Карл Маркс

**Карл Генрых Маркс** (; 5 траўня 1818 — 14 сакавіка 1883) — нямецкі эканаміст, філёзаф, палітычны журналіст, найбольш значны сацыялістычны і камуністычны мысьляр, стваральнік канэпцыі марксызму. Амаль не прызнаныя пры ягоным жыцьці, сацыяльныя і палітычныя ідэі Маркса атрымалі шырокі распаўсюд пасьля яго сьмерці. Яшчэ ў канцы 1980-х гадоў амаль палова насельніцтва Зямлі жыла пры рэжымах, якія называлі сябе марксысцкімі.

Карл Маркс нарадзіўся ў Трыры ў сям’і юрыста. Яго продкі былі габрэйскімі рабінамі, але яго бацька Генрых (Гірш) Маркс прыняў хрост у эвенгеліцкай царкве, каб не згубіць пасаду. Сам Карл быў пахрышчаны ў шасьцігадовым узросьце.

## Адукацыя
У 17 гадоў Маркс паступіў у Бонскі ўнівэрсытэт на юрыдычны факультэт. У той час у Маркса зьявілася першая цікавасьць да рамантызму і ўтапічнага сацыялізму.

Праз год бацька накіраваў Карла Маркса ў больш прэстыжны Бэрлінскі ўнівэрсытэт, дзе той правучыўся чатыры гады.

У Бэрліне Маркс трапіў пад уплыў філязофіі Гэґеля і Фоербаха. Шмат часу ён праводзіў у кампаніі левых гегельянцаў на чале з Бруно Баўэрам. У 1841 Маркс абараніў дысэртацыю па адрозьненьнях натурфілязофіі Дэмакрыта і Эпікура.

## Пачатак кар’еры
Пасьля заканчэньня ўнівэрсытэту, Маркс разьлічваў атрымаць пасаду выкладчыка. Аднак, пасьля звальненьня Баўэра па палітычных матывах, Маркс стаў журнлістам у кёльнскай газэце Rheinische Zeitung, апазыцыйным выданьні, заснаваным райнскімі прамыслоўцамі-лібэраламі. Неўзабаве Маркс стаў рэдактарам газэты, якая чым далей, тым больш жорстка крытыкавала прускую манархію. У выніку ў траўні 1843 яна была зачыненая ўладамі пасьля публікацыі крытычнага артыкулу аб стане вінаробаў даліны Мозэля. Пасьля гэтага выпадку Маркс адыйшоў ад чыстай палітыкі і зацікавіўся таксама эканамічнай тэорыяй.

Улетку 1843 Карл Маркс ажаніўся з Жэньні фон Вэстфален, дачкой заснавальніка канцэрну Philips. Ад шлюбу нарадзілася 7 дзяцей, зь якіх выжылі 3: Жэньні Каралінэ Маркс, Ляўра Маркс і Элеанор Маркс.

У тым жа годзе Маркс напісаў вялікую працу з рашучай крытыкай гегельянскага апраўданьня сучаснай нямецкай дзяржавы. Пасьля таго, як ён не знайшоў работы ў Нямеччыне, Маркс эміграваў у Парыж.

## Эміграцыя

У Парыжы Маркс пазнаёміўся з Генрыхам Гайнэ, а потым — з Фрыдрыхам Энґельсам, сваім самым важным сябрам і паплечнікам. Энґельс зьвярнуў увагу Маркса на становішча рабочых, а таксама дзякуючы свайму бацьку, кампаньёну ў тэкстыльнай фірме ў Манчэстэры, пастаўляў Марксу практычную інфармацыю пра капіталістычную вытворчасьць і выступаў яго фундатарам.

У 1844 Маркс і Эгельс былі выгнаныя з Парыжу і тры гады правялі ў Брусэлі, дзе Маркс напісалі працы «Сьвятое сямейства» (крытыка Б. Баўэра), «Нямецкая ідэалёгія» (крытыка ідэяў Геґеля і гегельянцаў). У 1847 годзе у Брусэлі выйшла кніга Маркса з крытыкай поглядаў Прудона — «Галеча філязофіі».

У 1845 годзе Маркс выйшаў з прускага грамадзянства, калі прускія ўлады пачалі патрабаваць яго выдачы.

