Гісторыя Наваградку

**[[Наваградак]]** (часам насіў дадатковае азначэньне — *Наваградак [[Літва|Літоўскі]]*) — першая сталіца Вялікага Княства Літоўскага, даўняе магдэбурскае места і цэнтар гістарычнага рэгіёну. Колішняя катэдра Літоўскай мітраполіі. Да нашага часу тут захаваліся замак вялікіх князёў, гара Міндоўга, царква Сьвятых Барыса і Глеба, манастыр базылянаў, Фарны касьцёл, касьцёл Сьвятога Міхала Арханёла, комплекс кляштару францішканаў з касьцёлам Сьвятога Антонія, дом-музэй Адама Міцкевіча, Крамы і гатэль Эўропа, помнікі гісторыі і архітэктуры XIII—XIX стагодзьдзяў. Сярод мясцовых славутасьцяў вылучаліся меская ратуша, Замкавая царква, комплексы калегіюму езуітаў з касьцёлам Беззаганнага Зачацьця Найсьвяцейшай Панны Марыі і кляштару баніфратаў, помнікі архітэктуры XIV—XVIII стагодзьдзяў, зруйнаваныя расейскімі ўладамі, а таксама палац Радзівілаў, Вялікая сынагога, кляштары дамініканаў і дамініканак, помнікі архітэктуры XVII—XVIIII стагодзьдзяў, зруйнаваныя савецкімі ўладамі.

## Раньнія часы
Паводле археалягічных дасьледаваньняў, у канцы X ст. на тэрыторыі сучаснага места ўзьнікла старажытнае паселішча, умацаванае да сярэдзіны XI стагодзьдзя. Першы бясспрэчны пісьмовы ўпамін пра Наваградак датуецца 1252 годам, тым часам існуюць меркаваньні пра ранейшыя яго ўпаміны. Пад 1005/1006 годам Наваградак упамінаецца (пад назвай *Ноўгарад*) ва ўстаўной грамаце Тураўскай япархіі кіеўскага князя Ўладзімера Сьвятаславіча, складзенай ў другой палове XIV стагодзьдзя. Паводле Энцыкляпэдыі гісторыі Беларусі, першы летапісны ўпамін пра Наваградак датуецца 1044 годам. Гэтае сьцьверджаньне грунтуецца на наступным паведамленьні Сафійскага першага і Наўгародзкага чацьвертага летапісаў: «*Ходил [[Яраслаў Уладзімеравіч|Ярослав]] на [[Літва|Литву]] и на весну заложил Новгород*». Тым часам у больш раньнім Наўгародзкім першым летапісе падзея падаецца наступным спосабам: «*В лето 6552 [1044]. Ходи Ярослав на Литву; а на весну же Володимир заложи Новъгород и сдела его».

Археалягі‌чныя дасьледаваньні, праведзеныя [[Фрыда Гурэвіч|Фрыдай Гурэвіч]] у ро‌зных ме‌сцах Наваградку, выявілі вялікую ко‌лькасьць знахо‌дак: бізантыйскае шкло, упрыгажэньні, рэшткі дома баярына з расьпі‌санымі фрэскамі сьце‌намі, які меў падве‌сныя ліхтары‌, дзе запа‌львалі аліву ды іншае. У XII ст. Наваградак складаўся зь [[дзядзінец|дзядзінца]] (Замкавая гара), [[вакольны горад|вакольнага гораду]] і [[пасад]]у. У XIII—XIV стагодзьдзях ён быў цэнтрам удзельнага [[Наваградзкае княства|княства]], пад 1237 годам упамінаецца наваградзкі князь [[Ізяслаў (князь наваградзкі)|Ізяслаў]].

== Вялікае Княства Літоўскае ==



Зь сярэдзіны 1240-х гадоў, на запросіны мясцовых баяраў, у Наваградку пачаў княжыць [[Міндоўг]], што паспрыяла ўтварэньню [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. У 1249—1252 гадох галіцка-валынскія князі ў кааліцыі з [[Інфлянцкі ордэн|Інфлянцкім ордэнам]] учынілі некалькі ваенных выправаў, што прымусіла Міндоўга пайсьці на прымірэньне з ордэнам. У 1253 годзе ад імя [[Папа Рымскі|Папы Рымскага]] ён каранаваўся ў Наваградку на караля [[Літва|Літвы]] (першы і апошні такі тытул у гісторыі Вялікага Княства Літоўскага). З гэтай падзеяй часта зьвязваюць знойдзены ў Наваградку рэдкі артэфакт — гэтак званы «[[Кубак Ядвігі]]» ([[Русіфікацыя Беларусі|вывезены ў расейскі]] [[Эрмітаж]]), які выкарыстоўвалі ў час каранацыяў і найвышэйшых урачыстасьцяў. Лічыцца, што гэты кубак быў падарункам Міндоўгу ад бізантыйскага імпэратара [[Атон II|Атона II]].

