Сьпіс элемэнтаў фартыфікацыі

**Сьпіс** утрымлівае фартыфікацыйную тэрміналёгію ўпарадкаваную ў альфабэтным парадку. 

## А
;Абарончы храм: царква або касьцёл прыстасаваныя абароны, пры дапамозе шэрагу фартыфікацыйных элемэнтаў: флянкіруючых вежаў, байніц, машыкуляў па пэрымэтры збудаваньня, брамы з герсай.
;Аблам ці забарол: бруствэр у 3—7 вянкі на абарончых сьценах, які дазваляў трымаць пад абстрэлам падэшву ўмацаваньня. Характэрны для драўлянай архітэктуры, у мураваным дойлідзтве гэтую функцыю выконвалі машыкулі.
;Амбразура (): прастакутная арачная або круглая адтуліна ў сьценах ці земляных валах раструбам вонкі для вядзеньня вагня з гарматаў ці ручной зброі.
;Апарэль: глядзі ўзвалок.
;Арсэнал (; ) або цэйхгаўз: будынак для захаваньня зброі, боепрыпасаў і іншага вайсковага рыштунку.
;Артылерыйская вежа: вежа з байніцамі для вагняпальнай зброі. Буйныя артылерыйскія вежы часта называліся рандэлямі.
;Арылён (): у першых бастыённых сыстэмах (стара- і новаітальянскай) будаваліся для прыкрыцьця абарончай артылерыі ў флянках бастыёнаў.
;Астрог: найбольш старажытная драўляная канструкцыя ў выглядзе суцэльнай сьцяны зь вэртыкальна або нахілена ўкапаных ў зямлю бярвеньняў, завостраных зьверху. Быў выцесьнены гароднямі і тарасамі.

