open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
JavaScript

**JavaScript** (вымаўляецца: *яваскрыпт/джаваскрыпт*) ці **JS** — аб'ектна-арыентаваная скрыптовая мова праграмаваньня, якая часта ўжываецца для напісаньня скрыптоў HTML-старонак у інтэрнэце.

## Гісторыя
Мова JavaScript была распрацаваная і ўключаная ў браўзэр Netscape другое вэрсіі (сьнежань 1995) спачатку пад назвай *Mocha*, затым *LiveScript*, і нарэшце перайменаваная ў *JavaScript*. Сувязь паміж мовамі Java і JavaScript палягае толькі ў назьве, яны маюць падабенствы толькі ў сынтаксыве (як і Java, JavaScript мае сынтакс падобны на сынтакс мовы C). Сэмантыка ж у іх даволі розная, асабліва розьняцца іх падыходы да рэалізацыі аб'ектна-арыентаванае парадыгмы. 

Бачачы посьпех JavaScript, у фірме «Майкрасофт» распрацавалі сваю мову — JScript, якая ўпершыню зьявілася ў трэцяй вэрсіі браўзэра Internet Explorer (жнівень 1996). Неабходнасьць агульнага стандарту прывяла да зьяўленьня спэцыфікацыі ECMAScript.

## Ужываньне
JavaScript часта ўжываецца ў html-старонках для кіраваньнем аб'ектнай мадэльлю дакумэнтаў (DOM), што дазваляе ствараць ці зьмяняць структуру і выгляд сайтаў. Код JavaScript зьмяшчаецца паміж тэгамі ``. Згодна спэцыфікацыі HTML 4.01 у гэты тэг трэба дадаць атрыбут `type="text/javascript"`, пры гэтым часта ўжываемы атрыбут `language="JavaScript"` не адпавядае стандарту. 
Прыклад: 
Скрыпт, які паказвае мадальнае акенца з надпісам «Hello, World!»:

```html4strict
<script type="text/javascript">
   alert('Hello, World!');
</script>
```


Код JavaScript магчыма зьмясьціць у атрыбут апрацоўшчыка падзеі:

```html4strict
<a href="#" onclick="alert('Hello, World!'); return false;">Hello, World!</a>
```

У гэтым выпадку мадальнае акенца зьявіцца, калі карыстальнік націсьне на спасылку. 

Звычайна код JavaScript пішацца ў асобным файле, які потым падключаецца пры дапамозе атрыбута ``: 

```html4strict
<script type="text/javascript" src="Шлях да файла з скрыптом"></script>
```


## Асноўныя рысы JavaScript

### Сынтаксыс
Сынтаксыс JavaScript падобны на сынтаксыс мовы C. Праграма на JavaScript гэта набор інструкцыяў і камэнтароў. У адрозьненьне ад C на JavaScript канец інструкцыі не абавязкова павінны пазначацца сымбалем `;` (кропка з коскай), правільна сфармаваная інструкцыя лічыцца закончанай напрыканцы радка. *Камэнтары* ў JavaScript як і ў C могуць быць блёкавыя (адзін ці некалькі радкоў, абмежаваныя `/* ... */`) і аднарадковыя (ад камбінацыі `//` да канца радка).
*Інструкцыі* складаюцца з зарэзэрваваных словаў, зьменных і канстантаў (літаралаў). 

## Вонкавыя спасылкі
* Javascript Tutorials
* Дапаможнік па JavaScript 1.5

Катэгорыя:Мовы праграмаваньня
Катэгорыя:Скрыптовыя мовы
Катэгорыя:JavaScript
1690

## Падзеі
*

## Нараджэньні
* 18 сакавіка — Хрыстыян Гольдбах, прускі матэматык

## Сьмерці
*

## Вонкавыя спасылкі
Артышок

**Артышо́к, карчо́к, карштук** (*Cynara*) — род кветкавых расьлінаў сямейства астравых. Каля 12 відаў. Пашыраны ў Міжземнамор’і і на Канарскіх астравах. У культуры два блізкія віды — Артышок кардон, або гішпанскі (*C. Cardunculus*), і сапраўдны, або калючы (*C. Scolymus*). Як харчовыя, кармавыя і дэкаратыўныя расьліны вырошчваюць у Паўднёвай Эўропе, на поўдні Расеі, ва Ўкраіне. Галоўныя сучасныя вытворцы — Францыя, Італія, Гішпанія.

Шматгадовыя травяністыя расьліны. Сьцябло галінастае, прамое, вышыня 0,5—1 м. Лісьце буйное, лапасьцёвае або перыстарасьсечанае. Трубчастыя фіялетавыя, сінія або белыя кветкі сабраны ў буйны кошык дыямэтрам да 10 см. Сакавітыя нераскрытыя кошыкі зь мясісітым кветаложам (маюць да 4% бялку, 7—15% вугляводаў (да 12% цукру), 3—11% вітаміну С, 0,4 мг% каратыну, вітаміны В1 (0,18 мг %) і В2, С — 5 мг %, правітамін А, інулін, мінэральныя і араматычныя рэчывы, 0,74 % клятчаткі, да 80% вады), ачышчаныя чаранкі, галоўныя жылкі лісьця і карані спажываюць вараныя і кансэрваваныя (далікатэсная страва). Сырыя артышокі (перад ужываньнем абдаюць кіпенем) выкарыстоўваюць у салатах. Суквецьці артышока зрэзваюць да поўнага іх раскрыцьця. Пасьля адварваньня ў салёнай вадзе іх можна есьці з алеяй або соўсам або падсмажваць у топленым або сьметанковым масьле і пасыпаць сухарамі або зелянінай. Выкарыстоўваюць таксама артышокі для прыгатаваньня розных соўсаў.

Магчыма, вядомы ў Міжземнамор’і ўжо ў антычнасьці. У 16 ст. пачалі пашырацца зь Італіі па ўсёй Эўропе, магчыма, тады ж упершыню стаў вядомы сярод магнатэрыі Польшчы і ВКЛ дзякуючы атачэньню Боны Сфорцы, але ніколі ня меў тут вялікай папулярнасьці.

## Правілы спажываньня
Паводле правілаў этыкэту артышокі трэба есьці рукамі. З кветачкі адрываць адзін за адным ляпёсткі, абмокваць іх у соўс і есьці мякаць. Калі ўсе ляпёсткі зьедзены, відэльцам выцягнуць сярэдзіну і зьесьці. Частку, якую не ўжываюць, скласьці на край сваёй талеркі.

## Артышок у мэдыцыне
Артышок вядомы як стымулявальны і дыўрэтычны лекавы сродак; ужываюць пры дыябэце, атэрасклерозе, хваробах печані; плады — проціядзьдзе опіуму. Артышок карысны людзям сталага ўзросту і хворым атэрасклерозам, пакольку гліказыд цынарын, якім багата расьліна, зьніжае колькасьць халестырыну ў крові і мае жоўча- і мачагонныя якасьці.

## Літаратура

Катэгорыя:Расьліны
Міногі

**Міно́гі**, **мянёгі**, **сікоўкі** () — падкляса хрыбетных клясы кругларотых.

3 сямействы, 7 родаў, каля 30 відаў. Пашыраны ва ўмераных марскіх і прэсных водах. Прахадныя міногі жывуць у моры, на нераст мігрыруюць у рэкі; у жылых ручаёвых міног жыцьцёвы цыкаль адбываецца ў прэснай вадзе. На Беларусі 3 віды: ,  — у басэйнах рэк Заходні Буг, Дзьвіна, Нёман;  (*Lampetra mariae*, або *Eudontomyzon mariae*) — у басэйнах рэк Дняпро і Нёман. Беларускія мясцовыя назвы: *верацёнка*, *віюн*, *відун*, *вугрыца*, *вярцёлка*, *мянёга* і іншыя.
 
Даўжыня да 1 м, маса да 3 кг. Цела вугрападобнае, голае. Шкілет храстковы. Сьпінных плаўнікоў 1 або 2. Шчэлепных адтулін па 7 з кожнага боку. Вочы разьвітыя, ёсьць цемянное вока, здольнае рэагаваць на сьвятло. Рот лейкападобны, на дне прысмоктвальнага дыску; на языку і дыску рагавыя зубы. Сэрца двухкамэрнае. Многія віды — эктапаразіты рыб. Угрызаюцца ў цела рыбы, смокчуць кроў, выядаюць цягліцы і вантробы. Кормяцца таксама бесхрыбетнымі, лічынкі — водарасьцямі, дэтрытам. Пасьля нерасту гінуць. З ікры вылупляецца пескарыйка, якая праз 3—4 гады ператвараецца ў дарослую міногу. Ядомыя. Другарадны аб’ект промыслу.

