Дуброўна

**Дубро́ўна** — места ў Беларусі, на рацэ Дняпры пры ўтоку ў яго Задубровенкі і Сьвінкі. Адміністрацыйны цэнтар Дубровенскага раёну Віцебскай вобласьці. Насельніцтва на 2018 год — 7079 чалавек. Знаходзіцца за 107 км на паўднёвы ўсход ад Віцебску, за 8 км ад чыгуначнай станцыі Асінаўка (лінія Ворша — Смаленск). Аўтамабільныя дарогі злучаюць места з Воршай, Горкамі, Асінторфам.

Дуброўна — даўняе мястэчка гістарычнай Аршаншчыны (частка Віцебшчыны), колішняя сталіца графства, старажытны замак Вялікага Княства Літоўскага. Да нашага часу тут захаваліся барокавы кляштар бэрнардынаў і клясыцыстычная царква Сьвятой Тройцы, помнікі архітэктуры пачатку XIX ст. Сярод мясцовых славутасьцяў вылучаліся касьцёл пры кляштары бэрнардынаў і палац Любамірскіх, помнікі архітэктуры XVIII—XIX стагодзьдзяў, зруйнаваныя савецкімі ўладамі.

## Назва

У аснове тапоніму Дуброўна паняцьце, якое пазначае тып лесу — дубовы лес, дуброва.

Варыянт лацінскага напісаньня назвы места на мапах 1595, 1619, 1621, 1630, 1661 і 1700 гадоў — *Dubrouna*.

## Гісторыя

### Вялікае Княства Літоўскае
Датаваньне першага пісьмовага ўпаміну пра Дуброўна няпэўнае. Пад 1392 або 1393 годам у Мэтрыцы Вялікага Княства Літоўскага ўпамінаецца «*зямля пустая Дубровенская*», якую князь Дзьмітры Сямёнавіч запісаў княгіні Соф’і і яе дзецям. Аднак сучасныя дасьледнікі мяркуюць, што ў дакумэнце ідзе гаворка пра іншае «Дуброўна» або адбылося няслушнае датаваньне падзеі. У канцы XV ст. неаднаразова ўпамінаецца воласьць «*Дубровенскі шлях*». Расейскі гісторык М. Любаўскі лічыў, што цэнтрам гэтай воласьці была вёска Дубровенка (цяпер не існуе) на захадзе Смаленшчыны, аднак цалкам магчыма, што воласьць сьпярша мела сваім цэнтрам Дуброўна, ад якога і атрымала назву. Пагатоў, да гэтага часу тут ужо збудавалі замак.

Першы дакладны пісьмовы ўпамін пра Дуброўна як «горад» у значэньні ўмацаванага паселішча датуецца 1514 годам. З пачатку XVІ ст. яно стала цэнтрам воласьці на мяжы Віцебскага і Смаленскага ваяводзтваў. Пазьней тут утварылася Дубровенскае графства. У розныя часы маёнтак знаходзіўся ў валоданьні вялікіх князёў, Глябовічаў, Сапегаў, Любамірскіх ды іншых. У 1535, 1536 і 1564 гадох Дуброўна пацярпела ад набегаў маскоўскіх захопнікаў. У 1630 годзе Мікалай Глябовіч заснаваў у мястэчку касьцёл і кляштар бэрнардынаў. 

Захаваліся сьведчаньні азначэньня жыхароў Дуброўна і ваколіцаў ліцьвінамі: «*…привез из Дубровны дубровленин литвин Максимка Хохлик…*» (1609 год), «*Кондратьев Левка… литвин… Дубровского повета*» (1635 год), «*…[Федька Оксенов] в роспросе сказался: родом литвин, [[Беларусцы|белорусец]], Дубровенского повету*» (1645 год). 

У вайну Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667) па працяглай аблозе ў чэрвені — кастрычніку 1654 году Дуброўна занялі маскоўскія войскі, якія спалілі замак і вывезьлі мясцовых жыхароў у Смаленск. У 1664 годзе напярэдадні адступленьня маскоўскія акупанты зноў вывезьлі зь мястэчка і ваколіцаў вялікую колькасьць мяшчанаў і сялянаў з жонкамі і дзецьмі.

