Трокі

**Тро́кі** () — места ў Летуве, сярод Троцкіх азёраў. Адміністрацыйны цэнтар Троцкага раёну Віленскага павету. Насельніцтва на 2010 год — 5266 чалавек. Знаходзяцца за 28 км на захад ад Вільні, за 9 км ад чыгуначнага вузла Ляндварова. Вузел аўтамабільных дарог, чыгуначная станцыя.

Трокі — магдэбурскае места, цэнтар гістарычнага рэгіёну Вялікага Княства Літоўскага, на этнічнай тэрыторыі беларусаў. Да нашага часу тут захаваліся комплекс Новага (на высьпе) і Старога (на паўвысьпе) замкаў вялікіх князёў літоўскіх, Фарны касьцёл, кляштар дамініканаў і караімская кенэса, помнікі архітэктуры XIV—XVIII стагодзьдзяў. Сярод мясцовых славутасьцяў вылучаўся комплекс кляштару бэрнардынаў з касьцёлам Сьвятога Мікалая, помнік архітэктуры XVII ст., зруйнаваны расейскімі ўладамі.

## Назва
Паводле найбольш папулярнай вэрсіі, вядомай з XIX ст., тапонім Трокі ўтварыўся ад балтыйскага trakas — 'вырубка'. Тым часам, на думку беларускага мовазнаўцы Язэпа Лёсіка, гэты тапонім паходзіць ад беларускага слова трокнуцца — 'здагадацца', 'раптам успомніць'. Таксама тлумачэньне назвы места знаходзяць у «Хроніцы польскай, літоўскай, жамойцкай і ўсёй Русі» Мацея Стрыйкоўскага: ад слова тарокі (у хроніцы ўпамінаецца , што адпавядае ) — 'рамяні каля задняй лукі сядла, паляўнічая сетка (дзеля здабычы)', якімі сьвіта і паляўнічыя вялікага князя Гедзіміна мусілі скарыстацца, каб прывесьці ў княскую рэзыдэнцыю вялікую колькасьць дзічыны, напаляванай у гэтай мясцовасьці (сярод іншага, у 1784 годзе адзначалася ваколіца *Toroki* каля Вількаміру). Тым часам ў складзенай на аснове гэтага твору беларускамоўнай «Хроніцы літоўскай і жамойцкай» сьцьвярджаецца, што «*Гедзімін збудаваў замак <…> і назваў яго Трокі, для таго, жа што жыва так дваране яка асочніцы і мысьліўцы, кухцікаве і хлапята, зайцаў, лісіц, куніц, і іншага зьверу ў тароках каля ярчакоў прад сабою, за сабою і па старанах навязаўшы, вазілі, зьверу тэж вялікага, ласей, яленей, сарн, поўны вазы многія наклалі*», што з улікам ужываньня менавіта поўнагалоснай формы слова «тарокі» дазваляе меркаваць пра вылучэньне выразу «*жыва так*» і повязь з германскімі мовамі (як і ў выпадку Кернава, Эйраголы, Юрбарку ды пэўных іншых старажытных паселішчаў ліцьвінаў) — ад гоцкага þroc ― 'імклівасьць, спрытнасьць'.

Паводле летапіснага сьведчаньня, у сярэдзіне XV ст. цьвярскі князь Барыс Аляксандравіч збудаваў на Вялікім возеры — за 50 км на паўночны ўсход ад Цьверы, сярод балота Аршынскага моху (за ракой ) — замак з назвай Трокі: «*заложи… город среди езера и нарекы ему Троки*».

«Lexicon universale historico-geographico-chronologico-poetico-philologicum» 1677 году паведамляў, што на мове народа Літвы места мае назву Трокі (*Troki*). У 1721 годзе кашталян троцкі Ян Фрыдэрык Сапега, апісваючы гісторыю места Троцкага () у «Monumenta Antiquitatum Marianarum, In Imagine Vetustissima, vulgo Gregoriana», таксама адзначаў, што «*на мясцовай мове места завецца Трокамі*» (*Troki*).

Паводле адной з вэрсіяў, назва вёскі Тракеляў на гістарычнай Лідчыне мае зьвязак з Трокамі і перакладаецца як «маленькія Трокі».

Варыянты назвы ў гістарычных крыніцах: *писан оу Торокох* (22 ліпеня 1440 году).

## Гісторыя

### Полацкае княства

Паводле паданьня, Трокі ў 1045 годзе заснаваў Яраслаў, сын полацкай князёўны Рагнеды і князя кіеўскага Ўладзімера. Пазьней паселішча разам з замкам стала паляўнічай рэзыдэнцыяй нашчадкаў князёўны Рагнеды.

