Мовы Канады

**Мовы Кана́ды** — сукупнасьць моваў, на якіх размаўляюць жыхары Канады. Гэтая сукупнасьць улучае ў сябе вялікую колькасьць моваў карэннага насельніцтва (*[[першыя нацыі]]*), моваў мігрантаў, гібрыдных гаворак і ўзьніклых у краіне дыялектаў.

Паводле перапісу 2011 году, ангельская і француская мовы зьяўляюцца роднымі для 56,9% і 21,3% канадцаў адпаведна. Той жа перапіс паказвае даволі змрочную карціну выжываньня францускае мовы як другое мовы ў краіне. Больш за 85% канадцаў валодаюць ангельскай мовай, толькі 30,1% маюць практычныя веды па францускай мове. Збольшага гэта абумоўлена вывучэньнем франкамоўнымі канадцамі ангельскае мовы, а таксама таму, што большая частка імігрантаў у якасьці вывучанай мовы аддаюць перавагу менавіта ангельскай. Устойлівая тэндэнцыя да зьніжэньня выкарыстаньня францускае мовы прывяла да прыняцьця Афіцыйнага моўнага Акту ў 1969 годзе, ён вінен забясьпечыць карыстаньне францускай мовай і захаваньне культуры францускіх канадцаў, якія гістарычна зрабілі вялікі ўнёсак у культурнае разьвіцьцё Канады.

Згодна з Канстытуцыяй Канады, фэдэральны ўрад выкарыстоўвае ангельскую і францускую мовы як афіцыйныя мовы ў дачыненьні да ўсіх дзяржаўных паслугаў (у тым ліку й судоў), фэдэральнае заканадаўства таксама дзьвюхмоўнае.

Правінцыя Нью-Брансўік — адзіная правінцыя Канады, у якой ангельская й француская маюць афіцыйны статус у роўнай ступені (замацавана Канстытуцыяй). У правінцыі Квэбэк афіцыйнай мовай зьяўляецца француская, але Канстытуцыя мае патрабаваньне, каб усё заканадаўства ў гэтай правінцыі прымалася на францускай і ангельскай мовах, а судовы разгляд мог праводзіцца на любой мове. Падобныя Канстытуцыйныя гарантыі дзейнічаюць і ў правінцыі Манітоба.

Жыхары Канады лічаць, што зносіны між дзьвюма мовамі зьяўляюцца цэнтральнымі альбо вызначальнымі аспэктамі канадзкай самасьвядомасьці. Паводле канадзкага камісара па афіцыйных мовах (фэдэральны ўрадавы чыноўнік, якому даручана сачыць за дзьвюма мовамі), мова зьяўляецца адным з найгалоўных чыньнікаў самавызначэньня канадзкага грамадзтва.

Для аказаньня дапамогі ў сфэры маніторынгу за станам дзьвюх афіцыйных моваў, за часамі перапісу насельніцтва ў Канадзе былі сабраныя зьвесткі аб некалькіх дэмалінгвістычных фактарах, не згаданых у перапісах насельніцтва большасьці іншых краінаў: у тым ліку *хатняя мова*, *родная мова*, *першая афіцыйная мова*, *мова працы*.

Разам з тым, у Канадзе 4,7 млн чалавек (14,2% насельніцтва) паведамілі, што размаўляюць на іншай (г. зн. *не францускай і не ангельскай*) мове, 1,9 млн чалавек (5,8% насельніцтва) паведамілі, што размаўляюць на іншай мове ў якасьці другой на рэгулярнай аснове. Наогул, 20,0% насельніцтва Канады паведамілі, што дома размаўляюць іншай мовай. Для прыкладна 6,4 млн чалавек іншая мова зьяўлялася мовай імігрантаў, на якой размаўляюць часьцей за ўсё дома; асобна або разам з ангельскай ці францускай размаўляюць 213 тыс чалавек, іншыя мовы зьяўляліся абарыгеннымі мовамі. Колькасьць людзей, якія паведамілі пра мовы жэстаў як пра мовы хатніх зносінаў, складала прыкладна 25 тыс чалавек (15 тыс — часьцей за ўсё, 9,8 тыс на рэгулярнай аснове).

Канада таксама зьяўляецца родным рэгіёнам для шматлікіх аўтахтонных моваў (*мовы карэнных народаў*). Агулам адсоткавая дзеля асобаў, якія размаўляюць на іх, складае менш за адзін адсотак ад насельніцтва. Каля 0,6% канадцаў (~ 200,7 тыс чалавек) пазначылі адну з абарыгенных моваў у якасьці роднай.

## Геаграфічнае разьмеркаваньне

Паводле: *«Перапіс насельніцтва [[2011]] году паводле найчасьцей і найбольш рэгулярна ўжыванай мовы дома, групаў (агульных), для Канады, правінцыяў і тэрыторыяў». (лічбы адлюстроўваюць адзін адказ)*.

