Берасьцейская крэпасьць

**Берасьцейская крэпасьць** або **фартэцыя** — помнік гісторыі XIX — пачатку XX стагодзьдзя ў Берасьці («Брэст-Літоўску»). Знаходзіцца на чатырох выспах, утвораных рэкамі Бугам і Мухаўцом, іх рукавамі і сыстэмай каналаў. Будавалася ўладамі Расейскай імпэрыі паводле праекту расейскіх генэралаў Малецкага і Карла Апэрмана, палкоўніка А. Фэльдмана, у 1832 годзе найвышэйшы нагляд за будаваньнем фартэцыі ўсклалі на генэрал-фэльдмаршала Фёдара Паскевіча. Аб’ект Дзяржаўнага сьпісу гістарычна-культурных каштоўнасьцяў Беларусі.

Комплекс фартыфікацыяў Расейскай імпэрыі збудавалі на месцы зруйнаванай расейцамі гістарычнай забудовы сталіцы Берасьцейскага ваяводзтваў Вялікага Княства Літоўскага — старажытнага замка, катэдральнай Мікольскай царквы (дзе праваслаўныя Кіеўскай мітраполіі аднавілі еднасьць зь Сьвятым Пасадам), Фары Вітаўта, комплексаў базылянскага манастыра з царквой Сьвятых Апосталаў Пятра і Паўла, кляштару бэрнардынак з касьцёлам Беззаганнага Зачацьця Найсьвяцейшай Панны Марыі, кляштару бэрнардынаў з касьцёлам Сьвятога Яна Хрысьціцеля, калегіюму езуітаў з касьцёлам Езуса і Сьвятога Казімера, кляштару брыгітак з касьцёлам Зьвеставаньня Найсьвяцейшай Панны Марыі, кляштару аўгустынаў з касьцёлам Найсьвяцейшай Тройцы, кляштару трынітарыяў з касьцёлам Сьвятой Барбары і кляштару дамініканаў з касьцёлам Сьвятой Соф'і, мураванага комплексу Рынку з ратушай, Вялікай сынагогі і палаца князёў Чартарыйскіх, помнікаў архітэктуры Вялікага Княства Літоўскага XVI—XVIII стагодзьдзяў.

## Гісторыя
### Расейская імпэрыя

У 1830 годзе маскоўскі гаспадар Мікалай I (1825—1855) ухваліў праект крэпасьці ў Берасьці (Гарадзенская губэрня), па чым праз тры гады зацьвердзіў плян яе будаваньня. 6 чэрвеня 1833 году пачаліся масавыя земляныя працы. У сувязі з пабудовай крэпасьці жыхароў Берасьця адсялілі на ўсход за 3 км, а яго гістарычную забудову зьнішчылі або зьнявечылі дзеля вайсковых мэтаў. Калі земляныя працы ў асноўным скончыліся, 1 чэрвеня 1836 году адбылася закладка першага каменя, у які замуравалі бронзавыя дошку з памятным надпісам і шкатулку з манэтамі.

26 красавіка 1842 году Берасьцейская крэпасьць пачала дзейнічаць як фартэцыя першай клясы. Кампазыцыйны цэнтар Цытадэлі — гарнізонная Мікалаеўская царква (1856—1879 гады, архітэктар Г. Грым). Тут жа ў мураваным будынку былога кляштару і калегіюму езуітаў (узьведзены ў 1683—1692 гг.) месьцілася канцылярыя камэнданта крэпасьці. Будынак царквы базылянаў (1770-я гг., пазьней вядомы як Белы палац) быў перабудаваны пад афіцэрскае казыно.

На пачатку свайго існаваньня крэпасьць была адным з найбольш дасканалых фартыфікацыйных умацаваньняў Расейскай імпэрыі. Зьяўленьне наразной артылерыі запатрабавала перабудовы крэпасьці і ўзьвядзеньня вакол яе поясу новых умацаваньняў. У 1863 годзе ў адпаведнасьці з запіскай генэрала Э. Татлебена аб мадэрнізацыі крэпасьцяў Расеі (1862 год) пачалася яе рэканструкцыя. Быў патоўшчаны галоўны вал, узьведзена 2 рэдзюіты на Кобрынскім умацаваньні, напраўленыя на Цярэспальскім, пабудаваныя 2 парахавыя склады ўмяшчальнасьцю па 5 тыс. пудоў ды іншае. У 1878 годзе зацьверджаны плян будаваньня перадавых умацаваньняў. Да 1888 году на адлегласьці 3—4,5 км адзін ад аднаго ўзьведзена 9 фортаў, у кожным зь якіх можна было разьмясьціць каля 200 чалавек і да 20 гарматаў. Даўжыня абарончай лініі дасягнула 30 км.

