Народны каляндар

**Наро́дны калянда́р** — спалучэньне сталых і рухомых сьвятаў і прысьвяткаў, абрадаў, гульняў і звычаяў, што замацаваныя ў побыце і фальклёры.

Улучае традыцыйныя хранонімы на сельскагаспадарчую працу і адпачынак у гадавым, сэзонным і месячным цыклях. Зьмяшчае астранамічныя і земляробчыя, мэтэаралягічныя і фэналягічныя веды, атрыманыя пераважна шматгадовым досьведам.

## Беларускі каляндар
Беларускі народны каляндар пераважна спалучае хрысьціянскую і язычніцкую культуру. У праваслаўных хрысьціянаў сьвяты і прысьвяткі замацаваныя за юліянскім календаром, што ссоўвае даты на 13 дзён пазьней параўнальна з рыгарыянскім, паводле якога адзначаюць хрысьціяне-каталікі (ніжэй курсівам). Сярод іншага, некаторыя сьвяты належаць да рухомай царкоўнай пасхаліі (пазначаныя тлустым).

### Студзень
* 1 студзеня — Новы год. У 1550 годзе Вялікае Княства Літоўскае перайшло на студзеньскі стыль пачатку году.
* 6 студзеня — 1-я, Посная куцьця. Перадкалядная вячэра. Які дзень, такі і год. Хрысьціяне-каталікі ладзяць абрад «Тры каралі».
* 7 студзеня — Раство Хрыстова і пачатак Калядаў. «Ой, Калядачкі, бліны-ладачкі». Калядаваньне і нашэньне «зьвязды». Паказ батлейкі і правядзеньне ігрышчаў: «ваджэньне казы», «жаніцьба Цярэшкі» і гульня ў «Яшчура».
* 8 студзеня — Зімовы пакроўчык, Маладзёны (Бабіны). Частаваньне бабы-пупарэзьніцы.
* 9 студзеня — Сьцяпан. «На сьвятога Сьцяпана вышэй слуга за пана». Дзень найму парабкаў і слугаў.
* 13 студзеня — Шчодрая куцьця і пачатак Шчодрага тыдня. «Мароз, хадзі куцьцю есьці».
* 14 студзеня — Васільле і Новы год паводле праваслаўнага календара. «Сею, сею пасяваю, з Новым годам вас вітаю».
* 17 студзеня — Марк. Калі на Марка пакласьці ў зямлю на кароткі час насеньне морквы, то летам яно хутчэй прарасьце.
* 18 студзеня — 3-я, Галодная, Вадапосная куцьця. Апошнія дні Калядаў. «Каляда ад’яжджае».
* 19 студзеня — Вадохрышча (Кшчэньне). «Сьвятое Кшчэньне ваду ксьціла, сьвет ачысьціла і ваду наверх пусьціла». «На Вадохрышча завіруха — на Вялікдзень таксама».
* 20 студзеня — Прывадохрышча як заканчэньне Калядаў і пачатак Малой вясельніцы да посту.
* 24 студзеня — Аксіньня і Фядос. «Аксіньня дарогу перамяце, а корм падмяце». «На Фядоса цёпла».
* 25 студзеня — Тацяна і Павал. Сьвята студэнтаў. «Вее вецер — будзе вайна».
* 31 студзеня — Апанас і Гусінае сьвята. Сьвята свойскай жывёлы. «Хавай нос у апанасаўскі мароз».

