open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Пагон

**Паго́н** — наплечны знак адрозьненьня на форменнай вопратцы вайскоўцаў. 

Адлюстроўвае вайсковыя званьні, прыналежнасьць да віду Ўзброеных Сіл (роду войска і інш.).

У арміях ВКЛ і Расеі пагоны былі ўведзены ў сярэдзіне XVIII стагодзьдзя, ва Ўзброеных сілах СССР — у сярэдзіне XX стагодзьдзя.

Захаваліся ва УС і іншых войсках і вайсковых фармаваньнях Рэспублікі Беларусь.

## Літаратура
* Ваенная энцыкляпэдыя Беларусі / Осіпаў В.Ц., Лянькевіч Р.Ч., Бажэнаў Ю.В. і інш.— Мн.: "Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі", 2010. — 1132 с.

Катэгорыя:Вайсковыя знакі адрозьненьня
Катэгорыя:Форма праваахоўных органаў
Катэгорыя:Наручнае адзеньне
Катэгорыя:Вайсковыя званьні
Катэгорыя:Плячо
Катэгорыя:Скаўцкая форма
Язэп Мацюкевіч

**Язэ́п Ігна́тавіч Мацюке́віч** (26 верасьня 1890, в. Гернікі Гарадзенская губэрні, Расейская імпэрыя, цяпер у Зьдзецельскім раёне Гарадзенскай вобласьці — 16 верасьня 1938, Менск, турма НКВД) — беларускі мовазнаўца.

Скончыў БДУ. З кастрычніка 1930 вучоны сакратар, у ліпені быў прызначаны намесьнікам дырэктара Інстытуту мовазнаўства БелАН. Язэп Мацюкевіч прымаў удзел у рэфармаваньні беларускага правапісу. 31 кастрычніка 1933 арыштаваны ДПУ БССР па справе *Беларускага нацыянальнага цэнтру*. Пастановаю пазасудовага воргану 9 верасьня 1934 зьняволены ў лягерах тэрмінам на 5 рокаў. 2 ліпеня 1938 Вайсковай калегіяй Вярхоўнага суду СССР быў вырачаны да расстрэлу. Расстраляны ў Менску, у турме НКВД (у сучаснасьці турма КДБ). Па першым выраку Язэп Ігнатавіч быў рэабілітаваны 16 жніўня 1956, па другім — 21 лістапада 1956 року.

## Крыніцы

Катэгорыя:Нарадзіліся 26 верасьня
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1890 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Зьдзецельскім раёне
Катэгорыя:Памерлі 16 верасьня
Катэгорыя:Памерлі ў 1938 годзе
Катэгорыя:Беларускія мовазнаўцы
Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў БССР
Катэгорыя:Расстраляныя беларускія навукоўцы
Така Гэмінгўэй

**Така Гэмінгўэй** (), сапраўднае імя **Філіп Тадэвуш Шчэсьняк** (;  29 ліпеня 1990 году ў Каіры) — польскі рэпэр. Скончыў сярэднюю дзьвюхмоўную школу-ліцэй XXXIII імя Мікалая Капэрніка ў Варшаве і факультэт культурных дасьледаваньняў у Варшаўскім унівэрсытэце.

## Узнагароды

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйная бачына

Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1990 годзе
Катэгорыя:Выпускнікі Варшаўскага ўнівэрсытэту
Катэгорыя:Польскія музыкі
Пятроўка

Назву **Пятроўка** маюць:

## Населеныя пункты
### [[Беларусь]]
* Пятроўка — хутар у Вярэнаўскім раёне Гарадзенскай вобласьці
* Пятроўка — вёска ў Клімавіцкім раёне Магілёўскай вобласьці
* Пятроўка — вёска ў Ігуменскім раёне Менскай вобласьці

## Іншае
* Пятроўка — колішняя назва станцыі Кіеўскага мэтрапалітэну, якая цяпер мае назву Пачайна

## Глядзіце таксама
* Пятрова 
* Пятровічы 
* Пятроў 
* Пятроўск 
* Пятроўскае 
* Пятроўская 
* Пятроўскі
* Пятроўскія 
* Пятроўцы
* Пятроўшчына
Генэралісімус

**Генэралісімус** (ад  — самы галоўны) — вышэйшае вайсковае званьне ва ўзброеных сілах шэрагу краінаў. Прысвойвалася палкаводцам, якія камандавалі падчас вайны некалькімі, часьцей саюзнымі, войскамі, а таксама часам асобам зь сем’яў кіруючых дынастыяў і дзяржаўным дзеячам як ганаровае званьне.

У 1569 годзе францускі кароль Карл IX прысвоіў званьне генэралісімус 18-гадоваму брату (будучаму каролю Генрых III). У далейшым званьне генэралісімуса  мелі: у Францыі — герцаг Г. дэ Гіз (1550-88), прынц Л. Кандэ (1621-88), герцаг Л. Вілар (1653-1734), герцаг А. Рышэльё (1696-1788) ; у Аўстрыі — князь Раймунд Мантэкуколі (1609-80), прынц Яўген Савойскі (1663-1736), граф Леапольд Іозеф Даўн (1705-66), эрцгерцаг Карл (1771-1847), князь Карл Філіп Шварцэнберг (1771-1820) ; у Нямеччыны — граф Альбрэхт фон Валенштэйн (1583-1634);

## Глядзіце таксама
* Райхсмаршал
* Генэрал арміі

Катэгорыя:Вайсковыя званьні
Іпр

**Іпр** ( , , з.-флям.: *Yper*), **І́пэрн** () — горад, разьмешчаны на паўночным захадзе Бэльгіі, у правінцыі Заходняя Фляндрыя, каля граніцы з Францыяй, у складзе эўраакругі Вялікі Ліль. Насельніцтва — 34 897 жыхароў (2006).

## Гісторыя
Упершыню згаданы ў VIII стагодзьдзі, Іпр быў адным з самых заможных гарадоў сярэднявечнай Эўропы, з насельніцтвам у 80 тысячаў жыхароў. У XII—XIV стагодзьдзі ён аспрэчваў у Бруге і Генту званьне галоўнага цэнтру цэхавага сукнаробства ва Фляндрыі. Зацяжная аблога ангельцамі падчас Стогадовай вайны (1383) падарвала яго дабрабыт. Напрыканцы XVI стагодзьдзя, калі мясцовым біскупам быў знакаміты Янсэн (заснавальнік янсэнізму), у Іпры жыло ўжо ня больш за пяць тысячаў чалавек. Далейшыя страты эканоміка панесла падчас войн Людовіка XIV, калі ўмацаваны Вабанам горад ня раз падвяргаўся аблогам.

### Першая сусьветная вайна
Іпр забясьпечыў сабе месца ў сусьветнай гісторыі як стратэгічны пункт Заходняга фронту Першай сусьветнай вайны. Іпраўскі выступ у брытанскіх лініях абароны стаў арэнай трох буйных бітваў, падчас якіх немцы ў 1915 годзе ўпершыню ў гісторыі ўжылі хімічную зброю — хлёр — і ў 1917 годзе, таксама ўпершыню ў якасьці зброі, — гарчычны газ, цяпер вядомы як іпрыт.

З 250 000 жаўнераў Антанты, якія загінулі каля Іпру, кожны пяты застаўся непахаваным. У памяць пра гэта каля ўезду ў Іпр у 1927 годзе была адкрыта ўзьведзеная на брытанскія сродкі трыюмфальная арка — гэтак званая Мэнэнская брама. На манумэнце выбіты імёны 54 тысячаў загінулых у гэтых месцах падчас Першай сусьветнай вайны. Увогуле вакол гораду налічваецца ня менш за сто сорак вайсковых могілак і мэмарыялаў.

## Славутасьці
Стары горад быў амаль цалкам зьнішчаны падчас Першай сусьветнай вайны, аднак яго найбольш значныя збудаваньні былі пазьней адноўлены. Першае месца сярод іх займае помнік гатычнай грамадзянскай архітэктуры — палата суконшчыкаў і бэфруа (1304). У гарадзкім саборы Сьв. Мартына (XIII—XV стагодзьдзі)  Янсэн. У новы і найноўшы час гэта быў першы выпадак поўнага зьнішчэньня (і наступнага аднаўленьня) эўрапейскага гораду з-за ваенных дзеяньняў.

Раз у тры гады ў Іпры праводзіцца касьцюмаваны Фэстываль катоў, у памяць пра жахлівую традыцыю, якая існавала ажно да пачатку XIX стагодзьдзя: скідаць жывых катоў з гарадзкой вежы. У апагей сьвята адбываецца ськіданьне зь вежы цацачных катоў.

