Ракаў

**Ра́каў** — вёска ў Беларусі, на рацэ Іслачы. Цэнтар сельсавету Валожынскага раёну Менскай вобласьці. Насельніцтва на 2010 год — 2626 чалавек. Знаходзіцца за 40 км на паўднёвы ўсход ад Валожына, за 39 км ад Менску; за 16 км ад чыгуначнай станцыі Беларусь, каля аўтамабільнай дарогі Менск — Горадня.

Ракаў — даўняе магдэбурскае места гістарычнай Меншчыны, колішняя сталіца графства, старажытны замак Вялікага Княства Літоўскага. Да нашага часу тут захаваліся былы дамініканскі касьцёл Сьвятога Духа ў стылі барока і капліца Сьвятой Ганны ў стылі клясыцызму, помнікі архітэктуры XVIII—XIX стагодзьдзяў. Сярод мясцовых славутасьцяў вылучаліся збудаваныя ў XVIII ст. жылы корпус кляштару дамініканаў, зруйнаваны расейскімі ўладамі, і комплекс манастыра базылянаў з царквой Узьвіжаньня Сьвятога Крыжа, зруйнаваны савецкімі ўладамі.

## Назва

Рак — імя славянскага паходжаньня, якое ўтварылася ад слова рак.

## Гісторыя

### Вялікае Княства Літоўскае
Упершыню Ракаў ўпамінаецца ў XIV стагодзьдзі як вялікакняскае ўладаньне. У 1465 годзе вялікі князь Казімер перадаў паселішча Кезгайлам, з 1550 году — у валоданьні Завішаў. У 2-й палове ХVІ ст. тут заснавалі кальвінскі збор (дзеяў да пачатку XVIII ст.). Згодна з адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформай 1565—1566 гадоў паселішча ўвайшло ў склад Менскага павету Менскага ваяводзтва.

У 1568 годзе Ракаў атрымаў статус мястэчка. У 1-й палове ХVІІ ст. паселішча перайшло да Сангушкаў, за якімі яно стала значным гадлёвым местам, цэнтрам графства. У гэты час тут працавала вядомая друкарня. У 1686 годзе Канстанцыя Сангушка з Сапегаў заснавала ў мястэчку дамініканскі кляштар Сьвятога Духа.

У 1701 годзе кароль і вялікі князь Аўгуст Моцны надаў Ракаву прывілей на 2 кірмашы ў год. Пачаўся хуткі эканамічны ўздым. Празь места праходзілі 2 гасьцінцы: Менск — Пяршаі — Валожын — Ашмяны і Ракаў — Вялейка. У 1702 годзе Казімер Сангушка заснаваў тут базылянскі манастыр. У 1742 годзе адбыўся пажар, які зьнішчыў кляштар Сьвятога Духа (неўзабаве адбудаваны). На 1779 год у месьце было 297 двароў, 24 крамы, 91 рамесьнік.

### Пад уладай Расейскай імпэрыі
У выніку другога падзелу Рэчы Паспалітай (1793 год) Ракаў апынуўся ў складзе Расейскай імпэрыі, дзе стаў цэнтрам воласьці Менскага павету. Статус паселішча панізілі да мястэчка. У 1794 годзе за ўдзел у паўстаньні расейскія ўлады канфіскавалі мястэчка ў Сангушкаў і перадалі царскаму фэльдмаршалу Салтыкову. На 1800 год — 276 двароў, дзеялі касьцёл і царква, працавалі школа, 20 мураваных крамаў, 2 вадзяныя плыны. На Рынку стаяла ратуша. У 1804 годзе Салтыкоў прадаў Ракаў Зьдзяхоўскім. У 1824 годзе мясцовыя вернікі збудавалі драўляны касьцёл і капліцу, у 1830 годзе — змуравалі прымогілкавую капліцу Сьвятой Ганны. 

