Васьміканцовы крыж

**Васьміканцо́вы крыж** — хрысьціянскі сымбаль у форме лятарынскага крыжа з кароткай папярочкай унізе, гарызантальнай або дыяганальнай. Узьнік у часы Бізантыйскай імпэрыі, да падзелу хрысьціянаў на каталікоў і праваслаўных. Нахіл ніжняй папярочкі зьявіўся ня згодна з кананічнымі пастановамі, а ў выніку творчага пошуку царкоўных мастакоў дзеля наданьня ўмоўнага аб’ёму плоскай выяве ў выяўленчым мастацтве і падкрэсьленьня адметнасьці ніжняй папярочкі ў структуры Гальгоцкага крыжа. Як адна з адзнак бізантыйскай царкоўнай традыцыі часам завецца **[[Бізантыйскі крыж (неадназначнасьць)|бізантыйскім крыжам]]**.

Ад часоў кананічнай ізаляцыі Маскоўскай царквы і зьяўленьня канцэпцыі «Трэцяга Рыму», згодна зь якой Масква абвяшчалася адзінай сапраўднай спадкаемніцай Канстантынопалю («Другога Рыму»), улады Маскоўскай дзяржавы з палітычнымі мэтамі ўзялі сабе варыянт васьміканцовага крыжа з касой ніжняй папярочкай. Маскоўскія багасловы прыдумалі абгрунтаваньне нахілу ніжняй папярочкі і абвясьцілі гэты варыянт васьміканцовага крыжа «сапраўдным праваслаўным крыжом» (), а іншыя традыцыйныя хрысьціянскія крыжы — не праваслаўнымі. У 1551 годзе з ініцыятывы маскоўскага гаспадара Івана IV Тырана ўкосны васьміканцовы крыж упершыню ў гісторыі пачаў ставіцца на купалы маскоўскіх цэркваў (раней ён, як і васьміканцовы крыж з роўнай ніжняй папярочкай, ужываўся толькі ў сакральным выяўленчым і дэкаратыўна-прыкладным мастацтве). Таксама з гэтага часу ўкосны васьміканцовы крыж пачаў выкарыстоўвацца на маскоўскай дзяржаўнай і вайсковай сымболіцы. У другой палове XIX ст. ён насаджаўся ўладамі Расейскай імпэрыі ў рэчышчы палітыкі русіфікацыі Беларусі і Ўкраіны. Да канца XX ст. укосны васьміканцовы крыж стаў сымбалем Расейскай праваслаўнай царквы і адметнасьцю культурнага ляндшафту Расеі. Гэта прывяло да таго, што варыянт васьміканцовага крыжа з касой ніжняй папярочкай стаў называцца **маскоўскім** (**расейскім**) **крыжам** і атаясамлівацца з расейскай рэлігійнай экспансіяй. Існуе таксама шасьціканцовы ўкосны расейскі крыж.

У Юнікодзе сымбаль, адпаведны ўкоснаму васьміканцоваму крыжу (☦, U+2626), пазначаецца як «Праваслаўны крыж» (). Аналягічная эмблема ў Міністэрстве па справах вэтэранаў ЗША называецца «Расейскі праваслаўны крыж» ().

## Назва

У беларускіх энцыкляпэдычных выданьнях абодва варыянты (з касой і роўнай ніжняй папярочкай) азначаюцца разам як *васьміканцовы крыж*. Такі ж прынцып выкарыстоўваецца ў афіцыйным навуковым выданьні Расейскай праваслаўнай царквы «Православная энциклопедия». Аднак у літаратуры сустракаюцца і іншыя назвы, якія найперш датычацца варыянту васьміканцовага крыжа з касой папярочкай як больш пашыранага.

З улікам таго, што першыя дакумэнтальныя зьвесткі пра васьміканцовы крыж датуюцца часамі Бізантыйскай імпэрыі, гэты крыж часам абагульняльна называюць *бізантыйскім крыжам*. Разам з тым, найбольш пашыранай у Бізантыі была варыяцыя чатырохканцовага крыжа, які цяпер таксама называецца *[[бізантыйскі крыж|бізантыйскім крыжам]]*.

