Бажэнішкі ўрвіч

**Бажэнішкі ўрвіч** (у перакладзе з баўгарскай — *Бажэніцкая фартэцыя*) — разбураная сярэднявечная каменная фартэцыя ў Сафійскай вобласьці Баўгарыі, археалягічны помнік са статусам аб’екту нацыянальнага значэньня. Археалягічнае дасьледваньне фартэцыі пачалося ў 1918 годзе, калі на скале пад каранямі паваленага пасьля буры векавога дрэва выявілі сярэднявечны надпіс.

## Месцазнаходжаньне
Фартэцыя разьмешчана на паўночным схіле хрыбта Лакавіца на вышыні 750 м над узроўнем мора, за тры кілямэтры на поўдзень ад вёскі Бажэніца і за дваццаць кілямэтраў ад Боцеўграду ў Сафійскай вобласьці. Асфальтаваная муніцыпальная дарога ля падножжа фартэцыі пракладзена да базы адпачынку «Урвіч», адтуль да фартэцыі вядзе разьмечаная сьцежка. Пешы шлях ад базы да археалягічнага помніку займае каля дваццаці хвілінаў.

## Гісторыя
Археалягічныя дасьледаваньні, праведзеныя ў 1972 годзе, паказалі, што гэтая тэрыторыя была заселеная яшчэ ў дагістарычную эпоху. Першыя фартыфікацыйныя збудаваньні датуюцца V—VI стагодзьдзем і зьяўляюцца часткай раньнебізантыйскай абарончай сыстэмы. Фартэцыя дасягнула росквіту ў ХІІІ-ХІV стагодзьдзях, калі быў пабудаваны вонкавы мур, які перагароджваў адзіны падыход да збудаваньня з паўночнага боку. У канцы XIV стагодзьдзя тут знаходзілася штаб-кватэра баярына Агнена (Агняна) — кефала часоў праўленьня цара Івана Шышмана.

## Бажэніцкі надпіс

Аб існаваньні фартэцыі навукоўцы даведаліся зімой 1918—1919 году, калі пад каранямі векавога явара ў мясцовасьці Градзішчэта выявілі ўнікальны сярэднявечны пісьмовы помнік са словамі Сафійскага кіраўніка севаста Агняна. Артэфакт выявіў бажэніцкі пастух Недзялка Ўменкоўскі, акадэмік Пётар Мутафчыеў прачытаў і інтэрпрэтаваў бажэніцкі надпіс. Вучоны заўважыў, што разьбяр, які выконваў надпіс, «не паклапаціўся папярэдніх разьлікаў памеру паверхні, на якой працаваў. Ён пачаў з буйных літараў, але, бачачы, што наяўнага месца недастаткова, паменшыў велічыню літараў і павялічыў, дзе было магчыма, даўжыню радкоў...» Мутафчыеў прачытаў надпіс так:Па сьцьвярджэньнях дасьледнікаў, бажэніцкі надпіс унікальны ў сваім родзе, мае гістарычнае і філялягічнае значэньне.

## Археалёгія

У 1966 годзе сярэднявечная фартэцыя была аб’яўлена аб’ектам нацыянальнага значэньня. У 1971 годзе сябры экспэдыцыі, названай «Севаст», пачалі першыя раскопкі. У складзе экспэдыцыі пад кіраўніцтвам Паўла Дзішава працаваў Васіл Дзімітраў, рэдактар газэты «*Ботевградски пламък*» Мітрафан Велеві, архітэктар Ярдан Ярданаў. Першымі знойдзенымі прадметамі былі кераміка і раньнебізантыйскія манэты эпохі Юстына I (518-527) і Юстыніяна I (527-565), якія сьведчаць, што ў гэты пэрыяд, верагодна, была пабудавана фартэцыя. Камандзе спатрэбіліся восем гадоў, каб цалкам раскрыць фартэцыю, а затым намаганьні былі накіраваны на кансэрвацыю і рэстаўрацыю помніку. Пры раскопках выяўлены тры абарончыя паясы, два зь якіх былі пабудаваныя ў канцы V стагодзьдзя і ў пачатку VI стагодзьдзя, а адзін — у XIV стагодзьдзі, у часы Івана Шышмана. Унутраны мур мае даўжыню 200 мэтраў і шырыню ў асобных месцах да 2,70 мэтраў. Зьнешні мур вышынёй 4-6 м мае чатыры контрфорсы. Плошча цытадэлі 80 м2, а плошча ўсёй фартэцыі складае 1600 м2. Уражваюць водная цыстэрна глыбінёй 10 м з узроўнем вады 4 м, а таксама паракліс, выдзеўбаны ў скале фартэцыі.

Ля варотаў на глыбіні 0,2-1,5 м, быў адкрыты скарб, які складаецца з 1327 срэбраных грошаў і паўгрошаў з абліччам цара Івана Аляксандра, але перамечаных імем яго пераемніка, цара Івана Шышмана і з выявай Багародзіцы зь дзіцяткам Хрыстом на аверсе. Па словах Хрысто Матанава манэты з гэтага скарбу абрэзаны па баках для эканоміі каштоўнага мэталу, што паказвае на інфляцыю і цяжкі стан дзяржаўных фінансаў у сувязі з ваеннымі дзеяньнямі.

З паўднёва-заходняй кутняй вежы ажыцьцяўлялася назіраньне за навакольнымі абарончымі збудаваньнямі Паніца Кале ў сучасным сяле Ліпніца, Вылчыград у Літакова, Чэшкаўград ва Врачэскім манастыры і Бадзілаўград перад горным праходам Віціня. Вежа мела сакрэтны выхад даўжынёй 7,40 м і сховішча на восем чалавек, у цяперашні час яны запоўненыя зямлёй. У паўночна-ўсходняй частцы фартэцыі былі выяўленыя вежа, скальнае жытло і скальная царква з разбураным скальным абразом Сьвятога Георгія. Адкрыты і некропаль з 48 магіламі і манастырскі комплекс пад фартэцыяй. Выяўленыя каля муроў сотні наканечнікаў стрэлаў і коп’яў, каменныя баявыя шары і шкілеты байцоў пацьвярджаюць паданьне пра бітву севаста Агняна з туркамі ў 1395 годзе. На думку Дзішава, магіла Агняна знаходзіцца ў скальным масіве перад Вайводавым каменем, галоўным наглядальным пунктам фартэцыі.

## Крыніцы

Катэгорыя:Фартэцыі Баўгарыі
Катэгорыя:Сафійская вобласьць