За часамі Вялікай Паўночнай вайны (1700—1721) у 1708 годзе загоны казакаў і калмыкаў на чале з расейскім капітанам Салаўёвым спалілі Дуброўна. У 1732 годзе Юры Станіслаў Сапега атрымаў дазвол на правядзеньне ў мястэчку кірмашу на дзень Сьвятога Ільлі. У 1750 годзе тут заснавалі суконную мануфактуру.


Dubroŭna. Дуброўна (M. Ivanov, 1784) (2).jpg|Панарама. М. Іваноў, 1784 г.
Dubroŭna, Dniapro. Дуброўна, Дняпро (M. Ivanov, 1784).jpg|Дняпро. М. Іваноў, 1784 г.
Dubrovienski zamak. Дубровенскі замак (M. Ivanov, 1784).jpg|Замак. М. Іваноў, 1784 г.
Dubroŭna. Дуброўна (Lauvergne, 1840) (2).jpg|Аршанская вуліца. , 1840 г.


### Пад уладай Расейскай імпэрыі
У выніку першага падзелу Рэчы Паспалітай (1772 год) Дуброўна апынулася ў складзе Расейскай імпэрыі, цэнтар павету ў Аршанскай правінцыі; з 1777 году ў Аршанскім павеце Магілёўскага намесьніцтва, пазьней губэрні. На 1780 год у мястэчку дзеялі чатыры царквы і адзін касьцёл, працавала паштовая станцыя, штогод праводзілася 3 кірмашы. У 1783 годзе ў Дуброўне пачала працаваць гадзіньнікавая фабрыка, першая ў Расейскай імпэрыі. У 1785 годзе пры кляштары піяраў (адкрыўся замест бэрнардынскага ў 1774 годзе) пачаў дзеяць калегіюм. У 1788 годзе Іван Староў на заказ Рыгора Пацёмкіна распрацаваў праекты: сядзібнага будынку, гасьцінага двара, перабудовы царквы. Улетку 1789 году садовы майстар-практык і мастак-праектоўнік апошняй чвэрці XVIII стагодзьдзя, Ўільям Гульд аб’ехаў маёнткі Пацёмкіна ў Магілёўскай губерні і склаў праект парку ў Дуброўне. У 1809 годзе Ф. К. Любамірскі збудаваў тут новы касьцёл.

На 1860 год у Дуброўне быў 1001 дом (зь іх мураваных — 3), дзеяла 6 цэркваў (зь іх 3 мураваныя), мураваныя касьцёл і каталіцкая капліца, драўляная сынагога і 13 юдэйскіх малітоўных школаў. На паштовай станцыі прыймалася і выдавалася розная карэспандэнцыя. Існавала вольная аптэка. У мястэчку знаходзілася кватэра прыстава 2-га стану і конны этап. 3 навучальных установаў дзеялі скарбовая жыдоўская вучэльня 1-га разраду і расейская сельская вучэльня пры Мікольскай царкве. Працавалі 3 прамысловыя прадпрыемствы, 4 талесныя фабрыкі, 4 піваварні, 2 вадзяныя млыны. Кірмашы праводзіліся ў нядзелю, сераду і пятніцу. Цераз раку Дняпро хадзіў паром. На 1861 год Дуброўна была цэнтрам воласьці Горацкага павету Магілёўскай губэрні, уласнасьць Любамірскіх. У 1870 годзе ў мястэчку пачала працаваць кумыса-лекавальная ўстанова. На 1909 год у Дуброўне было 869 жылых дамоў, зь якіх 10 мураваных, працавалі 5 млыноў. У пачатку XX ст. у мястэчку пачала працаваць ткацкая фабрыка.