Па здушэньні вызвольнага паўстаньня (1830—1831) у 1835 годзе расейскія ўлады ліквідавалі дамініканскі кляштар, а касьцёл гвалтоўна перарабілі пад царкву Ўрадавага сыноду Расейскай імпэрыі (Маскоўскай царквы). У 1839 годзе расейскія ўлады ліквідавалі базылянскі манастыр, а царкву перадалі Ўрадавага сыноду Расейскай імпэрыі, багатую бібліятэку і архіў, што знаходзіліся пры манастыры — разрабавалі, манастырскі шпіталь — зачынілі.

У 1843 годзе ў Ракаве збудавалі майстэрні сельскагаспадарчых машынаў (веялкі, малатарні, сячкарні), якія добра разыходзіліся ў Менскім, а таксама ў Пскоўскім, Пецярбурскім паветах; апроч таго, у мястэчку працавалі 2 млыны, цагельня, піваварня. Мясцовыя майстры выраблялі драўляныя малатарні, арфы й сячкарні для навакольных сельскіх гаспадарак. На 1886 год дзеялі 2 царквы, касьцёл і сынагога, працавалі расейская народная вучэльня, бровар, землеапрацоўчых прыладаў, ганчарны і цагельны заводы, 2 вадзяны млыны, 29 крамаў. Паводле М. Улашчыка, у 1901 годзе тут вырабілі 80 малатарняў. На 1859 год у мястэчку было 140 двароў.

У канцы XIX — пачатку ХХ стагодзьдзяў Ракаў знаходзіўся ў валоданьні Мар’яна Зьдзяхоўскага, прафэсара Кракаўскага і Віленскага ўнівэрсітэтаў. У гэты час у сядзібе Зьдзяхоўскага зьбіраліся вядомыя літаратары й музыканты. Эліза Ажэшка называла Ракаў «Паўночнымі Атэнамі». На 1905 год у мястэчку было 740 будынкаў, у 1906 годзе тут збудавалі нэагатычны касьцёл Найсьвяцейшай Панны Марыі. У пачатку XX ст. існавалі некалькі млыноў, касьцёл Найсьвяцейшай Панны Марыі, капліца Сьвятой Ганны, царква, праваслаўная прымогілкавая капліца, каталіцкая і праваслаўная пачатковыя школы, паштовая станцыя і тэлеграф, аптэка; найбліжэйшы доктар — у Заслаўі.

За часамі Першай сусьветнай вайны ў лютым 1918 году Ракаў занялі войскі Нямецкай імпэрыі.

### Найноўшы час
25 сакавіка 1918 году згодна з Трэцяй Устаўной граматай Ракаў абвяшчаўся часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 году ў адпаведнасьці з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі ён увайшоў у склад Беларускай ССР, у Менскі павет («падраён») Менскага раёну. Згодна з Рыскай мірнай дамовай 1921 году Ракаў апынуўся ў складзе міжваеннай Польскай Рэспублікі, дзе стаў цэнтрам гміны Віленскага ваяводзтва. У гэты час тут было 552 двары. Непадалёк ад мястэчка праходзіла граніца з БССР, што спрыяла вялікаму эканамічнаму ўздыму. У гэты час Ракаў быў улюблёным месцам кантрабандыстаў, шпіёнаў з абодвух бакоў, тут адкрываліся рэстарацыі, публічныя дамы.

У 1939 годзе Ракаў увайшоў у БССР. 15 студзеня 1940 году паселішча атрымала афіцыйны статус пасёлку гарадзкога тыпу. У Другую сусьветную вайну зь ліпеня 1941 да ліпеня 1944 году мястэчка знаходзілася пад акупацыяй Трэцяга Райху. 16 ліпеня 1954 году статус паселішча панізілі да вёскі.

На 1994 год у Ракаве было 805 двароў, на 2001 год — 765, на 2008 год — 746. У 2007 годзе ён атрымаў афіцыйны статус «аграгарадку».


Rakaŭ, Školnaja. Daminikanski. Ракаў, Школьная, Дамініканскі (1900).jpg|Колішні касьцёл Сьвятога Духа, каля 1900 г.
Rakaŭ, Rynak. Ракаў, Рынак (1901-18).jpg|Рынак і колішні касьцёл, да 1919 г.
Rakaŭ, Rynak. Ракаў, Рынак (1914).jpg|Рынак і Новы касьцёл, 
Rakaŭ, Mienskaja, Śviatoj Hanny. Ракаў, Менская, Сьвятой Ганны (1914).jpg|Капліца Сьвятой Ганны, 1914 г.


