Лэнд-ліз

**Лэнд-ліз** ( ад *lend* — «пазычаць» і *lease* — «здаваць у арэнду»), афіцыйна «Закон аб спрыяньні абароне Злучаных Штатаў» — дзяржаўная праграма, паводле якой ЗША пастаўлялі Францыі, Вялікабрытаніі, Кітаю, а пазьней СССР і іншым хаўрусьнікам у Другой сусьветнай вайне харчаваньне, нафтапрадукты, боепрыпасы, мэдыкамэнты і тэхніку: машыны, караблі, самалёты ды іншае ўзбраеньне. Праграма працягвалася з сакавіка 1941 року да верасьня 1945. Большая частка дапамогі аказвалася бескаштоўна, пэўныя віды тэхнікі (караблі) па вайне былі вернутыя. Са свайго боку ЗША атрымала права арэнды вайсковых і марскіх базаў на тэрыторыі хаўрусьнікаў у ваенны пэрыяд.

Агулам было аказана матэрыяльнай дапамогі на суму 50,1 мільярдаў $ (у цэнах 2016 року — 659 мільярдаў), альбо 17% усіх ваенных выдаткаў ЗША Зь іх $31,4 мільярды атрымала Брытанія, $11,3 млрд — Савецкі Саюз, $3,2 мільярды — Францыя, $1,6 мільярдаў — Кітай, рэшта $2,6 мільярдаў — іншыя аліянты. Адваротныя ўмовы лэнд-лізу ўключалі такія паслугі, як арэнда авіябазаў для ЗША і склалі $7,8 млрд; паслугі на $6,8 мільярдаў зь іх аказалі Вялікабрытанія і Садружнасьць. Паводле ўмоваў пагадненьня прадугледжвалася карыстаньне сродкамі да вяртаньня ці зьнішчэньня, аднак практычна ЗША была вернутая нязначная частка перададзенага абсталяваньня. Пастаўкі, якія прыйшлі пасьля сканчэньня дзеяньня праграмы лэнд-лізу, былі прададзеныя Вялікабрытаніі па заніжаным кошце £1,075 мільярдаў і па прадастаўленай Злучанымі Штатамі доўгатэрміновай пазыцы.

Запускам гэтай праграмы ЗША спыніла прытрыманьне фактычнага нэўтралітэту і зрабіла рашучы крок ад палітыкі неўварваньня, якая дамінавала ў замежных стасунках дзяржавы .

Падобную ж праграму пад назовам «» ў меншых памерах адкрывала і Канада. Па праграме Вялікабрытаніі і хаўрусьнікам быў перададзены 1 мільярд даляраў і абсталяваньне і паслугі на суму $3,4 мільярды.

## Перадумовы

Пасьля падзеньня Францыі ў чэрвені 1940 року Брытанская садружнасьць і імпэрыя апынуліся адзінымі, хто ваяваў супраць Нямеччыны й Італіі, да італьянскага ўварваньня ў Грэцыю. Брытанія разьлічвалася за матэрыялы золатам паводле прадугледжанае Актамі пра нэўтралітэт ЗША палітыкі «», тым ня меней да 1941 ейны залаты запас падышоў да сканчэньня.

У гэты ж час урад ЗША пачаў падрыхтоўку да глябальнае вайны, упершыню ўвёўшы ў мірны час прызыў і ў пяць разоў павялічыўшы абаронны бюджэт (з $2 да $10 млрд). Калі ў Вялікабрытаніі пачалася нястача грошай, зброі й іншага абсталяваньня, прэм’ер-міністар Ўінстан Чэрчыль стаў прысьпешваць прэзыдэнта Франкліна Рузвэльта наконт дапамогі ЗША. Рузвэльт быў ахвотны трымацца дадзеных Брытаніі абяцаньняў, аднак быў зьвязаны грамадзкім меркаваньнем і Актамі пра нэўтралітэт, якія забаранялі продаж у крэдыт узбраеньня ці прадастаўленьня пазыкаў ваюючым дзяржавам, таму прапанаваў ідэю «лэнд-лізу».