Падчас рэвалюцыі 1905—1907 гадоў у крэпасьці адбыліся Берасьцейскія выступленьні салдатаў. У 1912 годзе зацьверджаны генэральны плян пашырэньня крэпасьці на 1912—1921 гады. За 6—7 км ад ядра крэпасьці меркавалася збудаваць новы фортавы пояс, прадугледжвалася ўмацаваньне й перабудова састарэлых збудаваньняў. Улетку 1913 году пачалося будаваньне. Да Першай сусьветнай вайны толькі 2 форты былі скончаныя цалкам, 8 — збудаваныя часткова. З аб’яўленьнем мабілізацыі крэпасьць стала пунктам папаўненьня дзейнай арміі і базай забесьпячэньня крэпасьці Іван-Горад (Эстонія). Удзень і ўначы вяліся інтэнсіўныя работы па падрыхтоўцы Берасьцейскай крэпасьці да абароны, штодзённа працавала каля 70 тыс. чалавек, каля 8,5 тыс. падвод. Да кастрычніка 1914 году фартыфікацыйная пазыцыя мела закончаны выгляд. Яна складалася з 14 фортаў і 5 абарончых казармаў, 21 прамежкавага апорнага пункту. Пры агульнай даўжыні фортавага поясу 45 км сярэдняя адлегласьць паміж фортамі складала 1 км, г. зн. яны знаходзіліся ў поўнай агнявой сувязі. У будаваньні і ўдасканальваньні крэпасьці ў пачатку XX ст. удзельнічалі ваенныя інжынэры прафэсар Мікалаеўскай інжынэрнай акадэміі генэрал-лейтэнант Н. Буйніцкі, А. Аўчыньнікаў, палкоўнікі І. Бялінскі, Б. Дабашчынскі, Г. Лагорыя, капітан Дз. Карбышаў.

За часамі Першай сусьветнай вайны з набліжэньнем да Берасьця войскаў Нямецкай імпэрыі камэндант крэпасьці Лаймінг стварыў раду абароны, якая прызнала магчымым у выпадку аблогі пратрымацца 8 месяцаў. Аднак на загад Вярхоўнага камандаваньня 8—12 жніўня 1915 году гарнізон, фартыфікацыйнае ўзбраеньне, баявыя запасы, маёмасьць і амаль ўсё насельніцтва Берасьця былі эвакуяваныя, частка ўмацаваньняў былі ўзарваныя. З 15 жніўня 1915 году да канца Першай сусьветнай вайны крэпасьць займалі нямецкія войскі. Тут на тэрыторыі Цытадэлі ў Белым палацы быў падпісаны Берасьцейскі мір.

### Польшча

Паводле ўмоваў савецка-польскай Рыскай мірнай дамовы Берасьце з крэпасьцю адышлі да міжваеннай Польскай Рэспублікі. У Берасьцейскай крэпасьці разьмясьціліся часткі 9-га Палескага корпусу Войска Польскага.

На пачатку Другой сусьветнай вайны ў верасьні 1939 году войскі Трэцяга Райху бамбілі крэпасьць, была пашкоджаная частка абарончай казармы Цытадэлі, будынак інжынэрнай управы, Белы палац. 14 верасьня 1939 году да крэпасьці падышлі перадавыя часткі 19-га танкавага корпусу нямецкага войска, 15 верасьня пачалася абарона Берасьцейскай крэпасьці польскімі войскамі, падчас якой абаронцы, сярод якіх было шмат мясцовых мабілізаваных людзей, панесьлі цяжкія страты.

22 верасьня ў Берасьце ўвайшла Рабоча-Сялянская Чырвоная Армія. Паводле сакрэтнага пратаколу да Пакту Молатава-Рыбэнтропа, нацысты аддалі кантроль над горадам савецкім войскам. У гэты ж дзень у Берасьці адбыўся супольны нацысцка-савецкі вайсковы парад. Уначы 27 верасьня капітан Радзішэўскі аддаў апошнім абаронцам крэпасьці загад разысьціся і прарывацца да сваіх сем’яў. Крэпасьць занялі савецкія войскі. Радзішэўскі выбраўся дадому ў Кобрын, потым быў рэпрэсаваны НКВД.

