Фрыдэрык Шапэн

**Фры́дэрык Франсуа́ Шапэ́н** ( [ʃɔpɛ̃];  [ˈʂɔpɛn̪], **Фрыдэ́рык Франці́шэк Шо́пэн**,  [`ʃopæn, ʃo`pæn; ˋʃoupæŋ, ˋʃɒpæ:]; 1 сакавіка (па некаторых крыніцах — 22 лютага) 1810, вёска Жэлязова-Воля, каля Варшавы — 17 кастрычніка 1849, Парыж) — польскі кампазытар і піяніст-віртуоз. Аўтар шматлікіх твораў для фартэпіяна. Найбуйнейшы прадстаўнік польскага музычнага мастацтва. Па-новаму вытлумачыў многія жанры: адрадзіў на рамантычнай аснове прэлюдыю, стварыў фартэпіянную баляду, апаэтызаваў і драматызаваў танцы — мазурку, палянэз, вальс; ператварыў скерца ў самастойны музычны твор. Узбагаціў гармонію і фартэпіянную фактуру; спалучаў клясычнасьць формы з мэлядычным багацьцем і фантазіяй.

2 канцэрты (1829 год, 1830 год), 3 санаты (1822—44), фантазія (1841 год), 4 баляды (1835—42), 4 скерца (1832—42), экспромты, накцюрны, эцюды і іншыя творы для фартэпіяна; песьні. У яго фартэпіянным выкананьні глыбіня і шчырасьць пачуцьцяў спалучаліся з выкшталцонасьцю, тэхнічнай дасканаласьцю.

## Біяграфія

### Паходжаньне і сям’я

Бацька Шапэна — Нікаля Шапэн, француз, сын лятарынскага селяніна, эміграваў у Польшчу ў 1787 годзе ва ўзросьце шаснаццаці год. У Францыі ён быў ахрышчаны як «Нікаля», але, жывучы ў Польшчы, ён карыстаўся польскай формай свайго імя — «Мікалай». Цяжка сказаць, што вымусіла яго пакінуць Францыю, але ў Польшчы ён знайшоў новую бацькаўшчыну і прымаў актыўны ўдзел у яе гістарычным лёсе. Нікаля Шапэн разам з польскімі патрыётамі прымаў удзел у барацьбе за незалежнасьць Польшчы. Пасьля задушэньня паўстаньня Тадэвуша Касьцюшка і канчатковага падзела Рэчы Паспалітай (1795 год) Нікаля Шапэн, капітан войска Касьцюшка, нягледзячы на хісткасьць свайго палажэньня, вырашыў застацца ў Польшчы. Чалавек шырокага разумовага далягляду і адукацыі, ён займаўся пэдагагічнай дзейнасьцю, навучаючы дзяцей з арыстакратычных сем’яў, і ўрэшце заваяваў рэпутацыю аднаго з найлепшых пэдагогаў Варшавы. Аднымі з такіх дзяцей, былі дзеці графа Скарбка, да якога Нікаля Шапэн быў запрошаны ў 1802 годзе ў маёнтак Скарбкаў Жэлязова-Воля. Там ён сустрэўся з далёкай сваячкай Скарбкаў, — Юстынай Кшыжаноўскай, зь якой пазьней пабраўся шлюбам. Вясельле адбылося 2 чэрвеня 1806 году ў прыхадзкой царкве XVI ст. у Брохаве. Па захаваўшыхся зьвестках, маці кампазытара была надзвычай музыкальнай, выдатна іграла на фартэпіяна, была надзеленая прыгожым голасам. Сваёй маці Фрыдэрык абавязаны першымі музычнымі ўражаньнямі, прывітай зь дзяцінства прыязнасьцю да народных песьняў. Інтэлігентнасьць і чуласьць бацькоў зьлітавалі ўсіх чальцоў сям’і любоўю і спрыялі разьвіцьцю адораных дзяцей.