У верасьні 1940, падчас бітвы за Брытанію, брытанскі ўрад накіраваў у ЗША місію Тызарда. Мэтаю Брытанскай тэхнічна-навуковай місіі было выкарыстаньне прамысловых магутнасьцяў дзеля эксплюатацыі вайсковага патэнцыялу навукова-досьледных працаў, праведзеных у Вялікабрытаніі перад вайной, аднак якія цяпер не маглі быць рэалізаваныя тамака з-за актуальных патрэбаў войска. Брытанцы прывезьлі праекты магнэтрону, , дэталяў рэактыўнага рухавіку Фрэнка Ўітла, мэмарандуму Фраша — Паерльса з апісаньнем магчымасьці рэалізацыі атамнае бомбы ды мноства іншых вынаходніцтваў і досьледных асобнікаў, напрыклад ракеты, кампрэсары, гіраскапічныя прыцэлы, прылады выяўленьня падлодак, самазачыняльныя паліўныя бакі і плястычная выбухоўка.

У сьнежні 1940 року прэзыдэнт ЗША Рузвэльт абвясьціў, што ЗША становіцца «Арсэналам дэмакратыі», і прапанаваў прадаваць амуніцыю Вялікабрытаніі і Канадзе. Моцны супраціў ізаляцыяністаў, якія лічылі Другую сусьветную вайну пераважна эўрапейскім канфліктам і асьцерагаліся ўцягваньня ў яго ЗША, з часам зьменшыўся, калі амэрыканцы пачалі ўхваляць падтрымку Брытаніі супраць Нямеччыны безь непасрэднага ўдзелу ў вайне. Таксама фармаваньню грамадзкай думкі паспрыяла прапаганда, якая паказвала разбурэньні брытанскіх местаў у апэрацыі «Blitz» і асабліва прадстаўленьне барбарскіх учынкаў немцаў падчас захопу Францыі.

Рузвэльт разумеў, што пасьля дзесяцігодзьдзя нэўтралітэту пераходзіць да падтрымкі аднаго з бакоў трэба паступова, тым болей што немцы ў той час былі найбольшай нацыяй краіны. ЗША не зьбіралася ўступаць у вайну, дапамагаючы толькі матэрыяльна. У лютым 1941 54% амэрыканцаў у апытаньні Гэлапа выказаліся за аказаньне дапамогі брытанцам без канкрэтызацыі, 15% — з умовай «калі гэта не давядзе нас да вайны» ці «калі брытанцы абяцаюць нам за гэта бясьпеку»; супраць прапановы прэзыдэнта выказаліся 22% рэспандэнтаў. Найбольшую апазыцыю Закону пра лэнд-ліз выказвалі ў Кангрэсе рэспубліканцы, якія называлі праект «якім-кольвек найбліжэйшым крокам нацыі ў бок уцягваньня ў вайну за мяжой». 9 лютага 1941 року на галасаваньні ў Палаце прадстаўнікоў за прыняцьце закону выказаліся 238 прадстаўнікоў Дэмакратычнае партыі (25 — супраць) і 24 рэспубліканцы (135 супраць). Галасаваньне ў Сэнаце паказала падобныя вынікі: 49 дэмакратаў і 10 рэспубліканцаў «за», 13 і 17 адпаведна «супраць».

11 сакавіка закон пра лэнд-ліз быў падпісаны Рузвэльтам. Ён дазваляў «прадаваць, перадаваць у валоданьне, мяняць, аддаваць у арэнду, даваць пазыку ці інакш выдаваць любую маёмасьць любому ўраду [абарону якога прэзыдэнт лічыць жыцьцёва неабходным дзеля абароны Злучаных Штатаў]». У красавіку гэтая палітыка была пашыраная на Кітай, а ў кастрычніку — на Савецкі Саюз. У канцы кастрычніка Рузвэльт ухваліў дапамогу Брытаніі па лэнд-лізе ў памеры $1 млрд даляраў ЗША.

Таксама ў 1940 року было прынятае пагадненьне «Эсьмінцы за базы», паводле якога 50 амэрыканскіх эсьмінцаў былі перададзеныя каралеўскаму флёту Вялікабрытаніі і Канады ў абмен за права базаваньня ў Карыбскім рэгіёне. Чэрчыль таксама надаў ЗША вайсковыя базы на Бэрмудах і Ньюфаўндлэндзе.

## Дапамога

Кошт матэрыялаў, прадастаўленых ЗША іншым краінам-хаўрусьніцам.