## Гарады-сябры
* Семей, Казахстан (з 17 сакавіка 2012 году)

## Вонкавыя спасылкі

* Cats Parade

Катэгорыя:Гарады Бэльгіі
Забаб’е (фальварак)

**Заб́аб’е** — колішняя вёска, маёнтак і фальварак на тэрыторыі цяперашняга Пружанскага раёну Берасьцейскай вобласьці.

## Мінуўшчына
Упершыню згаданая ў дакумэнтах першай паловы XVI стагодзьдзя як сяло Забабскае (грамата каралевы Боны 6 студзеня 1529 году). У актавай кнізе прывілеяў пад 1554 годам занатавана, што паны Дашко і Пракоп Сілічы маюць прывілей Боны на маёнтак і сяло Забаб’е, дадзенае за выслугу ад пана Станіслава Віштарта іх дзеду Васку Пракудзе. У XVIII стагодзьдзі існавала ў Забаб’і ўніяцкая царква, пабудаваная падканлцерам ВКЛ Сапегам (імя дакладна невядомае). Найбольш верагодным фундатарам царквы мог быць Казімер Леан Сапега, які валодаў Ружанскімі землямі. У прыход царквы ўваходзілі 24 навакольныя вёскі: Казлы, Замошша, Шаняўцы, Труханавічы, Касіншчына, Залесьсе, Баравікі, Навадворцы, Мельнікі, Руднікі, Вашчынічы, Калядзічы, Ражковічы, Бельчыцы, Сілічы, Несьцяркі, Стаі, Грынявічы, астатнія не існуюць. Сьвятары царквы: Юры Сяцкевіч, Геранім Васілеўскі, Рыгор Махацэвіч, Гаўрыіл Махацэвіч, Міхал Махацэвіч, Бенядзікт Лядзецкі. Пасьля 1780 году цэнтар прыходу ўжо быў у вёсцы Руднікі, апошні ўспамін пра царкву ў Забаб’і сустракаецца пад 1799 рокам.

За расейскім часам — фальварак у складзе маёнтку Сялец; маёнтак; вёска (цяпер Казлы) у Рудніцкай воласьці Пружанскага павету Гарадзенскай губэрні. Дагэтуль жыхары Казлоў называюць найбліжэйшую да Сілічаў частку вёскі Забаб’ем. У 1866 року — панскі маёнтак, 9 двароў; у 1890 року існавалі маёнтак і фальварак.

За польскім часам — у гміне Руднікі Пружанскага павету Палескага ваяводзтва.

З 1939 року ў складзе БССР. У 1940 пачаліся дэпартацыі мясцовага насельніцтва ў працоўны лягер .

## Крыніцы

## Літаратура
* Ірына Сядова. Атлантыда, або Страчаны свет Забаб’я // Раённыя будні, 17 верасьня 2016, №72 (9923), С. 15

Катэгорыя:Колішнія населеныя пункты Пружанскага раёну
Новае Янава

**Новае Янава** () — сяло Сьвянцянскага раёну, за 10 км ад .

## Галерэя

N. Janavas, ženklas.JPG|Знак
N. Janavas, stotelė.JPG|Аўтобусны прыпынак
N. Janavas, pasienio stulpelis.JPG|Слупок на мяжы
Janavo miškas, pasienio zona.JPG|Ускраіны мяжы


## Літаратура
* , T. 2. – Vilnius: Mintis, 1976.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Населеныя пункты Віленскага павету (Летува)
Парыская мірная канфэрэнцыя

**Парыская мірная канфэрэнцыя (1919—1920)** — міжнародная канфэрэнцыя, скліканая дзяржавамі-пераможцамі для выпрацоўкі і падпісаньня мірных дамоў зь дзяржавамі, пераможанымі ў 1-й сусьветнай вайне. Праходзіла зь перапынкамі з 18 студзеня 1919 да 21 студзеня 1920 году. У ёй бралі ўдзел 27 дзяржаваў і 5 дамініёнаў Вялікабрытаніі (Ньюфаўндлэнд, Канада, Паўднёва-Афрыканскі Саюз, Аўстралія і Новая Зэляндыя). Канфэрэнцыя падрыхтавала дамовы з
* Нямеччынай (Вэрсальская дамова),
* Аўстрыяй (Сэн-Жэрмэнская дамова),
* Баўгарыяй (Нёіская дамова),
* Вугоршчынай (Трыянонская дамова) і
* Асманскай імпэрыяй (Сеўрская мірная дамова).
Пазыцыі іншых удзельнікаў канфэрэнцыі былі слабымі, таму на ёй асноўныя праблемы пасьляваеннага ўладкаваньня сьвету вырашала «Вялікая тройка» — Вільсан, Лойд-Джордж і Клемансо. Ні адзін з урадаў, якія прэтэндавалі ў той момант на статус законнай Усерасейскай улады, не былі запрошаныя на канфэрэнцыю. Нямеччына і яе былыя саюзьнікі былі дапушчаныя на канфэрэнцыю толькі пасьля таго, як былі выпрацаваны праекты мірных дамоваў зь імі. На канфэрэнцыі быў ухвалены статут Лігі Нацый.

## Адхіленыя праекты канфэрэнцыі
* Чэскі калідор

## Вынікі канфэрэнцыі
Былі падрыхтаваны мірныя дамовы:
* Вэрсальская дамова
* Сэн-Жэрменская дамова
* Нёіская дамова
* Трыянонская дамова
* Сеўрская мірная дамова
Падрыхтаваныя канфэрэнцыяй мірныя дамовы заклалі разам з пагадненьнямі, прынятымі на Вашынгтонскай канфэрэнцыі (1921—1922), асновы Вэрсальска-Вашынгтонскай сыстэмы міжнародных адносін.

## Глядзіце таксама
* Берасьцейскі мір

Катэгорыя:Міжнародныя канфэрэнцыі
Катэгорыя:Першая сусьветная вайна
Катэгорыя:Парыж
OBEY

**OBEY** (у перакладзе ) — фірма па вытворчасьці брэнда адзеньня, заснаваная ў 2001 годзе вулічным мастаком і ілюстратарам  ў якасьці дадатку да сваёй актывісцкай працы. Брэнд уключае палітычна і сацыяльную правакацыйную прапаганду, што ў канструкцыі іх адзеньня дае намер на іншадумства.

## Вонкавыя спысылкі
* Aфіцыйная бачына

Катэгорыя:Мода
Эмамалі Рахмон

**Эмамалі Рахмон** () да 21 сакавіка 2007 году — **Эмамалі Шарыпавіч Рахмонаў**, ; нарадзіўся 5 кастрычніка 1952) — таджыцкі дзяржаўны дзяяч, старшыня Вярхоўнай Рады Таджыкістану (1992—1994), з 1994 году — прэзыдэнт Таджыкістану, носіць тытул «Пешвои миллат» (Пан народу). У выніку канстытуцыйнага рэфэрэндуму прынятыя папраўкі, якія здымаюць з прэзыдэнта Таджыкістану Эмамалі Рахмона абмежаваньні па ліку перавыбраньняў на пасаду прэзыдэнта й якія зьніжаюць узроставы цэнз для прэзыдэнта з 35 да 30 гадоў.

## Крыніцы

Катэгорыя:Старшыні ўраду Таджыкістану
Катэгорыя:Савецкія палітыкі
Катэгорыя:Сябры КПСС
Катэгорыя:Прэзыдэнты Таджыкістану
Шаўкат Мірзіяеў

**Шаўкат Мірамонавіч Мірзіяеў** (Мірзіёеў; ; нарадзіўся 24 ліпеня 1957 году, Замінскі раён, Джызацкая вобласьць, Узбэцкая ССР, СССР) — узбэцкі дзяржаўны дзеяч, прэм’ер-міністар Рэспублікі Ўзбэкістан з 12 сьнежня 2003 году, часовы выканаўца абавязкаў прэзыдэнта Ўзбэкістану з 8 верасьня 2016 году. Раней зьяўляўся кіраўніком Комплексу па пытаньнях сельскай і воднай гаспадаркі, перапрацоўкі сельгаспрадукцыі й спажывецкіх тавараў з 12 сьнежня 2003 году, кіраўніком адміністрацыі (хакімам) Самаркандзкай вобласьці (2001—2003) і Джызацкай вобласьці (1996—1999).

У кастрычніку 2021 года Шаўкат Мірзіёеў быў пераабраны прэзідэнтам Узбекістана.

## Жыцьцяпіс да дзяржаўнае дзейнасьці
У большасьці крыніцаў пра яго жыцьцё сьцьвярджалася, што ён нарадзіўся ў Замінскім раёне Джызацкай вобласьці Ўзбэкістана, але яго бацькі былі з ваколіцы Істараўшана, вёскі Яхтан Ганчынскага раёну Таджыцкай ССР.

