open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Фрыдрых Гёльдэрлін

**Ёган Крыстыян Фрыдрых Гёльдэрлін** (; , Ляўфэн-на-Нэкары — , Тубінген) — выбітны нямецкі паэт-рамантык і мысьляр.

Творчасьць і асоба Гёльдэрліна паўплывалі ў далейшым ня толькі на пісьменьнікаў (Ш. Цвайг, Г. Гайм), але і на філёзафаў і тэолягаў (В. Дыльтэй, Ф. Ніцшэ, К. Яспэрс, М. Гайдэгер, М. Бляншо).

Акрамя лірычных вершаў Гёльдэрлін пакінуў пасьля сябе раман «Гіпэрыён, або Пустэльнік у Грэцыі» (, тт. 1 — 2, 1797—1799). Няскончанай засталася трагедыя «Сьмерць Эмпэдокла» (, 1797—1800). Сярод апошніх твораў былі таксама пераклады «Антыгоны», «Эдыпа-цара» і некалькіх гімнаў Піндара. З маладосьці паэт пакутаваў на псыхічнае захворваньне.

На беларускую мову паэзію Гёльдэрліна перакладалі Масей Сяднёў, Алег Лойка (у зб. «Маланкай жагнаныя», 2004) і Лявон Баршчэўскі («Выбраная паэзія» ў сэрыі «Паэты плянэты», 2016).

Катэгорыя:Памерлі ў Тубінгене
Катэгорыя:Нямецкія літаратары
Катэгорыя:Нямецкія паэты і паэткі
Катэгорыя:Літаратары рамантызму
Ляўфэн-на-Нэкары

**Ляўфэн-на-Нэкары** () — горад у Нямеччыне, у зямлі Бадэн-Вюртэмбэрг.

Падпарадкаваны адміністрацыйнай акрузе Штутгарт. Уваходзіць у склад раёна Гайльброн. Насельніцтва складае 10&nbsp;911 чалавек (на 31 сьнежня 2010). Займае плошчу 22,63 км². Афіцыйны код — *08 1 25 056*.

У горадзе нарадзіўся буйны прадстаўнік нямецкага рамантызму Фрыдрых Гёльдэрлін (1770—1843).

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Гарады Бадэн-Вюртэмбэргу
Тубінген

**Тубінген** () — старажытны горад у Нямеччыне, у цэнтры фэдэральнай зямлі Бадэн-Вюртэмбэрг, адміністрацыйны цэнтар акругі Тубінген. У горадзе знаходзіцца ўнівэрсытэт Эбэргарда-Карла, а таксама геаграфічны цэнтар Бадэн-Вюртэмбэргу (у лесе Элізыюм паблізу Батанічнага саду). Насельніцтва — 88 358 чалавек (на 31 сьнежня 2010).

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт
Людвіг Улянд

**Лю́двіг У́лянд** (; , Тубінген — , тамсама) — нямецкі паэт, навуковец, юрыст і грамадзкі дзяяч, найбуйнейшы прадстаўнік «швабскай школы» () — групы позьніх нямецкіх рамантыкаў.

Ёзэф фон Айхэндорф называў паэзію Л. Улянда «кульмінацыяй рамантычнай лірыкі», Гайнрых Гайнэ бачыў у ёй абагульняльны вынік творчай дзейнасьці «рамантычнай школы» ў Нямеччыне.

На вершы паэта пісалі музыку Яганэс Брамс, Фэрэнц Ліст, Фэлікс Мэндэльсон, Франц Шубэрт і Робэрт Шуман.

## Крыніцы

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Тубінгене
Катэгорыя:Памерлі ў Тубінгене
Катэгорыя:Нямецкія паэты і паэткі
Катэгорыя:Літаратары рамантызму
Катэгорыя:Асобы на марках
Вікторыя (каралева Вялікабрытаніі)

**Вікторыя** () ( — ) — каралева Злучанага Каралеўства Вялікабрытаніі й Ірляндыі (з 1837 году), імпэратарка Індыі (з 1876 году), апошняя прадстаўніца Гановэрскай дынастыі.

## Крыніцы

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Лёндане

Катэгорыя:Асобы на марках
Альфрэд Тэнісан

**А́льфрэд Тэ́нісан** (; 6 жніўня 1809, Лінкальншыр — 6 кастрычніка 1892, Сурэй) — ангельскі паэт, меў ганаровае званьне паэта-ляўрэата. Каралева Вікторыя прысвоіла яму за яго паэтычная творчасьць тытул барона, што зрабіла Тэнісана пэрам Ангельшчыны (**1-ы барон Тэнісан**, *1st Baron Tennyson* або **Тэнісан**, *Lord Tennyson*).

## Крыніцы

Катэгорыя:Брытанскія паэты і паэткі
Катэгорыя:Ангельскія паэты
Катэгорыя:Паэты віктарыянскай эпохі
Катэгорыя:Сябры Лёнданскага каралеўскага таварыства
Анарэ дэ Бальзак

**Анарэ дэ Бальзак** ( []; , Тур — , Парыж) — францускі пісьменьнік, пачынальнік рэалізму.

## Беларускія пераклады
* Габсэк. — Мн., 1993;
* Габсэк. Бацька Гар’ё / Перакл. У. Палупанава, А. Дынько. — Мн., 1996. (серыя «Школьная бібліятэка» Выд. «Мастацкая літаратура»).

Таксама беларускія пераклады А. дэ Бальзака друкаваліся ў 1930-х гг.:
* Габсек / Бальзак. — Мінск : Дзяржаўнае выдавецтва Беларусі, Мастацкая літаратура, 1937. — 105 с. — (Бібліятэка пачынаючага чытача).

## Крыніцы

Катэгорыя:Францускія літаратары
Катэгорыя:Аўтары гістарычных раманаў
Катэгорыя:Асобы на марках
Катэгорыя:Памерлі ў Парыжы
Катэгорыя:Пахаваныя на могілках Пэр-Ляшэз
Тур (горад)

**Тур** (, ) — горад у Францыі, цэнтар дэпартамэнту Эндр і Люара ў рэгіёне Цэнтар-Валь дэ Люар на рацэ Люары, частка даліны якой уключана ў Сьпіс Сусьветнай спадчыны ЮНЭСКО. Насельніцтва на 2016 год — 136 565 чалавек, з прадмесьцямі — 347 600. Цэнтар вінаробства. Транспартны вузел, прамысловы цэнтар.

## Славутасьці
* Базыліка Сьвятога Мартына зь яго мошчамі
* Вежа Карла Вялікага (XI—XIII стст.), названая так таму, што яна была ўзьведзеная на месцы пахаваньня чацьвертай жонкі імпэратара — Люітгарды.
* Катэдральны сабор Сэн-Гатыен (XII—XVI стагодзьдзі)
* Замак (XI стагодзьдзе), у якім месьцяцца выставы сучаснага мастацтва
* Пляц Плюмро

## Асобы
* Анарэ дэ Бальзак — францускі пісьменьнік
* Гары Разэльмак — францускі журналіст і тэлевядоўца

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Гарады Францыі
Тэафіль Гат’е

**П’ер Жуль Тэафіль Гат’е** (; , Тарб — , Нёі каля Парыжа) — францускі паэт, драматург, журналіст і крытык рамантычнае школы.

На беларускую мову творчасьць Гат’е перакладаў Сьцяпан Ліхадзіеўскі. Максім Багдановіч написаў рэцэнзию на расейскамоўны пераклад зборніка вершаў Гат’е «Эмалі і камеі», зроблены Мікалаем Гумілёвым.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Францускія паэты
Катэгорыя:Францускія літаратары
Катэгорыя:Францускія драматургі
Катэгорыя:Пахаваныя на могілках Манмартр
Праклятыя паэты

**Праклятыя паэты** () — назва цыкля артыкулаў Поля Вэрлена, прысьвечаных яго непрызнаным паплечнікам па пяру, якія не жадалі ўпісвацца ў навакольны сьвет буржуазнага дабрабыту і сумнай добрапрыстойнасьці, — Трыстану Карб'еру, Арцюру Рэмбо і Стэфану Малярмэ.

## Гісторыя
Артыкулы былі апублікаваныя ў 1883 годзе, у 1884 выйшлі асобнай кнігай, а пры яе перавыданьні ў 1888 годзе да іх дадаліся нарысы пра Марсэліну Дэборд-Вальмор, Вілье дэ Ліль Адама і самога Вэрлена (ён фігураваў пад анаграмай «бедны Леліян» — Pauvre Lelian).

Назва цыкля і кнігі хутка стала хадзячаю, і сьпіс праклятых паэтаў папоўніўся імёнамі Віёна і Нэрваля, Кітса і Эдгара По, Бадлера і Лётрэамона, Альфрэда Жары і Антанэна Арто, Дына Кампана і Эміля Нелігана, Станісласа Раданскага, Леапольда Марыі Панэро і Сыльвіі Плят.