## Значэньне

Дапамога па лэнд-лізе Брытаніі і хаўрусьнікам у 1941 року была нязначнай, толькі ў наступныя гады яна аказала ўплыў на вынікі бітваў з ворагам. У 1943—1944 роках па лэнд-лізе была пастаўленая чвэрць усіх вайсковых паставак Вялікабрытаніі.

Лэнд-ліз працягваўся нават пасьля поўнамаштабнага задзеяньня амэрыканскіх войскаў у Эўропе і на Ціхім акіяне ў 1943—1944 роках. Да гэтага часу большасьць хаўрусьнікаў мелі даволі ўласнага ўзбраеньня першай лініі (напрыклад, танкі ці авіяцыю), аднак па лэнд-лізе ў значных аб’ёмах пастаўляліся аўтамабілі, чыгуначнае абсталяваньне й іншыя лягістычныя матэрыялы.

Значнасьць дапамогі можна ацаніць, улічваючы эканамічныя перакосы, выкліканыя вайной. Большасьць краінаў-удзельніц вайны былі вымушаныя сканцэнтравацца на вытворчасьці зброі ў шкоду дапаможным таварам ня першай неабходнасьці, што выклікала іх непазьбежную недастачу. Так, СССР значна залежаў ад чыгуначных перавозак, аднак з-за вайны вытворчасьць чыгуначнага абсталяваньня была практычна спыненая. За ўсю вайну было выпушчана толькі 446 лякаматываў, зь якіх у пэрыяд паміж 1942 і 1945 рокамі было збудавана ўсяго 92. Па лэнд-лізе ў Савецкі Саюз было пастаўлена 92,7% чыгуначнага абсталяваньня ваеннага часу, у тым ліку 1911 лякаматываў і 11 225 вагонаў. На пачатак вайны СССР меў ня меней за 20 000 лякаматываў і паўмільёну вагонаў.

Акрамя таго, лягістычную падтрымку савецкіх вайскоўцаў забясьпечвалі сотні тысячаў пастаўленых з ЗША грузавікоў. Да 1945 року амаль траціна ўсіх грузавікоў Чырвонай арміі была сабраная ў ЗША. Найлепшымі грузавымі мадэлямі на Ўсходнім фронце былі ¾-тонны Dodge ды 2½-тонны Studebaker. Таксама крытычна важнымі былі пастаўкі амэрыканскага тэлефоннага дроту, алюміну, тушонкі і вопраткі.

Па лэнд-лізе Савецкі Саюз атрымаў і вялізную колькасьць зброі і боепрыпасаў. Вайскова-паветраныя сілы атрымалі 18 700 самалётаў, што складала каля 30% савецкай вытворчасьці ў ваенны час. Большасьць танкавых войскаў мелі ўласныя савецкія мадэлі танкаў, аднак і ЗША перадала Савецкаму Саюзу каля 7000 сваіх асобнікаў.

## Пастаўкі ЗША ў СССР

.]]
Амэрыканскія пастаўкі ў СССР падзеленыя на наступныя фазы:
* «да-лэнд-лізавыя» з 22 чэрвеня 1941 да 30 верасьня 1941 (аплочваныя золатам і мінэраламі)
* першы пратакольны пэрыяд з 1 кастрычніка 1941 да 30 чэрвеня 1942 (падпісаны 7 кастрычніка 1941), гэтыя матэрыялы вырабляліся і дастаўляліся Вялікабрытаніяй па крэдыце ЗША.
* другі пратакольны пэрыяд з 1 ліпеня 1942 да 30 чэрвеня 1943 (падпісаны 6 кастрычніка 1942)
* трэці пратакольны пэрыяд з 1 ліпеня 1943 да 30 чэрвеня 1944 (падпісаны 19 кастрычніка 1943)
* чацьвёрты пратакольны пэрыяд з 1 ліпеня 1944 (падпісаны 17 красавіка 1945), фармальна скончыўся 12 траўня 1945, аднак пастаўкі працягваліся дзеля вайны зь Японіяй (у якую СССР увайшоў 8 жніўня 1945) да 2 верасьня 1945 — капітуляцыі Японіі. 20 верасьня 1945 былі спыненыя ўсе пастаўкі па лэнд-лізе.