## Афіцыйныя мовы

### Галоўная мова: выкарыстаньне мовы 1971—2006
Адсотак насельніцтва, які гаворыць на ангельскай, францускай ці карыстаецца абедзьвюма мовамі дома зьнізіўся з 1986 году, спад быў найбольшым для францускай мовы. Доля насельніцтва, якая выкарыстоўвае дома пэўныя іншыя мовы, узрасла. Геаграфічна, гэтая тэндэнцыя застаецца сталай, выкарыстаньне ангельскай і францускай зьнізіліся як у ангельскіх, гэтак у і францускіх моўных рэгіёнах, але выкарыстаньне францускай мовы зьніжаецца больш хуткімі тэмпамі як унутры, гэтак і за межамі Квэбэку.

Прыведзеная справа табліца паказвае адсотак агульнага насельніцтва Канады, які часьцей за ўсё размаўляе дома на афіцыйных мовах Канады (пэрыяд 1971—2006 гадоў).

### Выкарыстаньне ангельскай
У 2011 годзе крыху менш за 21,5 млн канадцаў (65% насельніцтва), размаўлялі дома па-ангельску. Ангельская мова зьяўляецца асноўнай мовай ва ўсіх рэгіёнах Канады, за выключэньнем Квэбэку, і большасьць канадцаў (85%) ведае ангельскую. У той час як ангельская не зьяўляецца пераважнай мовай у Квэбэку, 47% жыхароў гэтае правінцыі валодае ангельскай. Верагоднасьць таго, што франкафоны валодаюць ангельскай мовай, у пяць разоў перавышае верагоднасьць таго, што ангельскамоўныя жыхары краіны валодаюць францускай мовай (44% і 9% адпаведна). Толькі 3,2% ангельскамоўнага насельніцтва Канады пражывае ў Квэбэку, пераважна ў Манрэалі.

Дастаткова канадцаў, якія ведаюць ангельскую, але дома на ёй не размаўляць.

### Выкарыстаньне францускай
У 2011 годзе крыху больш за 6,8 млн канадцаў размаўляла па-француску дома. Зь іх каля 6,2 млн або 91,5% пражывалі ў Квэбэку. За межамі Квэбэку найбуйнейшая колькасьць франкафонаў знаходзіцца ў Нью-Брансўіку, які зьяўляецца домам для 3,1% франкафонаў Канады, і Антарыё, у якім жыве 4,2% франкафонаў (пражываюць у асноўным ва ўсходняй і паўночна-ўсходняй частках правінцыі, а таксама ў Таронта й Отаве). Малалікія франкамоўныя супольнасьці таксама існуюць у некаторых іншых правінцыях, прыкладам, такая супольнасьць існуе на паўвостраве Пор-о-Пор на Ньюфаўндлэндзе, а таксама ўздоўж усяго заходняга ўзьбярэжжа вострава. Зрэшты, 70% канадцаў не валодаюць францускай.

Адсотак насельніцтва, які валодае францускай як роднай мовай, зьнізіўся за апошнія тры дзесяцігодзьдзі. Колькасьць людзей, якія размаўляюць па-француску дома, меншая за тых, хто валодае францускай мовай з нараджэньня.

Этнічная разнастайнасьць узрастае ў францускай Канадзе, але ўсё яшчэ адстае ад ангельскамоўных частках краіны. У 2006 годзе 91,5% жыхароў Квэбэку лічылі, што маюць «францускае» альбо «канадзкае» паходжаньне. З 1970 году ў выніку росту іміграцыі з краінаў, дзе француская зьяўляецца шырока карыстанай мовай, 3,4% жыхароў Квэбэку маюць гаіцянскае, бэльгійскае, швайцарскае, лібанскае або мараканскае паходжаньне. Іншыя групы не-франкамоўных імігрантаў, як то ірляндцы, італьянцы, партугальцы і іншыя, на працягу пакаленьняў асыміляваліся і сталіся франкафонамі. Ірляндцы, якія пачалі прыбываць у вялікай колькасьці ў Квэбэк у 1830-я, былі першай падобнай групай, якая была асыміляваная. Пра гэта сьведчыць і наяўнасьць пяці франкамоўных прэм’ер-міністраў Квэбэку, меўшых ангельска-ірляндзкае паходжаньне.

Асыміляцыя франкафонаў за межамі Квэбэку ў ангельска-канадзкую супольнасьць азначае, што за межамі Квэбэку жыве больш за 1 млн канадцаў, якія сьцьвярджаюць, што маюць ангельскую мову за родную, але францускае паходжаньне.

