Сагі

**Са́гі** (ст.-ісьл: *saga*, у множным ліку *sögur*) — апавядальная форма старажытна-скандынаўскага і стараражытнаісьляндзкага эпасу, якія зьяўляюцца мітычна-легендарнымі апавяданьнямі пра багоў і герояў у прозе, часта зь вершаванымі ўстаўкамі.

Верагодна, што назва *saga* паходзіць ад ісьляндзкага дзеяслова *segja* — мовіць, і абазначае як вуснае, так і аформленае ў пісьмовым выглядзе апавяданьне. Першапачаткова ў ісьляндцаў тэрмін «сага» ўжываўся ў дачыненьні да любога празаічнага апавяданьня, аднак у цяперашні час ён аб’ядноўвае сукупнасьць літаратурных помнікаў, якія былі запісаны ў пазначаны час.

Як крыніцы па гісторыі Беларусі IX—XI стст. найбольшую каштоўнасьць уяўляюць старажытнаісьляндзкія сагі, якія пачаткова існавалі як вусныя паданьні і пачалі запісвацца на лаціне ў XII ст. ісьляндзкімі каталіцкімі манахамі.

## Узроўні саг
Паводле абагульняльнай тэматыкі твораў ісьляндзкія сагі падзяляюць на:

* **«Легендарныя сагі»** альбо **«сагі пра старажытныя часы»** (*Fornaldarsögur*) — сагі, якія злучаюць зерне гістарычнай ісьціны з фантастычнымі апавяданьнямі пра герояў і багоў скандынаўскага пантэону. Зьяўляюцца найменш верагоднымі ў якасьці гістарычных крыніцаў. Найбольш вядомаю з гэткіх саг лічыцца «Сага аб Вэльсунгах».
* **«Каралеўскія сагі»** (*Konungasögur*) — сагі, у якіх апісваецца гісторыя Нарвэгіі, бо ў Ісьляндыі не было манархічнае ўлады. Да гэткае катэгорыі адносяцца як асобныя сагі аб нарвэскіх каралях, такія як, напрыклад, «Сага аб Хаконе Хаканарсане» ці «Сага аб Оляве Тругвасоне», так і зводныя творы, характэрным і найбольш вядомым узорам якіх зьяўляецца «Хэймскрынгл» (*«Кола зямное»*) Сноры Стурлюсана. Таксама існуе ісьляндзкая сана аб каралях Даніі — «Сага аб Кнютлінгах». Ствараліся ў XII—XIII стст., гістарычна найбольш верагодныя.
* **«Сагі аб ісьляндцах»** альбо **«радавыя сагі»** (*Íslendinga sögur*) — сагі, у якіх распавядаецца аб жыцьці ісьляндцаў, іх гісторыі, узаемаадносінах іх радоў у так званы «век саг» — у пэрыяд з X па XI стагодзьдзі (930—1030 гг.). Да гэтага тыпу адносяцца самыя вядомыя сагі, такія як «Сага аб Эґіле» (*Egils saga Skallagrímssonar*), «Сага аб Ньяле» (*Njáls saga*) — вяршыні ісьляндзкага этасу, адзін зь першых і найбуйнейшых пісьмовых помнікаў паўночнаэўрапейскае літаратуры (таксама «Сага аб Названых братах» (*Fóstbrœðra saga*), «Сага аб Бойцы ў Пустэчы» (*Heiðarvíga saga*), «Сага аб людзях з Ласосевай даліны» (*Laxdæla saga*), «Сага аб Ґісьле» (*Gísla saga Súrssonar*), «Сага аб Ґунляўґу Зьмяіным Языку» (*Gunnlaugs saga ormstungu*), «Сага аб грэнляндцах» (*Grœnlendinga saga*), «Жыцьцё Сноры Ґодзі» (*Ævi Snorra goða*) і іншыя). Запісаныя не раней за 13 стагодзьдзе.
* **«Сагі аб біскупах»** — сагі, якія выкладаюць гісторыю каталіцкае царквы ў Ісьляндыі. Дадзеныя сагі зьмяшчаюць вялікую колькасьць дакладнага гістарычнага матэрыялу аб дзеях ісьляндзкіх біскупаў.
* **«Хлусьлівыя сагі»** (*lygisögur*) — сагі зь яўнымі казачнымі элемэнтамі ў сюжэце.
* **«Перакладныя сагі»** — творы, якія зьмяшчаюць пераказы клясычных сюжэтаў і гістарычных падзеяў, такія як «Усясьветная сага», «Сага аб рымлянах», «Сага аб юдэях», «Сага аб траянцах», «Сага аб Аляксандры».

