Царква Прачыстай Багародзіцы і манастыр базылянаў (Віцебск)

**Царква саборная Прачыстай Багародзіцы і манастыр базылянаў** — помнік архітэктуры XVIII стагодзьдзя ў Віцебску. Знаходзіцца на тэрыторыі Ўзгорскага замка, на Прачысьценскай гары. Твор архітэктуры віленскага барока. Па гвалтоўным адабраньні ад Сьвятога Пасаду ў валоданьне Маскоўскага патрыярхату (1799 год) у 1804 годзе помнік перабудавалі ў стылі клясыцызму. Аб’ект Дзяржаўнага сьпісу гістарычна-культурных каштоўнасьцяў Беларусі.

Комплекс Віцебскага Прачысьценскага базылянскага манастыра складаецца з царквы і манастырскага корпуса. У 1936 годзе савецкія ўлады зруйнавалі царкву, у 2000—2010 гадох яе адбудавалі. 

## Гісторыя
### Вялікае Княства Літоўскае
У 1682 годзе з фундацыі падкаморага віцебскага Я. Кіселя на высокім беразе Дзьвіны збудавалі драўляную Прачысьценскую царкву, пры якой заснавалі базылянскі манастыр. За часамі Вялікай Паўночнай вайны (1700—1721) у 1708 годзе маскоўскі гаспадар Пётар I загадаў падпаліць Віцебск, будынкі царквы і манастыра згарэлі.

У 1715 годзе з фундацыі Мірона Галузы пачалося будаваньне мураванай царквы, скончанае ў 1743 годзе. Праект царквы ў стылі віленскага барока выканаў архітэктар Ёсіф Фантана. У 1775 годзе скончылася ўзьвядзеньне двух манастырскіх корпусоў. Пры манастыры дзеяла сьвецкая школа і філязофская студыя для манахаў, дзе вывучалі лёгіку, фізыку і іншыя навукі.

### Пад уладай Расейскай імпэрыі
Па першым падзеле Рэчы Паспалітай (1772 год), калі Віцебск апынуўся ў складзе Расейскай імпэрыі, царква і манастыр працягвалі дзеяць як уніяцкія. Аднак 18 ліпеня 1799 году, на загад маскоўскага гаспадара Паўла I, будынкі гвалтоўна адабралі ў Сьвятога Пасаду і перадалі Ўрадавага сыноду Расейскай імпэрыі (Маскоўскай царкве). У 1804 годзе над алтарнай часткай паставілі масіўны купал на драўляным сьветлавым барабане, а разьвітыя барокавыя франтоны фасадаў замянілі строгімі клясыцыстычнымі трыкутнымі.

У 1861 годзе ў будынак былога манастырскага корпуса пераехала пераведзеная сюды з Полацку духоўная сэмінарыя.

### Найноўшы час
У 1936 годзе савецкія ўлады зруйнавалі царкву. Сапёрнай брыгадай камандаваў украінец П. Грыгарэнка, пазьней вядомы дысыдэнт і сябар А. Сахарава.

У чэрвені 2000 году пачалося ўзьвядзеньне новага будынка царквы на месцы зьнішчанага помніка, скончанае ў 2010 году. Замест аднаўленьня аўтэнтычнага выгляду помніка архітэктуры, Маскоўскі патрыярхат абраў варыянт па перабудове 1804 году.

## Архітэктура

### Царква
Помнік архітэктуры віленскага барока. Мае надзвычай разьвітую аб’ёмна-прасторавую структуру 5-нэфавай крыжова-купальнай базылікі з 2 вежамі на галоўным фасадзе. Паўкруглую апсыду цэнтральнага нэфа атачае абходная галерэя — працяг бакавых. Крайнія нэфы падзяляюцца на некалькі капэл, якія разам з крыламі трансэпта і закрысьціямі ўлучаюцца ў агульны прастакутны плян. Галоўны фасад мае 5-часткавы падзел, падкрэсьлены групоўкай пілястраў. Цэнтральная частка, выгнутая ўперад, завяршаецца франтонам, а 4-ярусныя вежы — фігурнымі банямі. Фасады маюць багаты дэкор. Цэнтральны нэф і трансэпт перакрываюцца цыліндрычнымі скляпеньнямі з распалубкай, бакавыя нэфы — крыжовымі, капэлы — сфэрычнымі купаламі.

