Кейстут

**Кейстут Гедзімінавіч** (1297 — 15 жніўня 1382) — вялікі князь літоўскі (1381 — 15 жніўня 1382), князь троцкі і гарадзенскі (1341—1345).

## Імя

Гаст або Гест, пазьней Кіст (Gast, Gestr, Gest, Keast) — імя германскага паходжаньня. Іменная аснова -гаст- (-каст-, -гест-) (імёны ліцьвінаў Гестар, Каштарт, Гаштольд; германскія імёны Gaster, Kastert, Gastald) паходзіць ад гоцкага і германскага gasts 'госьць, вандроўнік'. Антрапанімічны суфікс-пашыральнік -ут- (-ut-) адзначаецца як у германскіх, так і ў славянскіх мовах.

Паводле менскага дасьледніка Алёхны Дайліды, які разьвівае ўсходнегерманскую этымалёгію імёнаў літоўскіх князёў і баяраў, імя Кейстут паходзіць ад прагерманскага і праславянскага keist-, ад якога славянскае кисть, дыялектавае расейскае кистать 'неахайна рабіць штосьці', данскае keite 'левая рука', keitet 'ляўшун', таксама 'няспрытны, неахайны'; у мове ліцьвінаў, відаць, наадварот азначала 'спрытны, увішны'. Яшчэ ў Раўданскім рукапісе, апублікаваным Тэадорам Нарбутам, імя Кейстут тлумачылася як «спрытнюга» (*fortelnik*), што засьведчыла традыцыйнасьць разуменьня германскага паходжаньня гэтага імя.

Варыянты імя князя ў гістарычных крыніцах: *От князя от Кестутя и от князя от [[Любарт|Либорта]] у Торунь к местычемъ* (па 1341 годзе); *Оже я князь [[Яўнут|Еоунутии]], и Кистютии, и Любартъ* (1352 год); *Nos Kynstutus dux. lythwanorum* (14 жніўня 1358 году); *Kenstutte* (7 лістапада 1367 году, 29 верасьня 1379 году); *Се язъ князь великии [[Альгерд|Олгердъ]] со своимъ братомъ, со княземъ Кестутьемъ* (1372 год); *Nobilibus viris Oligerdo Magno et Kenstuto ac Lubardo fratribus ducibus Lituanorum* (23 кастрычніка 1373 году); *filium Chestudi, ducis Lituanorum* (29 верасьня 1377 году); *rex Keynstuthe* (27 лютага 1380 году); *Kinstudti filius* (14 чэрвеня 1384 году); *Kinstudti filio* (1 студзеня 1386 году); *vnser vater herczog Kinstutt* (Мэмарыял Вітаўта, 1390 год); *Kynstut*, *Kinstut*, *Kynstud*, *Kinstoud* (Хроніка Віганда); *Keinstut* (Хроніка Лівоніі Германа Вартбэрга); *Kyestuti*, *Kyerstruch* або *Кестоутіи*, *Кестутіи* (Летапісец вялікіх князёў літоўскіх); *[[Войдат|Waydoth]], Kenstotten sone* (Хроніка Дэтмара зь Любеку); *Kinstod* (Хроніка Ёгана фон Посільге); *Kynstodus* (па 1409 годзе); *Kinstot… Kynstotte… Kynstot* (да 1416 году); *Кейстутей* або *Кестутій* (Наўгародзкі чацьверты летапіс); *Кестутей* або *Кестютей* (Сафійскі першы летапіс); *пры великомъ князи Кестути* (31 жніўня 1449 году); *пры великом князи Кгестути* (5 лютага 1494 году); *Кестутей Гедимановичь* (Ніканаўскі летапіс); *Кестут* (Хроніка літоўская і жамойцкая).

## Жыцьцяпіс

Паводле Раўданскага рукапісу, Кейстут нарадзіўся ў 1297 г. і быў другім сынам Гедзіміна ад другой жонкі Вольгі Смаленскай. Малодшы брат Альгерда. У 1330-я гады, у час панаваньня бацькі быў князем у Троках. У склад ягонага княства ўваходзілі Горадня, Падляшша і частка Жамойці, якую яшчэ не захапілі крыжакі. Вёў пасьпяховае змаганьне з рыцарамі Тэўтонскага ордэна.

