Валёнія

**Валё́нія** (, , , ), Валёнская акруга Бэльгіі — пяць паўднёвых правінцый Бэльгіі, дзе найболей распаўсюджанай зьяўляецца француская мова. Зьяўляецца суб’ектам фэдэрацыі нараўне з Флямандзкай і Брусэльскай сталічнай акругамі. Сталіца — Намюр. Насельніцтва — 3 395 942 чалавекі (2005), плошча — 16 844 км².

Найбуйнейшыя гарады — Льеж, Намюр, Шарлеруа, Монс, Турнэ, Дынан, Эйпэн.

## Паходжаньне назвы
Слова Валёнія мае падобную этымалёгію са словам Ўэйлз. Абодва гэтыя тапонімы паходзяць ад старажытнагерманскага слова «walh», што значыць — чужынец. Так германцы звалі тэрыторыі, «чужых», гэта значыць не-германскія народы, што размаўляюць на не-германскіх мовах. Магчыма, што гэтае слова, у сваю чаргу, узыходзіць да этноніма кельцкага племені волькаў.

## Адміністрацыйны падзел

Валёнія падзяляецца на пяць правінцый:

: 1 Валёнскі Брабант
: 2 Эно
: 3 Льеж
: 4 Люксэмбург
: 5 Намюр

## Геаграфія

Рэльеф правінцый Эна і Валёнскі Брабант — узгорыстая раўніна. Большую частку астатніх правінцый (правабярэжжа Мааса) займае Ардэнскае ўзвышша. Самы высокі пункт Ардэнаў — гара Батганж у правінцыі Льеж (694 мэтры, самы высокі пункт Бэльгіі). Нягледзячы на ня вельмі значную вышыню, Ардэнскае ўзвышша мясцовыя жыхары называюць горамі. Ляндшафт тут сапраўды нагадвае горны — з каменнымі скаламі, парожыстымі рэкамі і дарогамі, што ўюцца сэрпантынам. Ардэны пакрытыя лесам.

Дзьве найвялікшыя ракі, што працякаюць па тэрыторыі Валёніі, — Маас і Шэльда. Большасьць іншых рэк Валёніі зьяўляюцца прытокамі Мааса — Самбра, Сэмуа, Лес, Урт. Суднаходных рэк у Валёніі толькі тры — Шэльда, Маас і Самбра.

## Насельніцтва

Большая частка насельніцтва Валёніі — валёны, і яны размаўляюць па-француску. Акрамя таго, на тэрыторыі Валёніі (у правінцыі Льеж) разьмяшчаецца нямецкамоўная супольнасьць, дзе кампактна пражываюць 71 300 чалавек, абсалютная большасьць якіх нямецкамоўныя. У некаторых муніцыпалітэтах ля мяжы з Фляндрыяй дазваляецца абмежаванае выкарыстаньне нідэрляндзкай у справаводзтве.

Хоць афіцыйнай мовай Валёніі зьяўляецца француская, у побыце дагэтуль выкарыстоўваюцца шампанская, ларэнская, пікардзкая й валёнская мовы. Самай распаўсюджанай зь іх зьяўляецца апошняя — валёнская. Доўгі час яны лічыліся дыялектамі францускай і стаўленьне да іх было грэблівым, аднак аж да пачатку XX стагодзьдзя яны дамінавалі ў грамадзтве, у той час як француская была мовай вышэйшых клясаў (буржуазіі).

У 1990 годзе гэтыя мовы былі прызнаныя рэгіянальнымі мовамі. Цяпер назіраецца адраджэньне цікавасьці да гэтых моў, асабліва да валёнскай як найболей распаўсюджанай. У некаторых школах валёнская выкладаецца ў якасьці факультатыву, часам яе можна пачуць па радыё, аднак адзінай афіцыйнай мовай застаецца француская.

Француская мова, што выкарыстоўваецца ў Валёніі некалькі адрозьніваецца ад францускай Францыі. Характэрнай розьніцай зьяўляецца выкарыстаньне лічэбнікаў septante (семдзясят) і nonante (дзевяноста) замест soixante-dix і quatre-vingt-dix.

Акрамя вышэйпералічаных моў, у правінцыі Люксэмбург, у прымежных з аднайменнай дзяржавай раёнах, у хаду таксама люксэмбурская мова. Яна зьяўляецца не раманскай, а германскай, хоць і ўтрымлівае шмат францускіх запазычаньняў.

