Хартум

**Харту́м** ( al-Ḫarṭūm, ці «хобат слана», мянушка: *Трохкутны горад*) — сталіца Судану, якая разьмяшчаецца на месцы злучэньня Белага і Блакітнага Нілу. Горад зьяўляецца палітычным, гандлёвым і культурным цэнтрам краіны, а таксама важным транспартным вузлом. Колькасьць насельніцтва налічвае 2207 тыс. жыхароў. Разам з навакольнымі гарадамі Амдурманам і Паўночным Хартумам утварае канглямэрацыю ў якой жыве 4,8 млн чалавек.

## Гісторыя
### XIX стагодзьдзе
Хартум паўстаў у 1821 годзе Ісмаілам Каміль-Пашой, які быў трэцім сынам эгіпецкага ўладара Мугамада Алі Пашы, бо на той момант кіравалі Суданам эгіпецкія кіраўнікі. Першапачаткова Хартум служыў умацаваньнем эгіпецкай арміі, але паселішча хутка перарасло ў рэгіянальны гандлёвы цэнтар. Места было важным цэнтрам гандлю рабамі. Пазьней ён стаў адміністрацыйным цэнтрам і афіцыйнай сталіцай Судана. 13 сакавіка 1884 году войскі магдзіста Мугамада Агмада пачалі аблогу Хартуму, змагаючыся супраць брытанскай акупацыі. Брытанцаў ачольваў генэрал Чарлз Джордж Гордан. Аблога скончылася рэзанінай і зьнішчэньнем ангельска-эгіпецкага гарнізону калі 26 студзеня 1885 году моцна пашкоджаны горад быў захоплены на магдзістамі. 2 верасьня 1898 году суданскія сілы былі скіраваныя на суседні Амдурман, ля якога адбылася крывавая бітва, падчас якой брытанскія войскі, ачоленыя Гэрбэртам Кітчэнэрам, перамаглі сілы магдзістаў.

### XX стагодзьдзе

Чацьверты саміт Арабскай лігі ладзіўся ў Хартуме 29 жніўня 1967 году. У 1973 годзе у горадзе тэрарысты з арганізацыі Чорны верасень узялі ў мясцовай амбасадзе Саудаўскай Арабіі дзесяць закладнікаў, пяць зь якіх былі дыпляматамі. Амбасадар ЗША, ягоны намесьнік і бэльгійскі павераны ў справах былі забітыя. Астатнія закладнікі былі выпушчаныя. Згодна з дакумэнтам 1973 году, складзенаму Дзяржаўным дэпартамэнтам ЗША, які быў рассакрэчаны ў 2006 годзе, была зробленая выснова, што гэты тэрарыстычны акт у Хартуме была заплянаваны і ажыцьцяўляўся з асабістага ўхваленьня Ясіра Арафата.

У 1977 годзе быў пабудаваны першы нафтаправод паміж Хартумам і Порт-Суданам. З 18 па 22 ліпеня 1978 годзе ў горадзе ладзіўся саміт Арганізацыі афрыканскага адзінства, падчас якога Судан атрымаў старшынства ў арганізацыі.

На працягу 1970-х і 1980-х гадоў у Хартуме шукалі паратунак сотні тысяч уцекачоў, якія зьбеглі з прылеглых суседніх краінаў, як то Чад, Эрытрэя, Этыёпія і Ўганда. Многія эрытрэйскія і этыёпскія ўцекачы асыміляваліся і інтэграваліся ў грамадзтва, але досыць шмат зь іх пасяліліся ў вялікіх трушчобах на ўскрайку гораду. Зь сярэдзіны 1980-х гадоў вялікая колькасьць уцекачоў бегла ў Хартум з Паўднёвага Судану і Дарфура, што было выклікана Другой суданскай грамадзянскай вайной і Дарфурскім канфліктам.

У 1991 годзе Ўсама бін Ладэн набыў дом у заможным раёне Аль-Рыяд. Ён жыў там да 1996 году, пакуль яго не пратурылі з краіны. Пасьля выбухаў у амбасадзе ЗША ў 1998 годзе амэрыканскія ўлады зьвінавацілі ў нападзе групу Аль-Каіды Бін Ладэна і 20 жніўня зьнішчылі фармацэўтычную фабрыку аль-Шыфа ў Паўночным Хартуме, бо палічылі, што фабрыка выкарыстоўвался тэрарыстамі дзеля стварэньня баявых атрутных рэчываў. Руйнаваньне фабрыкі стварыла дыпляматычную напругу паміж ЗША і Суданам. Завадзкія парэшткі зараз ёсьць турыстычнай славутасьцю.