Даволі часта (асабліва ў прастамоўі) васьміканцовы крыж з касой папярочкай абагульняльна называюць *праваслаўным крыжам*. Тым часам іншыя праваслаўныя цэрквы, апроч Маскоўскага патрыярхату і некалькіх зьвязаных зь ім цэркваў, традыцыйна выкарыстоўваюць грэцкія ды іншыя тыпы крыжоў. Такім парадкам, усе гэтыя крыжы таксама ёсьць праваслаўнымі. Беларускі філёзаф і тэоляг Ірына Дубянецкая зьвяртае ўвагу на тое, што самі сабою крыжы не бываюць канфэсійнымі, яны — адзнака мясцовай традыцыі. Пагатоў, хрысьціянскі сымбаль, вядомы з VI ст. (задоўга да распаду царквы ў 1054 годзе), ёсьць супольным гістарычным набыткам як праваслаўных, так і каталікоў.

Абагульняльная назва *славянскі крыж* з аднаго боку не адпавядае гісторыі васьміканцовага крыжа, які ўзьнік па-за межамі расьсяленьня славянаў, зь іншага — ёсьць неадназначнай, бо ў розных славянскіх цэрквах пераважаюць розныя крыжы. Так, Сэрбская праваслаўная царква мае ўласны крыж (падобны на грэцкі) і на купалах цэркваў традыцыйна выкарыстоўвае грэцкія крыжы. Баўгарская праваслаўная царква таксама мае ўласны крыж (падобны на лацінскі). Тым часам паводле прафэсара Міхася Раманюка, найбольш пашыраная форма хрысьціянскіх крыжоў у Беларусі — чатырохканцовыя. Праваслаўныя беларусы традыцыйна ставілі чатырохканцовыя драўляныя прыдарожныя крыжы, якія яшчэ можна сустрэць на Палесьсі. Крыжы беларускай традыцыі на царкоўных купалах умоўна называюць «сонцакрыжамі», яны ня маюць фіксаванай формы, але маюць канцэпцыю: апроч чатырох асноўных промняў ёсьць цэнтральны квадрат або круг, а таксама прамежкавыя промні, якія часам могуць быць у выглядзе зьмеек.

У крыніцах на розных мовах укосны васьміканцовы крыж часьцей за ўсё называюць *маскоўскім крыжам* (*расейскім крыжам*, *расейскім праваслаўным крыжам*). Нягледзячы на зьяўленьне гэтага тыпу крыжа па-за межамі расейскай этнічнай тэрыторыі задоўга да ўзьнікненьня Расеі, неабмежавана выкарыстоўвацца (у прыватнасьці, на купалах цэркваў) ён пачаў толькі ў Маскоўскай дзяржаве і да нашага часу стаў адметнасьцю расейскага культурнага ляндшафту. Апроч таго, ён ужываўся на гістарычнай расейскай дзяржаўнай і вайсковай сымболіцы і насаджаўся ўладамі Расейскай імпэрыі ў рэчышчы палітыкі русіфікацыі Беларусі і Ўкраіны. Тым часам у беларускіх энцыкляпэдычных выданьнях пад назвай *расейскі праваслаўны крыж* апісваецца ўкосны шасьціканцовы крыж. Часам каб падкрэсьліць бізантыйскае паходжаньне ўкоснага васьміканцовага крыжа, яго таксама называюць *расейска-бізантыйскім праваслаўным крыжам*.


ByzantineCross.svg|Бізантыйскі крыж
Russian cross.png|Расейскі крыж
Serbian cross.jpg|Сэрбскі крыж
Kapatkievičy, Pakroŭskaja. Капаткевічы, Пакроўская (D. Strukov, 1864-67).jpg|Беларускі «сонцакрыж»


## Тлумачэньне

Наяўнасьць дзьвюх дадатковых папярочак тлумачыцца такім жа спосабам, як і для патрыяршага крыжа: верхняя папярочка абазначае таблічку з надпісам віны на крыжы Ісуса Хрыста, ніжняя — падпору пад ногі расьпятага.

