open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Чавапчычы

**Чавапчычы**&nbsp;— мясная страва балканскай кухні, робіцца ў розных варыянтах.

Чавапчычы лепіцца зь меленага або нарэзанага мяса, найлепей з двух відаў мяса з дадаткамі, напрыклад: мукі, яечных жаўткоў, цыбулі, часнаку, акрасаў. Зь мяса фармуюцца маленькія каўбаскі й смажацца.

Страва падаецца з рознымі дадаткамі, соўсам цацыкі, пітай, смажанай бульбай.

## Вонкавыя спасылкі
* Britannica Online Encyclopedia

Катэгорыя:Стравы зь мяса
Катэгорыя:Альбанская кухня
Катэгорыя:Баўгарская кухня
Катэгорыя:Басьнійская кухня
Катэгорыя:Паўночнамакедонская кухня
Катэгорыя:Сэрбская кухня
Катэгорыя:Чарнагорская кухня
Катэгорыя:Харвацкая кухня
Здробленая катлета

**Здробленая катлета** — страва польскай кухні. Меленыя катлеты лепяцца зь меленага або нарэзанага мяса, з дадаваньнем булкі, яек, цыбулі, часныку, акрасаў. Усё перамешваецца рукамі і з масы фармуюцца асобныя авальныя порцыі, якія абкотваюцца ў нацертай булцы і смажацца. Страва падаецца з бульбай або рысам і соўсамі альбо салатай.

## Галерэя
Працэс прыгатаваньня стравы.

Mielone.1.jpg
Mielone.2.jpg
Mielone.3.jpg
Mielone.4.jpg
Kotlety mielone - 2024.02.05.jpg
Kotlety mielone z ziemniakami i mizerią - 2023.09.07.jpg


## Літаратура
* Ewa Aszkiewicz, *Kuchnia polska. 1001 przepisów*, Wydawnictwo Publicat, Poznań 2004, , с. 258.

Катэгорыя:Польская кухня
Краса Расеі

**«Краса Расеі»** — конкурс прыгажосьці, які праходзіць ў Расеі з 1995 году. У ім удзельнічаюць пераможцы рэгіянальных конкурсаў прыгажосьці і адборачных тураў. Фіналістка конкурсу прадстаўляе Расею на конкурсе «Міс Сьвету». Узрост удзельніц павінен быць ад 14 да 25 гадоў, яны не павінны быць замужам і мець дзяцей. У склад журы ўваходзяць вядомыя дзеячы культуры. Мерапрыемства шырока асьвятляецца расейскімі СМІ.

### Храналёгія

### [[1995]]
У 1995 годзе на конкурсе перамагла масквічка Алена Базіна.

### [[1996]]
У 1996 годзе на конкурсе перамагла масквічка, нараджэнка Валгаграду, Вікторыя Цапіцына.

### [[1997]]
У 1997 годзе на конкурсе перамагла жыхарка Екацярынбургу Людміла Папова.

### [[1998]]
У 1998 годзе на конкурсе перамагла жыхарка Кірава Тацяна Макрушына.

### [[1999]]
У 1999 годзе на конкурсе перамагла жыхарка Новакузнецку Алена Яфімава.

### [[2000]]
У 2000 годзе на конкурсе перамагла масквічка Ганна Бодарэва.

### [[2001]]
У 2001 годзе на конкурсе перамагла мурманчанка Ірына Каваленка.

### [[2002]]
У 2002 годзе на конкурсе перамагла жыхарка Ніжняга Ноўгараду Ганна Татарынцава.

### [[2003]]
У 2003 годзе на конкурсе перамагла жыхарка Дзьмітрава Сьвятлана Горава.

### [[2004]]
У 2004 годзе на конкурсе перамагла жыхарка Пермі Тацяна Сідарчук.

### [[2005]]
У 2005 годзе на конкурсе перамагла жыхарка Новасыбірску Юлія Іванова.

### [[2006]]
У 2006 годзе на конкурсе перамагла масквічка Аляксандра Мазур.

У сувязі з удзелам канкурсанткі з Чачэнскай рэспублікі 15-летняй Заміры Джабраілавай было адменена шоў у купальніках, якія замянілі закрытымі пляжнымі гарнітурамі. Заміра атрымала прыз гледачовых сымпатый і ўзнагароду ў намінацыі «Юная краса Расеі».

### [[2007]]
У 2007 году пераможцам стала масквічка Натальля Андрэева.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Конкурсы прыгажосьці
Заміра Джабраілава

**Заміра Джабраілава** (нарадзілася ў 1991) — пераможца конкурсаў «Краса Чачэніі — 2006» і «Краса Паўночнага Каўказа — 2006».

Па нацыянальнасьці — чачэнка. Дзяцінства правяла ў Валгаградзе, потым разам з сям'ёй пераехала ў Чачэнію. Бацька — супрацоўнік міліцыі, загінуў у Чачэніі падчас выкананьня баявога заданьня. Імя маці — Сацыта. Ёсьць малодшы брат.

Захапляецца маляваньнем, любіць танцы, займаецца ў студыі пры рэспубліканскім ансамблі «Вайнах». Вучыцца ў 14-й школе горада Грозны.

## Удзел у конкурсах прыгажосьці

27 траўня 2006 году Заміра Джабраілава стала пераможцам першага конкурсу «Краса Чачэніі — 2006» у Грозным. Заміра атрымала ключы ад аўтамабіля Toyota і турыстычную пуцёўку ва Францыю. Заміра адмовілася ад машыны і сказала, што яна падарыць яе аднаму з выхаванцаў інтэрната для дзяцей-сірот. Па ўмовах, у конкурсе маглі ўдзельнічаць незамужнія дзяўчыны ва ўзросьце ад 15 да 25 гадоў. Для Заміры зрабілі выключэньне, хоць ёй яшчэ ня споўнілася 15 гадоў.

Адным з патрабаваньняў, прад'яўляных да ўдзельніц, было веданьне чачэнскіх звычаяў і традыцый. Дазвол на правядзеньне фіналу конкурсу было атрымана ў ісламскага духавенства. Пры гэтым было забароненае зьяўленьне ўдзельніц у міні-спадніцах. У фінале канкурсанткі спаборнічалі ў сьпеве, выкананьні танцаў, веданьні культуры чачэнскага народу. Конкурс вёў расейскі актор Дзьмітры Харацьян.

У сваім звароце да ўдзельніц старшыня ўрада Чачэнскай рэспублікі Рамзан Кадыраў сказаў, што конкурс «сымбалізуе зьяўленьне якасна новага этапу ва ўзнаўленьні нармальнага жыцьця ў рэспубліцы, які характарызуецца акумуляваньнем новай энэргіі — энэргіі тварэньня».

4 ліпеня 2006 году перамагла ў конкурсе «Краса Паўночнага Каўказа — 2006», які праходзіў у Пяцігорску. Конкурс арганізаваны ўрадам Чачэніі і Грамадзкім фондам імя Героя Расеі Ахмада Кадырава.

24 ліпеня 2006 году ў Маскве на агульнарасейскім конкурсе прыгажосьці «Краса Расеі» Заміра стала ўладальніцай Прыза гледачовых сымпатый, а таксама атрымала ўзнагароду ў намінацыі «Юная краса Расеі». Акрамя таго, Заміра атрымала грант на атрыманьне вышэйшай адукацыі ў адным з ВНУ Расеі.

У верасьні 2006 году гроша, выгандлёваныя ад продажу аўтамабіля, яна перадала сацыяльнаму прытулку (18 тысяч даляраў) і выхаванцу хаты-інтэрнату (2 тысячы даляраў).

