Адэльск

**Адэ́льск** — вёска ў Беларусі, на рацэ Одле. Цэнтар сельсавету Гарадзенскага раёну Гарадзенскай вобласьці. Насельніцтва на 2010 год — 661 чалавек. Знаходзіцца за 34 км на поўдзень ад Горадні, за 9 км ад аўтамабільнай дарогі Горадня — Ваўкавыск.

Адэльск — даўняе мястэчка гістарычнай Гарадзеншчыны (частка Троччыны). Да нашага часу тут захаваўся касьцёл Унебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі, помнік традыцыйнай беларускай драўлянай архітэктуры канца XVII ст.

## Назва
Тапонім Адэльск утварыўся ад назвы ракі Одлы (Адлянкі) паводле найбольш старажытнай мадэлі — уласная назва ракі + суфікс -ск. Увогуле, у айканіміі этнічных беларускіх зямель суфікс -ск (-цак) ёсьць глыбока традыцыйнай рэліктавай зьявай, якая падкрэсьлівае самабытнасьць беларускага народа і старажытнасьць тэрыторыі яго расьсяленьня. Такі суфікс адзначаецца з IX—X стагодзьдзяў, у тым ліку ў назвах двух найстаражытнейшых местаў Полацку і Смаленску, засьведчаных летапісамі пад 862 і 863 гадамі. Звыш паловы гарадоў з назвамі на -ск, памянёных у летапісах XI стагодзьдзя, прыпадае менавіта на зону фармаваньня беларусаў, дзе гэты суфікс выяўляе прадуктыўнасьць і ў наступныя стагодзьдзі. Кожнае трэцяе беларускае места зь ліку занесеных у «Сьпіс рускіх гарадоў далёкіх і блізкіх» канца XIV стагодзьдзя сканчаецца на -ск (-цак).

## Гісторыя
### Вялікае Княства Літоўскае
Упершыню Адэльск упамінаецца за часамі вялікага князя Казімера (1440—1492) як мястэчка на гандлёвым шляху з Горадні ў Берасьце, што праходзіў праз Крынкі, Нараў і Орлю. У 1490 годзе тут збудавалі першы драўляны касьцёл. Згодна з Статутам Вялікага Княства Літоўскага (1529 год) зь мястэчка зьбіралі 15 коп грошай (900 літоўскіх грошаў) на гібэрну (вайсковыя патрэбы).

У 1546 годзе каралева і вялікая княгіня Бона надала Адэльску прывілеі на кірмашы і частковае вызваленьне ад падаткаў. Гэтыя прывілеі пашырылі каралі і вялікія князі Стэфан Баторы, Уладзіслаў Ваза. У 1588 годзе кароль і вялікі князь Жыгімонт Ваза далучыў мястэчка да каралеўскіх маёнткаў. Ён жа надаў прывілей, згодна зь якім у 1660 годзе тут збудавалі касьцёл Прачыстай Маці Божай. У ХVІІІ ст. у мястэчку ўзьвялі драўляную сынагогу, а ў ХІХ ст. — драўляную малітоўную школу (не захаваліся). Пад 1690 годам Адэльск ўпамінаецца як мястэчка ў Гарадзенскім павеце Троцкага ваяводзтва, якое належала да Гарадзенскай эканоміі і атрымала прывілей ад караля і вялікага князя Яна Сабескага.

### Пад уладай Расейскай імпэрыі

У выніку трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай (1795 год) Адэльск апынуўся ў Прусіі. На 1800 год тут налічвалася 172 будынкі (усе драўляныя). З 1807 году — у Расейскай імпэрыі, дзе ў 1808 годзе атрымаў статус заштатнага места Сакольскага павету Гарадзенскай губэрні. У першай палове XIX ст. у Адэльску праводзілася 6 кірмашоў на год. Жыхары места бралі актыўны ўдзел у нацыянальна-вызвольным паўстаньні (1863—1864).

На 1865 год у Адэльску быў 201 будынак (усе драўляныя), дзеялі касьцёл і 2 юдэйскія малітоўныя дамы, працавалі 6 корчмаў. 27 лютага 1875 году места атрымала герб: «*у залатым полі дзьве скрыжавныя касы, на краях тарчы — два каласы чырвонага колеру*».

За часамі Першай сусьветнай вайны ў 1915 годзе Адэльск занялі войскі Нямецкай імпэрыі.

