Тэадор Момзэн

**Хрыстыян Матыяс Тэадор Момзэн** (*Theodor Mommsen*; , в. Гардынг, герцагства Шлезьвіг, Данія, цяпер Нямеччына — , Шарлётэнбург пад Бэрлінам) — нямецкі гісторык, ляўрэат Нобэлеўскай прэміі па літаратуры (1902). Прэмія прысуджана як найбуйнейшаму сучаснаму майстру мастацтва гістарычнага аповеду, з спэцыяльнай спасылкай на манумэнтальную працу «Рымская гісторыя».

## Біяграфія
У 1821 сям’я 4-гадовага Тэадора перасялілася ў Ольдэсьлёэ, у герцагства Гальштайн (тымчасова ў Даніі). Бацька Тэадора, Енс Момзэн, пратэстанцкі сьвятар сьціплага дастатку, прыдаў сыну захапленьне літаратурай, пазнаёміў зь нямецкай паэзіяй, дапамагаў перакладаць Юго, Байрана і Шэкспіра на нямецкую мову, на якой размаўляла сям’я ў доме. Адукацыю ў галіне клясычных моў, філязофіі, рыторыкі і нямецкай літаратуры Тэадор атрымаў у Хрысьціянскай гімназіі ў Альтоне. У 1838 паступіў у Кільскі ўнівэрсытэт, дзе вырашыў вывучаць юрыспрудэнцыю, курс, прысьвечаны галоўным чынам рымскаму праву. У Кілі малады прафэсар Ота Ян пазнаёміў Момзэна з навыкамі вывучэньня і тлумачэньня антычных надпісаў.

Падчас навучаньня ва ўнівэрсытэце Момзэн выявіў таксама цікавасьць да літаратуры і апублікаваў «Сьпеўнік трох сяброў» (*Liederbuch dreier Freunde*) — зборнік вершаў, напісаных ім самім, яго братам Тэха і іх сябрам Тэадорам Штормам. На апошнім курсе Кільскага ўнівэрсытэту Момзэн напісаў трактат «Пра калегіі і карпарацыі ў рымлян» (). На падставе гэтай працы, а таксама з прычыны выдатнай вучобы Момзэна, прафэсура ўнівэрсытэту дамаглася ад дацкага ўрада ўзнагароджаньня адоранага студэнта стыпэндыяй, на якую Момзэн мог бы паехаць на тры гады ў Італію. У Італіі Момзэн піша шматлікія артыкулы і пачынае зьбіраць матэрыял для сваёй галоўнай працы «Збор лацінскіх надпісаў» (), вельмі аб’ёмнага збору лацінскіх надпісаў, апублікаваных у 16-ці тамах у 1863—1936 гадах. Першы том выйшаў з прысьвячэньнем графу Барталамэа Баргезі, італьянскаму палітычнаму дзеячу і навукоўцу, які напачатку аказваў Момзэну падтрымку.

Вярнуўшыся ў 1847 у Шлезьвіг, Момзэн удзельнічае ў дэмакратычным руху, мэта якога ў вызваленьні ад дацкага панаваньня нямецкамоўных герцагстваў, разьмешчаных на поўначы ад Эльбы. Падчас рэвалюцыі 1848 г. гісторык выпускае лібэральную газэту «Шлезьвіг-Гальштайнішэ цайтунг» (*«Schleswig-Holsteinische Zeitung»*), аднак у канцы году з газэты сыходзіць на пасаду прафэсара грамадзянскага права ў Ляйпцыгскім унівэрсытэце. У 1848 годзе Момзэн бярэ ўдзел у Саксонскім паўстаньні, за гэта пазбаўляецца катэдры, і ў 1852 г. адпраўляецца ў Цюрых, дзе пачынае фундамэнтальную працу па гісторыі Рыма, якая, нягледзячы на свой строга навуковы характар, была разьлічана на шырокае кола чытачоў.