### Білінгвізм і мультылінгвізм у параўнаньні з француска-ангельскім білінгвізмам

Файл:Knowledge of official languages.JPG|Здольнасьць канадцаў размаўляць ангельскаю і францускаю мовамі (1931—2001 гады).
Файл:Bilingualism in Canada, Quebec, ROC.JPG|Ацэнка білінгвізму (француская і ангельская) ў Квэбэку і астатняй частцы Канады (1941—2006 гады).


Паводле зьвестак перапісу насельніцтва 2011 году, 98,2% насельніцтва Канады валодаюць адной ці абедзьвюма з афіцыйных моваў краіны, у пэрыяд паміж 2006 і 2011 гадамі колькасьць асобаў, якія адзначылі магчымым весьці размову абедзьвюма дзяржаўнымі мовамі, павялічылася амаль да 350 тыс, дасягнуўшы 5,8 млн чалавек. Адсотак дзьвюхмоўя сярод жыхароў Канады ў гэты ж пэрыяд вырас зь 17,4% да 17,5%. Гэты рост адбыўся ў асноўным з прычыны павелічэньня колькасьці квэбэкцаў, паведаміўшых пра здольнасьць весьці размову ангельскаю ці францускаю мовамі.

Білінгвізм таксама павялічыўся і ў дачыненьні да неафіцыйных моваў; большасьць людзей размаўляюць па-ангельску і разам з тым на мовах імігрантаў, прыкладам панджабі ці мандарынская кітайская.

* **Геаграфічнае разьмеркаваньне француска-ангельскага білінгвізму**


Файл:Geographical distribution of bilingual Canadians, as proportion of overall population.JPG|Геаграфічнае распаўсюджаньне дзьвюхмоўных канадцаў у параўнаньні з усім насельніцтвам Канады ў пэрыяд 1941—2006 гадоў.
Файл:Bilinguisme au Canada-fr.svg|**[[Дзьвюхмоўны пояс]]**:






Паводле перапісу насельніцтва 2011 году, 94,3% квэбэкцаў ведалі францускую мову, 47,2% — ангельскую. Білінгвізм у значнай ступені абмежаваны ў Квэбэку; тэрыторыя, якую часам называюць «дзьвюхмоўным поясам», распасьціраецца на ўсход ад Квэбэку да поўначы Нью-Брансўіку, захаду Атавы і паўночнага захаду Антарыё. 85% дзьвюхмоўных канадцаў жыве ў Квэбэку, Антарыё, Нью-Брансўіку. Большасьць дзьвюхмоўных канадцаў (57,4%) зьяўляецца квэбэкцамі, высокі адсотак дзьвюхмоўнага насельніцтва астатняй часткі Канады знаходзіцца ў беспасярэдняй блізкасьці ад Квэбэку.

Апрача таго, ступень білінгвізму ў Квэбэку вырас хутчэй, чым у астатняй Канадзе. У Квэбэку ступень білінгвізму павялічылася з 26% насельніцтва, якое можа размаўляць ангельскай і францускай мовамі (1951 год), да 42,5% у 2011 годзе. На 2011 ступень білінгвізму астатняй Канады (за выняткам Квэбэку) склала 7,5%.

* **Француска-ангельскі білінгвізм як самы высокі сярод чальцоў мясцовых моўных меншасьцяў**
Для канадцаў вельмі незвычайным зьяўляецца здольнасьць размаўляць толькі афіцыйнаю моваю меншасьці ў сваім рэгіёне (напрыклад, француская па-за межамі Квэбэку альбо ангельская ў Квэбэку). Толькі 1,5% канадцаў могуць размаўляць толькі на афіцыйнай мове, якая зьяўляецца мовай меншасьці, зь іх большасьць (90%) жыве ў дзьвюхмоўным поясе.

Як паказвае табліца, адсотак дзьвюхмоўя значна вышэйшы сярод асобаў, якія належаць да моўнае меншасьці ў дачыненьні да свайго рэгіёну, чым сярод чальцоў мясцовае моўнае большасьці. Напрыклад, у Квэбэку каля 37% дзьвюхмоўных канадцаў гэта франкафоны, у той час як франкафоны прадстаўляюць толькі 4,5% ад насельніцтва за межамі Квэбэку.




* **Зьніжэньне ўжытку францускае мовы па-за межамі Квэбэку**
Індэкс моўнае пераемнасьці ўяўляе сабой сувязь між колькасьцю людзей, якія дома часьцей за ўсё размаўляюць па-француску, і людзей, для якіх гэтая мова зьяўляецца роднаю. Індэкс меншы за адзінку азначае, што француская мова мае адмоўны прырост — усё больш людзей з роднай францускай у сябе дома размаўляюць іншаю моваю. Па-за Квэбэкам Нью-Брансўік мае найвышэйшы каэфіцыент пераемнасьці мовы. Брытанская Калумбія і Саскачэван маюць самыя нізкія суадносіны датычна пераемнасьці францускае мовы і, такім чынам, самае нізкае захаваньне мовы. З 1971 па 2011 год агульны каэфіцыент пераемнасьці па францускай мове зьнізіўся з 0,73 да 0,45. Зьніжэньне апынулася найбольшым для Манітобы, Саскачэвану і Ньюфаўндлэнду й Лябрадору.