## Б
;Байніца або стрэльніца:адтуліна ў сьцяне абарончага збудаваньня для вядзеньня вагню са стралковай зброі (*закрытая байніца*) або між зубцамі ў завяршэньні замкавых сьценаў ці вежаў (*адкрытая байніца*).
;Барбакан (ням. *Barbakane*) :перадбрамнае ўмацаваньне з унутраным дваром і баявой галерэяй па пэрымэтры звычайна цыліндрычнае або падковападобнае ў пляне. У адрозьненьне ад *барбакана* перадбрам'е было менш разьвіта і мела меншыя памеры.
;Барбэт ці банк (фр. *barbette*, ням. *Geschützbank*) :насып ці ўзвышэньне ля бруствэра для гарматаў, якія страляюць праз бруствэр.
;Бастыён (лац. *bastillio*; анг. *bastion*; анг. *bastion*) :выступаючая частка вала абарончага збудаваньня паліганальнай формы (трохкутная, пяцівугольная, серпавідная ці ромбавідная). На *бастыён* разьмяшчалася абарончая артылерыя для абстрэлу ворага на далёкай адлегласьці і флянкаваньня сумежных курцінаў і *бастыёнаў*.
;Бастэя :абарончае збудаваньне ў форме землянога насыпу альбо каменнай двухпавярховай вежы формы паўкруга ці падковы, высунутай за пэрымэтр умацаваньняў. Элемэнт позьнесярэднявечнай абарончай фартыфікацыі: пераходная форма ад вежы да бастыёна.
;Бастыённы замак :абарончае збудаваньне Новага часу, ўмацаванае з дапамогай бастыённых сыстэм рознага тыпу. Ад ранейшых замкаў бастыённыя замкі перанялі іх сацыяльную, вайсковую і адміністратыўна-палітычную ролю, аднак значна адрозьніваліся ад іх прынцыпам арганізацыі абароны. 
;Батарэя :умацаваньне, прызначанае для стральбы зь некалькіх гарматаў, разьмешчаных паблізу.
;Башта (пол. *baszta*; ням. *Mauerturm*):від вежы, якая мела функцыі флянкаваньня, выступала за пэрымэтр сьценаў і магла быць адкрытай унутр умацаваньня.
;Баявая галерэя (анг. *banquette*; ням. *Wehrgang*) : асноўны элемэнт абарончага ўмацаваньня, які ўяўляў сабой бясьпечны для абаронцаў ход са спэцыяльнымі прыстасаваньнямі для вядзеньня вагня (байніцы, зубцы, машыкулі і інш.) ў боку праціўніка. У бастыённых фартэцыях баявая галерэя прыкрывалася бруствэрам.
;Бэргфрыд (ням. *Bergfried*): дамінуючая абарончая вежа замка, якая можа як і данжон служыць апошнім прытулкам абаронцам у выніку захопу астатняга замку, аднак ня мае ў адрозьненьне ад данжона жылых функцый, якія ў выпадку ўзьвядзеньня бэргфрыда пераносяцца на палац.
;Бланкі ці блянкаваньне: **1)** сьценка баявой галерэі з байніцамі для стральбы, **2)** зубчастае завяршэньне каменнай сьцяны альбо вежы, з-за якой вёўся агонь.
;**Бліндаж** :сховішча для жывой сілы і рыштунку, якое робіцца ля вагнявой пазыцыі пад бруствэрам.
;Больвэрк (ням. *Bollwerk*) : **1)** таксама **бычок** — абарончы элемэнт у выглядзе невялікай выступаючай вежы, форма прыстасаваньня да ўжываньня вагняпальнай зброі ў выглядзе паўкруглага выступа на ўзроўні сьцяны для фланкаваньня прылеглых сьценаў; **2)** тое самае, што і кавальер.
;Брама (ням. *Tor*): абарончае збудаваньне, найчасьцей ярусная кампазыцыя ў выглядзе вежы з каменю ці цэглы. Служыла галоўным уваходам у абарончы комплекс (замак, фартэцыя, крэпасьць і інш.)
;Брона : глядзі герса.
;Бруствэр (ням. *Brustwehr*): насып прызначаны для прыкрыцьця ад куляў і снарадаў баявой галерэі.
;Бычок : глядзі больвэрк.
## В
;Вал : драўляна-зямельнае абарончае ўмацаваньне ў выглядзе штучнага ўзвышша, часам з мураванай аблямоўкай паверхні.
;Вежа : асобнае збудаваньне ці частка будынка, вышыня якога значна перавышае шырыню.
;Вежа валынскага тыпу або стоўп: тып манумэнтальных абарончых вежаў, якія ўзводзіліся на Валыні, а таксама на землях сучасных Беларусі і Польшчы ў другой палове XIII — XIV стагодзьдзі.
;Вывад : **1)** тое ж, што і бастыён; **2)** патаемны ход, які выводзіў з замку.
;Воўчая яма :паглыбленьні ў зямлі з умацаванымі і завостранымі ўверх драўлянымі каламі.
;Вэрк :асобнае ўмацаваньне, якое ўваходзіць у склад фартыфікацыйных умацаваньняў і здольна весьці самастойную абарону.
## Г
;Гародня : зруб злучаны з падобныямі яму зрубамі ў адзіную лінію, утвараючы прасла абарончай сьцяны. Наверсе *гародні* мелі агульную баявую галерэю накрытую страхой.
;Герса ці брона: мэталічныя альбо каваныя жалезам дубовыя пад’ёмныя краты ўязной брамы, якія дадаткова абаранялі ўваход.
;Гласіс (анг., франц.  *glacis*) : ахоўны земляны насып перад ровам і схаваным ходам у сыстэме абароны фартэцый Новага часу адкрыты для абстрэлу абарончай артылерыі.
;Горжа (анг. *rear, gorge*) :шыя, тыльны бок ці заканчэньне бастыёна, равэліна.
## Д
;Данжон (): магутная ўмацаваная вежа, сумяшчае абарончыя і жылыя функцыі. Можа зьяўляцца як непасрэдна замкам так і яго часткаю.
;Дзядзінец: цэнтральная частка старажытнага гораду, умацаваная драўляным тынам, равамі і валамі з драўлянымі сьценамі.
;Дом-крэпасьць: тып жылога дома прыстасаванага да абароны з чатырма нарожнымі абарончымі вежамі.
;Дэмібастыён () :бастыён з адным флянкам.
;Дэмілюн () ці паўмесяц :дадатковае абарончае ўмацаваньне фартэцыі ў рове перад бастыёнам. Падобны да равэліна, аднак у адрозьненьне ад яго мае завяршэньне ў форме паўмесяца.

