open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Надзея Хадасевіч-Лежэ

**Надзе́я (Надзея-Ва́нда) Пятро́ўна Хадасе́віч-Лежэ́**, **Надзя Лежэ** (; лістапад 1902 або 1904, в.Асецішча Барысаўскага павету Менскай губэрні, цяпер Докшыцкі раён Віцебскай вобласьці — 7 лістапада 1982, Грас, Францыя) — француская мастачка беларускага паходжаньня.

## Жыцьцяпіс
Нарадзілася ў вёсцы Асецішча Віцебскай губэрні, паводле іншых зьвестак у вёсцы Мажанка Менскай губэрні.

Напачатку 1920-х гадоў навучалася ва Ўладзіслава Страмінскага ў Смаленску, магчыма і ў Казімера Малевіча у Віцебску. У 1923 годзе на запрашэньне Страмінскага прыехала ў Варшаву, навучалася ў Акадэміі Мастацтваў у Варшаве. Выйшла замуж за мастака Станіслава Грабоўскага. У 1924 годзе разам з мужам пераехала ў Парыж.

Навучалася ў Акадэміі Сучаснага мастацтва (*Académie Moderne*), якую заснавалі Фэрнан Лежэ і Амадэ Азанфан. Ад 1926 году выстаўляла свае творы на выставах авангарднага мастацтва. У 1927—1928 гадах удзельнічала ў выданьні француска-польскага часопісу «*L’Art Contemporain — Sztuka Współczesna*», дзе спалучалася паэзія і мастацтва.

У 1932 годзе разьвялася з Грабоўскім і ў 1952 выйшла замуж за Фэрнана Лежэ.

Напрыканцы 1940-х гадоў яны пераехалі на жыхарства ў Жыў-сюр-Івэт каля Парыжа, дзе ўтрымоўвалі салён для мастакоў і паэтаў. Пасьля сьмерці Фэрнана Лежэ ў 1955 годзе ў асноўным займалася прапагандаваньнем ягонай творчасьці.

Памерла ў Парыжы.

## Крыніцы

## Літаратура
* Nadia Léger: Evolution Premiere, 1920—1926. Paris: Societe Revues et Publications, 1971.
* *Czwiklitzer C.* Suprematism de Khodossievitch-Léger. Paris, 1972.
* *Дубенская Л.* Рассказывает Надя Леже. Москва: Детская литература, 1978.

Катэгорыя:Беларускія мастачкі
Катэгорыя:Францускія мастачкі
Катэгорыя:Імігравалі ў Францыю зь Беларусі
Катэгорыя:Сябры Францускай камуністычнай партыі
Катэгорыя:Мастакі-супрэматысты
Катэгорыя:Францускія мастакі-абстракцыяністы
Катэгорыя:Мазаічныя мастакі і мастачкі
Катэгорыя:Францускія скульптаркі
Катэгорыя:Пахаваныя ў дэпартамэнце Вары
Žygimont VAZA

**žygimont VAZA** — беларускі музычны гурт.

## Дыскаграфія
### Альбомы
* *[[Šyba 48]]* (1993)
* *[[Stotis]]* (1993)
* *[[Stan halucynacyji]]* (1994)
* *[[Prezydent Collection]]* (1994)
* *[[Der Dritte Krieg]]* (1996)
* *[[Kambinat]]* (1998)
* *[[Caesar Maximilianus]]* (2000)
* *[[Contrabanda]]* (1990, 2003)
* *[[Kajin]]* (2004)
* *[[Distortion]]* (2007)
* *[[Agromegapolis]]* (2014)

### Удзел у складанках
* *[[Вольныя танцы: слухай сваё]]* (1999) — «Alarm»
* *[[Сэрца Эўропы in rock]]* (2001) — «Nowe sytuacje»
* *[[Hardcoreманія: чаду!]]* (2002) — «Паліцэйскі sex»
* *[[Генералы айчыннага року]]* (2004) — «Казарма»
* *[[Hard Life Heavy Music III — Metallection]]* (2004) — «Contraбанда»
* *[[Прэм’ер Тузін 2005]]* (2005) — «Лякарня»
*''Budzma The Best Rock / Budzma The Best Rock/New'' (2009) — «Tvoj Son»

## Удзельнікі
* Сяргей «Скрыпа» Скрыпнічэнка: сьпеў, гітара
* Кастусь Калесьнікаў: бас-гітара
* Павал Яноўскі: гітара
* Антон Мацулевіч: бубны

## Былыя ўдзельнікі
* Алесь «Цімоха» Цімошчанка: сьпеў, гітара
* Дзяніс «Аліса» Барбуха: бас-гітара
* Сяржук Ражноў: бубны
* Уладзімер Мулявін-малодшы: бас-гітара
* Віктар «Bon» Літвіноўскі: бубны
* Ёнас Будкявічус: бубны
* Вольга Самусік: сьпеў
* Маша «Яр» Лагодзіч: сьпеў
* Андрэй «Сапон» Сапоненка: бубны
Скандал (альбом)

**Сканда́л** — альбом польскага рок-гурта Triquetra, запісаны ў супрацоўніцтве зь Беларускім культурна-асьветніцкім цэнтрам у Познані ў траўні 2003 году.

## Зьмест
# «Скандал!»
# «Ноч»
# «Coraggio»
# «На прагул»
# «Сакрэт»

## Удзельнікі
* Падоль: гітара й сьпеў
* Кобзык: гітара
* Ігнась: бас-гітара
* Палюх: бубны

## Дадатковыя зьвесткі
Выданьне дэма-альбома дазволіла Triquetry прыняць удзел у конкурсе «Басовішча»-2003, дзе гурт быў адзначаны ўзнагародай войта гміны Гарадок. Аўтарам ідэі, перакладчыкам песьняў на беларускую мову й каардынатарам праекту выступіў Віталь Воранаў.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Інфармацыя пра альбом на афіцыйнай хатняй старонцы гурта

Катэгорыя:Альбомы 2003 году
Катэгорыя:Альбомы Triquetra
1629

## Падзеі
* Імпэратар Сьвятой Рымскай Імпэрыі Фэрдынанд II выдаў Рэстытуцыйны эдыкт

## Нараджэньні
* 17 жніўня — Ян III Сабескі, вялікі князь літоўскі і кароль Рэчы Паспалітай

## Сьмерці
*
Барыс Савінкаў

**Бары́с Ві́ктаравіч Савінкаў** (, літаратурны псэўданім: *В. Ропшин*) (31 студзеня 1879 — 7 траўня 1925) — знакаміты пісьменьнік і тэрарыст, адзін з лідэраў баявой арганізацыі эсэраў, адказны за забойствы буйных службоўцаў Расейскай імпэрыі ў 1904 і 1905 гадах.

## Біяграфія

Пад час польска-савецкае вайны ўзначальваў Расейскі палітычны камітэт, адзін зь кіраўнікоў антысавецкага ўзброенага змаганьня.

У 1920-х гадах разам з С. Булак-Балаховічам ладзіў рэйды ваенных атрадаў у Савецкую Беларусь з тэрыторыі Польшчы.

Арыштаваны 5 жніўня 1924 году пры спробе перайсьці дзяржаўную мяжу Савецкага Саюзу на тэрыторыі Беларусі.

## Творчасьць

Свае ўражаньні ад Беларусі, становішча сялянаў і іхныя настроі адлюстраваў у аповесьці «Конь вараны», у якой імкнуўся апраўдаць свой удзел у тэроры.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Біяграфія на старонцы «Русский переплёт»

Савінкаў, Барыс
Савінкаў, Барыс
Савінкаў, Барыс
Triquetra

**Triquetra ** — польскі рок-гурт. Заснаваны ў 1998 годзе.

## Дыскаграфія
### Альбомы
* *[[Demo '99]]* (1999)
* *[[Szaber]]* (2000)
* *[[Telegram (альбом)|Telegram]]* (2001)
* *[[Draka!]]* (2002)
* *[[Скандал (альбом)|Скандал]]* (2003)
* *[[T (альбом)|T]]* (2004)

## Удзельнікі
* Падоль: гітара і сьпеў 
* Кобзык: гітара
* Ігнась: бас-гітара
* Палюх: бубны

## Канцэрты
* Kerygmat Festival'99 Квідзын 
* Kortowiada '99 Ольштын
* Slot Total Festival 2000 Гіжыцк
* Fama Rock Festival 2000 Ілава
* Fama Rock Festival 2001 Ілава 
* Slot Art Festival 2002 Любёнж 
* Ost Rock Reggae Festival 2002 Аструда 
* Басовішча 2003 Гарадок
* Прыпынак Woodstock 2003 Жары 
* Song Of Songs Festiwal 2003 Торунь
* Open Air Rock Festival 2004 Остэрод (Нямеччына) 
* Басовішча 2004 Гарадок

## Узнагароды
* Fama Rock Festival 2000 Ілава — найлепшыя гітарысты, бубнач і басыст фэстываля.
* Fama Rock Festival 2001 Ілава — Grand Prix і найлепшыя вакалісты і бубнач фэстываля.
* Ost Rock Reggae Festival 2002 Аструда — I узнагарода
* Басовішча 2003 Гарадок — пераможца, фінансавая ўзнагарода войта гміны Гарадок.

