Менскі езуіцкі калегіюм

**Менскі езуіцкі калегіюм** — помнік архітэктуры XVII—XVIII стагодзьдзяў у Менску; рымска-каталіцкая навучальная ўстанова, што давала адукацыю на ўзроўні гуманітарнага ўнівэрсытэту. Знаходзіцца на гістарычным Высокім Рынку. Твор архітэктуры барока. Аб’ект Дзяржаўнага сьпісу гістарычна-культурных каштоўнасьцяў Беларусі.

Утварае адзіны архітэктурны комплекс з Архікатэдральным касьцёлам Імя Найсьвяцейшай Панны Марыі. Займаў практычна ўвесь квартал пры пляцы Высокім Рынку, абмежаваны вуліцамі Койданаўскай, Зборавай і Фэліцыянаўскай. Па Другой сусьветнай вайне савецкія ўлады зьнішчылі большую частку комплексу, да нашага часу захавалася значна перабудаваная езуіцкая школа, у якой цяпер месьціцца музычны каледж.

## Гісторыя
### Вялікае Княства Літоўскае

Езуіты зьявіліся ў Менску ў 1654 року з фундацыі біскупа смаленскага Гераніма Сангушкі, які набыў для іх рэзыдэнцыі мураваную сядзібу з драўлянай капліцай на рагу вуліцы Койданаўскай і пляцу Высокага Рынку. Да 1686 року супольнасьць езуітаў у Менску мела статус місіі, потым — рэзыдэнцыі, а з 1714 року — калегіюму.

Будынкі рэзыдэнцыі да канца ХVІІ ст. паступова мадэрнізаваліся. У 1699 року збудавалі 2-павярховая мураваная езуіцкая школа, а 24 красавіка 1700 року адбылося ўрачыстае асьвячэньне нарожнага камня новага мураванага касьцёла. 16 красавіка 1710 року біскуп віленскі Канстантын Казімер Бжастоўскі асьвяціў касьцёл пад тытулам Езуса, Панны Марыі і Сьвятой Барбары, аднак будаваньне сьвятыні працягвалася да 1730—1732 рокаў.

У 1723 року пачалася рэканструкцыя дома Гегера і ўзьвядзеньне направа ад касьцёла 2-павярховага мураванага будынка калегіюму, у якім знаходзіліся пакоі прафэсараў і магістраў. Пазьней з боку вуліцы Койданаўскай прыбудавалі 3-павярховае крыло, дзе разьмясьціліся рэфэктар, кухня і інш. Канчатковы выгляд комплекс калегіюму набыў ў 1750 року, калі ў цэнтры ягонага фасаду скончылася ўзьвядзеньне высокай 3-яруснай, перакрытай барокавым купалам складанай формы вежы, у якой усталявалі гадзіньнік. У 1749 року побач з касьцёлам збудавалі будынак аптэкі зь лябараторыяй, а таксама гаспадарчыя і дапаможныя пабудовы. У гэты час у езуіцкім калегіюме выкладалі рыторыку, паэзію, сынтаксіс, граматыку, тэалёгію, старажытнагабрэйскую мову, этыку, матэматыку, фізыку, лёгіку, мэтафізыку. Дзеяў школьны тэатар і найлепшая ў месьце бібліятэка.

У 1770 року праводзілася рэканструкцыя будынка школы — уваход у яго пазначылі квадратнай у пляне вежай з купалам. У 1773 року Папа Рымскі Клімэнт XIV часова забараніў ордэн езуітаў, на базе калегіюму ўтварылася 6-рочная павятовая сьвецкая школа, а касьцёл перайшоў у ранг парафіяльных.

### Пад уладай Расейскай імпэрыі

Па другім падзеле Рэчы Паспалітай (1793) касьцёл працягваў дзеяць. З 1799 року ў колішняй езуіцкай школе разьмясьціўся Дом губэрнатара, будынак цалкам пеабудавалі ў стылі клясыцызму.

Да 1820 року калегіюм займалі Прысутныя месцы, потым — магістрат («Гарадзкая дума»), а з 1852 року — скарбніца («Казённая палата»). Вежа калегіюму страціла свой купал і ператварылася ў дазорную вежу пажарнай аховы.

### Найноўшы час
У 1951 року савецкія ўлады разабралі вежы касьцёла, зьнішчылі мастацкае аздабленьне інтэр’ераў і перабудавалі помнік у спартовы комплекс таварыства «Спартак». Будынак калегіюму і ягоную вежу ўшчэнт зруйнавалі, на іх месцы збудавалі жылы дом (пл. Свабоды, 11). Крыху пазьней, у 1968 року цалкам перабудавалі езуіцкую школу.