Пастаўкі зьдзяйсьняліся Арктычнымі канвоямі, па Пэрсыдзкім калідоры і празь Ціхі акіян. Арктычны шлях быў найкарацейшы і наўпроставы, аднак і найбольш небясьпечны. Па ім у СССР паступіла 3 964 000 тонаў тавараў; 7% згінулі, астатнія 93% былі дастаўленыя. Гэты аб’ём склаў 23% усяе ваеннае дапамогі СССР. Пэрсыдзкі калідор быў найдаўжэйшым і ня дзейнічаў да сярэдзіны 1942 року. Пасьля гэтага па ім паступіла 4 160 000 тонаў рэчаў, 27% ад агульнае колькасьці. Урэшце, Ціхаакіянскі маршрут быў адчынены ў жніўні 1941, аднак з пачаткам ваенных дзеяньняў між Японіяй і ЗША дастаўка па ім ускладнілася. Паколькі Японія і СССР вытрымлівалі палітыку нэўтралітэту, дастаўкі адбываліся толькі савецкімі караблямі і толькі невайсковых тавараў. Тым ня меней, гэткім чынам паступілі 8 244 000 тон тавараў, 50% агульнае колькасьці.

Агульны кошт матэрыялаў, пастаўленых ЗША па лэнд-лізе, склаў $11 мільярдаў: больш за 400 000 джыпаў і грузавікоў; 12 000 адзінак бранятэхнікі (у тым ліку 7000 танкаў, каля 1386 зь якіх былі M3 Lee і 4102 — M4 Sherman); 11 400 самалётаў (зь іх 4719 Bell P-39 Airacobra); 1,75 мільёнаў тонаў харчаваньня.

з 1 кастрычніка 1941 року да 31 траўня 1945 ЗША паставілі Савецкаму Саюзу наступнае:  грузавікі,  баявых машынаў,  матацыклаў,  артылерыйскіх прыладаў,  тонаў нафтапрадуктаў,  тонаў харчовых прадуктаў (тушонкі, цукру, мукі, солі й інш.),  паравозаў, 66 дрызінаў,  вагонаў-плятформаў,  вагонаў-самазвалаў, 120 вагонаў-цыстэрнаў, 35 цяжкіх грузавых вагонаў. Пастаўленае ўзбраеньне (боепрыпасы, артылерыйскія снарады, міны, выбуховыя прылады) складалі 53% агульнай вытворчасьці ЗША. У адным выпадку з комплексу «» кампаніі Ford у СССР быў цалкам перанесены завод па вытворчасьці шынаў.

## Пастаўкі Вялікабрытаніі ў СССР

Неўзабаве па нападзе Нямеччыны на СССР з Брытаніі праз Арктыку выправіўся першы ангельскі канвой з дапамогай, які ў верасьні дасягнуў Мурманску. Ён прывёз 40 летакоў Hawker Hurricane і 550 мэханікаў і пілётаў  дзеля неадкладнага пачатку баявых вылетаў і трэніроўкі савецкіх пілётаў. У лістападзе брытанцы вярнуліся на радзіму пасьля эскартаваньня савецкіх бамбавікоў, страціўшы адзін самалёт у абмен на 14 зьбітых нямецкіх і завяршыўшы трэніроўку савецкіх пілётаў і мэханікаў. Гэта быў першы з гэтак званых Арктычных канвояў у Мурманск і Архангельск; назад караблі везьлі золата, якім СССР разьлічваўся з ЗША.

У канцы 1941 року пастаўкі танкаў «Матыльда», «Валентайн» і «Тэтрарх» складалі толькі 6,5% агульнай танкавае моцы Савецкага Саюзу, аднак дзеля брытанскіх сярэдніх і цяжкіх танкаў у Чырвонай арміі дасягнула 25%. Ужо 20 лістапада 1941 року брытанскія танкі ў складзе 138-га асобнага танкавага батальёну ўзялі ўдзел у бітве на Валжанскім вадасховішчы, а пад Масквой іхняя дзеля ў агульнай колькасьці цяжкіх і сярэдніх танкаў у сьнежні 1941 року склала ад 30 да 40%