## Вонкавыя спасылкі
*
1902

## Падзеі
* 19 красавіка — землятрус сілай 7,5 у Гватэмале, загінула каля 2000 чалавек
* 2 студзеня — Тамас Эстрада-Пальма абраны прэзыдэнтам Кубы
* Заснаваны Ваўкавыскі чыгунна-ліцейны завод

## Нараджэньні
* 5 студзеня — Усевалад Ян Якімюк, польскі інжынэр-авіяканструктар
* 9 студзеня — Антон Жэбрак, беларускі генэтык, прэзыдэнт Акадэміі навук Беларусі
* 16 студзеня — Мечыслаў Хвойнік, польскі й ізраільскі шахматыст
* 16 лютага — Рыгор Мурашка, беларускі паэт
* 24 лютага — Янка Хвораст, беларускі танцоўшчык, балетмайстар, зьбіральнік беларускага харэаграфічнага фальклёру
* 27 лютага — Джон Стэйнбэк, амэрыканскі пісьменьнік, ляўрэат Нобэлеўскай прэміі
* 21 красавіка — Вацлаў Пянткоўскі, беларускі каталіцкі сьвятар, стваральнік падпольнай каталіцкай духоўнай сэмінарыі
* 22 траўня — Мікалай Янчур, беларускі навуковец у галіне хірургіі, заслужаны дзяяч навукі Беларусі
* 10 ліпеня — Нікалас Гільлен, кубінскі паэт
* 2 сьнежня — Анатоль Вольны, беларускі пісьменьнік

## Сьмерці
*
1932

## Падзеі
* 26 лютага — у Менску пачала выдавацца грамадзка-палітычная і літаратура-мастацкая газэта «Літаратура і мастацтва»
* 1 ліпеня — заснаваны «Гомельскі маргарынавы завод»
* 27 сьнежня — у Савецкім Саюзе ўвялі прапіску пашпартоў

## Нараджэньні
* 2 студзеня — Базыль Белаказовіч, польскі літаратуразнавец, доктар філялёгіі, прафэсар
* 4 студзеня — Карлас Саўра, гішпанскі кінэматаграфіст
* 5 студзеня — Умбэрта Эка, італьянскі пісьменьнік
* 23 студзеня — Геральд Асьвяцінскі, беларускі тэатральны дзяяч
* 24 лютага — Мішэль Легран, францускі кампазытар, піяніст, актор
* 27 лютага — Элізабэт Тэйлар, амэрыканская акторка
* 4 сакавіка — Рышард Капусьцінскі, польскі пісьменьнік і журналіст
* 7 сакавіка — Уладзімер Дахно, савецкі і ўкраінскі мастак-мультыплікатар, рэжысэр
* 15 сакавіка — Ежы Хофман, польскі кінарэжысэр
* 18 сакавіка — Джон Апдайк, амэрыканскі аўтар
* 18 сакавіка — Эрнэст Сабіла, постаць беларускага дысыдэнцкага руху, пастар Беларускай Эвангельскай Царквы
* 26 сакавіка — Мікалай Мікулік, беларускі навукоўца-матэматык
* 4 красавіка — Ціхан Баран, беларускі піянэр-герой
* 18 красавіка — Фэрнанда Батэра, калюмбійскі мастак і скульптар
* 4 траўня — Мікола Прашковіч, беларускі літаратуразнаўца, крытык
* 22 траўня — Мікалай Тарасюк, беларускі разьбяр, Народны майстар Рэспублікі Беларусь
* 11 ліпеня — Анатоль Анікейчык, беларускі скульптар, пэдагог, народны мастак Беларусі
* 30 ліпеня — Васіль Шлапуноў, беларускі навуковец-расьлінавод і распрацоўнік гібрыдаў кукурузы
* 7 жніўня — Адам Мальдзіс, беларускі гісторык культуры
* 25 жніўня — Пятрусь Макаль, беларускі паэт, драматург, перакладнік
* 28 верасьня — Дзьмітры Арцыменя, савецкі і беларускі партыйны і палітычны дзяяч
* 7 кастрычніка — Іван Пташнікаў, беларускі пісьменьнік

## Сьмерці
* 26 сакавіка — біскуп Зыгмунт Лазінскі, беларускі каталіцкі рэлігійны дзеяч
1660

## Падзеі
* 28 чэрвеня — перамога войска ВКЛ і Кароны над маскоўскай рацьцю ў бітве пад Палонкаю. Пералом у вайне, пачалося вызваленьне захопленных зямель Вялікага Княства

* 8 кастрычніка — бітва войска Рэчы Паспалітай на рэчцы Басі з маскоўскім войскам

## Нараджэньні
*

## Сьмерці
*

## Вонкавыя спасылкі
1949

## Падзеі
* 25 сакавіка — пачалася апэрацыя «Прыбой» па дэпартацыі жыхароў Балтыйскі краін
* 28 сакавіка — скончылася апэрацыя «Прыбой» па дэпартацыі жыхароў Балтыйскі краін
* 19 ліпеня дзень незалежнасьці Лаосу

* 1 кастрычніка — заснаваная Кітайская Народная Рэспубліка (КНР)

## Нараджэньні
* 12 студзеня — Харукі Муракамі, японскі пісьменьнік
* 11 лютага — Тацьцяна Паплаўская, беларуская мовазнаўца
* 24 лютага — Валянціна Старыкава, савецкая й расейская піяністка
* 15 сакавіка — Сьвятаслаў Карповіч, беларускі мэханік-вынаходнік і ляўрэат Дзяржаўнай прэміі Беларусі
* 25 сакавіка — Кляменці Бялявін, распрацоўнік спосабу электраімпульснай апрацоўкі парашковых матэрыялаў
* 26 сакавіка — Мікалай Казаравец, беларускі сэлекцыянэр і палітык
* 25 красавіка — Ядвіга Паплаўская, беларуская сьпявачка
* 20 траўня — Мікалай Паўлавіч Круцько, беларускі хімік-вынаходнік і акадэмік Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі
* 3 чэрвеня — Ніна Богдан,  беларуская эканамістка і былая дэканка факультэту банкаўскай справы БДЭУ
* 18 чэрвеня — Лех Качынскі, прэзыдэнт Польшчы
* 18 чэрвеня — Яраслаў Качынскі, польскі палітык
* 24 чэрвеня — Уладзімер Тоўсьцік, беларускі мастак
* 9 верасьня — Сусіла Бамбанг Юдхаёна, прэзыдэнт Інданэзіі ад 2004 году
* 17 верасьня — Генадзь Карпенка, беларускі навуковец і палітык

## Сьмерці
* 14 красавіка — Васіль Сыдар-Шэлест, украінскі вайсковы дзеяч, адзін з кіраўнікоў УПА
* 15 лістапада — Джон Нэвіль Кэйнс, ангельскі эканаміст
Італё Кальвіна

**Італё Кальвіна** (; 15 кастрычніка 1923 — 19 верасьня 1985) — італьянскі пісьменьнік, прадстаўнік нэарэалізму.

## Біяграфія
Нарадзіўся ў Сант'яга-дэ-Ляс-Вэгас (*Santiago de Las Vegas*) на Кубе, дзе працаваў ягоны бацька. У хуткім часе сям’я вярнулася ў Італію. Дзяцінства правёў у Сан-Рэма, там атрымаў сярэднюю адукацыю.
 
Напачатку Другой сусьветнай вайны перапыніў навучаньне на аграрным факультэце і ў 1943 годзе далучыўся да партызанскага руху. У 1945 годзе пераяжджае ў Турын, дзе супрацоўнічае ў розных газэтах. Стаецца чальцом Камуністычнай партыі.

Пасьля вайны зноў вучыцца, але на філялягічным факультэце.

У 1947 годзе скончыў унівэрсытэт, абараніўшы дыплёмную працу па творчасьці Джозэфа Конрада, і пачаў працаваць у камуністычнай газэце *«L’Unità»*.

