Царква Сьвятых Барыса і Глеба (Горадня)

**Царква Сьвятых Барыса і Глеба**, таксама **Калоская** або **Калажанская царква** — помнік архітэктуры XII стагодзьдзя ў Горадні. Знаходзіцца ў прадмесьці Каложы, на высокім беразе Нёману, побач з Старым замкам. Пры пабудове была ў юрысдыкцыі Канстантынопальскага патрыярхату, цяпер — у валоданьні Маскоўскага патрыярхату. Дзее. Адзіны твор Гарадзенскай школы дойлідзтва, які захаваўся. Аб’ект Дзяржаўнага сьпісу гістарычна-культурных каштоўнасьцяў Беларусі.

Гарадзенская Барысаглебская царква мае ўнікальныя архітэктурныя асаблівасьці — гэта маёлікавая падлога, галасьнікі, каменныя ўстаўкі, узоры з керамічных плітак. Да 1915 году тут захоўваўся цудоўны абраз Маці Божай Калажанскай.

## Гісторыя

### Раньнія часы
У Іпацьеўскім летапісе пад 1183 годам паведамляецца: «**''Т**ого же лѣт̑ Городенъ погорѣ всь . и цр҃кы каменаӕ. ѿ блистаниӕ молниѣ и шибениӕ грома''». Аднак няма пэўнасьці, ці вядзецца пра Горадню і канкрэтна пра Калоскую царкву. З прычыны асьвячэньня ў гонар духоўных заступнікаў Барыса і Глеба Ўсеваладавічаў, мяркуецца, што царкву заснавалі за часамі іх кіраваньня. Тым часам мураваную царкву збудавалі ў другой палове XII стагодзьдзя (заклалі ў пачатку 1180-х гадоў). Другая назва царквы — Калоская або Калажанская — паходзіць ад назвы прадмесьця Пскова Каложы, адкуль у 1405 годзе Вітаўт перасяліў жыхароў у Горадню. Паводле іншае вэрсіі, царква атрымала сваю назву ад славянскага слова Каложань, якое азначае месца, дзе б’юць шматлікія крыніцы, і якое шанавалася паганцамі.

### Вялікае Княства Літоўскае

Мяркуецца, што царква магла атрымаць пашкоджаньні пры аблогах і штурмах Горадні крыжакамі ў XIII — пачатку XIV ст., па чым яе аднавілі. У XV ст. пры царкве пачаў дзеяць . Каля 1500 году вялікі князь Аляксандар падараваў манастыру сад на беразе Нёмана. У пачатку XVI ст. будынак царквы рэканструявалі коштам Богуша Багавіцінавіча. У 1508 і 1538 гадох ахвяраваньні манастыру рабіў вялікі князь Жыгімонт Стары.

У канцы XVI ст. царква і манастыр прынялі Берасьцейскую унію. Зь сярэдзіны XVII ст. вядомасьць атрымаў цудоўны абраз Маці Божай Калажанскай. У 1720 годзе высокая вада на Нёмане прычынілася да падмываньня царкоўнага ўзгорку, ад чаго будынак царквы пахіліўся.

### Пад уладай Расейска імпэрыі
Па трэцім падзеле Рэчы Паспалітай (1795 год), калі Горадня апынулася ў складзе Расейскай імпэрыі, царква працягвала дзеяць як уніяцкая. Аднак па гвалтоўнай ліквідацыі Грэцка-Каталіцкай (Уніяцкай) царквы ў 1839 годзе расейскія ўлады адабралі царкву разам з манастыром у Сьвятога Пасаду і перадалі ў валоданьне Ўрадавага сыноду Расейскай імпэрыі (Маскоўскай царквы).

У 1853—1859 гадох з прычыны зруху грунту абвалілася частка заходняй сьцяны і скляпеньняў царквы. У 1872—1873 гадох праводзілася рэканструкцыя будынка. Тады ж у апсыдзе стварылі капліцу Сьвятых Барыса і Глеба. У 1889 годзе абвалілася паўднёвая апсыда. У 1897 годзе бераг каля царквы ўмацавалі. У 1889—1911 гадох страчаныя мураваныя сьцены адбудавалі ў дрэве.

