Азбучная вайна

**Азбучная вайна** ()&nbsp;— супярэчнасьці ўкраінскай грамадзкасьці Галічыны ў XIX стагодзьдзі ў спробах лацінізаваць украінскі альфабэт. «Вайна» мела два выбухі, спрычыненыя двума рознымі праектамі лацінкі — на аснове польскага ці чэскага альфабэтаў.

## Першы выбух
Першы выбух адбыўся ў 1830-я ў выніку зьяўленьня ў 1834&nbsp;року артыкулу «О wprowadzeniu abecadła polskiego do pismiennictwa ruskiego» ўкраінскага навукоўца Ёсіпа Лазінскага, у якім ён запрапанаваў завесьці замест неадпаведнай фанэтычнай сыстэме ўкраінскай мовы «мёртвай» кірыліцы польскі альфабэт (). Для нагляднага перакананьня ў мэтазгоднасьці ён у 1835 року гэтым пісьмом апублікаваў уласную этнаграфічную працу «*Ruskoje wesile*».

Гэтая прапазыцыя была востра раскрытыкаваная, напрыклад у публікацыі Ёсіфа Лявіцкага «Адказ на погляд пра ўвядзеньне польскай азбукі ў рускую пісьмовасьць» (1834, польскаю моваю) і брашуры Маркіяна Шашкевіча «Азбука і abecadło» (1836).

Мовазнаўца Міхайла Худаш у 1980-х роках адзначыў: «Захапіўшыся чыста прадметным бокам пытаньня, Лазінскі ня ўлічваў, што ва ўмовах штучнай дзяржаўнай разьяднанасьці ўкраінскага народу і зьдзейсьневанай аўстрыйска-польскаю вярхушкаю палянізатарскай палітыкі ў Галічыне лацінізацыя ўкраінскага альфабэту была, па сутнасьці, накіраваная на адрыў Заходняй Украіны ад Вялікай Украіны і закладала прыдатны ґрунт для зьдзяйсьненьня гэтай палітыкі, а адпаведна, была палітычна шкоднаю».

## Другі выбух
Другі выбух Азбучнай вайны спрычыніла спроба губэрнатара Галічыны Агенора Ґалухоўскага ў 1859&nbsp;року ўвесьці ва ўкраінскіх школах лацінку, распрацаваную чэскім філёлягам Ёзэфам Ірэчкам на аснове чэскага альфабэту.

Супраць рэформы выступілі як  (сярод якіх Багдан Дзідыцкі), так і тыя інтэлігенты, што выказаліся ўсхвальна пра сам праект Ірэчка (ужо згаданы мовазнавец Ёсіп Лазінскі і грэка-каталіцкі мітрапаліт Львову Сьпірыдон Літвіновіч галасавалі супраць увядзеньня лацінкі, лічачы гэтую зьмену палітычным і культурна шкодным для ўкраінцаў актам). Пратэсты падтрымалі таксама іншыя славісты з Аўстрыі, у прыватнасьці Франц Міклашыч і нават цесьць Ірэчка — Павал Шафарык. На закіды наконт неадпаведнасьці царкоўнаславянскага пісьма новай украінскай мове яны прапанавалі рэфармаваць кірыліцу «паводле ўзору Караджыча».

Хваля пратэстаў была выключна моцнаю, таму міністэрская камісія ў 1861 року забракавала праект 7 галасамі супраць 2 пры двух устрыманых. Як вынік, аўстрыйскае міністэрства адмовілася ад далейшага ўвядзеньня лацінкі.

Тым ня меней, працяглы час пасьля гэтага дзейнічала імпэратарская пастанова ад 10 красавіка 1861, згодна зь якою адміністрацыя і суды Аўстрыйскай імпэрыі **ня мусілі, але маглі** ўжываць ва ўкраінамоўных дакумэнтах кірыліцу. Такая фармулёўка дазваляла галіцкім органам улады (укамплектаваным збольшага палякамі) іґнараваць кірыліцу ва ўкраінамоўных дакумэнтах.

## Крыніцы

## Літаратура
* *Маркіян Шашкевич.* Азбука і abecadło. Przemyśl, 1836.
* ''Степан Заброварний.'' Друга «азбучна війна» в Галичині // «Наше слово», Варшава
* Боротьба о руске письмо // Дѣло, 26.11.1888
* *Франко І.* Азбучна війна в Галичині 1859 р.
* *Франко І.* Збірка творів, т. 47. — К., 1986;
* *Худаш М. Л.* Алфавітно-правописні принципи Й.Лозинського.
* *Лозинський Й. І.* Українське весілля. — К., 1992.
* Українська мова: енциклопедія. — Інститут мовознавства імені О. О. Потебні НАН України, Інститут української мови НАН України, Видавництво «Українська енциклопедія» імені М. П. Бажана. 2000. 752 с.
* *В.Барна, Є.Паньків.* Азбучна війна // Тернопільський енциклопедичний словник / редкол.: Г. Яворський та ін. — Тернопіль: видавничо-поліграфічний комбінат «Збруч», 2004–2010. — Т. 1–4.  — . — Т. 1: А-Й. — 2004. — 696 с.
*  Василь Сімович. Йосеф Їречек і українська мова

Катэгорыя:Каралеўства Галіцыі і Лядамэрыі
Катэгорыя:Украінская мова