Дзісна

**Дзісна́** — места ў Беларусі, на рацэ Дзісьне пры ўтоку яе ў Дзьвіну. Уваходзіць у склад Мёрскага раёну Віцебскай вобласьці. Насельніцтва на 2018 год — 1462 чалавекі. Знаходзіцца за 45 км на ўсход ад Мёраў, за 12 км ад чыгуначнай станцыі Боркавічы (лінія Полацак — Дзьвінск). Аўтамабільныя дарогі зьвязваюць места з Полацкам, Глыбокім, Мёрамі.

Дзісна — магдэбурскае места гістарычнай Полаччыны, старажытны замак Вялікага Княства Літоўскага. Да нашага часу тут захаваўся збудаваны ў стылі віленскага барока касьцёл францішканаў, помнік архітэктуры XVIII ст., часткова зруйнаваны савецкімі ўладамі. Таксама практычна цалкам зьбераглася гістарычная забудова места, якая з савецкіх часоў знаходзіцца ў занядбаным стане.

## Гісторыя

### Вялікае Княства Літоўскае
Старажытнае паселішча, папярэднік сучаснага места, існавала на мысе правага берагу рэчкі Дзісны яшчэ ў ХІ стагодзьдзі. З ХІІІ стагодзьдзя пачалося паступовае засяленьне левага берагу. У 1301 годзе паселішча далучылася да Вялікага Княства Літоўскага.

Першы пісьмовы ўпамін пра Дзісну як умацаваны замак *Капец-гарадок* (ад слова «капа́ць») датуецца 1374 годам. Замак выконваў ролю фарпосту Полацку на Дзьвіне, кантраляваў увесь рачны рух і подступы да сталіцы Полацкай зямлі. У 1461 годзе паселішча ўпершыню ўпамінаецца пад цяперашняй назвай (*[[двор]] Дзісна*).

У 1566 годзе вялікі князь Жыгімонт Аўгуст загадаў пры Дзісенскім замку і пад ягонай аховай заснаваць места, жыхарам якога даў розныя палёгкі тэрмінам на 8 рокаў. У 1567 годзе Жыгімонт Аўгуст надаў Дзісьне першы герб («*тры вежы з муру*»), а 20 студзеня 1569 году — Магдэбурскае права і новы герб: «*у блакітным полі ладзьдзя з разгорнутым ветразем*». За часамі Інфлянцкай вайны ў 1579 годзе тутэйшы замак стаў цэнтрам збору войскаў караля і вялікага князя Стэфана Баторыя перад вызваленчым паходам на Полацак.

У 1581 годзе ў Дзісьне заснавалі Фарны касьцёл (пры ім з 1775 году дзеяла школа), у 1630 годзе — кляштар францішканаў, а ў 1633 годзе — манастыр пры Ўваскрасенскай царкве. Па атрыманьні статусу места, з XVII ст. Дзісна стала цэнтрам староства Полацкага ваяводзтва, значным гандлёва-рамесьніцкім асяродкам.

У пачатку вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай у 1654 годзе бурмістар Дзісны здаў места маскоўскім захопнікам. 10 красавіка 1661 году шляхта, казакі, мяшчане і павятовыя мужыкі, што знаходзіліся ў замку, зьвязалі акупантаў і адчынілі браму войску Вялікага Княства Літоўскага (здрадніка-бурмістра павесілі ў замкавай браме). У 1773 годзе скончылася будаваньне мураванага касьцёла пры кляштары францішканаў.

### Пад уладай Расейскай імпэрыі
У выніку другога падзелу Рэчы Паспалітай (1793 год) Дзісна апынулася ў складзе Расейскай імпэрыі, дзе стала цэнтрам павету Менскай, з 1842 году — Віленскай губэрні. 23—24 красавіка 1831 году паўстанцы ў колькасьці да 3000 чалавек вызвалілі Дзісну з-пад расейскай улады. Значную шкоду Дзісьне і яе гаспадарцы прычынілі пажары і паводкі (у 1865, 1870, 1872, 1878 і 1882 гадох), у часе якіх пацярпелі Ўваскрасенская (мураваная, збудаваная ў 1870 годзе) і Мікалаеўская (да 1842 году касьцёл) цэрквы. Напярэдадні пажару 1882 году расейскі падарожнік П. Сямёнаў-Цян-Шанскі назваў Дзісну найлепшым местам Віленскай губэрні.