## Літаратура
* Seghers P. Poètes maudits d’aujourd’hui. Paris: Seghers, 1972 (2-е изд. — 1978)
* Breton M. Poésie 1: anthologie: les poètes maudits de Rutebeuf à Albertine Sarrazin. Paris, 1975
* Brissette P. La Malédiction littéraire. Du poète crotté au génie malheureux. Montréal: Presses de l’Université de Montréal, 2005 (coll. «Socius»)
Анры Фантэн-Лятур

**Анры Фантэн-Лятур** (; , Грэнобль — , Бурэ, Арне) — францускі мастак і літограф.

## Крыніцы

Катэгорыя:Францускія мастакі і мастачкі
Трыстан Карб'ер

**Трыстан Карб’ер** (, *Эдуард Жаакен Карб'ер*, сапраўднае імя *Эдуар Жаашэн*, , Марле — , тамсама) — францускі паэт-сымбаліст, прадстаўнік групы «праклятых паэтаў».

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Францускія паэты
Катэгорыя:Праклятыя паэты
Катэгорыя:Памерлі ад сухотаў
Жэрар дэ Нэрваль

**Жэра́р дэ Нэрва́ль** (; сапр. — **Жэрар Лябруні** (); , Парыж — , тамсама) — францускі паэт-рамантык.

Творы дэ Нэрваля на беларускую мову пераклалі Андрэй Хадановіч, Кацярына Маціеўская.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Зялёная пачвара
* Хрыстос на Элеонскай гары

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Парыжы
Катэгорыя:Памерлі ў Парыжы
Катэгорыя:Францускія паэты
Катэгорыя:Францускія перакладчыкі
Катэгорыя:Літаратары рамантызму
Катэгорыя:Паэты-самагубцы
Катэгорыя:Літаратары-самагубцы
Катэгорыя:Праклятыя паэты
Катэгорыя:Пахаваныя на могілках Пэр-Ляшэз
Джулія Маргарэт Камэран

**Джу́лія Ма́ргарэт Ка́мэран** (, , Калкута — , Цэйлон) — ангельскі фатограф віктарыянскай эпохі. Пляменьніцай Джуліі Маргарэт была Джулія Джэксан — маці пісьменьніцы-мадэрністкі Вірджыніі Ўулф.

## Крыніцы

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Калкаце
Катэгорыя:Брытанскія фатографы
Шарль Кро

**Шарль Кро** (; , Фабрэзан — , Парыж, Францыя) — францускі паэт і вынаходнік.

Катэгорыя:Памерлі ў Парыжы
Катэгорыя:Францускія паэты
Катэгорыя:Сымбалісты
Тумас Транстрэмэр

**Тумас Ёста Транстрэмэр** ( ;  — ) — вядомы швэдзкі паэт XX стагодзьдзя, пісьменьнік. Ляўрэат Нобэлеўскай прэміі па літаратуры (2011).

## Біяграфія
Паводле асноўнай прафэсіі — доктар-псыхоляг, а таксама прафэсійны піяніст. Апошнім часам жыў ў Стакгольме.

Аўтар 12 кніг вершаў і прозы, сярод якіх «17 вершаў» (*17 dikter*, 1954), «Згукі і сьляды» (*Klanger och spår*, 1966), «Жывым і мёртвым» (*För levande och döda*, 1989) і інш. Перакладаў на швэдзкую мову творы францускіх сюррэалістаў.

## Беларускія пераклады
* Вершы / Тумас Транстромер; [Пер. са швед. Л. Баршчэўскага] // Annus Albaruthenicus = Год беларускі. — 2002. — С. 55 — 61.
* Транстрэмэр Т. Пад вольным небам: Выбр. вершы. Укладаньне, рэдагаваньне перакладаў Л. Баршчэўскага, пер. са швэдзк. У. Арлова, Л. Баршчэўскага, А. Башарымавай, А. Хадановіча. Прадм. М. Обэрга, У. Арлова. Паслясл. Н. Шэлера. Мн.: Зьміцер Колас, 2017. ISBN 978-985-7164-56-1.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Нобэлеўская прэмія — Тумасу Транстрэмэру

Катэгорыя:Швэдзкія паэты
Катэгорыя:Швэдзкія літаратары
Катэгорыя:Швэдзкія перакладчыкі
Ясень (Берасьцейская вобласьць)

**Я́сень** — вёска ў Пружанскім раёне Берасьцейскай вобласьці. Уваходзіць у склад Шарашэўскага сельсавету. Знаходзіцца за 35 км на захад ад Пружанаў, 47 км ад чыгуначнай станцыі Аранчыцы на лініі Баранавічы — Берасьце.

## Мінуўшчына
За расейскім часам — урочышча ў Белавескай воласьці Пружанскага павету Гарадзенскай губэрні. На пачатку XX стагодзьдзя 55 жыхароў.

У 1921—1939 роках у складзе Польшчы.

Зь верасьня 1939 року ў складзе БССР, з 15 студзеня 1940 у Шарашоўскім, з 17 сьнежня 1956 — у Пружанскім раёнах Берасьцейскай вобласьці. 29 траўня 2015 году Шарашэўскі пасялковы савет, у які ўваходзіла вёска, ператвораны ў сельсавет.

## Насельніцтва
* XX стагодзьдзе: 1959 год — 76 жыхароў (перапіс); 1970 год — 87 жыхароў; 1999 год — 66 жыхароў
* XXI стагодзьдзе: 2005 год — 49 жыхароў, 22 двары; 2010 год — 45 жыхароў

## Транспарт
Аўтамабільная дарога  Шчарчова — Хіцёўшчына — Крыніца.

## Крыніцы

## Літаратура
* 

## Вонкавыя спасылкі
* Надвор’е ў Ясені

Катэгорыя:Шарашэўскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Пружанскага раёну
Майкл Оўэн

**Майкл Джэймз Оўэн** (;  14 сьнежня 1979 году, Чэстэр, Ангельшчына) — былы ангельскі футбаліст, гуляў на пазыцыі нападніка. Былы гулец нацыянальнай зборнай Ангельшчыны, за якую дэбютаваў ува ўзросьце 18 гадоў і 59 дзён. Займае чацьвертае месца ў сьпісе бамбардзіраў зборнай Ангельшчыны па футболе, забіўшы за яе 40 галоў. Оўэн ёсьць адзіны гулец зборнай Ангельшчыны, які забіваў галы на чатырох чэмпіянатах, то бок двух чэмпіянатах Эўропы й двух чэмпіянатах сьвету.

## Кар’ера
У сьнежні 1996 году ўва ўзросьце 17 гадоў Майкл падпісаў свой ​​першы прафэсійны кантракт зь «Лівэрпулам». Раней, у тым жа годзе ён пасьпяхова выступаў за юнацкую каманду гэтага мэрсысайдзкага клюбу, выйграўшы зь ім Кубак Ангельшчыны сярод юніёраў. Ужо тады ў Ангельшчыне Майкл лічыўся адным з самых пэрспэктыўных футбалістаў-юнакоў у краіне.

### Зборная
Пасьля бліскучага сэзону Майкл Оўэн быў уключаны ў заяўку зборнай Ангельшчыны на чэмпіянаце сьвету 1998 году ў Францыі.

## Асабістае жыцьцё
Майкл Оўэн нарадзіўся ў сям’і прафэсійнага футбаліста Тэры Оўэна, які выступаў за «Эвэртан». Ягоная сям’я ёсьць даволі вялікай, у яго два браты — Тэры й Эндру, і дзьве сястры — Карэн і Лэсьлі. Оўэн жанаты са сваёй сяброўкай дзяцінства Люізай Бонсал, зь якой пазнаёміўся яшчэ ў школе. Ён выхоўвае зь ёй чацьвярых дзяцей: дачок Джэму Роўз, Эмілі й Джэсыку, і сына Джэймза Майкла.

## Дасягненьні
**Лівэрпул**:
* Уладальнік Кубка Ангельшчыны: 2001
* Уладальнік Кубка Футбольнай Лігі (2): 2001, 2003
* Уладальнік Супэркубка Ангельшчыны: 2001
* Уладальнік Кубка УЭФА: 2001
* Уладальнік Супэркубка УЭФА: 2001

**Манчэстэр Юнайтэд**:
* Чэмпіён Ангельшчыны: 2011
* Уладальнік Кубка Футбольнай Лігі: 2010
* Уладальнік Супэркубка Ангельшчыны: 2010

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт гульца
* Профіль на сайце «Манчэстэр Юнайтэд»
* Профіль на сайце «Лівэрпула»

Катэгорыя:Ангельскія футбалісты
Тэадор Драйзэр

**Тэадор Драйзэр** (; , Тэры-Гот, Індыяна — , Галівуд) — амэрыканскі пісьменьнік і грамадзкі дзеяч.

## Крыніцы

Катэгорыя:Літаратары ЗША
Катэгорыя:Пахаваныя на могілках Форэст-Лаўн
Карл ван Вэхтэн

**Карл ван Вэ́хтэн** (; 17 чэрвеня 1880 — 21 сьнежня 1964, Нью-Ёрк) — амэрыканскі пісьменьнік, фатограф, адзін з заступнікаў Гарлемскага рэнэсансу, кіраўнік літаратурнай спадчыны амэрыканскай пісьменьніцы Гертруды Стайн.