У 1254 годзе сын Міндоўга [[Войшалк]] склаў ад імя бацькі мір з [[Галіцка-Валынскае княства|Галіцка-Валынскім княствам]] і перадаў Наваградак [[Раман Данілавіч|Раману Данілавічу]]. У 1258 годзе ў выніку разрыву міру Войшалк зноў пачаў княжыць у Наваградку. У змаганьні супраць Галіцка-Валынскага княства і жамойцкіх князёў ён аб’яднаў вакол сябе Пінскую зямлю, Нальшчаны і Дзяволту.



Наваградак неаднаразова (у 1250-я, 1274, 1276 і 1277 гады) цярпеў ад набегаў мангола-татараў і іх хаўрусьнікаў — дружынаў галіцка-валынскіх князёў, пазьней (у 1314, 1321, 1341, 1390 і 1394 гады) сюды ўчынялі свае выправы [[крыжакі]]. Апроч таго, на места рабілі набегі крымскія татары (апошнія адбыліся ў 1505—1506 гадох).

З 1329 году Наваградак знаходзіўся ў валоданьні [[Карыят]]а, па 1358 годзе — ягонага сына [[Фёдар]]а, з 1386 году — [[Карыбут]]а. У 1392 годзе места было адным з цэнтраў вялікакняскага дамэну. У канцы XIV — пачатку XV стагодзьдзяў вялікі князь [[Вітаўт]] пасяліў у
Наваградку і ягоных ваколіцах татараў.

Яшчэ ў 1316 годзе Наваградак стаў цэнтрам незалежнай ад [[Маскоўскі патрыярхат|Масквы]] [[Літоўская мітраполія|Літоўскай мітраполіі]], якая ахоплівала праваслаўную царкву Вялікага Княства Літоўскага і Галіцыі (да 1330 году). У 1415 годзе тут на саборы праваслаўных япіскапаў мітрапалітам літоўскім абралі [[Рыгор Цамблак|Рыгора Цамблака]]. У 1422 годзе ў [[Фарны касьцёл (Наваградак)|Наваградзкім фарным касьцёле]] адбыўся шлюб караля польскага [[Ягайла|Ягайлы]] з [[Соф’я Гальшанская|Соф’яй Гальшанскай]], які даў пачатак дынастыі [[Ягелоны|Ягелонаў]]. У 1428 годзе Вітаўт запісаў места разам з навакольнымі вёскамі ў пажыцьцёвае валоданьне сваёй жонцы Юліяне.



У студзені 1507 году Наваградак стаў сталіцай [[Наваградзкае ваяводзтва|ваяводзтва]]. 26 ліпеня 1511 году вялікі князь [[Жыгімонт Стары]] надаў месту [[Магдэбурскае права]], якое пацьвярджалася ў 1562, 1595 і 1776 гады. У 1518 і 1534 гадох Наваградак пацярпеў у выніку войнаў [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]] зь Вялікім Княствам Літоўскім. На 1568 год тут дзеялі 10 цэркваў. З XVI ст. места стала адным з цэнтраў [[Рэфармацыя|Рэфармацыі]]. З 1581 году тут праходзілі паседжаньні [[Трыбунал Вялікага Княства Літоўскага|Галоўнага Трыбуналу]]. Па [[Берасьцейская вунія|Берасьцейскай уніі]] (1596 год) Літоўская мітрапаліцкая катэдра стала грэцка-каталіцкай.

18 сакавіка 1595 году [[Сьпіс каралёў польскіх|кароль]] і [[Сьпіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікі князь]] [[Жыгімонт Ваза]] зацьвердзіў герб Наваградку: «*у чырвоным полі постаць арханёла Міхаіла ў чорным узбраеньні з крыламі за сьпінай, у правай руцэ меч, у левай — шалі*», а ў 1597 годзе ён надаў мяшчанам прывілей на 2 штогадовыя кірмашы на працягу 2 тыдняў у каталіцкія сьвяты [[Тры Каралі (сьвята)|Тры Каралі]] і [[Тройца (сьвята)|Тройцу]].