З дапамогай сяброў-пісьменьнікаў Чэзарэ Павэзэ і Эліё Вітарыні Італё Кальвіна выдаў першую кнігу «Сьцежка павучыных гнёздаў» (*Il sentiero dei nidi di ragno*) — нэарэалістычную аповесьць, заснаваную на ўласным партызанскім досьведзе, а ў 1949 годзе — зборнік апавяданьняў «Апошнім прыходзіць груган» (*Ultimo viene il corvo*). Абедзьве кнігі зьявіліся ў асяродзьдзі нэарэалізму. У гэты пэрыяд выходзіць і кніга «Юнакі з По» (*I giovani del Po*), нэарэалістычная і пралетарская паводле тэматыкі, блізкая да прозы Ч.Павэзэ.
 
У 1952 годзе Італё Кальвіна пакідае сацыяльную, рэалістычную літаратуру і прысьвячае сябе фантастыцы. Выходзяць творы «Раздвоены віконт» (*Il visconte dimezzato*), «Барон на дрэве» (*Il barone rampante*) і «Рыцар, які не існуе» (*Il cavaliere inesistente*), якія складаюць трылёгію з назовам «Нашыя продкі» (*I nostri antenati*). Трылёгія малюе алегарычны вобраз сучаснага чалавека.
У 1956 годзе Італё Кальвіна выдае зборнік «Італьянскія казкі» (*Fiabe Italiane*).
У 1963 годзе выйшаў зборнік апавяданьняў для дзяцей «Маркавальда, альбо Поры году ў горадзе» (*Marcovaldo, ovvero le stagioni in cittá*).

У 1964 годзе пісьменьнік наведвае Парыж, знаёміцца з Ралянам Бартам і Клёдам Леві-Стросам і захапляецца сацыялёгіяй, касмалёгіяй і сэміётыкай. Новыя зацікаўленасьці паўплывалі і на ягоную творчасьць: неўзабаве выходзіць зборнік апавяданьняў «Космакамічныя гісторыі» (1965), а ў 1969 годзе — раман «Замак скрыжаваных лёсаў» (*Il castello dei destini incrociati*). Гэтыя, а таксама наступныя творы ствараліся пад значным уплывам фантастыкі і сюррэалізму: «Нябачныя гарады» (*Le cittá invisibili*, 1972), «Калі адной зімовай ноччу вандроўнік...» (*Se una notte d’inverno un viaggiatore..*, 1979).

У 1975 годзе пісьменьнік стаўся ганаровым сябрам Амэрыканскай Акадэміі, у наступным годзе атрымаў Аўстрыйскую Дзяржаўную прэмію за эўрапейскую літаратуру.

У 1983 годзе выйшаў зборнік «Палёмар».

Памёр Італё Кальвіна ў Сіене ў 1985 годзе.

## Творы

Кальвіна, Італё
1506

## Падзеі
* 5 жніўня — Клецкая бітва. Міхаіл Глінскі на чале войска Вялікага Княства Літоўскага ушчэнт разьбіў войска крымскага хана. 27000 татар загінула, 2000 — трапіла ў палон, вызвалена 40000 палону

## Нараджэньні
* Людвік II Ягелончык — кароль вугорскі і чэскі

## Сьмерці
* 20 траўня — Хрыстафор Калумб, італійскі вандроўнік
* 19 жніўня — Вялікі князь ВКЛ і кароль польскі Аляксандар Казіміравіч, валадарыў з 1492 г
* 13 верасьня — Андрэа Мантэнья, італійскі мастак і гравіравальнік

## Вонкавыя спасылкі
Сіена

**Сіена** — горад у Італіі, у рэгіёне Таскана, сталіца правінцыі Сіена. Насельніцтва — больш за 52 000 чалавек. Сіена вядомая перш за ўсё захаванай культурнай спадчынай. Гістарычны цэнтар гораду ў 1995 годзе занесены ў сьпіс сусьветнай спадчыны ЮНЭСКО.

## Асобы
* Джана Наніні — сьпявачка

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт
* Інфармацыя пра Сіену
1951

## Падзеі
*

## Нараджэньні
* 3 студзеня — Валянціна Кукса, беларуская пісьменьніца
* 12 студзеня — Юры Заяц, беларускі археоляг і гісторык
* 21 студзеня — Васіль Гапееў, беларускі чыгуначны дзеяч, палітык і дыплямат
* 25 студзеня — Леанід Цялятнікаў, афіцэр-пажарнік, Герой Савецкага Саюзу, ліквідатар катастрофы на Чарнобыльскай АЭС
* 20 лютага — Гордан Браўн, прэм’ер-міністар Вялікабрытаніі (2007—2010)
* 28 лютага — Урал Латыпаў, беларускі палітычны дзяяч
* 12 сакавіка — Дзьмітры Якуцэня, беларускі і расейскі мастак
* 8 красавіка — Гейр Хордэ, прем’ер-міністар Ісьляндыі (2006—2009)
* 18 красавіка — Аляксандар Якабсон, беларускі дзяржаўны дзяяч
* 11 красавіка — Сафроні (Юшчук), беларускі праваслаўны дзяяч
* 30 красавіка — Уладзімер Цэсьлер, беларускі мастак
* 3 траўня — Тацяна Талстая, расейская пісьменьніца
* 9 траўня — Януш Крупскі, польскі гісторык
* 11 траўня — Эдуард Стэльмах, 13-ты прэм’ер-міністар штату Альбэрта
* 25 траўня — Васіль Далгалёў, беларускі палітык і дыплямат.
* 27 траўня — Ана Бэлен, гішпанская сьпявачка й акторка
* 12 чэрвеня — Юры Кастэнка, палітычны дзеяч Украіны
* 19 чэрвеня — Айман аль-Завахіры, лідэр іслямскай групоўкі Аль-Каіда
* 27 чэрвеня — Рыгор Кійко, беларускі мастак
* 1 ліпеня — Аляксандар Радзькоў, беларускі палітычны й грамадзкі дзяяч, пэдагог
* 3 ліпеня — Тадэвуш Гавін, старшыня Саюзу Палякаў на Беларусі (1990—2000)
* 6 ліпеня — Джэфры Раш, аўстралійскі кіна- і тэатральны актор
* 11 ліпеня — Мікалай Патрушаў, расейскі дзяржаўны дзяяч
* 21 ліпеня — Робін Ўільямз, амэрыканскі актор і прадусар
* 20 жніўня — Томаш Пэта, польскі й казахстанскі каталіцкі дзеяч
* 26 жніўня — Эдвард Ўітэн, амэрыканскі фізык-тэарэтык
* 28 жніўня — Віктар Александровіч, беларускі графік і жывапісец
* 30 жніўня — Гедымінас Кіркілас, прэм’ер-міністар Летувы (2006—2008)
* 21 верасьня — Аслан Масхадаў, вайсковы й палітычны дзяяч Чачэніі
* 22 верасьня — Уладзімер Колас, кінарэжысёр, пэдагог
* 25 верасьня — Пэдра Альмадовар, гішпанскі кінэматаграфіст
* 18 кастрычніка — Казімер Марач, савецкі вайсковы марак, што загінуў падчас аварыі на АПЛ «К-19»
* 20 кастрычніка — Кляўдыё Раньеры, італьянскі футбаліст і трэнэр
* 21 кастрычніка — Зьміцер Гаеў, начальнік ДУП «Маскоўскі мэтрапалітэн»
* 28 кастрычніка — Марвін Хімэер, амэрыканскі тэрарыст
* 4 лістапада — Траян Бэсэску, прэзыдэнт Румыніі
* 15 лістапада — Аляксандар Бортнікаў, расейскі дзяржаўны дзяяч
* 15 лістапада — Майк Мэнтцар, амэрыканскі культурыст-прафэсіянал
* 15 лістапада — Віктар Скорабагатаў, беларускі сьпявак
* 17 лістапада — Леанід Ерын, вайсковы і дзяржаўны дзяяч Беларусі
* 19 лістапада — Міхай Гімпу, малдоўскі палітычны дзяяч
* 29 лістапада — Валер Дайнэка, беларускі сьпявак
* 10 сьнежня — Алесь Каско, беларускі паэт, журналіст
* Біл Ўокер, губэрнатар Аляскі

## Сьмерці
* 3 студзеня — Ёсіф Лянгбард, менскі архітэктар 20 стагодзьдзя
* 18 студзеня — Эмі Кармайкл, ірляндзкая пратэстанцкая місіянэрка
* 22 сакавіка — Вілем Мэнгельбэрг, нідэрляндзкі дырыгент
* 5 верасьня — Іван Кухараў, падпалкоўнік авіяцыі, Герой Савецкага Саюзу
Джані Радары