У лістападзе 1991 году ўрад прэзыдэнта Амара аль-Башыра імкнуўся перасяліць з горада палову насельніцтва. Справа ў тым, што шмат жыхароў паходзілі з поўдня Судану, што застрашвала суданскі ўрад, бо яны маглі стаць прыхільнікамі паўстанцаў. Каля 425 тысяч чалавек былі выгнаныя з гораду і разьмешчаныя ў пяці «лягерах міру» ў пустэльні ў гадзіне язды ад Хартума. Гэтыя лягеры ахоўвалі моцна ўзброеныя жаўнеры, а шматлікія сусьветныя агенцыі не дапускаліся на тэрыторыю. У лягерах былі цяжкасьці зь ежай, а шмат людзей ня мела ў іх жытла, што вымушала іх ночыць у мяхах. Прымусовае высяленьне было часткай вялікага пляну абнаўленьня гораду, падтрыманага міністрам жыльлёвага будаўніцтва Шарафа Банагам.

### XXI стагодзьдзе

Раптоўная сьмерць кіраўніка Народна-вызвольнай арміі і віцэ-прэзыдэнта краіны Джона Гаранга ў канцы ліпеня 2005 году выклікала праз тры дні хваляваньні у Хартуме. Беспарадкі былі скончыныя пасьля таго, як паўднёвасуданскія палітыкі і племянныя лідэры зьвярнуліся да пратэстоўцаў з адпаведнымі заклікамі. Колькасьць загінулых сягала 24 чалавек.

У пэрыяд з 16 па 24 студзеня 2006 годзе ў Хартуме ладзіўся саміт Афрыканскага зьвязу, а празь некаторы час з 28 па 29 сакавіка таго ж году ў горадзе праходзіў саміт Арабскай лігі, падчас якога Судан атрымаў старшынства.

10 траўня 2008 году дарфурская групоўкай тэратыстычнага Руху за справядлівасьць і роўнасьць напалі на горад з мэтай зрынуць урад Амара аль-Башыра, але суданскі ўрад адбіў напад. 23 кастрычніка 2012 году пралунаў выбух на Ярмуцім заводзе. У выніку загінулі два чалавекі, і яшчэ адзін быў паранены. Суданскі ўрад сьцьвярджаў, што выбух быў вынікам ізраільскага авіяўдару. 3 чэрвеня 2019 году ў Хартуме забілі больш за 100 пратэстоўцаў, яшчэ сотні былі параненыя, а 70 жанчынаў былі згвалтаваныя жаўнерамі Сіламі хуткай падтрымкі (СХП) падчас мірных акцыяў супраць ураду.

26 кастрычніка 2021 году Хартум быў зачынены пасьля вайсковага перавароту. Як наймней сем чалавек загінулі, а на вуліцы ўчыніліся пратэсты. Падчас перавароту ад улады быў адхілены прэм’ер-міністар Абдала Гамдук. Ён быў арыштаваны, але празь некалькі дзён быў выпушчаны. 15 красавіка 2023 году ў Хартуме і агулам у краіне пачаліся бойкі паміж узроенымі сіламі краінамі і атрадам СХП. Паведамлялася пра баі ў прэзыдэнцкім палацы, у сядзібе СХП ды міжнародным аэрапорце Хартуму.

## Геаграфія

Хартум месьціцца ў месцы зьліцьця Блакітнага і Белага Нілаў. Горад даволі пляскаты, а ягоная вышыня складае 385 мэтраў над узроўнем мора. Поруч з горадам месьцяцца яшчэ два вялікія суданскія гарады, як то Амдурман і Паўночны Хартум.

### Клімат
У Хартуме гарачы пустэльны клімат згодна з кліматычнай клясыфікацыяй Кёпэна з засушлівым сэзонам узімку. Такі клімат ёсьць характэрным для Сахара-сахельскай зоны. Клімат надзвычай сухі цягам большай часткі году, прыблізна каля васьмі месяцаў. У гэты час пасярэдняя колькасьць ападкаў скаладе ніжэй за 5 мм. Сам доўгі засушлівы сэзон падзяляецца на цёплы, вельмі сухі сэзон у пэрыяд зь лістапада па люты, а таксама вельмі гарачы, засушлівы сэзон у пэрыяд з сакавіка па травень. Цягам гэтай часткі году гарачы і сухі кантынэнтальны пасат дзьме з пустэльняў, а надвор’е стабільнае і вельмі сухое.

