Прыслоўе

**Прыслоўе** — нязьменная часьціна мовы, якая абазначае прымету дзеяньня, прадмету або якасьці.

Прымету дзеяньня прыслоўе абазначае, калі адносіцца да дзеяслова ці дзеепрыслоўя: *прыехалі ноччу, гучна размаўляючы*.

Прымету прадмета прыслоўе абазначае, адносячыся да назоўніка: *размова па-арамейску, прагулка ўвечары*.

Часьцей за ўсё прыслоўе адносіцца да дзеяслова. Яно можа паказваць на час дзеяньня (*сёньня, увечары, улетку, вясною*), месца (*там, угары, навокал, дахаты*), прычыну (*згарача, спрасонку*), значэньне (*знарок, назло, сумыслу*), спосаб дзеяньня (*скора, хутка, уголас, подбегам, пехатою*), меру ці ступень (*шмат, двойчы, дашчэнту, зусім*).

Прымету якасьці прыслоўе абазначае, адносячыся да прыметніка, дзеепрыметніка або другога прыслоўя: *надта разумны, добра пабудаваны, вельмі гарачы*.

Прыслоўі не скланяюцца, не спрагаюцца, не зьмяняюцца па родах і ліках, а таму яны ня маюць канчаткаў. Некаторыя прыслоўі, утвораныя ад якасных прыметнікаў, маюць ступень параўнаньня: хутка — хутчэй, больш хутка, найхутчэй, надта хутка, хутчэй за ўсіх; моцна — мацней, больш моцна, наймацней, вельмі моцна, мацней за ўсіх.

Прыслоўі ўтварыліся і ўтвараюцца з зьменных часьцін мовы. Найбольш прыслоўяў утварылася ад прыметнікаў (*ціха, павольна, прыгожа, па-людзку*) і ад назоўнікаў (*унізе, удзень, бягом, бясконца*). Ёсьць прыслоўі, ўтвораныя ад лічэбнікаў (*двойчы, ўтраіх, удвая, перш-наперш*), ад заменьнікаў (*заўсёды, таму, па-мойму*), ад дзеясловаў (*ісьці крадучыся, гульма гуляць*), ад прыслоўяў (*завысока, недалёка, нікуды*). Ёсьць і складаныя прыслоўі: *штовечар, ціха-ціха, сям-там, раз-пораз*.

У сказе прыслоўе зьяўляецца акалічнасьцю:

*Тут *'лёгка і радасна** песьня пяецца''. ([[Максім Танк]])

''Адгрымела **ноччу** навальніца''. ([[Пімен Панчанка]])

***Налева*' адкрыўся шырокі плёс*. ([[Янка Брыль]])

Значна радзей — азначэньнем: *Зьлева пачулася гаворка **па-нямецку***. ([[Алесь Адамовіч]])

== Напісаньне прыслоўяў разам ==

Разам пішуцца:
* прыслоўі, ўтвораныя шляхам спалучэньня прыназоўнікаў з кароткімі і поўнымі прыметнікамі: *здаўна, здалёк, насуха, зрэдку, ўлева, ўправа, зьлева, справа*, *паціху, зацемна, збольшага, упустую, ушчыльную* (але: *ў адкрытую*)
* прыслоўі, ўтвораныя шляхам спалучэньня прыназоўнікаў *'у (ў), на** са зборнымі і колькаснымі лічэбнікамі: ''удвух, утрох, учатырох, удваіх, утраіх, учацьвярых, удзьвюх, надвае, натрае'' (але: ''у адно, па двое, па трое'')
* прыслоўі, ўтвораныя спалучэньнем прыназоўнікаў з прыслоўямі: ''назаўсёды, назаўжды, навокал, напотым, назаўтра, назусім, настолькі, насупраць, удвайне, заўчора, залетась, пасьлязаўтра, замала, замнога'' і інш.
* прыслоўі, ўтвораныя шляхам спалучэньня прыназоўнікаў з займеньнікамі: ''нашто, навошта, нізашто, потым, затым, зусім''
* прыслоўі, ўтвораныя спалучэньнем прыназоўнікаў з рознымі склонавымі відамі назоўнікамі: ''удзень, узімку, увесну, увосень, дадому, дахаты, напалову, улетку, зьверху, зьнізу'' (але: ''зь верху да нізу, зь нізу да верху''), ''назад, наверх, збоку, ўнізе, ўверсе, ўгары, ўночы, зранку'' (але: ''з ранку да вечара'')
* складаныя прыслоўі, якія маюць у сваім складзе займеньнік **што**: ''штодзень, штогод, штовечар, штораніцы, што месяц, штотыдзень, штохвілінна''. Разам пішуцца прыслоўі ''таксама, гэтаксама''.

== Правапіс спалучэньняў, блізкіх да прыслоўяў ==

У беларускае мове ёсьць спалучэньне прыназоўнікаў з назоўнікамі, якія ў сказе выконваюць ролю акалічнасьцей, і таму яны блізкія сваім значэньнем да прыслоўяў. Такія спалучэньні пішуцца асобна. Вось асноўныя зь іх:
* спалучэньне назоўнікаў з прыназоўнікамі **з (зь), без (безь, бяз, бязь), да, на, у (ў), пад, за, з-за** і інш.: ''з разьбегу, з налёту, з ходу, без разбору, бяз толку, без канца'' (але: ''бясконца''), ''да зарэзу, да ўпаду, на хаду, на ляту, на бягу, на віду, на слых, на сьмех, у адзіночку, у момант, у меру, пад пахі, пад пахай, за мяжой, за граніцы, за мяжу, з-за мяжы, з-за граніцы''
* спалучэньне адмоўяў **не, ні** з прыназоўнікавымі відамі назоўнікаў: ''не ў пару, не ў меру, не пад сілу, не да смаку, не да твару, ні за грош''

== Напісаньне прыслоўяў праз злучок ==

Праз злучок пішуцца:
* прыслоўі з прыстаўкаю **па-**, якія канчаюцца на **-ому, -аму, -яму, -ску, -цку, -ы (-і)**: ''па-веснавому, па-ранейшаму, па-летняму, па-беларуску, па-хрысьціянску, па-каталіцку, па-праваслаўнаму, па-чалавечы''
* прыслоўі, ўтвораныя ад парадкавых лічэбнікаў (такія прыслоўі ў сказе выступаюць заўсёды пабочнымі словамі): ''па-першае, па-другое, па-трэцяе''
* складананыя прыслоўі, ў якіх паўтараецца тое самае слова: ''ледзь-ледзь, ціха-ціха, даўно-даўно, высока-высока, далёка-далёка, дзе-нідзе, сам-насам, калі-нікалі, разпораз, як-ніяк''
* прыслоўі з прыстаўкаю **абы-** і ўстаўкаю (суфікс) **-небудзь*': *абы-дзе, абы-куды, абы-як, як-небудзь, дзе-небудзь, калі-небудзь, куды-небудзь*
* прыслоўі, ўтвораныя ад складаных прыметнікаў, якія пішуцца таксама праз злучок: *вогненна-ярка, (вогненна-яркі)*
Праз злучок пішацца слова *на-гары''.

## Заўвагі

Катэгорыя:Часьціны мовы