Сахара

**Саха́ра** ( — «Найвялікшая пустэльня») — найвялікшая пустэльня, разьмешчаная на поўначы Афрыкі. Яе плошча 9 064 300 км², даўжыня 5700 км ад Атлянтычнага акіяна на захадзе да Чырвонага мора на ўсходзе; з поўначы яна абмежавана гарамі Атляс і ўзьбярэжжам Міжземнага мора.

Сахара мае выгляд камяністай пустэльні, зь якой у выніку парахненьня паступова ўзьнікае пясчаная пустэльня. Некаторыя пясчаныя выдмы могуць дасягаць 180 мэтраў у вышыню. Часта сустракаюцца старыя рэчышчы, якія маюць назву «*вадзі*», і вялікія адкладаньні солі ці «*чоты*». Месцы выхаду вады на паверхню маюць назву аазісы. У аазісах дзякуючы вадзе мясцовыя жыхары вырошчваюць жыта, ячмень, таксама можна сустрэць апэльсінавыя і лімонныя дрэвы, а таксама пальмы, безь якіх не абыходзіцца аніводзін аазіс. Адной з асноўных праблемаў жыхароў аазісаў ёсьць засаленьне вады. Асноўныя мінэральныя багацьці Сахары — гэта нафта і прыродны газ.

Назва пайшла ад арабскага слова صحراء — «пустэльня».

## Геаграфія

Сахара займае значныя часткі Альжыру, Чаду, Эгіпту, Лібіі, Малі, Маўрытаніі, Нігеру, Заходняй Сахары і Судану, а таксама часткова ахоплівае поўдзень Марока і Тунісу. Пустэльня ахоплівае тэрыторыі ў 9 мільёнаў км², то бок што складае 31% афрыканскага кантынэнту. Калі б далучыць усе раёны зь сярэднегадавой колькасьцю ападкаў меншымі за 250 мм, плошча Сахары складала б 11 мільёнаў км². Гэта адны з трох асобных фізыяграфічных рэгіёнаў Афрыканскага масіўнага фізыяграфічнага падзелу. Сахара настолькі вялікая і бачная, што тэарэтычна яе можна было б заўважыць зь іншых зорак як паверхневую асаблівасьць Зямлі з дапамогай тэхналёгіяў блізкіх да сучаснага часу.

Сахара пераважна складаецца з скалістых гамадаў (каменных плято); эргаў (пясчаныя моры, то бок вялікія плошчы, пакрытыя пясчанымі выдмамі) складаюць толькі невялікую частку, насуперак распаўсюджанаму памылковаму меркаваньню, але многія пясчаныя выдмы маюць вышынёю больш за 180 мэтраў. Вецер або рэдкія ападкі фармуюць пустэльныя асаблівасьці, як то пясчаныя выдмы, выдмавыя палі, пясчаныя моры, каменныя плято, жвіровыя раўніны, сухія даліны, сухія азёры і саланчакі. Незвычайныя формы рэльефу ўлучаюць структуру Рышат у Маўрытаніі.

Некалькі гораў, многія зь якіх маюць вульканічнага паходжання, узвышаюцца ў пустэльні, у тым ліку горы Аір, Агагар, Сахарскі Атляс, Тыбэсьці, Адрар-Іфарас і Этбай. Найвышэйшай вяршыняй Сахары ўважаецца Эмі-Кусі, то бок шчытавы вулькан у хрыбце Тыбэсьці на поўначы Чаду. Цэнтральная Сахара засушлівая з рэдкай расьліннасьцю. Паўночныя і паўднёвыя часткі пустэльні, разам з сугор’ем, маюць рэгіёны з рэдкімі травамі і пустэльнымі хмызьнякамі, з дрэвамі і больш высокімі хмызьнякамі ў вадзі, дзе зьбіраецца вільгаць. У цэнтральнай частцы вылучаюцца некалькі асаблівых рэгіёнаў вялікай пустэльні, як то Танэзруфт, Тэнэрэ, Лібійская пустэльня, Усходняя пустэльня, Нубійская пустэльня ды іншыя. У гэтых надзвычай засушлівых рэгіёнах бракуе дажджу гадамі.

