Крэўскі замак

**Крэўскі замак** — помнік архітэктуры XIV стагодзьдзя ў Крэве, рэзыдэнцыя гаспадароў Вялікага Княства Літоўскага. Уваходзіў у лінію фартыфікацыяў Ліда — Наваградак — Меднікі — Трокі. Знаходзіцца ў цэнтры колішняга мястэчка, на беразе ракі Краўлянкі пры ўтоку ручая Шляхцянкі. Твор гатычнай архітэктуры ВКЛ. Аб’ект Дзяржаўнага сьпісу гістарычна-культурных каштоўнасьцяў Беларусі.

## Гісторыя

### Вялікае Княства Літоўскае

Мураваны замак у Крэве збудавалі па 1338 годзе на загад вялікага князя Альгерда на месцы старога драўлянага замка. Новы замак стаў адным зь першых кастэляў у Вялікім Княстве Літоўскім. У 1345 годзе тут склалі пагадненьне паміж Альгердам і пасламі вялікага князя Кейстута пра падзел улады ў гаспадарстве.

У Крэве знаходзіўся ў выгнаньні Ягайла (лістапад 1381 году), пазбаўлены стальцу праз свайго дзядзьку Кейстута. 12 чэрвеня 1382 году прыхільнікі Ягайлы зладзілі пераварот у Вільні, занялі Трокі. Кейстут з сынам Вітаўтам і войскам прыехаў пад замак на перамовы, дзе іх захапілі ў палон. 15 жніўня 1382 году ў падзямельлі Княскай вежы на загад Ягайлы задушылі Кейстута. Вітаўта Ягайла пратрымаў пэўны час у замкавай вязьніцы.

14 жніўня 1385 году ў замку выпрацоўваліся ўмовы Крэўскай уніі, якая злучыла на больш за чатыры стагодзьдзі Вялікае Княства Літоўскае і Каралеўства Польскае. У 1433 годзе замак заняў князь Сьвідрыгайла, які ваяваў за сталец з князем Жыгімонтам Кейстутавічам.

У 1503—1506 гадох замак неаднаразова атакавалі крымскія татары, якія часткова пашкодзілі яго. У 1518 вядомы дыплямат Жыгімонт Гербэрштайн адзначаў, што Крэва — места «*з пакінутым замкам*». У 1519 годзе замак захапілі і зьнішчылі маскоўскія войскі.

У 1564 годзе вялікі князь Жыгімонт Аўгуст падараваў замак князю Андрэю Курбскаму, які ўцёк з Маскоўскай дзяржавы. Археалягічныя зьвесткі адзначаюць разбурэньні за часамі вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гадоў.

У замку знаходзілася рэзыдэнцыя крэўскага старосты, таксама тут збудавалі драўляную ратушу. На мяжы XVII і XVIII ст. замкавая размалёўкі часткова перапісалі ў тэхніцы тэмпэрнага малярства.

### Пад уладай Расейскай імпэрыі

Па трэцім падзеле Рэчы Паспалітай (1795 год), калі Крэва апынулася ў складзе Расейскай імпэрыі, пачаўся заняпад замка. У канцы XVIII і XIX стагодзьдзях яго часткова разабралі.

За часамі Першай сусьветнай вайны замак знаходзіўся на лініі фронту паміж войскамі Нямецкай і Расейскай імпэрыяў. 21 ліпеня 1917 году ў ходзе артылерыйскай атакі на нямецкія пазыцыі расейскія войскі ўшчэнт разбурылі муры замка.

### Найноўшы час
У 1929 годзе ўлады міжваеннай Польскай Рэспублікі правялі кансэрвацыю руінаў замка, тады ж паўночную сьцяну ўмацавалі контрфорсам.

У 1970 годзе замак дасьледавала экспэдыцыя пад кіраўніцтвам Міхася Ткачова, у 1985 годзе — Алега Трусава і Міхася Ткачова, у 1988 годзе — Міхася Чарняўскага. Археалягічныя раскопы, сярод іншага, выявілі рэшткі кафлі і нэрвюрнай цэглы XIV ст.

