open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Бэйрут

**Бэйру́т** (, *Bayrūt*) — сталіца і самы вялікі горад Лібану, разьмяшчаецца ва ўсходняй частцы краіны. Налічвае каля 1,5 млн жыхароў, у асноўным арабаў. Ранейшыя назвы: Біруту, Бэрутас.

## Гісторыя
Бэйрут быў заснаваны фінікійцамі. Успаміны аб горадзе датуюцца XV стагодзьдзем да н. э. З 15 году н. э. горад быў заваяваны Рымскай імпэрыяй. З 630 да 1110 году горад знаходзіўся пад уладай арабаў. У 1110—1291 гадах крыжацкая крэпасьць, пазьней турэцкая.

У ХІХ стагодзьдзі Бэйрут стаў культурным цэнтрам арабскага сьвету. У гэты ж час горад атрымаў значнае гаспадарчае разьвіцьцё ў выніку гандлю аксамітам, які выраблялі ў мясцовых гарах. Падчас францускай акупацыі былі пабудаваны сучасны порт і чыгунка да Дамаску і Алепа.

У 1943 годзе Бэйрут стаў сталіцай незалежнага Лібану і заставаўся культурным і фінансавым цэнтрам Блізкага Ўсходу да грамадзянскай вайны ў 1975 годзе. Падчас канфлікту горад быў падзелены паміж мусульманамі, якія жывуць у заходняй частцы і хрысьціянамі ўсходняй часткі.

Пасьля грамадзянскай вайны горад пачаў адбудоўвацца, але падчас канфлікту з Ізраілем, горад быў адной з мэтаў бамбардзіровак.

## Транспарт
У Бэйруце ёсьць міжнародны аэрапорт, чыгунка да Трыпалі, Дамаску і Хайфы.

Катэгорыя:Гарады Лібану
Катэгорыя:Сталіцы Азіі
Хайфа

**Ха́йфа** (, ) — найбуйнейшы горад поўначы Ізраілю і трэці па велічыні горад краіны, на схіле гары Кармэлю, на ўзьбярэжжы Міжземнага мора. Налічвае, без уліку прыгарадаў, каля 270 тысяч жыхароў. Горад зьяўляецца найбуйнейшым марскім портам Ізраілю.

## Крыніцы
Андаманскае мора

**Андама́нскае мора** () – часткова замкнутае мора разьмешчанае ў паўночна-ўсходняй частцы Індыйскага акіяну, паміж Індакітайскай паўвыспай, Андаманскімі і Нікабарскімі выспамі (якімі аддзяляецца ад Бэнгалькага заліву) і Суматрай. Малакскай пратокай злучаецца з Паўднёва-Кітайскім морам.

* плошча мора каля 602 тыс. км²
* аб’ём вады складае каля 660 тыс км³
* сярэдняя глыбіня 1043 м
* максымальная глыбіня 4507 м
* салёнасьць ад 20 да 34,5‰

Клімат трапічны, вільготны, мусонны. Ападкі складаюць болей за 3000 мм у год. Тэмпэратура вады складае ад 26&nbsp;°C да 30&nbsp;°C. Прылівы ў затоках даходзяць да 7,2 м. Вядзецца актыўная лоўля тунца. У мора ўпадаюць наступныя рэкі: Іравадзі і Салуін. Асноўныя парты: Рангун, Пэнанг, Пхукет і Белаван.

У сьнежні 2004 году ў моры адбыўся землятрус, які выклікаў моцнае цунамі.

Катэгорыя:Моры Індыйскага акіяна
Трагедыя на Нямізе

**Траге́дыя на Нямі́зе** — масавая таўкатня напрыканцы піўнога сьвята ў Менску 30 траўня 1999 году, зладжанага кампаніяй «Аліварыя». У гэты ж час праваслаўнае насельніцтва сьвяткавала Тройцу.

Хаваючыся ад дажджу з градам, моладзь рушыла ў пераход да станцыі мэтро «Няміга». У таўкатні загінулі 53 чалавекі, яшчэ больш за 250 пацярпелі. Бальшыня загінулых — маладыя людзі векам ад 14 да 20 гадоў, зь іх 42 дзяўчыны й 2 супрацоўнікі міліцыі. Бальшыня загінула ад задушша й траўмаў. Паводле сьведчаньняў відавочцаў, сьвята цягнулася яшчэ гадзіну пасьля трагедыі.

Адразу пасьля трагедыі ў краіне была абвешчаная трохдзённая жалоба.

Першы час за трагедыю ўлады часткова прынялі адказнасьць на свой адрас. На распараджэньне гарвыканкаму сталіцы й мясцовых выканкамаў цягам двух гадоў сваякам загінулых далі права бясплатнага праезду ў грамадзкім транспарце, набыцьця бясплатных лекаў і вызваленьня ад аплаты камунальных паслугаў. Аднак у 2002 годзе прэзыдэнцкай пастановай палёгкі былі скасаваныя.

Доўгі час пасьля трагедыі падземны пераход быў своеасаблівым месцам паломніцтва для блізкіх сяброў і родных загінулых: людзі вешалі на сьценах партрэты, абразы, тэксты малітваў, распальвалі сьвечкі ў памяць аб ахвярах.

На месцы трагедыі, ля ўваходу на станцыю мэтро «Няміга», 30 траўня 2002 году быў усталяваны помнік у выглядзе 53 ружаў, раскіданых па мэтафарычных прыступках, а таксама малая каплічка з праваслаўным крыжом, унутры якое зьмешчаныя зьвесткі пра нагоду для яе ўсталяваньня.

## Спыненьне справы
Крымінальная справа была спынена 25 сакавіка 2002 году ў сувязі з заканчэньнем тэрміну даўнасьці. Вінаватых у страшнай трагедыі не назвалі.

## Вонкавыя спасылкі
* Сайт, прысьвечаны трагедыі
* Каляндар падзеяў
* Трагедыя на Нямізе: як падземны пераход стаў тунэлем сьмерці

Катэгорыя:Гісторыя Менску
Катэгорыя:Гісторыя Беларусі (пасьля 1990 году)
Катэгорыя:Менскі мэтрапалітэн
Катэгорыя:Падзеі 1999 году
Мэтрасэксуал

**Мэтрасэксуа́л** (, па-беларуску — франт)&nbsp;— тэрмін, уведзены ў 1994 годзе брытанскім журналістам Маркам Сымпсанам для азначэньня сучасных мужчынаў любой арыентацыі, якія маюць яскрава выражаны эстэтычны густ і трацяць шмат часу і грошай на ўдасканаленьне свайго выгляду і спосабу жыцьця.

Тэрмін «мэтрасэксуал» — процілежнасьць тэрміну «ма́ча». Мэтрасэксуалы — шанавальнікі ўсяго вытанчанага, цудоўнага, дбаюць пра свой выгляд, адведваюць касмэтычныя салёны, прытрымліваюцца моды.

У XIX ст. падобны культурніцкі фэномэн быў вядомы пад назвай дэндзі. Пазьней зьявіўся ідэалягічна супрацьлеглы тэрмін — «рэтрасэксуал», то бо мужчына, які прытрымліваецца традыцыйных поглядаў на адносіны з жанчынамі і мужчынскай манэраю апранацца.

Найбольш вядомыя мэтрасэксуалы:
* Дэйвід Бэкгэм
* Брэд Піт
* Робі Ўільямз

## Літаратура
* Марк Сымпсан. «Here come the mirror men». The Independent (Лёндан), стар. 22 (15 лістапада 1994).

## Вонкавыя спасылкі

* «Meet the Metrosexuals»
*  — Артыкул, прысьвечаны камэрцыйным ды сацыялягічным аспэктам мэтрасэксуальнасьці

Катэгорыя:Сацыялёгія
Япі

**Я́пі** (, *Young Urban Professional* — малады гарадзкі спэцыяліст) — моладзевая субкультура, прадстаўнікі якой вядуць канфармістычны агульнапрыняты лад жыцьця сучаснага чалавека ў заходнім сьвеце. Япі маюць высокааплатную працу, аддаюць перавагу дзелавітаму стылю, прытрымліваюцца моды, наведваюць фітнэс-цэнтры. Галоўны крытэр прыналежнасьці да «япі» — пасьпяховасьць.

## Гісторыя
Панятак «япі» узьнікла ў ЗША на пачатку 1980-х. Часопіс Newsweek назваў 1984 год годам япі. Япі нарадзіліся ў рэйганаўскія часы як антытэза гіпі.

