе яна часта сустракаецца, паласатую гіену.

## Лад жыцьця
Па ладзе жыцьця яна падобная да іншых гіенаў, але па сваёй велічыні і сіле больш небясьпечная за іх. Плямістыя гіены ў асноўным палююць самі, і радзей ядуць падалку. Вый плямістай гіены падобны да рогату. Самка прыносіць 3—7 шчанюкоў, у сярэдняй Афрыцы да пачатку дажджлівае пэрыяду, на поўначы — вясной; шчанюкі зьмяшчаюцца ў пячорах або ў выкапаныя норах. Маці іх пяшчотна любіць і мужна абараняе, спыняе свой клопат зь іх ўзрастаньнем. Шчанюкі пакрытыя кароткай аднаколернай поўсьцю; бяз плямаў.

## Глядзіце таксама
* Пячорная гіена
* Паласатая гіена

## Крыніцы

Катэгорыя:Гіенавыя
Пратэі

**Пратэі** (*Proteidae*) — сямейства хвастатых земнаводных. Складаецца з двух родаў, якія жывуць у Паўночнай Амэрыцы (*[[Necturus]]*, 5 відаў) і Заходняй Эўропе (*Proteus*, 1 від — эўрапейскі пратэй).

Цела выцягнутае, даўжынёю да 30-40 см, хвост доўгі, вёслападобны, з плаўніковай складкай. Вонкавых шчэлепаў 3 пары.

Кормяцца бесхрыбетнымі. Апладненьне ўнутранае.

Мяркуецца, што пратэі — неатэнічныя лічынкі невядомых салямандраў.

## Літаратура
* Петрыкаў А. Пратэі // БелЭн у 18 т. Т.13. — Мн., 2001.

Катэгорыя:Амфібіі
Быкавыя

**Быкавыя** (*Bovidae*) — буйное сямейства жуйных парнакапытных. Да яго адносяцца буйвалы, бізоны, антылопы, газелі, быкі, авечкі і горныя казлы.

## Адрозьненьні
Сямейству пустарогіх належаць 140 відаў, ад 1000-кіляграмовага бізона да 5-кіляграмовага дзіка. Важным адрозьненьнем зьяўляюцца рогі: іх амаль заўсёды двое (выключэньнем зьяўляецца род чатырохрогіх антылёпаў), а даўжыня можа складаць ад 2 см да 1,5 мэтра. У некаторых відаў рогі маюцца толькі ў самцоў, аднак у большасьці яны сустракаюцца ў абодвух палоў. Гэта касьцяныя структуры, цьвёрда зьвязаныя з чэрапам. У адрозьненьне ад аленевых і віларогіх, у пустарогіх рогі ніколі не разгалінаваныя.

Асноўная частка пустарогіх жыве ў адкрытых мясцовасьцях. Афрыканскія саваны зьяўляюцца для многіх відаў ідэальнай жыцьцёвай прасторай. Існуюць таксама віды, якія жывуць у гарыстай мясцовасьці або ў лясах.

## Глядзіце таксама
* Пуку
* Чырвоны бубал
* Спрынгбок
* Газель-доркас
* Нубійскі горны казёл

## Крыніцы