## Крыніцы

Катэгорыя:Памерлі ў Нью-Ёрку
Катэгорыя:Фатографы ЗША
Катэгорыя:Літаратары ЗША
Піўная бляшанка

**Піўна́я бляша́нка** — пакоўка для піва і іншых напояў (слабаалькагольных і безалькагольных), прызначаная для доўгатэрміновага захаваньня і гандлю ў раздроб. Піўныя бляшанкі вырабляюць у розных памерах і аб’ёмах (у Эўропе памер бляшанак ад 150 да 1000 мл), а таксама формах (у Японіі, напрыклад, існуе каля 160 відаў бляшанак аднаго аб’ёму). Найбольш распаўсюджаныя бляшанкі з аб’ёмам 330, 500 і 568 мл (пінта).

## Гісторыя
Упершыню півам пачалі напаўняць бляшанкі 24 студзеня 1935 году ў Нью-Джэрзі, ЗША. У той час новую тару разглядалі ў якасьці болей лёгкай і трывалай шкляной пляшцы. Акрамя канструктыўных асаблівасьцяў бляшанка мела болей прасторы для разьмяшчэньня інфармацыі пра брэнд. Першыя бляшанкі вырабляліся з трох «кавалкаў» жалеза; каб іх адчыніць, быў падтрэбны адмысловы ключ. Параўнальна зь сёняшнімі алюмінавымі бляшанкамі яны былі даволі цяжкімі (35 унцыяў замест сёняшніх 0,47).

У 1958 годзе зьявілася алюмінавая піўная бляшанка, якая выраблялася бяз швоў на дне і сьценках, а замест трох лістоў мэталу патрэбныя былі толькі два: для сьценак з дном і для накрыўкі. У 1963 годзе на накрыўцы зьявілася кольца для зручнага адчыненьня. Першыя затамкі для адчыненьня бляшанкі адрываліся ад бляшанкі цалкам, у параўнаньні з сучаснай канструкцыяй. Падобны спосаб адчыненьня быў палічаны ня вельмі экалягічным, і ў 1975 годзе Эрмал Фрэйз стварыў новую канструкцыю, якая зьяўляецца найбольш распаўсюджанай у наш час. У падобнай канструкцыі пасьля адчыненьня бляшанкі «вушка» накрыўкі застаецца на накрыўцы; канструкцыя атрымала назву SOT (stay-on-tab, ).

У адрозьненьне ад ЗША, дзе амаль 100% усіх бляшанак вырабляюцца з алюміну, у Эўропе на пачатку XXI стагодзьдзя выраб бляшанак са сталі (бляхі) і адносна роўнай ступені (парадку 70% з алюміну, 30% са сталі). Для вырабу стальных бляшанак выкарыстоўваюць двайнога пракату. Таўшчыня бляхі ўвесь час зьмяншаецца, што памяншае і агульную вагу. Найлягчэйшую банку з алюміну ў 2011 годзе распрацавала японская карпарацыя «Кірын» (звышлёгкая банка аб’ёмам 350 мл будзе важыць 14 грамаў — на 7% менш за сучасную вагу), якая зьбіраецца зь меншым выкарыстаньнем мэталу (эканомія каля 4000 тон на год) скараціць уласныя выдаткі.

## Глядзіце таксама
* Пляшка

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Зьявіліся ў XX стагодзьдзі
Катэгорыя:Ёмістасьці
Гі дэ Мапасан

**Гі дэ Мапасан** ( , поўнае імя — **Анры-Рэнэ-Альбэр-Гі дэ Мапасан** ();  — ) — францускі пісьменьнік, аўтар многіх знакамітых аповедаў, раманаў і аповесьцяў.

## Беларускія пераклады
* Пышка. — Мн., 1937
* Навелы. — Мн., 1987

На беларускую мову асобныя творы Гі дэ Мапасана пераклалі А. Істомін, Н. Мацяш, С. Мурашка, М. Паслядовіч, С. Шупа; апавяданьні «Аздоба», «Вяроўка», «Два сябры», «Прыгода Вальтэра Шнафса», «У моры» пераклаў З. Колас.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Гі дэ Мапасан на «Беларуская Палічцы»

Катэгорыя:Францускія літаратары
Томас Лаў Пікак

**То́мас Лаў Пікак** () (18 кастрычніка 1785, Ўэймут, Дорсэтшыр — 23 студзеня 1866, Шэпэртан, Сурэй, Ангельшчына) — ангельскі пісьменьнік-сатырык і паэт. У сваіх мастацкіх творах, у першую чаргу ў раманах, пісьменьнік востра высьмейваў звычаі і норавы, якія існавалі ў сучасным яму грамадзтве. Значны ўплыў на паэтычную творчасьць аказаў ягоны сябар, паэт Пэрсі Біш Шэлі.

У 1820 ажаніўся з Джэйн Грыфід. Меў траіх дачок. Адна зь іх, Мэры Элен, неўзабаве стала жонкаю Джорджа Мэрэдыта.

## Крыніцы

Катэгорыя:Брытанскія паэты і паэткі
Катэгорыя:Брытанскія літаратары
Арнольд Бэнэт

**Арнольд Бэнэт** (;  — , Вялікабрытанія) — ангельскі пісьменьнік-натураліст, аўтар аповесьцяў пра штодзённае жыцьцё мяшчанскае правінцыі.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Брытанскія літаратары
Ўільям Джэймз

**Ўільям Джэймз** (; , Нью-Ёрк — , Чакаруа, акруга Кэрал, Нью-Гэмпшыр) — амэрыканскі філёзаф і псыхоляг, адзін з заснавальнікаў і вядучы прадстаўнік прагматызму і функцыяналізму. Першы выкладнік, які прапанаваў курс псыхалёгіі ў ЗША. Уважаецца за аднаго зь вядучых мысьляроў канца XIX стагодзьдзя, адным з самых уплывовых філёзафаў і часта называецца «бацькам амэрыканскай псыхалёгіі».

## Крыніцы

Катэгорыя:Філёзафы ЗША
Катэгорыя:Псыхолягі ЗША
Жан Поль

**Жан Поль** (, сапраўднае імя **Ёган Паўль Фрыдрых Рыхтэр**, ; , Вунзідэль, Баварыя — , Байройт) — нямецкі пісьменьнік, сэнтымэнталіст і прэрамантык, аўтар сатырычных твораў, эстэтык і публіцыст. Псэўданім (францускую вэрсію ўласнага імя) узяў з-за пакланеньня перад Жанам Жакам Русо.

Жану Полю належыць знакаміты выраз сусьветная туга ().

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Нямецкія літаратары
Катэгорыя:Нямецкія публіцысты
Катэгорыя:Нямецкія сатырыкі
Вунзідэль

**Вунзідэль** () — горад у Нямеччыне, раённы цэнтар, разьмешчаны ў зямлі Баварыя.

Падпарадкаваны адміністрацыйнай акрузе Верхняя Франконія. Уваходзіць у склад раёну Вунзідэль. Насельніцтва складае 9515 чалавек (на 31 сьнежня 2010). Займае плошчу 54,91 км². Афіцыйны код — 09 4 79 169.

Радзіма пісьменьніка Жана Поля і музыканта Хрыстыяна Дэбэрайнэра, аднаго з заснавальнікаў аўтэнтызму.

На могілках Вунзідэля быў пахаваны Рудольф Гес.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Гарады Баварыі
Гайнрых фон Кляйст

**Гайнрых фон Кляйст** (; , Франкфурт-на-Одры — , Ванзээ, каля Патсдама) — нямецкі драматург, паэт і празаік. Адзін з пачынальнікаў жанру апавяданьня. На творы Кляйста пісалі музыку, а яго драмы, апавяданьні і эсэ неаднаразова экранізаваліся.