## Глядзіце таксама
* Гіпі

Катэгорыя:Субкультуры
Катэгорыя:Сацыялёгія
Полацкі дзяржаўны ўнівэрсытэт

**По́лацкі дзяржа́ўны ўнівэрсытэ́т** — вышэйшая навучальная ўстанова ў Беларусі. Факультэты месьцяцца ў Полацку і Наваполацку.

## Факультэты
* Геадэзічны факультэт
* Інжынэрна-будаўнічы факультэт
* Гісторыка-філялягічны факультэт
* Машынабудаўнічы факультэт
* Радыётэхнічны факультэт
* Спартова-пэдагагічны факультэт
* Тэхналягічны факультэт
* Факультэт інфармацыйных тэхналёгіяў
* Фінансава-эканамічны факультэт
* Юрыдычны факультэт

## Гісторыя
ПДУ быў заснаваны ў 1968 годзе як філіял Беларускага політэхнічнага інстытуту. Пазьней быў ператвораны ў асобны Наваполацкі політэхнічны інстытут, а затым ува ўнівэрсытэт. З 2005 году гісторыка-філялягічны факультэт і факультэт інфармацыйных тэхналёгіяў ПДУ зьмяшчаюцца ў мурах былой Езуіцкай акадэміі, аднае з найстарэйшых навучальных установаў Беларусі.

### Рэктары
* Эрнст Бабенка (1974—1976)
* Пётар Швед (1976—1986)
* Эрнст Бабенка (1987—2003)
* Зьміцер Лазоўскі (2003—2021)
* Алег Раманаў (2021—2022)
* Юры Раманоўскі (з 2022 году)

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Мапа сайту ПДУ
* Неафіцыйны сайт аб ПДУ 
* Галава, якая размаўляла // Газэта «Звязда»

Катэгорыя:Беларускія ўнівэрсытэты
Катэгорыя:Вышэйшыя навучальныя ўстановы Полацку
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1974 годзе
Арафурскае мора

**Арафу́рскае мора** () — мора ва ўсходняй частцы Індыйскага акіяна (па іншых зьвестках адносіцца да Ціхага акіяна) паміж Аўстраліяй і выспамі: Танімбар, Кай і Новая Гвінэя. З усходу, праз пратоку Торэса злучаецца з Каралавым морам, з захаду мяжуе з марамі Тымор, Банда і Сэрам, з поўдня з затокай Карпэнтарыя. 

* паверхня 1290 тыс. км²
* сярэдняя глыбіня 50—80 м
* максымальная глыбіня 3680 м
* тэмпэратура вады ад 25&nbsp;°C да 28&nbsp;°C
* салёнасьць 35—35‰
* прылівы да 7,6м (Новая Гвінэя)

Большая частка дна мора — гэта шэльф пакрыты пяском і вапняком. У глыбінных частках мора (паўночна-заходніх), знаходзяцца сэйсьмічна актыўныя зоны. Арафурскае мора зьяўляецца мелкім трапічным морам, у яго водах часта нараджаюцца трапічныя тайфуны.

Назва мора паходзіць ад племені Алфула (людзі лесу).

Катэгорыя:Моры Індыйскага акіяна
Пэтар Чэх

**Пэтар Чэх** (; );  20 траўня 1982 году, Пльзень, Чэхаславаччына) — былы чэскі футбаліст, брамнік. Выступаў за «Хмель», «Спарту», «Рэн», «Чэлсі», «Арсэнал» і нацыянальную зборную Чэхіі. У 2005 і 2007 гадах Чэх быў прызнаны найлепшым брамнікам Лігі чэмпіёнаў УЭФА.

## Клюбная кар’ера
### «Вікторыя» Пльзень
Чэх пачынаў як паўабаронца за моладзевую каманду пльзенскай «Вікторыі», зрэдку гуляючы ў варотах. Зламаўшы сабе нагу ў 10 гадоў, ён выбраў пазыцыю брамніка.

### «Хмель»
Дэбют Чэха на прафэсійным узроўні адбыўся ў 17 гадоў за футбольны клюб «Хмель» у 1999 годзе.

### «Спарта»
Трансфэр на суму 700 тысяч эўра дазволіў клюбу «Спарта» набыць брамніка, які паставіў нацыянальны рэкорд: 855 хвілін без прапушчаных галоў.

### «Рэн»
Пасьля ўсяго аднаго сэзону ў праскай «Спарце» Чэх быў набыты францускім клюбам «Рэн» за 5 млн эўра ў ліпені 2002 году. Дзякуючы выдатнай гульні чэскага брамніка, каманда дасягнула паўфіналу Кубка Францыі й заняла 9-е месца ў найвышэйшым дывізіёне ў сэзоне 2003—2004 гадоў.

### «Чэлсі»
У студзені 2004 году Пэтар Чэх пагадзіўся на летні пераход у «Чэлсі» за 10,3 млн эўра, падпісаўшы пяцігадовы кантракт.

Прыехаўшы ў «Чэлсі», Чэх не адразу стаў асноўным брамнікам, таму што ў клюбе ўжо быў Карлё Кудычыні, які лічыўся найлепшым брамнікам ангельскай Прэм’ер-Лігі. Аднак Карлё Кудычыні зьдзейсьніў некалькі памылак падчас перадсэзоннай падрыхтоўкі, і Чэха паставілі ў створ брамы. У 2005 годзе Пэтар пабіў рэкорд Пэтэра Шмэйхэля, не прапусьціўшы ніводнага голу на працягу 11 гульняў і 35 хвілін (1025 хвілін).

Пасьля атрыманьня цяжкай траўмы галавы (уціснуты пералом чэрапа), якую яму зрабіў гулец «Рэдынгу» Стывэн Гант, кар’ера галкіпэра знаходзілася пад пагрозай. Аднак Пэтар здолеў акрыяць ад пашкоджаньня раней пакладзенага тэрміну і працягнуў дэманстраваць выбітную гульню ў браме. У пазьбяганьне атрыманьня паўторнай траўмы галавы брамнік выходзіў на поле ў спэцыяльна вырабленым для яго ахоўным шлеме. Пасьля пераходу ў клюб Тыбо Куртуа брамнік страціў пазыцыю асноўнага галкіпэра каманды і быў вымушаны сесьці на лаву запасных.

### «Арсэнал»
29 чэрвеня 2015 году перайшоў у склад лёнданскага «Арсэналу», які выклаў 10 млн фунтаў за чэскага брамніка. Завяршыў кар’еру пасьля сэзону 2018—2019 гадоў.

## Дасягненьні
**«Чэлсі»**:
* Чэмпіён Ангельшчыны (4):  2005, 2006, 2010, 2015
* Уладальнік Кубка Ангельшчыны (4): 2007, 2009, 2010, 2012
* Уладальнік Кубка футбольнай лігі (3): 2005, 2007, 2015
* Уладальнік Супэркубка Ангельшчыны (2): 2005, 2009
* Пераможца Лігі чэмпіёнаў: 2012
* Пераможца Лігі Эўропы: 2013

## Асабістае жыцьцё
Жанаты, мае дачку і сына.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт
* Профіль на афіцыйным сайце «Чэлсі»
* Статыстыка на FIFA.com
* Статыстыка на Soccerbase

Катэгорыя:Чэскія футбалісты
Паўднёваславянскія мовы

**Паўднё́ваславя́нскія мовы** — падгрупа славянскай моўнай групы індаэўрапейскае моўнае сям’і. Мовы гэтай падгрупы ўжываюцца галоўным чынам на паўднёвым усходзе Эўропы — на Балканах.

## Агульная характарыстыка
Паўднёваславянскія мовы адрозьнівае ад заходнеславянскіх і ўсходнеславянскіх захаваная сыстэма дзеяслоўнага спражэньня са старымі славянскімі формамі мінулага часу — імпэрфэкт, аорыст, плюсквампэрфэкт(апошні, зрэшты, адзначаецца і ва ўсходнеславянскіх).
Ва ўсіх паўднёваславянскіх мовах спрошчаная сыстэма скланеньня, у баўгарскай і македонскай — практычна цалкам адсутнічаюць формы ўскосных склонаў.

Падзяляюцца на заходнюю і ўсходнюю падгрупы.

## Клясыфікацыя
* усходняя падгрупа:
** стараславянская мова †;
** царкоўнаславянская мова †;
** баўгарская мова;
** македонская мова;
* заходняя падгрупа:
** *[[сэрбскахарвацкая мова]]*:
*** басьнійская мова;
*** сэрбская мова;
*** харвацкая мова;
*** чарнагорская мова;
** славенская мова

## Вонкавыя спасылкі
Эшлі Коўл

**Э́шлі Коўл** (;  20 сьнежня 1980 году, Стэпні, Лёндан, Ангельшчына) — былы ангельскі футбаліст, левы абаронца. Былы гулец нацыянальнай зборнай Ангельшчыны, разам зь якой шмат разоў удзельнічаў на чэмпіянатах сьвету і Эўропы. Вядомы, перш за ўсё, дзякуючы выступам за ангельскі «Чэлсі».

