open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Квантавая оптыка

**Квантавая оптыка** — разьдзел оптыкі, які займаецца вывучэньнем зьяваў, у якіх выяўляюцца квантавыя ўласьцівасьці сьвятла. Да такіх зьяваў адносяцца: цеплавое выпраменьваньне, фотаэфэкт, эфэкт Комптана, эфэкт Рамана, фотахімічныя працэсы, вымушанае выпраменьваньне (і, адпаведна, фізыка лазэраў) і іншыя галіны.

Квантавая оптыка зьяўляецца больш агульнай тэорыяй, чым клясычная оптыка. Асноўная праблема, якая закранаецца квантавай оптыкай — апісаньне ўзаемадзеяньня сьвятла з рэчывам з улікам квантавай прыроды аб’ектаў, а таксама апісаньне распаўсюджваньня сьвятла ў спэцыфічных умовах. Для таго, каб сапраўды вырашыць гэтыя задачы, патрабуецца апісваць і рэчыва (асяродзьдзе распаўсюджваньня, уключаючы вакуўм) і сьвятло выключна з квантавых пазыцыяў, аднак часта зьвяртаюцца да спрашчэньняў: адну з кампанэнтам сыстэмы (сьвятло або рэчыва) апісваюць як клясычны аб’ект. Напрыклад часта пры разьліках, зьвязаных з лазэрнымі асяродзьдзямі квантуюць толькі стан актыўнага асяродзьдзя, а рэзанатар лічаць клясычным, аднак калі даўжыня рэзанатара будзе парадку даўжыні хвалі, то яго ўжо нельга лічыць клясычным, і паводзіны атаму ва ўзбуджаным стане зьмешчанага ў такой рэзанатар будуць значна больш складанымі.

## Літаратура
* Скалли М. О., Зубайри М. С. Квантовая оптика. (M.O. Scully, M.S. Zubairy) Перевод с английского под ред В. В. Самарцева. М.: Физматлит, 2003.
* Мандель Л., Вольф Э. Оптическая когерентность и квантовая оптика. М.: Физматлит, 2000.
* Клаудер Дж., Сударшан Э. Основы квантовой оптики. Пер. с англ. М.: Мир, 1970.
* Клышко Д. Н. Физические основы квантовой электроники. М.: Наука, 1986.
* Килин С. Я. Квантовая оптика: Поля и их детектирование. Мн., 1990; М.: УРСС, 2003.

## Спасылкі
* Квантавая оптыка ў энцыкляпэдыі «Кругосвет».
* Тэрміны й электронныя кнігі па квантавай оптыцы

Катэгорыя:Оптыка
Крыстыян Доплер

**Крыстыян Андрэас Доплер** (; 29 лістапада 1803, Зальцбург — 17 сакавіка 1853, Вэнэцыя) — аўстрыйскі фізык і матэматык. Адкрыў зьяву зьмены частасьці хвалі, якая выпраменьваецца крыніцай у стане руху. Пасьля гэтую зьяву назвалі эфэктам Доплера.

## Біяграфія
Крыстыян Доплер нарадзіўся ў Зальцбургу, быў сынам муляра. Доплер ня здолеў займацца сямейнай справай з-за слабога фізычнага стану.

У 1825 годзе скончыў Політэхнічны інстытут у Вене, з 1835 па 1847 гады працаваў у Чэскім тэхнічным унівэрсытэце, з 1847 году зьяўляўся прафэсарам Горнай і Лясной акадэмій у Кемніцы, з 1848 году быў чальцом Венскай акадэміі навук, з 1850 году — прафэсар Венскага ўнівэрсытэту й дырэктар першага ў сьвеце Фізычнага інстытуту, створанага пры Венскім унівэрсытэце па ягонай ініцыятыве.

Навуковыя інтарэсы Крыстыяна ляжалі ў такіх галінах фізыкі, як то оптыка й акустыка. Асноўныя працы выкананыя па абэрацыі сьвятла, тэорыі мікраскопу й аптычнага далямеру, тэорыі колераў і некаторым іншым тэмам. У 1842 годзе Доплер тэарэтычна абгрунтаваў залежнасьць частасьці ваганьняў, успрыманых назіральнікам, ад хуткасьці й напрамку руху крыніцы хваль і назіральніка адносна адзін аднаго. Гэтая зьява пасьля было названа ягоным імем (эфэкт Доплера). У 1848 годзе гэтая зьява была больш падрабязна вывучана францускім фізыкам Арманам Фізо, а ў 1900 годзе экспэрыментальна даказана Арыстархам Белапольскім. Гэты эфэкт выкарыстоўваецца ў астраноміі для вымярэньня хуткасьці руху зорак і вымярэньня хуткасьці кручэньня вакол сваёй восі зорак.

Памёр Доплер 17 сакавіка 1853 году ў Вэнэцыі. Пахаваны на востраве Сан-Мікеле.

## Глядзіце таксама
* Даплераграфія

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Christian Doppler. MacTutor History of Mathematics archive, University of St Andrews

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Зальцбургу
Катэгорыя:Памерлі ў Вэнэцыі
Катэгорыя:Аўстрыйскія фізыкі
Катэгорыя:Аўстрыйскія матэматыкі
Сакрэт

**Сакрэт**, **Сэкрэт** (ад лац. *secretus* — *адмежаваны*) — шматзначны тэрмін.

* Тое ж, што Таямніца
* вадкасьць, якая выдзяляецца арганізмам у працэсе Сакрэцыі
Падмэ Амідала

**Па́дмэ Аміда́ла Набэры** () — пэрсанаж выдуманага сусьвету «Зорных войнаў». Падмэ Амідала — зьяўляецца каралевай Набу, а пасьля сэнатарам.

## Вонкавыя спасылкі

* 
* 

Катэгорыя:Пэрсанажы «Зорных войнаў»
Юужан вонг

**Юужан вонгі** () — раса ў пашыраным сусьвеце «Зорных войнаў». Адныя зь нямногіх расаў у сусьвеце «Зорных войнаў», якія паходзяць з-за межаў галяктыкі (нароўні са сваімі рабамі чазракамі, а таксама сылентыюмамі і абамінорамі).

Гэта раса рэлігійных фанатыкаў, якія карыстаюцца выключна арганічнымі тэхналёгіямі, вырашчанымі генэтычным спосабам, а мэханічныя, электрычныя ды электронныя тэхналёгіі лічаць блюзьнерствам супраць сваіх багоў. Свае фізычныя мажлівасьці яны намагаюцца палепшыць шляхам прывіцьця органаў.

Усе юужан вонгі, за выняткам аднаго, маюць імунітэт ад Моцы і ня могуць быць адчутыя празь яе, што джэдаі лічаць вельмі загадкавым, бо будзь-якія жывыя істоты такім ці іншым чынам мусяць мець адметны подпіс у Моцы, адрозны ад іншага віду. Пазьней выявілася, што юужан вонгі былі адлучаныя ад Моцы пасьля аддзяленьня ад сымбіёзу з разумнай плянэтай Юужан’тар.

## Уварваньне ў Галяктыку
У 25 року пасьля «Новай надзеі» і бітвы за Явін юужан вонгі напалі на Галяктычную рэспубліку. Гэтыя падзеі падрабязна занатаваныя ў кніжнай сэрыі «Новы Ордэн джэдаяў». Вайна цягнулася 5 гадоў і скончылася адступленьнем агрэсараў дзякуючы супольным намаганьням Галяктычнага альянсу. Аднак гэтая вайна стала адной з найбольш кровапралітных у гісторыі галяктыкі: у ёй загінулі амаль 365 мільярдаў разумных насельнікаў галяктыкі, сярод якіх і такія выбітныя пэрсанажы «Зорных войнаў», як Чубака, Энакін Сола, адмірал Акбар і іншыя; 20 сусьветаў былі спустошаныя.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* 

Катэгорыя:Расы «Зорных войнаў»
Катэгорыя:Выдуманыя масавыя забойцы
Сушкі (Берасьцейская вобласьць)

**Су́шкі** — вёска ў Камянецкім раёне Берасьцейскай вобласьці, уваходзіць у Вярховіцкі сельсавет.

Сушкі месьцяцца за 24&nbsp;км на паўночны захад ад Камянцу, за 55&nbsp;км на поўнач ад Берасьця, за 12&nbsp;км на паўночны ўсход ад чыгуначнай станцыі Высока-Літоўск (лінія Берасьце&nbsp;— Беласток).