## Вонкавыя спасылкі
* Фатаграфія

Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1991 годзе
Катэгорыя:Асобы Чачэніі
1079

## Падзеі
* пэрсыдзкі астраном Амар Хаям вылічыў працягласьць году, якая склала 365,24219858156 дзён. Гэта было самае дакладнае вылічэньне працягласьці году таго часу
* забойства польскім каралём Баляславам ІІ Сьмелым сьвятога Станіслава Шчэпаноўскага

## Нараджэньні
* Пьер Абэляр, францускі схаластык і філёзаў

## Сьмерці
* 11 красавіка — Станіслаў Шчэпаноўскі, кракаўскі біскуп

## Вонкавыя спасылкі
1077

## Падзеі
* Усевалад І Яраславіч стаў кіеўскім князем 
* туркі-сэльджукі заваявалі Нікею і Ерусалім

## Нараджэньні
* 

## Сьмерці
* Шаа Янг, кітайскі філёзаў, касмалягіст, паэт і гісторык
* Шанг Заі, кітайскі неаканфуцыянскі філёзаў і касмалягіст

## Вонкавыя спасылкі
1076

## Падзеі
* каранаваны польскі кароль Балеслаў II Сьмелы
* каранаваны харвацкі кароль Дмітар Званімір
* імпэратар Гэнрых IV зьдзейсьніў з сваёй сталіцы Шпаера знакаміты паход у Каносу
## Нараджэньні
* 1 чэрвеня — Мсьціслаў Уладзімеравіч, кіеўскі князь

## Сьмерці
* 27 сьнежня — Сьвятаслаў Яраславіч, кіеўскі князь
1075

## Падзеі
* 

## Нараджэньні
* Ордэрык Віталіс, старажытна ангельскі гісторык і манах

## Сьмерці
* Ян Ксіфілінус, бізантыйскі гісторык

## Вонкавыя спасылкі
1074

## Падзеі
* ангельскі кароль Ўільям Заваёўнік загадаў пабудаваць лёндаскі Таўэр

## Нараджэньні
* Эдгар Шатляндзкі

## Сьмерці
*
1072

## Падзеі
* Нарманы заваявалі Палерма

## Нараджэньні
* 

## Сьмерці
* 22 студзеня — Пётар Даміяні, італьянскі сьвяты
* 22 верасьня — Аўян Ксю, кітайскі гісторык і паэт
* 24 лістапада — Баграт IV, грузінскі кароль

## Вонкавыя спасылкі
1071

## Падзеі
* адбылася бітва пад Манцыкертам, паміж войскам Бізантыйскае імпэрыі і войскам туркаў-сэльджукаў

## Нараджэньні
* 

## Сьмерці
* 

## Вонкавыя спасылкі
1070

## Падзеі
* быў заснаваны Бэрген, Нарвэгія

## Нараджэньні
* 

## Сьмерці
*
Доўгі Брод

**Доўгі Брод, Даўгабродзкае [[прадмесьце]]** — гістарычная мясцовасьць Менску, разьмешчаная ў заходняй частцы места, на поўдзень ад Вайсковых могілак, на старадаўнім Магілёўскім гасьцінцы. Архітэктурнай дамінантай мясцовасьці была Могілкавая царква-мураўёўка, якая захавалася да нашага часу.

На паўднёвы захад ад Доўгага Броду пачынаецца Стромкі Бераг, на паўночны захад — Залатая Горка, на ўсход — Сьляпянка, на поўдзень — Архірэйская Слабодка.

## Гісторыя

Назва мясцовасьці ўтварылася ад броду цераз раку Сьлепню, што існаваў на старажытным Магілёўскім шляху. У XVIII—XIX стагодзьдзях у Магілёў пачалі вандраваць Ігуменскім гасьцінцам, а стары шлях выкарыстоўваўся, каб праехаць у навакольныя вёскі і сядзібы. Па ўзьнікненьні ў пачатку XX ст. урочышча Доўгага Броду (цяпер рог вуліцаў Батанічнай і гістарычнай Даўгабродзкай) людзі пачалі сяліцца ўздоўж старой Магілёўскай дарогі. Гэтак утварылася прадмесьце і Даўгабродзкая вуліца.

У пачатку XX ст. Доўгі Брод уваходзіў у трэцюю паліцэйскую частку места. Праз прадмесьце праходзілі Даўгабродзкая (цяпер Казлова, частка вуліцы захавала гістарычную назву), 2-я Даўгабродзкая (часткова Чапаева), Мар’еўская (захавалася часткова), Берасьцянская (захавалася часткова), Залатагорская, Высокая (часткова Платонава), Цьвёрдая (не захавалася) вуліцы.

У наш час пра колішняе прадмесьце напамінае Даўгабродзкая вуліца (у 1967 року яе перайменавалі ў гонар Казлова, аднак у 1987 року паўднёвай частцы вуліцы вярнулі гістарычную назву).

## Старыя адрасы
* *Вайсковыя могілкі.* Царква Аляксадра Неўскага Маскоўскага патрыярхату, збудаваная ў 1898 року замест драўлянай у гонар перамогі ў расейска-турэцкай вайне 1877—1878 рокаў. На сьценах царквы дзьве мэмарыяльныя дошкі з прозьвішчамі 118 салдатаў-беларусаў 30-ай артылерыйскай брыгады і 119-га Каломенскага палку, што загінулі пры ўзяцьці Плеўны. У наш час царква дзее.
* *Маркаўскі завулак.* Шпалерная фабрыка Фрындлянда, заснаваная ў 1911 року. На фабрыцы працавалі паравая машына магутнасьцю 40 конскіх сілаў, дынама-машына. Будынак фабрыкі разьмяшчаўся на цяперашняй вуліцы Зьмітрака Бядулі.

## Галерэя

Miensk, Doŭhi Brod, Vajskovaja. Менск, Доўгі Брод, Вайсковая (1900).jpg|Месьцічы перад царквой, 1900 р.
Miensk, Doŭhi Brod, Vajskovaja. Менск, Доўгі Брод, Вайсковая (1905).jpg|Царква, 1905 р.
Miensk, Doŭhi Brod. Менск, Доўгі Брод (1901-14).jpg|Царква, да 1915 р.
Miensk, Doŭhi Brod, Brama. Менск, Доўгі Брод, Брама (12.1942).jpg|Могілкавая брама, 


## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 
* 

## Вонкавыя спасылкі
* Сацукевіч І. Тапанімія вуліцы і плошчаў Менска ў ХІХ — пачатку ХХ стст., «Беларускі калегіюм», 4 чэрвеня 2008.
* Бондаренко В. Названия минских улиц за последнее столетие: тенденции, загадки, парадоксы, Менск стары і новы
* План губернского города Минска (1903), Бібліятэка Менчука
* Формирование территории Минска (1800—2004), Бібліятэка Менчука
* План губернского города Минска (1898), Бібліятэка Менчука

Катэгорыя:Гістарычныя раёны Менску
Мікола Дварэцкі

**Мікола Дварэцкі** (пс. *Мікола Базылюк*; 6 верасьня 1903, Іказьнь, Браслаўшчына — 15 жніўня 1988, Румія) — беларускі паэт і рэлігійны дзяяч.

## Біяграфія
Быў сябрам праваслаўнай фракцыі Беларускай Хрысьціянскай Дэмакратыі. Супрацоўнічаў зь Беларускім інстытутам гаспадаркі і культуры. У 1928 годзе арыштоўваўся польскімі ўладамі.

У 1939—1941 гадах настаўнік у Мёрах. У 1942 годзе вывезены немцамі на прымусовыя працы ў Прусію.

Пасьля вайны жыў у Польшчы, на Узьбярэжжы. З 1956 году друкаваў вершы  і карэспандэнцыі ў беластоцкай «Ніве». Пахаваны ў Лембарку.

## Творы
* Зборнік «Там і тут», 2008

## Вонкавыя спасылкі
* Слоўнік Маракова

Катэгорыя:Нарадзіліся 6 верасьня
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1903 годзе
Катэгорыя:Беларускія паэты і паэткі
Катэгорыя:Беларускія праваслаўныя дзеячы
Катэгорыя:Беларускія настаўнікі
Катэгорыя:Памерлі 15 жніўня
Катэгорыя:Памерлі ў 1988 годзе
Катэгорыя:Сябры Беларускай хрысьціянскай дэмакратыі (Польшча)
Міс Зямля

**«Міс Зямля»** — адзін з трох самых прэстыжных конкурсаў прыгажосьці ў сьвеце нараўне зь «Міс Сьвету» і «Міс Сусьвет». Колькасьць удзельніц конкурсу лічыцца рэкордным сярод усіх конкурсаў прыгажосьці першага ўзроўню. Апошнія 6 гадоў конкурс праводзіўся на Філіпінах.

