Прыметнік

**Прыме́тнік** — часьціна мовы, якая абазначае прымету прадмета і адказвае на пытаньні ***які?*** ***чый?***
 
Да гэтай часьціны мовы належаць словы, якія абазначаюць:
* якасьць прадмета (*зялёны сьцяг, цёмная ноч, адважны воін, чарговая зьмена*),
* адносіны яго да іншых прадметаў
** паводле матэрыялу — *залаты гадзіньнік, драўляны ложак*;
** паводле прызначэньня — *студэнцкі інтэрнат, гарадзкая плошча*;
** паводле складу ўдзельнікаў — *рабочы сход, настаўніцкая канфэрэнцыя*;
** паводле месцазнаходжаньня — *гарадзенскія тэатры, сельскі сход*;
** паводле часу — *сьвяточны канцэрт, восеньскі вечар*,
* прыналежнасьць прадмета (*братаў дзёньнік, Верына кніга, буслава гняздо*).

Прыметнік звычайна паясьняе назоўнік і граматычна залежыць ад яго. Прыметнікі зьмяняюцца па родах, ліках і склонах. Роды, лікі й склоны прыметнікаў залежаць ад назоўніка: *ясны дзень, ясная раніца, яснае неба, ясныя дні*.

У сказе прыметнік часьцей за ўсё бывае азначэньнем: *Ідзе вясна ў шумлівых водах, у звонкім срэбры ручаёў і разьлівае мяккі подых, як песьню нейкую бяз слоў*. (Якуб Колас).

Прыметнік можа быць і выказьнікам або можа ўваходзіць у склад выказьніка: *Ночы ўлетку прыгожыя. (В. Каваль). Неба гэтымі днямі сінела чыстае й глыбокае*. (Іван Мележ).

## Падзел прыметнікаў
Паводле свайго значэньня й граматычных асаблівасьцей прыметнікі падзяляюцца на тры разрады:
* якасныя
* адносныя
* прыналежныя

### Якасныя прыметнікі

Якасныя прыметнікі абазначаюць такія прыметы, якія могуць праяўляцца ў прадметах у большай або меншай ступені: *малады хлопец, брат маладзейшы за сястру, самы малады з настаўнікаў*.

Якасныя прыметнікі характарызуюцца пэўнымі граматычнымі асаблівасьцямі. Яны могуць мець:
* ступені параўнаньня — вышэйшую (*прыгожы — прыгажэйшы, больш прыгожы*) і найвышэйшую (*найпрыгажэйшы, самы прыгожы*);
* ужываюцца з памяншальна-ласкавымі ўстаўкамі (*малы — маленькі, маленечкі, малюсенькі, малюпасенькі*);
* абазначае непаўнату якасьці (*мутны — мутнаваты, бледны — бледнаваты, сіні — сіняваты*);
* спалучацца з прыслоўямі (*вельмі добры, надзвычай важны*).

Некаторыя якасныя прыметнікі могуць мець кароткую вымову: *Узяўся за гуж — не кажы што ня *'дуж***. ([[Прыказка]]). ***Повен** падпечак белых авечак''. ([[Загадка]]).

=== Адносныя прыметнікі ===
Адносныя прыметнікі абазначаюць прыметы прадметаў паводле іх адносін да іншых прадметаў і зьяваў: ''каменная сьцяна'' (сьцяна з каменю), ''драўляныя лыжкі'' (лыжкі зь дзерава), ''пісьмовы стол'' (стол для пісьма), ''зарэчныя лугі'' (лугі за ракою), ''дзіцячы сьмех'' (сьмех дзяцей).

Пры пераносным ужываньні адносныя прыметнікі могуць набываць значэньні якасных. Параўнайце: ''залаты пярсьцёнак'' і ''залатая восень'', ''каменны мост'' і ''каменнае сэрца''.