У 1912 годзе, калі адзначаўся стогадовы юбілей пісьменьніка, была заснаваная прэстыжная нямецкая літаратурная прэмія ў ягоны гонар.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Жабрачка зь Лякарна на litaratura.org
* Землятрус у Чылі на litaratura.org

Катэгорыя:Памерлі ў Брандэнбургу
Катэгорыя:Нямецкія літаратары
Катэгорыя:Нямецкія драматургі
Катэгорыя:Літаратары рамантызму
Катэгорыя:Літаратары-самагубцы
Катэгорыя:Асобы на марках
Фрыдрых Шлегель

**Фры́дрых Шле́гель** (; , Гановэр — , Дрэздэн) — нямецкі пісьменьнік, паэт, крытык, філёзаф, мовазнавец. Ён і ягоны старэйшы брат — Аўгуст Вільгельм — былі галоўнымі тэарэтыкамі енскага рамантызму.

## Крыніцы

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Гановэры
Катэгорыя:Памерлі ў Дрэздэне
Катэгорыя:Нямецкія літаратары
Катэгорыя:Нямецкія паэты і паэткі
Катэгорыя:Нямецкія філёзафы
Катэгорыя:Нямецкія мовазнаўцы
Катэгорыя:Нямецкія літаратурныя крытыкі
Катэгорыя:Літаратары рамантызму
Аўгуст Вільгельм Шлегель

**А́ўгуст Вільге́льм Шле́гель** (; , Гановэр — , Бон) — знакаміты нямецкі крытык, гісторык літаратуры і паэт-перакладчык, брат Фрыдрыха Шлегеля.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Гановэры
Катэгорыя:Памерлі ў Боне (Нямеччына)
Катэгорыя:Нямецкія паэты і паэткі
Катэгорыя:Нямецкія літаратурныя крытыкі
Катэгорыя:Нямецкія перакладчыкі
Катэгорыя:Нямецкія гісторыкі
Катэгорыя:Літаратары рамантызму
Людвік Тык

** Ёган Лю́двік Тык** (, , Бэрлін — , тамсама) — нямецкі паэт, пісьменьнік, драматург, перакладнік.

Аўтар гістарычных аповесьцяў «Мяцеж у Сэвэнах» (1826) і «Малады столяр» (1836); перакладнік «Дон Кіхота» Сэрвантэса і драм Шэксьпіра, аўтар працаў аб тэатры і драматургіі.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Бэрліне
Катэгорыя:Памерлі ў Бэрліне
Катэгорыя:Выпускнікі ўнівэрсытэту Гале-Вітэнбэрг
Катэгорыя:Нямецкія паэты і паэткі
Катэгорыя:Нямецкія літаратары
Катэгорыя:Нямецкія драматургі
Катэгорыя:Нямецкія перакладчыкі
Катэгорыя:Літаратары рамантызму
Вэст-Індыя

**Вэст-І́ндыя** (, «Заходняя Індыя») — традыцыйная назва астравоў Карыбскага мора, у адрозьненьне ад Ост-Індыі («Усходняй Індыі») — краінаў Паўднёвай і Паўднёва-Ўсходняй Азіі. Варта адзначыць, што Вэст-Індыя і Заходняя Індыя — гэта цалкам розныя рэгіёны, хоць «Вэст-Індыя» і перакладаецца даслоўна як «Заходняя Індыя», але ёй не зьяўляецца.

Вэст-Індыя разьмяшчаецца паміж Паўднёвай і Паўночнай Амэрыкай, паміж 10° і 26° паўночнай шыраты і 59°—85° заходняй даўгаты, ад вусьця Арынока да паўастравоў Флорыда і Юкатан.
Мэт’ю Грэгары Льюіс

**Мэт’ю Грэгары Льюіс** (, , Лёндан — , на моры на шляху з Вэст-Індыі) — ангельскі раманіст і драматург, аўтар гатычнага рамана «Манах» (1796).

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Манах (фрагмент)

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Лёндане
Катэгорыя:Брытанскія літаратары
Катэгорыя:Выпускнікі Оксфардзкага ўнівэрсытэту
Манах (раман)

«**Манах**» () — гатычны раман 19-гадовага ангельца М. Г. Люіса, напісаны ўсяго за 10 тыдняў і ўпершыню надрукаваны ў 1796 годзе. Пасьля некалькі разоў пераглядаўся аўтарам.

Францускі пераклад рамана Люіса выклікаў сэнсацыю ў кантынэнтальнай Эўропе. Маркіз дэ Сад ухваліў твор юнага пісьменьніка, назваўшы яго найбольш характэрным з раманаў у найноўшым гусьце.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Манах (фрагмент)

Катэгорыя:Гатычныя раманы
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1796 годзе
Катэгорыя:Раманы на ангельскай мове
Гатычны раман

**Гатычны раман** () — папулярны жанр літаратуры эпохі рамантызму, адно з характэрных праяўленьняў гатычнага кірунку у мастацтве Новага часу.

Гатычны раман — твор, заснаваны на прыемным пачуцьці жаху чытача, рамантычны «чорны раман» у прозе з элемэнтамі звышнатуральных «жахаў», таямнічых прыгодаў, фантастыкі і містыкі (сямейныя праклёны і прывіды). Разьвіваўся збольшага ў англамоўнай літаратуры. Гэта папярэднік сучасных «жахаў». Назва — ад архітэктурнага стылю готыка (дзеяньне раманаў звычайна разьвіваецца ў старых гатычных замках). Аднак, паводле здагадкі пісьменьніцы Маргарэт Дрэбл, тэрмін Gothic першапачаткова ўжываўся ў значэньні «сярэднявечны», як у падзагалоўку рамана «Замак Атранта», дзеяньне якога адбываеццаў Сярэднявеччы (Castle of Otranto, a Gothic Tale).

Катэгорыя:Гатычная літаратура
Катэгорыя:Літаратурныя жанры
Маркіз дэ Сад

**Данасьен Альфонс Франсуа дэ Сад** (;  — ), які ўвайшоў у гісторыю як **маркіз дэ Сад** ( ) — францускі арыстакрат, пісьменьнік і філёзаф. Ён быў прапаведнікам абсалютнай свабоды, якая не была б абмежавана ні маральнасьцю, ні рэлігіяй, ні правам, а асноўнай каштоўнасьцю жыцьця лічыў спаталеньне імкненьняў асобы.

Ад яго імя сэксуальнае задавальненьне, якое атрымліваецца шляхам прычыненьня іншаму чалавеку болю і/або зьневажаньняў, атрымала (у працах сэксоляга Рыхарда фон Крафт-Эбінга) назву «садызм» (пасьля словы «садызм», «садыст» сталі ўжывацца і ў больш шырокім сэнсе).

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Францускія літаратары
Катэгорыя:Францускія філёзафы
Катэгорыя:Францускія драматургі
Вільгельм Гаўф

**Вільге́льм Гаўф** (, , Штутгарт — , тамсама) — нямецкі пісьменьнік і навэліст, прадстаўнік кірунку «бідэрмаер» ў літаратуры.

Літаратурная спадчына Гаўфа складае тры альманахі казак, адзін зь якіх быў выдадзены яго жонкай пасьля сьмерці пісьменьніка, некалькі раманаў і вершаў. У Баерсброне знаходзіцца «Музэй казак Вільгельма Гаўфа» (*Hauffs Märchenmuseum*), а ля замку Ліхтэнштайн ля Ройтлінгену (на поўдзень ад Штутгарту) ўсталяваны помнік пісьменьніку.

## Беларускія пераклады
У 1938 годзе выйшлі асобнымі выданьнямі пераклады  на беларускую мову яго твораў «Маленькі Мук» і «Карлік Hoc». Але гэтыя казкі перакладаліся не з арыгіналаў, а з расейскамоўных перакладаў. Пазьней, у 1977 годзе, накладам у 300 000 асобнікаў была выдадзена казка «Маленькі Мук», якую непасрэдна зь нямецкай мовы пераклаў Даір Слаўковіч.