## Гісторыя
* XVI ст.: упершыню згадваецца як (па-)сяленьне *Сушкова* ў Берасьцейскім павеце ВКЛ.
* канец XIX ст.: маёнтак Сушкі ў Вярховіцкай воласьці Берасьцейскага павету Гарадзенскай губэрні Расейскай імпэрыі, уласнасьць графіні М.В.&nbsp;Грабоўскай, каля 1 тысячы дзесяцінаў зямлі.
* 1897: паводле перапісу ў маёнтку 3 двары, 100 жыхароў, кузьня.
* 1905: 40 жыхароў.
* 1921: у выніку польска-савецкай вайны па Рыскай мірнай дамове ў складзе Польшчы, фальварак ў Вярховіцкай гміне Берасьцейскага павету Палескага ваяводзтва.
* 1939: у выніку пакту Молатава — Рыбэнтропа ў складзе Берасьцейскай вобласьці БССР.
* 1940: хутары Сушкі ў Вярховіцкім сельсавеце Высокаўскага раёну Берасьцейскай вобласьці, агулам 50 двароў, 284 жыхары.
* 1941—1945: цягам Другой сусьветнай вайны на фронце загінулі 3 жыхары.
* 1947: арганізаваны калгас «30 год Кастрычніцкай рэвалюцыі» (у 1950 годзе — 80 чальцоў).
* 1948: у 7-гадовай школе 75 вучняў.
* 1960: у вёсцы 162 жыхары.
* 1962: у Камянецкім раёне.
* 1970: 165 жыхароў, у калгасе «Расея».

## Насельніцтва
* 2010 год — 106 жыхароў
* 2005 год — 58 жыхароў, 26 двароў
* 1999 год — 74 жыхары

## Інфраструктура
У складзе ААТ «Каралін».

## Крыніцы

## Літаратура
*  С.&nbsp;88—89.

Катэгорыя:Вярховіцкі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Камянецкага раёну
Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVI стагодзьдзі
Аналы

**Ана́лы** (множны лік,  ад *annus* — год) — запісы па гадах падзей, зьвязаных з жыцьцём гораду, вобласьці альбо краіны. Аналы меліся ўжо ў эгіпцян, шумераў, пэрсаў, кітайцаў, старажытных грэкаў (ώρα). Сваю сапраўдную назву аналы атрымалі ў рымлян. Матэрыялам для найбольш старажытных рымскіх аналаў паслужылі запісы жрацоў (Commentarii Pontificum) на драўляных дошках, пакрытых гіпсам, са штогадовай пазнакай консулаў. Гэтыя дошкі выстаўляліся для ўсеагульнага агляду, на іх запісваліся найбольш важныя падзеі: імёны вышэйшых чыноўнікаў, сонечныя і месяцовыя зацьменьні, знакі і іншыя, пазьней — зьвесткі аб павышэньні коштаў, пра войны і г.д.

Найбольш старажытныя запісы, пэўна, загінулі пры пажары Рыма ў 387 да н.э. падчас нашэсьця галаў, але затым былі адноўлены па памяці і працягнуты. Каля 130 да н.э. аналы былі зьведзены Публіюсам Муцыюсам Сцэволай у зборнік з 80 кніг пад назвай «вялікіх аналаў» (*Annales maximi*). Вядзеньне аналаў спынілася паміж 123 і 114 да н. э.

Хоць старажытнарымскія аналы да нас не дайшлі, імі карысталіся, як крыніцай, шматлікія рымскія гісторыкі (напрыклад, Тытус Лівіюс), якія таксама часам давалі сваім сачыненьням назву і форму аналаў. У гісторыкаў старажытнай Грэцыі форма аналаў была распаўсюджана да Герадота.

Вялікае распаўсюджваньне аналы атрымалі ў Сярэднявеччы, калі амаль кожны буйны манастыр вёў свае пагадовыя запісы. Такія сярэднявечныя аналы гістарычна разьвіліся з кароткіх запісаў на палях табліц, якія вызначаюць даты сьвяткаваньня хрысьціянскага Вялікадня ў розныя гады. Аналягічныя аналы на Русі ў айчыннай гістарыяграфіі носяць назву летапісаў. У сучаснай мове слова аналы часта выкарыстоўваецца ў значэньні «кроніка», запіс значных падзей. У гэтым сэнсе выраз «увайшоў у аналы» сынанімічны выразу «ўвайшоў у гісторыю».

## Крыніцы

*
Катэгорыя:Гістарыяграфія Старажытнага Рыму
Сушкі (неадназначнасьць)

Назву **Сушкі** маюць:

## Населеныя пункты
### [[Беларусь]]
* Берасьцейская вобласьць:
** Сушкі — вёска ў Камянецкім раёне

* Віцебская вобласьць:
** Сушкі — вёска ў Дрысенскім раёне
** Сушкі — вёска ў Мёрскім раёне

## Глядзіце таксама
* Суша
* Сушына
* Сушышкі
Дзяцел малы

**Малы дзяцел** (, сынонім ) — птушка, самы дробны прадстаўнік сямейства ў Эўропе і Азіі.

## Апісаньне
Стракаты, невялікі. Сьпіна чорная ў белыя палоскі. Спод цела белаваты, без чырвонага. У самца чырвоная «шапачка» і белы лоб, у самкі верх галавы белаваты. У маладых спод цела карычняваты, часам чырвоная «шапачка». Голас: шлюбны «кік-кік-кік», позыў — аднаразовае «кік», падобнае, як у вялікага дзятла, але больш ціхае і мяккае. Стукае далікатна па тонкіх галінках. Даўжыня цела 14—16 см, размах крылаў 25—30 см.

### Падвіды
* *D. m. minor* — паўночна-ўсходняя Эўропа ад Скандынавіі да Ўралу;
* *D. m. hortorum* — цэнтральная і заходняя Эўропа;
* *D. m. comminutus* — Ангельшчына, Ўэйлз;
* *D. m. buturlini* — паўднёвая Эўропа ад Гішпаніі да Грэцыі і Румыніі;
* *D. m. danfordi* — Грэцыя, Азія;
* *D. m. colchicus* — Каўказ;
* *D. m. quadrifasciatus* — паўднёвы Каўказ

## Біятоп
Розныя тыпы асьветленых дрэвастояў зь лісьцевымі дрэвамі, рачныя даліны, парослыя дрэвамі, сады, групы дрэў сярод палёў, алеі, урбанізаваныя тэрыторыі. Пазьбягае сухіх бароў і цёмных дрэвастояў.

## Гняздо
У дупле ў мяккім дрэве, у ствале або бакавых галінах на рознай вышыні — ад 1 м ад зямлі да вяршаліны дрэва — нават да 10 м, бяз высьцілкі. Глыбіня гнездавой камэры 10—18 см, шырыня — 10—20 см, Дыямэтр адтуліны 3—4 см.

## Яйкі

5—6 (3—8), эліптычныя, падоўжаныя з гострым вузейшым канцом, белыя, бліскучыя. Памеры: 19,0 × 14,5 мм (17,0—22,0 × 13,0—16,0 мм).

