open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Тыгр

**Тыгр** (**тыгра**; ) — жывёла зь сямейства каціных.

Тыгр займае ганаровае месца сярод буйных драпежнікаў. Двума асноўнымі і самымі буйнымі падвідамі тыгра зьяўляюцца індыйскі (бэнгальскі) і амурскі (сыбірскі) — маса самцоў складае 180—275 кг, але ў асобных выпадках маса можа перавышаць 300 кг. Даўжыня цела тыгра без хваста ў залежнасьці ад падвіда вагаецца ад 1,4 да 2,8 м, хваста ад 60 да 110 см. Вышыня ў карку да 1,15 м. Звычайны дарослы самец у прыродзе важыць у сярэднім 200—240 кг (бэнгальскі каля 220 кг, амурскі каля 225 кг, бэнгальскі ў паўночнай Індыі і Нэпале каля 240 кг) пры даўжыні цела 2,9—3 м разам з хвастом і ў карку 95—102 см. Маса самак складае 100—180 кг, у асобных выпадках да 200 кг. Сярэдняя — 130—150 кг пры даўжыні цела карацей чым у самца на 30—45 см.

Тыгр — від выключна азіяцкі. Яшчэ некалькі стагодзьдзяў назад вобласьць яго расьсяленьня дасягала Казахстану і Паўночнага Ірану. Цяпер на большай частцы ранейшага арэалу тыгры знішчаныя; найбольшыя папуляцыі захаваліся ў Індыі і Індакітаі. Невялікая папуляцыя тыграў у Расейскай Фэдэрацыі ёсьць на Далёкім Усходзе, у Прыморскім краі.

Тыгры засяляюць розныя месцапражываньні, уключаючы мангравыя балоты і бамбукавыя гушчары ў тропіках, густыя лясы ў больш прахалодных абласьцях, голыя камяністыя сопкі і тайгу на поўначы.

Здабычай тыгру служаць капытныя (дзікі, алені, казулі) і шматлікія іншыя жывёлы, уключаючы малпаў, чарапах, неядавітых змей, рыбу, крабаў, жаб і казурак.

Калі не лічыць шлюбнага сезону і пэрыяду догляду маці за патомствам, тыгры вядуць адзіночны спосаб жыцьця. За ўсё сваё жыцьцё самка прыносіць 10—20 тыгранятаў, зь якіх выжывае меншая частка. Пражыць тыгр можа да 26 гадоў.

## Падвіды
Адрозніваюць дзевяць падвідаў тыграў, тры зь якіх ужо вымерлі:

* **[[Сыбірскі тыгр]],** **Амурскі альбо Усурыйскі тыгр** (*Panthera tigris altaica*)
* **[[Паўднёвакітайскі тыгр]]** (*Panthera tigris amoyensis*)
* **[[Балійскі тыгр]]** (*Panthera tigris balica*)
* **[[Індакітайскі тыгр]]** (*Panthera tigris corbetti*)
* **[[Малайскі тыгр]]** (*Panthera tigris jacksoni*)
* **[[Суматрыйскі тыгр]]** (*Panthera tigris sumatrae*)
* **[[Яванскі тыгр]]** (*Panthera tigris sondaica*)
* **[[Бенгальскі тыгр]],** **Індыйскі тыгр** альбо **Каралеўскі тыгр** (*Panthera tigris tigris*)
* **[[Каспійскі тыгр]],** **Персідскі тыгр**, **Туранскі тыгр** (*Panthera tigris virgata*)

## Вонкавыя спасылкі
* Тигры.ru — усё аб тыграх, фатаграфіі тыграў, шпалеры і шматлікае іншае.
* Тигромания. RU — новы сайт пра тыграў
* Goodrich, J., Lynam, A., Miquelle, D., Wibisono, H., Kawanishi, K., Pattanavibool, A., Htun, S., Tempa, T., Karki, J., Jhala, Y. & Karanth, U. 2015. Panthera tigris. The IUCN 
* Dacres, K. 2007. "Panthera tigris" (On-line), Animal Diversity Web 
* Panthera tigris | ARKive 
* *Ronald M. Nowak* Walker's carnivores of the world — JHU Press, 2005. — С. 261. — 

Катэгорыя:Коткі
1558

## Падзеі
* 22 студзеня — пачалася Лівонская вайна

## Нараджэньні
*

## Сьмерці
* 21 верасьня — Карл V імпэратар Сьвяшчэннай Рымскай імпэрыі
1555

## Падзеі
* Першыя ўзгадкі пра Столін у пісьмовых крыніцах

## Нараджэньні
*

## Сьмерці
* 21 лістапада — Георг Агрыкола, нямецкі навукоўца

## Вонкавыя спасылкі
1554

## Падзеі
* 26 лютага — Бітва пры Марыгуэнью

## Нараджэньні
*

## Сьмерці
*

## Вонкавыя спасылкі
Алдан (рака)

**Алдан** — рака ў Якутыі, правы прыток Лены, даўжыня — 2273 км, плошча басэйну — 729 тыс. км². Алдан зьяўляецца самым вялікім прытокам Лены і прыносіць звыш 30% яе стоку.

Катэгорыя:Рэкі Расеі
1553

## Падзеі
*

## Нараджэньні
*

## Сьмерці
* 22 жніўня — Джон Дадлі, ангельскі адмірал і палітык

## Вонкавыя спасылкі
Чорны бусел

**Чо́рны бу́сел** () — птушка з атраду буслападобных сямейства бусьліных (*Ciconia*). Занесеная ў Чырвоную кнігу Рэспублікі Беларусь. Найбольшая ў сьвеце папуляцыя чорнага бусла жыве на тэрыторыі заказьніка Званец.

Чорны бусел па сваіх памерах крыху меншы чым белы бусел (*Ciconia ciconia*). Верхняя частка тулава, галава, шыя і перад грудзі маюць мэталічна-бліскучы чорны колер, пер’е — зь зеленаватым, пурпурным альбо медным мэталічным адлівам у залежнасьці ад сьвятла.

## Чорны бусел у літаратуры і мастацтве
* Валянцін Лукша, верш «Чорныя буслы»
* Віктар Казько, аповесьць «Выратуй і памілуй нас, чорны бусел»
* Віктар Тураў, фільм «Чорны бусел»

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Чорны бусел
* Асабліва небясьпечныя беларускія жывёлы

Катэгорыя:Бусьліныя
Віктар Тураў

**Ві́ктар Цімафе́евіч Ту́раў** (25 кастрычніка 1936, в. Брылі Магілёўскага раёну — 31 кастрычніка 1996, Менск) — беларускі кінарэжысэр, народны артыст БССР (1979), народны артыст СССР (1986), ляўрэат Дзяржаўнай прэміі Рэспублікі Беларусь.

Жонка — беларуская акторка Сьвятлана Турава, дачка — рэжысэр Алена Турава.

## Фільмаграфія
* «Цераз могілкі»
* «Сыны ідуць у бой»
* «Усе мы родам зь дзяцінства» (1966)
* «Высокая кроў» (1969)
* «Час яе сыноў» (1974)
* «Дзень вяртаньня» (1979) — *мастацкі кіраўнік*
* «Чорны бусел» (1993)
* «Шляхціч Завальня» (1994)

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* 25 кастрычніка — 70 гадоў з дня нараджэньня В. Ц. Турава (1936—1996), кінарэжысэра, народнага артыста Беларусі і СССР
* Біяграфія на Slounik.org
* Віктар Казько: Так на Беларусі хаваюць Прарокаў
* Край Магілёўскі. Віктар Тураў

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Магілёўскім раёне
Катэгорыя:Беларускія кінарэжысэры
Катэгорыя:Народныя артысты Беларускай ССР
Катэгорыя:Народныя артысты СССР
Катэгорыя:Ляўрэаты Дзяржаўнай прэміі Рэспублікі Беларусь
Катэгорыя:Памерлі ў Менску
483 да н. э.

