open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
8 кастрычніка

## Падзеі
* 1582 — 3 сувязі з рэформаю грэгарыянскага календару гэтага дня не было ў Італіі, Гішпаніі, Партугаліі і Рэчы Паспалітай
* 1621 — скончылася Хацінская бітва, што прынесла перамогу войску Рэчы Паспалітай начале зь Янам Хадкевічам над турэцкім султанам Асманам ІІ
* 1656 — бітва пад Прасткамі. Перамога войска Кароны і ВКЛ над швэдамі
* 1660 — бітва войска Рэчы Паспалітай на рэчцы Басі з маскоўскім войскам
* 1715 — бітва пад Радагошчам. Тарнагрудзкая канфэдэрацыя: перамога Рэчы Паспалітай над Сасамі

## Нараджэньні
* 1831 — Міхал Ельскі, беларускі скрыпач, кампазытар і пісьменьнік
* 1857 — Платон Жуковіч, расейскі гісторык Беларусі, Польшчы і Ўкраіны XVII—XVIII стагодзьдзяў
* 1907 — Вінцэнты Данэк, польскі прафэсар, паляніст, пэдагог, гісторык літаратуры
* 1920 — Фрэнк Гэрбэрт, амэрыканскі фантаст, аўтар цыклю «Кронікі Дзюны»
* 1952 — Эдвард Цьвік, амэрыканскі кінарэжысэр і прадусар
* 1952 — Іван Бамбіза, беларускі дзяржаўны дзяяч
* 1969 — Джэрэмі Дэвіс, амэрыканскі актор, вядомы як Даніэль Фарадэй ў сэрыяле «Згубленыя»
* 1970 — Мэт Дэйман, амэрыканскі артыст і сцэнарыст
* 1976 — Сярога, расейскі рэпэр беларускага паходжаньня

## Сьмерці
* 1688 — Клёд Пэро, францускі архітэктар, тэарэтык архітэктуры
* 1766 — Францішак Бялінскі, маршалак вялікі каронны, ваявода холмінскі
* 1882 — Фёдар Літке, расейскі мараплавец, географ, дасьледнік Арктыкі
* 1910 — Марыя Канапніцкая, польская пісьменьніца, паэтка, перакладчыца
* 1943 — Андрэй Мрый, беларускі пісьменьнік
* 1945 — Фэлікс Зальтэн, аўстрыйскі пісьменьнік, журналіст, крытык
* 1991 — Зоська Верас, беларуская дзяячка і пісьменьніца
* 2004 — Жак Дэрыда, францускі філёзаф

## Сьвяты
* , Дзень незалежнасьці
* , Нацыянальны дзень дзяцей
* , Дзень юрыста
* , Дзень танкіста
* , Дзень вайсковага флёту (Гадавіна бітвы пад Ангамос)
* , Дзень камандзіра надводнага, падводнага і паветранага карабля
1434

## Падзеі
*

## Нараджэньні
* 19 сакавіка — Ашыкаґа Ёшыкацу, японскі шоґун

## Сьмерці
* 1 чэрвеня — Ягайла, вялікі князь літоўскі, кароль Польшчы

## Вонкавыя спасылкі
1776

## Падзеі
* 2 ліпеня — у Філядэльфіі Другі кантынэнтальны кангрэс прыняў рашэньне аб аддзяленьні паўночнаамэрыканскіх калёніяў ад Вялікабрытаніі
* 4 ліпеня — прынятая Дэклярацыя Незалежнасьці Злучаных Штатаў Амэрыкі

## Нараджэньні
*

## Сьмерці
*

## Вонкавыя спасылкі
17 ліпеня

## Падзеі
* 1570 — У Вільні заснаваны езуіцкі калегіюм, пазьней ператвораны ў Віленскі ўнівэрсытэт
* 1933 — пад Мысьлібожам (сучасная Польшча, тады Трэці рэйх) разьбіўся самалёт, на якім двух летувіскіх лётчыкаў пераляцелі Атлянтычны акіян і ляцелі ў кірунку Летувы. Абодва лётчыкі загінулі

## Нараджэньні
* 1796 — Ян Чачот, паэт-рамантык, філямат, філярэт, фальклярыст, этнограф і драматург
* 1927 — Міраслаў Валек, славацкі паэт, публіцыст, перакладнік, дзяржаўны дзяяч
* 1937 — Георгій Таразевіч, савецкі і беларускі палітычны дзяяч
* 1954 — Ангела Мэркель, нямецкі палітык, лідэр ХДЗ, фэдэральны канцлер Нямеччыны
* 1965 — Валер Калесьнік, беларускі дыплямат

## Сьмерці
* 924 — Эдўард Старэйшы, кароль Ангельшчыны з Ўэсэкскай дынастыі
* 1762 — Пётар III, расейскі імпэратар
* 1838 — Юзаф Арнульф Гедройц, князь, жамойцкі біскуп, летувіскі пісьменьнік, асьветнік, перакладчык
* 1918 — Мікалай ІІ, расійскі імпэратар, Святы ў Рускай і Сербскай праваслаўных цэрквах
* 1935 — Джордж Вільям Расэл, ірляндзкі паэт
* 1954 — Вінцас Крэве-Міцкевіч, летувіскі пісьменьнік, празаік, паэт, крытык, драматург, публіцыст, перакладнік; клясык летувіскай літаратуры
* 1959 — Білі Холідэй, амэрыканская джазавая сьпявачка
* 2008 — Віталь Шкраба, прафэсійны беларускі баксэр, двухразовы чэмпіён Беларусі
* 2009 — Лешак Калакоўскі, польскі філёзаф
* 2009 — Ўолтар Кронкайт, амэрыканскі журналіст, вядучы на тэлеканале CBS
* 2014 — Вілем Вітэвээн, нідэрляндзкі палітык

## Сьвяты
*
1667

## Падзеі
*

## Нараджэньні
* 30 лістапада — Джанатан Сўіфт, ірляндзкі сьвятар і пісьменьнік

## Сьмерці
* Давід Алеві — рабін, выбітны заканазнаўца
1911

## Падзеі
* Заснаваная «Сахачаўская фабрыка штучнага шоўку»

## Нараджэньні
* 8 студзеня — Уладзімер Дудзіцкі, беларускі паэт, дзяяч БЦР і эміґрацыі (у 1976 выехаў у СССР і бясьследна зьнік)
* 6 лютага — Рональд Рэйган, 40 прэзыдэнт ЗША
* 29 сакавіка — Вільгельм Кубш, капэлян 1-й польскай дывізіі імя Тадэвуша Касьцюшкі
* 15 траўня — Уладзімер Шыманец, беларускі грамадзкі дзеяч у Францы
* 30 чэрвеня — Чэслаў Мілаш, польскі паэт, празаік, эсэіст, ляўрэат Нобэлеўскай прэміі (1980)
* 14 лістапада — Іван Кухараў, падпалкоўнік авіяцыі, Герой Савецкага Саюзу
* 25 лістапада — Яўген Ціхановіч, беларускі мастак

## Сьмерці
* 18 траўня — Густаў Малер, аўстрыйскі кампазытар
Цэгла

**Цэ́гла** — штучны будаўнічы матэрыял у форме блёкаў, зробленых з гліны, вапны, пяску і цэмэнту.

Блёкі могуць быць розных памераў, аднак звычайныя суадносіны вышыні, шырыні і даўжыні — суадносна 1:2:4. Для наданьня цэгле неабходных уласьцівасьцяў (трываласьці, устойлівасьці да марозу і вільгаці) выкарыстоўваюцца разнастайныя мэтады: сушка, абпальваньне, апрацоўка парай.

## Гісторыя

Цэгла зьяўляецца найбольш старажытным будаўнічым матэрыялам. Ужываньне апаленай цэглы ў дойлідзтве і будаўніцтве ўзыходзіць у часы Старажытнага Эгіпту, а таксама Бабілёну і Рыму, дзе зь яе выкладваліся складаныя канструкцыі, накшталт арак і скляпеньняў. У Сярэднявечча цэглу пачалі выкарыстоўваць і для дэкаратыўнага аздабленьня будынкаў.

### Гісторыя вырабу цэглы на Беларусі

Цагельні, адмысловыя прадпрыемствы па вырабу цэглы, на Беларусі ўтвараліся прынамсі ў тых мястэчках, дзе была гліна. У Менску іх было каля 10. Амаль кожная цагліна пазначалася фірмовым кляймом гаспадара цагельні. Найбольш вядомымі былі цагельні Авэрбуха.

За савецкай уладай амаль усе цагельні пазакрываліся.