## Літаратура

Катэгорыя:Рыбы
Вустрыцы

**Ву́стрыцы** () — сямейства двухстворкавых малюскаў. Каля 50 відаў.

Найбольш вядомая — . Даўжыня 9—42 см, маса да 50 г. Створкі ракавін, што ахопліваюць цела вустрыцы, несымэтрычныя: ніжняя — глыбокая, падобная на сподак, у ёй ляжыць цела, прырастаючы да сьценак, верхняя — меншая, пляскатая, служыць нібыта вечкам. Унутры створкі злучаны мускулам-замыкальнікам. Жывуць пераважна ў цёплых і ўмераных морах, трымаюцца вялікімі скопішчамі, нерухомыя, прырастаюць да марскога дна. Хутка размнажаюцца.

Мяса мае своеасаблівы хімічны склад, які тлумачыць іх далікатны смак і танізуючае ўзьдзеяньне на нэрвовую сыстэму. Мяса ўтрымлівае каля 7—14% бялку, 0,3—2,2% тлушчу, 6% вугляводу глікагену. 6 вустрыц агульнай вагай каля 100 г задавальняюць штодзённую патрэбу чалавека ў жалезе і медзі, каля паловы сутачнай нормы ёду, кальцыю, фосфару і 0,1 сутачнай нормы жывёльнага бялку, а таксама вітамінаў B1, B2 і PP.

Спажываюць, як правіла, жывымі — падаюць зь лімонам у ракавінах на колатым лёдзе як закуску да шампанскага, каньякоў, сухіх і паўсухіх він; ракавіны спачатку прамываюць халоднай вадой і адкрываюць, выдаляюць верхнюю створку. Мяса на ніжняй створцы прамываюць кіпячонай вадой, падразаюць адмысловым нажом, аддзяляючы ад ракавіны, але пакідаючы на ёй. Выціскаюць на мяса лімонны сок (на 10 вустрыц — 1 лімон) і глытаюць цалкам, не разжоўваючы. Для гарачых страваў вустрыцы пасьля мыйкі і выдаленьня створак адварваюць са спэцыямі, цыбуляй і іншымі, або запякаюць у духавой шафе. Вустрыцы таксама смажаць, прыпускаюць, вараць супы і г. д. Прадаюць жывых, у выглядзе марожанага мяса, і ў кансэрвах (часам вэнджаных). Пры тэмпэратуры каля 0&nbsp;°C вустрыцы могуць заставацца жывымі 10—15 дзён; пры тэмпэратуры ніжэй за −3&nbsp;°C яны гінуць. У мёртвых вустрыц створкі адчыняюцца, есьці іх нельга.

У кулінарыі вустрыцы вядомыя з антычнасьці, у Рэчы Паспалітай з XVII стагодзьдзя, асабліва шырока распаўсюдзіліся ў магнацкім асяродзьдзі ў другой палове XVIII стагодзьдзя пад уплывам францускай моды, але ў кансэрватыўнай («сармацкай») часткі грамадзтва сустрэлі надзвычай нэгатыўны прыём, як і смаўжы, жабіны лапкі і іншыя. Аднак ня ўсе кансэрватары грэбавалі вустрыцамі, асабліва вызначаўся прыхільнасьцю да іх Караль Станіслаў Радзівіл Пане Каханку, які часам зьвяртаўся па мэдычную дапамогу пасьля празьмернага спажываньня вустрыц. На славутым абедзе 1789 году ў гадавіну каранацыі Станіслава Аўгуста Панятоўскага і Крэўскай уніі 1385 году паміж ВКЛ і Польшчай Радзівіл пачаставаў караля і гасьцей некалькімі сотнямі паўміскаў вустрыц, хутка зьедзеных зьдзіўленай шляхтай, большасьць якой датуль ня мела магчымасьці пакаштаваць дарагі імпартны прадукт. У XIX стагодзьдзі вустрыцы, якіх масава вылоўлівалі па абодвух берагах Атлянтыкі, паступова зрабіліся адносна больш даступнымі для вышэйшых і сярэдніх класаў, у савецкія часы выйшлі з ужытку як атрыбут «эксплуататарскага» ладу жыцьця і ў сувязі з рэзкім зьмяншэньнем колькасьці праз экстэнсіўную лоўлю. У наш час вустрыц усё больш разводзяць штучна (Японія, Францыя і іншыя краіны).

## Літаратура

Катэгорыя:Малюскі
Катэгорыя:Француская кухня
Гаршчок

**Гаршчо́к** — гліняная пасудзіна для гатаваньня гарачай стравы, захоўваньня вадкіх і сыпкіх рэчываў і іншых.

Вядомы з эпохі нэаліту. Напачатку гаршчкі ляпілі, у тым ліку з глінянай стужкі, з X стагодзьдзя іх сталі вырабляць на ганчарным крузе. Рэгіянальныя асаблівасьці гаршчкоў у іх выкарыстаньні, формах, памерах у Беларусі замацаваліся ў мясцовых назвах: *абеднік*, *адынец*, *варэйка*, *гарлач*, *гладыш*, *[[збан]]*, *зьлівач*, *склепнік*, *слоік*, *[[спарыш]]* і іншых. Форма гаршчка добра прыстасавана для хуткага і раўнамернага награваньня ў напаленай печы: круглы з пукатымі бакамі, звужаным плоскім дном і вусьцем, абкружаным венцам. Выраблялі з фармовачнай масы павышанай вогнетрываласьці з дамешкам жарствы, пяску, а пасьля абпальваньня гартавалі ў абвары. Дэкор стрыманы альбо зусім адсутнічаў. Аздаблялі звычайна глянцаваным і прачэрчаным па сырой паверхні геамэтрычным арнамэнтам. 2 ці 3 замацаваныя ручкай гаршчкі, у якіх бралі ежу на поле, называлі адпаведна *спарышамі* і *траячкамі*.

Гаршчок — найбольш семіятызавана рэч хатняга начыньня. Антрапамарфізацыя гаршчка праяўляецца як на ўзроўні найменьняў (носік, ручка), так і ў фальклёрных тэкстах, перадусім у загадках: «Малады Ягор сеў на конь, паехаў у агонь»; «Радзіўся — не хрысьціўся, памёр — не правадзіўся», У шматлікіх рытуальных практыках сымбалічна прадстаўляў сабой чалавека — яго галаву і ўлоньне — і ў такіх кантэкстах уваходзіў у абрады жыцьцёвага цыклю: радзіны, вясельле, памінкі. У пахавальнай абраднасьці гаршчок выступае як ёмішча душы памерлага, як посуд для вады, што служыць пасярэднікам паміж сьветамі. У Пінскім раёне за труной несьлі ў гаршчку пасьвечаную ваду, вадой крапілі магілу, рэшткі там жа вылівалі, а гаршчок, перавярнуўшы дагары дном, ставілі ў голаў магілы. Сувязь гаршчка з душамі продкаў, зь печчу і прасторай каля яе, а таксама непасрэднае сутыкненьне з агнём тлумачаць суаднясеньне яго з дамавіком. Па ўсёй Беларусі вядома павер’е аб перасяленьні дамавіка ў новую хату менавіта ў гаршчку з жарам. На ўсходнеславянскай тэрыторыі дзіравы гаршчок уваходзіць у шэраг рэчаў, што выконвалі ў народнай сьвядомасьці ролю абярэга. У рытуальных дзеяньнях абыгрываецца пустата посуду, яго патэнцыяльная магчымасьць «зьмяшчаць» у сабе тыя ці іншыя якасьці: у гаршчку лічылася магчымым пабачыць чараўніцу, у ім пасьля пэўных апэрацыяў можа быць сканцэнтравана пэрсаніфікаваная хвароба, менавіта ў гаршчку знаходзілі прыстанак атмасфэрныя зьявы.

## Літаратура

Катэгорыя:Посуд
Катэгорыя:Этнаграфія
Глюкоза

**Глюко́за** (**вінагра́дны цу́кар**) — монацукрыд з групы гексоз.

Самы пашыраны ў прыродзе вуглявод, трапляецца ў свабодным стане (у мёдзе, пладох, кветках і іншых органах расьлінаў, у тканках жывёл і чалавека). У жывых вузах глюкоза служыць галоўнай крыніцай энэргіі. У выніку пасьлядоўнага шэрагу рэакцыяў затляненья глюкоза ператвараецца ў розныя вытворныя цукроў меншай даўжынёй ланцуга і ў канчатковым выніку распадаецца да вуглякіслага газу і вады. Распад глюкозы можа ісьці і па іншым (другасным) шляху з утварэньнем D-глюкуронавай кісьлі, якая садзейнічае абясшкоджваньню некаторых чужародных рэчываў у арганізьме, і L-аскарбінавай кісьлі (вітаміну C).