### Дзяцінства

Фрыдэрык Шапэн нарадзіўся ў маёнтку Жэлязова-Воля за 46 км на захад ад Варшавы ў тагачасным Варшаўскім герцагстве. Запіс у мэтрычнай кнізе (знойдзены ў 1892) падае 22 лютага 1810 году за дату нараджэньня кампазытара, але на іншую дату, 1 сакавіка, прыходзілася сьвяткаваньне яго нараджэньня сярод шчыльнага сямейнага кола; і, паводле пісьма самога Шапэна, якое ён адрасаваў 16 студзеня 1833 году старшыні польскага літаратурнага таварыства ў Парыжы, ён «нарадзіўся 1 сакавіка 1810 у вёсцы Жэлязова-Воля ў правінцыі Мазовія». Ён быў другім дзіцёнкам і адзіным сынам у сям’і. Ён быў ахрышчаны 23 красавіка 1810 году ў той жа царкве ў Брохаве, дзе калісьці ажаніліся яго бацькі. Мэтрычная кніга падае яго асабістае імя пасьля хрышчэньня як «Fridericus Franciscus»; па-польску яго імя гучала «Fryderyk Franciszek».

У кастрычніку 1810 году, калі Шапэну было сем месяцаў, сям’я пераехала ў Варшаву з-за таго, што яго айцец прыняў прапанову знакамітага лексыкографа Самюэля Ліндэ выкладаць францускую мову ў Варшаўскім ліцэі. Школа месьцілася ў Саксонскім палацы і з гэтага часу сям’я Шапэнаў пражывала на яго прымежнай тэрыторыі. У 1817 годзе вялікі князь Канстанцін Паўлавіч рэквізаваў Саксонскі палац для ваенных мэтаў і Варшаўскі ліцэй перамясьціўся ў Казімежаўскі палац, які тады належаў да новазаснаванага Варшаўскага ўнівэрсытэта. Сям’я жыла ў шырокім пакоі на другім паверсе сумежнага дома. Шапэн наведваў Варшаўскі ліцэй з 1823 па 1826 гг.

Польскі дух, культура і мова запоўнілі дом Шапэна і ў выніку ён ніколі, нават ў Парыжы, ня быў здольны ў поўнай меры авалодаць францускай мовай. Біёграф Льюіс Энолт пазычыў фразу Жорж Санд, каб апісаць Шапэна «больш польскім, чым Польшча».

Іншыя ў сям’і Шапэнаў былі гэтаксама схільныя да музыкі. Айцец Фрыдэрыка іграў на флейце і скрыпцы; яго маці іграла на піяніна і давала дзецям урокі ў элітным пансыянаце, які падтрымліваўся сям’ёй маладога кампазытара. У выніку Фрыдэрык ужо ў малым узросьце стаў добра знаёмым з музыкай у яе самых разнастайных формах.

Ужо ў дзіцячыя гады Шапэн праявіў незвычайныя музычныя здольнасьці. Ён быў аточаны асаблівай увагай і клопатам. Гэтаксама, як і Моцарт, ён захапляў усіх навакольных сваёй музычнай «апантанасьцю», незьнікаемай фантазіяй у імправізацыях, прыраджоным піянізмам. Яго ўспрымальнасьць і музычная ўражлівасьць выявіліся бурна і незвычайна. Ён мог плакаць, слухаючы музыку, ускокваць ноччу, каб падабраць на фартэпіяна мэлёдыю ці акорд, які запомніў. Музыкант і сучасьнік Шапэна Юзэф Сікорскі ўзгадвае ў сваіх «Успамінах пра Шапэна» () што, яшчэ дзяцём, Шапэн плакаў падчас ігры сваёй маці на фартэпіяна. У шасьцігадовым узросьце, ён ужо спрабаваў паўтараць, тое што ён чуў, і ствараць свае ўласныя мэлёдыі. Ён атрымаў свае першыя фартэпіянныя ўрокі не ад сваёй маці, а ад сваёй старэйшай сястры Людвікі.

### Першыя фартэпіянныя канцэрты

Першым прафэсійным настаўнікам Шапэна па фартэпіяна, з 1816 па 1822 гг., быў чэх Войцех Жыўні. Хоць музычнае майстэрства юнага музыканта хутка пераўзыйшло майстэрства яго настаўніка, Шапэн пазьней выказваўся пра Жыўнага зь вялікай прыязнасьцю. Сямігадовы «маленькі Шапэн» (*Szopenek*) пачаў даваць публічныя канцэрты, якія пазьней выклікалі параўнаньні маладога піяніста з Моцартам, у дзіцячым узросьце, і Бэтговэным.

