Ганна Тумаркін

**Ганна-Э́стэр Тума́ркін** (*Ганна Паўлаўна Тумаркіна*, ; 16 лютага 1875, Дуброўна, Горацкі павет — 7 жніўня 1951, Гюмлігэн, кантон Бэрн, Швайцарыя) — швэйцарская філёзаф, гісторык філязофіі, псыхоляг жыдоўскага паходжаньня; першая ў Эўропе жанчына — прафэсар філязофіі (1909).

## Жыцьцяпіс
Нарадзілася ў заможнай жыдоўскай сям’і. Яе бацькі — бесарабскі купец і пасьля асабісты дваранін Полціэл (Павел Майсеевіч) Тумаркін (пам. 1906 г.) і яго жонка Сафія Гэрцэнштэйн — паходзілі з Дуброўна, але ўжо ў самым раньнім дзяцінстве іх дачка Хана-Эстэр (у будучыні Ганна-Эстэр) расла ў Кішынёве. Тут скончыла жаночую гімназію і настаўніцкія курсы.

Ганна Тумаркін пачала навучаньне ў Бэрлінскім унівэрсытэце пад кіраўніцтвам Вільгельма Дзільтэя. З 1892 году жыла ў Швайцарыі, дзе да таго часу ўжо вучыўся яе старэйшы брат. Паступіла на філязофскае аддзяленьне Бэрнскага ўнівэрсытэту, дзе ў 1895 годзе пасьпяхова абараніла дысэртацыю па параўнальным аналізе філязофскіх прац Гэердэра і Канта, выдадзеную ў першай кнізе «Бэрнскага курсу філязофіі» пад рэдакцыяй яе навуковага кіраўніка Людвіга Штайна.

У 1898 годзе Тумаркін атрымала сталую пазыцыю прыватдацэнта (Privatdozentin) у Бэрнскім унівэрсытэце і такім чынам стала першай у Шваейцарыі і ў Эўропе жанчынай — выкладчыкам філязофіі. У 1906 годзе атрымала званьне тытулярнага прафэсара (Honorarprofessorin), а ў 1909 — экстраардынарнага прафэсара (Professorin Extraordinaria) там жа. Выкладала эстэтыку і гісторыю філязофіі ў Бэрнскім унівэрсытэце да 1943 году. З 1921 году дзяліла кватэру зь лекарам Ідай Гоф (1880—1952) у доме № 44 па Hallwylstrasse.

Разам з І. З. Гоф наведвала сваякоў у Бесарабіі, якая стала румынскай, у 1925 і 1937 гадах. Большасьць Тумаркіных, якія засталіся ў горадзе, былі дэпартаваныя і забітыя празь некалькі гадоў. Ганна Тумаркін — аўтар шэрагу манаграфічных прац па філязофіі, тэарэтычнай псыхалёгіі, эстэтыцы і культуралёгіі, гістарычнаму аналізу прац Сьпінозы, Гэрдэра і Канта, у тым ліку «Гэрдэр і Кант» (1896), «Да апісаньня Юстыніуса Кэрнэра», 1898), «Асацыятыўны прынцып у гісторыі эстэтыкі» (1899), «Гульня здольнасьцяў у Канта» (1905), «Да трансцэндэнтальнага мэтаду кантавай эстэтыкі» (1906), «Эстэтычны ідэал і этычная норма» (1907), «Крытычная праблема ў практычных працах Канта» (1908), «Кантавае вучэньне пра рэч-у-сабе» (1909), «Паэзія і сьветапогляд» (1919), які «Рамантычны сьветапогляд» (1920), «Якім чынам магчымая псыхалёгія як навука» (1921), «Пралегэмоны да навуковай псыхалёгіі» (1923), «Апалёнава і Дыянісава ў старажытнагрэчаскай філязофіі» (1927), «Мэтады псыхалягічнага дасьледаваньня» (1929), «Эстэтыка Іаан Георг Зульцэр» (1933), «Сутнасьць і станаўленьне швайцарскай філязофіі» (1948), і шмат іншых.

16 лютага 2000 году — у дзень нараджэньня Тумаркін — адна з прылеглых да старога корпусу Бэрнскага ўнівэрсытэту вуліцаў атрымала назву *Tumarkinweg* у яе гонар. У Бэрнскім унівэрсытэце была арганізавана навуковая праграма ANNA, у памяць пра філёзафа.