Прэпарат глюкозы выкарыстоўваецца ў харчовай прамысловасьці, мэдыцыне, вэтэрынарыі і іншых.

Катэгорыя:Арганічныя злучэньні
Катэгорыя:Біялёгія
Грабовік

**Грабовік** () — шапкавы базідыяльны грыб сямейства балетавых.

Расьце ў лісьцевых лясах з грабовым дрэвастоем у чэрвені — верасьні. Шапка дыямэтрам 6—8 см, падушкападобная, гладкая, сьлізістая, аліўкава-бурая. Мякаць белавата-жаўтаватая, мяккая, на зломе чарнее. Ножка цыліндрычная, расшыраная каля асновы, суцэльная, уверсе аліўкава-шэрая, унізе бураватая, з лусачкамі. Спажываюць у ежу свежым, марынаваным, сушаным, радзей салёным.

## Крыніцы

## Літаратура

Катэгорыя:Ядомыя грыбы
Катэгорыя:Балетавыя
Катэгорыя:Грыбы Эўропы
Катэгорыя:Грыбы Паўночнай Амэрыкі
Гранат

**Грана́т** () — род кветкавых расьлін сямейства гранатавых.

Найбольш вядомы гранат звычайны (*Punica granatum*). У Беларусі яго вырошчваюць у аранжарэях. Лістападобныя галінастыя кусты або невялікія дрэвы вышынёй да 5—10 м. Плод несапраўдны ягадападобны (гранатына), са скураным покрывам (каляплоднікам) і 6—12 гнёздамі, якія напоўнены насеньнем з сакавітым вонкавым слоем насеннай лупіны; маса да 800 г (у культурных гатункаў) і болей.

Утрымліваюць да 11,8 % цукроў (фруктоза і глюкоза), да 1,9 % арганічных кіслот (у асноўным лімонную), вітаміны групы В, да 4 мг% вітаміну C, танін.

Плады розных гатункаў адрозьніваюцца па смаку — ад прэснага і даволі салодкага да моцна кіслага. Ужываюць у сьвежым выглядзе, зь іх гатуюць сокі, безалькагольныя напоі, пладова-ягадныя віны, лікёры, экстракты, сыропы. Гранатавы сок — каштоўны харчовы і дыетычны прадукт, яго ўжываюць у натуральным, сырым выглядзе або ў кансэрваваным (гранадзін), зь яго гатуюць кісялі, мусы, ім падфарбоўваюць кандытарскія вырабы і марозіва. Прыемны кісла-салодкі смак соку ня толькі асвяжае, але і ўзбуджае апэтыт, садзейнічае лепшаму засваеньню ежы. Увараны (згушчаны) гранатавы сок — прыправа да ўсходніх смажаных мясных і рыбных страваў, а таксама да страваў з птушкі.

Здымаюць гранаты ў другой палове верасьня па лістапад (гранат, які сарвалі нясьпелым, цалкам ядомым стаць ужо ня можа); захоўваць іх можна 4—5 (салодкія гатункі) або да 8—9 (кіслыя гатункі) месяцаў; лепш за ўсё пры тэмпэратуры каля 1° С.

Мінэрал гранат атрымаў сваю назву ад расьліны з-за падабенства да зярнятаў плоду.

## Літаратура

Катэгорыя:Расьліны
Катэгорыя:Садавіна
Вусач

**Звычайны вусач** () — рыба сямейства карпавых атрада карпападобных. Уключаны ў сьпіс рэдкіх і зьнікаючых рыб Эўропы, Чырвоную кнігу Міжнароднага саюзу аховы прыроды, Чырвоную кнігу Рэспублікі Беларусь, Чырвоную кнігу Расейскай Фэдэрацыі, Чырвоную кнігу Ўкраіны, Чырвоную кнігу Польшчы.

## Апісаньне
Даўжыня 40—60, часам да 90 см, маса 2—3, зрэдку да 10 кг. Цела доўгае, амаль цыліндрычнае, спінка зеленавата-жаўтаватая, аліўкава-зялёная, брушка белаватае, бураватае. Спінны і хваставы плаўнікі цёмныя, астатнія чырванаватыя. На рыле 4 вусікі (адсюль назва). Корміцца чарвямі, лічынкамі насякомых, малюскамі, ракападобнымі, воднымі расьлінамі. Мяркуюць, што ікра ядавітая.

## Распаўсюджанасьць і жыцьцёвы арэал
250px|thumb|Вусач на паштовай марцы Беларусі
Жыве на ўчастках рэк з галечным і камяністым грунтам і хуткай плыньню. Пашыраны ў многіх рэках Эўропы. У Беларусі ёсьць у рэках басэйна Нёмана, Дняпра і Буга. Мясцовыя назвы: на Дняпры — *мірон*, радзей *марэна*, *марона*, на Нёмане — *келб*, або *марскі келб*.

## Крыніцы

Катэгорыя:Рыбы
Катэгорыя:Чырвоная кніга Беларусі
Рэчаіснасьць

**Рэчаі́снасьць** — аб’ектыўная, актуальная рэальнасьць (быцьцё) — супольнасьць рэчаў, існаваньне якіх (значна) не залежыць ад суб’екта.

У адрозьненьне ад слова «матэрыяльнае» валодае гнасэалягічным адценьнем.

Супрацьлегласьцю рэчаіснасьці зьяўляецца суб’ектыўная рэальнасьць.

Часлаў Сіповіч адзначае:
У хрысьціянскім сьветапоглядзе трэба разрозьніць тры сфэры: рэчаіснасьць духовае сфэры, як: Бог, анёл, душа; рэчаіснасьць матэрыяльнае сфэры, існуючае навокал нас і рэчаіснасьць ідэяў, або паняцьцяў, што ёсьць у нас быццам адбіты ў люстры вобразы і яны адказваюць праўдам, рэальна існуючым вакол нас. Тое да чаго мы даходзім праз нашыя паняцьці, суды і сказы — гэта ня ёсьць нейкая фікцыя, або толькі адбіцьцем рэчаіснасьці, але так-жа рэчаіснасьцю, якая аб’ектыўна існуе навокал нас. Таму навуковыя дасягненьні, маральныя прынцыпы, рэлігійныя праўды — гэта ня выдумка нашага «Я», але аб’ектыўна існуючыя праўды, ад прызнаньня якіх узалежнена якасьць нашага жыцьця.

## Крыніцы

Катэгорыя:Філязофія
Суб’ект

**Суб’е́кт** — існасьць, якая зьяўляецца (незалежнай, базавай) прычынай нейкай падзеі, носьбіт дзеяння; істота, якая пазнае сусьвет.

Катэгорыя:Філязофія
Суб’ектыўная рэальнасьць

**Суб’екты́ўная рэа́льнасьць** — частка рэальнасьці, існаваньне якой (значна) залежыць ад існаваньня суб’екту.

Супрацьлегласьцю суб’ектыўнай рэальнасьці зьяўляецца рэчаіснасьць.

Рэчаіснасьць можа знаходзіць адлюстраваньне ў суб’ектыўнай рэальнасьці. Успрыманьне рэчаіснасьці зьдзяйсьняецца ў межах суб’ектыўнай рэальнасьці. У адрозьненьне ад ідэальнага суб’ектыўная рэальнасьць мае гнасэалягічнае адценьне.

Катэгорыя:Філязофія
Дыялектычны матэрыялізм

**Дыялекты́чны матэрыялі́зм** — мадэль, кірунак у філязофіі, які сьцьвярджае першапачатковую ролю матэрыі ў гнасэалягічным пляне. Мэтадалягічным прынцыпам выкрыцьця ісьціны, вывучэньня рэчаіснасьці ў дыялектычным матэрыялізьме зьяўляецца дыялектычны прынцып, дыялектыка.

Распрацаваны Карлам Марксам, Фрыдрыхам Энгельсам і Ўладзімерам Леніным.

Катэгорыя:Філязофія
Ідэальнае

**Ідэа́льнае** —

# (*філязофскае*) супрацьлегласць матэрыяльнаму; абсалютызацыя ідэальнага вядзе да ідэалізму ў філязофіі;
# сінонім слова «дасканалае».