Вялікая колькасьць «Чэрчыляў», «Матыльдаў» ды «Валентайнаў» была пастаўленая ў СССР разам з амэрыканскімі «M3 Lee» пасьля таго, як яго адклікалі з Афрыканскага фронту, спынілі вытворчасьць (1942) і вывелі з брытанскіх войскаў (1943). «Чэрчылі», дастаўленыя арктычнымі канвоямі, удзельнічалі ў бітвах пад Ленінградам і Курскам, а тыя, што прыйшлі пэрсыдзкім калідорам, ваявалі на Каўкаскім фронце. З чэрвеня 1941 да траўня 1945 пастаўкі Вялікабрытаніі ў СССР склалі:
* >3000 «Ўраганаў»
* >4000 іншых летакоў
* 27 караблёў
* 5218 танкаў
* >5000 супрацьтанкавых гарматаў
* 4020 машын хуткай дапамогі і грузавых аўтамабіляў
* 323 браневікоў
* 2560 унівэрсальных бронетранспартэраў
* 1721 матацыкль
* авіяцыйныя рухавікі коштам £1,15 мільярдаў
* 600 радараў і гідралякатараў
* сотні карабельных гарматаў
* 15 мільёнаў пар ботаў
Разам з харчаваньнем і мэдыкамэнтамі агульная вага паставак склала 4 млн тонаў. У адпаведнасьці з Ангельска-савецкім пагадненьнем пра вайсковыя пастаўкі 27 чэрвеня 1942 уся вайсковая дапамога Вялікабрытаніі Савецкаму Саюзу ў часе вайны аказвалася бескаштоўна.

## Адваротны лэнд-ліз
Пастаўкі абсталяваньня і паслугаў у Злучаныя Штаты Амэрыкі называліся *адваротным лэнд-лізам*. Хаўрусьнікі перадалі ЗША матэрыялаў на суму $8 мільярдаў, 90% зь якіх прыходзілася на дзелю Брытанскай імпэрыі. Сярод паставак былі санітарная машына Austin K2/Y, брытанскія авіяцыйныя сьвечы запальваньня для Boeing B-17 Flying Fortress, маторныя баркасы Fairmile B канадзкай вытворчасьці дзеля проціпадводнай вайны, фотаразьведвальныя летакі Mosquito ды індыйскія нафтапрадукты. Аўстралія і Новая Зэляндыя пастаўлялі амэрыканскім войскам на Ціхім акіяне харчаваньне. Дапамога ад СССР, хоць і была мізэрнай у параўнаньні з гэтым, аднак уключала 300 000 тонаў хрому і 32 000 тоны манганавай руды, а таксама драўніну, золата і плятыну.

## Канадзкія пастаўнікі хаўрусьнікам

Менш вядомыя ў гісторыі факты паставак па лэнд-лізе Вялікабрытаніяй ды ейнымі дамініёнамі і калёніямі.

«Канадзкай вэрсіяй» лэнд-лізу была «Ўзаемадапамога». Цягам вайны Канада перадала ў дарунак Брытаніі рэчаў на суму $3,5 мільярды плюс безадсоткавы крэдыт у $1 мільярд; гэтыя грошы Вялікабрытанія скарыстала на набыцьцё харчаваньня і ваенных аснадаў. Адразу па вайне Канада таксама дала ў доўгатэрміновую пазыку Вялікабрытаніі $1,2 мільярды; сплачаныя яны былі да 2006 року

Дзеля хуткага перакіданьня брытанскіх зьнішчальнікаў і бамбавікоў Вялікабрытанія перадала па лэнд-лізе Канадзе  ў  на 99 гадоў. Калі Ньюфаўндлэнд у 1949 року стаў дзясятай правінцыяй Канады, авіябаза стала непатрэбнай.

Таксама Рузвэльт дазволіў дзеля паставак у Вялікабрытанію, Кітай і Савецкі Саюз па лэнд-лізе набываць неабходныя матэрыялы ў Канадзе, хоць большасьць паставак, вядома, складалі тавары амэрыканскай вытворчасьці.

## Пагашэньні
Кангрэс не дазваляў пастаўкі ў падарунак пасьля канчатковай даты дзеяньня лэнд-лізу, таму ЗША брала за іх аплату, хоць і з 90% зьніжкай. 2 верасьня 1945, калі дамова лэнд-лізу была перарваная, у Вялікабрытаніі ці ў дарозе яшчэ заставаліся недастаўленыя тавары, некаторыя зь якіх Вялікабрытанія хацела пакінуць сабе ў паваенны пэрыяд. У 1946 року між Брытаніяй і ЗША была заключаная яшчэ адна дамова лэнд-лізу. Рэчы, якія засталіся ў Вялікабрытаніі, былі прададзеныя за 10% намінальнага кошту, а выплаты былі разьбітыя на 50 штогадовых плацяжоў з 1951 року і зь пяцьцю гадамі адтэрміноўкі пры 2%-й стаўцы. Апошні плацёж сумаю $83,3 мільёны (£42,5 мільёны) адбыўся 29 сьнежня 2006 (з улікам дазволеных пяці гадоў адтэрміноўкі і аднаго звыш).