У 1981 годзе Мірзіяеў скончыў Ташкенцкі інстытут ірыгацыі й мэліярацыі (Ташкенцкі інстытут ірыгацыі й мэханізаваньня сельскай гаспадаркі (з 2004 году), атрымаў адукацыю па спэцыяльнасьці «інжынер-мэханік».

З 1981 па 1992 год Мірзіяеў працаваў у Ташкенцкім інстытут ірыгацыі й мэліярацыі — быў спачатку малодшым навуковым супрацоўнікам сакратаром камсамольскай арганізацыі, пазьней — парторгам інстытуту. У тым жа вну Мірзіяеў атрымаў ступень кандыдата тэхнічных навук. Самай высокай пасадай, якую ён займаў у інстытуце да 1992 году, стала пасада першага прарэктара інстытуту.

## Дзяржаўная дзейнасьць
У 1990 годзе Мірзіяеў быў абраны дэпутатам Вярхоўнай рады Ўзбэкістану, а ў 1994 годзе ён быў абраны й у новы сабор краіны (Вярхоўны Мачліс). У 1992 годзе Мірзіяеў стаў кіраўніком Мірзаўлугбецкага раёну Ташкента.

У 1996 годзе ўказам прэзыдэнта Ўзбэкістану, Іслама Карымава Мірзіяеў, быў прызначаны панам Джызацкой вобласьці Ўзбэкістану. У 1999 годзе ён пераабіраўся ў Вярхоўны Мачліс другога скліканьня ад Джызацкай вобласьці, і захоўваў мандат да 2004 году. У 2001 годзе Мірзіяеў стаў панам Самаркандзкай вобласьці Ўзбэкістана. З 12 сьнежня 2003 году прэм’ер-міністар Ўзбэкістану. Будзе выбірацца на пасаду Прзыдэнта Ўзбэкістану.

У кастрычніку 2021 года Шаўкат Мірзіёеў быў пераабраны прэзідэнтам Узбекістана.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Урадовая старонка Ўзбэкістану
* ЗАКОН РЕСПУБЛИКИ УЗБЕКИСТАН "О КАБИНЕТЕ МИНИСТРОВ РЕСПУБЛИКИ УЗБЕКИСТАН"

Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Ўзбэкістану
Катэгорыя:Прэзыдэнты Ўзбэкістану
Катэгорыя:Інжынэры-мэханікі
Катэгорыя:Кандыдаты тэхнічных навук
Галерэя Ў

**Галерэя Ў** — мастацкая галерэя сучасных мастацтваў у Менску.

## Назва галерэі
Назву галерэя атрымала ад літары «Ў», што значна адрозьнівае беларускую мову ад іншых моваў усходнеславянскай групы. Адным з суаснавальнікаў галерэі зьяўляўся бізнэсмэн Аляксандар Васілевіч.

## Гісторыя
Кірмаш сучасных мастацтваў «*ArtVilnius’16*» адбыўся ў Вільні. Прадстаўнікі дванаццаці краінаў прынялі ўдзел у кірмашы. Беларуская галерэя «Ў» на кірмашы адзначана вышэйшай узнагародай у намінацыі «*Лепшая Замежная Галерэя*».

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт
; Сацыяльныя Мэдыя
* 

Катэгорыя:Збудаваньні Менску
Нігматыла Юлдашаў

**Нігматыла Тулкінавіч Юлдашаў** (; нарадзіўся 5 лістапада 1962 году, Ташкент, СССР) — узбэцкі дзяржаўны дзеяч. Старшыня Сэнату Вярхоўнага Мажлісу Рэспублікі Ўзбэкістан з 22 студзеня 2015 году.

Выканаўца абавязкаў прэзыдэнта Ўзбэкістану (з 2 па 8 верасьня 2016 году).

## Вучоба. Праца
Нігматыла Тулкінавіч Юлдашаў нарадзіўся 5 лістапада 1962 году ў Ташкенце. Скончыў юрыдычны факультэт Ташкенцкага дзяржаўнага ўнівэрсытэту. У розны час працаваў старэйшым сьледчым пракуратуры Алмалыка (1987—1991); сьледчым пракуратуры Юнусабадзкага раёну Ташкента (1991—1993); старэйшым сьледчым пракуратуры Ташкенту (1993—1994); пракурорам Генэральнай пракуратуры Ўзбэкістану (1994—1999); начальнікам аддзелу Галоўнага сьледчага ўпраўленьня Генэральнай пракуратуры (1999—2000); начальнікам Інспэкцыі забесьпячэньня ўнутранай бясьпекі Генэральнай пракуратуры (2000—2003); вядучым інспэктарам службы Дзяржаўнага дарадцы Прэзыдэнта па каардынацыі дзейнасьці праваахоўных і кантралявальных органаў (2003—2006); начальнікам Дэпартамэнта па змаганьні з падатковымі, валютнымі злачынствамі й легалізаваньнем злачынных прыбыткаў пры Генэральнай пракуратуры (2006—2008); намесьнікам Генэральнага пракурора (2008—2011).

## Дзяржаўная дзейнасьць
21 чэрвеня 2011 году Нігматыла Юлдашаў заступіў на пасаду міністра юстыцыі Ўзбэкістану, якую займаў да 26 студзеня 2015 году.

20 студзеня 2015 году ўказам прэзыдэнта Ўзбэкістану Нігматыла Юлдашаў быў прызначаны сэнатарам, 22 студзеня 2015 году таемным галасаваньнем абраны на пасаду старшыні Сэнату.

Пасьля сьмерці Іслама Карымава 2 верасьня 2016 году ў адпаведнасьці з артыкулам 96 Канстытуцыі стаў выканаўцам абавязкаў прэзыдэнта Ўзбэкістану, аднак 8 верасьня на супольным паседжаньні абедзьвюх палат парлямэнту Ўзбэкістану заявіў пра самаадвод на карысьць Шаўката Мірзіяева. Юлдашаў вытлумачыў гэты самаадвод в. а. прэзыдэнта, бо ня мае дастатковага досьведу ў кіраваньні дзяржавай.

## Крыніцы

Катэгорыя:Прэзыдэнты Ўзбэкістану
Катэгорыя:Старшыні Сэнату Вярхоўнага Мажлісу Ўзбэкістану
Катэгорыя:Сябры Сэнату Вярхоўнага Мажлісу Ўзбэкістану
Катэгорыя:Правазнаўцы Ўзбэкістану
Павадыр (фільм, 2014)

**«Павадыр, альбо кветкі маюць вочы»** () — украінскі гістарычны драматычны мастацкі фільм рэжысэра і сцэнатыста Алеся Саніна. Сюжэт фільму заснаваны на падарожжы па УССР амэрыканскага хлопчыка і сьляпога музыкі напярэдадні і падчас Галадамору.

Праца над стужкаю трывала з 2012&nbsp;году. Дзяржаваю на стварэньне фільму было выдаткавана 16,6&nbsp;млн грн.. Сусьветная прэм’ера фільму адбылася на Адэскім кінафэстывалю 16 ліпеня 2014 году. Украінскі Оскараўскі камітэт абраў фільм для прэзэнтацыі Ўкраіны ў намінацыі «Найлепшы фільм на замежнай мове» для вылучэньня на прэмію «Оскар» у 2015 годзе, аднак стужка не патрапіла да кароткага сьпісу Амэрыканскай кінаакадэмії.

Існуе адаптаваная вэрсія фільму для людзей, якія ня бачаць. Таксама пасьля пракату фільму ў кінатэатрах была змантаваная 4-сэрыйная вэрсія для тэлебачаньня.

## Крыніцы

Катэгорыя:Фільмы на ўкраінскай мове
Катэгорыя:Фільмы 2014 году
Катэгорыя:Украінскія гістарычныя фільмы
Катэгорыя:Галадамор
Хвойнік

Назву **Хвойнік** маюць:

#### Населеныя пункты
* Хвойнік — вёска ў Пружанскім раёне Берасьцейскай вобласьці
* Хвойнік — пасёлак у Рагачоўскім раёне Гомельскай вобласьці
Хвойнік (Берасьцейская вобласьць)

**Хво́йнік** — вёска ў Пружанскім раёне Берасьцейскай вобласьці. Уваходзіць у склад Сухопальскага сельсавету.

## Мінуўшчына
За расейскім часам — хутар у Сухопальскай воласьці Пружанскага павету Гарадзенскай губэрні. Паводле перапісу 1897 року — хутар, 9 жыхароў.

За польскім часам — у гміне Крыжы Бельскага павету Беластоцкага ваяводзтва.