У другой палове XIX ст. царкву дасьледаваў Васіль Гразноў, у пачатку XX ст. — Пётар Пакрышкін.

### Найноўшы час
За часамі міжваеннай Польскай Рэспублікі ў 1934—1939 гадох праводзілася паўторная рэстаўрацыя царквы. У 1935 годзе помнік дасьледаваў археоляг Юзэф Ядкоўскі.

Па Другой сусьветнай вайны савецкія ўлады зачынілі царкву, будынак якой перадалі Гарадзенскаму абласному гістарычнаму музэю. Тут стварылі экспазыцыю, прысьвечаную навуковаму атэізму і антырэлігійнай прапаґандзе. У 1979 годзе будынак царквы перадалі Рэспубліканскаму музэю атэізму і гісторыі рэлігіі. У 1946 годзе царкву дасьледаваў Іван Хозераў, у 1982 і 1983—1984 гадох — Алег Трусаў і Павал Рапапорт. У 1970 і 1985—1987 гадох на помніку праводзіліся кансэрвацыйныя і рамонтныя працы.

У 1991 годзе будынак царквы перадалі Беларускаму экзархату Маскоўскага патрыярхату, у ёй аднавіліся набажэнствы. У 1999 годзе Нацыянальны банк Беларусі адбіў манэту, прысьвечаную помніку архітэктуры. 
У 2004 годзе царкву ўнесьлі ў папярэдні сьпіс Сусьветнай спадчыны ЮНЭСКО ў катэгорыі «Культура».

У 2018 годзе замянілі драўляную сьцяну царквы, якая была ў аварыйным стане. У 2019 годзе ў царкве адкрылі частку фундамэнтаў з рэшткамі калёны, якія можна ўбачыць скрозь празрыстую шкляную падлогу.

## Архітэктура
Архітэктура царквы ня мае аналягаў сярод захаваных пабудоваў і нагадвае кампазыцыю больш раньняй Ніжняй царквы, вядомай з археалягічных дасьледаваньняў. Гэты факт дае магчымасьць выказаць здагадку пра існаваньне ў канцы XII стагодзьдзя ў Горадні адасобленай архітэктурнай школы, на якую часткова ўплываў раманскі стыль.

Царква — 3-апсыдны 6-слуповы крыжова-купальны храм. Падмурак складаецца з валуноў сярэдняй велічыні і заглыбляецца на 1,5 м. Захаваліся паўночная і частка заходняй сьцяны, тры апсыды і два заходнія падкупальныя слупы (дыямэтар каля 1,2 м). Даўжыня каля 21,5 м, шырыня 13,5 м. Таўшчыня сьценаў каля 1,2 м. Сьцены выкладаюцца з плінфы, у дэкаратыўных мэтах таксама выкарыстоўваецца цэгла. Фасады аздабляюцца лапаткамі прыступкавага профілю, устаўкамі з камянёў розных адценьняў з шліфаванай вонкавай паверхняй, рознакаляровымі паліванымі керамічнымі пліткамі. Сьцены ў верхняй частцы праразаюцца вузкімі аконнымі праёмамі з аркавымі перамычкамі.

У час рэстаўрацыйных працаў 1985—1986 гадоў знайшлі фрагмэнты фрэсак на ўнутранай сьцяне і шматлікія графіці на сьценах. У 1984 годзе Васіль Гразноў выявіў у муроўцы галасьнікі, ён жа выказаў меркаваньне, што царква мела фрэскавую размалёўку. Падлога ад пачатку выкладалася з паліваных квадратных, трыкутных і фігурных плітак, у XVIII ст. — з мармуровых плітаў. У бакавой апсыдзе захаваўся фрагмэнт падлогі XII стагодзьдзя.

## Галерэя

### Гістарычная графіка

Horadnia, Kałoža. Горадня, Каложа (M. Alšynski, 1850).jpg|М. Альшынскі, 1850 г.
Horadnia, Kałoža. Горадня, Каложа (1852) (6).jpg|1852 г.
Horadnia, Kałoža. Горадня, Каложа (E. Hłoŭna, 1852).jpg|Э. Глоўна, 1852 г.
Horadnia, Kałoža. Горадня, Каложа (E. Hłoŭna, 1852) (2).jpg|Э. Глоўна, 1852 г.


