Ілава (Вармінска-Мазурскае ваяводзтва)

**Ілава** () — места ў Польшчы, адміністрацыйны цэнтар Ілаўскага павету Вармінска-Мазурскага ваяводзтва. Утварае гарадзкую гміну, таксама зьяўляецца сядзібай вясковай гміны Ілава. Займае плошчу 21,88 км². Насельніцтва — 33 132 чалавекі (на 2018 год). Места разьмешчанае на паўднёвым беразе возера Язёрак (Ілаўскае Паазер’е), над ракой Ілаўка. У гадах 1975—1998 места адміністрацыйна ўваходзіла ў склад альштынскага ваяводзтва.

Места знаходзіцца на Ілаўскім Паазер’і, над самым доўгім возерам ў Польшчы — Язёрак. Знаходзіцца на землях гістарычнай Памэзаніі і на тэрыторыі, якую з 16. стагодзьдзя называлася Верхняй Прусіяй (). Праз Ілаву цякуць рэкі Ілаўка і Тынвалд. У адміністрацыйных межах гораду знаходзіцца самы вялікі востраў унутры тэрыторыі Польшчы — Вялікая жулава, на які можна патрапіць з дапамогай парому. Места знаходзіцца на тэрыторыі Зялёных лёгкіх Польшчы — абшару, які адзначаецца чыстатой паветра і разнастайнасьцю прыроды. З захаду і поўначы з горадам мяжуе Краявідавы парк «Ілаўскаге Паазер’е».

Ілава — цэнтар адпачынку, паралімпійскі і турыстычны. У лесе блізка гораду знаходзяцца цэнтры адпачынку Польскага тэлебачаньня Сарнувэк і Тлакавіска, у якія прыязджаюць журналісты. З Ілавы можна даплыць да Балтыйскага мора праз возера Язёрак і гістарычны, ўнікальны ў сьвеце Элблондзкі канал. Перад другой сусьветнай вайной места называлі «жамчужынай Аберланда». Над возерам Сільм знаходзіцца адзін зь некалькіх у сьвеце цэнтраў навучаньня капітанаў марской перавозкі і партовых пілотаў, дзе яны навучаюцца манэўраваць марскімі караблямі з дапамогай мінятурных мадэляў. Места называецца таксама польскай летняй сталіцай традыцыйнага джазу з-за арганізаванага там самага старэйшага фэстывалю гэтага жанру музыкі ў Эўропе — Old Jazz Meeting «Złota Tarka». У Ілаве знаходзіцца Папская Кальварыя Ілаўскага Паазер’я. Знаходзіцца ў яе Крыжавая дарога, якой станцыі зробленыя ў форме каякаў у памяць двух візытаў Кароля Войтылы над возерам Язёрак, па якім будучы папа рымскі плаваў каякам з моладзьдзю. Ілава знаходзіцца на Дарозе Сьвятога Якуба — аднаго з самых важных хрысьціянскіх шляхоў пілігрымак у сьвеце), якая вядзе да катэдры ў Сант’яга-дэ-Кампастэла ў Іспаніі.

## Прырода

Паводле дадзеных з 1 студзеня 2009 году, плошча места складае 21,88 км², што ставіць яго на трэцяе месца ў Вармінска-Мазурскім ваяводзтве і на пятае месца па колькасьці насельніцтва.

Ілава і яго ваколіцы ляжаць у хвалепадобнай марэнай і сандровай тэрыторыі, якая адрозьніваецца разнастайнымі формамі рэльефу. У межах места, на возеры Язёрак (самае доўгае возера ў Польшчы і шостае па велічыні) знаходзіцца востраў Вялікая жулава з астанкамі старажытнапрускага гарадзішча. У навакольлях гораду, на сандравых зямлях, знаходзяцца азёры, у асноўным вадасьцёкавыя, акружаныя значнымі ляснымі комплексамі. У самой Ілаве, апрача вышэйзгаданага Язёрака, ёсьць яшчэ больш за дзясятак дробных азёраў (у тым ліку Малы Язёрак, Ілаўскае, Дул). Разам з Эльблонскім каналам азёры і рэкі Ілаўскага возера ўтвараюць шырокую сыстэму ўнутранай навігацыі, якая злучае навакольныя вадаёмы. Гэты канал дазваляе плыць ад Ілавы да Балтыйскага мора. 

У навакольлі Ілавы, сярод іншых, ёсьць:
* Ландшафтны парк Ілаўскага Паазер'я, які мае статус «Зялёныя лёгкія Польшчы»
** Прыродны заказьнік «Чэрвіца»
** Прыродны заказьнік возера Гаўды
** Прыродны заказьнік «Ясьненскае возера» (празрыстасьць вады да 15 м)
* Прыродны заказьнік возера Караш, запаведнік пад аховай Рамсарскай канвэнцыі
* Прыродны заказьнік возера Ільгі
* Ландшафтны парк Дылеўскіх пагоркаў
** Прыродны запаведнік Французкага возера
** Дылева
** Прыродны запаведнік ракі Дрвэнца

## Гісторыя

Гісторыя места Ілава (па-нямецку «Deutsch-Eylau») бярэ пачатак з 1305 году. У тым жа годзе тэўтонскі камтур Дзяжгоня Зігхонд фон Шварцбург (Sieghond von Schwarzburg) заснаваў асаду на паўвостраве возера Язёрак на месцы старога прускага паселішча і надаў яе мескія правы. У 1317 г. гарадзкі прывілей быў адноўлены. У найстарэйшых дакумэнтах горад фігуруе пад назвамі: «Ілавія» (1317), «Ilow themptonikalis» (1421), «Deutschen Ilow» (1404), «Deutschen Ylaw» (1421), «Ylow» (1437). Горад быў рэзыдэнцыяй тэўтонскага чыноўніка пад камандаваньнем камтура зь Дзяжгоня. У 1362—1363 гадах места ўразіла чума, якая пашкодзіла яго разьвіцьцю.

## Тапанімія
Самай старажытнай формай назвы Ілава зьяўляецца лацінская «Ylavia». Гэта форма зьявілася ў лакацыйным дакумэнце з 1317 году. У пазьнейшых дакумэнтах 1333 і 1334 гадоў сустракаецца «Ylav», а ў дакумэнце з 1338 г. форма «Ylau». У пятнаццатым стагодзьдзі зьявіліся формы «Ylow» і «Ylow Thethoneticis». У 1430 і 1438 гадах дакумэнты, выдадзеныя крыжацкім камтурам Дзяжгоня, гаварылі пра «Deutschen Ylaw». У 1443, 1457 і 1458 гадах горад называўся «Ylaw», а ў 1456 г. была прынята форма «Ilau», затым у 1459 г. была зьменена на «Eylaw». У 1457 г. была выкарыстана назва «Deutze Eylau», а ў 1468 г. іншая форма «Dwetsch Eylau». Паміж шаснаццатым і сямнаццатым стагодзьдзямі сустракаюцца назвы: «Teutshen Eylau», «Deutscheneylau» і «Theuto Ilavia». У 18 стагодзьдзі была прынятая форма «Deutsch Eylau», якая выкарыстоўвалася да 1933 году. З 1 студзеня 1934 году назва была зьменена на «Stadt Deutsch Eylau» («Stadt» — ням. горад). З 1945 году польская назвай места стала «Iława» (Ілава), якая была афіцыйна зацьверджана 7 мая 1946 г.

## Мікрараёны Ілавы

* Старэ място (Старае места)
* Цэнтрум (Цэнтар)
* Острудзке (Аструдзкае)
* Пястовске (Пястоўкае)
* Млодых (Маладых)
* Кармаран
* Ліповы двур (Ліпавы двор)
* Гаерак
* Подлесьнэ (Падлесьнае)
* Тшыдзестолеця (Трыццаці гадоў)
* Дзельніца Пшэмыслова (Прамысловы раён)
* Любавске (Любаўскае)
* Каперніка
* Новы сьвят (Новы сьвет)
* Слонэчнэ (Сонечнае)
* Маріна Ілава
* Войска польскего (Польскага войска)
* Собескего (Сабескага)

## Адукацыя

### Пачатковыя школы
* Пачатковая школа № 1 імя Мікалая Капэрніка
* Пачатковая школа № 2 з інтэграцыйнымі аддзеламі імя Марыі Канапніцкай
* Пачатковая школа № 3 з інтэграцыйнымі аддзеламі імя Польскіх алімпійцаў
* Пачатковая школа № 4 імя Польскіх падарожнікаў
* Пачатковая школа № 5 з інтэграцыйнымі аддзеламі імя Польскіх ляўрэатаў Нобэлеўскай прэміі
* Калектыў школьна-навучальных устаноў — Пачатковая адмысловая школа
* Пачатковая школа ў Цэнтры пастаяннай адукацыі № 1

### Сярэднія і панадгімназыйныя школы

* Калектыў агульнаадукацыйных школаў імя Стэфана Жэромскага
* Калектыў школаў імя Герояў верасьня 1939 году
* Калектыў школаў імя Канстытуцыі 3 Траўня
* Адмысловы школьна-навучальны асяродак
* Цэнтар адукацыі
* Цэнтар адукацыі дарослых «Альфа»
* Цэнтар прафэсыйнай адукацыі
* Цэнтар пастаяннай адукацыі № 1 (у папраўчай установе)
* Ліцэй для дарослых «Эдума»

### Вышэйшыя школы
* філіял Вышэйшай школы імя Паўла Ўладковіца ў Плоцку
* Гданьскі тэхнічны ўнівэрсытэт — Экспэрымэнтальны цэнтар факультэта акіянічнай тэхнікі і суднавых тэхналёгіяў у Ілаве
* Унівэрсытэт Мікалая Капэрніка ў Торуні — Аддзел гідрабіялёгіі (лімналягічная станцыя) у Ілаве
* Морская акадэмія ў Гдыні — Навукова-дасьледчы цэнтар манэўраваньня караблёў (Школа капітанаў) у Ілаве
* Унівэрсытэт Казімера Вялікага ў Быдгашчы — Настаўніцкі каледж замежных моваў у Ілаве

### Мастацкія школы
* Пачатковая дзяржаўная музычная школа 1. ступені імя Тадэвуша Бэрда

## Крыніцы

Катэгорыя:Населеныя пункты Ілаўскага павету
Катэгорыя:Гарады Вармінска-Мазурскага ваяводзтва