Паводле сучасных дасьледаваньняў, нахіл ніжняй папярочкі васьміканцовага крыжа зьявіўся ня згодна з кананічнымі пастановамі (як напрыклад, выява Ісуса Хрыста «паводле чалавечага падабенства», прынятая Трульскім саборам 691—692 гадоў), а дзякуючы творчым пошукам царкоўных мастакоў. Дыяганальны кірунак ніжняй папярочкі абумовілі выяўныя сродкі іканаграфічнага мастацтва, у тым ліку законы зваротнай пэрспэктывы, а таксама стылістычныя рамкі яго асобных відаў (гравюра, плоская разьба ды іншыя). Таму выяўленьне падножжа ў творах графічнага мастацтва або ў роўнарэльефных творах дробнай сакральнай плястыкі зьлёгку нахіленым да вэртыкальнага стрыжня стала вынікам намаганьняў падкрэсьліць адметнасьць яго разьмяшчэньня ў структуры Гальгоцкага крыжа. Гэты фарматворчы працэс дакладна прасочваецца ў іканаграфічных творах: калі сьпярша пахіленым было толькі падножжа, то на больш позьніх выявах (украінскія абразы 1593 году) усе тры папярочкі Гальгоцкага крыжа выяўляюцца ў аднолькавым трохчвэртным ракурсе.

Тым часам паводле позьняга тлумачэньня, якое ўзьнікла ў Маскоўскай дзяржаве, пахіленасьць ніжняй папярочкі абазначае расьпятых з бакоў Ісуса Хрыста злачынцаў. Той злодзей, які пакаяўся, абазначаецца ўзьнятым уверх краем лініі. Другі злодзей, які адмовіўся ад пакаяньня, абазначаецца пахіленым уніз краем лініі. Аднак такое тлумачэньне крытыкуюць на той падставе, што пры разьмяшчэньні ўкоснага васьміканцовага крыжа з касой папярочкай на харугвах (а таксама ў некаторых іншых выпадках), выяўленыя сымбалічныя месцы злодзеяў могуць зьмяняцца. Паводле другога тлумачэньня, гэтую папярочку ўлады Маскоўскай дзяржавы дадалі на патрыяршы крыж як сымбаль Сьвятога Андрэя (закатаваны на дыбе з дыяганальна скрыжаваных бэлек), якога яны абралі за свайго галоўнага сьвятога. Згодна з трэцім тлумачэньнем, якое паводле некаторых зьвестак узьнікла ў VI ст., касая папярочка сымбалізуе змаганьне Хрыста ў час укрыжаваньня. Прытым расейскі сьвятар і багаслоў (пазьней — протаярэй, сябар Найсьвяцейшага ўрадавага сыноду», па сьмерці кананізаваны Расейскай праваслаўнай царквой) Яан Кранштацкі крытыкаваў сам факт зьяўленьня на крыжы касой папярочкі, якую ён лічыў чыста расейскім новаўвядзеньнем XV—XVI стагодзьдзя («*часу скрайняга невуцтва*»), і зьвяртаў увагу на тое, што аўтарытэтных багаслоўскіх тлумачэньняў гэтага элемэнта, увогуле, не існуе.

## Гісторыя

Ад пачатку васьміканцовы крыж выкарыстоўваўся толькі ў хрысьціянскім выяўленчым мастацтве і ніколі на царкоўных купалах. Прытым ніжняя папярочка выяўлялася роўнай, аднак часам ёй маглі з дапамогай нахілу дадаць нейкі ўмоўны аб’ём (як яго разумела сярэднявечнае мастацтва). Паводле сучасных дасьледаваньняў, падобны мастацкі прыём стаў прычынай зьяўленьня варыянту васьміканцовага крыжа з касой папярочкай.

Паводле некаторых зьвестак, укосны васьміканцовы крыж існаваў ужо ў VI стагодзьдзі, задоўга да Вялікай схізмы. Настарэйшыя выявы ўкоснага васьміканцовага крыжа на тэрыторыі Русі датуюцца XI—XIII стагодзьдзямі. Зь бізантыйскай спадчыны найстарэйшыя творы з укосным васьміканцовым крыжам, якія прыводзяцца ў крыніцах, датуюцца XI стагодзьдзем. На тэрыторыі сучасных Грэцыі і Сэрбіі захаваліся царкоўныя росьпісы XIV—XV стагодзьдзяў з укосным васьміканцовым крыжам.