## З
;Забарол: тое самае што і аблам
;Замак : паводле архітэктурнай, археалягічнай і гісторыка-сацыялягічнай сутнасьці зьяўляецца абарончай прыватнаўласьніцкай сядзібай-рэзыдэнцыяй фэадала з пэўным наборам абарончых і жылых збудаваньняў, характэрнай для пэўнага этапу ў разьвіцьці грамадзтва (фэадалізму).
## І
;Ізьбіца :**1)** зрубная надбудова над замкавай вежай, завершаная шатром,  крыху выступала за перымэтр муроў вежы і была абсталявана байніцамі тыпу машыкуляў або падсябіцьцяў; **2)** зруб, які ставіўся перад брамай у рове для ўкладаньня на ім насьцілу для моста. 
## К
;Кабыліна: драўлянае прыстасаваньне-загародка на чатырох апорах і бервяно, якім перагароджвалі ноччу зь сярэднявечным горадзе вуліцы ці подступы да брамаў для кантролю за перамяшчэньнем людзей.
;Кавальер () ці надшанец:узвышэньне на бастыёне ці курціне, якое дае магчымасьць весьці больш эфэктыўны артылерыйскі абстрэл дальніх подступаў як і падножжа вала.
;Казарма:
;Казэмат (): надземнае, падземнае ці ўнутрывальнае перакрытае скляпеньнямі памяшканьне, якое служыла для абароны гарнізона. Часта казэматы разьмяшчаліся за эскарпам ці контрэскарпам, мелі вагнявыя пазыцыі для гармат, служылі для стабілізацыі вала.
;Канвэнтхаўс (): замак-кастэль рэгулярнай формы з комплексам жылых, сакральных і гаспадарчых пабудоваў, згрупаваных вакол невялікага ўнутранага двара і маючых абарончыя прыстасаваньні на зьнешнім пэрымэтры.
;Капанір (): абарончае збудаваньне для вядзеньня флянгавага вагня ў двух супрацьлеглых кірунках ці абарончы ход са стралковымі пазыцыямі ад равэліна да курціны.
;Кардэгарда (): збудаваньне ў фартэцыях і замках XVI—XVIII стагодзьдзяў для разьмяшчэньня каравула. Звычайна будавалася ў комплексе з брамаю.
;Каток (або слон) :масіўнае бервяно, якое замацоўвалася на спэцыяльных прыстасаваньнях на гарадзкіх або замкавых сьценах і ў час варожага штурму скідвалася на праціўніка.
;Кастэль : **1)**пастаянны ўмацаваны вайсковы лягер часу Рымскай імпэрыі; **2)**замак рэгулярнай формы з флянкуючымі вежамі або безь іх у Эўропе ў сярэднявеччы і раньнім Новым часе.
;Контргардэн () :дадатковае абарончае збудаваньне фартэцыі, у адрозьненьне ад равэліна знаходзіўся перад бастыёнам. Умацаваньне распаўсюджанае ў раньніх бастыённых сыстэмах, узьнікла з патрэбы схаваць занадта добра бачны эскарп бастыёна.
;Контр-мінная галерэя :падземныя збудаваньні дляабароны бліжэйшых подступаў да ўмацаваньня супраць мінных галерэй ворага.
;Контрэскарп () :мураваная сьцяна, або аблямоўка зьнешняга боку рова фартэцыі.
;Кофр :абарончае казэматаванае збудаваньне, якое ўзводзілі на зыходзячых вуглах рвоў за контрэскарпам для флянгавага абстрэлу рва.
;Кронвэрк (): разьвітае дадатковае ўмацаваньне фартэцыі, складаецца з двух франтоў фартыфікацыі, хорнвэрк — з аднаго.
;Круглік: васьмігранная ў пляне драўляная абарончая вежа, вядомая ў ВКЛ ў XVI—XVII стагодзьдзях.
;Курціна :частка абарончага вала між двума бастыёнамі.