ЗША не найстойвала на сплаце пазыкаў з боку СССР, хоць гэта і прадугледжвала безадсоткавая дамова лэнд-лізу. Ад СССР паводле ўмоваў зваротнага лэнд-лізу ЗША атрымала пастаўкі на суму $2 млн, пераважна ў форме пасадкі, абслугоўваньня і запраўкі транспартных судзінаў; таксама ў ЗША паступіла пэўная частка станкоў і рэдкіх мінэралаў. Па сканчэньні вайсковых дзеяньняў ЗША запатрабавала ў пагашэньне $1,3 млрд, але атрымала ад СССР толькі $170 млн. Спрэчка заставалася неразьвязанай да 1972 року, калі ЗША прынялі прапанову СССР сплаціць $722 млн за пастаўкі зерня з ЗША і сьпісаньнем рэшты доўгу. У вайну СССР паставіў невядомую колькасьць рэдкіх мінэралаў як сродак безадсоткавага пагашэньня лэндлізу, частка гэтых паставак была перахопленая немцамі. У траўні 1942 року быў патоплены HMS ''Edinburgh'', які перавозіў 4,5 тоны савецкага золата для скарбніцы ЗША. У чэрвені 1942 на шляху з канадзкага Галіфаксу ў Нью-Ёрк быў патоплены SS ''Port Nicholson'', які меркавана перавозіў савецкую плятыну, золата і прамысловыя дыямэнты.

