Мазыр

**Мазы́р** — места ў Беларусі, на рацэ Прыпяці. Адміністрацыйны цэнтар Мазырскага раёну Гомельскай вобласьці. Плошча 36,74 км². Насельніцтва на 2018 год — 111 733 чалавекі. Знаходзіцца за 133 км на паўднёвы захад ад Гомля. Аўтамабільныя дарогі злучаюць места з Гомелем, Бабруйскам і Оўручам (Украіна), у раёне Мазыра праходзіць нафтаправод «Дружба». Найбольшы ў Беларусі порт «Пхоў», чыгуначная станцыя на лініі Каленкавічы — Оўруч, аэрапорт.

Мазыр — магдэбурскае места, адзін з гістарычных цэнтраў Палесься, старажытны замак Вялікага Княства Літоўскага. Да нашага часу тут захаваўся комплекс кляштару бэрнардынаў з касьцёлам Сьвятога Міхала Арханёла ў стылі барока, помнік архітэктуры XVIII ст., які пацярпеў ад маскоўскай перабудовы. У прадмесьці Кімбараўцы захаваліся комплексы жаночага з касьцёлам Сьвятога Міхала Арханёла й мужчынскага з касьцёлам Унебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі цыстэрыянскіх кляштараў (барока, XVIII ст.). Сярод мясцовых славутасьцяў таксама вылучаліся царква Сьвятой Параскевы Пятніцы й Фарны касьцёл.

## Назва

На думку географа Вадзіма Жучкевіча, найбольш імаверна, што тапонім Мазыр мае этнанімічнае паходжаньне і ўтварыўся ад імя народнасьці мазур.

Варыянты напісаньня назвы ў гістарычных крыніцах: *Мозър*, *Мозыр*, *Мозырь*.

## Гісторыя

### Раньнія часы
Мяркуецца, што паселішча, ад якога бярэ свой пачатак сучасны Мазыр, узьнікла ў VIII ст. ува ўрочышчы Кімбараўцы, дзе існавала ўмацаванае гарадзішча. У XI—XII стагодзьдзях умацаваны горад перанесьлі на Замкавую гару.

Першы пісьмовы ўпамін пра Мазыр датуецца 1155 годам, калі ён перайшоў ад Кіеўскага да Чарнігаўскага княства. Працяглы час Мазыр знаходзіўся ў складзе Тураўскага княства, князі й біскупы якога называліся тураўскімі й мазырскімі. У 1240—1241 гадох места пацярпела ад татарскіх набегаў.

### Вялікае Княства Літоўскае
Зь сярэдзіны XIV ст. Мазыр далучыўся да Вялікага Княства Літоўскага. У XIV—XVIII стагодзьдзях тут існаваў драўляны замак.

У 1471 годзе Мазыр увайшоў у склад Кіеўскага ваяводзтва. У XVI ст. места стала цэнтрам гродавага староства, з правядзеньнем адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформы 1565—1566 гадоў — сталіцай павету. Па Люблінскай уніі (1569 год) і пераходу Кіеўскага ваяводзтва да Каралеўства Польскага з ініцыятывы мясцовай шляхты Мазырскі павет далучыўся да Менскага ваяводзтва.

У пачатку XVI ст. Мазыр складаўся з трох частак — цэнтральнай з астрогам, неўмацаванага пасаду й Рынку. За часамі вайны Маскоўскай дзяржавы зь Вялікім Княствам Літоўскім у 1534—1537 гадох усходнія захопнікі зруйнавалі Мазыр. На 1552 год у месьце існавалі цэрквы Сьвятога Спаса, Сьвятога Мікалая, Прачыстай Багародзіцы, на 1571 год — 550 будынкаў, дзеялі 5 цэркваў, працавалі шпіталь і 44 крамы, на 1576 год — 293 мяшчанскія двары.