* Міс Зямля-2001 Катарына Свэнсан з Даніі. У ліку іншых пераможцаў Міс Бразылія Сымон Рэгіс, Маргарыта Краўцова з Казахстану і Даніела Стукан з Бразыліі.
* Міс Зямля-2002 Джэйла Глававіч была вызваленая ад абавязкаў і яе карону перадалі першай-віцэ Міс з Кеніі Віні Омвакме, у лік пераможцаў увайшлі Сладзьяна Базавіч зь Югаславіі, Юліяна Патрыцыя Драсоў з Грэцыі, Нашла Сафія Абад з Чылі.
* Міс Зямля-2003 Данья Прынсэ з Гандурасу. У лік пераможцаў увайшлі Прысьціла Зандона з Бразыліі, Віда Самадзаі з Аўганістану, Марыянэла Зэлендон з Коста Рыкі, Дыяна Старкова з Украіны, Марта Матыясік з Польшчы.
* Міс Зямля-2004 Прысцыла Мэйрэліс з Бразыліі. У лік пераможцаў увайшлі Мюрыель Клемэнін з Мартынікі, Стэфані Лезаж з Таіці, Яніна Гансалес з Парагваю.
* Міс Зямля-2005 Аляксандра Браўн з Вэнэсуэлы, у ліку іншых пераможцаў Катаржына Бровіч з Польшчы, Жавана Мар’янавіч з Сэрбіі.
* Міс Зямля-2006 Іль Эрнандэз з Чылі, сярод іншых пераможцаў Амрута Паткі зь Індыі, Кацярына Ўнталан зь Філіпінаў і Мар’яна Пуглія з Вэнэсуэлы.
* Міс Зямля-2007 Джэсыка Трыска з Канады, у ліку іншых пераможцаў Пужэ Чыгапэкар зь Індыі і Сыльвана Сантаэла з Вэнэсуэлы.

## Вонкавыя спасылкі

* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Конкурсы прыгажосьці
Конкурс прыгажосьці

**Конкурс прыгажосьці** — шоў, у якім прымаюць удзел прафэсійныя мадэлі або проста прыгожыя дзяўчыны, мерапрыемства сканчаецца выбарам лепшай і ўзнагароджаньнем прызамі.

19 верасьня 1888 году ў бэльгійскім горадзе Спа адбыўся першы конкурс прыгажосьці. 21 з 350 кандыдатак дасягнулі фіналу, дзе выключна мужчынскае журы «аглядала» іх за зачыненымі дзьвярамі. Пераможцай стала 18-гадовая Бэрта Сукарэ з Гвадэлюпы; яна атрымала прыз у 5000 франкаў.

## Глядзіце таксама
* Міс інтэркантынэнталь
* Міс Зямля
* Міс Сусьвет
* Міс Беларусь
* Міс Расея

## Вонкавыя спасылкі
* Конкурс прыгажосьці — 1930
Менскае Эвангельле

**Ме́нскае Эва́нгельле** — помнік старабеларускай пісьмова-кніжнай культуры XIV стагодзьдзя. Цяперашняе месцазнаходжаньне рукапісу невядомае.

Паводле сьцьвярджэньня ўкраінскага навукоўца М. Драй-Хмары, які грунтоўна дасьледваў Менскае Эвангельле і ўпершыню апублікаваў ягоную частку ў 1931 року, фрагмэнт гэтага помніка (35 аркушаў пэргамэну) быў знойдзены ў 60-я рокі XIX ст. у руінах старой пабудовы, магчыма царквы, у фальварку Масюкоўшчына каля Менску. У 20-я рокі XX ст. належыў жыхарцы ўкраінскага места Камянца-Падольскага Ларысе Кузьмінскай.

Тэкст Менскага Эвангельля напісаны на аркушах пэргамэну буйнога фармату (in folio) уставам у два слупкі. Сустракаліся ініцыялы (загалоўныя літары), намаляваныя ў гэтак званым зьвярыным стылі. Па сваіх моўных асаблівасьцях рукапіс уяўляў сабою, лічыў дасьледнік, «копію з царкоўна-славянскага апракаса, у якой захаваліся паўднёва-славянскія і агульныя ўсходне-славянскія рысы і ў якую перапісвальнікі-беларусы… унесьлі асаблівасьці жывой беларускай мовы». На думку ўкраінскага навукоўца, гэты помнік узьнік на мяжы паўднёва-заходняга і паўночна-ўсходняга дыялектаў беларускай мовы, быў перапісаны ў XIV ст. дзесьці паміж Дняпром і Бярозаю. Тэкст гэтага Эвангельля апублікаваны ў дадатку дасьледваньня М. Драйко-Хмары, дзе зьмешчаныя таксама фотакопіі першай і апошняй старонкі часткі рукапісу, што захавалася.

Паводле агульнага характару Менскае Эвангельле блізкае да Друцкага, Лаўрышаўскага, Мсьціскага і іншых богаслужбовага тыпу эвангельляў, што шырока бытавалі, перапісваліся і чыталіся на беларускіх землях у часы сярэднявечча.

## Крыніцы

## Літаратура
* 

Катэгорыя:Творы беларускай літаратуры
Катэгорыя:Гісторыя Менску
Катэгорыя:Літаратура Вялікага Княства Літоўскага
Мсьціскае Эвангельле

**Мсьці́скае Эва́нгельле** — помнік старабеларускай пісьмова-кніжнай культуры XIII — XIV стст. Рукапіс зьберагаецца ў Летувіскай акадэміі навук.

Эвангельле напісанае царкоўнаславянскай мовай уставам на 187 пэргамэнтавых аркушах. Помнік складаецца з пачаткаў тэкстаў эвангельля ад Яна, Мацея, Лукі, чытаньняў ад Марка, Лукі і Яна, паказальніка эвангельскіх чытаньняў паводле сьвятых (саборнік). У помніку зьмешчана застаўка і каля 350 ініцыялаў (загалоўных літараў). Многія з ініцыялаў багата размаляваныя складанымі арнамэнтамі, упрыгожаныя выявамі чалавечых фігураў і жывёлін, жанравымі сцэнамі. На адным з ініцыялаў у літары «В» адлюстраваны селянін з рыдлёўкай. Дасьледчыкі лічаць, што гэта адна зь першых выяваў працы ў беларускім мастацтве. Аздобы ў рукапісным помніку выкананыя сінім, чырвоным, зялёным і жоўтым колерамі. Пераплёт Мсьціскага Эвангельля зроблены са скураных пасрэбраных пласьцінак, на якім выгравіраваны выявы эвангелістаў і Хрыста на крыжы.

На першай і апошняй старонках эвангельля ў XVI ст. зроблены запіс пра тое, што менскі бурмістар Васіль Лах ахвяраваў гэты экзэмпляр царкве Сьвятога Юр’я ў вёсцы Мсьціж на Барысаўшчыне.

## Літаратура
* Памяць: Гіст.-дакум. хроніка Мінска. У 4 кн. Кн. 1-я. — Мн.: БЕЛТА, П15 2001. — 576 с.: іл. ISBN 985-6302-33-1.

Катэгорыя:Творы беларускай літаратуры
Катэгорыя:Літаратура Вялікага Княства Літоўскага
Камароўскае балота

**Камароўскае балота, Камарова балота** — балотны масіў, што некалі існаваў на паўночны захад ад Менску (цяпер прадмесьце Камароўка ў межах места).

Пра ўзьнікненьне балота існуе набожнае паданьне, зьвязанае зь менскім Сьвята-Мікалаеўскім манастыром. У гэтым паданьні, што датуецца 1423 рокам, гаворка ідзе пра нейкага юродзівага Федзьку, які стала ляжаў на цьвінтары манастырскага храма. За свой назойлівы нораў ён меў мянушку Камар. Аднойчы, падпаўшы пад уплыў срэбралюбзтва, ён спакусіўся нарабаваным золатам памерлага разбойніка, які праліў нямала крыві. Федзька Камар пад покрывам ночы пайшоў з манастыра, перайшоў паўнаводную тады Сьвіслач і, паглыбіўшыся ў некрануты лес, паспрабаваў узяць сабе палову золата. Але ў гэты момант раскрылася зямля і паглынула юродзівага разам зь мехам золата. І ў той жа час на гэтым месцы ўтварылася велізарнае балота, якое людзі называлі Камароўскім у гонар няўдалага грэшніка.

На Гарадзкім выгане (Камароўскім балоце) 21 жніўня 1911 року паводле рашэньня Менскага губэрнскага земства была заснаваная Менская балотная досьледная станцыя — першая навуковая ўстанова на тэрыторыі Беларусі.

