open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Сьпіс вядомых піяністаў

Гэты сьпіс зьмяшчае імёны сусьветна вядомых піяністаў у галіне клясычнае музыкі.

## А
* Леў Аборын
* Хаакін Ачукара
* Ісак Альбэніс
* Дзьмітры Аляксееў
* Марк-Андрэ Амлан
* Ляйф Овэ Андснэс
* Марта Аргерыч
* Кляўдыё Араў
* Уладзімер Ашкеназі
* Эмануэл Акс

## Б
* Паўль Бадура-Шкода
* Вільгельм Бакгаўз
* Хорхэ Бале
* Даніэль Барэнбойм
* Джына Бахаўэр
* Дзьмітры Башкіраў
* Барыс Беразоўскі
* Лазар Берман
* Рафал Блехач
* Альфрэд Брэндель
* Фэруча Бузоні

## В
* Аркадзь Валадось
* Ары Варды
* Алексіс Вайсэнбэрг
* Уладзімер Віардо
* Элісо Вірсаладзэ

## Г
* Андрэй Гаўрылаў
* Леапольд Гадоўскі
* Вальтэр Гізекінг
* Эміль Гілельс
* Рыгор Гінзбург
* Уладзімер Горавіц
* Ёзэф Гофман
* Элен Грымо
* Глен Гулд
* Фрыдрых Гульда

## Д
* Бэла Давідовіч
* Бары Даглас
* Мікалай Дэмідэнка

## З
* Хрыстыян Захарыяс
* Эміль фон Заўэр

## К
* Стывен Кавачавіч
* Альфрэд Карто
* Рудольф Керэр
* Вольга Кёрн
* Яўген Кісін
* Вэн Клайбэрн
* Аляксандар Кобрын
* Фрэдэрык Кэмпф
* Вільгельм Кэмпф
* Ўільям Кэпэл

## Л
* Ланг Ланг
* Юндзі Лі
* Джон Ліл
* Донг-Ек Лім
* Дзіну Ліпаці
* Фэрэнц Ліст
* Мікалай Луганскі
* Раду Люпу
* Пірс Лэйн
* Фрэдэрык Лямонд

## М
* Дзяніс Мацуеў
* Мікіта Магалоф
* Артурa Бэнэдэці Мікелянджэлі
* Іван Моравец

## Н
* Г'ёмар Наваэс
* Генрых Нейгаўз
* Тацяна Нікалаева

## О
* Джон Огдан
* Джон О'Конар

## П
* Іва Пагарэліч
* Ігнацы Ян Падэрэўскі
* Маўрыц'ё Паліні
* Андрэй Паначэўны
* Барыс Петрушанскі
* Эган Петры
* Марыя Жоао Пірэш
* Міхаіл Плятнёў
* Сяргей Пракоф’еў
* Андрэ Прэвін
* Мэнагэм Прэсьлер
* М'юрэй Пэрая
* Мікалай Пятроў

## Р
* Сяргей Рахманінаў
* Муза Рубацкітэ
* Антон Рубінштэйн
* Артур Рубінштэйн
* Мікалай Рубінштэйн
* Сьвятаслаў Рыхтэр

## С
* Салямон
* Рыгор Сакалоў
* Уладзімер Сафраніцкі
* Рудольф Сёркін
* Аляксей Султанаў

## Т
* Сігізмунд Тальбэрг
* Аляксандар Тарадзэ
* Сімон Трпчэскі
* Марыя Тыпо

## У
* Міцука Ўшыда

## Ф
* Уладзімер Фельцман
* Джон Філд
* Ані Фішэр
* Эдвін Фішэр
* Леон Фляйшэр
* Самсон Франсуа
* Нэльсан Фрэйр
* Ігнац Фрыдман

## Х
* Клара Хаскіл

## Ц
* Крыстыян Цымерман
* Дзьёрдзь Цыфра

## Ч
* Шура Чаркаскі
* Альда Чыкаліні
* Дына Ч'яні
* Карл Чэрны

## Ш
* Фрыдэрык Шапэн
* Дзьмітры Шастаковіч
* Валеры Шацкі
* Артур Шнабэль
* Андраш Шыф
* Клара Шуман

## Э
* Абдэль Рахман Эль Баша
* Сэвэрын фон Экардштайн
* Андрэй Эшпай

## Ю
* Марыя Юдзіна

## Я
* Юры Ягораў
* Рудольф Янсэн

Катэгорыя:Музыка
Катэгорыя:Музыкі
Катэгорыя:Сьпісы асобаў
Сан-Марына (горад)

**Сан-Мары́на** () — сталіца рэспублікі Сан-Марына, заснаваная ў 301 року. Насельніцтва складае 400 жыхароў (2020).

У 2008 року гістарычны цэнтар места разам з гарой Монтэ-Тытана ўключаныя ў сьпіс Сусьветнай спадчыны ЮНЭСКО.

## Геаграфія
Сан-Марына — трэцяе паводле плошчы места краіны пасьля Даганы і Борга-Маджорэ. Мяжуе з грамадамі Аквавіва, Борга-Маджорэ, К’езануова, Ф’ёрэнтына ды італьянскай Сан-Лео. Знаходзіцца на заходнім схіле гары Монтэ-Тытана.

## Крыніцы
Сьпіс кіраўнікоў Віленскай дыяцэзіі

Ніжэй прадстаўлены сьпіс кіраўнікоў Віленскае дыяцэзіі (ад 1388 біскупы, ад 1925 арцыбіскупы).

## Глядзіце таксама

*Віленская дыяцэзія 
*Біскупы-суфраганы віленскія


Катэгорыя:Віленская дыяцэзія
Катэгорыя:Каталіцкая царква на Беларусі
Катэгорыя:Каталіцкая царква ў Летуве
Катэгорыя:Каталіцкая царква ў Польшчы
Катэгорыя:Сьпісы
Вінцэнт Фэрэр

**Вінцэнт Фэрэр** (па-валенсійску: *Vicent Ferrer*;  — ) — дамініканскі манах з Валенсіі, прапаведнік, каталіцкі сьвяты.

Кананізаваны 3 чэрвеня 1455 году папам Калікстам III. Памяць адзначаецца 5 красавіка. Ягонае імя носіць Брацтва сьвятога Вінцэнта Фэрэра.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Гішпанскія рэлігійныя дзеячы
Катэгорыя:Дамініканы
Катэгорыя:Каталіцкія сьвятыя
Катэгорыя:Гішпанскія сьвятыя
Гамэра

**Ґамэ́ра** (па-гішпанску: *La Gomera*) — выспа ў Атлянтычным акіяне, ёсьць часткаю Канарскага архіпэляга, правінцыі Санта-Крус-дэ-Тэнэрыфэ, Аўтаномнае Супольнасьці Канары (Гішпанія). Адміністратыўны цэнтар выспы — горад Сан-Сэбаст'ян-дэ-ла-Гамэра.
## Вонкавыя спасылкі


Катэгорыя:Біясфэрныя запаведнікі Гішпаніі
Катэгорыя:Вульканы Канарскіх астравоў
Катэгорыя:Згаслыя вульканы
Землятрус у Пэру (2007)

**Землятру́с у Пэру́ (2007)** — 8 бальны (па шкале Рыхтэра) землятрус зарэгістраваны 15 жніўня 2007 а 18:40:57 (мясцовы лімскі час), а 23:40:57 (унівэрсальны каардынавыны час), 03:40:57 16 жніўня 2007 (менскі час), які доўжыўся 150 сэкунд. Загінула 514 чалавек, паранена блізу 1100.

## Вонкавыя спасылкі

Пэру, 2007
Катэгорыя:Гісторыя Пэру
Катэгорыя:Землятрусы 2007 году
Альтэрнатыўны рок

**Альтэрнатыўны рок** (па-ангельску: *alternative rock*) — адзін з кірункаў рок-музыкі, які зьявіўся ў 1980-х і набыў шырокае кола прыхільнікаў у 1990-я гады. Тэрмін зьявіўся ў 1980-я і ахопліваў шматлікія жанры, якія бяруць пачаткі ад панк-року, постпанку ды іншых.

*Гурты:* Linkin Park, 30 Seconds to Mars, Amatory, Nirvana, Pixies.

Катэгорыя:Жанры рок-музыкі
Свабодны прафсаюз Беларускі

**Свабодныя прафсаюзы [[Беларусь|Беларусі]]** (СПБ) — няўрадавы прафсаюзны цэнтар, заснаваны 16 лістапада 1991 году на Ўстаноўчым зьезьдзе. На ім прысутнічала 138 дэлегатаў ад 70 прадпрыемстваў 10 гарадоў краіны. СПБ аб’явілі сябе канкурэнтам ФПБ. Гэта садзейнічала ўзьнікненьню плюралізму ў прафсаюзах. Лідэрам СПБ стаў Генадзь Быкаў.