Horadnia, Nioman-Kałoža. Горадня, Нёман-Каложа (M. Kuleša, 1852).jpg|М. Кулеша, 1852 г.
Horadnia, Kałoža. Горадня, Каложа (V. Griaznov, 1852).jpg|В. Гразноў, 1852 г.
Horadnia, Kałoža. Горадня, Каложа (V. Griaznov, 1853-95).jpg|В. Гразноў, 1853—1895 гг.
Horadnia, Kałoža. Горадня, Каложа (V. Griaznov, 1853-95) (2).jpg|В. Гразноў, 1853—1895 гг.


Horadnia, Kałoža. Горадня, Каложа (V. Griaznov, 1853-95) (3).jpg|В. Гразноў, 1853—1895 гг.
Horadnia, Nioman-Kałoža. Горадня, Нёман-Каложа (V. Griaznov, 1853-95).jpg|В. Гразноў, 1853—1895 гг.
Horadnia, Nioman-Kałoža. Горадня, Нёман-Каложа (1853-95).jpg|1853—1895 гг.
Horadnia, Kałoža. Горадня, Каложа (1853-99).jpg|1853—1895 гг.


Horadnia, Nioman-Kałoža. Горадня, Нёман-Каложа (1858).jpg|1858 г.
Horadnia, Nioman-Kałoža. Горадня, Нёман-Каложа (K. Narbut, 1860).jpg|К. Нарбут, 1860 г.
Horadnia, Nioman-Kałoža. Горадня, Нёман-Каложа (1863).jpg|1863 г.
Horadnia, Kałoža. Горадня, Каложа (1864-96).jpg|1864—1896 гг.


Horadnia, Kałoža. Горадня, Каложа (1864-96) (2).jpg|1864—1896 гг.
Horadnia, Kałoža. Горадня, Каложа (1866).jpg|1866 г.
Horadnia, Kałoža. Горадня, Каложа (1866) (2).jpg|1866 г.
Horadnia, Kałoža. Горадня, Каложа (V. Griaznov, 1866).jpg|В. Гразноў, 1866 г.


Horadnia, Kałoža. Горадня, Каложа (V. Griaznov, 1866) (2).jpg|В. Гразноў, 1866 г.
Horadnia, Kałoža. Горадня, Каложа (S. Kudraŭcaŭ, 1866).jpg|С. Кудраўцаў, 1866 г.
Horadnia, Kałoža. Горадня, Каложа (V. Griaznov, 1860-69).jpg|В. Гразноў, 1860-я гг.
Horadnia, Nioman-Kałoža. Горадня, Нёман-Каложа (N. Orda, 1861-69).jpg|Н. Орда, 1860-я гг.


Horadnia, Nioman-Kałoža. Горадня, Нёман-Каложа (N. Orda, 1861-69) (2).jpg|Н. Орда, 1860-я гг.
Horadnia, Kałoža. Горадня, Каложа (N. Orda, 1869).jpg|Н. Орда, 1869 г.
Horadnia, Kałoža. Горадня, Каложа (N. Orda, 4.04.1869).jpg|Н. Орда, 4 красавіка 1869 г.
Horadnia, Kałoža. Горадня, Каложа (1872).jpg|1872 г.


Horadnia, Kałoža. Горадня, Каложа (J. Sadoŭski, C. Weyerman, 1873-89).jpg|1873—1889 гг.
Horadnia, Kałoža. Горадня, Каложа (N. Orda, 1875).jpg|Паводле Н. Орды, 1875 г.
Horadnia, Kałoža. Горадня, Каложа (Z. Gloger, 1878).jpg|З. Глогер, 1878 г.
Horadnia, Kałoža. Горадня, Каложа (J. Sadoŭski, 1873-82, 1883).jpg|1883 г.


Horadnia, Nioman-Kałoža. Горадня, Нёман-Каложа (I. Suslov, 1884).jpg|І. Суслаў, 1884 г.
Horadnia, Kałoža-Nioman. Горадня, Каложа-Нёман (1886).jpg|1886 г.
Horadnia, Nioman-Kałoža. Горадня, Нёман-Каложа (M. Andriolli, 1887).jpg|М. Андрыёлі, 1887 г.
Horadnia, Kałoža. Горадня, Каложа (1888).jpg|1888 г.


Horadnia, Kałoža. Горадня, Каложа (1890).jpg|1890 г.
Horadnia, Kałoža. Горадня, Каложа (1890) (2).jpg|1890 г.
Horadnia, Kałoža. Горадня, Каложа (1892, 1894).jpg|1894 г.
Horadnia, Kałoža. Горадня, Каложа (I. Gornostaev, XIX).jpg|І. Гарнастаеў, XIX ст.


### Гістарычныя здымкі

Horadnia, Kałoža-Nioman. Горадня, Каложа-Нёман (J. Sadoŭski, 1873-78).jpg|Я. Садоўскі, 1873—1878 гг.
Horadnia, Kałoža. Горадня, Каложа (J. Sadoŭski, 1873-78).jpg|Я. Садоўскі, 1873—1878 гг.
Horadnia, Kałoža. Горадня, Каложа (J. Sadoŭski, 1873-82).jpg|Я. Садоўскі, 1873—1882 гг.
Horadnia, Kałoža. Горадня, Каложа (J. Sadoŭski, 1873-89).jpg|Я. Садоўскі, 1873—1889 гг.


Horadnia, Kałoža. Горадня, Каложа (U. Zahorski, 1891-1909).jpg|У. Загорскі, 1891—1909 гг.
Horadnia, Kałoža. Горадня, Каложа (U. Zahorski, 1891-1909) (2).jpg|У. Загорскі, 1891—1909 гг.
Horadnia, Nioman-Kałoža. Горадня, Нёман-Каложа (1896).jpg|1896 г.
Horadnia, Kałoža. Горадня, Каложа (1897).jpg|1897 г.


Horadnia, Kałoža. Горадня, Каложа (1897) (2).jpg|1897 г.
Horadnia, Kałoža. Горадня, Каложа (1897) (3).jpg|1897 г.
Horadnia, Nioman-Kałoža. Горадня, Нёман-Каложа (1900).jpg|каля 1900 г.
Horadnia, Nioman-Kałoža. Горадня, Нёман-Каложа (1900-04).jpg|1900—1904 гг.


Horadnia, Nioman-Kałoža. Горадня, Нёман-Каложа (1902).jpg|1902 г.
Horadnia, Nioman-Kałoža. Горадня, Нёман-Каложа (1903).jpg|1903 г.
Horadnia, Nioman-Kałoža. Горадня, Нёман-Каложа (1907).jpg|1907 г.
Horadnia, Nioman-Kałoža. Горадня, Нёман-Каложа (1912).jpg|1912 г.


### Сучасныя здымкі

Гродно Коложская церковь 03.jpg|З боку Старога замка
Horadnia (Hrodna), Kaloža. Горадня, Каложа (2021) 02.jpg|З паўночнага боку
Гродно Коложская цервовь 01.jpg|З боку апсыдаў
Оформление окон.JPG|Аздоба вокнаў


Гродна 2015. Каложа. Дэталь 2.jpg|Фрагмэнт
Барысаглебская царква, унутраннае ўбранства.JPG|Інтэр'ер
Каложская царква. Артарная частка.JPG|Алтарная частка
Помнік Д. Гарадзенскаму.JPG|Помнік Давыду Гарадзенскаму


## Заўвагі

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 
* 
* Марціновіч А. Горадна, Горадзен, Гродна: нарысы. — : Маст. літ., 2008. — 112 с — (Твае гарады, Беларусь). .
* 
* 

## Вонкавыя спасылкі

* 
* Царква Сьвятых Барыса і Глеба ў Горадні, Глёбус Беларусі

Горадня
Катэгорыя:Помнікі Беларусі