Выказьнік

**Выка́зьнік** — галоўная часьціна сказу, якая граматычна залежыць ад дзейніка і абазначае дзеяньне, стан або прымету, уласьцівую дзейніку.

Выказьнік выражаецца дзеясловамі, іменнымі часьцінамі мовы, спалучэньнем некалькіх словаў. У залежнасьці ад гэтага выказьнікі бываюць:
* просты дзеяслоўны выказьнік;
* састаўны іменны выказьнік;
* складаны выказьнік.

## Просты дзяслоўны выказьнік
*Просты дзеяслоўны выказьнік* выражаецца ўсімі дзеясловамі абвеснага, загаднага і ўмоўнага ладоў: ***Будуць*** *сьвежым лісьцем* ***шалясьцець*** *бярозы*. (М. Васілёк). *Радзіма, мая дарагая,* ***красуйся*** і ў шчасьці* ***жыві***. (А. Бачыла). ***Уздыхнуў бы*** *ветру палявога, несьпякотнай сьвежасьці дуброў*. (А. Пысін).

Просты дзеяслоўны выказьнік можа выражацца неазначальным дзясловам: *Садок садзіць &mdash; жыцьцё* ***харашыць***. (Прыказка). *Сёньня нам адступіць &mdash;* ***гэта легчы*** ў магілу*. (М. Танк).

Простым дзеяслоўным выказьнікам могуць быць дзеясловы-паўторы ці дзеясловы-сынонімы: *А я* ***падумаў-падумаў*** *і таксама захацеў ехаць*. (М. Гарэцкі). ***Пацяклі-паплылі*** *за гадамі гады*. (Я. Купала). ***Чакаць то*** я чакаў, ды толькі несягоньня. (Я. Колас).

Да простага выказьніка адносіцца і выказьнік, выражанны ўстойлівым дзеяслоўным спалучэньнем: *У прасторную хату* ***бітком набіліся*** *людзі*. (В. Адамчык). *А я таксама ня буду спаць у шапку*. (К. Чорны).
 
## Састаўны дзеяслоўны выказьнік
Састаўны дзеяслоўны выказьнік выражаецца неазначальным дзеясловам і дапаможным дзеясловам якога-небудзь спражэньня.
Дапаможны дзеяслоў паказвае на лад, час, асобу, лік і выражае сувязь выказьніка зь дзейнікам. Неазначальны дзеяслоў выражае значэньне выказьніка: *Андрэй* ***ня ўмеў суцяшаць*** *словамі*. (А. Чарнышэвіч). *Усё, здаецца,* ***мог бы здужаць***. (К. Кірэенка).
Дапаможны дзеяслоў можа паказваць на пачатак, працяг або заканчэньне дзеяньня, названага неазначальным дзеясловам: *Дзяўчаткі* ***пачалі танцаваць***. (К. Чорны). *Яраш* ***скончыў распытваць*** *пра здароўе*... (І. Шамякін).
Іншы раз дапаможныя дзеясловы выражаюць розныя значэньні: магчымасьць ці немагчымасьць, пажаданасьць ці непажаданасьць дзеяньня: ***Пазнаць*** *родны горад пад сонцам вясны* ***не магу*** *я*. (П. Панчанка). *Я* ***б хацеў*** *майскай ноччу* ***пачаць*** *гэтае доўгае апавяданьне*. (А. Астрэйка).

## Састаўны іменны выказьнік
Састаўны іменны выказьнік скаладаецца зь іменнай часткі (назоўнік, прыметнік, лічэбнік, займеньнік, дзеепрыметнік) ***дзеяслова-зьвязкі***. Ён ужываецца для сувязі выказьніка зь дзейнікам і паказвае значэньні ладу, часу, асобы, ліку, роду. ***Іменная частка*** выражае значэньне ўсяго выказьніка: *Твой бацька* ***быў герой***… (Я.Брыль). *Ён адразу* ***стаў больш уважлівым і лагодным***. (Я. Маўр). *Белы пясок паблізу вады* ***быў затканы*** *зялёнымі верасамі*. (П. Броўка).
Зьвязкаю ў састаўным іменным выказьніку ўжываюцца словы *быць, стаць, зьяўляцца, рабіцца, здавацца, станавіцца, называцца, лічыцца, працягваць, старацца, працаваць* і інш. Зьвязкам можа быць дзеяслоў *ёсьць* (цяперашні час): *Што ні кажы, а жыцьцё, ўжо само па сябе,* ***ёсьць радасьць***… (Я. Колас). Але, як правіла, слова **ёсьць'' у сказе не ўжываецца (апускаецца): ''Дзедаўшчына — наша'' ***сумленьне,*** ''наша'' ***гордасьць*** ''і наша'' ***любоў***. ''У позьнюю восень вада пад мастком'' ***чыстая*** ''і'' ***халодная***. ([[Кузьма Чорны|К. Чорны]]).<br />
Іменная частка састаўнога выказьнікка выражаецца:
* назоўнікам, прыметнікам і іншымі скланяльнымі словамі ў [[Назоўны склон|назоўным склоне]]: ''Беларусь — мая'' ***маці*** ''і'' ***мова, паветра і хлеб***. (А. Вялюгін). ''голас аднаго з хлопцаў'' ***быў вясёлы*** ''й'' ***жартаўлівы***. ([[Кузьма Чорны|К. Чорны]]).
* ускоснымі склонамі: ''Я'' ***быў госьцем*** ''у адной палескай школе''. ([[Іван Шамякін|І. Шамякін]]). ''Сэрца ж дзявочае'' ***не з каменю***… (Р. Сабаленка). ''Гэтая справа'' ***не для нас***. (А. Чарнышэвіч). ''Ты, ранак,'' ***будзь за сьведку***… ([[Аркадзь Куляшоў|А. Куляшоў]]). ''Задача'' ***быля ня зь лёгкіх***. ([[Цішка Гартны|Ц. Гартны]]).
* нязьменнымі словамі: ''Усе вокны ў райкоме —'' ***насьцеж***. (М. Пасьлядовіч). ***Прыгожа*** ''ўлетку ў вёсцы''! ([[Міхась Зарэцкі|М. Зарэцкі]]).
* непадзельным спалучэньнем словаў або ўстойлівым выразам: ''Бацька ў Міколы'' ***быў добры чалавек***. (І .Новікаў). ''Сам я'' ***па прафэсіі настаўнік***. ([[Пімен Панчанка|П. Панчанка]]).