Захавалася сьведчаньне азначэньня жыхароў Наваградку і ваколіцаў [[Ліцьвіны|ліцьвінамі]]: «*Белорусцы: Филип Белетцкий, руское имя тож, сказал родом литвин, Новгородцкого повету, отец и мать веру держали киевскую…*» (1623—1624 гады). У [[матрыкул]]е [[Базэль]]скага ўнівэрсытэту пад 1590/1591 годам значыцца *Johannes Snumyn, Lituanus, Palatinides Novogrodensis*, у матрыкуле [[Дылінген на Дунаі|Дылінгенскага]] ўнівэрсытэту пад 1607 годам — *Nicolaus Skoruski Lithuanus Nouogrodecum*, у матрыкуле [[Каралявец]]кага ўнівэрсытэту пад 1618 годам — *Martinus Wietogolski, Novogrodiensis Lithvanus*. Паводле біяграфічнай даведкі 1628 году пра [[Рафал Корсак|Рафала Корсака]]: *Lithuanus, natus in Districtu Novogroden*. Паводле запісу мэтрыкі гімназіі ў [[Бранева|Браўнсбэргу]], *Beresniewiez Thom. Lituanus ex pal. Novogrod.* (1702 год).

У 1648 годзе Наваградак пацярпеў ад набегаў казакаў. З пачаткам [[Вайна 1654—1667 гадоў|вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай]] у верасьні 1655 годзе яго захапіла маскоўскае войска [[Аляксей Трубяцкой|А. Трубяцкога]]. Па вызваленьні, у 1661 годзе [[Сьпіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікі князь]] у зьвязку з ваеннымі спусташэньнямі скасаваў для Наваградку выплату падаткаў тэрмінам на 4 гады. У [[Вялікая Паўночная вайна|Вялікую Паўночную вайну]] (1700—1721) у 1706 годзе швэдзкія войскі занялі места і зруйнавалі замак.

Ваенныя падзеі XVI—XVIII стагодзьдзяў і іншыя катаклізмы (пажары 1578, 1599, 1613, 1652 гадоў, найбольш моцны — у 1751 годзе, калі згарэлі 167 дамоў, 4 касьцёлы, ратуша і канцылярыя ваяводы; эпідэміі 1590, 1592, 1603, 1708 гадоў) прывялі Наваградак да палітычнага і эканамічнага заняпаду. У канцы XVIII ст. у месьце дзеялі 3 цэрквы, 5 касьцёлаў, 6 кляштараў, сынагога і мячэт.

== Пад уладай Расейскай імпэрыі ==


У выніку [[трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай]] (1795 год) Наваградак апынуўся ў складзе [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]], дзе ў 1796 годзе стаў цэнтрам павету [[Слонімскае намесьніцтва|Слонімскага намесьніцтва]] (з 1801 году [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскай]], з 1842 году [[Менская губэрня|Менскай губэрні]]). 24 сьнежня 1798 году ў самім месьце або ў блізкім да яго [[Завосьсе|Завосьсі]] нарадзіўся паэт [[Адам Міцкевіч]].



У [[вайна 1812 году|вайну 1812 году]] па заняцьці Наваградку [[Напалеон I Банапарт|Напалеонам]] зь мясцовых жыхароў сфармаваўся 19-ы ўланскі полк літоўскіх войскаў. На 1817 год у месьце было 428 драўляных і 9 мураваных жылых дамоў.

За часамі [[Паўстаньне 1830—1831 гадоў|вызвольнага паўстаньня]] 22 ліпеня 1831 году Наваградак з-пад расейскай улады на пэўны час вызваліў аддзел Ю. Кашыца і М. Межаеўскага. Па ліквідацыі [[Наваградзкая дамініканская школа|дамініканскай школы]] (1834) царскія ўлады адкрылі 5-клясную вучэльню, пераўтвораную ў 1858 годзе ў [[Наваградзкая гімназія|Наваградзкую гімназію]]. На 1837 год у Наваградку было 4 небрукаваныя і 9 брукаваных вуліцаў і завулкаў. За часамі [[Паўстаньне 1863—1864 гадоў|нацыянальна-вызвольнага паўстаньня]] ў месьце сфармавалася паўстанцкая арганізацыя на чале з У. Борзабагатым.

У 1862 годзе ў Наваградку заснавалі кафляны завод, у 1888 годзе — банк, у 1895 годзе — друкарню. Паводле перапісу 1897 году, у месьце былі 723 жылыя дамы; дзеялі саборная царква, царква, касьцёл, сынагога і мячэт; працавалі меская вучэльня з аддзяленьнем для дзяўчынак, жыдоўская прыватная вучэльня, паштовая станцыя, 25 крамаў у гандлёвых радах і 62 асобныя крамы, цагельны, ганчарны, мылаварны і 2 ганчарна-кафляныя заводы, 8 гатэляў і 6 заезных двароў, 20 корчмаў і піцейных дамоў.