**Джа́ні Рада́ры** () (23 кастрычніка 1920 — 14 красавіка 1980) — італьянскі дзіцячы пісьменьнік і журналіст.

Сярод перакладчыкаў вершаў Радары — Анатоль Шаўня.
## Бібліяграфія
* «Прыгоды Чыпаліна» (*Le avventure di Cipollino*, 1957)
* «Джэльсаміна ў краіне хлусаў» (*Gelsomino nel paese dei bugiardi*, 1959)
* «Казкі па тэлефоне» (*Favole al telefono*, 1960)
* «Блакітная страла» (*La freccia azzurra*, 1964)
* «Маленькія бадзягі» (*Piccoli vagabondi*, 1981)

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Прыгоды Чыпаліна па-беларуску (пачатак)

Катэгорыя:Італьянскія літаратары
Катэгорыя:Дзіцячыя літаратары
1958

## Падзеі
* 7 чэрвеня — заснаваны Наваполацак
* 8 чэрвеня — у Беластоку заснаванае беларускае літаратурнае аб'яднаньне «Белавежа»
* 7 верасьня — заснаваная «Шальская азотня»
* 6 лістапада — заснаваная Галоўная ўправа газіфікацыі Беларускай ССР
* заснаваны першы ў краіне «Грэцкі нафтаперапрацоўчы завод Аспропіргасу»

## Нараджэньні
* 2 лютага — Данчык, беларускі сьпявак
* 5 красавіка — Даніэль Шнайдэрман, францускі журналіст
* 8 красавіка — Сяргей Чарановіч, беларускі графік
* 18 траўня — Ян Максімюк, беларускі перакладчык, літаратар, журналіст 
* 26 траўня — Віктар Шэйман, дзяржаўны дзяяч Беларусі
* 9 чэрвеня — Алесь Камоцкі, беларускі паэт, выканаўца ўласных песень
* 11 чэрвеня — Міраслава Шафранкава, чэская акторка
* 16 ліпеня — Майкл Флэтлі, ірляндзка-амэрыканскі танцоўшчык, харэограф, актор, музыка
* 30 ліпеня — Сяргей Рассадзін, беларускі гісторык, археоляг, геральдыст; доктар гістарычных навук, прафэсар гісторыі
* 15 жніўня — Віктар Шэндэровіч, расейскі і ізраільскі журналіст, празаік, паэт, драматург, сцэнарыст
* 24 жніўня — Майкл Джэксан, амэрыканскі сьпявак
* 25 жніўня — Цім Бёртан, амэрыканскі кінарэжысэр, сцэнарыст
* 29 верасьня — Адам Глёбус, беларускі паэт і пісьменьнік
* 13 кастрычніка — Джамаль Хашогі, журналіст, аглядальнік і пісьменьнік з Саудаўскай Арабіі
* 12 лістапада — Леанід Пранчак, беларускі паэт
* 5 сьнежня — Аляксандар Цімашэнка, беларускі біяфізык

## Сьмерці
* 15 лютага — Язэп Рэшаць, беларускі рэлігійны і культурны дзеяч, тэоляг, публіцыст
* 29 траўня — Хуан-Рамон Хімэнэс, гішпанскі пісьменьнік
* 29 чэрвеня — Фабіян Ярэміч, беларускі пасол у польскім Сойме, грамадзка-культурны дзеяч
* 14 жніўня — Эдзюк Будзька, беларускі грамадзкі і палітычны дзеяч
23 кастрычніка

## Падзеі
* 787 — скончыў сваю працу Другі Нікейскі сабор
* 1086 — у бітве пад Залякай арабы нанесьлі паразу гішпанскім войскам і такім чынам прыпынілі Рэканкісту
* 1501 — паміж Каралеўствам Польскім і Вялікім Княствам Літоўскім падпісаная Мельніцкая унія, якая не была зацьверджана соймам Вялікага Княства Літоўскага й так і не набыла моц
* 1842 — Фрыдрых Вільгельм IV каралеўскім указам ўвёў пікельхельм для большай часткі прускай пяхоты
* 1893 — Яўхім Карскі пасьпяхова абараніў сваю магістарскую дысэртацыю «Да гісторыі гукаў і форм беларускай гаворкі» у Кіеўскім унівэрсытэце. Гэта была першая ў гісторыі дысэртацыя, прысьвечаная беларускай мове
* 1924 — у Менску пачаўся аўтобусны рух
* 1941 — Сталінскія рэпрэсіі: у савецкім канцэнтрацыйным лягеры забілі Васіля Шашалевіча, беларускага драматурга
* 1942 — II Сусьветная вайна: у Эгіпце пачалася бітва паміж ангельскімі і нямецкімі войскамі пад Эль-Аламэйнам
* 1956 — у Вугоршчыне пачалося народнае паўстаньне супраць камуністычнай улады
* 1958 — савецкі расейскі пісьменьнік Барыс Пастэрнак атрымаў Нобэлеўскую прэмію за раман «Доктар Жывага», які стаў бэстсэлерам на Захадзе, але ня быў апублікаваны ў ягонай краіне
* 1992:
** на граніцы зь Летувой створаны Смаргонскі пагранічны атрад
** Акіхіта першым з імпэратараў Японіі наведаў Кітай
* 1993 — Камітэт дзяржаўнай бясьпекі Беларусі падпарадкавалі Вярхоўнаму Савету Беларусі згодна з Дэклярацыяй аб сувэрэнітэце
* 2001 — амэрыканскі вынаходнік Стыў Джобс прэзэнтаваў партатыўны мэдыя-прайгравальнік iPod
* 2005 — прэзыдэнтам Польшчы стаў Лех Качынскі
* 2008 — заснаванае грамадзкае аб’яднаньне «Рух „За Свабоду“»

## Нараджэньні
* 1715 — Пётар ІІ, расейскі імпэратар
* 1816 — Арцём Вярыга-Дарэўскі, беларускі паэт, драматург, публіцыст і дасьледнік фальклёру, адзін з пачынальнікаў новай беларускай літаратуры
* 1896 — Раман Якабсон, лінгвіст і літаратуразнаўца 
* 1909 — Міхась Зуй, вайсковы і палітычны дзяяч, прэзыдэнт Беларускай Цэнтральнай Рады
* 1919 — Міхаіл Хмялько, савецкі мастак
* 1920 — Джані Радары, італьянскі дзіцячы пісьменьнік і журналіст
* 1940 — Пэле, бразыльскі футбаліст
* 1941 — Ігар Сьмірноў, прэзыдэнт Прыднястроўскай Малдаўскай Рэспублікі
* 1964 — Антон Астаповіч, беларускі гісторык-этноляг і культуроляг
*1975 — Ганна Севярынец, беларуская пісьменьніца, настаўніца і літаратуразнаўца
* 1984 — Ізабэль Гулар, бразыльская супэрмадэлька, адна з прадстаўнічак анёлаў Victoria's Secret

## Сьмерці
* 1941 — Васіль Шашалевіч, беларускі драматург і паэт; малодшы брат празаіка Андрэя Мрыя
* 1946 — Эрнэст Сэтан-Томпсан, канадзкі пісьменьнік, аўтар твораў пра жывёлаў
* 1981 — Якуб Міско, беларускі пісьменьнік і журналіст
* 2015 — Раман Лубкіўскі, украінскі пісьменьнік, амбасадар

## Вонкавыя спасылкі
1655

## Падзеі
* 25 сакавіка — Крыстыян Гюйгэнс упершыню назіраў спадарожнік Сатурну Тытан
* 7 красавіка — Аляксандар VII становіцца 237-м папам Рымскім
* 21 ліпеня — распачалася Паўночная вайна (1655—1660)
* 8 жніўня — захоп маскоўскім войскам сталіцы Вялікага Княства Літоўскага — Вільні
* 20 кастрычніка — вунія паміж ВКЛ і Швэцыяй. Швэдзкі кароль Карл Х Густаў прызнаны Вялікім князем Літоўскім

## Нараджэньні
* 13 траўня: Інакенцыюс XIII - папа рымскі ад 1721 да 7 сакавіка 1724.

## Сьмерці
* 31 сьнежня: Януш Радзівіл - ваявода віленскі, гетман вялікі літоўскі
* Крыштап Рудаміна-Дусяцкі - ваявода менскі
* Сымон Рупартовіч - вуніяцкі сьвятар, манах-базылянін, мучанік за вернасьць Вуніі
* Антон Сялява - царкоўны дзяяч, пісьменьнік, мітрапаліт кіеўскі, галіцкі ды ўсяе Русі
* Язэп Трызна - рэлігійны дзяяч Рэчы Паспалітай

## Вонкавыя спасылкі
Акутагава Р’юнаскэ

**Акутаґа́ва Р'ю́наскэ** (; 1 сакавіка 1892 — 24 ліпеня 1927) — японскі паэт і пісьменьнік. Акрамя лірыкі і эсэ, аўтарам было створана каля 150 кароткіх гісторыяў, апавяданьняў і навэл. Самая значная і знакамітая літаратурная прэмія Японіі, прэмія Акутакава, носіць яго імя.