Па дадзеных за 1993 год, у Беларусі дзейнічалі 116 цагельняў з аб’ёмам вытворчасьці 2,3 млрд штук умоўнай цэглы ў год. Да 2000 году засталося ўсяго 53 заводы, а вытворчасьць упала да 0,8 млрд штук у год, гэта значыць амаль у тры разы.


Катэгорыя:Будаўнічыя матэрыялы
1890

## Падзеі
*

## Нараджэньні
* 9 студзеня — Карэл Чапэк, чэскі пісьменьнік і драматург
* 19 лютага — Казімер Сваяк, беларускі паэт, каталіцкі сьвятар
* 16 сакавіка — Саламон Міхоэлс, тэатральны актор і рэжысэр, які ў сталінскія часы стаў галоўным савецкім габрэем
* 15 верасьня — Агата Крысьці, брытанская пісьменьніца, аўтарка дэтэктываў
* 4 кастрычніка — Язэп Гладкі, беларускі этнограф, мовазнаўца, лексыкограф і пэдагог
* 19 кастрычніка — Сяргей Палуян, беларускі літаратуразнавец
* 22 лістапада — Шарль дэ Голь, генэрал, прэзыдэнт Францыі
* 27 лістапада — Юзаф Альшына-Вільчынскі, польскі вайсковец
* Піліп Мядзьведзь, савецкі чэкіст, дзяржаўны дзяяч

## Сьмерці
* 20 студзеня — Франц Лахнэр, нямецкі кампазытар і дырыжор
* 1 ліпеня — Апалін Гафмейстар, расейскі памешчык, дзяяч рэвалюцыйнага руху, мэмуарыст
* 6 верасьня — Станіслаў Мікуцкі, расейскі філёляг-славіст
1978

## Падзеі
* 20 кастрычніка — заснавалі вытворчае аб'яднаньне «Чарнаморнафтагаз»

## Нараджэньні
* 20 студзеня — Уладзімер Гройсман, украінскі дзяржаўны дзяяч. Прэм’ер-міністар Украіны (з 2016 году)
* 28 студзеня — Джанлюіджы Буфон, італьянскі футбаліст
* 1 сакавіка — Дзьмітры Ліхтаровіч, беларускі футбаліст, паўабаронца
* 16 красавіка — Іван Ургант, расейскі актор, тэлевядоўца, музыка, шоўмэн
* 11 мая — Летыцыя Каста, француская фотамадэль і акторка
* 21 мая — Брыяна Бэнкс, амэрыканская фотамадэль
* 25 мая — Павал Мажэйка, беларускі журналіст
* 9 чэрвеня — Мэт’ю Бэламі, вакаліст, гітарыст, клавішнік і кампазытар
* 19 чэрвеня — Зоі Салдана, амэрыканская кінаакторка
* 20 чэрвеня — Віталь Дрожжа, беларускі дзяржаўны дзяяч, міністар лясной гаспадаркі Беларусі (з 2018 году)
* 27 ліпеня — Пётар Рудкоўскі, беларускі палітоляг, філёзаф
* 3 кастрычніка — Віктар Жыбуль, беларускі паэт
* 18 кастрычніка — Зьміцер Матусевіч, дзяржаўны дзяяч Беларусі і 3-і старшыня Дзяржаўнага камітэту па маёмасьці Беларусі
* 2 сьнежня — Нэлі Фуртада, канадзкая сьпявачка і кампазытарка
* Юры Селівёрстаў, дзяржаўны дзяяч Беларусі

## Сьмерці
* 14 студзеня — Курт Гёдэль, амэрыканскі матэматык
* 22 студзеня — Алесь Салавей, беларускі паэт
* 16 красавіка - Нагамічы Курода, японскі арнітоляг
* 22 жніўня — Піліп Пестрак, беларускі паэт, празаік, публіцыст, крытык
* 28 верасьня — Ян Павал I, рымскі папа

* Антон Кецка, беларускі пратэстанцкі сьвятар
1976

## Падзеі
* 21 студзеня — Авіякампаніі «Эйр Франс» ды «Брытыш Эйруэйз» распачалі выкарыстаньне самалётаў «Канкорд»
* 1 красавіка — заснаваньне амэрыканскага прадпрыемства «Эпл Кампутар»

## Нараджэньні
* 1 студзеня — Вольга Пярн, беларуская і эстонская мультыплікатарка
* 25 сакавіка — Уладзімер Клічко, украінскі баксэр
* 25 сакавіка — Жувэнал, амэрыканскі рэпэр
* 25 сакавіка — Фрэнсіс Бэлью, ірляндзкі гэльскі футбаліст
* 25 сакавіка — Джыджы Леўнг, ганконская сьпявачка і акторка
* 25 сакавіка — Ча Тэ-хюн, паўднёвакарэйскі актор, тэлевядучы і сьпявак
* 18 красавіка — Уладзімер Пугач, беларускі музыка, сьпявак, фронтмэн групы «J:МОРС»
* 19 чэрвеня — Уладзімер Каткоўскі, беларускі блогер, ўэб-рэдактар сайту «Радыё Свабода», пачынальнік беларускай Вікіпэдыі
* 24 ліпеня — Іван Ціхан, беларускі атлет, кідальнік молата, трохразовы чэмпіён сьвету
* Павал Баранаў, беларускамоўны спартовы тэлевядоўца

## Сьмерці

* 12 студзеня — Агата Крысьці, брытанская пісьменьніца, аўтарка дэтэктываў
* 1 лютага — Вэрнэр Карл Гайзэнбэрг, нямецкі фізык-тэарэтык
* 20 сакавіка — Уладзімер Дубоўка, беларускі паэт
* 26 траўня — Марцін Хайдэгер, філёзаф
* 10 траўня — Іван Былінскі, старшыня Саўнаркаму БССР, першы сакратар Палескага абласнога камітэту партыі
* 26 ліпеня — Абрам Роам, савецкі кінарэжысэр
* 9 жніўня — Іван Мележ, беларускі пісьменьнік
* 16 жніўня — Ян Станкевіч, беларускі мовазнаўца
* 17 жніўня — Вінцэнты Данэк, польскі прафэсар, паляніст, пэдагог, гісторык літаратуры
* 9 верасьня — Мао Цзэдун, старшыня КНР
* 9 кастрычніка — Павал Пракапеня, беларускі, польскі і расейскі опэрны сьпявак
* 15 лістапада — Жан Габэн, францускі актор
* 27 сьнежня — Фёдар Сурганаў, старшыня Прэзыдыюму Вярхоўнага Савету БССР
1929

## Падзеі
* 1 студзеня — заснаваньне Беларускай акадэміі навук
* 11 лютага — падпісаньне Лятэранскай дамовы ў Рыме, у выніку чаго створаны Ватыкан
* Кастрычнік — пачалося выданьне часопіса «Іскры Ільліча» (са сьнежня 1924 да верасьня 1929 выдаваўся часопіс «Беларускі піянер»)
* Кастрычнік — пачатак вялікай дэпрэсыі
* Эрнэст Лоўрэнс сканструяваў першы цыклятрон
* Нобэлеўская прэмія ў галіне літаратуры дастаецца Томасу Ману

## Нараджэньні
* 15 студзеня — Марцін Лютэр Кінг, амэрыканскі грамадзкі дзяяч
* 31 студзеня — Анатоль Грыцкевіч, беларускі гісторык, доктар гістарычных навук
* 23 лютага — Аляксій II, патрыярх Маскоўскі і ўсея Русі (1990—2008)
* 4 сакавіка — Бэрнард Хайтынк, нідэрляндзкі дырыгент
* 6 сакавіка — Фазіль Іскандэр, абхаскі пісьменьнік
* 29 сакавіка — Ленарт Мэры, эстонскі пісьменьнік і палітык, прэзыдэнт Эстоніі (1992-2001)
* 1 красавіка — Мілан Кундэра, клясык чэскае літаратуры
* 26 красавіка — Юры Туронак, беларускі гісторык, дзяяч эміграцыі
* 4 траўня — Одры Хэпбэрн, амэрыканская кінаакторка
* 10 чэрвеня — Людміла Зыкіна, расейская народная і эстрадная сьпявачка
* 24 жніўня — Ясір Арафат, шматгадовы кіраўнік палестынскай аўтаноміі
* 10 верасьня — Яўген Глебаў, беларускі і савецкі кампазытар, пэдагог
* 12 верасьня — Мікалай Матукоўскі, беларускі драматург
* 15 верасьня — Арлен Кашкурэвіч, народны мастак Беларусі
* 23 верасьня — Міраслаў Масакоўскі, польскі лекар-нэўроляг і нэўрапатоляг
* 27 лістапада — Норбэрт Рандаў, нямецкі славіст, перакладнік, выдавец