### Люты
* 1 лютага — *Ігнат*. «На сьвятога Ігната зіма багата».
* 2 лютага — *[[Грамніцы]] (Стрэчаньне)*. «Калі на Грамніцы нап’ецца певень вадзіцы, то на Юр’я наесца вол травіцы», «Грамніца — хлебу палавіца».
* 5 лютага — *Агата*. Каровіна сьвята. «Хлеб і соль сьвятой Агаты ня пусьціць бяды да хаты».
* 6 лютага — Аксіньня-паўзімніца. «На Аксіньню мяце».
* 11 лютага — Ігнат. «Ігнат Грамніцам рад».
* 14 лютага — Трыфан і Валянцін. «На Трыфана зорна — вясна позьняя». Сьвята закаханых.
* 18 лютага — Агата. Каровіна сьвята.
* 21 лютага — *[[Пётар (апостал)|Пятро]]*. «Калі на Пятра цёпла, зіма працягнецца да Вялікадня».
* 23 лютага — Прохар. «Ласі скідаюць рогі», «Прыйшоў Прохар ды Ўлас — скора вясна ў нас».
* 24 лютага — Уласьсе, *[[Мацьвей (апостал)|Мацей]]* і **[[Вясельніца]] (Рабы або Разьвітальны тыдзень)**. Сьвята жывёлы. «На Мацея дарога пацее», «На Мацея адліга — будзе мароз». Тыдзень перад Масьленіцай.
* 26 лютага — Фаціньня і **[[Лысая серада]]**. Заступніца ад хваробаў. Праталіны-залысіны.
* 27 лютага — **[[Блакітны чацьвер]]** і **Валосы ці [[Крывы чацьвер]]**. Тумановы дзень і сьвята жывёлы. «На Валосага бліны пякуць ці аладкі, каб былі валы гладкі».
* 28 лютага — **[[Масьляныя Дзяды]] (Дзедава пятніца)**.

### Сакавік
* 1 сакавіка — **[[Дзедава субота]] (Бабы)**. «Дзяды ня зналі бяды, а ўнукі зазналі мукі».
* 2 сакавіка — Фёдар Ціран, **[[Масьленіца]] і [[Гуканьне вясны]]**. Заступнік ад зладзеяў. «Сей пшаніцу ва ўсю руку, калі Масьленіца ў маладзіку».
* 3 сакавіка — **[[Паласказуб]]**. Першы дзень Вялікага посту. Паласкаюць зубы гарэлкай.
* 4 сакавіка — *Казімер*. «Сьвяты Казімер дровы сячэ».
* 5 сакавіка — ***[[Папяльцовая серада]]*** і **[[Уступная серада|Ўступная серада]]**. Пачатак Вялікага посту ў хрысьціянаў-каталікоў. Каб урадзіў лён, мыюць верацёны ці калаўроты, гуляюць у карчме і пераскокваюць цераз пень.
* 8 сакавіка — **[[Зборава субота]]**. Абрад «Споведзь дзежкі».
* 9 сакавіка — Янка (Паўраценьне) і **Зборніца (Ізбор)**. Мядзьведзь паварочваецца ў берлагу на другі бок. Наглядаюць за зімоўкай пчолаў. Пачатак збору ў поле. «А сьвяты Ізбор — бяжыць вада з гор». Адзін з новых гадоў, летаў.
* 12 сакавіка — Рыгор. «На сьвятога Рыгора ідуць рэкі ў мора».
* 13 сакавіка — Васіль-ка́пальнік. Са стрэхаў капае.
* 14 сакавіка — Аўдоцьця-вясноўка і Гуканьне вясны. «На Аўдокі голы бокі». Новы год паводле сакавіцкага каляндарнага стылю.
* 15 сакавіка — Хвядот. «На Хвядота занос — усё сена зьнясе».
* 17 сакавіка — Герасім-гракоўнік. «Герасім гракоў прыгнаў».
* 18 сакавіка — Марк. На Марка грак вяртаецца з выраю.
* 19 сакавіка — *Язэп*. «Сьвяты Язэп сярод посту шлюб дае прахвосту». «На Язэпа пагода — год ураджайны».
* 20 сакавіка — Вясновае раўнадзенства. Даўжыня дня 12 гадзінаў.
* 22 сакавіка — Саракі. Сьвята птушак. Прылёт 40 выраяў. «Сьвятыя Саракі ў поле саху валаклі». Адзін з новых гадоў, летаў.
* 24 сакавіка — пачатак **[[Хрыстовы тыдзень|Хрыстовага тыдня]]**. Пякуць «храсты». Абрад «Жаніцьба коміна».
* 25 сакавіка — Рыгор і Тэафан, *[[Дабравешчаньне]] (Зьвеставаньне)* і Гуканьне вясны. «На Рыгора зіма ідзе ў мора». Былы Новы год у Эўропе. «І птушка гнязда не кладзе». Прылёт бусла.
* 26 сакавіка — Серадпосьце. Выпякаюць «храстцы».
* 30 сакавіка — Аляксей цёплы. «На Цёплага Аляксея рыба ідзе на нераст, карова на верас, а бортнік на хвою». Дзень рыбалова.

