Гэйдэн Ўайт

**Гэ́йдэн Ўайт** (; 12 ліпеня 1928 — 5 сакавіка 2018) — амэрыканскі гісторык гістарыяграфіі і культуры, прафэсар гісторыі сьвядомасьці ва ўнівэрсытэце Каліфорніі ў Санта-Крузе, прафэсар параўнаўчай літаратуры ў Стэнфардзкім унівэрсытэце. Найбольш вядомы праз сваю працу *Metahistory: The Historical Imagination in Nineteenth-Century Europe (1973)* ().

## Мэтагісторыя
Тэорыя Гэйдэна Ўайта, выкладзеная ў «Мэтагісторыі», засяроджвае ўвагу выключна на дасьледваньні гістарычнага тэксту або наратыву ў цэлым. Зрэшты, «пераварот» Ўайта і палягае ў тым, што ён падняў лінгвістычныя дасьледваньні ў гісторыі на новую прыступку, узровень тэкста ў цэлым. Пры гэтым аўтар, як ні дзіўна, ня ставіць сваё мэтай вынаходжаньне спосабу праверкі ісьціннасьці тэкстаў: у ягонай тэорыі паўстае выключнае імкненьне сьцвердзіць раней не заўважанае пытаньне сутнасьці афармленьня думак ці дасьледаваньняў гісторыі самімі гісторыкамі ў тэкст. Пры гэтым працуюць як суб’ектыўныя фактары аўтарства, так і аб’ектыўныя рысы літаратурнай формы, якую набываюць гістарычныя наратывы. Гэйдэн Ўайт выбудоўвае своеасаблівую сістэму ці «структуралісцкую сетку», у якой існуюць усякага кшталту тэксты. Яна складаецца з чатырох тропаў, чатырох «спосабаў тлумачэньня», чатырох «спосабаў аргумэнтацыі» і чатырох спосабаў «ідэалягічнай імплікацыі». Сэнс у тым, што калі гісторык выбірае адзін з тропаў, гэта адразу ж прымушае выбраць пэўны спосаб тлумачэньня, аргумэнтацыі й ідэалягічнай стратэгіі. Ўайт не спрабуе нейкім чынам ацаніць выбар пэўным гісторыкам пэўнай канцэпцыі з пункту погляду іх аб’ектыўнасьці. Гэта ня ёсьць абвінавачваньне, бо аўтар канстатуе, што гісторыкі падсьвядома прыходзяць да выбару аднаго з тропаў. Расчараванасьць пэўнага кола гісторыкаў якраз і палягала ў тым, што Ўайт абсалютна абыякавы да праблемы рэпрэзэнтацыйнага посьпеху гістарычнага дасьледваньня.

## Эвалюцыя поглядаў
У сваім адказе на крытыку «Мэтагісторыі» Ўайт тлумачыць, што праца зьявілася пад моцным уплывам пануючага ў тагачаснай філязофіі структуралізму і канстатуе, што на сучасны момант ягоныя погляды зазналі пэўную эвалюцыю.

На ягонае меркаваньне, усялякае апісаньне зьмяшчае мэтамову, якая санкцыянуе імёны рэчаў, суадносіны між рэчамі і характарыстыкамі. Яна і санкцыянуе ўжываньне пэўнага вобразнага выказваньня ў якасьці літаральнага. Мэтамова, такім чынам, вырабляе правілы дыфэрэнцыяцыі для адрозьненьня фігуры мовы ад літаральнай сутнасьці рэчы. Аднак адрозьненьне ў тым, што неабходна зразумець літаральна, а што падаецца ў якасьці мэтафары канвэнцыянальнай (умоўнай), сыходзячы з мэтафарычнай прыроды самой мовы. Сама форма наратыву ёсьць прадукт афармленьня ў мэтафарычную абалонку мовы.

Ўайт пагаджаецца з памылковасьцю свайго першапачатковага імкненьня перасоўваньня гісторыі з кола навук у літаратуру. Цяпер ён не характарызуе гістарычны наратыў словам «прыдумка». Прадмет гістарычнага дыскурсу ёсьць рэальным, у той час як літаратурнага — цалкам уяўны. Але Ўайт прапануе пакінуць прыметнік *літаратурны* за гістарычным дыскурсам, спасылаючыся на выключную неабходнасьць гісторыкаў перадаваць зьмест сваіх дасьледаваньняў, «гістарычную рэчаіснасьць» у літаратурнай форме. Таму для тлумачэньня ці дасьледваньня дыскурса, скіраванага на апісаньне гістарычнай рэчаіснасьці, мусіць выкарыстоўвацца лінгвістычная тэорыя, найперш тэорыя пісьмовага дыскурсу.

## Працы
* (1968) *The Uses of History: Essays in Intellectual and Social History.* Detroit: Wayne State University Press.
* (1973) *The Greco-Roman Tradition.* New York: Harper & Row.
* (1973) *Metahistory: The Historical Imagination in Nineteenth-Century Europe.* Baltimore: The Johns Hopkins University Press.
* (1978) *Tropics of Discourse: Essays in Cultural Criticism.* Baltimore: The Johns Hopkins University Press.
* (1982) *Representing Kenneth Burke [Selected Papers from the English Institute, New Series, no. 6].* Baltimore: The Johns Hopkins University Press.
* (1987) *The Content of the Form: Narrative Discourse and Historical Representation.* Baltimore: The Johns Hopkins University Press.
* (1999) *Figural Realism: Studies in the Mimesis Effect.* Baltimore: The Johns Hopkins University Press.
* (2010) *The Fiction of Narrative: Essays on History, Literature, and Theory, 1957—2007.* Baltimore: The Johns Hopkins University Press. Ed. Robert Doran

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Бібліяграфія

Катэгорыя:Гістарыяграфія
Катэгорыя:Філёзафы ЗША