Дарагабуж

**Дарагабу́ж** — места ў Расеі, на рацэ Дняпры. Адміністрацыйны цэнтар Дарагабускага раёну Смаленскай вобласьці. Насельніцтва на 2017 год — 9966 чалавек. Знаходзіцца за 125 км на ўсход ад Смаленску; чыгуначная лінія злучае места з станцыяй Сафонава.

Дарагабуж — магдэбурскае места гістарычнай Смаленшчыны, на этнічнай тэрыторыі беларусаў. 

## Гісторыя

### Раньнія часы
Першы пісьмовы ўпамін пра Дарагабуж зьмяшчаецца ў грамаце смаленскага князя Расьціслава Мсьціславіча і датуецца 1150 годам. 

У 1300 годзе Дарагабуж, відаць, уваходзіў у склад Вяземскага княства (калі смаленскі князь Аляксандар Глебавіч узяў Дарагабуж у аблогу, на дапамогу месту прышоў вяземскі князь Андрэй Міхайлавіч). У 1345 годзе вяземскі і дарагабускі князь Фёдар Сьвятаславіч выдаў сваю дачку за маскоўскага князя Сямёна Гордага, пакінуў свае ўладаньні і атрымаў вотчыну ў Волаку Ламскім.

### Паміж Вялікім Княствам Літоўскім і Маскоўскай дзяржавай

У 1404 годзе Дарагабуж разам з навакольнымі землямі далучыўся да Вялікага Княства Літоўскага. У 1480-я гады ён упамінаецца як цэнтар намесьніцтва (намесьнікамі дарагабускімі былі Ц. Масальскі, Ф. Адоеўскі). У 1499 годзе каля Дарагабужу ў маскоўскі палон трапілі князь Канстантын Астроскі, намесьнік смаленскі Станіслаў, маршалкі Асьціковіч і Літавор Храптовіч, князі Друцкі, Масальскі і іншыя.

Пад 1500 годам у літоўскіх (беларускіх) летапісах упамінаецца князь Сямён Іванавіч, які ў «ізмені целование крыжа» (прысягу) з Дарагабужам і «предается Москве»; менавіта тут маскоўскі гаспадар Васіль Іванавіч атрымаў сумную для яго вестку пра перамогу свайго былога вязьня князя К. Астроскага пад Воршай. У 1503 годзе места апынулася ў складзе Маскоўскай дзяржавы. У 1508 годзе войскі Вялікага Княства Літоўскага на чале з гетманам С. Кішкам занялі Дарагабуж, аднак паводле ўмоваў міру места засталося за Масквой. 

У пачатку ХVІІ ст. Дарагабуж вярнуўся ў склад Вялікага Княства Літоўскага, што пацьвердзілі адпаведныя мірныя дамовы 1618 і 1634 гадоў. У 1610 годзе места стала цэнтрам староства ў Смаленскім павеце Смаленскага ваяводзтва. 28 траўня 1625 году кароль і вялікі князь Жыгімонт Ваза надаў Дарагабужу Магдэбурскае права і герб «*у блакітным полі вобраз Панны Марыі*». На 1650 год тут было 184 двары, працавалі гасьціны двор і 3 млыны. З пачаткам вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай у 1654 годзе места захапілі маскоўскія войскі.

### Пад уладай Маскоўскай дзяржавы і Расейскай імпэрыі

Згодна з Андрусаўскім замірэньнем 1667 году Дарагабуж апынуўся ў складзе Маскоўскай дзяржавы. У 1708 годзе ён стаў цэнтрам павету Смаленскай губэрні. У 1780 годзе ўлады даравалі месту новы расейскі герб. 

У час вайны 1812 году 25 жніўня Дарагабуж занялі францускія войскі пад камандай маршала Нея, якія кантралявалі яго да 7 лістапада. У выніку ваенных дзеяньняў места страціла 667 будынкаў. 

Паводле афіцыйных зьвестак за 1866 год, беларусы складалі 65,99% насельніцтва Дарагабускага павету, «сумесь беларусаў і расейцаў» — 29,04%. У канцы ХІХ ст. у Дарабужы было 1043 драўляныя будынкі і 68 камяніцаў, дзеялі 12 цэркваў. Штогод адбывалася 4 кірмашы, дзе гандлявалі галоўным чынам пянькой, каноплямі і іншымі сельскагаспадарчымі вырабамі, існавалі невялічкія бровар, гарбарня і капніца (тапельня воску).