За часамі Першай сусьветнай вайны ў лютым 1918 году Дзісну занялі войскі Нямецкай імпэрыі.


Dzisna, Kaplica. Дзісна, Капліца (C. Faber du Faur, 23.07.1812).jpg|Каплічка, 23.07.1812 г.
Dzisna, Barysaŭ kamień. Дзісна, Барысаў камень (1882).jpg|Барысаў камень, 1882 г.
Dzisna, Dźvina. Дзісна, Дзьвіна (1893).jpg|Панарама, 1893 г.
Dzisienski manastyr. Дзісенскі манастыр (1896).jpg|Манастыр, 1896 г.


### Найноўшы час
25 сакавіка 1918 году згодна з Трэцяй Устаўной граматай Дзісна абвяшчалася часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. Жыхары Чэраскай воласьці Дзісенскага павету атрымалі Пасьведчаньні Народнага Сакратарыяту БНР. 1 студзеня 1919 году ў адпаведнасьці з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі Дзісна ўвайшла ў склад Беларускай ССР. Згодна з Рыскай мірнай дамовай 1921 году яна апынулася ў складзе міжваеннай Польскай Рэспублікі, дзе стала цэнтрам павету Віленскага ваяводзтва.

У 1939 годзе Дзісна ўвайшла ў БССР, дзе 15 студзеня 1940 году стала цэнтрам раёну Вялейскай, з 20 верасьня 1944 году Полацкай, з 8 студзеня 1954 году Маладэчанскай вобласьці. У Другую сусьветную вайну з 5 ліпеня 1941 да 4 ліпеня 1944 году места знаходзілася пад акупацыяй Трэцяга Райху; гітлераўцы стварылі тут лягер сьмерці. З 3 кастрычніка 1959 году Дзісна ўваходзіць у склад Мёрскага раёну.


Dzisna, Kaścielnaja, Franciškanski. Дзісна, Касьцельная, Францішканскі (1901-17).jpg|Касьцёл францішканаў
Dzisna, Kaścielnaja. Дзісна, Касьцельная (Š. Epštejn, 1918-39).jpg|Касьцёл, званіца
Dzisna, Vaskrasienskaja. Дзісна, Васкрасенская (1915).jpg|Царква-мураўёўка
Dzisna, Zamkavaja. Дзісна, Замкавая (1901-17) (2).jpg|Замкавая вуліца

Dzisna, Mytnaja-Zamkavaja. Дзісна, Мытная-Замкавая (1936).jpg|Мытная вуліца
Dzisna, Daraškoŭskaja. Дзісна, Дарашкоўская (1936).jpg|Дарашкоўская вуліца
Dzisna, Nabiarežnaja. Дзісна, Набярэжная (1937).jpg|Набярэжная вуліца
Dzisienski most. Дзісенскі мост (1936).jpg|Мост


## Насельніцтва
### Дэмаграфія


ImageSize = width:auto height:150 barincrement:27
PlotArea = left:50 bottom:20 top:10 right:20
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
Colors =
  id:linegrey2 value:gray(0.9)
  id:linegrey value:gray(0.7)
  id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8)
  id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:8000
ScaleMajor = unit:year increment:2000 start:0 gridcolor:linegrey
ScaleMinor = unit:year increment:400 start:0 gridcolor:linegrey2
PlotData =
  color:cobar width:15
  bar:1811 from:0 till:1405
  bar:1825 from:0 till:2801
  bar:1897 from:0 till:6756
  bar:1909 from:0 till:7138
  bar:1921 from:0 till:4413
  bar:1939 from:0 till:6073
  bar:1959 from:0 till:2500
  bar:1993 from:0 till:2500
  bar:2009 from:0 till:1973
  bar:2018 from:0 till:1462
TextData=
  fontsize:10px pos:(20,195)
  text:


* **XIX стагодзьдзе**: 1811 год — 1405 чал.; 1825 год — 2801 чал.; 1881 год — 6646 чал., зь іх 2773 каталікі, 883 праваслаўныя, 16 лютэранаў, 6 старавераў, 2962 юдэі і 6 магамэтанаў; 1897 — 6756 чал.
* **XX стагодзьдзе**: 1904 год — 9113 чал.; 1909 год — 7138 чал.; 1921 год — 4413 чал.; 1939 год — 6073 чал.; 1944 год — 1200 чал.; 1959 год — 2,5 тыс. чал.; 1993 год — 2,5 тыс. чал.; 1995 год — 2,7 тыс. чал.
* **XXI стагодзьдзе**: 2006 год — 2,8 тыс. чал.; 2007 год — 2747 чал.; 2009 год — 1973 чал. (перапіс); 2016 год — 1537 чал.; 2017 год — 1500 чал.; 2018 год — 1462 чал.

### Адукацыя
У Дзісьне працуюць сярэдняя і музычная школы, школа-інтэрнат.

### Мэдыцына
Мэдычнае абслугоўваньне насельніцтва ажыцьцяўляе меская лякарня.

### Культура
Дзеюць дом культуры, 2 бібліятэкі, дом рамёстваў.

## Забудова
### Вуліцы і пляцы

З усёй урбананімічнай спадчыны Дзісны да нашага часу гістарычныя назвы захавалі толькі вуліцы Дзьвінская і Полацкая. Таксама ў месьце існавалі Віленская, Гандлёвая і Заліўная вуліцы. У тэлефонным даведніку 1939 году ўпамінаюцца Рынкавы пляц, Новая і Шаркоўская вуліца.

## Эканоміка
Прадпрыемствы лёгкай, будаўнічых матэрыялаў, харчовай прамысловасьці.

## Турыстычная інфармацыя

### Інфраструктура
Спыніцца можна ў мескім гатэлі.

### Славутасьці
* Забудова гістарычная (канец ХІХ — пачатак ХХ ст.)
* Замчышча
* Касьцёл Беззаганнага Зачацьця Найсвяцейшай Панны Марыі (1773)
* Могілкі юдэйскія
* Сынагога (ХІХ ст.)
* Царква Маці Божай Адзігітрыі (1904)
* Царква Ўваскрасеньня Хрыстова (1864—1870; мураўёўка)

### Страчаная спадчына
* Замак (XIV ст.)
* Званіца касьцёла
* Кляштар францішканаў (1816)
* Фарны касьцёл
* Ратуша

## Галерэя

Dzisna, kaścioł (12.08.2009).jpg|Аднаўленьне касьцёла
Католическая часовня - panoramio.jpg|Капліца
Церковь - panoramio (59).jpg|Уваскрасенская царква
Церковь на кладбище - panoramio.jpg|Могілкавая царква

Улица в Дисне - panoramio.jpg|Вуліца
Dzisna, lakarnia (12.08.2009).jpg|Руіны будынка лякарні
Dzisna, vučelnia (12.08.2009).jpg|Будынак вучэльні
Мост - panoramio (20).jpg|Мост


## Асобы
* Антон Грыневіч (1877—1937) — беларускі грамадзка-культурны дзяяч, зьбіральнік музычнага фальклёру
* Майсей Сьмірын (1895—1975) — навуковец-гісторык

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 
* 
* Русецкі А. Мастацкая культура Віцебскага Паазер’я: ад старажытнасці да пачатку XX стагоддзя. — , 2005.
* 
* 

## Вонкавыя спасылкі
* 
* Дзісна