open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Мэц

**Мэц** (, ) — горад на паўночным усходзе Францыі, адміністрацыйны цэнтар дэпартамэнту Мазэль у рэгіёне Гранд-Эст (да 1 студзеня 2016 ён зьяўляўся адміністрацыйным цэнтрам рэгіёну Лятарынгія). Насельніцтва на 2016 год складала 117 890 чалавек.

## Гісторыя
Селішчы старажытных людзей на тэрыторыі Мэцу існавалі, па наяўных зьвестках, ужо за тысячы гадоў да н. э. Незадоўга да рымскага нашэсьця тут знаходзілася галоўнае паселішча кельцкага племені мэдыёматрыкаў, якія і далі назву гораду. Пасьля ўзяцьця рэгіёну рымлянамі на гэтым месцы стаяў горад *Дыводур* (). У 451 годзе горад быў узяты Атылам. У 511—751 гадах — сталіца каралеўства Аўстразія. Пры распадзе Франскай імпэрыі стаў сталіцай уладаньняў Лётара.

Між 1180 і 1210 гадамі Мэц квітнеў ў якасьці вольнага імпэрскага гораду, затым зрабіўся адным з трох біскупстваў, які падзялялі Францыю й Нямеччыну. Гарадзкі летапісец XV стагодзьдзя Абрыён асабіста ўдзельнічаў у многіх апісаных ім падзеях. Хаця большасьць жыхароў гораду падтрымалі Рэфармацыю, францускі кароль Генрых II Валюа падахвоціўся быць іхным заступнікам і пасьпяхова абараняў горад ад Габсбургаў у 1552 годзе. Па выніках Трыццацігадовай вайны ўсе тры эпіскапіі былі афіцыйна замацаваны за Францыяй. Падчас франка-прускай вайны чарговая аблога Мэца немцамі доўжылася 52 дні.

З 1871 па 1918 і 1940—1944 гады Мэц уваходзіў у склад Нямеччыны. Горад традыцыйна быў добра ўмацаваны; Сэбастыян Вабан у свой час пісаў каралю, што «крэпасьці абараняюць правінцыі каралеўства, а Мэц — дзяржаву ўвогуле. Нямецкая адміністрацыя пажадала зьнесьці ўмацаваньні й пракласьці на іхнім месцы бульвары й набярэжныя. З старажытных умацаваньняў ацалела толькі грандыёзная Брама немцаў. Сваё цяперашняе аблічча стары горад і ягоныя спальныя раёны набылі пасьля Другой сусьветнай вайны. І сёньня па архітэктуры можна адрозьніць «францускі» й «нямецкі» Мэц.

## Славутасьці
З архітэктурных помнікаў Мэцу найбольшай вядомасьцю карыстаюцца два сярэднявечныя масты Нябожчыкаў, опэрны тэатар сярэдзіны XVIII стагодзьдзя, адна з найстарэйшых цэркваў Францыі — базыліка Сэн-П’ер-о-Нонэн, пабудаваная ў канцы III — пачатку IV стагодзьдзя і сабор Сьвятога Стэфана, адзін з самых высокіх у Францыі. У ім можна сузіраць ня толькі вітраж XIII—XIV стагодзьдзяў, але й працы авангардыстаў XX стагодзьдзя Марка Шагала й Жака Віёна. Пэрыяд нямецкага валадарства наклаў свой ​​адбітак на аблічча гораду. На адным з астраўкоў высіцца вялікая лютэранская царква — Новы храм, асьвячоны ў 1904 годзе ў прысутнасьці кайзэра Вільгельма II. З 12 траўня 2010 году ў Мэцы зьявілася яшчэ адна славутасьць: першая ў Францыі філія парыскага Цэнтру культуры і мастацтва Пампіду.

## Галерэя

Metz st pierre nonnains.jpg|Базыліка Сэн-П’ер-о-Нонэн 
Cathedrale metz 2003.jpg|Сабор Сьвятога Стэфана
Metz Porte des Allemands R06.jpg|Брама немцаў
Centre-Pompidou-metz-esplanade.png|Цэнтар Пампіду
Place St Louis Metz 1.png|Пляц Сэн-Люі, які ў XIII стагодзьдзі быў месцам правядзеньня кірмашоў


## Дадатковыя зьвесткі
У 2009 годзе ў ваколіцах Мэцу здымалася перадача АНТ «Вялікія гонкі»

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Гарады Францыі
Рэн (горад)

**Рэн** (, ) — горад на паўночным захадзе Францыі, адміністрацыйны цэнтар дэпартамэнту Іль і Вілен і рэгіёну Брэтань. Насельніцтва складае 225 081 чалавек (на 2021 год).

## Гісторыя
Назва гораду дало кельцкае племя рэдонаў, якое жыло тут у старажытнасьці. Сталіца рэдонаў, якая дала пачатак Рэну, стаяла на скрыжаваньні асноўных шляхоў вобласьці Арморыка. Рэнская эпархія вядзе адлік сваёй гісторыі з IV стагодзьдзя. У Сярэднявеччы графы Рэна аспрэчвалі ў графаў Нанту вяршэнства ў Брэтані. Суперніцтва паміж Нантам і Рэнам працягвалася й пасьля далучэння Брэтані да Францыі ў пачатку XVI стагодзьдзя.

Сярэднявечны Рэн быў зьнішчаны вялікім пажарам 1720 году, аднак ацалеў Палац парлямэнту Брэтані з пышна дэкараванай галоўнай заляй. Цэнтар гораду, зноўку быў выбудаваны ў XVIII стагодзьдзі, можа служыць прыкладам горадабудаўнічай палітыкі клясыцызму з шырокімі вуліцамі, разьмешчанымі пэрпэндыкулярна адзін да аднаго. Парадную забудову часоў Людовіка XV ўяўляе гарадзкая ратуша. Тады ж была каналізавана рака Вілен.

Падчас Францускай рэвалюцыі горад служыў пляцдармам для падаўленьня вандэйскіх паўстанцаў. У гады Другой сусьветнай вайны Рэн моцна пацярпеў ад бамбаваньняў як немцаў, гэтак і хаўрусьніцкіх войскаў: загінулі тысячы мяшчанаў, былі разбураны многія старадаўнія будынкі, у тым ліку гарадзкі музэй.

## Эканоміка
Традыцыйна ў Рэне былі прадпрыемствы машынабудаваньня, разьвіты ганчарная, мэблевая й гарбарная вытворчасьці, быў разьвіты гандаль жывёлай, птушкай, хлебам, мёдам, воскам і лесам. Зараз у Рэне маюцца прадпрыемствы такіх кампаніяў, як то Citroën і France Telecom.

## Спорт
У горадзе базуецца футбольны клюб «Рэн».

## Глядзіце таксама
* Рэнскі мэтрапалітэн

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Гарады Францыі
*
Тры таварышы

«**Тры таварышы**» — раман Эрыха Марыя Рэмарка, напісаны ў 1932—1936 гадох і апублікаваны ў дацкім выдавецтве «Gyldendal» пад назвай «Kammerater». На беларускую мову перакладзены ў 1994 годзе. 

## Сюжэт
Дзеяньне адбываецца ў Нямеччыне прыблізна ў 1928 годзе. Тры таварыша — Робэрт Лёкамп (Робі), Ота Кестэр і Готфрыд Ленц трымаюць невялікую аўтарамонтную майстэрню. Галоўны герой, аўтамэханік Робі пазнаёміўся з чароўнай дзяўчынай Патрыцыяй Гольман (Пат). Робі і Пат — людзі розных лёсаў і з розных пластоў грамадзтва — закахаліся адзін у аднаго. У рамане паказваецца разьвіцьцё іх каханьня на фоне крызісу тагачаснага грамадзтва.

## Праблематыка
Раман працягвае тэматыку «страчанага пакаленьня».

Людзі, якія прайшлі праз горны вайны, ня здольныя ўцячы ад прывідаў мінулага. Ваенныя ўспаміны пастаянна мучаюць галоўнага героя. Галоднае дзяцінства стала прычынай хваробы яго каханай. Але менавіта ваеннае братэрства зьяднала трох таварышаў: Робэрта Лёкампа, Ота Кестэра і Готфрыда Ленца. І яны гатовыя на ўсе дзеля сяброўства. Незважаючы на сьмерць, раман распавядае пра прагу жыцьця.

