Тутэйшыя (выраз)

**Тутэйшыя** (, ) — саманазва жыхароў тэрыторыяў на сутыку арэалу беларускай, польскай і ўкраінскай моваў, а таксама каталіцкага і праваслаўнага вызнаньняў. У афіцыйным ужытку зьявілася наймаверней на пераломе 1920—1930-х гадоў у II Рэчы Паспалітай. Тэрмін адносіўся да мясцовага насельніцтва на Палесьсі і Падляшшы, якія размаўлялі беларуска-ўкраінскімі гаворкамі і не выказвалі адназначнае прыналежнасьці да згаданых народнасьцяў. Цяпер на Падляшшы гэты тэрмін ужываецца ў дачыненьні да жыхароў праваслаўнага вызнаньня ці да жыхароў беларускага паходжаньня каталіцкага вызнаньня.

Яшчэ ў 1906 годзе віленскі доктар Людвік Чаркоўскі (1855—1928) засьведчыў, што «старалітоўцамі» (у адрозьненьні ад летувісаў-«младалітоўцаў») зноў пачалі называць «тутэйшых» Літвы і Беларусі — г. зн. беларускамоўных сялянаў, тым часам некаторыя «літваманы» зноў пачалі прапаганду, што тыя беларускамоўныя — гэта «*летувісы бяз мовы*».

## На Палесьсі
Гэтая назва зьявілася тут у выніках усеагульных перапісаў 1921 (у пытаньні пра нацыянальнасьць) і 1931 рокаў (у пытаньні пра мову зносінаў). Да тае пары ня ладзіліся спробы азначэньня ці самаазначэньня нацыянальнай прыналежнасьці насельнікаў гэтых тэрыторыяў, званых асобнай этнічнай групай — палешукамі. Іх вывучалі толькі з моўнага боку, і тут польскія і расейскія навукоўцы адзначалі існаваньне значнай колькасьці мясцовых гаворак, якіх дзялілі на беларускія, украінскія і пераходныя. Падчас вышэйзгаданых перапісаў палешукі ў пераважнай большасьці акрэсьлівалі сябе *тутэйшымі* ці гаворачымі *па-тутэйшы* (у 1931 року на 1132 тыс. мяшканцаў Палесься 707 тыс., ці 64%; яшчэ 6,6% рэспандэнтаў назвалі роднай мовай беларускую, а 4,8% — украінскую). Такі вынік сьведчыў пра тое, што палешукі лічылі сябе адрознымі ад іншых насяляючых Палесьсе групаў (як, напрыклад, жыды ці палякі) з боку як нацыянальнага, так і моўнага.

У той жа час ня варта гэты тэрмін атаясамліваць з аўтахтонамі, бо такімі зьяўляліся вышэйпрыведзеныя беларусы ці ўкраінцы. Сам тэрмін быў, як заўважае Генрык Маецкі, выгадны ўладам II Рэчы Паспалітай, паколькі апісваў сацыяльную групу зь несфармаванай нацыянальнай самасьвядомасьцю, а значыць, лёгка падатнай для магчымага апалячваньня.

## На Падляшшы
У першыя 15 гадоў існаваньня ПНР праблема этнічнай разнастайнасьці грамадзянаў не ўздымалася. Толькі ў 60-х роках XX стагодзьдзя пачалося вывучэньне нацыянальнага складу на Падляшшы. На пытаньне, кім вы сябе лічыце — палякам ці беларусам, — апытаныя адказвалі: «Я тутэйшы». Пытаньне фармулявалася нястрога, бо лічылася, што тут у асноўным пражываюць палякі ды беларусы, а з адказаў вынікала існаваньне трэцяй групы. Пасьля гэты тэрмін (і раўназначны яму *праваслаўны*) сталі ўжываць датычна сябе насельнікі ўсходняга Падляшша праваслаўнага вызнаньня, якія паходзілі ад маларусінаў, так сама, як і сучасныя ўкраінцы. Пазьней гэтую суполку сталі таксама называць *падляшукамі*. Як і палешукі, яны маюць маларускае паходжаньне са слабаразьвітым нацыянальным самавызначэньнем, паходзяць з Валыні, якая ў выніку гістарычных пэртурбацыяў апынулася аддзеленай ад украінскага асяродзьдзя і трапіла пад моцны беларускі ўплыў. З такога пункту гледжаньня сучасныя падляшукі вельмі розьняцца ад польскіх беларусаў, яшчэ адных вызнаўцаў праваслаўнае веры, нашчадкаў крывічоў і дрыгавічоў, якія займаюць абшар на поўнач ад Нарава і Нараўкі, а таксама на ўсход ад Кнышынскай пушчы. Размаўляюць дыялектамі, якія ў выніку запазычаньняў і палянізацыі збліжаныя між сабою настолькі, што прадстаўнікі абедзьвюх суполак без праблемаў разумеюць адзін аднаго. Таксама адрозьненьне прыналежнасьці паводле канчаткаў прозьвішчаў (*-ук* для ўкраінскіх, *-іч* альбо без канчаткаў для беларускіх) не заўжды трапнае, а ў народнай культуры — строях, дойлідзтве, сьпевах — дамінуе беларускі ўплыў.

Сустракаюцца таксама меркаваньні, галоўным чынам украінскія, што на Падляшшы тэрмін *тутэйшыя* паўстаў у 1939—1941 роках, калі гэтыя тэрыторыя ўлучылі ў склад Беларускай ССР, а ўкраінскае (маларускае) насельніцтва трапіла пад беларусізацыю. Паводле такіх ацэнак на Падляшшы мешкае каля 100 тыс. украінцаў, якія, аднак, называюць сябе *праваслаўнымі* (то бок *тутэйшымі*). Гэтыя ацэнкі разыходзяцца са зьвесткамі ўсеагульнага перапісу 2002 року, паводле якіх у Польшчы ўкраінцамі назваліся крыху больш за 30 тыс. асобаў, зь якіх амаль 40% пражываюць у Вармінска-Мазурскім ваяводзтве.

У апублікаваных афіцыйных выніках перапісу адсутнічае графа *тутэйшыя*, а Зьвяз украінцаў Польшчы абвінаваціў перапісчыкаў у тым, што ў шмат якіх выпадках яны такіх людзей залічвалі да польскай нацыянальнасьці ці запісвалі адказы алоўкам, каб пазьней іх зьмяніць.

## Глядзіце таксама
* Падляскія гаворкі

## Крыніцы

Катэгорыя:Народы Польшчы
Катэгорыя:Грамадзтва Польскай Рэспублікі (1918—1939)