Дунсянская мова

**Дунся́нская мова** (таксама вядомая як *санта*, саманазва: *Santa*) — адна з моваў мангольскае сям’і моваў, на якой размаўляе мангольскі народ дунсяне. Колькасьць носьбітаў — каля 200 тыс чал. з 514 тыс чал. этнічных дунсянаў. Носьбіты мовы распаўсюджаныя ў некаторых мясьцінах паўночнага захаду Кітаю, у прыватнасьці на паўднёвым захадзе правінцыі Ганьсу і некалькіх паветах Сіньцьзян-Уйгурскага аўтаномнага раёну. У Лінься-Хуэйскай (паўднёвы захад Ганьсу) і Хуанань-Тыбэцкай (усход правінцыі Цынхай) аўтаномных акругах распаўсюджаная баааньская мова, зь якой фактычна ўтварае дыялекты адзінай мовы.

## Лінгвістычныя рысы
### Фанэтыка, фаналёгія
У адрозьненьне ад шэрагу іншых мангольскіх моваў, у дунсянскай мове адсутнічае гармонія галосных і супрацьпастаўленьне галосных паводле даўжыні. Сярод іншых асаблівасьцяў у вакалізьме — адсутнасьць агубленых галосных пярэдняга шэрагу (< ö, ü), наяўнасьць галоснага задняга шэрагу *ы*. Націск эксьпіраторны, падае на першы склад слова.

### Марфалёгія, сынтаксіс
Тыповы парадак словаў у сказе, як і ў іншых мангольскіх мовах, будуецца паводле схемы SOV — дзейнік-дапаўненьне-выказьнік. Тым ня менш, у дыялекце мясцовасьці Лінься пад уплывам няроднаснай кітайскай мовы сказ таксама можа прымаць схему SVO — дзейнік-выказьнік-дапаўненьне. Як і іншыя мангольскія мовы, у марфалягічным пляне адносіцца да аглютынацыйных — словазьмяненьне адбываецца шляхам пасьлядоўнага далучэньня суфіксаў да нязьменных каранёў або асноваў. У адрозьненьне ад паўночнамангольскіх моваў (да якіх належыць, у прыватнасьці, уласна мангольская мова) дунсянскія суфіксы далучаюцца да словаў без уліку характару агласоўкі слова.

У сынтаксічным пляне засьведчаныя толькі складаныя сказы, якія ўтвараюцца складаньнем простых сказаў без фармальных паказчыкаў сынтаксічнае сувязі.

### Лексыка
Лексыка дунсянскай мовы, акрамя лексыкі мангольскага паходжаньня, утрымлівае словы кітайскага паходжаньня і, у меншай ступені, цюрскага, асабліва ўласныя імёны.

### Лінгвагеаграфія, сацыялінгвістыка
Паводле зьвестак лінгвістычнага парталу Ethnologue колькасьць дунсянаў складае 514 тыс чал., зь іх каля 200 тыс чал. зьяўляюцца носьбітамі мовы. Мова распаўсюджаная ў асноўным у Дунсянскім аўтаномным павеце Лінься-Хуэйскай аўтаномнай акругі правінцыі Ганьсу (паўночны захад Кітаю) ды ў іншых суседніх паветах і акругах. Меншая колькасьць дунсянаў (55 841 чал. паводле зьвестак перапісу насельніцтва ў Кітаі 2000 году) пражывае ў Сіньцьзян-Уйгурскім аўтаномным раёне.

Дунсянская мова ў асноўным зьяўляецца моваю вуснага кантактаваньня насельніцтва Дунсянскага аўтаномнага павету. Моладзь і працаўнікі адміністрацыйных установаў у некаторых сытуацыях стасункаў карыстаюцца кітайскай мовай.

## Пісьмовасьць
Дунсяне, як правіла, прытрымліваюцца мусульманскага веравызнаньня, з прычыны чаго ў асяродзьдзі дунсянаў шырока распаўсюджаная арабская пісьмовасьць. У 2003 годзе для мовы быў афіцыйна распрацаваны лацінскі альфабэт на аснове альфабэту блізкароднаснай мангорскай мовы, але ён застаецца ў экспэрымэнтальным выкарыстаньні. У 2004 годзе амэрыканскі Фонд Форда вылучыў грант на 30 тыс даляраў на арганізацыю дзьвюхмоўнай адукацыі на дунсянскай і кітайскай з мэтаю падвышэньня ўзроўню адукацыі серад дунсянаў, у межах праекту быў выдадзены дунсянска-кітайскі слоўнік. У 2007 годзе быў выдадзены першы дунсянскі лемантар, у якім выкарыстоўваецца экспэрымэнтальны альфабэт на аснове лацінскага.

## Крыніцы

## Літаратура
* Field, Kenneth Lynn (1997), *A grammatical overview of Santa Mongolian*, PhD dissertation, University of California, Santa Barbara
* 马国忠 (2001), 东乡语汉语词典: 甘肃民族出版社, 
* Тодаева Б. Х. Дунсяне // Народы мира. Народы Восточной Азии. М.; Л., 1965.
* Тодаева Б. Х. Дунсянский язык. М., 1961.
* Тодаева Б. Х. Монгольские языки и диалекты Китая. М., 1960.
* Тодаева Б. Х. Первые итоги изучения дунсянского языка в КНР // Изв. Академии пед. наук, 1961, вып. III.
* Тодаева Б. Х. Предварительные итоги изучения дагурского, монгорского, дунсянского и баоаньского языков // Чжунго юйвэнь. 1957, № 9.
* Тодаева Б. Х., Чингэлтэй, Насанбаяр и Содном. Предварительные итоги работы монгольской лингвистической экспедиции в КНР. Пекин, 1955 (кіт.).
* Cenggeltei. Dumdadu ulus-taki mongol törül-un kele-nügüd ba mongol kelen-üayaly-nuud-un yeröngkei bayidal // Mongol kele bi~ig. 1957, № 11; Mongol teüke kele bi~ig 1958, № 2, 3, 6, 7, 12.
* Todaeva B. Ch. Über die Sprache der Tung-hsiang // Acta Orientalia Hungarica. 1959, t. IX, fasc. 3.

## Вонкавыя спасылкі
* Üjiyediin Chuluu (Chaolu Wu) (1994). „Introduction, Grammar, and Sample Sentences for Dongxiang”. SINO-PLATONIC PAPERS. Department of East Asian Languages and Civilizations, University of Pennsylvania, Philadelphia, PA 19104-6305 USA.
* 

Катэгорыя:Мангольскія мовы
Катэгорыя:Мовы Кітаю