* Маленькі Мук. — Мн., 1977;
* Халоднае сэрца: (аўдыёкніга) / Перакл. А. Бахарэвіча. — Мн., 2009;
* Карлік Нос / Вільгельм Гаўф. Пераклад з нямецкай Уладзімера Папковіча. — Мінск: Галіяфы, 2014. — 108 с.
* Казкі: (зборнік перакладаў А. Бахарэвіча, А. Жбанава, У. Папковіча, Н. Давыдоўскай, І. Крэбса). — Мн., 2015.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Вільгельм Гаўф на ПрайдзіСвеце

Катэгорыя:Нямецкія паэты і паэткі
Катэгорыя:Аўтары гістарычных раманаў
Катэгорыя:Памерлі ад тыфу
Чарлз Мэт’юрын

**Чарлз Робэрт Мэт’юрын** (, 25 верасьня 1782, Дублін — 30 кастрычніка 1824, Дублін) — ірляндзкі сьвятар і пісьменьнік.

## Крыніцы

Катэгорыя:Брытанскія паэты і паэткі
Катэгорыя:Ірляндзкія драматургі
Катэгорыя:Аўтары літаратуры жахаў
Амброз Бірс

**Амброз Гвінэт Бірс** (, , Агаё, ЗША — ) — амэрыканскі пісьменьнік і журналіст, выбітны публіцыст-сатырык свайго часу, паэт. Аўтар кароткай прозы, нарысаў, эсэ, баек і паэзіі. Найбольш вядомы сваімі вайсковымі і містычнымі («жахлівымі») апавяданьнямі. Удзельнік Грамадзянскай вайны ў ЗША. Працаваў у часопісе «News Letter» (Сан-Францыска), у 1868 стаў яго рэдактарам. У 1871 годзе апублікаваў першае апавяданьне «The Haunted Valley» () у часопісе «Overland Monthly». У сьнежні 1871 году ажаніўся з Мэры Элен Дэй, зь якой ад 1872 да 1875 году жыў у Лёндане, пісаў для часопісаў «Fun» ды «Figaro», быў рэдактарам «Lantern» для імператрыцы Францыі Яўгеніі, апублікаваў тры кнігі — «The Fiend’s Delight» (, 1872), «Nuggets and Dust Panned Out in California» («Самародкі ды пыл, здабытыя ў Каліфорніі», 1872), ды «Cobwebs from an Empty Skull» («Павуціньне з пустога чэрапа», 1874).

У 1877 годзе стаў намесьнікам рэдактара часопіса «Argonaut», які выдаваўся ў Сан-Францыска. У 1879-1880 займаўся здабычай золата ў Дакоце. Потым пяць гадоў рэдагаваў часопіс «San Francisco Illustrated Wasp» (). У 1887 годзе перайшоў у газэту «San Francisco Examiner», у якім вёў калёнку. У 1896 годзе пераехаў у сталіцу Вашынгтон, дзе працягваў працаваць у часопісах ды газэтах. У 1913 годзе зьехаў у Мэксыку, дзе апынуўся падчас рэвалюцыі ды верагодна быў забіты.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Здарэнне на мосце праз Савіны ручай

Катэгорыя:Журналісты ЗША
Катэгорыя:Літаратары ЗША
Катэгорыя:Амэрыканскія літаратары-фантасты
Катэгорыя:Паэты ЗША
Катэгорыя:Аўтары літаратуры жахаў
Катэгорыя:Зьніклыя бязь вестак
Катэгорыя:нарадзіліся ў Агаё
Шэрыдан Ле Фаню

**Шэрыдан Ле Фаню** (; , Дублін — ), Дублін) — ірляндзкі пісьменьнік, адзін зь найлепшых аўтараў гатычнай прозы.

Пісьменьнік нарадзіўся ў літаратурнай сям’і — яго бабуля Алісія Шэрыдан Ле Фаню і стрыечны дзед Рычард Брынсьлі Шэрыдан (аўтар п’есы “Школа зласлоўя”) былі драматургамі.

Аўтар містычных і прыгодніцкіх твораў. З 1845 па 1873 год апублікаваў 14 раманаў, зь якіх найбольш вядомыя «Дзядзечка Сайлас» («Uncle Silas», 1864), «Хата ў цьвінтара» («The House by the Churchyard», 1863) і складанка зь пяці навэляў — «Скрозь бляклае шкло» («In a Glass Darkly», 1872).

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Дубліне
Катэгорыя:Памерлі ў Дубліне
Катэгорыя:Брытанскія літаратары
Катэгорыя:Ірляндзкія літаратары
Катэгорыя:Аўтары літаратуры жахаў
Джакама Леапардзі

**Джакама Леапардзі** (, , Рэканаці, Мачэрата — , Нэапаль) — італьянскі рамантычны паэт, мысьляр-мараліст.

## Беларускія пераклады

* «Выбраныя песьні». Пераклад Л. Баршчэўскага і А. Данільчык. Мн.: Зьміцер Колас, 2020. («Паэты плянэты»).

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Джакама Леапардзі на prajdzisvet.org

Катэгорыя:Італьянскія паэты
Катэгорыя:Літаратары рамантызму
Густаў Шваб

**Гу́стаў Бэньямін Шваб** (, , Штутгарт — , тамсама) — нямецкі паэт, пісьменьнік, тэоляг і сьвятар, прафэсар клясычнай школы. Аўтар збору твораў старажытнай міталёгіі «Сагі клясычнай старажытнасьці» (Sagen des klassischen Altertums. апошняе перавыданьне — у 2011 годзе).

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Нямецкія паэты і паэткі
Катэгорыя:Нямецкія літаратары
Робэрт Браўнінг

**Робэрт Браўнінг** (, , Лёндан — , Вэнэцыя) — ангельскі паэт і драматург. Муж Элізабэт Барэт-Моўлтан.

Паэзію Браўнінга перакладаў на беларускую мову Язэп Семяжон.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Лёндане
Катэгорыя:Памерлі ў Вэнэцыі
Катэгорыя:Брытанскія паэты
Катэгорыя:Брытанскія драматургі
Томас Карлайл

**Томас Карлайл** (; 4 сьнежня 1795, Эклефэган — 5 лютага 1881, Лёндан) — брытанскі пісьменьнік, гісторык і філёзаф шатляндзкага паходжаньня, аўтар шматтомных сачыненьняў «Француская рэвалюцыя» (1837), «Героі, шанаваньне герояў і гераічнае ў гісторыі» (1841), «Гісторыя жыцьця Фрыдрыха II Прускага» (1858—1865). Вызнаваў рамантычны «культ герояў» — выключных асобаў накшталт Напалеона, якія сваімі ўчынкамі зьдзяйсьняюць боскае наканаваньне і рухаюць чалавецтва наперад, узвышаючыся над натоўпам абмежаваных абывацеляў. Вядомы таксама як адзін з бліскучых стылістаў віктарыянскай эпохі.

## Крыніцы

Катэгорыя:Брытанскія паэты і паэткі
Катэгорыя:Брытанскія гісторыкі
Катэгорыя:Брытанскія філёзафы
Мэры Расэл Мітфард

**Мэ́ры Ра́сэл Мі́тфард** (; 16 сьнежня 1787, Алрэсфорд — 10 студзеня 1855, Рэдынг) — ангельская пісьменьніца і паэтка, вядомая сваімі творамі дзіцячае літаратуры, рамантычнымі паэмамі і нарысам з правінцыйнага жыцьця Ангельшчыны.

## Крыніцы

Катэгорыя:Ангельскія паэты
Катэгорыя:Ангельскія літаратары
Бэнджамін Гэйдан

**Бэнджамін Робэрт Гэйдан** (, , Плімут — , Лёндан) — ангельскі мастак, майстар партрэтнага і гістарычнага жывапісу.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Памерлі ў Лёндане
Катэгорыя:Брытанскія мастакі
Катэгорыя:Мастакі-самагубцы
Джэк Лёндан

**Джэк Лёндан** (, пры нараджэньні **Джон Гры́фіт Чэ́йні**, ; 12 сьнежня 1876, Сан-Францыска, Каліфорнія&nbsp;— 22 лістапада 1916, Глен-Ален, Каліфорнія)&nbsp;— амэрыканскі пісьменьнік, найбольш вядомы як аўтар прыгодніцкіх і анімалістычных апавяданьняў і раманаў.

Ён аўтар кнігі «Кліч лесу» і іншых вядомых раманаў і аповесьцяў («Белы ікол», «Жалезная пята»), некаторыя зь якіх («Мартын Ідэн», «Джон ячменнае зерне») маюць некаторую аўтабіяграфічнасьць, а таксама больш за дзьвесьце апавяданьняў.

Матэрыялы для сваёй літаратурнай дзейнасьці аўтар браў з мастацкаю (Р. Л. Стывенсан, Р. Кіплінг) і немастацкаю літаратуры (напрыклад, на яго паўплывалі Чарлз Дарвін, Карл Маркс і Фрыдрых Ніцшэ), а таксама з свайго досьведу галотнага жыцьця.

## Біяграфія
Джэк Лёндан нарадзіўся 12 студзеня 1876 году ў Сан-Францыска. Ягоны бацька Ўільям Чэйні, юрыст і астроляг, выгнаў ягоную маці Флору Велман за некалькі месяцаў да родаў і адмовіўся сустракацца зь дзіцем. Пасьля спробы скончыць жыцьцё самагубствам, яна сустракае Джэка Лёндана, вэтэрана Грамадзянскай вайны ў ЗША, удаўца й бацькі дзьвюх дачок, за якога маці аўтара выходзіць замуж празь некалькі месяцаў пасьля нараджэньня Джэка.

Сям’я сялілася ў розных месцах затокі Сан-Францыска, і Джэк Лёндан вырас у сьціплым становішчы. Ён імкнуўся стаць незалежным і ў 1891 г., калі яму было 15 гадоў, лавіў вустрыц на былой у карыстаньні шхуне за пазычаныя грошы, а ў 1892 г. далучыўся да рыбалоўнага патруля затокі.

