Любарт

**Лю́барт Гедзімі́навіч** (у праваслаўі **Дзьмітры**; 1299 — 1384?) — дзяржаўны дзяяч Вялікага Княства Літоўскага, князь валынскі (уладзімерскі і луцкі).

## Імя

Любэрт (Lubert) або Любарт (Liubhart, Lubart, Liubardus) — імёны германскага паходжаньня. Іменная аснова -люб- (імёны ліцьвінаў Любейка, Любень, Любш; германскія імёны Liubbecha, Luben, Lubisch) паходзіць ад гоцкага liufs, германскага leuba, стараверхненямецкага liub 'лю́бы, каханы, мілы, прыемны', аснова -берт- (-бэрт-, -барт-) (імёны ліцьвінаў Зыбарт, Кібарт, Эйбарт; германскія імёны Siebart, Kibart, Eibert) — ад германскага berhta 'яркі', а аснова -гард- (-гарт-, -арт-) (імёны ліцьвінаў Бэйнарт, Ленарт, Мэйнарт; германскія імёны Beynart, Lenhardt, Meinhart) — ад гоцкага hardus 'моцны, цьвёрды'.

Германскае паходжаньне імя Любарт (Lubart), а таксама яго формаў Любэрт (Lubert) і Лібэрт (Libert) сьцьвяржаецца ў этымалягічным слоўніку старапольскіх асабовых імёнаў, выдадзеным Польскай акадэміяй навук.

Варыянты імя князя ў гістарычных крыніцах: *Любартъ Кгедиминовичь* (8 сьнежня 1322 году); *От князя от [[Кейстут|Кестутя]] и от князя от Либорта у Торунь к местычемъ* (па 1341 годзе); *Lubardus filius Gedimini ducis Litwanorum* (Хроніка Яна з Чарнкова пад 1349 годам); *Оже я князь [[Яўнут|Еоунутии]], и Кистюти, и Любартъ* (1352 год); *Nobilibus viris Oligerdo Magno et Kenstuto ac Lubardo fratribus ducibus Lituanorum* (23 кастрычніка 1373 году); *Lubertus Lytwanus* (1376 год); *Lunardus dux Lituanorum* (29 верасьня 1377 году); *das Luwburten was gewest* (Мэмарыял Вітаўта, 1390 год); *Lubart* (Хроніка Віганда, 18 студзеня 1401 году); *non Luberti in Lutzik*, *Lubertus* (Хроніка Лівоніі Германа Вартбэрга); *Lubarth* або *Любортъ* (Летапісец вялікіх князёў літоўскіх); *Lubarth* (Ян Длугаш); *Любортъ* (Наўгародзкі чацьверты летапіс і Сафійскі першы летапіс); *оть князя Луцкого и Володимерского Люборта Кгедиминовича* (14 лютага 1498 году); *Любордъ Гедимановичь* (Ніканаўскі летапіс).

## Жыцьцяпіс

Паводле Раўданскага рукапісу, Любарт нарадзіўся ў 1299 г. і быў першым сынам Гедзіміна ад трэцяй жонкі Еўны Полацкай. Выступае ў гістарычных крыніцах у 1336—1382 гадох. У 1330-х гадох удзельнічаў у літоўскіх наездах на Мазовію. Першым шлюбам, відаць, жанаты з дачкой уладзімера-валынскага князя Андрэя Юр’евіча (Ганнай ?).

Па сьмерці апошняга гаспадара Галіцка-Валынскага княства Юрыя-Баляслава II Тройдзенавіча (1340 год), пры падтрымцы бацькі Любарт заняў Валынь. Прэтэндаваў і на Галічыну, у 1340—1349 гадох галіцкае баярства на чале зь Дзьмітрыем Дзядзькам намінальна прызнавала гаспадаром то Любарта, то польскага караля Казіміра III Вялікага, то вугорскага Людвіка I Вялікага. Гэта выклікала канфрантацыю паміж Любартам, з аднаго боку, і Казімірам і Людвікам, з другога. Падтрымліваў прыязныя стасункі з кіеўскім мітрапалітам Феагностам, у 1347 годзе падтрымаў яго ініцыятыву па скасаваньні асобнай Галіцкай мітраполіі, каб яна не паслужыла інструмэнтам пашырэньня ўплыву Польшчы і Вугоршчыны на паўднёва-заходнія землі ВКЛ.