## Насельніцтва
* 2010 год — 48 чалавек
* 1999 год — 86 чалавек

## Крыніцы

Катэгорыя:Сухопальскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Пружанскага раёну
Таксі

**Таксі́** (ад  «лічыльнік цаны», пазьней так звалася сама машына) — сродак грамадзкага транспарту, звычайна аўтамабіль, які выкарыстоўваецца для перавозкі пасажыраў альбо грузаў у любы патрэбны пункт з аплатай праезду машыны па лічыльніку — таксамэтру. Часам (у эканамічна слабаразьвітых краінах амаль заўсёды) цана прызначаецца паводле дамовы з кіроўцам. Часьцей за ўсё ў якасьці аўтамабіляў таксі выкарыстоўваюцца сэданы альбо мінівэны, сустракаюцца і лімузыны.

Першае таксі ў Менску зьявілася ў 1912 годзе.

## Глядзіце таксама
* Паветранае таксі
* Брусэльскае таксі
* Маршрутнае таксі
* Рыкша
* Вэлярыкша
* Таксі (фільм, 1998)

## Літаратура
* 

Катэгорыя:Грамадзкі транспарт
Катэгорыя:Транспарт
Катэгорыя:Таксі
Крайняя плоць

**Крайняя плоць** або **скуравінка** — зьяўляецца анатамічнай часткай вонкавых плоцевых органаў і фармуе пакрыцьцё жолуда чэлесу. Называецца па-лацінску *preputium*.

## Будова скуравінкі
Яна складаецца з двух лісткоў: унутранага і вонкавага. Яны прымацоўваюцца ў вянцовай разоры. Вянцовая разора ўяўляе сабой паглыбленьне, разьмешчанае па акружнасьці пад патоўшчаным краем жолуда (валік або венца). Скуравінку і жолуд злучае таксама аброць — своеасаблівы абмежавальнік рухомасьці скуравінкі. Аброць разьмешчана на ніжнім баку жолуда чэлеса і мае велізарную колькасьць нэрвовых канчаткаў, што адносіць яе, а таксама венца да найбольш важных эрагенных зонаў.

Але ня толькі прыемныя адчуваньні могуць значна ўзмацняцца пры стымуляцыі гэтай зоны. Кароткая ці рубцова-зьмененая аброць падчас плоцевых кантактаў можа абмежаваць раскрыцьцё жолуда і выклікаць рэзкія болевыя адчуваньні, а пры надрыве — крывацёк. Унутраны лісток скуравінкі мае дадатковую функцыю. У ім знаходзяцца асаблівыя лоевыя залозы, якія выпрацоўваюць сакрэт. Асноўная частка гэтага сакрэту ўваходзіць у склад смэґмы — прэпуцыяльной змазкі. Калі не выконваць гігіенічныя мерапрыемствы, то смэґма будзе назапашвацца, зьмешвацца з мачою, запаленчымі агентамі і набудзе выгляд бялёсых або жаўтлявых крошкападобныхных мас, назапашваньне якіх можа прывесьці да запаленьня жолуда і скуравінкі — баляніту. Працяглае запаленьне можа прывесьці да рубцовых зьменаў скуравінкі й фармаваньню рубцовага фімоза.

У дзяцей скуравінка цалкам пакрывае жолуд чэлеса, выконваючы ў гэтым узросьце ахоўныя функцыі. Пры наступе спантанных эрэкцыяў, пры мастурбацыі адбываецца пашырэньне й расьцяг скуравінкі й адпаведна жолуд можа агаляцца. Гэта называецца фізыялягічным фімозам, гэта значыць гэта нармальная ахоўная функцыя арганізма. У норме ў дарослых мужчын расьцягнутая скуравінка складае прыкладна каля 1/2 усёй скуры чэлесу, плоцевыя кантакты і мастурбацыя спрыяюць поўнаму агаленьню жолуда без дадатковых намаганьняў і дыскамфорту.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Плоцевы чын і яго апісаньне

Катэгорыя:Пэніс
Атрутныя грыбы

**Атрутныя грыбы** — грыбы, якія зьмяшчаюць атрутныя рэчывы — таксыны. Па характары атрутныя грыбы дзеляць на тры групы: якія выклікаюць харчовыя атручваньні, якія выклікаюць парушэньне дзейнасьці нэрвовай сістэмы і сьмяротна атрутныя.

Зь вядомых у Эўропе каля 5000 відаў грыбоў атрутныя каля 150. Зь іх толькі некалькі сьмяротна атрутныя. Адзін з самых атрутных — бледная паганка.

## Галерэя

Файл:Fliegenpilz-1.jpg|міні|Чырвоны мухамор
Файл:Knollenblätterpilze-1.jpg|міні|Бледная паганка
Файл:Kartoffelbovist-1.jpg|міні|Ілжэдажджавік звычайны
Файл:Grauer Wulstling-1.jpg|міні|Пантэрны мухамор
Файл:Satansröhrling-1.jpg|міні|Сатанінскі грыб


Катэгорыя:Атрутныя грыбы
Тапа

**Тапа** () — места на поўначы Эстоніі, у акрузе Ляэнэ-Вірумаа. Насельніцтва 5478 чалавек (2016). Тапа зьяўляюцца чыгуначным вузлом. З Тапы адпраўляюцца цягнікі кірункамі на Талін, Тарту і Нарву. У Тапе разьмешчаныя вайсковы гарадок і вайсковы аэрадром.

## Гісторыя
* 1482: першыя згадкі, вёска.
* 1629: першыя згадкі сядзібы ў Тапе.
* 1870: з будаўніцтвам чыгункі зьявілася *станцыя Тапа*, у ваколіцах якой пачалася прамысловая распрацоўка.
* 1876: чыгуначным вузел, кірунак на Тарту і дэпо.
* 1901—1904: пабудаваная царква
* 1910: новы будынак вакзала. 
* 1917: мястэчка.
* 1926: горад.
* 1932: пабудова лютэранскай царквы.
* 2005: горад у воласьці Тапа

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Гарады Эстоніі
Даўгялы

Назву **Даўгялы** маюць:

## Населеныя пункты
### [[Беларусь]]
* Гарадзенская вобласьць:
** Даўгялы — вёска ў Пагародзенскім сельсавеце Вярэнаўскага раёну
** Даўгялы — былая вёска ў Паляцкіскім сельсавеце Вярэнаўскага раёну

## Падвойныя назвы
* Вялікія Даўгялы

## Глядзіце таксама
* Даўгяла
* Даўгялавічы
* Даўгялаўшчына
Штурм Льежу

**Штурм [[Льеж|Лье́жу]]** (5 жніўня 1914 — 16 жніўня 1914) — ваенная апэрацыя на Заходнім фронце падчас Першай сусьветнай вайны, падчас якой нямецкая армія штурмам узяла ўмацаваную бэльгійскую крэпасьць Льеж.

У адпаведнасьці з плянам Шліфэна, нямецкія войскі павінны былі праз тэрыторыю нэўтральнай Бэльгіі, абысьці асноўныя рубяжы абароны падыходаў да француска-нямецкай граніцы і ўдарыць па францускаму войску з флянгаў. Бэльгія адпачатку вайсковай падрыхтоўкі да ваенных дзеяньняў абвесьціла пра свой нэўтралітэт, але гэта ня выратавала яе ад нямецкай навалы.

4 жніўня нямецкая армія перайшла нямецка-бэльгійскую граніцу і пачала штурм бэльгійскай крэпасьці Льєж, яка прыкрывала найважнейшыя пераправы праз раку Маас. Першыя атакі не прынесьлі выніку, аднак пасьля падвозу цяжкай артылерыі і адыходу асноўных бэльгійскіх сіл з гораду нямецкія войскі здолелі захапіць крэпасьць.

Напад на горад пачаўся 5 жніўня 1914 і атакі трывалі да 16 жніўня, калі здаўся апошні форт. Мужны супраціў бэльгійскіх абаронцаў крэпасьці Льеж, затрымаў нямецкае ўварваньне ў Францыю на 4-5 дні. Чыгунка, патрэбная немцам ва Ўсходняй Бэльгіі не працавала на працягу ўсёй аблогі і нямецкія войскі не маглі прарвацца да Намюру да 20 жніўня.

## Крынціы

## Літаратура
* *Зайончковский А. М.* Первая мировая война&nbsp;—  СПб.: Полигон, 2000. — 878&nbsp;с. — ISBN 5-89173-082-0.
* *Бэзил Лиддел Гарт* 1914. Правда о Первой мировой&nbsp;—  М.: Эксмо, 2009. — 480&nbsp;с. — 4 300 экз. — ISBN 978-5-699-36036-9.
* История Первой мировой войны 1914—1918 гг. / под редакцией И. И. Ростунова — в 2-х томах.&nbsp;—  М.: Наука, 1975. — 25&nbsp;500 экз.