=== Прыналежныя прыметнікі ===
Прыналежныя прыметнікі абазначаюць прыналежнасьць прадмета пэўнай асобе або жывой істоце: ''матчына радасьць, Віцеў сшытак, вавёрчына дупло''. Такія прыметнікі ўтвараюцца ад асновы назоўнікаў мужчынскага роду пры дапамозе [[Устаўка|ўставак]] ***-оў***, ***-ёў***, ***-аў***, ***-еў*** (''бацькаў кажух, лесьнікоў дом, братаў сшытак, Андрэеў дзядзька'') і ад асновы назоўнікаў жаночага роду пры дапамозе [[Устаўка|ўставак]] ***-ін***, ***-ын*** (''Надзін партфель, сестрына сукенка, ластаўчына гняздо'').

== Скланеньні прыметнікаў. Правапіс іх склонавых канчаткаў ==
Якасныя і адносныя прыметнікі скланяюцца аднолькава. Іх склонавыя канчаткі залежаць ад апошняга зычнага асновы і націску.

Прыметнікі мужчынскага і ніякага роду ў адзіночным ліку ва ўсіх склонах, апрача назоўнага і вінавальнага, маюць аднолькавыя канчаткі. У родным склоне пасьля цьвердых і зацьвярдзелых зычных пішацца канчатак ***-ога*** (пад націскам) або ***-ага*** (не пад націскам), пасьля мяккіх — ***-яга***, а ў давальным склоне адпаведна — ***-ому***, ***-аму***, ***-яму***. У творным і месным склонах пасьля цьвердых і зацьвярдзелых зычных пішацца ***-ым***, пасьля мяккіх і ***г***, ***к***, ***х*** — ***-ім***.

Прыметнікі жаночага роду ў родным, давальным, творным і месным склонах маюць канчаткі ***-ой*** (пад націскам), ***-ай*** (не пад націскам пасьля цьвёрдых і зацьвярдзелыхх зычных), ***-яй*** (пасьля мяккіх зычных). У родным склоне могуць быць розныя канчаткі ***-ое*** (***-ае***), ***-яе***: ''густое травы, вясёлае пары, раньняе вясны'', а ў творным — ***-ою*** (***-аю***), ***-яю***: ''густою травою, вясёлаю парою, раньняю вясною''. Поўныя канчаткі творнага склону прыметнікаў жаночага роду трэба адрозьніваць ад сугучных зь імі канчаткаў вінавальнага склону ***-ую***, ***-юю***. Адрозьніць гэта дапамагае пытальны займеньнік: ''траву'' (якую?) ''сакавітую, летнюю''; ''травою'' (якою?) ''сакавітую, летняю''.

У множным ліку канчаткі прыметнікаў залежаць ад характару асновы:
* пасьля цьвердых і зацьвярдзелых зычных пішацца ***-ыя*** (''новыя, густыя, старыя''),
* пасьля мяккіх і ***г***, ***к***, ***х*** — ***-ія*** (''раньнія, дарагія, блізкія, ціхія''),
У родным і месным склонах пішуцца канчаткі ***-ых***, ***-іх***, у давальным ***-ым***, ***-ім***, у творным — ***-ымі***, ***-імі***.

=== Прыналежныя прыметнікі ===
Прыналежныя прыметнікі мужчынскага роду ў назоўным склоне адзіночнага ліку маюць ніякі канчатак (''бацькаў падарунак, Зосьчын твар''), у вінавальным склоне іх канчатак залежыць ад адушаўлёнасьці — неадушаўлёнасьці назоўніка (''бачу бацькаў падарунак'', але ''бацькавага брата''; ''Зосьчын твар'', але ''Зосьчынага сына''). Прыналежныя прыметнікі ніякага роду ў назоўным склоне адзіночнага ліку маюць канчатак ***-о*** (пад націскам), ***-а*** (не пад націскам): ''даччыно паліто, дзедава пісьмо''; у жаночым родзе — ***-а*** (''матчына песьня, Андрэева радасьць''). Такія ж канчаткі маюць прыметнікі ў вінавальным склоне: ''прачытаў даччыно пісьмо, апрануў дзедава паліто'' (ніякі род), ''слухаў матчыну песьню, падзяляю Андрэеву радасьць'' (жаночы род).