Быў зьвязаны дынастычным шлюбам зь вялікім князем маскоўскім Сямёнам Гордым: у 1350 годзе ажаніўся зь яго пляменьніцай Вольгай, дачкой растоўскага князя Канстанціна. У жніўні — лістападзе 1349 году Казімер пры падтрымцы Залатой Арды, Вугоршчыны і Мазовіі захапіў амаль усю тэрыторыю былога Галіцка-Валынскага княства, у тым ліку Берасьце. У 1350 годзе войскі ВКЛ вярнулі Берасьце і Валынь, нават на кароткі час авалодалі Львовам, але Галічына засталася ў руках Казімера. У 1351—1352 гадох польска-вугорскія войскі зьдзейсьнілі некалькі паходаў на Берасьце, Белз, Уладзімер Валынскі. У жніўні 1351 году Любарт разам з Кейстутам быў захоплены ў палон вугорцамі; 15 жніўня 1351 году падпісаў умову зь Людвікам, паводле якой ВКЛ мусіла заплаціць вялікі выкуп, адмаўлялася ад прэтэнзіяў на Галічыну, але захавала большую частку Валыні. У 1352 годзе склаў сэпаратную мірную ўмову з Казімерам і мазавецкімі князямі, але ўжо ў 1353 годзе далучыўся да наездаў Кейстута на Польшчу. Па працяглым пэрыядзе мірных дачыненьняў з Казімерам (1356—1366) у выніку ваеннага паходу апошняга адмовіўся ад прэтэнзіяў на Белскую і Холмскую землі, саступіў Польшчы заходнюю частку Валыні з цэнтрам ва Ўладзімеры, якую вярнуў па сьмерці Казімера ў 1370 годзе. У 1376 годзе браў удзел у шырокамаштабнай літоўскай выправе на Польшчу, што выклікала няўдалую для яго вайну зь Людвікам у 1377 годзе, у выніку якой Любарт мусіў прызнаць сябе васалам Вугоршчыны і пакінуць Людвіку сваіх сыноў у якасьці заложнікаў. Па сьмерці Людвіка ў 1382 годзе выкупіў у вугорскіх старастаў некаторыя памежныя галіцкія крэпасьці (Лапацін, Алеска ды іншыя).

За Любартам значэньне аднаго з галоўных палітычных цэнтраў ВКЛ набыў Луцак. У 1375 годзе ён згадзіўся на стварэньне першай у ВКЛ Луцкай каталіцкай япархіі, юрысдыкцыя якой ахоплівала і паўднёва-заходнія землі Беларусі.

Сын Любарта ад першага шлюбу, Іван, быў адным з чарнігаўскіх удзельных князёў. Ад другой жонкі Любарт меў трох сыноў — Фёдара, Лазара і Сямёна.

## Заўвагі

## Крыніцы

## Літаратура
* Белы А. Любарт-Дзмітрый // 
* Насевіч В. Пачаткі Вялікага княства Літоўскага: Падзеі і асобы. — , 1993.
* 
* 
* Paszkiewicz H. Polityka ruska Kazimierza Wielkiego. Warszawa, 1925.
* Wolff J. Kniaziowie litewsko-ruscy od konca czternastego wieku. Warszawa, 1895.
* Довнар-Запольский М. В. Из истории литовско-польской борьбы за Волынь // Киевские университетские известия. 1896. № 8.
* Филевич И. П. Борьба Польши и Литвы-Руси за галицко-владимирское наследие. СПб., 1890.

## Вонкавыя спасылкі
* Арыгінальны артыкул

Катэгорыя:Асобы Вялікага Княства Літоўскага
Катэгорыя:Гедзімінавічы