У канцы XV ст. пачалося шырокае выкарыстаньне ўкоснага васьміканцовага крыжа ў Маскоўскай дзяржаве, калі яе ўлады абвясьцілі сябе «Трэцім Рымам» і абаронцамі чысьціні праваслаўя. На саборы 1551 году кананічна ізаляванай Маскоўскай царквы гаспадар Іван IV Тыран пастанавіў уніфікаваць формы крыжоў на купалах цэркваў, каб адмежаваць Маскоўскую дзяржаву ад «літоўскага, Полацкага крыжа». У зборніку пастановаў сабору (глава 41, пытаньне 8) значыцца: . Апроч таго, з гэтага часу маскоўскі крыж разьмяшчаўся на дзяржаўным гербе, а таксама на вайсковых сьцягах Маскоўскай дзяржавы.

У 1654 годзе Маскоўскі сабор прыбраў з богаслужбовай практыкі Маскоўскай царквы разыходжаньні зь іншымі праваслаўнымі цэрквамі, якія ўтварыліся за часамі яе кананічнай ізаляцыі (1448—1589) як расейскія нацыянальныя адметнасьці. На гэтым саборы патрыярх маскоўскі Нікан пастанавіў замест укоснага васьміканцовага ўжываць чатырохканцовы крыж, што ў спалучэньні зь іншымі зьменамі выклікала раскол Маскоўскай царквы. Замену ўкоснага васьміканцовага крыжа чатырохканцовым тлумачаць у тым ліку пашыранай у Маскоўскай дзяржаве прыктыкай зьняважлівага стаўленьня да апошняга. Неўзабаве аднак расейскія праваслаўныя зноў пачалі ўжываць укосны васьміканцовы крыж. Так, паводле сьведчаньня мітрапаліта разанскага і мурамскага Стэфана, такі крыж насіў маскоўскі гаспадар Пётар I (1672—1725), які ператварыў Маскоўскі патрыярхат у «Найсьвяцейшы ўрадавы сынод» — фактычна адно зь міністэрстваў Расейскай імпэрыі.

Украінскі дасьледнік Вадзім Шчарбакоўскі дакумэнтальна паказвае, што на землях Кіеўскай мітраполіі Канстантынопальскага патрыярхату васьміканцовы крыж з касой папярочкай пачалі выкарыстоўваць толькі ў XVII—XVIII стагодзьдзях (па захопе яе Маскоўскім патрыярхатам у 1686 годзе), і толькі на дрэварытах. Крыжы на купалах цэркваў ня мелі касой папярочкі, яна была роўнай або яе не было зусім. На царкоўных купалах і пры дарогах гэты тып крыжа пачаў пашырацца ў XIX ст. намаганьнямі ўладаў Расейскай імпэрыі. Згодна з пастановай «Найсьвяцейшага ўрадавага сыноду» новыя прыдарожныя крыжы ў Беларусі мусілі быць укоснымі васьміканцовымі або шасьціканцовымі і іх можна было ставіць толькі з дазволу расейскіх уладаў паводле адмысловых правілаў. Аналягічна на купалах цэркваў цэнтралізавана ставіліся крыжы масавай вытворчасьці, пазбаўленыя мастацкай каштоўнасьці. Прытым сярод высокамастацкіх крыжоў, якія мясцовыя майстры вырабілі ў другой палове XIX ст. — пачатку XX стагодзьдзя, няма ніводнага з касой папярочкай. Найбольшую папулярнасьць укосны васьміканцовы крыж набыў па рэвалюцыі 1917 году і Другой сусьветнай вайне.

У XX ст. укосны васьміканцовы крыж на сваіх сьцягах зьмясьцілі праваслаўна-манархічная дывэрсійна-тэрарыстычная арганізацыя Братэрства расейскай праўды і радыкальна-нацысцкая арганізацыя Расейскае нацыянальнае адзінства.


Coat_of_Arms_of_Russia_1577.png|Герб зь пячаці Івана IV Тырана, 1577 г.
Meyerberg carsky gerb.jpg|Герб Аляксея Міхайлавіча ў час Патопу Вялікага Княства Літоўскага, 1661—1662 гг
01 130 Book illustrations of Historical description of the clothes and weapons of Russian troops.jpg|Вайсковы сьцяг Маскоўскай дзяржавы, 1696—1699 гг.
Знамя Войсковое Донского казачье 1706 года.jpg|Вайсковы сьцяг Данскога казацтва, 1706 г.


