Райца

**Ра́йца** — вёска ў Беларусі, каля ракі Зямчаткі. Цэнтар сельсавету Карэліцкага раёну Гарадзенскай вобласьці. Насельніцтва на 2010 год — 305 чалавек. Знаходзіцца за 16 км на паўднёвы захад ад Карэлічаў, за 35 км ад чыгуначнай станцыі Наваельня; на аўтамабільнай дарозе Карэлічы — Наваельня.

Райца — старажытная вёска на гістарычнай Наваградчыне. Да нашага часу тут захаваліся сядзібна-паркавы комплекс Путкамераў і Царква Перамяненьня Гасподняга з плябаніяй, помнікі архітэктуры XIX ст.

## Гісторыя
### Вялікае Княства Літоўскае

Першы пісьмовы ўпамін пра сядзібу ў Райцы датуецца 1530 годам. У гэты час вёска знаходзілася ў валоданьні роду Раецкіх.

У дакумэнтах Візытаў уніяцкіх цэркваў Менскага і Наваградзкага сабораў 1680—1682 гадоў у Райцы ўпамінаецца царква ў гонар Раства Хрыстова, збудаваная з фундацыі Раецкіх. Сьвятаром у парафіі служыў а. Мікалай Раецкі, яму дапамагаў а. Андрэй Тамашэўскі. Парафія аб’ядноўвала 405 вернікаў .

### Пад уладай Расейскай імпэрыі

У выніку трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай (1795 год) Райца апынулася ў складзе Расейскай імпэрыі, у Наваградзкім павеце. У 1811 годзе пажар зьнішчыў старую царкву. У 1816—1817 гадох палкоўнік Канстантын Раецкі збудаваў новую ўніяцкую царкву Перамяненьня Гасподняга. Яе будынак з бутавага каменю і цэглы выконваў ролю пахавальні Раецкіх. У царкве захоўваўся мясцовашанаваны абраз Божай Маці, пакрыты масіўнаю срэбнай рызай.

Перад ліквідацыяй Уніі ў 1839 годзе да парафіі Перамяненьня Гасподняга (Сьвятога Спаса) у Райцы Наваградзкага дэканату належылі 1661 вернік, якімі апекаваліся сьвятары: а. Язэп Гарбацэвіч (парах, 50 гадоў) і а. Міхал Бараноўскі (вікары, 30 гадоў). Парафіі належала 2 валокі зямлі, фундушавы капітал складаў 3000 рублёў срэбрам, а яе гадавы даход быў 150 рублёў срэбрам . Па ліквідацыі Уніі яе фундатары Раецкія парупіліся, каб храм належаў рыма-каталікам, аднак па здушэньні нацыянальна-вызвольнага паўстаньня (1863—1864) расейскія ўлады адабралі яго ў каталікоў і перадалі Ўрадаваму сыноду Расейскай імпэрыі (Маскоўскаму патрыярхату).

У ХІХ ст. Райца належала брату каханай Адама Міцкевіча Марылі — Юзафа Верашчакі. У 1897 годзе Верашчакі прадалі маёнтак Путкамерам (унукам Марылі). У 1910 годзе яго атрымала ў пасаг дачка Яніна, пабраўшыся шлюбам з прафэсарам Кракаўскага ўнівэрсітэту Адамам Жултоўскім.

За часамі Першай сусьветнай вайны ў лютым 1918 году Райцу занялі войскі Нямецкай імпэрыі.

### Найноўшы час
25 сакавіка 1918 году згодна з Трэцяй Устаўной граматай Райца абвяшчалася часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. Жыхары Райцаўскай воласьці атрымалі пасьведчаньні Народнага Сакратарыяту БНР. 1 студзеня 1919 году ў адпаведнасьці з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі вёска ўвайшла ў склад Беларускай ССР. Згодна з Рыскай мірнай дамовай 1921 году Райца апынулася ў складзе міжваеннай Польскай Рэспублікі. Напярэдадні Другой сусьветнай вайны Жултоўскія падаравалі свой маёнтак разам з домам, бібліятэкай, калекцыямі малярства і антыкварыяту сёстрам-палатынкам, а самі канчаткова перабраліся жыць у Кракаў.

