Адам Станіслаў Нарушэвіч

**Адам Тадэвуш Станіслаў Нарушэвіч** (; 20 кастрычніка 1733, каля мястэчка Лагішына Пінскага павету — 6 ліпеня 1796, Янаў Падляскі) — рэлігійны і дзяржаўны дзяяч Рэчы Паспалітай, гісторык, паэт і асьветнік. Пісар вялікі літоўскі (ад 1781), біскуп смаленскі (1788—1790) і луцкі (ад 1790).

## Біяграфія
З шляхецкага роду Нарушэвічаў гербу Вадвіч, сын Юрыя, лоўчага пінскага, і Паўліны з Абрамовічаў. Пры хрышчэньні атрымаў імёны Адам Тадэвуш, ад 1781 году карыстаўся яшчэ імем Станіслаў. Валодаў маёнткам Павець каля Пінску.

Скончыў Пінскі езуіцкі калегіюм (1748 год) і Віленскую езуіцкую акадэмію (1754 год). Уступіў у Ордэн езуітаў у 1748 годзе ў Пінску. Ад 1758 году навучаўся ў Ліёне (Францыя), у Італіі і Нямеччыне. 17 жніўня 1762 году высьвечаны на ксяндза ў францускім горадзе Віен. Выкладаў лаціну ў Віленскай акадэміі, заняў там катэдру паэтыкі, дзе выкладаў стылістыку і гісторыю літаратуры. Пазьней выкладаў у Collegium Nobilium і ў Рыцарскай школе ў Варшаве. У гэты час стаў вядомы як паэт.

Па скасаваньні Ордэну езуітаў парафіяльны сьвятар у Няменчыне каля Вільні й у Анікштах. 13 сакавіка 1775 году прызначаны тытулярным біскупам Эмаўскім і дапаможным смаленскім, кансакраваны 25 траўня 1775 году. Біскуп смаленскі ад 28 лістапада 1788 году, луцкі ад 29 лістапада 1790 году.

У 1764 годзе прадстаўлены Станіславу Аўгусту Панятоўскаму, надалей ягоны паплечнік, дарадца ад 1771 году. Ад 1770 году рэдактар часопісу *[[Zabawy Przyjemne i Pożyteczne]]*. Пісар вялікі літоўскі ад 1781 году, сакратар Пастаяннае Рады ў 1781—1786 гадох. Суправаджаў Гаспадара ў ягоных паездках Беларусьсю й Украінай, якія апісаў у кнігах «*Дыярыюш падарожжа найясьнейшага караля Станіслава Аўгуста на Гарадзенскі сойм*» (1784 год), «*Дыярыюш падарожжа Станіслава Аўгуста, караля польскага, на Ўкраіну*» (1787 год, другое выданьне — 1788 год).

Як сэнатар браў удзел у працы Чатырохгадовага сойму 1788—1792 гадоў. Прыхільнік Канстытуцыі 3 траўня 1791 году, быў адным з заснавальнікаў Згуртаваньня прыхільнікаў урадавай канстытуцыі. Разам зь вялікім князем паставіў подпіс пад актам Таргавіцкае канфэдэрацыі. Атрымліваў юргельт (пэнсію) ад расейскага ўраду. Адмовіўся ад удзелу ў Гарадзенскім сойме 1793 году, які зацьвердзіў другі падзел Рэчы Паспалітай.

## Творчасьць

Адам Нарушэвіч адным зь першых зрабіў пераклад Карнэлія Тацыта на славянскую мову (польскую), ягоны пераклад да цяперашняга часу лічыцца лепшым у эўрапейскай літаратуры, а пераклады Гарацыя — самымі поўнымі і дасканалымі.