## Падзеі
*

## Нараджэньні
*

## Сьмерці
* 2 лютага: Сыдхартха Гаўтама, індыйскі прынц, пасьля пераўвасабленьня Буда

17
1549

## Падзеі
*

## Нараджэньні
* 2 жніўня — Мікалай Радзівіл Сіротка, дзяржаўны дзеяч Вялікага Княства Літоўскага, вандроўнік

## Сьмерці
*
1552

## Падзеі
* У Менску адбыўся пажар, згарэў замак і грамата 1499 году аб наданьні гораду Магдэбурскага права.

## Нараджэньні
* 18 ліпеня — Рудольф II, імпэратар Сьвяшчэннай Рымскай Імпэрыі

## Сьмерці
*

## Вонкавыя спасылкі
1551

## Нараджэньні
* 2 траўня — Ўільям Кэмдэн, ангельскі гісторык
* 19 верасьня — Генрык Валезы, кароль Францыі

## Сьмерці
* 8 траўня - Барбара Радзівіл, каралева польская і вялікая княгіня літоўская, другая жонка Жыгімонта Аўгуста.

## Вонкавыя спасылкі
1529

## Падзеі
* 5 жніўня — cкончылася Другая Італьянская вайна

## Нараджэньні
*

## Сьмерці
*
 
## Вонкавыя спасылкі
Бэкінггэмскі палац

**Бэкінггэмскі палац** () — афіцыйная лёнданская рэзыдэнцыя брытанскіх манархаў і самы вялікі дзеючы каралеўскі палац у сьвеце. Сёньня Бэкінггэмскі палац зьяўляецца рэзыдэнцыяй каралевы Лізаветы II.

Спачатку Бэкінггэмскі палац быў вядомы пад назвай дом Бэкінггэмскі, вялікі гарадзкі палац, пабудаваны герцагу Бэкінггэмскі ў 1703 годзе. У 1762 годзе кароль Георг III набыў палац для сваёй прыватнай рэзыдэнцыі. На працягу наступных 75 год архітэктары Джон Нэш і Эдвард Блор пабудавалі тры флігеля вакол цэнтральнага двара. Палац канчаткова стаў афіцыйным каралеўскім палацам брытанскіх манархаў пры ўступленьні на прыстол каралевы Вікторыі ў 1837 годзе. Пры яе праўленьні былі зьдзейснены апошнія вялікія дадаткі, пабудова яшчэ аднаго флігеля і перанос былога параднага ўвахода, Мармуровай Аркі (*Marble Arch*), на цяперашняе месца каля Аратарскага вугалку ў Гайд-парку.

## Вонкавыя спасылкі

* Афіцыйная старонка 
* Сяргей Рак: Бабуля брытанскай нацыі

Катэгорыя:Лёндан
Катэгорыя:Палацы Ангельшчыны
1495

## Падзеі
* Канарскія астравы былі падпарадкаваныя Гішпаніяй

## Нараджэньні
*

## Сьмерці
*

## Вонкавыя спасылкі
Рычард I

**Ры́чард I**, **Ры́чард Льві́нае сэ́рца**, **Ры́чард Ільві́нае сэ́рца** (, ; 8 верасьня 1157, палац Бамон, Оксфард, Ангельшчына — 6 красавіка 1199, Шалю, герцагства Аквітанія) — кароль Ангельшчыны з 1189 па 1199 год з дынастыі Плантагенэтаў.

## Біяграфія

Рычард нарадзіўся 8 верасьня 1157 году ў Оксфардзе. Будучы трэцім законным сынам Генрыха II, Рычард фармальна меў невялікія шансы на атрыманьне ангельскай кароны. У дзяцінстве ён зьехаў ва Францыю, дзе яму ў нашчадак ад маці засталося герцагства Аквітанскае. Адначасова (у 1170 годзе) старэйшы брат Рычарда, Генры, быў каранаваны под імем Генрыха III (у гістарычнай літаратуры яго звычайна называюць «Малады кароль», каб не пераблытаць з Генрыхам III, пляменьнікам «маладога» Генры і Рычарда, сынам Джона), але фактычна Генрых так і не атрымаў рэальнай улады.

У 1173 годзе Рычард разам зь іншымі сынамі Генрыха ўзьняў супраць яго бунт, але бацька атрымаў перамогу ў гэтым супрацьстаяньні. Рычард атрымаў шанс на ангельскую карону ў 1183 годзе, пасьля сьмерці «Маладога караля». Пасьля заключэньня альянсу з францускім каралём Філіпам II, Рычард у выніку пасьпяховай экспэдыцыі ў 1189 годзе разьбіў войска Генрыха. У тым жа годзе кароль памёр. Каранаваньне Рычарда адбылося ў Вэстмінстэры 3 верасьня 1189 году.

## Міт караля
Вакол асобы Рычарда I, вобраз якога паўстае ў літаратурных творах і былінах у якасьці мудрага і добрага караля і сапраўднага рыцара, склаліся — нягледзячы на адносна кароткі час кіраваньня і жыцьця — шматлікія легенды.

Частка гэтай ідэалізацыі ўзьнікла ў выніку мэтанакіраванай прапаганды яшчэ ў час яго жыцьця. Так, кароль і яго дваровае асяродзьдзе інсцэнізавалі сябе як рыцарскіх ідэалаў. Вялікую і адмысловую ролю ў гэтым адыграла легенда пра караля Артура.

Несумненна, Рычард I быў адной з найяскравейшых і найадметнейшых асобаў у гісторыі позьняга сярэднявечча. Рычард — таксама як і яго бацькі — меў незвычайную харызму, валодаў якасьцю прымаць рашучыя і неадкладныя меры ў адносінах да любой справы. Прыняўшы рашэньне, кароль адразу браўся за справу і дзейнічаў пасьлядоўна да непасрэднага ажыцьцяўленьня гэтай справы ў жыцьці.

Катэгорыя:Нарадзіліся 8 верасьня
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1157 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Оксфардзе
Катэгорыя:Каралі Ангельшчыны
Катэгорыя:Герцагі Нармандыі
Катэгорыя:Графы Анжуйскія
Катэгорыя:Крыжовыя паходы
Катэгорыя:Крыжакі
Катэгорыя:Плантагенэты
Катэгорыя:Манархі, якія загінулі ў баі
Катэгорыя:Трубадуры
Катэгорыя:Памерлі 6 красавіка
Катэгорыя:Памерлі ў 1199 годзе
1545

## Падзеі
* 13 сьнежня — распачаўся Трыдэнцкі Сабор

## Нараджэньні
*

## Сьмерці
*

## Вонкавыя спасылкі
1544

## Падзеі
*

## Нараджэньні
*

## Сьмерці
* Ніляканта Самаяжы, індыйскі матэматык й астраном
* 25 верасьня — Валерыюс Кордус, нямецкі доктар і навукоўца
Жырафа

**Жыра́фа** () — жывёла з атраду парнакапытных, сямейства жырафавыя. Жырафа зьяўляецца самай высокай наземнай жывёлай плянэты.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Жывёлы
1542

## Падзеі
*

## Нараджэньні
* 8 сьнежня — Марыя Ст’юарт, каралева Шатляндыі
* 24 чэрвеня — Ян ад Крыжа, каталіцкі сьвяты, гішпанскі паэт-містык

## Сьмерці
*

## Вонкавыя спасылкі
Дзюбач расьпісны

**Дзюбач расьпісны** (па-лацінску: *Mycteria leucocephala*)

Дзюбач расьпісны распаўсюджаны ў Шры-Ланцы, Індыі, Індакітаі і паўднёвым Кітаі. Селіцца каля азёр, балот і на рысавых палях.

Катэгорыя:Бусьліныя
Сакавэн

**Сакавэ́н** () — горад у Партугаліі.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Гарады Партугаліі
Мапучы

**Мапучы** (раней таксама **араўканцы**) — аўтахтонны народ Паўднёвай Амэрыкі. Тэрыторыя існаваньня мапучы — Чылі і Аргентына. У адрозьненьне ад іншых туземных народаў Паўднёвай Амэрыкі мапучы пасьпяхова супрацьстаялі гішпанскай калянізацыі і давалі рашучы адпор канкістадорам. У складзе мапучы вызначаюцца тры народнасьці: пікунчы, хуільічэс, пехуенчы і пехуелчы; пры гэтым пехуелчы зьяўляюцца самай вялікай народнасьцю ў складзе мапучы.

## Гісторыя
Мапучы застаюцца адзіным туземным народам Амэрыкі, які на працягу доўгага часу змог захоўваць сваю незалежнасьць. Тэрыторыі засяленьня мапучы прасьціраюцца ад Рыё Чоапа *(Río Choapa)* на сярэднім поўдні Чылі да вострава Чылаэ *(Chiloé)*, такім чынам маючы працягласьць з поўначы да поўдня каля 1600 кілямэтраў. Слова *«мапучы»* паходзіць ад мовы гэтага народу — мапудунгун, у якой *«мапу»* азначае *зямля*, а *«чы»* — *чалавек*. Адсюль вынікае, што мапучы называюць сябе *«людзьмі зямлі»*.

## Культура
Мапучы маюць адносна бедную культуру.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Этнасы Паўднёвай Амэрыкі
Пётар (апостал)

**Сьвяты Пётар**, **Сымон Пётар** () — адзін з 12 апосталаў — першых вучняў Ісуса Хрыста, першы рымскі біскуп. Пятра лічаць за сьвятога католікі, праваслаўныя й інш. хрысьціяне. Мусульмане-шыіты лічаць, што Сымон-Пётар (Шамаон) быў абраны богам у намесьнікі Ісусу (Ізе).