У 2004 годзе студэнты-валянтэры закансэрвавалі ўваход у Княскую вежу. У 2005 годзе ўтварыўся Мясцовы дабрачынны фонд «Крэўскі замак», які ставіць за мэту спрыяньне захаваньню замка. Фонд штогод ладзіць летнікі і культурныя імпрэзы ў Крэве і іншых паселішчах. У 2019—2021 гадох праводзілася кансэрвацыя руінаў Княскай вежы і частковае аднаўленьне прылеглых да яе сьценаў замка.

## Архітэктура
Займае пясковую дзюну над балоцістым рачным поплавам. З усходу, поўдня, часткова захаду і поўначы бараніўся водам рэк, падпёртых плацінай.

У пляне мае форму няправільнай трапэцыі, зьвернутай большай асновай у напольны бок і аточанай абарончымі мурамі. Паўночная сьцяна даўжынёй 85 м, усходняя — 108,5 м, паўднёвая — 71,55 м, заходняя — 97,2 м. Муры мелі таўшчыню каля 2,5 м і вышыню да 12 м. Іх ніжняя частка да вышыні 4 м складаецца з каменю, верхняя — абкладаецца цэглай з вонкавага боку. Ад пачатку пэрымэнтрам сьценаў на вышыні 10 м ішла драўляная галерэя-памост. Абарона замка вялася праз байніцы.

Часткова захаваліся дзьве чатырохкутныя вежы, разьмешчаныя дыяганальлю на кутох замка. Вялікая Княская, або Кейстутава вежа, амаль квадратная ў пляне (18,65 × 17 м) выступае за пэрымэтар абарончых муроў. У вежы было ня менш за 4 паверхі і склеп-вязьніца ў сутарэньнях, пераходы паміж паверхамі існавалі ў тоўшчы сьценаў. Княскія пакоі разьмяшчаліся на другім паверсе, дзе вокны значна большыя і шырэйшыя, чым на астатніх паверхах. Трэці паверх выконваў абарончыя функцыі. Вежа пры таўшчыні сьценаў 3 м мела вышыню большую за 25 м. Вышыня колішніх паверхаў вежы дасягала 4,8—5 м. Жылыя памяшканьні аздабляліся фрэскавай размалёўкай.

На стыку ўсходняй і паўднёвай сьценаў, з боку замкавага двара, знаходзіцца Малая вежа (11 × 10,65 м), якая таксама мела чатыры паверхі. Вышыня колішняга першага паверху — 3,5 м, другога — 2,3 м, трэцяга — ня менш за 3 м.

Уязная брама знаходзілася ў паўднёва-ўсходняй сьцяне. У паўднёвай сьцяне існаваў запасны выхад-праём. Заходнюю сьцяну ля самага долу праразае яшчэ адзін праём сьпічастай формы, які мае вышыню каля 2,5 м і шырыню 2,25 м. У ім, з усяго відаць, была запасная брама замка.

На замкавым двары разьмяшчалася кузьня, жылыя пабудовы.

## Галерэя

### Гістарычная графіка

Kreŭski zamak. Крэўскі замак (XIX).jpg|XIX ст.
Kreŭski zamak. Крэўскі замак (1827).jpg|1827 г.
Kreva. Крэва (1839).jpg|1839 г.
Kreŭski zamak. Крэўскі замак (N. Orda, 20.05.1875-77).jpg|Н. Орда, 1875—1877 гг.


Kreŭski zamak. Крэўскі замак (N. Orda, 1877).jpg|Паводле Н. Орды, 1877 г.
Kreŭski zamak. Крэўскі замак (1882).jpg|Паводле Н. Орды, 1882 г.
Kreŭski zamak. Крэўскі замак (J. Kamarauskas, 1892).jpg|Я. Камароўскі, 1892 г.
Kreŭski zamak. Крэўскі замак (J. Kamarauskas, 1893).jpg|Я. Камароўскі, 1893 г.


Kreŭski zamak. Крэўскі замак (J. Kamarauskas, 1893) (2).jpg|Я. Камароўскі, 1893 г.
Kreŭski zamak, Kniaskaja. Крэўскі замак, Княская (B. Tamaševič, 1896).jpg|Б. Тамашэвіч, 1896 г.
Kreva. Крэва (B. Tamaševič, 1897).jpg|Б. Тамашэвіч, 1897 г.
Kreŭski zamak, Kniaskaja. Крэўскі замак, Княская (B. Tamaševič, 1897).jpg|Б. Тамашэвіч, 1897 г.