Катэгорыя:Бітвы Бэльгіі
Катэгорыя:Бітвы Нямеччыны
Катэгорыя:Бітвы Першай сусьветнай вайны
Катэгорыя:Нямеччына ў Першай сусьветнай вайне
Младаст Добай Какань

«**Младаст**» () — басьнійскі футбольны клюб зь вёскі Добаю ля гораду Каканю. Заснаваны ў 1959 годзе.

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Добай‎
Арцём Белы

**Арцём Белы** ( 28 красавіка 1997 году) — беларускі футбаліст, брамнік кыргыскага клюбу «Нэфтчы».

## Кар’ера
### Клюбная
Выхаванец салігорскага «Шахцёра». У 2013 годзе перабраўся ў менскае «Дынама», дзе выступаў за клюбны дубль.

З пачатку 2016 году трэнаваўся зь «Іслаччу», і ў красавіку падпісаў кантракт з клюбам. У складзе «Іслачы» пачаў выступаць за дубль. 26 ліпеня 2016 году дэбютаваў у асноўнай камандзе «ваўкоў», выйшаўшы на замену ў канцы матча Кубка Беларусі супраць каленкавіцкай «Вэртыкалі» (6:1), а 10 верасьня таго ж году дэбютаваў у Найвышэйшай лізе, выйшаўшы на поле на 8-й хвіліне па выдаленьні Канстанціна Рудзянка ў матчы супраць «Менску» (0:4). У сэзонах 2017 і 2018 гадоў гуляў за дубль «Іслачы», за асноўную каманду не выходзіў на поле. У сьнежні 2018 году па заканчэньні кантракта пакінуў «Іслач».

У пачатку 2019 году далучыўся да койданаўскага «Арсэналу», дзе стаў асноўным брамнікам і дапамог камандзе перамагчы ў Другой лізе. У лютым 2020 году пакінуў «Арсэнал». У красавіку 2020 году трапіў у заяўку на сэзон казаскага клюбу «Байканур». У пачатку 2021 году вярнуўся ў Беларусь, далучыўшыся да наваполацкага «Нафтану», аднак быў рэзэрвовым брамнікам і не зьяўляўся на полі ў Першай лізе. У пачатку 2022 году пачаў трэнавацца зь «Лідай» і ў сакавіку афіцыйна стаў гульцом клюбу. Замацаваўся ў якасьці першага брамніка каманды. У лютым 2023 году падоўжыў кантракт з клюбам, а ў студзені 2024 году перайшоў у «Астравец». Стаў асноўным брамнікам каманды, але ў канцы сэзон саступіў месца ў браме 	Вадзіму Юхновічу. У пачатку 2026 году далучыўся да кыргыскага клюбу «Нэфтчы».

### Міжнародная
У 2013 годзе гуляў за зборную Беларусі (да 17 гадоў) у кваліфікацыі чэмпіянату Эўропы. 11 лістапада 2016 году дэбютаваў у зборнай Беларусі (да 21 году), выйшаўшы на замену ў канцы таварыскага матча супраць зборнай Украіны.

## Статыстыка

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Статыстыка «ПБ-Инфо»
* 
* 

Катэгорыя:Беларускія футбалісты
Янаў-Палескі (станцыя)

**Я́наў-Палескі** — станцыя Берасьцейскага аддзяленьня Беларускай чыгункі ў Янаўскім раёне Берасьцейскай вобласьці. Разьмешчана ў горадзе Янаў.

## Крыніцы

Катэгорыя:Янаў
Катэгорыя:Станцыі Беларускай чыгункі
Рычард Касл

**Рычард Эдгар «Рык» Касл** (імя пры нараджэньні **Рычард Аляксандар Роджэрз**) — герой амэрыканскага тэлесэрыялу «Касл», выдуманы пісьменьнік, тварам якога зьяўляецца актор . Аўтар сэрыі кніг пра Дэрыка Сторма і Нікі Гіт «Сьпякота».

Катэгорыя:Выдуманыя пэрсанажы
Харчовае атручаньне

**Харчо́вае атру́чаньне** — хвароба, выкліканая ўжываньнем сапсаванай і атручанай ежы. Пачынаецца праз 2-3 гадзіны пасьля ежы. У дзяцей, людзей сталага веку і людзей з захворваньнямі страўнікава-кішачнага тракту можа праявіцца праз 20 хвілінаў пасьля ежы. Віды: мікробнае (прыклад: сальманэлёз), немікробнае.

## Папярэджаньне

Прадухіленьню атручаньня спрыяе праверка тэрміна прыдатнасьці набыванай ежы, перавозка ежы ў поліэтыленавым пакеце і закрытай сумцы, захоўваньне сырой і прыгатаванай ежы ў халадзільніку асобна і ва ўпакоўцы. Карысна размарожваць замарожаную ежу ў халадзільніку і мікрахвалёвай печы, выкарыстоўваць розны посуд і разьдзелачныя прылады для сырой і гатовай ежы, пазьбягаць ужываньня хуткапсавальнай ежы (салат) і гатовых страваў у дарозе. Таксама варта мыць рукі з мылам перад гатаваньнем і прыёмам ежы, пасьля вяртаньня з вуліцы і наведваньня прыбіральні. Гародніну, садавіну і ягады варта абдаваць гатаванай вадой і мыць перад ужываньнем. Карысна выбіраць у краме гародніну і садавіну без пашкоджаньняў, унікаць спажываньня падталага і потым зноў замарожанага марозіва і вяршкоў.

## Чыньнікі
Мікробнаму атручаньню спрыяе ўжываньне ежы з празьмернай колькасьцю жывых узбуджальнікаў і таксынаў. Немікробнае атручаньне могуць выклікаць: атрутныя расьліны і атрутная ежа жывёльнага паходжаньня; атрутнае насеньне пустазельля ў муцэ, якое трапляе ў збожжа падчас збору ўраджаю; сапсаваная ежа; празьмерная колькасьць пэстыцыдаў, соляў цяжкіх мэталаў і харчовых дадаткаў у ежы, якія трапляюць з абсталяваньня, прыладаў, тары і ўпакоўкі.

## Праявы
Атручаньне выяўляецца праз ваніты звыш 2 разоў на дзень, паўтаральны панос (да 10-15 разоў), тэмпэратуру +37°C — +37,5 °C, млосьць, слабасьць, боль у жываце, падлыжачнай або каляпупочнай вобласьці. Часам адзначаюцца хуткае сэрцабіцьцё, паніжаны артэрыяльны ціск, страта прытомнасьці і сутаргі цягліцаў.

## Беларусь
У 2011 годзе ў Беларусі мужчыны гінулі ад харчовага атручаньня ў 3,6 разу часьцей за жанчынаў, што было наўпрост зьвязана з ужываньнем алькаголю.

## Крыніцы
Каракалы

**Каракалы** (*Caracal*) — род драпежных жывёлаў зь сямейства каціных.

## Віды
* Залатая котка *Caracal aurata*
* Каракал *Caracal caracal*
* Сэрвал *Caracal serval*

## Вонкавыя спасылкі
* International Union for Conservation of Nature and Natural Resources 
* *Stephen J. O'Brien and Warren E. Johnson* The Evolution of Cats. — Scientific American, 2007. — 297 (1):68–75 PDF 

Катэгорыя:Каціныя
Пральная машына

**Пральная машына** (пральня) — машына для мэханічнага мыцьця, паласканьня і адцісканьня бялізны. Перамешваньне бялізны і задзейнічаньне раствору для жвавага кругавароту ажыцьцяўляецца вярчальны лопасьцевым дыскам або барабанам. Дыск замацоўваецца ў дно або сьценку бака і прыводзіцца ў рух электрарухавіком, які ўключаеццам таймэрам. Пэрфараваны барабан, у якім мыецца бялізна, адваротна круціцца ў пральным баку, запоўненым мыйным растворам. Віды: 1) малагабарытная пераносная без адцісканьня; 2) з ручным адцісканьнем; 3) паўаўтаматычная 2-бакавая з дыскавым актыватарам раствору і цэнтрыфугай для адцісканьня; 4) аднабакавая барабанная; 5) аўтаматычная з праграмным кіраваньнем. Побытавая звычайна зьмяшчае да 5 кг сухой бялізны. Камунальная — да 200 кг.

З 2003 г. менскі завод «Атлянт» пачаў выпуск пральных машынаў у Беларусі.