## Біяграфія
Акутаґава нарадзіўся ў сям’і малочніка Ташыза Макіна ў Токіё. Яго маці, Фуку Нііхара, неўзабаве пасьля нараджэньня сына псыхічна захварэла і Акутаґава быў адаптаваны яго дзядзькам. Першыя друкаваныя выданьні аўтара зьявіліся з 1912 па 1916 гады, у час яго студэнцтва ў Такійскім імпэратарскім унівэрсытэце. Пасьля вучобы Акутаґава прапрацаваў 3 гады настаўнікам ангельскай мовы, а затым пачаў працаваць у газэце «Осака Майнішы».

Яшчэ будучы студэнтам, Акутаґава марыў аб стварэньні сям’і зь Яёй Яшыдай, якую ён кахаў яшчэ зь дзяцінства, але яго блізкія адмовілі яму ў гэтым. У 1916 годзе ў яго жыцьці зьявілася другая жанчына — Фумі Цукамота, зь якой ён ажаніўся ў 1918 годзе. У гэтым шлюбе зьявіліся на сьвет трое дзяцей: Хірошы (1920), Такашы (1922) і Ясушы (1925).

У 1919 годзе стан здароўя Акутаґава значна пагоршыўся. Паралельна да гэтага ў творах аўтара значна павялічыўся рэалізм і крытыка грамадзтва. У дадатак да сваёй хваробы Акутаґава перажыў таксама і растленьне грамадзтва, якое рухалася шляхам да экспансійнай вайны. У 1927 годзе жыцьцё аўтара скончылася самагубствам, пасьля перадазіроўкі вераналам.

У 1954 годзе кароткія апавяданьні Акутаґавы «Рашамон» (*Rashōmon*; 1915) і «У чашчы» (1921) былі экранізаваныя вядомым японскім рэжысэрам Акіра Курасава пад першай назвай.

## Творы
* 1919: Mōri-sensei (*Прафэсар Моры*)
* 1922: Niwa (*Сад*)

У беларускім перакладзе:
* Брама Расё; Нос; Павуцінкі (перакладчык — У. Шатон) // Далягляды. Менск., 1990.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Творы ў беларускім перакладзе ў Беларускай Электроннай Бібліятэцы
* Руноскэ Акутаґава. Капы. Аповесць

Катэгорыя:Японскія літаратары
Катэгорыя:Літаратары-самагубцы
Альбэрта Маравія

**Альбэрта Маравія** (, сапраўднае імя: *Alberto Pincherle*; 28 лістапада 1907 — 26 верасьня 1990) — італьянскі пісьменьнік, журналіст і літаратурны крытык.

## Біяграфія
Нарадзіўся ў Рыме. У сваіх творах падымаў актуальныя тэмы сучаснасьці: сэксуальнасьць, адчужанасьць, а таксама экзыстэнцыйныя праблемы. На яго эстэтыку паўплывалі нэарэалізм і сюррэалізм. Некаторыя зь яго раманаў былі экранізаваныя (*Il conformista*, *La ciociara* і іншыя).

У 1959—1962 гадах Альбэрта Маравія быў старшынём італьянскага ПЭН-клюбу.
 
Займаўся палітыкай і з 1984 году да сьмерці прадстаўляў Італію ў Эўрапейскім парлямэнце.

## Беларускія пераклады
* Маравія, А. Пагарда: раман / Альберта Маравія; рэдкал.: С. Андраюк і інш.; пер. з італьянскай І. Пташнікава. — Мн.: Маст. літ., 1989. — 237 с. — Бібліятэка замежнай прозы.

## Крыніцы

Катэгорыя:Італьянскія літаратары
1968

## Падзеі
* 2 лютага —  распачаў працу Гудзевіцкі дзяржаўны літаратурна-краязнаўчы музэй створаны Алесем Белакозам
* 25 сакавіка — заснаваны Менскі камэрны аркестар
* 26 траўня — Ісьляндыя перайшла на правабаковы рух
* 27 ліпеня — Pink Floyd выдае альбом *[[A Saucerful of Secrets]]* у ЗША
* 1 жніўня — адбылася каранацыя дзейнага султана Брунэя Хасанала Болкіяха
* Распрацаваная новая мова праграмаваньня ў СССР — Аналітык
* 18 лістапада — абвешчаныя заказьнікі «Ельня» і «Заазер’е»

## Нараджэньні
* 30 студзеня — Фэліпэ дэ Бурбон, прынц Астурыйскі
* 3 лютага — Віктар Каліна, беларускі музыка, сьпявак шансону
* 17 лютага — Алесь Белы, беларускі гісторык
* 20 лютага — Павал Выпых, польскі дзяржаўны дзеяч (пам. у 2010)
* 21 лютага — Артурас Зуокас, летувіскі палітык, мэр Вільні (2000-2003, 2003-2007 ды ад 2011 году)
* 11 лютага — Юры Жыгамонт, беларускі актор і тэлевядучы
* 28 траўня — Кайлі Міноўг, аўстралійская сьпявачка і акторка
* 20 верасьня — Рубэн Гальега, расейскі пісьменьнік і журналіст
* 6 лістапада — Аляксандар Баль, беларускі бард

## Сьмерці
* 2 красавіка — Якуб Харэўскі, беларускі атаман, дзяяч падпольнага антысавецкага руху супраціву ў Беларусі
* 4 красавіка — Марцін Лютэр Кінг, амэрыканскі грамадзкі дзяяч
* Ксенія Львова, савецкая пісьменьніца, ляўрэатка Сталінскай прэміі
1979

## Падзеі
* Менскі паліграфкамбінат імя Якуба Коласа выпусьціў мільярдную кнігу
* 11 лютага — дзяржаўны пераварот у Іране, зрынаньне шаха Мухамэда Пэхлеві
* 1 красавіка — ператварэньне Ірана ў ісламскую рэспубліку паводле рэфэрэндуму 29-30 сакавіка
* 16 ліпеня — Анастас Самоса падаў у адстаўку з пасады прэзыдэнта Нікарагуа
* 18 ліпеня — другая Дамова аб абмежаваньні стратэгічных узбраеньняў між ЗША й СССР
* 16 жніўня — абвешчаныя Амяльнянскі і Мацеевіцкі заказьнікі
* 24 сьнежня — савецкае ўварваньне ў Аўганістан

### [[Нобэлеўская прэмія]]
* літаратура — Адысэяс Элітыс
* мір — Маці Тэрэза
* фізыка — Глэшаў / Салам / Вайнбэрг
* хімія — Гэрбэрт Браўн / Георг Вітыг
* па фізыялёгіі ці мэдыцыне — Алан Кормак / Годфры Гаўнзфілд

## Нараджэньні
* 12 лютага — Джэсі Спэнсэр, аўстралійскі актор
* 18 сакавіка — Адам Левайн, амэрыканскі сьпявак
* 15 чэрвеня — Юлія Несьцярэнка, беларуская лёгкаатлетка, алімпійская чэмпіёнка ў спрынце на 100 мэтраў
* 15 лістапада — Клара Яндава, чэская акторка тэатру і кіно

## Сьмерці
* 2 лютага — Сыд Вішэс, брытанскі музыка
* 14 сакавіка — Міхась Сяўрук, беларускі мастак і графік
* 27 сакавіка — Рыгор Крушына, беларускі паэт
10 траўня

## Падзеі
* 1706 — Вялікая Паўночная вайна: швэдзкае войска на чале з Карлам XII увайшло ў Нясьвіж
* 1775 — у Філадэлфіі распачаўся II Кантынэнтальны кангрэс паўсталых амэрыканскіх калёніяў Вялікабрытаніі
* 1824 — у Лёндане адкрылася Нацыянальная галерэя 
* 1844 — сталіцу Канады перанесьлі з Кінгстана ў Манрэаль
* 1857 — выбухнула Паўстаньне сіпаеў супраць Брытанскае Ост-Індзкае кампаніі
* 1864 — расейскія карнікі расстралялі Міхала Аскерку, удзельніка нацыянальна-вызвольнага паўстаньня
* 1877 — Румынія абвясьціла незалежнасьць ад Асманскае імпэрыі
* 1892 — адчынілася Менская конка
* 1933 — у Бэрліне і іншых местах Нямеччыны нацысцкія студэнты ўчынілі дэманстрацыйнае спаленьне кнігаў
* 1997 — урачыстая каранацыя абраза Маці Божай Каралевы Палесься
* 2006 — Джорджо Напалітана абраны новым, адзінаццатым прэзыдэнтам Італіі