Сёлета, сямігадовы Шапэн напісаў два палянэзы, у соль міноры і сі-бэмоль мажоры. Першы быў апублікаваны ў гравюрнай майстэрні айца Ізыдора Юзэфа Цыбульскага (кампазытара, гравёра, дырэктара арганнай школы і аднаго зь нешматлікіх выдаўцоў тагачаснай Польшчы); другі палянэз захаваўся ў форме рукапіса, падрыхтаванага Нікаля Шапэнам. Казалася, што гэтых два невялікіх творы супернічалі ня толькі з папулярнымі палянэзамі вядучых польскіх кампазытараў, але і са знакамітымі палянэзамі Міхала Клеафаса Агінскага. Істотнае разьвіцьцё мэлядычных і гарманічных інвэнцыяў і фартэпіяннай тэхнікі адлюстравалася ў наступным вядомым палянэзе Шапэна ў ля-бэмоль мажоры, які юны музыкант прэзэнтаваў на імяніны Войцеха Жыўнага ў 1821 годзе ў якасьці падарунка.

У адзінаццацігадовым узросьце Шапэн выступаў у прысутнасьці расейскага імпэратара Аляксандра I, які ў той час знаходзіўся ў Варшаве, каб адкрыць Сейм (польскі парлямэнт).

Будучы дзіцём, Шапэну была ўласьцівая кемлівасьць, якая, як казалі, паглынала і выкарыстоўвала ўсё дзеля яе разьвіцьця. Ён рана паказаў выдатныя здольнасьці ў назіраньні і красьленьні, праніклівую дасьціпнасьць, пачуцьцё гумару і незвычайны талент да перайманьня. Гісторыя зь яго школьных гадоў распавядае, як настаўнік быў прыемна зьдзіўлены цудоўным партрэтам, які Шапэн намаляваў са свайго кіраўніка ў клясе.

У гэтыя гады Шапэн быў некалькі разоў запрошаны ў Бэльвэдэрскі палац у Варшаве ў якасьці музычнага партнэра вялікага князя Канстанціна Паўлавіча, неўзабаве захапіўшы зласьлівага князя сваёй фартэпіяннай ігрой (празь некалькі год, вялікі князь зьбягаў з Бэльвэдэра адразу пасьля пачатку лістападаўскага паўстаньня 1830—1831 гадоў, уцякаючы ад польскіх кадэтаў, якія, з мэтай захапіць яго, перасьледвалі князя цераз Лазенскоўскі парк да сваіх баракаў).

У 1820-я гг., калі дзесяцігадовы Шапэн наведваў Варшаўскі ліцэй і Варшаўскую кансэрваторыю, кожныя вакацыі ён праводзіў далёка ад Варшавы: у Шафраніі (1824 — напэўна яго першае ўласнае падарожжа — і 1825), Душнікі (1826), Памэранія (1827) і Саньнікі (1828).

У вёсцы Шафранія (дзе ён знаходзіўся ў якасьці госьця Юльюша Дзеваноўскага, айца ліцэйскага таварыша Дамініка Дзеваноўскага) і ў іншых месцах яго адпачынку Шапэн пазнаёміўся з народнымі мэлёдыямі, якія ён пазьней пераўтварыў у арыгінальныя кампазыцыі. Яго лісты з Шафраніі (так званыя лісты «Шафранскага кур’ера»), наўмысна напісаныя ў афіцыёзным стылі, зьяўляліся ўзорам вельмі сучаснай і жывой польскай мовы, якія пазабавілі яго сям’ю сваёй парадыйнасьцю на варшаўскія газэты і выявілі літаратурны талент юнага Шапэна.

### Адукацыя
Шапэн, які адукоўваўся дома да трынаццаці год, стаў вучнем Варшаўскага ліцэя ў 1823 годзе, працягваючы аднак фартэпіянныя ўрокі пад кіраўніцтвам Жыўнага. У 1825 годзе, падчас прадстаўленьня твора Ігнацы Машэлеса, ён выступіў перад аўдыторыяй са сваёй вольнай імправізацыяй і быў абвешчаны «найлепшым піяністам Варшавы».

