open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Атлянтыда (самотнік)

**Атлянтыда** — самотнік беларускага музычнага праекту «UltraВожык», запісаны ў 2005 годзе.

## Зьмест
# «Атлянтыда»

## Удзельнікі
* Пётар Адамавіч
* Яўген Шафа-Ўругвайскі

## Дадатковыя зьвесткi
Самотнік «Атлянтыда» зьявіўся ў 2005 годзе і адразу ж хутка пачаў распаўсюджвацца праз Інтэрнэт. Гэтая сур’ёзная рок-баляда напрацягу некалькі тыдняў знаходзілася ў вядомым гіт-парадзе «Tuzin.fm» і ў выніку патрапіла ў сьпіс лепшых песьняў сэзону і была выдадзеная на зборніку «Прэм'ер Тузін 2005». У 2006 годзе «Атлянтыда» таксама вайшла ў складанку «Песьні свабоды». У сьнежні 2007 году выходзіць перапрацаваная вэрсія песьні, а таксама здымаецца відэакліп, які займае першае месца ў Гарадзенскім «кліп-маратоне» як лепшы беларускамоўны кліп.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйная хатняя старонка UltraВожык
* Тэкст песьні «Атлянтыда»

Катэгорыя:Самотнікі 2005 году
Катэгорыя:Самотнікі UltraВожык
1263

## Падзеі
* 2-я палова верасьня — Войшалк уцякае з свайго кляштара над Нёманам у Пінск
* зіма — Канстанцін Бязрукі, князь полацкі - вылучэнец Траняты, саступіў землі ва ўсходняй Латгаліі Лівонскаму Ордэну
* зіма — Войшалк з пінскім войскам ідзе ў Новагародак, злучыўшыся з новагароцкім войскам ідзе ў Літву. У Літве злучыўшыся з прыхільнікамі павынішчаў і выгнаў ворагаў
* зіма — Гердзень, князь нальшанскі, абраны князем полацкім прызнаючы уладу Войшалка

## Нараджэньні
*

## Сьмерці
* 12 верасьня — Міндоўг, князь і нейкі час кароль Літвы
* кастрычнік — Таўцівіл Даўспрунгавіч, князь полацкі
* 14 лістапада — Аляксандр Яраслававіч, вялікі князь ўладзімерскі
* зіма — Транята — князь жамойцкі і кароткі час князь Літвы

## Вонкавыя спасылкі
1601

## Падзеі
*Гл. таксама: [[:Катэгорыя:Зьявіліся ў 1601 годзе]]*
* 6 студзеня: Вайна Рэчы Паспалітай са Швэцыяй, швэдзкія войскі занялі Дорпат у Інфлянтах
** 7 студзеня: бітва пад Цэсісам
** 28 лютага: пачалася аблога Парнава
** 23 чэрвеня-29 чэрвеня: бітва пад Кукенойсам (Кокенгаўзэнам)
** бітва пад Дыямэнтам
* 10 студзеня — Брытанская Ост-Індзкая кампанія атрымала права манапольнага гандлю ў Паўднёвай і Паўднёва-Ўсходняй Азіі
* заснаваньне сэмінарыі ў Сьвята-Траецкім манастыры ў Вільні
* Гутарка аднаго паляка з маскалём на маскоўскім замку ў 1601 годзе
* Апублікаваны дзёньнік «Пэрэгрынацыя Мікалая Крыштафа Радзівіла»
* Апублікаваныя «Малітвы паўсядзённыя» (Друкарня Мамонічаў)
* Тамаза Кампанэльля напісаў «Палітычныя афарызмы»
* Прэзэнтаваная першая ў сьвеце опэра Euridice Джуліё Каччыні
* Фастаў атрымаў Магдэбурскае права
* Рэзыдэнцыя гішпанскіх каралёў перанесеная ў Вальядалід

## Нараджэньні
*Гл. таксама: [[:Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1601 годзе]]*
* 17 жніўня — П’ер Фэрма, францускі матэматык
* 2 траўня — Атанасыюс Кірхэр, нямецкі езуіцкі дасьледнік і ўнівэрсал, які выдаў каля 40 навуковых працаў па розных галінах, найбольш значныя зь якіх у арыенталізьме, геалёгіі і мэдыцыне (прыблізны год)
* Рафал Корсак, царкоўны дзяяч Вялікага Княства Літоўскага, Рэчы Паспалітай, царкоўны гісторык і тэоляг (прыблізны год)

## Сьмерці
*Гл. таксама: [[:Катэгорыя:Памерлі ў 1601 годзе]]*
* 9 жніўня — Міхай Адважнаы, гаспадар Валахіі
* 24 кастрычніка — Тыха Брагэ, дацкі астраном

## Вонкавыя спасылкі
Фабрыка сноў

**Фабрыка сноў** — самотнік беларускага музычнага праекту «UltraВожык», запісаны ў 2006 годзе.

## Зьмест
# «Фабрыка сноў»

## Удзельнікі
* Пётар Адамавіч
* Яўген Шафа-Ўругвайскі
* Сабачка Ібрагім

## Дадатковыя зьвесткі
«Фабрыка сноў» пабачыла сьвет 18 лютага 2006 году. Як напісана ў біяграфіі на афіцыйнай старонцы гурту: «*Яўген, праглядзеўшы стужку „Матрыца“ ды абслухаўшыся „[[Kraftwerk]]“ адзначыў, што і адно і другоё вельмі нагадвае сучасную [[Беларусь]]. Апошняй кропляй натхненьня стаўся момант, калі сябры, разам гледзячы БТ ды едзячы цукеркі, заўважылі, што цукеркі гэтыя вырабляюцца на некай дзяржаўнай фабрыцы пад назвай „СНОВ“. „Дык яны не толькі Панараму робяць, але й цукеркі!“ — заўважыў Яўген. „Гаў!“ — адказаў сабачка Ібрагім. Гэтак і назвалі*».