## Рэктары
Рэктарамі менскага езуіцкага калегіюму былі:

* Войцех Дземяшэўскі (? — 16.10.1693)
* Казімер Юрага (? — ?)
* Ян Андрэйкавіч (рэктар полацкага і менскага езуіцкіх калегіюмаў, ? — ?)
* Цыпрыян Куноўскі (? — 12.03.1700 — ?)
* Казімер Гнатоўскі (? — 1702 — ?)
* Антоні Бжастоўскі (? — 11.02.1708 — 21.05.1717 — ?)
* Якуб Валадковіч (? — 1720 — 13.12.1721 — ?)
* Юры Навасельскі (? — 17.11.1725 — 10.11.1727 -?)
* Францкевіч Радзімінскі (? — 13.10.1727 — 29.12.1727 — ?)
* Юзэф Рудаміна (? — 1728 — 12.1729 — ?)
* Станіслаў Валадковіч (прэор менскі, вікары беларускі, ? — 1731 — ?)
* Людвік Сакульскі (? — 02.08.1733 — 06.10.1735 -?)
* Антоні Вайніловіч (? — 1739—1740 — ?)
* Ян Валадковіч (? — 1743 — 13.06.1745 — ?)
* Антоні Хадзінскі (? — 04.12.1748 — 29.07.1748 — ?)
* Францішак Ксавэры Агінскі (? — 18.10.1751 — 07.08.1758 — ?)
* Станіслаў Жаба (віцэ-рэгент менскага езуіцкага калегіюму, ? — 07.08.1758 — ?)
* Казімер Гедройц (? — 18.03.1754 — ?)
* Юры Віхерт (? — 1760 — ?)
* Рамуальд Вайніловіч (? — 05.02.1760 — 17.06.1760 — ?)
* Адам Абрамовіч (? — 1767—1772 — ?)

Паводле прывілею ад 11 сакавіка 1773 року, па зьнясеньні закона езуітаў у Менску, аптэку пры калегіюме ўзначальваў Міхал Карыцкі. 12 сакавіка 1781 року быў унесены ягоны тэстамэнт. На час сьмерці Міхал Карыцкі займаў пасаду рэктара ўсіх школаў Менску.

## Галерэя

### Гістарычная графіка

Miensk, Vysoki Rynak. Менск, Высокі Рынак (J. Pieška, 1800).jpg|Ю. Пешка, 1800 р.
Miensk, Vysoki Rynak-Kojdanaŭskaja, Jezuicki. Менск, Высокі Рынак-Койданаўская, Езуіцкі (1830).jpg|Абмеры 1830 р.
Miensk, Vysoki Rynak. Менск, Высокі Рынак (H. Hierasimovič, 1839).jpg|Г. Герасімовіч, 1839 р.
Miensk, Vysoki Rynak. Менск, Высокі Рынак (H. Hierasimovič, 1839) (2).jpg|Г. Герасімовіч, 1839 р. 
Miensk, Vysoki Rynak. Менск, Высокі Рынак (Lauvergne, 1840) (2).jpg|Б. Лявэрнь, 1840 р.
Miensk, Vysoki Rynak-Kojdanaŭskaja, Jezuicki. Менск, Высокі Рынак-Койданаўская, Езуіцкі (1865).jpg|Праект перабудовы званіцы, да 1865 р.
Miensk, Vysoki Rynak. Менск, Высокі Рынак (N. Orda, 1864-76).jpg|Н. Орда, 1870 р.
Miensk, Vysoki Rynak. Менск, Высокі Рынак (1870-79).jpg|1870 р.
Miensk, Vysoki Rynak-Kojdanaŭskaja. Менск, Высокі Рынак-Койданаўская (K. Biske, 1918).jpg|К. Біске, 1918 р.
Miensk, Vysoki Rynak-Kojdanaŭskaja, Jezuicki. Менск, Высокі Рынак-Койданаўская, Езуіцкі (A. Graboŭski, 1918).jpg|А. Грабоўскі, 1918 р.
Miensk, Vysoki Rynak-Kojdanaŭskaja, Jezuicki. Менск, Высокі Рынак-Койданаўская, Езуіцкі (1917-19).jpg|Паштоўка, да 1920 р.
Miensk, Vysoki Rynak-Kojdanaŭskaja, Jezuicki. Менск, Высокі Рынак-Койданаўская, Езуіцкі (M. Uładyčyna, 1928).jpg|М. Уладычына, 1928 р.


### Гістарычныя здымкі

Miensk, Vysoki Rynak. Менск, Высокі Рынак (J. Kuračynski, 1870-79) (2).jpg|1870 р.
Miensk, Vysoki Rynak, Jezuicki-Katedra. Менск, Высокі Рынак, Езуіцкі-Катэдра (S. Niakrasaŭ, 1903).jpg|1903 р.
Miensk, Vysoki Rynak, Jezuicki-Katedra. Менск, Высокі Рынак, Езуіцкі-Катэдра (1914).jpg|1914 р.
Miensk, Vysoki Rynak-Kojdanaŭskaja, Jezuicki. Менск, Высокі Рынак-Койданаўская, Езуіцкі (1918) (2).jpg|1917 р.
Miensk, Vysoki Rynak-Katedra. Менск, Высокі Рынак-Катэдра (06.1918).jpg|чэрвень 1918 р.
Miensk, Vysoki Rynak-Kojdanaŭskaja. Менск, Высокі Рынак-Койданаўская (1918) (2).jpg|1918 р.
Miensk, Vysoki Rynak-Kojdanaŭskaja, Jezuicki. Менск, Высокі Рынак-Койданаўская, Езуіцкі (7.07.1920).jpg|1920 р.
Miensk, Vysoki Rynak-Kojdanaŭskaja. Менск, Высокі Рынак-Койданаўская (4.07.1944).jpg|1944 р.


## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 
* 
* 
* 
* Денисов В. Н. Площадь Свободы в Минске. — Мн.: Полымя, 1985. — 80 с.

## Вонкавыя спасылкі

* Касьцёл Імя Панны Марыі (Менск), Radzima.org
* Касьцёл і калегіюм езуітаў, Менск стары і новы

Менск
Менск
Катэгорыя:Зьнішчаныя помнікі архітэктуры Менску
Катэгорыя:Езуіцкія калегіюмы