## Неафіцыйныя мовы, унікальныя для Канады
### Абарыгенныя мовы

Канада зьяўляецца рэгіёнам-радзімай шэрагу ўнікальных моваў. Тут існуе адзінаццаць абарыгенных моўных групаў, якія складаюцца, у сваю чаргу, з больш чым шасьцідзесяці пяці моваў і дыялектаў. Зь іх толькі мовы кры, інуктытут і аджыбўэ маюць дастаткова вялікую колькасьць носьбітаў, якое можа вольна стасавацца на мове, а праз гэта могуць лічыцца жыцьцяздольнымі, каб захавацца ў доўгатэрміновай пэрспэктыве. Шматмоўе было распаўсюджана сярод карэнных народаў, якія вялі вандроўны лад жыцьця і да калянізацыі Канады. Сыстэма рэзэрвацыяў стварыла ўмовы да больш сталага ўжытку адной мовы, дзеля захаваньня яе ва ўмовах узмацненьня ўплыву ангельскай мовы й культуры. Дзьве тэрыторыі Канады надалі афіцыйны статус абарыгенным мовам. У Нунавуце інуктытут і інуінактун зьяўляюцца афіцыйнымі мовамі (поруч з нацыянальнымі ангельскай і францускай); інуктытут зьяўляецца агульнай афіцыйнай мовай ва ўрадзе тэрыторыі. У Паўночна-Заходніх тэрыторыях Акт афіцыйных моваў дэкляруе, што ён прадугледжвае ў такім статусе наступныя: чыпэўян, кры, ангельскую, францускую, гўічын, інуінактун, інуктытут, інувіялуктун, паўночную слэйві, паўднёвую слэйві і тліча. Акрамя ангельскай і францускай моваў, гэтыя мовы не зьяўляюцца асноўнымі ва ўрадзе; афіцыйны статус дае грамадзянам права на атрыманьне паслугаў на гэтых мовах па запыце і мець на іх стасункі з урадам.

Паводле зьвестак перапісу 2011 году, менш за адзін адсотак канадцаў (213 485 чалавек) пазначылі ў якасьці сваёй роднай мовы адну з абарыгенных моваў; менш за адзін адсотак канадцаў (132 920 чалавек) пазначылі адну з абарыгенных моваў у якасьці сваёй хатняй мовы.

Навукоўцы звычайна клясыфікуюць абарыгенныя народы Канады не па дзяржаўных структурах, а паводле рэгіёнаў у «культурных тэрыторыях» або паводле іхных моўных сем’яў.

* Арктычная культурная тэрыторыя — (эскімоска-алеуцкія мовы)
* Субарктычная культурная тэрыторыя — (мовы на-дэнэ — алскія мовы)
* Усходнеўудлэндзкая (паўночна-ўсходняя) культурная тэрыторыя — (алскія і іракескія мовы)
* Культурная тэрыторыя Вялікіх раўнінаў — (сіў-катаўбскія мовы)
* Культурная тэрыторыя Паўночна-Заходняга Плято — (саліскія мовы)
* Культурная тэрыторыя Паўночна-Заходняга Берагу — (гайда, цымшыйскія і ўакаскія мовы)


Паводле: Statistics Canada, *2006 Census Profile of Federal Electoral Districts (2003 Representation Order): Language, Mobility and Migration and Immigration and Citizenship* Ottawa, 2007, pp.&nbsp;2, 6, 10.

### Піджыны, зьмяшаныя мовы, мовы гандлю
У Канадзе, як і ў іншых краінах сьвету эўрапейскае калянізацыі, мяжа эўрапейскага засваеньня і засяленьня звычайна была вельмі рухомай, таму ў гэтых мясьцінах часта сустракаліся культуры з выкарыстаньнем розных гаворак, якія ў сваю чаргу актыўна ўзаемадзейнічалі. Неабходнасьць кантактаваньня ў мэтах гандлю паміж карэннымі і зноў прыбылымі жыхарамі і зьмяшаныя шлюбы прывялі да ўзьнікненьня гібрыдных моваў. Гэтыя мовы мелі тэндэнцыю быць даволі лякалізаванымі і мець невялікую колькасьць асобаў, якія стала на ёй размаўляюць. Такія мовы мелі тэндэнцыю захоўвацца толькі кароткім тэрмінам, з прычыны таго, што такія мовы зьнікалі пасьля прыбыцьця вялікае колькасьці ангельска- ці франкамоўных пасяленцаў.

