Сем’і і групы моваў

**Радаслоўнае дрэва моваў**, або **Генэалягічная клясыфікацыя моваў** — вывучэньне і падзел моваў сьвету (аднясеньне да азначанае суполкі, сям’і і інш.) на аснове іх падабенства, зьвязанага з наяўнасьцю роднасных сувязей паміж імі.

## Навуковыя асновы
Роднасныя сувязі абумоўлены тым, што мовы пэўнай групы або сям’і ўтвараюцца з адной мовы-асновы (мовы-продка) спосабам яе распадзеньня. Мова-продак — гэта сапраўдная мова, якая некалі існавала і якую нельга аднавіць поўнасьцю, але можна аднавіць частку гукаў, словаў, правапіс і сказы. Аднова адбываецца спосабам супастаўленьня роднасных моваў на падставе параўнальна-гістарычнага спосабу. Найбольш дакладны матэрыял дае параўнаньне граматычнай структуры, што тлумачыцца абмежаванасьцю набору граматычных значэньняў у мовах сьвету і іх устойлівасьцю ў адносінах да зьмяненьня, а таксама тым, што словазьмяняльныя формы амаль не запазычваюцца. Больш складанае выкарыстаньне слоўных адпаведнасьцей паміж мовамі: вялікая колькасьць супадзеньняў на гэтым узроўні тлумачыцца запазычаньнямі (напр., беларускае «кампутар» < ). Для слоўных параўнаньняў бяруць словы, якія гістарычна належаць да часу мовы-продка: назвы роднасьці і сваяцтва, некаторых жывёл, расьлін, прылад работы, частак цела, некаторыя невытворныя займеньнікі і інш. Важную ролю адыгрывае і гукавое вымаўленьне таго, што параўноўваецца. Самы надзейны спосаб роднасьці моў — частковае супадзеньне і разыходжаньне гукавой абалонкі пры ўмове пастаянных гукавых адпаведнасьцей і ўліку законаў вымаўленьня кожнай мовы. Напрыклад, ****** адпавядае беларускаму «***бяруць***», што пацьвярджаецца пастаянным узьнікненьнем беларускага «***[[б]]***» замест лацінскага «***[[f]]***» («***брат***» — ***frater***, «***боб***» — ***faba***).

Пры радаслоўным падзеле блізкароднасныя мовы аб’ядноўваюць у падгрупу, потым — групу, сям’ю моў. У сьвеце налічваецца некалькі тысяч моў. Найбольш вядомыя даведнікі ўключаюць толькі сучасныя (=жывыя і нядаўна вымерлыя) мовы. Паводле *Ethnologue* такіх 6909, а па *Рэестру Лінгвасфэры*  — 4994.

**Сям’я моваў** — родавае аб’яднаньне прыкладна такога жа ўзроўня глыбіні, як індаэўрапейскія мовы, гэта значыць, распалася прыкладна 6-7 тыс. гадоў таму. Некаторыя сем’і, звычайна так названыя, пазьней сталіся глыбейшымі аб’яднаньнямі (напр., аўстранэзійскія мовы, кушыцкія мовы). Ніжэй яны імянуюцца **надсем’ямі**.

Сем’і нярэдка аб’ядноўваюцца ў адзінкі больш высокага ўзроўня — **макрасем’і**, аднак большасьць зь іх зьяўляюцца навукова недаказанымі і/ці непрызнанымі большасьцю мовазнаўцаў. Як дакладныя можна разглядаць толькі гіпотэзы аб існаваньні настратычнай і афразійскай макрасям’і.

Некаторыя мовы лічацца ізаляванымі (**ізалят**). Гэта значыць, што яны зьяўляюцца аднамоўнымі сем’ямі або застаюцца не ўключанымі ў радаслоўную моў.

Усяго налічваецца каля 240 моўных сем’яў, больш за 100 ізалятаў і больш 100 не ўключаных у радаслоўную моў.