Kreŭski zamak, Kniaskaja. Крэўскі замак, Княская (B. Tamaševič, 1897) (2).jpg|Б. Тамашэвіч, 1897 г.
Kreŭski zamak, Kniaskaja. Крэўскі замак, Княская (B. Tamaševič, 1897) (3).jpg|Б. Тамашэвіч, 1897 г.
Kreŭski zamak. Крэўскі замак (B. Tamaševič, 1897).jpg|Б. Тамашэвіч, 1897 г.
Kreŭski zamak. Крэўскі замак (F. Ruščyc, 7.01.1899).jpg|Ф. Рушчыц, 7 студзеня 


Крэва.jpg|Ф. Рушчыц, 1899 г.
Kreŭski zamak, Kniaskaja. Крэўскі замак, Княская (F. Ruščyc, 1899).jpg|Ф. Рушчыц, 1899 г.
Kreŭski zamak, Kniaskaja. Крэўскі замак, Княская (F. Ruščyc, 24.04.1900).jpg|Ф. Рушчыц, 24 красавіка 1900 г.
Kreŭski zamak, Kniaskaja-Pahonia. Крэўскі замак, Княская-Пагоня (F. Ruščyc, 1900-04).jpg|Ф. Рушчыц, 1900—1904 гг.


Kreva. Крэва (1915-16).jpg|1915—1916 гг.
Kreŭski zamak, Kniaskaja. Крэўскі замак, Княская (1916).jpg|1916 г.
Kreŭski zamak. Крэўскі замак (W. Mahncke, 1916).jpg|1916 г.
Kreva. Крэва (J. Drazdovič, 1929).jpg|Я. Драздовіч, 1929 г.


Kreŭski zamak, Kniaskaja. Крэўскі замак, Княская (J. Drazdovič, 1929).jpg|Я. Драздовіч, 1929 г.
Kreŭski zamak, Kniaskaja. Крэўскі замак, Княская (J. Drazdovič, 1929) (2).jpg|Я. Драздовіч, 1929 г.
Kreŭski zamak, Kniaskaja. Крэўскі замак, Княская (J. Drazdovič, 1929) (3).jpg|Я. Драздовіч, 1929 г.
Kreŭski zamak. Крэўскі замак (J. Drazdovič, 1929).jpg|Я. Драздовіч, 1929 г.


Kreŭski zamak. Крэўскі замак (J. Drazdovič, 1929) (2).jpg|Я. Драздовіч, 1929 г.
Kreŭski zamak. Крэўскі замак (J. Drazdovič, 1929) (3).jpg|Я. Драздовіч, 1929 г.
Kreŭski zamak. Крэўскі замак (J. Drazdovič, 1929) (4).jpg|Я. Драздовіч, 1929 г.
Kreŭski zamak. Крэўскі замак (1938).jpg|1938 г.


### Гістарычныя здымкі

Kreŭski zamak, Kniaskaja. Крэўскі замак, Княская (S. Fleury, 1900).jpg|С. Флёры, 1900 г.
Kreŭski zamak, Kniaskaja. Крэўскі замак, Княская (S. Fleury, 1900) (3).jpg|С. Флёры, 1900 г.
Kreŭski zamak, Kniaskaja. Крэўскі замак, Княская (T. Chodźka, 1905).jpg|Т. Ходзька, 1905 г.
Kreŭski zamak. Крэўскі замак (T. Chodźka, 1905).jpg|Т. Ходзька, 1905 г.


Kreŭski zamak. Крэўскі замак (1907).jpg|1907 г.
Kreŭski zamak, Kniaskaja. Крэўскі замак, Княская (J. Bułhak, 1910).jpg|Я. Булгак, 1910 г.
Kreŭski zamak, Kniaskaja. Крэўскі замак, Княская (J. Bułhak, 1910) (2).jpg|Я. Булгак, 1910 г.
Kreŭski zamak, Kniaskaja. Крэўскі замак, Княская (J. Bułhak, 1910) (4).jpg|Я. Булгак, 1910 г.