### Красавік
* 1 красавіка — Дар’я вясновая. Адбельваюць палотны.
* 4 красавіка — Васіль-сонечнік. «Васіль-сонечнік ледзяшы са стрэхаў здымае».
* 5 красавіка — Арына (Ірына). «На Арыну сей капусту ў рассадніках».
* 6 красавіка — Камаедзіца і Дабравесьнік. Сьвята мядзьведзя і пярэдадзень сьвята.
* 7 красавіка — Дабравешчаньне і пачатак **[[Пахвальны тыдзень|Пахвальнага тыдня]]**. «Дабравешчаньне без ластавак — халоднае лета». Абрад «Пахаваньне стралы». «Дзікая качка яйцом пахваліцца».
* 8 красавіка — Благуста. «На Благусту сей капусту».
* 9 красавіка — Матрона. «На Матрону шчупак хвастом лёд прабівае».
* 11 красавіка — **[[Пахвальная пятніца]]**. Мыцьцё хлебных дзежак.
* 12 красавіка — **[[Пахвальная субота]]**. Не грымяць кроснамі, каб не грымеў гром.
* 13 красавіка — **[[Вербніца]]** (Пальмавая нядзеля). «Вярба б’е, ня я б’ю».
* 14 красавіка — Мар’я і Прабуджэньне хатніка, **Блакітны або [[Чысты панядзелак]]** і пачатак **Белага, [[Вялікі тыдзень|Вялікага]] або Страснага тыдня**. На Мар’ю — разводзьдзі.
* 15 красавіка — Палікарп і **[[Чысты аўторак]]**. Пачатак бясхлебіцы. «У Чысты панядзелак і аўторак ня можна ў хаце трымаць чаго-небудзь нячыстага, бо на людзей і на гавяду нападуць паршы».
* 16 красавіка — Мікіта і **[[Дравяная страсьць]]**. «Калі на Мікіту крыгаход, то няма ні клёву, ні лову рыбакам». Мыюць ўсё драўлянае.
* 17 красавіка — **[[Чысты чацьвер]]**. Парацца ў лазьні. Абрад мыцьця дзежкі.
* 18 красавіка — **Велікодная або [[Чырвоная пятніца]]**. Сеюць гарох.
* 19 красавіка — **Вялікая або [[Чырвоная субота]]**. Фарбуюць яйкі. Канец Вялікага посту.
* 20 красавіка — **[[Вялікдзень]]**. «Хрыстос уваскрос!» — «Сапраўды ўваскрос!». Быў Новым годам, летам у ХІV стагодзьдзі.
* 21 красавіка — Руф і Другі дзень Вялікадня. Руф рушыць сьнягі. Ходзяць валачобнікі. «Першы дзень пірагі маюць, сярэдні дзень пагуляюць, а апошні дзень выпраўляюць».
* 23 красавіка — *[[Сьвяты Юры|Юры]]*, *[[Войцах Праскі|Войцах]]* і **[[Градавая серада]] (Мёртвы, Праводны дзень)**. «Сьвяты Вайцеху выпусьціў жаўранка зь меху». Новы год паводле задыяку.
* 24 красавіка — Анціп і **Вялікдзень мёртвых ([[Наўскі чацьвер]])**. Ахоўнік зубоў. Наведваюць могілкі.
* 25 красавіка — *[[Марк (эвангеліст)|Марк]]*. «Дождж на Марка, дык зямля як шкварка».
* 28 красавіка — Пуд, **Праводная нядзеля ([[Радаўнічныя Дзяды]])**. Калі Руф рушыць сьнягі, то Пуд пужае. «Ідзі, зіма, да Кучава, як ты нам надакучыла».
* 29 красавіка — Арына і Радаўніца. «На Арыну сей капусту». «На Радаўніцу да абеду пашуць, па абедзе плачуць, а к вечару скачуць».
* 30 красавіка — Зосім і Андрыянава ноч. Ахоўнік пчолаў. Варажба.