## Сьмерці
* 4 красавіка — Карл Бэнц, нямецкі канструктар рухавікоў і аўтамабіляў
* 12 верасьня — Яніс Райніс, латыскі паэт, драматург
* 4 кастрычніка — Пётар Сяўрук, беларускі паэт
* 6 кастрычніка — Чэслаў Янкоўскі, польскі паэт, крытык, публіцыст, гісторык-краязнаўца
* 31 кастрычніка — Эліяху Файнштайн, рабін

Катэгорыя:1929
1995

## Падзеі
* 1 студзеня — заснаваньне Сусьветнае гандлёвае арганізацыі
* 1 сакавіка — заснаваная «Армянская тэлефонная кампанія»
* 26 сакавіка — пачало дзейнічаць Шэнгенскае пагадненьне
* 12 красавіка — дэпутаты Вярхоўнага Савету Рэспублікі Беларусь былі жорстка зьбітыя ў парлямэнцкай залі дзяржаўнымі спэцпадразьдзяленьнямі
* Каралева Ярданіі Нур абраная старшынёй сусьветнага руху каледжаў міжнароднай супольнасьці
* Адкрыты Паўночны каледж міжнароднай супольнасці — дзявяты ў ліку
* 26 чэрвеня — пачала гандаль «Фондавая біржа Малдовы»
* 12 верасьня — беларускія вайскова-паветраныя сілы зьбілі адзін паветраны шар, які ў змаганьні за кубак Гордана Бэнэта заляцеў на тэрыторыю Беларусі
* 13 верасьня — заснаваная «Македонская біржа»
* 20 верасьня — заснаваная «Белпошта»

## Нараджэньні
* 1 студзеня — Сэрдар Азмун, іранскі футбаліст
* 3 студзеня — Кім Джысу, паўднёвакарэйская сьпявачка, удзельніца гурта Blackpink
* 18 красавіка — Дывок Арыгі, бэльгійскі футбаліст кенійскага паходжаньня, выступае за нацыянальную зборную Бэльгіі
* 15 траўня — Ксенія Сітнік, беларуская сьпявачка, пераможца на конкурсе песень Дзіцячае Эўрабачаньне-2005
* 12 ліпеня — Люк Шоў, ангельскі футбольны левы абаронца, гулец зборнай Ангельшчыны
* 25 ліпеня — Натальля Лешчык, беларуская гімнастка, залатая мэдалістка чэмпіянату сьвету 2012 г.
* 5 жніўня — П’ер Гойб’ерг, дацкі футбаліст, гуляе на пазыцыі цэнтральнага паўабаронцы, выступае за зборную Даніі
* 18 верасьня — Макс Маер, нямецкі футбаліст, гуляе на пазыцыі паўабаронцы, выступае за нацыянальную зборную Нямеччыны
* 6 кастрычніка — Настасься Зязюлькіна, беларуская шахматыстка, гросмайстарка, мужчынскі міжнародны майстар
* 7 лістапада — Крыстыян Гэнкель, беларускі хакеіст нямецкага паходжаньня, выступае за нацыянальную зборную Беларусі

## Сьмерці
* 1 сакавіка — Уладзіслаў Лісьцеў, расейскі журналіст, тэлевядоўца, першы гендырэктар ОРТ
* 27 сакавіка — Маргіта Фігулі, славацкая літаратарка і перакладніца
* 31 сакавіка — Сэлена Кінтанільля-Пэрэс, сьпявачка мэксыканаамэрыканскага паходжаньня, салістка гурта «Selena y Los Dinos», прызнаная публікай як «Каралева Тэхана»
* 16 траўня:
** Баляслаў Манкевіч, беларускі перакладнік, журналіст, эспэрантыст
** Лёля Флёрэс (сапр — Марыя-дэ-лос-Далорэс Флорэс-Руіс), выбітная гішпанская сьпявачка й танцорка флямэнка
* 18 траўня — Іван Балыка, беларускі савецкі вайсковы дзяяч, генэрал-маёр
* 5 ліпеня — Барыс Сачанка, беларускі пісьменьнік, перакладнік і выдавец
* 7 жніўня — Максім Танк, беларускі паэт, пісьменьнік і перакладнік
* 21 лістапада — Яфрэм Пружанскі, украінскі савецкі рэжысэр, мультыплікатар
* 19 сьнежня — Міхаіл Суднік, беларускі мовазнаўца

## [[Нобэлеўская прэмія]]
* фізыка — Мартын Льюіс Пэрл, Фрэдэрык Райнэс
* хімія — Паўль Крутцэн
* фізыялёгія ці мэдыцына — Эдўард Льюіс,Крыстыяна Нюсьляйн-Фольгард, Эрык Вішаўс
* Нобэлеўская прэмія ў галіне літаратуры — Шэймас Гіні
* Нобэлеўская прэмія міру — Пагуоскі рух навукоўцаў, Джозэф Ротблат
Лятарэя

**Лятарэ́я** — папулярная форма азартнай гульні, у якой разыгрываюцца разнастайныя прызы (рэчавыя, грашовыя і іншыя). У некаторых краінах лятарэі забаронены, у некаторых, наадварот, урад падтрымлівае іх усутыч да арганізацыі *нацыянальных лятарэяў*.
Мёд

**Мёд** — салодкае й вязкае рэчыва, прыгатаванае пчоламі з выкарыстаньнем нэктару кветак, а таксама іншых салодкіх сокаў расьліннага і жывёльнага паходжаньня, як то падзевы мёд. Мёд, які быў сабраны пчалярамі, мае назоў таго тыпу меданосных пчолаў, якія яго вырабілі. Мёд, якія вырабляецца іншымі пчоламі й вусякамі, мае зусім розныя ўласьцівасьці. Меданосныя пчолы фармуюць мёд з нэктару ў працэсе зрыгваньня і захоўваюць яго ў якасьці асноўнай крыніцы ежы ў васкавых сотах у вульлі. Пчаляры практыкуюць заахвочваньне перавытворчасьці мёду, каб лішак можна было ўзяць з калёніі.

Мёд атрымлівае сваю саладосьць ад монасахарыдаў фруктозы й глюкозы, а таксама мае прыкладна такую ж адносную саладосьць, як і цукар-пясок. Мёд валодае прывабнымі хімічнымі ўласьцівасьцямі для выпечкі, а таксама асаблівы водар і смак, дзякуючы якому некаторыя людзі аддаюць перавагу менавіта яму, а ня цукру й іншым падсалоджвальным рэчывам. Большасьць мікраарганізмаў не растуць у мёдзе з-за ягонай нізкай актыўнасьці вады. Аднак мёд часам зьмяшчае сьпячыя эндаспоры бактэрыі *[[Clostridium botulinum]]*, якая можа быць небяспечна для немаўлятаў, бо эндаспоры могуць трансфармавацца ў вырабляючую таксын бактэрыю ў несфармаваным кішачным тракце дзіцяці, што прыводзіць да хваробы й нават сьмерці.

Мёд мае доўгую гісторыю спажываньня чалавекам і выкарыстоўваецца ў розных прадуктах харчаваньня й напоях, цукры й араматызатарах. Промысел разьвядзеньня пчолаў і збору мёду называецца пчалярствам, але раней выкарыстоўвалася бортніцтва. Ён таксама адыгрывае важную ролю ў рэлігіі й сымбалізме. Смак мёду адрозьніваецца ў залежнасьці ад крыніцы нэктару, а таксама маюцца розныя ягоныя віды й гатункі. Мёд таксама выкарыстоўваецца ў розных лекавых традыцыях для лячэньня хваробаў. Вывучэньне пылка й спораў у сырым мёдзе можа вызначыць крыніцу кветкавага мёду, гэтая тэхніка мае назоў мэлісапаліналёгія. З-за таго, што пчолы могуць пераносіць электрастатычны зарад і прыцягнуць іншыя часьцінкі, гэтая ж тэхніка можа быць выкарыстана ў галіне экалягічных дасьледаваньняў радыяактыўных часьцінак, пылу альбо іншых часьцінак забруджваньня.

## Крыніцы


Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы
Рацёнскі мір

**Рацё́нскі дагаво́р** заключаны 23 траўня 1404 году ў Рацёнжы (Куявія) паміж Тэўтонскім Ордэнам, Польшчай і ВКЛ у выніку асабістай сустрэчы вялікага магістра Конрада фон Юнгінгена, караля Ягайлы і вялікага князя літоўскага Вітаўта.