Вельмі нерэгулярны і кароткі дажджлівы сэзон доўжыцца каля месяца. Максымальная колькасьць ападкаў звычайна фіксуецца ў жніўні і складае каля 48 мм. Сярэдняя гадавая колькасьць ападкаў вельмі нізкая. Яна сягае 121,3 мм. Найбольшая тэмпэратура фіксуецца двойчы за год. Першы раз у канцы засушлівага сэзону, калі сярэднія высокія тэмпэратуры ўсьцяж перавышаюць 40 °C з красавіка па чэрвень, а другі ў раньні засушлівы сэзон, калі сярэдняя высокая тэмпэратура ў верасьні і кастрычніку перавышае 39 °C. У ноч тэмпэратура зьніжаецца, а самыя прахалодныя ночы прыпадаюць на студзень, калі тэмпэратура апускаецца крыху вышэй за 15 °C. Хартум ёсьць адным з самых гарачых буйных гарадоў на Зямлі, сярэдняя гадавая тэмпэратура вагаецца блізу 30 °C. У горадзе таксама вельмі цёплыя зімы. Ані ў адзін зь месяцаў штомесячная сярэдняя высокая тэмпэратура не апускаецца ніжэй за 30 °С. Такое нават не назіраецца ў іншых буйных гарадах з гарачым пустэльным кліматам, як то Рыяд, Багдад і Фінікс.

## Эканоміка

Пасьля складаньня гістарычнай Найваскай угоды, якая замірыла ўрадавыя войскі і Народна-вызвольную армію ды адкрыла шлях Паўднёвага Судана да незалежнасьці, урад Судану пачаў ствараць маштабныя праекты. У 2007 годзе найбуйнейшымі праектамі ў Хартуме былі разьвіцьцё бізнэсовага раёну гораду, будаўніцтва двух пяцізоркавых гатэляў, новага аэрапорту і двух мостаў, адзін зь якім мусіў злучаць горад з востравам Туці.

Багацьце гораду і краіны агулам базуецца на нафтавым сэктары, але незалежнасьць Паўднёвага Судана, зь якім адыйшлі і некаторыя радовішчы, пагоршыла эканоміку краіны. Хартум, як сталіца, канцэнтруе ў сябе найбольшую эканамічную дзейнасьць у краіне. Аднак, у краіне маюцца і іншыя буйныя праекты па-за межамі сталіцы, як то выведка нафты на поўдні краіны, прамысловы комплекс Джыяд у правінцыі Эль-Гезыра, цукровы завод у цэнтральным Судане, а таксама плаціна Мэровэ на поўначы краіны. У горадзе добра наладжаны друк, выраб шкла, выраб прадуктаў харчаваньня і тэкстылю. На поўначы правінцыі працуе адзін з найбуйнейшых нафтаперапрацоўчых заводаў Судану.

### Раздробны гандаль
Арабскі рынак ёсьць найбуйнейшым адкрытым рынкам у горадзе. Ён займае вялікую тэрыторыю ў цэнтры Хартума на поўдзень ад Вялікага мячэту ля аўтобуснага вакзалу. Рынак мае некалькі сэктараў, у тым ліку адзін з сэктараў спэцыялізуецца на продажы золата. Гандлёвымі лічацца вуліцы Аль-Каср і Аль-Джамгарыя. У 2004 годзе быў адкрыты першы ў краіне гандлёвы цэнтар Мол-Афра ў паўднёвым прадмесьці гораду. У Мол-Афра працуе супэрмаркет, гандлёвыя крамкі, кавярні, боўлінг, кінатэатры. Ёсьць дзіцячая пляцоўка, коўзанка. Пры гатэлі Карынтыя ў 2011 годзе зьявіўся фуд-корт.

## Транспарт

У Хартуме месьціцца самы вялікі аэрапорт у Судане, вядомы як Хартумскі міжнародны аэрапорт, дзе базуецца галоўны авіяперавозьнік Sudan Airways. Аднак, гэты аэрапорт быў зачынены пасьля баёў за яго ў красавіку 2023 году. На паўднёвым ускрайку гораду за 40 км плянуецца новы аэрапорт, які на сёньня яшчэ знаходзіцца ў стадыі будаўніцтва. Згодна з задумай новы аэрапорт мусіць абслугоўваць 7,5 мільёнаў пасажыраў штогод.

Нягледзячы на тое, што горад разьмешчаны на Ніле, водны транспарт ня грае тут такой ролі як у суседнім Эгіпце. Грамадзкім транспартам служаць невялікія аўтобусы, якія езьдзяць па нязьменных маршрутах. Як і ў многіх гарадах кантынэнту аўтобусныя кампаніі знаходзяцца ў прыватных уласнасьці. Хартум няблага зьвязаны праз мосты з суседнімі гарадамі Амдурманам і Паўночным Хартумам. Хартум ёсьць важным суданскім чыгуначным цэнтрам, адсюль разыходзяцца лініі чыгункі ва ўсе часткі краіны, а таксама да суседніх дзяржаваў і Чырвонага мора.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Хартум. New World Encyclopedia.