### Травень
* 1 траўня — Кузьма. «Май Кузьма з морквінай сустракае, а Пахом з гурком».
* 5 траўня — Ляльнік. Сьвята Лялі — дачкі Лады.
* 6 траўня — Юр’е. Сьвята жывёлы. «Як дождж на Юр’я — хлеб будзе і ў дурня». Аб рад «Страла».
* 7 траўня — Алісей. «Прыйшоў Алісей — авёс пасей».
* 8 траўня — Марк і *[[Станіслаў Шчапанаўскі|Станіслаў]]*. «Сей лён на Станіслава — вырасьце як лава». Бабскія розбрыкі. Скокі жанчынаў і качаньне па зямлі дзеля ўрадлівасьці.
* 10 траўня — Ярылавіца. Сьвята Ярылы.
* 11 траўня — *[[Пранціш Джэраніма|Пранціш]]*. Які дзень, такое і лета.
* 12 траўня — Пачатак **[[Пераплаўны тыдзень|Пераплаўнага]] (Чарвівага) тыдня**. Ня варта садзіць, бо заядуць чарвякі.
* 13 траўня — Якуб. «На Якуба грэе люба».
* 14 траўня — Макарэй і Градавая або Пераплаўная серада. Абрады каля вады.
* 15 траўня — Барыс. Апякун поля і жывёлы.
* 16 траўня — **[[Градабойцы]] (Ледавіты дзень)**.
* 19 траўня — Антоні. «На святы Антоні сей авёс для коней, а як удасца дык і прадасца».
* 21 траўня — Іван веснавы. Апякун земляроба. «На Івана каласок, а на Пятра піражок».
* 22 траўня — Мікола веснавы і Алена. Сьвята пастухоў. «Сей лён на Алену — вырасьце па калена».
* 24 траўня — Макей, Кірыла і Мятод. «Мокра на Макея — і лета не прасушыць».
* 27 траўня — Сідары. «Прыйшлі Сідары — прыйшлі і сіверы».
* 28 траўня — Пахом. «Сьвяты Пахом павее цяплом». «Сей агуркі на Пахом — будзеш насіць мяхом».
* 29 траўня — *[[Марыя Магдаліна|Магдалена]]* і **[[Ушэсьце|Ўшэсьце]]**. «Магдалена зязюльку прысылае». Дзень агляду жыта. Абрад «страла». Унебаўшэсьце Ісуса.
* 31 траўня  — Шэсьць дзеваў, Канапелька Матруна і Фядот. «Лён сей позьні на Шэсьць дзеваў». «Канапелька Матруна ў зямлю махнула».