## Экранізацыі
* 1938 — фільм «Three Comrades» («Тры таварышы») — фільм рэжысэра Фрэнка Борзэйгі (ЗША) 
* 1998 — фільм Кветкі ад пераможцаў — дзеяньне перанесена ў 1990-я гады ў Расею.

## Крыніцы

Катэгорыя:Зьявіліся ў 1936 годзе
Катэгорыя:Раманы Эрыха Марыя Рэмарка
Рэн

* Рэн — горад на паўночным захадзе Францыі.
* Рэн — францускі футбольны клюб з гораду Рэн.
* Рэн — хімічны элемэнт.
Хатляны

**Хатля́ны** — вёска ў Беларусі, каля ракі Шачы. Цэнтар сельсавету Ўзьдзенскага раёну Менскай вобласьці. Насельніцтва на 2010 год — 880 чалавек. Знаходзяцца за 25 км на паўднёвы ўсход ад Узды, за 35 км ад чыгуначнай станцыі Рудзенск, за 4 км ад скрыжаваньня аўтамабільных дарог Койданаў — Мар'іна Горка і Менск — Слуцак.

Хатляны — даўняе мястэчка гістарычнай Меншчыны.

## Гісторыя
### Вялікае Княства Літоўскае
Упершыню Хатляны ўпамінаюцца ў XVI ст., калі яны ўваходзілі ў склад Менскага павету. У розныя часы паселішча знаходзілася ў валоданьні Галоўчынскіх, Быхаўцаў, Завішаў, Заранкаў-Грабоўскіх.

3 XVII ст. Хатляны значацца як мястэчка. Паводле юрыдычных актаў 1663 году, тут існавала карчма.

### Пад уладай Расейскай імпэрыі

У выніку другога падзелу Рэчы Паспалітай (1793 год) Хатляны апынуліся ў складзе Расейскай імпэрыі, у Шацкай воласьці Ігуменскага павету Менскай губэрні. Статус паселішча панізілі да сяла.

На 1886 год у Хатлянах было 58 двароў, царква. У 1895 годзе тут адкрылася царкоўнапрыходзкая школа. Паводле вынікаў перапісу 1897 году — 145 двароў, царква, хлебазапасны магазын, карчма. На 1909 год — 168 двароў. Насельніцтва займалася сельскай гаспадаркай, дрэваапрацоўчымі, перавознымі, сплаўнымі промысламі.

За часамі Першай сусьветнай вайны ў лютым 1918 году Хатляны занялі войскі Нямецкай імпэрыі.

### Найноўшы час
25 сакавіка 1918 году згодна з Трэцяй Устаўной граматай Хатляны абвяшчаліся часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 году ў адпаведнасьці з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі яны ўвашлі ў склад Беларускай ССР, дзе 20 жніўня 1924 году сталі цэнтрам сельсавету Ўзьденскага раёну. У 1933 годзе тут існавалі стальмашня і кузьня, 2 ветраныя млыны.

На 1 студзеня 2000 году ў Хатлянах было 374 двары. У сакавіку 2010 году яны атрымалі афіцыйны статус «аграгарадку».

## Насельніцтва
### Дэмаграфія
* **XIX стагодзьдзе**: 1886 год — 585 чал.
* **XX стагодзьдзе**: 1909 год — 1150 чал.; 1999 год — 1166 чал.; 1 студзеня 2000 году — 1166 чал.
* **XXI стагодзьдзе**: 2010 год — 880 чал.

### Інфраструктура
У Хатлянах працуюць сярэдняя школа, дашкольная ўстанова, амбуляторыя, дом культуры, бібліятэка, пошта.

## Эканоміка
Рамонтна-мэханічныя майстэрні, млын, лесапільня, філія раённага камбінату побытавага абслугоўваньня.

## Турыстычная інфармацыя
### Інфраструктура
Дзее Хатлянскі краязнаўчы музэй.

### Славутасьці
* Археалягічны помнік — курганны могільнік (мае 7 насыпаў).

### Страчаная спадчына
* Царква Покрыва Багародзіцы (1898, згарэла ў студзені 2013 году; мураўёўка)

## Асобы
* Аляксандар Махнач (1918—2006) — беларускі геоляг

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 
* 

## Вонкавыя спасылкі
* Хатляны, Radzima.org
Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Камэруну

**Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Камэруну** — падзел тэрыторыі Камэруну на пэўныя часткі ў мэтах эфэктыўнай арганізацыі дзяржаўнага кіраваньня й мясцовага самакіраваньня. Згодна зь ім Камэрун падзяляецца на 10 рэгіёнаў.

## Правінцыі
Груздава

**Гру́здава** — вёска ў Беларусі, каля ракі Аржоўкі. Уваходзіць у склад Юнькаўскага сельсавету Пастаўскага раёну Віцебскай вобласьці. Знаходзіцца за 15 км на паўднёвы ўсход ад Паставаў.

Груздава — даўняе мястэчка гістарычнай Ашмяншчыны (частка Віленшчыны).

## Назва
Паходжаньне тапоніму Груздава мясцовыя жыхары выводзяць ад грыбоў груздоў. Аднак больш імавернай выглядае вэрсія пра ўтварэньне назвы паселішча ад слова «груд» — 'узгорак, курган', што добра стасуецца з рэльефам мясцовасьці: цэнтральная частка вёскі ўзвышаецца над ваколіцамі на 15—20 мэтраў.

Варыянты назвы ў гістарычных крыніцах: *Грузъдов* (1553 год).

## Гісторыя
### Вялікае Княства Літоўскае
Згодна з адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформай 1565—1566 гадоў Груздава ўвайшло ў склад Ашмянскага павету Віленскага ваяводзтва. 

У 1773 годзе князь Агінскі збудаваў тут касьцёл Унебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі.

### Пад уладай Расейскай імпэрыі
У выніку другога падзелу Рэчы Паспалітай (1793 год) Груздава апынулася ў складзе Расейскай імпэрыі, у Ашмянскім павеце Віленскай губэрні. У 1875 годзе ў мястэчку збудавалі царкву-мураўёўку.

За часамі Першай сусьветнай вайны Груздава занялі войскі Нямецкай імпэрыі.

### Найноўшы час
25 сакавіка 1918 году згодна з Трэцяй Устаўной граматай Груздава абвяшчалася часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 году ў адпаведнасьці з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі яно ўвайшло ў склад Беларускай ССР. Згодна з Рыскай мірнай дамовай 1821 году Груздава апынулася ў складзе міжваеннай Польскай Рэспублікі, дзе з 1927 году стала цэнтрам гміны Пастаўскага павету Віленскага ваяводзтва.

У 1939 годзе Груздава ўвайшло ў БССР, дзе на пэўны час стала цэнтрам сельсавету.


Hruzdava, Pradciečanskaja. Груздава, Прадцечанская (1920).jpg|Царква і касьцёл
Hruzdava, Uniebaŭziaćcia. Груздава, Унебаўзяцьця (1930).jpg|Касьцёл, бакавы фасад
Hruzdava, Uniebaŭziaćcia. Груздава, Унебаўзяцьця (1919-39).jpg|Новы касьцёл (?)


## Насельніцтва
* **XX стагодзьдзе**: 1921 год — 292 чал.; 1999 год — 179 чал.
* **XXI стагодзьдзе**: 2010 год — 134 чал.

## Турыстычная інфармацыя

### Славутасьці
* Капліца-пахавальня (XIX ст.)
* Царква Сьвятога Яна Прадцечы (другая палова XIX ст.; мураўёўка)

### Страчаная спадчына
* Касьцёл Унебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі (1773, пачатак XX ст.)

## Галерэя

Hruzdava. Груздава (21.03.2011).jpg|Царква і крыж
Hruzdava. Груздава (03.2011).jpg|Царква
Hruzdava. Груздава (2011).jpg|Новы касьцёл


## Крыніцы

## Літаратура
* 
*  

## Вонкавыя спасылкі
* 
* Колішняя слава груздаўскіх музыкаў
Чужаніца

Назву **Чужаніца** маюць:
* Чужаніца — літаратурны твор францускага пісьменьніка Альбэра Камю
* Чужаніца — першы альбом беларускага рок-гурта ULIS
Блюа

**Блюа** () — галоўны горад дэпартамэнту Люар і Шэр ў рэгіёне Цэнтар-Валь дэ Люар у Францыі, які стаіць на правым высокім беразе ракі Люары паміж Арлеанам і Турам. У Сярэднявеччы графы Блюа валодалі таксама Шампаньню; Эт’ен дэ Блюа быў каралём Ангельшчыны, а Шарль дэ Блюа — герцагам Брэтані.

