Паўночнакарэльская дзяржава

**Паўночнакарэ́льская дзяржа́ва** (**Ухці́нская рэспу́бліка**, **Беламо́рская Карэ́лія**, **Арха́нгельская Карэ́лія**) — непрызнаная дзяржава, якая арыентавалася на Фінляндыю. Існавала ў 1919—1920 гадох на тэрыторыі пяці воласьцяў Архангельскай губэрні, цяпер тэрыторыі суб’екту Расейскай Фэдэрацыі — Рэспублікі Карэлія. Сталіцай Паўночнакарэльскай дзяржавы зьяўлялася сяло Ўхта (цяпер пасёлак Калевала).

## Перадумовы
Перадумовы да ўзьнікненьня незалежнай карэльскай дзяржавы паўсталі яшчэ ў 1906 годзе, калі ў Тамэрфорсе, на тэрыторыі Вялікага княства Фінляндзкага, 3—4 жніўня быў створаны Зьвяз беламорскіх карэлаў. У 1911 годзе дзейнасьць Зьвязу была забароненае, аднак пазьней ён адрадзіўся ў відзе *Карэльскага асьветніцкага таварыства*, які прыняў непасрэдны ўдзел у стварэньні Паўночнакарэльскай дзяржавы.

Пасьля прыходу да ўлады бальшавікоў большасьць сялянаў Карэліі падпала пад вызначэньне кулака, да якіх ужываліся жорсткія меры рэквізыцыі збожжа й скаціны з боку харчатрадаў. Гэта, а таксама знаходжаньне карэльскага насельніцтва ў зоне вядзеньня баявых дзеяньняў падчас Грамадзянскіх войнаў у Расеі й Фінляндыі й замежнай ваеннай інтэрвэнцыі на поўначы Расеі схіліла насельніцтва да ўсіх наступных падзеяў.

## Фінская інтэрвэнцыя
Вайсковай апорай Паўночнакарэльскай дзяржавы паслужылі фінскія вайсковыя атрады, якія пракраліся падчас фінскай Грамадзянскай вайны на тэрыторыю Архангельскай Карэліі зь Фінляндыі. У канцы сакавіка 1918 году атрады» фінскага ахоўнага корпусу пад камандаваньнем палкоўніка Мальма занялі сёлы Ухта й Вакнавалак. У сёлах і атачальных воласьцях было арганізаванае мясцовае самакіраваньне пад кіраўніцтвам патрыятычна настроеных прыхільнікаў незалежнасьці Карэліі ад РФСР, арыентаваных на ўваходжаньне ў склад Фінляндыі, — **Ухцінскі камітэт** ( — Ухтуан Тоймікунта), які ўзначальваў некі Туйску. Вядомае таксама імя яшчэ аднаго чальца Тоймікунты — Пааво Ахава.

## Першая савецка-фінская вайна

21 чэрвеня 1918 году быў зацьверджаны сьцяг Карэльскай дзяржавы (**Беламорскай Карэліі**, першапачаткова ў складзе Ўхцінскай воласьці Кемскаша павету Архангельскай губэрні), дзе на сінім фоне месьціліся сем срэбных зорак у форме сузор’я Вялікай Мядзьведзіхі, у гонар чаго сьцяг атрымаў назву *Otava* (Вялікай Мядзьведзіхі).

Канчаткова Паўночнакарэльская дзяржава аформілася 21 ліпеня 1919 году разам са стварэньнем **Часавага ўрада Беламорскай Карэліі ''(Часавы ўрад Архангельскай Карэліі, Ухцінскі ўрад)*** на чале з С. А. Ціханавым. Цэнтрам тэрытарыяльнага ўтварэньня стала сяло Ўхта. Першапачаткова быў узяты курс на ўступ Архангельскай Карэліі ў склад [[Фінляндыя|Фінляндыі]], і 14 лістапада 1919 году быў зроблены адпаведны запыт ураду Фінляндыі. Аднак у далейшым быў прыняты курс на стварэньне незалежнай дзяржавы, якая б знаходзілася ў зьвязе зь Фінляндыяй.

21 сакавіка 1920 году ўрад склікаў зьезд прадстаўнікоў 11 паўночных воласьцяў, якія знаходзіліся пад кіраваньне *'Архангельскага Карэльскага Часавага ўраду**. У рабоце зьезду прынялі ўдзел 116 дэлегатаў.

У першы ж дзень працы зьезду было разгледжанае пытаньне пра дзяржаўныя сымбалі. Паводле абмеркаваньня ўхвалілі наступнае: Герб — мядзьведзь перад таўкачом зь сякерай у лапе, сьцяг з двух колераў чырвоны ўнізе, а жоўты ўгары, на палях сузор’е вялікай мядзьведзіхі. Канчатковае рашэньне па абедзьвюх прапановах было адкладзенае да наступнага паседжаньня.

