open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Гэдмарк

**Гэ́дмарк** () — адно з былых нарвэскіх фюльке. Месьцілася на паўднёвым усходзе краіны, у паўночнай частцы Эстляна. Мяжуе зь фюльке Сёр-Трэндэляг, Оплян і Акерсгус, а таксама са Швэцыяй. Адміністрацыйным цэнтрам быў горад Гамар.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт
Гамар

**Га́мар** (нарв. Hamar) — горад і камуна ў Нарвэгіі, адміністрацыйны цэнтар фюльке Гэдмарк. Разьмешчаны ў паўднёва-ўсходняй частцы краіны недалёка ад мяжы са Швэцыяй. Колькасьць насельніцтва складае 26828 чалавек (на 2016 год).

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Гарады Нарвэгіі
Вядро

**Вядро** — ёмістасьць для захоўваньня вадкіх і сыпкіх матэрыялаў і транспартаваньня іх на невялікія адлегласьці.

Немэтрычная адзінка вымярэньня — вядро — складала саракавую частку бочкі, што было роўным, у залежнасьці ад сыстэмы мераў, каля 10—12 л. У беларускай традыцыі, у сыстэме мераў ВКЛ і Рэчы Паспалітай, вядро складалася з 4 гарцоў і было роўным 11,28 л (існавалі і мясцовыя варыянты — гл. беларуская сыстэма мераў).

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Ёмістасьці
Пацыент

**Пацые́нт** ( — які церпіць, які пакутуе) — чалавек, які атрымлівае мэдычную дапамогу або падпадае пад мэдычнае назіраньне і/або лячэньне з прычыны якога-небудзь захворваньня, паталягічнага стану або іншага парушэньня здароўя і жыцьцядзейнасьці, а таксама карыстаецца мэдычнымі паслугамі незалежна ад наяўнасьці ў яго захворваньня.
Генэральны сакратар ААН

**Генэральны сакратар ААН** — галоўная адміністрацыйная службовая асоба Арганізацыі Аб’яднаных Нацыяў, кіраўнік арганізацыі.

Генэральны сакратар прызначаецца Генэральнай Асамблеяй ААН з рэкамэндацыі Рады Бясьпекі ААН. Рашэньню Рады Бясьпекі звычайна папярэднічаюць нефармальныя абмеркаваньні і сэрыя рэйтынгавых галасаваньняў. Акрамя таго, кожны зь пяці пастаянных чальцоў Рады можа пры галасаваньні скарыстацца правам вета. У адпаведнасьці з агульнапрынятай практыкай Генэральнага сакратара не абіраюць з прадстаўнікоў краінаў — пастаянных чальцоў Рады Бясьпекі.

Генэральны сакратар ААН абіраецца на пяць гадоў з магчымым перавыбраньнем на новы тэрмін. Хоць няма ніякіх абмежаваньняў на колькасьць пяцігадовых тэрмінаў, на працягу якіх генэральны сакратар можа знаходзіцца ў сваёй пасадзе, дагэтуль ніхто не займаў гэты пост больш за два разы.

Сьпіс Генэральных сакратароў ААН

Да заступленьня на пасаду Тругвэ Лі абавязкі генэральнага сакаратара выконваў Глэдвін Джэб.
# Тругвэ Лі (1946—1952)
# Даг Гамаршэльд (1953—1961)
# У Тан (1962—1971)
# Курт Вальдгайм (1972—1981)
# Хавіер Пэрэс дэ Куэльляр (1 студзеня 1982 па 31 сьнежня 1991)
# Бутрас Бутрас-Галі (1992—1996)
# Кофі Анан (1997—2007).
# Пан Гі Мун (1 студзеня 2007—2016)
# Антонію Гутэрыш (ад 2017)

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Генеральны сакратар ААН - пасада і кандыдаты
Норман Эрнэст Барлоўг

**Норман Эрнэст Барлоўг** (; 25 сакавіка 1914, Крэска — 12 верасьня 2009, Далас) — амэрыканскі аграном, вядомы як бацька Зялёнай рэвалюцыі. Ляўрэат Нобэлеўскай прэміі міру (1970).

## Крыніцы

Катэгорыя:Навукоўцы ЗША
Катэгорыя:Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі міру
Аграномія

**Аграно́мія** — навука сельскагаспадарчай вытворчасьці, уяўляе сабой комплекс разнастайных навук і займаецца дасьледаваньнем ўсіх зьяваў, якія маюць значэньне ў сельскай гаспадарцы.

Асноўныя разьдзелы сучаснай аграноміі: земляробства, аграхімія, аграфізыка, расьлінаводзтва, сэлекцыя, насеньневодзтва, фітапаталёгія, сельскагаспадарчая энтамалёгія, сельскагаспадарчая мэліярацыя і інш. Асновай яе служаць натуральныя навукі: батаніка, фізыялёгія расьлінаў, генэтыка, біяхімія, мікрабіялёгія, глебазнаўства і інш.

## Вонкавыя спасылкі
Абдэль Азіз Бутэфліка

**Абдэль Азіз Бутэфліка** (;  2 сакавіка 1937, г. Ужда, Марока) — пяты прэзыдэнт Альжыру (з 27 красавіка 1999 году да 2 красавіка 2019 году).

## Жыцьцяпіс
Бутэфліка вядомы сваім удзелам у барацьбе за незалежнасьць Альжыру ад Францыі ў 1950-х гадах. У пачатку 2000-х ён паклаў канец грамадзянскай вайне, якая пачалася ў 1991 годзе і якая забрала жыцьці каля 150 тысячаў чалавек.

Папярэднія выбары ён выйграваў зь вялікім адрывам ад астатніх кандыдатаў, усе чатыры разы апанэнты заяўлялі аб масавых фальсыфікацыях. У 2008 годзе на другім тэрміне Бутэфлікі ў канстытуцыю былі ўнесеныя папраўкі, якія далі магчымасьць прэзыдэнту застацца ва ўладзе больш за два тэрміны. Усе гэтыя гады яму ўдавалася пазьбягаць шырокай незадаволенасьці насельніцтва дзякуючы высокім сусьветным цэнах на нафту.

З паніжэньнем цэнаў на нафту краіна пачала адчуваць фінансавыя цяжкасьці. Бюджэт больш ня можа аплачваць вялікія сацыяльныя праекты і ў краіне расьце беспрацоўе.

Ранкам 2 красавіка 2019 году альжырскае дзяржаўнае інфармацыйнае агенцтва APS са спасылкай на офіс прэзыдэнта паведаміла, што Бутэфліка сыдзе ў адстаўку да заканчэньня свайго чацьвёртага мандату — 28 красавіка. Рашэньне пакінуць пасаду кіраўніка дзяржавы Бутэфліка прыняў ва ўмовах масавых пратэстаў у краіне, якія працягваюцца больш за месяц.

## Сям’я
Абдэль Азіз Бутэфліка жанаты на Амаль Трыкі з жніўня 1990 году, дзяцей ня мае. Яго жонка Амал Трыкі ў цяперашні час зь ім не жыве, жыве ў Парыжы. Абдэль Азіз Бутэфліка мае трох зводных сёстраў (Фатыма, Аміна і Айша), зь якімі ён не падтрымлівае кантактаў, чатырох братоў (Абдэльджані, Мустафа, Абдэрахім і Саід) і адну сястру (Латыфа).

## Крыніцы

Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1937 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся 2 сакавіка
Катэгорыя:Альжырскія палітыкі
Катэгорыя:Прэзыдэнты Альжыру
Ахмэд Уях’я

**Ахмэд Уях’я** () (нар. 2 ліпеня 1952) — альжырскі палітычны дзеяч, прэм'ер-міністар Альжыра з 23 чэрвеня 2008. Ён быў раней прэм’ер-міністрам з 31 сьнежня 1995 году па 15 сьнежня 1998 і з 5 траўня 2003 па 24 траўня 2006 ад партыі Дэмакратычнае нацыянальнае аб’яднаньне.

Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1952 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся 2 ліпеня
Катэгорыя:Альжырскія палітыкі
Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Альжыру
Махамэд Ганучы

**Махамэд Ганучы** (; нарадзіўся 18 жніўня 1941 году) — туніскі палітык, прэм’ер-міністар Тунісу з 17 лістапада 1999, належыць да кіруючай партыі краіны Канстытуцыйны дэмакратычны рух. Да гэтага ў 1992—1999 Ганучы быў міністрам па справах міжнароднага супрацоўніцтва і замежных інвэстыцыяў.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Туніскія палітыкі
Хабіб Бургіба

**Хабі́б Бургіба** (, ; , Манастыр, Туніс — , тамака жа) — палітычны дзяяч Тунісу і першы прэзыдэнт Тунісу з 25 ліпеня 1957 году па 7 лістапада 1987 году.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Туніскія палітыкі
Зін эль-Абідзін Бэн Алі

**Зін эль-Абідзін Бэн Алі** (3 верасьня 1936, Хамам-Сус — 19 верасьня 2019, Джыда, Саудаўская Арабія) — другі прэзыдэнт Тунісу.

