Асьвея

**Асьве́я** — мястэчка ў Беларусі, на паўднёвым беразе Асьвейскага возера. Уваходзіць у склад Дрысенскага раёну Віцебскай вобласьці. Насельніцтва на 2018 год — 1200 чалавек. Знаходзіцца за 40 км ад Дрысы, за 37 км ад чыгуначнай станцыі Верхнядзьвінск (лінія Полацак — Дзьвінск).

Асьвея — даўняе места гістарычнай Полаччыны. Да нашага часу тут захаваліся руіны палаца Гільзэнаў і Шадурскіх і шпіталь місіянэраў, помнікі архітэктуры XVIII ст. Сярод мясцовых славутасьцяў вылучаўся касьцёл Найсьвяцейшай Тройцы ў стылі барока, помнік архітэктуры XVIII ст, зруйнаваны савецкімі ўладамі.

## Назва
На думку географа Вадзіма Жучкевіча, тапонім Асьвея ўтварыўся ад слова зьвей — 'зьвеяны пясок, не замацаваны расьліннасьцю' (пераважна на беразе возера, ракі).

## Гісторыя
### Вялікае Княства Літоўскае
Першы пісьмовы ўпамін пра Асьвею (*Асьвей*) зьмяшчаецца ў дамове паміж вялікім князем Аляксандрам і маскоўскім гаспадаром Іванам III і датуецца 1503 годам. Неўзабаве ў 1505 годзе Аляксандар перадаў паселішча ваяводу полацкаму Станіславу Глябовічу, пазьней яно перайшло ў валоданьне роду Кішкаў.

У XVI стагодзьдзі Асьвея — цэнтар воласьці Полацкага ваяводзтва. У 1606 годзе ваявода віцебскі Станіслаў Кішка прадаў маёнтак канцлеру Льву Сапегу.

Двойчы ў 1616 і 1633 гадох Асьвея пацярпела ад маскоўскіх захопнікаў. У 1695 годзе паселішча атрымала статус места. У XVII—XVIII стагодзьдзях праз Асьвею праходзіў гандлёвы шлях з Маскоўскай дзяржавы ў Інфлянты, Жамойць, Прусію, двойчы на год (2 траўня і 28 чэрвеня) тут праводзіліся кірмашы.

У 1749 годзе Асьвея перайшла ў валоданьне ваяводы менскага Яна Аўгуста Гільзэна, аўтара «Кронікі інфлянцкай», вядомага дабрачынца каталіцкага будаваньня на Полаччыне. У 1759 годзе пры мясцовым кляштары міласэрных сясьцёр пачаў працаваць шпіталь.

### Пад уладай Расейскай імпэрыі
У выніку першага падзелу Рэчы Паспалітай (1772 год) Асьвея апынулася ў складзе Расейскай імпэрыі, у Дрысенскім павеце. Статус паселішча панізілі да мястэчка. У 1782 годзе на беразе Асьвейскага возера Я. Гільзэн збудаваў сядзібу. Увесну 1847 году ў мястэчку і ваколіцах адбыліся выступленьні сялянаў супраць прыгону. У другой палове ХІХ стагодзьдзя ў Асьвеі было 406 дамоў. На 1905 год у мястэчку дзеяла расейская народная вучэльня.

За часамі Першай сусьветнай вайны ў лютым 1918 году Асьвею занялі войскі Нямецкай імпэрыі.


Aśvieja, Šadurski. Асьвея, Шадурскі (N. Orda, 1875-76).jpg|Палац Шадурскіх. Н. Орда, 
Aśvieja. Асьвея (N. Orda, 1.06.1875-76).jpg|Касьцёл. Н. Орда, 1875—1876 гг.
Aśvieja. Асьвея (1878).jpg|Нерэалізаваны праект царквы-мураўёўкі, 1878 г.


### Найноўшы час
25 сакавіка 1918 году згодна з Трэцяй Устаўной граматай Асьвея абвяшчалася часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 году згодна з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі яна ўвайшла ў склад Беларускай ССР, аднак 16 студзеня Масква адабрала мястэчка разам зь іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад РСФСР. У 1924 годзе Асьвею вярнулі БССР, дзе яна стала цэнтрам раёну. У 1959 годзе паселішча атрымала афіцыйны статус пасёлку гарадзкога тыпу (з 1962 году ў складзе Верхнядзьвінскага раёну). У Другую сусьветную вайну з 1 ліпеня 1941 да 17 ліпеня 1944 году Асьвея знаходзілася пад акупацыяй Трэцяга Райху.