29 сакавіка 1920 году былі канчаткова зацьверджаныя герб і сьцяг незалежнай Карэліі. Аўтарам эскізаў быў фінскі мастак [[Аксэлі Гален-Калела]] (1865—1931). Герб уяўляў сабою двухкаляровы чырвона-зялёны вараскі шчыт, увянчаны традыцыйным галаўным уборам лесасекаў. На шчыце быў намаляваны мядзьведзь чорнага колеру з сучкарэзам ''весуры'' ў лапе. Мядзьведзь таптаў нагамі чорны ланцуг, а над ім былі белыя іскры паўночнага зьзяньня. Нацыянальны сьцяг уяўляў чорны скандынаўскі крыж з чырвонай аблямоўкай, разьмешчаны на зялёным палатне. Таксама былі распрацаваныя лоцманскі сьцяг (luotsilippu), паштовы сьцяг (postilippu) і мытны сьцяг (tullilippu).

Зьезд вырашыў аддзяліцца ад Савецкай Расеі й, кіруючыся абвешчаным савецкай уладай прынцыпам «права нацый на самавызначэньне», абвясьціў незалежнасьць Карэліі. У дэклярацыі зьезду было скзана: «Карэлія сама павінная кіраваць сваімі справамі й аддзяліцца ад Расеі».

Зьезд таксама падзякаваў Фінляндыю за абяцаньні «дапамогі й падтрымкі», якія даў прысутнічалы на зьезьдзе фінскі прадстаўнік. Урад быў пераназваны ў **Карэльскі часовы ўрад *(Часовы ўрад Карэліі)***.

У канцы красавіка 1920 году на станцыю Белавостраў прыбыла дэлегацыя Карэльскага часавага ўраду й уручыла патрабаваньне аб аддзяленьні Карэліі ад Савецкай Расеі камісару савецкіх памежных войскаў.

На падставе рашэньняў зьезду, у траўні 1920 году Паўночнакарэльская дзяржава была прызнаная Фінляндыяй, якая нават вылучыла ёй [[пазыка]] ў памеры 8 млн [[фінская марка|фінскіх марак]]. Аднак ужо 18 траўня 1920 году часткі [[Рабоча-Сялянская Чырвоная Армія|чырвонай арміі]] бяз бою ўвайшлі ў Ухту. Урад Паўночнакарэльскай дзяржавы бег у сяло [[Вакнавалак]], у 30 км ад савецка-фінскай мяжы, адкуль перабраўся ў Фінляндыю.

Карэлія была пакінутая ў складзе [[РСФСР]], дзе на яе тэрыторыі 8 чэрвеня 1920 году было ўтворанае аўтаномнае абласное аб’яднаньне **Карэльская працоўная камуна**, якое існавала па 25 ліпеня 1923 году, калі была ўтвораная [[Карэльская АССР]].

Падчас перамоваў паміж РСФСР і Фінляндыяй фінскім бокам былі высунутыя тэрытарыяльныя прэтэнзіі на Карэлію, аднак з прычыны посьпехаў чырвонай арміі ўрад Фінляндыі быў змушаны ад іх адмовіцца. У выніку 14 кастрычніка 1920 году паміж РСФСР і Фінляндыяй была складзеная [[Тартуская мірная дамова паміж РСФСР і Фінляндыяй|Тартуская мірная дамова]].

== Другая савецка-фінская вайна ==

Аднак, як апынулася, урад Фінляндыі й прыхільнікі незалежнай Карэліі не зьбіраліся цалкам адмаўляцца ад сваіх прэтэнзіяў. 10 сьнежня 1920 году ў [[Выбарг]]у быў створаны **Карэльскі аб’яднаны ўрад**, у склад якога, акрамя Часавага ўраду Карэліі, увайшоў **Алонецкі ўрад** і іншыя нацыянальныя ўтварэньні.

У кастрычніку 1921 году на тэрыторыі [[Карэльская працоўная камуна|Карэльскай працоўнай камуны]] у Тунгудзкай воласьці быў створаны падпольны **Часовы Карэльскі камітэт**. У лістападзе—сьнежні 1921 году фінскія атрады ізноў занялі частку раёнаў Карэліі. Пачалася [[Другая савецка-фінская вайна|другая Савецка-Фінская вайна]]. У Карэліі было ўведзенае ваеннае становішча, галоўнакамандуючым Карэльскім фронтам быў прызначаны [[камандарм]] [[Аляксандар Сядзякін|А. І. Сядзякін]]. Да пачатку студзеня 1922 году ўдарамі з [[Петразаводзк]]у часткі [[РСЧА]] разьбілі галоўную групоўку фінаў, і напачатку лютага 1922 году цэнтар **Карэльскага камітэту''' сяло Ўхта было ізноў занятае часткамі Чырвонай Арміі. У выніку посьпехаў савецкіх войскаў Фінляндыя была змушана спыніць баявыя дзеяньні. Паўночнакарэльская дзяржава (Ухцінская рэспубліка) канчаткова спыніла сваё існаваньне.

## Глядзіце таксама
* Паўночная Інгрыя

## Крыніцы й заўвагі

## Вонкавыя спасылкі
* 

Катэгорыя:Зьніклі ў 1920 годзе
Катэгорыя:Гісторыя Карэліі
Катэгорыя:Колішнія дзяржавы Эўропы
Катэгорыя:Распад Расейскай імпэрыі
Катэгорыя:Дзяржавы і тэрыторыі, заснаваныя ў 1919 годзе
Катэгорыя:1919 год у Расеі