У 1893 годзе паляваў на цюленяў. У 1897—1898 гг. шукаў золата падчас залатой ліхаманкі ў Кландайку. У перапынках паміж прыгодамі Джэк Лёндан пачынаў пісаць і апавядаць пра паўсядзённае жыцьцё амэрыканцаў свайго часу. У 1907—1909 гг. падарожнічаў па Ціхаму акіяну на самавырабленым плыце Снарк (па яму напісаў «Круіз на Снаку»).

Будучы заўзятым палітычным актывістам, ён браў удзел у Маршы беспрацоўных па Вашынгтону ў 1894 годзе й праславіўся як перакананы сацыяліст. З 1901 па 1914 ці 1916 быў сябрай Камуністычнай партыі Амэрыкі.

Джэк Лёндан памёр 22 лістапада 1916 году на сваім ранча ў Глен-Алене ў ЗША.

## Беларускія пераклады
* Нязвычайны адрывак: Апавяданне / Пер.з англ.мовы А.Мардвілкі. — Мн.: Выд. ЦК «Маладняка», 1926.
* 
* 
* 
* Бук — паштовы сабака / Джэк Лёндон. — Мн.: Беларус. дзярж. выд-ва, 1930. — (Бібліятэка школьніка).
* Забаставаў: Апавяданні / Пер. А.Якімовіча. — Мн.: Белдзяржвыд, 1931.
* Кулі: Апавяданне. — Мн.: Белдзяржвыд, 1931.
* Сказанне аб Кішы / Джэк Лондан. — Мн.: ДВБ. Дзіцячая літ., 1938.
* Белы клык / Джэк Лондан. — Мн.: Дзярж. выд-ва Беларусі, 1939.
* Смок Белью / Джэк Лондан. — Мн.: Дзярж. выд-ва БССР, 1947. — (Навукова-прыгодніцкая бібліятэка).
* 

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 

Катэгорыя:Літаратары ЗША

Катэгорыя:Літаратары, вядомыя пад псэўданімамі
Мішэль дэ Мантэнь

**Мішэ́ль дэ Мантэ́нь** (; поўнае імя — Мішэ́ль Эйке́м дэ Мантэ́нь, ; , замак Мантэнь у Сэн-Мішэль-де-Мантэнь — , Бардо) — францускі пісьменьнік і філёзаф эпохі Адраджэньня; родапачынальнік жанру эсэ.

## Крыніцы

Катэгорыя:Францускія літаратары
Катэгорыя:Францускія філёзафы
Катэгорыя:Францускія эсэісты
Бусяж (неадназначнасьць)

* Бусяж — рака ў Беларусі, правы прыток Грыўды (басэйн Нёмана)
* Бусяж — вёска (колішняе мястэчка) у Беларусі, на рацэ Бусяж
Франсьвіль

**Франсьві́ль** () — горад на ўсходзе Габону. Зьяўляецца адным з чатырох найбуйнейшых гарадоў у краіне, з насельніцтвам каля 41 000 чалавек. Разьмешчаны на рацэ Мпаса, зьяўляецца канчатковым пунктам Трансгабонскай чыгункі й шашы N3.

Горад вырас зь вёскі пад назвай Масука калі П’ер Саварньян дэ Браза абраў яе, каб перасяліць былых рабоў і пераназваў у «Франшэвіль», што па-француску азначае «горад вызвалілі», у 1880 годзе. Пасьля ён стаў называцца Франсьвіль.

## Агульная інфармацыя
Да выдатных мясьцінаў горада ставяцца царква Сьвятога Ілер, якая была пабудавана ў 1899 годзе, вялікая статуя былога прэзыдэнта Габона Амара Банго, які нарадзіўся ў горадзе, і мэдычны навукова-дасьледчы інстытут. У горадзе таксама ёсьць поле для гольфа й аэрапорт, разьмешчаны ў 20 км на захад, у Мвэнгуэ.

## Прамысловасьць
У Франсьвілі маецца цэмэнтны завод.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Інфрмацыя пры горад

Катэгорыя:Гарады Габону
Бата (горад)

**Ба́та** () — горад у кантынэнтальнай частцы Экватарыяльнай Гвінэі, марскі порт на ўзьбярэжжы Атлянтычнага акіяна, адміністрацыйны цэнтар правінцыі Літараль. Горад Бата ёсьць найбуйнейшы населены пункт краіны, ягонае насельніцтва складае 207 765 чалавек, паводле зьвестак на 2008 год.

## Транспарт
У горадзе Бата ёсьць міжнародны аэрапорт Бата.

## Крыніцы

Катэгорыя:Гарады Экватарыяльнай Гвінэі
П’етра Пэруджына

**П’етра Пэруджына** (, даслоўна «Пэруджынскі», сапраўднае імя **П’етра ды Крыстафора Вануччы** — Pietro di Cristoforo Vannucci; 1446—1524) — італьянскі жывапісец эпохі Адраджэньня, прадстаўнік умбрыйскае школы.

## Крыніцы

Катэгорыя:Італьянскія мастакі і мастачкі
Катэгорыя:Мастакі Адраджэньня
Адам Аснык

**А́дам А́снык** (; 11 лістапада 1838, Каліш — 2 ліпеня 1897, Кракаў) — польскі пісьменьнік, паэт і драматург; у ягонай паэзіі выражаецца спалучэньне рамантызму з грамадзка-філязофскімі праблемамі пазытывізму.

Пахаваны ў крыпце заслужаных на Скалцы.

## Крыніцы

Катэгорыя:Выпускнікі Гайдэльбэрскага ўнівэрсытэту
Катэгорыя:Дактары філязофіі
Катэгорыя:Польскія паэты
Катэгорыя:Польскія драматургі
Катэгорыя:Паўстанцы 1863—1864 гадоў
Адольф Дыгасінскі

**Адо́льф Дыгасі́нскі** (; 7 сакавіка 1839, Негаславіцэ — 3 чэрвеня 1902, Гродзіск каля Варшавы) — польскі пісьменьнік, публіцыст, пэдагог; адзін з пачынальнікаў польскага натуралізму і яго найбуйнейшы прадстаўнік.

## Крыніцы

Катэгорыя:Польскія літаратары пазытывізму
Катэгорыя:Польскія празаікі
Катэгорыя:Польскія публіцысты
Катэгорыя:Польскія энцыкляпэдысты
Катэгорыя:Выпускнікі Варшаўскай галоўнай школы
Катэгорыя:Паўстанцы 1863—1864 гадоў
Аляксандар Сьвентахоўскі

**Аляксандар Сьвентахоўскі** (; , Сточэк Лукоўскі — , Галатчызна каля Цеханува) — польскі пісьменьнік, пэдагог, філёзаф і ідэоляг варшаўскага пазытывізму. Заснавальнік і рэдактар часопіса «Праўда» (1881).

## Крыніцы

Катэгорыя:Польскія літаратары
Катэгорыя:Польскія філёзафы
Катэгорыя:Польскія журналісты
Зборная Ангельшчыны па футболе

**Зборная Ангельшчыны па футболе** — прадстаўляе Ангельшчыну на міжнародных футбольных турнірах і ў таварыскіх матчах. Арганізацыяй, які ажыцьцяўляе кантроль і кіраваньне зборнай, зьяўляецца Футбольная асацыяцыя Ангельшчыны.

Ангельшчына, разам з Шатляндыяй, зьяўляецца найстарэйшай нацыянальнай футбольнай зборнай у сьвеце. Хатнія матчы зборная праводзіць на лёнданскім стадыёне «Ўэмблі».