## Жыцьцяпіс
Як паведамляюць эвангелісты, ён быў рыбаком на імя Сымон, выхадцам з галілейскага гораду Бэтсаіды, і даводзіўся братам апостала Андрэя Першазванага. Пачуўшы ад свайго брата пра назарэцкага прапаведніка Ісуса, ён пасьпяшаўся ўбачыць яго й, па сьцьверджаньню Эвангельля паводле Мацьвея, першым абвясьціў Ісуса мэсіяй (Хрыстом). За гэта Ісус назваў яго каменем (па-грэцку Петра), на якім будзе ўзьведзеная хрысьціянская царква. Стаўшы актыўным пасьлядоўнікам Хрыста, адным з дванаццаці абраных ім пасланьнікаў-апосталаў, Пётр аддаўся місіянэрскай дзейнасьці, пропаведзі веравучэньня на прасторах ад Бабілёну да Рыму, дзе яго разам зь іншым апосталам, Паўлам, напаткала пакутніцкая сьмерць праз расьпяцьце ўніз галавою на крыжы ў часы панаваньня рымскага імпэратара Нэрона не пазьней за 68 год (паводле адных зьвестак 13 кастрычніка 64, паводле іншых — 29 чэрвеня 69).

Перш чым стаць адным з галоўных прапаведнікаў новага веравызнаньня, Пётар у самы рашучы момант тройчы адмовіўся ад свайго настаўніка, хоць за некалькі дзён перад гэтым кляўся, што гатовы за яго жыцьцё ахвяраваць сваім жыцьцём. Паводле эвангельляў, ён горка перажываў сваю здраду настаўніку, і таму Хрыстос, пасьля свайго ўваскрашэньня, дараваў яму яго адступніцтва. Пётар, паводле царкоўнага паданьня, адыграў вялікую ролю ў разьвіцьці раньняга хрысьціянства, бо, спачатку стаўшы біскупам Антыёхіі, потым стаўшы рымскім біскупам, на працягу 25 гадоў узначальваў хрысьціянскую царкву ў Рыме й прыняў там пакутніцкую сьмерць на крыжы. Сучасная каталіцкая традыцыя лічыць яго першым рымскім папам. Пяру апостала Пятра прыпісваецца аўтарства двух саборных пасланьняў, якія ўключаныя ў кнігу Францішка Скарыны «Апостал».

Лічыцца, што Пётар пахаваны ў пячорах, над якімі зараз Сабор Сьвятога Пятра ў Ватыкане (або каля Апіевай дарогі), але беспасьпяховасьць археалягічных раскопак спарадзіла сумневы ў сапраўднасьці зьвестак пра месца яго пахаваньня.

## Імя
Сапраўднае імя **Шымон** ( — «слухаючы і пачуўшы»). Ад Ісуса атрымаў мянушку **Кефас** (). Пры перакладзе на грэцкую мову, часьцінка скалы ці галька — Пэтра (*Πέτρα*), слова жаночага роду. Сьвяты Мацьвей, а за ім сьвятыя Марк, Лука й Ян у сваіх Эвангельлях выправілі жаночы род на мужчынскі, атрымалася **Пэтрас** (*Πέτρος*) — на лацінскай мове *Petrus*. Гэтак атрымалася Пётар ці Сымон-Пётр, у мусульманаў — **Шамаон бэн Ёнах**.

## Крыніцы

## Літаратура
* ;
* 
* Хафнер Г. Выдающиеся портреты античности : 337 портретов в слове и образе / Пер. с нем. В. А. Сеферьянц. — М.: Прогресс, 1984. — 311 с.


Катэгорыя:Памерлі ў 60-я гады
1540

## Падзеі
*

## Нараджэньні
* 7 ліпеня — Янаш II Жыгімонт Заполья, кароль вугорскі, князь сяміградзкі
* 26 жніўня — Магнус, кароль Лівоніі

## Сьмерці
*

## Вонкавыя спасылкі
Югаславія

**Югасла́вія** (па-сэрбску і македонску: *Jугославиja*, па-харвацку, басьнійску і славенску: *Jugoslavija*) — найменьне дзяржавы паўднёваславянскіх народаў, якое на працягу амаль усяго XX стагодзьдзя ўжывалася ў адносінах да трох дзяржаваў, што ўзьнікалі на Балканскай паўвысьпе.
* **Першая Югаславія**, заснаваная пасьля Першай сусьветнай вайны ў 1918 годзе як Каралеўства сэрбаў, харватаў і славенцаў (Каралеўства СХС), а ў 1929 годзе перайменаваная ў Каралеўства Югаславію, пасьля перавароту Аляксандра Карагеоргіевіча. Кароль знаходзіўся пад уплывам сеткі тэрарыстычнай арганізацыі «Чорная рука». Пераварот быў зьдзейсьнены пасьля зьмены вайсковага кіраўніцтва. Праіснавала пад гэтай назвай да 1941 году. Першапачатковае дзяржаўнае ўтварэньне вядомае пад назвай Дзяржава славенцаў, харватаў і сэрбаў.
* **Другая Югаславія** — сацыялістычная дзяржава, заснаваная адразу пасьля Другой сусьветнай вайны ў 1945 годзе пад назвай *Дэмакратычная Фэдэрацыйная Югаславія*, пасьля з 1946 году *Фэдэрацыйная Народная Рэспубліка Югаславія*, і нарэшце з 1963 году Сацыялістычная Фэдэрацыйная Рэспубліка Югаславія (СФРЮ). Праіснавала да 1992 году, калі чатыры з шасьці фэдэрацыйных рэспублік самавольна выйшлі са складу фэдэрацыі.
* **Трэцяя Югаславія** мела назву Саюзная Рэспубліка Югаславія (СРЮ) і існавала на тэрыторыі Сэрбіі (уключна з Ваяводзінай і Косавам) і Чарнагорыі з 1992 да 2003 году. у 2003 годзе дзяржава перайменаваная ў Сэрбію і Чарнагорыю. Назва Югаславія канчаткова выйшла з афіцыйнага ўжытку.

Дзяржаўнаю мовай Югаславіі ў выніку працы сэрбскіх ды харвацкіх лінгвістаў першапачаткова была сэрбскахарвацкая мова (часам называецца харвацкасэрбская). Пасьля Другой сусьветнай вайны мовы саюзных рэспублік былі абвешчаныя раўнапраўнымі ў статусе, аднак сэрбская мова карысталася адноснай перавагай. Асноўнае насельніцтва — паўднёвыя славяне: сэрбы, харваты, славенцы, македонцы, а таксама неславянская народнасьць — альбанцы.

## Глядзіце таксама
* Гісторыя Югаславіі
* Гісторыя Сэрбіі
* Гісторыя Харватыі
* Гісторыя Босьніі і Герцагавіны
* Гісторыя Славеніі
* Гісторыя Македоніі
* Гісторыя Чарнагорыі


Катэгорыя:Колішнія дзяржавы Эўропы
Катэгорыя:Дзяржавы і тэрыторыі, заснаваныя ў 1918 годзе
Катэгорыя:Зьніклі ў 1992 годзе
Катэгорыя:1918 год у Сэрбіі
1539

## Падзеі
*

## Нараджэньні
* 5 сьнежня — Фаўст Соцын, італьянскі і польскі рэлігійны дзяяч

## Сьмерці
* 7 траўня — Атавіяна Пэтручы, італьянскі друкар
* 1 траўня — Ізабэла Партугальская, імпэратрыца Сьвяшчэннай Рымскай імпэрыі

## Вонкавыя спасылкі
Гераічны эпас

***Гераічны эпас (сьпевы рыцараў і шляхты Вялікай Літвы)*** — песенны альбом гурту «Стары Ольса», плён паўтарагадовай навуковай і творчай працы ўдзельнікаў гурта і навуковых кансультантаў. Усе прэзэнтаваныя песьні грунтуюцца на гістарычных крыніцах — пісьмовых творах XIV—XVII стагодзьдзяў і нотных матэрыялах XVI—XIX стагодзьдзяў. Усе аранжыроўкі, музычныя адаптацыі гістарычных тэкстаў, трактаваньне старадаўняй і народнай музыкі выкананыя гуртом. Прэзэнтацыя альбому адбылася 16 красавіка 2006 году ў Менску ў палацы прафсаюзаў.