### Найноўшы час
25 сакавіка 1918 году згодна з Трэцяй Устаўной граматай Дуброўна абвяшчалася часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 году згодна з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі яно ўвайшло ў склад Беларускай ССР, аднак 16 студзеня Масква адабрала мястэчка разам зь іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад РСФСР. У 1924 годзе Дуброўна вярнулі БССР, дзе яно стала цэнтрам раёну (у 1962—1965 гадох уваходзіла ў склад Аршанскага раёну). У 1925 годзе Дуброўна атрымала статус места. У Другую сусьветную вайну з 16 ліпеня 1941 да 26 чэрвеня 1944 году места знаходзілася пад акупацыяй Трэцяга Райху.

28 лютага 2011 году афіцыйна зацьвердзілі сьцяг места.


Dubroŭna, Dniapro. Дуброўна, Дняпро (1901-18).jpg|Панарама, да 1918 г.
Dubroŭna, Lubamirski. Дуброўна, Любамірскі (1920-39).jpg|Палац Любамірскіх, 
Dubroŭna, Lipki. Дуброўна, Ліпкі (1901-18).jpg|Парк Ліпкі, да 1918 г.
Dubroŭna, Aršanskaja. Дуброўна, Аршанская (1920-39).jpg|Вуліца Аршанская. Кляштар, да 1941 г.

Dubroŭna, Mastavaja. Дуброўна, Маставая (I. Pulner, 1930).jpg|Маставая вуліца, 1930 г.
Dubroŭna, Vysokaja synagoga. Дуброўна, Высокая сынагога (1905).jpg|Высокая сынагога, 1905 г.
Dubroŭna, Škoła. Дуброўна, Школа (1920-29).jpg|Жыдоўская школа, 
Dubroŭna, Dniaproŭskaja. Дуброўна, Дняпроўская (1941-44).jpg|Царква, 1941—44 гг.


## Насельніцтва

### Дэмаграфія


ImageSize = width:auto height:160 barincrement:27
PlotArea = left:50 bottom:20 top:20 right:20
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
Colors =
  id:linegrey2 value:gray(0.9)
  id:linegrey value:gray(0.7)
  id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8)
  id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:10200
ScaleMajor = unit:year increment:2500 start:0 gridcolor:linegrey
ScaleMinor = unit:year increment:500 start:0 gridcolor:linegrey2
PlotData =
  color:cobar width:15
  bar:1846 from:0 till:3441 
  bar:1860 from:0 till:6884 
  bar:1897 from:0 till:7974 
  bar:1909 from:0 till:9469 
  bar:1917 from:0 till:5294 
  bar:1926 from:0 till:7920 
  bar:1939 from:0 till:9900
  bar:1959 from:0 till:4900
  bar:1971 from:0 till:7400
  bar:1993 from:0 till:10100 
  bar:1997 from:0 till:9700 
  bar:2006 from:0 till:8900
  bar:2009 from:0 till:8041
  bar:2018 from:0 till:7079
TextData=
  fontsize:10px pos:(20,195)
  text:



* **XIX стагодзьдзе**: 1846 год — 3441 чал.; 1860 год — 6884 чал., зь іх 2623 праваслаўныя, 74 каталікі, 1 пратэстант, 4183 юдэі; 1897 год — 7974 чал.; 1900 год — 5070 чал., зь іх 2567 праваслаўных, 162 каталікі, 5 пратэстантаў, 2336 юдэяў
* **XX стагодзьдзе**: 1909 год — 9469 чал.; 1917 год — 5294 чал.; 1926 год — 7920 чал.; 1939 год — 9,9 тыс. чал.; 1959 год — 4,9 тыс. чал.; 1971 год — 6,4 тыс. чал.; 1991 год — 9,8 тыс. чал.; 1993 год — 10,1 тыс. чал.; 1997 год — 9,7 тыс. чал.
* **XXI стагодзьдзе**: 2006 год — 8,9 тыс. чал.; 2007 год — 8,8 тыс. чал.; 2008 год — 8,6 тыс. чал.; 2009 год — 8041 чал. (перапіс); 2015 год — 7345 чал.; 2016 год — 7224 чал.; 2017 год — 7122 чал.; 2018 год — 7079 чал.

### Рэлігія
У Дуброўне дзеюць цэрквы Сьвятой Тройцы і Сьвятога Мікалая, касьцёл Маці Божай Фацімскай.

### Адукацыя
У Дуброўне працуюць 2 сярэднія, дзіцяча-юнацкая спартовая і музычная школы, дапаможная школа-інтэрнат, дашкольныя ўстановы, сярэдняя прафэсійна-тэхнічная вучэльня мэханізацыі сельскай гаспадаркі.

### Культура
Дзеюць дом культуры, дом рамёстваў, 2 бібліятэкі. «Дубровенскі раённы гісторыка-краязнаўчы музэй» створаны ў 2018 годзе, пачаў сваю дзейнасьць 3 студзеня 2020 году на вуліцы Камсамольскай у доме № 10А. Фонд музэя складае больш за 3000 адзінак прадметаў музэйнага значэньня.

### [[Мас-мэдыя]]
Выдаецца раённая газэта «Дняпроўская праўда».

## Забудова

### Плян
Генэральныя пляны Дуброўна складаліся ў 1973 і 1985 гадох. У месьце захавалася плянавальная структура XVІІ—XVІІІ стагодзьдзяў. На месцы старога цэнтру сфармаваўся новы адміністрацыйны і грамадзкі цэнтар. Забудова пераважна індывідуальная, таксама ўзводзіліся 2—5-павярховыя дамы. Прамысловая зона знаходзіцца ва ўсходняй і паўднёвай частках места.

### Вуліцы і пляцы

З урбананімічнай спадчыны Дуброўна да нашага часу гістарычныя назвы захавалі вуліцы Аршанская, Вакзальная, Віцебская, Вялікая Слабодка, Дняпроўская, Задубровенская, Ганчарная, Горацкая, Маставая, Паштовая, Рыбная, Садовая, Старапаштовая, Фабрычная і Шклоўская, завулкі Ганчарны, Дняпроўскі, Задубровенскі, Лазьневы, Млынавы, Рыбны, Старапаштовы і Шклоўскі.

## Эканоміка
Прадпрыемствы харчовай, лёгкай прамысловасьці, вытворчасьць будаўнічых матэрыялаў.

## Транспарт
Праз Дуброўна праходзіць аўтамабільная дарога  (Ворша — Буда (да )). За 8 км на поўнач ад места — аўтамагістраль .

## Турыстычная інфармацыя

### Інфраструктура
Дуброўна — цэнтар традыцыйнага ганчарнага рамяства, г. зв. «дубровенскай керамікі». Ад 1993 году ў месьце праводзіцца рэгіянальны фэст музыкі Падняпроўя «Дняпроўскія галасы ў Дуброўне». Спыніцца можна ў мескай гасьцініцы.

### Славутасьці

У цэнтры Дуброўна і за 100 м на ўсход ад утоку ракі Задубровенкі ў Дняпро захаваліся 2 гарадзішчы, якія зьяўляюцца помнікамі археалёгіі.
* Замчышча
* Кляштар бэрнардынаў (1809)
* Царква Сьвятой Тройцы (1809)
* Суконна-талесная мануфактура (канец XIX ст.)
* Вежа з гадзінамі. Устаноўлена ў цэнтры горада ў чэрвені 2018 года ў азнаменаванне 625-годдзя горада Дуброўна і ў гонар правядзення 25-га Міжнароднага фестывалю песні і музыкі «Дняпроўскія галасы ў Дуброўне» 

### Страчаная спадчына
* Касьцёл Сьвятога Юрыя (1693, 1809)
* Палац Любамірскіх (XVIII ст.) і ліпавы парк «Бяльмонт» у стылі італьянскага адраджэньня паміж палацам і стромкім берагам Задубровенкі
* Сынагога Высокая (XIX ст.)
* Царква Сьвятога Мікалая (1765)
* Царква Сьвятога Спаса (XVII ст., 1811)
* Царква Сьвятых Барыса і Глеба Задняпроўская (1851)

## Галерэя

Dubroŭna Sv. Troickaja carkva.JPG|Царква Сьвятой Тройцы
Dubroŭna Klaštar Biernardynaŭ.JPG|Кляштар бэрнардынаў
Dubroŭna.Manufaktura.JPG|Суконна-талесная мануфактура
Автомобильный мост 3271013.jpeg|Мост цераз Дняпро

Файл:Kaściol Parafija Maci Božaj Facimskaj.jpg|Касьцёл парафіі Маці Божай Фацімскай
Файл:Dubroŭna Sv. Mikalaja.JPG|Новая Мікалаеўская царква
Файл:Dubroŭna Kazarski 2.JPG|Помнік Казарскаму
Файл:Dubroŭna Vajskovy Memaryjal.JPG|Вайсковы мэмарыял


## Асобы
* Казімер Семяновіч (*1600 — па †1651) — інжынэр і тэарэтык артылерыі, мысьляр-гуманіст, вынаходнік шматступенчатае ракеты (на думку беларускіх гісторыкаў, паходзіў з ваколіцаў Дуброўна)
* Васіль Корань (*1640?, Дуброўна — †пачатак XVIII ст., Масква) — стваральнік першай у Расеі гравіраванай ілюстраванай Бібліі.
* Аляксандр Казарскі (*1789—†1833) — услаўлены афіцэр, камандзір брыга «Меркурый», флігель-ад’ютант і кавалер гвардзейскага экіпажу, капітан 1 рангу
* Ганна-Эстэр Тумаркін (Ганна Тумаркіна) (*1875—†1951) — філёзаф
* Чарльз Яфэ (*1879—†1941) — шахматны гросмайстар
* Якаў Шур (*1908—†1986) — навуковец у галіне фізыкі
* Цьві Цэйтлін (*1922—†2012) — скрыпач і музычны пэдагог
* Сямён Фрадкін (*1932—†2007) — навуковец у галіне анкалёгіі, заснавальнік школы навук па гіпэртэрміі і гіпэрглікеміі ў анкалёгіі
* Уладзімер Кабуш (*1941) — навуковец у галіне пэдагогікі, доктар пэдагагічных навук
* Мікалай Шумейка (*1942—†2016) — вучоны ў галіне тэарэтычнай фізыкі, пэдагог. Доктар фізыка-матэматычных навук (1984), прафэсар (1987). З 1993 па 2015 гг. — дырэктар навукова-дасьледчай установы «Нацыянальны навукова-навучальны цэнтар фізыкі часьціц і высокіх энэргій» БДУ
* Юры Гаўрын (*1943—†2016) — мастак у жанры дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва й станковага жывапісу.

## Дадатковыя зьвесткі
* Каля Дняпра (Украіна) знаходзіцца сяло Сурска-Літоўскае, дзе жывуць нашчадкі дубровенцаў, пераселеных расейскімі ўладамі ў канцы XVIII ст.

## Заўвагі

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 
* Грыцкевіч А. П., Карнеенка М. Л. Дуброўна. //  С. 306.
* Дуброўна. //  С. 248.
* Насевіч, Вячаслаў. Дуброўна //  С. 608.
* Насевіч, Вячаслаў. Дуброўна //  С. 309, 310.
* 
* Ткачоў, Міхась. Дубровенскі замак //  С. 607.
* Ткачоў, Міхась. Дубровенскі замак //  С. 307, 308.
* 
* 
*  
* 
* 
*  
*  

## Вонкавыя спасылкі
* Дуброўна, Radzima.org
* Дуброўна, Глёбус Беларусі
* Дуброўна, Прыдзвінскі крайн: Гісторыя і сучаснасць
* Парафія Маці Божай Фацімскай у Дуброўне. Афіцыйны сайт
* Дуброўна — парафія Маці Божай Фацімскай, Catholic.by
* Прагноз надвор’я ў м. Дуброўна


Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XV стагодзьдзі