### Найноўшы час
25 сакавіка 1918 году згодна з Трэцяй Устаўной граматай Дарагабуж абвяшчаўся часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 году згодна з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі ён увайшоў у склад Беларускай ССР, дзе стаў цэнтрам павету («падраёну») Смаленскага раёну. Аднак 16 студзеня Масква адабрала места разам зь іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад РСФСР. У Другую сусьветную вайну з 5 кастрычніка 1941 да 1 верасьня 1943 году Дарагабуж знаходзіўся пад акупацыяй Трэцяга Райху.


Дорогобуж. Московская улица. 1912.jpg|Маскоўская вуліца
Дорогобуж Соборный вал 1910-е.jpg|Саборны вал
Дорогобуж общий вид-1912.jpg|Агульны выгляд
Дорогобуж За днепром-1912.jpg|За Дняпром

Дорогобуж земская управа.jpg|Земская ўправа
Дорогобуж мужская гимназия.jpg|Мужчынская гімназія
Дорогобуж женская гимназия.jpg|Жаночая гімназія
Дорогобуж пожарная команда 1920-е.jpg|Пажарная дружына


## Насельніцтва
### Дэмаграфія
* **XIX стагодзьдзе**: 1863 год — 8467 чал. (паводле іншых зьвестак — 9010 чал.), у тым ліку 20 каталікоў
* **XX стагодзьдзе**: 1926 год — 7,8 тыс. чал.; 1959 год — 5,8 тыс. чал.; 1992 год — 13,5 тыс. чал.; 1998 год — 13,3 тыс. чал.
* **XXI стагодзьдзе**: 2007 год — 11&nbsp;470 чал.; 2017 год — 9966 чал.

### Інфраструктура
У Дарагабужы працуюць паліклініка і лякарня.

## Эканоміка
Ільнаперапрацоўчы, сыраробны і цагельны, хлебазавод. Вытворчасьць мэблі. Лясгас, друкарня. Завод па вытворчасьці аміяку, аміячнай салетры, складаных мінэральных угнаеньняў — NPK і сухіх зьмяшаных угнаеньняў, прадукцыі неарганічнай хіміі.
* ААТ «Дарагабуж» кампаніі «Акрон».

## Турыстычная інфармацыя
### Славутасьці
* Вал земляны
* Капліца (1911)
* Саляны склад (XVIII ст.)
* Царква Раства Барагодзіцы (1703—1711, XIX—XX стагодзьдзі)
* Царква Сьвятых Апосталаў Пятра і Паўла (1835)

### Страчаная спадчына
* Гасьціны двор (XVIII ст.)
* Царква Божага Яўленьня (XVIII ст.)
* Царква Казанскага абраза Маці Божай (1786)
* Царква Покрыва Багародзіцы (1778)
* Царква Прачыстай Багародзіцы (1790)
* Царква Смаленскага абраза Маці Божай (1792)
* Царква Сьвятога Мікалая (XVIII ст.)
* Царква Сьвятога Стэфана (1807)
* Царква Сьвятога Фёдара Яраслаўскага (1776)
* Царква Сьвятой Параскевы Пятніцы (1778)
* Царква Ўзьвіжаньня Сьвятога Крыжа (1840)

## Галерэя

Дорогобуж. Магистрат. вт. пол. 18 в. 23.06.11..JPG|Саляны склад
Dorogobuj-DSC 0147.JPG|Помнік вайне 1812 году
Dorogobuj-DSC 0128.JPG|Царква Сьвятых Пятра і Паўла
Dorogobuj-DSC 0190.JPG|Царква Раства Багародзіцы

Мертвецкая с часовней..jpg|Капліца
Здание тюрьмы, Дорогобуж.JPG|Вязьніца
Dorogobuj-DSC 0740.JPG|Старая камяніца
Dorogobuj-DSC 0742.JPG|Старая камяніца 


## Асобы
* Васілі Сахноўскі (1886—1945) — тэатральны рэжысэр
* Іван Шкодзін (1919—1943) — першы савецкі рэкардсмэн у спартовай хадзьбе

## Глядзіце таксама
* Дарагабускае староства

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 
* 

## Вонкавыя спасылкі
*