Песьня была выдадзена на складанках «Песьні свабоды-2» і «Прэм'ер Тузін 2006».

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйная хатняя старонка UltraВожык
* Тэкст песьні «Фабрыка сноў»

Катэгорыя:Самотнікі 2006 году
Катэгорыя:Самотнікі UltraВожык
Сяргей Дубавец

**Сяргей Дубавец** ( 17 верасьня 1959 году, Мазыр, Гомельская вобласьць, БССР, СССР) — беларускі журналіст і літаратар.

## Біяграфія
Сяргей Дубавец пераехаў у Менск разам з бацькамі ў дзяцінстве. Пасьля сканчэньня сярэдняй школы (1976) працаваў выпускным у не шматтыражнай газэце міністэрства ўнутраных справаў БССР «На страже Октября» на заводзе «Гарызонт», рэдактарам якой тады зьяўляўся Іван Каленікавіч Дубавец, вэтэран органаў унутраных спраў БССР і бацька Сяргея. Менавіта таму Сяргей і праходзіў тэрміновую вайсковую службу ў тыпаграфіі мотастралковага падразьдзяленьня міністэрства ўнутраных справаў БССР в/ч 3214 (Белпоўк) г. Менску па вуліцы Грушаўская ў 1978—1980 гадах. Адтуль жа ў 1979 годзе Сяргей выправіўся на факультэт журналістыкі Беларускага дзяржаўнага ўнівэрсытэту. Скончыў факультэт журналістыкі БДУ ў 1984. Працаваў у выдавецтве БелСЭ, газэце «Гомельская праўда», нелегальным друку. Рэдактар аддзелу крытыкі часопіса «Нёман» (1987—1990), галоўны рэдактар газэт «Наша Ніва» (1991—2000) і «Свабода» (2004—2008), радыё «Балтыйскія хвалі» (2000—2001), аўтар штотыднёвае перадачы «Вострая Брама» на радыё «Свабода» (з 1997). Жыве ў Вільні.

Уначы на 28 сьнежня 2010 разам з жонкаю, паэткаю і журналісткаю Тацянай трапілі ў аўтакатастрофу. Аварыя здарылася на тэрыторыі Летувы, пад Алітай. Жонка Тацьцяна загінула, Сяргей Дубавец паранены патрапіў у рэанімацыю. Сям’я вярталася ад дачкі, якая нядаўна нарадзіла ім унучку.

Масон. З 2019 году — Вялікі майстар Вялікай ложы Беларусі.

## Публікацыі
Зьяўляецца аўтарам наступных кніг:
* 
* 
* 
* 
* 
Аўтар артыкулаў:
* 
* 
* 

## Узнагароды
Узнагароджаны летувіскім мэдалём «За адвагу», мэдалём да стагодзьдзя БНР Рады БНР.

## Прэміі
* 1998 — прэмія імя Алеся Адамовіча (ПЭН-цэнтар) Беларускага ПЭН-Цэнтру
* 2005 — Гліняны Вялес
* 2015 — Залаты апостраф у намінацыі «проза» за кнігу «Вайна і мір. Справаздача»

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* http://ivansaj.livejournal.com/ — блог Сяргея Дубаўца ў LiveJournal
* Jurkau kutoczak — Юркаў куточак — Yury’s Corner. Дубавец чытае лекцыю пра «Майстроўню»

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Мазыры
Катэгорыя:Беларускія журналісты
Катэгорыя:Беларускія літаратары
Катэгорыя:Беларускія літаратуразнаўцы
Катэгорыя:Беларускія масоны
Катэгорыя:Беларусы ў Летуве
Катэгорыя:Беларусы ў Вільні
Катэгорыя:Сябры Беларускай сьпеўна-драматычнай майстроўні
Катэгорыя:Ляўрэаты літаратурнай прэміі Беларускага ПЭН-цэнтру імя Алеся Адамовіча
Катэгорыя:Узнагароджаныя Мэдалём да стагодзьдзя БНР
Катэгорыя:Ляўрэаты прэміі «Гліняны Вялес»
Катэгорыя:Выпускнікі Беларускага дзяржаўнага ўнівэрсытэту
Катэгорыя:Супрацоўнікі і аўтары «Нашай Нівы»
Андрэй Дынько

**Андрэй Дынько** (нарадзіўся ў 1974 годзе ў Берасьці) — галоўны рэдактар тыднёвіка «Наша Ніва», адзін з рэдактараў часопісу «Arche», палітычны вязень.

## Жыцьцяпіс
Пачынаў творчую дзейнасьць як перакладчык, публіцыст.

Выкладчык Менскага дзяржаўнага лінгвістычнага ўнівэрсытэту (1997—2000). Сурэдактар часопісу «Arche» ад 1998 да 2004 году.

З 1999 году рэдактар газэты «Наша Ніва», у 2000 годзе зьмяніў Сяргея Дубаўца на пасадзе галоўнага рэдактара гэтай газэты — аднаго з апошніх бастыёнаў беларускамоўнай прэсы. 

У 2002—2004 гадах быў віцэ-прэзыдэнтам Беларускага ПЭН-Цэнтру.

Перакладае з ангельскай, італьянскай, польскай, францускай, украінскай моваў.

8 ліпеня 2021 году разам з іншымі журналістамі «Нашай Нівы» быў арыштаваны нібыта за арганізацыю пратэстаў. 12 ліпеня 2021 году сумеснай заяваю дзесяці арганізацыяў, у тым ліку «Вясны», Беларускай асацыяцыі журналістаў, Беларускага Хэльсынскага камітэту, Беларускага ПЕН-цэнтру, быў прызнаны палітычным вязьнем.