## Біяграфія
Сям’я была шматдзетнай — у ёй расьлі шэсьць хлопчыкаў і пяць дзяўчынаў. Сярэднюю адукацыю атрымаў у ліцэі ў Сусе. Калі быў старшакласьнікам, уключыўся ў актыўную падпольную дзейнасьць за незалежнасьць сваёй краіны. Ваяваў у шэрагах моладзевай арганізацыі, зьяўляючыся сувязным паміж раённымі аддзяленьнямі Сацыялістычнай дустураўскай партыі. Яго некалькі разоў арыштоўвалі, кідалі ў турму, падвяргалі допытам.

Пасьля абвяшчэньня незалежнасьці Туніса 20-гадовы Бэн Алі накіроўваецца вучыцца ў Францыю ў ліку тых, хто быў закліканы скласьці ядро будучых нацыянальных узброеных сілаў. Там ён скончыў вышэйшую ваенную вучэльню ў Сэн-Сірэ. Пазьней Бэн Алі атрымаў дыплёмы ня менш прэстыжных ваенных навучальных установаў — артылерыйскага вучылішча ў Шалён-на-Марнэ (Францыя), вышэйшай школы разьведкі і бясьпекі і школы СПА (ЗША). Воінскае званьне — генэрал. Узнагароджаны туніскіх і замежнымі ордэнамі. Ён — кавалер ордэнаў Незалежнасьці і Рэспублікі.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Туніскія палітыкі
Бэрбэры

**Бэрбэры** (саманазва амазіг, амахаг — «чалавек»; кабільск. Imaziɣen) — агульная назва карэнных жыхароў Паўночнай Афрыкі ад Эгіпту на ўсходзе да Атлянтычнага акіяна на захадзе і ад Судану на поўдні да Міжземнага мора на поўначы, якія прынялі іслам у VII стагодзьдзі. Размаўляюць на бэрбэра-лібійскіх мовах. Па рэлігіі — у асноўным мусульмане-суніты.

Назва бэрбэры, дадзеная эўрапейцамі па аналёгіі з барбарамі з-за незразумеласьці іх мовы, невядомая большай часткі саміх бэрбэрскія народнасьцяў.
Ругалян

**Ругалян** (), таксама **Ругалянд** — адно з нарвэскіх фюльке. Разьмешчаная ў паўднёвай частцы Вэстляна (Заходняй Нарвэгіі), на ўзьбярэжжы Атлянтыкі. Адміністрацыйны цэнтар — Ставангер. Мяжуе зь фюльке Гурдалян, Тэлемарк, Эўст-Агдэр і Вэст-Агдэр.

## Крыніцы
Нур-Трэндэляг

**Нур-Трэндэляг** (нарв. Nord-Trøndelag) — адно з нарвэскіх фюльке. Разьмешчана ў Цэнтральнай Нарвэгіі, на ўзьбярэжжы Атлянтыкі. Адміністрацыйны цэнтар — Стэйнчэр. Мяжуе зь фюльке Нурлян на поўначы і Сёр-Трэндэляг на поўдні.

Катэгорыя:Фюльке Нарвэгіі
Стэйнчэр

**Стэйнчэр** () — горад і камуна ў Нарвэгіі, адміністрацыйны цэнтар фюльке Нур-Трэндэляг.

## Гісторыя
Тэрыторыя камуны населеная з каменнага стагодзьдзя, што пацьвярджае наяўнасьць пэтрагліфаў. У дахрысьціянскую эпоху тут знаходзілася адно з найбольш вядомых сьвятых месцаў вікінгаў.

Стэйнчэр моцна пацярпеў у выніку бамбардаваньня Люфтвафэ 21 красавіка 1940 году, у сувязі з чым у сучаснай забудове гораду пераважаюць пасьляваенныя будынкі ў стылі функцыяналізму.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт.

Катэгорыя:Гарады Нарвэгіі
Сёр-Трэндэляг

**Сёр-Трэндэляг** (нарв. Sør-Trøndelag) — адно з нарвэскіх фюльке. Разьмешчана ў Цэнтральнай Нарвэгіі, на ўзьбярэжжы Атлянтыкі. Адміністрацыйны цэнтар — Тронгэйм. Мяжуе зь фюльке Нур-Трэндэляг, Мёрэ-ог-Румсдал, Оплян і Гэдмарк.
Согнэ-ог-Ф’юранэ

**Согнэ-ог-Ф’юранэ** (нарв. Sogn og Fjordane, таксама **Согнэ-о-Ф’юранэ**) — адно з нарвэскіх фюльке. Разьмешчана ў цэнтральнай частцы Вэстляна (Заходняй Нарвэгіі), на ўзьбярэжжы Атлянтыкі. Адміністрацыйны цэнтар — Лейкангер. Мяжуе зь фюльке Мёрэ-ог-Румсдал, Оплян, Гурдалян і Бускеруд.

Катэгорыя:Фюльке Нарвэгіі
Пэкінскі ўнівэрсытэт

**Пэкі́нскі ўнівэрсытэ́т** () — нацыянальны дзяржаўны дасьледчы ўнівэрсытэт у Пэкіне. Унівэрсытэт ё філіяй ды спансуецца Міністэрствам адукацыі Кітаю. Ё ўдзельнікам Лігі С9, Плянам Стварэньня Унівэрсытэтаў і Акадэмічных Дысцыплінаў Сусьветнае Клясы, былога Праекту 985 і былога Праекту 211.

## Гісторыя стварэньня
Пэкінскі ўнівэрсытэт быў заснаваны ў сталіцы Кітаю ў сьнежні 1898 году, падчас так званых «Ста дзён рэформаў», умеранага сацыяльна-культурнага рэфармісцкага руху перадапошняга імпэратара Паднябеснай Гуансюя. Першапачаткова ўнівэрсытэт меў назву «Сталічныя настаўніцкія палаты», а ў 1912 годзе, пасьля Сыньхайскай рэвалюцыі і абвяшчэньня Кітайскай Рэспублікі, атрымаў сваё сучаснае імя.

## Крыніцы

Унівэрсытэт
Катэгорыя:Кітайскія ўнівэрсытэты
Лейкангер

**Лейкангер** (нарв. Leikanger) — горад і камуна ў Нарвэгіі.

Горад Лейкангер і аднайменная камуна знаходзяцца ў сярэдняй частцы фіёрда Согнэфіёрд, які выходзіць у Нарвэскае мора, на паўднёвым узьбярэжжы фіёрда. Адміністрацыйна горад і камуна ўваходзяць у фюльке Согнэ-ог-Ф'юранэ. На процілеглым ад Лейкангера баку фіёрда ляжыць горад Вік.

Плошча камуны складае 185 км ². Колькасьць насельніцтва — 2.156 чалавек (на 1 студзеня 2009 году). Шчыльнасьць насельніцтва роўная 12 чал. / км ².

Катэгорыя:Гарады Нарвэгіі
Гурдалян

**Гу́рдалян** () — адно з нарвэскіх фюльке. Разьмешчана ў цэнтральнай частцы Вэстляна (Заходняй Нарвэгіі), на ўзьбярэжжы Атлянтыкі. Адміністрацыйны цэнтар — Бэрген. Мяжуе зь фюльке Согнэ-ог-Ф'юранэ, Бускеруд, Тэлемарк і Ругалян.

## Крыніцы

Катэгорыя:Фюльке Нарвэгіі
Альфа Ўмар Канарэ

**Альфа Ўмар Канарэ** (; нарадзіўся 2 лютага 1946, Каес, Малі) — прэзыдэнт Малі з 8 чэрвеня 1992 да 8 чэрвеня 2002. У 1978—1980 — міністар па справах моладзі, спорту, мастацтве і культуры. У 1981—1992 — кансультант ЮНЭСКО і Праграмы разьвіцьця ААН. Абраны пасьля правядзеньня свабодных выбараў ваенным урадам Амаду Тумані Турэ. Знаходзіўся на пасадзе два тэрміны, пасьля гэтага новым прэзыдэнтам быў абраны Амаду Тумані Турэ. У 1999—2001 — старшыня эканамічнай супольнасьці заходнеафрыканскіх дзяржаваў. У 2003—2008 Канарэ займаў пасаду старшыні камісіі Афрыканскага зьвязу. У верасьні 2021 году Альфа Ўмар Канарэ быў тэрмінова шпіталізаваны ў Марока ў бальніцу Шэйх Заід у Рабаце.