## [[Чэмпіянат сьвету па футболе|Чэмпіянаты сьвету]]
* 1930 — *не брала ўдзелу*
* 1934 — *не брала ўдзелу*
* 1938 — *не брала ўдзелу*
* 1950 — групавы этап
* 1954 — чвэрцьфінал
* 1958 — групавы этап
* 1962 — чвэрцьфінал
* 1966 — **чэмпіён**
* 1970 — чвэрцьфінал
* 1974 — *не прайшла кваліфікацыю*
* 1978 — *не прайшла кваліфікацыю*
* 1982 — другі групавы этап
* 1986 — чвэрцьфінал
* 1990 — чацьвертае месца
* 1994 — *не прайшла кваліфікацыю*
* 1998 — ⅛ фіналу
* 2002 — чвэрцьфінал
* 2006 — чвэрцьфінал
* 2010 — ⅛ фіналу
* 2014 — групавы этап
* 2018 — чацьвертае месца

## [[Чэмпіянат Эўропы па футболе|Чэмпіянаты Эўропы]]
* 1960 — *не брала ўдзелу*
* 1964 — *не прайшла кваліфікацыю*
* 1968 — трэцяе месца
* 1972 — *не прайшла кваліфікацыю*
* 1976 — *не прайшла кваліфікацыю*
* 1980 — групавы этап
* 1984 — *не прайшла кваліфікацыю*
* 1988 — групавы этап
* 1992 — групавы этап
* 1996 — трэцяе месца
* 2000 — групавы этап
* 2004 — чвэрцьфінал
* 2008 — *не прайшла кваліфікацыю*
* 2012 — чвэрцьфінал
* 2016 — 1/8 фіналу
* 2020 — паўфінал

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт ІФФ
Тутэйшая Шляхта

**Тутэ́йшая Шля́хта** (Tutejszaja Szlachta) — фальклёрны ансамбль, створаны ў 1992 г. пры Беларускім дзяржаўным унівэрсытэце. Складаецца з энтузіястаў, улюблёных у нацыянальную гісторыю і культуру. Творчасьць Тутэйшай Шляхты — гэта спалучэньне музычнай спадчыны Вялікага Княства Літоўскага, народных беларускіх песьняў і аўтарскіх песьняў на словы літвінскіх і беларускіх клясыкаў у фолк і фолк-рок апрацоўцы. За час свайго існаваньня калектыў прымаў удзел у шматлікіх канцэртах, гастраляваў у Польшчы, Нямеччыне, Летуве, Латвіі, Эстоніі, Украіне, Расеі. У 2000 г. ансамблю Тутэйшая Шляхта прысвоена ганаровае званьне «Народны», а ў 2013 г. па адзінагалосным рашэньні журы ансамбль стаў ляўрэатам фэстывалю народнай творчасьці «Сузор’е», атрымаўшы званьне лепшага народнага самадзейнага ансамбля г. Менску.

## Дыскаграфія

### Зборнікі
* *Першы альбом* (2001)
* *Другі альбом* (2011)

## Удзельнікі
* Махнач Лявон — мастацкі кіраўнік, адміністратар
* Грышчанка Вольга — лідар ансамбля, хормайстар, адміністратар, цымбалы, аўтар аранжыровак
* іншыя ўдзельнікі

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйная хатняя старонка гурта
* Старонка «Тутэйшай Шляхты» на партале «Youtube»

Катэгорыя:Беларускія музычныя гурты
Клаповыя

**Клапо́выя**, ці **суставахобатано́сыя** () — кляса вусякоў зь няпоўным пераўтварэньнем, улучае больш за 80 тысячаў відаў у такіх групах, як цыкады, тлі, цыкадкі, пасьцельныя клапы, ягадаяднікі ды іншыя. Іхныя памеры вагаюцца ад 1 мм да прыблізна 15 см, а галоўнай прыкметай, якая аб’ядноўвае ўсіх прадстаўнікоў ёсьць агульная канструкцыя колюча-смактальнага ротавага апарата.. Хабаток амаль ува ўсіх выпадках прымацаваны да пярэдняй часткі галавы. Як і ў іншых вусякоў зь няпоўным пераўтварэньнем, прамежкавая стадыя паміж яйкам і імага называецца німфай. Лад жыцьця клаповых вельмі разнастайны, бо некаторыя зь іх ёсьць траваеднымі, то бок высмоктваюць сокі розных частак расьліны, а іншыя ўважаюцца паразытамі сысуноў і птушак, мікафагамі (сілкуюцца грыбамі), драпежнікамі (паляюць на дробных бесхрыбетных), жывуць у павуціньнях павукоў, таксама ў вадзе і на вадзе. Некаторыя віды вадамераў сустракаюцца нават у адкрытым акіяне.

## Крыніцы
TED

**TED** (абрэвіятура ад  — «тэхналёгіі, развагі, дызайн») — прыватная некамэрцыйная фундацыя ў ЗША, вядомая ў першую чаргу сваімі штогадовымі канфэрэнцыямі, якія праводзяцца ад 1984 году ў Монтэрэі (Каліфорнія , ЗША). Ад 2009 году канфэрэнцыя адбываецца ў Лонг-Біч у Каліфорніі.

Місіяй канфэрэнцыі зьяўляецца распаўсюджаньне ўнікальных, вартых увагі, ідэяў (), выбраныя лекцыі даступныя на вэб-сайце канфэрэнцыі. Тэмы, якія абмяркоўваюцца на канфэрэнцыі, разнастайныя: навука, мастацтва, дызайн, палітыка, культура, бізнэс, глябальныя праблемы, тэхналёгіі і развагі. У канфэрэнцыі ў свой час бралі ўдзел такія вядомыя людзі, як прэзыдэнт ЗША Біл Клінтан, Нобэлеўскія ляўрэаты Джэймз Ўотсан і Мюрэй Гел-Ман, заснавальнік Вікіпэдыі Джымі Ўэйлз і іншыя.

Куратарам канфэрэнцыі і яе сталым вядучым зьяўляецца Крыс Андэрсан.

## Гісторыя
Упершыню канфэрэнцыя TED была праведзеная ў 1984 годзе. Яе арганізатарамі былі Рычард Сол Вурмэн і Гары Маркс. На ёй былі прэзэнтаваныя толькі што распрацаваны кампутар Macintosh і створаны «Соні» кампакт-дыск. Матэматык Бэнуа Мандэльброт прадэманстраваў практычнае выкарыстаньне створанай ім тэорыі фракталаў, а спэцыяліст па штучным інтэлекце Марвін Мінскі абмеркаваў новую мадэль розуму.

Ад 1990 году канфэрэнцыя стала адбывацца штогадова. Ад 2001 году правы на правядзеньне канфэрэнцыі належаць Sapling Foundation і заснавальніку гэтай фундацыі Крысу Андэрсану.

## Вонкавыя спасылкі

* TED.com: Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Зьявіліся ў 1984 годзе
Катэгорыя:Канфэрэнцыі
Вячаслаў Молатаў

**Вячасла́ў Міха́йлавіч Мо́латаў** (сапр. прозьвішча **Скра́бін**, ; 9 сакавіка 1890 году, Кукарка — 8 лістапада 1986 году, Масква) — савецкі палітычны і дзяржаўны дзяяч. Кіраўнік савецкага ўраду ў 1930—1941 гадох, народны камісар, а затым міністар замежных справаў у 1939—1949 і 1953—1956 гадох.

Ганаровы акадэмік АН СССР (29 лістапада 1946, пазбаўлены званьня 26 сакавіка 1959). Герой Сацыялістычнай Працы (1943).

Сябра партыі ад 1906 году (выключаны ў 1962-м, адноўлены ў 1984-м), чалец ЦК (1921—1957, кандыдат у чальцы ад 1920), чалец Палітбюро (Прызыдыюма) ЦК ад 1 студзеня 1926 да 29 чэрвеня 1957 году (кандыдат у чальцы з 16 сакавіка 1921 году).

Дэпутат ВС СССР 1—4 скліканьняў (1937—1958).

Пахаваны ў Маскве на Новадзявочых могілках.

## Удзел у рэпрэсіях
15 верасьня 1937 году разам з генэральным сакратаром Камуністычнай партыі Сталіным падпісаў 1-ы цалкам беларускі расстрэльны сьпіс, які ўлучаў імёны такіх пісьменьнікаў, як Міхась Чарот, Міхась Зарэцкі, Алесь Дудар, Тодар Кляшторны, Анатоль Вольны, Валеры Маракоў, Юлій Таўбін і Юрка Лявонны. Іх расстралялі праз 44 дні ў сутарэньні менскай унутранай турмы НКУС БССР у ноч з 29 на 30 кастрычніка 1937 году.

## Глядзіце таксама
* Кактэйль Молатава
* Пакт Молатава-Рыбэнтропа

## Крыніцы

Катэгорыя:Савецкія палітыкі
Катэгорыя:Савецкія дыпляматы
Катэгорыя:Міністры СССР
Катэгорыя:Правадзейныя сябры АН СССР
Катэгорыя:Народныя камісары СССР
Катэгорыя:Пахаваныя на Новадзявочых могілках
Дзімітар Бербатаў

**Дзімітар Іванаў Бербатаў** (;  30 студзеня 1981 году, Благоеўград, Баўгарыя) — баўгарскі футбаліст, які выступае на пазыцыі нападніка. Былы гулец нацыянальнай зборнай Баўгарыі, найлепшым бамбардзірам якой і зьяўляецца. Сяміразовы ўладальнік узнагароды «футбаліст году» ў Баўгарыі.