## Нараджэньні
* 1843 — Бэніта Пэрэс-Гальдос, гішпанскі пісьменьнік, драматург
* 1883 — Янка Маўр, беларускі пісьменьнік, аўтар апавяданьняў, аповесьцяў і раманаў для дзяцей і моладзі.
* 1866 — Леў Бакст, мастак, сцэнограф, кніжны ілюстратар, майстар станкавага жывапісу і тэатральнай графікі
* 1884 — Вітальд Івіцкі, каталіцкі сьвятар, мучанік
* 1901 — Паўла Есіг, славенская скалазка і прадпрымальніца
* 1928 — Арнольд Руўтэль, прэзыдэнт Эстоніі
* 1931
** Сьцяпан Гаўрусёў, беларускі паэт
** Этарэ Скола — італьянскі кінарэжысэр
* 1955 — Аляксандар Друзь, магістар гульні «Што? Дзе? Калі?», дырэктар Санкт-Пецярбурскага філіяла Міжнароднай асацыяцыі клюбаў «Што? Дзе? Калі?», інжынэр-сыстэматэхнік
* 1957 — Сыд Вішэс, брытанскі музыка
* 1963 — Славамір Скшыпэк, польскі эканаміст, галава Нацыянальнага банку Польшчы
* 1965 — Крыс Наваселіч, бас-гітарыст амэрыканскага гурту «Nirvana»

## Сьмерці
* 1667 — Людвіка Марыя Ґанзаґа, каралева Польшчы й вялікая княгіня літоўская, жонка апошніх каралёў дынастыі Ваза — Уладзіслава і Яна Казімера
* 1805 — Фрыдрых Шылер, нямецкі паэт, філёзаф, гісторык і драматург, прадстаўнік рамантычнага кірунку ў літаратуры
* 1829 — Томас Юнг, ангельскі фізык, урач і астраном, адзін з стваральнікаў хвалевай тэорыі сьвятла
* 1940 — Станіслаў Булак-Балаховіч, расейскі, беларускі й польскі вайсковы дзеяч
* 1976 — Іван Былінскі, старшыня Саўнаркаму БССР, дэпутат Вярхоўнага Савету СССР 2-га скліканьня, першы сакратар Палескага абласнога камітэту партыі
* 1984 — Антон Васілеўскі, беларускі пісьменьнік, выдавец сатырычнага часопіса «Авадзень»
* 1989 — Дамінік Татарка, славацкі празаік, эсэіст, публіцыст
Нільс Бор

**Нільс Бор** () (7 кастрычніка 1885 — 18 лістапада 1962) — дацкі фізык, адзін з заснавальнікаў квантавай мэханікі.

Бацька Нільса Бора, Крыстыян Бор, быў прафэсарам фізыялёгіі. Разам са сваім бацькам і братам Гаральдам Бор рэгулярна вёў дыскусіі на навуковыя тэмы, гэтыя дыскусіі ўзмацнялі ў абодвух братоў цікавасьць да прыродазнаўчых навук, а таксама значна паўплывалі на іх далейшы жыцьцёвы шлях. Гаральд Бор стаў празь некаторы час прафэсарам матэматыкі, а Нільс Бор аддаў перавагу вывучэньню фізыкі. Яго брат быў акрамя таго вядомым і папулярным дацкім футбалістам і гуляў за зборную Даніі. Нільс Бор таксама гуляў у футбол і быў брамнікам першай дацкай футбольнай лігі. У 1903 годзе Нільс Бор паступіў на прыродазнаўчы факультэт Капэнгагэнскага ўнівэрсытэту.

У 1922 годзе Нільс Бор атрымаў Нобэлеўскую прэмію за выдатныя дасягненьні ў галіне фізыкі: вывучэньне структуры атаму.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Капэнгагене
Катэгорыя:Фізыкі
Катэгорыя:Дацкія навукоўцы
Катэгорыя:Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі ў галіне фізыкі
Катэгорыя:Дацкія футбалісты
Катэгорыя:Памерлі ў Даніі
1987

## Падзеі
* 28 траўня — 19-гадовы заходненямецкі пілёт Маціяс Руст саджае прыватны самалёт на Чырвонай плошчы ў Маскве
* 10 сьнежня — заснаваны «Рух ісламскага супраціву»
* Заснаваньне кампаніі Менскмэтрабуд

## Нараджэньні
* 14 жніўня — Тым Тыбаў, амэрыканскі футбаліст
* 19 кастрычніка — Марына Букса, беларуская лёгкаатлетка
* 21 кастрычніка — Ганна Ташпулатава, беларуская лёгкаатлетка, чэмпіёнка краіны

## Сьмерці
* 31 студзеня — Верыко Анджапарыдзэ, грузінская акторка
* 15 сакавіка — Васіль Гарустовіч, хірург, правёў больш за 20 000 апэрацыяў
* 21 сакавіка — Адам Русак, беларускі паэт
* 7 жніўня — Анатоль Папанаў, савецкі актор
* 15 сьнежня — Віктар Ярмалковіч, беларускі і польскі гісторык
XIX стагодзьдзе

**19 стаго́дзьдзе** (**XIX стаго́дзьдзе**, **19 стаго́дзьдзе**, **XIX стаго́дзьдзе**) доўжыцца з 1801 да 1900 году па Грэгарыянскім календары.

__ЗЬМЕСТ__

## Галоўныя падзеі й тэндэнцыі

У 19 стагодзьдзі працягваецца і пашыраецца індустрыяльная рэвалюцыя.

## Вядомыя асобы
Тыбр

**Тыбр** () — рака ў цэнтральнай Італіі, на якой стаіць Рым. Выцякае з Апэнінаў і ўліваецца ў Тырэнскае мора, утвараючы дэльту. Трэцяя найбуйнейшая рака ў Італіі пасьля По і Адыджы (405 км).
Плошча басэйну 16,5 тыс. км². Сярэдні расход вады 260 м³/с. Летам моцна мялее. У ніжнім цячэньні нерэгулярнае суднаходзтва.  

## Крыніцы

Катэгорыя:Рэкі Італіі
Катэгорыя:Рым
Ксыляфон

**Ксыляфо́н** (цымбалкі) — традыцыйны беларускі музычны інструмэнт з групы пэркусійных, якія праўдападобна выводзяцца з Інданэзіі (Нэтл 1956, ст. 98).

Складваецца з драўляных ліштваў, рознай даўжыні, па якіх удараецца плястыкавым, драўляным, альбо гумовым малаточкам. Кожная ліштва настроеная на адмысловы тон храматычнай шкалы. Расклад ліштваў падобны на расклад клявіятуры піяніна альбо кіборда.

Ксыляфон прыбыў у сярэднявечнай Эўропы з Азіі, а нечуваную папулярнасьць здабыў у XIX стагодзьдзі дзякуючы кампазыцыям Каміль Сант-Сэёнс, які на пастаянна ўвёў гэты інструмант у сымфанічны аркестар. Выдатным віртуозам ксыляфона быў у XIX ст. Міхал Гузікаў народжаны ў Шклове ў Беларусі.

Ксыляфон мае сьвятлейшы тон чым ягоная кузынка марымба і мае меншыя гукавыя магчымасьці. Сучасныя ксыляфоны пад ліштвамі маюць рэзанатарныя трубкі. У сучасных ксыляфонах ліштвы кладзецца ў чатырох раўналеглых радах, а іхная колькасьць сягае пяцідзесяці; найчасьцей сустракаецца танальная расьцяжнасьць *g*1-*g*4 альбо *c*2-*c*5.