У 2007 годзе Асьвея атрымала афіцыйны статус «аграгарадку».


Aśvieja, Šadurski. Асьвея, Шадурскі (1901-14).jpg|Палац Шадурскіх, да 1915 г.
Aśvieja. Асьвея (1913).jpg|Касьцёл, 1913 г.
Aśvieja, Misijanerski. Асьвея, Місіянэрскі (1913) (2).jpg|Інтэр’ер касьцёла, 1913 г.


## Насельніцтва
### Дэмаграфія
* **XIX стагодзьдзе**: 1839 год — 566 чал. (297 муж. і 269 жан.), у тым ліку шляхты 15 муж. і 16 жан., духоўнага стану каталіцкага 9 муж. і 8 жан., духоўнага стану праваслаўнага 2 муж. і 2 жан., равінаў 12 муж. і ? жан., купцоў-хрысьціянаў 9 муж. і 12 жан., мяшчанаў-хрысьціянаў 65 муж. і 58 жан., мяшчанаў-юдэяў 350 муж. і 341 жан., сялянаў зямянскіх 515 муж. і 519 жан., аднадворцаў 15 муж. і 12 жан., адстаўных салдатаў 13 муж. і 9 жан., дваровых людзей 118 муж. і 72 жан.; 1886 год — 2223 чал., у тым ліку 754 хрысьціяніны і 1469 юдэяў; 1897 год — 2830 чал.
* **XX стагодзьдзе**: 1905 год — 3,7 тыс. чал.; 1969 год — 3,8 тыс. чал.; 1991 год — 1,9 тыс. чал.; 1995 год — 2 тыс. чал.; 1998 год — 1,9 тыс. чал.; 1999 год — 1,6 тыс. чал.
* **XXI стагодзьдзе**: 2006 год — 1,4 тыс. чал.; 2009 год — 1325 чал. (перапіс); 2016 год — 1206 чал.; 2017 год — 1211 чал.; 2018 год — 1200 чал.

### Інфраструктура
У Асьвеі працуюць сярэдняя школа, спэцыяльная школа-інтэрнат, лякарня, дом культуры, бібліятэка, шэраг крамаў, сталоўка, аптэка.

## Забудова
### Вуліцы і пляцы
З урбананімічнай спадчыны Асьвеі да нашага часу гістарычную назву захавала вуліца Себеская. Паводле старых плянаў, у мястэчку існавалі вуліцы Вялікасельская, Ручаёвая, Рыская і Школьная.

## Эканоміка
Прадпрыемствы будаўнічых матэрыялаў, лёгкай, харчовай, паліўнай прамысловасьці.

## Турыстычная інфармацыя

### Інфраструктура
Асьвея — зона адпачынку дзяржаўнага значэньня.

### Славутасьці
* Сядзібна-паркавы комплекс Шадурскіх (1782; у руінах)
* Царква Сьвятога Юрыя (XIX ст.)
* Кляштар (шпіталь) місіянэраў (1759)

### Страчаная спадчына
* Касьцёл Найсьвяцейшай Тройцы (1765)
* Сынагога Вялікая
* Сынагога Малая

## Галерэя

Асвейскае возера.jpg|Асьвейскае возера
Асвея. Руіны палаца 3.jpg|Руіны палаца Шадурскіх
Калідор кляштару місыянэраў у Асьвеі.jpg|Калідор шпіталю місіянэраў
Асвея. Царква Святога Георгія.jpg|Царква Сьвятога Юрыя


## Асобы
* Генрых Гароднік (нар. 1911) — пісьменьнік
* Іван Якроўскі (1844—1902) — інжынэр-тэхноляг, дасьледнік у галіне фізыкі, хіміі, мэтэаралёгіі, паветраплаваньня
* Яўген Ясьвін (нар. 1935) — мастак

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* Край Асвейскіх азёр / А. Бубала, В. Рудой; фота А. Бубала, А. Маладзечкін, В. Салаўёў. — Наваполацк, 2007. — 44 с.
* 
* 
* Харэўскі С. Маршруты па Беларусі: Край белай птушкі // «Наша Ніва», 2 траўня 2009.
* 
* 

## Вонкавыя спасылкі
* 
* Асвея, Прыдзвінскі крайн: Гісторыя і сучаснасць
* Забытыя помнікі Асвеі — фоты