Па заканчэньні трох сутак арышту абвінавачваньне за нібыта падрыхтоўку пратэстаў не было высунутае, але затрыманьне працягнутае ўжо паводле ч. 2 арт. 216 Крымінальнага кодэкса («*Нанясеньне маёмаснай шкоды без прыкмет раскраданьня*»). Праваабарончы цэнтар «Вясна» паведаміў, што рэдактараў «Нашай Нівы» трымаюць за кратамі за нібыта нявыплату камунальных паслуг на суму 3500 рублёў. Увесь час зьняволеньня ў ізалятары на Акрэсьціна рэдактары «Нашай Нівы», як і іншыя палітычныя вязьні, сядзяць без зьменнай бялізны, дадатковай ежы і пітва. Ім не выдаюць матрацы і пасьцельную бялізну, сьпяць яны на падлозе ці голых мэталічных ложках. 21 ліпеня вызвалены з абавязкам аб яўцы.

## Узнагароды
У 2003 годзе Вацлаў Гавэл перадаў яму прэмію за Грамадзянскія заслугі імя Ганна Элэнбогэн (ён стаў першым замежнікам, якому была перададзеная гэтая чэская прэмія). 

Ляўрэат прэмій Oxfam-Novib (2006), "За журналісцкую мужнасьць і прафэсіяналізм" (2006), Lorenzo Natali (2007).

Узнагароджаны мэдалём 100 гадоў БНР Рады Беларускай Народнай Рэспублікі.

## Асабістае жыцьцё
Жанаты, мае сыноў Якуба і Васіля, ды дачку Ўсьціньню.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Дынько: Хочам зачапіць новых чытачоў Радыё «Свабода», 19 сьнежня 2008
* Старонка Андрэя Дынько на сайце Праваабарончага цэнтра «Вясна»

Катэгорыя:Беларускія журналісты
Катэгорыя:Выкладчыкі Менскага дзяржаўнага лінгвістычнага ўнівэрсытэту
Катэгорыя:Супрацоўнікі і аўтары «Нашай Нівы»
Катэгорыя:Вязьні сумленьня паводле ПЦ „Вясна“
Малатарня

**Малата́рня** — машына альбо асобная ейная частка для выдаленьня зерня ці насеньня зь сельскагаспадарчых культур. Першай малатарняй, ужытай у сельскагаспадарчых мэтах, было прыспасабленьне шатляндзкага машынабудаўніка Эндру Майкле, якое аддзяляла зерне ад сьцябла і каласкоў.

На працягу стагодзьдзяў зерне звычайна аддзялялася ўручную пры дапамозе цэпаў, што зьяўлялася дастаткова працаёмкім працэсам. Мэханізацыя гэтага працэса паступова паклала канец ручной апрацоўцы зерневых культур.

Часткова вынікам зьяўленьня машынаў для абмалачэньня зерня стаў Бунт Сўінга ў Вялікабрытаніі. Зацяжныя войны, вялікія падаткі і нізкі зарабатак прымусілі сялян ў рэшце рэшт узьняцца на барацьбу ў 1830 годзе. Гэтыя сяляне сталі беспрацоўнымі на некалькі год у выніку шырокага ўжываньня і распаўсюджаньня малатарных машынаў.

Існуюць малатарні для малацьбы збожжа, лёну, канапель, кукурузы і іншых. Паводле канструкцыі малатарні бываюць простыя (толькі абмалочваюць) і складаныя (абмалочваюць, ачышчаюць і сартуюць зерне). У льно-, каноплеўборачных і збожжавых камбайнах малатрані — асобныя апараты, якія працуюць зладжана зь іншымі мэханізмамі.

Катэгорыя:Сельскагаспадарчая тэхніка
Катэгорыя:Брытанскія вынаходніцтвы
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1784 годзе
Катэгорыя:Вынаходніцтвы XVIII стагодзьдзя
Катэгорыя:Ураджай
Катэгорыя:Гісторыя сельскай гаспадаркі
Гаіці

**Рэспу́бліка Гаіці** () — дзяржава, разьмешчаная на аднайменным востраве ў Карыбскім моры, адным зь Вялікіх Антыльскіх астравоў.

## Гісторыя
12 студзеня 2010 году на высьпе адбыўся землятрус магутнасьцю 7 балаў. Эпіцэнтар знаходзіўся за 16 кілямэтраў ад сталіцы — Порт-о-Прэнс. У выніку землятрусу былі разбураныя шматлікія будынкі, у тым ліку Нацыянальны палац, шпіталь і місія ААН.

## Крыніцы
Аксытацын

**Аксытацын** (**Аксітацын**) — гармон задняй долі гіпофіза. Мае алігапэптыдную будову.

## Фізіялягічнае дзеяньне

Аксытацын робіць стымулюючае ўзьдзеяньне на гладкую мускулатуру шыйкі маціцы, павышае сутарговаю актыўнасьць і ў меншай ступені тонус міямэтрыя. У малых канцэнтрацыях аксытацын павялічвае частату і амплітуду сутргаў маціцы, а ў вялікіх канцэнтрацыях спрыяе павышэньню тонусу маціцы, пачашчэньню і пасіленьню яе сутаргаў (аж да тэтанічных сутаргаў або разьвіцьця кантрактуры маціцы). Аксытацын выклікае пасіленьне сакрэцыі праляктыну, а таксама сутаргі міяэпітэльных клетак (вузачак), што атачаюць альвэолы малочнай залозы, павялічваючы выпрацоўку малака. Аксытацын мае таксама слабыя вазапрэсінападобнымі антыдыуэтычнымі ўласьцівасьцямі.

Катэгорыя:Біялёгія
Катэгорыя:Мэдыцына
1600

## Падзеі
*

## Нараджэньні
* 17 студзеня — Пэдра Кальдэрон дэ ля Барка, гішпанскі драматург і паэт

## Сьмерці
* 17 лютага — Джардана Бруна, італьянскі філёзаф

## Вонкавыя спасылкі
Пэрыядычная сыстэма хімічных элемэнтаў

**Пэрыядычная сыстэма хімічных элемэнтаў** (**табліца Мендзялеева**) — клясыфікацыя хімічных элемэнтаў, якая вызначае залежнасьць розных уласьцівасьцяў элемэнтаў ад электрычнага зараду атамнага ядра.