Насельніцтва складае 45 539 жыхароў, паводле зьвестак на 2013 год.

## Гісторыя
У сярэднявечных лацінскіх помніках, як то ў Рыгора Турскага, Блюа носіць назву  (таксама Blesis і Blesa) і разам з навакольнымі землямі мела асобнае графства, якое атрымала з XV стагодзьдзя назву Блезуа.

### Валоданьне герцагаў Арлеанскіх
Калі старажытны графскі род, да якога належаў таксама ангельскі кароль Стэфан, загас у мужчынскім калене, графства Блюа перайшло паводле шлюбнай дамовы да дому Шатыён, апошні нашчадак якога прадаў свае ўладаньні сыну Карла V, герцагу Людовіку Арлеанскаму.

Пад кіраваньнем Арлеану Блюа гуляў значную ролю. Людовік Арлеанскі й ягоная жонка, Валянтына Вісконці зь Міляну, паклалі пачатак сходу кніг і дакумэнтаў, зь якіх потым ўтварылася палацавая бібліятэка, узбагачаная скарбамі, нарабаванымі ў Міляне і Нэапалі.

### Каралеўская рэзыдэнцыя
Блюа быў далучаны да каралеўскіх валоданьняў у 1498 годзе. Сын герцага Карла Арлеанскага Людовік XII, які нарадзіўся ў Блюа, часьцяком склікаў тут дзяржаўныя чыны й вырашаў у замку найважнейшыя дзяржаўныя справы. 15 студзеня 1499 году тут быў заключаны зьвяз паміж Францыяй і Вэнэцыяй, а 14 сакавіка 1513 году наступальны й абарончы зьвяз супраць папы й імпэратара. 1 сьнежня 1513 году тут жа была падпісана мірная дамова паміж Людовікам XII і Фэрдынандам Каталіком з Арагону.

## Архітэктура
Стары высокі горад цесны, са зьвілістымі стромкімі вуліцамі, ніжні пабудаваны больш правільна й прыгажэй. Праз раку перакінуты даўжынёю ў 305 м каменны мост на 11 арках, які злучае горад з прадмесцем Віена. Самае высокае месца займае адрэстаўраваны Блюаскі замак, у якім нарадзіўся Людовік XII. Блюа мае старажытны, высечаны ў скале вадаправод з часоў рымлянаў, даўжынёю ў 529 мэтраў (*Люарская вада*), прыгожую набярэжную, катэдральны сабор, царкву сьв. Лямэра, пабудаваны ў XII стагодзьдзі ў раньнім гатычным стылі, біскупскі палац і мноства выдатных арыстакратычных палацаў XVI стагодзьдзя (палацы герцага Эпэмон, Гіза, Амальскага).

З 1619 году Блюа ёсьць рэзыдэнцыяў эпіскапа. За 5 кілямэтраў ад гораду знаходзяцца жалезныя мінэральныя крыніцы «Сен-Дэні», па сваім уздзеяньні падобныя на крыніцы Спа.

## Глядзіце таксама
* Замак Блюа

## Вонкавыя спасылкі

* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Гарады Францыі
Сэн-Лё

**Сэн-Лё** () — горад у Францыі, адміністрацыйны цэнтар дэпартамэнту Манш у рэгіёне Нармандыя (да 1 студзеня 2016 — у рэгіёне Ніжняя Нармандыя). Разьмешчаны на ўзвышэньні ў даліне ракі Вір. Насельніцтва 19 285 чалавек (2013).

## Гісторыя
У антычнасьці быў вядомы як Брыявэра (), затым пераназваны ў памяць пра кананізаванага біскупа з Кутанса. У Сярэднявеччы быў умацаваны ад набегаў, славіўся сваімі ткачамі.

Старая забудова была цалкам зьнішчана войскамі ЗША падчас апэрацыі «Авэрлорд» (чэрвень—ліпень 1944 году). Некалькі старадаўніх будынкаў, уключаючы позьнегатычны сабор, былі пасьля вайны ўзьведзены нанова.

## Гарады-сябры
* Сэн-Гісьлен, Бэльгія
* Аален, Нямеччына
* Крайстчэрч, Вялікабрытанія
* Ляр’ен, Францыя
* Раанок, Вірджынія, ЗША

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Гарады Францыі
*
Кастр (Тарн)

**Кастр** (, ) — горад у Францыі, знаходзіцца ў дэпартамэнце Тарн ў рэгіёне Аксытанія (да 1 студзеня 2016 — у рэгіёне Поўдзень-Пірэнэі). Разьмешчаны на рацэ Агу. Насельніцтва складае 41 636 жыхароў, паводле дадзеных на 2013 год.

## Гісторыя
Дакладная дата заснаваньня гораду невядома. Кастр утварыўся ля абацтва бэнэдыктцаў, якое, паводле легенды, было заснавана ў 647 годзе. Назва паходзіць ад лацінскага *castrum* («*умацаванне*, *крэпасьць*»). У XII стагодзьдзі горад стаў адным з цэнтраў у альбігойцаў. Альбігойскі крыжовы паход далучыў горад да Францускага каралеўства ў 1229 годзе, а ў 1317 годзе Папа Рымскі Ян XXII заснаваў эпархію, якая праіснавала да Францускай рэвалюцыі. Цэнтрам эпіскапства быў Катэдральны сабор Кастра. Пазьней Кастр быў крэпасьцю гугенотаў і кальвіністаў.

Напачатку XX стагодзьдзя Кастр быў цэнтрам па вытворчасьці сукна, шоўка, баваўняных і ваўняных тканін. У горадзе пражывала больш за 20 тысячаў чалавек. Сёньня таксама разьвіты машынабудаваньне й хімічная прамысловасьць. Значную ролю ў эканоміцы гораду адыгрывае й турызм.

## Культура
Акрамя катэдральнага сабору, сярод славутасьцяў захавалася вежа старога абацтва ў раньнім раманскім стылі. У горадзе разьмешчаны й музэі Франсіска Гоі (адкрыты ў 1840 годзе) і Жана Жарэса. Таксама ў Кастры маецца прыватны, але адкрыты для наведваньняў батанічны сад плошчай у 4 гектары.

## Транспарт
Паміж Кастрам і горадам Мазамэ разьмешчаны аэрапорт Кастр-Мазамэ.

Доўгі час у Кастры пражываў матэматык П’ер дэ Фэрма.

## Спорт
У 2007 годзе тут знаходзіўся фініш дванаццатага этапа шматднеўкі Тур дэ Франс.

## Галерэя

Файл:(Castres) La place Jean Jaurès vu la Fontaine des Angelots.jpg|Плошча Жана Жарэса
Файл:Cathedrale de Castres.JPG|Каэдральны сабор Кастра
Файл:(Castres) Maisons sur l'Agoût vues du pont Neuf vers le pont Tourcaudière.jpg|Рака Агу


## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Гарады Францыі
*
Нансі

**Нансі** () — горад у Францыі, адміністрацыйны цэнтар дэпартамэнту Мёрт-і-Мазэль у рэгіёне Гранд-Эст (да 1 студзеня 2016 — у рэгіёне Лятарынгія). Насельніцтва Нансі складае 104 592 чалавекі (зьвесткі на 2016 год). Разьмешчаны на рацэ Мозэль, у перасячэньні яе каналам Марна-Райн. Вузел чыгуначных лініяў на Парыж, Страсбург і Льеж.

## Гісторыя
Нягледзячы на мноства дагістарычных артэфактаў, знойдзеных на месцы сучаснага Нансі, горад на рацэ Мёрт стаў згадвацца толькі з VIII стагодзьдзя. Традыцыйна з XII стагодзьдзя Нансі быў сталіцай герцагства Лятарынгскага, затым правінцыі і рэгіёна з назвай Лятарынгія (). У 1477 годзе пры Нансі адбылася бітва паміж швайцарска-лятарынскімі войскамі, падтрыманымі Францыяй, і войскам герцага бургундзкага Карла Адважнага, які загінуў у гэтай бітве. У 1766 годзе разам зь Лятарынгіяй пасьля сьмерці апошняга лятарынскага герцага, цесьця Людовіка XV Станіслава Ляшчынскага, горад увайшоў у склад Францыі. Падчас франка-прускай вайны 1870—1871 гадох быў заняты нямецкімі войскамі, аднак пасьля вайны паводле ўмовы Франкфурцкай дамовы ўвайшоў у тую невялікую частку Лятарынгіі, якая не перайшла да Нямецкай імпэрыі і засталася ў складзе Францыі. Нансі стаў адным з цэнтраў руху за рэванш, у ім быў узьведзены помнік страчаным правінцыям. У 1914 годзе, падчас Першай сусьветнай вайны, каля Нансі вяліся лютыя баі. Пасьля акупацыі Францыі гітлераўскай Нямеччынай (1940 году) раён Нансі стаў адным з ачагоў руху Супраціву. У верасьні 1944 годзе Нансі быў вызвалены ад акупантаў.