У ліпені 2022 году Вярхоўны суд Рэспублікі Беларусь спыніў дзейнасць СПБ і іншых незалежных прафсаюзаў.

## Крыніцы

Катэгорыя:Беларускія грамадзкія аб’яднаньні
Панк-рок

**Панк-рок** — жанр рок-музыкі, які ўзьнік у сярэдзіне 1970-х гадоў у ЗША й Вялікабрытаніі, у якім спалучаліся сацыяльны пратэст і музычнае непрыйманьне тагачасных формаў року: спэцыяльна прымітыўная гульня й весялосьць раньняга рок-н-ролу. Да 1977 году панк-рок дзякуючы сваёй скандальнасьці быў адной з самых прыкметных зьяваў у рок-музыцы Вялікабрытаніі. Цягам часу жанр парадзіў мноства разнавіднасьцяў і дагэтуль працягвае прыцягваць мноства маладых выканаўцаў.

## Глядзіце таксама
* Гардкор-панк


Катэгорыя:Зьявіліся ў 1970-я гады
СПБ

* Саюз пісьменьнікаў Беларусі
* Свабодныя прафсаюзы Беларусі
* Саюз палякаў Беларусі
Фосфарэсцэнцыя

**Фосфарэсцэнцыя** — сьвячэньне рэчываў, якое працягваецца пасьля спыненьня ўзбуджэньня больш як *10* *-7* *сек* (і можа дасягаць некалькіх гадзін); разнавіднасьць люмінесцэнцыі.

Малекулярная фосфарэсцэнцыя — сьвячэньне, абумоўленае выпрамяняльнымі пераходамі з мэтастабільнага (звычайна трыплетнага) у асноўны (сынглетны) стан:

:S_0 + h\nu \to S_1 \to T_1 \to S_0 + h\nu^\prime
 
дзе S пазначае сынглеты, T — трыплеты, азначнікі пазначаюць стан (0 — асноўны, 1 — узбуджаны).

Такія пераходы са зьменай мультыплетнасьці забароненыя па сьпіну і маюць малую імавернасьць.

Фасфарэцэнцыя крышталяў абумоўлена рэкамбінацыяй электронаў і дзірак, якія захопленыя рознага роду пасткамі і вызваляюцца ў выніку тэрмічнай актывацыі.

Катэгорыя:Фізыка
Аўстрыйскі турнір юных фізыкаў

**Austrian Young Physicists’ Tournament** ()&nbsp;— каманднае спаборніцтва школьнікаў ва ўменьні вырашаць складаныя навуковыя задачы, уяўляць рашэньні гэтых задач у пераканаўчай форме і абараняць свае рашэньні ў навуковых дыскусіях, якія завуцца «фізбаямі».

Зьяўляецца адборачным мерапрыемствам для падрыхтоўкі і складаньня аўстрыйскай нацыянальнай каманды дзеля IYPT.

Арганізуецца на ангельскай мове.

## Гісторыя і арганізацыя
Арганізуецца штогод арганізацыяй **AYPT&nbsp;— Forschungsforum junger Physiker** («AYPT&nbsp;—  Дасьледчы форум юных фізыкаў»).

У ліпені 2006 году арганізацыя была афіцыйна прызнанай Міжнародным Аргкамітэтам IYPT ў якасьці адзінай нацыянальнай асацыяцыі ў Аўстрыі, зьвязанай з Турнірам Юных Фізыкаў. Гэта азначае, што толькі гэтая асацыяцыя можа адбіраць і прапаноўваць нацыянальныя каманды на Міжнародны Турнір.

## Каманды
Кожная аўстрыйская школа можа адправіць на турнір AYPT адну альбо некалькі каманд. Таксама могуць удзельнічаць каманды, якія былі сабраныя зь вучняў розных школаў. Акрамя таго, Арганізацыйны Камітэт штогод запрашае замежныя каманды, каб зрабіць спаборніцтва цікавейшым. На працягу апошніх гадоў наступныя краіны выстаўлялі свае каманды на AYPT: Польшча, Славаччына, Расея, Італія, Славенія, Чэхія, Украіна, Турэччына, Іран.

Затым зьбіраецца нацыянальная аўстрыйская каманда. Выканаўчы камітэт асацыяцыі адбірае школьнікаў, якія паказалі наймацнейшы выступ на AYPT. Гэта значыць, што на Міжнародны Турнір прапаноўваецца не каманда, якая перамагла на AYPT, а складаецца цалкам новая каманда.

## Ход турніру
Цалкам аналягічны IYPT. 

## Заданьні
Не адрозьніваюцца ад заданьняў IYPT адпаведнага году.

## Месцы правядзеньня
* 1999&nbsp;— Вена 
* 2000&nbsp;— Вена 
* 2001&nbsp;— Вена 
* 2002&nbsp;— Леобен 
* 2003&nbsp;— Вена 
* 2004&nbsp;— Леобен 
* 2005&nbsp;— Леобен 
* 2006&nbsp;— Леобен 
* 2007&nbsp;— Леобен

Мяркуецца, што наступныя Турніры будуць праведзенымі ў Леобене.

## Глядзіце таксама
* International Young Physicists' Tournament
* Цэнтар ПОИСК

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйная старонка
* Відэафільм: расейская каманда выкладае рашеньне заданьня Earthquake ў фінале AYPT’ 2007 (5 траўня 2007 г.)
* Польская каманда абмяркоўвае свой выступ на AYPT’2004

Катэгорыя:Фізыкі
Эфэкт Кея

**Эфэкт Кея** — незвычайная асаблiвасьць неньютанаўскiх вадкасьцяў, якую ўпершыню апісаў брытанскі інжынер Алан Кей (Alan Kaye) ў 1963 годзе.

Калі тонкім струменьчыкам ліць вадкасьць на паверхню, ўверх ў бок нечакана выкідваецца другі струмень гэтай вадкасьці. Эфэкт цяжка заўважыць, бо ён рэдка доўжыцца больш 300 мс, аднак ён часта паўтараецца.

Такая уласьцівасьць ёсьць ў тыксатропных вадкасьцяў, напрыклад, у шампуняў.

## Лiтаратура

* A. Kaye. *A Bouncing Liquid Stream.* Nature, 197, 1001 (1963).
* A.A. Coiler. *Demonstrations with Viscoelastic Liquids.* Phys. Ed., 8, 111 (1973).
* D.H. Trevena. *Elastic Liquids. Sources of Physics Teaching, Part 5.* Taylor and Francis, London (1970), pp. 57-68.
* А.С. Лодж. *Эластичные жидкости. Введение в реологию конечно-деформируемых полимеров.* — М.: Мир, 1972.
* G. Barnes, R. Woodcock. *Liquid Rope-Coil Effect.* Amer. J. Phys., 26, 205 (1958).
* G. Barnes, J. MacKenzie. *Height of Fall Versus Frequency in Liquid Rope-Coil Effect.* Am. J. Phys., 27, 112 (1959).
* G.I. Taylor. *Instability of Jets, Threads and Sheets of Viscous Fluid.* Ref. 255, Vol. IV, pp. 543-546.

## Спасылкi

* "Puzzle of leaping liquid solved; Physicists explain how shampoo streams can bounce", news@nature.com, April 6, 2006 — па-ангельску
* Вiдэа эфекту Кея — з часопiса Nature
* Другое вiдэа эфекту Кея — ў Youtube
* Эфект Кея зьняты высакахуткаснай камерай
* "Leaping shampoo and the stable Kaye effect" by M. Versluis, C. Blom, D. van der Meer, K. van der Weele and D. Lohse (Нідэрлянды) — навуковы артыкул — па-ангельску

Катэгорыя:Фізыка
Алена Шостак

**Алена Шостак** () — пецярбурская паэтка беларускага паходжаньня.

У 2006 годзе апублікаваныя два зборнікі вершаў на расейскай мове. Гарадская лірыка, тэмы лёсаў ваеннага пакаленьня. Лірычныя героі тонка ўспрымаюць тэмы горада, расстаньня. Сустракаюцца матывы дажджу, пырсак і кропляў вады, ветра, вуліц, трамваяў, падваротняў, вясновага сьвятла і гукаў. Існуюць аўтарскія пераклады і арыгінальныя вершы на беларускай мове.

