Ліст да Абуховіча

**«Ліст да Абуховіча»** — помнік беларускай літаратуры XVII ст. Узор беларускае патрыятычнае літаратуры. Напісаны безыменным аўтарам у 1655 г. з нагоды падзеньня Смаленскага гарнізону 23 верасьня 1654 г. перад наступам войскаў Маскоўскага княства ў ходзе вайны 1654—1667 г.

## Апісаньне
Місія «Ліста да Абуховіча» — асуджэньне псэўдаадукаванасьці, маральнае недасканаласьці людзей, якія навучыліся прыгожа казаць, на словах служыць «*Сафіі, якая нарадзіла філязофію*», але насамрэч пазбаўленыя сапраўдных годнасьцяў — мужнасьці, годнасьці, адданасьці роднай зямлі. Паняцьці «Айчына» і «Праўда» — сьвятыя для аўтара. Яго ідэал — ахвярны барацьбіт за свабоду Бацькаўшчыны, які заўсёды праўдзівы ў словах, высакародны ва ўчынках, стрыманы ў паводзінах.

Асноўны матыў твора — вострая крытыка смаленскага ваяводы, які ня здолеў стрымаць аблогу Смаленску, даць адпор, а прыняў рашэньне капітуляваць. Галоўны герой — Піліп Абуховіч — пададзены як адмоўны пэрсанаж. Ён паўстае як дробная і нікчэмная асоба, сквапны чалавек, здатны на агідны ўчынак. Сатыра пісьменьніка ў дачыненьні да П. Абуховіча дасягае апагею. На ягоную думку, П. Абуховіч — аматар весьці пустыя размовы на соймах і зьездах, яго больш цікавіць прыгожая вопратка, чым дзяржаўныя справы. Галоўная загана П. Абуховіча — няздатнасьць да рыцарскіх справаў, бяздарнасьць як кіраўніка, прадажнасьць. Ён — нашчадак роду, які «вызначыўся» ганебнымі ўчынкамі: дзед атрымліваў хабар, калі быў «генэралам» у Мазыры, а бацька, мазырскі судзьдзя, — «*у каго больш браў — таго добра судзіў*». На думку аўтара, учынак П. Абуховіча — горшы за здраду Рыгора Осьціка, які вёў таемнае ад ураду ліставаньне з маскоўскім царом, за што быў жорстка пакараны ў Вільні.

Аўтар супрацьпастаўляе смаленскага ваяводу гетману Вінцэнту Карвіну-Гасеўскаму, які ніколі не выхваляўся на публіцы, а спакойна й адказна выконваў вайсковы абавязак, справамі даказваў свае вартасьці як дзяржаўная асоба.

У крытыцы ваяводы аўтар «*Ліста да Абуховіча*» напачатку ўжывае лёгкія пакепліваньні, накшталт: «*Лепей, пане Піліпе, сядзець табе было ў Ліпе!*» (Ліпа — родавы маёнтак Абуховічаў) або «*Калі б датуль, ваша міласьць, пісарам быў бы, дык чалавекам слыў бы!*», а затым пераходзіць да адкрытых абразаў і зьдзекаў, зьмяшчаючы на старонках твора думку «*пра ўзнагароду за Смаленск*». Маўляў, кароль і вялікі князь «*за слаўныя справы*» меў намер прызначыць яго ваяводам Кракава, ды вось толькі «*[[Палякі|ляхі]] дужа баяцца, каб твая міласьць не прадаў яго [[Вугоршчына|вугорцам]]*».

Аўтар «*Ліста да Абуховіча*», напэўна, меў падставы для крытыкі ваяводы П. Абуховіча ўжо таму, што Смаленск быў здадзены безь істотнага супраціўленьня. Але ў вытлумачэньнях аўтара прысутнічаў відавочна асабісты момант. За крытыкай праглядаецца асабістая крыўда, магчыма, маёмасны або кланавы канфлікт з П. Абуховічам.

Аўтар імкнецца да мастацкага абагульненьня, выяўленьня сацыяльных заканамернасьцяў. Праз крытыку канкрэтнага магната ў творы можна бачыць і выкрыцьцё заганаў тагачаснага грамадзтва, хібы ў дзейнасьці найвышэйшага кіраўніцтва, правалы ў абарончай палітыцы, эгаізм магнатаў, кланава-шляхецкую варажнечу, канфэсійныя канфлікты, якія разьядалі краіну, падточвалі знутры грамадзтва, не дазвалялі кансалідавацца, каб стрымаць наступ агрэсараў.

«*Ліст да Абуховіча*» мае значныя літаратурныя вартасьці. У ім дамінуе зваротная форма маўленьня, але ўжываюцца й іншыя тыпы выкладу матэрыялу: апавяданьне — сюжэт пра продкаў Абуховіча, разважаньне — аналіз намераў П. Абуховіча сабраць харугвы, каб зьдзейсьніць спробу вярнуць Смаленск. Унутраная кампазыцыйная аднаплянавасьць тэксту парушаецца аднойчы — зьмешчанай у ім прамовай, ці, хутчэй, адвольным яе пераказам, на адным з соймаў смаленскага кашталяна пана Мялешкі, які папярэджваў манарха й дэпутатаў пра згубнасьць прызначэньня на адказныя пасады людзей, няздольных ахвяраваць сваім жыцьцём дзеля свабоды Айчыны. Мастацкасьць «*Ліста да Абуховіча*» на мікраўзроўні выяўляецца праз шырокае выкарыстаньне багатага лексычна-вобразнага фонду жывое беларускай мовы, народных і біблейна-кніжных прыказак.

Упершыню апублікаваны ў 1910.

## Глядзіце таксама

* Прамова Мялешкі

## Крыніцы

## Літаратура

* Даўгяла 3. 3 беларускага пісьменства XVII ст.: Творы Цыпрыяна Камунякі «Ліст да Абуховіча» і «Прамова Мялешкі». Мн., 1927.
* Чамярыцкі В. «Ліст да Абуховіча» // БЭ ў 18 т. Т. 9. Мн., 1999.
* Старажытная беларуская літаратура (XII—XVII стст.) / Уклад, прадм., камент. І. Саверчанкі — Мінск: Кнігазбор, 2010. — («Беларускі кнігазбор»). ISBN 985-6824-43-5

Катэгорыя:Сатырычныя творы
Катэгорыя:Літаратура Вялікага Княства Літоўскага
Катэгорыя:Творы XVII стагодзьдзя