У пэрыядычнай сыстэме ўсе хімічныя элемэнты стаяць у парадку павелічэньня іх атамнага нумару. Сыстэма зьяўляецца графічным выразам пэрыядычнага закону, вынайдзенага расейскім хімікам Дзьмітрыем Іванавічам Мендзялеевым у 1869 годзе. Яе першапачатковы варыянт быў распрацаваны Д. І. Мендзялеевым у 1869—1871 гадох і вызначыў залежнасьць уласьцівасьцяў элемэнтаў ад іх атамнага нумару. Усяго было прапанавана некалькі сотняў варыянтаў малюнку пэрыядычнай сыстэмы (аналітычных крывых, табліц, геамэтрычных постацяў і да т. п.). У сучасным варыянце сыстэмы мае на ўвазе зьвядзеньне элемэнтаў у двухмерную табліцу, у якой кожны слупок (група) вызначае асноўныя фізыка-хімічныя ўласьцівасьці, а радкі ўяўляюць сабой пэрыяды, у вызначанай меры падобныя адзін да аднаго. Існаваньне пэрыядаў тлумачыцца розным запаўненьнем электронных абалёнак у атамах. Пры гэтым пазыцыя хімічнага элемэнта ў асноўнай падргупе вызначаецца колькасьцю валентных электронаў у атаме, а пазыцыя хімічнага элемэнта ў пабочнай падгрупе, апрача таго, яшчэ й электронамі другога звонку энэргетычнага ўзроўню (выключэньне — падгрупа цынка). Колькасьць элемэнтаў у кожным пэрыядзе была растлумачана ў 20 стагодзьдзі квантавай мэханікай.

Структура пэрыядычнай сыстэмы вынікае з пасьлядоўнасьці фарміраваньня электронных канфігурацый атамаў пры павелічэньні іх нумара ў табліцы. Стан кожнага электрона ў атаме апісваецца чатырма квантавымі лікамі: галоўным *n*, арбітальным *l*, магнітным *m<sub>e</sub>* і сьпінавым *m<sub>s</sub>*. Адпаведна прынцыпа Паўлі, у атаме ня можа быць двух электронаў з аднолькавай камбінацыяй квантавых лікаў.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* 
* 


Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы
1599

## Падзеі
*

## Нараджэньні
* 25 красавіка — Олівэр Кромвэль, ангельскі вайсковец і палітык

## Сьмерці
*
Тэрыторыя

**Тэрыто́рыя** (ад лацінскага: *Terra* — зямля, краіна) — частка сухаземнай (у адрозьненьне ад акваторыі) паверхні Зямлі вызначаная натуральнымі, кліматычнымі, дзяржаўнымі, адміністратыўнымі ці нават умоўнымі межамі. Тэрыторыі характарызуюцца плошчай, працягласьцю, натуральнымі абрысамі, прыроднымі ўмовамі, гаспадарчай асвоенасьцю.

У некаторых краінах, зараз і ў мінулым, «**тэрыторыя**» — назва адміністратыўнай адзінкі.
1594

## Падзеі
*

## Нараджэньні
* 15 чэрвеня — Нікаля Пусэн, францускі мастак

## Сьмерці
*

## Вонкавыя спасылкі
1260

## Падзеі
* 13 ліпеня — бітва пры Дурбэ

## Нараджэньні
*

## Сьмерці
*

## Вонкавыя спасылкі
1268

## Падзеі
*

## Нараджэньні
*

## Сьмерці
* Эйрык II, кароль Нарвэгіі
* 9 сьнежня — Войшалк, вялікі князь літоўскі
1588

## Падзеі
* 28 студзеня — зацьверджаны Трэці Статут Вялікага княства Літоўскага

## Нараджэньні
*

## Сьмерці
*

## Вонкавыя спасылкі
8

**8 год** — высакосны год, які пачаўся ў нядзелю згодна зь юліянскім календаром.

## Падзеі
* 3 жніўня: Рымскі войскавод Тыбэрыюс нанёс паразу ілірыйцам у Далмацыі, аднак Панонскае паўстаньне працягваецца
* Юлія Малодшая знаходзіцца ў выгнаньні. Люцыюс Эміліюс Павел і ягоная сям’я таксама ў няласцы. Актавіян Аўгуст перарывае адносіны паміж Кляўдыюсам і паўлавай дачкой Эміліяй Ляпідай
* Марк Фурыюс Каміль, Сэкст Ноніюс Квінтыліян і Люцыюс Апроніюс становяцца рымскімі консуламі
* Рымскі паэт Авідыюс высылаецца з Рыму ў высылку ў горад Томіс
* Тынкамар, скінуты ароль атрыбатаў, бяжыць з Брытаніі ў Рым, новым каралём становіцца Эпіль
* Ванон I становіцца кіраўніком Партыі
* Ван Ман прыходзіць да ўлады ў Кітаі і засноўвае дынастыю Сінь

## Нараджэньні
* Тытус Флявіюс Сабін, рымскі консул і брат імпэратару Вэспасіяна

## Сьмерці
* Мару Валерыюс Мэсаля Корвін, рымскі генэрал

## Глядзіце таксама
* 0-я

## Вонкавыя спасылкі
* Год у базе гістарычных зьвестак HistoryOrb
1097

## Падзеі
* першая ўзгадка Пінска ў крыніцах 

## Нараджэньні
*

## Сьмерці
*
1287

## Падзеі
* Першая ўзгадка Кобрыню і Гарадцу ў пісьмовых крыніцах
* Трэці паход мангола-татараў на беларускія землі
* Каралеўства Патан было заваявана мангола-татарамі пад кіраўніцтвам Хубілая (Сэчэнханам), у выніку чаго Бірма была падзелена на дзьве дзяржавы
* Хан Залатой Арды Туда-Менгу страчвае ўладу з-за псыхічнай хваробы, новым ханам стаў яго пляменьнік Талабуге
* Разбурана крэпасьць Раўэндаль
* Рудольф I надае Ідштайну гарадзкі статус
* У францускім горадзе Арлеан пачалося будаўніцтва сабора Сэн-Круа
* Істрыйскі горад Копэр быў далучаны да Вэнэцыі