Па сьмерці Гедзіміна (зіма 1341 году) і старэйшага брата Манівіда (1342 год) Нарымонт, відаць, ня меў уладных амбіцыяў. Тым часам вонкавае становішча Вялікага Княства Літоўскім было складаным, Ордэн рыхтаваў вялікую вайсковую выправу. Альгерд з Кейстутам былі найстарэйшымі пасьля Нарымонта сярод Гедзімінавічаў, а ў Вільні ж сядзеў наймалодшы сын Гедзіміна — Яўнут, малады і няздольны да ўлады, з сваёй маці Леанідыяй (Еўнай). У 1345 годзе Леанідыя памёрла, Альгерд і Кейстут надумалі ўзяць ўладу. Кейстут з Трокаў з войскам прыйшоў у Вільню і паланіў Яўнута, па гэтым паклікаў Альгерда і перадаў яму Вільню як старэйшаму, прызнаючы вярхоўную ўладу брата. Альгерд з Кейстутам падзялілі ВКЛ на дзьве паловы, Альгерд быў уладаром ва ўсходняй палове і меў тытул вялікага князя, Кейстут быў уладаром у заходняй палове і яму падпарадкоўваліся ўсе родзічы маючыя там удзелы. Яны спачатку дамовіліся дзяліць усе зноў здабытыя землі. У 1352 годзе Кейстут атрымаў да сваіх уладаньняў яшчэ й Берасьцейскую зямлю. Але потым, відаць, умовы дамовы паміж братамі зьмяніліся, бо Альгерд не дзяліўся з Кейстутам далучанымі землямі.

Па сьмерці Альгерда, яго спадчыньнікам быў Ягайла, але Кейстут, відаць, як старэйшы лічыў сабе вялікім князям, а Ягайла жадаў захаваць тыя ўмовы, што былі паміж яго бацькам Альгердам і Кейстутам. Ягайла склаў з Ордэнам змову супраць Кейстута, але змову выкрылі, Ягайлу арыштавалі і зьняволілі ў Полацку. Аднак празь нейкі час яго вызвалілі пад абяцаньне прызнаньня вярхоўнай улады Кейстута. Неўзабаве Ягайла зноў склаў змову з Ордэнам, яму падманам удалася паланіць і спачатку зьняволіць Кейстута ў Крэўскім замку. Пазьней Кейстута задушылі на загад Ягайлы.

Пячацямі Кейстута з лацінскімі надпісамі змацоўваецца грамата да торунскіх купцоў, складзеная па 1341 годзе.

## Нашчадкі
Ад 1-га шлюбу з рускай князёўнай
* Патрыкей (Patirg)
* «*Waysewist*», «*Wezewilte, nobilis satrapa*», «*Woyszwylt*» — невядома ці ён сын Кейстута напраўду і як дакладна звалі гэта чалавека — Войшвіл (Войшвілт), загінуў ў 1370 годзе
* Войдат
* Бутаўт Генрык — разам з старэйшымі братамі склаў няўдалую змову супраць бацькі, зьбег, жыў пры двары імпэратара Сьвятой Рымскай імпэрыі

Ад 2-га шлюбу зь Бірутай
* Вітаўт
* Таўцівіл
* Жыгімонт

## Мова і культура

У 1351 годзе, за часамі валадараньня Альгерда, Кейстут рушыў у Вугоршчыну ў выправу з вайсковымі аддзеламі з Трокаў, Горадні, Дарагічына і Берасьця. У час сустрэчы вугорскі кароль Людвік (Лаёш) Вялікі ўчыніў зь ім мір, на знак замірэньня Кейстут загадаў зарэзаць быка і па забіцьці павярнуўся да свайго войска і пракрычаў «*па-літоўску*» (паводле вугорскай кронікі, *lithwanice*): «*Рагаціна — розьні нашы. Госпад на ны!*» (па-стараславянску «на ны» азначае «на нас»), у запісе кронікі — «*rogachina roznenachy gospanany*», што перамовілі яго ліцьвіны (*Lithwani*). З тым, што гэтая прамова ёсьць узорам славянскай мовы, пагаджаецца большасьць дасьледнікаў: Аляксандар Мяжынскі, Аляксандар Брукнэр, Стывэн Крыстафэр Роўэл,  ды іншыя.