## Крыніцы

Катэгорыя:Малі
Амаду Тумані Турэ

**Амаду Тумані Турэ** (; нарадзіўся 4 лістапада 1948 году, Мопці, Малі) — генэрал, прэзыдэнт Малі з 26 сакавіка 1991 да 8 чэрвеня 1992 і з 8 чэрвеня 2002 году.

Першапачаткова імкнуўся стаць настаўнікам, але затым уступіў у шэрагі арміі і пасьля навучаньня ў СССР і Францыі ў 1984 годзе стаў камандуючым парашутыстаў Малі. Пасьля таго, як у 1991 годзе ваенны ўрад Мусы Траорэ жорстка заглушыў народныя дэманстрацыі пратэсту, Турэ ўзначаліў ваенны пераварот. Прыйшоўшы да ўлады ў якасьці кіраўніка Часовага камітэту па ахове здароўя народу, арганізаваў Нацыянальную канфэрэнцыю, якая выпрацавала новую канстытуцыю Малі. Пасьля прэзыдэнцкіх і парлямэнцкіх выбараў перадаў уладу новаму прэзыдэнту Альфа Ўмару Канарэ.

## Крыніцы

Катэгорыя:Малі
Эстфол

**Эстфол** () — адно з нарвэскіх фюльке. Разьмешчанае ў паўднёва-ўсходняй частцы Нарвэгіі, на ўзьбярэжжы Атлянтыкі. Адміністрацыйны цэнтар — Сарпсборг. Мяжуе зь фюльке Акерсгус і Гэдмарк.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Фюльке Нарвэгіі
Сарпсборг

**Сарпсборг** () — горад і камуна ў фюльке Эстфол на паўднёвым усходзе Нарвэгіі. Горад Сарпсборг зьяўляецца адміністрацыйным цэнтрам аднайменнай камуны і адначасова адміністрацыйным цэнтрам фюльке Эстфол. Разьмешчаны на рацэ Глёма.

Разам з Фрэдрыкстадам Сарпсборг утварае пятую паводле насельніцтва гарадзкую аглямэрацыю Нарвэгіі з насельніцтвам каля 120 тысячаў чалавек, зь якіх каля 50 тысячаў пражывае ў Сарпсборгу, а 70 тысячаў — у Фрэдрыкстадзе. Асноўнае прадпрыемства гораду — хімічныя заводы кампаніі Borregaard.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Гарады Нарвэгіі
Эўст-Агдэр

**Эўст-Агдэр** (нарв. Aust-Agder) — адно з нарвэскіх фюльке. Разьмешчана ў Паўднёвай Нарвэгіі, на ўзьбярэжжы Атлянтыкі. Адміністрацыйны цэнтар — Арэндал. Мяжуе з фюльке Тэлемарк, Ругалян і Вэст-Агдэр.

Катэгорыя:Фюльке Нарвэгіі
Карльскруна

**Карльскруна** () — горад на поўдні Швэцыі, адміністрацыйны цэнтар лэну Блекінге і цэнтар камуны Карльскруна. Закладзены Карлам XI як галоўная (а цяпер і адзіная) база швэдзкага флёту на 33 выспах ля берагу Балтыйскага мора. Назва ў перакладзе азначае «карона Карла». Насельніцтва — 36 477 жыхароў (на 31 сьнежня 2015). У 1998 годзе Марскі порт Карльскруны быў уключаны ў Сьпіс сусьветнай спадчыны ЮНЭСКО.

## Гісторыя
У XVII стагодзьдзі выспа Трусё, на якой пазьней была пабудавана Карльскруна, належыла сяляніну Вітусу Андэрсану. За некалькі кілямэтраў адтуль — на мацярыку — існаваў данскі горад Лю́ка, пакуль у 1658 годзе Блекінге не адыйшоў да Швэцыі. У 1679 годзе Вітус Андэрсан быў вымушаны прадаць свае ўладаньні швэдзкай кароне, і там пачалося будаўніцтва марской базы. Ужо 10 жніўня 1680 году Карльскруна атрымлівае гарадзкі прывілей. У 1682 годзе былі пабудаваныя масты, якія злучалі выспу з мацерыком. У 1685 годзе была пабудавана Адміралтэйская царква. У 1683 годзе арзітэктары Эрык Дальбэрг, Ганс Вахтмайстэр і Карл Магнус Сьцюарт распрацавалі першы плян гораду — марской фартэцыі. Але ў 1694 годзе Эрык Дальбэрг дапрацаваў гэты плян, у якім цяпер было месца і для гарадзкой забудовы. Ужо ў хуткім часе Карльскруна становіцца трэцім найбуйнейшым горадам тагачаснай Швэцыі, пасьля Рыгі й Стакгольму. Існавалі нават пляны перанесьці сталіцу з Стакгольму ў Карльскруну, аб чым сьведчыць забудова цэнтральнай часткі гораду. Але на працягу XVIII стагодзьдзя горад пабачыў адразу некалькі эпідэміяў чумы, і насельніцтва гораду істотна паменшылася. Акрамя таго, Швэцыя страчвае статус Вялікай дзяржавы, і Карльскруна хай і застаецца галоўнай марской базай краіны, ужо ня мае былой велічы, як напачатку сваёй гісторыі. XIX стагодзьдзе становіцца стагодзьдзем застою, і толькі на яго прыканцы, з прыходам чыгункі і пачаткам прамысловага разьвіцьця, горад зноў пачынае адраджацца. Пасьля камунальнай рэформы 1971 году Карльскруна становіцца цэнтрам аднайменнай камуны.

## Славутасьці
* Марскі порт Карльскруны
* Адміралтэйская царква (1685)
* Царква Фрэдрыксчуркан (1744)
* Царква Сьвятой Тройцы (1709)
* Ваеннамарскі музэй
* Музэй лэну Блекінге
* Статуя боцмана Русэнбума

## Галерэя

Schweden Karlskrona 1.jpg|У цэнтры Карльскруны
Drottningskärs_kastell_daytime_shore_view.jpg|Дротнінгшэрская фартэцыя — частка ўмацаваньняў ваеннамарскога порту канца XVII ст.
Godnatt.jpg|Вежа Godnatt (даслоўна *Дабранач*; 1857—1863)
Karlskrona_Amiralitetskyrkan.jpg|Адміралтэйская царква
Karlskrona_Trefaldighetskyrkan.jpg|Царква Тройцы
Blekinge_läns_museum.JPG|Музэй лэну Блекінге
Karlskrona_Rosenbom.jpg|Боцман Русэнбум


## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Гарады Швэцыі
Управа Вярхоўнага камісара ААН па справах уцекачоў

**Упра́ва Вярхо́ўнага каміса́ра Арганіза́цыі Аб’ядна́ных На́цыяў па спра́вах уцекачо́ў** (УВКУ) — арганізацыя сыстэмы ААН, якая займаецца наданьнем дапамогі ўцекачам.

У 1949 годзе на сэсіі Генэральнай Асамблеі ААН (спэцыяльная рэзалюцыя № 319 (IV) «Уцекачы і беспадданыя») пастанавіла зацьвердзіць з 1 студзеня 1951 году Ўпраўленьне вярхоўнага камісара па справах уцекачоў. На наступнай сэсіі Генэральнай Асамблеі 14 сьнежня 1950 году быў зацьверджаны статут УВКБ ААН (спэцыяльная рэзалюцыя № 428 (V)). Гэтую дату таксама часам лічаць датай утварэньня Ўпраўленьня.

Штаб-кватэра — у Жэнэве, маюцца прадстаўніцтвы ў многіх сталіцах і канфліктных пунктах па ўсім сьвеце. Узначальвае ўправу Вярхоўны камісар ААН па справах уцекачоў. З 15 чэрвеня 2005 г. ім зьяўляецца Антоніў Гутэрэш, былы прэм’ер-міністар Партугаліі.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Група ўстойлівага разьвіцьця ААН
Катэгорыя:Арганізацыі-ляўрэаткі Нобэлеўскай прэміі міру
Катэгорыя:Ваенныя наступствы
Катэгорыя:Вярхоўны камісар Арганізацыі Аб’яднаных Нацыяў па справах уцекачоў
Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1950 годзе
Катэгорыя:Швайцарскія нобэлеўскія ляўрэаты
Катэгорыя:Шматразовыя ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі
Нгерулмуд

**Нгерулмуд** (Ngerulmud) — сталіца Палаў з 7 кастрычніка 2006 году. Разьмешчана на высьпе Бабэлтуап, прыкладна за 20 км на паўночны ўсход ад ранейшай сталіцы краіны, Карор, і за 2 км на паўночны захад ад селішча Мэлекеок.