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* Шыбека З.В., Шыбека С.Ф. Мінск: Старонкі жыцця дарэв. горада/ Пер. з рускай мовы М.Віжа; Прадмова С.М. Станюты. — Мн.: Полымя, 1994. — 341 с. [1] асобн. арк. карт.: іл. .

Катэгорыя:Гісторыя Менску
Пярэспа (рака)

**Пярэ́спа** — невялікая рэчка, левы прыток Сьвіслачы (басэйн Дняпра), якая дала назву гістарычнай мясцовасьці ў Менску. 

Упадала ў Сьвіслач паміж менскімі прадмесьцямі Старажоўкай і Пярэспай, у раёне Старавіленскага тракту. Паводле легенды на ёй быў пабудаваны млын легендарнага асілка Мянеска, што заснаваў Менск.

## Гісторыя
Па легендзе, на вадаспадзе ў месцы ўпадзеньня Пярэспы ў Сьвіслач быў пабудаваны млын волата Менска, з чаго пачаў сваё існаваньне Менск. У 1922 годзе ў раку ўпадаў магістральны канал асушальнай сеткі Камароўскага балота. У Пярэспу ўпадала цяпер няісная рака Віранка. У 1975 годзе рака была заключана ў падземны ліўневы калектар, які ў асяроддзі менскіх дыгераў называецца *Фарфоравым*, а афіцыйна *Камароўскім*.

## Геаграфія
Выток Пярэспы знаходзіўся на тэрыторыі Камароўскага балота (цяпер у Парку Сяброўства Народаў), каля месца скрыжаваньня вуліцаў Кульман і Карастаянавай. Рэчка працякала па тэрыторыі, дзе зараз разьмяшчаецца кацельная Цэнтральнага раёна, затым уздоўж вуліцы Гая, і па тэрыторыі фарфоравага завода ў бок скрыжаваньня вуліцаў Машэрава, Даўмана і Старажоўская. Вусьце разьмяшчаецца паміж спартыўным комплексам Дынама і праспэктам Машэрава, рака ўпадала ў Сьвіслач невялікім вадаспадам. Цяпер побач з вусьцем знаходзіцца 150-мэтровы вадасьцёк, які заканчваецца ўваходам у калектар.

## Крыніцы
Катэгорыя:Басэйн Дняпра
Катэгорыя:Рэкі Менску
Катэгорыя:Гісторыя Менску
Ć

**Ć**, **ć** (**c з на́ціскам**, **c з аку́там**; ) — літара шэрагу ўсходне- і паўднёваэўрапейскіх лацінскіх альфабэтаў.

## Выкарыстаньне
Ужываецца ў польскім, горна- й ніжнялуцкім, сэрбскім, харвацкім, басьнійскім, вілімавіцкім альфабэтах.

## Лацінізацыя
Выкарыстоўваецца ў лацінскіх варыянтах беларускага, македонскага й сэрбскага альфабэтаў. Ёсьць чацьвёртай літарай у беларускім лацінскім альфабэце, ува ўсіх астатніх — пятай.

## Гісторыя
Упершыню ўзьнікла ў польскай абэцэдзе, адкуль у ХІХ ст. была запазычаная іншымі мовамі. У беларускай, вілімавіцкай і польскай мове адпавядае кірылічнаму «ць», у паўднёваславянскіх — Ћ. Апроч таго, у македонскай мове часам адпавядае літары Ќ. Можна перадавацца ў кірыліцы й як «Ч».

Катэгорыя:Літары пашыранай лацініцы
Катэгорыя:Славянскія мовы
Гаспадарскі суд Вялікага Княства Літоўскага

**Гаспадарскі суд** або **вялікакняжацкі суд** — вышэйшы судовы орган Вялікага Княства Літоўскага. Склад суду ня быў дакладна вызначаны ў законе. Справы ў ім разглядаў вялікі князь (Гаспадар) і Паны-Рада. Колькасьць радных паноў на судзе магла быць рознай, але прысутнасьць 2 — 3 была абавязковай. 

Па першай інстанцыі да 1564 року Гаспадарскі суд разглядаў: 
* справы па пазовах буйных фэадалаў і асобаў, якія мелі адмысловыя граматы на вызваленьне ад падсуднасьці іншых судоў.
* справы пра дзяржаўную здраду, злачынствы й злоўжываньні службовых асобаў, самавольны захоп дзяржаўных маёнткаў, зямель і прыбыткаў.
* справы па пазовах, якія закраналі інтарэсы казны.
* справы пра пазбаўленьне шляхецкіх правоў.
* спрэчкі пра прыналежнасьць да прывілеяваных саслоўяў.

Таксама ён зацьвярджаў пастановы камісарскіх судоў. 

З той прычыны, што да 1529 року ў дзяржаве не існавала інстанцыйнага парадку разгляду справаў, да Гаспадарскага суду мог зьвяртацца любы шляхціц, што вяло да набіраньня значнай колькасьці справаў і валакіты ў іх разглядзе. Статут Вялікага Княства Літоўскага 1529 року абмежаваў магчымасьць непасрэднага звароту ў Гаспадарскі Суд і абавязаў зьвяртацца спачатку ў мясцовыя суды паводле іх юрысдыкцыі (прысуду). Статуты 1566, 1588 рокаў і соймавыя пастановы 1542 і 1551 рокаў замацавалі і канкрэтызавалі такі парадак. 

У якасьці апэляцыйнай інстанцыі Гаспадарскі суд разглядаў скаргі на пастановы замкавых, земскіх, падкаморных і войтаўска-лаўніцкіх судоў. 

З утварэньнем у 1581 року Трыбунала Вялікага Княства Літоўскага да яго перайшла частка функцыяў Гаспадарскага Суду. 

## Літаратура
* Юрыдычны энцыклапедычны слоўнік / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: С.В. Кузьмін і інш. — Мн.:БелЭн, 1992. — 636 с.

Катэгорыя:Права Вялікага Княства Літоўскага
Ń

Літара ўжываецца ў беларускім, кашубскім, лужыцкіх і польскім альфабэтах. Утвораная ад літары N з дапамогай акуту.

## Адпавядае
Адпавядае кірылічнаму спалучэньню «нь», лацінскім літарам&nbsp;— Ň (у чэскай і славацкай мовах), Nj (у сэрбскахарвацкіх), Ñ (у гішпанскай), Nh (у партугальскай). Самастойнага складу не ўтварае. для гэтага выкарыстоўваецца сплучэньне: ni.

## Беларуская лацінка
У беларускай лацінцы выкарыстоўваецца для перадачы гуку [], адпавядае спалучэньню кірылічных літар .

## Крыніцы

Катэгорыя:Літары пашыранай лацініцы
Катэгорыя:Славянскія мовы
Менская балотная досьледная станцыя

**Менская балотная досьледная станцыя** — першая навуковая ўстанова на Беларусі. Была заснаваная паводле рашэньня Менскага земства 21 жніўня 1911 року. Першым дырэктарам быў А. Ф. Флёраў. Досьледная гаспадарка станцыі знаходзілася ля прыпынку Лахва Палескай чыгункі.

Досьледы вяліся на 7,5 дзесяцінах балотнай глебы. Вывучаліся пытаньні земляробзтва, расьлінаводзтва, лугаводзтва, мэліярацыі, глебазнаўства, аграхіміі і агратэхнікі. У 1912—1917 роках выдаваўся адмысловы навуковы часопіс «Болотоведение» () (з 1915 року выходзіў у Маскве), які друкаваў справаздачы пра дзейнасьць станцыі, навуковыя артыкулы, прысьвечаныя распрацоўцы і гаспадарчаму выкарыстаньню балотаў, тарфянікаў, паведамленьні пра новыя машыны па асушэньні забалочаных глебаў і здабычы торфу, агляды айчыннай і замежнай літаратуры па балотнай справе.

У 1912 року станцыя прыняла ўдзел у юбілейнай сельскагаспадарчай і саматужнай выставе, арганізаванай Смаленскім таварыствам сельскай гаспадаркі. У навуковым аддзеле экспанаваліся фатаздымкі балотаў, узоры балотавых глебаў і расьліннасьці, чорнага (моранага) дуба, у навукова-прыкладным — фатаздымкі досьледнай балотнай гаспадаркі ў Лахве, узоры культураў, вырашчаных на досьледных дзялянках, адмысловыя прылады працы, балотныя чаравікі для коней. Тады ж супрацоўнікі станцыі ўдзельнічалі ў нарадзе па кармавых расьлінах, лугаводзтву і асушэньні балотаў Беларусі.

