Ляхавічы

**Ля́хавічы** — места ў Беларусі, на рацэ Ведзьме. Адміністрацыйны цэнтар Ляхавіцкага раёну Берасьцейскай вобласьці. Насельніцтва на 2018 год — 10 908 чалавек. Знаходзяцца за 225 км ад Берасьця. Чыгуначная станцыя на лініі Баранавічы — Лунінец, празь места праходзіць аўтамабільная дарога Берасьце — Русінавічы.

Ляхавічы — места гістарычнай Наваградчыны, колішняя сталіца графства, старажытны замак Вялікага Княства Літоўскага. Сярод мясцовых славутасьцяў вылучаўся збудаваны ў стылі рэнэсансу замак, помнік архітэктуры XVI ст., зруйнаваны расейскімі ўладамі, а таксама касьцёл Узвышэньня Сьвятога Крыжа ў стылі барока, помнік архітэктуры XVII ст., зруйнаваны савецкімі ўладамі.

## Назва
Тапонім Ляхавічы, імаверна, утварыўся ад назвы першых пасяленцаў — ляхаў (раней гэтак называлі палякаў). Не адкідваецца і зьвязак з прозьвішчамі Лях або Ляхаў. Увогуле, тапонімы з асновай «ляхі» сустракаюцца на ўсёй тэрыторыі Беларусі. Сама мянушка «лях/ляхі» зьявілася (з дасьледаваньняў М. Турыянскага) у VII—IX стагодзьдзях зь міграцыяй у Польшчу жыдоў з Заходняй Эўропы. Словы «ляхем-панем» ў гаворцы жыдоў з Гішпаніі азначаюць чалавека, які займаецца вырошчваньнем зерня жыта і грэчкі на хлеб, грэчкасея і зямяніна, вольнага гаспадара свайго двара, работніка на зямлі і набожнага чалавека, які пакінуў паганскія звычкі жыць хітрыкаю, рабаваньнем, паляваньнем і зьбіральніцтвам, прыняў Сьвяты Хрост і адцураўся ад полігаміі.

Ляхавічы — патранімічны тапонім, як і назвы некаторых ваколічных вёсак — Патапавічы, Сваяцічы, Русінавічы і г. д. Прозьвішча Ляховіч сустракаецца ў мэтрыках Вялікага Княства Літоўскага, таму відаць, нейкі Ляховіч быў першым уладальнікам Ляхавічаў.

## Гісторыя

### Вялікае Княства Літоўскае
Ляхавічы ўпершыню ўпамінаюцца ў ХV стагодзьдзі як цэнтар воласьці (маёнтку). У 1-й палове ХVI стагодзьдзя паселішча знаходзілася ў валоданьні Гаштольдаў, з 1551 году — вялікага князя Жыгімонта Аўгуста.

З 1572 году Ляхавічамі валодалі Ян Хадкевіч і ягоныя нашчадкі, якія з канца ХVI стагодзьдзя пачалі звацца «графамі на Ляхавічах». У канцы ХVI стагодзьдзя тут збудавалі мураваны замак. У ХVII стагодзьдзі Ляхавічы атрымалі статус мястэчка, уваходзілі ў Наваградзкі павет. Узімку 1595—1596 гадоў казацкія загоны С. Налівайкі і М. Шавулы беспасьпяхова штурмавалі фартэцыю. У 1635 годзе праз дынастычны шлюб паселішча перайшло да Сапегаў. На 1635 год тут было 215 дымоў.

За часамі вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667) у 1660 годзе маскоўскі ваявода Хаванскі 6 месяцаў трымаў у аблозе Ляхавіцкі замак, аднак ня здолеў яго захапіць. У ХVIII стагодзьдзі мястэчка перайшло ў валоданьне Масальскіх. У 1775 годзе сойм Рэчы Паспалітай перавёў Ляхавічы ў дзяржаўны скарб. У 1791 годзе места ўвайшло ў Случарэцкі павет.

### Пад уладай Расейскай імпэрыі
У выніку другога падзелу Рэчы Паспалітай (1793 год) Ляхавічы апынуліся ў Расейскай імпэрыі, дзе з 1795 году сталі цэнтрам воласьці Слуцкага павету Менскай губэрні.

Будаваньне лініі Палескіх чыгунак (Сарны — Вільня) у 1880-я гады дала штуршок эканамічнаму разьвіцьцю Ляхавічаў. У канцы ХІХ стагодзьдзя ў мястэчку было 155 двароў, дзеялі царква, сынагога і 6 юдэйскіх малітоўных дамоў, працавалі школа, лякарня, гаршковы завод, 30 крамаў і 3 карчмы, праводзіліся 3 кірмашы штогод і штотыднёвыя таргі. На 1900 год — працавалі паштовая станцыя, 91 дробнае прамысловае прадпрыемства.