* **Мічыф**
Мічыф (мітчыф, мэчыф, мічыф-кры, мэтыф, мэчыф, француская кры) — зьмяшаная мова, якая ўзьнікла ў супольнасьці мэтысаў прэрыяў. Яна засноўвалася на элемэнтах моваў кры, аджыбўэ, асінібойн, а таксама францускай мовы. На мове мічыф за сёньняшнім часам размаўляе менш за 1 тыс чалавек у Саскачэване, Манітобе (Канада) і Паўночнай Дакоце (ЗША). У часы свайго росквіту, блізу 1900 году, колькасьць асобаў, што маглі, меркавана, разумець мову, сягала больш за 3 тыс.

* **Басконскі піджын**
У XVI стагодзьдзі ў навакольлях Заліва Сьв. Ляўрэнція і праліва Бэл-Айл у выніку кантактаў басконскіх кітабояў і мясцовых алганкінскіх народаў узьнік алганкінска-басконскі піджын.

* **Чынуцкі жаргон**
У Брытанскай Калюмбіі, Юкане і ўзьбярэжжы Ціхага акіяну існуе піджын, вядомы як чынуцкі жаргон. Піджын узьнік на пачатку ХІХ стагодзьдзя як камбінацыя чынуцкае мовы, мовы нутка, мовы чэгаліс, францускае й ангельскае моваў зь некатораю колькасьцю словаў зь іншых моваў, улучаючы гавайскую і гішпанскую.

### Жэставыя мовы ў Канадзе
* **Амэрыканская жэставая мова**
У Канадзе склалася разнастайнасьць шматлікіх культур глухіх і іхных жэставых моваў. У ангельскамоўнай частцы краіны асноўнай жэставай мовай сталася амэрыканская жэставая мова (ASL).

* **Жэставая мова Прыморскіх правінцыяў Канады**
Жэставая мова Прыморскіх правінцыяў Канады — мова сям’і брытанскай, аўстралійскай і навазэляндзкай жэставай мовы. Гэтая мова выкарыстоўвалася ў адукацыйным працэсе глухіх у Новай Шатляндыі, Нью-Брансўіку і Вострава Прынца Эдўарда перад сярэдзінаю XX стагодзьдзя, калі стала даступнаю сыстэма ASL. Мову дагэтуль памятаюць некаторыя пажылыя людзі, але за нашым часам мова вымірае.

* **Квэбэцкая жэставая мова**
Асноўнай жэставай мовай глухіх у Квэбэку і іншых буйных местах Канады зьяўляецца квэбэцкая жэставая мова (LSQ). У некаторых буйных гарадох таксама выкарыстоўваецца амэрыканская жэставая мова. Нягледзячы на тое, што прыкладна 10% насельніцтва Квэбэку зьяўляюцца глухімі альбо слаба чуюць, лічыцца, што толькі ад 50 000 да 60 000 дзяцей выкарыстоўваюць гэтую мову ў якасьці роднай.

* **Інуіцкая жэставая мова**
Інуіцкая жэставая мова (таксама вядомая як жэставая мова інуктытут альбо эскімоская жэставая мова) выкарыстоўваецца глухімі, якія паводле нацыянальнасьці зьяўляюцца інуітамі. Мова выкарыстоўваецца на поўначы Канады, а таксама ў іншых краінах рэгіёну Паўночнага палярнага кругу. У навуцы за сёньняшнім часам мала вядома пра гісторыю мовы або яе карыстальнікаў.

### Канадзкія дыялекты эўрапейскіх моваў
* **Канадзкі варыянт шатляндзкае гэльскае мовы**

На шатляндзкай гэльскай мове размаўляла вялікая колькасьць імігрантаў, якія сяліліся ў Прыморскіх правінцыях і ў акрузе Глэндары (Антарыё). На мове размаўлялі перадусім у рэгіёне даліны ракі Рэстыгуш правінцыі Нью-Брансўік, цэнтральнай і паўднёваўсходняй частцы Вострава Прынца Эдўарда, а таксама суцэльна ў паўночных рэгіёнах Новае Шатляндыі — асабліва высьпе Кейп-Брэтан, таксама сярод некаторае колькасьці носьбітаў, у першую чаргу ў вышэйпамянёнай акрузе Глэндары.

У той час, як канадзкі дыялект гэльскае мовы збольшага зьнікнуў, яшчэ захоўваюцца рэгіянальныя супольнасьці носьбітаў. Яны пераважна захоўваюцца ў асяродку сем’яў, што глыбока адданыя кельцкім традыцыям. У Новай Шатляндыі зараз пражывае 500—1000 асобаў, якія ўмеюць вольна размаўляць на мове, у асноўным на паўночным захадзе Кейп-Брэтану.