## Межы моваў

### Эўразія
* Басконская сям’я {3}

* Індаэўрапейская сям’я {449}

Наступныя 2 сям’і звычайна называюцца каўказскімі мовамі (няроднаснае аб’яднаньне):
* Паўночнакаўказская сям’я {34} — не агульнапрынятае адзінства; складаецца з:
** Абхаза-адыскіх моў
** Наска-дагестанскіх моў

* Картвэльская сям’я {6}

* Уральская сям’я {39}

* Алтайская сям’я {79} — прызнаная ня ўсімі дасьледчыкамі. Звычайна ўключае:
** Мангольскія мовы
** Цюрцкія мовы
** Тунгуса-маньджурскія мовы;
але ў найбольшым выглядзе таксама:
* Карэйская мова і
* Япона-рукюскія мовы

* Дравідыйская сям’я {66}

* Бурушаскі мова (ізалят) {1}

Наступныя 5 сем’яў умоўна называюцца «Палеаазіяцкімі мовамі» (няроднаснае аб’яднаньне):

* Енісейская сям’я {2}
* Юкагір(а-чуван)ская сям’я {2}
* Чукоцка-камчацкая сям’я {5}
* Ніўская мова (ізалят) {1}
* Айнская сям’я † {3}

* Кітайска-тыбэцкая сям’я {363}
* тая-кадайская сям’я {70}
* Мяо-яо сям’я {22}

* Аўстраазіяцкая надсям’я
** Уласна аўстраазіяцкая сям’я {163}, у тым ліку віетнамская мова
** Нікабарская сям’я {6}
* Аўстранэзійская надсям’я {1268}
** Малайска-палінэзійская сям’я {1248}
** Фармоская (тайванская) сям’я {20}
* Андаманская сям’я {13}

Старажытныя мовы і сем’і:

* Тырэнская сям’я {2} † (уклч. этруская мова)
* Хурыта-урарцкая сям’я † {2}
* Шумэрская мова (ізалят) † {1}
* Эламская мова (ізалят) † {1}
* Ня ўключаныя ў радавод {12} — ібэрская мова †, кіпра-мінойская мова †, этэакрыцкая мова †, хацкая мова †, касіцкая мова † і іншыя старыя мовы Заходняе Эўразыі.

### Афрыка і Паўднёва-Заходняя Азія
Мовы Афрыкі традыцыйна аб’ядноўваюцца ў 4 «макрасям’і». Сваяцтва ня ўсіх зь іх даказана, аднак яны шырока выкарыстоўваюцца для зручнасьці.

#### [[афразійскія мовы|Афразійская макрасям’я]] {375}
# Сэміцкая сям’я {77}
# Бэрбэра-канарская сям’я {26}
#* Бэрбэрская мова
#* Канарская мова (гуанчская)
# Егіпецкая сям’я {5}
#* Старажытнаегіпецкая мова †
#* Копцкая мова †
# Чадзкая надсям’я {195}
#* Сярэднечадзкая сям’я {86}
#* Заходнечадзкая сям’я {73}
#* Усходнечадзкая сям’я {36}
# Кушыцкая надсям’я {47}
#* Бэдаўе мова {1}
#* Агаўская сям’я {5}
#* Паўднёвакушыцкая сям’я {8}
#* Усходнекушыцкая сям’я {33}
# Амоцкая надсям’я {28}
#* Паўночнаамоцкая сям’я {24}
#* Паўднёваамоцкая (ароідная) сям’я {4}

#### [[нігера-кангійскія мовы|Нігера-кангійская (конга-кардафанская) макрасям’я]] {1 514}
# Кардафанская сям’я {24}
# Мандэ сям’я {68}
# Атлянтычная сям’я {64}
# Іджоідная сям’я {10}
# Дагонская сям’я {10}
# Кру сям’я {39}
# Сэнуфа сям’я {15}
# Гур сям’я {96}
# Адамава-убангійская сям’я {158}
# Ква сям’я {80}
# Бэнуэ-кангійская сям’я {961}