Катэгорыя:Філязофія
Матэрыя (філязофія)

**Матэ́рыя** ( — рэчыва, матэрыя; першапачатковае значэньне «будаўляны лес») — (аб’ектыўная) рэальнасьць, якая адлюстроўваецца нашымі адчуваньнямі і (значна) не залежыць ад іх.

Паняцьце матэрыі зьяўляецца фундамэнтальнай катэгорыяй для некаторых філязофскіх мадэляў, напрыклад для такой, як дыялектычны матэрыялізм.

## Вонкавыя спасылкі
* 


Катэгорыя:Канцэпцыі мэтафізыкі
1689

## Падзеі
* 13 лютага — Славутая рэвалюцыя ў Ангельшчыне
* 15 ліпеня — заснаваны горад Санта-Кляра (Куба)

## Нараджэньні
* 18 студзеня — Шарль Люі дэ Мантэск’ё, францускі пісьменьнік, правазнаўца і філёзаф
* 21 верасьня — Ян Клемэнс Браніцкі, дзяржаўны і вайсковы дзяяч Рэчы Паспалітай, гетман польны і вялікі каронны
* 6 лістапада — Антоні Казімер Сапега, дзяржаўны дзяяч Вялікага Княства Літоўскага, кашталян троцкі

## Сьмерці
* 2/3 студзеня — Юры Юзэф Радзівіл, ваявода троцкі
* 30 сакавіка — Казімер Лышчынскі, беларускі філёзаф
* 12 жніўня — Інакенцыюс XI, папа рымскі

## Вонкавыя спасылкі
Рэальнасьць

**Рэа́льнасьць, рэчавістасьць** (, *рэальны*) — супольнасьць усіх рэчаў, якія сапраўды існуюць, у тым ліку і сусьвет як адзінае цэлае. У больш шырокім вызначэньні, рэальнасьць уключае ў сябе ўсё, што ёсьць і было, што зьяўляецца назіральным і зразумелым. Яшчэ больш шырокае вызначэньне ўключае ў сябе ўсё, што існавала, існуе ці будзе існаваць, а ня толькі ў розуме, але ў тым ліку й тое, што існуе толькі ў розуме.

Рэальнасьць часьцяком супрацьпастаўляецца таму, што зьяўляецца выдумкай ці ілюзіяй, створанай у розуме ці марах, а таксама таму, што зьяўляецца абстрактным ці ілжывым. Ісьціна ставіцца да таго, што рэальна, у той час як хлусьня спасылаецца на тое, што не зьяўляецца сапраўдным. Выдумкі ня лічацца рэальнымі. Рэальнасьць падзяляюць на суб’ектыўную й аб’ектыўную (рэчаіснасьць), акрамя таго вылучаюць віртуальную рэальнасьць.

## Зьвязаныя канцэпцыі
### Фэнамэналёгія
У значна больш шырокім і суб’ектыўным узроўні прыватны досьвед, цікаўнасьць, дазнаньне, сэлектыўнасьць, якія ўдзельнічаюць у асабістай інтэрпрэтацыі падзеяў формаў рэальнасьці, як відаць толькі для аднаго чалавека называецца фэнамэналягічнай рэальнасьцю. Нягледзячы на тое, што гэтая форма рэальнасьці можа быць агульнай для іншых людзей, яна часьцяком можа быць настолькі ўнікальнай для адной асобы, што можа быць ніколі не дасьведчана з кім-небудзь яшчэ. Большая частка такога вопыту лічыцца духоўным і адбываецца на гэтым узроўні рэальнасьці.

Фэнамэналёгія зьяўляецца філязофскім мэтадам, распрацаваным у першыя гады XX стагодзьдзя Эдмундам Гусэрлем і шэрагам ягоных пасьлядоўнікаў ува ўнівэрсытэтах Гётынгену й Мюнхэну ў Нямеччыне. Пасьля фэнамэналягічны аспэкт рэальнасьці быў разгледжаны філёзафамі ў Францыі, Злучаных Штатах, і ў іншых месцах, часьцяком ува ўмовах далёкіх ад працы Гусэрля. Слова *фэнамэн* паходзіць з грэцкай мовы й перакладаецца як *«тое, што здаецца»*. Мэтад у канцэпцыі Гусэрля зьвязаны перш за ўсё са стварэньнем структуры сьвядомасьці й зьяваў, якія праяўляюцца ў актах сьвядомасьці, аб’ектаў сыстэматычнага асэнсаваньня й аналізу. Пунктам гледжаньня мэтада ёсьць моцна мадыфікаваная «першая асоба», якая ўключае ў сябе ня толькі сьвядомасьць як ад першай асобы, то бок «мае» ці «маё», але й любой іншай сьвядомасьці наогул. Гусэрль лічыў, што фэнамэналёгія можа тым самым забясьпечыць трывалую аснову для ўсіх ведаў чалавецтва, у тым ліку навуковых ведаў, і маглі б стварыць філязофію як «строгую навуку».

Канцэпцыя Гусэрля была падвергнута крытыцы з боку экзыстэнцыялістаў, як то Марысам Мэрлё-Панці, Жан-Полем Сартрам, а таксама іншымі філёзафамі, як то Полем Рыкёрам, Эмануелем Левінасам і Дытрыхам фон Гільдэбрандам.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Стэнфардзкая энцыкляпэдыя філязофіі рэалізму
* Phenomenology Online: Materials discussing and exemplifying phenomenological research
* Ідэя й рэалькасьць: пэрпэктыўнасьць разважаньняў
* Матрыца як мэтафізыка


Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы
Веды

**Ве́ды** — інфармацыя, факты, апісаньне ці навыкі, атрыманыя на аснове вопыту ці адукацыі, а таксама мае рэчаісную інтэрпрэтацыю й адлюстроўвае ісьціну. Яны могуць ставіцца да тэарэтычнага альбо практычнага разуменьня прадмета. Веды могуць быць няяўнымі, як практычныя навыкі альбо вопыт, ці відавочнымі, як тэарэтычнае разуменьне прадмета. Яны, таксама, могуць быць больш ці менш фармальнымі. Арыстотэль у сваёй працы «Другія аналітыкі» пісаў: мы валодаем Навуковымі ведамі пра рэч толькі, калі ведаем яе прычыну. Веды адносяцца да катэгорыі веры, але ў адрозненьні ад чыстай веры, маюць практычнае абгрунтаваньне. У філязофіі, вывучэньнем ведаў займаецца эпістэмалёгія, а старажытнагрэцкі філёзаф Плятон вызначанаў веды, як «пацьвержаная праўдзівая вера». Аднак, не існуе адзінага ўзгодненага вызначэньня паняцьця ведаў, а толькі шматлікія тэорыі, якія тлумачаць гэта. Паводле тэзаўруса ЮНЭСКО, веды — інфармацыя, якая прадстаўляецца ў межах пэўнага кантэксту і дае ўяўленьне пра яе прымяненьне сябрамі супольнасьці. Паводле энцыкляпэдыі Universalis, веды адносяцца да стасункаў паміж думкамі і вонкавай рэальнасьцю, якія выкарыстоўваюць паняцьце ісьціны як перадачы паміж розумам і рэччу. Паводле Станіслава Дубянецкага, веды — вынік пазнаньня прадметаў і зьяў рэчаіснасьці яе адлюстраваньне ў сьвядомасьці чалавека.

Набыцьцё ведаў мае на ўвазе складаныя кагнітыўныя працэсы: успрыманьне, навучаньне, зносіны, аб’яднаньні й развагі, у той жа час веды таксама зьвязаны з пацьверджаньнем чалавечага існаваньня.

## Кіраваньне ведамі
Кіраваньне ведамі () прадугледжвае разуменьне спосабаў, якім веды выкарыстоўваюцца і распаўсюджваюцца ў арганізацыях і разглядае веды як тое, што суадносіцца з самім сабой і магчыма для паўторнага выкарыстаньня. Паўторнае выкарыстаньне азначае, што вызначэньне ведаў знаходзіцца ў стане сталай зьмены. Кіраваньне ведамі трактуе веданьне як форму інфармацыі, якая напоўнена кантэкстам, заснаваным на досьведзе. Інфармацыя ёсьць зьвесткамі, якія зьяўляюцца ўмоваю назіральніка за іхнай значнасьцю. Зьвесткі могуць быць прадметам назіраньня, але не абавязкова павінны быць ім. У гэтым сэнсе веданьне складаецца з інфармацыі, падмацаванай намерам або напрамкам. Гэты падыход знаходзіцца ў згодзе з DIKW мадэльлю, паводле якой зьвесткі, інфармацыя, веды і мудрасьць разьмешчаны ў выглядзе піраміды па ступені карыснасьці.

