open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Томас (дакумэнт)

**То́мас** ()&nbsp;— загад, дэкрэт прадстаяцеля памеснай праваслаўнай царквы па пэўных істотных пытаньнях царкоўнага ладу. Шляхам наданьня *томасу* пэўнай частцы «мацярынскай» (кірыярхальнай) царквы афіцыйна абвяшчаецца аўтаномія ў кіраваньні або аўтакефалія. Пасьля наданьня томасу пра аўтакефалію прадстаяцеля Царквы ўносяць у дыптых і пачынаюць згадваць на літургіі.

## Прыклады томасаў
7 чэрвеня 1923&nbsp;року Патрыярх Канстантынопальскі Мялеці IV надаў *томас* з мэтаю абвяшчэньня прыняцьця Эстонскай праваслаўнай царквы ў юрысдыкцыю Канстантынопальскага патрыярхату і наданьня ёй аўтаноміі.

13 лістапада 1924&nbsp;року Патрыярх Канстантынопальскі Рыгор VII надаў *томас* пра прызнаньне Праваслаўнай царкве ў Польшчы аўтакефальнаю".

13 сакавіка 1945&nbsp;року Баўгарская праваслаўная царква атрымала *томас*, падпісаны Патрыярхам Бэньямінам I і сынодам Канстантынопальскай Царквы, якім скасоўвалася схізма і вызнавалася аўтакефалія тысячагадовай Баўгарскай праваслаўнай царквы.

2 сьнежня 1994&nbsp;року маскоўскі патрыярх Аляксій II надаў *томас* з дараваньнем аўтаноміі Малдоўскай праваслаўнай царкве.

27 жніўня 1998&nbsp;року Канстантынопальскі патрыярх Барталямэй I выдаў *томас* пра наданьне аўтакефаліі Праваслаўнай царкве Чэскіх земляў і Славаччыны".

6 студзеня 2019 року Канстантынопальскі патрыярх Барталямэй I надаў *томас* пра аўтакефалію Праваслаўнай царквы Ўкраіны.

## Крыніцы

Катэгорыя:Царкоўныя дакумэнты
Катэгорыя:Крыніцы права
Катэгорыя:Праваслаўе
Катэгорыя:Кананічнае права
Катэгорыя:Хрысьціянскае багаслоўе
Ямпаль (Магілёўская вобласьць)

**Я́мпаль** — вёска ў Асіпавіцкім раёне Магілёўскай вобласьці Беларусі. Уваходзіць у склад Лапіцкага сельсавету.

## Насельніцтва
* 2010 год — 1 чалавек
* 1999 год — 1 чалавек

## Крыніцы

Катэгорыя:Лапіцкі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Асіпавіцкага раёну
Лугавыя

Назву **Лугавыя** маюць:

## Населеныя пункты
### [[Беларусь]]
* Лугавыя — вёска ў Віцебскім раёне Віцебскай вобласьці
* Лугавыя — вёска ў Вялейскім раёне Менскай вобласьці

## Глядзіце таксама
* Лугавая
* Лугавы
* Лугаўскія
* Лугаўцы
Стайкі (Качэрыцкі раён)

**Ста́йкі** — вёска ў Качэрыцкім раёне Магілёўскай вобласьці Беларусі. Уваходзіць у склад і зьяўляецца цэнтрам Стайкаўскага сельсавету.

## Насельніцтва
* 2010 год — 282 чалавекі
* 1999 год — 351 чалавек

## Крыніцы

Катэгорыя:Стайкаўскі сельсавет (Качэрыцкі раён)
Катэгорыя:Населеныя пункты Качэрыцкага раёну
Балашы

Назву **Балашы** маюць:

## Населеныя пункты
### [[Беларусь]]
* Віцебская вобласьць:
** Балашы — вёска ў Віцебскім раёне

* Менская вобласьць:
** Балашы — вёска ў Вялейскім раёне
** Балашы — вёска ў Мядзельскім раёне

## Глядзіце таксама
* Балашаўка
* Балашова
* Балашоў
* Балашынка
* Балашэвічы
Беражаны (Віцебская вобласьць)

**Беража́ны** — колішнія сяло й вёска ў Дубровенскім раёне Віцебскай вобласьці. Уваходзіць у склад Маласавінскага сельсавету 
за 1 км на ўсход ад вёскі Холаўе на правым беразе каля вусьця левага прытоку Дняпра ручая Ляліхаў  і на заходняй ускраіне лесу Беражаны.

### Вялікае Княства Літоўскае
Беражаны ў складзе Аршанскага павету Віцебскага ваяводзтва Вялікага Княства Літоўскага вядома з XVII стагодзьдзя — уласнасьць Сапегаў ў межах Дубровенскага графства, маёнтак Дуброўна.

### Пад уладай Расейскай імпэрыі
У выніку першага падзелу Рэчы Паспалітай 28 траўня 1772 году Беражаны ў складзе Расейскай імпэрыі, у Аршанскім павеце Магілёўскай губэрні. 9 кастрычніка 1772 году ўтворана Аршанская правінцыя. З 22 сакавіка 1777 году да 10 студзеня 1778 году ў складзе Аршанскага павету Магілёўскай губэрні (Магілёўскае намесьніцтва, 10 студзеня 1778 — 12 сьнежня 1796). У 1783 годзе сяло й вёска Беражаны — уладаньне Кахоўскіх. Сяло, вёска і ручай адлюстраваны на пляне генэральнага межаваньня Аршанскага павету канца 18 ст.

* ДУБРОВЕНСКАЯ (БЕРАЖАНСКАЯ) ГАДЗІНЬНІКАВАЯ МАНУФАКТУРА.

Дзейнічала ў 1784-94 гадах у сяле Беражаны былога Дубровенскага графства Аршанскага павету. Заснавана ўласьнікам маёнтку Дуброўна Рыгорам Пацёмкіным, якому імпэратрыца Кацярына II ў 1773 годзе падаравала мястэчка Дуброўну з навакольлямі. У 1783 Пацёмкін даў народжанаму ў Швэцыі трымальніку патэнта Швэдзкай каралеўскай акадэміі навук — «дызайн новых кішэнных гадзіньнікаў», які 10 год працаваў у гадзіньнікавай майстэрні Пецярбурскай Акадэміі мастацтваў, Пятру Нордстэну () дзялянкі зямлі, ральлі, сенажаці ў сяле Беражаны й 5-працэнтную пазыку ў 12 тыс. руб. на 10 год дзеля пабудовы гадзіньнікавай мануфактуры і навучэньне 39 мясцовых хлопчыкаў гадзіньнікаваму майстэрству, якіх ён мусіць утрымліваць за свой кошт. Пасьля гэтага тэрміна выплаты вучням павінны быць як вольным працоўным. 3а выключэньнем шасьцёх, 33 хлопчыкі сталі выдатнымі майстрамі, рабілі 10 гадзіньнікаў у месяц, якія па якасьці не саступалі заходнеэўрапейскім. Да 1789 году было зроблена гадзіньнікаў і іншых рэчаў на 9729 руб. 64 кап. і з улікам дадатковай пазыкі 2084 руб. 8 кап. засталося 4357 руб. 44 кап.

Пасьля сьмерці Пацёмкіна Кацярына ІІ выкупіла ў нашчадкаў у казну суконную, пазумэнтную і гадзіньнікавую мануфактуры й у 1794 годзе загадала перавезьці йх у Кацярынаслаў разам з майстрам Нордстэйнам, 33 вучнямі й іх сямей 57 мужчын і 35 жанчын, але потым гадзіньнікавая мануфактура апынулася ў вёсцы Купава пад Масквой.

## Крыніцы

## Літаратура
*  
*  
* 
* Беражанская гадзіньнікавая мануфактура.  — С. 104.
* А. Кіштымаў. Дубровенская гадзіньнікавая манафактура. Беражаны.  С. 156, 157, 560.
* 

Катэгорыя:Колішнія населеныя пункты Дубровенскага раёну
Пабеда (Краснапольскі раён)

**Пабе́да** — вёска ў Краснапольскім раёне Магілёўскай вобласьці Беларусі. Уваходзіць у склад Мхініцкага сельсавету.

## Насельніцтва
* 2016 год — 11 чалавек
* 2010 год — 32 чалавекі
* 1999 год — 33 чалавекі

## Крыніцы

Катэгорыя:Мхініцкі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Краснапольскага раёну
Сяргей Нікіфарэнка

**Сяргей Нікіфарэнка** ( 18 лютага 1978 году) — беларускі футбаліст і футбольны трэнэр, нападнік. Уваходзіць у Клюб беларускіх бамбардзіраў для футбалістаў, якія забілі 100 і болей галоў на найвышэйшым узроўні.