## Нараджэньні
* Лучына Вісконці, рэгент Міляну

## Сьмерці
* 3 красавіка — Ганоры IV, рымскі папа
8 траўня

## Падзеі
* 1541 — гішпанскі канкістадор Эрнанда дэ Сота першым з эўрапейцаў пабачыў раку Місысыпі
* 1886 — Упершыню вырабляецца Coca-cola, безалькагольны газаваны напой.
* 1898 — у Італіі адбыўся першы афіцыйны чэмпіянат Італіі па футболе
* 1914 — заснаваны амэрыканскі вытворца кінафільмаў Paramount Pictures
* 1924 — улучэньне ў склад Летувы Клайпедзскага рэгіёну
* 1939 — у Эстоніі заснавалі «Электрычны цэнтар»
* 1942 — II Сусьветная вайна: адбылася першая ў гісторыі марская бітва, у якім судны-супраціўнікі ня бачылі адно аднога, а баявыя дзеяньні вяла авіяцыя
* 1943 — Другая сусьветная вайна: трагедыя ў Налібаках, расправа савецкіх партызан над вясковымі жыхарамі.
* 1945 — Другая сусьветная вайна: у Эўропе скончаныя баі, Нямеччынай падпісаны акт аб безумоўнай капітуляцыі
* 1970 — выйшаў апошні студыйны альбом The Beatles «Let It Be»
* 1980 — Сусьветная арганізацыя здароўя пацьвердзіла зьнішчэньне натуральнай воспы
* 1984 — Савецкі Саюз абвясьціў пра байкот Алімпійскіх гульняў 1984 году ў Лос-Анджэлесе, ЗША
* 1989 — выйшаў першы нумар польскай газэты «Gazeta Wyborcza»
* 1991 — заснаваны «Аграпрамбанк Малдовы»
* 1993 — утворанае Таварыства вольных літаратараў

## Нараджэньні
* 1676 — Фрыдрых I, кароль Швэцыі
* 1828 — Жан Анры Дзюнан, швайцарскі прадпрымальнік і грамадзкі дзяяч, ляўрэаўт Нобэлеўскай прэміі міру
* 1883 — Сьцяпан Некрашэвіч, беларускі мовазнаўца, грамадзкі дзеяч, адзін з бацькоў-заснавальнікаў сучаснай беларускай дзяржаўнасьці
* 1911 — Робэрт Лерой Джонсан, амэрыканскі музыка і аўтар песень, адзін з самых выбітных блюзмэнаў XX стагодзьдзя
* 1937 — Лявон Шыманец, дзеяч беларускай дыяспары ў Францыі, сябра Рады БНР
* 1939 — Віталь Курашык, беларускі дыплямат
* 1974 — Алег Грушэцкі, беларускі грамадзкі дзяяч, публіцыст, літаратар
* 1977 — Джо Банамаса, амэрыканскі гітарыст
* 1987 — Марк Нубл, ангельскі футбаліст

## Сьмерці
* 1551 — Барбара Радзівіл, другая жонка вялікага князя літоўскага і караля польскага Жыгімонта Аўгуста, вялікая княгіня літоўская
* 1684 — Мікалай Стафан Пац, дзяржаўны й рымска-каталіцкі дзяяч ВКЛ
* 1871 — Казімер Хршчановіч, беларускі архітэктар
* 1903 — Поль Гаген, францускі мастак, скульптар-кераміст і графік
* 1936 — Освальд Шпэнглер, нямецкі філёзаф, гісторык і культуроляг
* 1964 — Сямён Мікульскі, савецкі вайсковы дзяяч, удзельнік Першай і Другой сусьветных войнаў
* 2005 — Пятро Драчоў, беларускі графік

## Сьвяты
* Дзень Перамогі ў Эўропе
* Дзень памяці й перамогі над нацызмам у Другой сусьветнай вайне 1939 – 1945

## Вонкавыя спасылкі
1102

## Падзеі
* Полацкі князь Рагвалод-Барыс Усяслававіч заснаваў горад Барысаў

## Нараджэньні
*

## Сьмерці
* 

## Вонкавыя спасылкі
1587

## Падзеі
* 19 жніўня — Жыгімонт III Ваза абвешчаны вялікім князем літоўскім і каралём польскім

## Нараджэньні
*

## Сьмерці
*

## Вонкавыя спасылкі
Біл Клінтан

**Біл Клінтан** (; нарадзіўся 19 жніўня 1946 году) — 42-гі прэзыдэнт Злучаных Штатаў Амэрыкі.

## Будапэшцкі мэмарандум

14 студзеня 1994 году ў Маскве Біл Клінтан падпісаў з расейскім прэзыдэнтам Барысам Ельцыным і ўкраінскім прэзыдэнтам Леанідам Краўчуком Заяву, што прадугледжвала перадачу ўкраінскай ядзернай зброі на карысьць Расеі. Пры гэтым урад Расеі забавязаўся пакрыць ураду Ўкраіны кошт узбагачанага ўрану ў перададзенай зброі, а ўрады ЗША і Расеі мелі ручацца за бясьпеку Ўкраіны ў якасьці бязьядзернай дзяржавы. 5 сьнежня 1994 году Клінтан падпісаў зь Ельцыным, украінскім прэзыдэнтам Леанідам Кучмам і брытанскім прэм'ерам Джонам Мэйджарам Будапэшцкі мэмарандум, што прадугледжваў павагу тэрытарыяльнай цэласнасьці Ўкраіны. 4 красавіка 2023 году ў інтэрвію «Радыё і тэлебачаньню Ірляндыі» заявіў: «Я адчуваю асабістаю датычнасьць, таму што я прымусіў іх (Украіну) пагадзіцца на адмову ад ядзернай зброі. І ніхто зь іх ня верыць, што Расея пайшла б на гэта (уварваньне), калі б Украіна ўсё яшчэ мела сваю зброю».