У 2007 годзе дзіцячыя вершы Алены Шостак, ў тым ліку раней неапублікаваныя, былі выкарыстаныя ў якасьці асноўнага тэкставага матэрыялу ў кнізе:

:* О. Машталь. *Программа развития способностей ребёнка. 200 заданий, упражнений и игр.* — СПб.: Наука и техника, 2007. — 256 с ISBN 5-94387-333-3.

## Апублікаваныя зборнікі вершаў
:* *Мы идём от лужи к луже.* — СПб.: Русь, 2006.
:* *Весеннее солнце у входа.* — СПб.: Русь, 2006.

Катэгорыя:Расейцы беларускага паходжаньня
Катэгорыя:Расейскія літаратары
Літва (Стаўпецкі раён)

**Літва́** — вёска ў Стаўпецкім раёне Менскай вобласьці, на аўтадарозе Стоўпцы — Івянец. Цэнтар Літвенскага сельсавету і калгасу. За 40 кілямэтраў на поўнач ад гораду Стоўпцы, 75 кілямэтраў ад Менску, 27 кілямэтраў ад чыгуначнай станцыі Койданава.

## Насельніцтва
* 2009 год — 198 чалавек
* 1999 год — 281 чалавек, 102 двары

## Інфраструктура
У вёсцы сярэдняя школа, дом культуры, бібліятэка, амбуляторыя, камбінат бытавога абслугоўваньня, аддзяленьне сувязі.

## Крыніцы

Катэгорыя:Населеныя пункты Стаўпецкага раёну
Катэгорыя:Літвенскі сельсавет
Дорога к Риму

***Дорога к Риму*** ()&nbsp;— складанка песьняў гурта Імпэратар.

## Апісаньне
На складанцы сабраныя найлепшыя трэкі гурта, якія паўсталі паміж 2004—2006 гадамі.

## Сьпіс кампазыцыяў
# «Андеграунд»
# «Дорога к Риму2»
# «Дышу хардкором» (feat. Морж из Плети)
# «Глас ослепшего народа»
# «Я спокоен»
# «Кибернетика»
# «Кирпичный стиль» (feat.-Al-)
# «Мы разные»
# «Над Болотом»
# «Настоящий блюз не кончится»
# «Победа»
# «Рассвет» (Интро)
# «Рождая образы»
# «Система тяжелых рифм»
# «Свои»
# «Urban»
# «Urbi et Orbi (Городу и Миру)»
# «Уздымайце запальніцы!»
# «У меня есть стиль!» (feat. Воdнослово)
# «Закат» (Outro)
# «За Хип-Хоп!»

## Вонкавыя спасылкі
* Музыкальный хостинг. Zeman И Realize. Император
* Старонка лэйбла ЧпБ — Ambasada Music Group

Катэгорыя:Альбомы 2006 году
Джон Адамз

**Джон Адамз-малодшы** (,  — ) — другі прэзыдэнт Злучаных Штатаў Амэрыкі (1797—1801). Скончыў Гарвардзкі ўнівэрсытэт. Бацька пятага прэзыдэнта ЗША Джона Куінсі Адамза.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Масачусэтсе
Катэгорыя:Прэзыдэнты ЗША
Томас Джэфэрсан

**То́мас Джэ́фэрсан** (, 13 красавіка 1743 — 4 ліпеня 1826) — трэці прэзыдэнт Злучаных Штатаў Амэрыкі (1801—1809), аўтар Дэклярацыі Незалежнасьці ЗША (1776), адзін з айцоў-заснавальнікаў амэрыканскай дзяржавы.

## Крыніцы

Катэгорыя:Нарадзіліся 13 красавіка
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1743 годзе

Катэгорыя:Памерлі 4 ліпеня
Катэгорыя:Памерлі ў 1826 годзе
Спадарожнікі Сатурна

Вядома 124 спадарожнікі Сатурна. Найбуйнейшы з спадарожнікаў — Тытан. Навукоўцы мяркуюць, што ўмовы на гэтым спадарожніку Сатурна падобныя да тых, якія існавалі на нашай плянэце 4 мільярды гадоў назад, калі на Зямлі толькі зараджалася жыцьцё.

Ніжэй пералічаныя ўсе спадарожнікі Сатурна, якія маюць уласныя імёны, у парадку іх аддаленасьці ад планеты з указаньнем іх радыюсаў (у кілямэтрах) і сярэдніх адлегласьцяў ад Сатурна (у тысячах кілямэтраў):

У 2004—2007 былі выяўленыя 29 спадарожнікаў.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Спадарожнікі Сатурна

*
Спадарожнікі Марса

У плянэты Марс ёсьць два спадарожнікі: **[[Фобас]]** (грэц. φόβος — страх) і **[[Дэймас]]** (грэц. Δείμος — жах).

Абодва спадарожнікі круцяцца вакол сваіх восяў з тым жа пэрыядам, што і вакол Марсу, таму заўсёды зьвернутыя да плянэты адным і тым жа бокам. Прыліўное ўзьдзеяньне Марсу паступова запавольвае рух Фобасу, і ў выніку прывядзе да падзеньня спадарожніка на Марс. Наадварот, Дэймас аддаляецца ад Марсу.

Абодва спадарожнікі маюць форму, набліжаную да трохвосевага эліпсоіду, Фобас (26,6×22,2×18,6 км) некалькі буйней Дэймаса (15×12,2×10,4 км). Паверхня Дэймасу выглядае значна гладчэйшай за кошт таго, што большасьць кратэраў пакрытая тонкакрупчастым рэчывам. Відавочна, на Фобасе, бліжэйшым да плянэты і больш масіўным, рэчыва, выкінутае пры ўдарах мэтэарытаў, альбо наносіла паўторныя ўдары па паверхні, альбо падала на Марс, у той час як на Дэймасе яно доўгі час заставалася на арбіце вакол спадарожніка, паступова абложваючыся і хаваючы няроўнасьці рэльефу.

## У літаратуры
Наяўнасьць двух спадарожнікаў у Марса, больш чым за 150 гадоў да іх афіцыйнага адкрыцьця, выпадкова «прадказаў» Джанатан Сўіфт у адной з сваіх кніг пра Гулівера.
…унутраны выдалены ад цэнтра плянэты ў дакладнасьці на 3 яе дыямэтры, а вонкавы — на 5; першы абарочваецца ў прасторы за 10 гадзін, а другі — за 21,5 такім чынам, што адносіна квадратаў гэтых пэрыядаў вельмі блізкае да адносіны кубоў іх адлегласьцяў ад цэнтра Марса; гэта было пераканаўчым для іх доказам праявы таго ж закона гравітацыі, які кіруе рухам і блізу іншых масіўных целаў.

У яго часы Фобас і Дэймас не былі вядомыя, і пісьменьнік такім чынам сатырычна апісаў астраномаў Лапуты.

Адно з тлумачэньняў — тэорыя пра павелічэньне колькасьці спадарожнікаў пры павелічэньні аддаленьня плянэты ад Сонца. У Зямлі — адзін спадарожнік Месяц, у Юпітэра — чатыры спадарожнікі (вядомыя на той момант), у Сатурна — пяць. Адпаведна, у Марса павінна быць два. Калі ўлічыць, што на той момант лічылася, што паміж Марсам і Юпітэрам ёсьць плянэта Фаэтон, то ў такім «прадказаньні» мала чаго дзіўнага.

## Вонкавыя спасылкі

* Фатаграфіі спадарожнікаў Марса, зробленыя амэрыканскім марсаходам «Spirit»
Спадарожнік

**Спадаро́жнік** — аб’ект, які верціцца па вызначанай траекторыі (арбіце) вакол іншага аб’екта. Адрозьніваюць штучныя і натуральныя спадарожнікі.

Рашэньнем Міжнароднага астранамічнага зьвязу ад 24 жніўня 2006 году спадарожнікам вырашана лічыць аб’ект, які верціцца вакол цэнтральнага цела (плянэты, карлікавай плянэты або астэроіда) так, што барыцэнтар арбіты знаходзіцца ўсярэдзіне цэнтральнага цела. Калі барыцэнтар арбіты знаходзіцца па-за цэнтральным целам, аб’ект спадарожнікам не зьяўляецца, а лічыцца кампанэнтам сыстэмы, якая складаецца зь дзьвюх або некалькіх плянэт (карлікавых плянэт, астэроідаў).

## Глядзіце таксама
* БелКА
* Штучны спадарожнік Зямлі
* Спадарожнікі плянэт

Катэгорыя:Астраномія
Зорная сыстэма

**Зорная сыстэма** — гэта сыстэма, якая складаецца з зоркі або групы зорак, і, магчыма, плянэтных сыстэм зь меншых цел (такіх як плянэты або астэроіды), аб’яднаных гравітацыяй. У прыватнасьці, Сонечная сыстэма — гэта зорная сыстэма, якая складаецца з Сонца й іншых цел (як Зямля), якія круцяцца вакол яго.