## Арэал
Палеарктыка (акрамя Поўначы і Поўдня).

## Пералёты
Аселы. Узімку вандруе ў межах гнездавога арэала, часам у выглядзе інвазіяў.

## Месца зімовак
У межах гнездавога арэала.

## На Беларусі
Звычайны на гнездаваньні аселы і качуючы від. Ад Поўначы на большай частцы тэрыторыі сустракаецца *D. m. minor*, птушкі зь пераходнымі рысамі да *D. m. hortorum* адзначаюцца на паўднёвым захадзе краіны.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Птушкі Эўразіі
Катэгорыя:Птушкі Азіі
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1758 годзе
Катэгорыя:Дзятлавыя
Схізма

**Схізма** ( — «расшчапленьне, раскол, нязгода») — раскол у Царкве ці іншай рэлігійнай арганізацыі.

## Расколы ў хрысьціянскай царкве
* У 325 г. на I-м Нікейскім Сусьветным саборы адбыўся раскол: арыянства было асуджана, аднак пазьней імпэратар Канстантын памяркоўна ставіўся да ўмеранага арыянства, якое працягвала існаваць да яго паўторнага асуджэньня на Канстантынопальскім Сусьветным саборы 381 году пры падтрымцы імпэратара Тэадосіёса I.
* У 451 г. вучэньне монафізытаў было асуджана Халкідонскім саборам. Гэта прывяло да расколу і вострай рэлігійна-палітычнай барацьбы.
* «Фаціянская схізма»: у жніўні 863 на Рымскім Саборы быў адлучаны Патрыярх Фотый, у верасьні 867 Сабор у Канстанцінопалі адлучыў Папу Мікалая.

## Гл. таксама
*Ерась

## Літаратура
* 

Катэгорыя:Гісторыя хрысьціянства
*
Элемэнт (стыхія)

**Элемэ́нт** (ад ), альбо **стыхі́я** () — асноўны і першапачатковы панятак старажытнай натурфілязофіі, а таксама сярэднявечнай альхіміі і астралёгіі. Згодна з антычнымі тэорыямі, Сусьвет разглядаўся, як сума і ўзаемадзеяньне чатырох першых элемэнтаў: Агню, Глебы, Паветра, Вады. Акрамя таго, існавала тэорыя загадкавага пятага элемэнту — Этэра, зьвязанага з паняткам квінтэсэнцыі.

## Вонкавыя спасылкі

* 4 элемэнты ў будызьме
* Сыстэма з 4 элемэнтаў
Сухі Востраў

Назву **Сухі Востраў** маюць:

* Сухі Востраў — пасёлак у Жлобінскім раёне Гомельскай вобласьці
* Сухі Востраў — вёска ў Смалявіцкім раёне Менскай вобласьці
Бала Таўн

«**Бала Таўн**» — ўэйлскі футбольны клюб з гораду . Заснаваны ў 1880-я гады. Уладальнік Кубка Ўэйлзу (2017).

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Бала (Гвінэд)
Новае Высокае

Назву **Новае Высокае** маюць:

* Новае Высокае — вёска ў Ельскім раёне Гомельскай вобласьці
* Новае Высокае — вёска ў Шклоўскім раёне Магілёўскай вобласьці
Сьпіс 100 кнігаў стагодзьдзя паводле вэрсіі Le Monde

**Сьпіс 100 кнігаў стаго́дзьдзя паво́дле вэ́рсіі Le Monde** — сьпіс найлепшых кнігаў XX стагодзьдзя, выбраны галасаваньнем у 1999 року, зладжаным францускім таварыствам «Fnac» і парыскай газэтай «Le Monde». У апытаньні ўзялі ўдзел 17 000 французаў, якія абіралі ўлюбёнцаў з 200 прэтэндэнтаў, абраных кнігарнямі і журналістамі.

## Сьпіс 100 кнігаў стагодзьдзя

## Глядзіце таксама
*  Нобэлеўская прэмія ў галіне літаратуры
* Аўстрыйская дзяржаўная прэмія па эўрапейскай літаратуры — дэ Бавуар, Эка, Ёнэско, Кундэра, Дзюрас і Рушдзі
* Ерусалімская прэмія — дэ Бавуар, Ёнэско, Кундэра і Борхэс

Катэгорыя:Сьпісы кнігаў
Катэгорыя:Рэйтынгі
Элемэнт

**Элемэнт** (ад лац.: *elementum*) — шматзначны тэрмін.

* Элемэнт (стыхія) у старажытнай філязофіі і альхіміі
* Элемэнт мноства ў матэматыцы
* Хімічны элемэнт

## Гл. таксама
* Элементы.ру — навукова-папулярны сайт
Рыская дамова (неадназначнасьць)

* Рыская дамова 1920 году — савецка-польская папярэдняя мірная дамова, заключаная ў Рызе 12 кастрычніка 1920
* Рыская мірная дамова 1920 году — пагадненьне паміж РСФСР і Латвіяй 
* Рыская мірная дамова 1921 году — пагадненьне пра спыненьне Польска-савецкай вайны 1919—1921 гадоў і нармалізацыю адносін
Сфэра (неадназначнасьць)

**Сфэра** (ад ст.-грэц. σφαῖρα — мяч) — шматзначны тэрмін.

* Сфэра у геамэтрыі;
* Сфэры ў антычнай і сярэдневяковай касмалёгіі: узроўні геацэнтрычнага Сусьвету, якія супадаюць з арбітамі асноўных сьвяцілаў, складаючы разам музыку сфэраў; 
* У пераносным значэньні: межы распаўсюджваньня чаго-небудзь, вобласьць ужываньня;
Музыка сфэраў

**Музыка сфэраў** — антычнае вучэньне аб гармоніі Космасу, якое ўпершыню ўзгадваецца ў філязофіі Пітагора. Уяўляе сабой тэорыю, згодна зь якой асноўныя плянэты (да якіх, па тагачасным уяўленьням, далучаліся таксама Сонца і Месяц) у працэсе свайго руху выдаюць сталы гарманічны гук, альбо музыку, якую людзі ня чуюць, бо звыкліся да яе з пачатку жыцьця.

У далейшым канцэпцыя музыкі сфэраў атрымала сваё разьвіцьцё ў творах Плятона, Арыстотэля, іншых антычных філёзафаў, а таксама ў сярэдневяковай філязофіі.

## Вонкавыя спасылкі
* Музыка сфэр

Катэгорыя:Альхімія
Катэгорыя:Гісторыя навукі
Катэгорыя:Старажытнагрэцкая філязофія
Катэгорыя:Астралёгія
Катэгорыя:Філязофскія тэрміны
Глікон

**Глікон** () — паводле некаторых мітаў, увасабленьне бога Асклепія. Лукіян распавядае, што культ быў вынайдзены ў яго час Аляксандрам з Абанотыха, які ад яго імя прамаўляў вяшчунствы.

Адлюстроўваўся ў выглядзе зьмея зь ільвінай галавой, быў зьвязаны з культам Фартуны. Культ атрымаў распаўсюджваньне ў Рымскай імпэрыі ў II стагодзьдзі, зь сярэдзіны II да сярэдзіны III стагодзьдзя ягоная выява зьяўлялася на манэтах.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* The Worship of the Serpent

Катэгорыя:Старажытнагрэцкія багі
Люкіян з Самасаты

**Люкіян з Самасаты** (, ; каля 125, Самасата, Рымская імпэрыя — 180-я, верагодна Атэны) — старажытнагрэцкі пісьменьнік-сатырык. Быў вандоўным рытарам прыкладна да 150 году, доўгі час жыў у Атэнах, займаючыся літаратурнай працай, у старасьці заняў высокі пост на імпэратарскай службе ў Эгіпце. Захаваліся 84 ягоныя творы, але аўтарства некаторых аспрэчваецца, што адлюстроўваюць крызіс ідэалёгіі антычнага грамадзтва.

Разьвіваючы традыцыі антычнай камэдыі і мэніпавай сатыры, ён стварыў жанр сатырычнага дыялёгу. Пісаў пародыі на сафістычную дэклямацыю, як то «Пахвала мусе», «Настаўнік красамоўства», высьмейваў алімпійскіх багоў, як то «Размова багоў», «Прамэтэй ці Каўказ», паказваў мізэрнасьць жыцьцёвых ласкаў, марнасьць усяго на сьвеце ў творах «Размовы ў царстве мёртвых», «Харон», «Мэніп», рабіў выпады супраць сацыяльнай несправядлівасьці ў творы «Нігрын», крытыкаваў раньняе хрысьціянства, разьвенчваў веру ў забабоны, містычныя пераўтварэньні, «Аляксандр ці Лжэпрарок», «Пра сьмерць Пэрэгрына», «Аматар хлусьні ці Нявер».