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Біяграфія.

Клінтан, Біл
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1946 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся 19 жніўня
1585

## Падзеі
*

## Нараджэньні
* 22 сакавіка — Крыштаф Радзівіл малодшы, гетман літоўскі

## Сьмерці
* 5 жніўня — Ярмак, заваёўнік Сыбіру
* 27 сьнежня — П’ер дэ Рансар, францускі паэт
1493

## Падзеі
* 19 жніўня — Максыміліян I Габсбург стаў кайзэрам Сьвяшчэннай Рымскай імпэрыі
* 9 верасьня — вырашальная параза харватаў ад туркаў-асманаў у бітве на рацэ Крбава
* 19 лістапада — экспэдыцыя Хрыстафора Калюмба адкрыла востраў Пуэрта-Рыка
* У Львове скончылася будаўніцтва катэдральнага сабора.
* Бранск-Падляскі атрымаў Магдэбурскае права

## Нараджэньні
* Парацэльс, швайцарска-нямецкі алхімік, лекар і акультыст.

## Сьмерці
* Фрыдрых III (імпэратар Сьвятой Рымскай імпэрыі)

## Вонкавыя спасылкі
1118

## Падзеі
* Заснаваны Ордэн тампліераў

## Нараджэньні
*

## Сьмерці
*

## Вонкавыя спасылкі
Тэтрыс

**Тэтрыс** () — лягічная кампутарная гульня, створаная савецкім праграмоўцам Аляксеем Пажытнавым 6 чэрвеня 1984 году. Ідэя гульні натхнёная гульнёй пэнтаміна.

У клясычным «Тэтрысе» выкарыстоўваюцца фігуры, састаўленыя з чатырох квадратных сэгмэнтаў. Усяго магчыма сем варыянтаў: квадрат; простакутнік; літара «Т»; дзьве літары «Г», правая і левая; дзьве літары «Z», правая і левая.

Фігуры падаюць зьверху да долу ў прастакутнай «шклянцы». На працягу падзеньня фігуры гулец можа перамяшчаць яе ўправа-ўлева, альбо паварочваць яе па гадзіньнікавай стрэлцы ці супраць. Фігура спыняецца, калі дасягне дна калодзежа, альбо яе руху ўніз будзе перашкаджаць іншая фігура. Калі сэгмэнты фігур цалкам запоўняць рад, ён «згарае», а на яго месца апускаюцца вышэйляжачыя рады. Мэта гульні: разьмяшчаючы фігуры найшчыльней, пратрымацца як мага болей часу. Гульня лічыцца скончанай, калі ў «шклянцы» не застанецца месца для чарговай фігуры.

Рэалізацыі «Тэтрысу» існуюць на болей за 200 плятформаў. Створаныя варыянты зь іншымі наборамі фігур. У некаторых рэалізацыях магчымы ўдзел некалькіх гульцоў.

Катэгорыя:Відэагульні
1583

## Падзеі
*

## Нараджэньні
*

## Сьмерці
* 18 сакавіка — Магнус, кароль Лівоніі
* Іван Фёдараў — кнігавыдавец, асьветнік, заснавальнік кнігадрукаваньня ў Расеі і ва Ўкраіне

## Вонкавыя спасылкі
397

## Падзеі
*

## Нараджэньні
*

## Сьмерці
* 8 лістапада — Марцін, біскуп турскі, сьвяты
1582

## Падзеі
* 6 студзеня — Іван Жахлівы перадаў Лівонію, Полацак і Вяліж Рэчы Паспалітай і атрымаў Вялікія Лукі і Пскоўскія землі ад Стэфана Баторы. Сканчэньне ваенных дзеяньняў Лівонскай вайны

## Нараджэньні
*

## Сьмерці
*

## Вонкавыя спасылкі
1579

## Падзеі
* 30 кастрычніка — адкрыты Віленскі ўнівэрсытэт

## Нараджэньні
*

## Сьмерці
*

## Вонкавыя спасылкі
44 да н. э.

## Падзеі
*

## Нараджэньні
*

## Сьмерці
* 15 сакавіка: Гай Юліюс Цэзар, рымскі дыктатар і вайскаводзец
Каганец

**Кагане́ц** — сьвяцільнік у выглядзе сподка з кнотам, які апушчаны ў алей, тлушч альбо сала.

Катэгорыя:Прадметы побыту
1576

## Падзеі
* 1 траўня — Стэфан Баторы стаў каралём Рэчы Паспалітай

## Нараджэньні
*

## Сьмерці
* 7 сакавіка — Дзьмітры Сапега, прыдворны каралеўскі, падстароста берасьцейскі

## Вонкавыя спасылкі
37

### Падзеі
*

### Нараджэньні
*

### Сьмерці
* 16 сакавіка: Тыбэрыюс, рымскі імпэратар
1578

## Падзеі
*

## Нараджэньні
* 14 красавіка — Філіп III, кароль Гішпаніі

## Сьмерці
*

## Вонкавыя спасылкі
1575

## Падзеі
*

## Нараджэньні
*

## Сьмерці
* 15 сакавіка — Анібале Падавана, італьянскі кампазытар

## Вонкавыя спасылкі
Паштовы індэкс

**Пашто́вы і́ндэкс** — пасьлядоўнасьць літараў або лічбаў, якая дадаецца да паштовага адрасу з мэтай палягчэньня сартаваньня допісаў. Упершыню паштовыя індэксы сталі ўжывацца ў Нямеччыне ў пачатку 1960-х гадоў.

