Будапэшцкі мэмарандум

**Будапэ́шцкі мэмара́ндум** — міжнародныя дамовы аб гарантыі бясьпекі ў зьвязку з далучэньнем Беларусі і Ўкраіны да «Дамовы аб непашырэньні ядзернай зброі», падпісаныя ў Будапэшце 5 сьнежня 1994 году паміж Беларусьсю, Украінай, ЗША, Расеяй і Вялікабрытаніяй аб «бязьядзерным статусе» Беларусі і Ўкраіны. Дамовы ўтрымоўваюць пункты, якія надаюць Беларусі і Ўкраіне гарантыі іх сувэрэнітэту і бясьпекі. 

На момант падпіcаньня мэмарандуму Ўкраіна ня мела тэхнічных магчымасцяў абслугоўваць стратэгічную ядзерную зброю і зазнала вялізны міжнародны ціск. У 1993 годзе Ўкраіна падпісала Лісабонскі пратакол да Дагавора аб стратэгічных наступальных ўзбраеньні (СНВ-1).

## Дзяржавы-падпісанты
* Беларусь
* Украіна
* Расейская Фэдэрацыя (РФ)
* Вялікабрытанія
* Злучаныя Штаты Амэрыкі (ЗША)

## Абавязнасьці
Паводле гэтага Мэмарандуму ЗША, РФ і Вялікабрытанія абавязаліся:
* паважаць незалежнасьць, сувэрэнітэт і існыя дзяржаўныя граніцы Беларусі і Ўкраіны;
* устрымлівацца ад пагрозы сілай і яе ўжываньня супраць тэрытарыяльнай цэласнасьці і палітычнай незалежнасьці Беларусі і Ўкраіны; ніякая іх зброя ніколі ня будзе выкарыстоўвацца супраць яе, акрамя мэт самаабароны або якім іншым спосабам у адпаведнасьці з статутам ААН;
* устрымлівацца ад эканамічнага ціску, накіраванага на тое, каб падпарадкаваць сваім уласным інтарэсам рэалізацыю Беларусьсю і Ўкраінай правоў, уласьцівых іх сувэрэнітэту;
* дамагацца з боку Рады Бясьпекі ААН неадкладных дзеяньняў з мэтай наданьня дапамогі Беларусі і Ўкраіне, калі яны стануць ахвярай акту агрэсіі або аб’ектам пагрозы агрэсіі з ужываньнем ядзернай зброі;
* Не ўжываць ядзерную зброю супраць Беларусі і Ўкраіны, акрамя выпадку нападу на іх саміх, іхнія і падапечныя ім тэрыторыі, узброеныя сілы, іхніх саюзьнікаў;
* Праводзіць кансультацыі ў выпадку ўзьнікненьня сытуацыі, якая закранае датычныя гэтых абавязаньняў пытаньні.

## Крытыка
* У жніўні 2009 году Тарнопальская абласная рада дэпутатаў патрабавала разарваць *Будапэшцкі мэмарандум* у адказ на словы прэзыдэнта Расеі Дзьмітрыя Мядзьведзева.
* У жніўні 2009 году за перагляд Будапэшцкага мэмарандуму выступаў тагачасны прэзыдэнт Украіны Віктар Юшчанка. У прыватнасьці, ён заявіў, што неабходна падпісаць двухбаковыя дамовы з краінамі-гарантамі і што паміж Украінай і ЗША такая дамова ўжо заключаная.
* У красавіку 2010 году намесьнік міністра замежных спраў Расеі Сяргей Рабкоў заявіў, што Расея пацьвяджае гарантыі Ўкраіне, зафіксаваныя ў Будапэшцкім мэмарандуме.
* Па зьяўленьні ахвяраў Эўрамайдану, затрыманьня «ня ўкраінскіх» снайпэраў у Кіеве афіцыйна прызнана дачыненьне спэцслужбы Расейскай Фэдэрацыі ў арганізацыі дэстабілізацыі ва Ўкраіне, якія стралялі ў дзяржаўных службоўцаў МУС Украіны і ў цывільных мітынгоўцаў. Падпісант дадзенай дамовы Расейская Фэдэрацыя адкрыта парушыла *Будапэшцкі мэмарандум*, і 1 сакавіка 2014 г. стала на шлях ваеннага ўварваньня ў сувэрэнную дзяржаву Ўкраіну, суб’ект міжнароднага права.
* 4 красавіка 2023 году ў інтэрвію «Радыё і тэлебачаньню Ірляндыі» былы прэзыдэнт ЗША Біл Клінтан заявіў: «Я адчуваю асабістаю датычнасьць, таму што я прымусіў іх (Украіну) пагадзіцца на адмову ад ядзернай зброі. І ніхто зь іх ня верыць, што Расея пайшла б на гэта (уварваньне), калі б Украіна ўсё яшчэ мела сваю зброю».

## Глядзіце таксама
* Дамова аб непашырэньні ядзернай зброі

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Тэкст Мэмарандуму для Беларусі, Афіцыйны сайт Арганізацыі Аб’яднаных Нацыяў

Катэгорыя:Падзеі 1994 году
Катэгорыя:Геапалітыка
Катэгорыя:Ядзерная зброя
Катэгорыя:Міжнародныя пагадненьні Беларусі
Катэгорыя:Міжнародныя пагадненьні Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Міжнародныя пагадненьні Ўкраіны
Катэгорыя:Міжнародныя пагадненьні ЗША
Катэгорыя:Міжнародныя пагадненьні Расеі