Люкіян зьяўляецца аўтарам сатыраў на тагачасныя гістарыяграфію «Як трэба пісаць гісторыю», на фантастыку папулярных раманаў «Праўдзівая гісторыя» і іншае. Ягоная творчасьць паўплывала на асьветніцкую літаратуру Эўропы.

## Творы
* Opera. Ex recogn. Caroli Jacobitz. Vol. 1 – 3. – Leipzig, 1907 – 1913.
* Избранная проза. – М., 1991.
* Избранное. – М., 1962.
* Избранные атеистические произведения / Редактор и вступительная статья А.П.Каждана. – М., 1955.
* Собрание сочинений / Под редакцией и комментарии Б.Л.Богаевского). – М. – Л., 1935.

## Крыніцы

## Літаратура
* Peretti, A. Luciano. Un intellettuale Greco contro Roma. – Firenze, 1946.
* История древнегреческой литературы. Том 3. – М., 1960.

## Вонкавыя спасылкі
* Праект па Люкіяну з Самасаты
* Працы Люкіяна на праекце Гутэнбэрг
* Працы Люкіяна на Sacred-texts.com

Катэгорыя:Нарадзіліся ў 120 годзе
Катэгорыя:Памерлі ў 180-я гады
Катэгорыя:Пісьменьнікі на старажытнагрэцкай мове
Катэгорыя:Старажытнарымскія літаратары
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Сырыі
Мост Манбіжу

**Мост Манбіжу** () — мост праз раку Шпрэе ў цэнтры Бэрліну, помнік архітэктуры.

Мост быў пабудаваны ў 1898—1904 гадах адначасова з музэем Бадэ, які ўзводзіўся на Музэйным востраве Бэрліну. Архітэктар Эрнст фон Інэ распрацаваў праект падвойнага моста, які злучаў пляцоўку перад музэем на самым «носе» Музэйнага вострава з двума берагамі Шпрэе. Мост Манбіжу павінен быў замяніць драўляны мост *Ёхбруке* 1776 году пабудовы.

Паўднёвая частка мосту Манбіжу перакінута празь левы рукаў Шпрэе, які носіць назву Купфэрграбэн, і ўпіраецца ў вуліцу *Цум Купфэрграбэн* (), паўночная частка моста перасякае асноўны рукаў Шпрэе й пераходзіць у вуліцу *Манбіжуштрасэ* (). Абодва рукавы Шпрэе зьліваюцца ў адзін непасрэдна пад мостам Манбіжу.

У канцы Другой сусьветнай вайны паўночная частка моста была падарвана нямецкімі войскамі, і некалькі дзесяцігодзьдзяў яе замяняў часовы мост. У 2007 годзе гэты сэгмэнт моста быў адбудаваны наноў у якасьці пешаходнага мосту, і гістарычнае аблічча моста было адноўлена. Для патрэбаў суднаходзтва пры рэканструкцыі адмовіліся ад узьвядзеньня сярэдняй апоры, якая існавала ў арыгінальным праекце.

## Глядзіце таксама
* Палац Манбіжу, насупраць цяперашняга Музэя Бадэ, зьнесены ў 1959 годзе.

Катэгорыя:Будынкі і збудаваньні Бэрліну
Катэгорыя:Раён Мітэ
Катэгорыя:Масты паводле альфабэту
Стэроіды

**Стэроіды** — рэчывы жывёльнага ці радзей расьліннага паходжаньня, якія валодаюць высокай біялягічнай актыўнасьцю. Стэроіды ўтвараюцца ў прыродзе з ізапрэноідных папярэднікаў. Асаблівасьцю будовы стэроідаў зьяўляецца наяўнасьць кандэнсаванай тэтрацыклічнай сыстэмы гонана (ранейшая назва — стэран). Ядро гонана ў стэроідаў можа быць насычаным або часткова ненасычаным, утрымліваць алькільныя і некаторыя функцыянальныя групы — гідраксільныя, карбанільныя або карбаксільныя. 
 
У рэгуляцыі абмену рэчываў і некаторых фізыялягічных функцыяў арганізма ўдзельнічаюць стэроідныя гармоны.

## Літаратура
* 

*
Катэгорыя:Арганічная хімія
Анёл

**Анёл** (, *аньелёс* — «вяшчун, пасланец»; ) у абрамічных рэлігіях — духоўная разумная бясполая і безьцялесная істота, якая выказвае волю Бога і валодае звышнатуральнымі магчымасьцямі. Біблія называе анёлаў службовымі духамі (Жд. 1: 14). Часта адлюстроўваюцца ў выглядзе людзей зь беласьнежнымі крыламі за сьпіной.

## Герархія анёлаў

* Арханёл Міхаіл
* Хэрубімы
* Сэрафімы
* Анёлы-весьнікі

## Крыніцы
Асклепій

**Асклепій** () — бог мэдыцыны й лячэньня ў старажытнагрэцкай міталёгіі. Першапачаткова быў народжаны сьмяротным, але за высокае мэдычнае мастацтва атрымаў неўміручасьць.

Паводле легенды, **Асклепій** зрабіўся сузор’ем Зьмеядзержнік. Згадваецца ў «Іліядзе». Яму прысьвечаны XVI гімн Гамэра і LXVII арфічны гімн. Дзеючая асоба трагедыі Арыстарха Тэгейскага «Асклепій», камэдыяў Антыфана й Філетэра «Асклепій». Сямейства лекараў у Старажытнай Грэцыі паходзілі, як мяркуецца, ад **Асклепія**. У прыватнасьці, ягонымі нашчадкамі лічыліся Гіпакрат і Арыстотэль.

## Глядзіце таксама
* Эскуляп
* Панакея

## Вонкавыя спасылкі
* Выявы Асклепія

Катэгорыя:Старажытнагрэцкія багі
Заслужаны майстар спорту

**Заслу́жаны ма́йстар спо́рту** — найвышэйшы спартовы ганаровы тытул у г. зв. дзяржавах народнай дэмакратыі, а ў цяперашні час захаваўся ў некаторых постсавецкіх рэспубліках.

Званьне «Заслужаны майстар спорту» было ўведзенае ў СССР у 1934 (ад 1983 афіцыйная назва — «Заслужаны майстар спорту СССР»).

Таксама гэтая ўзнагарода існавала ў іншых краінах сацыялістычнага блёку: Польскай Народнай Рэспубліцы, Народнай Рэспубліцы Баўгарыя, Нямецкай Дэмакратычнай Рэспубліцы (да 1990), Румыніі, Чэхаславаччыне (да 1991).

Па развале СССР званьне захавалася ў Расеі (ад 1992), Украіне (ад 1993), Беларусі (ад 1994), Казахстане, Узбэкістане, Кыргыстане (ад 2005), Таджыкістане.


Файл:Знак № 47 змс СССР.jpg|Савецкая ўзнагарода
Файл:Odznaka Zasłużony Mistrz Sportu.jpg|Польская ўзнагарода
Файл:Medaille zum Ehrentitel Verdienter Meister des Sports.jpg|Усходненямецкая ўзнагарода
Файл:Знак_ЗМС_России_(до_2007).jpg|Расейская ўзнагарода
Файл:Знак ЗМС Украины.jpg|Украінская ўзнагарода
Файл:Знак змс Белоруссии (2005).jpg|Беларуская ўзнагарода
Файл:Заслуженный спортсмен Республики Узбекистан.png|Узбэцкая ўзнагарода


## Глядзіце таксама
* Заслужаны майстар спорту Рэспублікі Беларусь
* Заслужаны трэнэр

## Вонкавыя спасылкі
* Узнагароды за мужнасьць у спорце
Кіч

**Кіч** ( — «таннасьць, безгустоўшчына») — стэрэатыпнае псэўдамастацтва, у якім асноўная ўвага надаецца экстравагантнасьці вонкавага аблічча, крыклівасьці ягоных элемэнтаў. Як элемэнт масавай культуры — кропка максымальнага адыходу ад элемэнтарных эстэтычных каштоўнасьцяў і адначасова — адна з найбольш агрэсіўных праяваў тэндэнцыяў прымітывізацыі й бульварызацыі ў папулярным мастацтве.