Пераважная большасьць нацыянальных паштовых служб выкарыстоўвае паштовыя індэксы. Розныя паштовыя службы, у асноўным, выкарыстоўваюць розныя правілы афармленьня і разьмяшчэньня паштовага індэксу. У большасьці англамоўных краін паштовы індэкс зьмяшчаецца за назовам населенага пункта, у той час як у Эўропе паштовы індэкс пераважна папярэднічае назову населенага пункта і часам утрымоўвае ў сабе літарны код краіны.

Нягледзячы на тое, што звычайна паштовы індэкс прысвойваецца нейкай геаграфічнай вобласьці, бываюць выключэньні. Напрыклад, паштовы індэкс можа прысвойвацца арганізацыям зь вялікімі аб'ёмамі карэспандэнцыі (урадавым арганізацыям, буйным кампаніям і да г. п.).

## Лічба-літарныя паштовыя індэксы
Апроч найболей распаўсюджаных лічбавых паштовых індэксаў, у некаторых краінах выкарыстоўваюцца лічба-літарныя паштовыя індэксы. Сярод такіх краін:
* Аргентына
* Брунэй
* Бэрмуды
* Вэнэсуэла
* Вялікабрытанія
* Канада
* Мальта
* Нідэрлянды

Катэгорыя:Пошта
1574

## Падзеі
*

## Нараджэньні
* 6 траўня — Інакент X, рымскі папа

## Сьмерці
*
1572

## Падзеі
* 24 жніўня — Барталямэеўская ноч у Парыжы
* 24 верасьня — пачаўся 1-ы Галоўны зьезд Вялікага Княства Літоўскага у Рудніках

## Нараджэньні
* Яўстах Валовіч, біскуп віленскі.
* Джон Дон, ангельскі паэт.

## Сьмерці
* 1 траўня — Піюс V (папа рымскі)
* 7 ліпеня — Жыгімонт Аўгуст, кароль Польскі і Вялікі князь Вялікага Княства Літоўскага.
* 24 жніўня — Гаспар II дэ Каліньі, францускі шляхціч і дзяржаўны дзяяч, лідэр гугенотаў.
* 30 верасьня — Францішак Борджа, каталіцкі сьвяты, генэрал Ордэну езуітаў
* 26 лістапада — Джон Нокс, шатляндзкі сьвятар й лідэр пратэстанцкай Рэфармацыі.
* Мацей Кавячынскі, беларускі кнігавыдавец, перакладнік.

## Вонкавыя спасылкі
Польская мова

**По́льская мо́ва** () — адна з моваў лехіцкае падгрупы заходнеславянскае групы славянскае галіны індаэўрапейскай моўнай сям'і.

На польскай мове гаворыць блізу 50 мільёнаў чалавек, яна зьяўляецца дзяржаўнай мовай Польшчы, а таксама прызнанай мовай нацыянальнай меншасьці ў Летуве. Носьбіты жывуць таксама ў Нямеччыне, Украіне і Беларусі.

## Асаблівасьці
### Артаграфія
* Польскі альфабэт: a, ą, b, c, ć, d, e, ę, f, g, h, i, j, k, l, ł, m, n, ń, o, ó, p, q, r, s, ś, t, u, v, w, x, y, z, ź, ż.

* Апрача таго, пэўныя гукі перадаюцца на пісьме дзьвюма літарамі: rz — вымаўляецца як 'ж', 
ch — як 'х', dz — як 'дз', dź — як 'дзь', dż — 'дж', sz — як 'ш', cz — як 'ч'.

* Некаторыя гукі перадаюцца некалькімі сымбалямі: 'u' і 'ó', 'h' і 'ch', 'ż' і 'rz'.
* Літары v, x, q выкарыстоўваюцца пераважна ў запазычаных словах.

### Фанэтыка
* Гукі ą [οη] і ę [eη] — насавыя.
* Націск у польскіх словах прыпадае на другі ад канца склад.
* Замена ўласьцівых іншым славянскім мовам мяккіх або цьвёрдых зычных **t**, **d**, **r** на **ć**, **dź**, **rz** («ж»): ciasto, dzień, rzeka.
* Чаргаваньне **е** перад пярэднеязычнымі цьвёрдымі зычнымі, у залежнасьці ад паходжаньня, з **а** ці **о**: wierzyć «верыць» — wiara «вера», nieść «несьці» — niosę «нясу»;
* Чаргаваньне спалучэньня **-er-** пасьля мяккіх перад пярэднеязычнымі цьвёрдымі зычных з -аr-: twierdzić «цьвердзіць» — twardy «цьвёрды»;
* Чаргаваньне перад канцавымі звонкімі зычнымі **ó** («у») з **о**, **ą** з **ę**: bób «боб» — bobu «бобу», błąd «памылка» — błędu «памылкі».

## Гісторыя
Літаратурная мова фарміруецца на базе вялікапольскіх, малапольскіх і мазавецкіх гаворак. Паводле пэрыядызацыі літаратурная мова падзяляецца на наступныя этапы:
* Старажытнапольская мова — да 1500 году; 
* Сярэдняпольская мова — з XVI стагодзьдзя па другую палову XVIII стагодзьдзя.
* Навапольская мова — з другой паловы XVIII стагодзьдзя.

Пісьмовасьць на базе лацінскага альфабэту. Найстаражытны пісьмовы помнік — Свэнтакшыскія пропаведзі (сярэдзіна XIV стагодзьдзя).

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Музычны ўрок польскай мовы // Беларуская рэдакцыя Польскага Радыё
Дзень Эўропы

**Дзень Эўро́пы** — міжнароднае сьвята міру і адзінства ў Эўропе, якое сьвяткуюць 5 траўня ў краінах-удзельніцах Рады Эўропы і 9 траўня ў дзяржавах-удзельніцах Эўразьвязу.