Kreŭski zamak, Kniaskaja. Крэўскі замак, Княская (J. Jadkoŭski, 1910).jpg|Ю. Ядкоўскі, 1910 г.
Kreŭski zamak, Kniaskaja. Крэўскі замак, Княская (S. Statkoŭski, 1912).jpg|С. Статкоўскі, 1912 г.
Kreŭski zamak. Крэўскі замак (S. Statkoŭski, 1912).jpg|С. Статкоўскі, 1912 г.
Kreva, Zamkavaja. Крэва, Замкавая (J. Bułhak, 1901-14).jpg|Я. Булгак, да 1915 г.


Kreŭski zamak, Kniaskaja. Крэўскі замак, Княская (1901-14).jpg|Я. Булгак, да 1915 г.
Kreŭski zamak, Kniaskaja. Крэўскі замак, Княская (J. Bułhak, 1901-14).jpg|Я. Булгак, да 1915 г.
Kreva. Крэва (1915).jpg|1915 г.
Kreŭski zamak. Крэўскі замак (1915).jpg|1915 г.


Kreŭski zamak. Крэўскі замак (1915-16).jpg|1915—1916 гг.
Kreŭski zamak. Крэўскі замак (1915-16) (2).jpg|1915—1916 гг.
Kreŭski zamak. Крэўскі замак (1915-16) (3).jpg|1915—1916 гг.
Kreva. Крэва (1915-17).jpg|1915—1917 гг.


Kreŭski zamak. Крэўскі замак (1915-17).jpg|1915—1917 гг.
Kreŭski zamak. Крэўскі замак (1915-17) (2).jpg|1915—1917 гг.
Kreŭski zamak. Крэўскі замак (1915-17) (3).jpg|1915—1917 гг.
Kreŭski zamak. Крэўскі замак (1915-17) (4).jpg|1915—1917 гг.


Kreŭski zamak. Крэўскі замак (1915-17) (5).jpg|1915—1917 гг.
Kreŭski zamak, Kniaskaja. Крэўскі замак, Княская (1916) (2).jpg|1916 г.
Kreva. Крэва (16.08.1916).jpg|16 жніўня 1916 г.
Kreŭski zamak. Крэўскі замак (09.1916).jpg|верасень 1916 г.


Kreŭski zamak. Крэўскі замак (1916).jpg|1916 г.
Kreŭski zamak. Крэўскі замак (1916) (2).jpg|1916 г.
Kreŭski zamak. Крэўскі замак (1916) (3).jpg|1916 г.
Kreŭski zamak. Крэўскі замак (1916) (4).jpg|1916 г.


Kreŭski zamak, Kniaskaja. Крэўскі замак, Княская (1901-17).jpg|да 1918 г.
Kreŭski zamak, Kniaskaja. Крэўскі замак, Княская (1917).jpg|1917 г.
Kreŭski zamak. Крэўскі замак (1917) (3).jpg|1917 г.
Kreŭski zamak. Крэўскі замак (1917) (4).jpg|1917 г.


### Сучасныя здымкі

KreuskiZamak 111008 05.jpg|Агульны выгляд з Юр'еўскай гары, 2008 г.
Kreŭski zamak0.JPG|Княская вежа, 2014 г.
Kreva Castle Tower.jpg|Княская вежа па кансэрвацыі, 2020 г.
Крэва. Руіны замка (02).jpg|Мур па частковым аднаўленьні, 2021 г.


## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 
* Дзярновіч А. Заняпад ці трансфармацыя? Эвалюцыя статуса Крэўскага замка ў XIV—XVII ст. (па выніках гістарычна-археалагічных даследаванняў) // Замкі, палацы і сядзібы ў кантэксце еўрапейскай культуры: Зб. навук. арт. / Мін. культ. РБ, Замкавы комплекс «Мір». — : Медысонт, 2013. — С. 23—29.
* 

## Вонкавыя спасылкі

* 
* Афіцыйны сайт мясцовага дабрачыннага фонду «Крэўскі замак»
* Кастусь Лашкевіч, Топ-10 помнікаў гісторыі і архітэктуры, якія патрабуюць аднаўленьня, TUT.BY

Катэгорыя:Замкі-кастэлі
Катэгорыя:Замкі Беларусі
Катэгорыя:Замкі Вялікага Княства Літоўскага
Катэгорыя:Гатычныя збудаваньні ВКЛ
Катэгорыя:Гатычныя збудаваньні Беларусі
Замак