## Распрацоўка

У студзені 1752 г. ангельскі «Джэнтэльмэнскі часопіс» зьмясьціў выяву пральнай машыны. У 1766 г. нямецкі доктар багаслоўя  (1718—1790) апублікаваў у Рэгенсбургу (Сьвятая Рымская імпэрыя; цяпер зямля Баварыя, Нямеччына) дызайн «зручнай і высокавыніковай пральнай машыны». У 1782 г. Гэнры Сыджыр атрымаў ангельскі патэнт на пральню зь вярчальным барабанам. У 1791 г. у Ангельшчыне выдалі патэнт на пральна-адціскальную машыну. У 1790-я гады Эдўард Бітгэм пасьпяхова гандляваў «запатэнтаванымі пральнымі млынамі» ў Ангельшчыне. 28 сакавіка 1797 г. Натаніел Брыгс са штата Нью-Гэмпшыр (ЗША) запатэнтаваў мэханізм для мыцьця бялізны. У 1843 г.  з Сэнт-Джона (брытанская калёнія Нью-Брансўік; цяпер Канада) запатэнтаваў «пральню адзеньня з адціскальнымі каткамі». У 1858 г. Гамільтан Сьміт зь Пітсбургу (штат Пэнсыльванія, ЗША) запатэнтаваў вярчальную пральную машыну. У 1850-я гады ў Заходняй Эўропе і ЗША зьявілася пральнае машынабудаваньне. 1 траўня 1862 г. Рычард Лэнсдэйл з Пэндлтана (графства Ланкастэр, Ангельшчына; цяпер графства Вялікі Манчэстэр) паказаў запатэнтаваную «вярчальную пральную машыну з каткамі для адцісканьня» на  ў Лёндане. У красавіку 1884 г. у Нью-Ёрку (ЗША) зьявіліся платныя пральні-аўтаматы. У 1900 г. немец Карл Мілі прыстасаваў для мыцьця драўляную кадушку з лопасьцямі. У лістападзе 1904 г. у Дэ-Мойне (штат Аёва, ЗША) пачаўся продаж электрычных пральных машынаў. 11 траўня 1909 г. Олівэр Ўудро зь Ньютана (акруга Джаспэр, штат Аёва, ЗША) атрымаў патэнт № 921195 на электрапральню.


Файл:Washing machine ad.jpg|Рэкляма 1861 г. (Нью-Ёрк, ЗША)
Файл:Historische Waschmaschine.jpg|Рэкляма 1869 г. (ЗША)


## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* 

Катэгорыя:Побытавая тэхніка
Катэгорыя:Хатняя гаспадарка
Катэгорыя:Вынаходніцтвы
Катэгорыя:Аўтаматызацыя
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1752 годзе
Вайскова-паветраныя сілы

**Вайскова-паветраныя сілы ([[флёт]])** (ВПС, ВПФ) — від Узброеных сіл (УС) дзяржавы, якія выкарыстоўваюцца дзеля барацьбы з праціўнікам, які знаходзіцца ў космасе, паветранай прасторы, на зямлі, на паверхні мора і пад вадой, а таксама для транспартаваньня дэсанту, дастаўкі маёмасьці і ўзбраеньня, паветраная выведка, выведка надвор’я пры дапамозе лятальных апаратаў.

ВПС зьяўляюцца важным элемэнтам вайсковай авіяцыі. У розных дзяржавах могуць выступаць як самастойны від УС ці сумесна з войскамі супрацьпаветранай абароны (войскі СПА).

Віды сіл авіяцыі ў ВПС:
* армейская,
* франтавая (тактычная),
* далёкая (стратэгічная),
* супрацьпаветранай абароны,
* вайскова-марскога флёту (берагавая, карабельная) 
* вайскова-транспартная.
У складзе вайскова-марскіх сілаў і войскаў СПА дзяржавы можа быць марская (палубная і берагавога базаваньня) авіяцыя ці авіяцыя СПА адпаведна. Можа існаваць таксама авіяцыя Сухапутных войскаў (таксама вядомая як армейская авіяцыя), а таксама авіяцыя наземных стратэгічных ядзерных сілаў. Азначаныя структуры звычайна не ўваходзяць у склад ВПС дзяржавы.

Вытворчасьць уласных лятальных апаратаў і найбольш магутныя вайскова-паветраныя сілы маюць узброеныя сілы Вялікабрытаніі, Нямеччыны, Ізраіля, Кітая, Расеі, ЗША, Францыі, Турэччыны і Саудаўскай Арабіі.

## Глядзіце таксама
* Аэрадром
* Вайсковая авіяцыя
* Сьпіс вайскова-паветраных сілаў
* Віды і роды войскаў


Катэгорыя:Авіяцыйныя тэрміны
Катэгорыя:Разьдзелы войска
1-я армія (Нямецкая імпэрыя)

**1-я а́рмія** () —  вайсковае аб’яднаньне армейскага узроўню імпэрскай Нямецкай арміі падчас Першай сусьветнай вайны.

Была сфармавана падчас мабілізацыі ў жніўні 1914 годзе на базе VIIІ Армейскай Інспэкцыі.

Удзельнічала ў баявых дзеяньнях у складзе Заходняга фронту.

20 жніўня 1-я армія заняла Брусэль, удзельнічала ў Пагранічнай бітве. Падчас бітвы на Марне, падразьдзяленьні 1-й арміі былі ўсяго за некалькіх дзясяткаў кілямэтраў ад Парыжу. Пасьля ўсталяваньня пазыцыйнага фронту 1-я армія працягвала знаходзіцца на Заходнім фронце да самага заканчэньня вайны. Пасьля вайны 1-я армія была расфарміраваная.

## Баявы склад на 1914 год
* II Корпус (Генэрал ад інфантэрыі Аляксандар фон Лінзынгэн)
* III Корпус (Генэрал ад інфантэрыі Эвальд фон Лохаў)
* IV Корпус (Генэрал ад інфантэрыі Фрыдрых Бяртрам фон Армін)
* IX Корпус (Генэрал ад інфантэрыі Фэрдынанд фон Куаст)
* III Рэзэрвовы корпус (Генэрал ад інфантэрыі Ханс Хартвіг фон Бэсэлэр)
* IV Рэзэрвовы корпус (Генэрал ад артылерыі Ханс фон Гранаў)
* IX Рэзэрвовы корпус (Генэрал ад інфантэрыі Макс фон Боен)

## Камандуючыя
* Генэрал-палкоўнік Аляксандар фон Клюк (1914)
* Генэрал ад інфантэрыі Макс фон Фабэк (1915)
* Генэрал ад інфантэрыі Фрыц фон Белоў (1916)
* Генэрал ад інфантэрыі Бруна фон Мудра (1918)
* Генэрал ад інфантэрыі Ота фон Белоў (1918)
* Генэрал ад інфантэрыі Магнус фон Эбэрхардт (1918)

## Глядзіце таксама
* Баявы расклад Нямецкай імпэрскай арміі ў 1914 годзе

## Літаратура
* Hermann Cron: Geschichte des Deutschen Heeres im Weltkriege 1914—1918. Siegismund, Berlin 1937 (Geschichte der Königlich Preußischen Armee und des Deutschen Reichsheeres 5).

## Вонкавыя спасылкі
* ''Die höchsten Kommandostellen des Heeres.'' auf www.deutsche-kriegsgeschichte.de (Stand: 16. April 2010)

Катэгорыя:Арміі Нямеччыны ў Першай сусьветнай вайне
Катэгорыя:Вайсковая гісторыя Нямеччыны
Галоўнакамандуючы

**Галоўнакама́ндуючы** — вышэйшая ввайсковая пасада на якім-небудзь тэатры вайсковых дзеяньняў або стратэгічным напрамку (рэгіёне), а таксама ў асобных відах Узброеных сіл многіх краінаў.

У мінулым галоўнакамандуючыя прызначаліся для кіраўніцтва ўсімі дзеючымі арміямі. Падчас Першай сусьветнай вайны былі галоўнакамандуючыя францускай і ангельскай арміямі, галоўнакамандуючы Ўсходнім фронтам ў Нямеччыне, галоўнакамандуючыя Паўночным, Заходнім, Паўночна-Заходнім, Паўднёва-Заходнім і Каўкаскага фронту ў Расеі. У гэты пэрыяд галоўнакамандуючыя ў расейскіх і нямецкай войсках падпарадкоўваліся вярхоўнаму галоўнакамандуючаму, а ў ангельскай і францускай арміях — сваім урадам праз генштабы і, акрамя таго, аб’яднанаму саюзнаму камандаваньню.

Напярэдадні Другой сусьветнай вайны ва ўзброеных сілах шэрагу краінаў для кіраўніцтва сухапутнымі войскамі, ваенна-паветранымі і ваенна-марскімі сіламі прызначаліся галоўнакамандуючыя гэтымі відамі ўзброеных сіл. Ва ўзброеных сілах нацысцкай Нямеччыны былі створаны 3 самастойныя галоўнакамандаваньні на чале з галоўнакамандуючымі (сухапутных войскаў, ВПС і ваенна-марскіх сіл). Падчас Другой сусьветнай вайны ЗША мелі галоўнакамандуючых ціхаакіянскімі ваенна-марскімі сіламі і галоўнакамандуючага аб’яднанымі саюзнымі сіламі на Эўрапейскім ТВД.

