Чашнікі

**Ча́шнікі** — места ў Беларусі, на рацэ Вуле. Адміністрацыйны цэнтар Чашніцкага раёну Віцебскай вобласьці. Насельніцтва на 2021 год — 8092 чалавекі. Знаходзяцца за 95 км на паўднёвы захад ад Віцебску, за 3 км ад чыгуначнай станцыі Чашнікі (лінія Ворша — Лепель). Аўтамабільныя дарогі на Лепель, Новалукомаль, Сянно.

Чашнікі — даўняе мястэчка гістарычнай Полаччыны, старажытны замак Вялікага Княства Літоўскага. Да нашага часу тут захавалася царква Сьвятога Спаса ў стылі клясыцызму, помнік архітэктуры XIX ст. Сярод мясцовых славутасьцяў вылучаўся збудаваны ў стылі барока комплекс кляштару дамініканаў з касьцёлам Сьвятога Лукі, помнік архітэктуры XVIII ст., зруйнаваны савецкімі ўладамі.

## Назва
Існуе некалькі меркаваньняў пра паходжаньне тапоніму Чашнікі. Паводле найбольш пашыранага зь іх, назва места ўтварылася ад слова чашнік — пасады ў Вялікім Княстве Літоўскім. Іншая вэрсія зьвязвае тапонім з разьмяшчэньнем паселішча ў нізкім месцы на Чашніцкай нізіне (у «чашы»). Апроч гэтага, назву часам тлумачаць разьвіцьцём ганчарнай справы (месца выстворчасьці чашак).

## Гісторыя

### Вялікае Княства Літоўскае
Першы пісьмовы ўпамін пра Чашнікі зьмяшчаецца ў пераліку буйных паселішчаў Полаччыны і датуецца 1504 годам. У Інфлянцкую вайну, на загад маскоўскага гаспадара Івана IV Тырана, на правым беразе Вулы збудавалі ўмацаваны замак (спалены ў 1708 годзе). У 1564 годзе каля Чашнікаў на Іванскіх палях абаронцы Вялікага Княства Літоўскага пад камандаю гетмана вялікага Мікалая Радзівіла «Рудога» нечаканым ударам разьбілі 25-тысячнае маскоўскае войска Шуйскага. Сам Шуйскі загінуў у бітве. У 1567 годзе войскі Вялікага Княства Літоўскага зноў разьбілі маскоўскіх захопнікаў. З 1568 году Чашнікі знаходзіліся ў валоданьні Ганны Радзівілаўны. У 1580 годзе кароль і вялікі князь Стэфан Баторы прымаў у мястэчку Шышмарова, пасла Івана IV Тырана.

З пачатку XVI стагодзьдзя Чашнікі знаходзіліся ў складзе Полацкага ваяводзтва, у валоданьні князёў Лукомскіх. У канцы XVI стагодзьдзя маёнтак перайшоў да Кішкаў, у пачатку XVII стагодзьдзя — да Друцкіх-Сакалінскіх, пазьней Сапегаў. На 1633 год у Чашніках было 109 будынкаў, 16 крамаў, паселішча належала Казаноўскім. З 1649 году маёнтак быў у валоданьні Слушкаў. У 1664 годзе харунжы Дамінік Служка фундаваў тут кляштар дамініканаў. У 1722 годзе мястэчка перайшло да С. Быкоўскага-Лапоты, у 1785 годзе — да Валадковічаў. У 1786 годзе пры дамініканскім кляштары збудавалі мураваны касьцёл, у якім захоўвалася цудоўная фігура Пана Езуса, шанаваная мясцовымі жыхарамі. У XVIII стагодзьдзі дзеяла прыстань, больш за 40 складоў, працавалі майстэрні вырабу стругаў — гандлёвых суднаў. У гэты час Чашнікі атрымалі шэраг прывілеяў. У 1791 годзе мястэчка стала сталіцай Полацкага ваяводзтва.

### Пад уладай Расейскай імпэрыі
У выніку другога падзелу Рэчы Паспалітай (1793 год) Чашнікі апынуліся ў складзе Расейскай імпэрыі, у Лепельскім павеце Полацкай, з 1796 году Беларускай, з 1802 году Віцебскай губэрні. У вайну 1812 году каля мястэчка адбылася бітва паміж расейскімі (пад камандай Вітгенштэйна) і францускімі (пад камандай Віктора) войскамі. У 1832 годзе па здушэньні вызвольнага паўстаньня расейскія ўлады скасавалі кляштар дамініканаў, па чым парафію абслугоўвалі дыяцэзіяльныя ксяндзы. У 1843—1845 гадох у мястэчку збудавалі Спаса-Праабражэнскую царкву. У сярэдзіне XIX стагодзьдзя ў Чашніках налічвалася каля 2,5 тысячы жыхароў; сярод местачкоўцаў было нямала лёцманаў, якія наймаліся ўвесну на баркі, праводзячы іх Дзьвіною да Рыгі. У 1868 годзе па здушэньні нацыянальна-вызвольнага паўстаньня расейскія ўлады гвалтоўна перарабілі касьцёл Сьвятога Лукі на царкву Маскоўскага патрыярхату.