Увосені 1826 году Шапэн распачаў трохгадовы курс адукацыі з сылескім кампазытарам Юзэфам Эльснэрам у Варшаўскай кансэрваторыі, якая зьяўлялася філіяй Варшаўскага ўнівэрсытэту. Першая сустрэча Шапэна з Эльснэрам мусіла мець месца не раней за 1822 год; дакладна вядома, што на працягу 1823 году Шапэн быў пад нефармальным кіраўніцтвам Эльснэра і ў 1826 годзе Шапэн афіцыйна пачаў вывучаць з Эльснэрам музычную тэорыю, генэрал-бас і музычную кампазыцыю.

На першым гадавым іспыце Эльснэр заўважыў выбітны талент і музычны геній Шапэна. Як і Жыўны, Эльснэр толькі назіраў, не ўплываючы і не выпраўляючы, разьвіцьцё квітнеючага талента маладога Фрыдэрыка. Эльснэравы вучэбны стыль быў заснаваны на яго нежаданьні «утрымліваць» Шапэна «вузкімі, акадэмічнымі, састарэўшымі» правіламі і на яго рашэньні дазволіць маладому артысту пасталець «згодна з законамі яго ўласнай прыроды».

У 1827 годзе сям’я Шапэнаў пераехала на кватэру ўздоўж вуліцы ля Варшаўскага ўнівэрсытэту, якую яны здымалі ў палацы Чапскіх у Кракаўскім прадмесьці (дзе цяпер месьціцца Варшаўская акадэмія мастацтваў). Тут бацькі Шапэна ізноў пачалі трымаць свой элітны пансыянат для студэнтаў-мальчыкаў. Юны Шапэн будзе жыць тут да 1830 году, пакуль ня зьедзе ў Варшаву. У 1837—1839 артыст і паэт Цыпрыян Норвід будзе жыць тут падчас навучаньня маляваньню ў Акадэміі прыгожых мастацтваў; пазьней ён напіша свой знакаміты верш «Фартэпіяна Шапэна», які распавядае пра выпадак яго зьнішчэньня расейскімі войскамі ў 1863 годзе. Салён сям’і Шапэнаў (*salonik Chopinów*) на дадзены момант зьяўляецца адчыненым для любой аўдыторыі музэем; гэта быў менавіта гэты салён, дзе Шапэн упершыню сыграў большасьць сваіх раньніх твораў.

### Парыж
Шапэн прыехаў у Парыж напрыканцы верасьня 1831 году, у няпэўным стане адносна сваёй будучыні тут. У Парыжы Шапэн займеў добрыя стасункі зь вядомымі польскімі эмігрантамі, улучна з прынцам Адамам Ежы Чартарыскім і паэтам Адамам Міцкевічам. Кола знаёмстваў Шапэна ўзбагацілася такімі постацямі як пісьменьнік Гайнрых Гайнэ, мастак Эжэн Дэлякруа, найбуйнейшыя піяністы таго часу Фрыдрых Калькбрэнэр, Фэрдынанд Гілер і Франц Ліст, кампазытары Гектар Бэрліёз, Фэлікс Мэндэльсон, Шарль-Валентын Алькан і Вінчэнца Бэліні. Свой першы канцэрт у Парыжы ён даў 26 лютага 1832 году.

### Жорж Санд
Жорж Санд (*Занд*) — псэўданім францускай пісьменьніцы Аўроры Дудэван (*Амандын-Аўрора-Люсіль Дупэн*, *баранэса Дудэван*), зь якой Шапэн пазнаёміўся ў 1836 годзе. Нягледзячы на першапачатковае адмоўнае ўражаньне, трохі пазьней кампазытар распачаў зь ёй рамантычныя стасункі. У 1845 годзе Жорж Санд выдала кнігу *Лукрэцыя Флярыяні*, галоўныя героі ў якой — заможная акторка й балесны прынц, якіх можна інтэрпрэтаваць як Санд і Шапэна.

### Сьмерць
У 1848 годзе Шапэн вярнуўся ў Парыж. Ня ў змозе больш даваць урокі, Шапэн вымушаны быў прыняць шчодрую дапамогу ад сваёй шатляндзкай прыхільніцы Джэйн Стырлінг (). Даглядаць хворага прыехала з Польшчы сястра кампазытара, Людвіка; не абыходзілі яго ўвагай і францускія сябры. Шапэн памёр ад сухотаў у сваёй парыскай кватэры на Вандомскім пляцы. Паводле яго жаданьня на адпяваньні ў царкве св. Мадлен прагучалі фрагмэнты Рэквіему Моцарта.