У Савецкіх узброеных сілах галоўнакамандуючыя былі на Паўночна-Заходнім, Заходнім, Паўднёва-Заходнім (ліпень 1941 — май 1942), Паўночна-Каўкаскім (красавік — май 1942) напрамках і на Далёкім Усходзе (1945). Да распаду Савецкага Саюзу меліся галоўнакамандуючыя рознымі відамі ўзброеных сіл, а таксама галоўнакамандуючыя Групай савецкіх войскаў у Нямеччыне. Кіраваньне аб’яднанымі ўзброенымі сіламі краінаў — удзельніц Варшаўская дамова ажыцьцяўлялі галоўнакамандуючыя гэтымі сіламі. З 1955 па 1991 існавала пасада галоўнакамандуючага Аб’яднанымі Ўзброенымі сіламі краін Варшаўскай дамовы.

Пасады галоўнакамандуючага існуюць таксама ва  ўзброеных сілах краінаў НАТА. Дарэчы існуе **галоўнакамандуючы** аб’яднанымі Ўзброенымі сіламі НАТА.

## Глядзіце таксама
* Камандуючы
* Вярхоўны галоўнакамандуючы

## Літаратура
* Радянська військова енциклопедія «ГРАЖДАНСКАЯ — ЙОКОТА» // = (Советская военная энциклопедия) / Маршал Советского Союза Н. В. ОГАРКОВ — председатель. — М.: Воениздат, 1979. — Т. 3. — С. 567. — ISBN 00101-236 (рос.)
Шкупі Скоп’е

«**Шкупі**» () — паўночнамакедонскі футбольны клюб з гораду Скоп’я. Заснаваны ў 2012 годзе. Чэмпіён Паўночнай Македоніі (2022).

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Спорт у Скоп’і‎
Дзівівелка

**Дзівіве́лка** — парк у Менску, разьмешчаны ў мікрараёне Сухарава-5 у межах вуліцаў Мазурава, Лабанка, Шамякіна і Скрыпнікава. На тэрыторыі парку знаходзіцца абмялелая рэчка Качынка, якая ў старадаўнія часы мела назву Дзівівелка.

Назва Дзівівелка прысвоеная парку 17 чэрвеня 2009 року рашэньнем Менскага гарадзкога Савету дэпутатаў.

## Крыніцы

Катэгорыя:Зьявіліся ў 2009 годзе
Катэгорыя:Сады і паркі Менску
Катэгорыя:Фрунзэнскі раён (Менск)
Гепарды

**Гепарды** (*Acinonyx*) — род драпежных жывёлаў зь сямейства каціных.

## Віды
* †*[[Acinonyx aicha]]* Geraads, 1997
* †*[[Acinonyx intermedius]]* Thenius, 1954 
* Гепард (*Acinonyx jubatus*) Schreber, 1775 
* †*[[Acinonyx kurteni]]* Christiansen and Mazák, 2008
* †*[[Acinonyx pardinensis]]* Croizet e Joubert, 1828

Катэгорыя:Каціныя
Авіяцыя

**Авія́цыя** (, ад  — птушка), **лётніцтва** — тэорыя і практыка палёту ў паветры на лятальных апаратах, цяжэйшых за паветра.

## Лятальныя апараты

Вядомыя наступныя тыпы лятальных апаратаў:
* Ракета,
* Паветраны шар,
* Дырыжабль,
* Самалёт (у тым ліку гідрапляны),
* Аўтажыр,
* Верталёт
А таксама: планёр, дэльтаплян, БПЛА.

## Гісторыя

Авіяцыя пачала разьвівацца ў пачатку XX ст. Першы пасьпяховы палёт на самалёце з рухавіком унутранага згараньня ажыцьцявілі 17 сьнежня 1903 г. амэрыканскія мэханікі браты Ўілбур і Орвіл Райт.
Усьлед за гэтым будуюць самалёты Альбэрта Сантас-Дзюмон, Ф. Фэрбэр, Я. М. Гакель, Д. П. Грыгаровіч, Ігар Сікорскі.

Зь сярэдзіны 1920-х у самалётабудаваньні пачалі выкарыстоўваць дзюралюмін; да сярэдзіны 1930-х адбыўся пераход ад біпляну да манапляну.

Напрыканцы 1930-х зьявіўся рэактыўны рухавік. З пачатку 1950-х рэактыўныя самалёты сталі выкарыстоўваць і ў цывільнай авіяцыі, у ваенна-паветраных сілах зьявіліся звышгукавыя самалёты.

Напачатку 1990-х сэрыйныя самалёты дасягнулі хуткасьці 3000-3500 км / г, максымальнай вышыні палёту больш за 30 км і далёкасьці да 15 тыс. км.

## Беларусь
24 траўня 1911 году лётчык Сяргей Вутачкін зьдзейсьніў першы палёт над Менскам на аэрапляне, які зьнялі для кінэматографа на апарат кінатэатру «Гігант». Пасадку ажыцьцявіў на Камароўскім полі.

## Глядзіце таксама
* ICAO
* Касманаўтыка
* Аэрапорт
* Авіякампанія
* Цывільная авіяцыя
* Вайсковая авіяцыя

## Крыніцы

*
Царква Сьвятой Тройцы (Амсьціслаў)

**Царква Сьвятой Тройцы ** — помнік архітэктуры XIX стагодзьдзя ў Амсьціславе. Знаходзіцца на гістарычнай Параднай вуліцы. Дзее. Твор архітэктуры клясыцызму, часткова зруйнаваны савецкімі ўладамі.

## Гісторыя
Мураваную царкву Ўрадавага сыноду Расейскай імпэрыі (Маскоўскай царквы) у Амсьціславе пачалі будаваць у першай траціне XIX ст., а асьвяцілі ў 1834 годзе. У 1858 годзе яна пацярпела ад пажару, у 1865 годзе будынак аднавілі.

За савецкім часам царкву зачынілі, а ў 1958 годзе капітальна перабудавалі. У 2016 годзе замест навукова абгрунтаванай рэстаўрацыі помніка правялі яго рэканструкцыю, у выніку якой той набыў адрознае ад аўтэнтычнага аблічча.

## Архітэктура
Помнік архітэктуры клясыцызму. Складалася з асноўнага аб’ёма, трансэпта і вежы-званіцы. Над асноўным аб’ёмам узвышаецца паўсфэрычны купал, над вежай-званіцай — з доўгім шпілем.

## Галерэя
### Гістарычная графіка

Amścisłaŭ, Trajeckaja. Амсьціслаў, Траецкая (V. Stasov, 1811).jpg|Нерэалізаваны праект, 
Amścisłaŭ, Trajeckaja. Амсьціслаў, Траецкая (1825).jpg|1825 г.
Amścisłaŭ. Амсьціслаў (1840).jpg|1840 г.
Amścisłaŭ. Амсьціслаў (1872).jpg|1872 г.


### Гістарычныя здымкі

Amścisłaŭ, Trajeckaja hara. Амсьціслаў, Траецкая гара (1860-69).jpg|1860-я гг.
Amścisłaŭ, Paradnaja. Амсьціслаў, Парадная (1912).jpg|1912 г.
Amścisłaŭ, Paradnaja, Trajeckaja. Амсьціслаў, Парадная, Траецкая (1901-18) (2).jpg|да 1918 г.


### Сучасныя здымкі

Фото путешествия по Беларуси 322.jpg|З боку апсыды (да рэканструкцыі, 2011 г.)
Мсціслаў. Краявіды (15).jpg|Агульны выгляд (2016 г.)
Church of the Holy Trinity in Mscislaŭ.jpg|Агульны выгляд
Мсціслаў. Будынак казначэйства.jpg|З боку гістарычнай Кіеўскай вуліцы


## Заўвагі

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* 

Катэгорыя:Амсьціслаў
Вівэравыя

**Вівэравыя** (Viverridae) — сямейства драпежных жывёлаў зь падатрада коткападобных.

## Пражываньня
Вівэравыя жывуць у тропіках Старога Свету: Афрыцы, Мадагаскары, ў Паўднёвай і Паўднёва-Ўсходняй Азіі, ў Міжземнамор'е.

## Апісаньне
Даўжыня складае 30–98 см, даўжыня хваста — 12–90 см, маса — 1–15 кг. Як правіла, вівэравыя — гэта невялікія стройныя жывёлы з кароткімі нагамі і доўгім хвастом, якія жывуць на дрэвах.