### Вялікае Княства Літоўскае

Па сьмерці вялікага князя Гедзіміна (1341 год) Трокі перайшлі да Кейстута, які пачаў менавацца князем троцкім і жамойцкім. Сваю сталіцу ён перанёс на выспу, дзе заснаваў *Новыя Трокі*. Паступова прыдомак «Новыя» страціўся і за папярэднім паселішчам замацавалася назва *Старыя Трокі*, а за кейстутавай сталіцай проста — Трокі.

У XIV стагодзьдзі ў Троках збудавалі замкі на высьпе і паўвысьпе. 2 чэрвеня 1377 году крыжакі спрабавалі ўзяць фартэцыю, але безвынікова. Крыжацкая хроніка пад 1367, 1372 і 1391 гадамі менавала Трокі і Коўну землямі Русі (in Rusiam). У 1384 годзе вялікі князь Вітаўт, на жаданьне сваёй жонкі Ўльяны, вылучыў тут зямлю манастыру Раства Багародзіцы. Гэты манастыр (у статусе архімандрыі) упамінаецца ў пісьмовых крыніцах да XVIII ст. Пазьней Сапегі збудавалі ў Троках мураваную Юраўскую царкву (існавала ў 1630 годзе). У пачатку XVIII ст. упамінаецца старажытная Траецкай царква, а таксама месцы, дзе стаялі цэрквы Нараджэньня Хрыстова і Сьвятога Мікалая.

У канцы XIV ст. Трокі зазначаюцца ў «Сьпісе рускіх гарадоў далёкіх і блізкіх»: «*Трокы старыи каменны. А Новые Трокы на езере две стены камены. А вышние древян. А в острове камен*». 11 верасьня 1393 году Вітаўт з дапамогаю крыжакоў захапіў замкі і ўтрымліваў іх 2 месяцы. У 1387 годзе Ягайла пацьвердзіў свайму брату Скіргайлу права валодаць Троцкім княствам. Згодна з Востраўскім пагадненьнем 1392 году места перайшло ў склад уладаньняў Вітаўта. У 1402—1403 гадох у Троках пасяліліся 383 радзіны выхадцаў з Крыму — караімаў, а пазьней і крымскіх татараў. У 1405 годзе вялікі князь Вітаўт заснаваў у *Старых Троках* бэнэдыктынскі кляштар, а ў 1409 годзе ў *Новых Троках* — касьцёл Найсьвяцейшай Панны Марыі, якому паводле паданьня перадаў цудоўны абраз, падарунак імпэратара бізантыйскага Мануіла II Палеалога.

У 1413 годзе Трокі сталі сталіцай ваяводзтва і павету. Паводле некаторых зьвестак, у пачатку XV ст. вялікі князь Вітаўт надаў месту Магдэбурскае права (у 1444 годзе мескія правы пацьвердзіў вялікі князь Казімер). У 1430 годзе тут адбыўся сход манархаў Эўропы з нагоды меркаванай каранацыі Вітаўта, аднак 27 лістапада вялікі князь памёр у замку. У 1440 годзе ў Троках забілі Жыгімонта Кейстутавіча. У 1469 годзе вялікі князь Казімер запрасіў у места бэнэдыктынаў славянскага абраду з паўднёва-славянскіх зямель. У 1516 годзе Трокі атрымалі прывілей на 2 кірмашы штогод. У канцы XVI ст. тут праходзілі сэсіі Галоўнага Трыбуналу. У 1617 годзе ў Троках заснавалі кляштар бэрнардынаў, у 1638 годзе — манастыр базылянаў. 

Захавалася меркаванае сьведчаньне азначэньня жыхароў Трокаў і ваколіцаў ліцьвінамі: «*литвин Петрушка Янов… шляхтич… [[Троцкі павет|Троицкого повету]]*» (1632 год). У матрыкуле Гайдэльбэрскага ўнівэрсытэту пад 1591 годам значацца *Johannes Hlebowicz in Dambrowna, Lituanus. Nicolaus Hlebowicz in Dambrowna, palatinus Trocensis, Lituanus*.

У вайну Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667) у 1665 годзе места спалілі маскоўскія захопнікі. У 1678 годзе ў Троках пачаў дзеяць кляштар дамініканаў. 4 верасьня 1718 году адбылася ўрачыстастая каранацыя мясцовага абраза Маці Божай.