### Чэрвень
* 3 чэрвеня — Алена і Ўльяна. Дзень ільну.
* 4 чэрвеня — Васіліск. «Ад Васіліска і салавей блізка».
* 5 чэрвеня — Дзень Эўфрасіньні Полацкай
* 7 чэрвеня — Ян і **[[Сёмушныя Дзяды]] (Духавая, Зялёная субота)**. «Рой перад Янам — пчаляр будзе панам».
* 8 чэрвеня — **Сёмуха ([[Тройца (сьвята)|Тройца]], Зялёныя сьвяткі)**. Ушанаваньне продкаў і расьліннасьці. «Павядзём Куста пад гай зялёненькі». Сьвята зеляніны.
* 9 чэрвеня — **[[Русальніца]] (Гранны тыдзень)**. Праводзіны вясны. «На Граннай нядзелі Русалкі сядзелі».
* 10 чэрвеня — **[[Конскі Вялікдзень]]**. Сьвята коней.
* 11 чэрвеня — **[[Градабой]] (Серада-русаль)**. Засьцерагаюцца ад граду. Здабываюць агонь зь ясеня.
* 12 чэрвеня — **[[Наўская Тройца]]** і **[[Абліваха]]**. Памінаньне. Абліваюцца вадой, каб пайшоў дождж.
* 13 чэрвеня — Ерамей і *[[Антоні Падуанскі|Антоні]]*. «Антоні, аддай коні».
* 14 чэрвеня — Юстын і Харытон. «Юстын цягне ўверх каноплі, а Харытон — лён».
* 15 чэрвеня — **[[Русальчыны розыгры]]**. Засьцерагаюцца русалак.
* 16 чэрвеня — **[[Пятроў пост|Пятроўка-галадоўка]]** да 11 ліпеня.
* 19 чэрвеня — **[[Сьвята Цела і Крыві Хрыстовых|Божае цела]] (Дзявятнік)**. Перавод уніятаў у праваслаўе.
* 20 чэрвеня — **[[Дзявятуха]]**. Сьвята ад навальніцы. За тыдзень да Пятра садзяць рэпу.
* 21 чэрвеня — Тодар і Дзень летняга сонцастаяньня. «На Тодара раса — канапель паласа». Найбольшая даўжыня дня ў годзе каля 17 гадзінаў.
* 22 чэрвеня — Кірыла. На Кірылу з усяе моцы Зямля імкнецца да Сонца.
* 23 чэрвеня — *[[Купальле|Купала]]*. Старажытны Новы год (лета) прыпадаў на дзень сонцастаяньня.
* 24 чэрвеня — *[[Раство Яна Хрысьціцеля|Ян Купальны]]*. «Сонца грае».
* 25 чэрвеня — Анапрэй. «Хто на Нупрэя пасее грэч, той будзе бліны печ».
* 26 чэрвеня — Акуліна-грачышніца (Задзярыхвост) і **[[Дзясятнік]]**. «Дзясятнік гнаі возіць».
* 27 чэрвеня — **[[Дзясятка]]**. «Косы точыць». «Жыта пасьпявае».
* 28 чэрвеня — Амос. «Прыйшоў Амос — цягне ўгору авёс».
* 29 чэрвеня — *[[Пётар (апостал)|Пятрок]]*. «Да Пятра зязюльцы кукаваці». «Прыйшоў Пятрок — апаў лісток, прыйдзе Ільля — ападуць і два».
* 30 чэрвеня — *[[Данат Рымскі|Данат]]*. «Сьвяты Данат коскі точыць, сянцо косіць».

### Ліпень
* 6 ліпеня — Купальле. Сьвята Сонца і каханьня.
* 7 ліпеня — Іван Купала. «Учора была Купала, а сёньня Іван».
* 10 ліпеня — Самсон-сенагной і *[[7 рымскіх братоў|Сем братоў]]*. «На Самсона дождж — сем тыдняў то ж». «Сем братоў варожаць, колькі тыдняў пагоды».
* 12 ліпеня — Пятро. Сьвята заканчэньня Купальля. «Да Пятра дзеўка хітра, а на Пятры — хоць твар ёй падатры».
* 13 ліпеня — Паўпятро і Сымон. Дзень талакі.
* 14 ліпеня — Кузьма і Дзям’ян. Сьвята кавалёў. «Сьвяты Пятро жыта сьпеліць, сьвяты Кузьма сярпы робіць, а сьвяты Дзям’ян сена грабе».
* 17 ліпеня — Андрэй. «Авёс у сьвітцы, а на грэчцы і кашулі няма». «Андрэй усіх мудрэй».
* 18 ліпеня — Сьвята Месяца. «Месяц гуляе».
* 21 ліпеня — Градавы дзень (Казанская) і Пракоп. «Будзеш вазіць сена на Казанскую, то гумно да другое Казанскае не дастаіць». Засьцерагаў ад нябесных стыхіяў, ад хваробаў вачэй і галавы. «Пракоп бок прыпёк».
* 25 ліпеня — *[[Якаў Зевядзееў|Якуб]]*. «На Якуба хлеба поўна губа», «Які Якуб да паўдня, такая да сьнежня зіма».
* 26 ліпеня — Гаўрылей і *Ганна*. Засьцерагаюцца, каб град не пабіў каноплі. «Сьвята́ Ганна снапы кладзе», «Калі на Ганну раніца халодная, то зіма будзе раньняя і халодная».
* 29 ліпеня — Афінаген. Заціхаюць птушкі.