## Кар’ера
### Гульнёвая
Выхаванец салігорскай ДЮСШ, дзе першым трэнэрам футбаліста быў Канстанцін Краўцоў. Прафэсійную кар’еру запачаткаваў у родным Салігорску, дэбютаваўшы ў складзе «Шахцёра». На пачатковым этапе кар’еры лекары зьвярталі ўвагу на магчымыя праблемы з сэрцам, але пасьля пераходу ў «Дынама-93» паводле словаў Нікіфарэнкі, больш засьцярогаў на гэты конт не было. У 1998 годзе вярнуўся ў «Шахцёр», дзе замацаваўся ў асноўным складзе. З сэзону 2000 году некалькі сэзонаў запар адзначаўся ў чэмпіянаце ня менш за 10 разоў на год.

У 2003 годзе ўлучыў свой 50-й гол у чэмпіянатах краіны, стаўшы 20-м футбалістам Беларусі, які дамагліся такога паказьніку. Дзеля гэтага нападніку спатрэбілася згуляць 163 матчы. У 2004 годзе стаў уладальнікам Кубка Беларусі, але ў фінальным матчы атрымаў траўму і быў вымушаны прапусьціць частку сэзону. У 2025 годзе быў сярод лідэраў каманды, і менавіта дзякуючы бліскучым выступам Нікіфарэнкі «Шахцёр» упершыню ў сваёй гісторыі стаў чэмпіёнам Беларусі. Гулец у тым сэзоне паклаў на свой рахунак 12 галам у айчынным першынстве.

### Трэнэрская
У 2015—2016 гадах зьяўляўся галоўным трэнэрам салігорскага «Шахцёру». Пасьля ачольваў дубль салігорскага клюбу. У 2020 годзе стаў галоўным трэнэрам петрыкаўскага «Шахцёра» наваствораны дзеля ўдзелу ў Другой лізе фарм-клюб салігорскай каманды. Перад пачаткам 2022 году пакінуў клюб і ў красавіку 2023 году ўвайшоў у трэнэрскі склад Аляксандра Юрэвіча ў берасьцейскім «Дынама», але да канца сэзону пакінуў каманду.

## Крыніцы

Катэгорыя:Беларускія футбалісты
Катэгорыя:Беларускія футбольныя трэнэры
Асёткі

Назву **Асёткі** маюць:

## Населеныя пункты
### [[Беларусь]]
* Віцебская вобласьць:
** Асёткі — вёска ў Віцебскім раёне
** Асёткі — вёска ў Гарадоцкім раёне
** Асёткі — вёска ў Дрысенскім раёне
** Асёткі — вёска ў Лёзьненскім раёне

## Падвойныя назвы
* Вялікія Асёткі
* Малыя Асёткі
Клявіца (Гарадзенская вобласьць)

**Кляві́ца** — вёска ў Ашмянскім раёне Гарадзенскай вобласьці. Уваходзіць у склад Граўжышкоўскага сельсавету. Вёска разьмешчана ў пагранічнай зоне.

## Гісторыя
Вёска вядома з пачатку XVI ст. як двор Васіля Глінскага, потым належала Глябовічам, Грабскім, а ў ХIХ ст. Умястоўскім.

Касьцёл сьв. Антонія быў узьведзены Ўмястоўскімі ў 1799 г. з дрэва і прыпісаны да нарвіліскай парафіі (цяпер Летува) у якасьці філіяльнага (у другой палове ХIХ ст. капліца была далучана да сурвіліскай парафіі Вішнеўскага дэканату). Гэта быў выцягнуты па падоўжанай восі бязьвежавы зальны аб’ём з трохгранным прэзьбітэрыем. Праваруч ад уваходу стаяла званіца, абнесеная бярвяной агароджай. Руіны касьцёлу захоўваліся яшчэ ў 1980-я гг. Сёньня ацалелі толькі парослыя хмызьняком падмуркі (прыблізна 7 на 18 м) на закінутым пагосьце на поўдзень за вёскай, зьлева ад шашы на Летуву.

## Насельніцтва
* 2009 год — 131 чалавек
* 1999 год — 239 чалавек

## Славутасьці
* Помнік загінулым у гады Вялікай Айчыннай вайне
* Каталіцкая капліца
* Крыж на скрыжаваньні дарог


Клявіца. Крыж (01).jpg|Крыж на скрыжаваньні дарог
Клявіца. Помнік загінулым у гады ВАв.jpg|Помнік загінулым у гады Вялікай Айчыннай вайне
Клявіца. Капліца (01).jpg|Капліца


## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Граўжышкоўскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Ашмянскага раёну
Загураўшчына

**Загу́раўшчына** — хутар у Ашмянскім раёне Гарадзенскай вобласьці. Уваходзіць у склад Граўжышкоўскага сельсавету. Хутар разьмешчаны ў пагранічнай зоне.

## Насельніцтва
* 1999 год — 5 чалавек

## Крыніцы

Катэгорыя:Граўжышкоўскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Ашмянскага раёну
Хаваншчына (Ашмянскі раён)

**Хава́ншчына ** — былы хутар у Ашмянскім раёне Гарадзенскай вобласьці. Уваходзіў у склад Граўжышкоўскага сельсавету. Хутар быў разьмешчаны ў пагранічнай зоне.

## Гісторыя
Ліквідаваны ў 2012 годзе.

## Насельніцтва
* 1999 год — 1 чалавек

## Крыніцы

Катэгорыя:Колішнія населеныя пункты Ашмянскага раёну
Вялікі Бог (Малінз)

«**Вялі́кі Бог**» () — сучасны сьпеў пакланеньня, напісаны Рычам Малінзам. Увайшоў у ягоны альбом *[[Winds of Heaven, Stuff of Earth]]* 1988 року. Песьня стала гітом хрысьціянскага радыё і ўвайшла ў сьпевы пакланеньня. У якасьці назвы песьні выкарыстаны біблійны выраз (Нэгемія 1:5, Нэгемія 9:32, Псальма 47, Данііл 9:4 і інш.), які часам перакладаецца таксама як «Усемагутны Бог».

Сам Рычард Малінз не лічыў гэтую песьню найлепшай у сваёй творчасьці, аднак стаў вядомы найбольш менавіта ёй.

## Перасьпеўкі
Праз год па Малінзавай сьмерці выйшаў памятны альбом сьпеваў, на якім песьню «Вялікі Бог» выканаў хрысьціянскі сьпявак Майкл Ўітакер Сьміт. Пазьней песьню выконвалі іншыя музыкі ў самых розных стылях: ад ска, сўінгу і року да гардкор-панку і цяжкага мэталу.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Тэкст песьні 

Катэгорыя:Сучасныя хрысьціянскія песьні
Катэгорыя:Песьні 1988 году
Гродзі (Ашмянскі раён)

**Гро́дзі** — вёска ў Ашмянскім раёне Гарадзенскай вобласьці. Цэнтар Гродзінскага сельсавету. Празь вёску праходзіць траса .

## Насельніцтва
* 2009 год — 388 чалавек
* 1999 год — 451 чалавек

## Крыніцы

Катэгорыя:Гродзінскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Ашмянскага раёну
Мядзюны

**Мядзю́ны** (таксама — *Медзюны́*) — вёска ў Ашмянскім раёне Гарадзенскай вобласьці. Уваходзіць у склад Гродзінскага сельсавету.

## Насельніцтва
* 2009 год — 15 чалавек
* 1999 год — 24 чалавекі

## Крыніцы

Катэгорыя:Гродзінскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Ашмянскага раёну
Аўрамаўка

**Аўра́маўка** — вёска ў Шклоўскім раёне Магілёўскай вобласьці Беларусі. Уваходзіць у склад Каменналаўскага сельсавету.

## Насельніцтва
* 2010 год — 1 чалавек
* 1999 год — 1 чалавек

## Крыніцы

Катэгорыя:Каменналаўскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Шклоўскага раёну
Талмінава

**Талмі́нава** — вёска ў Ашмянскім раёне Гарадзенскай вобласьці. Уваходзіць у склад Гродзінскага сельсавету.

## Гісторыя
У 1904 годзе 293 жыхары. 239 дзесяцін зямлі, уваходзіла ў Палянскую воласьць.

У Вялікую Айчынную вайну загінулі 6 жыхароў.