## Біяграфія
Зь юнацкага ўзросту гуляў у «Арсэнале». Пачынаў у якасьці нападніка, першы матч за асноўную каманду згуляў 30 лістапада 1999 году супраць «Мідлзбра». Заключыў прафэсійны кантракт 25 лютага 2000 году. Для атрыманьня гульнявой практыкі быў аддадзены ў арэнду ў клюб «Крыстал Пэлас», дзе згуляў 14 матчаў і забіў 1 гол і дапамог клюбу захаваць месца ў лізе. Пасьля траўмы асноўнага левага абаронцы «Арсэналу» Сыльвінью ўвосень 2000 году быў пастаўлены на яго месца. Паказваючы выдатную гульню, выцесьніў бразыльца з асноўнага складу.

У 2005 годзе Коўл быў абвінавачаны ў тым, што дамаўляецца аб пераходзе ў іншы клюб без апавяшчэньня кіраўніцтва «Арсэналу». Камісія Прэм’ер-Лігі прызнала яго віну й 2 чэрвеня 2005 году аштрафавала на £100 000 за сустрэчу ў адной зь лёнданскіх гасьцініц з Жузэ Маўрыньню. Пададзеная ў жніўні апэляцыя была адхіленая, але памер штрафу паменшылі да £75 000. Таксама за гэты інцыдэнт былі аштрафаваныя клюб «Чэлсі» і сам Жузэ Маўрыньню на сумы ў £300 000 і £200 000 (паменшаная да £75 000) адпаведна.

Нягледзячы на жаданьне пакінуць «Арсэнал», Коўл падпісаў новы кантракт 18 ліпеня 2005 году з зарплатай каля £70 000 у тыдзень. 31 жніўня 2006 годзе перайшоў у «Чэлсі» ў абмен на абаронцу Вільяма Галяса з даплатай у £5 млн.

7 ліпеня 2014 году Коўл падпісаў двухгадовы кантракт з «Ромай».

## Дасягненьні
**«Арсэнал»**:
* Чэмпіён Ангельшчыны (2): 2002, 2004
* Уладальнік Кубка Ангельшчыны (3): 2002, 2003, 2005
* Уладальнік Супэркубка Ангельшчыны (2): 2002, 2004

**«Чэлсі»**:
* Чэмпіён Ангельшчыны: 2010
* Уладальнік Кубка Ангельшчыны (4): 2007, 2009, 2010, 2012
* Уладальнік Кубка Футбольнай лігі: 2007
* Уладальнік Супэркубка Ангельшчыны: 2009
* Пераможца Лігі чэмпіёнаў: 2012
* Пераможца Лігі Эўропы: 2013

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Профіль на сайце лігі 
* Статыстыка на Soccerbase

Катэгорыя:Ангельцы афрыканскага паходжаньня
Катэгорыя:Ангельскія футбалісты
Джо Коўл

**Джозэф Джон «Джо» Коўл** (;  8 лістапада 1981 году, Лёндан, Ангельшчына) — былы ангельскі футбаліст, паўабаронца. Вядомы перш за ўсё дзякуючы выступам за «Чэлсі».

## Кар’ера
### Клюбная
Джо нарадзіўся ў Лёндане 8 лістапада 1981 году. У 1999 годзе, зьяўляючыся юніёрам, заключыў свой першы кантракт з футбольным клюбам «Ўэст Гэм». У сэзоне 2002—2003 гадоў стаў капітанам гэтай каманды. 6 жніўня 2003 году Коўл падпісаў кантракт з «Чэлсі», які выклаў за гульца 6,6 млн фунтаў, пасьля таго як ён адхіліў новы кантракт ад «Ўэст Гэму». Ягоны дэбют за «Чэлсі» прыпаў на 13 жніўня ў пераможным матчы Лігі чэмпіёнаў над славацкай «Жылінай» (2:0). Коўл скарыстаўся траўмамі Дэміена Дафа і Ар’ена Робэна, сташўы сталым гульцом каманды. У сэзоне 2004—2005 гадоў стаў чэмпіёнам Ангельшчыны.

Улетку 2010 году Коўл на правах вольнага агента пакінуў «Чэлсі». Сам Коўл назваў прычыны, па якіх ён пакінуў клюб, палітычнымі і ніяк ня зьвязанымі ані з футболам, ані з заробкам. 19 ліпеня 2010 году гулец перайшоў у «Лівэрпул» на правах вольнага агента. У «Лівэрпулі» Коўл атрымаў футболку з нумарам «10». 16 верасьня 2010 году Джо забіў свой першы мяч у складзе «чырвоных» у матчы Лігі Эўропы ў браму румынскага «Сьцяўа». 1 студзеня 2011 году забіў свой першы гол за «Лівэрпул» ў Прэм’ер-лізе ў матчы супраць «Болтану», дзе мэрсісайдцы перамаглі 2:1.

31 жніўня 2011 году Коўл падпісаў гадавы кантракт арэнды з францускім «Лілем». Пасьля чаго правёў сэзон у клюбе свайго юнацтва — «Ўэст Гэм». У 2014 годзе далучыўся да складу «Астан Вілы».

### Міжнародная
Прымаў удзел у гульнях зборнай Ангельшчыны падчас Чэмпіянату сьвету ў 2002 і 2006 гадах і ў Эўра-2004.

## Дасягненьні
«**Чэлсі**»:
* Чэмпіён Ангельшчыны (3): 2005, 2006, 2010
* Уладальнік Кубка Ангельшчыны (3): 2007, 2009, 2010
* Уладальнік Супэркубка Ангельшчыны (3): 2005, 2009
* Уладальнік Кубка Лігі Ангельшчыны (2): 2005, 2007
* Уладальнік званьня лепшага гульца «Чэлсі»: 2004

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Профіль на chelsea-fc.ru
* Joe Cole Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Ангельскія футбалісты
Брамнік

У шматлікіх гульнявых камандных відах спорту **брамнік** або галкіпэр (ад ) — гулец, абавязкам якога зьяўляецца абараняць сваю браму, гэта значыць не даваць камандзе суперніка забіць гол. Звычайна існуюць спэцыяльныя правілы, якія адносяцца толькі да брамнікаў. Брамнікі часта носяць дадатковае экіпіяваньне.

## Брамнікі ў розных відах спорту

### Гандбол

У гандболе брамнік ёсьць адзіным гульцом у камандзе, якому дазваляецца заставацца ў 6-мэтровай зоне на працягу ўсяго матчу. Брамнік можа абараняць браму усімі часткамі цела, уключна з рукамі, нагамі і тулавам, але толькі ў межах сваёй 6-мэтровай зоны. Кожны раз, калі мяч апынаецца на падлозе ў 6-мэтровай зоне, толькі брамнік мае права валодаць мячом, але калі спартовы рыштунак знаходзіцца ў паветры над 6-мэтровай зонай, праціўнік усё яшчэ можа ўскочыць і зону, і не кранаючыся падлогі, схапіць і завалодаць мячом.

Брамнік можа браць удзел у нападзе праз доўгія перадачы таварышу па камандзе праз усю пляцоўку. Агулам адзеньне брамніка адрозьніваецца ад адзеньня палявога гульца, то бок брамнік звычайны адзеты ў кашулю з доўгім рукавом і доўгія нагавіцы.

### Футбол
У футболе брамнік можа дакранацца да мяча рукамі ў межах сваёй штрафной плошчы. Брамнікавая форма павінна адрозьнівацца ад формы іншых гульцоў каманды, а таксама гульцоў каманды суперніка і судзьдзяў. Брамнік носіць спэцыяльныя пальчаткі, якія дазваляюць яму лепш трымаць мяч і зьмякчаюць удары. Брамнік, які пакінуў штрафную плошчу, лічыцца звычайным гульцом.

### Хакей зь мячом

У хакеі зь мячом брамнік гуляе бяз клюшкі ў межах штрафной плошчы (паўкруга радыюсам 17 м). Касьцюм брамніка па колеры павінен адрозьнівацца ад касьцюма астатніх гульцоў каманды. Брамніку дазваляецца для засьцярогі ад удараў пры падзеньні й прамым трапленьні мяча апранаць ахоўнае экіпіяваньне, а таксама спэцыяльныя шчыткі, якія шчыльна абліпаюць ногі. Для абароны кісьцей дазваляецца апранаць спэцыяльныя пальчаткі, але пальцы пальчатак брамніка павінны быць падзеленыя й не павінны мець паміж сабой перапонак або пастак. Дазваляецца на пальчатку наляпляць пласт губкі, паралону або іншага матэрыялу, які не павялічвае іх памераў. Брамнік таксама павінен быць на каньках і ў шлеме. Выкарыстаньне брамнікам ахоўнай маскі зьяўляецца абавязковым.