У 1913 року Менская балотная станцыя ператварылася ў раённую. Пад яе дзейнасьць падпалі Менская, Валынская, Гарадзенская, Чарнігаўская і Магілёўская губэрні.

У 1930 року на базе станцыі і аддзела асушэньня і культуры балотаў Беларускага дзяржаўнага інстытуту сельскай гаспадаркі арганізаваўся навукова-дасьледчы інстытут балотнай гаспадаркі.

Станцыя знаходзілася на рагу цяперашніх менскіх вуліцаў Максіма Багдановіча і Сурганава.

## Крыніцы

## Літаратура
* Шыбека З.В., Шыбека С.Ф. Мінск: Старонкі жыцця дарэв. горада/ Пер. з рускай мовы М.Віжа; Прадмова С.М. Станюты. — Мн.: Полымя, 1994. — 341 с. [1] асобн. арк. карт.: іл. ISBN 5-345-00613-X.

Катэгорыя:Гісторыя Менску
Катэгорыя:Гісторыя беларускай навукі
За асабістую мужнасьць (Беларусь)

**Ордэн «За асабістую мужнасьць»** — беларуская дзяржаўная ўзнагарода, ордэн.

## Статут
Ордэнам «За асабістую мужнасьць» узнагароджваюцца грамадзяне:

* за выключную адвагу і асабістую харобрасьць, праяўленыя пры выкананьні вайсковага абавязку, цывільных або службовых абавязкаў;
* за самаадданыя ўчынкі, зробленыя ў экстрэмальных абставінах;
* за мужнасьць, праяўленую пры абароне дзяржаўнай мяжы;
* за мужнасьць, праяўленую пры ахове грамадзкага парадку;
* за сьмелыя і рашучыя дзеяньні ў абставінах, зьвязаных з рызыкай для жыцьця.

Ордэн «За асабістую мужнасьць» носіцца на левым баку грудзей і пры пры наяўнасьці іншых ордэнаў разьмяшчаецца пасьля ордэну «За службу Радзіме».

## Апісаньне
Ордэн «За асабістую мужнасьць» уяўляе сабой пазалочаны, пакрыты чырвонай эмальлю крыж на фоне пазалочанай чатырохграннай плоскасьці з выявай рабрыстых промняў. У цэнтры крыжа зьмешчаны круг дыямэтрам 22 мм, пакрыты белай эмальлю, з надпісам «За асабістую мужнасць» і выявай лаўравых галінаў. У цэнтры круга — залацістая пяціканцовая зорачка на цёмна-чырвоным фоне. Круг накладзены на пазалочаны меч. Адваротны бок ордэну мае гладкую паверхню, у цэнтры знаходзіцца нумар ордэну.

Ордэн пры дапамозе вушка і кальца мацуецца да пяцікутнай калодкі, абцягнутай муаровай стужкай залацістага колеру з падоўжнай бардовай палоскай пасярэдзіне. Па краёх стужка мае па адной падоўжнай палосцы: зь левага боку — белую, з правага — бардовую.

Ордэн «За асабістую мужнасьць» вырабляецца з срэбра з пазалотай.

## Кавалеры ордэна
* Дзьмітры Гвішыані — курсант Ваеннай акадэміі Беларусі
* Міхал Галаватаў — прэзыдэнт аб’яднаньня «Саюз незалежных службаў садзейнічаньня камэрцыйнай бясьпекі»
* Віктар Карпухін — Герой Савецкага Саюзу, ваяр-інтэрнацыяналіст
* Ігар Макараў — беларускі дзюдаіст

## Крыніцы
* Закон Республики Беларусь от 18.05.2004 № 288-З (ред. от 04.05.2005) «О государственных наградах Республики Беларусь»
* Государственные награды и премии Республики Беларусь

Катэгорыя:Узнагароды, якія зьявіліся ў 1995 годзе
Архірэйская Слабодка

**Архірэйская Слабодка**, **Антонава** — гістарычная мясцовасьць Менску, разьмешчаная ў паўднёва-ўсходняй частцы места на зямлі Архірэйскага двара.

На паўднёвы захад ад Архірэйскай Слабодкі пачынаюцца Тры Карчмы, на паўночны захад — Кашары, на поўнач — Стромкі Бераг, на паўночны ўсход — Доўгі Брод.

## Гісторыя

У сьпісах вуліцаў Менску 2-й паловы XIX ст. упамінаюцца «Архірэйская слабада» і «Архірэйская Сьлепня». У раёне сучаснага вэлязаводу і пасёлку трактарнага заводу знаходзіўся «Архірэйскі гай» (г.зв. «Пустыня»).

У пачатку XX ст. Архірэйская Слабодка ўваходзіла ў трэцюю паліцэйскую частку места. Праз прадмесьце праходзілі Шпітальная (цяпер Фрунзэ), Архірэйская (Пуліхава), Новазагародняя, Іванаўская, Андрэеўская, Смаленская, Нагорная, Правіянцкая (Захарава), Старазагародняя (Азгура) вуліцы.

У наш час пра існаваньне прадмесьця напамінае Антонаўскі парк (назву надалі ў 2006 року) і Антонаўская вуліца — колішняя дарога зь места да фальварку архіяпіскапа Антонія Зубко.

## Старыя адрасы
**Архірэйская Слабодка, 4.* Эпархіяльны сьвечачны завод, адкрыты ў 1893 року. Займаў аднапавярховую камяніцу. Выпускаў сьвечкі зь белага і жоўтага воску. Шостую частку сыравіны складалі агаркі. Прадпрыемства месьцілася ў раёне цяперашняй вуліцы Пуліхава.

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 
* 
* Боровой Р. Минские пригороды XVI — начала XX века http://ais.activemedia.by/article/43031 // Архитектура и строительство. — 2008. — № 11. — С. 46—50.

## Вонкавыя спасылкі
* Шпачыраваньне пасёлкам Трактарнага заводу (часткова Архірэйскай Слабодкай), Бібліятэка Менчука
* Шпацыраваньне Антонаўскім паркам, Бібліятэка Менчука
* Сацукевіч І. Тапанімія вуліцы і плошчаў Менска ў ХІХ — пачатку ХХ стст. // «Беларускі калегіюм», 4 чэрвеня 2008.
* План губернского города Минска (1903), Бібліятэка Менчука
* Формирование территории Минска (1800—2004), Бібліятэка Менчука
* План губернского города Минска (1898), Бібліятэка Менчука

Катэгорыя:Гістарычныя раёны Менску
Ордэн Айчыны

**Ордэн Айчыны** — беларуская дзяржаўная ўзнагарода, вышэйшы ордэн Рэспублікі Беларусь. Ордэн Айчыны заснаваны пастановай Вярхоўнага Савету Рэспублікі Беларусь N 3726-XII ад 13.04.1995 г.

## Статут ордэна
Ордэн Айчыны мае тры ступені:
* Ордэн Айчыны I ступені;
* Ордэн Айчыны II ступені;
* Ордэн Айчыны III ступені.

Вышэйшай ступеньню ордэна Айчыны зьяўляецца I ступень.

Узнагароджаньне ажыцьцяўляецца пасьлядоўна ордэнам Айчыны III, II і I ступені:
* за выдатныя дасягненьні ў вытворчай, навукова-дасьледніцкай, сацыяльна-культурнай, грамадзкай, дабрачыннай і іншых сфэрах дзейнасьці, накіраванай на падвышэньне дабрабыту людзей і ўмацаваньне магутнасьці краіны;
* за мужнасьць і адвагу, праяўленыя пры абароне Айчыны і яе дзяржаўных інтарэсаў, забесьпячэньні законнасьці і правапарадку;
* за вялікія заслугі ў разьвіцьці эканамічных, навукова-тэхнічных і культурных сувязяў паміж Рэспублікай Беларусь і іншымі краінамі.

Ордэн Айчыны носіцца на левым баку грудзей і пры наяўнасьці іншых ордэнаў (акрамя ордэна Маці) разьмяшчаецца перад імі ў парадку старшынства ступеняў.