== Працяжнік паміж дзейнікам і выказьнікам ==
Пры адсутнасьці дзеяслова-зьвязкі ў састаўным іменным выказьніку паміж дзейнікам і выказьнікам ставіцца [[працяжнік]]:
* калі абодва галоўны членгалоўныя члены выражаныя назоўнікамі ў назоўным склоне: У складзе выказьніка могуць быць [[Часьціца|часьціцы]] ***гэта, вось, значыць***: ''Ліхая забава &mdash; вялікая няслава''. (Прыказка). ''Кожны чалавек &mdash; гэта цэлы сьвет''. (К. Чорны).
* калі галоўныя  члены сказа (або адзін зь іх) выражаны неазначальным дзеясловам: ''Любіць &mdash; значыць змагацца за лепшае заўтра''. (П. Пестрак). ''Вучыцца ў народа &mdash; задача кожнага пісьменьніка''. (К. Чорны).
Пасьля дзейніка, выражанага асабовым займеньнікам, працяжнік ставіцца тады, калі на займеньнік прыпадае галоўны зьмест: ''Я &mdash; пасланец народу''. ''Мы &mdash; людзі мірнай працы''.<br />
Працяжнік не ставіцца, калі ў склад уваходзяць параўнальныя злучнікі ***як, нібы, быццам***, а таксама часьціца ***не***: ''Сінія вочкі што васілёчкі''. (П. Броўка). ''Экзамены ня сьвята, гэта ўпартая й адказная праца''. (А. Чарнышэвіч).
 
== Складаны выказьнік ==
Складаны выказьнік спалучае ў сабе часткі састаўнога дзеяслоўнага й састаўнога іменнага выказьніка. Існуе некалькі разнавіднасьцей складанага выказьніка:
* выказьнік зь іменнаю часткаю, выражанай прыметнікамі ''рады (рад), гатовы (гатоў), павінен, абавязан'' і неазначальным дзеясловам: ''Чалавек'' ***павінен*** ''чалавеку радасьці'' ***прыносіць***  ''кожны дзень''. (С. Грахоўскі). ''Кожны з нас адзін другому'' ***рад*** ''заўсёды'' ***памагаць***. (А. Вольскі)
* выказьнік, у якім асабовы дапаможны дзеяслоў спалучаецца зь неазначальнымі дзеясловамі ''быць, стаць, здавацца'' і іменнаю часткаю: ''Дзень'' ***меўся быць найлепшым***. (Я. Скрыган). ***Хачу быць*** ''я, мой ты бацька,'' ***лётчыкам-героем***. (Янка КупалаЯ. Купала)
* выказьнік, у склад якога ўваходзіць неазначальны дзеяслоў у спалучэньні з прыслоўямі ''трэба, неабходна, можна, варта'': ***Трэба*** ''рана'' ***ўстаць***, ''у холад рэчкі'' ***бухнуцца***... (П. Панчанка). ''Пытаньне ўжо'' ***можна лічыць высьветленым***. (П. Пестрак)
* выказьнік, у якім дзеяслоў спалучаецца з прыслоўем: ''Гонкія сосны'' ***стаялі ўперамешку*** ''з лапістымі елкамі''. (Я. Колас). ''Хадосьцы'' ***стала боязна***. (І. Мележ)
* выказьнік, у склад якога ўваходзяць тры віды дзеясловаў: ''Лабановіч'' ***вырашыў*** ''неадкладна'' ***пастарацца пабачыць**' *Ядвісю*... (Я. Колас)

== Дапасаваньне выказьніка да дзейніка ==
Дзеяслоўны выказьнік дапасуецца да дзейніка ў асобе й у ліку (у прошлым часе &mdash; ў ліку й у родзе або толькі ў ліку).<br />
Пры дзейніку, выражаным непадзельным спалучэньнем, выказьнік можа стаяць у адзіночным або ў множным ліку.<br />
Выказьнік у адзіночным ліку ўжываецца ў наступных выпадках:
* калі залежны назоўнік у колькасна-іменным спалучэньні зьяўляецца неадушаўлёным
* калі спалучэньне лічэбніка з назоўнікам абазначае прыблізную колькасьць
* калі ў склад дзейніка ўваходзяць словы *дзесятак, сотня, грамада, чарада, шэраг''
* калі выказьнік папярэднічае дзейніку
Выказьнік ужываецца ў множным ліку ў тым парадку, калі ў колькасна-іменнае спалучэньне ўваходзіць назоўнік са значэньнем асобы.Калі ў склад дзейніка ўваходзіць колькасны лічэбнік (дзейнік пры гэтым стаіць перад выказьнікам), то выказьнік таксама ўжываецца ў множным ліку.У множным ліку ўжываецца й выказьнік пры дзейніку, які выражаны спалучэньнем назоўніка (займеньніка) з назоўнікам у творным склоне.

## Глядзіце таксама
* Аднародныя часьціны сказу
* Даданыя часьціны сказу

## Заўвагі

Катэгорыя:Галоўныя часьціны сказу