### Найноўшы час
25 сакавіка 1918 году згодна з Трэцяй Устаўной граматай Адэльск абвяшчаўся часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 году ў адпаведнасьці з пастановай І зьезду КП (б) Беларусі ён увайшоў у склад Беларускай ССР. Згодна з Рыскай мірнай дамовай 1921 году Адэльск апынуўся ў складзе міжваеннай Польскай Рэспублікі, у Сакольскім павеце Беластоцкага ваяводзтва. 13 чэрвеня 1934 году паселішча страціла мескія правы.

У 1939 годзе Адэльск увайшоў у БССР, у Гарадзенскі раён. На 1990 год у вёсцы было 227 двароў, на 1994 год — 283. У 2000-я гады Адэльск атрымаў афіцыйны статус «аграградку». 24 ліпеня 2014 году афіцыйна зацьвердзілі гістарычны герб вёскі.


Adelsk. Адэльск (1900).jpg|Касьцёл, каля 1900 г.
Adelsk, Krynskaja. Адэльск, Крынская (1915-18).jpg|Крынкаўская вуліца, 
Adelskaja synagoga. Адэльская сынагога (1901-39).jpg|Сынагога, ад 1939 г.
Adelskaja synagoga. Адэльская сынагога (1930) (2).jpg|Інтэр’ер сынагогі, 1930 г.


## Насельніцтва
### Дэмаграфія
* **XVIII стагодзьдзе**: 1800 год — каля 500 чал.
* **XIX стагодзьдзе**: 1828 год — 1816 чал., зь іх 1578 каталікоў, 16 пратэстантаў, 10 праваслаўных і 212 юдэяў; 1865 год — 1327 чал., зь іх паводле веры: 841 каталік і 482 юдэі, паводле стану: 1248 мяшчанаў і цэхавых; 1878 год — 1346 чал. (657 муж. і 689 жан.), зь іх 1242 каталікі, 6 праваслаўных, 96 юдэяў; 1886 год — 1346 чал., зь іх 1242 каталікоў, 6 праваслаўных, 98 юдэяў; 1897 год — 1462 чал.
* **XX стагодзьдзе**: 1916 год — 1742 чал., пераважна беларусы-каталікі; 1921 год — 1333 чал.; 1969 год — 891 чал.; 1990 год — 761 чал.; 1994 год — 837 чал.; 1999 год — 755 чал.
* **XXI стагодзьдзе**: 2010 год — 661 чал.

### Інфраструктура
У Адэльску працуюць сярэдняя школа, фэльчарска-акушэрскі пункт, бібліятэка, клюб.

## Забудова
### Плян
Адэльск захаваў аблічча старога мястэчка. Забудова вуліцаў радыяльная. У цэнтры знаходзіцаа гістарычны Рынак, ад якога ў розныя бакі адыходзіць вуліцы, якія вядуць у розныя населеныя пункты.

### Вуліцы і пляцы

З усёй урбананімічнай спадчыны Адэльску да нашага часу гістарычную назву захавала толькі вуліца Рынкавая (таксама мела назву Завыганная).

### Мясцовасьці
У Адэльску існуюць мікратапонімы: Шыбенская гара, Марыльчына гара, Шанцілаў лес, Ломшышкі, Рахмелеў роў, Чортава Ока, Лясанка, Пішчык, Лісьі горы, Завыгоньне, Канцавыя, Домікі, Кардон.

## Турыстычная інфармацыя

### Славутасьці
* Касьцёл Унебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі (канец XVII ст.)
* Могілкі старыя каталіцкія

У касьцёле захаваліся прыклады разьбы па дрэве ХVІІ ст.

### Страчаная спадчына
* Сынагога (XVIII ст.)

## Галерэя

Файл:Адэльск. Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (03).jpg|Касьцёл, галоўны фасад 
Файл:Адэльск. Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (01).jpg|Касьцёл, бакавы фасад
Файл:Адэльск. Помнік невядомаму салдату (03).jpg|Помнік невядомаму салдату
Файл:Адэльск. Помнік невядомаму салдату (05).jpg|Помнік невядомаму салдату


## Асобы
* Тадэвуш Кандрусевіч (нар. 1946) — беларускі каталіцкі арцыбіскуп
* Астафей Катовіч (1637—1704) — рэлігійны і дзяржаўны дзяяч Вялікага Княства Літоўскага

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* Макарчык Ю. Адэльск 1490—2010 / а. Юзаф Макарчык. — : «Про Хрысто», 2010.
* 
* 
* 
* 

## Вонкавыя спасылкі
* 
* Адэльскі летапіс