## Апісаньне
Ордэн Айчыны ўяўляе сабой знак, выкананы ў форме двух чатырохкутнікаў, якія накладаюцца адзін на аднаго і ўтвараюць васьміканцовую зорку дыямэтрам 44 мм.

У цэнтры зоркі знаходзіцца круг дыямэтрам 24 мм, у якім разьмешчана выява Дзяржаўнага гербу Рэспублікі Беларусь, які абрамлены вянком з дубовага і лаўравага лісьця. У верхняй частцы круга на чырвоным эмалевым фоне зьмешчаны надпіс «Айчына», у ніжняй частцы абазначаныя ступені ордэну: I, II, III. Адваротны бок ордэну мае гладкую паверхню, у цэнтры знаходзіцца нумар ордэну.

Ордэн пры дапамозе вушка і кальца мацуецца да пяцікутнай калодкі, абцягнутай муаравай стужкай чырвонага колеру з падоўжнай зялёнай палоскай пасярэдзіне для ордэна I ступені, дзьвюма зялёнымі падоўжнымі палоскамі па краёх для ордэна II ступені, дзьвюма зялёнымі падоўжнымі палоскамі па краёх і адной зялёнай падоўжнай палоскай пасярэдзіне для ордэна III ступені.

Ордэн Айчыны I ступені вырабляецца з срэбра з пазалотай, II ступені — з срэбра з частковай пазалотай, III ступені — з срэбра.

## Поўныя кавалеры ордэна
*Кацярына Карстэн (у дзявоцтве Хадатовіч) — вясьлярка (2008)
*Леанід Маісееў — кіраўнік агракамбіната «Зара» (2011)

## Узнагароджаныя
* Міхаіл Дзям'янаў (пасьмяротна)
* Валянцін Нікіцін 
* С. Саковіч
* Іван Іванкоў
* Віктар Шэйман
* Міхаіл Паўлаў

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Закон Республики Беларусь от 18.05.2004 № 288-З (ред. от 04.05.2005) «О государственных наградах Республики Беларусь»
* Дзяржаўныя ўзнагароды і прэміі Рэспублікі Беларусь
* Орден Отечества на сайте Государственные награды РБ

Катэгорыя:Узнагароды, якія зьявіліся ў 1995 годзе
Ордэн Воінскай Славы

**Ордэн Воінскай Славы** — беларуская дзяржаўная ўзнагарода, ордэн.

## Статут
Ордэнам Воінскай Славы ўзнагароджваюцца вайскоўцы Рэспублікі Беларусь:

* за выключныя заслугі ў кіраваньні войскамі, падтрыманьні іх высокай баявой гатоўнасьці і прафэсійнай вывучкі;
* за адвагу і самаадданасьць, праяўленыя пры абароне Айчыны і яе дзяржаўных інтарэсаў, выкананьні іншых службовых абавязкаў;
* за заслугі ва ўмацаваньні баявой садружнасьці і вайсковага супрацоўніцтва з замежнымі дзяржавамі.

Ордэн Воінскай Славы носіцца на левым баку грудзей і пры пры наяўнасьці іншых ордэнаў разьмяшчаецца пасьля ордэну Айчыны.

## Апісаньне
Ордэн Воінскай Славы ўяўляе сабой знак, ў аснову якога ляжыць пяціканцовая зорка, якая накладаецца на праменепадобны пяцікутнік. Кампазыцыя фармуе дзесяціканцавую зорку дыямэтрам 44 мм. У цэнтры зоркі разьмешчаны круг дыямэтрам 23 мм, ў крузе — рэльефная выява двух ваяроў, якія ўвасабляюць наземныя і паветраныя сілы. Круг абрамлены вянком з дубовага і лаўравага лісьця, у верхняй частцы круга на зялёным эмалевым фоне зьмешчаны надпіс «Воінская Слава». Адваротны бок ордэну мае гладкую паверхню, у цэнтры знаходзіцца нумар ордэну.

Ордэн пры дапамозе вушка і кальца мацуецца да пяцікутнай калодкі, абцягнутай муаравай стужкай чырвонага колеру з падоўжнай зялёнай палоскай пасярэдзіне, трыма чорнымі і дзьвума аранжавымі палоскамі з правага боку.

Ордэн Воінскай Славы вырабляецца з срэбра з пазалотай.

## Узнагароджаныя
*Леанід Мальцаў — міністар абароны Беларусі (2001—2009)

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Закон Республики Беларусь от 18.05.2004 № 288-З (ред. от 04.05.2005) «О государственных наградах Республики Беларусь»
* Дзяржаўныя ўзнагароды і прэміі Рэспублікі Беларусь


Катэгорыя:Узнагароды, якія зьявіліся ў 1995 годзе
Стромкі Бераг

**Стро́мкі Бе́раг, Круты́ Бе́раг** — гістарычная мясцовасьць Менску, разьмешчаная ў паўднёва-ўсходняй частцы места, на поўдзень ад Мескага саду.

На захад ад Стромкага Берага пачынаюцца Кашары, на паўночны захад — цэнтральнае Новае Места, на паўночны ўсход — Доўгі Брод, на поўдзень — Архірэйская Слабодка. Тым часам, паводле артыкула Івана Сацукевіча з кнігі Памяць, Круты Бераг месьціўся на спадзістым схіле Сьвіслачы, каля сучаснай чыгуначнай станцыі Менск-Усходні.

## Гісторыя
У пачатку XX ст. Стромкі Бераг ўваходзіў ў трэцюю паліцэйскую частку места. Праз прадмесьце праходзілі Шпітальная (цяпер Фрунзэ), Архірэйская (Пуліхава, Новазагародняя, Іванаўская, Старазагарадная (Азгура), Саламяная, Сьлясарная, Правіянцкая (Захарава) вуліцы

У наш час назва прадмесьця ніяк не пазначаецца на мапе Менску.

## Старыя адрасы
* *Шпітальная, 37.* Вайсковы лязарэт. Дзейнічаў з 1840 року. У 1910 року налічваў 200 ложкаў. У 1914 року ператвораны ў вайсковы шпіталь. Будынак захаваўся (перабудаваны), стаіць на рагу цяперашніх вуліцаў Фрунзэ й Першамайскай
* *Шпітальная, 39.* Менская вайсковая мукамольня і хлебапякарня, збудаваная ў 1887 року. Першае значнае прадпрыемства ў месьце з паравым рухавіком. Будынак захаваўся, знаходзіцца на рагу вуліцаў Першамайскай і Фрунзэ (корпус Менскага халадзільнага камбінату №1).

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 
* 

## Вонкавыя спасылкі
* Сацукевіч І. Тапанімія вуліцы і плошчаў Менска ў ХІХ — пачатку ХХ стст. // «Беларускі калегіюм», 4 чэрвеня 2008.
* План губернского города Минска (1903), Бібліятэка Менчука
* Формирование территории Минска (1800—2004), Бібліятэка Менчука
* План губернского города Минска (1898), Бібліятэка Менчука

Катэгорыя:Гістарычныя раёны Менску
Індыйскі нацыянальны каляндар

**Індыйскі нацыянальны каляндар** (які часам называецца **календаром Сака**) — афіцыйны каляндар, які ўжываецца цывільным насельніцтвам Індыі. Нароўні з Грыгарыянскім календаром, ён выкарыстоўваецца афіцыйнымі індыйскімі СМІ, у таксама ўжываецца ў календарах і паведамленьнях, якія выдаюцца ўрадам Індыі.

Гэты каляндар часта двухсэнсоўна разумеецца пад выразам «Індыйскі каляндар», а панятак **Эра Сака** выкарыстоўваецца таксама ў іншых календарох.

## Структура календара

У высакосныя гады Чаітра складаецца з 31 дня і пачынаецца 21 сакавіка. Усе месяцы першай паловы году складаюцца з 31 дня, каб улічваць больш павольны рух сонца вакол экліптыкі ў гэты час.

Назвы месяцаў утвораня ад старажытнаіндыйскіх месяцова-сонечных календароў, таму пэўныя існуюць варыяцыі ў напісаньні назваў, а таксама гэта можа зьбіваць з панталыку, да якога менавіта календара адносіцца пэўная дата.

Гады ў календары адлічваюцца ў эры Сака, нулявы год якой пачынаецца ў 78 годзе хрысьціянскай эры. Для вызначэньня, ці зьяўляецца год высакосным, трэба дадаць 78 да нумару году ў эры Сака — калі вынік зьяўляецца высакосным годам у Грэгарыянскім календары, то і год у эры Сака таксама будзе высакосным.