Файл:Rakaŭ, Mienskaja-Kryžaŭźvižanskaja, Kaplica. Ракаў, Менская-Крыжаўзьвіжанская, Капліца (1930-39).jpg|Вуліца Менская, капліца
Файл:Rakaŭ, Ździachoŭski. Ракаў, Зьдзяхоўскі (1901-39).jpg|Сядзіба, да 1939 г.
Файл:Rakaŭ, Mienskaja. Ракаў, Менская (17.09.1939).jpg|Вуліца Менская. Савецкі танк, 17.09.1939 г.
Файл:Rakaŭ, Ukryžy. Ракаў, Укрыжы (1944-49).jpg|Царква пры манастыры базылянаў


## Насельніцтва

### Дэмаграфія


ImageSize = width:auto height:160 barincrement:28
PlotArea = left:50 bottom:20 top:15 right:15
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
Colors =
  id:linegrey2 value:gray(0.9)
  id:linegrey value:gray(0.7)
  id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8)
  id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:5000
ScaleMajor = unit:year increment:1000 start:0 gridcolor:linegrey
ScaleMinor = unit:year increment:500 start:0 gridcolor:linegrey2
PlotData =
  color:cobar width:15
  bar:1773 from:0 till:798
  bar:1795 from:0 till:926
  bar:1857 from:0 till:3013
  bar:1888 from:0 till:3000
  bar:1897 from:0 till:3691
  bar:1908 from:0 till:4950
  bar:1919 from:0 till:3332
  bar:1931 from:0 till:3481
  bar:1959 from:0 till:1621
  bar:1994 from:0 till:2156
  bar:2001 from:0 till:2106
  bar:2010 from:0 till:2626 
TextData=
  fontsize:10px pos:(10,195)
  text:



* **XVIII стагодзьдзе**: 1773 год — 798 чал. (425 муж. і 273 жан.); 1795 год — 926 чал. (466 муж. і 460 жан.); 1800 год — 932 чал.
* **XIX стагодзьдзе**: 1857 год — 3013 чал. (1558 муж. і 1455 жан.), зь іх 1120 сялянаў і 1893 іншых станаў, 715 каталікоў, 144 праваслаўных і 306 юдэяў; 1859 год — 1501 чал.; 1886 год — 1006 чал.; 1888 год — каля 3 тыс. чал.; 1897 год — 3641 чал. (1751 муж. і 1890 жан.), зь іх 2168 юдэяў (59,5%), 1018 каталікоў (27,9%) і 444 праваслаўныя (12%)
* **XX стагодзьдзе**: 1908 год — 4950 чал. (470 муж. і 404 жан.); 1917 год — 3000 чал. (1458 муж. і 1542 жан.), зь іх 1418 беларусаў, 1215 жыдоў, 301 паляк; 1919 год — 3332 чал., зь іх 47,3% юдэяў, 45,4% каталікоў, 7,3% праваслаўных; 1921 год — 3323 чал.; 1929 год — 3329 чел.; 1931 год — 3481 чел.; 1959 год — 1627 чал.; 1994 год — 2156 чал.; 1999 год — 2162 чал.
* **XXI стагодзьдзе**: 2001 год — 2106 чал.; 2006 год — 2,1 тыс. чал.; 2008 год — 2155 чал.; 2010 год — 2626 чал.

### Інфрастуруктура
У Ракаве працуюць сярэдняя школа, лякарня і пошта.

## Забудова
### Вуліцы і пляцы

З урбананімічнай спадчыны Ракава да нашага часу гістарычную назву захавала Менская вуліца, частка якой пры касьцёле раней называлася Дамініканскай.