У 1939 годзе Райца ўвайшла ў БССР. Пасьля Другой сусьветнай вайны ў колішнім шляхецкім доме разьмясьціўся шпіталь, пазьней — лякарня і паліклініка, потым — вясковая амбуляторыя. У канцы 1990-х гадоў будынак апусьцеў і, як і парк, пачаў прыходзіць у заняпад. У 2009 годзе моцна занядбаны будынак набыла сям’я мастакоў, якія забавязаліся стварыць тут прыватны дом-музэй саломкі і сучаснага мастацтва.

За савецкім часам улады спрабавалі разбурыць царкву трактарамі. Аднак, зрабіць гэтага ня здолелі і далі рады толькі зрынуць статую Панны Марыі з фасаду ды пабурылі дэкаратыўныя вежы і кантрафорсы, якія ўмацоўвалі будынак. Храм адбудавалі ў 2000-я гады як царкву Беларускага экзархату Маскоўскага патрыярхату пад тытулам Сьвятой вялікамучаніцы Барбары.

На 2001 год у Райцы было 119 двароў. У 2000-я гады вёска атрымала афіцыйны статус «аграгарадка».


Rajca, Vieraščaka. Райца, Верашчака (T. Boretti, 1894) (2).jpg|Сядзіба. Т. Барэці, 
Rajca, Vieraščaka. Райца, Верашчака (T. Boretti, 1894) (4).jpg|Сядзіба. Т. Барэці, 
Rajca, Vieraščaka. Райца, Верашчака (T. Boretti, 1894) (8).jpg|Сядзіба. Т. Барэці, 
Rajca, Vieraščaka. Райца, Верашчака (J. Bułhak, 1910).jpg|Сядзіба. Я. Булгак, 1910 г.


Rajca, Spaskaja. Райца, Спаская (T. Boretti, 1894) (4).jpg|Царква. Т. Барэці, да 1894 г.  
Rajca, Spaskaja. Райца, Спаская (1900).jpg|Царква, каля 1900 г.
Rajca, Spaskaja. Райца, Спаская (1916-17).jpg|Царква, 1916—17 гг.
Rajca, Spaskaja. Райца, Спаская (A. Visłocki, 1923).jpg|Царква. А. Віслоцкі, 1923 г. 


## Насельніцтва
### Дэмаграфія
* **XX стагодзьдзе**: 1999 год — 319 чал.
* **XXI стагодзьдзе**: 2001 год — 320 чал.; 2010 год — 305 чал.

### Інфраструктура
У Райцы працуюць сярэдняя школа, лякарня, амбуляторыя, дом культуры, бібліятэка, пошта.

## Турыстычная інфармацыя
### Славутасьці
* Плябанія (ХІХ ст.)
* Слуп з гербам Раецкіх — «Лебедзь»
* Сядзібна-паркавы комплекс Путкамераў (XVIII—ХІХ стагодзьдзі)
* Царква Перамяненьня Гасподняга (1817 — уніяцкая царква, пазьней — касьцёл, цяпер царква Сьвятой вялікамучаніцы Барбары Беларускага экзархату Маскоўскага патрыярхату)

## Галерэя

Orthodox church of St. Barbara in Raytsa (Райца).jpg|Агульны выгляд
Частка за вежай была збудавана ў 2000 годзе.JPG|Спаская царква
Belarus-Raytsa-Church of Barbara-Park-1.jpg|Брама
Slup lebiedz.JPG|Слуп з гербам 


## Крыніцы

## Літаратура
* 
* Візіты уніяцкіх цэркваў Мінскага і Навагрудскага сабораў 1680—1682 гг.» / Укладальнік Д. Лісейчыкаў. — : І.П. Логвінаў, 2009. — 270 с.
* Radwan M. Carat wobec Kościoła greckokatolickiego w zaborze rosyjskim 1796-1839. — Lublin: Instytut Europy Środkowo-Wschodniej, 2004. ISBN 83-917615-5-X.
* 

## Вонкавыя спасылкі
* 
* 

Катэгорыя:Райцаўскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Карэліцкага раёну