### Сям’я
* Брат — Тумаркін Лазар Паўлавіч (6 лістапада 1865, Кішынёў Бесарабскай губэрні — пасьля 1939) — доктар і грамадзкі дзеяч, выпускнік мэдыцынскага факультэту Маскоўскага ўнівэрсытэту, заснавальнік прыватнага санаторыя-водалячэбніцы «Тумаркін» у Кішынёве (вул. Пушкіна, № 21), віцэ-старшыня саюзу вінаробаў гораду, быў галоўным урачом кішынёўскай бальніцы Чырвонага крыжа і першым рэнтгенолягам краю.
* Пляменьнік (сын старэйшай сястры, лекара Санкт-Пецярбургскай кансэрваторыі Веры Паўлаўны Тумаркінай, 1867—1899) — выдатны савецкі заоляг, акадэмік АН СССР Юрый Арлоў (1893—1966) — заснавальнік (1939) і загадчык (1943—1966) катэдры палеанталёгіі геалягічнага факультэту Маскоўскага дзяржаўнага ўнівэрсытэту
* Праўнучатая пляменьніца Ганны Тумаркін (праўнучка яе старэйшага брата Майсея) — амэрыканскі гісторык Ніна Тумаркін (Ніна Тумаркіна, нар. 1945), прафэсар і дэкан гістарычнага аддзяленьня каледжу Ўэлсьлі Гарвардзкага ўнівэрсытэту, аўтар шматлікіх прац па сучаснай гісторыі Расеі і Савецкага Саюзу, у тым ліку манаграфій «Lenin Lives! The Lenin Cult in Soviet Russia» (*Ленін жывы! Культ Леніна ў Савецкай Расіі*, Harvard University Press, 1983, пашыранае выданьне — 1997, расейскі пераклад — СПб: Академический проект, 1997) і «The Living and the Dead: The Rise and Fall of the Cult of World War II in Russia» (*Жывыя і мёртвыя: Узьлёт і крушэньне культу Другой сусьветнай вайны ў Расеі* (Basic Books, 1994, расейскі пераклад).
* Іншая праўнучатая пляменьніца (таксама праўнучка Майсея Тумаркіна) — Алена Фрэнклі — дырэктар запаведніка біблейскага ляндшафту «Нэат Кедумін» у Ізраілі
* Пляменьніца Ганны Тумаркінай (дачка маскоўскага ювэліра Самуіла Рыгоравіча Тумаркіна, 1844—1922) — Марыя (Маня) Самойлаўна Цэтліна (народжаная *Тумаркіна*, у першым шлюбе *Аўксеньцева*; 1882—1976) — выдавец, рэдактар ​​часопіса «Акно» (Парыж), грамадзкі дзеяч, выпускніца Бэрнскага ўнівэрсытэту; першым шлюбам (1906) замужам за публіцыстам, адным зь лідэраў партыі эсэраў Мікалаем Аўксенцьевым (1878—1943), зь якім сустракалася з 1899 году; другім шлюбам (1910) замужам за літаратурным крытыкам і перакладчыкам Міхаілам Цэтліным. Яе дачка — мастачка Аляксандра Прэгель (народж. *Аўксенцьева*, да 1937 году выкарыстоўвала псэўданімы Avxente, А. Bolotov, 1907—1984, якая была жонкаю фізыка Барыса Прэгеля (1893—1976), — ён быў прэзыэнтам вядучага пастаўшчыка радыеактыўных матэрыялаў у паўночным паўшар’і, нью-ёрскай карпарацыі «Canadian Radium & Uranium». Сын М. С. Цэтлінай — Валянцін Вольф (Валянцін Міхайлавіч) Цэтлін (Valentine Wolf Zetlin, 12 сакавіка 1912, Парыж — 9 чэрвеня 2007, Нью-Ёрк) — амэрыканскі псыхааналітык, у 1967—1970 гадах — прэзыэнт Нью-Ёрскага фрэйдысцкага таварыства (New York Freudian Society). Брат М. С. Цэтлінай — Раман Самойлавіч Тумаркін (1888—1971) — грамадзкі дзеяч.