## Эканоміка
Ракаў — вядомы ў Беларусі ганчарны цэнтар (гэтак званая «Ракаўская кераміка»). Апроч таго, у вёсцы працуюць лясьніцтва і прамысловы камбінат.

## Турыстычная інфармацыя

### Інфраструктура

Ракаў уваходзіць у турыстычныя маршруты «Сьвет беларускіх мястэчак», «Дойлідзтва Налібоцкага краю», Ракаў — Тупальшчына — Івянец і інш.

У навакольлі Ракава знаходзяцца дом адпачынку НАН Беларусі «Іслач», аздараўленчы комплекс «Сьвітанак», 9 дзіцячых арганізацяў адпачынку і аздараўленьня.

Запрашае наведвальнікаў музэй-галерэя «Янушкевічы». Краязнаўчая экспазыцыя музэю прысьвячаецца жыцьцю старасьвецкай шляхты і дробнай местачковай буржуазіі, найстарэйшы яе экспанат датуецца XVII стагодзьдзем.

### Славутасьці
Каля шашы Менск — Валожын знаходзіцца Ракаўскі ледавіковы канглямэрат, помнік прыроды дзяржаўнага значэньня; за 0,3 км на паўднёвы захад ад касьцёла, у абалоне ракі Іслачы (левы бераг) — гарадзішча пэрыяду жалезнага веку і позьняга Сярэднявечча (I—XVII стагодзьдзі).

* Ганчарня (XIX ст.)
* Капліца Сьвятой Ганны (1830)
* Касьцёл Найсьвяцейшай Панны Марыі (1906)
* Касьцёл Сьвятога Духа ордэна дамініканаў (1730—1793; цяпер царква Праабражэньня Гасподняга)
* Манастыр базылянаў (падмуркі), каля якіх знаходзіцца гаючая крыніца з каплічкай
* Могілкі: каталіцкія, капліца-пахавальня Друцкіх-Любецкіх (1920-я), магіла беларускага кампазытара М. Грушвіцкага; старыя праваслаўныя, брама (XIX ст.); юдэйскія (XVIII—XX стагодзьдзі)
* Паштовая станцыя (1887, руіны)

### Страчаная спадчына
* Касьцёл (1824)
* Кляштар дамініканаў (1686)
* Сядзібна-паркавы комплекс Зьдзяхоўскіх (XIX ст.)
* Сынагога

## Галерэя

Belarus-Rakaw-Site of Ancient Settlement-3.jpg|Гарадзішча і сажалка
Праабражэнская царква.JPG|Былы касьцёл дамініканаў
Church of Saint Virgin Mary in Rakau.jpg|Касьцёл Найсьвяцейшай Панны Марыі
Belarus-Rakaw-Church of Virgin Mary-5.jpg|Касьцёл Найсьвяцейшай Панны Марыі, інтэр’ер
Ракаў. Капліца Св. Ганны.jpg|Капліца Сьвятой Ганны на каталіцкіх могілках
Rakau017.jpg|Каплічка ля руінаў базылянскага манастыра
Ракаў. Рэшткі сядзібы Здзяхоўскіх. Лядоўня.jpg|Сядзіба Зьдзяхоўскіх, лядоўня
Ракаў. Рэшткі паштовай станцыі.jpg|Рэшткі паштовай станцыі


## Асобы
* Мар’ян Зьдзяхоўскі (1861—1938) — гісторык літаратуры, філёзаф; рэктар Віленскага ўнівэрсытэту
* Мікалай Мяцельскі (нар. 1947) — матэматык
* Вячаслаў Рагойша (1942—2025) — літаратуразнаўца, перакладнік, аўтар манаграфіяў з тэорыі, практыцы і гісторыі беларускай літаратуры
* Іда Разэнталь (1886—1973) — амэрыканская мадэльерка, вынаходніца станіка
* Уры Фінкель (1896—1957) — крытык, літаратуразнаўца
* Язэп Янушкевіч (нар. 1959) — літаратуразнаўца, археограф, пісьменьнік

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 
* 
* 

## Вонкавыя спасылкі
* Ракаў, Radzima.org


Катэгорыя:Ракаўскі сельсавет