## Сьпіс кампазыцыяў
# «Слова пахвальнае Георгію» (1:23)Канец 14 — пачатак 15 ст.
# «Падымалісь чорны хмары» (3:49)Абарона Крычава. Народная балада 13—16 ст.
# «Песнь о велебной девици панне Марии» (3:05)Багародзіца. Вайсковы духоўны гімн 14—16 ст.
# «Грунвальдзкая бітва» (7:44)Вершаваная аповесьць 1582 г. 
# «Пахвала Вітаўту» (4:28)Панегірычны твор 1430 г.
# «Клецкая бітва» (3:30)Вершаваная аповесьць 1582 г.
# «Пахвала гетману Астроскаму» (2:49)Панегірычны твор 1514 г.
# «Аршанская бітва» (6:13)Вершаваная аповесьць 1582 г. 
# «Бог прэпаяса мя сілаю» (1:12)Псалом 31 і Песьнь В, «Псалтыр» Ф. Скарыны 1517 г.
# «Рыцарства ўсё сышлося» (5:31)Урывак рыцарскай паэмы 1585 г.
# «Песнь Монаршэ Вечнэму» (3:12)Баявы псальм войска ВКЛ, 1580 г.
# «Ў каралеўскім войску» (3:34)Народная гістарычная песьня 16 ст.
# «Прысьвячэньне рыцару А. Рымшу» (2:51)Аўтару шчыры сябра. Панегірычны твор 1585 г.
# «Рэвель» (2:55)Панегірычны твор 1614 г.
# «Песнь а Будзіне» (4:51)Вайсковая песьня 1686 г.
# «Сьпявалі уланы» (5:52)Народная балада 17—18 ст.
# «Рыцар Байда» (4:32)Народная балада 16 ст.

На дыску таксама зьмешчаны тэксты песьняў і камэнтары. 

Катэгорыя:Альбомы Стары Ольса
Рэвэрс

**Рэвэрс** можа абазначаць:
* Адваротны бок манэты альбо купюры
* У мэханіцы — апэрацыі, якія зьмяняюць ход машыны (аґрэґата) на супрацьлеглы.
* У авіяцыі — газадынамічнае тармажэньне, калі вэктар цягі рухавіка зьмяняецца на супрацьлеглы. Звычайна зьдзяйсьняецца пры дапамозе закрыцьця спэцыяльных створак каля сопла, якія адбіваюць рэактыўны паток уперад. Выкарыстоўваецца галоўным чынам для тармажэньня самалётаў пры пасадцы.
1538

## Падзеі
*

## Нараджэньні
*

## Сьмерці
* 4 красавіка — Алена Глінская, рэгент Маскоўскага княства, жонка Васіля III і маці Івана Жахлівага
* 8 ліпеня — Дыега дэ Альмагра, гішпанскі канкістадор

## Вонкавыя спасылкі
Фанэтыка

**Фанэ́тыка** (ад грэцкага слова φωνή = голас) — разьдзел мовазнаўства, якая вывучае гукі. У прыватнасьці яна займаецца наяўнымі якасьцямі гукаў як маўленьня чалавека, так і іншых крыніц (напрыклад, кампутарнага сынтэзу), а таксама іх утварэньнем і ўспрыманьнем, у адрозьненьне ад фаналёгіі, якая займаецца гукавымі сыстэмамі і абстрактнымі гукавымі адзінкамі (такімі як фанэма). Фанэтыка працуе з асобнымі гукамі, а не з кантэкстам, у якім яны выкарыстоўваюцца ў мове. Таму дыскусіі наконт сэмантычнага значэньня гуку адсутнічаюць на гэтай стадыі лінгвістычнага аналізу.

Нягледзячы на тое, што пісьмовыя сыстэмы і альфабэты ў большасьці выпадкаў цесна зьвязаны з гукамі рэчы, фанэтысты больш зацікаўлены гукамі маўленьня, чым сымбалямі, якія іх увасабляюць. Тым ня менш сувязь паміж імі настолькі моцная, што ў шматлікіх слоўніках вывучэньне сымбаляў (дакладна сэміётыкі) падаецца як частка фанэтычных вучэньняў. Зь іншага боку, у логаграфічных пісьмовых сыстэмах звычайна падаецца значна менш фанэтычнай інфармацыі, хоць гэта інфармацыя не абавязкова адсутнічае. Напрыклад, сярод кітайскіх герогліфаў фанэтычны элемэнт спасылаецца на частку герогліфа, якая вызначае яго вымаўленьне, тым часам як радыкал спасылаецца на сэмантычнае значэньне. Сымбалі, якія маюць аднолькавы фанэтычны элемэнт, звычайна маюць падобнае вымаўленьне, але гэта ня ў якім разе ня значыць, што іх вымаўленьне зьяўляецца прадбачным і вызначаецца фанэтычным элемэнтам, таму што вымаўленьне значна зьмянілася зь цягам стагодзьдзяў, у той час як напісаньне засталося тым жа самым. Ня ўсе кітайскія герогліфы складаюцца з радыкалаў і фанэтычных элемэнтаў, але для большай часткі гэта ўласьціва.

## Галіны фанэтыкі

* Артыкуляцыйная фанэтыка вывучае паставы губ, языка, вакальнага тракту і іншых органаў маўленьня ў час вымаўленьня.
* Акустычная фанэтыка займаецца вывучэньнем якасьцей гукавых хваляў і іх успрыманьнем унутраным вухам.
* Слыхавая фанэтыка займаецца ўспрыманьнем маўленьня, галоўным чынам тым, як мозаг фарміруе пэрцэпцыйныя рэпрэзэнтацыі ўваходзячых дадзеных, якія ён атрымоўвае.

Існуе больш за сто розных фонаў, якія афіцыйна прызнаныя асобнымі гукамі Міжнароднай фанэтычнай асацыяцыяй і транскрыбіруюцца ў адпаведнасьці зь Міжнародным фанэтычным альфабэтам.

Фанэтыка вывучалася амаль 2500 год таму ў старажытнай Індыі, калі Pāṇini ў сваёй працы 5 ст. д.н.э. апісаў паставы і характар артыкуляцыі зычных у санскрыце. Сёньня амаль усе індыйскія альфабэты выкарыстоўваюць парадак зычных згодна з класыфікацыяй Pāṇini.

## Літаратура
*
15

**15 год** — невысакосны год, які пачаўся ў аўторак згодна зь юліянскім календаром.

## Падзеі
* На месцы сучаснай Любляны быў створаны рымскі вайсковы лягер Эмона
* У рамках сваёй кампаніі супраць германскіх народаў Германік захоплівае Туснэльду, жонку Армініюса
* У Рыме выбары дзяржаўных служачых пераходзяць ад народа да імпэратара і сэнату
* Частка Рыма затапліваецца Тыбрам
* Валерыюс Грат прызначаецца прэфэктам рымскай правінцыі Юдэя
* Мікалай Дамаскі піша біяграфію імпэратара Актавіяна Аўгуста

## Нараджэньні
* 24 верасьня: Вітэліюс, рымскі імпэратар
* 6 лістапада: Агрыпіна Малодшая, рымская імпэратрыца

## Сьмерці
* Люцыюс Сэй Страбон: прэфэкт прэторыя

## Крыніцы

## Глядзіце таксама
* 10-я

## Вонкавыя спасылкі
* Нараджэньні вядомых людзей у гэтым годзе. HistoryOrb.com
16

**16 год** — высакосны год, які пачаўся ў сераду згодна зь юліянскім календаром.

## Падзеі
* Рымскае войска ў колькасьці 50 тысячаў чалавек, ачоленае Германікам, атрымала буйную перамогу ў бітве пры Ідыставіза, перамогшы нямецкага правадыра Армініюса, і аднавіла згубленых арлоў легіёнаў Вара
* Германіка выкарыстоўвае Паўночнае мора, каб пазьбегнуць небясьпечных рэк, выступіўшы з флётам ў дэльце Райну з 1000 караблёў. Ён перамагае германцаў у вусьці ракі Амісіюс і Вэзэр, але пры вяртаньні рымскі флёт быў часткова зруйнаваны штармамі
* Нарыканцы разам з панонцамі ўрываюцца ў Істрыю, аднак яны былі пераможаныя Публіюсам Сыліюсам, праконсулам Ілірыі
* Ванон I, цар Армэніі, зьняты з пасады й адпраўлены ў Сырыю ў якасьці ганаровага вязьня

## Нараджэньні
* 16 верасьня: Юлія Друзіла, дачка Германіка й Агрыпіны Старэйшай
* Агрыпіна Малодшая: рымская імпэратрыца

## Сьмерці
* Скрыбонія, першая жонка Актавіяна Аўгуста і маці Юліі Старэйшай
* Клемэнс, узурпатар

## Крыніцы

## Глядзіце таксама
* 10-я

## Вонкавыя спасылкі
1537

## Падзеі
*

## Нараджэньні
* 12 кастрычніка — Эдуард VI, кароль Ангельшчыны

## Сьмерці
*
Крэдыт

**Крэды́т** — грашовыя сродкі, што перадаюцца ў часовае карыстаньне на вяртальнай і платнай аснове.

З азначэньня крэдыту вынікае сутнасьць крэдытнай рызыкі — рызыкі нявыплаты пазычальнікам асноўнай запазычанасьці і адсоткаў, альбо няздольнасьці контрагента крэдытнай угоды дзейнічаць адпаведна з узятымі абавязальніцтвамі.