### Хакей з шайбай

У хакеі з шайбай брамнік носіць спэцыяльнае экіпіяваньне, якое складаецца з маскі, шчыткоў, пасткі й спэцыяльнай клюшкі. Брамнік можа прыціскаць шайбу да лёду або заціскаць яе ў пастцы, каб спыніць гульню. Напад на брамніка гульцамі каманды суперніка лічыцца парушэньнем.

### Хакей на траве
У хакеі на траве брамнік носіць ахоўнае экіпіяваньне, і яму дазваляецца адбіваць мяч любой часткай цела.

### Воднае пола
У водным пола брамнік можа чапаць мяч двума рукамі, дакранацца крыса басэйна й удараць мяч кулаком на адлегласьці 4-х мэтраў ад варот. Таксама брамнік можа забіваць галы, аднак яму пры гэтым забараняецца пераплываць на чужую палову поля.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Спартовыя пазыцыі
Луанда

**Луанда** () — сталіца і найбуйнейшы горад Анголы. Ляжыць на паўночным захадзе краіны, на беразе Атлянтычнага акіяна.

Насельніцтва складае 2,7 млн чалавек (2003), а з прыгарадамі — 4,1 млн. Луанду заснавалі партугальцы ў 1576 годзе пад назвай *Сан-Паўлу дэ Луанда*. На памежжы 17 і 18 стагодзьдзяў была важным цэнтрам гандлю рабамі гэтай часткі Афрыкі.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Гарады Анголы
Катэгорыя:Сталіцы Афрыкі
Кохаб

**Кохаб** (β Малой Мядзьведзіхі) — другая па яркасьці зорка ў сузор’і Малой Мядзьведзіцы, жоўты гігант, бачная зорная велічыня 2,08m, адлегласьць да Зямлі 126 сьветлавых гадоў, тэмпэратура на паверхні 4000 К. У пэрыяд прыблізна з 2000 г. да н. э. па 500 г. н. э. Кохаб была самай блізкай да Паўночнага полюсу сьвета яркай зоркай і мела ролю палярнай зоркі, што адлюстраваны ў яе арабскай назьве *Кохаб-эль-Шэмалі* (Зорка Поўначы).

## Крыніцы

Катэгорыя:Зоркі
Катэгорыя:Жоўтыя гіганты
Катэгорыя:Малая Мядзьведзіха
Кенія

**Кенія** — рэспубліка на ўсходзе Афрыкі. Па цэнтры краіны праходзіць экватар. Да 1963 году Кенія была брытанскай калёніяй.

## Геаграфія
Кенія на паўднёвым усходзе абмываецца Індыйскім акіянам, на поўначы з Этыёпіяй, на ўсходзе з Самалі, на поўдні з Танзаніяй, на захадзе з Угандай і на поўначы з Паўднёвым Суданам. Прыблізна па сярэдзіне краіны праходзіць лінія экватару. Сталіцай Кеніі зьяўляецца горад Найробі.

## Дэмаграфія
У 2021 годзе колькасьць несельніцтва Кеніі ацэньвалася ў  чалавек (паводле Міжнароднай базы дадзеных перапісаў насельніцтва ЗША . Насельніцтва падзяляецца на некалькі плямёнаў, самым шматлікім зь якіх зьяўляецца племя кікую, што складае каля 18% насельніцтва. Астатнія плямёны складаюць ня больш за 10% ад агульнай колькасьці. Пісьменнасьць людзей старэйшых за 15 гадоў складае 82% (на 2000 год, паводле ацэнкі). У краіне вялікі адсотак моладзі — каля паловы насельніцтва не дасягнула 20-гадовага ўзросту. На верасень 2013 году 83% насельніцтва Кеніі спавядалі хрысьціянства. Існуюць індуісцкія і мусульманскія абшчыны. Афіцыйнымі мовамі зьяўляюцца суахілі ды ангельская, хоць насельніцтва валодае арабскай і племяннымі мовамі.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
*
Лібія (неадназначнасьць)

Назву "**Лібія**" маюць:

* Лібія - краіна ў Афрыцы
* Лібія - вёска ў Пружанскім раёне Беларусі
Нобэлеўская прэмія ў галіне літаратуры

**Нобэлеўская прэмія ў галіне літаратуры** — адна зь пяці прэміяў, якія ўручаюцца штогод Нобэлеўскім камэтэтам у Стакгольме за выбітныя дасягненьні ў літаратурнай творчасьці.

## Патрабаваньні ўставу камітэту
Намінаваць на Нобэлеўскую прэмію па літаратуры могуць:
* сябры Швэдзкай акадэміі, іншых акадэміяў, інстытутаў і арганізацыяў з падобнымі мэтамі
* прафэсары гісторыі літаратуры і мовазнаўства ўнівэрсытэтаў
* ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі ў галіне літаратуры
* старшыні аўтарскіх зьвязаў, якія прадстаўляюць літаратурную дзейнасьць у адпаведных краінах

## Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі ў галіне літаратуры

## Вонкавыя спасылкі

* Афіцыйны сайт Камітэту па ўганараваньні Нобэлеўскай прэміяй

Літаратура
Катэгорыя:Літаратурныя прэміі
Яўген Чыквін

**Яўге́н Чы́квін** (;  12 верасьня 1949, Орля, Падляскае ваяводзтва, Польшча) — польскі палітык, беларускі й праваслаўны дзяяч у Польшчы.

Скончыў факультэт чыгуначнага транспарту Варшаўскае палітэхнікі. У 1980 стаў кіраўніком Кола праваслаўных тэолягаў праваслаўных тэалягічных і сьвецкіх школаў (пазьней — Брацтва праваслаўнае моладзі), першае масавае праваслаўнае сьвецкае арганізацыі ў краінах камуністычнага блёку. У 1980-х быў сябрам Краёвае рады Патрыятычнага руху нацыянальнага адраджэньня ў Беластоку, тады ж уваходзіў у склад ваяводзкага кіраўніцтва Таварыства польска-савецкага сяброўства ў Беластоку. Ад 1985 галоўны рэдактар часопісу *[[Праваслаўны агляд]]* (да 1991 — *Tygodnik Podlaski*). У 1985—1991 дэпутат Польскага Сойму ІХ і Х скліканьня ад Хрысьціянска-сацыяльнага таварыства, першы ў гісторыі паваеннае Польшчы праваслаўны прадстаўнік у парлямэнце. У 1991—1993 дэпутат Выбарчага камітэту праваслаўных. Суаўтар закону пра стасункі дзяржавы й Польскае аўтакефальнае праваслаўнае царквы ад 4 ліпеня 1991. Падчас парлямэнцкіх выбараў 1993 і 1997 суарганізатар выбарчых камітэтаў падляскіх нацыянальных мяншыняў, якія аднак ня здолелі правесьці сваіх прадстаўнікоў у Сойм. У 2001, набраўшы 11 834 галасоў, зноў апынуўся ў парлямэнце як прадстаўнік Саюзу дэмакратычнае лявіцы. Ягоная дзейнасьць спрычынілася да прыняцьця 6 студзеня 2005 закону пра нацыянальныя й этнічныя мяншыні й рэгіянальную мову, што нармалізуе статус нацыянальных мяншыняў у Польшчы. 25 верасьня 2005 на чарговых парлямэнцкіх выбарах набраў 14 181 голас, стаўшы адзіным прадстаўніком беларускае мяншыні ў Сойме. Стартаваў у парлямэнцкіх выбарах у Сойм у 2007 (набраў 14 234 голас) ды ў 2011 (набраў 14 286 голас) — за кожным разам пераходзіў у парламэнт.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Інтэрнэт-старонка дэпутата Яўгена Чыквіна 

Катэгорыя:Беларускія парлямэнтарыі Польшчы
Катэгорыя:Беларускія праваслаўныя дзеячы
Літоўская мова