У 1905 годзе ў Наваградку зьявіліся першыя вулічныя газавыя ліхтары. На 1910 год у месьце было 76 мураваных і 1074 драўляныя будынкі, на 1914 год — 6 навучальных установаў.

За часамі [[Першая сусьветная вайна|Першай сусьветнай вайны]] 22 верасьня 1915 году Наваградак занялі войскі [[Нямецкая імпэрыя|Нямецкай імпэрыі]]. У гэты час тут збудавалі электрастанцыю, правялі тэлефанізацыю і праклалі вузкакалейку.

== Найноўшы час ==



25 сакавіка 1918 году згодна з [[Трэцяя Ўстаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] Наваградак абвяшчаўся часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. У месьце прызначылі павятовага старшыню БНР, а жыхары Гарадзечанскай, Гарадзішчанскай, Карэліцкай, Любчанскай, Мірскай, Нягневіцкай, Райцаўскай і Шчорсаўскай воласьцяў Наваградзкага павету атрымалі Пасьведчаньні [[Народны Сакратарыят БНР|Народнага Сакратарыяту БНР]]. 27 сьнежня 1918 году ў Наваградак ўвайшлі бальшавікі. 1 студзеня 1919 году ў адпаведнасьці з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі ён ўвайшоў у склад [[БССР|Беларускай ССР]]. З 18 красавіка 1919 да 19 ліпеня 1920 году і з 1 кастрычніка 1920 году Наваградак займалі польскія войскі. 25 траўня 1919 году тут адкрылася [[Наваградзкая беларуская гімназія]]. Згодна з [[Рыская мірная дамова 1921 году|Рыскай мірнай дамовай 1921 году]] места апынулася ў складзе міжваеннай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], яшчэ раней у 1919 годзе аднавілася [[Наваградзкае ваяводзтва (1919—1939)|Наваградзкае ваяводзтва]]. У 1920—1930-я гады тут выходзіла больш за 10 найменьняў пэрыядычных выданьняў, у кастрычніку 1922 году пачала выдавацца першая ў Наваградку беларуская газэта «[[Наша Бацькаўшчына]]». У 1924—1931 гадох на Малым замку насыпалі [[Курган Адама Міцкевіча|курган у гонар Адама Міцкевіча]], 11 верасьня 1938 году адкрыўся ягоны музэй. На 1931 год у месьце было 1055 жылых будынкаў, дзеялі 2 касьцёлы, 2 царквы, 3 сынагогі і мячэт; апрача беларускай, працавала польская гімзазія. Апроч таго, існавалі 2 лякарні, 7 гатэляў і 2 друкарні.

У 1933 годзе ў выданьні «Kurier Nowogrodzki» зазначалася, што «*тутэйшыя*» да нядаўняга часу называлі сябе [[Ліцьвіны|ліцьвінамі]] і што былі спробы ўтрымаць пры сабе гэтую назву з адрознасьцю ад «*ковенскіх летувісаў''».

У 1939 годзе Наваградак увайшоў у БССР, дзе ў 1940 годзе стаў цэнтрам раёну Баранавіцкай вобласьці (з 1954 году ў Гарадзенскай вобласьці). У Другую сусьветную вайну зь ліпеня 1941 да 8 ліпеня 1944 году места знаходзілася пад акупацыяй Трэцяга Райху ў складзе Генэральнага Камісарыяту «Беларусь», дзе было цэнтрам Наваградзкай акругі. У гэты часманашкі з Ордэну Сьвятой Сям’і з Назарэту зладзілі на просьбу бацькоў падпольнае вывучэньне дзяцей польскай мовы і гісторыі. Падпольная школа спыніла сваё існаваньне па тым, як 1 жніўня 1943 году 11 манашак, у тым ліку галоўную арганізатарку школы, расстралялі нацысты.

8 студзеня 1963 году Наваградак атрымаў афіцыйны статус гораду абласнога падпарадкаваньня. У 1997 годзе адбылося аб’яднаньне места з аднайменным раёнам у адну адміністрацыйную адзінку раённага падпарадкаваньня. 31 жніўня 2011 году Наваградку ўвайшоў хутар Мітраполь.

