Максімовічаўка

**Сыстэ́ма Максімо́віча**, **«максімо́вачаўка»**&nbsp;— сыстэма ўкраінскага правапісу на этымаляґічных прынцыпах, прапанаваная ў 1827 годзе першым рэктарам Кіеўскага ўнівэрсытэту М.&nbsp;О.&nbsp;Максімовічам. Ва Ўсходняй Украіне практычна не ўжывалася. Была ўспрынятая ў Галічыне на «Саборы рускіх навукоўцаў» у кастрычніку 1848. На Закарпацьці створаная на ґрунце максімовачаўкі сыстэма Панкевіча ўжывалася з 1920-х да 1940-х рокаў.

Галоўны прынцып гэтае сыстэмы&nbsp;— захаваньне трыдыцыйнага напісаньня, але з пазначэньнем умоўнымі знакамі зьмененае вымовы. Фактычна гэта зводзілася да такіх правілаў:
* захоўваецца літара «**[[ѣ]]**» (яць) (з чытаньнем як як [i] або [ji]): *ц<u>ѣ</u>лый, с<u>ѣ</u>веръ, въ битв<u>ѣ</u>, <u>ѣ</u>хати*;
* над іншымі галоснымі, вымова якіх таксама пазнала ікавізм (зьмянілася на [i]), ставіцца камора: *м<u>о̂</u>й, жал<u>о̂</u>бно, мат<u>ê</u>рью, за-м<u>ŷ</u>жъ*;
** заразом пачатковае **[[о̂]]** азначае ня толькі [i] на месцы этымаляґічнага [o], але й пратэтычны гук [v], што ўтварыўся перад ім: *<u>о̂</u>тъ* (у сучаснай артаґрафіі *від*), *<u>о̂</u>нъ* (у сучаснай артаґрафіі *він*), гэтык далей;
** **û** карысталася для пазначэньня [i] пасьля [ts], што ў стараўкраінскай і старажытнарускай ґрафіцы перадавалася як **и**: *женц<u>û</u>, оч<u>û</u>* (у сучаснай артаґрафіі *женці, очі*);
* захоўваецца літара «**[[ы]]**» : *сынъ*, але *сила*; гэта было асабліва карысна для некаторых заходніх дыялектаў, дзе існуе розьніца ў вымове [ɨ] ды [ɪ], хоць у большасьці выпадкаў літары **і**, **и** ды **ы** мелі аднолькавае чытаньне (адпавядалі сучаснаму ўкраінскаму «**и**»), выкарыстаньне тае ці іншае літары вызначалася эмымаляґічна;
* выкарыстоўваецца літара «**[[ё]]**»: *<u>ё</u>му, пол<u>ё</u>выхъ, послѣдн<u>ё</u>го*;
* ужываньне літараў «**[[і]]**», «**[[ѳ]]**», «**[[ъ]]**» рэґулявалася правіламі, ідэнтычнымі тым, што дзеялі ў расейскай мове XIX&nbsp;ст.;

Існавала кілька варыянтаў этымаляґічнага правапісу на аснове сыстэмы Максімовіча, што мелі рознагалосьсі ў частцы правілаў:

* гучаньне літараў «**е**» ды «**и**» пасьля зычных ды на пачатку складу адрозьніваецца (у пачатковай пазыцыі яны, як правіла, адпавядалі сучасным «**є**» ды «**і**», тады як пасьля зычных&nbsp;— з большасьці сучасным украінскім «**е**» ды «**и**»): *изъ*, *есть*, але *сила*, *отже*;
* у тэкстах, напісаных максімовачаўкаю, выкарыстоўвалася літара «**[[э]]**» для пазначэньня гуку [э] на пачатку слова ці пасьля галоснае (хоць дужа часта замест яе пісалі «**е**», што можа сьведчыць пра неўрэґуляванасьць правілаў яе ўжываньня);
* у адным з пачатковых варыянтаў для адрозьніваньня гэтых двух гукаў прапаноўвалася выкарыстоўваць літару **є**, прычым функцыянальна яна адпавядала сучаснай украінскай **е** (адпаведна, **е** чыталася як сучасная **[[є]]**), але такі варыянт правапісу не набыў распаўсюджваньня;
* у некаторых варыянтах этымаляґічнага правапісу на аснове максімовачаўкі выкарыстоўваецца літара «**[[ґ]]**»;
* напісаньне словаў магло адрозьнівацца ад іх гучаньня, што не пазначалася дадаткова на пісьме (у прыватнасьці, дзеясловы ў форме мужчынскага роду адзіночнага ліку мінулага часу захоўвалі на пісьме старажытны канчатак *-лъ*: *ходи<u>лъ</u>*, *чита<u>лъ</u>*; канчаткі прыметнікаў цьвёрдае ґрупы ў назоўным склоне множнага ліку: *прекрасн<u>ы</u>*, *добр<u>ыи</u>* (сучаснае *прекрасн<u>і</u>*, *добр<u>ії</u>*) і гэтык далей).

Выбар правільнага знака для [i] (сярод ô, ê, ѣ) вызначаўся пераважна па наяўнасьці / адсутнасьці чаргаваньня з [о], [е] у адчыненым складзе. З запрапанаваных М. Максімовічам новых літараў *â, ê, û, î, ô, ŷ*, на практыцы ўжываліся збольшага толькі *ê, ô* й *и̂*.

У параўнаньні з фанэтычнымі правапісамі перавагаю максімовачаўкі была змога адрозніваць на пісьме словы з блізкім гучаньнем, але розным значэньнем, што можна пабачыць на прыкладзе (зьлева&nbsp;— фанэтычны запіс (ярыжка), справа&nbsp;— па сыстэме Максімовіча):

Аднак, як зазначае сам аўтар гэтага правапісу: «Кажучы праўду, так мой спосаб пісаньня важэйшы не чытаючаму, а пішучаму, і асабліва мне першаму, што ўзяў на сябе труд адшуківаць карэнныя гукі, якія пакрываюцца гукам і, што часам не зусім лёгка.»

## Прыклад тэксту

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Максимович Михаил. О правописании Малороссийского языка: Письмо к Основьяненко
* Димитрій Вѣнцковскій. Правописная справа

Катэгорыя:Параўнальна-гістарычнае мовазнаўства
Катэгорыя:Украінская мова
Катэгорыя:Кірыліца
Катэгорыя:Гісторыя Ўкраіны (1795—1918)
Катэгорыя:Гісторыя Галічыны