Геранёны

**Геранёны** — вёска ў Беларусі, каля ракі Апіты ў басэйне Нёмана. Цэнтар сельсавету Івейскага раёну Гарадзенскай вобласьці. Насельніцтва на 2010 год — 1278 чалавек. Знаходзяцца за 22 км ад Іўя, за 14 км ад чыгуначнай станцыі Гаўя, каля граніцы зь Летувой; на аўтамабільнай дарозе Ашмяны — Ліда.

Геранёны — даўняе магдэбурскае мястэчка гістарычнай Ашмяншчыны (частка Віленшчыны), старажытны замак Вялікага Княства Літоўскага. Да нашага часу тут захаваліся руіны замка Гаштольдаў, касьцёл Сьвятога Мікалая і прыдарожная каплічка, помнікі архітэктуры XV—XIX стагодзьдзяў.

## Назва

Геран або Керан (Geronius, Keranus) — імя германскага паходжаньня. Іменная аснова -гер- (-гар-, -гір-) (імёны ліцьвінаў Гералт, Гермонт, Бутгер; германскія імёны Gerolt, Geromont, Butger) паходзіць ад стараісьляндзкага geirr, стараверхненямецкага gēr 'дзіда'.

Паводле супрацоўніка НАН Беларусі К. Карнелюка тапонім Ґеранёны паходзіць ад слова «гораноны», што азначае 'нагрэты'. Калісьці ў гэтых мясьцінах так называлі мэтал, нагрэты ў адмысловых печах для апальваньня керамічных вырабаў. Горанам называлі яшчэ й ніжнюю частку кавальскай печы, дзе згарала паліва.

Варыянты назвы ў гістарычных крыніцах: *im gebite czu Garenenen* (Паведамленьні аб літоўскіх дарогах); *Geranony* (19 красавіка 1437 году, 16 чэрвеня 1471 году, 15 чэрвеня 1474 году, 10 студзеня 1521 году); *Gieranony* (3 чэрвеня 1510 году і 1744 год); *Gyeranony* (3 ліпеня 1510 году); *Кгераиноны* (1553 год); *з Кгеранойнъ* (1567 год).

## Гісторыя
### Вялікае Княства Літоўскае
Першы пісьмовы ўпамін пра Геранёны як уладаньне Манівіда датуецца 1403 годам. У 1411 годзе будучы вялікі князь Жыгімонт Кейстутавіч фундаваў у паселішчы першы касьцёл, пазьней тут знаходзілася сядзіба роду Гаштаўтаў (Гаштольдаў). 18 траўня 1537 году ў Геранёнскім касьцёле адбыўся шлюб паміж Станіславам Гаштольдам і Барбарай Радзівіл.

Згодна з адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформай 1565—1566 гадоў Геранёны ўвайшлі ў склад Ашмянскага павету Віленскага ваяводзтва. У 1576 годзе ў мястэчку адбыліся некалькі соймаў шляхты і магнатаў, на якіх абмяркоўваліся кандыдатуры на сталец Рэчы Паспалітай. У 1625 годзе адкрыўся шпіталь.

У XVII—XVIII стагодзьдзях Геранёны былі цэнтрам староства. Пасаду старосты геранёнскага займалі Мнішкі, Салагубы, Браніцкія. У вайну Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667) маскоўскія захопнікі зруйнавалі тутэйшы замак, аднак па сканчэньні ваенных дзеяньняў яго хутка аднавілі, чаму спрыяла ўлучэньне паселішча гетманам Міхалам Пацам у фундуш артылерыі Вялікага Княства Літоўскага і Віленскага арсэналу.

За часамі Вялікай Паўночнай вайны (1700—1721) у 1708 годзе ў Геранёнах знаходзілася часовая рэзыдэнцыя караля і вялікага князя Станіслава Ляшчынскага. У першай палове XVIII ст. у мястэчку пэўны час разьмяшчалася рэзыдэнцыя віленскіх піяраў, пры якой дзеяла школа. 25 траўня 1792 году кароль і вялікі князь Станіслаў Аўгуст Панятоўскі надаў Геранёнам Магдэбурскае права (паводле некаторых зьвестак паселішча атрымала гэтае права яшчэ ў 1630-я) і герб: «*у зялёным полі чырвонае сэрца, пранізанае мечам*».