## Сагі ў дачыненьні да Беларусі

Значнае месца ў сагах удзелена Полацку (*Pallteskia*) і Дзьвіне (*Duna*), якая была адным з галоўных маршрутаў пранікненьня вікінгаў ва Ўсходнюю Эўропу. З «сагаў пра ісьляндцаў» *«Сага пра Хрост»* і *«Татр пра Торвальда Вялікага Падарожніка»* апавядаюць, у прыватнасьці, пра дзейнасьць у Полацку пачатку XI ст. Торвальда, сына Кодрана. *«Сага пра Хрост»* дапушчае стварэньне першага ўсходнеславянскага манастыра менавіта ў Полацку. Зьвесткі «сагаў пра старажытныя часы» ў дачыненьні да Беларусі альбо абсалютна фантастычныя, альбо іх храналёгія і пэрсаналіі значна скажоныя: «Сага пра Тыдрэка Бэрнскага» апісвае захоп Полацку правадыром гунаў Атылам; «Сага пра Хрольва Пешахода» паведамляе пра конунга Рэгвіда, які стварыў у глыбокай старажытнасьці дзяржаву вікінгаў уздоўж усяго цячэньня Дзьвіны.

З «каралеўскіх» сагаў для гісторыі Беларусі найбольшую цікавасьць уяўляе «Прадзь аб Эймундзе», бо там месьціцца найбольш зьвестак пра Полацкае княства часоў Брачыслава Ізяславіча — праўнука Рагвалода. Этас «Прадзь аб Эймундзе» паведамляе пра вікінга Эймунда Хрынгсана, які ўдзельнічаў у барацьбе Яраслава Мудрага з полацкім князем Брачыславам Ізяславічам і нават нібыта пэўны час княжыў у Полацку.

Апроч ісьляндзкіх, пэўныя зьвесткі пра дзейнасьць скандынаваў на тэрыторыі сучаснай Беларусі ўтрымліваюць і швэдзкія сагі, напрыклад «Сага пра гутаў». Адным зь першых на сагі, як на крыніцу па гісторыі Ўсходняй Эўропы зьвярнуў увагу ўраджэнец Беларусі Восіп Сянкоўскі.

## Крыніцы

## Літаратура
* Белы, А. Сагі // 
* «Прадзь аб Эймундзе» на Manarchija.org
* Rafn C. C. Antiquites russes d’apres les monuments historiques des Islandais et des anciens Scandinaves. TТ. 1—2. Copenhague, 1850—1852.
* Сага о гутах // Средние века. Вып. 38. М., 1975.
* Снорри Стурлусон. Круг Земной. М., 1980.
* Сапунов А. Сказания исландских, или скандинавских саг о Полоцке, князьях полоцких и р. Западной Двине // Полоцко-Витебская старина. Вып. 3. Витебск, 1916.
* Belaiew N.T. Eymundar Saga and Icelandic research in Russia // Saga-book of the Viking Society. Vol. XI, 1932.
* Stender-Petersen A. Das Problem der ältschen byzantinisch-russisch-nordlischen Beziehungen // Relazioni del X Congresso Internazionale di Scienze Storiche. Vol. III. Firenze, 1955.
* Рыдзевская Е. А. Древняя Русь и Скандинавия в IX—XIV вв. (Материалы и исследования). М., 1978.
* Глазырина Г. В. Русский город в норвежской саге. К вопросу о достоверности исторических описаний в сагах // Древнейшие государства на территории СССР. 1982. М., 1984.
* Pritsak O. The Origin of Rus’. Vol. I. Old Scandinavian sources then the sagas. Cambridge, Mass., 1981.
* Ловмяньский Х. Русь и норманны. М., 1985.
* Древнерусские города в древнескандинавской письменности. Тексты. Перевод. Комментарий. М., 1987.
* Коновалов Ю. В. Русско-скандинавские связи середины IX—X вв. // Историческая генеалогия. № 5, 1995.
* Strumiński B. Linguistic Interrelations in Early Rus’. Northmenn, Finns, and East Slavs (Ninth to Eleventh Centuries). Rome, 1996.
* М. И. Стеблин-Каменский. Исландские саги. (Исландские саги. Ирландский эпос. — М., 1973. — С. 7—22)

Катэгорыя:Скандынаўскі фальклёр

Катэгорыя:Гісторыя Полацкага княства