28 студзеня 1577 году кароль і вялікі князь Стэфан Баторы надаў Мазыру Магдэбурскае права й герб «*у блакітным полі чорны аднагаловы арол з срэбным шыльдам на грудзёх, на шыльдзе — чырвоная літара S*». Вытрымка з адпаведнага вялікакняскага прывілею:

У 1609 годзе Мазыр пацярпеў ад вялізнага пажару. Аднак ужо ў 1613 годзе коштам ахвяраваньняў завяршылася аднаўленьне ўмацаваньняў і места было «*…абнесена высокім валам з 7 вежамі, або фортамі*». У 1616 годзе староста Б. Стравінскі заснаваў у Мазыры касьцёл. З пачаткам вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667) у 1655 годзе маскоўскія войскі на чале з Валконскім захапілі й спустошылі места.

У першай палове XVIII ст. у Мазыры збудавалі базылянскі манастыр, каля места — Кімбараўскія цыстэрыянскія кляштары. З 1752 году пачаў дзеяць кляштар марыявітак. У 1723—1773 гадох пры Фарным касьцёле існавала місія езуітаў. У 1726 годзе адкрылася езуіцкая школа (у 1773 годзе яе пераўтварылі ў сьвецкую вучэльню). У 1750 годзе казакі спустошылі кляштар цыстэрыянак ува ўрочышчы Кімбараўцы.

На 1724 год у Мазыры існавалі Кіеўская, Оўруцкая, Сьвідоўская, Нагорная, Гончая й іншыя вуліцы. У месьце было два замкі — Верхні (Стары), які месьціўся на Замкавай гары, і Ніжні. У падножжа Замкавай гары быў Рынак, на паўночным захадзе ад яго знаходзіліся меская ратуша, пякарня й стайня. Гандаль вёўся ў 56 крамах, якія атачалі пляц. Тамака ж быў шпіталь. Паводле мескага пляну 1769 году — Пятніцкая, Слуцкая, Кіеўская, Жытомірская вуліцы й Рынак; у месьце было 211 двароў, 6 цэркваў й касьцёлаў, ратуша, 2 майстэрні для абпалу цэглы.

### Пад уладай Расейскай імпэрыі
У выніку другога падзелу Рэчы Паспалітай (1793 год) Мазыр апынуўся ў складзе Расейскай імпэрыі, дзе стаў цэнтрам павету Менскай губэрні. У 1796 годзе царскія ўлады даравалі месту новы расейскі герб. На 1825 год тут было 530 драўляных і 3 мураваныя будынкі, дзеялі 2 кляштары, працавалі 22 крамы й 27 корчмаў. У 1834 годзе ў Мазыры адкрылася шляхецкая вучэльня, ператвораная ў 1859 годзе ў прагімназію, потым — у гімназію. На 1862 год — 491 будынак, дзеялі 4 цэрквы, касьцёл і 2 юдэйскія малітоўныя дамы, працавала 71 крама; штогод з 6 да 27 студзеня й з 6 да 28 жніўня праводзіліся кірмашы. Месьцічы актыўна бралі ўдзел у нацыянальна-вызвольным паўстаньні (1863—1864).

На 1878 год у Мазыры дзеялі 3 царквы (у тым ліку мураваная, гвалтоўна пераробленая царскімі ўладамі з бэрнардынскага касьцёла), касьцёл і сынагога. У 1879 годзе тут заснавалі тэлеграфную станцыю, а ў 1885 годзе — запалкавую фабрыку «Маланка». Пракладаньне Палескіх чыгунак у 1880-х гадох паспрыяла далейшаму эканамічнаму разьвіцьцю Мазыру. Паводле вынікаў перапісу 1897 году, у месьце было 628 двароў, дзеялі 4 царквы, 2 капліцы, сынагога, 4 юдэйскія малітоўныя дамы, працавалі лякарня, прагімназія, 1-клясная прыходзкая й прыватная жаночая 2-клясная вучэльні, паштова-тэлеграфная кантора, бровар, майстэрня апрацоўкі скураў, 3 крупадзёркі, маслабойня, 170 крамаў, 13 заезных двароў, 8 корчмаў, 3 вінныя крамы. На 1904 год — 1210 жылых дамоў, у тым ліку 102 мураваныя, 50 газавых ліхтароў, водаправод, 2 друкарні, аптэка, 2 бібліятэкі, лясьніцтва. У верасьні 1913 году тут адбылася I сельскагаспадарчая й прамысловая выстава. Напярэдадні Першай сусьветнай вайны ў месьце было 1210 жылых будынкаў, 3 фабрыкі, 16 майстэрняў, 5 навучальных установаў, земская лякарня, мэтэастанцыя, друкарня й 2 кнігарні.