## Літаратура
* БЭ ў 18 тамах. Т. 8, Мн., 1999, С. 313

Катэгорыя:Поп-культура
Гуйлінь

**Гуйлі́нь** (, па-чжуанску: *Gveilinz*) — меская акруга Гуансі-Чжуанскага аўтаномнага раёну КНР, знаходзіцца на заходнім беразе ракі Ліцзян.

## Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел
* **5 раёнаў**: Дэцай, Сюфэн, Сяншань, Цысін, Яньшань.
* **10 паветаў**: Гуаньян, Лінчуань, Ліньгуй, Ліпу, Пінлэ, Зіянь, Цзыюань, Цюаньчжоў, Юнфу, Яншо.
* **2 аўтаномных паветы**: Гунчэн-Яоскі, Луншэнскі шматнацыянальны.

## Панарама Гуйліню

## Адукацыя
* Гуйліньскі тэхналягічны ўнівэрсытэт
* Гуйліньскі мэдычны ўнівэрсытэт
* Гуйліньскі ўнівэрсытэт электронных тэхналёгіяў

## Транспарт
* Чыгунка: Чыгуначная станцыя Гуйлінь
* Паветраны: Міжнародны аэрапорт Guilin Liangjiang

## Гарады-пабрацімы
*  Нісікацура, Японія
*  Гейстынгс, Новая Зэляндыя
*  Арланда, ЗША

## Галерэя


Выява:Guilin_Scenery.jpg
Выява:Rio li Guilin02.jpg
Выява:Pagodas en el lago Shanhu guilin.jpg
Выява:Guilin.jpg
Выява:SevenStarParkNorthEnter.JPG
Выява:Guilin-distance-shot-with-tower.jpg


## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Гарады Кітаю
Інстытуцыяналізацыя

**Інстытуцыяналіза́цыя** — ператварэньне якой-небудзь зьявы ці руху ў арганізаваную ўстанову, упарадкаваны працэс з вызначанай структурай адносінаў, герархіяй улады, дысцыплінай, правіламі паводзінаў.

За любым інстытутам стаіць гісторыя яго інстытуцыяналізацыі.

Інстытуцыяналізацыя можа тычыцца любой грамадзкай сфэры: гаспадарчай, палітычнай, рэлігійнай і г. д.

Пэўнымі прыкладамі інстытуцыяналізацыі могуць зьяўляцца: ператварэньне народных збораў у парлямэнт; выслоўяў, творчай спадчыны мысьляра — у філязофскую ці рэлігійную школу; захапленьні якім-небудзь жанрам папулярнае музыкі — у субкультурную арганізацыю.

## Глядзіце таксама
* Сацыяльны інстытут
* Інстытуцыя

Катэгорыя:Сацыялёгія
Катэгорыя:Культуралёгія
Катэгорыя:Паліталёгія
Катэгорыя:Дзяржава
Альфонса I Каталік

**Альфонса I Каталік** (; 693, Кантабрыя — 757, Кангас-дэ-Оніс, Астурыя) — кароль Астурыі, які кіраваў у 739—757 гадох.

## Біяграфія
Альфонса I, таксама вядомы як Каталік (), быў сынам герцага Кантабрыі Пэдра. Чалавек пабожны й адважны, зрабіўшыся каралём, ён значна пашырыў межы сваёй дзяржавы: далучыў да Астурыі ўсё прымор’е да зямлі баскаў, перайшоў праз горы на поўдзень і ўзяў горад Люга ў вярхоўях ракі Міньнё. Затым разам з сынам Фруэлай, ён заваяваў землі паміж Міньнё й Дуэра. Хуткімі набегамі ў розных кірунках Альфонса зьнішчаў і выгнаў мусульманаў, спусташаў іхныя вобласьці, адводзіў хрысьціянаў на поўнач краіны й пасяляў у тых заваяваных гарадох, уладу над якімі спадзяваўся ўтрымаць пад сабой. Сваёй кіпучай дзейнасьцю, заснаваньнем шматлікіх гарадоў і цэркваў, Альфонса набыў любоў народа й духавенства Гішпаніі, і гэтак заслужыў мянушку «Кароль-каталік».

Альфонса памёр каля 757 году. Новым караём Астурыі стаўся ягоны старэйшы сын Фруэла I.

## Вонкавыя спасылкі

* Asturias & Leon, kings 

Катэгорыя:Нарадзіліся ў 693 годзе
Катэгорыя:Памерлі ў 757 годзе
Катэгорыя:Памерлі ў Кангас-дэ-Онісе
Мультысусьвет

**Мультысусьве́т** () — гіпатэтычнае мноства ўсіх магчымых рэальна існуючых паралельных сусьветаў (уключаючы той, у якім мы знаходзімся). Уяўленьні пра структуру такога мультысусьвету, прыродзе кожнага сусьвету, які ўваходзіць у ягоны склад, і адносіны паміж гэтымі сусьветамі залежаць ад абранай гіпотэзы.

## У навуцы
Розныя гіпотэзы пра існаваньне мультысусьвету выказваліся спэцыялістамі па касмалёгіі і астраноміі, фізыкамі, філёзафамі, фантастамі.

Тэрмін «мультысусьвет» быў створаны ў 1895 годзе філёзафам і псыхолягам Ўільямам Джэймзам (William James) і папулярызаваны пісьменьнікам-фантастам Майклам Муркакам. Часта выкарыстоўваюцца таксама такія тэрміны, як «альтэрнатыўныя сусьветы», «альтэрнатыўныя рэальнасьці», «паралельныя сусьветы» або «паралельныя сьветы».

Магчымасьць існаваньня мультысусьвету спараджае розныя навуковыя, філязофскія і тэалягічныя пытаньні. Дадзеная ідэя актыўна выкарыстоўваецца, напрыклад, у тэорыі струн. Здагадка пра існаваньне мультысусьвету выкарыстоўваецца таксама ў шматсьветавай інтэрпрэтацыі квантавай мэханікі.

### Клясыфікацыя Тэгмарка
Макс Тэгмарк выказаў здагадку, што любому матэматычна несупярэчліваму набору фізычных законаў адпавядае незалежны, але рэальна існуючы сусьвет. Гэтая здагадка, хоць і не паддаецца экспэрымэнтальнай праверцы, прывабная тым, што здымае пытаньне, чаму назіраныя фізычныя законы і значэньні фундамэнтальных фізычных сталых менавіта такія.

Тэгмарк прапанаваў наступную клясыфікацыю сьветаў па-за межамі нашага:
* Узровень 1: сьветы па-за межамі нашага касмалягічнага гарызонту
* Узровень 2: сьветы зь іншымі фізычнымі канстантамі
* Узровень 3: шматсьветавая інтэрпрэтацыя квантавай мэханікі

Уключае сусьветы, якія ўзьнікаюць у рамках шматсьветавай інтэрпрэтацыі квантавай мэханікі.

* Узровень 4: канчатковы ансамбль

Уключае ўсе сусьветы, якія рэалізуюць тыя ці іншыя матэматычныя структуры.

## У філязофіі і лёгіцы

### Мадальны рэалізм
Магчымыя сьветы — адзін са сродкаў інтэрпрэтацыі верагоднасьці, гіпатэтычных меркаваньняў і да т. п. У сувязі з гэтым шэраг філёзафаў, у прыватнасьці , сьцьвярджаюць, што любы магчымы сьвет рэалізуецца, паколькі магчымасьць і рэчаіснасьць — дзьве дадатковыя ўласьцівасьці аднаго і таго ж сьвету. Адпаведна, што зьяўляецца магчымасьцю, а што рэчаіснасьцю, залежыць ад сьвету, у якім знаходзіцца назіральнік (гэтая канцэпцыя называецца «мадальным рэалізмам»).