Ва ўсіх іншых склонах прыналежныя прыметнікі маюць канчаткі, ўласьцівыя якасным і адносным прыметнікам: ''бацькавага падарунка, бацькаваму падарунку, бацькавым падарункам, у бацькавым падарунку; матчынай песьні, матчынаю песьняю'' і г. д.

== Правапіс некаторых уставак прыметнікаў ==
Прыметнікі могуць утварацца:
* ад назоўнікаў, прыметнікаў, дзеясловаў і іншых часьцін мовы (''вёска — вясковы, крыніца — крынічны, мэтал — мэталічны, жах — жахлівы, пазнаваць — пазнавальны, працаваць — працоўны''),
* для ўтварэньня ацэнкі (''стары — старэнькі; вялікі — вялізны, велізарны; шырокі — шырачэзны; высокі — высачэнны'').
[[Устаўка|Устаўкі]] ацэнкі ***-еньк-***, ***-эньк-***, ***-аньк-*** пішуцца зь мяккім знакам: ''маладзенькі, старэнькі, прыгожанькі''. Мяккі знак пішацца таксама перад [[устаўка]]ю ***-ск-*** у прыметніках утвораных ад назваў
[[Месяц (каляндар)|месяцаў]] і пор году на ***-нь***: ''[[студзень]]скі, [[ліпень]]скі, [[жнівень]]скі, [[чэрвень]]скі, [[восень]]скі''. У іншых прыметніках, утвораных ад назоўнікаў на ***-нь***, мяккі знак ня пішацца: ''[[Конь|конскі]], [[Любанскі раён|Любанскі]], [[Астраханскі раён|Астраханскі]], [[Смаргонскі раён|Смаргонскі]]''.

У прыметніках, утвораных ад назоўнікаў, аснова каторых канчаецца на ***[[н]]***, а ад назоўнікаў на ***-мя***, пішацца ****нн***: *лімон — лімонны, камень — каменны, глыбіня — глыбінны, семя — семянны* (але: *полымя — палымяны*). Два знакі ***н*** пішуцца й ва [[Устаўка|ўстаўцы]] ***-енн-*** (***-энн-***): *абедзенны, вогненны, страшэнны*. Прыметнікі з [[устаўка]]ю ***-ан-*** (***-ян-***), ***-ін-*** (***-ын-***) пішуцца з адным ***н***: *бляшаны, драўляны, духмяны, дзяціны, птушыны, пчаліны*.

У прыметніках, утвораных пры дапамозе [[Устаўка|ўстаўкі]] ***-ск-*** ад назоўнікаў, аснова якіх канчаецца на ***[[с]]***, пішацца адзін знак ***с*** (адбываецца зьліцьцё зычных): *беларус — беларускі, Кузбас — кузбаскі*. Зьліцьцё ***с*** з папярэднім зычным адбываецца і тады, калі аснова назоўніка канчаецца на ***[[ц]]***, ***[[т]]***, ***[[ч]]***, ***[[к]]*** (у такім выпадку пішацца ***ц***): *Камянец — камянецкі, рыбак — рыбацкі, брат — брацкі, ткач — ткацкі, Самойлавічы — самойлавіцкі*. У прыметніках утвораных ад земскіх назваў з асновай ***[[г]]***, ***[[х]]***, ***[[з]]***, ***[[ж]]***, ***[[ш]]*** пішацца [[Устаўка|ўстаўка]] ***-ск-***: *арэнбурскі, казаская, француская, нясьвіскі, добрускі* і г. д. З [[устаўка]]ю ***-зк-*** пішуцца прыметнікі, утвораныя ад назоўнікаў з асновай на ***[[д]]***: *швэдзкая, гарадзкі, пэрсыдзкая, людзкі*.

У прыналежных прыметніках і прозьвішчах, утвораных ад назоўнікаў мужчынскага роду зь мяккай асновай, пішацца [[Устаўка|ўстаўка]] ***-еў*** (***-ев-***): *Пецеў сьцізорык, Сяргеевы канькі; Васільеў Іван Андрэевіч, Афанасьеў Мікалай Антонавіч''.

## Заўвагі

## Крыніцы