Да заключэньня Рацёнскага дагавору крыжакі, спасылаючыся на невыкананьне Вітаўтам умовы Салінскага дагавору 1398 году аб перадачы Ордэну Жмудзі, працягвалі агрэсію супраць ВКЛ, падтрымлівалі Сьвідрыгайлу як прэтэндэнта на вялікакняскі трон. Пры гэтым яны ігнаравалі булу папы Баніфацыя IX ад 9 верасьня 1403 году, якая афіцыйна забараняла крыжовыя паходы супраць ВКЛ.

Новае пагадненьне паміж Ордэнам і ВКЛ у асноўным паўтарала ўмовы Салінскага дагавору: ВКЛ прызнавала ўсходнюю частку Жмудзі за Ордэнам; Вітаўт абавязваўся не прымаць да сябе зьбеглых жэмайтаў і дапамагаць Ордэну супраць любых ворагаў, апрача Польшчы; Ордэн мусіў садзейнічаць ВКЛ у здабыцьці Смаленску і Ноўгараду. Польшча атрымлівала права выкупу ад Ордэна Добжынскай зямлі за 40 тысяч злотых. Паводле дамовы паміж Ягайлам і Вітаўтам апошняму пажыцьцёва перадавалася Заходняе Падольле, якім у якасьці васала Вітаўта мусіў кіраваць Сьвідрыгайла. Узамен Вітаўт 20 верасьня ў Камянцы прынёс Ягайлу новую васальную прысягу.

Рацёнскі дагавор заключаны на 10 гадоў, фактычна дзейнічаў да пачатку Вялікай вайны 1409—1411 гадоў.

## Літаратура
* Алесь Белы // 
* Liv-, Est- und Kurlaendisches Urkundenbuch nebst Regesten. Hersg. v. Fr. G. von Bunge. Abt. 1. Bd. 4. 1394—1413. Dorpat, 1859.
* Prochaska A. Codex epistolaris Vitoldi. // Monumenta medii aevi historica, res gestas Poloniae illustrantia. T. 6. Cracoviae, 1882

## Вонкавыя спасылкі
* Арыгінальны артыкул

Катэгорыя:Міжнародныя пагадненьні Тэўтонскага Ордэну
Катэгорыя:Міжнародныя пагадненьні Польшчы
Катэгорыя:Міжнародныя пагадненьні Вялікага Княства Літоўскага
Катэгорыя:Міжнародныя пагадненьні XV стагодзьдзя
Катэгорыя:Падзеі 1404 году
1912

## Падзеі
* 6 студзеня — утвораны штат Нью-Мэксыка (ЗША)
* 5 траўня  — у Стакгольме прайшлі Летнія Алімпійскія гульні 1912 году (доўжыліся да  да 27 ліпеня)
* Янка Купала апублікаваў сваю паэму Сон на кургане ў літаратурным альманаху «Маладая Беларусь»
* 3 чэрвеня —Янка Купала апублікаваў сваю п’есу Паўлінка
* 8 чэрвеня — заснаваная кампанія Universal Studios
* 21 чэрвеня — у газэце «Наша Ніва» Янка Купала апублікаваў сваю паэму Курган
* 9 кастрычніка — распачалася Першая балканская вайна
* 13 кастрычніка — заснаваны Зьвяз лужыцкіх сэрбаў «Домавіна»

## Нараджэньні
*Гл. таксама: [[:Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1912 годзе]]*
* 1 студзеня — Мішэль Дэбрэ, францускі палітык, першы прэм’ер-міністар францускай Пятай рэспублікі (1959—1962)
* 18 студзеня — Пётра Сыч, пісьменьнік, журналіст «Радыё Свабода»
* 28 студзеня — Джэксан Полак, амэрыканскі мастак
* 19 чэрвеня — Пятро Бітэль, беларускі літаратар, краязнавец, настаўнік, сьвятар.
* 23 чэрвеня — Элан Т’юрынг, ангельскі матэматык, лёгік, крыптограф, які аказаў вялікі ўплыў на разьвіцьцё інфарматыкі
* 28 чэрвеня — Карл Фрыдрых фон Вайцзэкер, нямецкі фізык і філёзаф
* 31 ліпеня — Мілтан Фрыдман, амэрыканскі эканаміст
* 1 жніўня — Отакар Яраш, чэскі вайсковец, Герой Савецкага Саюзу
* 16 жніўня — Ёсіф Максіменя, савецкі жаўнер, Герой Савецкага Саюзу
* 30 жніўня — Эдўард Мілз Пэрсэл, амэрыканскі фізык, адкрывальнік эфэкту Сьміта-Парсэла, ляўрэат Нобэлеўскай прэміі ў галіне фізыкі (1952)
* 17 верасьня — Максім Танк, беларускі паэт, пісьменьнік і перакладнік
* 1 кастрычніка — Леў Гумілёў, расейскі гісторык-этноляг, паэт, філёзаф
* 7 кастрычніка — Юры Попка, беларускі нацыяналіст, выдавец, пісьменьнік (пам. у 1990)
* 17 кастрычніка — Ян Павал I, рымскі папа (пам. у 1978)
* 1 лістапада — Янка Золак, беларускі паэт, грамадзкі дзяяч, выдавец на эміграцыі ў ЗША

## Сьмерці
*Гл. таксама: [[:Катэгорыя:Памерлі ў 1912 годзе]]*
* 16 студзеня — Георг Гайм, нямецкі пісьменьнік, паэт і драматург (нар. у 1887)
* 20 красавіка — Брэм Стокер, ірляндзкі пісьменьнік. Аўтар рамана «Дракула» (нар. у 1847)
* 10 верасьня — Фёдар Махноў, самы высокі чалавек з тых, якія калі-небудзь якія жылі на Зямлі. Яго рост, паводле некаторых крыніцаў, складаў 285 сантымэтраў (нар. у 1838)
* 1 траўня — Эліяху-Хаім Майзэль, рабін, адзін з духоўных лідараў жыдоўскіх суполак Расейскай імпэрыі (нар. у 1921)
* 19 траўня — Балеслаў Прус, польскі пісьменьнік (нар. у 1847)
* 17 лістапада — Аляксандар Марыянскі, сьвятар, публіцыст і гісторык (нар. у 1845)
* Уладыслаў Брант, польскі афіцэр, удзельнік паўстаньня 1863—1864 гадоў (нар. у 1838)
* Натальля Варанцова-Вельямінава, беларуская грамадзкая дзяячка, асьветніца, мэцэнатка (нар. у 1859)
* Робэрт Фалкон Скот, ангельскі марскі афіцэр, падарожнік, адзін зь першаадкрывальнікаў Паўднёвага полюса ў 1912 годзе

## [[Нобэлеўская прэмія]]
* літаратура — Герхарт Гаўптман
* мір — Эліў Рут
* фізыка — Нільс Густаў Дален
* хімія — Віктар Грыньяр / Поль Сабацье
* па фізыялёгіі ці мэдыцыне — Алексыс Карэль
Індыгенат

**Індыґенат** — у Рэчы Паспалітай прызнаньне за шляхцічам замежнай краіны шляхецтва краіны (краінаў) пражываньня. Пасьля працэдуры індыгенату прадстаўнік гэтага стану набываў усе прывілеі мясцовага шляхціца. За гісторыю Рэчы Паспалітай былі прызнаныя прадстаўнікі 413 дваранскіх родаў. З 1578 году працэдура праходзіла ўхваленьне караля ды сойму, а пасьля 1641 году — толькі сойму.

Катэгорыя:Шляхта
Катэгорыя:Права Вялікага Княства Літоўскага
Хорхэ-Энрыке Адум

**Хо́рхэ-Энры́ке Аду́м** (; 29 чэрвеня 1926 — 3 ліпеня 2009) — эквадорскі пісьменьнік, асабісты сакратар Паблё Нэруды.

Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1926 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся 29 чэрвеня
Катэгорыя:Эквадорскія літаратары
Катэгорыя:Памерлі ў 2009 годзе
Катэгорыя:Памерлі 3 ліпеня
Гагра

**Га́гра** або **Га́гры** () — горад у Абхазіі, дэ-юрэ частцы Грузіі. Па стане на 1989 год насельніцтва складала 26 636 чалавек. Горад разьмешчаны на ўзьбярэжжы Чорнага мора.

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт. 

Катэгорыя:Гарады Абхазіі
Марат Казей

** Мара́т Іва́навіч Казе́й** (10 кастрычніка 1929 — 11 траўня 1944) — піянэр-герой, сябар партызанскага атраду, які дзейнічаў на тэрыторыі цяперашняй Беларусі падчас Другой сусьветнай вайны. Быў узнагароджаны мэдалямі «За отвагу», «За боевые заслуги», ордэнам Айчыннай вайны I ступені. Пасьмяротна, у 1965 годзе, атрымаў званьне Героя Савецкага Саюзу.