У Новай Шатляндыі існавалі спробы ажыцьцяўленьня адкрыцьця інстытутаў гэльскае мовы з г. зв. практыкай пагружэньня, паводле мадэлі францускага пагружэньня. Апроч гэтага, ва ўнівэрсытэце Сьв. Францыска Хавіера, унівэрсытэце Сьв. Марыі і ў Гэльскім каледжы кельцкіх мастацтваў і рамёстваў даступнае пасьлясярэдняшкольнае навучаньне гэльскай мове і культуры.

У 1890 годзе ў Сэнат Канады была пададзеная просьба па наданьні гэльскай мове статусу адной з афіцыйных моваў Канады, аднак законапраект быў адхілены сарака двума галасамі супраць сямі.

* **Франглэ й шыяк**
Франглэ (саманазва — *Franglais*) — ідыём, які ўзьнік у выніку словазьліцьця, а таксама камбінаваньня сынтаксісу, граматыкі і лексыкі ангельскае й францускае моваў, з прычыны чаго на гэтым грунце паўстала ўнікальная міжмоўная зьява. Узьнікненьне франглэ даволі часта прыпісваюць абавязковаму навучаньню францускай мове ў канадзкіх школах з ангельскай мовай выкладаньня. У той час як нямала канадцаў толькі слаба знаёмыя з францускай мовай, яны часта выкарыстоўваюць францускія словы ў сваім маўленьні. Простыя словы й звароты прыкладам „*c'est quoi ça?*” (), „*arrête*” () могуць чаргавацца зь іхнымі адпаведнікамі ў ангельскай мове. Гэтая зьява часьцей сустракаецца ва ўсходняй частцы краіны, дзе існуе значная дзеля франкамоўнага насельніцтва. Франглэ таксама часта разглядаецца як прыкмета размыцьця і зьмяншэньня ўжываньня францускай шляхам узьдзеяньня пераважальнай канадзкай ангельскай на франкамоўных жыхароў краіны, хоць шмат лінгвістаў сьцьвярджае, што ангельская лексыка можа быць усяго толькі стылістычным прыёмам, у той час як француская граматыка захоўваецца ўстойлівай да ўплыву з боку ангельскае мовы, як захоўваецца граматыка й канадзкай ангельскай мовы нават у Квэбэку.

Цікавым прыкладам зьяўляецца шыяк — папулярная ў народным маўленьні зьява спалучэньня акадыйскага дыялекту францускае мовы і канадзкага варыянту ангельскае мовы, але насамрэч — беспамылковы варыянт францускай, які зьяўляецца ўласьцівым для Прыморскіх правінцыяў, як то Нью-Брансўік, дзе пражывае шмат акадыйцаў.

* **Ottawa Valley Twang**
Ottawa Valley Twang (прыкладны пераклад — *гугнявае вымаўленьне даліны Атава*) — акцэнт (часам лічыцца дыялектам) ангельскае мовы, распаўсюджаны ў мясцовасьці даліны Атава, правінцыя Антарыё. Гэтая даліна лічыцца моўным анклявам у Антарыё.

* **Ньюфаўндлэндзкі варыянт ірляндзкае мовы**
Некаторыя зь першапачатковых імігрантаў, што сяліліся на востраве Ньюфаўндлэнд і размаўлялі на ірляндзкай мове ў якасьці роднай, захавалі свой варыянт мовы і перадалі яго наступным пакаленьням. З гэтае прычыны Ньюфаўндлэнд стаў адзіным месцам па-за межамі Эўропы, дзе існуе ўласны дыялект ірляндзкае мовы. Між тым, Ньюфаўндлэнд таксама зьяўляўся адзіным месцам па-за Эўропай, дзе існавала ўласная саманазва ірляндзкае мовы: *Talamh an Éisc* (). За цяперашнім часам на востраве Ньюфаўндлэнд мова зьнікла.

* **Валійская мова**
Вызначаная колькасьць носьбітаў валійскае мовы за сёньняшнім часам пражывае на востраве Ньюфаўндлэнд. Гісторыя гэтае мовы на востраве распачынаецца з XVII стагодзьдзя, калі ў Ньюфаўндлэндзе зьявіліся першыя валійскія паселішчы. У 1982 годзе, пасьля Фалклэндзкае вайны, з Аргентыны ў Канаду імігравала блізу 1 000 патагонскіх валійцаў. Яны бегла размаўляюць на гішпанскай, а таксама на ангельскай і валійскай.