## Крыніцы

## Літаратура
* Bernard Carr, ed. (2007) Universe or Multiverse? Cambridge Univ. Press.
* 
* 

## Вонкавыя спасылкі

* Aurélien Barrau, Physics in the Multiverse
* How many universes are in the multiverse?
* Физики оценили число параллельных вселенных // Мембрана 
* *Александр Виленкин*. Одна Вселенная или множество?

Катэгорыя:Касмалёгія
Катэгорыя:Філязофія навукі
Катэгорыя:Анталёгія
Катэгорыя:Тэорыя струнаў
Алігархія

**Аліга́рхія** ( (oligarchia) — «улада нямногіх», ад  (oligos) — «нямногія» і  (arche) — «улада») — палітычны рэжым, пры якім улада знаходзіцца ў руках параўнальна малалікай групы грамадзянаў (напрыклад, прадстаўнікоў буйнога манапалізаванага капіталу) і, часам, абслугоўвае іх асабістыя і групавыя інтарэсы, а не інтарэсы ўсіх грамадзянаў. Інакш кажучы, улада і капітал сканцэнтраваныя ў адных руках. Алігархі — чальцы алігархіі, могуць або самі быць чальцамі ўраду, або аказваць вырашальны ўплыў на яго фармаваньне і прыняцьце рашэньняў у сваіх асабістых і групавых інтарэсах.

## Алігархія ў антычнай палітыцы
Тэрмін першапачаткова пачалі выкарыстоўваць у Старажытнай Грэцыі філёзафы Плятон і Арыстотэль. Арыстотэль ужываў тэрмін «алігархія» ў значэньні «ўлада багатых», супрацьпастаўляючы яе арыстакратыі. Арыстотэль лічыў, што існуюць тры ідэальныя формы кіраваньня: манархія, арыстакратыя і палітыя, кожная зь якіх выраджаецца ў няправільныя формы — тыранію, алігархію, дэмакратыю адпаведна.

Арыстотэль лічыў дэмакратыю меншым злом, чым алігархію, дзякуючы большай стабільнасьці дэмакратычнага дзяржаўнага ладу. Ён лічыў любую алігархію недасканалай. Так, апісваючы дзяржаўны лад Спарты зь яе «ратацыйнай» алігархіяй эфораў, якая абмяжоўвала ўладу цароў, Арыстотэль пісаў: «Дрэнна ідзе справа з эфорыяй. Гэтая ўлада ў іх кіруе найважнейшымі галінамі кіраваньня. Папаўняецца ж яна з асяродзьдзя ўсяго грамадзянскага насельніцтва, так што ў склад ураду трапляюць часьцяком людзі зусім бедныя, якіх лёгка можна падкупіць».

Зрэшты, і распаўсюджанае ў яго час меркаваньне пра неабходнасьць маёмаснага цэнзу пры абраньні найбольш дастойных — як гэта адбывалася ў Картагене — Арыстотэль таксама адпрэчваў з-за фактычнай «куплі ўлады».

## Сучасныя вызначэньні
У 1911 годзе сацыёляг Робэрт Міхельз сфармуляваў «жалезны закон алігархіі», паводле якога дэмакратыя (магчыма маецца на ўвазе прамая дэмакратыя) у прынцыпе немагчымая ў буйных грамадзтвах, і любы дэмакратычны рэжым непазьбежна выраджаецца ў алігархію. Прыкладамі могуць быць: улада намэнклятуры ў камуністычных краінах, карпаратакратыя ці плютакратыя ў шматлікіх заходніх дэмакратычных краінах (асабліва на фэдэральным узроўні ў ЗША), кампрадорская буржуазія ў краінах у стадыі разьвіцьця. У ЗША існуе распаўсюджаны слэнгавы тэрмін  — «тлусты кот» — для багатага бізнэсмэна, які ўкладвае грошы ў лябіяваньне сваіх інтарэсаў палітыкамі.

У СССР паліты-эканамічная літаратура пазначала «алігархію» як рэжым, пры якім палітычная ўлада належыць вузкаму колу людзей (напрыклад, найбольш багатых асобаў).

## Крыніцы
Сацыяльная псыхалёгія

**Сацыя́льная псыхалёгія** — навука пра псыхалягічныя прычыны, мэханізмы ды заканамернасьці паводзінаў і дзейнасьці людзей у сацыяльных групах і суполках, пра псыхалягічныя асаблівасьці гэтых групаў. Цэнтральнымі элемэнтамі гэтай навуковай дысцыпліны зьяўляюцца асоба («сацыяльны індывід») і сацыяльна-псыхалягічныя мэханізмы яе фармаваньня (сацыялізацыі), разьвіцьцё самасьвядомасьці, інтарэсаў, патрэбнасьцяў, каштоўнасных арыентацыяў і ўстановак. Важным кірункам дасьледаваньняў зьяўляецца сацыяльная псыхалёгія малых групаў (сям’я, працоўны калектыў, спартовая каманда і інш.), дзе вывучаюцца групавыя працэсы, праблемы лідэрства, канфармізму і інш. Аб’ектамі вывучэньня сацыяльнае псыхалёгіі зьяўляюцца і вялікія групы (сацыяльныя плясты, клясы, нацыі), а таксама сацыяльныя інстытуты, арганізаваныя супольнасьці людзей (палітычныя рухі, партыі, рэлігійныя арганізацыі і г. д.). Вывучаюцца таксама псыхалёгія шырокіх народных масаў і масавых рухаў (у абарону міру, навакольнага асяродзьдзя і інш.), праявы масавых стыхійных паводзінаў (натоўп, чуткі, плёткі, стрэсы). У апошні час зьявіліся прыкладныя галіны дадзенае навукі: псыхалёгія, рэкляма, мода, прапаганда, кіраваньне, палітыка і г. д. Першыя спробы распрацоўкі ўласна сацыяльна-псыхалягічных канцэпцыяў зьявіліся ў другой палове 19 ст.: «псыхалёгіі народаў» (М. Лацарус, Г. Штайнталь, В. Вунт), «псыхалёгіі мас» (Ш. Сыгеле, Г. Лебон), «інстытутаў сацыяльных паводзін» (У. Мак-Дугал).

## Дзеячы сацыяльнае псыхалёгіі
* Барыс Парыгін
* Леон Фэстынгер
Корпус тэкстаў

**Корпус тэ́кстаў** ( — цела), (у лінгвістыцы і лексыкаграфіі) збор тэкстаў, выказваньняў, або іншых моўных адзінак, якія лічацца дастаткова характэрнымі для мовы. Звычайна афармляецца ў базу зьвестак, апрацоўваецца сродкамі інфарматыкі.

У шырокім сэнсе — збор тэкстаў пэўнага роду, асабліва калі зьяўляецца поўным і самадастатковым.


Катэгорыя:Лексыкаграфія
Сацыялінгвістыка

**Сацыялінгві́стыка** ці **сацыя́льная лінгві́стыка** — навуковая дысцыпліна, якая разьвіваецца на сутыку мовазнаўства, сацыялёгіі, сацыяльнае псыхалёгіі і этнаграфіі і вывучае комплекс праблемаў, зьвязаных з сацыяльнай прыродай мовы, яе грамадзкімі функцыямі, мэханізмам узьдзеяньня сацыяльных фактараў на мову і той роляй, якую выконвае мова ў жыцьці грамадзтва.

Асноўныя праблемы сацыялінгвістыкі: сацыяльная дыфэрэнцыяцыя мовы, праблема нацыянальнай мовы, моўная сытуацыя, сувязь і ўзаеміны мовы і культуры, праблемы сацыяльных аспэктаў білінгвізму і дыглясіі. Адмысловае месца ў сацыялінгвістыцы займае праблема моўнай палітыкі.