* **[[Ліцьвіны#Славянская літоўская мова|Літоўская мова]]** (тое ж, што **[[руская мова|руская]]**, **[[старабеларуская мова]]**) — усходнеславянская мова, дзяржаўная і пісьмовая мова Вялікага Княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай, храналягічны этап у разьвіцьці беларускай мовы. Праваслаўны культурны дзяяч Лаўрэнці Зізані, ураджэнец Вялікага Княства Літоўскага, у прадмове да складзенага ім Катэхізму пісаў, што гэтая кніга «*глаголемая [[грэцкая мова|по-гречески]] катехизис, [[старабеларуская мова|по-литовски]] оглашение, [[царкоўнаславянская мова|русским]] же языком нарицается беседословие*» і такім спосабам атаясамліваў літоўскую мову з старабеларускай, а рускую — з царкоўнаславянскай. Іншы культурны дзяяч і лексыкограф Памва Бярында, ураджэнец Рэчы Паспалітай, таксама атаясамліваў літоўскую мову з старабеларускай: «*пѣтель* (царкоўнаславянская мова)*, чэскі і рускі — когут, валынскі — півень, літоўскі *(г.зн. па-старабеларуску)* — пятух*». Называньне беларускай мовы «літоўскай» у Вялікім Княстве Літоўскім засьведчыў Удальрык Радзівіл, які ў XVIII ст. заклікаў да рэформы літоўскай (беларускай) граматыкі на фанэтычнай аснове. Таксама існуюць сьведчаньні, што яшчэ ў другой палове XIX ст. на захадзе і ў цэнтры этнічнай тэрыторыі беларусаў мясцовыя жыхары называлі беларускую мову «літоўскай». У працах беларускага гісторыка Вацлава Пануцэвіча, які меў грунтоўную філялягічную падрыхтоўку і выдаваў у Чыкага навуковы часопіс «Litva», літоўская мова — гэта беларуская мова, як і ліцьвін — беларус, а Літва — Беларусь. Апроч таго, беларускую мову традыцыйна называлі «літоўскай» расейцы, украінцы, палякі ды іншыя народы. 
* *[[Ліцьвіны#Балтыйская (неславянская) літоўская мова|«Літоўская мова»]]* — паняцьце, ужыванае датычна сучаснай летувіскай мовы (ад пачатку — *літоўскага дыялекту мовы [[Жамойты|жамойтаў]]*), якая належыць да ўсходнебалтыйскай падгрупы балтыйскай моўнай групы.
* *Літоўскі дыялект* або *літоўская гаворка* (, *лі́твіш*) — літаратурны дыялект мовы ідыш жыдоўскага субэтнасу літвакоў, які сфармаваўся ў Вялікім Княстве Літоўскім.

## Глядзіце таксама
* Ліцьвіны
* Літва
* Ліцьвякі
* Літвакі
* Руская мова
* Старабеларуская мова

## Крыніцы

Катэгорыя:Вікіпэдыя:Неадназначнасьці
Сьпіс гарадоў Польшчы

**Гарады [[Польшча|Польшчы]]**:

У Польшчы на 1 студзеня 2022 году было 964 гарадоў.

## Гарады з насельніцтвам больш як 100 000 чалавек (01.01.2011)

*
Польшча
Надзея Артымовіч

**Надзе́я Артымо́віч** (; 18 лютага 1946, Аўгустова, Польшча — 3 кастрычніка 2023, Бельск, Бельскі павет, Падляскае ваяводзтва, Польшча) — беларуская паэтка ў Польшчы.

## Жыцьцяпіс
Нарадзілася 18 лютага 1946 году ў Аўгустова. Дзяцінства прайшло ў Бельску Падляскім, дзе яна хадзіла ў пачатковую школу і Беларускі агульнаадукацыйны ліцэй імя Браніслава Тарашкевіча. У 1965-67 гадох вывучала расейскую філялёгію на настаўніцкіх курсах у Беластоку, а ў наступныя гады — беларускую філялёгію ў Варшаўскім унівэрсытэце, які закончыла ў 1972 годзе. Пасьля жыла і працавала (у тым ліку перакладчыцай) у Варшаве. Сябра Беларускага літаратурнага аб’яднаньня «Белавежа» і Саюзу польскіх пісьменьнікаў з 1986 году. 

Удзельнічала ў правядзеньні фэстывалю «Бардаўская восень», дзе была ў членах журы.

На пэнсіі жыла ў Бельску Падляскім. Памерла 3 лістапада 2023 году ў Бельску Падляскім.

У 2024 годзе пра Надзею Артымовіч была створаная дакумэнтальная стужка «Пабыць у тым часе, які прамінуў», які быў паказаны на фэстывалі «Бардаўская восень 2024».

## Творчасьць
Паэтычны дэбют Надзеі Артымовіч адбыўся ў газэце «Ніва» («Ой, ляцелі гусі») ў 1970 годзе. На працягу 1970—1975 гадоў тут было надрукавана 13 прапанаваных паэткай вершаў. Пачынаючы з 1976 году выйшлі новыя вершы, якіх ужо нямала друкавалася на старонках «Нівы», у «Беларускім календары», часопісы «Маладосьць» і іншых. Многія зь іх датычаць працэсу духоўнай адаптацыі асобаў, якія ва ўмовах індустрыялізацыі апынуліся ў віры жыцьця вялікіх гарадоў; паэтка асэнсоўвае гэта, пазьбягаючы плыткага сэнтымэнталізму і настальгіі па адыходзячай традыцыйнай вёсцы.

У вершах «Мой родны горад», «Грудка зямлі», «Ёсць тое», «П’ю прагна» гучаць патрыятычныя матывы, увасабленьнем якіх ёсьць пакінуты родны кут, зямля дзяцінства; для іх характэрны ідэйны і эмацыйны зарад, вера і здаровы аптымізм. Значныя мастацкія вартасьці выяўляе лірыка каханьня (цыкл «Мы так блізка сябе»). Выразна паэтк паказала сваю творчую манеру ў вялікім цыкле рэфлексійных вершаў «Варшаўскія пэйзажы», водгук на разнастайныя праявы жыцьця знайшоў тут адлюстраваньне як у дыяпазоне праблем, так і ў мастацкіх сродках іх выяўленьня.

## Зборнікі
* «We śnie w bólu słowa» (1979)
* «Роздумы» (1981)
* «Сезон у белых пейзажах» (1990)
* «З неспакойных дарог» (1993)
* «Дзьверы» (1994, разам з Алесем Разанавым)
* «Лагодны час» (1998)
* «Адплывае спакойнае неба» (1999)

## Крыніцы

## Літаратура
* Беларускія пісьменнікі Польшчы. Другая палова ХХ ст. / Уклад. Я. Чыквіна; Прадм. У. Конана, — Мн.: Беларускі кнігазбор, — 2000, — 576 ст.: іл., — ISBN 985-6318-80-7

## Вонкавыя спасылкі
* Пабыць у тым часе, які прамінуў на Часопісе
* “Бардаўская восень 2024” завяршылася ў Беластоку на Радыё Рацыя

Катэгорыя:Польскія беларусы
Катэгорыя:Беларускія паэткі
Катэгорыя:Беларускія літаратаркі
Катэгорыя:Польскія літаратаркі
Катэгорыя:Сябры Беларускага літаратурнага аб’яднаньня «Белавежа»
Сергій Радакоўскі

**[[Сергій Радакоўскі]]** () — протаіярэй, настаяцель Сьвята-Троіцкай царквы ў вёсцы Таль Любаньскага раёну, адзін з 23 сьвяшчэннамучанікаў Менскіх.

## Біяграфія

Сергій Радакоўскі нарадзіўся ў 1882 годзе ў горадзе Жыткавічы Менскай губэрні ў сям’і псаломшчыка. У 1904 годзе пасьля пасьпяховага заканчэньня Менскай Духоўнай Сэмінарыі быў пасьвечаны ва іярэі й прызначаны настаяцелям царквы Ўсьпеньня Божай Маці вёскі Лаўрышава Наваградзкага павету Менскай губэрні, дзе праслужыў дзесяць гадоў. Падчас Першай Сусьветнай вайны ён служыў сьвятаром санітарнага цягніка, а ў 1916—1917 гадах праходзіў паслухмянства палкавога сьвятара.

## Сьвятарства
Пасьля рэвалюцыі бацюшка ўзначаліў прыход у вёсцы Таль Бабруйскага павета Менскай губэрні. У 1930 годзе бацюшку Сергія арыштавалі за няўплату надмерна высокага падаходнага падатку, які патрабавалася выплачваць за служэньне ў царкве. Яго адправілі на прымусовыя працы па нарыхтоўцы. У адмысловую віну бацюшку залічылі яго пытаньне: «Чаму савецкая ўлада не накладвае нормаў па нарыхтоўцы на рабінаў, а ўсё на сьвятароў?»

Вярнуўшыся ў сваю вёску праз шэсьць месяцаў, бацюшка працягнуў служэньне ў храме. У яго канфіскавалі хату, і ён зь сям'ёй бадзяўся па суседзях. У сакавіку 1933 году бацюшку Сергія зноў арыштавалі й 21 красавіка 1933 году прысудзілі да расстрэлу. Прысуд быў прыведзены ў выкананьне.