## Л
;Люнет (анг. *lunette*) :адкрытае з тылу абарончае ўмацаваньне фартэцыі блізкае па форме да бастыёна з двума флянкамі і фасамі.
## М
;Машыкулі (франц. — *machicoulis*) або падсябіцьце: спэцыяльныя байніцы ў сьценах замкаў і гарадзкіх умацаваньняў, галоўнай функцыяй якіх было весьці абстрэл прылягаючай да сьцяны зоны. У драўляным дойлідзтве аналягічна Падсябіцьцям.
;Мёртвая зона ці мёртвы вугал :зона перад абарончымі ўмацаваньнямі, якая не была даступнай для абстрэлу абарончай артылерыяй, і таму вельмі зручнай для нападу ці штурма ўмацаваньня. З мэтай ліквідацыі мёртвага вугла дойліды імкнуліся завастрыць зьнешні вугал нарожных вежаў, што і прывяло да ўзьнікненьня пяцівугольных бастыёнаў. 
## Н
;Надолбы:загароджаньне зь бярвеньняў, укапаных у грунт з нахілам у бок праціўніка.
;Надшанец: тое самае, што і кавальер.
## П
;Падсябіцьце: у драўляным дойлідзтве абарончая канструкцыя ў выглядзе гарызантальнай байніцы. У мураваным дойлідзтве адпавядае машыкулямі.
;Палісад :глядзі астрог.
;Паркан ці баркан: абарончая агароджа ў выглядзе частакола альбо зрубленая ў паз.
;Патэрна :падземны калідор ці галерэя для камунікацыі між фартыфікацыйнымі збудаваньнямі
;Паўкапанір: флянкуючае збудаваньне, якое ўзводзілася ля эскарпа і магло весьці флянгавы агонь у адным кірунку.
;Перадбрам’е :невялікае абарончае ўмацаваньне перад брамай у выглядзе прасла сьцяны прастакутнай ці паўцыліндрычнай формы. У адрозьненьне ад барбакана мела невялікія памеры і будавалася непасрэдна перад самой брамай.
;Прадзамча : дадатковае фартыфікацыйнае ўмацаваньне замка. Прадзамча ставілася звычайна з найбольш небясьпечнага боку, каб абмежаваць прамы падыход да замка.
;Прасла :**1)**частка сьцяны каркаснай канструкцыі або плоту з пакладзеных гарызантальна бярвеньняў, брусоў, жэрдак між двума вэртыкальнымі слупамі (шуламі); **2)**частка сьцяны між дзвума абарончымі вежамі, бастэямі або бастыёнамі.
;П’ятаформа () :плоскі тупавугольны або паўцыркулярны бастыён, які ўзводзіўся дзеля ўзмацненьня курціны, калі адлегласьць між бастыёнамі была занадта вялікай. П’ятаформа характэрна для стараітальянскай абарончай сыстэмы.

## Р
;Равэлін (, ) :дадатковае абарончае ўмацаваньне фартэцыі перад курцінай у прамежку між бастыёнамі ці перад брамай.
;Рандэль ():магутная мураванай вежа прыстасаваная для ўжываньня вагняпальнай зброі, часьцей за ўсё паўкруглай формы.
;Раскат:прымітыўны від абарончай вежы з пляцоўкай для ўстаноўкі гарматаў.
;Роў () :абарончае ўмацаваньне ў выглядзе штучна ўтворанага канала ці яра, галоўнай функцыяй якога было перакрыцьцё падыходу да ўмацаваньня (гарадзішча, грода, замка ці фартэцыі).
;Рэдан () :простае абарончае ўмацаваньне фартэцыі у выглядзе вуглавога выступа ў абарончай лініі.
;Рэдзюіт :унутранае ўмацаваньне ў замкнутых умацаваньнях для ўзмацненьня абароны на асобных участках. Апошні аплот абаронцаў.
;Рэдут () :палявое ці часовае абарончае ўмацаваньне закрытае з чатырох ці больш бакоў валамі і рвамі, аднак без магчымасьці вядзеньне фланкіруючага вагня.