## Біяграфія
Бербатаў вырас у спартовай сям’і: ягоны бацька, Іван, быў прафэсійным футбалістам і выступаў за клюбы «Пірын» і ЦСКА Сафія, а ягоная маці, Маргарыта, была прафэсійнай гандбалісткай. У дзяцінстве Бербатаў быў аматарам італьянскага «Міляну», за які выступаў ягоны кумір Марка ван Бастэн, але пасьля Эўра-1996 Бербатаў стаў фанатам Элана Шырэра, які выступаў за ангельскі «Ньюкасл Юнайтэд», і нават клаўся спаць у футболцы «Ньюкаслу», марачы калі-небудзь стаць гульцом «сарокаў».

## Кар’ера
Бербатаў пачынаў гуляць у «Пірыне» з Благоеўграду, пакуль яго ня выявіў скаўт і трэнэр сафійскага ЦСКА Дзімітар Пенаў. Свой першы кантракт з клюбам Дзімітар падпісаў у сэзоне 1998—1999, калі яму было 18 гадоў. Разам з клюбам стаў пераможцам Кубку Баўгарыі ў канцы першага сэзону. Падчас наступнага сэзону юнаком Бербатаў зьдзейсьніў сэнсацыю, адзначыўшыся 14 разоў у 27 матчах чэмпіянату краіны. У чэрвені 2000 году гулец быў блізкі да падпісаньня пагадненьня зь «Леччэ» й нават ужо прайшоў мэдычнае абсьледваньне, аднак у апошнюю хвіліну пагадненьне было скасавана.

## Выступы за зборную
У сакавіку 2010 году завяршыў выступленьні за зборную Баўгарыі, вырашыўшы засяродзіцца на гульнях за клюб. За кар’еру ў зборнай забіў 48 мячоў у 79 гульнях, зьяўляючыся найлепшым бамбардзірам зборнай Баўгарыі за ўсю ейную гісторыю.

## Асабістае жыцьцё
Бербатаў вывучаў ангельскую мову, праглядаючы мастацкі фільм «Хросны бацька». Акрамя футболу Дзімітар захапляецца маляваньнем і баскетболам. Бербатаў зьяўляецца спонсарам дзіцячых дабрачынных установаў у Баўгарыі, аказваючы фінансавую падтрымку пяці дзіцячым дамам. Ён таксама плянуе адкрыць футбольную акадэмію ў сваім родным горадзе Благоеўградзе.

15 лістапада 2009 году ў Дзімітара й ягонай даўняй сяброўцы Алены нарадзілася дачка, якую назвалі Дэа.

## Дасягненьні
**ЦСКА Сафія**:
* Уладальнік Кубка Баўгарыі: 1999

**«Тотэнгэм Готспур»**:
* Уладальнік Кубка футбольнай лігі: 2008

**«Манчэстэр Юнайтэд»**:
* Чэмпіён Ангельшчыны: 2009, 2011
* Уладальнік Кубка футбольнай лігі: 2009, 2010
* Уладальнік Супэркубка Ангельшчыны: 2010, 2011
* Пераможца Клюбнага чэмпіянату сьвету: 2008

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт
* Профіль на сайце «Манчэстэр Юнайтэд»
* Статыстыка на Soccerbase

Катэгорыя:Баўгарскія футбалісты
HandMade (гурт)

**HandMade** — беларускі музычны гурт. Утварыўся ў выніку сумеснай працы музыкаў Яўгена Валошына і Андрэя Маркуца ўлетку 2009 году. Першапачатковая назва каманды была *Jab Club & Markuts Band*. Гурт грае ў стылях урбаністычнага рэгі, блюзу, року і джаз-року. 

Першы выступ гурта (яшчэ пад назвай Jab Club) адбыўся ў ліпені 2009 году на V зьезьдзе беларусаў сьвету, які праходзіў у Міжнародным адукацыйным цэнтры (ІВВ). Пазьней гурт даў шэраг канцэртаў у Беларусі і за мяжой. Двойчы музыкі HandMade выступалі ў Вільні.

На песьню «Вуліца-дым» тэлеканал «Лад» зьняў кліп для праграмы “PROдвижение”, які трапіў у ратацыю на музычных тэлеканалах. У сакавіку 2011 году HandMade даў дабрачынны канцэрт у Ліцэі БДУ. Сабраныя грошы былі перададзены ў менскі Дзіцячы дом № 2.

Аўтарамі тэкстаў зьяўляюцца Глеб Лабадзенка, Яўген Валошын і Андрэй Маркуц, аўтарамі музыкі — Яўген Валошын, Андрэй Маркуц.

## Дыскаграфія
* DEMO. The music from unfreedom (2012) 

## Вонкавыя спасылкі
* Гурт HandmadE запісаў дэбютны альбом / Ultra-Music
* Гурт HandmadE разам з байцом Гурковым запісалі песню для "Еўрабачання" / Эўрарадыё

Катэгорыя:Беларускія музычныя гурты
Антоніё Валенсія

**Люі́с Анто́ніё Вале́нсія Маске́ра** (;  4 жніўня 1985 году, Нуэва-Лёха, Эквадор) — былы эквадорскі футбаліст, які выступаў на пазыцыі ўскрайняга паўабаронцы і правага абаронцы. У свой час зьяўляўся гульцом нацыянальнай зборнай Эквадору, за якую правёў больш за 90 матчаў.

## Кар’ера
### Клюбная
Валенсія пачаў кар’еру ў эквадорскім клюбе «Эль-Насьяналь». У 2005 годзе перайшоў у склад гішпанскага клюбу «Вільярэал». 3 жніўня 2006 году Валенсія далучыўся да ангельскага клюбу «Ўіган Атлетык», першапачаткова на ўмовах арэнды. Дэбютаваў за «Ўіган» 19 жніўня ў матчы супраць «Ньюкасл Юнайтэд», дзе «Ўіган» трываў паразу зь лікам 1:2.

30 чэрвеня 2009 году Антоніё стаў першым летнім падпісаньнем «Манчэстэр Юнайтэд». Сума трансфэру не была разгалошаная, паводле чутак, кошт гульца склад 16 млн фунтаў.

### Міжнародная
Валенсія дэбютаваў за нацыянальную зборную ў адборачным матчы чэмпіянату сьвету супраць зборнай Парагваю 27 сакавіка 2005 году.

## Дасягненьні
**«Эль-Насьяналь»**:
* Чэмпіён Эквадору: 2005

**«Манчэстэр Юнайтэд»**:
* Чэмпіён Ангельшчыны: 2011, 2013
* Уладальнік Кубка Ангельшчыны: 2016
* Уладальнік Кубка футбольнай лігі: 2010, 2017
* Уладальнік Супэркубка Ангельшчыны: 2010, 2013, 2016
* Пераможца Лігі Эўропы: 2017

**«ЛДУ Кіта»**:
* Уладальнік Кубка Эквадору: 2019

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Статыстыка на Soccerbase

Катэгорыя:Эквадорскія футбалісты
Патрыс Эўра

**Патры́с Ляты́р Эўра́** (;  15 траўня 1981 году, Дакар, Сэнэгал) — былы францускі футбаліст сэнэгальскага паходжаньня, які выступаў на пазыцыі крайняга левага абаронцы. Таксама зьяўляўся гульцом нацыянальнай зборнай Францыі. Патрыс нарадзіўся ў сям’і дыплямату. У шасьцігадовым узросьце ён з бацькамі перабраўся з Сэнэгалу ў Эўропу. З 1984 па 1998 гады жыў з бацькамі ў прыгарадзе Парыжу. У Патрыса было 25 братоў і сясьцёр, хоць двое зь іх загінулі.

Па выніках сэзонаў 2006—2007, 2008—2009 і 2009—2010 Эўра ўваходзіў у сымбалічную зборную 11 найлепшых гульцоў Прэм’ер-Лігі па вэрсіі Прафэсійнай футбольнай асацыяцыі.

## Кар’ера
### Раньнія гады
Зьяўляючыся падлеткам, Эўра гуляў на пазыцыі нападніка за моладзевы склад «Пары Сэн-Жэрмэн».

## Дасягненьні
**«Манака»**:
* Уладальнік Кубка францускае лігі: 2003

**«Манчэстэр Юнайтэд»**:
* Чэмпіён Ангельшчыны: 2007, 2008, 2009, 2011, 2013
* Уладальнік Кубка ангельскае лігі: 2006, 2009, 2010
* Пераможца Лігі чэмпіёнаў: 2008
* Уладальнік Супэркубка Ангельшчыны: 2007, 2008, 2010, 2011, 2013
* Пераможца Клюбнага чэмпіянату сьвету: 2008

**«Ювэнтус»**:
* Чэмпіён Італіі: 2015, 2016
* Уладальнік Кубка Італіі: 2015, 2016
* Уладальнік Супэркубка Італіі: 2015

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Профіль на сайце «Манчэстэр Юнайтэд»
* Статыстыка на LFP.fr
* Статыстыка на Soccerbase

Катэгорыя:Францускія футбалісты