### СССР
22 верасьня ў адпаведнасьці з сакрэтным пратаколам да савецка-нямецкага пакту аб ненападзе (23 жніўня 1939 году) у Берасьце і крэпасьць увайшла 29-я лёгка-танкавая брыгада Чырвонай Арміі.

Сыстэма ўмацаваньняў, якія атачалі крэпасьць, выявілася напаўраскрытай на захадзе, бо форты за Бугам трапілі ў рукі немцаў. Крэпасьць у сувязі з разьвіцьцём ваеннай тэхнікі страціла былое ваеннае значэньне, але разам з пабудаванымі ў ёй 2 дотамі ўвайшла ў Берасьцейскі ўмацаваны раён.

Зь вясны 1941 году ў крэпасьці дысьлякаваліся ў асноўным часткі 6-й Арлоўскай і 42-й стралковай дывізіяў 28-га стралковага корпусу, якія 22 чэрвеня 1941 прынялі ўдар нямецкай арміі і каля тыдня трымалі арганізаваную абарону. 28 ліпеня 1944 году ў ходзе Люблінска-Берасьцейскай апэрацыі Берасьце разам з крэпасьцю заняла Чырвоная Армія.

За гады вайны крэпасьць моцна разбураная, у паваенны час шматлікія будынкі разабраныя вайскоўцамі.

## Архітэктура

Bieraście, Bernardynski. Берасьце, Бэрнардынскі (1836).jpg|Касьцёл Беззаганнага Зачацьця Найсьвяцейшай Панны Марыі і кляштар бэрнардынак
Bieraście, Pieski. Берасьце, Пескі (1831).jpg|Касьцёл Зьвеставаньня Найсьвяцейшай Панны Марыі і кляштар брыгітак
Bieraście, Zaŭhrynieckaje pradmieście. Берасьце, Заўгрынецкае прадмесьце (1830).jpg|Касьцёл Сьвятой Соф’і і кляштар дамініканаў
Bieraście, Bernardynski. Берасьце, Бэрнардынскі (1830).jpg|Касьцёл Сьвятога Яна Хрысьціцеля і кляштар бэрнардынаў

Bieraście, Jezuicki. Берасьце, Езуіцкі (1835) (2) AI.jpg|Касьцёл Езуса і Сьвятога Казімера і калегіюм езуітаў
Bieraście, Rynak. Берасьце, Рынак (1830)..jpg|Касьцёл Найсьвяцейшай Тройцы і кляштар аўгустынаў
Bieraście, Kobrynskaje pradmieście. Берасьце, Кобрынскае прадмесьце (1831).jpg|Касьцёл Сьвятой Барбары і кляштар трынітарыяў
Bieraście, Bazylanskaja. Берасьце, Базылянская (1835).jpg|Царква Сьвятых Пятра і Паўла манастыра базылянаў (бязь вежаў)


Абарончая сыстэма падзялялася Бугам і Мухаўцом на ўмацаваньні: Цэнтральнае (Цытадэль), Валынскае (Паўднёвае), Цярэспальскае (Заходняе), Кобрынскае (Паўночнае).

### Цытадэль

Цытадэль разьмяшчаецца на высьпе, на месцы старажытнага гандлёва-рамеснага цэнтру горада (места). Пэрымэтрам яна атачаецца замкнёнай пяцікутнай абарончай двухпавярховай казармай (даўжыня 1,8 км) з 500 казэматамі, у якіх маглі разьмясьціцца 12 тыс. салдатаў зь неабходным для баявых дзеяньняў рыштункам і запасам харчаваньня. Вонкавыя сьцены казармы мелі байніцы й амбразуры для стральбы з ружжаў і гарматаў.

### Валынскае ўмацаваньне
Валынскае ўмацаваньне паўстала на месцы Берасьцейскага замку і складалася з 2 бастыённых фортаў з 2 равэлінамі. Тут у былым кляштары бэрнардынаў і бэрнардынак у сярэдзіне XIX ст. месьціўся Берасьцейскі кадэцкі корпус, пазьней — вайсковы шпіталь. Злучалася з цытадэльлю Холмскай брамай і пад’ёмным мостам цераз Мухавец.