## Крыніцы

Катэгорыя:Сталіцы Акіяніі
Аляксандар Руцкой

**Аляксандар Уладзімеравіч Руцкой** (16 верасьня 1947, Праскураў, УССР, СССР) — расейскі дзяржаўны і палітычны дзеяч, генэрал-маёр, Герой Савецкага Саюза, з 1991 па 1993 год — першы і апошні віцэ-прэзыдэнт Расейскай Фэдэрацыі, з 1996 па 2000 год — губэрнатар Курскай вобласьці.

Катэгорыя:Нарадзіліся 16 верасьня
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1947 годзе
Катэгорыя:Расейскія палітыкі
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Хмяльніцкім
Прэзыдэнт Расеі

**Прэзыдэнт Расейскай Фэдэрацыі** — найвышэйшая дзяржаўная пасада Расейскай Фэдэрацыі. Прэзыдэнт Расеі зьяўляецца кіраўніком дзяржавы, якія не адносяцца, на думку шэрагу дасьледчыкаў, ні да адной з галінаў улады, гарантам канстытуцыі Расеі, правоў і свабод чалавека і грамадзяніна ў Расеі; Вярхоўным Галоўнакамандуючым Узброенымі Сіламі Расейскай Фэдэрацыі.

## Сьпіс прэзыдэнтаў Расеі

Катэгорыя:Прэзыдэнты Расеі
Карльстад

**Ка́рльстад** (, вымаўляецца ['kɑːɭsta]) — горад на захадзе Швэцыі, адміністрацыйны цэнтар аднайменнай камуны й лэну Вэрмлянд. Разьмешчаны на паўночным беразе возера Вэнэрн, у ляндскапе Вэрмлянд. Насельніцтва складае 61 492 жыхары (на 31 сьнежня 2015).

Карлстад разьмешчаны ў вусьці самай доўгай ракі Швэцыі Клярэльвэн, якая ўпадае ў возера Вэнэрн, найбуйнейшае паводле плошчы возера краіны (і трэцяе паводле плошчы ў Эўропе пасьля Ладаскага і Анескага азёраў).

## Гісторыя
Гісторыя Карльстаду бярэ пачатак у XIII стагодзьдзі ад гандлёвага мястэчка Тынгва́ла, якому кароль Карл IX надаў у 1584 годзе гарадзкія прывілеі і новую назву — Карльстад, што ў перакладзе значыць «*горад Карла*». На той момант мястэчка налічвала 45 двароў і 150 жыхароў. У 1647 годзе Карльстад становіцца цэнтрам біскупства, а ў 1775 годзе — цэнтрам лэну Вэрмлянд. Да XIX стагодзьдзя Карльстад заставаўся невялічкім мястэчкам: у 1800 годзе яго насельніцтва складала ўсяго 2 165 чалавек. Але ў XIX стагодзьдзі ён становіцца важным портам у вусьці ракі Клярэльвэн па якой сплаўлялі лес. У 1869 годзе чыгунка зьвязала горад зь мястэчкам Лякса, а ў 1871 годзе — з Нарвэгіяй. У 1865 годзе ў Карльстадзе адбыўся пажар, амаль цалкам зьнішчыўшы горад. Ацалелі толькі сабор, біскупскі двор ды некалькі дамоў у квартале Альмэн. Сярод будынкаў адбудаванага гораду можна назваць ратушу (1868), Масонскую ложу (1869), гарадзкі гатэль.

У 1905 годзе ў Карльстадзе вяліся перамовы аб скасаваньні Швэдзка-нарвэскай уніі. У 1999 годзе горад атрымаў свой унівэрсытэт.

## Славутасьці
* Карльстадзкая катэдра
* Каменны мост Эстра Брун (даслоўна «Усходні мост»; канец XVIII стагодзьдзя)

## Спорт
* Хакейны клюб «Фэр’естад»

## Асобы
* Густаў Фрэдынг (1860—1911) — швэдзкі паэт
* Цара Леандэр (1907—1981) — швэдзкая сьпявачка й акторка
* Удзельнікі гурту Da Buzz (Аніка Тэрнквіст, Пэр Лідэн, П’ер Шмід)

## Гарады-сябры
* Мос, Нарвэгія
* Горсэнс, Данія
* Нокія, Фінляндыя
* Блёндуоўс, Ісьляндыя
* Йыгева, Эстонія
* Любляна, Славенія
* Газыянтэп, Турэччына

## Крыніцы
Карльстадзкая катэдра

**Карльстадзкая катэ́дра** () — галоўная царква эпархіі Карльстада Царквы Швэцыі.

Будаўніцтва будынка па праекце архітэктара Крысьціяна Галер пачата ў 1723 годзе. Асьвячэньне царквы адбылося 2 ліпеня 1730 году.

Вышыня царкоўнай вежы складае 58 мэтраў.

## Крыніцы

Катэгорыя:Лютэранскія катэдры Швэцыі
Катэгорыя:Карльстадзкая дыяцэзія
Катэгорыя:Хрысьціянскія храмы лэну Вэрмлянду
Катэгорыя:Збудаваньні Карльстаду
Умеа

**У́меа** () — горад на поўначы Швэцыі, цэнтар аднайменнай камуны і лэну Вэстэрботэн. Насельніцтва — 83 249 жыхароў (па стане на 2015 год; найбуйнейшы паводле колькасьці насельніцтва горад Паўночнай Швэцыі і дванаццаты сярод найбуйнейшых гарадоў краіны). У горадзе працуе самы буйны ў паўночнай Швэцыі ўнівэрсытэт. Пры ўнівэрсытэце працуе шпіталь. Умеа зьяўляецца цэнтрам мэдычных дасьледаваньняў у Швэцыі. Умеа быў абраны культурнай сталіцай Эўропы на 2014 год (разам з Рыгай).

## Гісторыя

Умеа ўпершыню згадваецца пад 1314 і паўторна пад 1320 годам. У XV стагодзьдзі Умеа, як і ўвесь Норлянд актыўна калянізуецца швэдамі і становіцца важным гандлёвым цэнтрам. Свае першыя гарадзкія прывілеі Умеа атрымаў у 1588 годзе, калі ён яшчэ знаходзіўся за 5 км на захад ад сучаснага цэнтру гораду. Аднак ужо ў 1590 годзе рака Ўмеэльвэн выйшла зь берагоў і затапіла горад: ён часова прыходзіць у заняпад. У 1621 годзе кароль Густаў II Адольф адпраўляе свайго прадстаўніка Уляфа Бурэ з мэтай аднавіць горад на больш высокім месцы. Ужо праз год Умеа зноў атрымаў гарадзкі прывілей, а ў 1637 годзе становіцца адміністрацыйным цэнтрам лэну Вэстэрботэн. Цікава, што насельніцтва гораду складала ў гэты час усяго сорак чалавек! У 1646 Умеа атрымаў канчатковыя гарадзкія прывілеі. З 1714 па 1721 гады (у ходзе Вялікай Паўночнай вайны) горад шматразова быў спалены расейцамі, якія займалі горад і пазьней — у 1809 годзе. Напрыканцы XIX стагодзьдзя дагэтуль пераважна драўляны горад быў мадэрнізаваны, у ім зьявіліся шырокія вуліцы, уздоўж якіх былі высаджаны бярозавыя алеі. З гэтага часу горад атрымаў мянушку «Горад бяроз». У 1965 годзе ў Умеа быў заснаваны першы ў Норляндзе ўнівэрсытэт: з таго часу насельніцтва гораду больш чым падвоілася.

## Выдатныя мясьціны

* Царква Бакенчурка (1501—1508 гады)
* Нэагатычная Гарадзкая царква (1894)
* Ратуша (1890)
* Музэй лэну Вэстэрботэн
* Парк скульптураў Умэдален

## Вонкавыя спасылкі

## Крыніцы

Катэгорыя:Гарады Швэцыі
Вэстэрос

**Вэстэрос** () — горад у Швэцыі, за 112 км на паўночны захад ад Стакгольму, цэнтар аднайменнай камуны і лэну Вэстманлянду. Разьмешчаны на возеры Мэлярэне ў вусьці ракі Свартану. Насельніцтва на 2015 год — 117 746 чалавек (пяты паводле колькасьці насельніцтва горад Швэцыі).

## Назва
З пачатку свайго заснаваньня ў X стагодзьдзі горад называўся *А́рас* (гэта азначала ў той час «вусьце ракі»), пазьней — *Вэстра Арас* (даслоўна «Заходні Арас», каб адрозьніваць яго ад Усходняга Арасу), і ў пачатку XVII стагодзьдзя набыў сучасную назву *Вэстэрос* (што ўжо можна перакласьці як «(Горад) на захад ад узгорку», т. б. ад узгорку Бадэлюндаосэн).