* **Акадыйскі варыянт францускае мовы**
Акадыйскі францускі дыялект — унікальная форма канадзкага варыянту францускае мовы, характэрнымі рысамі якога зьяўляюцца адметныя канадзкія фразы і звароты, а таксама спэцыфічныя марскія тэрміны, ангельскамоўныя запазычаньні і моўныя асаблівасьці, што сустракаюцца толькі ў старэйшых формах францускае мовы і ангельскім дыялекце Прыморскіх правінцыяў Канады.

* **Канадзкі варыянт украінскае мовы**
Канада зьяўляецца таксама родным рэгіёнам для канадзкага варыянту ўкраінскае мовы. Ён у асноўным прадстаўляе зь сябе разнастайныя дыялекты ўкраінскае мовы, што распаўсюджаныя перадусім у заходняй Канадзе сярод нашчадкаў першых дзьвюх хваляў украінскіх пасяленцаў у Канадзе, якія перасяляліся з тагачаснае Аўстра-Вугоршчыны. Дыялект узьнік у выніку ізаляцыі тагачасных украінскіх гаворак, бо іх носьбіты жылі ў Аўстра-Вугоршчыне і ня мелі кантактаў з астатнімі ўкраінцамі, якія жылі ў Расейскай імпэрыі (потым — у Польшчы альбо ў Савецкім Саюзе).

* **Расейскі дыялект духабораў**
Супольнасьць духабораў Канады, асабліва ў мясцовасьцях Гранд-Форкс і Каслгэр (Брытанская Калумбія), захавала свой дыялект расейскае мовы. Духаборскі дыялект характарызуецца вялікаю колькасьцю агульных рысаў з паўднёвай гаворкай расейскае мовы, а таксама (шэрагам некаторых рысаў) — з украінскай мовай. Вызначаныя гаворкі гэтага дыялекту выміраюць у духаборскіх рэгіёнах краінаў, адкуль яны зьявіліся ў Канадзе — Грузіі й Расеі, дзе духаборы распаліся на меншыя групы.

* **Бангі**
Крэольская мова бангі (таксама вядомая як бангі, бангэй, дыялект ракі Рэд-Рывэр) — дыялект ангельскае мовы, які разьвіўся ў супольнасьці прэрыйных мэтысаў. Дыялект зьяўляецца даволі бедна задакумэнтаваным. Зазнаў на сабе ўплыў мовы кры й шатляндзкае гэльскае мовы. На бангі размаўлялі ў навакольлях ракі Рэд-Рывэр (правінцыя Манітоба). У 1989 годзе, падчас акадэмічных дасьледаваньняў, упершыню зьдзейсьненых над мовай, было знойдзена толькі шэсьць асобаў, якія размаўлялі на бангі.

## Афіцыйны білінгвізм

### Моўная палітыка фэдэральнага ўраду

У Канадзе ангельская і француская мовы маюць роўны статус у фэдэральных судах, парлямэнце, а таксама ва ўсіх фэдэральных установах.

Грамадзяне маюць права на атрыманьне фэдэральных дзяржаўных паслугаў на ангельскай або францускай мове пры наяўнасьці дастатковага попыту. Імігранты, якія робяць запыт на атрыманьне грамадзянства краіны, павінны на добрым узроўні валодаць ангельскай ці францускай мовай.

Прынцыпы дзьвюхмоўнасьці ў Канадзе замацоўваюцца ад 16—23 частках Канадзкае Хартыі правоў і свабодаў 1982 году, якая ўстанаўлівае, што:

* Француская і ангельская мовы ёсьць роўнымі адна да адной як фэдэральныя афіцыйныя мовы.
* Дэбаты ў парлямэнце могуць адбывацца на любой дзяржаўнай мове.
* Фэдэральныя законы павінныя быць апублікаваныя на абедзьвюх дзяржаўных мовах, з роўнымі правамі.
* Кожны можа зьвяртацца ў любы суд, устаноўлены парлямэнтам, на абедзьвюх дзяржаўных мовах.
* Кожны мае права на атрыманьне паслуг з боку фэдэральнага ўраду на той афіцыйнай мове, якую абярэ грамадзянін.
* Чальцы моўных меншасьцяў адной з афіцыйнае мовы (напрыклад, франкамоўныя ў правінцыі, дзе большасьць размаўляе па-ангельску або наадварот) у выпадку, калі вучылі, разумелі або атрымалі адукацыю на гэтай мове, маюць права на атрыманьне сваімі дзецьмі дзяржаўнай адукацыі на той жа мове.

Афіцыйны моўны Акт Канады, упершыню прыняты ў 1969 годзе і абноўлены ў 1988 годзе, надае ангельскай і францускай роўны статус ва ўсіх фэдэральных установах.