## Глядзіце таксама
* Факторынг
Дэпазыт

**Дэпазы́т** (уклад; ад  — рэч, што аддалі на захаваньне) — перадача сродкаў кліента ў часовае карыстаньне банку.

Існуюць наступныя дэпазыты: да запатрабаваньня, тэрміновыя, умоўныя. Дэпазыты да запатрабаваньня — сродкі кліента, якія могуць быць запатрабаваныя ў кожны момант, без папярэджаньня загадзя. Тэрміновыя дэпазыты — дэпазыты, што прыцягваюцца банкам на пэўны тэрмін.

## Беларусь
За студзень 2014 году ўклады фізычных асобаў Беларусі вырасьлі на 9,3 % да 36,09 трлн рублёў (3,743 млрд даляраў ЗША). Уклады юрыдычных асобаў наадварот упалі на 16,2 % да 26,96 трлн рублёў (2,796 млрд $).

## Крыніцы

Катэгорыя:Эканоміка
1536

## Падзеі
*

## Нараджэньні
* 2 лютага — Пётар Скарга, езуіт, прапаведнік, агіёграф, палемік, адметная фігура Контрарэфармацыі ў Рэчы Паспалітай

## Сьмерці
* 22 студзеня — Ян Лейдэнскі, нідэрляндзкі пратэстанцкі дзяяч
* 12 ліпеня — Эразм Ратэрдамскі, галяндзкі пісьменьнік і філёзаф

## Вонкавыя спасылкі
Афіцыйная мова

**Афіцы́йная мо́ва** — мова, на якой ажыцьцяўляецца камунікацыя ў дзяржаўных ведамствах (урад, суды) паміж сабой і з насельніцтвам, а таксама мова, на якой грамадзяне і жыхары краіны могуць зьвярнуцца да дзяржаўных установаў. У адной краіне можа быць некалькі афіцыйных моваў. У міжнародных арганізацыях таксама мова, на якой, паводле статуту арганізацыі, праходзіць афіцыйная камунікацыя яе сяброў (ААН, ЭЗ).

## Афіцыйныя мовы ў асобных краінах
### Швайцарыя
У Швайцарыі існуюць чатыры афіцыйныя мовы:

* нямецкая мова
* француская мова
* італьянская мова
* рэтараманская мова

## Афіцыйныя мовы міжнародных арганізацыяў
### [[Эўрапейскі Зьвяз]]
* ангельская мова
* баўгарская мова
* вугорская мова
* гішпанская мова
* грэцкая мова
* дацкая мова
* ірляндзкая мова
* італьянская мова
* латыская мова
* летувіская мова
* мальтыйская мова
* нямецкая мова
* нідэрляндзкая мова
* польская мова
* партугальская мова
* румынская мова
* славацкая мова
* славенская мова
* фінская мова
* француская мова
* чэская мова
* швэдзкая мова
* эстонская мова

Катэгорыя:Моўная палітыка
Катэгорыя:Сацыялінгвістыка
1397

## Падзеі
* 17 чэрвеня — пачатак Кальмарскай уніі паміж Даніяй, Нарвэгіяй і Швэцыяй
* архідыякан Сьпірыдон напісаў Кіеўскі Псалтыр

## Нараджэньні
*

## Сьмерці
* 11 студзеня — Скіргайла, вялікі князь літоўскі

## Вонкавыя спасылкі
Кальмарская унія

**Ка́льмарская у́нія** — палітычнае ўтварэньне, зьвяз скандынаўскіх каралеўстваў, у склад якога з 1397 па 1523 гады ўваходзілі Данія, Нарвэгія і Швэцыя. Зь сёньняшняга пункту гледжаньня ў Кальмарскую унію ўваходзілі таксама Фінляндыя і Ісьляндыя, таму што Ісьляндыя з 1262 году ўваходзіла ў склад Нарвэгіі, а Фінляндыя была захопленая Швэцыяй у 1154 годзе. Да тэрыторыі Кальмарскай уніі таксама належалі Фарэрскія астравы, якія з 1035 году належалі Нарвэгіі, і Грэнляндыя. Унія была падпісаная ў 1397 годзе ў швэдзкім горадзе Кальмар. Пасьля ўтварэньня незалежнай Швэцыі (а таксама зьвязанай зь ёй Фінляндыяй) Кальмарская унія распалася.

Катэгорыя:Колішнія дзяржавы Эўропы
Катэгорыя:Кальмар (Швэцыя)
Катэгорыя:Уніі
1534

## Падзеі
* 20 красавіка - Жак Карцье адплывае з Сэн-Маля (Францыя) з мэтай пошуку шляху ў Кітай
* Упершыню выпусьцілі мапу «Каралева Эўропа»

## Нараджэньні
* 1 ліпеня — Фрыдрых II, кароль Даніі

## Сьмерці
* 

## Вонкавыя спасылкі
Клімэнт I (папа рымскі)

**Сьвяты Клемэнт**, альбо **Клімэнт** () — паводле «Annuario Pontificio, citta del Vaticano» чацьверты рымскі біскуп (папа рымскі) з 88/90 па 97/99 гады. Зьвестак пра яго няшмат. Ён мімаходзь згаданы ў Пастыры Гермы. Некаторыя крыніцы атаясамліваюць яго з Клемэнтам, згаданым у Філ 4:3, але гэтае меркаваньне аспрэчваецца. Паводле паданьняў, ён прыняў пакутніцкую сьмерць у Крыме. Лічыцца, што рэліквіі сьв. Клемэнта былі адшуканыя сьв. Кірылам і сьв. Мэтодыям, і часта іх прынесеная ў Рым, частка ж захоўвалася ў Кіеве. Сьв. Клемэнта называюць паміж Апостальскімі Айцамі.

## Творы
Сьв. Клемэнту належыць пасланьне да царквы ў Карынце ў сувязі зь бязладзьдзем, якое там здарылася. Таксама яму часам прыпісваюць яшчэ адзін ліст да карынцянаў (г. зв. «Другое пасланьне сьв. Клемэнта да карынцянаў»), але большасьць навукоўцаў пагаджаецца, што гэты пазьнейшы твор прыпісалі сьв. Клемэнту памылкова.

Памяць па каталіцкім календары — 23 лістапада.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Клімэнт I. Catholic Encyclopedia

Катэгорыя:Рымскія папы
Брэйккор

**Брэйккор** () — напрамак электроннае музыкі, разнавід разумнае танцавальнае музыкі, цяжкае танцавальнае музыкі і брэйкбіту. Асноўная ўвага ў брэйккоры надаецца рытму. Рытмам у брэйккоры можа быць як складаны, уцяжараны зламаны рытм, так і непрамыя рытмы зь іншых напрамкаў музыкі (джаз, рок-музыка, музыка народаў сьвету), ускладненыя эфэктамі кшталту *[[retrig note (эфэкт)|retrig note]]* (на вялікай частасьці).

## Разнавіды
* Амэн-панк — сумесь цяжкае рок-музыкі (мэтал, грайндкор) з брэйккорам.
* Джанглкор — уцяжараная вэрсія джанглу.
* Дрылкор — сумесь дрыл-н-басу з брэйккорам.
* Рагакор — сумесь рага-музыкі (звычайна сьпеваў) з брэйккорам.
* Рага мэшап (нью-рага джангл)
* Ярдкор — растафарыянская цяжкая электронная музыка.

## Выканаўцы
* *[[Aaron Spectre]]*, таксама вядомы як *Drumcorps*
* *[[Autopsy protocol]]*
* *[[Babylon Disco]]*
* *[[Bong-Ra]]*
* *[[Che La Core]]*
* *[[Double Fish]]*
* *[[DJ Balli]]*
* *[[Ed Pils|Duran Duran Duran]]*, таксама вядомы як *Ed Pils*
* *[[Hecate]]*
* *[[Hetzer]]*
* *[[Igorrr]]*
* *[[I Kill A Joe]]*
* *[[ILoop]]*
* *[[Jason Forest]]*, таксама вядомы як *Donna Summer*
* *[[Main$stream]]*
* *[[Poingi]]*
* *[[Producer Snafu]]*
* *[[Venetian Snares]]*

## Лэйблы
* *[[Audiotong]]*
* *[[Cockrock Disco]]*
* *[[Kriss Records]]*
* *[[Planet Mu]]*
* *[[Sonic Belligeranza]]*

Катэгорыя:Музычныя жанры
Эварыст (папа рымскі)

**Сьвяты́ Эварыст** () — згодна *Annuario Pontificio, citta del Vaticano*, пяты рымскі біскуп (папа рымскі) з 97/99 па 105/109. „Liber Pontificalis“ паведамляе, што па паходжаньні быў грэкам, і ён першы падзяліў Рым на парафіі. Памяць 26 кастрычніка.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Эварыст. Catholic Encyclopedia
Джангл

**Джанґл** () — напрамак электроннае музыкі, разнавід брэйкбіту. Росквіт і найвялікшая вядомасьць джанґлу прыйшліся на 1993—1995 гады.