#### [[Ніла-сахарскія мовы]] {204}
# Сангайская сям’я {9}
# Сахарская сям’я {9}
# Кульяк сям’я {3}
# Мабанская сям’я {9}
# Фур сям’я {3}
# Бэрта мова {1}
# Кунама мова {1}
# Сярэднесуданская сям’я {65}
# Усходнесуданская сям’я {92}
# Гумуз мова (ізалят) {1}
# Каманская сям’я {5}
# Кадуглі сям’я {7}

#### [[Кайсанскія мовы]] {26}
# Кхой (сярэднекайсанская) сям’я {8}
# Жу-кві сям’я {17} (паўночнакайсанскія мовы + паўднёвакайсанскія мовы)
# Квадзі мова (ізалят) † {1}
# Сандавэ мова (ізалят) {1}
# Хадза мова (ізалят) {1}

* Няўключаныя мовы {8} — мероіцкая мова† і інш.

### Акіянія

#### [[Папуаскія мовы]] {832}
Падзел папуаскіх моў зьяўляецца найменш распрацаванай. Традыцыйна (па Вурму) яны дзеляцца на 5 макрасямей (83 сем’і і 14 ізалятаў), 8 асобных сем’яў і 32 ізалята.

# Новагвінейская макрасям’я (564 — 47 сем’яў і 8 ізалятаў)
# Заходнепапуаская макрасям’я (26 — 6 сем’яў і 3 ізалята)
# Усходнепапуаская макрасям’я (36 — 5 сем’яў)
# Сэпік-раму макрасям’я (104 — 18 сем’яў і 2 ізалята)
# Тарычэлі макрасям’я (48 — 7 сем’яў і 1 ізалят)
# Ско сям’я {7}
# Квамтары сям’я {6}
# Араі сям’я {7}
# Амта-мусіянская сям’я {2}
# Сарэрская сям’я (заліва Сарэра, Гелвінк-бей) {33}
# Усходнечэндравасіская сям’я {3}
# Баёна-аўбона сям’я {2}
# Ніжне-мамбэрамская сям’я {2}

### Мовы Аўстраліі і Тасманіі
# Аўстралійская макрасям’я {258}, часам называецца сям’ёй, інакш жа ўключае 32 сям’і і ізалята
# Тасманійская сям’я † {5} 

### Паўночная Амэрыка
Усе карэнныя мовы Амэрыкі, акрамя эскімоска-алеўцкіх, мянуюцца таксама індзейскімі мовамі. Аднак яны (насуперак Грынбергу) не зьяўляюцца родавым аб’яднаньнем.