### Жнівень
* 1 жніўня — Макрыны і Серпавіца (Шыпілінка). «Глядзі восень па Макрыні», «Калі ў дзень Макрыны дождж, то ўсё лета і восень будзе мокра, а калі суха, то восень сухая». Пятніца перад Ільлёю. Дзень «зазубрываньня» сярпоў, падрыхтоўкі да жніва. «Шыпілінка ў кузьню ідзець сярпы зубіць».
* 2 жніўня — Ільля. Сьвята дажджу і навальніцы. «Ільля нарабіў гнільля», «Укінуў у ваду кусок ільда», «Да Ільлі ўсё і пад кустом сохне, пасьля Ільлі — і на кусту не сушыць».
* 4 жніўня — Мар’я (Магдалена). «Магдалена — вады па калена».
* 6 жніўня — Спас, Барыс і Глеб (Барыс-палікоп). «На Глеба і Барыса хлеба напарыся і за ральлю бярыся», «Сьвяты Барыс снапы зносіць, сьвятыя Ганны дамоў возяць».
* 7 жніўня — Ганны і Макар. «Сьвятыя Ганны бабкі стаўляюць». «Макар налье ў рукаў».
* 9 жніўня — Палікоп і Панцеляймон. Дзень жніва. Лекар ад хваробаў галавы. «З Панцялея капуста пачынае ў качан завівацца», «Хто на Панцялея працуе, таму не пашанцуе».
* 11 жніўня — *[[Лаўрэн Рымскі|Лаўрын]]*. «На Лаўрына сьпяшай да млына».
* 12 жніўня — Сіла. «Хто на Сілу жыта пасее, у таго на хлеб надзея».
* 13 жніўня — Спасаўскія запускі. Пярэдадзень Спасаўскага посту.
* 14 жніўня — Макавей, 1-ы, Мядовы Спас і Спасаўка. Сьвята маку і мёду. Пост да 27 жніўня.
* 15 жніўня — Базыль і *[[Унебаўзяцьце Найсьвяцейшай Панны Марыі|Прачыстая]] (Зельная)*. «Базыль авечкам воўну дае». «Прыйшла Прачыста — стала поле чыста».
* 16 жніўня — *[[Антоні Рымлянін|Антоны]]-віхравеі* і *[[Сьвяты Рох|Рох]]*. «Кірмаш на паненак».
* 17 жніўня — Аўдоцьця-сенагнойка.
* 19 жніўня — Яблычны Спас. Сьвята садавіны.
* 23 жніўня — Лаўрэн. Сьвята млынара.
* 24 жніўня — *[[Барталамей (апостал)|Баўтрамей]]*. «Сьвяты Баўтрамей высылае буслоў па дзяцей». «Прыйшоў Баўтрамей — жыта на зіму сей».
* 27 жніўня — Міхей. «Лёгкі вецер у гэты дзень — будзе пагодлівая восень, моцны — дажджлівая і халодная».
* 28 жніўня — Прачыстая. Сьвята ўраджаю.
* 29 жніўня — Трэці Спас і *[[Усекнавеньне|Ян-сьценцель]]*. Сьвята хлеба. «Па Трэцім Спасе трымай рукавіцы ў запасе». «Ян па лета прыйшоў і ўжо восень знайшоў», «А Ян-сьценцель руней сьцеліць».
* 30 жніўня — Міроны-ветрагоны.
* 31 жніўня — Флор і Лаўр (Храл і Ягор’е). Сьвята коней. «На Храла і Ягор’я ня ткуць і не аруць».

### Верасень
* 5 верасьня — Лупа. «Сей на Лупа — будзе жыта купа».
* 7 верасьня — Варфаламей. «Жыта на зіму сей».
* 8 верасьня — *[[Нараджэньне Найсьвяцейшай Багародзіцы|Другая Прачыстая]]*. «Меншая Прачыста — канчай сеяць начыста».
* 10 верасьня — Мацей. Абаронца ад п’янства.
* 11 верасьня — Іван-крываўнік (Калінавік).
* 13 верасьня — Кіпрыян. Журавель зьбіраецца ў вырай.
* 14 верасьня — Сымон, *[[Узьвіжаньне]]* і пачатак Бабінага лета. Новы год (лета) ў Вялікім Княстве Літоўскім з канца ХV стагодзьдзя. Абрад «Жаніцьба коміна». Закрываньне зямлі.
* 19 верасьня — Цуды (Міхаіл). «Міхал з поля сьпіхаў».
* 21 верасьня — Багач (Нараджэньне Божае Маці). Сьвята заканчэньня ўборкі збожжа. Засідкі.
* 22 верасьня — Восеньскае раўнадзенства. Працягласьць дня 12 гадзінаў.
* 24 верасьня — Тадора. «На Тадору ўсякае лета заканчваецца».
* 26 верасьня — Стаўроўскія Дзяды.
* 27 верасьня — Зьвіжаньне. Сьвята закрываньня зямлі на зіму. Гадзюкі зьбіраюцца ў кучу.
* 29 верасьня — *[[Міхаіл (арханёл)|Міхал]]*. «Калі на Міхала з поўначы вецер вее, то ня май на надвор’е надзеі».

### Кастрычнік
* 2 кастрычніка — Зосім. «Журавіны на Зосіма ўздымаюцца — мароз на Пакровы ўдарыць».
* 3 кастрычніка — Астап (Астаф’я). Прыкметы па ветры.
* 4 кастрычніка — *Пранцішак ([[Францішак з Асізі|Францішак]])*. «На Пранцішка зярнят шукае ў полі мышка».
* 8 кастрычніка — Сяргей. Жалезны тыдзень.
* 9 кастрычніка — Іван Багаслоў (Іван Кураед, Іван-шаптун). Шапталіся свахі пра нявестаў.
* 14 кастрычніка — Пакровы (3-я Прачыстая). Вясельная пара. «Сьвята Пакрова, пакрый зямельку лісточкам, а галоўку — вяночкам». «Пакровы — зарыкалі каровы».
* 21 кастрычніка — Трыфан, Палагея і *[[Зьміцер Салунскі|Зьміцер]]*. «Трыфан кажух латае, Палагея рукавічкі вяжа». «Зьміцер зямлю выцер, на груды пабіў, каб ніхто не хадзіў».
* 25 кастрычніка — Марцін. Сьвята млынароў. Млынары частаваліся на каменным крузе гусяцінай.
* 28 кастрычніка — *[[Сымон (апостал)|Сымон]] і [[Юда Тадэй|Юда]]*. «Сымон зь Юдаю працу ў полі канчаюць, хаты аглядаюць».
* 29 кастрычніка — Лонгін і *[[Параскева Іканійская|Параскева]] [[Параскева Пятніца|Пятніца]]*. Збаўца ад хваробаў вачэй.
* 30 кастрычніка — Паклоны. Адбіваюць паклоны пакутніку Андрэю Крыцкаму.
* 31 кастрычніка — Лука і Юльян. «Хто сее да Лукі, ня будзе мець ні хлеба, ні мукі». Дзень іканапісцаў. Ахоўнік дзяцей.