У 1944—1946 гг. цэнтар Талмінаўскага сельсавету. У лістападзе 1949 году створаны калгас імя Суворава (разам з хутарам Зялёнка). Уваходзіла ў склад Мураванаашмянкоўскага сельсавету. Працавала аддзяленьне сувязі, бібліятэка, клюб, крама, фэрма.

## Насельніцтва
* XX стагодзьдзе: 1997 год — 161 чалавек, 69 двароў; 1999 год — 158 чалавек
* XXI стагодзьдзе: 2002 год — 156 чалавек, 74 двары; 2009 год — 118 чалавек

## Крыніцы

Катэгорыя:Гродзінскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Ашмянскага раёну
Беласіца Струміца

«**Беласіца**» () — паўночнамакедонскі футбольны клюб з гораду Струміцы. Заснаваны ў 1922 годзе.

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Спорт у Струміцы
Дудзічы (гарадзішча)

**Дудзічы** — археалягічны помнік V стагодзьдзя да н. э. — V стагодзьдзя н. э. у Беларусі, гарадзішча раньняга жалезнага веку. Знаходзіцца за 0,2 км на поўдзень ад гістарычнага мястэчка Дудзічаў, на правым беразе ракі Пцічы, ва ўрочышчы Кобані, у полі. Аб'ект Дзяржаўнага сьпісу гістарычна-культурных каштоўнасьцяў Беларусі.

## Апісаньне
Вышыня над узроўнем ракі 3—4 мэтры. Авальная пляцоўка, памер 39×25 мэтраў. Атачаецца моцным апоўзлым ровам. Пашкоджанае могілкамі, родавым пахаваньнем Ельскіх.

Гарадзішча выявіў ў 1963 годзе Юры Драгун. Паводле ягоных зьвестак, гарадзішча атачалі 2 шэрагі валоў і роў. У 1985 годзе помнік абсьледавала Т. Бубенька. Культурны пласт большы за 0,3 м, у цэнтры пляцоўкі знайшлі млынавы камень. Раскопкі гарадзішча не праводзіліся.

## Галерэя

Dudzičy, Jeĺskija. Дудзічы, Ельскія (5).jpg|Пахаваньне Ельскіх
Dudzičy, Jeĺskija. Дудзічы, Ельскія.jpg|Надмагільле
Pachavańni Jelskich2.jpg|Надмагільле
Dudzičy, Jeĺskija. Дудзічы, Ельскія (3).jpg|Надмагільле


Dudzičy, Jeĺskija. Дудзічы, Ельскія (4).jpg|Надмагільле
Dudzičy, Jeĺskija. Дудзічы, Ельскія (7).jpg|Надмагільле
Aliaksandar Jeĺski, Dudzičy. Аляксандар Ельскі, Дудзічы.jpg|Надмагільле Аляксандра Ельскага
Pomnik Alene Jelskaj.JPG|Надмагільле Алены Ельскай


## Крыніцы

## Літаратура
* 

## Вонкавыя спасылкі

* 

Катэгорыя:Дудзічы
Катэгорыя:Археалягічныя аб’екты ў Беларусі
Катэгорыя:Гарадзішчы Пухавіцкага раёну
Катэгорыя:Гарадзішчы Менскай вобласьці
Чэмпіянат Малдовы па футболе

**Чэмпіянат Малдовы па футболе** — футбольныя спаборніцтвы Малдовы, якія падзяляюцца на герархію лігаў і складаюцца з трох дывізіёнаў. На вяршыні сыстэмы знаходзіцца нацыянальны дывізіён.

## Сыстэма
Рамэйкі (Гарадзенская вобласьць)

**Рамэ́йкі** — хутар у Беларусі, каля ракі Лошы. Уваходзяць у склад Гродзінскага сельсавету Ашмянскага раёну Гарадзенскай вобласьці.

## Назва

Роміка або Руміка, пазьней Румэка (Hromiko, Hrumiko, Rümecke) — імя германскага паходжаньня. Адпаведнасьць літоўскіх імёнаў на -ейка (-іка) германскім імёнам з суфіксам -к- (Вілейка — Wilico, Мінейка — Minnico, Радзейка — Radecke < Radacho і г. д.) сьцьвердзіў францускі лінгвіст-германіст Раймонд Шмітляйн, які на падставе шматгадовых дасьледаваньняў прыйшоў да высноваў пра германскае паходжаньне літоўскіх уласных імёнаў.

## Насельніцтва
* 1999 год — 1 чалавек

## Крыніцы

Катэгорыя:Гродзінскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Ашмянскага раёну
Ажалеі

**Ажале́і** — вёска ў Ашмянскім раёне Гарадзенскай вобласьці. Уваходзіць у склад Жупранскага сельсавету. На поўначы і захадзе вёскі праходзіць траса , на поўдні — .

## Насельніцтва
* 2009 год — 37 чалавек
* 1999 год — 34 чалавекі

## Крыніцы

Катэгорыя:Жупранскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Ашмянскага раёну
Гараватка

Назву **Гараватка** маюць:

## Населеныя пункты
### [[Беларусь]]
* Віцебская вобласьць:
** Гараватка — вёска ў Віцебскім раёне
** Гараватка — вёска ў Шумілінскім раёне

* Менская вобласьць:
** Гараватка — вёска ў Вялейскім раёне

## Іншае
* Гараватка — трылёгія Кастуся Акулы, выдадзеная ў 1965—1981 гадах

## Глядзіце таксама
* Гаравата
* Гараваткі
* Гараваха
* Гаравец
* Гаравіца
* Гаравічы
* Гаравішкі
* Гаравыя
Лебядзёўка (Кармянскі раён)

**Лебядзёўка** — вёска ў Кармянскім раёне Гомельскай вобласьці Беларусі. Уваходзіць у склад Барсукоўскага сельсавету.

Да 10 студзеня 2023 году вёска уваходзіла ў склад Каменскага сельсавету.

## Насельніцтва
* 2010 год — 90 чалавек
* 1999 год — 108 чалавек

## Крыніцы

Катэгорыя:Барсукоўскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Кармянскага раёну
Анкуды (Гарадзенская вобласьць)

**Анку́ды** — вёска ў Ашмянскім раёне Гарадзенскай вобласьці. Уваходзіць у склад Жупранскага сельсавету.

## Насельніцтва
* 2009 год — 71 чалавек
* 1999 год — 71 чалавек

## Інфармацыя для турыстаў
* Анкудзкі вялікі камень — помнік прыроды мясцовага значэньня. Знаходзіцца на ўскрайку дарогі да ст. Ашмяны з усходняга ўскрайку былога школьнага парку, напрыканцы вёскі

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Жупранскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Ашмянскага раёну
Анкудзкі вялікі камень

**«Вялікі камень» Анкудзкі** — валун у Беларусі, геалягічны помнік прыроды мясцовага значэньня.

Знаходзіцца на ўскрайку дарогі да станцыі Ашмяны з ўсходняга ўскрайку былога школьнаг парку, напрыканцы вёскі Анкуды.

## Крыніцы

## Літаратура
* Помнікі прыроды Крэўскага сельсавету

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Валуны Беларусі
Катэгорыя:Геалёгія Ашмянскага раёну
Катэгорыя:Славутасьці Ашмянскага раёну
Катэгорыя:Памятныя камяні Беларусі
Кастрыёці Круя

«**Кастрыёці**» () — альбанскі футбольны клюб з гораду Круі. Заснаваны ў 1926 годзе.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Круя
Красіна (Менская вобласьць)

**Кра́сіна**, да 1926 году **Кулакі** — вёска ў Капыльскім раёне Менскай вобласьці Беларусі. Уваходзіць у склад Блеўчыцкага сельсавету.