На поўначы Сахару абмывае Міжземнае мора ў Эгіпце і частках Лібіі, але ў Кірэнаіцы і Магрыбе Сахара мяжуе зь міжземнаморскімі лясамі і хмызьняковымі экарэгіёнамі паўночнай Афрыкі, усе зь якіх маюць міжземнаморскі клімат, які характарызуецца гарачым летам і прахалоднай і дажджлівай зімою. Згодна з батанічнымі крытэрыямі Фрэнка Ўайта і географа Робэрта Капот-Рэя, паўночная мяжа Сахары адпавядае паўночнай мяжы вырошчваньня фінікавай пальмы і паўднёвай мяжы арэалу эспарта, травы, тыповай для міжземнаморскай кліматычнай часткі Магрыбу і Пірэнэйскага паўвострава. Паўночная мяжа таксама адпавядае 100-мілімэтровай ізагіеце гадавых ападкаў. На поўдні Сахара абмежаваная Сагэлем, то бок пасам сухой трапічнай саванны зь летнім сэзонам дажджоў, які распасьціраецца па ўсёй Афрыцы з усходу на захад. Паўднёвая мяжа Сахары батанічна пазначаная паўднёвай мяжой віду  або паўночнай мяжою травы , тыповай для Сагэля. Згодна з кліматычнымі крытэрамі, паўднёвая мяжа Сахары адпавядае ізагіеце гадавых ападкаў 150 мм.

Сярод важных местаў Сахары вылучаюцца маўрытанская сталіца Нуакшот, шэраг альжырскіх гарадоў, як то Таманрасэт, Уаргля, Бэшар, Гасі-Мэсауд, Гардая і Эль-Уэд, а таксама малійскі Тымбукту, нігерскі Агадэз, лібійскі Ггат і чадзкі Фая-Лярго.

## Клімат

Клімат засушлівы, характарызуецца вялікай амплітудай тэмпэратураў ад 0&nbsp;°C уначы да 40&nbsp;°C (максымальна 56,3&nbsp;°C) днём. Гадавая сума ападкаў не перавышае 200 мм. Зіма ў Сахары вядомая моцнымі вятрамі (якія ў некаторых рэгіёнах маюць назву «*самум*»).

## Вада
У Сахары існуе толькі дзьве неперасыхаючых ракі: Ніл і Нігер. На тэрыторыі пустэльні знаходзіцца няшмат аазісаў, агульная паверхня якіх не перавышае 200 км².

## Глеба
Глеба пясчаная, слаба трымае вільгаць, таму мае вельмі нязначную расьліннасьць, у асноўным гэта кактусы.

## Флёра і фаўна
Флёра Сахары вельмі разнастайная празь біягеаграфічныя характарыстыкі гэтай велізарнай пустэльні. Флярыстычна ў Сахары налічваюцца тры зоны ў залежнасьці ад колькасьці ападкаў, як то паўночная (міжземнаморская), цэнтральная і паўднёвая. Яшчэ вылучаюцца дзьве пераходныя зоны, як то міжземнаморска-сахарская і пераходная зона Сагэль. Флёра налічвае блізу 2800 відаў судзінкавых расьлінаў. Прыкладна чвэрць зь іх ёсьць эндэмікамі. Каля паловы гэтых відаў ёсьць звычайнымі для флёры арабскіх пустэльняў.

