Ігумен

**Ігу́мен** (з 1923 году — *Чэ́рвень*) — места ў Беларусі, на рацэ Ігуменцы. Адміністрацыйны цэнтар Ігуменскага раёну Менскай вобласьці. Насельніцтва на 2018 год — 9619 чалавек. Знаходзіцца за 62 км на паўднёвы ўсход ад Менску, за 30 км ад чыгуначнай станцыі Пухавічы (лінія Менск — Асіпавічы), каля аўтамабільнай дарогі Менск — Магілёў.

Ігумен — даўняе мястэчка гістарычнай Меншчыны. Да нашага часу тут захаваўся будынак вязьніцы, помнік гісторыі і архітэктуры XVIII ст. 26 чэрвеня 1941 году ва ўрочышчы Цагельні каля Ігумену карнікі НКВД расстралялі каля трох тысячаў яе вязьняў. Сярод мясцовых славутасьцяў вылучаліся збудаваныя ў стылі клясыцызму драўляныя касьцёл Ўзвышэньня Сьвятога Крыжа і царква Раства Багародзіцы, помнікі архітэктуры XVIII—XIX стагодзьдзяў, зруйнаваныя савецкімі ўладамі.

## Назва
Традыцыйная гістарычная назва места — Ігумен, часам сустракаецца форма *Ігумень* (). На думку географа Вадзіма Жучкевіча, гэты тапонім мае повязі з назвай манастырскай пасады. Этнограф Павал Шпілеўскі запісаў народнае паданьне, паводле якога паселішча некалі належала праваслаўнаму жаночаму манастыру, заснаванаму грэцкай ігуменьняй. Імаверна, назва места першапачаткова гучала як *Ігумень* — у сэнсе 'той, што належыць ігуменьні'. Тым часам мовазнаўца Вінцук Вячорка зьвяртае ўвагу на тое, што тапонім хутчэй за ўсё ўтварыўся ад слова гумно. Гэта пацьвярджаецца бракам гістарычных зьвестак пра манастыр у Ігумене, вытворнымі ад кораня гумно ў беларускай геаграфічнай тэрміналёгіі (гумяньнё, падгу́меньне, гу́мнішча — назва поля або ўрочышча), прыкладамі зь беларускай тапанімікі (вёска Гумны пад мястэчкам Крупкамі, сяло Гумня на возеры Гумне ў Полацкім ваяводзтве), а таксама ўпамінам пра Ігуменскую воласьць у сярэдзіне XV ст. як *districtum Humyen*.

У 1923 годзе бальшавікі перайменавалі Ігумен у «Чэрвень» у гонар месяца захопу мястэчка — чэрвеня 1920 году (хоць напраўду захапілі яго толькі 9 ліпеня). Гэтая назва не ўнікальная: старажытны горад з такой назвай, сталіца ўдзельнага княства і гістарычнага рэгіёну, існаваў да канца XIII ст. на мяжы сучасных Польшчы і Ўкраіны, таксама аднайменнае сяло знаходзіцца ў Тарнопальскай вобласьці Ўкраіны.

З часоў аднаўленьня незалежнасьці Беларусі прапануецца вярнуць месту традыцыйную гістарычную назву Ігумен у якасьці афіцыйнай.

## Гісторыя

### Вялікае Княства Літоўскае
Першы пісьмовы ўпамін пра Ігумен датуецца 1387 годам. У 1-й палове XV ст. ён знаходзіўся ў валоданьні Кезгайлаў. 21 кастрычніка 1430 году (паводле іншых зьвестак, у 1447 годзе) упамінаецца воласьць *Гумен* (), якая належала біскупу віленскаму (царкоўнае мястэчка). Згодна з адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформай 1565—1566 гадоў мястэчка ўвайшло ў склад Менскага павету Менскага ваяводзтва.

У 1595 годзе ў Ігумене зьбіраліся харугвы Вялікага Княства Літоўскага дзеля змаганьня з казацкімі набегамі Налівайкі. У вайну Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667) маскоўскія захопнікі разрабавалі і моцна разбурылі мястэчка. Пад 1669 годам упершыню ўпамінаецца касьцёл. У Вялікую Паўночную вайну (1700—1721) у мястэчку спыняўся кароль Швэцыі Карл XII.