## Глядзіце таксама
* Меркаваньне

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* 


Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы
Мова

**Мо́ва** — мноства тэкстаў, для якіх існуе альфабэт, сынтаксіс і сэмантыка. Мовы падзяляюць на фармальныя й натуральныя. Уплыў структуры мовы на чалавечае мысьленьне й паводзіны вывучаецца псыхалінгвістыкай.

## Жыцьцяздольнасьць

Чыньнікамі жыцьцяздольнасьці мовы зьяўляюцца:
# перадача ад продкаў нашчадкам,
# абсалютны лік носьбітаў,
# дзель носьбітаў у насельніцтве,
# галіны выкарыстаньня,
# выкарыстаньне ў новых асяродзьдзях і СМІ,
# даступнасьць навучальных дапаможнікаў,
# афіцыйнае становішча і выкарыстаньне чынавенствам,
# стаўленьне ў грамадзе,
# від і якасьць дакумэнтацыі.

## Мовазнаўства

Вывучэньнем моў займаецца мовазнаўства.

## Моўная дынаміка ў сьвеце

На Зямлі налічваецца каля 5—6 тысячаў моваў. З разьвіцьцём камунікацыяў колькасьць жывых моваў скарачаецца
зь сярэдняй хуткасьцю адна мова ў два тыдні. На 40 найбольш распаўсюджаных мовах размаўляе прыкладна 2/3 насельніцтва Зямлі. Больш за ўсё людзей размаўляюць на кітайскай, гіндзі, ангельскай, гішпанскай, арабскай, расейскай і партугальскай. Значна распаўсюджана й француская мова, аднак колькасьць тых, хто лічыць яе роднай, параўнальна невялікая.

Для таго каб мова захоўвалася, патрабуецца каля 100 тысячаў ейных носьбітаў. У цяперашні час налічваецца крыху больш за 400 моваў, якія лічацца зьнікаючымі. Мовы выміраюць разам з апошнім носьбітам, і таму небясьпека пагражае, перш за ўсё, народам, якія не выкарыстоўваюць пісьменнасьць. У той жа час варта адзначыць, што адрозьненьні ў разьвіцьці, а таксама ўплыў суседзяў прыводзяць да зьмены арэалу выкарыстаньня мовы й ейнай зьмене. Так, напрыклад, Кірылу й Мяфодзію, калі яны стваралі славянскую азбуку, пры іхных падарожжах не патрэбны быў перакладчык, бо ў IX стагодзьдзі ад Балтыкі да Міжземнамор’я й ад Вэлтавы да Дняпра ўсе славяне размаўлялі на адзінай праславянскай мове.

Адзін з чыньнікаў гібелі моваў ёсьць нераўнамернае разьмеркаваньне іх па ліку носьбітаў. Так, 80% насельніцтва плянэты ведае толькі 80 мовамі. Пры гэтым 3,5 тыс. моў прыходзяцца на 0,2% жыхароў Зямлі. Асноўны чыньнік працэсу зьнікненьня моваў лічыцца глябалізацыя й міграцыя. Людзі зьязджаюць зь вёсак у гарады й губляюць мову свайго народу . Каля паловы зараз існых моваў выйдуць з ужытку ўжо да сярэдзіны XXI стагодзьдзя. Шматлікія мовы зьнікаюць з-за таго, што іхныя носьбіты ўступаюць у кантакт з больш моцным моўным асяродзьдзем, таму пад пагрозай зьнікненьня ў першую чаргу знаходзяцца мовы малых народнасьцяў і мовы народаў, якія ня маюць дзяржаўнасьці. Калі мову вывучаюць менш за 70% дзяцей на тэрыторыі ейнага выкарыстаньня, яна лічыцца зьнікаючай. Паводле «Атляса загрожаных моваў сьвету» ЮНЭСКА 2009 г. у Эўропе зьнікненьне пагражае прыкладна 50 мовам, у тым ліку беларускай.

## Глядзіце таксама
* Часьціна мовы

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі


Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы
Ідэалізм

**Ідэалі́зм** — супольнасць мадэляў у філязофіі, якія абсалютызуюць паняцце ідэальнага і адводзяць першапачатковую ролю ідэальнаму ў анталягічным ці гнасэалягічным плянах. Саліпсізм — найбольш радыкальная мадэль ідэалізму.

Дуалізм прызнае роўнасьць у сусьвеце матэрыяльнага і ідэальнага, але, як і мэтафізычны матэрыялізм, звычайна не прызнае іх адноснасьці.

Супрацьлегласьцю ідэалізму зьяўляецца матэрыялізм. Дыялектычны матэрыялізм прызнае адноснасьць матэрыяльнага і ідэальнага.

Катэгорыя:Філязофія
Абсалютнасьць

**Абсалю́тнасьць** ( — «безумоўны») — адноснасьць, якая вылучае *сувязь* паміж паняцьцем (канцэптам) і яго *непасрэдным* значэньнем. Такі канцэпт, у адноснасьці да такога значэньня, нейкай існасьці, разглядаецца як абсалютны.

Абсалютнае супрацьпастаўляецца адноснаму, або рэлятыўнаму, — умоўнаму, якое залежыць ад тых або іншых умоваў, мінучаму, часаваму. Старажытна-грэцкай філязофіяй абсалютнае тлумачылася як бок дасканаласьці, завершанасьці, самадастатковасьці й выяўлялася паняцьцямі «па прыродзе», «само па сабе», «у чыстым выглядзе»; яму супрацьпастаўлялася адноснае як залежнасьць ад іншага або што адносіцца да іншага.

Асабліва шырока тэрмін «абсалютнае» выкарыстоўваўся ў сярэднявечнай філязофіі, прычым у розных сэнсах. Пад абсалютным разумелася, у прыватнасьці: вольнае ад матэрыяльных умоў, ад выпадковасьці; прыкладнасьць да ўсякага быцьця; неабумоўленае; не зьвязанае з нейкімі чыньнікамі; вольнае ад разумовых абмежаваньняў. 

У сучаснай філязофіі шматзначнасьць абсалютнага захавалася. Абсалютнае можа азначаць дасканалае, завершанае, унівэрсальнае, неабумоўленае, вольнае ад абмежаваньняў, а таксама невымоўнае, ня здольнае быць прадметам думкі, строгае, літаральнае, безумоўнае, якое не зьяўляецца сымбалічным або мэтафарычным. Напрыклад, «абсалютная ісьціна», «абсалютная прастора», «абсалютнае Эга», «абсалютная неабумоўленасць» і г. д.

Супрацьлегласьцю абсалютнасьці зьяўляецца адноснасьць.

Катэгорыя:Філязофія
Адноснасьць

**Адно́снасьць** —
# (філязофія) разгледжаньне ва ўзаемасувязі; паняцьце, якое вылучае сувязь паміж нейкім паняцьцем (канцэптам) і яго апасрэдаваным значэньнем. Такі канцэпт у межах гэтай узаемасувязі называецца адносным, таксама ў якасьці назвы клясы гэтакіх канцэптаў выкарыстоўваецца тэрмін «адноснасьць» (глядзіце матэматычнае азначэньне). Інакш кажучы — непасрэдным значэньнем адноснасьці зьяўляецца ўзаемасувязь некаторых існасьцей, якія і разглядаюцца ў якасьці апасрэдаваных значэньняў адноснага канцэпту.
# (матэматыка) падмноства дэкартавай прадукцыі некалькіх мностваў.

Супрацьлегласьцю адноснасьці зьяўляецца абсалютнасьць.

Катэгорыя:Філязофія
Катэгорыя:Матэматыка
Мноства

**Мно́ства** — абстракцыя, найпрасьцейшая матэматычная структура і інфармацыйная канструкцыя, якая зьвязвае нейкія існасьці, у мэтах разгледжаньня іх як цэлага. Мноства ствараецца суб'ектам. Мноства разглядаецца як набор аб’ектаў, якія называюць яго элемэнтамі. Пры гэтым:  

* кожны элемэнт можа ўваходзіць у мноства толькі адзін раз 
* парадак пералічэньня элемэнтаў мноства значэньня не мае.

Факт уваходжаньня элемэнта  **a** ў мноства *A* абазначаецца сымбалем ∈ : **a** ∈ *A* .

Калі ж a не зьяўляецца элемэнтам мноства A, гэта можна абазначыць так: 

**a** ∉ *A*.
 У межах матэматычнай тэорыі мностваў — паняцьце **мноства** зьяўляецца базавым і ня мае азначэньня. У матэматыцы дазваляецца таксама разглядаць пустое мноства.

### Вызн'''а'''ч'''эньне мностваў'''
Заданьне спосаба выяўленьня факта ўваходжаньня альбо неўваходжаньня аб’екта ў мноства называецца вызначэньнем мноства. Адрозьніваюць экстэнсыўны й інтэнсыўны шляхі вызначэньня мноства. Экстэнсыўны шлях палягае ў пералічэньні элемэнтаўмноства. У матэматычнай натацыі элемэнты разьдзяляюць коскай, а ўвесь сьпіс бяруць у фігурныя дужкі, напрыклад: 

A = { a , b , c , d }

Інтэнсыўны шлях палягае ў прадастаўленьні пэўнага правіла, якое дазваляе праверыць любы аб’ект на прадмет яго ўваходжаньня ў мноства, напрыклад: A ёсьць мноства колераў вясёлкі.

### Клясыфікацыя
Некаторыя з тыпаў мностваў:
* Арыентаваныя (картэжы) і неарыентаваныя;
* Кантараўскія мноствы; 
* Мультымноствы.
Мноства пунктаў прасторы **R**n можа быць: 
* Адкрытае — калі кожны яго пункт зьяўляецца нутраным;
* Замкнёнае — калі яму належаць усе яго межавыя пункты;
* Абмежаванае — калі яно цалкам належыць шару Ur(0) (дзе 0 — пачатак сыстэмы каардынат, 0);
* Злучнае — калі кожныя два яго пункты можна злучыць непарыўнай лініяй, якая цалкам належыць гэтаму мноству.

## Крыніцы

Катэгорыя:Тэорыя мностваў
Абстракцыя

**Абстракцыя** (, ад прыстаўкі *abs-* «ад-» і дзеяслова *trachere* — «цягнуць») — гэта:
* Акт думкі, пры якім агульныя альбо падобныя ў тым ці іншым стаўленьні прыкметы шматлікіх ўяўленьняў адлучаюцца ад іх і належаць асоба, са значэньнем лягічных і граматычных дзейнікаў.
* Тое, што й абстрагаваньне. Сіла абстракцыі. «Маркс зводзіць тое агульнае, што заключаецца ў рэчах і адносінах, да яго найбольш абагуленага лягічнага выразу. Яго абстракцыя, значыцца, толькі адлюстроўвае ў форме мысьлі той зьмест, які ўжо заключаецца ў рэчах.».
* Адцягненае паняцьце, тэарэтычнае абагульненьне. Аперыраваць абстракцыямі. Навуковая абстракцыя. Камуністычны ідэал не зьяўляецца абстракцыяй. ( — аддаленьне, адцягненьне.).

Такія ўяўныя прадукты падвяргаюцца далейшым працэсам адцягненьня — і ў выніку атрымліваюцца адцягненыя (абстрактныя) уяўленьні й паняцьці рознай ступені. Так, напрыклад, агульны шматлікім сінім прадметам прыкмета ўтворыць адцягненае ўяўленьне сіні, ад якога, у злучэньні з падобнымі ж адцягненымі ўяўленьнямі жаўцізны, чырвані й г. д., адцягваецца ўжо на новай прыступцы агульнасьці ўяўленьне колеру, а ад яго, у злучэньні з уяўленьнямі абрысу, памеру й т. п., новае, больш агульнае ўяўленьне глядзельнай уласьцівасьці, далей, праз супастаўленьне са слыхавым, датыкальным і г. д. — паняцьце пачуцьцёвай уласьцівасьці, якое, быўшы супастаўлена з іншага роду ўласьцівасьцямі дае паняцьце якасьці наогул, а ад яго, у супастаўленьні з паняцьцем колькасьці, атрымліваецца адцягненае паняцьце быцьця. Хоць усё мысьлемае намі можа быць прадстаўлена адцягнена альбо ў форме агульнага паняцьця, але далёка ня ўсё, па паходжаньню й свайму значэньню, можа быць зьведзена цалкам да адцягненьня. Незводнымі да яго варта прызнаць, па-першае, катэгорыі розуму, якія складаюць яго ўласную прыроду, а не прадукты яго дзейнасьці, па-другое, ідэі нармальнага характару, не адцягненыя ад таго, што дадзена ў рэчаіснасьці, а якія выказваюць тое, што павінна быць, што патрабуецца ці мяркуецца нашым духам.

## Крыніцы

## Літаратура
* В. С. Соловьёв. *Отвлечение (абстракция)*. Статья в Энциклопедии Брокгауза и Ефрона.
Альфабэт

**Альфабэ́т**, **абэцэ́да** (азбука) — упарадкаваная пэўным чынам сукупнасьць разнастайных знакаў: літараў, лічбаў, спэцыяльных і службовых знакаў, кожны зь якіх уяўляе сабой фанэму ў гутарковай мове. Ёсьць і іншыя сыстэмы — лягаграфічнае пісьмо, у якой кожны знак уяўляе сабой слова, марфэмнае, дзе кожны знак ёсьць сэмантычная адзінка, ці складовае пісьмо, у якім кожны знак уяўляе асобны склад.

Назва слова паходзіць ад дзьвюх першых літараў грэцкага альфабэту: альфа і бэта, якія ў сваю чаргу паўсталі зь фінікійскага альфабэту. Існуюць дзясяткі альфабэтаў, якія выкарыстоўваюцца сёньня, але найбольш распаўсюджанымі зь іх зьяўляюцца лацінскі, які паўстаў зь першага сапраўднага альфабэту, грэцкага. Большасьць сучасных альфабэтаў маюць лінейны запіс, але прыкметнымі выключэньнямі зьяўляюцца альфабэт Брайля, дактылялёгія й альфабэт Морзэ.

## Глядзіце таксама
* Кірыліца
* Лацінка
* Беларускі альфабэт
* Беларускі арабскі альфабэт
* Лацінскі альфабэт

## Заўвагі

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Паходжаньне альфабэту Ilovetypography.com
* Пісьмовыя сыстэмы omniglot.com
* Анімаваная гісторыя разьвіцьця альфабэтаў Унівэрсытэт Мэрылэнду
* Як альфабэт паўстаў з герогліфаў Bar Magazine
Зьлічэньне выказваньняў

**Зьлічэ́ньне выка́званьняў** ці **выка́званьняў зьлічэ́ньне** — асобны выпадак зьлічэньня, клясы сымбаляў альфабэту якога могуць быць падзеленыя на клясы: прапазыцыянальных сымбаляў, сымбаляў лягічных зьвязак і кляса, якая мае сымбалі адчыняючай і зачыняючай круглых дужак. Формулы ці тэксты фармальнай мовы (зьлічэньня) лёгікі выказваньняў падзяляюцца на *простыя* і *складаныя*. Кожны прапазыцыянальны сымбаль разглядаецца як простая формула. Індуктыўна, з дапамогай сымбаляў клясаў лягічных зьвязак, круглых дужак і ўжо пабудаваных формул можна будаваць новыя складаныя формулы.

Мноства аксіём лёгікі выказваньняў можа быць бясконцым, як у выпадку фармалізацыі па Гільбэрце, так — і пустым. У апошнім выпадку патрабуецца больш правілаў вываду — для магчымасьці вываду для кожнай лягічнай зьвязкі формул, якія ня ўтрымліваюць — выпадак фармалізацыі па Генцэне.

## Літаратура
* Логіка выказванняў: вучэбны дапаможнік / Гарбузаў, Віктар Мікалаевіч; Немец, Уладзімер Сьцяпанавіч; ГрДУ імя Я. Купалы. — Гродна: ГрДУ, 1997. — 44 с.
* Матэматыка: вучэб.-мэтад. дапам. У 2 ч. Ч. 1 — 2-е выд., перапрац. / Баранцэвіч, Канстанцін Зянонавіч; Пакала, Аляксандар Анатольевіч. — Мн., БДПУ, 2005. — 176 с.
* Матэматыка: вучэб.-мэтад. дапам. У 2 ч. Ч. 1. / Баранцэвіч, Канстанцін Зянонавіч; Пакала, Аляксандар Анатольевіч. — Мн., 1996.
* Кантрольная праца па матэматыцы / Баранцэвіч, Канстанцін Зянонавіч; Пакала, Аляксандар Анатольевіч. — Мн., 1993.
* Геаметрыя 7 — 11. / Пагарэлаў А. — Мн., 1991.
* Задачнік-практыкум па матэматыцы / Пакала А. А. — Мн., 1994.
* Асновы пачатковага курса матэматыкі / Стойлава Л. П., Пышкала А. М.— Мн., 1990.
Карась

**Карасі** () — род прэснаводных рыб сямейства карпавых.

Распаўсюджаныя два віды рыбы:
* *Карась звычайны*, або залаты (Carassius carassius)
* *Карась срэбраны* (Сarassius auratus), які бывае двух падвідаў.

Пашыраны ў Эўразіі. Адзін падвід (Сarassius auratus auratus, кітайскі срэбраны карась), ад якога паходзіць акварыюмная залатая рыбка, жыве ў Кітаі, другі (Сarassius auratus gibelio) — ад басэйну Амура да Эўропы. На Беларусь карась срэбраны завезены ў 1948. Жывуць у азёрах, рэках, сажалках.

Даўжыня да 50 см, маса да 5 кг. Луска буйная. Цела высокае, сьпіна цёмна-карычневая, бакі залацістыя. Палавая сьпеласьць дасягаецца праз 2—5 гадоў. Для *карася срэбранага* ўласьцівы гінагенэз. Нераст парцыённы. Кормяцца бэнтасам, плянктонам, воднай расьліннасьцю, дэтрытам. Зімуюць на дне вадаёмаў, у муле.

## Крыніцы

Катэгорыя:Рыбы
Шчупак звычайны

**Шчупа́к звыча́йны** () — рыба сям. шчупаковых. Пашыраны ў прэсных водах Эўразіі і Паўночнай Амэрыкі. Жыве звычайна ў прыбярэжнай зоне, у водных зарасьніках, у непраточных ці слабапраточных водах. На Беларусі трапляецца паўсюдна.

Даўжыня да 1,5 м, маса да 35 кг (звычайна да 1 м і 8 кг). Цела тарпедападобнае, галава вялікая, пашча шырокая. Афарбоўка зьменлівая, залежыць ад асяродзьдзя: шэра-зеленаватая, шэра-жаўтаватая, шэра-бурая, сьпіна цямнейшая, бакі з буйнымі бурымі ці аліўкавымі плямамі, якія ўтвараюць папярочныя палосы. Няпарныя плаўнікі жаўтавата-шэрыя, бурыя зь цёмнымі плямамі; парныя — аранжавыя. Корміцца пераважна рыбай. Аб’ект промыслу і разьвядзеньня.

## Кухня
У продаж паступае ў жывым, ахалоджаным, замарожаным і кансэрваваным выглядзе. Мяса касьцістае, часам пахне цінай, утрымлівае 18,4% бялку, 1,1% тлушчу. Вялікую і сярэднюю шчуку часьцей за ўсё выкарыстоўваюць рубленай (для рыбных катлетаў, хрыкадэлькі) і фаршыраванай, дробную (дробных шчупакоў масай каля 200—300 грамаў) адварваюць у наступным адвары: на 1 кг рыбы 0,75 л вады, па 1 карэньчыку (морква, пятрушка, селер), 1 цыбуліна, 3 гарошыны чорнага і 1 гарошына душыстага перца, 1 ляўровы ліст; усё разам варыцца 5—7 хвілінаў, затым у адвар кладуць рыбу і вараць да гатоўнасьці (прыкладна 20 хвілінаў), абавязкова на слабым вагні, не дапускаючы моцнага кіпеньня, затым рыбу вымаюць шумоўкай, выкладваюць на разагрэтае блюда, пасыпаюць зелянінай пятрушкі і падаюць з адварным картапляным і сьметанковым маслам. Дробнага шчупака можна таксама смажыць, выкарыстоўваць для вухі.

У ангельцаў у сярэдзіне XX стагодзьдзя шчупак лічыўся самай смачнай і дарагой рыбай. У некаторых краінах і па сёньняшні дзень стравы з шчупака лічацца далікатэснымі.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Прэснаводныя рыбы
Катэгорыя:Прамысловыя рыбы
Катэгорыя:Халаднаводныя рыбы
Катэгорыя:Чырвоны сьпіс МСАП відаў з найменшай рызыкай
Звычайны
Лешч

**Лешч** () — рыба сямейства карпавых атраду карпападобных.

Пашыраны ў вадаёмах Эўразіі. Паўпрахадная і жылая формы. Прыдонная рыба, жыве чародамі, пераважна ў месцах з павольнай плыньню, ямамі, заглееным дном. На Беларусі трапляецца ўсюды. Даўжыня да 75 см, маса да 6 кг. Цела высокае, бакі серабрыстыя з залацістым адлівам, сьпіна шаравата-зялёная. Сьпінны плаўнік высокі, кароткі, анальны доўгі. Луска тоўстая, шчыльная. Корміцца ракападобнымі, малюскамі, расьлінамі, маляўкі — плянктонам. Аб’ект промыслу. Мяса нятлустае, вельмі касьцістае, смакам нагадвае карпа. Можна варыць, гатаваць у жэле, смажыць (сатэ, або паніраваць).

## Літаратура

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Рыбы
Бог

**Бог** — непазнавальная трансцэндэнтная Існасьць, стваральнік Сусьвету ці ўвасабленьне Сусьвету, альбо ягоных элемэнтаў для асобаў, якія вызнаюць рэлігію, маюць рэлігійны сьветапогляд, альбо прытрымліваюцца вучэньняў, якія ўключаюць у сябе панятак пра Бога. У рэлігійных вучэньнях, аб’яднаных прынцыпам тэізму, сьцьвярджаецца асабістае быцьцё Вышэйшага, ягонае асабістае стаўленьне (любоў) да створаных істотаў і Сусьвету ў цэлым, ягоная дыялягічныя самараскрыцьці ў актах адкрыцьця. Ідэя багоў паступова стала крышталізавацца ў розныя рэлігійныя традыцыі чалавецтва. Зыходная тэорыя разьвіцьця ёсьць прадстаўленьнем першабытных народаў пра сілы, дзеяньне якіх па-рознаму лякалізуецца на панараме сусьветнага цэлага.

Згодна з монатэістычнымі рэлігіямі Бог мысьліцца як найвышэйшая істота, стваральнік і галоўны аб’ект веры. Панятак Бога, як яго апісваюць багасловы, звычайна ўключае ў сябе атрыбуты ўсёведаньня, усемагутнасьці, ўсюдыіснасьці, а таксама вечнае і неабходнае існаваньне. У залежнасьці ад пэўнай рэлігіі, гэтыя атрыбуты выкарыстоўваюцца альбо як аналёгія, альбо ў літаральным сэнсе, як розныя ўласьцівасьці. Бог часьцей за ўсё мысьліцца як безьцялесная істота. Безьцялеснасьць і цялеснасьць Бога зьвязаны з уяўленьнямі аб трансцэндэнтнасьці і іманэнтнасьці Бога разам з пазыцыямі сынтэзу гэтых уяўленьняў, як то «іманэнтная трансцэндэнтнасьць». Некаторыя рэлігіі апісваюць Бога без прывязкі да плоці, у той час як іншыя рэлігіі адносяць Бога да мужчынскай плоці, выкарыстоўваючы такія тэрміны як «ён» ці «Айцец».

Бог разумеецца як асоба ці як безасабовая істота. У тэізьме, Бог зьяўляецца стваральнікам і судзьдзёй Сусьвету, у той час як у дэізьме, Бог зьяўляецца толькі стваральнікам і не кіруе Сусьветам. У пантэізьме, Бог ёсьць сам Сусьветам. У атэізьме Бог не існуе, і ў гэты ж час лічыцца невядомай ці неспазнавальнай істотай у кантэксьце агнастыцызму. Шматлікія сярэднявечныя і сучасныя філёзафы распрацавалі аргумэнты за і супраць ідэі існаваньня Бога.

## Глядзіце таксама
* Панятак Бога ў політэізьме
* Панятак Бога ў юдаізьме
* Панятак Бога ў хрысьціянстве
* Панятак Бога ў ісламе
* Панятак Бога ў індуізьме
* Панятак Бога ў будызьме
* Тэлеалёгія

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Канцэпцыя Бога ў хрысьціянстве


Катэгорыя:Філязофія
Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы
1688

## Падзеі
* 

## Нараджэньні
* 25 студзеня — Юрай Янашык, славацкі легендарны збойца

## Сьмерці
* 23 сакавіка — Аўгусьцін Маербэрг, аўстрыйскі дыплямат

## Вонкавыя спасылкі
4 траўня

## Падзеі
* 1633 — канонік віленскі Войцех Сялява заснаваў Менскі кляштар бэнэдыктынак
* 1838 — дзеячы культуры выкупілі з прыгону ўкраінскага паэта Тараса Шаўчэнку
* 1863 — Нацыянальна-вызвольнае паўстаньне: у баі з расейскімі войскамі пад вёскаю Дубічы загінуў Людвік Нарбут
* 1919 — у Кітаі распачаліся студэнцкія хваляваньні
* 1975 — заснаваньне Беларускага дзяржаўнага ўнівэрсытэту культуры і мастацтваў
* 1979 — Маргарэт Тэтчэр зрабілася першай жанчынай-прэм’ерам Вялікабрытаніі
* 1986 — павелічэньне зоны эвакуацыі вакол Чарнобылю да 30 кілямэтраў
* 1991 — у Вільні на могілках Росы паставілі помнік Францішку Аляхновічу
* 2010 — У беларускай арміі зьявіліся першыя жанчыны‑палкоўнікі — Ларыса Бабушкіна і Марына Перавёртава
* 2012 — У Менску ўпершыню адбыліся міжнародныя майстар класы, пад кіраўніцтвам Сокэ Кубота Такаюкі

## Нараджэньні
* 1799 — Флярыян Бохвіц, польска-беларускі асьветнік, філёзаф, пісьменьнік
* 1819 — Фларыян Міладоўскі, беларускі кампазытар, піяніст і пэдагог
* 1853 — Станіслаў Осьцік-Нарбут, лекар, навуковец-мэдык, мэцэнат
* 1879 — Леанід Мандэльштам, савецкі фізык, акадэмік АН СССР
* 1881 — Аляксандар Керанскі, расейскі палітык, сацыяліст, апошні кіраўнік дэмакратычнага Часовага ўраду Расеі
* 1911 — Пятро Рунец, беларускі пісьменьнік
* 1932 — Мікола Прашковіч, беларускі літаратуразнаўца, крытык
* 1962 — Ежы Сасноўскі, польскі пісьменьнік, гісторык літаратуры, публіцыст, тэле- і радыёжурналіст
* 1987 — Франсэск Фабрэгас, гішпанскі футбаліст, паўабаронца лёнданскага «Арсэнала» і нацыянальнай зборнай Гішпаніі

## Сьмерці
* 1863 — Людвік Нарбут, вайсковец, адзін з кіраўнікоў паўстаньня 1863-64 гадоў, урач, вучоны-мэдык, мэцэнат
* 1929 — Уладзімер Варава, беларускі пісьменьнік і журналіст
* 1930 — Уладзімер Красьнянскі, беларускі гісторык і краязнавец
* 2005 — Анатоль Сыс, беларускі паэт

## Сьвяты
*
Меркаваньне

**Меркаваньне** — выражаны ў вэрбальнай форме пункт гледжаньня, моцна зьвязаны з суб’ектыўнымі поглядамі аўтара, пэўнымі ягонымі пачуцьцямі, верай і жаданьнямі. Панятак часьцяком выкарыстоўваецца ў дачыненьні да беспадстаўнай або непацьверджанай інфармацыі ў супрацьлегласьць ведам і поглядам, заснаваным на фактах. У філязофіі меркаваньне часта супрацьпастаўляецца рэчаіснасьці.

Выказваньне меркаваньня замест ацэнкі зьяўляецца адной з асноваў асэртыўных паводзінаў.

Катэгорыя:Філязофія
Катэгорыя:Вера
Катэгорыя:Крытычнае мысьленьне
Катэгорыя:Эпістэмалёгія
863

## Падзеі
* першыя летапісныя згадкі пра г. Смаленск
* Асьветнікі Кірыла і Мяфодзій прыйшлі ў Вялікамараўскую дзяржаву

## Нараджэньні
 
## Сьмерці

Катэгорыя:863
Сяргей Круцікаў

**Сярге́й Кру́цікаў** (сцэнічны псэўданім **Міхе́й**; 11 сьнежня 1970, Данецк — 27 кастрычніка 2002, Масква) — расейскі сьпявак у стылі R’n’B, танцор брэйк-дансу, заснавальнік гурту «Михей и Джуманджи».

## Крыніцы

Катэгорыя:Расейскія сьпевакі і сьпявачкі
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Данецку
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1970 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся 11 сьнежня
Катэгорыя:Памерлі ў Маскве
Катэгорыя:Памерлі ў 2002 годзе
Катэгорыя:Памерлі 27 кастрычніка
862

## Падзеі
* першыя летапісныя згадкі пра Полацак

## Нараджэньні
 
## Сьмерці
Дэкартавы здабытак

Мноства, пазначанае выразам S_{1}\times S_{2}\times\ldots\times S_{n}, ёсць **дэкартавым здабыткам** мностваў S_{1}, S_{2}, ..., S_{n} тады і толькі тады, калі гэтае мноства роўнае мноству ўсіх такіх магчымых і толькі такіх вэктараў разьмернасьці n, што кожны i-ты кампанэнт v_{i} кожнага вэктара v належыць мноству S_{i}.

Фармальна: S_{1}\times S_{2}\times\ldots\times S_{n} \mbox{ }_^{=} \left\{v | (|v| = n) \land (v_{i} \in S_{i}) \right\}

Катэгорыя:Апэрацыі над мноствамі
Катэгорыя:Аксіёма выбару
1687

## Падзеі
* 

## Нараджэньні
*

## Сьмерці
* 28 студзеня — Ян Гевеліюш, польскі астраном

## Вонкавыя спасылкі
Міхась Раманюк

**Міха́сь Фёдаравіч Раманю́к** (3 студзеня 1944, в. Кавалі, Брагінскі раён, Гомельская вобласьць — 4 верасьня 1997, Менск, Беларусь) — беларускі мастацтвазнаўца і этнограф.

## Біяграфія
Нарадзіўся ў вёсцы Кавалі Брагінскага раёну Гомельскай вобласьці, але дзяцінства прайшло ў вёсцы Старынкі Койданаўскага раёну. Выкладаў у Беларускай акадэміі мастацтваў. Заснаваў часапіс «» і стаў ягоным першым галоўным рэдактарам. Стварыў сцэнічныя строі для Дзяржаўнага народнага хору і Дзяржаўнага ансамблю танцу Беларусі. За ўласныя грошы правёў дзясяткі этнаграфічных экспэдыцыяў, плёнам якіх сталі больш за 130 рэканструкцыяў традыцыйных строяў беларусаў. Збор і архіў Міхася Раманюка налічвае больш за 100 000 адзінак унікальнага этнаграфічнага матэрыялу, сабранага ўласнымі рукамі; падарожныя дзёньнікі складаюць дзясяткі тамоў. Важная частка шматгадовай творчай дзейнасьці Міхася Раманюка — артыкулы і ілюстрацыі ў энцыкляпэдыях: «Беларуская савецкая энцыкляпэдыя», «Энцыкляпэдыя літаратуры і мастацтва Беларусі», «Этнаграфія Беларусі»… Памёр ва ўзросьце 53 гадоў ад анкалягічнай хваробы.

У 1981 годзе выдаў альбом «Беларускае народнае адзеньне», што складаецца з архіўных фатаздымкаў ды фатаздымкаў, зробленых аўтарам падчас экспэдыцыяў 1967—1980 гадоў. Строі вызначаны аўтарам згодна вылучаным аўтарам этнаграфічным рэгіёнам Беларусі:
* Заходняе Палесьсе;
* Усходняе Палесьсе;
* Прыдняпроўе;
* Цэнтральная Беларусь;
* Панямоньне і Наддзьвіньне.

## Маляванка
Адкрыў для навукі такі жанр нацыянальнай творчасьці, як маляванка.

## Крыніцы

## Літаратура
* 

## Вонкавыя спасылкі

* Жыцьцяпіс Міхася Раманюка
* Імёны Свабоды: Міхась Раманюк
* Міхась Раманюк. Беларускія народныя крыжы
* Міхась Раманюк. Беларускія народныя крыжы. Пра бацьку і ягоную кнігу распавядае ягоны сын Дзяніс Раманюк
* Дзяніс Раманюк: Бацькава выхаваньне
* Дзяніс Раманюк: «У беларускай намітцы больш космасу, чым у баявым апярэнні індзейца»

Катэгорыя:Беларускія гісторыкі