## Крыніцы

## Літаратура
* Allen, H.C. *Britain and the United States.* New York: St. Martin’s Press, 1955.
* Allen, R.G.D. «Mutual Aid between the US and the British Empire, 1941—5». *Journal of the Royal Statistical Society,* Volume 109, No. 3, 1946, pp.&nbsp;243-277, online in ''JSTOR
* Black, Conrad. *Franklin Delano Roosevelt, Champion of Freedom.* New York: Public Affairs, 2003. .
* Bryce, Robert B. *Canada and the Cost of World War II: The International Operations of Canada’s Department of Finance, 1939—1947* (2005) ch 7 on Mutual Aid
* Buchanan, Patrick. *Churchill, Hitler and the Unnecessary War.* New York: Crown, 2008. .
* Campbell, Thomas M. and George C. Herring, eds. ''The Diaries of Edward R. Stettinius, Jr., 1943—1946''. New York: Franklin Watts, Inc., 1975. .
* Clarke, Sir Richard. *Anglo-American Economic Collaboration in War and Peace, 1942—1949*. Oxford University Press, 1982. .
* Crowley, Leo T. «Lend Lease» in Walter Yust, ed. *10 Eventful Years, 1937—1946* Chicago: Encyclopædia Britannica, 1947, pp.&nbsp;858-860.
* Dawson, Raymond H. ''The Decision to Aid Russia, 1941: Foreign Policy and Domestic Politics.'' Chapel Hill, North Carolina: University of North Carolina Press, 1959.
* Dobson, Alan P. *U.S. Wartime Aid to Britain, 1940—1946*. London: Croom Helm, 1986. .
* Gardner, Richard N. *Sterling-Dollar Diplomacy*. Oxford: Clarendon Press, 1956.
* Granatstein, J. L. *Canada’s War: The Politics of the McKenzie King Government, 1939—1945.* Toronto, Ontario, Canada: Firefly Books, 1990. .
* Hancock, G.W. and M.M. Gowing. *British War Economy* (1949) pp 224-48 Official British history
* Herring Jr. George C. ''Aid to Russia, 1941—1946: Strategy, Diplomacy, the Origins of the Cold War.'' New York: Columbia University Press, 1973. .
* Kemp, P. *Convoy: Drama in Arctic Waters.* Minneapolis, Minnesota: Book Sales Inc., 2004, First edition 1993. .
* Kimball, Warren F. *The Most Unsordid Act: Lend-Lease, 1939—1941*. Baltimore, Maryland: Johns Hopkins University, 1969. .
* Kindleberger, Charles P. *A Financial History of Western Europe*. Oxford, UK: Oxford University Press, 1984. .
* Langer, William L. and S. Everett Gleason. «Chapters: 8-9.» *The Undeclared War, 1940—1941*. New York: Harper & Brothers, 1953.
* Louis, William Roger. *Imperialism at Bay: The United States and the Decolonization of the British Empire, 1941—1945*. Oxford University Press, 1977. .
* Mackenzie, Hector. «Transatlantic Generosity: Canada’s ‘Billion Dollar Gift’ to the United Kingdom in the Second World War.» *International History Review*, Volume 24, Issue 2, 2012, pp.&nbsp;293-314.
* McNeill, William Hardy. *America, Britain, and Russia: their co-operation and conflict, 1941—1946* (1953), pp 772-90
* Milward, Alan S. *War, Economy and Society*. Harmondsworth: Pelican, 1977. .
* Neiberg, Michael S. *Warfare and Society in Europe: 1898 to the Present.* London: Psychology Press, 2004. pp.&nbsp;118-119. .
* Reynolds, David. *The Creation of the Anglo-American Alliance 1937—1941: A Study on Competitive Cooperation*. London: Europa, 1981. .
* Romanus, Charles F. and Riley Sunderland. ''Stilwell’s Mission to China.'' Washington, D.C.: Office of the Chief of Military History, Dept. of the Army, 1953.
* Sayers, R.S. ''Financial Policy, 1939-45''. London: H.M. Stationery Office, 1956.
* Schama, Simon. *A History of Britain, Vol. III.* New York: Hyperion, 2002. .
* Sherwood, Robert E. ''Roosevelt and Hopkins: An Intimate History''. New York: Enigma Books, 2008, First edition 1948 (1949 Pulitzer Prize winner). .
* Stacey, C.P. *Arms, Men and Governments: The War Policies of Canada 1939—1945.* Ottawa, Canada: The Queen’s Printer for Canada, 1970. .
* Stettinius, Edward R. *Lend-Lease, Weapon for Victory*. New York: The Macmillan Company, 1944. OCLC 394271
* Taylor, A. J. P. *Beaverbrook*. New York: Simon & Schuster, 1972. .
* Thorne, Christopher. *Allies of a Kind: The United States, Britain and the War Against Japan, 1941—1945*. Oxford, UK: Oxford University Press, 1978. .
* *Twenty-first Report to Congress on Lend-Lease Operations,* p.&nbsp;25.
* Weeks, Albert L. *Russia’s Life-Saver: Lend-Lease Aid to the U.S.S.R. in World War II.* Lanham, Maryland: Lexington Books, 2004. .
* Weiss, Stuart L. ''The President’s Man: Leo Crowley and Franklin Roosevelt in Peace and War''. Carbondale, Illinois: Southern Illinois University Press, 1996. .
* Woods, Randall Bennett. ''A Changing of the Guard: Anglo-American Relations, 1941—1946.'' Chapel Hill, North Carolina: University of North Carolina Press, 1990. .

## Вонкавыя спасылкі

* ''Lend-Lease Shipments, World War II'' (Washington: War Department, 1946)
* Lend-Lease to the Soviet Union
* The ''Voice of Russia'' on the ''Allies and Lend-Lease Museum'', Moscow
* Official New Zealand war history of Lend-lease, from ''War Economy''
* Official New Zealand war history; termination of Mutual Aid from 21 December 1945, from ''War Economy''
* Allies and Lend-Lease Museum'', Moscow
* «Reverse Lend-Lease» a 1944 *Flight* article reporting a speech by President Roosevelt
* Lend lease routes — map and summary of quantities of LL to USSR


Катэгорыя:Гісторыя ЗША
Катэгорыя:ЗША ў час Другой сусьветнай вайны
Катэгорыя:Франклін Рузвэлт
Катэгорыя:Савецка-амэрыканскія стасункі
Катэгорыя:Амэрыканска-брытанскія стасункі
Катэгорыя:Вялікабрытанія ў час Другой сусьветнай вайны
Катэгорыя:СССР у час Другой сусьветнай вайны