## Глядзіце таксама
* Міхал Гузікаў — беларускі музыка, вынаходнік ксыляфону.

## Літаратура
* *Nettl, Bruno (1956). Music in Primitive Culture. Harvard University Press.*

Катэгорыя:Афрыканскія музычныя інструмэнты
Катэгорыя:Ударныя інструмэнты з пэўнай вышынёй гучаньня
Катэгорыя:Шэдэўры вуснай і нематэрыяльнай спадчыны чалавецтва
Катэгорыя:Аркестравыя інструмэнты
Катэгорыя:Ударныя ідыяфоны
1897

## Падзеі
* 1 лістапада — заснаваны італьянскі футбольны клюб «Ювэнтус»

## Нараджэньні
* 6 студзеня — Фэрэнц Салашы, вугорскі нацыянал-сацыялістычны дзяяч
* 9 студзеня — Васіль Шашалевіч, беларускі драматург і паэт
* 24 студзеня — Васіль Купрэвіч, батанік
* 29 студзеня — Генадзь Змудзінскі, беларускі графік
* 31 студзеня — Верыко Анджапарыдзэ, грузінская акторка
* 6 лютага — Аляксей Наседкін, супрацоўнік бальшавіцкіх карных органаў
* 28 лютага — Васіль Юшкевіч, савецкі вайскавод
* 4 сакавіка — Васіль Фаміч Шаранговіч, савецкі партыйны дзяяч
* 8 сакавіка — Хасэп Пля, каталёнскі гішпанскі журналіст і папулярны аўтар
* 1 чэрвеня — Павал Батаў, савецкі вайсковец, двойчы Герой Савецкага Саюзу
* 16 чэрвеня — Аляксандар Шлюбскі, беларускі этнограф, фальклярыст і бібліёграф
* 26 чэрвеня — Лявон Савёнак, беларускі літаратар
* 9 ліпеня — Васіль Сакалоўскі, савецкі ваеначальнік, маршал Савецкага Саюзу
* 13 ліпеня — Міхась Міцкевіч, беларускі грамадзка-культурны, рэлігійны і сьвецкі дзяяч
* 18 ліпеня — Ёсіф Апанскі, супрацоўнік савецкіх спэцслужбаў
* 20 ліпеня — Тадэвуш Райхштайн, швайцарскі хімік, ляўрэат Нобелеўскай прэміі
* 20 жніўня — Ксенія Львова, савецкая пісьменьніца, ляўрэатка Сталінскай прэміі
* 8 верасьня — Іван Баркоўскі, археоляг
* 12 верасьня — Ірэн Жаліё-Кюры, француская навукоўца-фізык, ляўрэат Нобэлеўскай прэміі па хіміі
* 25 верасьня — Ўільям Фолкнэр, амэрыканскі пісьменьнік, ляўрэат Нобэлеўскай прэміі ў галіне літаратуры
* 26 верасьня — Павал VI, рымскі папа (ад 1963 да 1978 году)
* 8 кастрычніка — Яфім Мінін, беларускі мастак
* 29 кастрычніка — Ёзэф Гёбэльс, дзяржаўны і палітычны дзяяч нацысцкай Нямеччыны
* 17 сьнежня — Георгі Пех, беларускі краязнавец, археоляг
* 23 сьнежня — Лэстэр Боўлз Пірсан, прэм’ер-міністар Канады (1963—1968)
* Юры Лістапад, беларускі палітычны дзяяч, публіцыст
* Фабіян Пачобут-Адляніцкі, беларускі каталіцкі сьвятар
* Аляксандар Гацук, беларускі грамадзка-палітычны дзяяч
* Іван Лягенчанка, беларускі лекар
* Мітрафан (Гутоўскі), праваслаўны царкоўны дзяяч
* Аляксандар Чыжэўскі, біяфізык, адзін з заснавальнікаў геліябіялёгіі
* Марыя Шутовіч, беларуская нацыянальная дзяячка

## Сьмерці
* 4 студзеня — Эмэрык Чапскі, беларускі калекцыянэр і нумізмат
17 лістапада

## Падзеі
* 1574 — у Вільні пачала дзейнічаць друкарня Мамонічаў
* 1654 — Трынаццацігадовая вайна: па 14 тыднях аблогі войскі Маскоўскае дзяржавы пад камандаю Шарамецева і казакі Залатарэнкі захапілі Віцебск
* 1800 — у Вашынгтоне на першае паседжаньне сабраўся Кангрэс ЗША
* 1812 — Вайна 1812 году: пад Менскам адбылася няўдалая бітва 18-га і 22-га ўланскіх палкоў арміі Напалеона, укамплектаваных беларусамі, з расейскім войскам генэрала Тармасава
* 1855 — шатляндзкі місіянэр Дэйвід Лівінгстан першым з эўрапейцаў выйшаў да вадаспаду Вікторыя
* 1869 — урачыстае адкрыцьцё Суэцкага канала
* 1933 — пры NSDAP створаны офіс расавай палітыкі
* 1950 — заснаваны «Менскі радыёзавод»
* 1989 — пачатак «аксамітавай рэвалюцыі» ў Чэхаславаччыне

## Нараджэньні
* 1828 — Эмэрык Чапскі, беларускі калекцыянэр і нумізмат
* 1906 — Янка Багдановіч, беларускі пэдагог і мэмуарыст
* 1942 — Марцін Скарсэзэ, амэрыканскі кінарэжысэр

## Сьмерці
* 1682 — Тытус Лівіюш Баратыні, навуковец часоў Рэчы Паспалітай, вынаходнік мікромэтру і ветрака для паліву садоў
* 1757 — Марыя Юзэфа фон Габсбург, каралева польская і вялікая княгіня літоўская.
* 1796 — Кацярына II, расейская імпэратрыца
* 1846 — Ян Цывінскі, рымска-каталіцкі дзяяч, пэдагог і філянтроп
* 1863 — Юлян Міцкевіч, камісар Ковенскага ваяводзтва падчас нацыянальна-вызваленчага паўстаньня
* 1917 — Агюст Радэн, францускі скульптар
* 1957 — Авэтык Ісаакян (нар. 1875), армянскі паэт, празаік, публіцыст
* 1979 — Імануэль Велікоўскі, амэрыканскі фізык беларускага паходжаньня, аўтар тэорыі пра звязак паміж катаклізмамі на Зямлі і зьмяненьнямі структуры Сонечнай сыстэмы
* 2005 — Клаўдзія Шышыгіна-Патоцкая, дасьледніца гісторыі Нясьвіжу.

## Сьвяты
* Міжнародны дзень студэнта
* Дзень барацьбы за свабоду і дэмакратыю (Славаччына, Чэхія)
Турын (неадназначнасьць)

Назву **Турын** маюць:

## Населеныя пункты
* Турын — горад у Італіі.
* Турын — правінцыя ў Італіі ў рэгіёне П'емонт
* Турын — вёска ў Пухавіцкiм раёне Менскай вобласьці Беларусі.

## Глядзіце таксама
* Турына
* Турынец
Паскаль

* Блез Паскаль — францускі матэматык, фізык і філёзаф, у гонар якога названыя:
** Паскаль — адзінка вымярэньня ціску ў сыстэме СІ.
** Pascal — мова праграмаваньня.
1886

## Падзеі
* 2 лютага — у Злучаных Штатах Амэрыкі ўпершыню афіцыйна сьвяткавалі Дзень сурка

## Нараджэньні
* 20 студзеня — Фабіян Акінчыц, беларускі палітычны дзяяч, юрыст, выдавец, публіцыст
* 21 студзеня — Аляксей Туранкоў, беларускі кампазытар
* 8 лютага — Васіль Дружчыц, беларускі гісторык
* 28 лютага — Макс Фасмэр, нямецкі мовазнаўца
* 18 сакавіка — Эдвард Эвэрт Хортан, амэрыканскі актор
* 27 сакавіка — Людвіг Міс ван дэр Раэ, нямецкі і амэрыканскі архітэктар
* 22 красавіка — Іосіф Дудзінскі, удзельнік рэвалюцыяў 1905—1907 і кастрычніцкага перавароту 1917 рокаў
* 23 красавіка — Зьмітрок Бядуля, беларускі паэт, пісьменьнік, публіцыст
* 7 лістапада — Гэнрык Бэта, беларускі і польскі грамадзкі і рэлігійны дзеяч, каталіцкі сьвятар.

## Сьмерці
* 18 сакавіка — Аляксандар Акінчыц, доктар мэдыцыны, мэмуарыст, удзельнік паўстаньня 1863 року
* 15 траўня — Эмілі Дзікінсан, амэрыканская паэтка
* 11 жніўня — Лідзія Койдула, эстонская паэтка, драматург
1877

## Падзеі
* 24 траўня — Расея аб’явіла вайну Асманскай імпэрыі

## Нараджэньні
* 6 лютага — Ёзэф Рогачак, славацкі лютэранскі сьвятар, пісьменьнік, перакладнік Бібліі
* 11 сакавіка — Марыс Альбвакс, францускі філёзаф і сацыёляг, стваральнік канцэпцыі калектыўнай памяці
* 18 сакавіка — Эдгар Сэйс, амэрыканскі псыхіятр
* 1 красавіка — Васіль Захарка, прэзыдэнт Беларускай Народнай Рэспублікі
* 28 траўня — Оскар Мілаш, францускі паэт беларускага паходжаньня
* 2 ліпеня — Гэрман Гэсэ, швайцарска-нямецкі пісьменьнік і мастак, ляўрэат Нобэлеўскай прэміі ў літаратуры
* 12 жніўня — Вера Кляйнміхель, расейская эмігрантка-мэмуарыстка, апошняя ўладальніца пружанскае сядзібы
* 11 верасьня — Фэлікс Дзяржынскі, бальшавік беларускага паходжаньня
* 15 лістапада — Леапольд Скульскі, польскі хімік і палітычны дзяяч

## Сьмерці
*
Джаваньні Бакачча

**Джаваньні Бакачча** (; 16 чэрвеня 1313 – 21 сьнежня 1375) — італьянскі паэт і празаік, яскравы прадстаўнік гуманізму Раньняга Адраджэньня. Пазашлюбны сын флярэнтынскага купца. Дзяцінства правёў у Флярэнцыі, потым вывучаў права і гандаль у Нэапалі. Пасьля навучаньня вярнуўся ў Флярэнцыю. Сябраваў з Пэтраркам. Быў вялікім знаўцам клясыкі, перш за ўсё Тацыта і Тытуса Лівіюса. Пачаў пісаць вершы і паэмы для арыстакратычнай публікі каралеўскага двара, якія зрабілі яго вядомым паэтам. 