Этнограф і фальклярыст Аляксандар Сержпутоўскі засьведчыў бытаваньне на Мазыршчыне ў канцы XIX — пачатку XX стагодзьдзяў саманазвы «ліцьвіны».

У лютым 1918 году Мазыр занялі войскі Нямецкай імпэрыі. 20 лістапада 1917 году адбылося абвяшчэньне Ўкраінскай Народнай Рэспублікі з прэтэнзіяй у тым ліку на Мазыр, які знаходзіўся пад кантролем Нямецкай імпэрыі. 9 лютага 1918 году, яшчэ да падпісаньня Берасьцейскага міру з бальшавіцкай Расеяй (3 сакавіка), Нямеччына перадала паўднёвую частку Беларусі УНР. 


Mazyr, Zamkavaja. Мазыр, Замкавая (XVIII).jpg|Касьцёл Сьвятога Міхала й кляштар бэрнардынаў, з мапы XVIII ст.
Mazyr, Zamkavaja. Мазыр, Замкавая (1800).jpg|Касьцёл і кляштар бэрнардынаў, абмерны рысунак пач. XIX ст.
Mazyr, Michajłaŭskaja-Zamkavaja. Мазыр, Міхайлаўская-Замкавая (1865).jpg|Касьцёл і кляштар бэрнардынаў, 1865 г.
Mazyr, Zamkavaja. Мазыр, Замкавая (1865).jpg|Касьцёл і кляштар бэрнардынаў, 1865 г.

Mazyr, Zamkavaja. Мазыр, Замкавая (1850).jpg|Касьцёл бэрнардынаў, абмеры 2-й пал. XIX ст.
Mazyr, Kimbaraŭka, Cysteryjanski. Мазыр, Кімбараўка, Цыстэрыянскі (1865).jpg|Касьцёл Сьвятога Міхала Арханёла й кляштар цыстэрыянак, 1865 г.
Mazyr, Kimbaraŭka. Мазыр, Кімбараўка (N. Orda, 1870-79) (2).jpg|Кімбараўка. Н. Орда, 1870 г.
Mazyr, Prypiać-Kimbaraŭka, Cysteryjanski. Мазыр, Прыпяць-Кімбараўка, Цыстэрыянскі (N. Orda, 1864-76).jpg|Кімбараўка. Н. Орда, 1870 г.


### Найноўшы час
25 сакавіка 1918 году згодна з Трэцяй Устаўной граматай Мазыр абвяшчаўся часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. У месьце прызначылі павятовага старшыню БНР, дзеяў рэгістрацыйны пункт тавараў Беларускай цэнтральнай гандлёвай палаты. Тэрыторыя Палесься ад Берасьця да Гомля стала прадметам перамоваў БНР і УНР. Тым часам Мазыр улучылі ў склад часова створанай 15 чэрвеня Палескай губэрні, а ў кастрычніку зрабілі яе цэнтрам (па Рэчыцы). З 18 траўня тут дзеяла «варта Ўкраінскай Дзяржавы» гетмана Паўла Скарападзкага.