У 1886 годзе ў Чашніках адкрылася папяровая фабрыка. Згодна з вынікамі перапісу 1897 году, у мястэчку было 703 будынкі, працавалі лячэбніца, аптэка, 2 расейскія народныя вучэльні. На 1906 год у Чашніках было 5 камяніц, 1332 драўляныя будынкі, зь якіх 642 жылыя, нежылыя — 695. У 1909 годзе адкрылася меская вучэльня, пераўтвораная ў 1913 годзе на вышэйшую пачатковую.

За часамі Першай сусьветнай вайны ў лютым 1918 году Чашнікі занялі войскі Нямецкай імпэрыі.


Čašniki. Чашнікі (N. Orda, 20.06.1876).jpg|Панарама, Н. Орда,  1876 г.
Čašniki, Daminikanski. Чашнікі, Дамініканскі (1897).jpg|Касьцёл Сьвятога Лукі і кляштар дамініканаў, 1897 г.
Čašniki, Daminikanski. Чашнікі, Дамініканскі (U. Koršykaŭ, 1898).jpg|Касьцёл Сьвятога Лукі і кляштар дамініканаў, 1898 г.
Čašniki. Чашнікі (J. Chadynok, 1930).jpg|Папяровая фабрыка. , 1930 г.


### Найноўшы час
25 сакавіка 1918 году згодна з Трэцяй Устаўной граматай Чашнікі абвяшчаліся часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 году згодна з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі яны ўвайшлі ў склад Беларускай ССР, аднак 16 студзеня Масква адабрала мястэчка разам зь іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад РСФСР. 17 ліпеня 1924 году Чашнікі вярнулі ў БССР, дзе яны сталі цэнтрам раёну Віцебскай, пазьней Лепельскай акругаў. У 1925 годзе пачала дзеяць чыгуначная станцыя Чашнікі. З 1938 году мястэчка знаходзіцца ў складзе Віцебскай вобласьці. 27 верасьня 1938 году Чашнікі атрымалі афіцыйны статус пасёлку гарадзкога тыпу. У Другую сусьветную вайну з 5 ліпеня 1941 да 27 чэрвеня 1944 году мястэчка знаходзілася пад акупацыяй Трэцяга Райху.

У 1962—1965 гадох Чашнікі ўваходзілі ў склад Бешанковіцкага раёну. 7 лютага 1966 году яны атрымалі статус места. У 2004 годзе Чашнікі адзначылі сваё 500-годзьдзе. 20 студзеня 2006 году афіцыйна зацьвердзілі мескі герб.


Čašniki, Smalanieckaja, Daminikanski. Чашнікі, Смалянецкая, Дамініканскі (1913).jpg|Касьцёл Сьвятога Лукі і кляштар дамініканаў, 1913 г.
Čašniki, Daminikanski. Чашнікі, Дамініканскі (1901-17).jpg|Касьцёл, да 1918 г.
Čašniki. Чашнікі (1941-44) (3).jpg|Галоўны алтар касьцёла, 1941—1944 гг.
Čašniki. Чашнікі (1941-44).jpg|Спаская царква, 


## Насельніцтва

### Дэмаграфія


ImageSize = width:auto height:150 barincrement:29
PlotArea = left:50 bottom:20 top:15 right:15
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
Colors =
  id:linegrey2 value:gray(0.9)
  id:linegrey value:gray(0.7)
  id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8)
  id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:10500
ScaleMajor = unit:year increment:2500 start:0 gridcolor:linegrey
ScaleMinor = unit:year increment:500 start:0 gridcolor:linegrey2
PlotData =
  color:cobar width:15
  bar:1897 from:0 till:4590 
  bar:1906 from:0 till:5530 
  bar:1939 from:0 till:3500 
  bar:1970 from:0 till:6600 
  bar:1991 from:0 till:10500 
  bar:2002 from:0 till:10000 
  bar:2003 from:0 till:9600 
  bar:2009 from:0 till:9203
  bar:2018 from:0 till:8817
  bar:2019 from:0 till:8218
  bar:2020 from:0 till:8209
  bar:2021 from:0 till:8092
TextData=
  fontsize:10px pos:(25,195)
  text:



* **XIX стагодзьдзе**: 1838 год — 2783 чал. (1405 муж. і 1378 жан.), зь іх шляхты 3 муж. і 4 жан., духоўнага стану каталіцкага 6 муж. і 5 жан., духоўнага стану праваслаўнага 2 муж. і 3 жан., купцоў-юдэяў 35 муж. і 32 жан., мяшчанаў-юдэяў 767 муж. і 822 жан., сялянаў зямянскіх 80 муж. і 58 жан., сялянаў скарбовых 500 муж. і 450 жан., аднадворцаў 4 муж. і 2 жан., адстаўных салдатаў 8 муж. і 2 жан.; 1880 год — 5 тыс. чал.; 1897 год — 4590 чал.
* **XX стагодзьдзе**: 1906 год — 5530 чал, зь іх хрысьціянаў 1254, юдэяў 4276, шляхты 1, чыноўнікаў 26, духоўнага стану 8, купцоў 121, мяшчанаў 4390, сялянаў 985; 1939 год — 3,5 тыс. чал.; 1970 год — 6,6 тыс. чал.; 1991 год — 10,5 тыс. чал.
* **XXI стагодзьдзе**: 2002 год — 10 тыс. чал.; 2003 год — 9,6 тыс. чал.; 2006 год — 9,6 тыс. чал.; 2009 год — 9203 чал. (перапіс); 2010 год — 9,2 тыс. чал.; 2016 год — 8839 чал.; 2017 год — 8752 чал.; 2018 год — 8817 чал.; 2021 год — 8092 чал.

### Адукацыя
У Чашнінах працуюць 4 сярэднія школы, сацыяльна-пэдагагічны цэнтар, цэнтар дзіцячай творчасьці. 1 верасьня 2004 году на базе СШ № 2 утварылася гімназія.

### Культура
Дзеюць дом культуры, дом рамёстваў, 3 бібліятэкі (цэнтральная раённая бібліятэка, дзіцячая бібліятэка, меская бібліятэка сямейнага чытаньня), гістарычны музэй.

### [[Мас-мэдыя]]
У месьце выдаецца раённая газэта «Чырвоны прамень»: наклад больш за 5 тыс. асобн., выходзіць 2 разы на тыдзень.

## Забудова

### Плян
У плянавальнай структуры Чашнікаў вылучаюцца 3 часткі: гістарычная, сучасны цэнтар і паселішча папяровай фабрыкі. Места забудоўваецца згодна з генэральнымі плянамі, распрацаванымі ў 1970 і 1980 гадох. Утвораны мікрараён з 5-павярховымі будынкамі. 2—5-павярховыя дамы пераважна ў цэнтры места і ў фабрычным паселішчы. У 1986 годзе створаны праект дэталёвага плянаваньня цэнтру. У паўднёва-ўсходняй частцы места канцэнтруюцца прамысловыя прадпрыемствы.

### Вуліцы і пляцы

Таксама ў Чашніках існавалі Рынак, вуліцы Гарушка, Залатая, Замоцкая, Перавозная і Старасельская, Аптэчны і Мнышкін завулкі.

### Мясцовасьці
Гістарычныя мясцовасьці Чашнікаў: Гарушка, Горка.

## Эканоміка
Прадпрыемствы цэлюлозна-папяровай, лёгкай, харчовай прамысловасьці, па пачатковай апрацоўцы лёну.

## Транспарт
Праз Чашнікі праходзяць аўтамабільныя дарогі:  (Чашнікі — Клічаў — Бабруйск),  (Багушэўск (ад М8) — Сянно — Мядзел) і  (Бешанковічы — Чашнікі).

Аўтобусная станцыя злучае места з сталіцай краіны Менскам і абласным цэнтрам Віцебскам.

## Турыстычная інфармацыя

### Інфраструктура
Дзее Чашніцкі гістарычны музэй. Спыніцца можна ў гатэлі «Чашнікі» (*пляц Волі, 5*).

### Славутасьці
* Забудова гістарычная (XIX — пачатак ХХ ст.; фрагмэнты)
* Могілкі юдэйскія
* Царква Сьвятога Спаса (1843—1875)

### Страчаная спадчына
* Замак (XVI стагодзьдзе)
* Касьцёл Сьвятога Лукі і кляштар дамініканаў (1674, зруйнаваныя ў 1960-я) — адзін з найбольш прыгожых помнікаў архітэктуры барока ў Вялікім Княстве Літоўскім
* Кляштар марыявітак

## Галерэя

Чашнікі. Спаса-Праабражэнская царква (02).jpg|Спаская царква
Чашнікі. Свячная лаўка.jpg|Будынак сьвечачнай крамы
Чашнікі. Дом купца Гурэвіча (04).jpg|Дом купца Гурэвіча
Чашнікі. Гандлёвыя рады (02).jpg|Гандлёвыя рады 

Чашнікі. Забудова (11).jpg|Старая камяніца
Чашнікі. Забудова (18).jpg|Гістарычная забудова
Чашнікі. Забудова (06).jpg|Драўляны будынак на мураваным падмурку
Чашнікі. Забудова (16).jpg|Стары драўляны будынак


## Асобы
* Янка Журба (1881—1964) — беларускі паэт (нар. у колішняй в. Купінцы — цяпер у межах м. Чашнікаў)
* Рыгор Рэлес (1913—2004) — беларускі жыдоўскі літаратар

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Вонкавыя спасылкі
* 
* Чашнікі, Прыдзвінскі край: Гісторыя і сучаснасць
* Чашнікі — парафія Перамянення Пана, Catholic.by
* Фатаздыкі на globustut.by
* Надвор’е ў Чашніках