Крымская Народная Рэспубліка

**Крымская Наро́дная Рэспу́бліка** ()&nbsp;— дзяржаўнае ўтварэньне на Крымскім паўвостраве, што было абвешчана ў сьнежні 1917. Фактычна рэспубліка не адбылася, паколькі ў студзені 1918 уладу на паўвостраве захапілі бальшавікі. Крымская Народная рэспубліка была адным зь першых у сьвеце праектаў дэмакратычнай рэспублікі сярод мусульман.

## Гісторыя
Лютаўская рэвалюцыя 1917 году, апроч іншага, прывяла да актывізацыі і арганізацыйнаму фармаваньню нацыянальна-дэмакратычных рухаў нацыянальных ускраін Расеі.

У сакавіку 1917 году ў Сімфэропалі прайшоў Усекрымскі мусульманскі зьезд, на якім паўтаратысячны дэлегатскі корпус абраў пастаянны ворган — Мусульманскі выканаўчы камітэт (Мусвыканкам) з 50 чалавек .

Старшынём Мусвыканкаму быў абраны былы настаўнік, салдат С. Д. Хататаў. Ключавыя пасады занялі прыхільнікі аб'яднаньня «Народнае грамады» Наман Чэлебіджыхан (часовы камісар духоўнага праўленьня і адначасова Таўрычны муфтый) і Джафэр Сэйдамэт (камісар Вакуфнай камісіі).

Мусвыканкам актыўна прыступіў да кіраваньня ўнутраным жыцьцём крымскіх татараў: рыхтаваліся зьмены ў сфэры адукацыі, выпускаліся газэты, рабіліся крокі па стварэньні крымскататарскіх ввайсковых частак, ўсталёўваліся сувязі зь іншымі нацыянальнымі рухамі на тэрыторыі Расейскай імпэрыі

Першым пастановай Мусульманскага камітэту стала пастанова аб народнай асьвеце, і толькі ў другую чаргу ён паклапаціўся аб стварэньні ўзброенай падтрымкі — мусульманскіх добраахвотніцкай частак. Татарская батальён быў прызнаны законнай рэвалюцыйнай часткай Усерасейскім Часовым урадам, які нават павялічыў яго, перавёўшы для гэтага ў Сімфэропаль запасную частку коннага татарскага палка.

1-2 кастрычніка 1917 г. (паводле старога стылю) на зьезьдзе прадстаўнікоў крымскататарскіх арганізацыяў, скліканым Мусвыканкамам, была прынятая пастанова аб тым, што ў тагачаснай сытуацыі, пытаньне пра далейшы лёс Крыма павінен вырашаць Курултай крымскіх татар. Курултай адкрыўся 26 лістапада ў ханскім палацы ў (Бахчысараю). Ён узяў на сябе ўсе паўнамоцтвы Мусульманскага выканкаму, абвясьціў аднаўленьне Крымскай дзяржаўнасьці па прынцыпе народнай рэспублікі/Канстытуцыйнай манархіі, пасьля чаго абвясьціў сябе парлямэнтам Крымскага дзяржавы. Наман Чэлэбіджыхан узначаліў урад.

Урад Крыма абапіралася на ўзброеныя сілы «Крымскага рэвалюцыйнага штабу», утворанага ў лістападзе 1917 гаду Мусвыканкама. Іншыя народы шматнацыянальнага Крыму таксама далучыліся да фармаваньня крымскіх вайсковых сіл. З самага пачатку працэсу стварэньня татарскіх нацыянальных частак у сяброўскія адносіны зь Сімфэропальскім мусульманскім салдацкім камітэтам увайшоў ўкраінскі Полк імя гэтмана Дарашэнка. Ад грэкаў і расейцаў паступіла прапанова сфармаваць 3-ці Крымскі конны полк з выхадцаў Крыму ўсіх нацыянальнасьцяў, акрамя татараў. Ужо ў студзені 1918 г. быў створаны дывізіён гэтага палка. Добраахвотнікі палка коней прыводзілі з сабой. У пачатку 1918 году былі сфармаваны таксама грэцкі батальён, габрэйскі атрад, армянская і польская роты. У Крымскіх войсках служылі таксама францускія вайскоўцы, а менавіта авіятары пад камандаваньнем палкоўніка Монтэрэе.

Мусульманскі корпус генэрала Мацьвея Сулькевіча так і ня быў пераведзены ў Крым, да канца свайго існаваньня застаючыся на Румынскім фронце ва ўмовах поўнага развалу арміі, баёў з бальшавікамі і румынскай акупацыяй. Пасьля наступу аўстра-вугорскай арміі ў сакавіку 1918 г. корпус быў разброены аўстрыйцамі каля Ціраспаля. Сам Сулькевіч з часткай салдат корпусу, крымскімі татарамі, змог прыехаць у Крым толькі ў красавіку 1918 г., калі там ужо знаходзіліся часткі нямецкага войска.

Спрабуючы ўзяць пад свой кантроль увесь паўвостраў, 11 (24) студзеня 1918 году ўрад накіраваў падначаленыя яму войскі на Севастопаль, якія ў ходзе баёў 12 (25)- 13 (26) студзеня з чырвонымі пацярпелі паразу. Пасьля гэтага, 14 (27) студзеня пры падтрымцы Севастопальскага атраду чырвонаармейцаў і маракоў Чарнаморскага флёту татарскія фармаваньні былі выбітыя з Сімфэропаля. Д. Сейдамэт уцёк у Турцыю, Наман Чэлэбіджыхан быў арыштаваны і 23 лютага ў Севастопалі без суду забіты матросамі, а яго цела было выкінутае ў Чорнае мора .

## Крыніцы

Катэгорыя:Гісторыя Крыму
Катэгорыя:Колішнія дзяржавы Эўропы
Катэгорыя:Крымскія татары
Катэгорыя:Гісторыя Ўкраіны