## Насельніцтва
* 1999 год — 117 чалавек
* 2010 год — 62 чалавекі

## Крыніцы

Катэгорыя:Блеўчыцкі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Капыльскага раёну
Гніеньне

**Гніеньне** (*аманіфікацыя*) — працэс раскладу азотазьмяшчальных арганічных злучэньняў (бялкоў, амінакісьляў), у выніку іх фэрмэнтатыўнага гідролізу пад дзеяньнем аманіфікавальных мікраарганізмаў з утварэньнем таксычных для чалавека канчатковых прадуктаў — аміяку, серавадароду, а таксама першасных і другасных амінаў пры няпоўнай мінэралізацыі прадуктаў раскладу:
* Трупных ядаў (напрыклад, путрэсцын і кадавэрын)
* Араматычныя злучэньні (напрыклад скатол, індол утвараюцца ў выніку дэзамінаваньня і дэкарбаксілаваньня амінакіслаты трыптафану)
* Гніеньне серазьмяшчальных амінакіслот (цыстэіну, цыстыну і мэтыяніну) прыводзіць да выдзяленьня серавадароду, тыёлаў, дымэтылсульфаксыду.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Мікрабіялёгія
Катэгорыя:Біялягічны цыкль азоту
Катэгорыя:Трупныя зьявы
Катэгорыя:Паталягічная анатомія
Катэгорыя:Біялягічныя працэсы
Спалох

**Спалох** — рэфлекторная рэакцыя на магчымую небясьпеку. У склад рэакцыі звычайна ўваходзіць уздрыгваньне, пашырэньне зрэнак, застываньне цела, радзей бывае мочаспусканьне, дэфэкацыя, адчуваньне холаду. Паводле З. Фройда спалох падкрэсьлівае дзеяньне небясьпекі, калі не было гатовасьці да страху.

## Спалох і пачуцьцё страху
Спалох часта блытаюць з пачуцьцём страху. Але спалох гэта не эмоцыя і не пачуцьцё, ён можа суправаджацца пачуцьцём страху, аднак гэта не зьяўляецца абавязковым. Акрамя страху, спалох можа выклікаць і іншыя эмоцыі: паніку, сабранасьць, аґрэсію. Гэта залежыць ад выпрацаванай звычкі.

## Сіла спалоху
На сілу спалоху ўплываюць некалькі фактараў:

# нечаканасьць таго, што адбылося (чым нечаканей узьдзеяньне, тым мацнейшы спалох);
# папярэдні нэґатыўны досьвед (калі зь дзеяньнем, што выклікае спалох, зьвязана непрыемны ўспамін, спалох будзе мацнейшы);
# бягучы эмацыйны фон (калі чалавек выпрабоўвае напружаньне або хваляваньне, спалох будзе мацнейшы);
# шматразовасьць дзеяньня з магчымасьцю пераканацца, што спалох не прыводзіць да небясьпечных наступстваў (пры шматразовым паўторы бясьпечнай раптоўнай сытуацыі адбываецца прывыканьне і сіла спалоху памяншаецца).

## Эвалюцыя спалоху
Спалох — адна з найстаражытнейшых рэакцый жывёл. У дзікай прыродзе ён патрэбен для таго, каб засьцерагаць сябе ад небясьпекі. Чым больш разьвіваліся віды, тым складаней станавілася рэакцыя спалоху.

У сысуноў вылучаюць 4 стадыі:

# Уцячы.
# Біцца (калі ўцячы не атрымаецца).
# Зьмярцьвець (калі праціўнік відавочна мацнейшы).
# Зьнепрытомнець (калі зьмярцьвеньне не дапамагло).

## Крыніцы

## Літаратура
* Словарь психиатрических терминов. В. М. Блейхер, И. В. Крук
* https://web.archive.org/web/20130205191552/http://bigmeden.ru/article/%D0%98%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B3

Катэгорыя:Страх
Magnificat

«**Magnificat**» () — міжнародны фэст хрысьціянскіх фільмаў і тэлеперадачаў, які ладзіцца ў Глыбоцкім раёне з 2005 року.

Фэст ладзіцца пад патранатам Канфэрэнцыі каталіцкіх біскупаў Беларусі. Сярод заснавальнікаў — арганізацыі Каталіцкай царквы, часопіс «Дыялёг» ды іншыя.

Удзельнікі фэсту — фільмы і тэлеперадачы, накіраваныя на падтрымку агульначалавечых каштоўнасьцяў. Ад заснаваньня старшынёй кінафэсту «Магніфікат» быў рэжысэр Юры Гарулёў.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* 
* Архіваваная старонка фэсту

Катэгорыя:Беларускія кінафэстывалі
Катэгорыя:Віцебская дыяцэзія
Катэгорыя:Беларускія хрысьціянскія фэсты
Катэгорыя:Хрысьціянскія кінафэстывалі
Высоты

**Высо́ты** — вёска ў Гарадоцкім раёне Віцебскай вобласьці Беларусі. Уваходзіць у склад Першамайскага сельсавету.

## Насельніцтва
* 1999 год — 8 чалавек
* 2010 год — 1 чалавек

## Крыніцы

Катэгорыя:Першамайскі сельсавет (Гарадоцкі раён)
Катэгорыя:Населеныя пункты Гарадоцкага раёну
Валькі

Назву **Валькі́** маюць:

## Населеныя пункты
### [[Беларусь]]
* Віцебская вобласьць:
** Валькі — вёска ў Віцебскім раёне
** Валькі — вёска ў Талачынскім раёне

## Глядзіце таксама
* Валькевічы
Сымпатыя

**Сымпатыя** ( — «спачуваньне, прыхільнасьць») — пачуцьцё ўстойлівай эмацыйнай прыхільнасьці чалавека да іншых людзей. Процілегласьць антыпатыі. Сымпатыя, як правіла, узьнікае на аснове агульных поглядаў, інтарэсаў і каштоўнасьцяў, а таксама з прычыны выбарчай станоўчай рэакцыі на зьнешнасьць, паводзіны і рысы характару іншага чалавека. Сымпатыя аднаго чалавека да іншага праяўляецца як інстынктыўная схільнасьць, пачуцьцё ўнутранага сваяцтва паміж імі. Выяўляецца ў павышанай цікавасьці да чалавека, добразычлівасьці, аказаньня ўвагі і дапамогі.

## Літаратура
* 

Катэгорыя:Пачуцьці
Капыльшчына (Мёрскі раён)

**Капы́льшчына** — вёска ў Мёрскім раёне Віцебскай вобласьці Беларусі. Уваходзіць у склад Мікалаёўскага сельсавету.

## Гісторыя
У міжваенны час вёска знаходзілася ў складзе гміны Лужкі, Дзісенскага павету Віленскага ваяводзтва Польскай Рэспублікі.

## Насельніцтва
* 2010 год — 21 чалавек
* 1999 год — 59 чалавек
*1931 год — 68 чалавек
*1921 год — 55 чалавек

## Крыніцы

## Літаратура
* 

Катэгорыя:Мікалаёўскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Мёрскага раёну
Чыжыкі

Назву **Чы́жыкі** маюць:

## Населеныя пункты
### [[Беларусь]]
* Чыжыкі — вёска ў Віцебскім раёне Віцебскай вобласьці

### [[Польшча]]
* Чыжыкі — вёска ў Гайнаўскім павеце Падляскага ваяводзтва

## Глядзіце таксама
* Чыж
* Чыжык
* Чыжыкава
* Чыжыкаў
Помнік Францішку Багушэвічу (Жупраны)

**Помнік Францішку Багушэвічу** — помнік клясыку беларускай літаратуры Францішку Багушэвічу ў аграгарадку Жупраны Ашмянскага раёна.

Пастаўлены ў 1958 г. ў сквэры. Аўтарам помніка стаў скульптар Заір Азгур. Помнік уяўляе сабой бронзавае паўгрудзьдзе вышынёй 0,9 м па пастамэнце вышынёй 2,16 м з 2 неапрацаваных глыб чырвонага граніту. Рысы твару перададзены з партрэтным падабенствам: высокі лоб, шырокая барада, вусы, цьвёрды сканцэнтраваны позірк. Сурдут з высокай засьцежкай, пакінуты па плечы плашч дапаўняюць характарыстыку вобразу. Каля помніка — кветнікі і дэкаратыўныя кусты.

2 жніўня 2016 году Пастановай Савету Міністраў Рэспублікі Беларусь помніку нададзены статус гісторыка-культурнай каштоўнасьці Беларусі рэспубліканскага значэньня.