Ажыцьцяўляючы апэрацыю ў варожым тылу, Марат Казей апынуўся ў коле фашысцкіх салдатаў і падарваў сябе й іх гранатай.

## Памяць пра героя
У 1959 годзе ў Менску ў Піянэрскім парку, што на скрыжаваньні вуліцаў Янкі Купалы і Куйбышава, усталяваны помнік — Марат Казей за некалькі імгненьняў да гібелі. Скульптар — С. І. Селіханаў, архітэктар — В. Волчак.

Мэмарыял у гонар Казея створаны ў яго роднай вёсцы Станькаве Койданаўскага раёну. Яго імем названа мясцовая сярэдняя школа, дзе разьмешчаны музэй піянэра.

Пра ўчынак юнага героя расказваюць кнігі Вячаслава Марозава «Марат Казей», «У разведку ішоў хлапчук», «Ім было па чатырнаццаць» і Станіслава Шушкевіча «Апавяданьні пра Марата Казея».

## Вонкавыя спасылкі
* 
* 

Катэгорыя:Партызаны нямецка-савецкай вайны
Катэгорыя:Героі Савецкага Саюзу
Вечны мір (1449)

**Ве́чны мір** — дамова, заключаная паміж ВКЛ і вялікім княствам Маскоўскім у 1449 годзе. Заключаная вялікім князем літоўскім Казімерам зь вялікім князем маскоўскім Васілём II Цёмным 31 жніўня 1449 году ў разгар міжусобнай фэадальнай вайны 1425—1453 гадоў у Маскоўскім вялікім княстве.

Паводле дамовы, Казімер абяцаў не аказваць ніякай падтрымкі прэтэндэнту на маскоўскі прастол Дзьмітрыю Шамяку і ня ўмешвацца ў будучыні ў міжусобіцы ў Маскве. Вялікі князь літоўскі абавязваўся «не вступатися» ў Вялікі Ноўгарад і Пскоў, нават калі тыя будуць «се… давати» Казімеру, а таксама ня ўдзельнічаць у магчымых сутыкненьнях рускіх фэадальных рэспублік зь Лівонскім ордэнам нават на іх баку. Дамова ўдакладняла мяжу маскоўскіх і літоўскіх уладаньняў і фактычна спыніла тэрытарыяльную экспансію ВКЛ на ўсход.

Адносным посьпехам Казімера была адмова Васіля II ад наўгародзкіх валасьцей, якія традыцыйна «цягнулі» да Літвы, і прызнаньне за разанскім вялікім князем Іванам Фёдаравічам права пераходу на службу да Казімера. Крыху раней, вясной 1449 году аналягічная дамова была заключаная зь цьвярскім вялікім князем Барысам Аляксандравічам, паводле якога Казімер саступаў апошняму Ржэў і абяцаў «не вступатися» ў цьвярскія ўладаньні.

Вынікам дамовы 1449 году быў амаль 40-гадовы пэрыяд мірнага разьвіцьця ВКЛ, якое ня мела ваенных канфліктаў з суседзямі да 1487 году, але ён таксама зафіксаваў адмову ВКЛ ад прэтэнзіяў на аб’яднаньне ўсіх усходнеславянскіх зямель, што абумовіла страту незалежнасьці ад Масквы Ноўгараду (1471 год) і Цьвяры (1485 год) і ўрэшце паразу ВКЛ у вайне з Маскоўскай дзяржавай у 1492—1494 гадах.

## Літаратура
* Алесь Белы // 
* 
* 

Катэгорыя:Міжнародныя пагадненьні Вялікага Княства Літоўскага
Катэгорыя:Гісторыя Маскоўскага княства
Катэгорыя:Падзеі 1449 году
Катэгорыя:Міжнародныя пагадненьні XV стагодзьдзя
Максім Мірны

**Максім Мірны** (нарадзіўся 6 ліпеня 1977 году, Менск, БССР) — беларускі тэнісіст, добра зарэкамэндаваўшы сябе ў парным разрадзе. За надзвычай моцную падачу і агрэсіўную гульню з частымі выхадамі да сеткі Макс Мірны мае мянушку *Зьвер* (). Заслужаны майстар спорту Рэспублікі Беларусь (2001). Разам зь сям’ёй пражывае ў Брэдэнтане, які месьціцца ў штаце Флорыда, ЗША.

## Кар’ера

Як і Натальля Зьверава (беларуская тэнісная зорка 1980-х і першай паловы 1990-х), Макс Мірны найбольш пасьпяхова выступае ў парным разрадзе. На пачатак 2005 году Максім Мірны мае на сваім ліку чатыры перамогі ў турнірах «вялікага шлему» (*Grand Slam*): дзьве перамогі на Адкрытым чэмпіянаце ЗША (у 2000 годзе зь Лейтанам Г’юітам і ў 2002 годзе з Магешам Бгупаці) і дзьве перамогі на Адкрытым чэмпіянаце Францыі *Roland Garros* у 2005 ды 2006 годзе разам са швэдам Юнасам Б’ёркманам.

Асаблівую вядомасьць у Беларусі Макс Мірны набыў пасьля пасьпяховага выступу ў Кубку Дэвіса ў 2004 годзе, калі каманда Беларусі, дзякуючы намаганьням Макса Мірнага і Уладзімера Валчкова дасягнула паўфіналу. З 2011 году выступае ў пары з канадцам Даніелем Нэстарам, разам зь якім стаў пераможцам Ралян Гаросу ў парным разрадзе ў 2011 і 2012 гадох. У пары зь Вікторыяй Азаранка заваяваў золата на Алімпіядзе 2012 году ў міксце, атрымаўшы перамогу ў фінале ў матчы супраць гаспадароў корту Эндзі Марэя і Лаўры Робсан.

У 2013 годзе разам з Андрэа Главачкавай выйграў адкрыты чэмпіянат ЗША у міксце.

Прымаў удзел у летніх Алімпійскіх гульнях 2016 году ў пары з Аляксандрам Бурым, дзе яны саступілі ў першым раўндзе.

## Факты
Максім пяць гадоў навучаўся на факультэце міжнародных адносінаў БДУ па спэцыяльнасьці міжнароднае права, атрымаўшы пасьля заканчэньня дыплём юрыста.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* 

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Менску
Катэгорыя:Беларускія тэнісісты
Катэгорыя:Беларускія тэнісісты і тэнісісткі на Алімпійскіх гульнях
Катэгорыя:Тэнісісты і тэнісісткі на летніх Алімпійскіх гульнях 2000 году
Катэгорыя:Тэнісісты і тэнісісткі на летніх Алімпійскіх гульнях 2004 году
Катэгорыя:Тэнісісты і тэнісісткі на летніх Алімпійскіх гульнях 2008 году
Катэгорыя:Тэнісісты і тэнісісткі на летніх Алімпійскіх гульнях 2012 году
Катэгорыя:Тэнісісты і тэнісісткі на летніх Алімпійскіх гульнях 2016 году
Катэгорыя:Чэмпіёны летніх Алімпійскіх гульняў 2012 году
Салінскі мір

**Салінскі мір** — умова, складзеная паміж  Вялікім Княствам Літоўскім і Тэўтонскім ордэнам. Узгадненьне тэксту ўмовы адбылося 23 красавіка 1398 году ў Горадні, абмен умоўнымі граматамі паміж вялікім князем літоўскім Вітаўтам і вялікім магістрам Ордэна Конрадам фон Юнгінгенам — 12 кастрычніка 1398 году на высьпе Саліне (на Нёмане, насупраць утокі ракі Нявежы).

Згодна з умовай прадугледжвалася літоўская дапамога Ордэну для заваяваньня Пскова і ордэнская падтрымка ВКЛ для авалоданьня Вялікім Ноўгарадам і паходу супраць Залатой Арды. Вітаўт абяцаў саступіць Ордэну Жамойць да ракі Нявежа і палову Судувы; сваім парадкам, Ордэн абавязваўся не падтрымліваць прэтэнзіяў Сьвідрыгайлы на сталец ВКЛ.

Неафіцыйна Вітаўт заручыўся згодай Ордэна з сваімі плянамі дабівацца поўнай незалежнасьці ад Польшчы; на сьвяткаваньнях у гонар падпісаньня Салінскага міру Вітаўт быў адзінадушна абвешчаны фэадаламі ВКЛ «каралём Літвы і Русі». Гэта выклікала насьцярожанае стаўленьне да ўмовы польскага караля Ягайлы, а пляны захопу Ноўгараду і Пскова прывялі да пагаршэньня дачыненьняў ВКЛ з гэтымі рэспублікамі, а таксама Маскоўскім і Цьвярскім вялікімі княствамі. Рэальнай падтрымкі ў рэалізацыі сваіх экспансіянісцкіх плянаў Вітаўт не атрымаў, што, у прыватнасьці, абумовіла паразу войскаў ВКЛ у бітве на Ворскле 1399 году.