## Роды
* Падсямейства Paradoxurinae
** Род *[[Arctictis]]*
** Род *[[Arctogalidia]]*
** Род *[[Macrogalidia]]*
** Род *[[Paguma]]*
** Род *[[Paradoxurus]]*
* Падсямейства Hemigalinae
** Род *[[Chrotogale]]*
** Род *[[Cynogale]]*
** Род *[[Diplogale]]*
** Род *[[Hemigalus]]*
* Падсямейства Prionodontinae
** Род *[[Prionodon]]*
* Падсямейства Viverrinae
** Род *[[Civettictis]]*
** Род Генэта (*Genetta*)
** Род *[[Poiana]]*
** Род Вівэра (*Viverra*)
** Род *[[Viverricula]]*

## Вонкавыя спасылкі
* International Union for Conservation of Nature and Natural Resources 
* Myers, P. 2000. "Viverridae" (On-line), Animal Diversity Web 
*  


Катэгорыя:Сямействы сысуноў
Вівэра

**Вівэра** (Viverra) — род драпежных жывёлаў зь сямейства вівэравых.

## Апісаньне
Даўжыня цела складае 59–95 см, даўжыня хваста — 30–48 см, маса — 5–11 кг. Гэта плямістыя жывёлы з завостранымі галовамі і адносна доўгімі нагамі. Падоўжаныя валасы ў верхняй частцы сьпіны ўтварае сьпінны грэбень. Сьпінны грэбень і ногі чорныя.

## Пражываньня
Усе віды засяляюць паўднёва-ўсходнюю Азію. Жывуць у розных месцах: лясы, хмызьнякі і лугі; таксама часта сустракаюцца ў бліжэйшых гарадах і вёсках.

## Паводзіны
Вядзе адзіночны і начны вобраз жыцьця. Здабыча: дробныя сысуны, птушкі, зьмеі, бясхвостыя, вусякі, рыбы і крабы; часам яны таксама спажываюць плады і карані.

## Віды
* Род **Viverra**
** Від *[[Viverra civettina]]*
** Від *[[Viverra megaspila]]*
** Від *[[Viverra tangalunga]]*
** Від *[[Viverra zibetha]]*

## Вонкавыя спасылкі
* International Union for Conservation of Nature and Natural Resources 
*  

Катэгорыя:Драпежныя
Генэта

**Генэта** (Genetta) — род драпежных жывёлаў зь сямейства вівэравых.

## Апісаньне
Даўжыня цела складае 42–58 см, даўжыня хваста — 39–53 см, маса — 1–3 кг. Гэта плямістыя жывёлы з доўгім целам, завостранай галавой, круглявымі вушамі, кароткімі нагамі і паласатым хвастом.

## Пражываньня
Усе віды засяляюць Афрыку. Від *Genetta genetta* быў уведзены ў паўднёва-заходнюю Эўропу ў гістарычныя часы. Жывуць у розных месцах: лясы, саванны і лугі.

## Паводзіны
Вядзе адзіночны ці парны і начны вобраз жыцьця. Здабыча: дробныя сысуны, птушкі, паўзуны, вусякі.

## Віды
* Род **Genetta**
** *[[Genetta abyssinica]]*
** *[[Genetta angolensis]]*
** *[[Genetta bourloni]]*
** *[[Genetta cristata]]*
** *[[Genetta genetta]]*
** *[[Genetta johnstoni]]*
** *[[Genetta maculata]]*
** *[[Genetta pardina]]*
** *[[Genetta piscivora]]*
** *[[Genetta poensis]]*
** *[[Genetta servalina]]*
** *[[Genetta thierryi]]*
** *[[Genetta tigrina]]*
** *[[Genetta victoriae]]*

## Вонкавыя спасылкі
* International Union for Conservation of Nature and Natural Resources 
*  

Катэгорыя:Драпежныя
Фляндрская бітва

**Фляндрская бі́тва**, **Іпрская бітва (1914)** альбо **Першая Іпрская бітва** (18 кастрычніка 1914 — 22 лістапада 1914) — бітва паміж нямецкімі і саюзнымі войскамі падчас Першай сусьветнай вайны. Характарызуецца як апошняя манэўраная апэрацыя на Заходнім фронце. Скончылася безвынікова для абодвух бакоў.

## Напярэдадні бітвы
Да кастрычніка практычна ўсе вучасткі Заходняга фронту сталі пазыцыйнымі. Ахапіць флянгі адзін аднаго абоім бакам цяпер не было магчымасьці, аднак абарона яшчэ не паўсюль была дастаткова моцнай. Да таго ж, супернікі яшчэ не валодалі дакладнымі зьвесткамі пра колькасьць і склад армій, што ім супрацьстаялі і меркавалі, што магчыа выйграць вайну калі нанесьці рашучы і моцны ўдар. Гэта сталася тым, што нямецкае і брытанскае камандваньні распрацавалі плян наступу ва Фляндрыі. Мэтаю нямецкага боку быў захоп францускіх партоў на беразе праліву Па-дэ-Кале. Гэты ўдар наносіўся галоўным чынам супраць Брытанскага Экспэдыцыйнага Корпусу, паколькі захоп партоў моцна б парушыў сувязь брытанскай арміі з радзімай. Для ажыцьцяўленьня гэтага пляну была сфармаваная новая 4-я армія. Во Фляндрыі знаходзіліся францускія, брытанскія і бэльгійскія войскі. Нямецкі наступ плянаваўся на фронце працягласьцю ў 70 км.

Брытанскае камандаваньне пад кіраўніцтвам Джона Фрэнча, у сваю чаргу, зьбіралася наступаць у глыб Бэльгіі з мэтаю глыбокага ахопу нямецкіх армій у Францыі. Аднак яно моцна недаацэньвала групоўку немцаў, да якіх пачало ўжо паступаць папаўненьне ў выглядзе сфармаваных у жніўні 1914 году шасьці «добраахвотніцкіх» карпусоў. Брытанскія пляны выклікала непакой францускага камандаваньня, так як непазьбежна прыводзіла да расьцягваньня лініі фронту і зьяўленьня на ёй не прыкрытых войскамі вучасткаў. Таму французы не падтрымалі брытанскія пляны і пачалі ўмацоўваць свае вучасткі фронту.

## Глядзіце таксама
* Пагранічная бітва (1914)
* Другая бітва пры Іпры
* Трэцяя бітва пры Іпры
* Чацьвёртая бітва пры Іпры
* Бітва пры Месэні (1914)
* Бэльгія в Першай сусьветнай вайне

## Літаратура
* *Зайончковский А. М.* Первая мировая война&nbsp;— СПб.: Полигон, 2000. — 878&nbsp;с. — ISBN 5-89173-082-0.
* *Бэзил Лиддел Гарт* 1914. Правда о Первой мировой&nbsp;— М.: Эксмо, 2009. — 480&nbsp;с. — 4 300 экз. — ISBN 978-5-699-36036-9.
* История Первой мировой войны 1914—1918 гг. / под редакцией И. И. Ростунова — в 2-х томах.&nbsp;— М.: Наука, 1975. — 25&nbsp;500 экз.

Катэгорыя:Бітвы Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Бітвы Нямеччыны
Катэгорыя:Бітвы Першай сусьветнай вайны
Катэгорыя:Бітвы Францыі
Катэгорыя:Нямеччына ў Першай сусьветнай вайне
Катэгорыя:Францыя ў Першай сусьветнай вайне
Катэгорыя:Вялікабрытанія ў Першай сусьветнай вайне
Nandinia binotata

***Nandinia binotata*** — від драпежных жывёлаў зь падатрада коткападобных.

## Апісаньне
Даўжыня складае 44–58 см, даўжыня хваста — 46–62 см, маса — 1,5–5 кг. Жывёла з кароткімі нагамі, маленькімі вушамі. Кароткая, густая поўсьць ад шэра-карычневага да цёмна-карычневага колеру, на сьпіне зь цёмнымі плямамі.

## Пражываньне
*N. binotata* жыве ў краінах цэнтральнай Афрыкі, на поўдзень ад Сахары. Звычайна засяляе дрэвы.

## Паводзіны
Вядзе адзіночны і начны вобраз жыцьця. Спажывае грызуноў, насякомых, яйкі, падлу, фрукты, птушак і кажаноў.

## Вонкавыя спасылкі
* Gaubert, P., Bahaa-el-din, L., Ray, J. & Do Linh San, E. 2015. Nandinia binotata. The IUCN 
* Kotelnicki, S. 2014. "Nandinia binotata" (On-line), Animal Diversity Web 
*  
*  

Катэгорыя:Віды, апісаныя ў 1830 годзе
Катэгорыя:Чырвоны сьпіс МСАП відаў з найменшай рызыкай
Катэгорыя:Коткападобныя
Катэгорыя:Драпежныя Афрыкі