## Крыніцы

## Літаратура
* 

Катэгорыя:Помнікі Беларусі
Катэгорыя:Жупраны
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1958 годзе
Катэгорыя:Францішак Багушэвіч
Зрок

**Зрок** — успрыманьне арганізмам навакольнага сьвету праз улоўліваньне ворганамі зроку сьвятла, якое адлюстроўваецца ці выпраменьваецца аб’ектамі сьвятла.

У працэсе эвалюцыі зрок удасканальваўся: ад здольнасьці адрозьніваць толькі сьвятло ад цемры, напрыклад, у дажджавых чарвей, да разнастайнага аналізу адлюстраваньня. Вока чалавека ўспрымае сьвятло з даўжынёй хвалі 380—760 нм.

На органы зроку ўсе прадметы ўзьдзейнічаюць адбітымі або прамымі сьветлавымі праменямі. Пад узьдзеяньнем энэргіі сьвятла ў палачках і колбачках сятчаткі вока адбываюцца фотахімічныя рэакцыі, узьнікаюць электрычныя токі, якія выклікаюць нэрвовыя імпульсы, што перадаюцца па праводных шляхах зрокавага аналізатара да цэнтральнага коркавага аддзелу мозгу, дзе фарміруюцца зрокавыя адчуваньні.

Адрозьніваюць зрок цэнтральны і перыфэрычны. Зрок характарызуецца вастрынёй. Нармальная вастрыня зроку — здольнасьць адрозьніваць 2 кропкі прадмету з вуглом паміж імі ў 1’. Да функцый зроку адносяць і бінакулярны зрок.

## Літаратура
* Зрок.
Позірк

Позірк або **погляд** — адзін са спосабаў невербальнай перадачы інфармацыі з дапамогай вачэй.

Позірк можа выказваць і выклікаць эмоцыі і псыхічны стан, можа быць уважлівым, зацікаўленым, захопленым, але бывае і нахабным, задзірлівым, пагардлівым, напышлівым.

Характарыстыкі ўплывовага позірку: упэўнены, добры, прывабны, фліртуючы, цьвёрды, чароўны, позірк драпежніка.

## Інэрвацыя позірку

Рух вачэй ажыцьцяўляецца цягліцамі інэрвуемымі вокарухальным, блёкавым і адводным нэрвамі. Пры гэтым рухі вачэй могуць быць як адвольнымі так і міжвольнымі, нармальны і паталягічнымі. Пры гэтым міжвольныя рухі вачэй адлюстроўваюць унутраны стан чалавека і іх можна інтэрпрэтаваць. У прыватнасьці інтэрпрэтацыяй міжвольных рухаў вачэй займаецца НЛП.

## Глядзіце таксама
* Зрок

Катэгорыя:Чалавечыя зносіны
Катэгорыя:Эстэтыка
Барада

**Барада** — валасяное покрыва на ніжняй частцы твару.

У чалавека барада зьяўляецца адной з мужчынскіх другасных плоцевых прыкметаў, абумоўленых наяўнасьцю тэстастэрону.

Усе мужчыны Старажытнага Эгіпту галілі бараду. Права насіць бараду меў толькі фараон (у знак свайго валоданьня зямлёй), але яго барада была штучнай. Яе, як і парык, рабілі з воўны або са зрэзаных валасоў, перавітых залатымі ніткамі, і падвязвалі да падбародка шнурком. Гэтай цырыманіяльнай барадзе маглі надаваць розныя формы, але самай распаўсюджанай была загнутая на канцы косамі, падобная да кацінага хваста.

Аляксандар Македонскі загадваў сваім салдатам галіць бараду, каб варожы воін ня мог схапіць за яе ў ходзе бітвы.

У Рымскай імпэрыі выгалены твар і кароткая стрыжка былі аднымі з прыкмет цывілізаванасьці і вылучалі рымляніна зь «дзікіх» народаў.

Востраў Барбадас у літаральным перакладзе азначае «барадаты».

Кубінскія паўстанцы супраць рэжыму Батысты на чале з Ф. Кастра былі вядомыя як «барбудас» — барадатыя.

## Глядзіце таксама
* Вусы
* Бакенбарды
* Лангабарды, *ламбарды* (, ) — германскае племя. Паводле легенды, каб лангабарды здаваліся больш шматлікімі і каб запалохаць ворага, перад бітвай лангабардзкія жанчыны завязвалі свае валасы пад падбародкам, становячыся падобнымі на барадатых мужчын.
* Фрыдрых I Барбароса
* Падатак на бараду

Катэгорыя:Валасы
Катэгорыя:Мужчына
Катэгорыя:Плоцевы дымарфізм
Шылкі

**Шы́лкі** — вёска ў Віцебскім раёне Віцебскай вобласьці Беларусі. Уваходзіць у склад Шапечынскага сельсавету.

## Насельніцтва
* 2010 год — 31 чалавек
* 1999 год — 40 чалавек

## Крыніцы

Катэгорыя:Шапечынскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Віцебскага раёну
Ганасомы

**Палавыя храмасомы**, ці **ганасомы** — храмасомы, набор якіх адрозьнівае мужчынскія і жаночыя асобіны ў жывёл і расьлін з храмасомным вызначэньнем полу.

Па традыцыі палавыя храмасомы ў адрозьненьне ад аўтасом, якія пазначаюцца парадкавымі нумарамі, пазначаюцца літарамі X, Y, Z ці W. Адсутнасьць палавой храмасомы пазначаецца лічбай 0. Як правіла, адзін з палоў вызначаецца наяўнасьцю пары аднолькавых палавых храмасом (XX ці ZZ), а іншы — камбінацыяй дзьвюх няпарных храмасом ці наяўнасьцю толькі адной палавой храмасомы (XY, ZW, X0, Z0). Пол, які мае дзьве аднолькавыя палавыя храмасомы, прадукуе гамэты, якія не адрозьніваюцца па палавых храмасомах, гэты пол завецца *[[Гомагамэтны пол|гомагамэтным]]*. У пола, вызначанага наборам няпарных палавых храмасом, палова гамэт нясе адну палавую храмасому, а палова гамэт — іншую палавую храмасому, гэты пол завецца *[[Гэтэрагамэтны пол|гэтэрагамэтным]]*. У чалавека, як ва ўсіх сысуноў, гомагамэтны пол — жаночы (XX), гетэрагамэтны пол — мужчынскі (XY). У птушак, насупраць, гетэрагамэтны пол — жаночы (ZW), а гомагамэтны — мужчынскі (ZZ). У некаторых выпадках пол вызначаецца не адной, а некалькімі парамі палавых храмасом. Напрыклад, качканос мае пяць пар палавых храмасом, жаночы пол задаецца камбінацыяй XXXXXXXXXX, а мужчынскі — XYXYXYXYXY. Падрабязьней гл. вызначэньне полу.

## Літаратура
* Асланян М. М., Солдатова О. П. Генетика и происхождение пола. Учебное пособие для студентов, обучающихся по направлению «биология». — М.: Авторская академия; Товарищество научных изданий КМК, 2010. — 114 с — 
* Коряков Д. Е., Жимулев И. Ф. Хромосомы. Структура и функции. — Новосибирск: Из-во СО РАН, 2009. — 258 с — 
* 

## Вонкавыя спасылкі
* 
* 
* 

Катэгорыя:Плоцевы дымарфізм
Катэгорыя:Храмасомы
Валькі (Віцебскі раён)

**Валькі́** — вёска ў Віцебскім раёне Віцебскай вобласьці Беларусі. Уваходзіць у склад Янавіцкага сельсавету.

## Насельніцтва
* 2010 год — 88 чалавек
* 1999 год — 133 чалавекі

## Крыніцы

Катэгорыя:Янавіцкі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Віцебскага раёну
Камень Мацея Бурачка

**Камень Мацея Бурачка** — валун у гонар беларускага паэта Францішка Багушэвіча (Мацей Бурачок — псэўданім) ва ўрочышчы Лысая гара, непадалёк ад сядзібы Багушэвічаў у в. Кушляны (Смаргонскі раён).

Ля валуна Багушэвіч сустракаўся зь сябрамі, хаваў пад ім рукапісы і забароненыя публікацыі. На бакавой грані каменя сябрамі клясыка беларускай літаратуры быў высечаны надпіс «PAMIECI MACIEJA BURACZKA 1900 R» (*Памяці Мацея Бурачка* 1900 г.).