## Гісторыя

Вэстэрос быў заснаваны ў 990 годзе і належыць да найстарэйшых гарадоў Швэцыі (разам з Сыгтунай, Люндам і Скарай, якая старэйшая за вышэйпералічаныя гарады ўсяго на два гады). У гэты час Вэстэрос быў другім паводле значнасьці горадам Швэцыі. З XII стагодзьдзя Вэстэрос становіцца значным цэнтрам хрысьціянства. У XIII стагодзьдзі ў ім быў узьведзены ўмацаваны замак. У 1521 годзе мела месца Бітва за Вэстэрос, у якой войскі Густава Вазы перамаглі датчанаў. У 1527 годзе ў Вэстэроскім замку адбыўся г. зв. Рэфармацыйны рыксдаг, на якім Густаў Ваза скасаваў каталіцтва ў якасьці афіцыйнай рэлігіі краіны. У 1623 годзе біскуп Юганэс Рудбэкіюс заснаваў у Вэстэросе першую ў Швэцыі гімназію, а ў 1630 годзе — першую школу для дзяўчынак. У тым самым годзе ў Вэстэросе быў выяўлены першы выпадак паляндры. Горад таксама неаднаразова цярпеў ад пажараў, у т. л. у 1714 годзе. У 1907 годзе ў Вэстэросе быў пабудаваны Гарадзкі гатэль, які ўключаў 40 пакояў, рэстарацыі, музычныя кавярні ды краму па продажы алкаголю. З канца XIX стагодзьдзя Вэстэрос становіцца значным прамысловым цэнтрам: тут пабачылі сьвет такія прадпрыемствы як электратэхнічнае ASEA (з 1988 году — ABB), Nordiska Metall AB, а  таксама першы супэрмаркет сеткі ICA.

## Славутасьці
* Катэдра (XII стагодзьдзе)
* Старажытны квартал Чуркбакен ()
* Замак (XIII—XVIII стагодзьдзі)
* Гарадзкі гатэль (1907)
* Ратуша (1963)
* Хмарачос (1990)
* Музэй джазу (першы ў Эўропе ў сваім родзе)

## Асобы
* Маркус Оскарсан — алімпійскі чэмпіён 2004 г. у веславаньні на байдарцы-двойцы, нарадзіўся ў Вэстэросе
* Стэфан Эрыксан — амбасадар Швэцыі ў Беларусі, нарадзіўся ў Вэстэросе
* Анэлі Магнусан, вядомая як Pandora — швэдзкая сьпявачка, нарадзілася ў Вэстэросе
* Тумас Транстрэмэр — швэдзкі паэт і нобэлеўскі ляўрэат, доўгі час жыў у Вэстэросе

## Галерэя

Kyrkbacken, Västerås1002.jpg|Квартал Чуркбакен
Västerås-slott-nordöst.jpg|Вэстэроскі замак
Västerås-Stadshotell.jpg|Гарадзкі гатэль
Västerås stadshus1001.jpg|Вэстэроская ратуша


## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Гарады Швэцыі
Абцугі

**Абцугі́** — агульная назва сталярных, сьлясарна-мантажных, цырульных прыладаў у выглядзе двух рассоўных на шарніры плоскіх або паўкруглых канцоў (губы, шчокі) зь дзяржаньнямі, якія выкарыстоўваюцца для сьцісканьня, схопліваньня, вышморгваньня (да прыкладу, вышморгваньне або выцягваньне цьвікоў, дроту; гарачай завіўкі валасоў; вышчыпваньня валасоў на бровах).

## Глядзіце таксама
* Акушэрскія абцугі

Катэгорыя:Прылады
Акушэрскія абцугі

**Акушэрскія шчыпцы** — мэдычная прылада у выглядзе адмысловых абцугоў для выманьня галоўкі плоду падчас родаў у чалавека.

У цяперашні час гэтую прыладу ўжываюць даволі рэдка ў сувязі зь вялікай колькасьцю ускладненьняў, якія ўзьнікаюць з прычыны яго выкарыстаньня. Паказаньнем да прымяненьня зьяўляюцца сытуацыі, калі натуральных выганяльных сілаў парадзіхі недастатоква, каб выштурхнуць вонкі плод, а галоўка плода знаходзіцца ў тазу, прычым гэтае прамаруджваньне пагражае небясьпекай маці або дзіцяці. У мінулым адсутнасьць падобнага інструмэнта ў акушэрскім наборы каштавала жыцьця тысячам немаўлятаў і маці.

Вынаходзтва шчыпцоў адносяць да 1723 г., калі генцкі хірург Пальфін (Palfyn) прадставіў Францускай акадэміі інструмэнт, які складаўся з двух прамых, не перакрыжавальных «лыжак», якія злучаліся пасродкам ланцужкоў.

## Глядзіце таксама
* Акушэрскі ложак
* Гінэкалёгія
* Кесарава сячэньне

Катэгорыя:Акушэрства
Акушэрскі ложак

**Акушэрскі ложак**, або **акушэрскае крэсла-ложак** — спэцыяльнае мэдычнае абсталяваньне, прызначанае для забесьпячэньня парадзісе зручнага і бясьпечнага разьмяшчэньня на кожным этапе родаў.

Сучасны акушэрскі ложак мае электрарэгулёўку вышыні і палажэньня, убудаваную функцыю масажу паясьніцы для палягчэньня боляў пры сутычках, сыстэму пнэўмападтрымкі паясьніцы, падсьвятленьня, эрганамічныя пярэнчы для рук.

Акушэрскі ложак можа раскладвацца ў гарызантальным становішчы, забясьпечваючы тым самым паўнавартасны сон парадзісе, а пры наступе моманту родаў менш, чым за хвіліну ператвараецца ў акушэрскае крэсла.

## Глядзіце таксама
* Акушэрскія абцугі

Катэгорыя:Акушэрства
Катэгорыя:Мэдыцына
Гінэкалёгія

**Гінэкалёгія** (ад  — «жанчына» і  — «вучэньне, навука») — разьдзел мэдыцыны, які вывучае захворваньні, уласьцівыя толькі арганізму жанчыны, перш за ўсё — захворваньні жаночай рэпрадуктыўнай сыстэмы.

## Глядзіце таксама
* Акушэрства

Катэгорыя:Мэдыцына
Нэанаталёгія

**Нэанаталёгія** ( — новы +  — нараджэньне) — разьдзел мэдыцыны, што вывучае немаўлятаў і нованароджаных, іх рост і разьвіцьцё, іх захворваньні і паталягічныя станы.

Асноўнымі пацыентамі нэанатолягаў зьяўляюцца нованароджаныя немаўляты, якія захварэлі ці патрабуюць спэцыяльнага мэдычнага дагляду празь неданошасьць, нізкую вагу пры нараджэньні, затрымку разьвіцьця ўнутры улоньня, прыроджаную загану разьвіцьця (прыроджаных дэфэктаў), сэпсіс, або прыроджаную асьфіксію.

Катэгорыя:Мэдыцына
Акушэрства

**Акушэ́рства** — разьдзел гінэкалёгіі, навука, якая займаецца тэарэтычнымі і практычнымі пытаньнямі цяжарнасьці, родаў і дапамогі пры родах. Раней у акушэрства ўваходзіў дагляд за нованароджанымі, цяпер вылучаны ў нэанаталёгію.

## Глядзіце таксама
* Акушэрскі ложак
* Акушэрскія абцугі
* Гінэкалёгія
* Кесарава сячэньне

## Вонкавыя спасылкі
Бэрнард Лаўн

**Бэрнард Лаўн** (7 чэрвеня 1921 — 16 лютага 2021) — амэрыканскі лекар, кардыёляг, вынаходнік дэфібрылятара, які атрымаў Нобэлеўскую прэмію міру (1985) годзе «За інфармаваньне грамадзкасьці і схіленьне грамадзкай свядомасьці на карысьць міру».

## Грамадзкая дзейнасьць

Сустаршыня арганізацыі «Лекары сьвету за прадухіленьне ядзернай вайны». Крытык некаторых аспэктаў і акцэнтаў сучаснай мэдыцыны. Аўтар некалькіх кніг, грамадзкі дзяяч.

## Крыніцы

Катэгорыя:Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі міру
Катэгорыя:Кардыёлягі ЗША
Катэгорыя:Вынаходнікі ЗША
Лекары сьвету за прадухіленьне ядзернай вайны

**Лекары сьвету за прадухіленьне ядзернай вайны** (**ЛСПЯВ**) () — міжнародны рух работнікаў аховы здароўя, дзейнасьць якога накіраваная на прадухіленьне ядзернага канфлікту і заахвочваньне ядзернага раззбраеньня. Арганізацыя была заснаваная ў сьнежні 1980 году амэрыканскім прафэсарам кардыялёгіі Гарвардзкага інстытута грамадзкага здароўя Бэрнардам Лаўнам і савецкім доктарам мэдычных навук, дырэктарам Усесаюзнага кардыялягічнага навуковага цэнтру АМН СССР Яўгенам Чазавым. За сваю дзейнасьць у 1984 годзе арганізацыя была адзначана прэміяй ЮНЭСКО, а ў 1985 была ўдастоеная Нобэлеўскай прэміі міру за заслугі ў інфармаваньні грамадзкасьці і схіленьне сьвядомасьці чалавецтва на карысьць міру. У сярэдзіне 1980-х колькасьць чальцоў ЛСПЯВ налічвала каля 145 000 чалавек, а да пачатку 1990-х у рух ўваходзіла ўжо каля 200 000 чалавек з больш чым 60 краінаў сьвету. У 2007 годзе арганізацыяй была пачатая кампанія, накіраваная на зьнішчэньне ядзернай зброі.