У выніку перабудовы 1804 году над сяродкрыжжам паставілі магутны сьветлавы 8-гранны барабан з сфэрычным купалам.

### Манастыр
3-павярховы манастырскі корпус мае стандартную схему. Вакол вузкага 1-баковага калідора, арыентаванага ў бок двара, разьмяшчаюцца манаскія кельлі і службовыя памяшканьні, арыентаваныя да Дзьвіны. З боку дваровага фасаду да выцягнутага прастакутнага будынка пэрпэндыкулярна далучаецца 2-павярховае крыло, дзе на першым паверсе знаходзілася трапезная, на другім — бібліятэка. Галоўны фасад мае простыя архітэктурныя формы. Яго сьцяну праразаюць прастакутныя аконныя праёмы з дэкаратыўнымі ліштвамі. Паміж праёмамі роўныя пілястры на вышыню ўсіх трох паверхаў, пастаўленыя на шырокі цокаль. Пад кожным аконным праёмам разьмяшчаецца плоская прастакутная ніша. Будынак завяршаецца шырокім карнізам, мае манумэнтальны выгляд.

2-павярховы Г-падобны ў пляне манастырскі корпус таксама мае калідорны плян. Роўніца галоўнага фасаду падзяляецца міжпаверхавым паском, мае прастакутныя аконныя праёмы і завяршаецца ў цэнтры трыкутным франтонам. У закругленай кутняй частцы лучковыя аконныя праёмы аздабляюцца ліштвамі і простымі сандрыкамі. Цокаль дэкаруецца філёнгамі з прастакутнымі аконнымі праёмамі.

## Галерэя
### Гістарычная графіка

Viciebsk, Dźvina. Віцебск, Дзьвіна (J. Pieška, 1800) (2).jpg|Ю. Пешка, каля 1800 г.
Viciebsk, Pračyścienskaja. Віцебск, Прачысьценская (J. Pieška, 1800).jpg|Ю. Пешка, каля 1800 г.
Viciebsk, Vićba, Pračyścienskaja. Віцебск, Віцьба, Прачысьценская (J. Pieška, 1800).jpg|Ю. Пешка, каля 1800 г.
Viciebsk, Dunaj. Віцебск, Дунай (J. Pieška, 1800) (3).jpg|Ю. Пешка, каля 1800 г.


Viciebsk, Pračyścienskaja. Віцебск, Прачысьценская (1797-1802).jpg|Праект перабудовы, 1797—1802 гг.
Viciebsk, Dźvina. Віцебск, Дзьвіна (J. Pieška, 1805).jpg|Па перабудове. Ю. Пешка, каля 1805 г.
Viciebsk, Pračyścienskaja. Віцебск, Прачысьценская (XIX).jpg|XIX ст.
Viciebsk, Pračyścienskaja. Віцебск, Прачысьценская (XIX) (2).jpg|XIX ст.


Viciebsk, Baharodzickaja, Bazylanski. Віцебск, Багародзіцкая, Базылянскі (XIX).jpg|XIX ст.
Viciebsk, Pračyścienskaja. Віцебск, Прачысьценская (1835).jpg|Праект іканастаса, 1835 г.
Viciebsk, Vialikaja. Віцебск, Вялікая (1845).jpg|1845 г.
Viciebsk, Pračyścienskaja. Віцебск, Прачысьценская (1865).jpg|1865 г.


Viciebsk, Dźvina. Віцебск, Дзьвіна (1868).jpg|1868 г.
Viciebsk, Zadunaŭskaja-Vialikaja. Віцебск, Задунаўская-Вялікая (1873).jpg|1873 г.
Viciebsk, Zadunaŭskaja-Vialikaja. Віцебск, Задунаўская-Вялікая (1873, 1874).jpg|1874 г.
Viciebsk, Zadunaŭskaja-Vialikaja. Віцебск, Задунаўская-Вялікая (1882).jpg|1882 г.


Viciebsk, Dźvinski most-Bazylanski. Віцебск, Дзьвінскі мост-Базылянскі (1883).jpg|1883 г.
Viciebsk, Pračyścienskaja. Віцебск, Прачысьценская (1883).jpg|1883 г.
Viciebsk, Pračyścienskaja. Віцебск, Прачысьценская (1865).jpg|1891 г.
Viciebsk, Dźvinski most-Bazylanski. Віцебск, Дзьвінскі мост-Базылянскі (1893).jpg|1893 г.