У Першую сусьветную вайну Ляхавічы знаходзіліся ў прыфрантавой паласе. 18 лютага 1918 году мястэчка занялі войскі Нямецкай імпэрыі.


Lachavicki zamak. Ляхавіцкі замак (1660).jpg|Фартэцыя, фрагмэнт пляну аблогі
Lachavičy, Kasakoŭski. Ляхавічы, Касакоўскі (1901-14).jpg|Сядзіба Касакоўскіх
Lachavickaja synagoga. Ляхавіцкая сынагога (XIX).jpg|Вялікая сынагога
Lachavičy, Tatarskaja. Ляхавічы, Татарская (1920-39) (2).jpg|Мячэт


### Найноўшы час
25 сакавіка 1918 году згодна з Трэцяй Устаўной граматай Ляхавічы абвяшчаліся часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. Жыхары мястэчка і воласьці атрымалі Пасьведчаньні Народнага Сакратарыяту БНР. Увосень 1918 году Ляхавічы занялі бальшавікі. 1 студзеня 1919 году ў адпаведнасьці з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі мястэчка ўвайшло ў склад Беларускай ССР. 17 красавіка 1919 году Ляхавічы занялі польскія войскі, у ліпені 1920 году — зноў бальшавікі, пазьней — зноў польскія войскі. Згодна з Рыскай мірнай дамовай 1921 году мястэчка апынулася ў складзе міжваеннай Польскай Рэспублікі, дзе стала цэнтрам гміны Баранавіцкага павету Наваградзкага ваяводзтва. 27 чэрвеня 1931 году Ляхавічы зноў атрымалі статус места, адначасна да яго далучылі населеныя пункты з аднайменнай гміны — вёску Малую Лотву і чыгуначнаю станцыю Ведзьму.

У 1939 годзе Ляхавічы ўвайшлі ў БССР, дзе сталі цэнтрам раёну. У Другую сусьветную вайну з 24 чэрвеня 1941 да 6 ліпеня 1944 году места знаходзілася пад нямецкай акупацыяй.


Lachavičy, Uzvyšeńnia Śviatoha Kryža. Ляхавічы, Узвышэньня Сьвятога Крыжа (J. Langda, 1914).jpg|Стары касьцёл па маскоўскай перабудове
Lachavičy, Śviatoha Jazepa. Ляхавічы, Сьвятога Язэпа (1914).jpg|Новы касьцёл
Lachavičy, Śviatoha Jazepa. Ляхавічы, Сьвятога Язэпа (1914) (3).jpg|Новы касьцёл, інтэр’ер
Lachavičy, Kleckaja. Ляхавічы, Клецкая (1901-39).jpg|Вуліца Клецкая. Юдэйская школа

Lachavičy, Tatarskaja. Ляхавічы, Татарская (1910-19).jpg|Вуліца Татарская. Мячэт
Lachavičy, Pinskaja. Ляхавічы, Пінская (1901-39).jpg|Вуліца Пінская
Lachavičy, Rynak. Ляхавічы, Рынак (1916).jpg|Рынак
Lachavičy, Rynkavaja. Ляхавічы, Рынкавая (1901-39).jpg|Вуліца Рынкавая


## Насельніцтва

### Дэмаграфія


ImageSize = width:auto height:150 barincrement:32
PlotArea = left:50 bottom:20 top:15 right:15
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
Colors =
  id:linegrey2 value:gray(0.9)
  id:linegrey value:gray(0.7)
  id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8)
  id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:12500
ScaleMajor = unit:year increment:2500 start:0 gridcolor:linegrey
ScaleMinor = unit:year increment:500 start:0 gridcolor:linegrey2
PlotData =
  color:cobar width:15
  bar:1897 from:0 till:5016 
  bar:1939 from:0 till:5100 
  bar:1959 from:0 till:4500
  bar:1989 from:0 till:10700
  bar:2000 from:0 till:11700
  bar:2008 from:0 till:11700
  bar:2009 from:0 till:10997
  bar:2018 from:0 till:10908
TextData=
  fontsize:10px pos:(20,195)
  text:



* **XIX стагодзьдзе**: 1884 год — 2 тыс. чал.; 1897 год — 5016 чал.
* **XX стагодзьдзе**: 1939 год — 5,1 тыс. чал.; 1959 год — 4,5 тыс. чал.; 1989 год — 10,7 тыс. чал.; 1997 год — 12,5 тыс. чал.; 1998 год — 12,2 тыс. чал.; 2000 год — 11,7 тыс. чал.
* **XXI стагодзьдзе**: 2006 год — 11,6 тыс. чал.; 2008 год — 11,7 тыс. чал.; 2009 год — 10 997 чал. (перапіс); 2016 год — 10 902 чал.; 2017 год — 10 919 чал.; 2018 год — 10 908 чал.