## Гучаньне
Для джанґлу характэрнае несупадзеньне хуткасьці й гучнасьці рытму й мэлёдыі; рытм — хуткі й больш ці менш ціхі, мэлёдыя — павольная й гучная. У некаторых выпадках пры праслухоўваньні ствараецца ўражаньне, што мэлёдыя залішне гучная. Гучнасьць басавае лініі таксама вар’іруе. Рытмавыя лініі складаныя й разнастайныя. Для іх стварэньня часьцей за ўсё выкарыстоўваюцца асаблівыя сэмплы бубнаў — *[[amen break (сэмпл)|amen break]]*, *[[funky drummer (сэмпл)|funky drummer]]*, *[[apache (сэмпл)|apache]]*.

## Разнавіды
* **Рага-джанґл** (*Ragga-jungle*) — продак джанґлу, што на прыкладны тэрмін з 1993 да 1995—1996 зрабіўся ягоным разнавідам.
* **Разумны джанґл** (*IDM jungle, IJungle*) — джанґл з элемэнтамі разумнае танцавальнае музыкі.
* **Гіп / Гіп-гоп джанґл** (*Hip / Hip-hop jungle*) — фузія гіп-гопу і джанґлу.
* **Дарксайд джанґл** (*Darkside jungle*)
* **Атмасфэрны джанґл** (*Atmospheric jungle*)

У Інтэрнэт таксама сустракаюцца такія назвы, як
* **Ambient Jungle Jazz** (можа датычыцца як джанґлу, так і джазу)
* **Jungle-Metal**
* **Sci-Fi Jungle**,
але яны ня маюць дакладнага значэньня.

## Сучаснае ўжываньне азначэньня «Джанґл»
У нашыя дні словам «джанґл» (як й словам «драм-н-бас») памылкова называюць усе напрамкі брэйкбіту з хуткасьцю 150—180 грукаў за хвіліну. Прычым, гэтую памылку робяць ня толькі нявопытныя слухачы, але й некаторыя прадусары, напрыклад Aphrodite й DJ Hype.

## Тыповыя кампазыцыі
**Ragga-jungle (1993—1995, 1996)**:
* *X Project' — Calling (Dubplate to Dub)*
* *Conquering Lion — Code Red*
**Ijungle**:
* *Venetian Snares — Horse And Goat*
* *Venetian Snares — Prophylactic Eyehead*
**Hip jungle**:
* *Ramones / Mono — Crazy Juice !*
* *Ramones / Mono — Rewind Intoxicated*
**Darkside Jungle**:
* *Justin Wright — Murder 1*
* *Justin Wright — Evil*
**Atmospheric Jungle**:
* *Mickey Finn — Lighter*
* *Technical Itch — New King*
* *Majistrate — Pressurous*

## Выканаўцы
* A-Sides (запісы 1993—1996)
* DJ Trace (запісы 1993—1996)
* Justin Wright
* Majistrate (запісы 1993—1996)
* Ray Keith (запісы 1993—1996)
* Remarc
* Technical Itch (запісы 1993—1996)
* X Project

## Вонкавыя спасылкі
* Golden Era Jungle — усё аб джанґле

Катэгорыя:Музычныя жанры
Гісторыя Францыі

## Заходне-Франкскае каралеўства
**Гісторыя Францыі** як незалежнай і самастойнай дзяржавы пачынаецца ў 843 годзе з падзелу Імпэрыі Франкаў па Вэрдэнскім пагадненьні. Сыны каралінскага імпэратара Людовіка I Пабожнага (814—840) падзялілі імпэрыю на заходнюю, сярэднюю (Лятарынгію) і ўсходнюю часткі. Першым каралём Заходне-Франкскага каралеўства, фундамэнт якога быў пакладзены ўжо ў ранейшых частках імпэрыі — Нэйстрыі і Аўстразіі, стаў Карл II Лысы (843—877); гэты момант лічыцца пачаткам гісторыі сёньняшняй Францыі, пры гэтым некаторыя францускія крыніцы і дасьледчыкі пачынаюць першыя старонкі сваёй гісторыі са значна ранейшых часоў — часу кіраваньня караля Хлёдвіга I і нават караля Фарамонда.

Таксама як і ва Ўсходне-Франкскім каралеўстве, пачынаюць утварацца новыя вялікія тэрыторыі: герцагствы Франіцыя, Аквітанія, Гасконь, Брэтань і Нармандыя, графствы Шампань, Тулуза, Барсэлёна і Фляндрыя, а таксама маркграфства Готыя. Гістарычна ўсе тры франкскія імпэрыі былі выбарнымі манархіямі; але згодна існаваўшай практыцы каранаваньня сыноў манархаў яшчэ пры жыцьці бацькоў і дзяліць зь імі ўладу, — дынастычнае паходжаньне займала ва Ўсходнім і Заходнім Франкскіх каралеўствах дамінантнае месца.

## Эпоха абсалютызму

## Француская рэвалюцыя

У 1789 годзе на фоне вострага палітычнага крызісу ўпершыню за 175 гадоў былі скліканыя Генэральныя Станы — дарадчы орган прадстаўніцтва. Яны складаліся з прадстаўнікоў трох саслоўяў — першага (рэлігійных дзеячаў), другога (шляхты) ды трэцяга (непрывілеяванага астатняга народу). У кожнага саслоўя меўся адзін голас. Хутка абмеркаваньне стала немагчымым у тым складзе, у якім Генэральныя Станы былі сфармаваныя. Трэцяе саслоўе пачало зьбірацца асобна ад першых двух. 17 чэрвеня 1789 году частка Генэральных Станаў аб’явіла сябе Ўстаноўчым сходам. Француская рэвалюцыя пачалася ўзяцьцем Бастыліі 14 ліпеня 1789 году (сёньня гэты дзень зьяўляецца нацыянальным сьвятам Францыі). Рэвалюцыянэры імкнуліся пакласьці канец абсалютызму, які пры Людовіку XIV дасягнуў свайго найвышэйшага росквіту. У 1789—1790 была ўтвораная Нацыянальная гвардыя. 3 верасьня 1791 году была абвешчаная новая канстытуцыя, па якой Францыя набывала статус канстытуцыйнай манархіі з падзяленьнем улады. Быў утвораны заканадаўчы сход. У 1791 годзе быў прыняты новы Крымінальны кодэкс.

## Першая рэспубліка
Першая Француская рэспубліка была абвешчаная 22 верасьня 1792 году. Вышэйшым заканадаўчым органам стаў Нацыянальны канвэнт. Былі праведзеныя зьмена адміністрацыйнага падзелу краіны і судовая рэформа. У 1793 годзе адбылося Вандэйскае паўстаньне, накіраванае супраць рэспублікі. 5 кастрычніка быў уведзены Францускі рэспубліканскі каляндар. У 1804 годзе была абвешчаная Першая Француская імпэрыя.

## Другая рэспубліка

## Трэцяя рэспубліка

## Чацьвертая рэспубліка

## Пятая рэспубліка

## Вонкавыя спасылкі
* Ларыса Вансовіч. Палітычнае разьвіцьцё Заходняй Эўропы ў Х-ХV стст. Француская дзяржава (Х кляса)
Карл II Лысы

**Карл Лысы** — унук Карла Вялікага, першы кароль Заходня-Франкскага каралеўства (Францыі) з 840 году і імпэратар Захаду (з 875 году).

Малодшы сын Людовіка I Пабожнага ад другога шлюбу з Юдзіф’ю.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Каралінгі
Катэгорыя:Імпэратары Сьвятой Рымскай імпэрыі
Андрэй Цівончык

**Андрэй Цівончык** (; нарадзіўся 13 ліпеня 1970 году) — нямецкі лёгкаатлет (скакун з шастом), бронзавы прызэр Алімпійскіх гульняў 1996 году ў Атланце.