## Вонкавыя спасылкі
* Зьвесткі аб беларускіх навамучаніках 

Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1882 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Жыткавічах
Катэгорыя:Лаўрышава
Катэгорыя:Праваслаўныя сьвятыя
Катэгорыя:Беларускія праваслаўныя дзеячы
Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў БССР
Катэгорыя:Расстраляныя
Катэгорыя:Памерлі 21 красавіка
Катэгорыя:Памерлі ў 1933 годзе
Растафарыянства

**Растафарыянства** — рэлігійная дактрына, якая ўзьнікла на Ямайцы ў 30-х гадах 20 стагодзьдзя. Яе прыхільнікі — **[[растаман]]ы** альбо **растафары**. Дактрына камбінуе ў сабе элемэнты хрысьціянства і юдаізму, часткова ісламу і іншых (анімістычных) веравызнаньні. Растаманы не ўжываюць алькаголю, некаторыя віды мяса, ня паляць тытунь.

Пачаткам растафарыянства сталася дзейнасьць ямайскага чарнаскурага актывіста Маркуса Гарвэя, які ў 1920 годзе прадказваў прыход чорнага караля — мэсіі. Каранаваньне ў 1930 годзе ў Этыёпіі чарнаскурага імпэратара Хайле Сіласіе І для шмат каго з прыхільнікаў вучэньня азначала выкананьне прароцтва Гарвэя. Ад ранейшага імя імпэратара *Рас Тафары Маконэн* атрымала назву і рэлігія.

Растафарыянская філязофія зыходзіць з ідэі, што чарнаскурыя насельнікі Амэрыкі і прылеглых карыбскіх выспаў, якія былі прывезеныя сюды ў якасьці рабоў, зьяўляюцца непасрэднымі нашчадкамі цара Саламона. Яны лічаць сябе адным са згубленых ізраільскіх плямёнаў. Іхнім сымбалем зьяўляецца леў, грыву якога павінны нагадваць дрэды.

Важнай часткай дактрыны і сродкам яе распаўсюду зьяўляецца музыка рэгі, якая зьвязаная перадусім зь імем Боба Марлі. Таксама неадзьдзельным элемэнтам рэлігіі зьяўляецца паленьне марыхуаны, якое забясьпечвае растаманам сувязь з Богам.

## Крыніцы

Катэгорыя:Рэлігіі
Яўген Вапа

**Яўге́н Ва́па** (;  1965) — беларускі дзяяч у Польшчы, сябра Рады БНР.

Вывучаў гісторыю ў Варшаўскім унівэрсытэце. Быў адзін з заснавальнікаў Рады Культуры Студэнтаў Нацыянальных Мяншыняў. Ад канца 1980-х узначальваў Беларускае аб'яднаньне студэнтаў. Прымаў удзел у дзейнасьці Беларускага дэмакратычнага аб’яднаньня. Ад 1995 кіруе Беларускім Зьвязам у Польшчы. Галоўны рэдактар «Нівы», штотыднёвіка беларускае мяншыні ў Польшчы.

Узнагароджаны Кавалерскім крыжам ордэна Адраджэньня Польшчы (2008) і Мэдалём да стагодзьдзя БНР (2018).

## Крыніцы

Катэгорыя:Польскія беларусы
Катэгорыя:Польскія грамадзкія дзеячы і дзяячкі
Катэгорыя:Беларускія журналісты
Катэгорыя:Сябры Рады БНР
Катэгорыя:Сябры Беларускага дэмакратычнага аб’яднаньня
Тайскі бат

**Бат** — афіцыйная валюта Тайлянду. Бат падзяляецца на 100 сатангаў.

Існуюць манэты вартасьцю:
* 25 сатангаў 
* 50 сатангаў 
* 1 бат 
* 2 баты
* 5 батаў 
* 10 батаў

і банкноты вартасьцю:
* 10 батаў 
* 20 батаў 
* 50 батаў 
* 100 батаў 
* 500 батаў 
* 1000 батаў.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Валюты
Катэгорыя:Тайлянд
Сьпеў

**Сьпеў** (Вака́л) — вакальнае мастацтва. Выкладаецца ў музычных навучальных установах у якасьці асобнай навучальнай дысцыпліны.

Паходжаньне сьпеву зьвязана з імкненьнем чалавека выказаць свой настрой у гуках голасу. Паступова разьвіваючыся, сьпеў становіцца прадметам адмысловага мастацтва. Словы, дзякуючы сьпеву, набываюць большы рэльеф. Тэкст, у злучэньні са сьпевам, аказвае асабліва моцнае, захапляльнае ўзьдзеяньне. Для сьпеву як мастацтва, неабходныя правільная, натуральная пастаноўка голасу і тэхнічнае вакальнае разьвіцьцё.

Сьпеў ужываецца ня толькі ў солавым, але і ў сумесным выкананьні (дуэт, трыё, квартэт, квінтэт, хор, ансамбль). Сьпеў выйграе ў музыцы мэлядычнай, якая дае магчымасьць сьпеваку перадаваць музычны матэрыял вольна, ня робячы над голасам занадта вялікіх высілкаў, не стамляючы яго прыёмамі, неўласьцівымі яго натуры. Музыка для сьпеву не павінна насіць у сабе характару інструмэнтальнага, гэта значыць не павінна заключаць у сабе прыёмаў, больш прыдатных да інструмэнту, чым да голасу.

У варунках сучаснай музычнай індустрыі пад вакалам таксама разумеецца любое голаснае выкананьне музычнага твору: ад мэлёдычнага рамансу да сцэнічных енкаў і крыкаў. У ангельскай навуковай тэрміналёгіі ўжываньне панятку больш шырокае: тут «вакалам» можа звацца любое чалавечае маўленьне голасам.

Жанры сьпеву:
* опэрны
* камэрны — канцэртнае выкананьне арыяў, рамансаў, песьняў

Стылі сьпеву:
* пявучы — кантылена
* дэклямацыйны — рэчытатыў
* каляратурны
Сьпеў бяз словаў — вакаліз.

## Глядзіце таксама
* Гроўлінг
* Опэра
* Скрыма

## Вонкавыя спасылкі
Ян Сычэўскі

**Ян Сычэўскі**, або **Янка Сычэўскі** (; 26 сакавіка 1937, вёска Стрыкі, Бельскі павет, Падляскае ваяводзтва, Польшча — 9 сакавіка 2023) — польскі палітык, дзяяч беларускае меншасьці ў Польшчы.

Скончыў Гуманістычны факультэт Гданьскага ўнівэрсытэту (1967). Дэпутат Сойму ІІІ скліканьня ў 1997—2001 ад блёку Саюз Дэмакратычнай Лявіцы (абраны ў Беластоку), Старшыня Беларускага Грамадзка-Культурнага Таварыства ў Польшчы. У 2001 у Менску выказаўся супраць інтэграцыі Польшчы ў Эўразьвяз і назваў Беларусь абразчыкам дэмакратыі. Ад 2002 да 2014 радны падляскага сойміку (да 2006 віцэмаршалак).

## Узнагароды
* Крыж камандорскі ордэна Адраджэньня Польшчы (2002) 
* мэдаль Францішка Скарыны (1996)

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Бандароўская гасцёўня, а часам плывуць слёзы… на Часопісе

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Падляскім ваяводзтве
Катэгорыя:Беларускія парлямэнтарыі Польшчы
Катэгорыя:Дэпутаты Сойму Польскай Рэспублікі
Катэгорыя:Палітыкі мясцовага кіраваньня Польшчы
Катэгорыя:Беларусы ў Польшчы
7 (лік)

**7** (**сем**) — натуральны лік паміж 6 і 8. На пісьме падаецца пры дапамозе лічбы 7.

У некаторых краінах лічыцца шчасьлівым.

## Музыка
* Пазначаецца інтэрвал **[[сэптыма]]**
* Сьпіс '''Сямі сымфоніяў'''

## Даты
* 7 год; 7 год да н. э..
Рычы (возера)

**Ры́чы** (таксама: *Рыча*, *Рычу*, ) — праточнае возера ў Браслаўскім раёне Беларусі й Дзьвінскім краі Латвіі. Знаходзіцца ў басэйне ракі Дрысьвяты.

Плошча возера — 12,83 км²; сярэдняя глыбіня — 9,7 м; найбольшая глыбіня — 51,9 м.; даўжыня — 6,27 км; найбольшая шырыня — 3,73 км; даўжыня берагавой лініі — 33,4 км; аб’ём вады — 131 млн м³; плошча вадазбору — 123 км². Возера Рычы — другое па глыбіні ў Беларусі пасьля Доўгага возера ў Глыбоцкім раёне і чацьвертае па глыбіні ў Латвіі.