Ад пачатку 1770-х гадоў вывучаў праблемы ўсеагульнае й айчыннае гісторыі. Браў удзел у стварэньні калектыўнае працы «*Палітычная гісторыя старажытных дзяржаваў*» (1772 год), аўтарыякое лічылі галоўнай задачай высьвятленьне прычынаў разьвіцьця й заняпаду дзяржавў. Найбольш плённым для яго стаў пэрыяд творчасьці ў ВКЛ ад 1773 году. Тут ён працягваў распачатую ў Варшаве працу над перакладам і выданьнем твораў Тацыта (выдадзеныя ў 4 тамох у 1772—1783). У 1773—1776 гадох напісаў сваю першую буйную гістарычную працу «*Жыцьцё Яна Караля Хадкевіча, віленскага ваяводы, вялікага гетмана Вялікага княства Літоўскага*» (1781 год). Распачаты ім твор пра Льва Сапегу застаўся няскончаным.

На прапанову Станіслава Аўгуста і зь яго дапамогай пачаў выдаваць «*Гісторыю польскага народу*». У 1780—1786 гадох выйшлі тамы 2-7, якія ахоплівалі падзеі ад часоў князя Мешкі (Х ст.) да абраньня на польскі сталец Ягайлы (1386 год). Том 1, дзе сабраныя зьвесткі пра старажытнейшую гісторыю Польшчы, выйшаў пасьмяротна (ч. 1-2, 1824). Структура гэтае працы традыцыйная, падзеі ў ёй выкладаліся паводле пэрыядаў панаваньня князёў і каралёў, аўтарскія стаўленьні да іх выказаныя ў заўвагах. Завяршэньню «*Гісторыі...*» перашкаджала адсутнасьць матэрыялаў. Таму ў 1781 пачаў зьбіраць пры фінансавай падтрымцы караля гістарычныя крыніцы, здымаць копіі з гістарычных дакумэнтаў. Назапашаны ім 231 том матэрыялаў, г.зв. «тэчка Нарушэвіча», мае вялікую каштоўнасьць і для сучаснае навукі (зьберагаюцца ў большасьці Нацыянальным музэі ў Кракаве). Аўтар гісторыі Крыму — «*Таўрыя*» (Варшава, 1781).

Ягоныя фундамэнтальныя працы зьяўляюцца наватарскімі на ўсходнеэўрапейскай прасторы — вылучаюцца грунтоўнасьцю высноваў, дасканалым аналізам крыніцаў. На фармаваньне ягоных поглядаў паўплывалі ідэалёгія Вальтэра, Мантэск’ё й іншых асьветнікаў. Галоўным рухавіком гістарычнага працэсу лічыў чалавечы розум, асьветніцтва. Заснавальнік ў польскай гістарыяграфіі школы (г.зв. «школы Нарушэвіча»), якая выступала за манархічны лад дзяржавы, моцную цэнтральную ўладу й супрацьстаяла рэспубліканска-лібэральнай школе Яўхіма Лялевеля.

Аўтар шматлікіх одаў, ідыліяў, сатырычных і лірычных твораў, баек.

Памёр 6 ліпеня 1796 году, спачыў 12 ліпеня 1796 у калегіюме ў Янаве Падляскім.

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* Календарыюм // Czasopis. № 10, 2003.
* Grabski A. F. Perspektywy przeszłości. — Lublin, 1983.
* Królikowska M. Szkoła naruszewiczowska i jej miejsce w historiografii polskiej XIX w. — Warszawa, 1989.
* Rutkowska M.N. Adam Naruszewicz and his History of the Polish Nation. — Washington, 1941.
* Бирало А. А. Философские проблемы в науке эпохи просвещения в Белоруссии и Литве. — Мн, 1979.

Адам Тадэвуш Станіслаў
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Лагішыне
Катэгорыя:Езуіты
Катэгорыя:Пісары вялікія духоўныя літоўскія
Катэгорыя:Эмаўскія біскупы
Катэгорыя:Смаленскія біскупы
Катэгорыя:Луцкія біскупы
Катэгорыя:Польскія літаратары
Катэгорыя:Польскія перакладчыкі
Катэгорыя:Польскія гісторыкі
Катэгорыя:Сябры Згуртаваньня прыхільнікаў урадавай канстытуцыі
Катэгорыя:Канфэдэраты таргавіцкія
Катэгорыя:Памерлі ў Люблінскім ваяводзтве