## Галерэя
### Гістарычная графіка

Navahradak, Kavalskaja. Наваградак, Кавальская (J. Pieška, 1800).jpg|Панарама. Ю. Пешка, каля 1800 г.
Navahradzki zamak, Fara. Наваградзкі замак, Фара (A. Alés, 1835).jpg|Замкавая гара. А. Алес, 1835 г.
Navahradzkaja ratuša. Наваградзкая ратуша (XIX).jpg|Ратуша, абмеры XIX ст.
Navahradak, Zamkavaja. Наваградак, Замкавая (1801-50).jpg|Замкавая царква ў час руйнаваньня расейскімі ўладамі


Navahradak, Bazylanskaja. Наваградак, Базылянская (V. Dmachoŭski, 1856).jpg|Катэдра Літоўскай праваслаўнай мітраполіі. В. Дмахоўскі, 1856 г.
Navahradzki zamak, Fara. Наваградзкі замак, Фара (V. Dmachoŭski, 1856).jpg|Фара і замак. В. Дмахоўскі, 1856 г.
Navahradak, Kavalskaja. Наваградак, Кавальская (V. Dmachoŭski, 1856).jpg|Замак. В. Дмахоўскі, 1856 г.
Navahradak, Rynak-Słonimskaja. Наваградак, Рынак-Слонімская (1889).jpg|Рог Рынку і Слонімскай вуліцы. Касьцёл дамініканаў


### Малюнкі [[Напалеон Орда|Напалеона Орды]]

Navahradak, Kavalskaja. Наваградак, Кавальская (N. Orda, 1876).jpg|Руіны замка і Фара
Navahradak, Mickievič. Наваградак, Міцкевіч (N. Orda, 1876).jpg|Дом Адама Міцкевіча
Navahradak, Kavalskaja. Наваградак, Кавальская (N. Orda, 20.08.1876).jpg|Фара з боку апсыды
Navahradak, Bazylanskaja, Sabornaja. Наваградак, Базылянская, Саборная (N. Orda, 1876).jpg|Занядбаная катэдра


### Гістарычныя здымкі

Navahradak, Raceŭla-Rynak. Наваградак, Рацэўля-Рынак (1919-39).jpg|Панарама места
Navahradak, Rynak. Наваградак, Рынак (M. Bystydzienski, 1911).jpg|Рынак
Navahradak, Daminikanski. Наваградак, Дамініканскі (06.1929) (2).jpg|Кляштар дамініканак, 1929 г.
Navahradak, Franciškanskaja. Наваградак, Францішканская (1900).jpg|Касьцёл дамініканак у час руйнаваньня расейскімі ўладамі


Navahradak, Miačetavaja, Tatarski. Наваградак, Мячэтавая, Татарскі (1919-39).jpg|Мячэт
Navahradak, Rynak, Radzivił. Наваградак, Рынак, Радзівіл (J. Bułhak, 1926).jpg|Палац Радзівілаў. Здымак , 1926 г.
Navahradak, Synagogalny. Наваградак, Сынагогальны (J. Bułhak, 1930).jpg|Вялікая Сынагога. Здымак Я. Булгака, каля 1930 г.
Navahradzki zamak, Małaja Brama. Наваградзкі замак, Малая Брама (1929).jpg|Руіны Малой Брамы


## Заўвагі

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 
* Гайба М. Навагрудак: гады і падзеі. — Навагрудак, 1996.
* Гісторыя Навагрудка — з глыбінь вякоў да нашых дзён / М. Касцюк і інш. — : Белстан, 2014. — 592 с.
* Гурэвіч Ф. Летапісны Новгородок (Старажытнарускі Наваградак). — Санкт-Пецярбург — Наваградак: Агентство «РДК-принт», 2003. — 324 с.
* Навагрудчына ў гістарычна-культурнай спадчыне Еўропы: (да 600-годдзя Грунвальдскай бітвы) / рэдкалегія: А. Каваленя, А. Кулак (старшыні) і інш. — : Рыфтур, 2010. — 375 с.
* Нікалаеў М. Наваградак за царства Аляксандра ІІ 1855—1881. Наваградак—Санкт-Пецярбург, 2018. — 204 с.
* Нікалаеў М. Кніга цудаў Наваградскай іконы Багародзіцы як помнік гісторыі XVII стагоддзя: Даследванне і тэкст. — Санкт-Пецярбург, 2015. — 126 с.
* 
* 
* 
* 
* Materiały do dziejów sztuki sakralnej na ziemiach wschodnich dawnej Rzeczypospolitej. Cz. 2: Kościoły i klasztory rzymskokatolickie dawnego województwa nowogródzkiego. T. 5. — Kraków, 2017. — 240 s., 588 il.
* 
* Гуревич Ф. Д. Древний Новогрудок. Посад-окольный город — Л.: Наука, 1981. — 159 с., ил., 1 схема.