## Біяграфія
Нарадзіўся ў Менску. Вырас у Беларусі і ў 1989 годзе займаў чацьвертае месца ў сусьветным сьпісе сярод юніёраў. З дапамогаю спонсараў ён у 1993 годзе перасяліўся ў Нямеччыну і прыняў нямецкае грамадзянства, каб ужо ў 1994 годзе ўдзельнічаць у чэмпіянаце Эўропы па лёгкай атлетыцы ў складзе зборнай каманды Нямеччыны, дзе заняў шостае месца. У 1995 годзе ён пабіў нямецкі нацыянальны рэкорд у скачках з шастом, прыгнуўшы на 5,80 м.

З-за траўмы Андрэй Цівончык ня змог узяць удзел у Алімпійскіх гульнях 2000 году ў Сыднэі. У 2001 годзе ён пакінуў вялікі спорт і пачаў сваю адукацыю на фізыятэрапэўта. Пазьней ён стаў трэнэрам па скачках з шастом зборнай эмірату Катар па лёгкай атлетыцы. У 2004 годзе ён вярнуўся ў Нямеччыну. Трэніраваў Дзьмітрыя Маркава.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Нарадзіліся 13 ліпеня
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1970 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Менску
Катэгорыя:Беларускія лёгкаатлеты і лёгкаатлеткі
Катэгорыя:Беларусы ў Нямеччыне
Катэгорыя:Нямецкія спартоўцы
1532

## Падзеі
* 16 траўня — Томас Мор пакідае пасаду лорд-канцлера Ангельшчыны

## Нараджэньні
*

## Сьмерці
*

## Вонкавыя спасылкі
1081

## Падзеі
*

## Нараджэньні
* 1 сьнежня — Людовік VI, кароль Францыі

## Сьмерці
*
1486

## Падзеі
*

## Нараджэньні
* 23 жніўня — Зыгмунт Гербэрштэйн, аўстрыйскі дыплямат і падарожнік, пакінуў унікальныя ўспаміны пра тагачасную Беларусь

## Сьмерці
*

## Вонкавыя спасылкі
1176

## Падзеі
*

## Нараджэньні
*

## Сьмерці
* 23 жніўня — Рокуё, 79-ы імпэратар Японіі
634

## Падзеі
*

## Нараджэньні
* Хлёдвіг II, мэравінскі кароль франкаў

## Сьмерці
* 23 жніўня — Абдалах Абу Бакр, першы мусульманскі каліф
Алесь Аркуш

**Алесь Аркуш** (нарадзіўся 28 траўня 1960) — беларускі паэт, эсэіст, выдавец, які друкуе ў Беларусі і Польшчы; сябра беларускага ПЭН-Цэнтру.

## Жыцьцяпіс
Нарадзіўся ў Жодзіне. Скончыў Жодзінскі політэхнікум і Беларускі дзяржаўны інстытут народнай гаспадаркі. Уваходзіў у літаратурную суполку «Тутэйшыя». У 1993 годзе стварыў Таварыства Вольных Літаратараў. Выдаваў літаратурны альманах «Ксэракс Беларускі». Выдавец і галоўны рэдактар літаратурнага альманаху «Калосьсе». Старшыня арганізацыйнага камітэту літаратурнай прэміі «Гліняны Вялес». Аўтар каля дзесяці зборнікаў паэзіі і трох зборнікаў эсэістыкі: «Выпрабаваньне развоем» (2000), «Аскепкі вялікага малюнку» (2007), «Брызгалаўка» (разам з Барысам Козікам, 2009), раманаў «Палімпсэст» (2012), « Мясцовы час» (2014), «Захоп Беларусі марсіянамі» (2016) і «Сядзіба» (2017). Аўтар песень шэрагу рок-гуртоў: «Мясцовы час», «RIMA». Сталы аўтар тыднёвіка «Наша Ніва» і часопісаў «Arche», «Дзеяслоў».

Алесь Аркуш друкаваў свае творы ў польскіх часопісах: «Kartki» (Беласток), «Czas Kultury» (Познань) і «Borussia» (Ольштын).

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Творы на «Беларускай Палічцы»
* Старонка на Камунікаце // Kamunikat.org
* Пэрсанальная старонка на «Родных вобразах» // rv-blr.com
* Алесь Аркуш: Гэты раман – водгук на апошнія падзеі ў краіне і свеце// БЕЛАРУСКАЕ РАДЫЁ РАЦЫЯ
* “Песні ля Замкавай гары” ад Алеся Аркуша// БЕЛАРУСКАЕ РАДЫЁ РАЦЫЯ

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Жодзіне
Катэгорыя:Беларускія літаратары
Катэгорыя:Беларускія паэты і паэткі
Лін (папа рымскі)

**Сьвяты Лін** () — як лічыцца, другі рымскі папа пасьля апостала Пятра.

Згодна з традыцыяй, гэта той самы Лін, які згадваецца ў Другім Пасланьні апостала Паўлы да Цімафея. Пра ягонае жыцьцё амаль нічога невядома. «Liber Pontificalis» паведамляе, што ён быў родам з Тасканы, прыняў пакутніцкі вянок і быў пахаваны каля сьв. Пятра, але раньнія крыніцы аб гэтым нічога не паведамляюць. Год ягонае сьмерці ў розных крыніцах даецца як 67, 76, 78 ці 80. Дзень, згодна «Liber Pontificalis» — 23 верасьня.

## Ушанаваньне
Ліна ўшаноўваюць як сьвятога хрысьціяне розных канфэсіяў. Дзень ягонае памяці ў каталікоў — 23 верасьня, у праваслаўных — 4 студзеня і 5 лістапада. У ягонае імя асьвечаны касьцёл у вёсцы Пеляса Вярэнаўскага раёну Гарадзенскае вобласьці.

## Вонкавыя спасылкі

* Лін. Catholic Encyclopedia

Катэгорыя:Рымскія папы
Палац

Слова **палац** мае некалькі сэнсаў:

* Палац — складаная архітэктурная пабудова
* «Палац» — беларускі музычны гурт
* «Палац» — альбом беларускага музычнага гурта «Палац»
Калосьсе (1993)

**Кало́сьсе** — літаратурна-мастацкі альманах Таварыства Вольных Літаратараў.

Заснаваны ў 1993 годзе. Галоўны рэдактар Алесь Аркуш. Сярод сталых аўтараў Вінцэсь Мудроў, Юры Гумянюк, Ігар Сідарук, Сяргей Шыдлоўскі. У 2006 годзе выйшаў 11 нумар альманаху.

Катэгорыя:Беларускія літаратурныя часопісы
1305

## Падзеі
*

## Нараджэньні
*

## Сьмерці
* 23 жніўня — Уільям Уолес, нацыянальны герой Шатляндыі

## Вонкавыя спасылкі
Ксэракс Беларускі

**Ксэ́ракс Белару́скі** — беларускі літаратурны альманах.

Заснаваны ў 1989 годзе ў Полацку. Выдаваўся з 1990 да 1996 году зь перапынкамі. Заснавальнік і выдавец — Алесь Аркуш, рэдактар (пачынаючы з 2-га нумару) — Вінцэсь Мудроў. Першы нумар надрукаваны ў Менску ў колькасьці 1000 экзэмпляраў. Усяго выйшла 6 нумароў. Кола аўтараў — пераважна полацкае літаратурнае асяродзьдзе (Сяржук Сокалаў-Воюш, Валянціна Аксак, Алесь Аркуш, Вінцэсь Мудроў, Уладзімер Арлоў, Лявон Баршчэўскі і іншыя). Таксама ў альманаху друкаваліся творы Славаміра Адамовіча, тэксты полацкага рок-гурту «Мясцовы час». Падшыўку часопіса спрабуе набыць брэмэнская бібліятэка.

## Літаратура
Алесь Аркуш. «Аскепкі вялікага малюнку».— Менск: Логвінаў, 2007. — 136 с. // Эсэ пра альманах.

## Вонкавыя спасылкі
* Ксэракс беларускі // 
* Друкарскія таямніцы — да дзесяцігодзьдзя з пачатку выданьня «Ксэраксу Беларускага»

Катэгорыя:Беларускія часопісы
Катэгорыя:Часопісы на беларускай мове
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1990 годзе
Таварыства вольных літаратараў

**Тавары́ства во́льных літара́тараў** — літаратурная суполка, заснаваная 8 траўня 1993 году.

Складаецца пераважна зь пісьменьнікаў двух беларускіх рэгіёнаў — Полаччыны і Гарадзеншчыны. Галоўны каардынатар — Алесь Аркуш. Сябры Рады — Юры Гумянюк, Вінцэсь Мудроў, Ігар Сідарук, Юрась Пацюпа, Сяргей Шыдлоўскі. Выдае альманах «Калосьсе». Наладзіла 3 міжнародныя канфэрэнцыі. Заснавала выдавецкую суполку «Полацкае ляда».