Катэгорыя:Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі міру
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1980 годзе
Пётар Лучынскі

**Пётар Кіры́лавіч Лучы́нскі** або **Пя́тру Кіры́л Лучы́нскі** (, , , ) нар. 27 студзеня 1940) — другі прэзыдэнт Малдовы (1996—2001). Папярэднік — Мірча Снэгур, пераемнік — Уладзімер Варонін.

## Біяграфія

Пётар Лучынскі нарадзіўся 27 студзеня 1940 году ў бэсарабскай вёсцы Старыя Радуляны (цяпер Флярэшцкі раён Малдовы).

У 1962 годзе скончыў Кішынёўскі дзяржаўны ўнівэрсытэт.

Катэгорыя:Нарадзіліся 27 студзеня
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1940 годзе
Катэгорыя:Прэзыдэнты Малдовы
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Малдове
Кесарава сячэньне

**Кесарава сячэньне** ( — «каралеўскі» і *sectio* — «разрэз») — правядзеньне родаў з дапамогай поласьцевай апэрацыі, пры якой нованароджаны вымаецца праз разрэз чэраўнай сьценкі маціцы.

## Беларусь
У 1980-я гады кесарава сячэньне рабілі пры 1% родаў. За 1997 г. у Беларусі зрабілі кесарава сячэньне пры 20% родаў.

## Глядзіце таксама
* Акушэрства

## Крыніцы

Катэгорыя:Акушэрства
Катэгорыя:Хірургія
Мірча Снэгур

**Мірча Іванавіч Снэгур** (, Мірча Іён Снэгур, нар. 17 студзеня 1940 г., с. Трыфанешты Сароцкага жудзеца, цяпер Флярэшцкі раён) — малдоўскі палітык, першы прэзыдэнт Малдовы (1991—1996).

## Узнагароды
Мірча Снэгур узнагароджаны дзяржаўнымі ўзнагародамі:

* ордэнам «Ordinul Republicii» (2000)
* Камандорскі крыж ордэна «За заслугі перад Летувай» (Летува, 18 студзеня 2007 году)
* ордэнам «Знак Пашаны» (1966)
* мэдалём «За працоўную доблесьць» (1976)
* Дыплёмам «AD Honores» Эўрапейскай Акадэміі Мастацтваў (1995)
* Ганаровым дыплёмам і залатым мэдалём Эўрапейскага Ордэна заслуг (1995).

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Нарадзіліся 17 студзеня
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1940 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Малдове
Катэгорыя:Прэзыдэнты Малдовы
Катэгорыя:Малдаўскія палітыкі
Уладзімер Варонін

**Уладзімер Мікалаевіч Варонін**, ([рум. Vladimir Voronin) ([25 траўня 1941, Каржова, Малдаўская ССР, СССР) — малдоўскі дзяржаўны і палітычны дзяяч, трэці прэзыдэнт Малдовы. Двойчы абіраўся парлямэнтам краіны на гэты пост — у 2001 і 2005 гадах. Лідэр Партыі камуністаў Рэспублікі Малдова.

## Адукацыя і працоўная дзейнасьць

У 1961 годзе скончыў Кішынёўскі каапэратыўны тэхнікум. Працоўную дзейнасьць пачаў сёлета ж з пасады загадчыка хлебапякарняй ў Крыўлянах. З 1966 да 1971 гг. працаваў дырэктарам Дубасарскага хлебазавода. У 1971 годзе скончыў Усесаюзны інстытут харчовай прамысловасьці, пасьля працаваў у органах дзяржаўнага кіраваньня: у Дубасарскім і Унгенскім райвыканкамах, ва Унгенскім гарвыканкаме.

Катэгорыя:Прэзыдэнты Малдовы
Катэгорыя:Нарадзіліся 25 траўня
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1941 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Малдове
Катэгорыя:Малдаўскія палітыкі
Міхай Гімпу

**Міха́й Гі́мпу** (**Міхаі́л Фёдаравіч Гі́мпу**, ; нар. 19 лістапада 1951 году, Калоніца, Малдаўская ССР, СССР) — малдоўскі палітычны дзяяч, лідэр Лібэральнай партыі Малдовы. Займае пасаду старшыні парлямэнту Рэспублікі Малдова, зь верасьня 2009 году зьяўляецца выконваючым абавязкі прэзыдэнта Малдовы.

Катэгорыя:Прэзыдэнты Малдовы
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Малдове
Катэгорыя:Малдаўскія палітыкі
Будэ

**Будэ** () — горад і камуна ў фюльке Нурлян ў Нарвэгіі. Зьяўляецца часткай рэгіёна Сальтэн. Горад Будэ атрымаў статус камуны 1 студзеня 1838 году. Камуна Будын была далучаная да Будэ 1 студзеня 1968 году, а камуна Ск’ерстад — 1 студзеня 2005 году. Будэ, разьмешчаны паўночней Палярнага кола, зьяўляецца найбуйнейшым горадам у Нурляне, і другім па велічыні ў Паўночнай Нарвэгіі.

## Крыніцы

Катэгорыя:Гарады Нарвэгіі
Драмэн

**Дра́мэн** () — горад і камуна ў Нарвэгіі, фюльке Бускеруд. Муніцыпалітэт быў заснаваны 1 студзеня 1838 г. ў суседнім фюльке, Вэстфол, пад імем Скогер. Назва Драмэн атрымана ў 1964 годзе, тады ж муніцыпалітэт пераведзены ў фюльке Бускеруд.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Гарады Нарвэгіі
Дзяржаўны ўнівэрсытэт Малдовы

**Дзяржаўны ўнівэрсытэт Малдовы** — вышэйшая тэхнічная навучальная ўстанова Рэспублікі Малдовы, акрэдытаваная дзяржавай. Унівэрсытэт заснаваны ў 1946 годзе.

## Факультэты
* Факультэт прыгожых мастацтваў
* Факультэт сацыялёгіі і філязофіі
* Факультэт біялёгіі і глебазнаўства
* Факультэт хіміі і хімічнай тэхналёгіі
* Факультэт права
* Факультэт фізыкі
* Факультэт гісторыі і філязофіі
* Факультэт журналістыкі
* Факультэт замежных моваў і літаратуры
* Факультэт матэматыкі і інфарматыкі
* Факультэт міжнародных адносінаў
* Факультэт эканомікі
* Абсэрваторыя Дзяржаўнага ўнівэрсытэту носіць імя астранома Мікалая Доніча

## Выпускнікі
* Пётар Лучынскі — 2-і прэзыдэнт Малдовы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Малдаўскія ўнівэрсытэты
Крыстыянсан

**Крыстыянсан** (нарв. Kristiansand, раней было прынята напісаньне Christianssand) — горад і камуна ў Нарвэгіі, у фюльке Вэст-Агдэр. Адміністрацыйны цэнтар фюльке і найбуйнейшы горад Сэрланна (Паўднёвай Нарвегіі).

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Гарады Нарвэгіі
Тэнсбэрг

**Тэ́нсбэрг** () — горад і муніцыпалітэт у Нарвэгіі, адміністрацыйны цэнтар фюльке Вэстфолу. Муніцыпалітэт мяжуе на захадзе з Стоке, на паўночным захадзе — з Рэ, на поўначы — з Гортэнам, на ўсходзе — з Осьлё-фіёрдам і на поўдні — з камунай Нэтэрэй. 

## Асобы
* Магнус Карлсэн — шахматыст

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Гарады Нарвэгіі
Мольдэ

**Мольдэ** () — горад і камуна ў фюльке Мёрэ-ог-Румсдал, Нарвэгія.

## Гісторыя
Паселішча ўтварылася як гандлёвы пост у канцы сярэдніх стагодзьдзяў. Афіцыйныя правы на занятак гандлем былі атрыманы ў 1614, а правы горада былі дараваныя каралеўскай хартыяй ў 1742. Муніцыпалітэт Мольдэ ўтвораны 1 студзеня 1838 г.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт
Шыен

**Шыен** () — горад і камуна ў Нарвэгіі.

## Геаграфія
Горад Шыен разьмешчаны ў паўднёва-ўсходняй частцы Нарвэгіі, на ўсход ад возера Нуршо. Зьяўляецца адміністрацыйным цэнтрам нарвэскай фюльке Тэлемарк, а таксама цэнтрам аднайменнай камуны плошчай у 778 км². Колькасьць насельніцтва Шыену на 1 кастрычніка 2008 году складала 51 279 чалавек. Шчыльнасьць насельніцтва роўная 66 чал./км².