Першы том «Рымскай гісторыі» (*Romische Geschichte*) выйшаў у 1854, калі Момзэн вяртаецца ў Нямеччыну на пасаду прафэсара ўнівэрсытэту ў Брэслау, у Прусіі. У тым жа годзе гісторык узяў шлюб з Марыяй Раймер, дачкой гандляра кнігамі, ад шлюбу зь ёй было 16 дзяцей. Першыя 3 тамы «Рымскай гісторыі» (2-і і 3-ці выйшлі ў 1855 і 1856) ахопліваюць гісторыю Рыма ад яго заснаваньня да 46 да н.э., калі Гай Юліюс Цэзар нанёс паражэньне войскам сэнату ў Паўночнай Афрыцы. Гэтая праца, якая вылучаецца вывастранай мовай і энцыкляпэдычнымі ведамі ў гісторыі і культуры Старажытнага Рыма, прынесла Момзэну сусьветную славу. Для таго каб надаць сваёй працы жвавасьць, выпукласьць, Момзэн часта параўноўвае рымскіх палітыкаў з палітыкамі XIX ст. Хоць некаторыя адкрыцьці вучонага ў сьвятле пазьнейшых дасьледаваньняў састарэлі, «Рымская гісторыя» дагэтуль лічыцца значным унёскам у гісторыю і літаратуру.

Момзэн плянаваў напісаць і 4-ы том, прысьвечаны гісторыі рымскіх імпэратараў, аднак гэты плян так і ня быў увасоблены ў жыцьцё — гісторык разумеў, што чацьвёрты том будзе саступаць па ўзроўні першым тром. Дасьледаваньне Момзэна «Рымскія правінцыі. Ад Цэзара да Дыяклетыяна» (*Die Provinzen, von Caesar bis Diocletian*), якое ахоплівае тры першых стагодзьдзі гісторыі Рыма, было апублікавана ў 1885 у якасьці пятага тому «Рымскай гісторыі».

У 1858 Момзэн атрымаў катэдру рымскай гісторыі Берлінскага ўнівэрсытэта і жыве ў Бэрліне да канца жыцьця. Навуковец абіраецца чальцом Прускай акадэміі навук, падтрымка якой дазволіла яму працягнуць працу над «*Corpus Inscriptionum *». Усе гэтыя гады Момзэн працягвае актыўна займацца палітычнай дзейнасьцю. У 1863—1866 і 1873—1879 ён прадстаўляе ў прускім парлямэнце Прагрэсіўную партыю, а пасьля, як Бісмарк аб’яднаў незалежныя нямецкія дзяржавы ў адзіную Нямецкую імпэрыю, становіцца дэпутатам райхстагу, дзе выступае супраць унутранай палітыкі Бісмарка, а таксама супраць антысэмітызму, шырока распаўсюджанаму ва ўнівэрсытэцкім асяродзьдзі.

У 1871—1888 Момзэн выпускае 3-тамовае дасьледаваньне «Рымскае канстытуцыйнае права» (*Romisches Staatsrecht*), дзе кадыфікуе юрыдычную сыстэму, якая ляжыць у аснове Рымскай канстытуцыі, і аналізуе яе ў кантэксьце гісторыі Рыма. Усьлед за «Канстытуцыйным правам» у 1899 выйшла «Рымскае крымінальнае права» (*Romisches Strafrecht*).

Як сьведчаць сучасьнікі, Момзэн быў выдатным лектарам, у дасьледчай працы яму дапамагалі студэнты, якім ён у сваю чаргу таксама аказваў падтрымку.

У 1902 адным з найбольш відавочных кандыдатаў на атрыманьне Нобэлеўскай прэміі па літаратуры быў Леў Талстой, аднак яго погляды былі непрымальныя для Нобэлеўскага камітэта, у сувязі з чым было вырашана пашырыць умовы конкурсу і разглядаць ня толькі літаратурныя, але і гістарычныя творы. У выніку прэмія была прысуджана Момзэну, "*аднаму з найвялікшых гістарычных пісьменьнікаў, пяру якога належыць такая манументальная праца, як «Рымская гісторыя*». У сваёй віншавальнай прамове С. Д. Вірсэн, сябар Швэдскай акадэміі, аддаў належнае ня толькі шырокім ведам Момзэна, але і яго бліскучаму стылю. Гісторык, якому было ўжо 85 гадоў, Нобэлеўскай лекцыі ня чытаў.

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* Моммзен (Mommsen) Теодор // Лауреаты Нобелевской премии: Энциклопедия: Пер. с англ. — М.: Прогресс, 1992.
 
## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Нямецкія літаратары
Катэгорыя:Нямецкія гісторыкі
Катэгорыя:Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі ў галіне літаратуры