## Адаптацыя
Каляндар быў прадстаўлены ў 1957 годзе Камітэтам рэфармаваньня календара і зьяўляўся часткай індыйскага эфэмэрыднага і навігацыйнага календара, які апроч гэтага таксама ўтрымліваў астранамічныя зьвесткі, такія як хранамэтраж і формулы для падрыхтоўкі індыйскіх рэлігійных календароў. Увесь каляндар уяўляў сабой спробу гарманізаваць практыку ўжываньня такіх календароў. Нягледзячы на гэтыя высілкі, мясцовыя варыянты календароў, заснаваныя на календары Сур’я Сыдганта ўсё яшчэ могуць выкарыстоўвацца.

Выкарыстаньне нацыянальнага індыйскага календара афіцыйна пачалося 1 Чаітра 1879 году эры Сака — альбо 22 сакавіка 1957 году. Аднак урад і афіцыйныя асобы ўхіляюцца ад сьвяткаваньня Новага году паводле гэтага календара на карысьць рэлігійнага календара.

## Глядзіце таксама
* Індыйскія календары
* Эра Сака

## Крыніцы

## Літаратура
* E.G. Richards *Mapping Time: The Calendar and its History* , 1998, ст. 184—185.

Катэгорыя:Індуісцкія календары
Катэгорыя:Індыйская культура
Катэгорыя:Каляндар
Міхалянка

**Міхалянка, Міхалянскае [[прадмесьце]]** — гістарычная мясцовасьць Менску, разьмешчаная ў паўночна-заходняй частцы места.

На паўднёвы захад ад Міхалянкі пачынаецца Кальварыя, на ўсход — Людамонт, на паўднёвы ўсход — Татарская Слабада.

## Гісторыя
Назва прадмесьця, відаць, пайшла ад аднайменнага ўрочышча, якое пэўны час належыла менскаму Траецкага касьцёлу. Па канфіскацыі ўладамі Расейскай імпэрыі касьцельных зямель лес перайшоў у валоданьне Менску. У 1890 року ўлады прадалі ўрочышча купцу Рагавому для вывазу. Атрыманыя грошы скіравалі на патрэбы будаваньня новага мескага тэатру. У пачатку XX ст. Міхалянка ўваходзіла ў пятую паліцэйскую частку места. Праз прадмесьце праходзіла Заслаўская вуліца.

Назву «Міхалянка» мае аўтобусны прыпынак на вуліцы Міхася Лынькова ў мікрараёне Масюкоўшчыне.

## Зноскі

## Літаратура
* 
* 
* 

## Вонкавыя спасылкі
* План губернского города Минска (1903), Бібліятэка Менчука
* Формирование территории Минска (1800—2004), Бібліятэка Менчука
* План губернского города Минска (1898), Бібліятэка Менчука

Катэгорыя:Гістарычныя раёны Менску
Раманава

Назву **Рама́нава** маюць:

## Населеныя пункты
### [[Беларусь]]
* Віцебская вобласьць:
** Раманава — вёска ў Бешанковіцкім раёне
** Раманава — вёска ў Гарадоцкім раёне

* Гарадзенская вобласьць:
** Раманава — вёска ў Шчучынскім раёне

* Гомельская вобласьць:
** Раманава — назва вёскі Барба Веткаўскага раёну да перайменаваньня

* Магілёўская вобласьць:
** Раманава — назва вёскі Леніна Горацкага раёну да перайменаваньня

* Менская вобласьць:
** Раманава — назва вёскі Леніна Слуцкага раёну да перайменаваньня

### [[Польшча]]

### [[Расея]]

## Глядзіце таксама
* Раман 
* Раманавічы 
* Раманавы 
* Раманаў 
* Раманаўка 
* Раманаўскае 
* Раманаўская
* Раманаўская Слабада — прадмесьце Менску
* Раманаўскі 
* Раманаўцы
* Раманаўшчына 
* Раманішкі 
* Раманішчы 
* Раманчук 
* Раманчукі 
* Раманы 
* Раманькі 
* Раманюк 
* Раманюкі
Караімы

**Караімы** (саманазва: *карайлар*) — цюрскі народ, які жыве ва Ўкраіне (пераважна ў Крыме), на Віленшчыне (Вільня, Трокі), Расеі, Польшчы. Іх агульная колькасьць у гэтых краінах паводле апошніх попісаў насельніцтва складае каля 2 тыс. чал.

Караімы разам з крымчакамі ды крымскімі татарамі прызнаныя Ўкраінай аўтахтонным народам Крыму.

Частку крымскіх караімаў у другой палове XIV стагодзьдзя захапіў у палон Вітаўт і расьсяліў па абшарах Вялікага Княства Літоўскага. Доўгі час караімаў атаясамлівалі з жыдамі і адно пры канцы XVIII ст. іх сталі ўважаць асобнаю народнасьцю.

Караімы зьяўляюцца пасьлядоўнікамі, на думку адных, аднае з плыняў юдаізму, на думку іншых, апрычонага веравызнаньня — караімізму, які аб’ядноўвае ў сабе рысы юдаізму, хрысьціянства і ісламу. Караімская мова належыць да кіпчацкай групы цюрскіх моваў. Адзіная літаратурная мова не сфармавалася. Адрозьніваюць паўночны (троцкі), паўднёвы (галіцкі) і крымскі дыялекты караімскай мовы.

Крымскія караімы зьяўляюцца нашчадкамі цюрскіх плямёнаў, што ўваходзілі ў VIII—X стст. у склад Хазарскага каганату.

## Літаратура
* Тюркские народы Крыма: Караимы. Крымские татары. Крымчаки — Москва, 2003. — 459 стр. 

## Вонкавыя спасылкі
Беларуская антарктычная станцыя

**Белару́ская антаркты́чная ста́нцыя** — палярная станцыя ў Антарктыдзе, якая павінна пачаць працу ў 2014 годзе. Яна разьмесьціцца ў раёне гары Вячэрняя на ўзьбярэжжы мора Касманаўтаў Антарктыды недалёка ад расейскай станцыі «Моладзевая». Базай для яе стварэньня стане расейская станцыя «гара Вячэрняя», перададзеная на бязвыплатнай аснове.

Аб рашэньні арганізацыі такой станцыі паведаміў 6 ліпеня 2006 дырэктар Інстытута праблем выкарыстаньня прыродных рэсурсаў і экалёгіі НАН Беларусі акадэмік Уладзімер Логінаў. Ён узначаліў дзяржаўную мэтавую праграму Беларусі па Маніторынгу палярных раёнаў Зямлі. Па яго словах «расейскія калегі зацікаўленыя ў нашай прысутнасьці на мацерыку, бо мы будзем дапамагаць ім ажыцьцяўляць дасьледаваньні, якія вядуцца на працягу 50 гадоў на разьмешчанай па суседстве станцыі Моладзевая, але з-за недахопу фінансаваньня могуць быць перапыненыя».

Супрацоўніцтва з Расеяй дазволіць Беларусі паменшыць выдаткі на стварэньне і падтрыманьне антарктычнай станцыі. Па адзнаках экспэртаў на ўзьвядзеньне станцыі з нуля запатрабавалася бы ня меней $10 млн, акрамя таго, аналягічная сума неабходная штогод на то, каб фрахтаваць судна для дастаўкі паліва, абсталяваньня і прадуктаў. Суседзтва жа з сэзоннай расейскай станцыяй «Моладзевая» можа гарантаваць у найблізкія 5-10 гадоў судазабесьпячэньне, паколькі спадарожная дастаўка грузу абыйдзецца значна таньней. Акрамя таго, у суровых кліматычных умовах суседзтва зь іншымі станцыямі ў выпадку надзвычайнай сытуацыі дазволіць палярнікам атрымаць своечасовую дапамогу.

Уладзімер Логінаў адзначыў, што матэрыяльная база станцыі суцэль падыходзіць для працы — трэба толькі мадэрнізаваць электракамунікацыі, усталяваць неабходнае абагравальнае і навукова-дасьледчае абсталяваньне. На тэрыторыі станцыі таксама ёсьць ангар для тэхнікі і цыстэрны для паліва. Геаграфічнае месцазнаходжаньне станцыі зручнае — побач ёсьць бухта, адкуль прама з карабля па часавым трубаправодзе можна дастаўляць у ёмістасьці гаручае.