1 студзеня 1919 году ў адпаведнасьці з пастановай I зьезду КП(б) Беларусі Мазыр увайшоў у склад Беларускай ССР, дзе стаў цэнтрам павету («падраёну») Гомельскага раёну. З 5 сакавіка да 29 чэрвеня 1920 году места знаходзілася пад польскай уладай. У 1924 годзе Мазыр стаў цэнтрам раёну БССР (у 1926—1927 гадох места ў Слабадзкім раёне). У 1924—1930 і 1935—1938 гадох места было адміністрацыйным цэнтрам акругі. 27 верасьня 1938 году Мазыр атрымаў афіцыйны статус гораду абласнога падпарадкаваньня. У 1938—1954 гадох ён быў цэнтрам Палескай вобласьці. У Другую сусьветную вайну з 22 жніўня 1941 да 14 студзеня 1944 году места знаходзілася пад акупацыяй Трэцяга Райху.

У 1948 годзе аднавіў працу Мазырскі краязнаўчы музэй. У 1953 годзе адбыўся ўвод у эксплюатацыю рамонтава-экскаватарнага, у 1963 годзе — кабэльнага заводу. У 1958 годзе пачаўся рух на мосьце праз раку Прыпяць. У 1975 годзе адбыўся пуск першай чаргі Мазырскага нафтаперапрацоўчага заводу. У 1988 годзе пачаўся рэгулярны трамвайны рух.


Mazyr, Prypiać. Мазыр, Прыпяць (1901-17) (2).jpg|Панарама з боку Прыпяці
Mazyr, Piatnickaja. Мазыр, Пятніцкая (25.03.1918).jpg|Вуліца Пятніцкая,  25.03.1918 г.
Mazyr, Piatnickaja. Мазыр, Пятніцкая (1912).jpg|Царква Сьвятой Параскевы Пятніцы
Mazyr, Zamkavaja, Fara. Мазыр, Замкавая, Фара (1901-17).jpg|Фарны касьцёл

Mazyr, Słuckaja. Мазыр, Слуцкая (1908).jpg|Вуліца Слуцкая
Mazyr, Zamkavaja. Мазыр, Замкавая (1901-17) (3).jpg|Вуліца Замкавая
Mazyr, Śvidoŭskaja-Kianievič. Мазыр, Сьвідоўская-Кяневіч (1901-17) (3).jpg|Вуліца Сьвідоўская. Сядзіба Кяневічаў
Mazyr, Kimbaraŭka, Cysteryjanski. Мазыр, Кімбараўка, Цыстэрыянскі (Szulman, 1916) (3).jpg|Кімбараўка. Касьцёл і кляштар цыстэрыянаў


## Насельніцтва

### Дэмаграфія


ImageSize = width:auto height:200 barincrement:27
PlotArea = left:50 bottom:20 top:30 right:20
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
Colors =
  id:linegrey2 value:gray(0.9)
  id:linegrey value:gray(0.7)
  id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8)
  id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:115000
ScaleMajor = unit:year increment:25000 start:0 gridcolor:linegrey
ScaleMinor = unit:year increment:5000 start:0 gridcolor:linegrey2
PlotData =
  color:cobar width:15
  bar:1552 from:0 till:1500 
  bar:1576 from:0 till:2000 
  bar:1724 from:0 till:1500 
  bar:1795 from:0 till:2000 
  bar:1825 from:0 till:3000 
  bar:1850 from:0 till:6500 
  bar:1878 from:0 till:7834 
  bar:1897 from:0 till:8076
  bar:1907 from:0 till:9976
  bar:1927 from:0 till:14300 
  bar:1939 from:0 till:17500 
  bar:1973 from:0 till:58000  
  bar:1991 from:0 till:103000  
  bar:1997 from:0 till:108000
  bar:2004 from:0 till:111500
  bar:2009 from:0 till:108792
  bar:2018 from:0 till:111733
TextData=
  fontsize:10px pos:(70,195)
  text:Дынаміка зьмяненьня колькасьці насельніцтва Мазыру