## Бібліяграфія
* Il Filocolo (1336—1338)
* Il Filostrato (1335)
* Teseida (1339—1341)
* Commedia delle ninfe fiorentine (1341—1342)
* L’amorosa visione (1342)
* Elegia di Madonna Fiammetta (1343—1344)
* Дэкамэрон (*Decameron*) (1349—1352, 1370—1371)
* Il trattatello in laude di Dante (1357)

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Джаваньні Бакачча на праекце Гутэнбэрг.

Бакачча, Джавані
1870

## Падзеі
* Пачалася Франка-пруская вайна (1870—1871)
* У ЗША заснаваны музэй Мэтраполітэн

## Нараджэньні
* 10 сакавіка — Эстэр Рахель Камінская, акторка тэатра і кіно (пам. у 1925)
* 20 сакавіка — Паўль фон Летаў-Форбэк, нямецкі генэрал (пам. у 1964)
* 22 красавіка — Уладзімер Ленін, палітык, першы кіраўнік СССР (пам. у 1924)
* 5 чэрвеня — біскуп Зыгмунт Лазінскі, беларускі каталіцкі рэлігійны дзеяч (пам. у 1932)
* 27 ліпеня — Хілэр Бэлак, брытанскі пісьменьнік (пам. у 1953)
* 30 верасьня — Жан Пэрын, францускі фізык, ляўрэат Нобэлеўскай прэміі ў галіне фізыкі (пам. у 1942)
* 5 сьнежня — Вітэзслаў Новак, чэскі кампазытар, піяніст і музычны пэдагог (пам. у 1949)
* 10 сьнежня — Фэрдынанд Рушчыц, беларускі мастак і пэдагог (пам. у 1936)
* 14 сьнежня — Дырк Ян дэ Геэр, Прэм’ер-міністар Нідэрляндаў (пам. у 1960)
* Браніслаў Багатырэвіч, беларуска-польскі вайсковец (пам. у 1940)
* Самуіл Жытлоўскі, беларускі палітычны й габрэйскі грамадзкі дзяяч
* Рышард Язьвінскі, расейскі шляхціч, дырэктар Расейскага Ашчаднага Банка у Грузіі (пам. у 1922)

## Сьмерці
* 4 студзеня — Адам Вайткевіч, рымска-каталіцкі дзеяч, біскуп менскі (нар. у 1796)
* 12 лютага — Якаб дэ Кемпэнар, прэм’ер-міністар Нідэрляндаў (нар. у 1793)
* 18 лютага — Іван Офэнбэрґ, расейскі вайсковы й дзяржаўны дзеяч (нар. у 1791)
* 26 сакавіка — Міхал Міласлаў Годжа, славацкі пісьменьнік і кіраўнік славацкага паўстаньня супраць вугорцаў (нар. у 1811)
* 10 красавіка — Францішак Геранім Малеўскі, філямат, літаратуразнаўца, мэмуартыст (нар. у 1800)
* 15 чэрвеня — князь Уладзіслаў Геранім Сангушка, удзельнік паўстаньня 1830—1831 гадоў, дзяржаўны дзяяч Аўстра-Вугоршчыны (нар. у 1803)
* 9 жніўня — Чарлз Дыкенз, брытанскі пісьменьнік (нар. у 1812)
* 28 лістапада — Фрэдэрык Базыль, францускі жывапісец, адзін з заснавальнікаў імпрэсіянізму (нар. у 1841)
* 12 сьнежня — Леан Зянковіч, паэт-«паляшук», публіцыст, мэмуарыст (нар. у 1808)
* Ігнат Кулакоўскі, польскі паэт, гістарыёграф (нар. у 1800)
Чэзарэ Павэзэ

**Чэзарэ Павэзэ** (9 верасьня 1908 — 27 жніўня 1950) — адзін з найвыбітнейшых італьянскіх пісьменьнікаў XX стагодзьдзя. Нарадзіўся ў Санта Стэфана Бэльба, у правінцыі Кунэо і ў хуткім часе пераехаў у Турын. Усё жыцьцё намагаўся перамагчы ўнутраную самоту. Дасьледнік і мысьляр зь левымі палітычнымі поглядамі, ён сканчае жыцьцё самагубствам у 42-гадовым узросьце.

Каштоўная спадчына Чэзарэ Павэзэ як аўтара, перакладчыка і крытыка. У маладосьці пачаў займацца ангельскамоўнай літаратурай, скончыў навучаньне ва ўнівэрсытэце дыплёмнай працай, прысьвечанай паэзіі Ўолта Ўітмэна. Перакладаў амэрыканскіх і брытанскіх аўтараў, якія былі новымі для італьянскай чытацкай публікі, у тым ліку Дэфо, Фолкнэра, Джойса і Дыкенза.

Супрацоўнічаў пры стварэньні «Амэрыканскай анталёгіі» (*l’Antologia americana*), укладальнікам якой быў Эліё Вітарыні.

У 1935 годзе быў арыштаваны па абвінавачаньні ў антыфашызьме і правёў за кратамі амаль год. Пасьля вайны далучыўся да Італьянскай Камуністычнай партыі. Няўдачы ў асабістым жыцьці і палітычнае расчараваньне прывялі яго да самагубства празь перадазыроўку барбітуратаў. Ягоны блізкі сябар пісьменьнік Давідэ Ляёлё апісвае ў сваёй кнізе *«Il vizio assurdo»* («Абсурдная загана») экзыстэнцыйны непакой, які заўсёды ўплываў на жыцьцё п’емонцкага пісьменьніка.

Верш Павэзэ пераклала на беларускую мову Аксана Данільчык.

## Бібліяграфія
* *Lavorare stanca* («Праца стамляе»), 1936
* *Il Compagno* («Таварыш»), 1947
* *Dialoghi con Leucò* («Дыялёгі з Леўко»), 1947
* *La luna e i falò* (Месяц і вогнішча), 1950
* *Il mestiere di vivere: Diario 1935—1950* («Справа жыцьця: Дзёньнікі 1935—1950»), 1952

## Крыніцы

Катэгорыя:Італьянскія літаратары
Катэгорыя:Самагубцы
1865

## Падзеі
* 31 студзеня — Дзьмітры Мендзялееў абараніў доктарскую дысэртацыю «Аб спалучэньні сьпірту з вадой». Гадавіну гэтага здарэньня расейцы шануюць як неафіцыйны «Дзень нараджэньня расейскай гарэлкі»

## Нараджэньні
* 4 студзеня — Марыя Багушэвіч, рэвалюцыянэрка.
* 23 сакавіка — Уладыслаў Сівы-Сівіцкі (пс. *Стары Улас*), паэт, празаік, зьбіральнік беларускага фальклёру.
* 13 чэрвеня — Ўільям Батлер Ейтс, ірляндзкі літаратар, ляўрэат Нобэлеўскай прэміі.
* 20 чэрвеня — Яўстафі Каліскі, праваслаўны сьвятар.
* 11 верасьня — Яніс Райніс, латыскі паэт, драматург.
* 1 кастрычніка — Поль Дзюка, францускі кампазытар.
* 17 кастрычніка — Люцыян Жалігоўскі, польскі вайсковы і палітычны дзяяч, генэрал.
* 2 лістапада — Ўорэн Г. Гардынг, 29-ы прэзыдэнт ЗША.
* 30 сьнежня — Рэд’ярд Кіплінг, ангельскі пісьменьнік, ляўрэат Нобэлеўскай прэміі.
* Аксэлі Гален-Калела
* Каарла Юха Стольбэрг
* Дзьмітры Меражкоўскі
* Казімер Мікалай Міхалькевіч
* Габрыель Нарутовіч
* Казімер Фалькевіч
* Мацей Сулькевіч

## Сьмерці
*