Варункі Салінскага міру былі ўдакладнены Рацёнскім дагаворам 1404 году, да якога далучылася і Польшча.

## Крыніцы

## Літаратура
* 

## Вонкавыя спасылкі
* Арыгінальны артыкул Алеся Белага

Катэгорыя:Падзеі 1398 году
Катэгорыя:Падзеі 12 кастрычніка
Катэгорыя:Міжнародныя пагадненьні Вялікага Княства Літоўскага
Катэгорыя:Міжнародныя пагадненьні Тэўтонскага Ордэну
Катэгорыя:Міжнародныя пагадненьні XIV стагодзьдзя
Кордава (Гішпанія)

**Ко́рдава** () — горад на поўдні Гішпаніі ў аўтаномнай супольнасьці Андалюзія, цэнтар аднайменнае правінцыі. месьціцца на схіле адгор’я Сьера-Марэна, на правым беразе Гвадальквіру, ва ўрадлівай, вельмі гарачай мясцовасьці, зьяўляецца сталіцай правінцыі Кордава. Горад заснаваны ў часы панаваньня Рыму. Сёньня Кордова зьяўляецца сучасным горадам сярэдніх памераў, з насельніцтвам у 321 тысячу чалавек. Стары горад зьмяшчае шмат помнікаў таго часу, калі Кордава была сталіцай Кордаўскага халіфату, які займаў амаль увесь Ібэрыйскі паўвостраў.

## Гісторыя
Кордава вядома з часоў фінікійскай калянізацыі. Паводле сьведчаньняў Страбона й Пталямэя, Кордава зьяўлялася цэнтрам племені турдэтанаў. У часы Другой Пунічнай вайны, то бок у 218—201 да н. э., горад быў захоплены рымлянамі. У 169 годзе да н. э. рымскі консул Марк Кляўдыюс Марцэл заснаваў лацінскую калёнію побач з ужо існуючымі ібэрыйскімі паселішчамі. Паміж 143 і 141 гадамі да н. э. горад быў абложаны Вірыятам. Рымскі форум, як вядома, існаваў у горадзе ў 113 годзе да н. э.

У часы панаваньня Юліюса Цэзара, Кордава была сталіцай рымскай правінцыі Бэтыка. Горад зьяўляецца месцам нараджэньня такіх вядомых людзей, як то філёзафа Сэнэкі, прамоўцы Сэнэкі Старэйшага й паэту Люкана. Пазьней горад стаў часткай Бізантыйскай імпэрыі (552—572), потым быў захоплены вэстготамі, якія занялі горад у канцы VI стагодзьдзя.

У 711 годзе горад апынуўся пад кіраваньнем арабаў. З 756 году Кордава была сталіцай Кордаўскага эмірату, а з 929 — Кордаўскага халіфату. У X стагодзьдзі дасягнула свайго росквіту, стала адным з цэнтраў асьветы й навук, калі мела да мільёну жыхароў, мноства палацаў, мячэтаў, караван-сараяў і была цэнтрам арабскай навукі, паэзіі й мастацтва. З распадам ў 1031 годзе Кордаўскага халіфату горад захоўваў самастойнасьць толькі да 1070 году, калі быў падпарадкаваны эмірам Сэвільлі. У пэрыяд Рэканкісты Кордава ў 1236 годзе перайшла пад уладу кастыльскіх каралёў.

## Гарады-сябры

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Гарады Гішпаніі
Кордава

* Кордава — горад у Гішпаніі.
* Кордава — горад у Аргентыне.
* Кордава — правінцыя ў Гішпаніі.
* Кордава — правінцыя ў Аргентыне.
* Кордава — дэпартамэнт у Калюмбіі.

## "Кордава" ў складзе імёнаў і прозьвішчаў
* Гансала Фэрнандэс-дэ-Кордава — гішпанскі вайсковец.
* Хорхэ Кордава — балівійскі вайсковец і палітык.
Беларусь (трактар)

«**Белару́сь**», «**Белару́с**» — назва чатырохколавых трактароў, якія вытвараюцца на Менскім трактарным заводзе (МТЗ) з 1950 году.

Найбольш папулярныя наступныя мадэлі: МТЗ-50 (вытворчасьць з 1961 году), МТЗ-80 (вытворчасьць з 1974 году) і МТЗ-1221 (вытворчасьць з 1986 году).

Трактары «Беларусь», добра вядомыя на ўсёй тэрыторыі былога Савецкага Саюзу і краін-хаўрусьнікаў СССР, ужываюцца ў розных кліматычных умовах і ў шматлікіх галінах гаспадаркі: земляробстве, лесаводзтве й будаўніцтве. Прадукцыя МТЗ выкарыстоўвалася і выкарыстоўваецца ў больш чым 100 краінах сьвету, у тым ліку ў ЗША, і складае 7—8% прадукцыі сусьветнага трактарабудаўніцтва.

З атрыманьнем Беларусьсю незалежнасьці марка была перайменаваная ў «Беларус».

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйная старонка МТЗ

Катэгорыя:Трактары
Катэгорыя:Беларуская тэхніка
Вальжына Цярэшчанка

**Вальжы́на (Во́льга) Цярэ́шчанка** — беларуская бард-сьпявачка.

## Біяграфія
Нарадзілася на Гарадзеншчыне, у вёсцы Лушчыкі Вярэнаўскага раёну. Сям’я пераехала на Гомельшчыну, калі Вользе было шэсьць гадоў. Стала жыве ў Гомелі. Каталічка. Скончыла музычнае аддзяленьне Гомельскай пэдвучэльні. У 1980-х сьпявала ў народным фальклёрным гурце Гомельскай пэдвучэльні «Пралескі». Ляўрэат Першага фэстывалю аўтарскай песьні ў Беларусі. Двойчы брала ўдзел у фэстывалі беларускай музыкі ў Польшчы «Басовішча». Настаўніца беларускай мовы і літаратуры ў гімназіі №36 гораду Гомля імя Івана Паўлавіча Мележа. Скончыла філялягічны факультэт ГДУ імя Францішка Скарыны. Мае двух дзяцей.

## Творчасьць
Музы́ка «талакоўскага прызыву». Валодае прыгожым моцным голасам, сьпявае на вершы Сыса, Гаруна, Геніюш, Жылкі ды іншых беларускіх паэтаў.

У 2003 годзе ў Гомелі выйшаў яе альбом «Хтось крануўся крылаў». У альбоме, які ўтрымлівае цэлых 35 трэкаў, пераважна песьні на вершы забароненых і паўзабароненых у БССР паэтаў (Алесь Гарун, Ларыса Геніюш ды іншыя). На дыск увайшло ці ня ўсё самае найлепшае зь яе канцэртнага рэпэртуару. Апроч песьняў на вершы беларускіх паэтаў на альбоме значную частку займаюць народныя калядныя сьпевы.

Найбольш вядомыя песьні:
* «Запяі мне песьню…»
* «Падымайся, ты жывы»
* «Гарэла сосна»
* «Тацяне Сапач»
* «Жаданьне»
* «Гэй, саколе»
* «Трызненьне»
* «Край мой родны»
* «Абба-Ойча»
* «Мы — паэты»
* «Раманс аб растраляным каханьні»
* «Беларусь»

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйная старонка
* Схаваныя магчымасьці культуры — кампазытарка і сьпявачка Вольга Цярэшчанка

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Вярэнаўскім раёне
Катэгорыя:Беларускія барды
Дзевятковая сыстэма зьлічэньня

**Дзевятковая сыстэма зьлічэньня** — пазыцыйная сыстэма зьлічэньня, якая мае аснову = 9. Для запісу лікаў звычайна ўжываюцца лічбы з 0 па 8.

Першыя лікі дзевятковай і дзесятковай сыстэм:
 

**Дзевятковая**123456781011121314…
**Дзесятковая**12345678910111213…


Табліца множаньня дзевятковай сыстэмы:

*12345678
112345678
2246811131517
336101316202326
448131722263135
5511162227333844
6613202633404653
7715233138465462
8817263544536271


Запіс у дзевятковай сыстэме лічэньня можа выкарыстоўвацца дзеля сьціслага прадстаўленьня інфармацыі, запісанай у тройкавай.

За выключэньнем 3, ніводны просты лік у дзевятковай сыстэме ня скончваецца на 0, 3 ці 6, таму што ўсе падобныя лікі дзеляцца на 3.