### Адукацыя
У Ляхавічах працуюць аграрны каледж, школа-гімназія, 3 сярэднія школы, 4 дзіцячыя дашкольныя ўстановы, дзіцячая спартовая школа.

### Мэдыцына
Мэдычнае абслугоўваньне насельніцтва ажыцьцяўляюць мескія лякарня і паліклініка.

### Культура
Дзеюць 2 дамы культуры, 3 бібліятэкі.

## Забудова

### Плян
Сыстэма пляну Ляхавічаў радыяльна-прамянёвая. На галоўнай вуліцы (дзялянка шашы Баранавічы — Русінавічы) знаходзяцца будынкі аграрнага каледжу, камбінату побытавага абслугоўваньня, унівэрсальнай крамы, 4-5-павярховыя жылыя дамы. Да цэнтральнай вуліцы прылягаюць два пляцы — адміністрацыйна-грамадзкі і культурны цэнтар места. Аблічча галоўнай вуліцы фармуюць будынак раённай адміністрацыі, дом зьвязку і банк, дом культуры. На вуліцы гістарычнай Пінскай вуліцы месьцяцца рэстаран і кавярня, гасьцініца, крама. Пераважае аднапавярховая індывідуальная забудова прысядзібнага тыпу. Будуюцца 2—4-павярховыя жылыя дамы. У паўднёва-ўсходняй частцы места знаходзіцца мікрараён, забудаваны пераважна 4—5-павярховымі жылымі дамамі. Прамысловая зона канцэнтруецца на паўднёвы ўсход ад асноўнай жылой тэрыторыі, у раёне чыгуначнай станцыі.

### Вуліцы і пляцы

З урбананімічнай спадчыны Ляхавічаў да нашага часу гістарычныя назвы захавалі Замкавая вуліца і Замкавы завулак. У перапісе 1874 году ўпамінаюцца Могілкавая, Мядзьведзіцкая, Плябанская, Сьвятаянская і Школьная вуліцы.

## Эканоміка
Прадпрыемствы дрэваапрацоўчай, харчовай, будаўнічых матэрыялаў прамысловасьці. Чатыры будаўнічыя арганізацыі.

## Турыстычная інфармацыя

### Інфраструктура
Спыніцца можна ў мескім гатэлі.

### Славутасьці
* Забудова гістарычная (XIX — пачатак ХХ ст.; фрагмэнты)
* Касьцёл Сьвятога Язэпа (Юзэфа; 1907)
* Могілкі старыя хрысьціянскія, капліцы (XIX ст.)
* Сынагога (XIX ст.)

### Страчаная спадчына
* Гаспадарчы двор Тызенгаўзаў-Патоцкіх (XVIII—ХХ ст.)
* Замак (XV—XVIII стагодзьдзі)
* Капліца Сьвятой Ганны (XVI—ХХ ст.)
* Касьцёл Сьвятога Войцеха (XV ст.)
* Касьцёл Узвышэньня Сьвятога Крыжа (XVII ст.)
* Лецішча Патоцкіх «Рэпіхава» (XIX ст.)
* Мячэт (1815)
* Сынагога «Вялікая» (XVI—XX ст.)
* Сядзіба «Гажэвічы»
* Сядзіба Касакоўскіх (XVIII ст.)
* Сядзіба Бохвіцаў (XVIII ст.)
* Сядзіба Масальскіх (XIX ст.)
* Палац Сапегаў-Ябланоўскіх (XVIII ст.)
* Факторыя «Голдавічы» (XV—XX ст.)

## Галерэя

Капліца Дамініка Рэйтана ў Ляхавічах.jpg|Капліца Дамініка Рэйтана
Ляхавічы. Адбудова касцёла (02).jpg|Касьцёл Сьвятога Язэпа
Ляхавічы. Забудова (06).jpg|У цэнтры места
Ляхавічы. Забудова (02).jpg|Старая камяніца


## Асобы
* Фёдар Еўлашоўскі (1546—1604) — грамадзкі дзяяч, пісьменьнік Вялікага Княства Літоўскага
* Міхаіл Пташук (1943—2002) — савецкі і беларускі кінарэжысэр і сцэнарыст
* Францішак Ксавэры Несялоўскі (1771—1845) — вайсковы і дзяржаўны дзяяч Вялікага Княства Літоўскага
* Сяргей Пясэцкі (1901—1964) — польскі пісьменьнік
* Тадэвуш Рэйтан (1740—1780) — грамадзка-палітычны дзяяч Вялікага Княства Літоўскага; нарадзіўся ў Грушаўцы пад Ляхавічамі
* Якуб Шынкевіч (1884—1966) — татарскі рэлігійны і грамадзкі дзеяч Беларусі, Летувы, Польшчы, доктар арыенталістыкі

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 
* 
* 

## Вонкавыя спасылкі
* 
* Сайт Ляхавіцкага выканкаму
* Сайт газэты «Ляхавіцкі веснік»