Trocki zamak. Троцкі замак (F. Smuglevič, 1785-86).jpg|Новы замак. Ф. Смуглевіч, 1785—1786 гг.
Trocki zamak. Троцкі замак (K. Tyzenhaus, 1803).jpg|Новы замак. К. Тызэнгаўз, 1803 г.
Trocki zamak na paŭvyśpie. Троцкі замак на паўвысьпе (1827).jpg|Стары замак, 1827 г.
Trocki zamak. Троцкі замак (1827).jpg|Новы замак, 1827 г.


Trocki zamak. Троцкі замак (J. Aziambłoŭski, 1843).jpg|Новы замак. , 1843 г.
Trocki zamak. Троцкі замак (J. Marszewski, 1866).jpg|Новы замак. Ю. Маршэўскі, 1866 г.
Trocki zamak. Троцкі замак (N. Orda, 27.09.1875-77).jpg|Новы замак. Н. Орда, 
Trocki zamak na paŭvyśpie, Daminikanski. Троцкі замак на паўвысьпе, Дамініканскі (M. Andriolli, 1872).jpg|Стары замак. М. Андрыёлі, 1872 г.


### Пад уладай Расейскай імпэрыі
У выніку трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай (1795 год) Трокі апынуліся ў складзе Расейскай імпэрыі, дзе ў 1796 годзе сталі цэнтрам павету Віленскай губэрні. У 1839—1842 гадох Трокі мелі статус заштатнага места. У летувіскай публікацыі 1846 году прызнавалася, што жыхары Трокаў на той час ня ведалі летувіскай мовы.

18 сакавіка 1860 году зьявіўся праект расейскага гербу Трокаў: «*ў залатым полі чырвоная брама зь вежамі па бакох; над імі два чырвоныя скрыжаваныя мечы*». На 1880 год у месьце было 178 будынкаў (зь якіх 3 мураваныя), 39 крамаў, 1 двухклясная школа; сакральныя будынкі практычна ўсяго спэктру вызнаньняў. У пачатку XX ст., паводле этнаграфічнай мапы, складзенай Яўхімам Карскім, на захадзе ад Трокаў праходзіла мяжа расьсяленьня беларусаў.

За часамі Першай сусьветнай вайны ў 1915 годзе Трокі занялі войскі Нямецкай імпэрыі


Troki, Vilenskaja, Fara. Трокі, Віленская, Фара (A. Adam, 4.07.1812).jpg|Фара. А. Адам, 1812 г.
Troki. Трокі (J. Aziambłoŭski, 1851-78).jpg|Агульны выгляд. , 1851—78 гг.
Troki. Трокі (S. Vorobiev, 1855).jpg|Агульны выгляд, 1859 г.
Römer Alfred. Ruins of the Trakai Bernardine Church, circa 1865-1880, Lithuania.jpg|Касьцёл бэрнардынаў. , 1865—1880 гг.


Troki. Трокі (I. Trutnev, 1870).jpg|Агульны выгляд, 1870 г.
Troki. Трокі (N. Orda, 1875-77).jpg|Агульны выгляд. Н. Орда, 1875—1877 гг.
Troki, Kaścielnaja, Fara. Трокі, Касьцельная, Фара (1887).jpg|Фара, 1887 г.
Trockaja kienesa. Троцкая кенэса (S. Masłoŭski, 1904).jpg|Кенэса. С. Маслоўскі, 1904 г.


### Найноўшы час
25 сакавіка 1918 году згодна з Трэцяй Устаўной граматай Трокі абвяшчаліся часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. У 1920 годзе яны апынуліся ў складзе Сярэдняй Літвы, у 1922 годзе — у складзе міжваеннай Польскай Рэспублікі, у Віленскім павеце Віленскага ваяводзтва.

З пачаткам Другой сусьветнай вайны ў верасьні 1939 году Трокі занялі савецкія войскі. 10 кастрычніка 1939 году, згодна зь летувіска-савецкай дамовай, бальшавікі перадалі места ў склад Летувы. У чэрвені 1941 — ліпені 1944 году Трокі знаходзіліся пад акупацыяй Трэцяга Райху. У 1955—1962 гадох праводзілася маштабная рэканструкцыя Троцкага замка.

У 1994 годзе ўтварылася Беларускае таварыства Троцкага раёну (узначальвае М. Рулінскі).


Troki. Трокі (J. Čachovič, 1888).jpg|Стары замак. Ю. Чаховіч, 1888 г.
Troki, Fara. Трокі, Фара (J. Čachovič, 1888).jpg|Фара. Ю. Чаховіч, 1888 г.
Troki, Fara. Трокі, Фара (1901-14).jpg|Фара, да 1915 г.
Troki, Tataryški. Трокі, Татарышкі (1901-14).jpg|Агульны выгляд, да 1915 г.