### Пад уладай Расейскай імпэрыі
У выніку трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай (1795 год) Геранёны апынуліся ў складзе Расейскай імпэрыі. Маскоўская гаспадыня Кацярына II перадала мястэчка свайму фаварыту А. Безбародку, які неўзабаве прадаў яго. У сярэдзіне XIX ст. расейскія ўлады пачалі руйнаваць тутэйшы замак. У 1880-я гады ў Геранёнах было 27 двароў, касьцёл, багадзельня, бровар, карчма. У аднайменным маёнтку існавала багатая калекцыя твораў мастацтва.

За часамі Першай сусьветнай вайны Геранёны занялі войскі Нямецкай імпэрыі.

### Найноўшы час
25 сакавіка 1918 году згодна з Трэцяй Устаўной граматай Геранёны абвяшчаліся часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 году ў адпаведнасьці з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі яны ўвайшлі ў склад Беларускай ССР. У 1920 годзе Геранёны апынуліся ў складзе Сярэдняй Літвы, у 1922 годзе — у складзе міжваеннай Польскай Рэспублікі, у Ашмянскім павеце Віленскага ваяводзтва.

У 1939 годзе Геранёны ўвайшлі ў БССР, дзе сталі цэнтрам сельсавету. Статус паселішча панізілі да вёскі. На 1996 год у Геранёнах было 478 двароў. У 2000-я гады яны атрымалі афіцыйны статус «аграгарадку».


Gieraniony. Геранёны (1809).jpg|Мапа мястэчка і ваколіцаў, 1809 г.
Gieraniony. Геранёны (1846).jpg|Замак і касьцёл. К. Русецкі, 1846 г.
Gieraniony. Геранёны (S. Januševič, 1846).jpg|Касьцёл. С. Янушэвіч, 
Gieranionski zamak. Геранёнскі замак (N. Orda, 1875).jpg|Замак Гаштольдаў. Н. Орда, 1875 г.

Gieranionski zamak. Геранёнскі замак (N. Orda, 1880).jpg|Замак. Літаграфія з малюнка Н. Орды, 1880 г.
Gieraniony. Геранёны (N. Orda, 1875) .jpg|Касьцёл. Н. Орда, 1875 г.
Gieraniony. Геранёны (1898).jpg|Абмеры касьцёла, 1898 г.
Gieraniony, Śviatoha Mikałaja. Геранёны, Сьвятога Мікалая (1900).jpg|Касьцёл, каля 1900 г.


## Насельніцтва
### Дэмаграфія
* **XVIII стагодзьдзе**: 1792 год — 306 чал.
* **XIX стагодзьдзе**: 1866 год — 207 чал., зь іх 195 каталікоў і 12 юдэяў; 1885 год — каля 240 чал.
* **XX стагодзьдзе**: 1905 год — 316 чал.; 1970 год — 397 чал.; 1993 год — 1291 чал.; 1996 год — 1,5 тыс. чал.; 1999 год — 1396 чал.
* **XXI стагодзьдзе**: 2005 год — 1,5 тыс. чал.; 2010 год — 1278 чал.

### Інфраструктура
У Геранёнах працуюць сярэдняя школа і дом культуры.

## Турыстычная інфармацыя

### Славутасьці
* Замак Гаштольдаў (XV—XVI стагодзьдзі; руіны)
* Капліца прыдарожная (XIX ст.)
* Касьцёл Сьвятога Мікалая (1529)
* Фальварак Корвінаў-Мілеўскіх (XIX ст.)

### Страчаная спадчына
* Сядзіба Корвінаў-Мілеўскіх (XIX ст.)
* Царква

## Галерэя

Gaštold Castle in Gieraniony (2007).jpg|Замак Гаштольдаў
Геранёнскі замак.jpg|Замак, руіны
Gieraniony. Геранёны (2007).jpg|Касьцёл Сьвятога Мікалая
Геранёны. Касцёл Св. Мікалая. Від з тыльнага боку.jpg|Касьцёл, з боку апсыды


## Крыніцы

## Заўвагі

## Літаратура
* 
* 
* 
* 
* 

## Вонкавыя спасылкі
* 
* Сайт Геранёнаў
* Геранёны — парафія Сьв. Мікалая, біскупа, Catholic.by

Катэгорыя:Населеныя пункты Івейскага раёну
Катэгорыя:Геранёнскі сельсавет