### Цярэспальскае ўмацаваньне
Цярэспальскае ўмацаваньне будавалася на левым беразе Бугу. Мела чатыры земляныя люнэты, злучаныя ровам. Цярэспальскай брамай і канатным мостам (найбольшым на той час у Расейскай імпэрыі) цераз Буг злучалася з Цытадэльлю. Над уязным праёмам Цярэспальскае брамы былі 4 ярусы вузкіх вокнаў-байніцаў, над якімі ў 1920-я гады надбудаваная 5-ярусная вежа з дазорнай пляцоўкай.

### Кобрынскае ўмацаваньне

Кобрынскае ўмацаваньне створана на месцы былога Кобрынскага прадмесьця. Яно складалася з 4 бастыённых фортаў з 3 равэлінамі. З Цытадэльлю злучалася Берасьцейскай і Беластоцкай (Брыгіцкай) брамамі й мастамі цераз Мухавец.

### Фартыфікацыйная лінія
Вонкавай лініяй крэпасьці праходзіў земляны вал вышынёй да 10 м з мураванымі казэматамі ўнутры й запоўненым вадой ровам перад ім. Даўжыня галоўнай фартыфікацыйнай лініі складала 6,4 км. З прылеглай да крэпасьці тэрыторыяй перадмаставыя ўмацаваньні злучаліся праз Аляксандраўскую (Паўночную), Паўночна-Заходнюю, Міхайлаўскую (Усходнюю), Мікалаеўскую (Паўднёвую) брамы і Варшаўскі праезд.

## Мэмарыяльны комплекс «Берасьцейская крэпасьць»

У 1971 годзе савецкія ўлады адкрылі мэмарыяльны комплекс «Берасьцейская крэпасьць-герой». Скульптурна-археалягічны ансамбль улучае ўцалелыя пабудовы, закансэрваваныя руіны, фартыфікацыйныя валы й творы сучаснага манумэнтальнага мастацтва. Комплекс месьціцца ва ўсходняй частцы Цытадэлі.

Галоўны праход — гэта праём у выглядзе пяціканцовай зоркі ў маналітным жалезабэтонным масіве, які абапіраецца на вал і сьцены казэматаў. На вонкавым баку ўсталяваная дошка з тэкстам аб прысваеньні крэпасьці ганаровага званьня «герой». Ад галоўнага ўваходу алея вядзе цераз мост да плошчы Цырыманіялаў, дзе адбываюцца масавыя ўрачастасьці. Налева ад моста скульптурная кампазыцыя «Смага» — фігура савецкага воіна, які цягнецца з каскай да вады. Да плошчы Цырыманіялаў прымыкаюць музэй і руіны Белага палацу.

Кампазыцыйным цэнтрам выступае галоўны манумэнт «Мужнасьць» — пагрудная скульптура воіна і штык-абэліск. На адваротным баку манумэнту рэльефныя кампазыцыі, якія адлюстроўваюць асобныя эпізоды абароны крэпасьці, каля манумэнту трыбуна і трох’ярусны нэкропаль. На 2011 год у нэкропалі знаходзіліся пахаваньні 1020 чалавек, у тым ліку 747 (73%) безыменныя і 273 з высечанымі на плітах імёнамі. Побач з руінамі былой інжынэрнай управы гарыць Вечны агонь. Перад ім адлітыя з бронзы словы па-расейску: «Стояли насмерть. Слава героям!», недалёка знаходзіцца пляцоўка «гарадоў-герояў» з капсуламі, напоўненымі зямлёй з гэтых гарадоў.

У 2013 годзе мэмарыяльны комплекс «Берасьцейская крэпасьць-герой» наведалі 387 000 чалавек.

## Музэі

### Музэй абароны крэпасьці
Адкрыўся 8 лістапада 1956 году. Складовая частка мэмарыяльнага комплексу. Месьціцца ў былой кальцавой казарме, якая захавалася на цэнтральнай высьпе крэпасьці (Цытадэлі). Мае 11 экспазыцыйных заляў, каля 40 тыс. экспанатаў у тым ліку больш за 20 тыс. экспанатаў асноўнага фонду. Тэматычныя аддзелы экспазыцыі: гісторыя крэпасьці, перадваеннае жыцьцё, мерапрыемствы па ўмацаваньні заходніх рубяжоў, напад нацысцкіх войскаў, дзейнасьць камуністычнай партыі і савецкага ўраду па арганізацыі адпору ворагу, прыгранічныя баі, абарона крэпасьці, Люблінска-Берасьцейская апэрацыя, крэпасьць — аснова патрыятычнага выхаваньня.