* **XVI стагодзьдзе**: 1552 год — 1,5 тыс. чал.; 1571 год — каля 2 тыс. чал.; 1576 год — 2 тыс. чал.
* **XVIII стагодзьдзе**: 1724 год — 1,5 тыс. чал.; 1795 год — каля 2 тыс. чал.
* **XIX стагодзьдзе**: 1825 год — каля 3 тыс. чал.; 1850 год — каля 6,5 тыс. чал.; 1866 год — 5899 чал.; 1878 год — 7834 чал. (3902 муж. і 3932 жан.), у тым ліку 5457 праваслаўных, 23 стараверы, 446 каталікоў, 10 эвангелістаў і 1898 юдэяў; 1897 год — 8067 чал.
* **XX стагодзьдзе**: 1907 год — 9976 чал.; 1908 год — 10&nbsp;395 чал.; каля 1910 году — 12&nbsp;251 чал. (6338 муж. і 5883 жан.), зь іх паводле веры: праваслаўных 4118, раскольнікаў 68, каталікоў 619, пратэстантаў 22, юдэяў 7276, іншых 148; паводле стану: шляхты 248, духоўнага стану 45, ганаровых грамадзянаў і купцоў 315, мяшчанаў 9886, вайскоўцаў 732, сялянаў 885, іншых 140; 1927 год — 14,3 тыс. чал.; 1939 год — 17,5 тыс. чал.; 1970 год — 48,0 тыс. чал.; 1973 год — 58 тыс. чал.; 1991 год — 103 тыс. чал.; 1997 год — 108 тыс. чал.; 1998 год — 109,2 тыс. чал.; 1999 год — 111,8 тыс. чал.
* **XXI стагодзьдзе**: 2004 год — 111,5 тыс. чал.; 2006 год — 111,6 тыс. чал.; 2008 год — 112,0 тыс. чал.; 1 студзеня 2009 году — 112,2 тыс. чал.; 2009 год — 108 792 чал. (перапіс).; 2016 год — 112 003 чал.; 2017 год — 111 801 чал.; 2018 год — 111 733 чал.

### Адукацыя
У Мазыры працуюць будаўнічы тэхнікум, вучэльні — геалёгіі, будаўнічая, мэдычная й музычная, 15 сярэдніх і 4 музычныя школы, 35 дашкольных установаў.

Установа вышэйшай адукацыі — Мазырскі дзяржаўны пэдагагічны ўнівэрсытэт імя І. П. Шамякіна.

### Культура

Дзеюць кінатэатар «Мір», Мазырскі драматычны тэатар імя Івана Мележа, Мазырская філярмонія, парк культуры «Перамога». У 1990 годзе адкрыўся Палац культуры МНПЗ.

Жыхароў места абслугоўваюць больш за 50 бібліятэк. У Мазыры ёсьць краязнаўчы музэй, музэй прыкладнай творчасьці, меская выстаўная заля.

### [[Мас-мэдыя]]
У кабэльнай сетцы Мазыру трансьлюецца мясцовы тэлеканал. Таксама места мае ўласныя друкаваныя выданьні — газэты «Жыцьцё Палесься» й «На свае вочы».

### Спорт
Асноўныя спартовыя аб’екты: басэйн, 3 стадыёны, гарналыжны комплекс, школа алімпійскага рэзэрву Беларусі. Мясцовая футбольная каманда — ФК «Славія-Мазыр».

## Забудова

### Плян
Архітэктурна-плянавальную сыстэму Мазыру абумовіў складаны рэльеф (рака Прыпяць, мноства яраў). Культурны й гістарычны цэнтар места — плошча Леніна — геаграфічна знаходзіцца на ўскраіне, на беразе Прыпяці. Уздоўж ракі праходзіць вуліца Савецкая, пэрпэндыкулярна да якой рэчышчам і схіламі яраў у глыб места падымаюцца іншыя вуліцы.

### Вуліцы й пляцы

З урбананімічнай спадчыны Мазыру да нашага часу гістарычныя назвы захавалі толькі вуліцы Кіеўская й Нагорная.