Схілы катлавіны вышынёй 10—20 м, а на ўсходзе — ад 30 да 40 м, парослыя хмызьняком і лесам. Берагі возера ў асноўным высокія, пясчаныя. Глыбакаводныя ўпадзіны чаргуюцца зь мелямі. У залівах дно адносна плоскае, глыбіня роўная 10—15 м. На возеры маюцца 5 выспаў агульнай плошчай 5,7 га. Мелкаводзьдзе пясчанае й пясчана-галечнае, на ўсходзе пад валунамі. Астатняя частка ложа сапрапелістая, месцамі ілістая. Шырыня калябярэжнай паласы расьліннасьці — ад 5 да 50 м. Да глыбіні 9 м растуць імхі. Рычы напаўняецца вадой з ручаёў, а з самога возера выцякае рака Рычанка. У іхтыяфаўне сустракаецца болей за 20 відаў рыбы. Таксама ў возеры жывуць рэлікты ледавіковага пэрыяду (лімнакалянус, понтапарэя, бакаплаў Паласа), занесеныя ў беларускае выданьне Чырвонай кнігі.

3 1979 году возера й навакольная тэрыторыя абвешчаны гідралягічным заказнікам, які дасюль функцыянуе ў абедзьвюх прылеглых краінах.

## Крыніцы і заўвагі

## Вонкавыя спасылкі
* Гідралягічная мапа возера за часамі Латвійскай ССР
* Інфармацыя пра возера зь «Белорусского Посейдона»

Катэгорыя:Рычана-Дрысьвяцкія азёры
Катэгорыя:Азёры Латвіі
Рычы

Назву **Рычы** маюць:

* Рычы — возера на мяжы Беларусі й Латвіі
* Рычы — гідралягічны заказьнік, утвораны на тэрыторыі гэтага возера й ваколіц

## Глядзіце таксама
* Рычы Блэкмар
* Гай Рытчы
Курытыба

**Курытыба** () — горад у Бразыліі. Плошча: 434,967 км²; насельніцтва: 1 788 559 чалавек (3 595 662 з прыгарадамі). У горадзе маецца футбольны клюб «Курытыба».

## Вонкавыя спасылкі

* https://web.archive.org/web/20140626034932/http://www.curitiba.pr.gov.br/
* http://www.curitiba-brazil.com
Салямон Калю

**Салямон Калю** (;  5 жніўня 1985 году, Умэ, Кот д’Івуар) — колішні івуарыйскі футбаліст, нападнік. Былы гулец нацыянальнай зборнай Кот д’Івуару.

Гуляў за «Фэеноорд» ды «Чэлсі», а таксама францускі «Ліль». Афрыканец рэдка выходзіў на поле зь першых хвілінаў гуляюючы за лёнданскі клюб, але ў наступных камандах меў больш гульнявой практыкі. У складзе «Чэлсі» атрымаў шмат тытулаў, стаўшы чэмпіёнам Ангельшчыны ў 2010 годзе. Акрамя таго гулец перамагаў у кубкавых спаборніцтвах Ангельшчыны. У 2008 годзе выступаў за сваю зборную на Кубку афрыканскіх нацыяў, пасьля чаго стала ўдзельнічаў у іншых міжнародных спаборніцтвах.

## Дасягненьні
**«Чэлсі»**:
* Чэмпіён Ангельшчыны: 2010
* Уладальнік Кубка Ангельшчыны: 2007, 2009, 2010, 2012
* Уладальнік Кубка футбольнай лігі: 2007
* Уладальнік Супэркубка Ангельшчыны: 2009
* Пераможца Лігі чэмпіёнаў: 2012

**Кот д’Івуар**:
* Уладальнік Кубка афрыканскіх нацыяў: 2015

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт
* Статыстыка на Soccerbase

Катэгорыя:Івуарыйскія футбалісты
Катэгорыя:Івуарыйскія футбалісты і футбалісткі на Алімпійскіх гульнях
Катэгорыя:Футбалісты і футбалісткі на летніх Алімпійскіх гульнях 2008 году
Міхаэль Баляк

**Міхаэ́ль Ба́ляк** (;  26 верасьня 1976 году, Гёрліц, былая НДР) — былы нямецкі футбаліст, паўабаронца й капітан зборнай Нямеччыны. Вядомы выступамі за клюбы «Баер», «Баварыю», «Чэлсі». Пасьля чэмпіянату сьвету 2006 году падпісаў трохгадовы кантракт зь лёнданскім «Чэлсі».

## Дасягненьні
* Чэмпіён Нямеччыны: 1998, 2003, 2005, 2006
* Фіналіст Чэмпіянату сьвету 2002 году
* Фіналіст Лігі чэмпіёнаў УЭФА: 2002
* Гулец году Нямеччыны: 2002, 2003, 2005
* Паўабаронца году УЭФА: 2002
* Уладальнік Кубка Нямеччыны: 2003, 2005, 2006
* Уладальнік Кубка Ангельшчыны: 2007
* Уладальнік Кубка Ангельскай лігі: 2007
* Віцэ-чэмпіён сьвету 2002 году.
* Трэці прызёр Чэмпіянату сьвету 2006 году.
* Уваходзіць у сьпіс ФІФА 100

## Характарыстыка
Баляк вядомы як рознабаковы гулец з выдатнай фізычнай падрыхтоўкай. Ён аднолькава добра ўдзельнічае ў нападзеньні й абароне, можа гуляць на любой пазыцыі ў цэнтры поля. Абедзьве яго нагі — працоўныя, г. зн., ён аднолькава добра праводзіць удары й левай, і правай нагой. З 2004 году зьяўляецца капітанам нямецкай зборнай. Першы самавіты клюб у кар’еры — «Кайзэрсьляўтэн». Тагачасны трэнэр «чырвоных д’яблаў» Ота Рэхагель выкарыстаў маладога футбаліста ў ролі джокера, закрываючы ім праблемныя пазыцыі ў сярэдзіне поля. У адным матчы Міхаэль мог гуляць дыспэтчара, у наступным — пераўвасабляцца ў цьвёрдага апорніка. Іншы раз і зусім ссоўваўся на фланг. А ў сэзоне 2001/2002 гадоў ужо за «Баер» забіў 17 мячоў. Атрымаўшы вялікую волю дзеяньняў, Баляк прапанаваў уласнае амплюа зоркі-шматстаночніка.

## Статыстыка
### Выступы за клюбы

### Выступы за зборную

## Асабістае жыцьцё
Жыве ў грамадзянскім шлюбе са сваёй даўняй сяброўкай Сымонай Лямбэ, зь якой сумесна выхоўвае траіх дзяцей — Люіс (нарадзіўся 16 жніўня 2001), Эміліё (19 верасьня 2002) і Ёрдзі (17 сакавіка 2005).

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт
* Профіль гульца на сайце «Баварыі»
* Профіль гульца на сайце Левэркузэна

Катэгорыя:Нямецкія футбалісты
Катэгорыя:Футбалісты году Нямеччыны
Катэгорыя:ФІФА 100
Клёд Макелеле

**Клёд Макелеле́ Сында** (;  18 лютага 1973 году, Кіншаса, Заір) — былы францускі футбаліст афрыканскага паходжаньня. Гуляў на пазыцыі паўабаронцы. На сёньня Клёд мае трэнэрскую кар’еру, некаторы час у 2014 годзе ён трэніраваў клюб «Бастыя» з вострава Корсыка.