Адначасова Маркс займаўся арганізацыяй міжнароднага сеціва сувязяў паміж нямецкімі, францускімі і нямецкімі камуністамі і сацыялістамі і абмену інфармацыі. У 1847 г. пад час паездкі ў Ангельшчыну ён далучыўся да Лігі справядлівых, арганізацыі нямецкіх эмігрантаў-рамесьнікаў. На базе Лігі быў сфармаваны Міжнародны зьвяз камуністаў, і яго 2 кангрэс даручыў Марксу і Энґельсу скласьці праграму Зьвязу. Праграма была гатовая 21 лютага 1848 г. і стала вядомаю як «Маніфэст камуністычнай партыі».

Хутка пасьля гэтага пачаліся рэвалюцыі ў Францыі, Італіі, Аўстрыі. Маркс быў высланы з Бэльгіі і вернуўся ў Парыж па запрашэньню лібэральнага часовага ўраду. У сакавіку 1848 г. рэвалюцыя дасягнула Прусію, кайзэр Фрыдрых Вільгельм IV быў вымушаны стварыць абраны парлямэнт, дазволіць свабоду слова. Маркс вернуўся ў Кёльн і пачаў актыўную журналісцкую дзейнасьць у адноўленай Neue Rheinische Zeitung, заклікаў да канстытуцыйнай дэмакратыі і вайны з Расеяй.

Пасьля паразы рэвалюцыі Маркс быў высланы зь Нямеччыны. У рэшце рэшт ён у 1849 годзе. пасяліўся ў Лёндане.

## Жыцьцё і дзейнасьць у Лёндане
Умовы першых гадоў на эміграцыі былі вельмі цяжкімі. Сям’я Маркса трымалася толькі на выпадковых заробках і фінансавай дапамозе з боку Фрыдрыха Энґельса.

У Лёндане выйшла праца Маркса «Клясавая барацьба ў Францыі з 1848 па 1850»; потым «18 брумэра Люі Банапарта».

З 1852 году Маркс працаваў лёнданскім карэспандэнтам і дэ-факта рэдактарам эўрапейскага выданьня газэты «New York Tribune».

Адразу пасьля пераезду ў Лёндан, Маркс далучыўся да Зьвязу камуністаў. Вывучэньне эканомікі пераканала яго, што «новая рэвалюцыя магчымая толькі ў выніко новай крызы». Ён адыйшоў ад актыўнай палітычнай дзейнасьці і пысьвяціў сябе дасьледваньню «законаў руху капіталістычнага грамадзтва». Вынікі дасьледчай працы Маркса вышлі збольшага пасьля сьмерці іх аўтара.

У 1864 г. Маркс пачаў актыўную дзейнасьць на міжнарожнай сцэне. Ён арганізаваў Міжнародную арганізацыю рабочых (*International Workingmen’s Association*, пазьней перайменаваная ў Першы Інтэрнацыянал). Цягам 8 гадоў Маркс быў найбольш уплывовым сябрам Генэральнай рады арганізацыі. На гэтай пасадзе Маркс выступаў у падтрымку незалежнасьці Польшчы і Ірляндыі, за перадачу зямлі ў грамадзкую ўласнасьць і за паляпшэньне ўмоваў працы. Раскол у Інтэрнацыянале паміж марксыстамі і анархістамі на чале зь М. Бакунінам прывёў да паслабеньня арганізацыі і да яе роспуску ў 1876.

У 1867 годзе выйшаў першы з трох том галоўнай працы Карла Маркса — «Капітала».

Маркс прапагандаваў стварэньне адзінага рэвалюцыйнага руху. Пад уплывам Маркса Вільгельм Лібкнэхт у 1869 заснаваў Сацыял-дэмакратычную рабочую партыю Нямеччыны, у наступным ператварыўшуюся ў Сацыял-дэмакратычную партыю Нямеччыны. Ад 1871 Маркс працаваў над выдаваным Лібкнэхтам часопісам Der Volksstaat.

Карл Маркс памёр у Лёндане ў 1883 годзе, пахаваны на могілках Highgate-Cemetery. Апошнія тамы «Капітала» былі апублікаваныя ўжо пасьля яго сьмерці.