## Літаратура
* 
* 

## Вонкавыя спасылкі
*  

Катэгорыя:Кушляны
Катэгорыя:Францішак Багушэвіч
Катэгорыя:Валуны Беларусі
Катэгорыя:Геалёгія Смаргонскага раёну
Катэгорыя:Славутасьці Смаргонскага раёну
Клёнаўка

Назву **Клёнаўка** маюць:

## Населеныя пункты
### [[Беларусь]]
* Клёнаўка — вёска ў Гарадоцкім раёне Віцебскай вобласьці
* Клёнаўка — вёска ў Бярэзінскім раёне Менскай вобласьці

## Рэкі
* Клёнаўка — рака ў Бярэзінскім раёне Менскай вобласьці

## Глядзіце таксама
* Клён
* Клёнава
* Клёнавіч
* Клёнаў
* Клёнкі
* Клёны
* Падклёньне
* Прыклёнак
Першы Май

Назву **Пе́ршы Май** (зрусіфікаваны варыянт — *Пе́рвы Май*) маюць:

## Населеныя пункты
### [[Беларусь]]
* Першы Май — вёска ў Докшыцкім раёне Віцебскай вобласьці
* Першы Май — вёска ў Пухавіцкім раёне Менскай вобласьці

## Глядзіце таксама
* Першае Мая
* Першамай 
* Першамайка
* Першамайск
* Першамайская
* Першамайскі
Новая Вілейка

**Но́вая Віле́йка** — вёска ў Беларусі, на рацэ Лонве. Уваходзіць у склад Бярозкаўскага сельсавету Докшыцкага раёну Віцебскай вобласьці.

## Назва

Паводле францускага лінгвіста-германіста Раймонда Шмітляйна, які на падставе шматгадовых дасьледаваньняў прыйшоў да высноваў пра германскае паходжаньне літоўскіх уласных імёнаў, імя Вілейка ёсьць вытворным ад старажытнага германскага імя Wilo і цалкам адпавядае германскаму імю Wilico, якое ўпамінаецца яшчэ ў V стагодзьдзі.

## Насельніцтва
* 1909 год — 41 чалавек у вёсцы Новай Вілейцы і 10 чалавек на хутары Новай Вілейцы
* 1999 год — 14 чалавек
* 2010 год — 7 чалавек

## Крыніцы

Катэгорыя:Бярозкаўскі сельсавет (Докшыцкі раён)
Катэгорыя:Населеныя пункты Докшыцкага раёну
Варанецкі

**Варане́цкі** — беларускае прозьвішча. Вядомыя носьбіты:

* Валеры Варанецкі ( 1963) — беларускі дзяржаўны дзяяч
* Міхал Варанецкі (1908—1998) — беларускі каталіцкі сьвятар
* Фама Варанецкі (1938—2022) — беларускі актор, пэдагог, заслужаны артыст Беларусі
Пінская мадонна

**Пінская мадонна** ці **Божая Маці зь дзіцем**, **Божая маці ў промнях** — карціна мастака Альфрэда Ізідара Ромэра, якая з моманту напісаньня захоўваецца ў горадзе Пінску (Беларусь) у касьцёле Унебаўзяцьця Найсьвяцейшай Дзевы Марыі (вул. Леніна, 18).

Карціна зьяўляецца адным з двух твораў мастака, якія знаходзяцца на тэрыторыі Беларусі; другі — копія ягонай карціны «Хрыстос і сірата», падораная мастаком Камайскаму храму за тры месяцы да сьмерці ў студзені 1897 року.

У 2007 годзе пастановай Савета Міністраў Рэспублікі Беларусі карціна ўнесеная ў Дзяржаўны сьпіс гісторыка-культурных каштоўнасьцяў.

## Мінуўшчына
Карціна была напісана ў Пінску па вяртаньні мастака пасьля доўгіх гадоў працы і жыцьця з Эўропы за тры гады да сьмерці. У Пінску А. Ромэр займаўся мастацкім уладкаваньнем касьцёлу, зарабляючы сабе тым самым на жыцьцё. Правобразам для Дзевы Марыі паслужыла гараджанка.

## Апісаньне
Намаляваная жывапісцам маладая жанчына ў блакітнай накідцы з распушчанымі валасамі пад хусткай, якая разьвяваецца, па-матчынаму асьцярожна трымае на руках немаўля. Толькі па ледзь улоўным німбе і яркім, як бы сыходным зь неба прамяні сьвятла, можна зразумець, што гэта ня проста маці, гэта — Мадонна. Мастак стварыў маляўнічы вобраз самага вялікага таінства прыроды — жыватворчага матчынага каханьня.

## Крыніцы

Катэгорыя:Славутасьці Пінску
Катэгорыя:Карціны Альфрэда Ізідара Ромэра
Тузла Сіці

«**Тузла Сіці**» () — басьнійскі футбольны клюб з гораду Тузлы. Заснаваны ў 1955 годзе.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Тузла‎
Адыгітрыя

**Адыгітрыя** (****, літаральна: «Правадніца») — іканаграфічнае выяўленьне Багародзіцы (Дзевы Марыі), якая трымае Дзіцятку Ісуса адной рукой, другой паказваючы на Яго як на крыніцу збаўленьня для чалавецтва. Галава Божай Маці звычайна схіленая да Дзіцяці, якое ўздымае руку з дабраславенчым жэстам.

Самым шанаваным абразом такога тыпу была Адыгітрыя з манастыру Панагіі Адыгітрыі ў Канстантынопалі, адмыслова пабудаваны дзеля захоўваньня абразу. У адрозьненьне ад пазьнейшых Адыгітрыяў, ён паказваў Багародзіцу ў поўны рост. Лічылася, што абраз быў прывезены з Сьвятой зямлі Еўдакіяй, жонкай імпэратара Тэадосіюса II (408—450), а намаляваў яго сам апостал Лука. Абраз быў двухбаковым — на іншым баку знаходзілася ўкрыжаваньне.

Пасьля Чацьвертага крыжовага паходу абраз быў перанесены ў манастыр Пантакратара — катэдру Вэнэцыянскага стальцу за часам франскага панаваньня.

Пасьля падзеньня Канстантынопалю ў 1453 року абраз, які знаходзіўся ў царкве Сьвятога Збаўцы ў Хора, зьнік. Магчыма, што яго парэзалі на чатыры часткі. Ягонае месцазнаходжаньне дагэтуль невядомае; існуюць мноства ягоных копіяў, якія атрымалі ўласныя найменьні і традыцыі перапісу.

## Традыцыі
У X стагодзьдзі, пасьля пэрыяду вобразаборства ў бізантыйскім мастацтве, выява стала шырока распаўсюджвацца, магчыма, з ранейшага тыпу, дзе правая рука Дзевы Марыі ляжыць на Хрыстовым калене. Прыкладам гэткага тыпу ёсьць абраз Salus Populi Romani у Рыме. У XII стагодзьдзі зьяўляюцца мазаічныя выявы з Маці Божай у поўны рост (Тарчэльская катэдра і Палятынская капліца ў Палерма).

З Адыгітрыі разьвіўся тып Панагія Элеуса (Дзева Міласэрная), на якой маленькі Ісус прыціскаецца да Марыінай шчакі; звычайна Хрыстос тут выяўлены зь левага боку.

У Расеі лічыцца, што пасьля падзеньня Канстантынопалю абраз сьвятога Лукі зьявіўся ў Расеі, дзе быў зьмешчаны ў смаленскі Ўсьпенскі сабор. Пазьней у гонар абразу збудаваны Новадзявочы манастыр у Маскве. Верагодна, што абраз згінуў у вагні падчас нямецкай акупацыі Смаленску ў 1941.