## Дасягненьні
**«Нант»**:
* Чэмпіён Францыі: 1995

**«Рэал»**:
* Чэмпіён Гішпаніі (2): 2001, 2003
* Уладальнік Гішпанскага Супэркубка (2): 2001, 2003
* Пераможца Лігі чэмпіёнаў: 2002
* Уладальнік Эўрапейскага Супэркубка: 2002
* Уладальнік Міжкантынэнтальнага кубка: 2002

**«Чэлсі»**:
* Чэмпіён Ангельшчыны (2): 2005, 2006
* Уладальнік Супэркубка Ангельшчыны: 2005
* Уладальнік Кубка Ангельскай Лігі (2): 2005, 2007
* Уладальнік Кубка Ангельшчыны: 2007

**ПСЖ**:
* Уладальнік Кубка Францыі: 2010

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Статыстыка на Soccerbase
* Статыстыка на National Football Teams

Катэгорыя:Французы афрыканскага паходжаньня
Катэгорыя:Францускія футбалісты
Катэгорыя:Францускія футбалісты і футбалісткі на Алімпійскіх гульнях
Катэгорыя:Футбалісты і футбалісткі на летніх Алімпійскіх гульнях 1996 году
К’ят

**К’ят** (ISO 4217 — **MMK**) — афіцыйная валюта М’янмы. Часта абазначаецца толькі літарай «К», перад лічбай.

Катэгорыя:Валюты
Катэгорыя:М’янма
Найп’іда

**Найп’іда** ( — «каралеўская сталіца») — сталіца М’янмы з 7 лістапада 2005 году (фармальны перанос адбыўся ў сакавіку 2007 году). Разьмяшчаецца ў правінцыі Мандалай за 320 км на поўнач ад Рангуну, пабудаваная на месцы невялікай вёскі Чэп’і. Перанос сталіцы адбыўся для ўмацаваньня бясьпекі краіны: у цэнтры краіны яна зьяўляецца меней даступнай да ўдараў з мора, акрамя таго вакол гораду могуць быць абсталяваныя сховішчы на выпадак канфлікту са Злучанымі Штатамі, знаходзячыся бліжэй да нацыянальных ускраінаў, такое разьмяшчэньне зможа палепшыць іх кантроль.

## Гісторыя
З 7 лістапада 2005 году вайсковы ўрад М’янмы пачаў перанос міністэрстваў і іншых дзяржаўных установаў зь Янгону. Дакладны момант пераносу сталіцы быў абраны па астралягічных меркаваньнях, гэта было 6:36 раніцы. 11 лістапада канвой з 11 батальёнаў і адзінаццаці міністэрстваў пакінуў Рангун.

27 сакавіка 2006 году болей за 12 000 вайскоўцаў правялі першы вайсковы парад на Дзень Бірманскай арміі — гадавіну пачатку вызваленьня Бірмы ад японскай акупацыі ў 1945 годзе.

Катэгорыя:Гарады М’янмы
Катэгорыя:Сталіцы Азіі
Паўночная Эўропа

**Паўночная Эўропа** — частка эўрапейскага кантыэнту, якая ахоплівае паўночныя рэгіёны. Характарызуецца складанымі кліматычнымі ўмовамі.

Да Паўночнай Эўропы адносяць наступныя краіны: Данія, Ісьляндыя, Латвія, Летува, Нарвэгія, Фінляндыя, Швэцыя, Эстонія.

Катэгорыя:Рэгіёны Эўропы
Кардыф

**Кардыф** (; ) — сталіца і найбуйнейшы горад Валіі. Насельніцтва складае 321 500 жыхароў (2006).

## Вонкавыя спасылкі
Кіп

**Кіп** (ISO 4217 — *LAK*) — афіцыйная валюта ў Лаосе. Дзеліцца на 10 атаў (але яны не выкарыстоўваюцца). У 1979 годзе ў Лаосе была праведзена валютная рэформа. 100 старых кіпаў мяняліся на 1 новы. Адзін кіп суадносіцца да даляра па курсе прыкладна 1 USD = 10 000 LAK.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Лаос
Катэгорыя:Валюты
Віент’ян

**Віент’ян** — сталіца Лаосу, насельніцтва складае каля 200 тысяч чалавек, разьмешчана на рацэ Мэконгу, ва ўсходняй частцы краіны, амаль на мяжы з Тайляндам. Адміністрацыйны падзел гораду прадстаўлены 5 акругамі: Чантабулі, Сікхотабонг, Ксаісэтха, Сісатанак і Хадксаіфонг.

## Гісторыя
Горад пачынае сваю гісторыю ў 1560 годзе, калі кароль Сэтхатхіратха загадаў пабудаваць новую сталіцу свайго каралеўства Лан Ксанг. Пасьля распаду Лан Ксанг у 1707 годзе, Віент’ян стаў незалежным каралеўствам. У 1779 годзе горад быў заваяваны войскамі Сіяму. Пасьля няўдалага паўстаньня пад кіраўніцтвам караля Аноўвонга, горад быў поўнасьцю зруйнаваны сіямскімі войскамі ў 1827 годзе і разам з усёй краінай трапіў у залежнасьць ад Сіяму. У 1893 годзе горад быў заняты французамі, а з 1899 году Віент’ян стаў сталіцай францускага пратэктарату Лаос. Пасьля атрыманьня незалежнасьці ў 1949 годзе горад стаў сталіцай Лаосу. Разьвіцьцё гораду на наступныя некалькі дзясяткаў гадоў было амаль спынена з прычыны бесьперапынных беспарадкаў і грамадзянскай вайны.

Катэгорыя:Гарады Лаосу
Катэгорыя:Сталіцы Азіі
Валія

**Ва́лія**, таксама **Ўэйлз** (, ) — адзін з рэгіёнаў Злучанага Каралеўства Вялікае Брытаніі ды Паўночнае Ірляндыі. Разьмяшчаецца на паўднёвым усходзе Вялікабрытаніі і мяжуе з Ангельшчынай на ўсходзе. Валія ёсьць найбуйнейшым княствам на сьвеце. На ўсходзе мяжуе з Ангельшчынай, на захадзе абмываецца водамі Атлянтычнага акіяну ды Ірляндзкім морам. Сталіца — Кардыф. Даўжыня берагавой лініі складае каля 1200 км. Значная частка тэрыторыі занятая горамі. Найвышэйшыя горы займаюць паўночную ды цэнтральную часткі, найвышэйшы пункт — гара Snowdon (Yr Wyddfa). Паводле тэрыторыі Валія складае 10% ад агульнай тэрыторыі Вялікабрытаніі. Клімат пераважна паўночна-ўмераны, марскі.

Валія паўстала як этнічная адзінка, грунтуючыся на кельцкім племені брытаў пасьля заканчэньня Рымскага кіраваньня ў Брытаніі ў V стагодзьдзі. Адбылася міграцыя кельцкіх плямён зь іншых частак Брытаніі ў Валію. У Валію прыйшлі англа-саксы, што прывяло да памяншэньня ролі кельцкай культуры і мовы. Сёньня Валія разглядаецца як адзін з кельцкіх рэгіёнаў. У IX стагодзідзі кароль Родры Маўр здолеў аб’яднаць цэнтральныя ды частку паўднёвых раёнаў Валіі, ягоны ўнук Хоўэл Добры прызнаў васалітэт перад ангельскім каралём Этэльстанам. У X стагодзьдзі пашырылася фэўдальная раздробленасьць, якая ўскладнялася нападамі вікінгаў. На непрацяглы час Валія аб’ядналася пад уладай Грыфіда ап Лівэлін, але пасьля ён быў пераможаны англасаксонскім эрлам Гаральдам II Годвінсанам. На тэрыторыі Валіі ўтварыліся каралеўствы Поўіс (), Гўінэд () ды Дэхейбарт. Сьмерць Лівеліна Апошняга ў 1282 годзе была канцом незалежнага існаваньня Валіі, які быў неўзабаве захоплены Ангельшчынай на чале з Эдўардам I. З гэтага часу Валія стала краем замкаў. Напачатку XV стагодзьдзя Оўайн Гліндур ненадоўга аднавіў незалежнасьць Валіі ў сучасных межах. Валія была анэксаваная Ангельшчынай, у ім было ўведзенае ангельскае заканадаўства. Асобна палітыка ў Валіі  пачала разьвівацца ў XIX стагодзьдзі. На зьмену Валійскаму лібэралізму, прыкладам якога была палітыка Лойда Джорджа, прыйшоў сацыялізм ды партыя лейбарыстаў. На працягу XX стагодзьдзя пашыраліся патрыятычныя настроі, у 1925 годзе была сфармаваная палітычная партыя Валіі (Plaid Cymru). У 1962 утворанае таварыства валійскай мовы. Паводле Акту аб урадзе ў Валіі 1998 году пачала склікацца Нацыянальная Асамблея Валіі, якая ўпершыню за 500 гадоў пачала прыймаць спэцыяльныя законы для Валіі.

Напачатку Індустрыяльнай рэвалюцыі ў Валіі пачалі разьвівацца горная здабыча ды мэталюргія, што прывяло да ператварэньня сельскагаспадарчага рэгіёну ў індустрыяльны. Разрабленьне паўднёваўэйлзкага вугальнага басэйну прывяла да імклівага павелічэньня насельніцтва.

## Гісторыя
У 1536 годзе Валія канчаткова стала часткаю Вялікабрытаніі. Адразу пасьля гэтага кароль Ангельшчыны Генрых VIII абавязаў насельніцтва Валіі  карыстацца ангельскай мовай замест валійскай.

## Культура
Сярод адукацыйных адметнасьцяў Валіі — першы каледж міжнароднай супольнасьці.

## Крыніцы