Паводле ацэнак, цэнтральная Сахара ўлучае пяцьсот відаў расьлінаў, што надзвычай мала, улічваючы велізарную прастору гэтае тэрыторыі. Такія расьліны, як то акацыі, пальмы, сукуленты, калючыя хмызьнякі і травы, прыстасаваліся да засушлівых умоваў, трымаючыся ніжэй да зямлі, каб пазьбегнуць страты вады праз моцныя вятры, захоўваючы ваду ў сваіх тоўстых сьцёблах, каб выкарыстоўваць яе ў засушлівыя часы, маючы доўгія карані, якія распасьціраюцца гарызантальна, каб ахапіць максімальную плошчу вады і знайсьці любую паверхневую вільгаць, а таксама маючы дробнае тоўстае лісьце або іголкі, каб прадухіліць страту вады шляхам эвапатрансьпірацыі. Лісьце расьлінаў можа цалкам высахнуць, а потым аднавіцца.

У Сахары жывуць некалькі відаў лісаў, у тым ліку фэнэк,  і . Адакс, вялікая белая антылёпа, можа амаль год абыходзіцца ў пустэльні без вады. Газэль-доркас уважаецца за від паўночнаафрыканскай газелі, якая таксама можа доўга абыходзіцца без вады. Сярод іншых вядомых газэляў вылучаюцца пясчаная газэль і газэль-дама. Арэал сахарскага гепарда ахоплівае Альжыр, Тога, Нігер, Малі, Бэнін і Буркіна-Фасо. Засталося менш за 250 дарослых гепардаў. Яны вельмі насьцярожана ставяцца да чалавека, уцякаючы ад любой прысутнасьці чалавека. Гепард пазьбягае сонца з красавіка па кастрычнік, шукаючы прытулку ў хмызьняках, як то ў балянітэс і акацыях. Яны незвычайна бледыя. Іншы падвід гепарда, суданскі гепард, жыве ў Чадзе, Судане і ўсходнім рэгіёне Нігеру. Раней таксама арэал ахопліваў Эгіпет і Лібію, але там ён цалкам вымер у дзікай прыродзе. Агулам засталося блізу 2 тысяч дарослых асобінаў гэтага падвіда.

Сярод іншых жывёлаў пустэльні маюцца варан, даман, рагатыя гадзюкі і невялікія папуляцыі , якія сустракаюцца, магчыма, толькі ў 14 краінах, а таксама паўночнаафрыканскі страўс. У Сахары водзяцца і іншыя жывёлы, як то птушкі, а ў прыватнасьці  і . Таксама тут сустракаюцца невялікія кракадзілы  у Маўрытаніі і на плято Энэдзі ў Чадзе. Скарпіён  можа дасягаць 10 см даўжынёю. Ягоная атрута зьмяшчае вялікую колькасьць агітаксіну і сцылатаксіну, але ж ягоны ўкус рэдка забівае здаровую дарослаю асобіну. Сахарскі від мурашоў  унікальны тым, што праз экстрэмальна высокія тэмпэратуры іхнага асяродзьдзя пражываньня і пагрозы драпежнікаў яны актыўныя па-за сваім гняздом толькі каля дзесяці хвілінаў на дзень. Вярблюды-драмадэры і козы — найбольш распаўсюджаныя хатнія жывёлы ў Сахары. Дзякуючы сваім цягавітасьці і хуткасьці, драмадэр ёсьць улюбёнай жывёлай качоўнікаў.

Дзейнасьць чалавека часьцей за ўсё ўплывае на асяродзьдзе пражываньня ў раёнах аазісаў або там, дзе вада выходзіць бліжэй да паверхні. Тут мясцовы ціск на прыродныя рэсурсы можа быць вельмі моцным. Астатнія папуляцыі буйных сысуноў значна скараціліся праз паляваньне на іх з боку чалавека. У апошнія гады ў пустэльнях Альжыру і Тунісу пачаліся праекты з стасаваньнем абвадненьня, калі вада перапампоўваецца з падземных ваданосных плястоў. Гэтыя схемы часта прыводзяць да дэградацыі глебы і ейнага засаленьня. Дасьледнікі з унівэрсытэту Хаджэтэпэ паведамілі, што глеба Сахары можа ўтрымліваць біядасяжнае жалеза, а таксама некаторыя неабходныя макра- і мікраэлемэнты, прыдатныя для выкарыстаньня ў якасьці ўгнаеньняў дзеля вырошчваньня пшаніцы.