## Палітыка

Пасьля правядзеньня фэдэралізацыі Бэльгіі Валёнія стала аўтаномным суб’ектам фэдэрацыі са сваім урадам, парлямэнтам і бюджэтам. Галоўны заканадаўчы орган — Валёнскі парлямэнт, які складаецца з 75 сябраў і абіраецца ўсеагульным галасаваньнем раз у пяць гадоў. Галоўны выканаўчы орган — валёнскі ўрад.

## Эканоміка

У XIX стагодзьдзі Валёнія была адным зь першых рэгіёнаў кантынэнтальнай Эўропы, куды прыйшла з Ангельшчыны прамысловая рэвалюцыя. Тады асновай валёнскай прамысловасьці была вугальная і мэталічная галіны. Аднак у першай палове XX стагодзьдзя значэньне гэтых галін пачало падаць, і цэнтар эканамічнай актыўнасьці перамясьціўся ў Фляндрыю. У цяперашні час Валёнія атрымлівае грашовыя трансфэры з Фляндрыі, што выклікае ў Фляндрыі незадаволенасьць і спрыяе росту папулярнасьці вельмі правых рухаў, некаторыя зь якіх нават патрабуюць аддзяленьня Фляндрыі ад «жабракоў суседзяў».

Цяпер самай дынамічнай галінай, якая разьвіваецца ў валёнскай эканомікі, зьяўляецца турызм. Турыстаў прыцягвае прырода Ардэн і гістарычныя гарады Бастонь, Дынан, Дзюбюі, а таксама вядомае сваімі мінэральнымі водамі мястэчка Спа.

Цяжкім застаецца эканамічнае становішча гарадоў Шарлеруа і Льеж, якія дагэтуль ня могуць акрыяць ад заняпаду традыцыйных галін прамысловасьці — вугальнай і мэталюргічнай.

## Транспарт

За эксплюатацыю аўтобусаў і трамваяў (трамвай ёсьць толькі ў адным валёнскім горадзе — Шарлеруа) адказная кампанія Société Régionale Wallonne du Transport (SRWT), якая дзейнічае пад «камэрцыйнай» назвай TEC (Transport en commun). Чыгункі на тэрыторыі Валёніі эксплюатуюцца агульнабэльгійскай (фэдэральнай) кампаніяй «Грамадзтва бэльгійскіх чыгунак» (, ). Валёнская акруга адказны за эксплюатацыю аўтамабільных дарог сярэдняй важнасьці (найважнейшыя аўтадарогі зьяўляюцца фэдэральнай уласнасьцю, за мясцовыя дарогі адказныя асобныя муніцыпалітэты).

На тэрыторыі Валёніі ў горадзе Шарлеруа разьмешчаны міжнародны аэрапорт, па незразумелых чыньніках афіцыйна названы Brussels South Airport, гэта значыць аэрапорт «Брусэль-Паўднёвы», хоць ён разьмешчаны ў 46 кілямэтрах ад Брусэля, а ўласна Брусэльскім аэрапортам зьяўляецца Нацыянальны аэрапорт Завэнтэм. Іншы буйны аэрапорт — аэрапорт Льежа (аэрапорт Брысэт, па назьве разьмешчанага непадалёк пасёлка). Гэта — другі па велічыні аэрапорт Бэльгіі, пасьля Завэнтэма. Аэрапорт Льежа спэцыялізуецца на грузавых перавозках.

Побач з Монсам разьмешчаны самы маленькі аэрапорт Бэльгіі — Сінт-Гіслэ (St.Ghislain). Даўжыня яго адзінай паласы — усяго 705 мэтраў, таму ён можа прымаць толькі маленькія (у асноўным спартовыя) самалёты. Побач з Намюрам разьмешчаны аэрапорт «Суарле» (Suarlee). Фактычна гэта проста травяное лётнае поле, аднак ён мае міжнародны код ідэнтыфікацыі аэрапортаў — EBNM (код ICAO).

## Галерэя

Anthée JPG01.jpg|Зімовы валёнскі пэйзаж з замкам
Ecaussinnes-Lalaing_Fe1aJPG.jpg|Нават сельскія сядзібы Валёніі часта нагадваюць замкі
Cherain JPG03.jpg|Тыповая валёнская сельская хата
Crupet JPG01.jpg|Старадаўняя вежа


## Вонкавыя спасылкі
* Л’Арсуй, валёнская кібэр-газёта