## Культ асобы
Карл Маркс, разам з Фрыдрыхам Энгельсам і Ўладзімірам Ленінам стаўся часткай камуністычнага пантэёну культавых асобаў.

У гонар Маркса названы горад у Саратаўскай вобласьці Расеі (былы Екатэрынэнштадт). Імём Маркса названая вуліца ў Менску і многіх іншых гарадых, пераважна ў краінах былога камуністычнага блёку.

Постаці Карла Маркса і Фрыдрыха Энгельса былі асноўнымі фігурамі камуністычнай прапаганды ў Нямецкай Дэмакратычнай Рэспубліцы. З 10 траўня 1953 да 1 чэрвеня 1990 году горад Кемніц ва Ўсходняй Нямеччыне меў назву Карл-Маркс-Штадт.

## Асноўныя Працы
* *Zur Kritik der Hegelschen Rechtsphilosophie* / *Einleitung* / *Zur Judenfrage* / *Briefe an Ruge*, зьявіліся разам у: *Deutsch-Französische Jahrbücher*, Парыж 1844
* *[[Die heilige Familie oder Kritik der kritischen Kritik. Gegen Bruno Bauer & Consorten.]]*, Франкфурт-на-Майне 1845
* *Die Deutsche Ideologie*, з 1845 па 1846, выйшла ў Бэрліне ў 1932
* *[[Thesen über Feuerbach]]*, 1845, упершыню выйшла ў 1888
* *Misère de la philosophie. Réponse à la philosophie de la misère de M. Proudhon.*, Парыж/Брусэль 1847
* *[[Manifest der Kommunistischen Partei]]*, Лёндан, люты 1848
* *Lohnarbeit und Kapital*, 1849
* *Die Klassenkämpfe in Frankreich 1848-50*, зьявіліся ў *[[Neue Rheinische Zeitung]]* 1850
* *Der Achtzehnte Brumaire des Louis Bonaparte*, упершыню выйшла ў газэце *Die Revolution*, Нью-Ёрк, 1852
* *Enthüllungen über den Kommunistenprozess zu Köln* і *Die großen Männer des Exils*, апублікавана ў *New-York Daily Tribune*, 1852
* *Die britische Herrschaft in Indien* / *Die ostindische Kompanie, ihre Geschichte und die Resultate ihres Wirkens* / *Die künftigen Ergebnisse der britischen Herrschaft in Indien*, усё выйшла ў *New-York Daily Tribune*, 1853
* *Lord Palmerston*, 1853
* *Das revolutionäre Spanien*, 1854
* *Lord John Russel*, 1855
* *Grundrisse der Kritik der politischen Ökonomie. Rohentwurf*. 7 сшыткаў, напісана ў 1857 па 1858, выйшла ў *Verlag für fremdsprachige Literatur*, Масква з 1939 па 1941
* *Zur Kritik der politischen Ökonomie*, 1859
* *Herr Vogt*, 1860
* *Inauguraladresse und Statuten der Internationalen Arbeiterassoziation*, 1864
* *Lohn, Preis, Profit*, 1866
* *Das Kapital. Kritik der politischen Oekonomie*.
** Том 1: *Der Produktionsprocess des Kapitals*. Гамбург, 1867
** Том 2: *Der Circulationsprocess des Kapitals*. Выдадзена Фрыдрыхам Энгельсам, Гамбург, 1885
** Том 3: *Der Gesammtprocess der kapitalistischen Produktion*. Выдадзена Фрыдрыхам Энгельсам, Гамбург, 1894
* *Konfidentielle Mitteilung* пра Бакуніна, 1869
* *Der Bürgerkrieg in Frankreich. Adresse des Generalrats der Internationalen Arbeiterassoziation an alle Mitglieder in Europa und den Vereinigten Staaten*, Ляйпцыг 1871
* *Kritik des Gothaer Programms*, 1875, апублікавана ў 1891
* *Brief an Sassulitsch*, 1881
* *Marx/Engels Briefwechsel*, Бэрлін, 1949 перапіска з 1844 па 1883; 4 тамы

## Вонкавыя спасылкі
* Марксісцкі інтэрнэт-архіў

Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы

Катэгорыя:Нямецкія філёзафы
Катэгорыя:Нямецкія эканамісты
Катэгорыя:Нямецкія рэвалюцыянэры