У лацінскім акце разьмежаваньня, выдадзеным у Горадні 13 жніўня 1358 годзе князямі Кейстутам, Патрыкеем і Войшвілтам і баярамі Айкшам, Алізарам і Васком Кірдзеевічамі, ужываюцца трансьлітараваныя ў лаціну «*гутарковыя*» назвы памежных пунктаў «*Каменны брод*» (*in vulgari a Kamyoni brod*) і «*вусьце вялікай стругі*» (*uscze welikey strugi*). Гэта адпавядае многім іншым тагачасным лацінскім граматам літоўскіх князёў і баяраў, дзе з азначэньнем «народны» («гутарковы») падаваліся менавіта беларускія словы.

Захаваліся зьвесткі пра пячаці тыпу «ПЕЧАТ» з выявай дзіды і крыжа (пазьней такія выявы сустракаюцца на пячацях Вітаўта). Гісторык і нумізмат Аляксей Ільін датуе іх сярэдзінай XIV ст. і залічвае да пячацяў Кейстута. Таксама захавалася апісаньне пячаці Кейстута з умовы Альгерда і Кейстута з польскім каралём Казімерам (1366 год) з выявай ваяра зь мечам і тарчай, вакол выявы — рускі надпіс: 
СЕ ПЕЧАТЬ КИИСТУТИЯ

Паводле ўсіх сьпісаў першай рэдакцыі Летапісцу вялікіх князёў літоўскіх, Кейстут з нагоды скаргі на дзеяньні Ягайлы сказаў наступныя словы свайму сыну Вітаўту: «*Бог нас асьцярог*». Гісторык Алег Ліцкевіч зьвяртае ўвагу на тое, што Тэадор Нарбут у сваёй публікацыі Хронікі Быхаўца на падставе ўласных уяўленьняў пра Кейстута як паганца зьмяніў гэтую фразу на «*Богі нас асьцераглі*».

## Галерэя
### Уяўныя партрэты

Kiejstut. Кейстут (1578).jpg|З кнігі Б. Папроцкага «Гняздо цноты», 1578 г.
Kiejstut. Кейстут (A. Tarasievič, 1675).jpg|Тарасевіч А., 1675 г.
Kiejstut. Кейстут (A. Piańkoŭski, 1838).jpg|А. Пянькоўскі, 1838 г.
Kiejstut. Кейстут (1841).jpg|Невядомы мастак, 1841 г.


Kiejstut. Кейстут (K. Swoboda, 1842).jpg|К. Свабода, 1842 г.
Kiejstut. Кейстут (L. Beyer, 1801-49).jpg|L. Beyer, 1-я палова XIX ст.
Kiejstut. Кейстут (Z. Gloger, 1900).jpg|З. Глогер, 1900 г.
Kiejstut. Кейстут (1910).jpg|Невядомы мастак, 1910 г.


### У мастацтве

Kiejstut, Jahajła. Кейстут, Ягайла (XVI).jpg|Перамовы Кейстута і Ягайлы (уверсе), забойства Кейстута (унізе). Мініятура летапіснага зводу XVI ст.
Kiejstut, Biruta. Кейстут, Бірута (A. Lesser, 1872).jpg|Кейстут і Бірута. A. Lesser, 1872 г.
Kiejstut. Кейстут (1878).jpg|Забойства Кейстута. Невядомы мастак, 1878 г.
Kiejstut. Кейстут (M. Andriolli, 1882).jpg|Забойства Кейстута. М. Э. Андрыёлі, 1882


## Заўвагі

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 
* 
* 
* 

## Вонкавыя спасылкі
* Максім Каўняровіч, «Дзяржава волатаў. Альгерд і Кейстут — гаспадары Вялікага Княства Літоўскага», Беларускае Радыё Рацыя, 2021 г.

Катэгорыя:Гедзімінавічы