## Літаратура
* *Сцяцко П.У.* Уводзіны ў мовазнаўства: Дапаможнік. — Гродна: ГрДУ, 2001. — 231 с. ISBN 985-417-212-0.
Гендэрны закон

**Ге́ндэрны зако́н** — гэта заканадаўчы ці падзаконны акт, у артыкулах ці пунктах якога ўтрымліваецца згадваньне прыкметаў полу. Згадваньне полу зьяўляецца асноўным і адзіным адрозьненьнем гендэрнага закону ад закона звычайнага. Прыкладамі такога згадваньня прыкметаў полу зьяўляюцца словы: мужчына, жанчына, маці, бацька, жонка, муж, а таксама прамыя згадваньні «асобы мужчынскага полу», «асобы жаночага полу» ці ўскоснае «мацярынства», «бацькоўства».

Згадваньне прыкметаў полу ў законе можа спрыяць стварэньню й замацаваньню прававой няроўнасьці паміж паламі. Такі закон будзе насіць гендэрна-асымэтрычны характар. Дыскрымінацыя замацоўваецца двума спосабамі. У «адмоўным» спосабе дыскрымінаванаму полу ствараюцца дадатковыя абмежаваньне ці яму навязваюцца дадатковыя абавязкі. У «станоўчым» спосабе іншаму полу ствараюцца дадатковыя перавагі ці падаюцца правы, якіх няма ў дыскрымінаванага полу.

## Глядзіце таксама
* Маскулізм
* Сэксізм
* Фэмінізм
* Антыфэмінізм

Катэгорыя:Дыскрымінацыя
Катэгорыя:Правы чалавека
Калёнія (залежная тэрыторыя)

**Калё́нія** — гэта залежная тэрыторыя, якая знаходзіцца пад уладай замежнай дзяржавы (мэтраполіі), без самастойнай палітычнай і эканамічнай улады, якая кіруецца на аснове асаблівага рэжыму. Часьцяком каляніяльны рэжым не падае правы грамадзянаў насельніцтву падкантрольнай тэрыторыі, параўнальныя з правамі грамадзянаў мэтраполіі. Пры гэтым грамадзяне мэтраполіі карыстаюцца ў каляніяльных тэрыторыях большай уладай і прывілеямі, у параўнаньні з карэнным насельніцтвам. Утварэньне калёніяў — асноўны інструмэнт пашырэньня ўплыву імпэрыялістычных дзяржаваў (мэтраполіяў).

## Апісаньне
Існавала мноства матываў стварэньня калёніяў: ад усталяваньня кантролю над прыроднымі рэсурсамі да асьветніцка-экспансіянісцкіх.

Традыцыйная калёнія звычайна кіравалася тонкай праслойкай людзей, з мэтраполіі й мясцовай эліты, а афіцыйнай мовай зьяўлялася мова калянізатараў і толькі зрэдку мова карэннага насельніцтва калёніі. Грамадзянаў калёніяў чакаў розны лёс — татальны зварот у рабства (свабодная дзяржава Конга), дыскрымінацыя (Брытанская Індыя, Японская Карэя), ураўнованьне ў правах з жыхарамі мэтраполіі (Француская Гвіяна) ці прадастаўленьне выключных правоў (Вялікае Княства Фінляндзкае).

Барацьба карэнных народаў супраць каляніялізму й страта гэтай ідэяй прывабнасьці ў вачах насельніцтва мэтраполіяў прывялі да таго, што пасьля Другой сусьветнай вайны адбыўся развал ранейшых каляніяльных імпэрыяў. Пік дэкалянізацыі прыйшоўся на 1960-я гады. Праўда, у шэрагу выпадкаў яна не прывяла да зьнікненьня эканамічнай эксплюатацыі ў новых дзяржавах, якія працягваюць адчуваць эканамічны прыгнёт, іх палітычная незалежнасьць часам носіць толькі фармальны характар — гл. нэакаляніялізм.

## Літаратура
Колонизация // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) — СПб., 1890—1907.

## Вонкавыя спасылкі
* Уладзімер Арлоў, Ці была Беларусь калёніяй Расеі?, Радыё Свабода, 30 верасьня 2011 г.

Катэгорыя:Каляніялізм
Кілікія Ерэван

«**Кілікія**» () — былы армянскі футбольны клюб з гораду Ерэван. Заснаваны ў 1992 годзе і расфармаваны ў 2011 годзе. Трохразовы чэмпіён Армэніі (1992, 1996, 1997), уладальнік Кубка Армэніі (1996).

Катэгорыя:Спорт у Ерэване
Трон (неадназначнасьць)

**Трон** — шматзначны тэрмін, з рознымі этымалёгіямі.

* **[[Трон]]** () — багата аздобленае крэсла, у якім сядзіць манарх падчас афіцыйных цырымоніяў. У пераносным значэньні — манархічная улада, альбо проста ўлада;
* **[[ТРОН (апэрацыйная сыстэма)|ТРОН]]** () — апэрацыйная сыстэма;
Пеня

**Пеня́** (ад  — «пакараньне») — разнавіднасьць штрафу, грашовая сума, якая налічваецца да выплаты грашова-павіннай асобе, альбо арганізацыі, за спазьненьне ў ажыцьцяўленьні фінансавых абавязкаў. Пеня вылічваецца ў адсотках ад асноўнай сумы за кожны дзень спазьненьня.

Катэгорыя:Фінансы
Катэгорыя:Эканоміка
Катэгорыя:Рахункаводзтва
Катэгорыя:Падаткі
Хімэра

**Хімэра** (ад &nbsp;— «маладая каза»)&nbsp;— у грэцкай міталёгіі пачвара с галавой і шыяй льва, тулавам казы, хвастом у выглядзе зьмяі; спараджэньне Тыфона і Эхідны. У пераносным сэнсе&nbsp;— неабгрунтаваная, нязбытная ідэя.

## У іншых культурах
У старажытнагрэцкай міталёгіі&nbsp;— пачвара, якая дыхае агнём, з ільвінай галавой, казьліным тулавам і хвастом дракона.

У сярэдневяковым мастацтве&nbsp;— скульптурны відарыс фантастычных істот, якія ўвасаблялі цёмныя сілы, заганы й зьяўляліся часткай скульптурнага аздабленьня гатычных сабораў.

## Крыніцы

Катэгорыя:Старажытнагрэцкая міталёгія
Катэгорыя:Мітычныя істотыКатэгорыя:Гатычная архітэктура
Брус (неадназначнасьць)

Назву **Брус** маюць:

* Брус — абчасанае з двух або з чатырох бакоў бервяно
* Брус — вёска ў Шклоўскім раёне Магілёўскай вобласьці Беларусі
Котлін

**Ко́тлін** (, *Рэтусаары*, , *Рэйтшэр*) — востраў у Фінскай затоцы Балтыйскага мора, за 30 км на захад ад цэнтру Санкт-Пецярбургу. Даўжыня вострава — блізка 12 км, максымальная шырыня менш за 3 км, плошча блізка 16 км². Востраў злучаны з мацерыковай часткай аўтадарогай, якая праходзіць па комплексе абарончых збудаваньняў ад паводкаў. На востраве разьмяшчаецца частка места Кранштату.

Каля Котліну праходзяць два суднаходныя фарватары зь Фінскае затокі ў Неўскую губу: паўднёвы ды паўночны.

Востраў быў часткай вялікіх гандлёвых шляхоў «з вараг у грэкі» ды «з вараг у арабы», і купцы, што прыбывалі сюды, чакалі на востраве лоцманаў з Ноўгараду, якія праводзілі гандлёвыя караваны церазь Няву ды Волхаў да Ільменю.

Існуе легенда, згодна зь якой швэды пры высадцы рускіх на востраў пасьпешліва ўцяклі, пакінуўшы на вогнішчы кацялок. Выява гэтага легендарнага кацялка разьмечаная на гербе Кранштату. Ад слова «кацёл», як быццам, і паходзіць назва *Котлін*. На самой справе, Котлін назвалі так, бо нават на старых мапах было бачна, што гарлавіна Фінскае затокі на ўсход ад востраву падобна на кацёл.

На высьпе, адсыпанай на водмелі на поўдзень ад вострава Котлін, Пятром I у 1703 годзе быў закладзены форт Краншлот, які перакрыў для патэнцыйнага ворага галоўны фарватар, што вядзе да вусьця Нявы, дзе будавалася новая сталіца імпэрыі — Санкт-Пецярбург. 7 траўня 1704 году ўмацаваньні, што ўключалі ў сябе й дзьве батарэі на востраве Котлін, пачалі сваю працу (дата заснаваньня Кранштату).