## Жыхары і мовы

З прычыны пустэльных умоваў, як то пясок, засухі, абмежаваны доступ да вады, ня маецца адпаведных умоваў для шырокага разьвіцьця жыцьця. Шчыльнасьць засяленьня вельмі нізкая, складаючы каля аднаго чалавека на км². Асноўнымі жыхарамі Сахары ёсьць намады, але насельнікі Сахары маюць рознае паходжаньне. Сярод іх бэрбэры, у тым ліку туарэгі, розныя арабізаваныя амазійскія групы, як то сахараві, якія размаўляюць гасанійскай. Таксама вылучаецца племя сангаджы, якое размаўляе на мове зэнага. Іншыя буйныя групы людзей улучаюць тубу, нубійцаў, загава, кануры, гаўса, сангай, бэджа і фульбэ. Туарэгі качуюць з статкамі козаў, авец і вярблюдаў па абшарах пустэльні ў пошуках пашы і вады. Таксама яны вядуць менавы гандаль з жыхарамі аазісаў. Традыцыйна качэўнікі мяняюць малако, мяса на каву, соль, зброю. Аднак цывілізацыя дайшла і да Сахары, зьмяняючы жыцьцё ейных жыхароў. Вандраваньні туарэгаў цяпер значна абмежаваныя. Там дзе былі караванныя шляхі, цяпер езьдзяць грузавікі, перавозячы розныя тавары. Але цалкам сапраўдныя караваны зь вярблюдамі ці муламі яшчэ ня зьніклі. Археалягічныя знаходкі часу галацэну выявілі, што носьбіты нільска-сахарскіх моваў засялялі цэнтральную і паўднёвую Сахару да прыбыцьця сюды бэрбэраў і арабамоўных засяленцаў каля 1500 гадоў таму, якія цяпер у значнай колькасьці засяляюць Сахару. Лічыцца, што гаратыны ў значнай ступені паходзяць ад карэннага старажытнага мурынскага насельніцтва, якое засяляла Сахару.

Арабскія дыялекты ёсьць найбольш распаўсюджанымі мовамі Сахары. Арабская, бэрбэрская і ейныя варыяцыі, якія цяпер аб’ядноўваюцца пад агульным тэрмінам амазіг, які таксама ўлучае мову гуанчаў, на якой размаўляюць карэнныя бэрбэрскія жыхары Канарскіх астравоў, і мовы бэджа ёсьць часткай афраазіяцкай або хаміта-сэміцкай сям’і моваў. У адрозьненьне ад суседняй Заходняй Афрыкі і ўрадаў дзяржаваў, чыя тэрыторыя ўлучае землі ў Сахары, француская мова мае мала дачыненьня да міжасобасных зносінаў і гандлю ў рэгіёне, бо сахарскія народы захоўвае трывалую этнічную і палітычную прыналежнасьць да туарэскай і бэрбэрскай культураў. Спадчына адміністрацыі францускай каляніяльнай эпохі ў першую чаргу выяўляецца ў тэрытарыяльнай рэарганізацыі, зладжанай Трэцяй і Чацьвертай рэспублікамі, якая спарадзіла штучныя палітычныя падзелы ў дагэтуль ізаляваным рэгіёне. Дыпляматыя зносіны зь мясцовымі вялася перадусім па-арабску, бо гэтая мова для іх традыцыйна ёсьць мовай бюракратычных справаў. Пасярэдніцтва ў спрэчках і міжведамасная камунікацыя ажыцьцяўляліся перакладнікамі, нанятымі ўрадам Францыі, якія, паводле слваоў Кінана, «задакумэнтавалі прастору міжкультурнага пасярэдніцтва», зрабіўшы вялікі ўнёсак у захаваньне культурнай самабытнасьці карэнных народаў у рэгіёне.

## Глядзіце таксама
* Адрар (плято)

## Крыніцы


Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы