Сьвіслач (горад)

**Сьві́слач** — места ў Беларусі, каля вытокаў ракі Сьвіслачы. Адміністрацыйны цэнтар Сьвіслацкага раёну Гарадзенскай вобласьці. Насельніцтва на 2018 год — 6426 чалавек. Знаходзіцца за 90 км на поўдзень ад Горадні, за 3 км ад аднайменнай чыгуначнай станцыі (лінія Ваўкавыск — Сьвіслач), аўтамабільныя дарогі зьвязваюць места з Горадняй, Ваўкавыскам, Поразавам.

Сьвіслач — даўняе мястэчка гістарычнай Ваўкавышчыны (частка Наваградчыны). У першай палове XIX стагодзьдзя тут працавала найлепшая на тэрыторыі колішняга Вялікага Княства Літоўскага гімназія (цяпер гімназія № 1 імя Кастуся Каліноўскага), у якой навучаліся Восіп Кавалеўскі, Напалеон Орда, Юзэф Крашэўскі, Рамуальд Траўгут, Кастусь Каліноўскі. Захаваўся будынак гімназіі ў стылі клясыцызму, помнік архітэктуры XIX стагодзьдзя. Сярод мясцовых славутасьцяў вылучаліся комплекс францішканскага кляштару з Траецкім касьцёлам, мескія брамы на Берасьцейскай, Варшаўскай і Рудаўскай вуліцах, а таксама пастаўлены на Рынку ў гонар Сьвіслацкага кірмашу абэліск, помнікі гісторыі і архітэктуры XVIII—XIX стагодзьдзяў, зьнішчаныя супольнымі намаганьнямі расейскіх і савецкіх уладаў.

## Назва
Тапонім Сьвіслач, відаць, утварыўся ад назвы ракі. У сваю чаргу адпаведны гідронім мае яцьвяскае паходжаньне, і азначае 'балота, вільгаць'. Назву места зьвязваюць з ракой Віслай, адкуль рухаліся славянскія плямёны, або з ракой Сьвіслаччу, левым прытокам Нёмана.

## Гісторыя

### Раньнія часы
Першы пісьмовы ўпамін пра Сьвіслач зьмяшчаецца ў Іпацьеўскім летапісе і датуецца 1256 годам:

### Вялікае Княства Літоўскае

У ХIII стагодзьдзі Сьвіслач стала сталіцай удзельнага княства, якое неўзабаве далучылася да Вялікага Княства Літоўскага. Пазьней паселішча знаходзілася ў валоданьні вялікіх князёў, а з 1507 году стала цэнтрам Сьвіслацкага староства Ваўкавыскага павету. У 1523 годзе Сьвіслач атрымала статус мястэчка. З 1563 году яна знаходзілася ў валоданьні Яна Хадкевіча, які ў 1572 годзе зьмяняў Сьвіслач на Ляхавічы.

Зь сярэдзіны XVI ст. Сьвіслач перайшла да Заслаўскіх, у 1581 годзе — зноў да Хадкевічаў. У 1667 годзе ўладаром мястэчка стаў Крышпін-Кіршэнштэйн. У 1668 годзе тут збудавалі Траецкі касьцёл, пры якім дзеяла парафіяльная школа. Таксама існавала царква Анёла-Ахоўніка.

У 1778 годзе Сьвіслач перайшла ў валоданьне Вінцэнта Тышкевіча, сэнатара Вялікага Княства Літоўскага, якія ажаніўся зь пляменьніцай караля і вялікага князя Станіслава Аўгуста Панятоўскага. Новы гаспадар правёў рэканструкцыю мястэчка, уладкаваў у цэнтры Рынак, заснаваў заапарк, тэатар з капэлай, парк. У 1793 годзе Сьвіслач увайшла ў Гарадзенскае ваяводзтва. У канцы XVIII стагодзьдзя тут праводзіліся вялікія кірмашы.

### Пад уладай Расейскай імпэрыі
У выніку трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай (1795 год) Сьвіслач апынулася ў складзе Расейскай імпэрыі, у Слонімскай, потым Літоўскай губэрні. З 1801 году мястэчка стала цэнтрам воласьці Ваўкавыскага павету Гарадзенскай губэрні. У 1804 годзе В. Тышкевіч заснаваў тут гімназію, якую ў 1851 годзе пераўтварылі ў дваранскую вучэльню. Сярод яе навучэнцаў — Кастусь Каліноўскі, Восіп Кавалеўскі, Станіслаў Горскі, Юзэф Крашэўскі, Напалеон Орда, Рамуальд Траўгут. На 1833 год у мястэчку было 1 мураваны і 146 драўляных будынкаў.

За часамі нацыянальна-вызвольнага паўстаньня ваколіцы Сьвіслачы сталі месцам актыўных ваенных дзеяньняў паміж паўстанцкімі аддзеламі і расейскімі карнымі войскамі, а само мястэчка на пэўны час вызвалілі з-пад расейскага панаваньня. Паводле вынікаў перапісу 1897 году, тут было 526 будынкаў (24 мураваныя і 502 драўляныя), 6 гарбарных, піваварнае і медаварнае прадпрыемствы, сельская лячэбніца.

За часамі Першай сусьветнай вайны ў 1915 годзе Сьвіслач занялі войскі Нямецкай імпэрыі.


Śvisłač, Dvornaja-Bieraściejskaja. Сьвіслач, Дворная-Берасьцейская (1879).jpg|Касьцёл францішканаў. , 1879 г.
Śvisłač, Gimnazičny. Сьвіслач, Гімназічны (N. Orda, 7.07.1868).jpg|Пляц Гімназічны. Н. Орда, 1868 г.
Śvisłač, Bieraściejskaja. Сьвіслач, Берасьцейская (N. Orda, 1868).jpg|Вуліца Берасьцейская. , 1868 г.
Śvisłač, Bieraściejskaja, Hofert. Сьвіслач, Берасьцейская, Гофэрт (1880).jpg|Вуліца Берасьцейская. Дом Гофэрта, 1880 г.


### Найноўшы час
25 сакавіка 1918 году згодна з Трэцяй Устаўной граматай Сьвіслач абвяшчалася часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 году ў адпаведнасьці з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі яна ўвайшла ў склад Беларускай ССР. Згодна з Рыскай мірнай дамовай 1921 году мястэчка апынулася ў складзе міжваеннай Польскай Рэспублікі, дзе стала цэнтрам гміны. За польскім часам тут дзеялі некалькі беларускіх нацыянальна-вызвольных арганізацыяў.

У верасьні 1939 году Сьвіслач увайшла ў БССР, дзе ў студзені 1940 году атрымала афіцыйны статус пасёлку гарадзкога тыпу і стала цэнтрам раёну Беластоцкай вобласьці. У Другую сусьветную вайну з 26 чэрвеня 1941 да 17 ліпеня 1944 году мястэчка знаходзілася пад акупацыяй Трэцяга Райху. У лістападзе 1942 году нацысты расстралялі 1536 вязьняў жыдоўскага гета.

14 сьнежня 2000 году Сьвіслач атрымала статус места.


Śvisłač, Gimnazičny. Сьвіслач, Гімназічны (1900).jpg|Гімназія
Śvisłač, Rynak. Сьвіслач, Рынак (1915-18).jpg|Рынак
Śvisłač, Rynak. Сьвіслач, Рынак (1922).jpg|Рынак. Царква
Śvisłač, Varšaŭskaja, Brama. Сьвіслач, Варшаўская, Брама (1919-39).jpg|Вуліца Варшаўская. Меская брама

Śvisłač, Dziarečynak, Uźvižanskaja. Сьвіслач, Дзярэчынак, Узьвіжанская (1900).jpg|Дзярэчынак. Царква
Śvisłač, Haradzienskaja, Kaplica. Сьвіслач, Гарадзенская, Капліца (1900).jpg|Вуліца Гарадзенская. Капліца
Śvisłač, Rudaŭskaja. Сьвіслач, Рудаўская (1910).jpg|Вуліца Рудаўская
Śvisłač, Vakzalnaja. Сьвіслач, Вакзальная (1906).jpg|Чыгуначная станцыя


## Насельніцтва

### Дэмаграфія


ImageSize = width:auto height:180 barincrement:27
PlotArea = left:50 bottom:20 top:15 right:15
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
Colors =
  id:linegrey2 value:gray(0.9)
  id:linegrey value:gray(0.7)
  id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8)
  id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:8000
ScaleMajor = unit:year increment:2000 start:0 gridcolor:linegrey
ScaleMinor = unit:year increment:400 start:0 gridcolor:linegrey2
PlotData =
  color:cobar width:15
  bar:1816 from:0 till:614
  bar:1833 from:0 till:1256
  bar:1897 from:0 till:3099
  bar:1914 from:0 till:6460
  bar:1977 from:0 till:5300
  bar:1999 from:0 till:7800
  bar:2006 from:0 till:7400
  bar:2009 from:0 till:6886
  bar:2018 from:0 till:6426
TextData=
  fontsize:10px pos:(10,195)
  text:



* **XIX стагодзьдзе**: 1816 год — 614 чал.; 1830 год — 646 муж., зь іх шляхты 5, духоўнага стану 1, мяшчанаў-юдэяў 425, мяшчанаў-хрысьціянаў і сялянаў 211; 1833 год — 1256 чал.; 1890 год — 1958 чал., зь іх 1420 юдэяў; 1897 год — 3099 чал.
* **XX стагодзьдзе**: 1914 год — 6460 чал.; 1977 год — 5,3 тыс. чал.; 1999 год — 7,8 тыс. чал.
* **XXI стагодзьдзе**: 2001 год — 7,8 тыс. чал.; 2006 год — 7,4 тыс. чал.; 2007 год — 7,4 тыс. чал.; 2009 год — 6886 чал. (перапіс); 2016 год — 6600 чал.; 2017 год — 6481 чал.; 2018 год — 6426 чал.

### Рэлігія

У 1990-я гады ў цэнтры места збудавалі касьцёл Сьвятога Францішка Асіскага, у 2000-я гады — саборную царкву.

### Адукацыя
У Сьвіслачы працуюць 2 сярэднія школы і 2 дашкольныя ўстановы.

### Мэдыцына
Мэдычнае абслугоўваньне насельніцтва ажыцьцяўляюць мескія лякарня і паліклініка.

### Культура
Дзеюць дом культуры, бібліятэка.

### Спорт
У Сьвіслачы ёсьць стадыён, некалькі спартовых пляцовак (у тым ліку хакейная)

### [[Мас-мэдыя]]
Выдаецца раённая «Свіслацкая газета».

## Забудова

### Вуліцы і пляцы

У тэлефонным даведніку 1939 году ўпамінаецца Шпітальная вуліца.

## Эканоміка
Прадпрыемствы харчовай, мэблевай, будаўнічых матэрыялаў прамысловасьці.
* Сьвіслацкае ўнітарнае камунальнае прадпрыемства побытавага абслугоўваньня

## Турыстычная інфармацыя

### Інфраструктура
Працуе Сьвіслацкі гістарычна-краязнаўчы музэй. Спыніцца можна ў гатэлі «Сьвіслач».

*Помнікі*: Кастусю Каліноўскаму, Рамуальду Траўгуту.

### Славутасьці
* Гаспадарчы двор (XIX—XX стагодзьдзі)
* Гімназія (1802—1803)
* Забудова гістарычная (канец XIX — першая палова XX ст.; фрагмэнты)
* Капліца-пахавальня Тышкевічаў (1782; цяпер царква Ўзьвіжаньня Сьвятога Крыжа Беларускага экзархату Маскоўскага патрыярхату)
* Могілкі юдэйскія
* Парк пры былой сядзібе Тышкевічаў (XVIII ст.)
* Сынагога (XIX—XX стагодзьдзі)

### Страчаная спадчына
* Капліца Анёлаў-Ахоўнікаў (XIX ст.)
* Касьцёл Найсьвяцейшай Тройцы і кляштар францішканаў (1666)
* Сядзіба Тышкевічаў (XVII ст.)

## Асобы
* Валянцін Акудовіч (нар. 1950) — беларускі філёзаф, паэт, літаратурны крытык
* Самуэль Белкін (1911—1976) — дзяяч юдаізму ў ЗША
* Аарон Котлер (1891—1962) — лідэр артадаксыйнага юдаізму на землях гістарычнай Літвы і ў ЗША
* Дэйвід Льюіс (Лош) (1909—1981) — канадзкі палітык

## Глядзіце таксама
* Сьвіслацкая гімназія

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 
* 
* 
* 

## Вонкавыя спасылкі
* 
* 
* Прагноз надвор’я ў м. Сьвіслачы