### Лістапад
* 1 лістапада — Зьмітраўскія Дзяды (Асяніны) і *[[Дзень усіх сьвятых|Ўсе сьвятыя]]*. «Сьвятыя Дзяды, завём вас». Памінальны дзень у хрысьціянаў-каталікоў. 
* 2 лістапада — *[[Задушны дзень]]*. Памінальны дзень.
* 4 лістапада — Казанская. «Хто на Казанскую жаніхаецца, той не пакаецца».
* 8 лістапада — Зьміцер. «Да Зьмітра дзеўка хітра». Канец надзеі выйсьці замуж у гэтым годзе.
* 9 лістапада — *[[Фёдар Ціран|Тодар]]*. «На Тадора поўна камора».
* 10 лістапада — Параскі. Апякунка жанчынаў і рукадзельля.
* 11 лістапада — Настуся і *[[Марцін Турскі|Марцін]]*. Настуся стрыжэ авечкі. Сьвята млынароў. Мядзьведзь кладзецца ў бярлог.
* 12 лістапада — Артошка. Пачатак прадзеньня.
* 14 лістапада — Кузьма і Дзям’ян. Апякун земляробства, кавалёў і вясельля.
* 21 лістапада — Міхайлаў дзень. Абаронца ад грому. Мядзьведзі ідуць у сьпячку.
* 22 лістапада — Матрона. «З Матроны становіцца зіма».
* 24 лістапада — Хведар-студзянец. «Хвёдаравы вятры галоднымі ваўкамі скуголяць».
* 25 лістапада — Іван міласьцівы і *[[Кацярына Александрыйская|Кацярыны]]*. Дзень падарункаў. «Кацярына забрала лета».
* 27 лістапада — Юстыніян і Піліп. Пярэдадзень Піліпаўскага посту да 6 студзеня.
* 28 лістапада — Піліпаўка. Перадкалядны пост.
* 28 лістапада — Мацей. «На Мацея зіма пацее».
* 30 лістапада — *[[Андрэй (апостал)|Андрэй]]* і *[[Адвэнт]]*. 4-тыднёвы пост.

### Сьнежань
* 4 сьнежня — Увядзеньне і *[[Варвара Іліёпальская|Барбара]]*. «Барбара ноч урвала, а дзень надтачыла».
* 5 сьнежня — Пракоп і *[[Сава Асьвячоны|Савы]]*. «Прыйдзе Пракоп хмуры — раскапае гуры». «Барбара мосьціць, Сава цьвікі вострыць, а Мікола прыбівае».
* 6 сьнежня — Матрыхваны і *[[Дзень Сьвятога Мікалая|Мікола]]*. Не прадуць.
* 7 сьнежня — Кацярыны. «Забрала край лета».
* 9 сьнежня — Юр’е зімовы і *Ганны*. Юра мосьціць. «Ад Ганнаў да Калядаў 2 тыдні і 2 дні».
* 13 сьнежня — Андросы (Андрэйкі). Варожаць.
* 14 сьнежня — Навум. «Навум наставіць на вум». Пачыналі вучыцца.
* 17 сьнежня — Варвары. «Мікола і Варвара ноч урвалі».
* 18 сьнежня — Савы, Міколін бацька. «Сава мосьце, а Мікола гвозьдзе».
* 19 сьнежня — Мікола зімовы. «Безь Міколы не бывае ні зіма, ні лета». «Мікола марозам гвозьдзіць».
* 22 сьнежня — Ганны і Зімовае сонцастаяньне. «Ганкі — сядайце на санкі». Даўжыня дня найкарацейшая ў годзе 7 гадзінаў.
* 24 сьнежня — *Посная [[куцьця]]*. Пачатак Калядаў да 6 студзеня.
* 25 сьнежня — *[[Божае Нараджэньне]]* і Сьпірыдон-сонцаварот. Раней адзін зь дзён Навагодзьдзя.
* 26 сьнежня — *[[Сьцяпан Першапакутнік|Сьцяпан]]*. «Кожны сабе пан».
* 31 сьнежня — Марк, *Багатая куцьця* і *[[Сыльвэстар I (папа рымскі)|Сільвестар]]*. «Марка да Варка — няхай будзе парка».

## Іншыя
* Азія: армянскі, бірманскі, габрэйскі, індыйскі, іранскі, карэйскі, кітайскі, самвацкі (Нэпал) і тайскі.
* Афрыка: бэрбэрскі, копцкі і этыёпскі.

## Крыніцы

Катэгорыя:Календары