Дзевятковы лік дзеліцца на 2, 4 ці 8, калі сума лічбаў, якія складаюць яго, дзеліцца на два, чатыры ці восем адпаведна.

Катэгорыя:Пазыцыйныя сыстэмы зьлічэньня
ISO 639

**ISO 639** — адзін зь міжнародных стандартаў, які зьмяшчае сьпіс кодаў для моваў. Стандарт ISO 639 складаецца зь некалькіх частак, дзьве зь іх апублікаваныя, астатнія яшчэ распрацоўваюцца.

* ISO 639-1:2002 Частка першая — дзьвюхлітарныя коды, *Alpha-2*
* ISO 639-2:1998 Частка другая — трохлітарныя коды, *Alpha-3*

У стандарце ISO 639-2 зьмешчаны ўсе мовы, пералічаныя ў ISO 639-1, але дададзеныя коды для моўных варыянтаў. Напрыклад, ISO 839-1 для францускай мовы мае толькі адзін код — **fr**, але ISO 639-2 мае тры кода: **fre/fra** для сучаснай францускай, **frm** для сярэднявечнай францускай (1400—1800), і **fro** для старажытнай францускай (842—1400).

Для 22 моваў стандарт ISO 639-2 зьмяшчае два коды — бібліяграфічны (ISO 639-2/B) і лексыкаграфічны/тэрміналягічны (ISO 639-2/T).

**Прыклад кодаў**:

* eng : en : ангельская
* ido : io : іда
* fra/fre : fr : француская
* epo : eo : эспэранта
* jav : jv : ява

## Табліцы кодаў
Гэтыя табліцы зьмяшчаюць пералік кодаў ISO 639-2, ISO 639-3, і назву мовы па-беларуску. (Сьпіс магчыма ня поўны, таму што стандарт можа пашырацца, новыя коды дадавацца).

* А — Я 

## Глядзіце таксама
* Сьпіс краінаў і тэрыторыяў па альфабэце

## Вонкавыя спасылкі
* Галоўная старонка стандарту ISO 639-2

Катэгорыя:Мовы
Катэгорыя:Стандарты ISO
Civilization

«**Civilization**» () — сэрыя кампутарных гульняў, першая частка якой была створаная дызайнэрам Сыдам Мэерам для Microprose ў 1991 годзе. Мэта гульні — разьвіць вялікую імпэрыю з самага пачатку. Гульня пачынаецца ў старажытныя часы, і гулец намагаецца пашырыць і разьвіць імпэрыю цераз стагодзьдзі да сучаснасьці і нават найбліжэйшай будучыні. Агульнапрызнаны піянэр у жанры *пакрокавых стратэгіяў*, на грунце якой вырасьлі вольныя праекты Freeciv ды C-evo. Структураўтваральным элемэнтам гульні зьяўляецца таксама «Цывіляпэдыя».

## Гісторыя працягаў
### Асноўная сэрыя
* Civilization (21 красавіка 1991)
* Civilization II (1996)
* Civilization III (2001)
* Civilization IV (2005)
* Civilization V (2010)
* Civilization VI (2016)

### Адгалінаваньні
* Alpha Centauri (1999)
* Civilization: Beyond Earth (2014)

## Глядзіце таксама
* Europa Universalis

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Відэагульні
Карляс Мэса

**Ка́рляс Мэ́са-Хізбэ́рт** (;  12 жніўня 1953) — балівійскі палітык, былы прэзыдэнт Балівіі.

## Крыніцы

Катэгорыя:Балівійскія палітыкі
Катэгорыя:Прэзыдэнты Балівіі
ISO 639 (А-Я)

**Табліцы кодаў [[ISO 639]]** — сьпіс кодаў і назваў моваў. Пералік тут упарадкаваны альфабэтна паводле коду. Сьпіс назваў моваў упарадкаваны альфабэтна паводле беларускай назвы й зьмешчаны ў сьпіс моваў паводле альфабэту.
* Alpha-2: ISO 639-1, дзьвюхлітарныя коды,
* Alpha-3: ISO 639-2, трохлітарныя коды, 

__БЯЗЬ_ЗЬМЕСТУ__  

## A

## B

## C

## D

## E

## F

## G

## H

## I

## J

## K

## L

## M

## N

## O

## P

## Q

## R

## S

## T

## U

## V

## W

## X

## Y

## Z

Катэгорыя:Мовы
Катэгорыя:Стандарты ISO
Зора

**Зора** (*Zorro*), &nbsp;— гэта імя літаратурнага пэрсанажу, каліфарнійскага героя ў масцы і майстра па фэхтаваньні каляніяльных часоў, чыё сапраўднае імя *дон Дыега дэ ля Вега.* Ён змагаецца за просты народ Каліфорніі супраць карупаванай і тыранічнай улады гішпанскага губэрнатара.

Катэгорыя:Літаратурныя пэрсанажы
Чымабуэ

**Чымабу́э** (;  1240—1302) — флярэнтыйскі мастак.

Найбольш вядомы росьпісамі ў базыліцы сьв. Францішка ў Асізі ( 1290) ды «Укрыжаваньнем» з царквы Сан-Дамэніка з Арэцца ( 1285). Працаваў у стылі Бізантыйскага жывапісу. Верагодна, вучыўся ў флярэнтыйца Копа ды Маркавальда. Захаваўся дакумант 1272 году, у якім засьведчана знаходжаньне Чымабуэ ў Рыме ў якасьці мастака. Напрыканцы жыцьця працаваў у Пізе. Тут стварыў адзіную дакладна датаваную працу — мазаіку ў Пізанскім саборы (1301-1302).

Згодна паданьню, Чымабуэ ўбачыў аднойчы, як адзінаццацігадовы пастушок вельмі ўдала малюе крэйдаю на камні авечку, ды ўзяў яго ў вучні. Пастушком гэтым быў Джота.

## Крыніцы

Катэгорыя:Італьянскія мастакі і мастачкі
Джота

**Джо́та дзі Бандо́нэ** (; каля 1267 — ), больш вядомы як проста **Джота** — італьянскі мастак і архітэктар, які паходзіў з Флярэнцыі. Лічыцца першым прадстаўніком Протарэнэсансу. Вучань флярэнтыйскага мастака Чымабуэ. Сучасьнік Джота, банкір і летапісец Джаваньні Віляні, пісаў, што Джота быў «найбольш сувэрэнным майстрам жывапісу свайго часу, які маляваў усе свае фігуры і іхныя паставы ў адпаведнасьці з натурай», вылучаючы ягоныя публічна прызнаныя «талент і майстэрства». Джорджа Вазары апісаў Джота як чалавека, які зрабіў рашучы крок разрыву з распаўсюдным бізантыйскім стылем і пачаў «вялікае мастацтва жывапісу, укараняючы тэхніку дакладнага маляваньня з натуры, якая была занядбаная больш за дзьвесьце гадоў». Шэдэўрам Джота ёсьць упрыгожваньне капліцы Скравэньні ў Падуі, таксама вядомай як капліца Арэна, якая была завершаная каля 1305 году. Цыкль фрэсак адлюстроўвае жыцьцё Дзевы Марыі і жыцьцё Хрыста. Гэтая праца мастака ўважаецца за адзн з найвыбітнейшых шэдэўраў раньняга Адраджэньня.

Дзякуючы росьпісу капліцы Арэна, ён быў запрошаны ўладамі Флярэнцыі ў 1334 годзе дзеля праектаваньня новай званіцы Флярэнтыйскай катэдры, што ёсьць адным зь нямногіх пэўных фактаў пра ягонае жыцьцё. Амаль кожны іншы аспэкт жыцьця ёсьць прадметам спрэчак, як то дата і месца ягонага нараджэньня, ягоны выгляд, вучнёўства, парадак, у якім ён стварыў свае творы, ці стварыў знакамітыя фрэскі ў базыліцы Сьвятога Францішка ў Асызі, як і месца ягонага пахаваньня.

## Крыніцы

Катэгорыя:Італьянскія мастакі
Канасамэнт

**Канасамэнт** — дакумэнт, які выдаецца перавозьнікам (звычайна марскім) тавару адпраўніку грузу, які засьведчае прыняцьце грузу да перавозкі і зьмяшчае абавязальніцтва перавозьніка выдаць груз у азначаным месцы трымальніку канасамэнту.

У гандлёвым абарачэньні канасамэнт — найважнейшы юрыдычны дакумэнт, які засьведчывае наяўнасьць дамовы перавозкі і канкрэтызуе ўмовы гэтае дамовы.