Першая група беларускіх адмыслоўцаў адправіцца на станцыю ў лістападзе 2006 для падрыхтоўкі яе да круглагоднага пражываньня навукоўцаў. Дастаўка першага модуля заплянаваная на лістапад-студзень 2014 году.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Михаил Манской. Кідок на крайні поўдзень 
* Расейскія станцыі на мапе Антарктыды 

Катэгорыя:Антарктычныя станцыі
Катэгорыя:Беларуская навука і тэхніка
Інстытут прыродакарыстаньня

**Інстытут прыродакарыстаньня** — навукова-дасьледчы інстытут Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі, заснаваны ў сьнежні 1932 году ў якасьці Інстытуту торфу.

На 2018 год сярод 70 супрацоўнікаў было 6 акадэмікаў і 2 чальцы-карэспандэнты, 9 дактароў навук і 53 кандыдаты навук.

Асноўнымі навуковымі кірункамі інстытуту зьяўляюцца:
* ацэнка, прагназаваньне і аптымізацыя антрапагенных узьдзеяньняў на біясфэру;
* распрацоўка навуковых асноў прыродакарыстаньня і аховы навакольнага асяродзьдзя;
* навуковае абгрунтаваньне стварэньня рэсурсазьберагальных тэхналёгій здабычы, перапрацоўкі і выкарыстаньня цьвёрдых гаручых выкапняў.

Лябараторыі:
* біягеахіміі ляндшафтаў;
* фізыка-хімічнай мэханікі прыродных дыспэрсных сыстэм;
* выкарыстаньня і аховы тарфяных радовішчаў;
* калёідна-хімічных асноў эколягабясьпечных тэхналёгій;
* хіміі і хімічных тэхналёгій цьвёрдага паліва;
* бузы;
* аграэкалёгіі;
* фізыка-хімічных мэтадаў дасьледаваньня;
* кліматалёгіі;
* інфармацыйнага забесьпячэньня прыродакарыстаньня;
* мадэляваньня геасыстэм;
* трансфармацыі рэчыва і энэргіі ў біясыстэмах;
* аптымізацыі геасыстэм.

Акрамя таго дзейнічаюць канструктарска-тэхналягічны аддзел, аддзел замежных сувязяў і навукова-тэхнічнай інфармацыі. Выдаецца часопіс «Прыродныя рэсурсы» і складанка прац «Прыродакарыстаньне». Абодва выданьні ўваходзяць у сьпіс Найвышэйшай атэстацыйнай камісіі Беларусі.

## Мінуўшчына
25 сьнежня 1932 году ў Беларускай акадэміі навук (БАН) заснавалі Інстытут торфу. З 1936 году Інстытут ўвайшоў у склад Аддзяленьня матэматычных і прыродазнаўчых навук БАН, з 1940 — у Аддзяленьні тэхнічных навук, з 1947 — у Аддзяленьні фізыка-матэматычных і тэхнічных навук, з 1959 — у Аддзяленьні тэхнічных навук, з 1961 — у падпарадкаваньні Дзяржпляну БССР, у 1963—1966 — у складзе Дзяржаўнага камітэту паліўнай прамысловасьці пры Дзяржпляне СССР у якасьці Ўсесаюзнага навукова-дасьледчага інстытуту торфу, з 1967 па 1969 і з 1985 па 1987 — у Аддзяленьні хімічных навук АН БССР, з 1970 па 1984 і з 1988 па 1990 — у Аддзяленьні хімічных і геалягічных навук. 16 сакавіка 1990 году пераўтвораны ў Інстытут праблем выкарыстаньня прыродных рэсурсаў і экалёгіі. З 1990 па 1998 Інстытут уваходзіў у склад Аддзяленьня хімічных і геалягічных навук, у 1999—2003 — у склад Аддзяленьня хімічных навук і навук аб Зямлі. Ад 2004 году ўваходзіць у Аддзяленьне хімі і навук аб Зямлі НАН Беларусі. 1 жніўня 2008 году пераўтвораны ў Інстытут прыродакарыстаньня шляхам далучэньня да яго лябараторыяў Інстытуту геахіміі і геафізыкі НАН Беларусі.

### Кіраўнікі
* Фёдар Бахцееў (1932—1936)
* Генадзь Ануфрыеў (1936—1941)
* Уладзімер Ракоўскі (1943—1948)
* Аркадзь Дубаў (1948—1952)
* Пётар Бялькевіч (1952—1960)
* Уладзімер Ракоўскі (1960—1963)
* Мікалай Панкратаў (1963—1973)
* Іван Ліштван (1973—1987)
* Мікалай Кіслоў (1987—1990)
* Іван Ліштван (1990—1997)
* Уладзімер Логінаў (1998—2008)
* Аляксандар Карабанаў (1 жніўня 2008 — 3 жніўня 2019)
* Сяргей Лысенка (зь 2019 году)

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* 
** Часопіс «Прыродакарыстаньне»

Катэгорыя:Інстытуты Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі
Катэгорыя:Нацыянальная акадэмія навук Беларусі
Катэгорыя:Прыродныя рэсурсы
Катэгорыя:Экалёгія
1068

## Падзеі
* 

## Нараджэньні
* Генры І Ангельскі

## Сьмерці
* 

## Вонкавыя спасылкі
1064

## Падзеі
* пачалося заваяваньне Анатоліі туркамі-сэльджукамі

## Нараджэньні
* 

## Сьмерці
*
1060

## Падзеі
* 

## Нараджэньні
* 

## Сьмерці
* Андраш І Вугорскі
* 31 траўня — Ісак I Камнін, імпэратар Бізантыйскі
* 22 жніўня — кароль Генры І Францускі
1060-я

**1060-я**

Стагодзьдзі: X стагодзьдзе - XI стагодзьдзе - XIІ стагодзьдзе

Дзесяцігодзьдзі: 
1010-я
1020-я
1030-я
1040-я
1050-я
**1060-я**
1070-я
1080-я
1090-я
1100-я
1110-я


Гады: 
1060, 1061, 1062, 1063, 1064, 1065, 1066, 1067, 1068, 1069

----

## Асноўныя падзеі
* нарманы заваявалі Мэсіну на Сіцыліі
* бітва пад Гасьцінсам, пасьля якой пачалося заваяваньне нарманамі Англіі
1069

## Падзеі
* Олаф ІІІ Нарвэскі стаў каралём

## Нараджэньні
* 

## Сьмерці
* Ібн Хазм, ісьлямскі тэоляг і філёзаў

## Вонкавыя спасылкі
Сьпіс расейскіх імпэратараў

Тытул **[[Імпэратар Усерасейскі]]** (*Императоръ Всероссійскій*) быў прыняты Пятром I 22 кастрычніка 1721 году па просьбе Сэнату пасьля перамогі ў Паўночнай вайне і праіснаваў да Лютаўскае рэвалюцыі 1917 году.

У прыведзеным сьпісе прадстаўленыя ўсё *агульнапрызнаныя* імпэратары ўсерасейскія ў храналягічным парадку.

## Іншыя
Некаторы час юрыдычнымі кіраўнікамі Імпэрыі былі вялікія князі Канстанцін Паўлавіч, Міхаіл Аляксандравіч. Узначальвалі Імпэратарскі дом пасьля 1917 году Марыя Фёдараўна, Кірыл Уладзімеравіч, Мікалай Мікалаевіч.


Расейская імпэрыя
Яшкар-Ала

**Яшка́р-Ала́** (па-марыйску і , па-луговамарыйску: *Царла, Чарла, Цар-Ола*) — горад у Маскоўшчыне, адміністрацыйны цэнтар рэспублікі Марый Эл. Насельніцтва на 2005 год — 248,2 тыс. чалавек (расейцы — 67,7%, марыйцы — 24%, татары — 4,3%). Заснаваны ў 1584 годзе. Горад разьмешчаны на беразе ракі Какшагі.

Эканоміка гораду характарызуецца, у першую чаргу, разьвітой прамысловасьцю.

Кіроўныя галіны: машынабудаваньне, хімічная і харчовая прамысловасьць.

## Ураджэнцы
* Ларыса Фінкельштэйн  (1950—2023) — заснавальніца 1-й у Беларусі прыватнай галерэі «Брама»

## Крыніцы