## Прамысловасьць
Мазыр — цэнтар нафтаперапрацоўчай прамысловасьці. Працуюць прадпрыемствы машынабудаваньня й мэталаапрацоўкі, дрэваапрацоўчай, лёгкай, харчовай прамысловасьці (вытворчасьць кухоннай солі).

## Транспарт
У Мазыры, апроч аўтобусаў, працуе трамвайны транспарт. Даўжыня лініі — больш за 20 кілямэтраў. Дзее адзін маршрут.

## Турыстычная інфармацыя

### Інфраструктура
Празь места праходзяць турыстычныя маршруты: «Мазыр старадаўні», «Палескі край, ягоныя традыцыі й побыт», «Мазыр даўні й сучасны», «Сьвятыні Мазыршчыны». Працуе Мазырскі аб’яднаны краязнаўчы музэй культуры.
* *Гатэлі*: гарадзкога савету «Дынама», «Элада», гатэльны комплекс «Прыпяць».

### Славутасьці
* Бровар (1885)
* Забудова гістарычная (канец XIX — пачатак XX стагодзьдзяў, фрагмэнты)
* Замчышча (XV—XVIII стагодзьдзі)
* Касьцёл Сьвятога Міхала Арханёла й кляштар бэрнардынаў (1760—1775, цяпер сабор Сьвятога Міхала Арханёла і манастыр Беларускага экзархату Маскоўскага патрыярхату)
* Касьцёл Унебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі й кляштар цыстэрыянаў (1711)
* Касьцёл Сьвятога Міхала Арханёла й кляштар цыстэрыянак (1743—1745)
* Могілкі юдэйскія
* Сядзіба Кяневічаў (пач. XIX ст., пазьней мужчынская гімназія)

### Страчаная спадчына
* Замак (XVI стагодзьдзе)
* Касьцёл й кляштар марыявітак (XVIII ст.)
* Касьцёл Унебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі (Фарны, 1616)
* Сынагога
* Царква Сьвятога Спаса (XVI ст.)
* Царква Сьвятога Мікалая (XVI ст.)
* Царква Сьвятой Параскевы Пятніцы (XVIII ст.)
* Царква Сьвятой Тройцы (1888)

## Галерэя

Church of Saint Michael Archangel, Mazyr.jpg|Колішні касьцёл пры кляштары бэрнардынаў
Мазыр. Касцёл Святога Міхала Арханёла і кляштар цыстэрцыянак (01).jpg|Касьцёл Сьвятога Міхала і кляштар цыстэрыянак у Кімбараўцы
Мазыр. Касцёл Святога Міхала Арханёла і кляштар цыстэрцыянак (04).jpg|Касьцёл Сьвятога Міхала, інтэр’ер
Мазыр. Касцёл і кляштар цыстэрцыянаў (01).jpg|Касьцёл і кляштар цыстэрыянаў у Кімбараўцы

Будынак былой мужчынскай гімназіі 02.jpg|Колішняя сядзіба Кяневічаў
Мозырь. Замковая гора..JPG|Замкавая гара
Мозырь. Пивзавод..JPG|Стары бровар
Мазыр. Асабняк.jpg|Старая камяніца


## Месты-сябры

## Асобы
* Сяргей Дубавец (нар. 1959) — журналіст і літаратар, першы галоўны рэдактар адноўленай газэты «Наша Ніва»
*  (1897—1937) — рэвалюцыянэр, савецкі палітычны й гаспадарчы дзяяч
* Ксенія Сітнік (нар. 1995) — сьпявачка, пераможца конкурсу песень Дзіцячае Эўрабачаньне-2005
* Міхаіл Фінберг (нар. 1947) — дырыгент, прафэсар, народны артыст Беларусі
* Аляксандар Шыманоўскі (1850—1918) — беларускі этнограф і фальклярыст

## Заўвагі

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Вонкавыя спасылкі
* Вольны Мазыр
* 
* 
* Харэўскі С. Маршруты па Беларусі: мазырскае барока // Наша Ніва, 24 красавіка 2009 г.


Катэгорыя:Абласныя цэнтры БССР