## Падвойныя зорныя сыстэмы
Зорныя сыстэмы зь дзьвюх зорак завуцца падвойнымі зоркамі, або падвойнымі зорнымі сыстэмамі. Пры адсутнасьці прыліўных эфэктаў, абурэньняў ад іншых сіл і перадачы масы ад адной зоркі да іншай, такая сыстэма ўстойлівая, і абедзьве зоркі будуць неабмежавана доўга рухацца па эліптычнай арбіце вакол цэнтру мас сыстэмы.

## Сыстэмы з больш чым дзьвюма зоркамі
Сыстэмы з больш чым дзьвюма зоркамі таксама магчымыя: напрыклад, зорная навала і галяктыка — віды зорных сыстэм. З-за вялікага памеру гэтых сыстэм, іх дынаміка значна складаней, чым у падвойнай зоркі. Аднак, таксама магчыма існаваньне зорных сыстэм зь невялікай (але большай за дзьве) колькасьцю зорак і простай арбітальнай дынамікай. Гэтыя сыстэмы завуцца **кратнымі зорнымі сыстэмамі**, або **фізычна [[кратная зорка|кратнымі зоркамі]]**.

### Тэрміналёгія
Кратная зорная сыстэма, якая складаецца з трох зорак, завецца патройнай.

### Дынамічная тэорыя
Тэарэтычна мадэляваньне кратнай зорнай сыстэмы складаней, чым падвойнай, бо разгляданая дынамічная сыстэма (Задача N цел) можа выяўляць хаатычнае паводзіны. Шматлікія канфігурацыі невялікіх груп зорак апыняюцца нестабільнымі, і, у выніку, адна з зорак набліжаецца да іншай досыць блізка і разганяецца настолькі, што пакідае сыстэму. Гэтай нестабільнасьці можна пазбегнуць, калі гэтая такая сыстэма, якія Эванс зваў *герархічнымі*. У герархічнай сыстэме зоркі могуць быць падзеленыя на дзьве групы, кожная зь якіх круціцца па вялікай арбіце вакол цэнтра мас сыстэмы. Кожная з гэтых груп павінна таксама быць герархічнай. Гэта азначае, што яны таксама могуць быць падзеленыя на меншыя падгрупы, якія самі зьяўляюцца герархічнымі, і г. д.

### Патройныя зорныя сыстэмы
Патройныя зорныя сыстэмы — найболей распаўсюджаны тып кратных сыстэм. Напрыклад, у выданьні 1999 году каталёгу фізычна кратных зорак Токавініна 551 з 728 сыстэм апісаныя як патройныя. У адпаведнасьці з герархічным прынцыпам, патройныя зорныя сыстэмы звычайна складаюцца з пары блізка разьмешчаных зорак з больш аддаленым спадарожнікам.

### Больш высокія кратнасьці
Вядома шмат сыстэм з больш чым трыма зоркамі. ν Скарпіёна складаецца з прынамсі сямі зорак.

## Прыклады
Некаторыя зорныя сыстэмы:
* Наша Сонечная сыстэма, з Сонцам у цэнтры (адна зорка);
* Сірыўс (дзьве зоркі);
* α Цэнтаўра (тры зоркі) (аспрэчваецца — гл. Проксіма Цэнтаўра);
* 4 Цэнтаўра (4 зоркі);
* Міцар (пяць зорак);
* Кастар (шэсць зорак);
* ν Скарпіёна (сем зорак);
* Лебедзь X-1 (адна зорка й адна чорная дыра);

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
Фобас

**Фо́бас** ( — страх, адгэтуль мэдыцынскі тэрмін фобія) — адзін з двух спадарожнікаў Марса. Быў адкрыты амэрыканскім астраномам Асафом Голам у 1877 годзе.

Фобас разьмешчаны на адлегласьці 2,77 радыюсу Марса ад цэнтра плянэты, і робіць адно абарачэньне за 7&nbsp;г 39&nbsp;хвіл 14&nbsp;с, што хутчэй абарачэньня Марса вакол восі. У выніку, на марсіянскім небе Фобас узыходзіць на захадзе і заходзіць на ўсходзе.

Фобас круціцца вакол сваёй восі з тым жа пэрыядам, што і вакол Марса, таму заўсёды зьвернуты да плянэты адным і тым жа бокам. Яго арбіта знаходзіцца ўсярэдзіне мяжы Роша, і спадарожнік не разьдзіраецца толькі за кошт сваёй унутранай трываласьці. Такое разьмяшчэньне арбіты прыводзіць да таго, што з Фобаса зрываюцца камяні, якія часта пакідаць прыкметныя разоры на паверхні спадарожніка. Прыліўнае ўзьдзеяньне Марса паступова запавольвае рух Фобаса, і ў будучыні прывядзе да яго падзеньня на Марс.

Памеры Фобаса складаюць 26,6×22,2×18,6 км, яго паверхня ўсеяная кратэрамі, самы буйны зь якіх — Сьцікні — мае дыямэтар 8 км. Будзь удар, які спарадзіў яго, ледзь мацней, Фобас, хутчэй за ўсё, проста раскалоўся бы. З кратэрам зьвязаныя сыстэмы разломаў і расколін.

У 1988 годзе былі запушчаныя дзьве аўтаматычныя міжплянэтныя станцыі «Фобас» для дасьледаваньня Марса і яго спадарожнікаў. Адзін з апаратаў быў страчаны праз 2 месяца пасьля запуску, другі пасьпяхова дасягнуў Марса і пасьпеў выканаць частку дасьледчай праграмы да таго, як кантакт зь ім спыніўся.

Чарговая экспэдыцыя да Фобаса вызначаная на 2009 год у рамках праграмы «Фобас-грунт» Расейскага касьмічнага агенцтва.

## Прадказаньне [[Джонатан Сўіфт|Джонатана Сўіфта]]
У трэцяй частцы разьдзела 3 «Вандраваньняў Гулівэра» (1726), якая апісвае якая лётае выспу Лапута, гаворыцца, што астраномы Лапуты адкрылі два спадарожніка Марса на арбітах, роўных 3 і 5 дыямэтрам Марса з пэрыядам кручэньня адпаведна 10 і 21,5 гадзін. Рэальна Фобас і Дэймас знаходзяцца на адлегласьці 1,4 і 3,5 дыямэтра Марса ад цэнтра плянэты, а іх пэрыяды — 7,6 і 30,3 гадзіны. Гэтае супадзеньне вельмі дзіўна.

## Адметнасьці
На фатаздымках NASA на паверхні Фобаса была знойдзеная загадкавая маналітная структура (паўкруг дыямэтрам 15—20 мэтраў), вельмі незвычайная для паверхні Фобаса. Сярод вэрсіяў разглядаецца вэрсія аб застрэглым астэроідзе.

## Глядзіце таксама
* Дэймас — другі спадарожнік Марса
* «Фобас» — сэрыя савецкіх аўтаматычных станцыяў, дасьледвалых спадарожнікі Марса

## Крыніцы

Катэгорыя:Спадарожнікі Марса
Дэймас

**Дэ́ймас** ( *— жах*) — адзін з двух спадарожнікаў Марса. Быў адкрыты амэрыканскім астраномам Асафам Холам 11 жніўня 1877 году і названы ім у гонар старажытнагрэцкага бога Дэймаса.

Дэймас круціцца на сярэдняй адлегласьці 6,96 радыюса Марса, з пэрыядам звароту ў 30 г 17 мін 55 с. Ён круціцца вакол сваёй восі з тым жа пэрыядам, што і вакол Марса, таму заўсёды павернуты да плянэты адным і тым жа бокам. Арбіта Дэймаса паступова аддаляецца ад Марса, і ў будучыні ён пераадолее прыцягненьне плянэты.

Памеры Дэймаса складаюць 15×12,2×10,4 км.

Паверхня Дэймаса выглядае значна гладчэйшай за паверхню Фобаса. Гэта зьвязана з тым, што большасьць кратэраў пакрытая тонкакрупчастым рэчывам. Відавочна, рэчыва, выкінутае пры ўдарах мэтэарытаў доўгі час заставалася на арбіце вакол спадарожніка, паступова абложваючыся і хаваючы няроўнасьці рэльефа.

## Прадказаньне [[Джанатан Сўіфт|Джанатана Сўіфта]]
У трэцяй частцы разьдзела 3 «Падарожжаў Гулівера» (1726), якая апісвае лятучую выспу Лапута, гаворыцца, што астраномы Лапуты адкрылі два спадарожніка Марса на арбітах, роўных 3 і 5 дыямэтрам Марса з пэрыядам кручэньня адпаведна 10 і 21,5 гадзін. Рэальна Фобас і Дэймас знаходзяцца на адлегласьці 1,4 і 3,5 дыямэтра Марса ад цэнтру плянэты, а іх пэрыяды — 7,6 і 30,3 гадзіны. У той час не існавала такіх магутных тэлескопаў, здольных адкрыць гэтыя спадарожнікі, таму гэтае блізкае супадзеньне вельмі дзіўнае.

## Глядзіце таксама
* Фобас — другі спадарожнік Марса

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Спадарожнікі Марса
Мурманск

**Му́рманск** () — горад у Расеі, цэнтар Мурманскай вобласьці, з 1985 году — горад-герой. Насельніцтва — 287 847 жыхароў (на 2020 год), гэта пакуль што найбуйнейшы горад у сьвеце на поўнач ад палярнага кругу. Адлегласьць ад Масквы  км. Мурманск — вялікі порт на ўзьбярэжжы Баранцава мора, зімою не замярзае. Чыгуначная станцыя, аэрапорт. Праз горад праходзіць фэдэральная аўтамагістраль «Кола» (Санкт-Пецярбург — Петразаводзк — Мурманск — Барысаглебскі/мяжа з Нарвэгіяй). Ад 1962 году ў Мурманску дзейнічаюць тралейбусы.

Рыбная і рыбапепапрацоўчая прамысловасьць, суднабудаваньне і суднарамонт, будаўнічых матэрыялаў. Тралавы, селядцовы і прыёмна-транспартны флёты. Мурманск — першы пункт Паўночнага марскога шляху. База ледакольнага, у тым ліку атамнага флёту. У горадзе разьмешчаныя тры ВНУ. Абласны драматычны тэатр, абласная філярмонія. Краязнаўчы, ваенна-марскі і мастацкі музэй. Каля Мурманска — ваенна-марская база Гаджыева.

У горадзе знаходзіцца аддзяленьне беларускай амбасады.

## Гісторыя

Заснаваны 21 верасьня 1916 году ў сувязі з стварэньнем марскога порту ў Кольскім заліве. У сакавіку 1918 — лютым 1920 году быў акупаваны войскамі Антанты і белагвардзейцамі. 7 сакавіка 1920 году ў Мурманск увайшлі часткі Чырвонай Арміі. З 1921 году — цэнтар Мурманскай губэрні, з 1927 году — Мурманскай акругі Ленінградзкай вобласьці, з 1938 году абласны цэнтар. У час Вялікай Айчыннай вайны Мурманскі порт сыграў вялікую ролю ў забесьпячэньні СССР і арміі, бо празь яго ішлі грузы, якія паступалі з краінаў-хаўрусьніц па барацьбе з нацысцкай Нямеччынай.

## Эканоміка
Галоўныя галіны прамысловасьці — рыбная і рыбаперапрацоўчая, суднарамонтная, вытворчасьць будматэрыялаў.

## Асобы
* Яўген Белаенка (1947—2006), беларускі траўматоляг-вынаходнік і акадэмік Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі
* Алена Беркава
* Сяргей Курохін, расейскі музы́ка
* Аляксандар Сурыкаў, расейскі дзяржаўны дзеяч

## Гарады-сябры

## Геаграфія
### Клімат

## Глядзіце таксама
* Аўтамагістраль Кола

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Аддзяленьне беларускай амбасады
Бывайце здаровы

**Быва́йце здаро́вы** (іншыя назвы: **Бывайце здаровы, жывіце багата**) — беларуская застольная песьня на словы паэта Адама Русака.

## Гісторыя стварэньня
Верш «Бывайце здаровы!» быў напісаны ў 1936 годзе беларускім паэтам Адамам Русаком па вяртаньні з роднае вёскі Пясочнае ў Ленінград. Аўтарам музыкі да гэтай песьні зьяўляецца кампазытар Ісак Любан.

Вэрсія ў расейскім перакладзе Міхаіла Ісакоўскага зьявілася ў газэце «Праўда» 1 студзеня 1937 году, аўтарства не было пазначанае, таму некаторы час песьня лічылася народнай. Ісакоўскі фігураваў у расейскіх выданьнях як аўтар перакладу, а Ісак Любан — аўтарам музыкі. Неўзабаве адбылося паседжаньне Саюзу пісьменьнікаў Беларусі, на якім аўтарства Адама Русака было даказанае, і ў 1940-м годзе Ісакоўскі даслаў яму ліст з прабачэньнямі .

## Выканаўцы
Сярод першых выканаўцаў песьні народная артыстка БССР Ларыса Александроўская, якая прасьпявала яе ў Менску для дэлегатаў рэспубліканскага зьезду камуністычнай партыі 15 чэрвеня 1937 году.

Падчас Другой сусьветнай вайны песьня гучала на франтах у розных варыяцыях, у фільме «Канцэрт фронту» Леанід Уцёсаў выканаў яе з вайсковымі куплетамі. Сярод пазьнейшых выканаўцаў — ансамбль «Песьняры» пад кіраўніцтвам Уладзімера Мулявіна, Ёсіф Кабзон, Зьміцер Вайцюшкевіч.

## Крыніцы і заўвагі

## Вонкавыя спасылкі
* Тэкст песьні «Бывайце здаровы» з нотамі
* Песьня «Бывайце здаровы» на сайце http://sovmusic.ru
* «Бывайце здаровы, жывiце багата»: почему стихотворение Адама Русака много лет издавалось под чужим именем и как сложилась судьба поэта-песенника // Нацыянальная бібліятэка Беларусі

Катэгорыя:Беларускія песьні
Спадарожнікі Плютона

**У [[Плютон (карлікавая плянэта)|Плютон]]а вядомыя пяць [[спадарожнік]]аў**: паводле аддаленасьці ад плянэты гэта Харон, Стыкс, Нікс, Кербэр і Гідра. Харон, найбольшы зь іх, усяго ўдвая меншы па дыямэтры за Плютон, таму сыстэму Плютон—Харон часам лічаць падвойнай плянэтай.

## Харон

Харон упершыню назіралі ў 1978 годзе. Яго дыямэтар складае каля 1200 км, што толькі ўдвая менш за дыямэтар Плютона. Памеры Плютона і Харона атрымалася вызначыць даволі дакладна дзякуючы таму, што Харон праходзіў перад дыскам Плютона і стала магчымым зрабіць разьлікі на аснове зьмен бляску сыстэмы Плютон-Харон. Веды пра існаваньне Харона дазволілі ўдакладніць масу Плютона, якая мае дастаткова малое значэньне. Плютон і Харон круцяцца сынхронна, гэта значыць заўсёды павернутыя адзін да аднаго адным бокам.

Барыцэнтар сыстэмы Плютон—Харон знаходзіцца па-за паверхняй Плютона, таму некаторыя астраномы лічаць Плютон і Харон падвойнай карлікавай плянэтай (падвойнай плянэтнай сыстэмай).

Паводле праекту Рэзалюцыі 5 XXVI Ґенэральнай асамблеі Міжнароднага астранамічнага зьвязу (2006) Харону (нараўне з Цэрэрай і аб’ектам Эрыс) меркавалася прысвоіць статут плянэты. Паводле праекту рэзалюцыі, у такім разе Плютон—Харон будзе лічыцца падвойнай плянэтай. Аднак, у канчатковым варыянце рэзалюцыі было іншае рашэньне: было ўведзена паняцьце карлікавая плянэта. Да гэтага новага клясу аб’ектаў былі аднесеныя Плютон, Цэрэра ды аб’ект 2003 UB313. Харон ня быў уключаны ў лік карлікавых плянэт.

## Гідра й Нікс

Два вонкавыя спадарожнікі, якія атрымалі назвы Гідра (былы S/2005 P1) і Нікс (былы S/2005 P2), былі адкрытыя ў выніку паўторнага аналізу фатаграфій Хабла, зробленых у траўні 2005. Аб адкрыцьці было абвешчана ў кастрычніку 2005. Паколькі альбеда спадарожнікаў невядома, то складана вызначыць іх памеры. Калі лічыць альбеда спадарожнікаў роўным паказчыку Харона, то іх дыямэтры ацэньваюцца 125 км і 140 км (але магчымая памылка ў два разы). Радыюс арбіты меншага спадарожніка — 49 тыс. км, гэта значыць ён знаходзіцца ў 2,5 разы далей ад Плютона, чым Харон. Іншы спадарожнік рухаецца па арбіце радыюсам 65 000 км. Пэрыяды звароту складаюць каля 11 і 14 сутак адпаведна (усе дадзеныя прыблізныя).

Калі ў Плютона і ёсьць яшчэ іншыя спадарожнікі, то іх памеры не перавышаюць 20 км.

Харон і два спадарожніка знаходзяцца ў арбітальным рэзанансе; за той час, калі Харон зьдзяйсьняе адно абарачэньне, адзін з спадарожнікаў — у дакладнасьці два, а другі — тры.

Наяўнасьць у Плютона двух невялікіх спадарожнікаў уяўляе сабой загадку, бо незразумела, як яны маглі скандэнсавацца зблізку масіўнага Харона. Кругавы характар іх арбіт кажа аб малаверагоднасьці выпадковага захопу гэтых цел прыцягненьнем Плютона.

## Кербэр і Стыкс

## Выгляды
* PlutoCharon_jpg.jpg
* die-planeten-plutocharon

## Зацемкі

## Вонкавыя спасылкі

* Прэс-рэліз НАСА аб адкрыцьці новых спадарожнікаў Плютона
* Папулярны артыкул, прысьвечаны Плютону і ягоным спадарожнікам
Гідра (спадарожнік)

**Гі́дра** (**134340 III**) (раней **S/2005 P1**) — меркавана натуральны спадарожнік Плютону, адзін з двух адкрытых у чэрвені 2005 году касьмічным тэлескопам Хабл. Здымкі, на падставе якіх было зьдзейсьнена адкрыцьцё, былі зробленыя 15 траўня і 18 траўня 2005 году. Спадарожнікі на іх былі ўпершыню выяўленыя 15 чэрвеня 2005 году. Пасьля правядзеньня дадатковых дасьледаваньняў і праверак, 31 кастрычніка 2005 году адкрыцьцё было апублікаванае. У 2006 годзе спадарожнікі атрымалі ўласныя імёны.

Па наяўных здымках можна зрабіць выснову, што спадарожнік знаходзіцца на кругавой арбіце, у той жа плоскасьці, што і Харон, на адлегласьці прыблізна 65 000 кілямэтраў ад Плютону. Дакладных зьвестак аб яго памерах пакуль няма, але, меркавана, дыямэтар спадарожніка ад 52 да 160 кілямэтраў. Больш дакладныя дадзеныя могуць быць атрыманыя далейшым аналізам яго адбівальнай здольнасьці. Гідра прыблізна на 25% ярчэй, чым яе кампаньёнка, Нікс, а значыць, па ўсёй бачнасьці, больш.

Гідра знаходзіцца ў арбітальным рэзанансе з Хароном, робячы два абарачэньні вакол плянэты на адно арбітальнае абарачэньне Харона, а таксама зь Ніксам (стаўленьне пэрыядаў 2:3).

Спадарожнік разам з Плютонам будзе падрабязьней вывучаны ў 2015 годзе, у рамках палёту бесьпілотнага зонда «Новыя Гарызонты».

Назва спадарожніка было абвешчана 21 чэрвеня 2006 году ў цыркуляры Міжнароднага астранамічнага зьвязу 8723. Пачатковыя літары назваў новаадкрытых спадарожнікаў Нікс і Гідра (*N* і *H*) супадаюць з ініцыяламі місіі «Новыя Гарызонты».

## Глядзіце таксама
* Спадарожнікі Плютона
* Харон
* Нікс

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* IAU Circular No. 8625 — Апісаньне адкрыцьця
* Background Information Regarding Our Two Newly Discovered Satellites of Pluto — Вэб-сайт першаадкрывальнікаў
* NASA’s Hubble Reveals Possible New Moons Around Pluto — Прэс-рэліз
* Two More Moons Discovered Orbiting Pluto (SPACE.com)
* Папулярны артыкул аб Плютоне і яго спадарожніках

Катэгорыя:Спадарожнікі Плютона
Катэгорыя:Спадарожнікі карлікавых плянэт Сонечнай сыстэмы
Харон (спадарожнік)

**Харо́н** (**134340 I**) — спадарожнік Плютона (па іншай вэрсіі — меншы кампанэнт падвойнай карлікавай плянэтнай сыстэмы Плютон — Харон). Названы ў гонар Харона — перавозьніка душ мёртвых праз раку Стыкс у старажытнагрэцкай міталёгіі.

Харон быў адкрыты амэрыканскім астрафізыкам Джэймзам Крысьці 22 чэрвеня 1978 на здымку, атрыманым у Ваенна-марской абсэрваторыі ЗША, Флагстаф, Арызона.

## Статус
Традыцыйна Харон лічыцца спадарожнікам Плютона. Аднак, існуе меркаваньне, што паколькі цэнтар мас сыстэмы Плютон — Харон знаходзіцца па-за Плютонам, Плютон і Харон павінны разглядацца ў якасьці падвойнай карлікавай плянэтнай сыстэмы.

Паводле праекту Рэзалюцыі 5 XXVI Генэральнай асамблеі МАЗ (2006) Харону (нараўне з Цэрэрай і аб’ектам 2003 UB<sub>313</sub>) меркавалася прысвоіць статус плянэты. У зацемках да праекту рэзалюцыі паказвалася, што ў такім разе Плютон — Харон будзе лічыцца падвойнай плянэтай.

Аднак, у канчатковым варыянце рэзалюцыі ўтрымлівалася іншае рашэньне: было ўведзенае паняцьце карлікавая плянэта. Да гэтага новага клясу аб’ектаў былі аднесеныя Плютон, Цэрэра і Эрыс (раней: аб’ект 2003 UB313). Харон ня быў уключаны ў лік карлікавых плянэт.

## Характарыстыкі
Харон разьмешчаны ў 19 640 км ад цэнтру Плютона; арбіта нахіленая на 55° да экліптыкі. Дыямэтар Харона 1212±16 км, маса — 1,9×1021 кг, шчыльнасьць — 1,72 г/см³. Адно абарачэньне Харона займае 6,387 сутак (з прычыны прыліўнога тармажэньня ён супадае з пэрыядам кручэньня Плютона), таму Плютон і Харон стала зьвернутыя адзін да аднаго адным і тым жа бокам.

Адкрыцьцё Харона дазволіла астраномам вылічыць сапраўдную масу Плютона. Асаблівасьці арбіт вонкавых спадарожнікаў паказваюць, што маса Харона складае прыблізна 11,65 % масы Плютона.

Харон прыкметна цямней Плютона. Падобна, што гэтыя аб’екты істотна адрозьніваюцца па складзе. У той час як Плютон пакрыты азотным лёдам, Харон пакрыты вадзяным лёдам, і яго паверхня мае больш нэўтральны колер. У цяперашні час лічаць, што сыстэма Плютон-Харон утварылася ў выніку сутыкненьня Плютона і прота-Харона; сучасны Харон утварыўся з аскепкаў, выкінутых на арбіту вакол Плютона; пры гэтым таксама маглі ўтварыцца некаторыя аб’екты поясу Койпэра.

## Глядзіце таксама
* Спадарожнікі Плютона

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Георгий Бурба Правадыр халодных міроў. /«Вокруг Света», №1 (2784)

Катэгорыя:Спадарожнікі Плютона
Палеаліт

**Палеалі́т** (ад *палеа…* +  камень) — дагістарычная эра, старажытны каменны век, самая раньняя і найбольш працяглая эпоха каменнага веку. Прынята лічыць, што палеаліт пачаўся  мільёна гадоў таму, у пачатку ледавіковага пэрыяду (плейстацэну). Палеаліт характарызуецца зьяўленьнем архантрапаў і пачаткам вырабу чалавекам умелым () каменных інструмэнтаў. Датаваньне праводзіцца па археалягічных знаходках каменных інструмэнтаў, якія потым праходзяць радыёвугляродны аналіз.
Палеаліт характарызуецца тым, людзі маглі толькі аббіваць камень і не ўмелі шліфаваць, адсутнічаў гліняны посуд. У якасьці матэрыялаў для прылад выкарыстоўвалі крэмень, косьцей жывёл, драўніну ды іншыя расьлінныя матэрыялы. Асноўнымі заняткамі чалавека падчас палеаліту былі паляваньне на мамантаў, шарсьцістых насарогаў, паўночных аленяў і іншых жывёлаў.
Умоўна прынята лічыць, што эпоха палеаліту заканчваецца з адступленьнем ледавікоў каля 10 тыс. год да н. э.

## Пэрыядызацыя
Ніжні палеаліт. Працягваўся ад 2 млн г. таму да  г. таму. У яго межах выдзяляюць алдувайскую ды ашэльскую культуру. Алдувайская культура характарызуецца зьяўленьнем галечных прылад. Больш позьняя ашэльская культура характарызавалася зьяўленьнем тэхнікі расколваньня каменю.

Сярэдні палеаліт (Пэрыяд Муст'е). Працягваўся ад  г. таму да  гадоў таму. У розных рэгіёнах пэрыядызацыя розная, у залежнасьці ад зьяўленьня новых тэхналёгій. У Эўропе сярэдні палеаліт працягваўся ад - тыс гадоў таму да  гадоў таму.

Позьні, або верхні палеаліт

## Глядзі таксама
* Палеаліт на Беларусі
* Дагістарычны час

## Літаратура
* 

## Вонкавыя спасылкі
* 

Катэгорыя:Гісторыя
Катэгорыя:Каменны век
Спадарожнікі Юпітэра

**Спадарожнікі Юпітэра** — натуральныя спадарожнікі плянэты Юпітэр. На сёньняшні дзень навукоўцам вядомыя 63 спадарожнікі Юпітэра; гэты найбольшы лік адкрытых спадарожнікаў сярод усіх плянэт Сонечнай сыстэмы. Акрамя таго, у Юпітэра ёсьць сыстэма кольцаў.

У 1610 годзе Ґалілео Ґалілей, назіраючы Юпітэр у тэлескоп, адкрыў чатыры найболей буйныя спадарожнікі — Іа, Эўропа, Ганімэд і Кальліста, якія цяпер носяць назву «ґалілеевых». Яны яркія і круцяцца па досыць аддаленых ад плянэты арбітах, так што іх лёгка адрозьніць нават у палявы бінокль. Першынство ў адкрыцьці спадарожнікаў аспрэчваў таксама нямецкі астраном Сымон Марыўс, які пазьней даў ім назвы, узяўшы імёны са старажытнагрэцкіх мітаў.

Дзякуючы наземным назіраньням сыстэмы Юпітэра да канца 1970-х гадоў было вядома ўжо 13 спадарожнікаў. У 1979 годзе, зьдзяйсьняючы пралёт міма Юпітэра, касьмічны апарат «Вояджэр-1» выявіў яшчэ тры спадарожнікі.

Пачынаючы з 1999 году пры дапамозе наземных тэлескопаў новага пакаленьня былі адкрытыя яшчэ 47 спадарожнікаў Юпітэра, пераважная большасьць зь якіх маюць дыямэтар у 2-4 кілямэтры.

* Кальлірое
* Іокастэ
* Гарпаліке
* Праксідыке
* Каліке
* Тайгетэ
* Ісаное
* Эрыноме
* Мегаклітэ
* Автоное
* Тыоне
* Герміпэ
* Этнэ
* Эврыдоме
* Эвантэ
* Эвпорые
* Артозые
* Спондэ
* Кале
* Пазітэ
* Кальліхорэ
* Халдэнэ
* Карпа
* Мнэме
* Тэльксіное
* Геліке
* Геґемоне
* Кільлене
* Архе
* Эвкеладэ
* Аойдэ
* Кора

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Спадарожнікі Юпітэра
* Jupiter’s Known Satellites
Нэаліт

**Нэалі́т** ці «Новы» Каменны век (з  — новы + *λίθος* — камень) — пэрыяд разьвіцьця чалавецтва, які завяршае Каменны век. У розных частках Зямлі нэаліт пачаўся ў розны час. На Блізкім Усходзе нэаліт пачаўся каля 9500 году да н. э. Асаблівай рысай наэліту стала зьяўленьне каменных прылад, апрацаваных шліфоўкай ды паліраваньнем. Пэрыяд характарызуецца пераходам да расьлінаводзтва, пераважна вырошчваньнем злакаў (гэтак званая «Нэалітычная рэвалюцыя», якая ў шэрагу рэгіёнаў сьвету не адбылася або нават наступала бяз стадыі мэзаліту). Такі пераход спрыяў пераходу ад качавога да аседлага жыцьця і зьяўленьня вёсак. У 5-3 тысячагодзьдзях да н. э. на Зямлі ўсталяваўся цёплы і вільготны клімат (эпоха галяцэну). Археалягічныя знаходкі сьведчаць пра тое, што пераход ад зьбіральніцтва да вырошчваньня прадуктаў харчаваньня пачаўся на тэрыторыі Урадлівага паўмесяца і адбываўся пасьлядоўна ў рэгіёнах Паўднёва-Усходняй Эўропы, астатняй Эўропы. У Кітаі на поўдзень ад хрыбта Цыньлін  земляробства было заснавана на рысе. Колькасьць насельніцтва Зямлі ў эпоху нэаліту ацэньваецца ў 30-50 млн чалавек. Асноўным інстумантам для вытворчасьці вырабаў застаецца крэмень. У нэаліце для яго здабычы пачынаюць выкарыстоўваць шахтны мэтад. Падчас нэаліту зарадзілася ганчарства, узьнікла ткацтва, чалавецтва вынайшла хлеб, гаршчок, човен, пачалася здабыча золата, карова стала хатняй жывёлай. У канцы нэаліту чалавек пачаў займацца жывёлагадоўляй, што дазволіла паменшыць залежнасьць ад паляваньня. Таксама паменшыліся ролі рыбалоўства і зьбіральніцтва. Такім чынам, адбыўся адыход ад эканомікі, заснаванай на паляваньні і зьбіральніцтве, і зьявілася больш часу на спэцыяльныя рамёствы. 

Нэаліт закончыўся з шырокім распаўсюджаньнем мэталічных інструмэнтаў у медным веку ці бронзавым веку ці адразу ў жалезным веку ў залежнасьці ад геаграфічнага рэгіёну (энэаліт).

Тэрмін «нэаліт» упершыню ўведзены ва ўжваньне Джонам Лебакам () у 1865 годзе.

## Глядзіце таксама
* Першабытнае грамадзтва
* Каменны век
* Палеаліт
* Мэзаліт
* Бронзавы век

## Крыніцы

Катэгорыя:Гісторыя
Катэгорыя:Каменны век
Аркус

thumb|Арбіты орка (сіняя), Плутона (чырвоная) і Нептуна (шэрая). Месцазнаходжання орка і Плутона паказаны на красавік 2006 года. Таксама ўказаны даты, калі аб'екты праходзяць пэрыгелій (q) і афеліі (Q).

**А́ркус** (сымбаль: , раней 2004 DW) — транснэптунавы аб’ект. Адкрыты ў лютым 2004 году. Тып «плютына». Дыямэтар каля 1600 км, або 2/3 дыямэтру Плютону. Названы ў гонар бога мёртвых у рымскай міталёгіі.

Катэгорыя:Транснэптунавыя аб’екты
Квавар

thumb|Арбіты Квавара і Плутона - выгляд з экліптыкі
thumb|Арбіты Квавара (сіняя) і Плутона (чырвоная) - выгляд у плане

**Ква́вар** (сымбаль: , Quaoar) — транснэптунавы аб’ект, адзін з найбуйнейшых аб’ектаў у поясе Койпэра, адкрыты ў 2002 годзе. Дыямэтар 1250 км, адлегласьць ад Сонца 6,3 млрд км.

## Глядзіце таксама
* Сэдна
* Транснэптунавы аб’ект
* Паходжаньне Сонечнай сыстэмы

## Вонкавыя спасылкі

* Частыя пытаньні пра Квавар

Катэгорыя:Транснэптунавыя аб’екты
Катэгорыя:Пояс Койпэра
Плёс

**Плёс** — горад у Прыволскім раёне Іванаўскай вобласьці Расеі. Насельніцтва (2008) — 2600 чалавек. Горад знаходзіцца на правым беразе Волгі ў вусьці ракі Шахонкі. Самы высокі пункт у горадзе знаходзіцца на вышыні 54 м над узроўнем Волгі.

## Гісторыя
Першае пасяленьне было на месцы гораду яшчэ ў 12 стагодзьдзі, аднак афіцыйна гісторыя пачынаецца ў 1410 годзе, калі князь масковіі Васіль I загадаў пабудаваць тут умацаваную мытна-вартавую заставу. У 1778 годзе Плёс на кароткі час стаў павятовым цэнтрам. У Плёсе была палатняная фабрыка, два заводы, у якіх выраблялі солад, два бровары, 10 кузьняў, казённы саляны склад, гандлёвыя лаўкі. У горад часта наведваліся славутыя расейскія мастакі (Ільля Рэпін, Аляксей Саўрасаў, Ісак Левітан, Фёдар Шаляпін). Ісак Левітан стварыў у Плёсе шэраг знакамітых карцін.
## Вонкавыя спасылкі
* Старонка Плёскага музэю-запавкдніка

Катэгорыя:Гарады Расеі
Катэгорыя:Гарады Іванаўскай вобласьці
Катэгорыя:Залатое кальцо Расеі
Сіхатэ-Алінь

**Сіхатэ-Алінь** — горная краіна на Далёкім Усходзе Расеі. Даўжыня звыш 1200 км, шырыня каля 200 км. Працягваецца на паўднёвы захад ад вусьця Амуру да Ўладзівастоку ўздоўж узьбярэжжа Японскага мора. Найвышэйшыя вяршыні — Тардокі-Яні (2077 м) і Анік (1933 м) на поўначы горнага масіву. Сіхатэ-Алінь зьяўляецца аб'ектам №766 Сусьветнай спадчыны ЮНЭСКА.

Галоўны сымбаль Сіхатэ-Алінь — усурыйскі (сібірскі, амурскі) тыгар (каля 90% ад сусьветнай папуляцыі). Іншыя вядомыя эндэмікі Сіхатэ-Аліня — далёкаўсходні леапард (каля 30 зьвяроў) і ольгінская лістоўніца. Іншыя жывёлы — ізюбр, гімалайскі мядзьведзь; расьліны — жэньшэнь, кішміш, лімоньнік. Жывуць абарыгінальныя народы — нанайцы на поўначы (менш у цэнтры), удэгейцы на поўдні і ў цэнтры (менш на поўначы). Найбуйнейшыя населеныя пункты — горад Дальнягорск (39,6 тысячы жыхароў) і гарадзкі пасёлак Кавалерава (17,4 тысячы жыхароў). У гарах ідзе здабыча золата, волава, полімэталаў, каменнага і бурага вугалю. Сіхатэ-Алінь зьяўляецца вялікім водападзелам.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Сіхатэ-Алінь у Вялікай Савецкай Энцыкляпэдыі

Катэгорыя:Геаграфія Расеі
Катэгорыя:Горныя сыстэмы Расеі
Джордж Гамаў

**Джордж Гамаў** (; ; , Адэса, Расейская імпэрыя — 19 жніўня 1968, Булдэр, ЗША) — амэрыканскі і расейскі фізык і адмысловец у галіне касмалёгіі.

## Біяграфія
Нарадзіўся у Адэсе ў сям’і настаўнікаў (у 1904 Расейская імпэрыя, цяпер Украіна). У школе захапіўся астраноміяй, вывучаў зорнае неба ў свой маленькі тэлескоп, які ён атрымаў у падарунак ад свайго бацькі на трынаццацігодзьдзе. У 1921 годзе паступіў на матэматычнае аддзяленьне фізыка-матэматычнага факультэта Адэскага ўнівэрсытэту. Падпрацоўваў у Адэскай астранамічнай абсэрваторыі. Вучыўся ў Санкт-Пецярбурскім дзяржаўным ўнівэрсытэце, у якім вучыўся ў Аляксандра Фрыдмана. Падчас працы ў Гётынгенскім унівэрсытэце ў 1928 годзе распрацаваў тэорыю альфа-распаду праз зьяву квантавага тунэляваньня. Пазьней працаваў у Інстытуце Нільса Бора ў Капэнгагене, дзе распрацаваў кропельную мадэль атамных ядзраў цяжкіх элемэнтаў. У 28 гадоў быў абраны сябрам-карэспандэнтам Акадэміі Навук СССР (самы малады за ўсе часы). У 1933 годзе зьехаў у ЗША, дзе пражыў палову жыцьця. У 1936 сумесна з Э. Тэлерам распрацаваў тэорыю бэта-распаду. У 1942 годзе распрацаваў тэорыю чырвоных гігантаў. У 1948 годзе разам з Ральфам Альфэрам прапанаваў тэорыю ўтварэньня элемэнтаў у Сусьвеце, паводле якой ядры пасльядоўна захоплівалі нэўтроны. У 1954 годзе прапанаваў канцэпцыю генэтычнага коду, паводле якой інфармацыя захоўваецца ў выглядзе пасьлядоўнасьцей трыплетаў. Ад 1956 году працаваў прафэсарам Унівэрсытэту Каларада, Boulder. Аўтар навукова-папулярных кніг «Стварэньне Сусьвету» (1952), «Зорка па імені Сонца» (1964) ды інш. Дасьледаваў утварэньне зорак, утварэньне цяжкіх ядраў у зорках.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* 
* 

Катэгорыя:Навукоўцы ЗША
Катэгорыя:Савецкія астрафізыкі
Катэгорыя:Касмолягі
Катэгорыя:Сябры і сябры-карэспандэнты Нацыянальнай акадэміі навук ЗША
Плянэтная сыстэма

**Плянэтная сыстэма** складаецца з розных нязоркавобразных астранамічных аб'ектаў, якія зьвяртаюцца вакол зоркі: плянэт і іх спадарожнікаў, карлікавых плянэт і іх спадарожнікаў,астэроідаў, мэтэароідаў, камэт і касьмічнай пылу. Сумесна адна або некалькі зорак і іх плянэтныя сыстэмы ўтвораць зорную сыстэму. Наша ўласная плянэтная сыстэма, у якую ўваходзіць Зямля, разам з Сонцам утвараюць Сонечную сыстэму.

## Паходжаньне й развіцьцё плянэтных сыстэм

Плянэтныя сыстэмы вакол зорак тыпу Сонцы звычайна лічацца, што яны сфармаваліся падчас таго жа працэсу, які прывёў да утварэньні зорак. Некаторыя раньнія тэорыі сьцьвярджалі, што іншая зорка, якая праходзіць вельмі блізка да Сонца выцягвае вытягивающую з яе рэчыва, якое зьліваецца і ўтварае плянэты. Але зараз вядома, што верагоднасьць такога сутыкненьня занадта малая, каб лічыць гэтую мадэль жыцьцяздольнай. Агульнапрынятыя сучасныя тэорыі даказваюць, што плянэтныя сыстэмы ўтвараюцца з калясонечнай імглістасьці.

Некаторыя плянэтныя сыстэмы вельмі адрозьніваюцца ад нашай: плянэтныя сыстэмы вакол пульсараў былі выяўленыя па слабых ваганьнях пэрыяду пульсацыі электрамагнітнага выпраменьваньня. Пульсары ўтвараюцца пры выбуху звышновых, а звычайная плянэтная сыстэма ня змагла бы перанесьці такі выбух — або бы плянэты выпарыліся, або раптоўная страта большай часткі масы цэнтральнай зоркі дазволіла бы ім пакінуць вобласьць прыцягненьня зоркі. Адна тэорыя сьцьвярджае, што існыя спадарожнікі зоркі амаль цалкам выпараюцца пры выбуху звышновай, пакінуўшы плянэтападобныя целы. Альбо плянэты могуць нейкім чынам фармавацца ў акрэцыённым дыску, які акружае пульсар.

Выяўлены плянэтныя сыстэмы, якія фармуюцца вакол плянэма (карычневых карлікаў).

## Некаторыя зь вядомых плянэтных сыстэм
* Сонечная сыстэма — Сонца і яго плянэтная сыстэма, адкрыта першай;
* PSR 125712 — пульсар, плянэтная сыстэма якога была першай з выяўленых за межамі Сонечнай сыстэмы;
* Υ Андрамеды (Іпсілон Андрамеды) — першая нармальная зорка (зорка галоўнай пасьлядоўнасьці), у якой была выяўлена шматплянэтная сыстэма;
Усурыйск

**Усуры́йск** () — горад у Прыморскім краі на рацэ Ракаўцы.

Насельніцтва на 2006 год — 155 тысячаў жыхароў, гэта трэці па памеры горад у Прыморскім краі, знаходзіцца ў Раздольна-Ханкайскай (Прыханкайскай) нізіне, каля 100 км на поўнач ад Уладзівастоку.

Клімат рэзка кантынэнтальны.

Першае пасяленьне на месцы сучаснага Ўсурыйску заснавалі ў 1866 годзе (сяло Нікольскае). Пазьней (1898) сяло стала горадам Нікольскам. У 1926 годзе горад перайменавалі ў Нікольск-Усурыйскі. З 1935 году горад стаў звацца Варашылаў. У 1957 годзе Ўсурыйск атрымаў сучасную назву.

## Вонкавыя спасылкі
* Сайт Усурыйску
* Артыкул аб Усурыйску

Катэгорыя:Гарады Расеі
Катэгорыя:Населеныя пункты Прыморскага краю