## Архітэктура
Нансі падзяляецца на стары горад з вузкімі крывымі вуліцамі й старадаўнімі будынкамі, як то герцагскі палац XIV—XVI стагодзьдзяў, зараз музэй, царква кардэльераў XV стагодзьдзя і іншыя, і новы горад, які будаваўся ў паўднёвым кірунку па рэгулярным пляне з XVI—XVII стагодзьдзяў.

## Асобы
### Ураджэнцы
* Франсуа Жакоб
* Карл Ёсіф Вірыён

### Зьвязаныя з горадам
* Станіслаў Ляшчынскі

## Вонкавыя спасылкі

* Афіцыйны сайт
* Турыстычны сайт гораду

Катэгорыя:Гарады Францыі
Вяртсіля

**Вя́ртсіля** (; ) — пасёлак гарадзкога тыпу ў Карэліі. Падпарадкаваны адміністрацыі гораду Сартавалы. Адміністрацыйны цэнтар Вяртсільскага гарадзкога паселішча Сартавальскага раёну Карэліі.

Разьмешчаны на рацэ Юваньёкі, за 5 км ад граніцы зь Фінляндыяй, за 256 км на захад ад Петразаводзку. Чыгуначная станцыя, буйны кантрольна-прапускны пункт на расейска-фінляндзкай мяжы (прапускае каля 1 млн чалавек штогод).

## Асобы
* Алесь Бяляцкі — беларускі праваабаронца, намесьнік старшыні Міжнароднай фэдэрацыі правоў чалавека

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Апісаньне Вяртсіля

Катэгорыя:Населеныя пункты Карэліі
Забойства

**Забойства** — гвалтоўнае супрацьпраўнае пазбаўленьне жыцьця. 

Звычайна забойства маральна і юрыдычна асуджаецца. Сучаснае беларускае крымінальнае права разумее пад забойствам толькі наўмыснае пазбаўленьне жыцьця чалавека; у праве іншых краінаў забойствам можа называцца і неасьцярожнае прычыненьне сьмерці. У Крымінальным кодэксе Рэспублікі Беларусь неасьцярожнае прычыненьне сьмерці вылучаецца ў асобны 144-ы артыкул.

## Беларусь
Крымінальны кодэкс Беларусі апісвае злачынствы забойства ў артыкулах 139—143. У 2010 г. установы пракуратуры ўлічылі 486 забойстваў (звыш 5 забойстваў на 100 000 жыхароў). На пачатак 2014 году ў турмах Беларусі знаходзілася 3749 асуджаных за забойства, што было 2-м найбольшым лікам асуджаных за пэўнае злачынства пасьля крадзяжу.

## Глядзіце таксама
* Забойствы на возеры Бодам
* Нэвада-тан

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Статыстыка забойстваў паводле краін
25 сакавіка (часопіс)

«**25 сакавіка**» — часопіс беларускага студэнцтва, які выходзіў у 1935—1938 гадох у Вільні. Усяго выйшла 4 нумары. Галоўны рэдактар — Вацлаў Пануцэвіч.

Як пісала «Хрысьціянская Думка», «часапіс гэты да беларускіх нацыянальных і сацыяльных праблемаў спрабуе падыходзіць з гледзішча хрысьціянскага».

## Вонкавыя спасылкі
* Архіў часопісу на сайце бібліятэкі імя Ўрублеўскага пры Летувіскай Акадэміі навук
* Вацлаў Пануцэвіч у Беларусі амаль невядомы Андрэй Вашкевіч Куфэрак Віленшчыны № 2 (7) 2002

Катэгорыя:Зьявіліся ў 1935 годзе
Катэгорыя:Беларускія часопісы
Катэгорыя:Часопісы Заходняй Беларусі
Катэгорыя:Беларусы ў Вільні
Катэгорыя:Часопісы на беларускай мове
Мікалай Мікулік

**Мікала́й Алякса́ндравіч Міку́лік** (*26 сакавіка 1932, вёска Зарэчча, цяпер у Пружанскім раёне Берасьцейскай вобласьці) — беларускі навукоўца ў галіне прыкладной матэматыкі. Доктар тэхнічных навук (1992), прафэсар (1991). Заслужаны працаўнік адукацыі Беларусі (1995).

## Жыцьцяпіс
У 1956 року скончыў БДУ, працаваў настаўнікам, дырэктарам сярэдняй школы ў вёсцы Глівін Барысаўскага раёну Менскай вобласьці. Ад 1957 — лябарант, асыстэнт, старэйшы выкладчык у Беларускім дзяржаўным політэхнічным інстытуце. У 1975—1998 і 1999—2010 — загаднік катэдры вышэйшай матэматыкі машынабудаўнічага профілю БДПА (цяпер БНТУ).

Аўтар больш за 350 навуковых і навукова-мэтадычных дапаможнікаў, у тым ліку 10 навучальных дапаможнікаў, дзьвюх манаграфіяў, двух вынаходніцтваў і трох патэнтаў.

## Літаратура
*  — С. 365

## Вонкавыя спасылкі
* Хто ёсьць хто ў Рэспубліцы Беларусь
* Катэдра вышэйшай матэматыкі №1 ФІТР БНТУ

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Пружанскім раёне
Катэгорыя:Беларускія матэматыкі
Катэгорыя:Беларускія настаўнікі
Катэгорыя:Дактары тэхнічных навук
Катэгорыя:Выпускнікі Беларускага дзяржаўнага ўнівэрсытэту
Катэгорыя:Выкладчыкі Беларускага нацыянальнага тэхнічнага ўнівэрсытэту
Катэгорыя:Заслужаныя працаўнікі адукацыі Рэспублікі Беларусь
Зарэчча (Пружанскі раён)

**Зарэ́чча** — вёска ў Пружанскім раёне Берасьцейскай вобласьці. Уваходзіць у склад Велікасельскага сельсавету. Знаходзіцца за 12 км на захад ад Пружанаў, 24 км ад чыгуначнай станцыі Аранчыцы на лініі Баранавічы — Берасьце.

## Мінуўшчына
За расейскім часам — у Міхайлаўскай воласьці Пружанскага павету Гарадзенскай губэрні. 368 дзесяцінаў зямлі, царква, 2 капліцы; фальварак Гансоўскіх 530 дзесяцінаў.

За польскім часам — у гміне Шарашоў Пружанскага павету Палескага ваяводзтва. Паводле перапісу 30 верасьня 1921 року 50 дамоў, 292 жыхары.

З 1939 року ў складзе БССР. З 15 студзеня 1940 — у Шарашоўскім, з 17 сьнежня 1956 — у Пружанскім раёнах Берасьцейскай вобласьці. 1 сьнежня 2009 году перададзеная зь ліквідаванага Старавольскага ў склад Велікасельскага сельсавету.

## Насельніцтва
* XX стагодзьдзе: 1959 год — 421 жыхар (перапіс); 1970 год — 366 жыхароў; 1999 год — 116 жыхароў
* XXI стагодзьдзе: 2003 год — 95 жыхароў, 62 двары; 2005 год — 90 жыхароў, 58 двароў; 2010 год — 48 жыхароў

## Транспарт
Аўтадарога  Перадзельск — Лазоўка.

## Асобы
* Мікалай Мікулік — беларускі навуковец у галіне прыкладной матэматыкі

## Крыніцы

## Літаратура
* 

Катэгорыя:Велікасельскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Пружанскага раёну
Мэдаль

**Мэдаль** (, ) — мэталічны знак, часта акруглай формы, з выпуклымі малюнкамі, за гераізм, асаблівыя заслугі, у памяць падзеі ці асобы. Адрозьніваюць асноўны (авэрс), адваротны (рэвэрс) і грань (гурт) бакі мэдаля. Многія мэдалі мацуюцца на калёдку або да планцы. Такая калёдка для мэдаля можа быць пакрытая эмальлю, або абцягнута муаравай стужкай пэўнай афарбоўкі.

## Літаратура
* Медаль //  С. 247

## Вонкавыя спасылкі
Грамады Францыі

**Камуна** ( ад  — супольнасьць) у Францыі — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка самага ніжняга структурнага ўзроўню (за выключэньнем такіх камун, як Парыж, Марсэль і Ліён). У шэрагу іншых краінаў францускай камуне адпавядаюць муніцыпалітэты, прыходы і г. д. Камуны могуць значна адрозьнівацца адна ад адной па колькасьці насельніцтва. Гэтак, камуны — гэта й шматмільённы Парыж, і вёска зь дзесяцьцю жыхарамі.

Да Вялікай францускай рэвалюцыі камунаў не існавала, іхную ролю збольшага выконвалі царкоўныя прыходы, лік якіх складаў парадку 60 000. На пачатак 2004 году ў Францыі налічвалася 36 782 камуны, у тым ліку 36 568 — у мэтраполіі і 214 — на заморскіх тэрыторыях. Сярэдняя плошча камуны ў мэтраполіі складае 14,88 км, сярэдняе мэдыяннае значэньне — 10,73 км. Сярэдняе мэдыяннае насельніцтва камуны складе 380 чалавек.

У кожнай камуне ёсьць мэр і муніцыпальны савет. Паўнамоцтвы гэтых суб’ектаў не залежаць ад колькасьці насельніцтва камуны. У Парыжы, Марсэлі й Ліёне камуны падпадзяляюцца на муніцыпальныя акругі.

## Глядзіце таксама
* Сьпісы камун Францыі
* Мясцовае самакіраваньне ў Францыі


Катэгорыя:Адміністрацыйна-тэрытарыяльныя адзінкі
Мэтраполія

**Мэтрапо́лія** (з  літаральна «матчын горад») — шматзначны тэрмін.

* Мэтраполія — у Старажытнай Грэцыі — горад-дзяржава (поліс), якая мела калёніі (іншыя полісы).
* Мэтраполія (дзяржава) — у пэрыяд зь сярэдзіны XV па сярэдзіну XX стагодзьдзяў — дзяржава, якая валодае калёніямі (звычайна заморскімі).
* Мэтраполія (рэдка *мэтрапо́ліс* — памылковая перадача на беларускую мову) — горад, эканамічны і культурны цэнатр аглямэрацыі, часам сынонім сталіцы.
* Мэтраполія Францыі — эўрапейская частка Францыі

## Гл. таксама
* Мітраполія
* Мэтраполіс
* Мэтраполь
Антыб

**Антыб** (, ) — курортны горад на Лазурным Беразе, дэпартамэнт Прыморскія Альпы, рэгіён Праванс-Альпы-Лазурны бераг, Францыя. Насельніцтва — 75 456 жыхароў (2013). Разьмешчаны на мысе Гаруп Міжземнага мора паміж Каннамі і Ніццай. У Антыбе найвялікшы (паводле сумарнага танажу) яхтавы порт на Лазурным Беразе. Пабудаваны ён у шасьцідзясятыя гады XX стагодзьдзя на месцы рымскай гавані. Насамрэч гэта не адзін, а цэлых пяць партоў — Вобан, Галіс, Крутон, Аліўет, Саліс. Разам з мысам Антыб () і мястэчкам Жуан-ле-Пэн () складае адзіную адміністрацыйную адзінку.

## Гісторыя
У VI стагодзьдзі да нашай эры грэцкія мараплаўцы выявілі ўтульную бухту і заснавалі на яе берагох горад Антыполіс (горад, разьмешчаны наадварот). Мелася на ўвазе — наадварот, праз бухту, ад Нікеі (Ніццы). Антыполіс быў заснаваны як калёнія Масаліі (цяперашні Марсэль). У часы Рымскай імпэрыі горад зьяўляўся важным пунктам на шляху з Рыму ў Галію. Ён доўгі час быў адзіным умацаваным горадам на ўзьбярэжжы ад Марсэлю да Італіі.

У II стагодзьдзі ў горадзе была заснаваная біскупская катэдра і ён стаў звацца Антыгуль, а з часам — Антыб. У Сярэднявеччы горад належыў Савоі, а з 1481 году — Францыі.

## Эканоміка і транспарт
У Антыбе швартуюцца самыя выкшталцоныя яхты з тых, што падыходзяць да Лазурнага Берагу. Уладальнікі іх ня схільныя афішаваць сябе і сваю ўласнасьць. 

У Антыбе існуе парфумэрная вытворчасьць. У горадзе захаваліся рэшткі рыбаперапрацоўчай прамысловасьці, але яна значна скарацілася за апошнія дзесяцігодзьдзі. У горадзе ёсьць чыгуначны вакзал.

Катэгорыя:Гарады Францыі
Сьвішч

**Сьвішч** або **фістула** (ад  — трубка) — канал, які злучае паміж сабой або са зьнешнім асяродзьдзем полыя органы альбо пухліну з паверхняй або які-небудзь паражнінае цела. Звычайна мае выгляд вузкага канала, выслана эпітэліем.

Па сваім характары адрозьніваюць сьвішчы, якія ўтварыліся з прычыны таго ці іншага паталягічнага працэсу, і сьвішчы, утвораныя пасьля хірургічнай апэрацыі, якую прарабілі з мэтай адвядзеньня зьмесьціва таго ці іншага полага органа.

Катэгорыя:Хірургія
Маршавы рухавік

[міні|150пкс|справа|Маршавыя рухавікі [Спэйс Шатл|«Спэйс Шатла»]]
**Маршавы рухавік** — асноўны рухавік лятальнага апарата, прызначаны для прывядзення апарата ў рух, які працуе да дасягненьня апаратам ягонай мэты, ці да канца актыўнага ўчастку палёту апарата, ці ступені шматпрыступкавай ракеты. Назва служыць для адрозненьня ад рухавікоў стартавых ці разгоньных паскаральнікаў, рулявых, арыентацыйных, і іншых дапаможных рухавікоў лятальнага апарата.

## Падзел
Падзяляюцца па віду паліва на:
* Вадкасныя ракетныя рухавікі
* Цьвёрдапаліўныя ракетныя рухавікі
* Гібрыдныя ракетныя рухавікі

## Глядзіце таксама
* Рэактыўная сіла

Катэгорыя:Ракеты
Катэгорыя:Авіяцыйныя рухавікі
Катэгорыя:Касьмічная тэхніка
Вэб-сэрвэр

**Вэб-сэрвэр** — гэта сэрвэр, які прымае HTTP-запыты ад кліентаў, звычайна вэб-браўзэраў, і выдае ім HTTP-адказы, звычайна разам з HTML-старонкай, выявай, файлам, мэдыя-плыньню ці іншымі зьвесткамі. Вэб-сэрвэры — аснова Сусьветнага павуціньня.

Вэб-сэрвэрам завуць як праграмнае забесьпячэньне, якое выконвае функцыі вэб-сэрвэра, так і непасрэдна кампутар, на якім гэта праграмнае забесьпячэньне працуе.

Кліент, якім звычайна зьяўляецца вэб-браўзэр, перадае вэб-сэрвэру запыты на атрыманьне рэсурсаў, пазначаных URL-адрасамі. Рэсурсы — гэта HTML-старонкі, выявы, файлы, мэдыя-плыні ці іншыя зьвесткі, якія неабходныя кліенту. У адказ вэб-сэрвэр перадае кліенту запытаныя зьвесткі. Гэты абмен адбываецца паводле пратакола HTTP.

## Вонкавыя спасылкі
* Netcraft — вызначэньне і збор статыстыкі па выкарыстаных у сьвеце вэб-сэрвэрах.
Дзёгаць

**Дзёгаць** — вадкі прадукт сухой перагонкі драўніны, а таксама цьвёрдага паліва — каменных і бурых вуглёў, сланцаў, торфу.

## Сасновы дзёгаць
Цёмная, густая і ліпкая вадкасьць, якая атрымліваецца з хвоі. Сасновы дзёгаць стагодзьдзямі выкарыстоўваўся для прасмольвання лодак, караблёў, лін і драўляных будынкаў. Вытворчасьць смол з дрэва была вядома ў Старажытнай Грэцыі і, верагодна, выкарыстоўвалася ў Скандынавіі з жалезнага веку. У эпоху паруснага флёту, пачынаючы з 14-стагодзьдзя, — найважнейшы прадукт экспарту паўночных краін. Швэцыя вывозіла 13000 барэляў дзёгцю ў 1615 і 227000 барэляў у пікавы год 1863. Вытворчасьць амаль спынілася, калі драўляныя судны былі замененыя сталёвымі.

Катэгорыя:Дрэваапрацоўка
Катэгорыя:Матэрыялы
Катэгорыя:Хімічныя сумесі
Катэгорыя:Палімэры
Катэгорыя:Пакрыцьці
Гутэнбэрг (замак)

**Гутэнберг** () — замак у Ліхтэнштайне.

Замак разьмешчаны на тэрыторыі камуны Бальцэрс на ўзгорку вышынёй каля 70 м. Прыблізны час будаўніцтва замка — 1100—1200 гг. У 1314 годзе ён стаў уласнасьцю Габсбургаў. У XV стагодзьдзі ў час Старой цюрыскай вайны замак быў сур’ёзна пашкоджаны пажарам. У 1499 годзе ў замку начаваў Максіміліян I у час вайны з Канфэдэрацыяй. У 1795 годзе замак зноў быў сур’ёзна пашкоджаны пажарам. Адноўлены быў толькі ў 1912 годзе, у сучасным выглядзе. З 1979 году замак зьяўляецца дзяржаўнай уласнасьцю.

На тэрыторыі замка часта праводзяцца культурныя мерапрыемствы. У астатні час замак закрыты для шырокага наведваньня.

Раскопкі, праведзеныя на схілах гары і двары замка, знайшлі рэшткі прадметаў Рэсэнскай культуры.

## Крыніцы

Катэгорыя:Ліхтэнштайн
Каньяк (неадназначнасьць)

**Каньяк**:
* Каньяк — моцны алькагольны напоі, від брэндзі.
* Каньяк — горад у дэпартамэнце Шаранта (Францыя). 
* Каньяк — акруга ў Францыі, у рэгіёне Пуату-Шарант.

Катэгорыя:Вікіпэдыя:Неадназначнасьці
Груздава (неадназначнасьць)

Назву **Груздава** маюць:

* Груздава — колішняе мястэчка, цяпер вёска ў Пастаўскім раёне Віцебскай вобласьці
* Груздава — вёска ў Маладэчанскім раёне Менскай вобласьці
* Груздава — вёска ў Салігорскім раёне Менскай вобласьці
Рыяна

**Рыяна** (; сапраўднае імя **Робін Рыяна Фэнці** — , нараділася 20 лютага 1988 году, Барбадас) — барбадаская R&B сьпявачка й акторка, якая нарадзілася ў Барбадасе й у 16 гадоў пераехала ў Злучаныя Штаты Амэрыкі, каб пачаць кар’еру сьпявачкі пад кіраўніцтвам прадусара Эвана Роджэрза. Пасьля яна падпісала кантракт з Def Jam Recordings пасьля праслухоўваньня перад Jay-Z, кіраўніком лэйбла ў той час.

У 2005 годзе Рыяна выпусьціла сваю дэбютную працу *[[Music of the Sun]]*, якая ўвайшла ў дзясятку найлепшых альбомаў Billboard 200, а сынгл «Pon De Replay» меў посьпех у чарце Billboard Hot 100. Менш чым праз год, сьпявачка выпусціла другі студыйны альбом *[[A Girl Like Me]]* (2006), які дасягнуў свайго максымуму ў найлепшай пяцёрцы альбомнага чарту *Billboard*, гэтак жа кампазыцыя «SOS» стала першым сынглам Рыяны, якія лідыравалі ў чарце Hot 100. Трэці студыйны альбом *[[Good Girl Gone Bad]]* (2007) уключаў у сябе чатыры гіт-сынглы «Umbrella», «Take a Bow», «Disturbia», «Don't Stop the Music» і атрымаў 9 намінацыяў на Грэмі, выйграўшы ў катэгорыі Найепшае сумеснае выкананьне (вакал/рэп) за песьню «Umbrella» пры ўдзеле рэпэра Jay-Z. Ейны чацьверты студыйны альбом *[[Rated R]]* быў выпушчаны ў лістападзе 2009 году, пяты *[[Loud]]* у 2010 годзе, і шосты *[[Talk That Talk]]* у 2011 годзе.

## Дыскаграфія
### Студыйныя альбомы
* 2005: *[[Music of the Sun]]*
* 2006: *[[A Girl like Me]]*
* 2007: *[[Good Girl Gone Bad]]*
* 2009: *[[Rated R]]*
* 2010: *[[Loud]]*
* 2011: *[[Talk That Talk]]*
* 2012: *[[Unapologetic]]*
* 2015: *[[Anti]]*

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Афіцыйны сайт
* Дабрачынны фонд Рыяны
* Рыяна на сайце Allmusic
* Рыяна на Internet Movie Database.

Катэгорыя:Сьпявачкі ЗША
Катэгорыя:Сьпявачкі Барбадасу
Катэгорыя:Акторкі ЗША
Бэльфор

**Бэльфо́р** () — горад у Францыі, адміністрацыйны цэнтар дэпартамэнта Тэрыторыя Бэльфору ў рэгіёне Бургундыя-Франш-Камтэ. Транспартны вузел ля горнага пераходу паміж Вагезамі й Юрой. У мінулым у горадзе існавала крэпасьць, якая была зьнічшана ў Першую сусьветную вайну. Паблізу ад Бельфору знаходзіцца знакамітая царква Нотр-Дам-дзю-О ды Лінія Мажыно.

## Гісторыя
Бэльфор разьмешчаны ў вельмі стратэгічным месцы, паміж Вагезамі і Юрой, на шляху, які злучае Райн і Рону. Месца, дзе зараз стаіць горад, было заселена ў гала-рымскую эпоху й у кроніках XIII стагодзьдзя згадваецца як валоданьне графаў Манбэльяру, якія надалі паселішчу статус гораду ў 1307 годзе.

Раней аўстрыйскае валоданьне, Бэльфор быў перададзены Францыі паводле Вэстфальскай дамовы 1648 году, па заканчэньню Трыццацігадовай вайны. Умацаваньні гораду былі пашыраны й разьвіты, дзякуючы ваеннаму архітэктару Людовіка XIV Вабана.

Найбольш вядомая гістарычная падзея, зьвязаная з горадам — ягоная гераічная абарона падчас франка-прускай вайны 1870—1871 гадоў. На працягу 103 дзён зь лістапада 1870 году па студзень 1871 году гарнізон крэпасьці пад камандаваньнем палкоўніка П’ера Данфэр-Рашро вытрымліваў аблогу нямецкіх войскаў у суправаджэньні артылерыйскіх абстрэлаў.

## Культура
Штогод у Бэльфоры праводзіцца міжнародны фэстываль унівэрсытэцкай музыкі.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Сайт гораду
* Афіцыйны турыстычны цэнтар
* Музычны фэстываль у Бэльфоры
* Сайт, прысьвечаны Бэльфорскай крэпасьці
Марыя Малібран

**Мары́я Малібра́н** (, поўнае дзявочае імя ; 24 сакавіка 1808, Парыж, Францыя — 23 верасьня 1836, Манчэстэр, Ангельшчына) — француская сьпявачка гішпанскага паходжаньня (калярытурнае мэцца-сапрана), легенда сусьветнага опэрнага мастацтва.

## Крыніцы

## Літаратура
* Малібран Марыя // . С. 32

## Вонкавыя спасылкі

* Марыя Малібран

Катэгорыя:Нарадзіліся 24 сакавіка
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1808 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Парыжы
Катэгорыя:Памерлі 23 верасьня
Катэгорыя:Памерлі ў 1836 годзе
Катэгорыя:Памерлі ў Манчэстэры
Катэгорыя:Францускія сьпевакі і сьпявачкі
Беларускі рэспубліканскі саюз юрыстаў

**«Белару́скі рэспубліка́нскі саю́з юры́стаў»** — грамадзкае аб’яднаньне праўнікаў Беларусі, заснаванае ў чэрвені 1990 году. 

## Кіраваньне
* *Зьезд*. Склікаецца аднойчы на 5 гадоў. Правамоцны пры наяўнасьці 2/3 прадстаўнікоў. Ухваляе кірункі дзейнасьці ды зьмены Статуту. Абірае старшыню, Раду і Рэвізійную камісію.
* *Рада*. Склікаецца аднойчы на 2 гады. Правамоцная пры ўдзеле паловы сябраў. Абірае намесьнікаў старшыні ды Камітэт. Ухваляе каштарыс ды пастановы аб узнагародзе чальцоў. Стварае ды касуе падапарадкаваныя ўстановы ды прызначае іх кіраўнікоў.
* *Рэвізійная камісія*. Зьбіраецца штогод. Назірае за выкананьнем пастановаў Зьезда і Рады ды каштарыса.

## Задачы
Паводле Статуту задачамі саюзу ёсьць:
* павышэньне прававой культуры;
* дапамога чальцам саюзу;
* распаўсюд прававых зьвестак;
* распрацоўка парадаў аб ужытку заканадаўства;
* прававая дапамога іншым установам;
* распаўсюд прававых ведаў і навучаньня ды тлумачэньне заканадаўства;
* абарона зацікаўленасьцяў чальцоў перад іншымі ўстановамі;
* разьвіцьцё правазнаўства;
* спрыяньне гаспадарчым сувязям з замежнымі прадпрыемствамі.

## Дзейнасьць
Паводле Статуту спосабамі дзейнасьці саюзу ёсьць:
* правядзеньне нарадаў і сэмінараў;
* прававая адукацыя ў вучэльнях;
* ладжаньне прававых дасьледаваньняў;
* перападрыхтоўка праўнікаў;
* удзел у замежнай адукацыйнай супрацы;
* вывучэньне дзейнасьці правапрымяняльных, праваахоўных і праваабарончых установаў.

## Мінуўшчына
Зь 2001 году «Беларускі рэспубліканскі саюз юрыстаў» браў удзел у Рэспубліканскай каардынацыйнай радзе кіраўнікоў палітычных партыяў і грамадзкіх аб’яднаньняў.

25 сакавіка 2021 году Савет міністраў Беларусі ўхваліў Пастанову № 168, паводле якой «БРСЮ» ўваходзіў у Пералік грамадзкіх аб’яднаньняў, у дачыненьні якіх прымяняецца 0,1 базавай стаўкі пры арэндзе дзяржаўнай нерухомасьці.

### Старшыні
* Сьцяпан Сокал (1990—1993)
* Уладзімер Бойка (1993—2006)
* Віктар Камянкоў (9 чэрвеня 2006 — 2010-я)
* Валер Міцкевіч (2020-я)

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* 

Катэгорыя:Зьявіліся ў 1990 годзе
Катэгорыя:Беларускія грамадзкія аб’яднаньні

Катэгорыя:Цэнтральны раён (Менск)
Кубак Францыі па футболе

**Кубак Францыі па футболе** () або **Кубак Шарля Сымона** () — штогадовае спаборніцтва для францускіх футбольных клюбаў, якое праводзіцца Фэдэрацыяй футболу Францыі з 1917 году. Кубак ня быў уручаны толькі адзіны раз — у 1992 годзе. Тады ў паўфінальнай гульні паміж «Бастыяй» і «Марсэлем» павалілася трыбуна стадыёну «Стад Арман-Сэзар». Загінулі 15 чалавек і больш за 1500 былі параненыя. Далейшы розыгрыш вырашылі не праводзіць.

У Кубку маюць права ўдзельнічаць прафэсійныя футбольныя клюбы, а таксама аматарскія футбольныя клюбы. Пераможца Кубка перад пачаткам наступнага сэзону гуляе з чэмпіёнам Францыі ў Супэркубку Францыі й атрымлівае права выступіць у Лізе Эўропы. Прыз на Кубак Францыі ёсьць пераходзячым прызам. Узамен пераходнага прыза ўручаецца ягоная копія.

## Вонкавыя спасылкі
* Кубак Францыі на сайце FFF
* Кубак Францыі на сайце LFP
* Кубак Францыі. Статыстыка

Катэгорыя:Францускі футбол
Францыя
Кубак Нямеччыны па футболе

**Кубак Нямеччыны па футболе** () — штогадовы кубак Нямеччыны, які праходзіць ў фармаце алімпійскай сыстэмы. У спаборніцтве прымаюць удзел 64 каманды, уключаючы ўсе клубы Бундэсьлігі й Другой Бундэсьлігі. Ён лічыцца другім па значнасьці нацыянальным тытулам у нямецкім футболе пасьля чэмпіянату.

Спаборніцтва было заснавана ў 1935 годзе пад назвай *Tschammer-Pokal*. Першым пераможцам стаў «Нюрнбэрг». У 1937 годзе «Шальке-04» была першай камандай, якая перамагла ў турніры двойчы запар. *Tschammer-Pokal* быў прыпынены ў 1945 годзе ў сувязі з Другой сусьветнай вайной і распаўся пасьля краху нацысцкай Нямеччыны. У 1948 годзе кубак быў адноўлены як DFB-Pokal. Ізноў «Нюрнбэрг» выйграў першы тытул. «Баварыя» заваявала больш за ўсіх кубкаў — 20.

## Вонкавыя спасылкі
* DFB Pokal на сайце DFB

Катэгорыя:Нямецкі футбол
Нямеччына
Нармальм (адміністрацыйны раён)

**Нармальм** () — адзін з чатырнаццаці адміністрацыйных раёнаў Стакгольму, разьмешчаны ў цэнтральнай частцы гораду. Уключае ў сябе гістарычныя раёны Нармальм, Вазастан і Шэпсгольмэн, а таксама частку гістарычнага Эстэрмальму. Насельніцтва 61 000 чалавек.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Раёны Стакгольму
Гнезна (неадназначнасьць)

Назву **Гнезна** маюць наступныя населеныя пункты:

*Гнезна — вёска ў Ваўкавыскім раёне
*Гнезна — горад на захадзе Польшчы

Катэгорыя:Вікіпэдыя:Неадназначнасьці
Эт’ен Люі Малюс

**Эт’ен Люі Малюс** (, 23 ліпеня 1775, Парыж, Францыя — 23 лютага 1812, Парыж, Францыя) — францускі інжынэр, фізык і матэматык.

## Ваенная кар’ера
У 1793 годзе Малюс паступіў у Інжынэрнае вучылішча ў Мэзьеры, якое, аднак, прымушаны быў неўзабаве пакінуць; перайшоў у Політэхнічнае вучылішча, ён пад кіраўніцтвам Гаспара Монжа актыўна заняўся вывучэньнем матэматычных навук. Пасьля заканчэння вучылішча, у 1796 годзе, Малюс паступіў у дзеючую армію й прымаў удзел у экспэдыцыі Напалеона ў Эгіпет. У 1801 годзе Малюс вярнуўся ў Францыю, у 1802—1803 гадах працаваў на фортах ў Лілі, затым у іншых крэпасьцях. З 1806 па 1809 гады быў памочнікам начальніка крэпасьці Страсбург.

## Навуковая праца
Затым быў прызваны ў Парыж, дзе заняў пасаду экзамэнатара пры Політэхнічным вучылішчы. Працы яго адносяцца амаль выключна да оптыцы; першыя даследаваньні (1800—1807) па аналітычнай оптыцы не ўяўляюць цікавасьці, бо выкладзены з пункту гледжаньня ньютанавай тэорыі сьвятла. У 1808 годзе Малюс адкрыў зьяву палярызацыі сьвятла адлюстраваньнем. Адначасова з Жанам-Батыстам Біё адкрыў палярызацыю сьвятла пры пераламленьні. У 1810 годзе стварыў тэорыю падвойнага праменьняпераламленьня сьвятла ў крышталях. Адкрыў закон Малюса аб інтэнсіўнасьці сьвятла, які прайшоў праз палярызатар. Прыдумаў спосаб высвятленьня напрамку аптычнай восі крышталя.

Яго прозьвішча напісалі ў сьпісе 72 прозьвішчаў на Эйфэлевай вежы.

## Зноскі

## Літаратура
* Эцьен Луі Малюс // Беларуская энцыклапедыя. У 18 т. Т. 10. Мінск, 2000. С. 50

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Парыжы
Катэгорыя:Францускія вайскоўцы
Катэгорыя:Францускія фізыкі
Катэгорыя:Выпускнікі Політэхнічнай школы
Катэгорыя:Сябры Францускай акадэміі навук
Катэгорыя:Памерлі ў Парыжы
Вазастан

**Вазастан** () — гістарычны раён у цэнтры Стакгольму, у складзе адміністрацыйнага раёну Нармальм. Плошча 294 га. Насельніцтва на 2006 год — 58 458 чалавек.

## Назва
Назва раёну Вазастан паходзіць ад вуліцы Вазагатан (*Vasagatan*), якая знаходзіцца ў гістарычным Нармальме і вядзе ў бок Вазастану. У сваю чаргу, вуліца мае назву ад маста Вазабрун (*Vasabron*), які быў названы ў гонар статуі Густава Вазы, якая знаходзіцца каля Рыцарскага дому ў Старым горадзе. Афіцыйна раён завецца *«Vasastaden»* (даслоўна «Горад Вазы»), аднак праз размоўную гутарку больш замацавалася форма *«Vasastan»* (дзе спалучэньне *«de»* выпадае).

## Дадатковыя зьвесткі
* У швэдзкай мове няма гуку «з», таму па–швэдзку назва раёну гучыць як «Ва**с**астан»
* Дзеяньне казкі Астрыд Ліндгрэн «Малы і Карлсан з даху» адбываецца менавіта ў Вазастане (у якім жыла сама пісьменьніца на працягу больш чым 70 гадоў)
* Адзін з кварталаў Вазастану набыў неафіцыйную назву Сыбір: напрыканцы XIX стагодзьдзя насельніцтва Стакгольму моцна ўзрасло, жыльля не хапала, на тагачасным паўночным ускрайку гораду хутка будаваліся новыя кварталы для рабочых. Перасяляцца ў іх было непрэстыжна і расцэньвалася як «засланьне» — адсюль і гэткая «расейская» назва.

## Панарама

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Раёны Стакгольму
Давос

**Давос** (,  і , , *рэдка — Tavate*, ) — горад ва ўсходняй Швайцарыі, у кантоне Граўбюндэн, на рацэ Ляндвасэр.

## Гісторыя
Гісторыя гораду пачалася з таго, што яшчэ ў XIX стагодзьдзі дактары прызналі мікраклімат высакагорнай даліны карысным для хворых лёгачнымі захворваньнямі. Р. Л. Стывэнсан напісаў у Давосе раман «Востраў скарбаў».

У 1913 у горадзе прайшоў першы і адзіны Чэмпіянат Эўропы па хакеі зь мячом, перамогу ў якім атрымала каманда Ангельшчыны.

У сярэдзіне XX стагодзьдзя горад атрымаў другое жыцьцё як модны гарналыжны курорт. Цяпер ён вядомы ў асноўным як месца правядзеньня Сусьветнага эканамічнага форуму (часам званага проста «Давоскі форум»).

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Гарады Швайцарыі
Бурж

**Бурж** () — горад у Францыі, адміністрацыйны цэнтар дэпартамэнту Шэр у рэгіёне Цэнтар-Валь дэ Люар. Гістарычная сталіца герцагства Бэрыйскага. Насельніцтва гораду на 2013 год складала 67 189 чалавек.

## Гісторыя
Да прыходу рымлянаў ўмацаваны Аварык быў адным з найважнейшых гарадоў Галіі, цэнтрам кельцкага племені бітурыгаў. Па некаторых ацэнках селішча мела каля 40 тысяч жыхароў. У 52 годзе да н. э. Вэрцынгеторыг мужна абараняў яго ад Юліюса Цэзара, падчас аблогі Аварыка. Дыёклетыян зрабіў Аварык сталіцай правінцыі Аквітанія Першая.

Карл Вялікі меў ласку да Буржа й аднавіў ягонае значэньне як сталіцы Аквітаніі. Горад быў буйным рэлігійным цэнтрам Сярэднявечча; першы бурскі біскуп, сьвяты Урсын, як лічыцца, жыў яшчэ ў III стагодзьдзі. У палітычным дачыненьні сярэднявечны Бурж быў галоўным горадам герцагаў Бэрыйскіх. Такія грамадзяне Буржа, як Жак Кёр, ня мелі ў Францыі супернікаў па багацьцю.

На зыходзе Стогадовай вайны Карл VII трымаў у 1422—1437 гадох у Буржы свой двор; тут жа ў яго нарадзіўся сын, будучы Людовік XI, які заснаваў у Буржы ўнівэрсытэт, які праіснаваў да Францускай рэвалюцыі. У гэтым унівэрсытэце выкладаў знакаміты юрыст Куяцыюс. Менавіта ў Буржы зьвярнуўся да вучэньня Лютэра Жан Кальвін. У 1849 годзе ў Буржы праходзіў палітычны працэс Блянкі, Люі Бляна, Распайля і іншых па справе аб травеньскім замаху 1848 году.

## Славутасьці
У Буржы захавалася шмат помнікаў сярэднявечнага мастацтва. Сусьветнай славай карыстаецца катэдральны сабор сьв. Стэфана — адзін з найчысьцейшых узораў гатычнага стылю, пабудаваны ў XIII стагодзьдзі ўсяго за паўстагодзьдзя, што па тых часах было вельмі сьціснутым тэрмінам. Вітражы сабору — адны з найлепшых па захаванасьці й якасьці выкананьня. У крыпце маецца пахавальня герцагаў Бэрыйскіх. У 1992 годзе Бурскі сабор аб’яўлены помнікам Сусьветнай спадчыны чалавецтва.

Акрамя таго, захаваліся палац арцыбіскупа, будынак прэфэктуры, ратушы, дзьве вартавыя вежы рымскага паходжаньня й палац Жака Кёра — адзін з самых бліскучых помнікаў сярэднявечнага грамадзянскага дойлідства ў Эўропе.

## Гарады-сябры
* Пітэрбаро, Вялікабрытанія
* Паленсія, Гішпанія
* Аўгсбург, Нямеччына
* Авэйру, Партугалія
* Кашалін, Польшча
* Ёшкар-Ала, Расея

## Ураджэнцы
* Аркадзь Бурскі
* Бэрта Марызо
* П’ер Мартэн

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Сайт гораду

Катэгорыя:Гарады Францыі
Бібліятэкі Сапегаў

**Бібліятэ́кі Сапе́гаў** — абагульнены назоў збораў Сапегаў, якія існавалі ў іхніх маёнтках у Дзярэчыне, Кодні, Ружанах, Слоніме ў XVI—XVIII стагодзьдзях. Другі па велічыні прыватны кнігазбор на Беларусі пасьля бібліятэкі Радзівілаў у Нясьвіжы.

Пачатак кнігазбору дала ружанская бібліятэка вялікалітоўскага канцлера Льва Сапегі, згаданая ў ягоным тэстамэнце ў 1632 року. Ягоны сын, маршалак Казімер Леў павялічыў калекцыю, якая ў той час налічвала тры тысячы тамоў. У 1644—1645 вялікую колькасьць кніг Казімер Леў Сапега ахвяраваў бібліятэцы Віленскай езуіцкай акадэміі. У 1784 року падчас мяшканьня ў замку Сапегаў бібліятэку наведаў кароль Станіслаў Аўгуст Панятоўскі. Напрыканцы XVIII стагодзьдзя збор перавезены ў Дзярэчын і значна папоўнены Аляксандрам і Францішкам Сапегамі. У 1834 дзярэчынская бібліятэка і архіў вывезеныя ў Санкт-Пецярбург.

Бібліятэка ў Кодні вырасла дзякуючы бібліяфільству канцлера вялікалітоўскага Яна Фрыдэрыка і Аляксандра Сапегаў. У ёй найбольш поўна прадстаўленая літаратура па юрыспрудэнцыі, гісторыі, паэзіі, мовазнаўстве, геаграфіі, тэалёгіі. Акрамя кнігазбору, меліся архіў старажытных актаў і калекцыя гравюраў. У 1810 Аляксандар Сапега перадаў коданскую бібліятэку .

Захаваліся рэестры на некаторую частку збораў бібліятэк, эксьлібрысы некаторых уладальнікаў. Большая частка кнігаў у цяперашні час зьберагаецца ў Расейскай нацыянальнай бібліятэцы, бібліятэцы Віленскага ўнівэрсытэту, рэшта — у бібліятэках Расейскай АН, Варшаўскага ўнівэрсытэту і іншых сховішчах.

## Крыніцы і заўвагі

## Літаратура
* 
* 
* 

Катэгорыя:Сапегі
Катэгорыя:Літаратура на старабеларускай мове
Сапегаў
Сапегаў