### Моўная палітыка па правінцыях і тэрыторыях Канады
* **Афіцыйна дзьвюх- або шматмоўныя: Нью-Брансўік і тры тэрыторыі**
Правінцыя Нью-Брансўік і тры тэрыторыі Канады маюць афіцыйны статус больш чым для адной мовы. У выпадку правінцыі Нью-Брансўік дадзеная практыка азначае поўную роўнасьць. У астатніх выпадках статус звычайна зводзіцца да фармальнага прызнаньня афіцыйных моваў; на афіцыйных мовах, апрача ангельскай, маецца абмежаваны набор паслуг.

Афіцыйнымі мовамі зьяўляюцца:

# У Нью-Брансўіку: ангельская і француская мовы. Нью-Брансўік зьяўляецца афіцыйны дзьвюхмоўным з 1960-х гадоў. Афіцыйны дзьвюхмоўны статус правінцыі быў усталяваны ў *Канадзкай Хартыі правоў і свабодаў* з 1980-х гадоў.
# У Паўночна-Заходніх тэрыторыях: мовы чыпэўян, кры, ангельская, француская мовы, мовы гўічын, інуінактун, інуктытут, інувіялуктун, паўночная слэйві, слэйві і тліча (догрыб).
# У Нунавуце: ангельская, інуіцкая (інуктытут, інуінактун) і француская.
# У Юкане: ангельская і француская.

* **Афіцыйны статус толькі для францускай: Квэбэк**
Да 1969 году Квэбэк зьяўляўся адзінай правінцыяй у Канадзе з афіцыйным дзьвюхмоўным статусам і большасьць грамадзкіх установаў функцыянавала на абедзьвюх мовах. Ангельская мова таксама выкарыстоўвалася ў заканадаўчых органах, урадавых камісіях і судох. З прыняцьцем *Хартыі францускае мовы* (таксама вядомая як «Біль 101») Нацыянальнай Асамблеяй Квэбэку ў жніўні 1977 году француская мова стала адзінай афіцыйнай мовай правінцыі. Тым ня менш, *Хартыя францускае мовы* пералічвае пэўны набор моўных правоў для ангельскае мовы й абарыгенных моваў; для асобных грамадзянаў і ў асобных рэгіёнах дзяржаўныя паслугі даступныя і на ангельскай. Апрача гэтага, шэраг судовых рашэньняў абавязалі Ўрад Квэбэку павялічыць сфэру паслуг для ангельскае мовы ў большай ступені, чым гэта прадугледжана першапачатковымі палажэньнямі *Хартыі францускае мовы*. Рэгіянальныя ўстановы ў рэгіёне Нунавік (Нор-дзю-Кэбэк) таксама прапаноўваюць паслугі на мовах інуктытут і кры.

* **''Дэ-факта'' толькі ангельская або абмежаваныя паслугі на францускай: іншыя восем правінцыяў**
У большасьці правінцыяў прынятыя законы, згодна зь якімі ангельская альбо ангельская і француская зьяўляюцца афіцыйнай мовай (мовамі) заканадаўчых органаў і судоў, між тым, таксама можа існаваць асобная палітыка датычна адукацыі і бюракратыі.

Напрыклад, у Албэрце ангельская і француская ёсьць дзьвюма афіцыйнымі мовамі дэбатаў Заканадаўчай Асамблеі, але законы складаюцца выключна на ангельскай мове і не існуе ніякіх юрыдычных патрабаваньняў для перакладу іх на францускую мову. Француская мова можа ўжывацца ў некаторых ніжэйшых судох, таксама на дзьвюх мовах прапаноўваецца адукацыя, аднак бюракратычныя функцыі ажыцьцяўляюцца выключна на ангельскай мове. З гэтае прычыны, хоць правінцыя ня мае афіцыйнага статусу толькі для ангельскай, ангельская *дэ-факта* мае статус вышэйшы за францускую. Антарыё і Манітоба маюць падобную практыку, але дазваляюць атрымаць больш паслуг на францускай на мясцовым узроўні.

## Разьмеркаваньне моваў як родных

## Заўвагі

## Глядзіце таксама
* Іміграцыя ў Канаду
* Насельніцтва Канады
* Квэбэцкі варыянт ангельскай мовы
* Квэбэцкі варыянт францускае мовы
* Ньюфаўндлэндзкі варыянт ангельскай мовы
* Ньюфаўндлэндзкі францускі дыялект

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 
* 
* 

## Вонкавыя спасылкі
* Ethnologue report for Canada
* The Atlas of Canada — Mother tongue
* The Atlas of Canada — Mother tongue
* The Atlas of Canada — English-French Bilingualism
* 2001 Census: Aboriginal data
* Linguistic maps of Canada with 50 indigenous languages
* Language Portal of Canada

Катэгорыя:Мовы Канады