## Крыніцы

Катэгорыя:Гарады Нарвэгіі
Кайнуў

**Кайнуў** (, ) — правінцыя ў Фінляндыі на ўсходзе ляні Оўлу. Насельніцтва 84740 чалавек (2006). Мяжуе з правінцыямі Паўночная Пох’янмаа (на паўночна-захадзе), Паўночнае Саво і Паўночная Карэлія (на поўдні). На ўсходзе мяжуе з Рэспублікай Карэлія. Плошча 21.567 км ².

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
Лімфатычная сыстэма

**Лімфатычная сыстэма** (лац.: systema lymphaticum) — частка судзіннай сыстэмы сысуноў, дапаўняе сэрцава-судзінную сыстэму. Яна адыгрывае важную ролю ў абмене рэчываў і ачышчэньні вузаў і тканак арганізму. У адрозьненьне ад крывяноснай сыстэмы лімфатычная не зьяўляецца закрытай і ня мае цэнтральнай помпы. Лімфа, якая цыркулюе ў ёй, рухаецца павольна і пад невялікім ціскам.

У структуру лімфатычнай сыстэмы ўваходзяць:

* лімфатычныя капіляры
* лімфатычныя судзіны
* лімфатычныя вузлы
* лімфатычныя галамені і пратокі
Сэрцава-судзінная сыстэма

**Сэ́рцава-су́дзінная сыстэ́ма** (скарочана — **ССС**) — сыстэма органаў, якая забясьпечвае цыркуляцыю крыві і лімфы па арганізьме чалавека і жывёлаў.

У склад сэрцава-судзіннай сыстэмы ўваходзяць крывяносныя судзіны, лімфатычныя судзіны і галоўны орган крывезвароту — сэрца. Крывяносныя судзіны падзяляюцца на: **[[Артэрыя|Артэрыі]], [[артэрыёля|артэрыёлі]], [[капіляр]]ы, [[вэнуля|вэнулі]], [[Вэна|вэны]]**.

## Глядзіце таксама
* Кардыялёгія
* Артэрыяльная гіпэртэнзія
Легата

**Легата** ( — «зьвязаны») у музыцы — прыём гульні на музычным інструмэнце, зьвязнае выкананьне гукаў, пры якім мае месца плаўны пераход аднаго гуку ў іншы, паўза паміж гукамі адсутнічае.

У нотазапісу легата пазначаецца дугападобнай лініяй — лігай, якая аб’ядноўвае ноты, якія выконваюцца легата. Таксама можа пазначацца словам *legato* каля адпаведнай групы нот.

## Глядзіце таксама
* Стаката

Катэгорыя:Музычная тэрміналёгія
Ляйтматыў

**Ляйтматыў** ( — «галоўны, вядучы матыў»), у музыцы — характэрная тэма або музычны абарот, якія абмалёўваюць які-небудзь пэрсанаж опэры, балета, праграмнай п’есы, ягоныя асобныя рысы або пэўную драматычную сытуацыю і гучаць пры згадваньні аб іх, пры зьяўленьні пэрсанажа або пры паўторы драматычнай сытуацыі ў розных частках твора. Першым пачаў актыўна выкарыстоўваць ляйтматывы ў сваіх опэрах Рыхард Вагнэр.

Катэгорыя:Музычная тэрміналёгія
Леапольд Сэдар Сэнгор

**Леапольд Сэдар Сэнгор** (фр. Léopold Sédar Senghor, 9 кастрычніка 1906 г., Жоал, Сэнэгал — 20 сьнежня 2001 года, Нармандыя, Францыя) — сэнэгальскі паэт і філёзаф, палітык, першы прэзыдэнт Сэнэгала. Заснавальнік нэгрыцюда.

Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1906 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся 9 кастрычніка
Катэгорыя:Памерлі ў 2001 годзе
Катэгорыя:Памерлі 20 сьнежня
Катэгорыя:Прэзыдэнты Сэнэгала
Катэгорыя:Выпускнікі_Вышэйшай_нармальнай_школы_(Парыж)
Левій (сын Якава)

**Левій** () — паводле біблейскага паданьня, сын патрыярха Якава і Ліі, які стаў пачынальнікам асобай клясы сьвятаслужыцеляў старажытнагабрэйскага культу — левітаў. Да гэтай клясы належалі ўсе нашчадкі Левія, яны атрымалі выключнае права на сьвятаслужэньне. Левітаў Біблія падзяляе на тры групы: першасьвяшчэньнікаў, сьвяшчэньнікаў і простых левітаў. Да апошняй групы адносіліся тыя вашчадкі Левія, якія выконвалі ніжэйшыя абавязкі сьвятаслужыцеляў. Зь іх асяродзьдзя, як правіла, выходзілі і летапісцы. У матэрыяльных адносінах левіты як племянная каста, не надзеленая зямлёю, знаходзіліся ў залежнасьці ад сваіх больш багатых суайчыньнікаў. Левіты праіснавалі да часоў узьнікненьня хрысьціянства, у асяродзьдзе якога яны пераходзілі ў якасьці хрысьціянскіх пастыраў.

## Крыніцы
Сьлізьніца

**Сьлі́зьніца** ( — сьлізьневая абалонка або сьлізістая павалока) — нутраная абалонка полых органаў, сазлучаных са зьнешнім асяродзьдзем. Сьлізьневая абалонка пакрывае паверхню органаў дыханьня, мочавай, плоцевай і стрававальнай сыстэмаў, нутраныя паверхні вочных павекаў і вушэй.

Назва паходзіць ад слова сьлізь (): большасьць сьлізьневых абалонак пакрытыя пластом сьлізі, якую вылучаюць сакрэцыйныя вузы эпітэлю (звычайна — фужэрападобныя вузы).

## Глядзіце таксама
* Пыхцікі
* Бульбіт

## Крыніцы

Катэгорыя:Анатомія чалавека
Іван Нікітчанка

**Іван Мікалаевіч Нікітчанка** (10 студзеня 1939, вёска Гарыцы Пагарскага раёну Бранскай вобласьці — 20 лістапада 2010, места Маладэчна) — беларускі навуковец у галіне сэлекцыі жывёлаў. Чалец-карэспандэнт Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі (1986), доктар сельскагаспадарчых навук (1979), прафэсар (1981).

## Біяграфія
Скончыў Віцебскі вэтэрынарны інстытут (1960). З 1968 навуковы супрацоўнік, загаднік сэктару, кіраўнік сэлекцыйнага цэнтру Беларускага НДІ жывёлагадоўлі. Ляўрэат дзяржаўнай прэміі СССР (1982). З 1986 намесьнік старшыні Дзяржаграпраму БССР, ад 1991 генэральны дырэктар НДІ «Агранавука». З 1993 віцэ-прэзыдэнт Нацыянальнага цэнтру стратэгічных дасьледаваньняў. Дэпутат Вярхоўнага Савету БССР ў 1985—1990.

19 лістапада 2010 году а 14:45 на ўласным аўто сутыкнуўся з грузавіком «ЗІЛ», які належыць РУП «Рамонтна-будаўнічы трэст» Управы справамі прэзыдэнта Беларусі. Навукоўца даставілі ў шпіталь гораду Маладэчна, дзе ён памёр а 2 гадзіне ночы на 20 лістапада. Пахаваны на Паўночных могілках у Менску.

## Грамадзка-палітычная дзейнасьць
Сябар партыі БНФ. У першай палове 1990-х уваходзіў у склад ценевага кабінэту апазыцыі БНФ у Вярхоўным Савеце XII скліканьня.

Доўгі час узначальваў аргкамітэты правядзеньня «Чарнобыльскага шляху». Крытыкаваў пляны пабудовы ў Беларусі атамнай электрастанцыі. У інтэрвію Радыё Свабода (2007) Іван Нікітчанка сказаў:

У часе прэзыдэнцкай выбарчай кампаніі 2010 увайшоў у лік давераных асобаў кандыдата ў прэзыдэнты ад партыі «Беларуская хрысьціянская дэмакратыя» Віталя Рымашэўскага. Гэты крок тлумачыў тым, што менавіта В. Рымашэўскі аддае найбольшую ўвагу пытаньням пераадоленьня наступстваў чарнобыльскай катастрофы.