Viciebsk, Dźvina-Vićba. Віцебск, Дзьвіна-Віцьба (1893).jpg|1893 г.
Viciebsk, Pračyścienskaja hara. Віцебск, Прачысьценская гара (1896).jpg|1896 г.
Viciebsk, Pračyścienskaja. Віцебск, Прачысьценская (1898).jpg|1898 г.
Viciebsk, Pračyścienskaja hara. Віцебск, Прачысьценская гара (J. Minin, 1927).jpg|Я. Мінін, 1927 г.


### Гістарычныя здымкі

Viciebsk, Zadunaŭskaja-Vialikaja. Віцебск, Задунаўская-Вялікая (S. Jurkoŭski, 1867).jpg|С. Юркоўскі, 1867 г.
Viciebsk, Pračyścienskaja hara. Віцебск, Прачысьценская гара (S. Jurkoŭski, 1867).jpg|С. Юркоўскі, 1867 г.
Viciebsk, Teatralnaja-Zamkavaja. Віцебск, Тэатральная-Замкавая (S. Jurkoŭski, 1900).jpg|С. Юркоўскі, 2-я пал. XIX ст.
Viciebsk, Zadunaŭskaja-Vialikaja. Віцебск, Задунаўская-Вялікая (1893).jpg|1893 г.


Viciebsk, Padźvinskaja, Pračyścienskaja. Віцебск, Падзьвінская, Прачысьценская (1893).jpg|1893 г.
Viciebsk, Pračyścienskaja hara. Віцебск, Прачысьценская гара (1893).jpg|1893 г.
Viciebsk, Pračyścienskaja hara. Віцебск, Прачысьценская гара (1894).jpg|1894 г.
Viciebsk, Pračyścienskaja hara. Віцебск, Прачысьценская гара (1895).jpg|1895 г.


Viciebsk, Pračyścienskaja. Віцебск, Прачысьценская (1895).jpg|да 1896 г.
Viciebsk, Zadźvińnie. Віцебск, Задзьвіньне (1897).jpg|1897 г.
Viciebsk, Dźvina-Vićba. Віцебск, Дзьвіна-Віцьба (1899) (2).jpg|1899 г.
Viciebsk, Dźvinski most-Bazylanski. Віцебск, Дзьвінскі мост-Базылянскі (1899).jpg|1899 г.


Viciebsk, Dźvinski most-Bazylanski. Віцебск, Дзьвінскі мост-Базылянскі (1890-99) (2).jpg|1890-я гг.
Viciebsk, Dźvina-Vićba. Віцебск, Дзьвіна-Віцьба (N. Matveev, 1900).jpg|каля 1900 г.
Viciebsk, Vićba, Pračyścienskaja. Віцебск, Віцьба, Прачысьценская (1900).jpg|каля 1900 г.
Viciebsk, Dźvina, Bazylanski. Віцебск, Дзьвіна, Базылянскі (1900).jpg|каля 1900 г.


Viciebsk, Dźvina. Віцебск, Дзьвіна (1900).jpg|каля 1900 г.
Viciebsk. Віцебск (1900).jpg|каля 1900 г.
Viciebsk, Dźvina-Vićba. Віцебск, Дзьвіна-Віцьба (1900-09).jpg|1900-я гг.
Viciebsk, Padźvinskaja, Pračyścienskaja. Віцебск, Падзьвінская, Прачысьценская (1900-09).jpg|1900-я гг.


Viciebsk, Dźvina, Bazylanski. Віцебск, Дзьвіна, Базылянскі (1904).jpg|1904 г.
Viciebsk, Pračyścienskaja hara. Віцебск, Прачысьценская гара (1904).jpg|1904 г.
Viciebsk, Dźvinski most-Bazylanski. Віцебск, Дзьвінскі мост-Базылянскі (1904) (2).jpg|1904 г.
Viciebsk, Dźvinski most-Bazylanski. Віцебск, Дзьвінскі мост-Базылянскі (1904) (4).jpg|1904 г.


Viciebsk, Dźvina, Bazylanski. Віцебск, Дзьвіна, Базылянскі (1904).jpg|1904 г. 
Viciebsk, Vićba-Padźvinskaja. Віцебск, Віцьба-Падзьвінская (1905).jpg|1905 г.
Viciebsk, Padźvinskaja, Pračyścienskaja. Віцебск, Падзьвінская, Прачысьценская (1908).jpg|1908 г.
Viciebsk, Dźvinski most-Bazylanski. Віцебск, Дзьвінскі мост-Базылянскі (1909) (7).jpg|1909 г.


Viciebsk, Vićba, Padźvinski most. Віцебск, Віцьба, Падзьвінскі мост (1909) (2).jpg|1909 г.
Viciebsk, Dźvina-Vićba. Віцебск, Дзьвіна-Віцьба (1909).jpg|1909 г.
Viciebsk, Padźvinskaja. Віцебск, Падзьвінская (1910).jpg|каля 1910 г.
Viciebsk, Dźvinski most-Bazylanski. Віцебск, Дзьвінскі мост-Базылянскі (1910) (2).jpg|1910 г.


Viciebsk, Dźvina, Bazylanski. Віцебск, Дзьвіна, Базылянскі (1911) (2).jpg|1911 г.
Viciebsk, Dźvina-Vićba. Віцебск, Дзьвіна-Віцьба (S. Prokudin-Gorsky, 1912).jpg|С. Пракудзін-Горскі, 1912 г.
Viciebsk, Pračyścienskaja. Віцебск, Прачысьценская (S. Prokudin-Gorsky, 1912).jpg|С. Пракудзін-Горскі, 1912 г.
Viciebsk, Dźvina-Nižni Zamak. Віцебск, Дзьвіна-Ніжні Замак (1912) (3).jpg|1912 г.


Viciebsk, Vićba, Pračyścienskaja. Віцебск, Віцьба, Прачысьценская (1912).jpg|1912 г.
Viciebsk, Dźvina-Vićba. Віцебск, Дзьвіна-Віцьба (1912) (2).jpg|1912 г.
Viciebsk, Pračyścienskaja hara. Віцебск, Прачысьценская гара (1913).jpg|1913 г.
Viciebsk, Dźvina, Bazylanski. Віцебск, Дзьвіна, Базылянскі (1913).jpg|1913 г.


Viciebsk, Padźvinskaja, Pračyścienskaja. Віцебск, Падзьвінская, Прачысьценская (1901-14).jpg|да 1915 г.
Viciebsk, Pračyścienskaja. Віцебск, Прачысьценская (1914).jpg|1914 г.
Viciebsk, Padźvinskaja, Pračyścienskaja. Віцебск, Падзьвінская, Прачысьценская (1915).jpg|1915 г.
Viciebsk, Pračyścienskaja hara. Віцебск, Прачысьценская гара (1916).jpg|1916 г.


Viciebsk, Teatralnaja, Pračyścienskaja. Віцебск, Тэатральная, Прачысьценская (03.1917).jpg|сакавік 1917 г.
Viciebsk, Dźvina, Bazylanski. Віцебск, Дзьвіна, Базылянскі (1917).jpg|1917 г.
Viciebsk, Pračyścienskaja hara. Віцебск, Прачысьценская гара (1917).jpg|1917 г.
Viciebsk, Dźvina, Bazylanski. Віцебск, Дзьвіна, Базылянскі (1901-18).jpg|да 1918 г.


Viciebsk, Pračyścienskaja. Віцебск, Прачысьценская (1901-18).jpg|да 1918 г.
Viciebsk, Pračyścienskaja. Віцебск, Прачысьценская (1920-29).jpg|1920-я гг.
Viciebsk, Kstoŭskaja hara. Віцебск, Кстоўская гара (V. Avitoŭski, 1926-29).jpg|В. Авітоўскі, 1926—1929 гг.
Viciebsk, Vićba-Padźvinskaja. Віцебск, Віцьба-Падзьвінская (04.1931).jpg|красавік 1931 г.


### Сучасныя здымкі

Віцебск. 39.JPG|Царква
Віцебск. 23.JPG|Інтэр’ер
Church of the Assumption (Viciebsk, Bielarus) RV03.jpeg|3-павярховы будынак манастыра
Former basilian monastery in Viciebsk (at p.t. Orthodox eparchy).jpg|2-павярховы будынак манастыра


## Заўвагі

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 

## Вонкавыя спасылкі

* 

Віцебск
Віцебск
Віцебск
Віцебск
Катэгорыя:Зьнішчаныя помнікі архітэктуры Віцебску
Катэгорыя:Збудаваньні Віцебску
Усьпеньня Прасьвятой Багародзіцы, Віцебск
Віцебск