Шапэн пахаваны на парыскіх могілках Пэр-Ляшэз. Сэрца Шапэна паводле яго тэстамэнту было перавезенае на радзіму і спачывае ў Базыліцы сьвятога Крыжа у Варшаве

## Музыка
Шапэн — кампазытар, надзвычай папулярны для выкананьня сярод піяністаў. Кожны, хто мае хоць нейкае дачыненьне да йгры на фартэпіяна, сутыкаецца з праблемай інтэрпрэтацыі твораў Шапэна.

Раз на пяць гадоў у Варшаве адбываецца Міжнародны конкурс піяністаў імя Шапэна, на якім выконваюцца выключна творы гэтага кампазытара, адзін з найпрэстыжнейшых у сьвеце. За доўгую гісторыю гэты конкурс адкрыў імёны найвыбітнейшых піяністаў, такіх як Марта Аргерыч, Маўрыцыё Паліні (), Крыстыян Цымерман (), Іва Пагарэліч (), Фу Ц’Онґ () і шмат якіх іншых. У 1995 годзе на гэтым конкурсе бліскуча выступіў беларускі піяніст Андрэй Паначэўны, які ў выніку быў узнагароджаны ганаровым дыплёмам.

## Творы
Ува ўсіх творах Шапэна выкарыстоўваецца фартэпіяна. Большасьць кампазыцыяў напісаныя для фартэпіяна сола, маюцца таксама творы для фартэпіяна з скрыпкаю, віялянчэльлю і з аркестрам. Захавалася блізу 230 твораў Фрыдэрыка Шапэна, некаторыя юнацкія творы загубленыя.

### Творы для фартэпіяна сола

#### Баляды
* Баляда соль мінор, тв.23 (створаная 1835-36)
* Баляда Фа мажор, тв.38 (1836-39)
* Баляда Ля-бэмоль мажор, тв.47 (1841)
* Баляда фа мінор, тв.52 (1942-43)

#### Эцюды
* 12 эцюдаў, тв.10 (1829-32)
* 12 Эцюдаў, тв.25 (1832-36)
* 3 Новыя Эцюды (1839)

#### Фантазіі
* Фантазія фа мінор, тв.49
* Палянэз-фантазія Ля-бэмоль мажор, тв.61

#### Экспромты

#### Мазуркі

#### Палянэзы

#### Прэлюдыі
* 24 Прэлюдыі, тв.28 (1836-39)
* Прэлюдыя до-дыез мінор, тв.45 (1841)
* Прэлюдыя Ля-бэмоль мажор (1834, апублікаваная ў 1918)

#### Ронда

#### Скерца

#### Санаты
* Саната для фартэпіяна до мінор, тв.4 (1828)
* Саната для фартэпіяна сі-бэмоль мінор, тв.35 (1837-39)
* Саната для фартэпіяна сі мінор, тв.58 (1844)

#### Вальсы

### Творы для фартэпіяна з аркестрам
* Варыяцыі на тэму Моцарта *Là ci darem la mano* Сі-бэмоль мажор, тв.2 (1827)
* Фантазія на польскія тэмы Ля мажор, тв.13 (1828)
* *Rondo à la Krakowiak* Фа мажор, тв.14 (1828)
* Канцэрт №1 мі мінор, тв.11 (1830)
* Канцэрт №2 фа мінор, тв.21 (1829—1830)
* *Andante Spianato* і *Вялікі бліскучы палянэз* Мі-бэмоль мажор, тв.22 (1830—1831)

## Ушанаваньне памяці
У Расеі праводзіцца Маскоўскі міжнародны конкурс юных піяністаў імя Шапэна. Іменем Шапэна названая Польская балтыйская філярмонія ў Гданьску.

## Глядзіце таксама
* Музэй Фрыдэрыка Шапэна ў Варшаве

## Крыніцы

## Літаратура
* 

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1810 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Мазавецкім ваяводзтве
Катэгорыя:Польскія кампазытары
Катэгорыя:Францускія кампазытары

Катэгорыя:Францускія піяністы
Катэгорыя:Выпускнікі Варшаўскага ўнівэрсытэту
Катэгорыя:Рамантызм
Катэгорыя:Рамантычныя кампазытары
Катэгорыя:Асобы на марках
Катэгорыя:Памерлі ў Парыжы
Катэгорыя:Памерлі ад сухотаў
Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы