Ян Вісьліцкі

**Ян Ві́сьліцкі** (1485—1490 — 1520) — сярэднявечны літаратар, пачынальнік сьвецкае плыні ў эпічнай паэзіі Польшчы, Летувы й Беларусі. Прадстаўнік новалацінскае школы паэзіі ў ВКЛ. Адзін з заснавальнікаў беларускай літаратуры эпохі Адраджэньня. Нарадзіўся, верагодна, на тэрыторыі летапіснае Літвы паміж Клецкам і Пінскам, дзе цячэ рака Вісьліца. Іншыя дасьледчыкі лічаць месцам яго нараджэньня Польшчу.

## Біяграфія
Вучыўся ў Кракаўскім унівэрсытэце, уваходзіў у літаратурны гурток прафэсара Паўла Русіна, атрымаў там вучоныя ступені бакаляўра й магістра вольных мастацтваў.

У 1510—1512 гг. Ян Вісьліцкі чытаў студэнтам курсы па філязофіі Арыстотэля, матэматыцы Эўкліда, рыторыцы Цыцэрона. Пісаў спачатку хвалебныя эпіграмы сваім сябрам і апекунам, оду ў гонар Канстанціна Астроскага, які камандаваў войскам у славутай Аршанскай бітве (1514). Праз год Ян Вісьліцкі закончыў паэму *«Пруская вайна»* (1516) — свой найбуйнейшы твор. Таксама піша вершаваныя *«Ода да караля Сігізмунда»*, *«Элегія да Багародзіцы Дзевы Марыі»*, *«Эпіграма на зайдзросніка»*.

## «Пруская вайна»

Паэма складаецца з трох частак, альбо паводле тагачаснае тэрміналёгіі, з трох кніг:

* Першая частка — паэтычная прэлюдыя, экспазыцыя да гераічнага эпасу, зварот да алімпійскіх багоў і музы эпічнае паэзіі Каліопы з просьбай удыхнуць у грудзі паэта натхненьне для праслаўленьня караля і вялікага князя Жыгімонта I, яго слаўны дзеда Ягайлы, дынастыі Ягелонаў. Паэт называе іх мэтафарычна «сармацкімі каралямі», умоўна-паэтычна далучаючыся да антычных мітаў пра сармацкае паходжаньне славянскіх народаў.
* Другая частка паэмы анатавана аўтарам так: *«Кніга другая пакажа Літвы лясістай прасторы, слаўны народ той, адкуль мужны Ягайла пайшоў»*. Яна прысьвечана гісторыі заваяваньня крыжакамі прусаў, апісаньню агрэсіўнай палітыкі нямецкага Ордэна да сваіх суседзяў, падрыхтоўцы й хадзе самой Грунвальдзкай бітвы.

У якасьці гістарычных крыніцаў паэт выкарыстоўваў *«Гісторыю Польшчы»* Яна Длугаша, лісты караля Ягайлы, народныя легенды й гістарычныя паданьні. Ян Вісьліцкі, верагодна, упершыню ў мастацкай літаратуры поруч зь ліцьвінамі згадвае і *«беларусаў, славутых мужнасьцю ў войнах»*.

У апісаньні войнаў Ян Вісьліцкі выкарыстаў вопыт антычнай паэзіі, імітацыю язычніцкай міталёгіі, ствараючы вобразы-кенінгі: *дары Цэрэры* — збожжа, *«Марс жорсткі паўстаў»* — пачалася вайна

* Трэцяя частка паэмы прысьвечана шлюбу Ягайлы зь беларускай князёўнай Соф’яй Гальшанскай. Яна, кажа паэт, *«чароўная німфа ў краіне русінаў, Боская німфа — найпрыгажэйшая ў сьвеце дзяўчына»*. Па кантрасту з гераічнымі вобразамі слаўных рыцараў папярэдняй часткі паэмы тут увага чытача перанесена на лірычную тэму — песьню пра любіміцу народа, добрую шляхцянку слаўнага роду Гальшанскіх, што красою сваёю пераўзышла грэцкіх багіняў і німфаў.

Усяго паэма налічвае тысячу трыста радкоў гекзамэтра.

## Пераклады
Першавыданьне *«Прускай вайны»* захавалася ў адзіным экзэмпляры ў Ягелонскай бібліятэцы ў Кракаве. Толькі ў 1887 годзе быў выдадзены перадрук арыгінала на лацінскай мове з дасьледаваньнем і камэнтарамі Браніслава Кручкевіча таксама на латыні. Яшчэ ў 1874 годзе Ул. Сыракомля пераклаў на польскую мову ўрывак з паэмы Яна Вісьліцкага. У 1880 годзе К. Мехежынскі напісаў невялікую працу пра Яна Вісьліцкага й прывёў некалькі вершаваных і празаічных урыўкаў з *«Прускай вайны»*. Поўны вершаваны пераклад паэмы зьявіўся толькі ў 1932 годзе ў Львове на польскай мове.

Пераклад гераічнае паэмы на беларускую быў зроблены ў 2006 годзе Жаннай Нэкрашэвіч-Кароткай. Тэксты ў кнізе друкуюцца паралельна: на лацінскай мове й у перакладзе на беларускую.

## Крыніцы й заўвагі

Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1480-я гады
Катэгорыя:Літаратары Вялікага Княства Літоўскага
Катэгорыя:Паэты Вялікага Княства Літоўскага
Катэгорыя:Памерлі ў 1520 годзе