## Крыніцы

## Літаратура
* 

Катэгорыя:Іканаграфія Багародзіцы
Катэгорыя:Іканаграфія Дзевы Марыі
Катэгорыя:Хрысьціянства ў V стагодзьдзі
Катэгорыя:Пульхерыя
Міхалкова

**Міхалко́ва** — вёска ў Віцебскім раёне Віцебскай вобласьці Беларусі. Уваходзіць у склад Курынскага сельсавету.

## Насельніцтва
* 2010 год — 104 чалавекі
* 1999 год — 185 чалавек

## Ураджэнцы
* Даніла Райцаў (1914—1996) — арганізатар беларускага савецкага партызанскага руху ў Віцебскай вобласьці

## Крыніцы

Катэгорыя:Курынскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Віцебскага раёну
Клюшова

Назву **Клюшова** маюць:

## Населеныя пункты
### [[Беларусь]]
* Віцебская вобласьць:
** Клюшова — вёска ў Бычыхінскім сельсавеце Гарадоцкага раёну
** Клюшова — вёска ў Першамайскім сельсавеце Гарадоцкага раёну

## Глядзіце таксама
* Клюшнікава
* Клюшчаны
Андронавічы

**Андро́навічы** — вёска ў Віцебскім раёне Віцебскай вобласьці Беларусі. Уваходзіць у склад Тулаўскага сельсавету.

## Насельніцтва
* 2010 год — 281 чалавек
* 1999 год — 269 чалавек

## Крыніцы

Катэгорыя:Тулаўскі сельсавет (Віцебскі раён)
Катэгорыя:Населеныя пункты Віцебскага раёну
Зарэцкія

Назву **Зарэцкія** маюць:

## Населеныя пункты
### [[Беларусь]]
* Віцебская вобласьць:
** Зарэцкія — вёска ў Гарадоцкім раёне
** Зарэцкія — хутар у Мёрскім раёне
** Зарэцкія — вёска ў Пастаўскім раёне

## Глядзіце таксама
* Зарэцкі
* Зарэчча
Мославацкая гара

**Мославацкая гара** , ) — невялікая група невысокіх гор у паўднёвай частцы сярэднедунайскай нізіны, паміж далінамі Дравы і Савы. Належыць да Панонскіх астраўных гор. Найвышэйшая кропка — Хумка, 489 м п.н.м. Горы парослыя лістападнымі лясамі, а долу растуць вінаграднікі. У гарах выяўленыя рэшткі выкапняў млекакормячых.

У 2007 годзе Мославацкая гара на тры гады была прызнаная абароненым рэгіянальным паркам.

Катэгорыя:Горы Харватыі
Марын Гетальдзіч

**Марын Гетальдзіч** (; 1568, Дуброўнік — 7 або 8 красавіка 1626 г., тамсама) — харвацкі матэматык і фізык.

## Жыцьцяпіс
Быў адным з шасьці дзяцей у шляхетным сямействе. Пачатковую адукацыю атрымаў у родным горадзе. У 1588 годзе становіцца чальцом Вялікай рады Дуброўніцкай рэспубліцы. У 1595 годзе накіроўваецца зь сябарам у Лёндан, з 1597 па 1599 гады знаходзіцца ў Антвэрпэне, дзе навучаецца ў францускага матэматыка Мішэля Куанье і робіць першыя крокі ў навуковых дасьледаваньнях. Пасьля ён накіроўваецца ў Францыю, дзе ў Парыжы сустракае Франсуа Віета, што моцна паўплывала на яго далейшыя матэматычныя пошукі. У Італіі Гетальдзіч знаёміцца з Галілео Галілеем, Хрыстафорам Клавіем і Крыстофам Грумбэргэрам, там жа ўпершыню публікуе свае навуковыя працы. У 1603 годзе вярнуўся ў Дуброўнік, дзе вывучаў оптыку і праводзіў досьледы з парабалічнымі люстэркамі ў пячоры Бэт. У 1606 годзе быў адным з двух эмісараў, якія везьлі даніну султану ў Стамбул.

## Даследаваньні

Гетальдзіч вызначыў шыроты Стамбулу і Дуброўніку. Таксама ён вызначыў аб’ём Зямлі без дапамогі астранамічных вымярэньняў, выкарыстаўшы арыгінальную геадэзічную мэтодыку, якая апынулася самай дакладнай на той час і апісаную ў яго пасьмяротнай працы *«De resolutione et compositione mathematica»* («Аб аналітычным і сынтэтычным у матэматыцы», 1630).

Першая яго публікацыя, *«Promotus Archimedis seu de variis corporum generibus gravitate et magnitudine comparatis»* (1630) вызначае суадносіны паміж вагай і аб’ёмам для розных целаў. Праца *«Nonnullae propositiones de parabola»* («Некалькі нататак аб парабале», 1603) у спалучэньні зь яго дасьледаваньнямі даводзіць, што для канструяваньня парабалічных люстэркаў падыходзяць любыя парабалы, а ня толькі тыя, якія атрымліваюцца сячэньнямі прамога кругавога конуса. Кнігай *«Supplementum Apollonii Galli seu exsuscitata Apollonii Pergaei Tactionum geometriae pars reliqua»* (1607) Гетальдич дапаўняе *«Дотыкі»* Віета, спробу рэканструяваць творы Апалонія Пергскага. Праца *«Variorum problematum Collectio»* (1607) зьмяшчае разьвязаньне 42 матэматычных праблем.

Працы Гетальдзіча моцна паўплывалі на пранікненьне алгэбры ў гэамэтрыю, якое прывяло ў выніку да ўзьнікненьня аналітычнай гэаметрыі.

У 1968 годзе ў Заграбе выдадзена поўны збор твораў Гетальдзіча пад загалоўкам *«Opera omnia»*.

## Крыніцы

Катэгорыя:Харвацкія матэматыкі
Катэгорыя:Харвацкія фізыкі
Пукшына

**Пу́кшына** — вёска ў Віцебскім раёне Віцебскай вобласьці Беларусі. Уваходзіць у склад Янавіцкага сельсавету.

## Насельніцтва
* 2010 год — 69 чалавек
* 1999 год — 117 чалавек

## Крыніцы

Катэгорыя:Янавіцкі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Віцебскага раёну
Жабенцяі

**Жабенцяі́** — вёска ў Віцебскім раёне Віцебскай вобласьці Беларусі. Уваходзіць у склад Бабініцкага сельсавету.

## Насельніцтва
* 2010 год — 164 чалавекі
* 1999 год — 273 чалавекі

## Крыніцы

Катэгорыя:Бабініцкі сельсавет (Віцебскі раён)
Катэгорыя:Населеныя пункты Віцебскага раёну
Дударава

Назву **Дударава** маюць:

## Населеныя пункты
### [[Беларусь]]
* Дударава — вёска ў Гарадоцкім раёне Віцебскай вобласьці
* Дударава — пасёлак у Добрускім раёне Гомельскай вобласьці

## Глядзіце таксама
* Дудараў
* Дудараўка
* Дудараўскі
Чарнагорская кухня

**Чарнагорская кухня** склалася дзякуючы геаграфічнаму становішчу краіны і яе доўгай гісторыі.

## Апісаньне
На кухню Чарнагорыі значны ўплыў аказалі Італія, Левант (паўднёва-заходняя Азія) і Турэччына, Вугоршчына, кантынэнтальная Эўропа.

Італьянскае ўплыў: падрыхтоўка хлебу, мяса, сыру, віна і іншых алькагольных напояў, супоў, рагу, поленты, фаршаваных перцаў, фрыкадэлек, прыганіцы і інш.

Уплыў Турэччыны і Леванта: падрыхтоўка долмы, мусакі, плову, піты (хлебныя аладкі), бурэкасу, люля-кебабу і прысмакаў (пахлавы, тулумбы і іншых).

Вугорскае ўплыў: гуляш, сатараш, дзьювеч.

Ўплыў кантынэнтальнай Эўропы: падрыхтоўка пончыкаў, джэмаў, рознага печыва і тартоў.

Кухня прыбярэжнай Чарнагорыі таксама адрозьніваецца ад кухні паўночных высакагорных рэгіёнаў. Прыбярэжныя раёны традыцыйна ўяўляюць міжземнаморскую кухню, зь вялікай колькасьцю рыбных страў.

Сярод упадабаных страў таксама: цыцвара, папара, каймак, пршут, чэвапчычі, палачынкі і інш.


Файл:Prosciutto.jpg|Пршут
Файл:Ćevapčići in Montenegro.jpg|Чэвапчычы з бульбай фры
Файл:Popara.jpg|Папара


## Вонкавыя спасылкі
* Сайт «Чарнагорыя сёньня»
Джэм

**Джэм** () — харчовы прадукт, які атрымліваецца зварваньнем пладоў або ягад у цукровым сыропе або ў мёдзе да жэлепадобнага стану.

Джэмы могуць быць любой кансыстэнцыі — ад згушчанай жэліраванай масы працёртай садавіны і ягад, да цэлых ягад і кавалачкаў садавіны ў сыропе. Вырабляюцца пастэрызаванымі і непастэрызаванымі.