Таврическая губерния изд.Сукачова.JPG|Герб Таўрычаскай губэрні Расейскай імпэрыі, 1856 г.
Brotherhood of Russian Truth.png|Сьцяг Братэрства расейскай праўды, 1920-я гг.
ROA (Russian Liberation Army) sleeve badge. Russian Orthodox Cross.jpg|Нарукаўны знак Расейскай вызвольнай арміі генэрала Ўласава, 1942—1945 гг.
Russian National Unity Flag.svg|Сьцяг РНЕ, 1990-я гг.


## Выкарыстаньне
Укосны васьміканцовы крыж традыцыйна шырока ўжываецца Расейскай праваслаўнай царквой, сымбалем якой ён выступае. Таксама ён шырока выкарыстоўваецца Праваслаўнай царквой Амэрыкі (узьнікла ў юрысдыкцыі Маскоўскага патрыярхату, ад якога атрымала аўтакефалію ў 1970 годзе), Польскай аўтакефальнай праваслаўнай царквой (фактычна атрымала аўтакефалію ад Маскоўскага патрыярхату ў 1948 годзе і доўгі час знаходзілася пад яго ўплывам), Праваслаўнай царквой Чэскіх зямель і Славаччыны (атрымала аўтакефалію ад Маскоўскага патрыярхату ў 1951 годзе) і Карпацка-расейскай праваслаўнай царквой. Расейскія стараверы вызнаюць толькі васьміканцовае расьпяцьце з касой папярочкай, чатырохканцовае расьпяцьце яны лічаць «лацінскім».

Увогуле, васьміканцовы крыж як і ўсякі іншы хрысьціянскі крыж шануецца ўсімі хрысьціянскімі канфэсіямі. Разам з тым, у Беларусі назіраецца тэндэнцыя масавай замены экзархатам Маскоўскага патрыярхату ў цэрквах традыцыйных чатырохканцовых каваных крыжоў («сонцакрыжоў»), твораў беларускага народнага дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва, на ўкосныя. Таксама на ўкосныя васьміканцовыя і шасьціканцовыя крыжы замяняюцца традыцыйныя чатырохканцовыя драўляныя прыдарожныя крыжы. Новыя цэрквы будуюцца пераважна з укоснымі крыжамі. Падобныя тэндэнцыі таксама назіраюцца ў Польшчы і Ўкраіне. Ірына Дубянецкая называе гэта праявамі мэтанакіраванай палітыкі русіфікацыі і тлумачыць сьвядомай падменай паняцьцяў з боку Расеі, калі ўсё расейскае называецца праваслаўным, каб потым усё праваслаўнае назваць расейскім. Такім спосабам крыж, які мусіць яднаць усіх хрысьціянаў, становіцца сьведчаньнем іх разьдзяленьня.


Saint Alexander Nevsky Orthodox Cathedral - Pittsburgh 03.jpg|Царква Аляксандра Неўскага ПЦА ў Пітсбургу  з купалам-цыбулінай — сымбалем расейскай культавай архітэктуры
Cerkiew i dzwonnica.JPG|Новы сабор ПАПЦ з купаламі-цыбулінамі ў Беластоку
Presov slovakia 1171.JPG|Катэдральны сабор Аляксандра Неўскага ПЦЧЗС з купаламі-цыбулінамі ў Прэшаве
Christ the Saviour Orthodox Cathedral - Johnstown, Pennsylvania 05.jpg|Царква КРПЦ у Джонстаўне, Пэнсыльванія


9. Почаївська лавра.JPG|Новы сабор УПЦ МП у Пачаеве
Saborni hram, Bar.jpg|Новы сабор у Бары з падараваным расейскім бізнэсоўцам крыжам (на левай званіцы)
Eglise notre dame de l assomption 7.jpg|Расейскія эмігранцкія могілкі Сэнт-Жэнэўеў-дэ-Буа ў Францыі
The True Cross. Saint Cyril and Methodius.jpg|Сучасны помнік Кірылу і Мятоду ў Ханты-Мансійску, Расея


## Заўвагі

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 
* 
* Сахута Я. Беларускае народнае кавальства. — : Беларусь, 2015. — 173 с.: іл. .
* 
* Історія декоративного мистецтва України: У 5 т. / НАН України, ІМФЕ ім. М.Т. Рильського; наук. ред. Т. Кара-Васильєва. Т. 3: Мистецтво XIX століття. — Київ, 2009. — 516 с.: іл. .

Катэгорыя:Крыжы
Катэгорыя:Васьміканцовыя крыжы