# Эскімоска-алеўцкая сям’я {11}
# На-деэне сям’я {шмат}
# Хайда мова (ізалят) {1}
# Алская (алганкіна-рытванская) сям’я {шмат}
# Вакаская сям’я {6}
# Чымакумская сям’я {2}
# Саліская (сяліская, сэліш) сям’я {шмат}
# Іракеская сям’я {16}
# Калуса мова (ізалят) † {1}
# Тымукуанская сям’я † {2}
# Ючы мова (ізалят) {1}
# Натычэз мова (ізалят) † {1}
# Мускоская сям’я {7}
# Туніка (мова) мова (ізалят) † {1}
# Чыцімача (чыцімаша) мова (ізалят) † {1}
# Атакапская сям’я † {2}
# Адаі мова (ізалят) † {1}
# Каданская (када кэдо) сям’я {6}
# Тонкава мова (ізалят) † {1}
# Сіванская (сіў-катаўба) сям’я {18}
# Цімшыанская сям’я {2}
# Шынуцкая (чынук) сям’я {3}
# Алсейская сям’я † {2}
# саюсла мова (ізалят) † {1}
# Куская сям’я {2}
# Такелма-калапуянская сям’я {4}
# Вінтуанская сям’я {2}
# Майдуанская сям’я {4}
# Уційская (мівок-кастано) сям’я {15}
# Ёкуцкая сям’я {6}
# Пенуційская сям’я {6}
# Карок (каратэ, карук) мова (ізалят) {1}
# Чымарыка мова (ізалят) † {1}
# Шастанская сям’я {4}
# Палайхніская (палайніская) сям’я {2}
# Памаанская сям’я {7}
# Яна мова (яна-яхі) мова (ізалят) † {1}
# Салінская сям’я {2}
# Качымі-юманская (юма-качымі) сям’я {15}
# Серы мова (ізалят) {1}
# Вашо (уашо) мова (ізалят) {1}
# Юкійская (юкі-вапа) сям’я {2}
# Эселен мова (ізалят) † {1}
# Чумаская сям’я {6}
# Каюсе мова (ізалят) † {1}
# Кутэнай (кутенэ) мова (ізалят) † {1}
# Каранкава мова (ізалят) † {1}
# Наолан мова (ізалят) † {1}
# Кінігуа мова (ізалят) † {1}
# Мараціна мова (ізалят) † {1}
# Салана мова (ізалят) † {1}
# Аранама мова (ізалят) † {1}
# Катанаме мова (ізалят) † {1}
# Камекруцкая сям’я † {3}
# Кавільтэцкая мова (ізалят) † {1}
# Гуайкурыйская (вайкуры) сям’я † {8}
# Зуні (суні, зуні) мова (ізалят) {1}
# Керэская сям’я {2}
# Каёва-тананская (кіёва-тана) сям’я {7}
# Беатук мова (ізалят) † {1}
# Юта-ацтэцкая сям’я {шмат}

### Сярэдняя Амэрыка
# Ота-манская сям’я {шмат}
# Тараска (пурэпеча) мова (ізалят) {1}
# Квітлатэк мова (ізалят) † {1}
# Тотанацкая сям’я {2}
# Міхе-соке (міхе-соцкая) сям’я {шмат}
# Тэкістлатэцкая (ахацка-чантальская) сям’я {2}
# Уаве мова (ізалят) {1}
# Маяская (маянская) сям’я {шмат}
# Шынканская (шынка) сям’я {4}
# Ленканская сям’я {2}
# Хікацкая (толь) сям’я {2}
# Місумальпская сям’я {4}

* Не ўключаныя ў радаслоўнае дзерава мовы Сярэдняе Амэрыкі: †алагвілак, †аматаманка, †гуасавэ, †талімэка, †чумбія і інш.