Катэгорыя:Беларускія літаратурныя аб’яднаньні
Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1993 годзе
Катэгорыя:Травень 1993 году
1531

## Падзеі
* 26 студзеня — землятрус у Лісабоне

## Нараджэньні
*

## Сьмерці
*
Полацкае ляда

**По́лацкае ля́да** — выдавецкая суполка, заснаваная ў 1991 годзе Алесем Аркушам.

Выдавала літаратурны альманах «Ксэракс Беларускі». Суполкай выдадзена больш за дваццаць кніг, сярод іх: «Зямля Ханаан», «Зваротныя правакацыі» Славаміра Адамовіча, «Разьвітаньне з Танталам», «Выпрабаваньне развоем» Алеся Аркуша, «апошнія вершы леаніда галубовіча» Леаніда Галубовіча, «Зімовыя сны» Вінцэся Мудрова, «Водар цела», «Твар Тутанхамона» Юрыя Гуменюка, «Настурцыі» Ганны Брэскай, «Рысасловы» Людкі Сільновай, «Саната Арганата» Ігара Сідарука і іншыя.

Катэгорыя:Беларуская літаратура
Катэгорыя:Беларускія выдавецтвы
1528

## Падзеі
*

## Нараджэньні
*

## Сьмерці
* 6 красавіка — Альбрэхт Дзюрэр, нямецкі мастак і пісьменьнік
Юры Гумянюк

**Юры Гумянюк** (24 верасьня 1969, Горадня — 19 студзеня 2013, Горадня) — беларускі паэт, празаік, паляніст.

## Біяграфія
Скончыў Гарадзенскі дзяржаўны ўнівэрсытэт, аддзяленьне паляністыкі. Сябра Таварыства вольных літаратараў, Саюзу беларускіх пісьменьнікаў і Беларускага ПЭН-цэнтру. Аўтар кніг паэзіі: «Водар цела» (Полацак, 1992), «Твар Тутанхамона» (Полацак, 1994), «Рытуал» (Полацак, 1999), «Вуліца тыгровых архідэяў. Вершы 1987—2003» (Беласток, 2003) і раману «Апосталы нірваны» («Калосьсе», № 2—3, 1995). Працаваў загадчыкам літаратурнай часткі Гарадзенскага тэатру лялек, карэспандэнтам газэты «Пагоня», сталы аўтар беластоцкага штомесячніка «*[[Czasopis]]*». Працаваў для Беларускай службы Польскага Радыё для Замежжа і для польскага беларускамоўнага Радыё Рацыя.

Жыў у Горадні. Выпаў зь дзявятага паверху інтэрнату па вул. Сухамбаева, што знаходзіцца побач зь ягоным домам.

## Творчасьць
Аўтар кніг паэзіі:
* «Водар цела» (Полацак, 1992),
* «Твар Тутанхамона» (Полацак, 1994),
* «Рытуал» (Полацак, 1999),
* «Вуліца тыгровых архідэй. Вершы 1987—2003» (Беласток, 2003),
* «Назаві мяне геніем» (Гародня, 2013),
* кнігі эсэістыкі і нарысаў «Краіна нязьдзейсьненых мараў» (Менск, 2014).

Аўтар няскончанага раману «Апосталы нірваны» (кніга першая, 1995; надрукавана ў «Калосьсе», № 2—3, 1995); п’есаў для дзяцей «Баль у барона Мюнгаўзэна» (1993), «Таямніца залатога пярсьцёнку» (1998), «Каляднае падарожжа» (1999), пастаўленых у Гарадзенскім тэатры лялек; дакумэнтальнай сагі «Прывід даўніх Крэсаў» (2004—2005); шэрагу крытычных артыкулаў пра літаратуру, выяўленчае мастацтва і тэатар. Сурэдактар літаратурна-мастацкага альманаху «Калосьсе».

Беларускія рок-гурты «Грунвальд», «Айша» (Jungle X-mas), а таксама асобныя выканаўцы стварылі на тэксты Юрыя Гуменюка каля дзьвюх дзясяткаў песень.

У творчасьці Гумянюка можна знайсьці вершы гомаэратычнага характару, між іншым *Ружавокі дракон* апублікаваны ў зборніку *Кола*, выдадзеным у Гародні ў 1993 годзе.

## Прызнаньне
* Сябра Таварыства вольных літаратараў
* Сябра Саюзу беларускіх пісьменьнікаў
* Сябра Беларускага ПЭН-цэнтру

## Прыватнае жыцьцё
Хутка пасьля сьмерці Гумянюка адбылася абмеркаваньне яго сэксуальнай арыентацыі. Паводле сьведчаньня мастака Алеся Сурава, ён быў гомасэксуалам. Пра гэта таксама сьведчаць прысутныя ў творчасьці Гумянюка гомаэратычныя матывы.

## Крыніцы

## Літаратура
* 

## Вонкавыя спасылкі
* Дзённік рэдактара. Успаміны пра калегу і сябра

Катэгорыя:Нарадзіліся 24 верасьня
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1969 годзе
Катэгорыя:Беларускія літаратары
Катэгорыя:Польскія журналісты
Катэгорыя:Памерлі 19 студзеня
Катэгорыя:Памерлі ў 2013 годзе
Ігар Сідарук

**І́гар Хведаравіч Сідару́к** ( 23 ліпеня 1964) — беларускі драматург, празаік і паэт.

Нарадзіўся ў Кобрыні 23 ліпеня 1964 году. Скончыў філялягічны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўнівэрсытэту ў 1986 годзе. Зьведаў спэцыяльнасьці ад заліўшчыка гарачага мэталю да карэспандэнта незалежнае прэсы. Ад 1993 году працаваў загадчыкам літаратурна-драматычнай часткі Берасьцейскага тэатру лялек. Аўтар паэтычных зборнікаў «Чарнабел», «Саната Арганата», «Моўкнасьць», зборніка прозы «Квадратная варона», кнігі для дзяцей «Павучальныя гісторыі дзядзечкі Сіда Рука» і каля 20 п’ес, пераважна дзіцячых. Найбольш вядомая п’еса Ігара Сідарука «Галава», якая пабачыла сьвет у траўні 1992 году на сцэне Тэатру нацыянальнае драматургіі «Вольная сцэна» ў пастаноўцы вядомага нацыянальнага рэжысэра Валерыя Мазынскага.

## Крыніцы

Катэгорыя:нарадзіліся 23 ліпеня
Катэгорыя:нарадзіліся ў 1964 годзе
Катэгорыя:нарадзіліся ў Кобрынскім раёне
Катэгорыя:выпускнікі Беларускага дзяржаўнага ўнівэрсытэту
Катэгорыя:Беларускія літаратары
1527

## Падзеі
* 27 студзеня — перамога войска ВКЛ на чале з Канстанцінам Астроскім над войскам крымскіх татараў на рацэ Гальшанцы

## Нараджэньні
* 21 траўня — Філіп II, кароль Гішпаніі

## Сьмерці
* 21 чэрвеня — Нікалё Мак’явэльлі, італьянскі пісьменьнік і дзяржаўны дзеяч

## Вонкавыя спасылкі
17

**17 год** — невысакосны год, які пачаўся ў пятніцу згодна зь юліянскім календаром.

## Падзеі
* Германік вяртаецца ў Рым у якасьці героя-пераможцы, ён сьвяткуе трыюмф сваімі перамогамі над херускамі, хатамі й іншымі германскімі плямёнамі на захад ад Эльбы
* Імпэратар Тыбэрыюс адпраўляе Германіка на ўсход, каб весьці ваенную кампанію супраць Партыі
* Кападокія становіцца рымскай правінцыяй
* Люцыюс Эліюс Сэян становіцца прэфэктам прэторыя
* Пачынаецца вайна паміж германскімі плямёнамі
* Марабод, кароль маркаманаў, трывае паразу ад Армініюса й ягоных германскіх плямёнаў
* Такфарын, нумідыйскі дэзэртэр з рымскай арміі, пачынае партызанскую вайну супраць рымлянаў. Ён вядзе сваё племя мусуляміяў у кааліцыі з бэрбэрамі, нападаючы на Лімы Трыпалітанскія ў Афрыцы
* Ірад Антыпа, сын Ірада Вялікага, засноўвае на заходнім беразе Галілейскага мора горад Тыбэрыя, які названы ў гонар імпэратара Тыбэрыюса
* Землятрус у Малай Азіі руйнуе горад Сарды

## Нараджэньні

## Сьмерці
* Авідыюс, рымскі паэт
* Тытус Лівіюс, рымскі гісторык
* Гай Юліюс Гігін, рымскі аўтар
* Архелай, кароль Кападокіі

## Крыніцы

## Глядзіце таксама
* 10-я

## Вонкавыя спасылкі