## Навуковая дзейнасьць
Дасьледаваў генэтыка-матэматычныя мэтады аналізу сэлекцыйнай працы і аўтаматызаваных сыстэмаў кіраваньня ў племянной жывёлагадоўлі. Распрацаваў прагнозныя індэксы абмену рэчываў, мэтады прагназаваньня прадуктыўнасьці і генэтычнай схільнасьці жывёлаў да захворваньняў і стрэсаў.

Меў больш за 280 навуковых працаў, у тым ліку 6 манаграфіяў, 5 вынаходзтваў.

Асноўныя працы:
* Системы ведения сельского хозяйства Белорусской ССР. Мн.: Ураджай, 1986 (в соавт.).
* Гетерозис в свиноводстве. Л.: Агропромиздат, 1987.
* Адаптация, стрессы и продуктивность сельскохозяйственных животных. Мн.: Ураджай, 1988 (в соавт.).
* Энциклопедия сельского хозяина. Мн.: БелЭн, 1994.
* Чернобыль: как это было. Мн., 1999.

## Крыніцы

Катэгорыя:Беларускія навукоўцы
Катэгорыя:Ляўрэаты Дзяржаўнай прэміі СССР
Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савету БССР
Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савету Рэспублікі Беларусь 12-га скліканьня
Катэгорыя:Сябры Партыі Беларускага народнага фронту
Катэгорыя:Сябры-карэспандэнты Акадэміі навук Беларусі
Катэгорыя:Дактары сельскагаспадарчых навук
Лексыка

**Ле́ксыка** ( які адносіцца да слова) — сукупнасьць словаў, слоўнікавы склад мовы безадносна да паходжаньня словаў, часу іх узьнікненьня, стылістычнай і экспрэсіўнай дыфэрэнцыяцыі.

Таксама гэтым тэрмінам азначаюць розныя пласты словаў у мове, якія вылучаюцца паводле тых ці іншых прыкметаў: літаратурная лексыка, дыялектная лексыка, лексыка асобных пісьменьнікаў або твораў, лексыка агульнаўжывальная, кніжная, стылістычна нэўтральная, экспрэсіўная і г. д.

Лексыка зьяўляецца аб’ектам вывучэньня лексыкалёгіі.

## Глядзіце таксама

* Абсцэнная лексыка

## Літаратура

* Сучасная беларуская мова: Уводзіны. Фанетыка. Фаналогія. Арфаэпія. Графіка. Арфаграфія. Лексікалогія. Лексікаграфія. Фразеалогія. Фразеаграфія: Вучэб. дапам. / Я. М. Камароўскі, В. П. Красней, У. М. Лазоўскі і інш. — 2-е выд., дапрац. і дап. — Мн. : Выш. школа, 1995. — 334 с ISBN 985-06-0075-6.
Лені Рыфэншталь

**Бэ́рта Гэ́лена Ама́лія Ры́фэншталь**, больш вядомая як **Ле́ні Рыфэншталь** (Berta Helene Amalie «Leni» Riefenstahl; 22 жніўня 1902, Бэрлін — 8 верасьня 2003, Пёкінг) — нямецкі кінарэжысэр і фатограф. Таксама актрыса, танцорка.

Рыфэншталь зьяўляецца адным з самых вядомых кінэматаграфістаў, якія працавалі ў пэрыяд нацыянал-сацыялістычнага панаваньня ў Нямеччыне. Яе дакумэнтальныя фільмы «Трыюмф волі» і «Алімпія» сталі падставай аб’явіць яе актыўным прапагандыстам Трэцяга Райху.

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйная старонка Лені Рыфеншталь  
* Das blaue Licht. Stills of Walter Riml, photographer of the film 

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Нарадзіліся 22 жніўня
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1902 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Бэрліне
Катэгорыя:Нямецкія кінарэжысэры
Катэгорыя:Памерлі 8 верасьня
Катэгорыя:Памерлі ў 2003 годзе
Катэгорыя:Памерлі ў Пёкінгу
Катэгорыя:Акторы XX стагодзьдзя
Катэгорыя:Дасьледнікі Афрыкі
Дзаўскі раён

thumb|250px|right|Дзаўскі раён на карце Паўднёвай Асеціі
**Дзаўскі раён** — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка Паўднёвай Асэтыі. Мяжуе са ўсімі раёнамі ПА, а гэтак жа: на поўначы з Расеяй, на захадзе і ўсходзе з Грузіяй. Тэрыторыя 1448 км².

На яго тэрыторыі знаходзяцца: Рокскі тунэль, які злучае Паўднёвую Асэтыю з расейскай рэспублікай Паўночная Асэтыя, участак Ваенна-асэтынскай дарогі, якая праходзіць праз Мамісонскі перавал, самы паўночны населены пункт на тэрыторыі рэспублікі — сяло Гуршэві і возера Эрца плошчай 0,41 км².

## Глядзіце таксама

* Квэдзі

Катэгорыя:Паўднёвая Асэтыя
Знаурскі раён

*Знау́рскі раён* — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка Паўднёвай Асэтыі, самы маленькі па плошчы раён Паўднёвай Асэтыі. Тэрыторыя 404 км².

Ён разьмешчаны на паўднёвым захадзе рэспублікі, мяжуе з Дзаўскі і Цхінвальскім раёнамі, а гэтак жа з Грузіяй. Аднак, варта адзначыць, што нягледзячы на памер плошчы, раён займае важнае месца ў эканамічным жыцьці рэспублікі і першым чынам у сельскай гаспадарцы.

Працягласьць раёна з захаду на ўсход — 24 км, з поўначы на поўдзень — 26 км. У Знаурскім раёне разьвіта горнае лесаводзтва; тут, у басэйне ракі Лопан, здабываюць тальк (с. Цнэліс). Непадалёк ад сёлаў Нагутні і Дзагіна маюцца крыніцы мінэральных вод. Раённы цэнтар — пасёлак гарадзкога тыпу Знаур. У Знауры разтвіта дрэваапрацоўчая і харчовая прамысловастці

Катэгорыя:Паўднёвая Асэтыя
Ахалгорскі раён

**Ахалго́рскі раён** — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка на поўначы Грузіі. Са жніўня 2008 г. у выніку расейскага ўварваньня знаходзіцца пад акупацыяй расейскага войска. У сьнежні 2009 г. грузіны складалі 75% насельніцтва раёну.

## Крыніцы

Катэгорыя:Муніцыпалітэты Мцхэты-Мтыянэці
Катэгорыя:Раёны Паўднёвай Асэтыі
Цхінвальскі раён

**Цхінвальскі раён** — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка Паўднёвай Асэтыі (Грузія). Знаходзіцца на поўдні рэспублікі, мяжуе з астатнімі трыма раёнамі Паўднёвай Асэтыі. Адміністрацыйны цэнтар — горад Цхінвалі. Уключае 86 сёлаў. Тэрыторыя 695 км².

Катэгорыя:Паўднёвая Асэтыя
Ленінградзкі праспэкт

**Ленінградзкі праспэкт** — праспэкт, адна з найважных транспартных магістраляў у Маскве, разьмешчана ў Паўночнай адміністрацыйнай акрузе. Самая шырокая вуліца ў Маскве (да 120 м).

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Масква
Катэгорыя:Вуліцы Расеі
Паўночная адміністрацыйная акруга

**Паўно́чная адміністрацы́йная акру́га** — акруга горада Масквы, якая разьмешчана на поўначы Масквы і складаецца з 16 раёнаў. Насельніцтва 880 тыс. чалавек.

Раёны:

* Аэрапорт
* Бегавы
* Бяскуднікаўскі
* Войкаўскі
* Усходняе Дзягуніна
* Галовінскі
* Дзмітраўскі
* Заходняе Дзягуніна
* Копцева
* Левабярэжны
* Малжанінаўскі
* Савёлаўскі
* Сокал
* Ціміразеўскі
* Хоўрына
* Хорашаўскі

Катэгорыя:Адміністрацыйныя акругі Масквы
Ленінградзкая вайсковая акруга

**Ленінградзкая вайсковая акруга** — апэратыўна-стратэгічнае тэрытарыяльнае аб’яднаньне Узброеных сіл Расейскай Фэдэрацыі, дысьлякаванае на тэрыторыі Ленінградзкай і прылягаючых да яе вобласьцей. Упраўленьне акругі знаходзіцца ў Санкт-Пецярбургу.

Акруга вядзе сваю гісторыю ад Петраградзкай вайсковай акругі Чырвонай арміі, створанай 20 сакавіка 1918 году і пераіменаванай 1 лютага 1924 году ў Ленінградзкую вайсковую акругу. Тэрыторыя акругі ўключала Ленінградзкую, Пскоўскую, Наўгародзкую, Аланецкую, Чарапавецкую губэрні. У наступным тэрыторыя акругі змянялася.

Катэгорыя:Узброеныя сілы Расеі
Катэгорыя:Узброеныя сілы СССР