Марцыял

**Марк Валерый Марцыял** (; каля 40 — паміж 102 і 104) — рымскі паэт. Найбольш вядомы дванаццацьцю кнігамі эпіграм, лічыцца стваральнікам эпіграмы ў яе сучасным выглядзе.

## Біяграфія
Нарадзіўся, вырас і атрымаў адукацыю ў горадзе Більбіліс у Гішпаніі. Каля 64 году перабраўся ў Рым і ў часы дынастыі Флявіяў дасягнуў значнага посьпеху як паэт. Яго першаю ўдачаю была «Кніга відовішчаў», прысьвечаная адкрыцьцю Калізэю ў 80 годзе. За ўдалаю кнігаю зьявіліся іншыя, у тым ліку дзьве тэматычныя кнігі эпіграм: «Гасьцінцы» і «Падарункі». Вядомасьць прынесьлі 12 кніг зьмешанага зьместу. Амаль палова вершаў — сатырычныя эпіграмы, астатнія — традыцыйныя: прысьвячальныя, хвалебныя, застольныя, надмагільныя, мэдытатыўныя.

Сваімі літаратурнымі талентамі заслужыў прыхільнасьць імпэратараў Тытуса і Дамітыяна, атрымаў званьне вершніка. Пад канец жыцьця, у 98 годзе, вярнуўся ў Гішпанію, дзе і памёр у падораным яму маёнтку паблізу роднага Більбіліса.

Высьмейваў чалавечыя заганы, выкрываў прадстаўнікоў розных сацыяльных груп і прафэсій, паказваў маральнае падзеньне знаці ў Рымскай імпэрыі. Яго эпіграмы адметныя жыцьцёвай дакладнасьцю, сьцісласьцю і яскравасьцю апісаньняў, дасьціпнасьцю і тонкім гумарам паўплывалі і на паэтаў Новага часу.

Аматар смачна паесьці, Марцыял служыць сёньня, між іншым, карыснаю крыніцаю зьвестак па гісторыі рымскай кухні: у сваіх вершах ён шмат паведамляе пра тое, што трапляла да рымлян на сталы, а адна кніга, «Xenia», цалкам прысьвечаная разнастайнай ежы і пітву.

## Тэксты і пераклады

### Лацінскія тэксты Марцыяла
# У фармаце HTML паводле выданьня XX ст.
## 
##  (Он-лайн бібліятэка лацінскіх аўтараў)
# У фармаце алічбаваных кніг паводле выданьняў XV—XIX ст.  сярод сваіх матэрыялаў, выкладзеных для бесплатнага доступу, даў поўныя факсымільныя копіі эўрапейскіх друкаваных выданьняў Марцыяла, у т.л. дзьве інкунабулы і *Cornucopiae* кардынала Пэрота (1506).
## — «адно зь лепшых», на думку Дэратані (1936)
## .
#  — тры старонкі выбарачна. Крыніца: , Ніжняя Саксонія.
# Аўдыёфайлы. Як маглі гучаць эпіграмы Марцыяла? — «Аднаўленьне лацінскага маўленьня I ст. н. э.» — файлы ў фармаце MP3 — , чытае У. Фостэр (Унівэрсітэт Мізуры) і .
* 
* У сэрыі «Loeb Classical library» творы выданы ў 3-х тамах (1-е выданьне ў 2-х тамах; 2-е выданьне ў перакладзе Шэклтана Бэйлі: № 94, 95, 480).
* У сэрыі «Collection Budé» творы  у 2-х тамах, 3-х кнігах.

### Беларускія пераклады
Асобныя творы пераклалі Васіль Зуёнак, Антон Францішак Брыль і Анатоль Клышка.

* 43 эпіграмы Марцыяла / Пер. А. Клышкі // Полымя № 6, 1980. — С. 188—193.
* Няма куды праўдзівей: выбраныя эпіграмы / Пер. А. Ф. Брыля // ПрайдзіСвет [Электронны рэсурс] — Дата доступу: 18.06.2018
* Марк Валерый Марцыял. Выбраныя эпіграмы / Пер. з лацінскай. — Мн.: Альфа-кніга, 2018. — 116 с. Обл.
* Марк Валеры Марцыял. Выбраныя вершы / Пер. з лацінскай А. Ф. Брыля. — Мн.: Выдавец З. Колас, 2018.

## Крыніцы

## Літаратура
* Малюковіч С. Марцыял // 
* Martial, The Unexpected Classic. *J. P. Sullivan*. Cambridge University Press, 1991. ISBN 978-0-521-60703-2

## Вонкавыя спасылкі
* Біяграфія ў інтэрнэт-часопісе «ПрайдзіСвет»
* MARTIALIS.NET, тэксты, пераклады, матэрыялы
* Марк Валерый Марцыял, «Кніга відовішчаў»
* Ліст Плінія Малодшага па смерці Марцыяла

Катэгорыя:Лацінамоўныя паэты і паэткі
Катэгорыя:Старажытнарымскія паэты
Катэгорыя:Сатырыкі