### Пад уладай Расейскай імпэрыі

У выніку другога падзелу Рэчы Паспалітай (1793 год) Ігумен апынуўся ў складзе Расейскай імпэрыі. Расейскія ўлады канфіскавалі мястэчка ў Віленскага біскупства. У 1795 годзе Ігумен атрымаў статус места і стаў цэнтрам павету. 22 студзеня 1796 году месту даравалі герб: «*у блакітным полі срэбны кушч грачыхі, над якімі пяць залатых пчол*». На 1800 год у Ігумене было 85 двароў, 263 будынкі, дзеялі 2 царквы і касьцёл, працавалі 3 прадпрыемствы, 2 карчмы, 10 крамаў. За часамі нацыянальна-вызвольнага паўстаньня (1863—1864) тут дзеяў паўстанцкі аддзел на чале з Б. Сьвентаржэцкім. На 1905 год у Ігумене было 664 жылыя дамы, працавалі 6 пачатковых школаў, лякарня, аптэка і аптэчная крама, вадзяны і паравы млыны, некалькі майстэрняў, штогод праводзілася 6 кірмашоў.

За часамі Першай сусьветнай вайны ў лютым 1918 году Ігумен занялі войскі Нямецкай імпэрыі.

### Найноўшы час
25 сакавіка 1918 году згодна з Трэцяй Устаўной граматай Ігумен абвяшчаўся часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. Тут утварылася Беларуская рада, а жыхары места, Пярэжырскай і Ўзьдзенскай воласьцяў Ігуменскага павету атрымалі Пасьведчаньні Народнага Сакратарыяту БНР. 1 студзеня 1919 году ў адпаведнасьці з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі Ігумен увайшоў ў склад Беларускай ССР, дзе стаў цэнтрам павету («падраёну») Менскага раёну. У жніўні 1919 — ліпені 1920 году места займалі польскія войскі. 9 ліпеня 1920 году яго занялі бальшавікі. 18 верасьня 1923 году савецкія ўлады перайменавалі Ігумен у *Чэрвень* (у гонар месяца чэрвень). У 1924 годзе места стала цэнтрам раёну.

У Другую сусьветную вайну 26 чэрвеня 1941 году на выхадзе з Ігумену ва ўрочышчы Цагельні НКВД расстраляла каля трох тысячаў вязьняў Чэрвеньскай перасыльнай турмы — беларусаў, палякаў, летувісаў і іншых. Неўзабаве места акупавалі войскі Трэцяга Райху. 1 лютага 1942 году на ўскрайку Ігумену нацысты расстралялі габрэяў з гета (цяпер на гэтым месцы помнік).

У 1989 годзе грамадзкасьць даведалася пра тое, што Ігумен стаў другімі Курапатамі — вакол места знаходзяцца пахаваньні тысячаў ахвяраў савецкіх рэпрэсіяў. 18 красавіка 2001 году афіцыйна зацьвердзілі мескі герб.


Ihumien, Kaścielnaja, Uzvyšeńnia Śviatoha Kryža. Ігумен, Касьцельная, Узвышэньня Сьвятога Крыжа (1914).jpg|Касьцёл, 1914 г.
Ihumien, Rynak, Baharodzickaja. Ігумен, Рынак, Багародзіцкая (1925).jpg|Царква, 1925 г.
Ihumien, Školnaja. Ігумен, Школьная (1901-17).jpg|Вуліца Школьная, да 1918 г.
Ihumien, Školnaja, Liŭšyc. Ігумен, Школьная, Ліўшыц (1901-17).jpg|Школа, да 1918 г.

Ihumien, Rynak. Ігумен, Рынак (1917).jpg|Рынак, 1917 г.
Ihumien, Rynak. Ігумен, Рынак (1925).jpg|Рынак, 1925 г.
Ihumien, Rynak, Kudzin. Ігумен, Рынак, Кудзін (03.1917).jpg|Земская ўправа, сакавік 1917 г.
Ihumien, Školnaja-Horłaŭskaja. Ігумен, Школьная-Горлаўская (1920-29).jpg|Вучэльня, 1920-я гг.


## Насельніцтва

### Дэмаграфія


ImageSize = width:auto height:160 barincrement:28
PlotArea = left:50 bottom:20 top:15 right:15
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
Colors =
  id:linegrey2 value:gray(0.9)
  id:linegrey value:gray(0.7)
  id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8)
  id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:12000
ScaleMajor = unit:year increment:2000 start:0 gridcolor:linegrey
ScaleMinor = unit:year increment:500 start:0 gridcolor:linegrey2
PlotData =
  color:cobar width:15
  bar:1800 from:0 till:560
  bar:1825 from:0 till:900
  bar:1866 from:0 till:2400
  bar:1882 from:0 till:3000
  bar:1897 from:0 till:4573
  bar:1907 from:0 till:5390
  bar:1939 from:0 till:6400
  bar:1959 from:0 till:8200
  bar:1970 from:0 till:10200
  bar:1991 from:0 till:11600
  bar:2002 from:0 till:10800
  bar:2009 from:0 till:10150
  bar:2018 from:0 till:9619
TextData=
  fontsize:10px pos:(10,195)
  text:


* **XVIII стагодзьдзе**: 1800 год — 560 чал. (266 муж. і 294 жан.), у тым ліку і 12 цыганаў; апроч таго, існавалі прыпісаныя да места жыды (37 муж. і 54 жан.), што жылі ў арандаваных імі корчмах павету
* **XIX стагодзьдзе**: 1825 год — каля 900 чал.; 1866 год — каля 2400 чал.; 1882 год — да 3 тыс. чал.; 1897 год — 4573 чал.
* **XX стагодзьдзе**: 1905 год — 5121 чал.; 1907 год — 5390 чал.; 1939 год — 6,4 тыс. чал.; 1959 год — 8,2 тыс. чал.; 1970 год — 10,2 тыс. чал.; 1991 год — 11,6 тыс. чал.
* **XXI стагодзьдзе**: 2002 год — 10,8 тыс. чал.; 2006 год — 10,1 тыс. чал.; 2008 год — 9,9 тыс. чал.; 2009 год — 10 150 чал. (перапіс); 2016 год — 9718 чал.; 2017 год — 9656 чал.; 2018 год — 9619 чал.

### Рэлігія
Дзеюць касьцёл Узвышэння Святога Крыжа (1995 год, мураваны) і Сьвята-Мікалаеўская царква (1993—2003 гады, мураваная).

### Адукацыя
У Ігумене працуюць 4 сярэднія школы, дашкольныя ўстановы.

### Культура
Дзеюць дом культуры, бібліятэкі.

## Забудова

### Вуліцы і пляцы

## Эканоміка
Прадпрыемствы харчовай, лясной і дрэваапрацоўчай прамысловасьці.

## Турыстычная інфармацыя

### Інфраструктура
Дзее Ігуменскі краязнаўчы музэй. Спыніцца можна ў гатэлі «Чэрвень».

Помнікі: вызваленьня; землякам; моладзі і інш.

### Славутасьці
* Вязьніца «Кацярынінская» (XVIII ст.; цяпер пераробленая пад гандлёвы цэнтар)
* Забудова гістарычная (канец ХІХ — пачатак ХХ ст.; фрагмэнты)
* Могілкі: старыя каталіцкія; магіла Афанасія Мякоты — дзеда Максіма Багдановіча на хрысьціянскіх могілках; юдэйскія
* Памятныя месцы: загубу грамадзянаў Беларусі, Польшчы й Летувы — ахвяраў бальшавіцкага тэрору; зьнішчэньня габрэяў нацыстамі

### Страчаная спадчына
* Дом Кудзіна (пачатак XX ст., мураваны; зьнесены ў 2019 годзе)
* Касьцёл Узвышэньня Сьвятога Крыжа (1799—1800)
* Сынагога
* Царква Раства Багародзіцы (1833)
* Царква Сьвятога Юрыя (1875)

## Галерэя

Ihumien. Ігумен (07.2007).jpg|Даўнія камяніцы
Ihumien, škoła (22.07.2007).jpg|Школа
Чэрвень. Касцёл на плошчы Свабоды (02).jpg|Новы касьцёл
Ihumien, carkva (22.07.2007).jpg|Новая царква


## Асобы
* Генадзь Аўласенка (нар. 1955) — беларускі пісьменьнік, паэт, драматург
* Мікола Бліадухо (1878—1935) — геоляг, акадэмік АН Беларусі
* Уладзімер Кароль (1912—1980) — архітэктар
* Генадзь Матусевіч (нар. 1954) — скульптар і мастак
* Марыя Мякота (1869—1896) — маці Максіма Багдановіча
* Міхаіл Рымінскі (1769—1797) — актор тэатру
* Міхась Станюта (1881—1974) — мастак

## Заўвагі

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Tumas J. Kelias į Červenę. — Vilnius, 1990.
* 
* Stankiewicz-Januszczak J. Marsz śmierci — ewakuacja więźniów z Mińska do Czerwieni 24—27 czerwca 1941 r. — Rada Ochrony Pamieci Walk i Meczenstwa, 1999. .

## Вонкавыя спасылкі
* 
* Чэрвень. Неафіцыйная старонка