### Паўднёвая Амэрыка
Сем’і і неўключаныя ў радаслоўнае дзерава мовы пералічаны ў наступным парадку:

# Айкана (карумбіяра) мова (ізалят) {1}
# Аймаранская (хакі) сям’я {2}
# Алакалуф (кавескар) мова (ізалят) {1}
# Андакі мова (ізалят) † {1}
# Андокэ мова (ізалят) {1}
# Аравацкая сям’я {65}
# Араўканская мова (мапудунгун) (ізалят) {1}
# Барбаканская сям’я {8}
# Бора-вітоцкая сям’я {8}
# Барорская сям’я 2 {4}
# Ботакудзкая (айморэ) сям’я {3}
# Ваорані мова (ізалят) {1}
# Вараў (гвара) мова (ізалят) {1}
# Вілела мова (ізалят) {1}
# Гуайкурская (вайкурy) сям’я {7}
# Гуата мова (ізалят) {1}
# Гуахібская (вахіва) сям’я {4}
# Д’япанская (катукінская) сям’я {5}
# Жабуційская сям’я {3}
# Жэ сям’я {12}
# Жэйка мова (ізалят) † {1}
# Ітанама (сіхніпадара) мова (ізалят) {1}
# Кавапанская сям’я {2}
# Камаканская сям’я † {5}
# Камса (камынча) мова (ізалят) {1}
# Кандошы мова (ізалят) {1}
# Канічана мова (ізалят) (†) {1}
# Капішана мова (ізалят) {1}
# Каража мова (ізалят) {1}
# Карыбская сям’я {43}
# Карыры(-шока) сям’я † {4}
# Каювава (каюбаба) мова (ізалят) {1}
# Кечуанская сям’я {17}
# Кая (кважа, арара) мова (ізалят) {1}
# Кафан мова (ізалят) {1}
# Лека мова (ізалят) {1}
# Луле мова (ізалят) † {1}
# Маку мова (ізалят) {1}
# Мадзі (араванская) сям’я {6}
# Маскойская сям’я {4}
# Матацкая (матака) сям’я {4}
# Машакалійская сям’я {3}
# Мавіма мова (ізалят) {1}
# Масетэн мова (ізалят) {1}
# Мачыка (юнга мова (ізалят) {1}
# Муранская сям’я {4}
# Намбікварская сям’я {5}
# Амурана (умурана) мова (ізалят) {1}
# Атамацкая (атамака) сям’я † {2}
# Афае мова (ізалят) {1}
# Пана-таканская сям’я {33}
# Паэс мова (ізалят) {1}
# Пуйнаўская (маку) сям’я {5}
# Пукіна мова (ізалят) † {1}
# Пурыйская сям’я † {2}
# Пвэльчэ мова (ізалят) † {1}
# Рыкбакца мова (ізалят) {1}
# Сабела мова (ізалят) {1}
# Саліванская сям’я {2}
# Самуканская сям’я {2}
# Сапарская (сапаро) сям’я {3}
# Сечура-катака сям’я {3}
# Таушыра (пінчэ мова (ізалят) {1}
# Тэкірака (абішыра) мова (ізалят) {1}
# Цікуна мова (ізалят) {1}
# Ціматэйская (ціматэ) сям’я {3}
# Цінігуанская (цініва) сям’я {3}
# Трумай мова (ізалят) {1}
# Туканская (тукана) сям’я {23}
# Тупі сям’я {46}
# Уарпейская сям’я † {2}
# Урарына (шымаку) мова (ізалят) {1}
# Уру-чыпая сям’я {2}
# Фулнія мова (ізалят) {1}
# Харакамбыцкая (туёнэры) сям’я {2}
# Хіварская (хівара) сям’я {4}
# Хірахарская сям’я † {3}
# Чапакурская сям’я {9}
# Чаруанская сям’я † {2}
# Чыбчанская сям’я {21}
# Чыкітана мова (ізалят) {1}
# Чока сям’я {5}
# Чалон мова (ізалят) {1}
# Чалонская сям’я {2}
# Чонская сям’я {3}
# Эсмэральда (такамэ) мова (ізалят) {1}
# Юракарэ мова (ізалят) {1}
# Юрымангі (юрумангі) мова (ізалят) † {1}
# Ягуанская (ява, пеба) сям’я {3}
# Ямана (яган) мова (ізалят) (†) {1}
# Янамамская сям’я {4}
# Ярура (пумэ) мова (ізалят) {1}

* Неўключаныя ў радаслоўнае дзерава мовы Паўднёвае Амэрыкі {86}

## [[Штучная мова|Штучныя мовы]]
# Эспэранта
# Інтэрлінгва

## Заўвагі

## Крыніцы

## Літаратура
* Кожынава А. Генеалагічная класіфікацыя моў // БелЭн у 18 т. Т. 5. Мн., 1997.

## Вонкавыя спасылкі
* Падрабязныя дадзеныя аб усіх мовах 
* ''Янаў, Вяч. Вс.'' Генеалягічная клясыфікацыя моў // Лінгвістычны энцыкляпэдычны слоўнік, М., 1990. 
* Дзячок М. Т., Шапавал У. У. Генеалягічная клясыфікацыя моў. Новасібірск, 2002. — 32 з. 
* Dalby David. The Linguasphere Register of the World’s Languages and Speech Communities. First Framework Edition. Hebron (Wales): Linguasphere Press (Gwasg y Byd Iaith), 2000.

Катэгорыя:Мовы