Асноўнае ў экспазыцыі — абарона крэпасьці. Найбольш каштоўныя экспанаты — прадметы, знойдзеныя падчас раскопаў: сьцяг 393-га артылерыйскага дывізіёну, загад № 1 па гарнізоне, подпіс на цаглінах «Умираем не срамя», зброя, гадзіньнікі воінаў і шмат іншага. У 2 кіназалях дэманструюцца хранікальна-дакумэнтальныя фільмы пра абарону крэпасьці.

### Археалягічны музэй «Берасьце»
Заснаваны ў 1972 годзе археалягічны музэй «Берасьце» месьціцца на тэрыторыі Валынскага ўмацаваньня. Мае 14 экспазыцыйных заляў, плошча экспазыцыі 2400 м², больш за 45 тыс. экспанатаў. Музэй знаёміць з эканамічным разьвіцьцём Берасьця ў XI—XIV стагодзьдзях. Асноўная экспазыцыя ўлучае больш як 30 выяўленых у выніку археалягічных раскопак гарадзішча Берасьця драўляных жылых і гаспадарчых пабудоваў, рэшткі маставых, частаколаў, якія дзякуючы кансэрвуючым якасьцям магутнага культурнага пласту добра захаваліся на вышыню 12 вянкоў. Сярод экспанатаў рэдкія знаходкі — самшытавы грэбень з выразанымі кірылічнымі літарамі, касьцяны мастыхін, мэталічная пісала ды іншае.

## Галерэя
### Гістарычная графіка

Генеральны план Брэст-Літоўскай крэпасці. РДВГА.jpg|Плян, XIX ст.
Bieraście. Берасьце (1881).jpg|Плян, 1881 г.
Bieraście. Берасьце (1881-1900).jpg|Плян, 1881—1900 гг.
Bieraście. Берасьце (1907).jpg|Плян, 1907 г.


### Гістарычныя здымкі

Bieraściejskaja fartecyja. Берасьцейская фартэцыя (1915).jpg|1915 г.
Bieraściejskaja fartecyja. Берасьцейская фартэцыя (1915) (2).jpg|1915 г.
Bieraściejskaja fartecyja. Берасьцейская фартэцыя (1915) (4).jpg|1915 г.
Bieraściejskaja fartecyja. Берасьцейская фартэцыя (1915) (5).jpg|1915 г.


Bieraściejskaja fartecyja. Берасьцейская фартэцыя (H. Vogel, 1915).jpg|1915 г.
Bieraściejskaja fartecyja, Graf Berg. Берасьцейская фартэцыя, Граф Бэрг (1915).jpg|Форт Граф Бэрг, 1915 г.
Bieraście. Берасьце (1915).jpg|Аэрафатаздымак, 1915 г.
Bieraście. Берасьце (1915-18).jpg|Аэрафатаздымак, 1915—1918 гг.


Bieraście. Берасьце (1915-18) (2).jpg|Аэрафатаздымак, 1915—1918 гг.
Bieraściejskaja fartecyja. Берасьцейская фартэцыя (1916).jpg|1916 г.
Bieraściejskaja fartecyja. Берасьцейская фартэцыя (24.09.1918).jpg|24 верасьня 1918 г.
Bieraściejskaja fartecyja. Берасьцейская фартэцыя (1920-29).jpg|1920-я гг.


Bieraściejskaja fartecyja. Берасьцейская фартэцыя (1923).jpg|1923 г.
Bieraściejskaja fartecyja, Kaplica. Берасьцейская фартэцыя, Капліца (1931).jpg|Капліца, 1931 г.
Bieraściejskaja fartecyja, Kaplica. Берасьцейская фартэцыя, Капліца (1931) (2).jpg|Капліца, 1931 г.
Bieraście. Берасьце (1941).jpg|Аэрафатаздымак, 1941 г.


## Глядзіце таксама
* Берасьцейскі мір

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

*