## Крыніцы

## Глядзіце таксама
* Варэньне
* Канфіцюр
* Мармэлад
* Павідла

## Вонкавыя спасылкі
* Джэм // Вялікая савецкая энцыкляпэдыя 

Катэгорыя:Харчовыя прадукты
Катэгорыя:Ежа
Катэгорыя:Ласункі
Пастэрызацыя

**Пастэрызацыя** — працэс аднаразовага награваньня ў асноўным вадкіх прадуктаў або рэчываў да 60&nbsp;°C на працягу 60 хвілін або пры тэмпэратуры 70-80&nbsp;°C на працягу 30 хвілін. Тэхналёгія была вынаёдзеная ў сярэдзіне XIX стагодзьдзя францускім мікрабіёлягам Люі Пастэрам. Ужываецца для абеззаражаньня харчовых прадуктаў, а таксама для падаўжэньня тэрміну іх захоўваньня.

Пры такой апрацоўцы ў прадукце гінуць вэгетатыўныя формы мікраарганізмаў, аднак споры застаюцца ў жыцьцяздольным стане і пры ўзьнікненьні спрыяльных умоў пачынаюць інтэнсіўна разьвівацца. Таму пастэрызаваныя прадукты (малако, піва і інш.) захоўваюць пры паніжаных тэмпэратурах на працягу абмежаванага пэрыяду часу. Лічыцца, што харчовая каштоўнасьць прадуктаў пры пастэрызацыі практычна не зьмяняецца, бо захоўваюцца смакавыя якасьці і каштоўныя кампанэнты (вітаміны, фэрмэнты).

У залежнасьці ад віду і ўласьцівасьцяў харчовай сыравіны выкарыстоўваюць розныя рэжымы пастэрызацыі. Адрозьніваюць **працяглую** (пры тэмпэратуры 63-65&nbsp;°C на працягу 30-40 хвілін), **кароткую** (пры тэмпэратуры 85-90&nbsp;°C на працягу 0,5-1 хвілін) і **імгненную** пастэрызацыі (пры тэмпэратуры 98&nbsp;°C на працягу некалькіх сэкундаў).

Пастэрызацыя ня можа ўжывацца пры кансэрваваньні прадуктаў, бо гермэтычна закрытая тара зьяўляецца спрыяльным асяродзьдзем для прарастаньня спор анаэробнай мікрафлёры (гл. батулізм). У мэтах доўгачасовага кансэрваваньня прадуктаў (у асаблівасьці забруджаных першапачаткова зямлёй, напрыклад, грыбоў, ягад), а таксама ў мэдыцынскіх і фармацэўтычных мэтах ўжываюць дробную пастэрызацыю — тындалізацыю.

## Вонкавыя спасылкі
* Пастэрызацыя 
* Тэхналёгія пастэрызацыі 
* Пастэрызацыя малака 

Катэгорыя:Апрацоўка прадуктаў харчаваньня
Катэгорыя:Мэдыцынская мікрабіялёгія
Пскоўская губэрня

**Пскоўская губэрня** — адміністрацыйная адзінка Расейскай імпэрыі. 
 году да падпісаньне дакумэнтаў дагавору пра падзел  Расеяй, Аўстрыяй і Прусіяй з умовамі падзелу Рэчы Паспалітае Кацярына ІІ загадала стварыць Магілёўскую губэрню з Магілёўскай, Аршанскай, Віцебскай, Рагачоўскай правінцый (губэрнскі горад Магілёў) і Пскоўскую губэрню з Пскоўскай, Вялікалуцкай, Віцебскай, Дзьвінскай, Полацкай правінцыяў (губэрнскі горад Апочка) й прызначыла генэрала графа Захара Чарнышова Беларускім генэрал-губэрнатарам,  а генэрал-маёра Міхаіла Кахоўскага Магілёўскім губэрнатарам і генэрал-маёра Міхаіла Крэчэтнікава Пскоўскім губэрнатарам. 

 зацвердзілі штаты губернскій канцылярый.
Але Апочка ня была аднак адпаведнай на губэрнскае места з прычыны малых памераў, і дзеля гэтага праз два месяцы  губэрнскі ўрад быў перанесены ў Полацак. Полацак зрабіўся часова фактычным губэрнскім местам, дзе разьмяшчаліся ўсе губэрнскія ўстановы. 

 году Пскоўскую губэрню (з цэнтрам у Апочке) пераназвалі ў Полацкую губэрню ў складзе Віцебскай, Дзьвінскай і Полацкай  правінцыяў і ўтварылі Пскоўскую губэрню (цэнтар у Пскове) з Пскоўскай правінцыі, Вялікалуцкай правінцыі, частак Санкт-Пецярбургскай губэрні й Ноўгародскай губэрні з новым кіраўніцтвам.

У 1924 годзе ўвайшла ў склад зноў утворанай Ленінградзкай вобласьці. 

Па плошчы на 1914 займала 44211,2 км ² (38846,5 квадратных вёрст). Насельніцтва паводле дадзеных перапісу 1897 году — 1.122.317 чалавек. У 1900 гадах налічалася 1 млн. 188 тыс. жыхароў, прычым на долю мяшчанскага насельніцтва прыходзілася ўсяго толькі 86 тыс. чалавек, пераважала сялянства — больш за 93 адсоткаў агульнай колькасьці жыхароў.

## Крыніцы
 

## Глядзіце таксама
* Пскоўская вобласьць

## Вонкавыя спасылкі
* Карта Пскоўскай губэрні 1850 года
* Карта Пскоўскага намесьніцтва 1792 г


Катэгорыя:Беларусь у складзе Расейскай імпэрыі
Новая Зара

Назву **Новая Зара** маюць:

## Населеныя пункты
### [[Беларусь]]
* Віцебская вобласьць:
** Новая Зара — вёска ў Гарадоцкім раёне
** Новая Зара — вёска ў Чашніцкім раёне

## Глядзіце таксама
* Зара
* Зара Аўхімкаўская
* Зара Камунізму
* Зара Рэвалюцыі
* Зара Свабоды
* Сьветлая Зара
* Чырвоная Зара
* Ясная Зара
Рыкша

**Ры́кша** (, дзе першы героґліф азначае «чалавек», другі — «сіла», трэці — «воз») — від транспарту, найбольш распаўсюджаны ва Ўсходняй і Паўднёвай Азіі: фурманка (часьцей за ўсё двухколавая), якую цягне за сабой, узяўшыся за аглоблі, чалавек (таксама завецца рыкшам). Фурманка, як правіла, разьлічана на аднаго ці двух чалавек.

## Глядзіце таксама
* Таксі
* Вэлярыкша

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Грамадзкі транспарт
Катэгорыя:Сфэра сэрвісу
Вэлярыкша

**Вэлярыкша** (у найноўшы час і ў заходніх краінах часьцей — вэлятаксі) — від грамадзкага транспарту: перавозка пасажыра або пасажыраў (звычайна ня больш за двух) на ровары асаблівай канструкцыі сілай раварыста. Вэлярыкшы ўзьніклі ў Японіі неўзабаве пасьля зьяўленьня там звычайных рыкшаў, адтуль распаўсюдзіліся ў многія краіны Ўсходняй і Паўднёвай Азіі, ад Філіпінаў да Пакістану. Ужо ў другой палове XX стагодзьдзя вэлятаксі зьяўляюцца ў шэрагу гарадоў Эўропы і Амэрыкі, у якасьці забавы для турыстаў.

## Галерэя

Bicitaxi en Ciudad de México.jpg|Мэксыка
Bicycle_taxi_Amsterdam_february_2005.JPG|Амстэрдам
Cycle rickshaw in Moscow.jpg|Масква
Velotaxi1.jpg|Нагоя
3wheelscar.jpg|Макаа

Rickshaw-katm-nepal.JPG|Катманду
CGRLottaBermuda.jpg|Бэрмудзкія астравы, 1920-я гг.
Bundesarchiv Bild 183-S0506-503, Berlin, Fahrradtaxi.jpg|Бэрлін, 1946
Taiwan road sign Art073.09.png|Дарожны знак на Тайвані
File:Rickshaw back decoration.jpg|Дака


## Глядзіце таксама
* Рыкша
* Таксі 

Катэгорыя:Грамадзкі транспарт
Катэгорыя:Ровар