Troki, Kalona, Pahonia. Трокі, Калёна, Пагоня (1910) (2).jpg|Калёна з Пагоняй, да 1915 г.
Troki, Vilenskaja, Kalona. Трокі, Віленская, Калёна (1901-14) (2).jpg|Віленская вуліца, да 1915 г.
Troki, Baharodzickaja. Трокі, Багародзіцкая (1901-14).jpg|Царква-мураўёўка, 
Trocki zamak. Троцкі замак (1930).jpg|Новы замак, 1930 г.


## Насельніцтва
### Дэмаграфія


ImageSize = width:auto height:190 barincrement:27
PlotArea = left:50 bottom:20 top:20 right:15
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
Colors =
  id:linegrey2 value:gray(0.9)
  id:linegrey value:gray(0.7)
  id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8)
  id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:7000
ScaleMajor = unit:year increment:1500 start:0 gridcolor:linegrey
ScaleMinor = unit:year increment:300 start:0 gridcolor:linegrey2
PlotData =
  color:cobar width:15 align:left
  bar:1870 from:0 till:2191
  bar:1880 from:0 till:2174
  bar:1897 from:0 till:2800
  bar:1901 from:0 till:2390
  bar:1921 from:0 till:1587
  bar:1939 from:0 till:3100
  bar:1959 from:0 till:3100
  bar:1970 from:0 till:4691
  bar:1979 from:0 till:5763
  bar:1989 from:0 till:6703
  bar:2001 from:0 till:5725
  bar:2010 from:0 till:5266
TextData=
  fontsize:10px pos:(10,190)
  text: Дынаміка зьмяненьня колькасьці насельніцтва Трокаў



* **XIX стагодзьдзе**: 1870 год — 2191 чал.; 1880 год — 2174 чал., зь іх паводле веры 900 каталікоў, 224 праваслаўныя, 8 раскольнікаў, 2 эвангелісты, 2 кальвіністы, 585 юдэяў, 434 караімы, 19 мусульманаў; паводле стану 278 шляхты, 12 духоўнага стану, 30 ганаровых грамадзянаў, 1631 мяшчанін, 12 сялянаў, 206 вайскоўцаў і 5 іншых станаў; 1897 год — 2800 чал.
* **XX стагодзьдзе**: 1901 год — 2390 чал., зь іх 746 каталікоў, 309 праваслаўных, 3 лютэраніны, 818 юдэяў, 424 караімы, 90 мусульманаў; 1921 год — 1587 чал.; 1939 год — 3,1 тыс. чал.; 1959 год — 3,1 тыс. чал.; 1970 год — 4691 чал.; 1976 год — 6 тыс. чал.; 1979 год — 5763 чал.; 1989 год — 6703 чал.
* **XXI стагодзьдзе**: 2001 год — 6,1 тыс. чал.; 2007 год — 5406 чал.; 2010 год — 5266 чал.

### Адукацыя
У Троках працуюць гімназія Вітаўта Вялікага, сярэдняя і пачатковая школа.

### Культура
Дзеюць бібліятэка і тэатар.

## Эканоміка
Прадпрыемствы харчовай і мясцовай прамысловасьці. 

## Турыстычная інфармацыя
### Інфраструктура

Трокі — буйны турыстычны цэнтар. У месьце працуюць некалькі музэяў. Дзее ляндшафтавы заказьнік.

### Славутасьці
* Забудова гістарычная (канец XIX — пачатак XX ст.; фрагмэнты)
* Замак Новы на высьпе (XIV — пачатак XV ст.)
* Замак Стары на паўвысьпе (XIV ст.)
* Касьцёл Найсьвяцейшай Панны Марыі (Фарны; 1409, 1718)
* Кенэса (XVIII ст.)
* Кляштар дамініканаў (ХVІІ—ХVІІІ стагодзьдзі)
* Царква Раства Багародзіцы (1863; мураўёўка)

### Страчаная спадчына
* Кляштар бэрнардынаў (ХVІІ ст.)
* Сынагога

## Галерэя

Trakai-bridge.jpg|Мост да Новага замка
Trakai old castle.jpg|Стары замак
Trakai Kenesa.JPG|Кенэса
Trakai, kostel (3).jpg|Фарны касьцёл

Trakai, pravoslavný kostel.jpg|Царква-мураўёўка
Lithuania Trakai Old Post.jpg|Стары будынак пошты
Trakai Tyszkiewicz palace.jpg|Палац Тышкевічаў на Затроччы
Trakai Nepomuk.jpg|Каплічка Сьвятога Яна Непамука


## Месты-сябры
 

## Заўвагі

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 
* 
* 

## Вонкавыя спасылкі
*