## Кнігі Г. Тумаркін
* Herder und Kant (*Гердар і Кант*). A. Siebert: Бэрн, 1896.
* Zur Charakteristik Justinus Kerners. Stilke: Бэрлін, 1898.
* Das Associationsprinzip in der Geschichte der Aesthetik (*Асацыятыўны прынцып у гісторыі эстэтыкі*). Бэрлін, 1899.
* Kants Spiel der Kräfte (*Гульня здольнасьцяў у Канта*). Henry Kündig: Жэнэва, 1905.
* Bericht über die deutsche ästhetische Literatur aus den Jahren 1900—1905 (*Агляд нямецкай эстэтычнай літаратуры за гады 1900—1905*). Georg Reimer: Бэрлін, 1905.
* Zur transcendentalen Methode der Kantischen Ästhetik (*Да трансцэндэнтальнага метаду кантавай эстэтыкі*). Reuther & Reichard: Бэрлін, 1906.
* Ästhetisches Ideal und ethische Norm (*Эстэтычны ідэа і этычная норма*). F. Enke: Штутгарт, 1907.
* Baruch Spinoza: acht Vorlesungen gehalten an der Universität Bern. Quelle & Meyer: Ляйпцыг, 1908.
* Das kritische Problem in den vorkritischen Werken Kants. C. Winter: Гайдэльбэрг, 1908.
* Erich Becher: Der Begriff des Attributes bei Spinoza in seiner Entwickelung und seinen Beziehungen zu den Begriffen der Substanz und des Modus. E. Anton: Бэрн, 1909.
* Kants Lehre vom Ding an sich. Georg Reimer: Бэрлін, 1909.
* Bericht über die deutsche ästhetische Literatur aus den Jahren 1905—1909. Georg Reimer: Бэрлін, 1910.
* Wilhelm Dilthey. L. Simion Nf.: Бэрлін, 1912.
* Zu Spinozas Attributenlehre. Georg Reimer: Бэрлін, 1916.
* Dichtung und Weltanschauung (*Поэзия и мировоззрение*). J. C. B. Mohr: Тубінген, 1919.
* Die romantische l'eltanschauung (*Рамантычны сьветапогляд*). P. Haupt: Бэрн, 1920.
* Wie ist Psychologie als Wissenschaft möglich (*Якім чынам магчымая псыхалёгія як навука*). Reuther & Reichard: Бэрлін, 1921.
* Prolegomena zu einer wissenschaftlichen Psychologie (*Пралегемоны да навуковай псыхалёгіі*). F. Meiner: Ляйпцыг, 1923.
* Die Idealität der ästhetischen Gefühle. R. Voigtländer: Ляйпцыг, 1925.
* Die Einheit des Platonischen «Phädrus». B. G. Teubner: Бэрлін, 1925.
* Der Unsterblichkeitsgedanke in Platos . J. D. Sauerländer: Франкфурт-на-Майне, 1926.
* Das Apollinische und das Dionysische in der griechischen Philosophie (*Апалонава і Дыянісава ў старажытнагрэчаскай філасофіі*). B. G. Teubner: Ляйпцыг, 1927.
* Eindrücke der Hellasreise 1927. Orell Füssli: Ляйпцыг, 1928.
* Verzeichis der Publiktionen von Schweizerfrauen. Bern-Bümpliz, Buch- und Kunstdruckerei Benteli A.-G.: Бэрн, 1928.
* Ein Blick in das Geistesleben der Schweizer Frauen einst und jetzt. F. Pochon-Jent: Бэрн, 1928.
* Die Methoden der psychologischen Forschung (*Метады псіхалагічнага даследавання*). B.G. Teubner: Ляйпцыг, 1929.
* Die Überwindung der Mimesislehre in der Kunsttheorie des XVIII Jahrhunderts. Verlag von J.C.B. Mohr (P. Siebeck): Тубінген, 1930.
* Der ästhetiker Johann Georg Sulzer . Verlag Huber & Aktiengesellschaft: Фраўэнфэльд, 1933.
* Ein Versuch Diltheys Leben aus ihm selbst zu verstehen. Helbing & Lichtenhahn: Базэль, 1934.
* Wesen und Werden der schweizerischen Philosophie: Allgemeine Richtung der Philosophie der Schweiz, Philosophisches Denken in der Geschichte, Naturrecht, Erziehungslehre (*Сутнасьць і станаўленьне швайцарскай філязофіі*). Verlag Huber & Aktiengesellschaft: Фраўэнфэльд, 1948.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Сокращённый обзор статей: Францыска Рагер. Філёзаф Ганна Тумаркіна — першая ў Эўропе жанчына-дацэнт (пераклад зь нямецкай Л. Кузьняцовай) (с.74-78) и Людміла Хмяльніцкая. «Дарагі падарунак маленькай Швайцарыі» (с.79-83) в журнале «Віцебскі сшытак» № 4 за 2000 год.
* Статья Андрея Буховцева в журнале Обучение за рубежом, № 2 от 2 февраля 2000 года.
* Zabolotnaia, Lilia. Destinul unei familii. Câteva crâmpeie din istoria dinastiei Tumarkin (Le destin d'une famille. Fragments de l'histoire de la dynastie Tumarkin). In: Tyragetia, 2002, 11, p.&nbsp;193-196 
* Таблічка Tumarkinweg у Бэрне
* Першая кабета прафэсар у Швайцарыі

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Дуброўне
Катэгорыя:Філёзафы XX стагодзьдзя
Катэгорыя:Швайцарскія філёзафы