У 1723 годзе на Котліне заклалі фартэцыю й далі ёй імя Кранштат. Пётар I лічыў Кранштат часткай сталіцы.

Да пачатку XX стагодзьдзя непрыяцеля сустракалі магутныя фартэцыі й форты Кранштату, якія стала мадэрнізаваліся з улікам апошніх дасягненьняў ваеннай навукі; 17 штучных выспаў з умацаваньнямі, а таксама батарэі на паўночным і паўднёвым берагах Фінскае затокі. У Кранштаце знаходзіўся шэраг вышэйшых ваенных установаў і гандлёвы порт, які прыносіў казьне вялізны даход.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Астравы Балтыйскага мора
Катэгорыя:Санкт-Пецярбург
Грунт (неадназначнасьць)

**Грунт**, альбо **Ґрунт** (ст.-белар.: *кгрунтъ*,*грунтъ* ад ням.: *Grund* — глеба, зямля, аснова) — шматзначны тэрмін:

* Грунт — тэрмін з геалёгіі;

* У пераносным сэньсе: падстава, аснаваньне, базіс гіпотэзы альбо тэорыі, сутнасьць;

* Грунт афарбоўкі — у будаўніцтве: хімічная апрацоўка розных відаў паверхні перад афарбоўкай.

## Крыніцы
Прывілей

**Прывіле́й** (ад  — спэцыяльны закон) — выключнае права, асабістае права, перавага, назва патэнту, якая да некаторых часоў ужывалася ў міжнародным ліцэнзійным, аўтарскім праве.

## З гісторыі беларускага права
**Прывіле́й** (, ) — заканадаўчы акт у Каралеўстве Польскім (з XII ст.) і Вялікім Княстве Літоўскім (з канца XIV ст.), які сьцьвярджаў правы асобных людзей, шляхетных радоў, сацыяльных груп альбо адміністрацыйных адзінак на нейкае матэрыяльнае, альбо статуснае ўладаньне.
Трон

**[[Трон]]** () — багата аздобленае крэсла, у якім сядзіць манарх падчас афіцыйных цэрэмоніяў. У пераносным значэньні — манархічная ўлада, альбо сама ўлада. Трон таксама могуць займаць папа, біскупы ці іншыя рэлігійныя дзеячы ва ўрачыстых выпадках.

## Галерэя


Patriarch of Constantinople throne.jpg|Трон Патрыярха Канстантынопальскага
Inside the Forbidden City.jpg|Трон кітайскага імпэратара (Забаронены горад, Пэкін)
Ivans ivory throne.jpg|Трон Івана Грознага (слановая косьць)



## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* RoyalArk
Анаксагор

**Анаксаго́р з Клязамэнаў** (, каля 500 да н. э., Клязамэны — 428 да н. э., Лямпсак) — старажытнагрэцкі філёзаф, матэматык ды астраном, пачынальнік атэнскай філязофскай школы.

Анаксагор — адзін з найвыдатнейшых іянійскіх філёзафаў, сын заможных бацькоў, нарадзіўся ў Клязамэнах каля 500 году да н. э. З раньніх гадоў ён адмовіўся ад асалодаў, на якія мог разьлічваць па сваім багацьці, ды пранікся філязофіяй.

Прываблены кіпучым разумовым жыцьцём Атэнаў, што пачалося пасьля бліскучых перамог над пэрсамі, 45-гадовы Анаксагор перасяліўся туды, уступіў у блізкія зносіны з Пэрыклам ды першым стаў пераказваць філязофію ў агульнадаступнай форме. Апроч самога Пэрыкла, ягонымі вучнямі былі Фукідыд, фізык Архэляй ды Эўрыпід.

Анаксагор навучаў пра вечныя элемэнты сусьвету, «каліўцы» (ці «гамэямэрыі»), якія ўключаюць у сябе ўсю паўнату сусьветных якасьцяў ды кіруюцца касьмічным Розумам. Імкнучыся тлумачыць натуральнымі прычынамі такія зьявы, як сонечнае ды месяцовае зацьменьне, землятрусы і да т. п., ён выклікаў у свой адрас абвіначваньне ў абразе багоў. Яго прысудзілі да сьмерці, ад якой выратавала яго толькі красамоўства Пэрыкла. Сьмяротны прысуд заменены быў выгнаньнем. Анаксагор пасяліўся ў Лямпсаку, дзе й памёр у 428 годзе. «Ня я страціў Атэны, але атэняне страцілі мяне» — з гонарам казаў ён.

## Вонкавыя спасылкі

* Анаксагор. Internet Encyclopedia of Philosophy
* Анаксагор. Stanford Encyclopedia of Philosophy

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Клязамэнах
Катэгорыя:Памерлі ў 428 да н. э.
Катэгорыя:Памерлі ў Лямпсаку
Катэгорыя:Філязофія антычнасьці
Катэгорыя:Грэцкія філёзафы
Альхімія

**Альхі́мія** (, ад арабскага خيمياء *al-kîmîa*) — старажытная галіна натурфілязофіі, у 17—18 стагодзьдзях паступова выцесьнена сучаснай хіміяй і фармакалёгіяй. У больш вузкім сэньсе — квазіхімічнае вучэньне пра пераўтварэньне мэталаў у золата і срэбра шляхам фізыка-хімічных маніпуляцыяў з дапамогаю адмысловага сродку, называнага філязофскім каменем. Часам альхіміяй называюць пэўныя мыстычныя, даоскія і псыхатэхнічныя практыкі (г. зв. унутраная альхімія), скіраваныя на дасягненьне несьмяротнасьці.

## Этымалёгія
Па адной з вэрсіяў, арабскае слова *al-kîmîa* паходзіць ад копцкага слова *Kēme*, якое мае шмат значэньняў: «чорны», «чарназём», «сьвінец»; таксама *Kēme* — гэта ўласна-копцкая назва Эгіпту.

Па іншай вэрсіі, арабскае слова al-kîmîa паходзіць ад грэцкага *χύμος* — «вадкасьць», «сок».

## Гісторыя альхіміі
Радзімай альхіміі лічыцца Старажытны Эгіпет, а пачынальнікам, паводле традыцыі, — Гермэс Трысмэгіст. Альхімічныя практыкі актыўна разьвіваліся ў арабскіх краінах і сярэднявечнай Эўропе.

## Літаратура
* Jörg Völlnagel: Alchemie. Die Königliche Kunst, München 2012, Hirmer Verlag, 

## Вонкавыя спасылкі

* The Alchemy Web Site
* Chemsoc.org — Alchemical Symbols


Катэгорыя:Гісторыя навукі
Пэтрогліф

**Пэтро́гліф** ( — камень, *γλυφή* — рэзь) — малюнак, высечаны на камені. Пэтрогліфы — адна з найстаражытнейшых формаў мастацтва і перадачы інфармацыі праз апасродкаваны носьбіт (у дадзеным выпадку — камень), якая ўзьнікла ў позьнім палеаліце.

## Галерэя

Libya 5321 Meercatze (Gatti Mammoni) Petroglyphs Wadi Methkandoush Luca Galuzzi 2007.jpg|Лібія, 10 - 6 тыс. да н. э.
Laxe dos carballos 01.JPG|Галісія, 4 - 2 тыс. да н. э.
Boelareinen.jpg|Нарвэгія, 4 тыс. да н. э.
Malaya Boyarskaya pisanitsa.JPG|Хакасія, 1 тыс. да н. э.
Newspaper Rock closeup.jpg|"Газэтны камень", ЗША, 2 тыс. гадоў таму
Hawaiian Petroglyphs.JPG|Гавайскія астравы, наша эра


## Вонкавыя спасылкі
* Гісторыя першабытнага мастацтва

Катэгорыя:Дагістарычныя археалягічныя аб’екты
Катэгорыя:Наскальнае мастацтва
Катэгорыя:Дагістарычныя надпісы