## С
;Стоўп: глядзі вежа валынскага тыпу.
;Схаваны ход ці прыкрыты ход (анг. *covered way*) :упершыню ўзгадваецца ў 1554 годзе. Баявы ход у сыстэме бастыённай фартыфікацыі, які праходзіў перад ровам, быў прыкрыты бруствэрам і дазваляў трымаць абарону на бліжэйшых подступах да фартэцыі. Таксама меў баявую галерэю.
## Т
;Тараса: сьцяна абарончага збудаваньня з двух шэрагаў бярвеньняў ці брусоў, прамежкі паміж якімі часам запаўняліся зямлёй ці каменьнем.
;Травэрс (анг. *travers*) :папярочны вал ці перашкода для абароны ад куляў ці снарадаў.
;Тын :глядзі астрог.
;Тэналь (анг. *tenail*) :дадатковае ўмацаваньне ў рове фартэцыі, ніжэй за курціну, што дазваляла весьці агонь з апошняй, але абараняла яе ад прамога абстрэлу.
;Тэт-дэ-пон :перадмаставая ўмацаваная пазыцыя.
## У
;Узвалок ці **апарэль** :нахілены памост перад баявой вежай ці галерэяй, па якім усьцягвалі гарматы.
;Узвод: пад’ёмны мост на ланцугах.

## Ф
;Фас (шчака) бастыёна: пярэдні бок бастыёна ў кірунку нападу.
;Флянк бастыёна : бакавая частка паліганальнага бастыёна, зь якой веўся флянкіруючы абстрэл суседняй курціны і бастыёна.
;Форбург : глядзі прадзамча
;Форт (лат. *fortis* — моцны) :фартыфікацыйнае збудаваньне, самастойны, вынесены элемэнт фартэцыі. Форт прыстасаваны да вядзеньня бою ў поўным акружэньні і ізаляцыі, аднак ён дзейнічае як частка буйных фартэцый новага і найноўшага часу, або як частка т.зв. фартыфікацыйных паясоў, дзе суседнія ізаляваныя форты пад час абароны падтрымлівалі адзін аднаго гарматным агнём.
;Фортка : невялікая брамка ў абарончай сьцяне для выхаду з замка. Звычайна разьмяшчалася ў супрацьлеглым баку да напольнага і галоўнай брамы.
;Фосэбрэй (анг. *fausse-braye*) :доўгая абарончая лінія на працягу ўсяго пэрымэтру ўмацаваньняў, якая перахоўвала іх ад прамога артылерыйскага абстрэлу.
;Фронт фартыфікацыі (анг. *front of fortification*) :
## Х
;Хорнвэрк  ці горнвэрк(ням. *Hornwerk*; анг. *hornwork*) :разьвітае дадатковае ўмацаваньне фартэцыі, якое складаецца з аднаго фронта фартыфікацыі, у той час як кронвэрк з двух.

## Ц
;Цьвінгэр: прастора перад абарончай сьцяной замка ці гораду, абмежаванай звонку другой ніжэйшай сьцяной.
;Цэйхгаўз: глядзі арсэнал.
;Цытадэль:

## Ч
;Часнок : **1)** завостранае кольле, убітае альбо ўкапанае вэртыкальна ў зямлю на подступах да ўмацаваньня; **2)** мэталічные чатырохшыповае прыстасаваньне для барацьбы з коньніцай і пяхотай ворага, якое раскідвалася на іх шляху.

## Ш
;Шанец: зямельнае ўмацаваньне тыпу акопа з бруствэрам.
;Штурмфал: бярвеньні, ўкладзеныя шчыльна адзін да аднаго ў выглядзе нахіленага ці гарызантальнага палісаду па эскарпе ці контрэскарпе, звычайна пэрпэндыкулярна да іх.

## Э
;Эскарп (анг. *scarpe, escarpe*): мураваная аблямоўка ніжняй часткі абарончага валу на ўзроўні рва.

## Літаратура
* *Архітэктура Беларусі. Энцыклапедычны даведнік.* Мінск, 1993. 
* Пивоварчик, С.А. *Белорусские земли в системе фортификационного строительства Российской империи и СССР (1772-1941)*. — Гродно: ГрГУ, 2006. 
* Ткачоў, М. А. *Замкі і людзі.* Мн., 1991.
* *Festungen.* Glossarium artis: [deutsch-französisch-englisch]. Wörterbuch zu Kunst. Band 7. München, 1997. 
* Piper, Otto. *Burgenkunde. Bauwesen und Geschichte der Burgen Zunächst innerhalb des deutschen Sprachgebietes.* Augsburg,1992.