Канасамэнт ёсьць каштоўнай паперай, якая перадаецца па правілах перадачы каштоўных папераў (іменны, ордэрны канасамэнт альбо канасамэнт на прад’яўніка) і раўназначная перадачы грузу. Застрахаваны канасамэнт уключае таксама страхавы поліс.

Канасамэнт мусіць уключаць наступныя зьвесткі:

* перавозьнік і месца яго знаходжаньня
* порт пагрузкі паводле дамовы, дата прыёму грузу перавозьнікам
* адпраўнік, месца яго знаходжаньня
* порт прызначэньня згодна дамове
* атрымальнік, калі такі пазначаны ў дамове
* найменьне грузу, неабходныя для ідэнтыфікацыі грузу маркі, аб’ём ці колькасьць грузу
* зьнешні стан грузу і яго пакунку
* фрахт у памеры, у якім яго мае плаціць атрымальнік
* колькасьць арыгіналаў канасамэнту, калі іх больш, чым адзін
* подпіс перавозьніка ці асобы, што дзейнічае ад яго імя

Па пагадненьню паміж бакамі ў канасамэнт могуць быць уключаныя іншыя дадзеныя.

Канасамэнт, падпісаны капітанам караблю, лічыцца падпісаным ад імя перавозьніка. Пасьля таго, як груз паладаваны на карабель, перавозьнік па патрабаваньні адпраўніка аддае яму **бартавы канасамэнт**, у якім дадаткова пазначаецца, што груз знаходзіцца на борце пэўнага карабля ці караблёў, а таксама дата ці даты пагрузкі.

Катэгорыя:Каштоўныя паперы
Акцыз

**Акцы́з** (ад &nbsp;— «абрэзваць»)&nbsp;— від ускоснага падатку, пераважна на прадметы масавага спажываньня, а таксама паслугі. Уключаецца ў кошт тавараў альбо кошт на паслугі.

Акцызы вядомыя з старажытнасьці, калі імі абкладаліся спажывецкія тавары зь неэлястычным попытам (напрыклад, соль). У XX стагодзьдзі акцызамі пачалі абкладацца толькі тавары, шкодныя здароўю (алькаголь, тытунь) і прадметы раскошы. Акцызы сталіся рэгулюючым падаткам.

Арґанізацыі й прадпрымальнікі прызнаюцца плацельшчыкамі пры рэалізацыі падакцызнага тавару. Акцызамі абкладаюцца тавары, як сьпірт, сьпіртазьмяшчаючая прадукцыя (акрамя лекаў), алькагольная прадукцыя, піва, тытунёвыя вырабы, нафта, бэнзін, аўтамабілі й іншыя.

## Плацельшчыкі акцызаў
*Плацельшчыкамі акцызаў* выступаюць арґанізацыі і індывідуальныя прадпрымальнікі, што займаюцца вытворчасьцю падакцызнае прадукцыі або ўвозьнікамі яе на тэрыторыю краіны. Пасьля выплаты акцызу яны ўключаюць суму акцызу ў цану тавару й такім чынам вяртаюць яе сабе. Канчатковы спажывец лічыцца не плацельшчыкам акцызу, хаця цяжар ускладаецца менавіта на яго, а яго *носьбітам*.

Катэгорыя:Падаткі
Апцыён

**Апцыён**, **опцыя** () — кантракт паміж двума бакамі, які дае аднаму з бакоў (*уладальніку апцыёну*) права купіць у другога боку (*выпісальніка апцыёну*) альбо прадаць яму нейкі базавы актыў па азначанай цане цягам пэўнага пэрыяду.

Пакупнік мае *права* прадаць ці купіць актыў, прадавец мае *абавязанасьць* купіць ці прадаць актыў у выпадку жаданьня пакупніка апцыёну рэалізаваць сваё права. За гэтае права пакупнік апцыёну плоціць прадаўцу прэмію, якая ёсьць *цаной апцыёну*.

## Клясыфікацыя апцыёнаў

Ёсьць дзьве асноўных формы апцыёнаў:
* Апцыён на пакупку актыву — **Call-апцыён**
* Апцыён на продаж актыву — **Put-апцыён**

### Стыль выкананьня
У залежнасьці ад часу выкананьня (стылю выкананьня) адрозьніваюцца два віды апцыёнаў:
* **амэрыканскія** — пакупнік апцыёну можа скарыстацца сваім правам цягам усяго пэрыяду
* **эўрапейскія** — пакупнік апцыёну можа скарыстацца сваім правам толькі ў момант заканчэньня пэрыяду.

Большасьць апцыёнаў па стылю амэрыканскія.

### Ратацыя на біржы

Таксама адрозьніваюцца апцыёны

* **біржавыя**
* **зьнебіржавыя**

Найбольш распаўсюджаныя **біржавыя** апцыёны.

### Базавы актыў
Паводле базавага актыву сярод біржавых апцыёнаў найбольш распаўсюджаныя:
* апцыёны на **акцыі**
* апцыёны на **індэксы**
* апцыёны на **[[ф'ючарс]]ныя кантракты**

## Цана апцыёну

Цана апцыёну — **прэмія**. Яна залежыць ад наступных фактараў:
* бягучая рынкавая **цана базавага актыву**
* **час**, які застаўся да заканчэньня тэрміну
* **цана выкананьня** ці рэалізацыі
* велічыня **даход**у (дывідэнты па базавым актыве)
* **валятыльнасьць** цаны дадзенага актыву.

Для ацэнкі апцыёнаў ужываецца Мадэль Блэка-Шоўлза, што выйшла ў 1973 г.

Тэарэтычная цана апцыёну складаецца з *унутранай цаны* і *часовае вартасьці*.

Умовы (тэрмін, цана) зацьвярджаюцца біржаю. Разьлікі вядуцца праз клірынгавую (разьліковую) палату.

Катэгорыя:Рынак каштоўных папераў
Ф’ючарс

**Ф’ючарс** () — стандартызаваны тэрміновы кантракт паміж двума бакамі, адзін зь якіх абавязуецца прадаць базысны актыў, а іншы абавязуецца яго аплаціць.

Ф’ючарс — стандартызаваны біржавы форвардны кантракт, від форварднага кантракту. Стандартызацыя палягае ў тым, што гандаль магчымы толькі кантрактамі з вызначанымі біржай умовамі.

Гандаль праводзіцца праз клірынгавую палату.

Гешэфты з ф’ючарсамі рэдка заканчваюцца рэальнымі пастаўкамі, іх мэты — страхаваньне (геджаваньне) гешэфту з наяўным таварам або атрыманьне розьніцы цягам перапродажу ф’ючарсу, ці атрыманьне прыбытку ад зьмены цэнаў ці курсаў, што ўзьнікаюць да ліквідацыйнага тэрміну.

Ф’ючарсы шырака ўжываюцца на рынках тавараў, якія гандлююцца буйнымі аб’ёмамі і цана на якія досыць валятыльная.

Катэгорыя:Рынак каштоўных папераў
Бунд

**Усеагу́льны габрэ́йскі рабо́чы зьвяз у Літве́, По́льшчы і Расе́і** (, *Альгемайнэр ідышэр арбэтэр бунд ін Літа, Пойлен ун Руслянд*) — нацыянал-сацыялістычная партыя на тэрыторыі Літвы (Беларусі), Польшчы, Расеі ды Ўкраіны ў 1897—1923 гадах. У цяперашні час групы бундаўцаў існуюць у ЗША, Канадзе, Аўстраліі і Вялікабрытаніі.

## Ідэалёгія
Бунд быў лева-сацыялістычнай партыяй, якая выступала за далёка ідучую дэмакратыю і аграмаджваньне сродкаў вытворчасьці, і вынікаў традыцыям дэмакратычнага марксізму. Бунд выступаў за нацыянальна-культурную аўтаномію для ўсходнеэўрапейскага габрэйства, стварэньне сьвецкай сыстэмы асьветы, падтрымліваў разьвіцьцё культуры на мове ідыш. Сябры Бунда верылі, што дзякуючы гэтаму габрэі не асымілююцца і захаваюць сваю адасобленасьць. Бунд быў антырэлігійнай партыяй і выступаў супраць рэпатрыяцыі габрэяў у Палестыну.

## Гісторыя

### Ад заснаваньня да Рэвалюцыі 1905 году
Напачатку 1918 году бундаўцы былі кааптаваныя ў склад Рады ды Народнага сакратарыяту БНР. Пазьней прадстаўнікі гэтае арганізацыі ў адносінах да БНР сталі ў апазыцыю. У 1921 годзе самаліквідавалася.

Катэгорыя:Палітычныя партыі Беларусі
Катэгорыя:Палітычныя партыі Польшчы

Катэгорыя:Беларускія жыды
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1897 годзе