Сьвяткаваньне 5 траўня прысьвечана заснаваньню Рады Эўропы 5 траўня 1949 году пры падпісаньні яе Статуту ў Лёндане (Ангельшчына) прадстаўнікамі 10 дзяржаваў. Гэтая дата была прызначана з 1964 году. На сустрэчы кіраўнікоў краін-удзельніц Эўрапейскай эканамічнай супольнасьці ў Міляне ў 1985 годзе ў якасьці Дня Эўропы было прызначана 9 траўня. У гэты дзень, 9 траўня 1950 году, міністар замежных справаў Францыі Рабэр Шуман прадставіў свае прапановы па стварэньні Эўрапейскага аб’яднаньня вугалю і сталі. Гэтыя прапановы, вядомыя пад назвай Шуманскай дэклярацыі, шматлікімі дасьледчыкамі лічацца пачаткам стварэньня таго, што цяпер завецца Эўрапейскім Зьвязам.

Эўрапейцы цяпер больш прытрымліваюцца 9 траўня, але некаторыя дагэтуль аддаюць перавагу 5 траўня, бо Рада Эўропы стваралася дзеля абароны правоў чалавека, парлямэнтарнай дэмакратыі і кіраваньня права, у той час як прамова Шумана проста ўтрымлівала прапановы па падзеле францускіх і нямецкіх вугалю ды сталі. З 2003 па 2023 гады гэтае сьвята таксама адзначалі ва Ўкраіне ў трэцюю суботу траўня. Як адзначала ''Эўрапейская праўда'', у пачатку 2023 года прадстаўнікі ЭЗ звярнуліся ў Офіс Прэзідэнта Ўкраіны з пытаньнем аб тым, калі плануецца сьвяткаваньне Дня Эўропы ва Ўкраіне. Офіс Прэзідэнта Ўкраіны адказаў, што ніякіх змен у 2023 годзе не адбудзецца і Ўкраіна будзе адзначаць Дзень Эўропы 21 траўня асобна ад астатніх дзяржаў Эўропы. Але ўжо 8 траўня 2023 году Ўказам прэзыдэнта Ўкраіны Ўладзімера Зяленскага «Аб Дні Эўропы» было ўстаноўлена сумеснае зь дзяржавамі Эўразьвязу святкаваньне 9 траўня Дня Эўропы, адмянены папярэдні Ўказ 2003 году.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Фестываль сучаснага еўрапейскага кіно, прысвечанага Дню Еўропы, адкрываецца 11 траўня (07/05/2015)

Катэгорыя:Травеньскія сьвяты
Катэгорыя:Эўрапейскі Зьвяз
Катэгорыя:5 траўня
Катэгорыя:9 траўня
Архіпэляг Хуана Фэрнандэса

**Архіпэляг Хуана Фэрнандэса** альбо **Астравы Хуана Фэрнандэса** (па-гішпанску: *Archipiélago Juan Fernández*) — група астравоў (архіпэляг) у паўднёвай частцы Ціхага акіяну, адміністрацыйна падпарадкаваныя Чылі. У склад архіпэляга ўваходзяць тры вострава:

* Востраў Рабінзона Круза (*Isla Robinson Crusoe*, *Isla Más a Tierra*) (47,1 км²), адзіны населены востраў архіпэляга Хуана Фэрнандэса, які мае ўсяго адно пасяленьне Сан Хуан дэ Баўтыста (*San Juan de Bautista*) з насельніцтвам у 600 чалавек.
* Востраў Аляксандра Сэлкірка (*Isla Alejandro Selkirk*, *Isla Más Afuera*) (44,6 км²), 160 кілямэтраў на ўсход ад Вострава Рабінзона Круза.
* Востраў Санта Клара (*Isla Santa Clara*), (2 км²), некалькі кілямэтраў у паўднёва-ўсходнім напрамку ад Вострава Рабінзона Круза.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Астравы Чылі
4

**4 год** — высакосны год, які пачаўся ў сераду ці, невысакосны год, які пачаўся ў аўторак згодна зь юліянскім календаром.

## Падзеі
* 26 чэрвеня: Актавіян Аўгуст прымае апякунства над Тыбэрыюсам і Агрыпам Постумам, робячы іх, такім чынам, сваімі пераемнікамі
* Арод III з дынастыі арсакідаў прыйшоў да ўлады ў Партыі
* Тыбэрыюс робіць сваім спадчыньнікам Германіка
* Сэкст Эліюс Кат стаўся рымскім консулам
* Прыняты закон, які дапушчае вызваленьне рабоў
* Падпісваецца пакт аб ненападзе і сяброўстве паміж Рымскай імпэрыяй, у асобе Тыбэрыюса, і германскімі плямёнамі херускаў, у асобе караля Сэгімэра. Армініюс і Флявус, сыны Сэгімэра, прыняты ў рымскае войска ў якасьці кіраўнікоў дапаможных войскаў.
* Юлія Старэйшая вяртаецца з выгнаньня й селіцца ў Рэгіюме, жывучы ў няміласьці.
* Аўгуст зьлітаваецца над Гнэем Карнэліюсам Цынанам Магнам і Эміліяй Лепідай, унучкай Марка Эміліюса Ляпіда, якія былі абвінавачаны ва ўдзеле ў змове супраць імпэратара.
* Марк Пляўцыюс Сыльван прызначаны праконсулам Азіі
* Мікалай Дамаскі піша 15 частак свайго твору «Гісторыя сьвету».

## Нараджэньні
* Калюмэля, рымскі пісьменьнік
* Паводле некаторых меркаваньняў, Ісус Назарэцкі нарадзіўся ў гэты год

## Сьмерці
* 21 лютага: Гай Цэзар, сын Марка Віпсаніюса Агрыпы й Юліі Старэйшай 
* Пак Сільскі, першы кіраўнік Карэі

## Крыніцы

## Глядзіце таксама
* 0-я

## Вонкавыя спасылкі
* Год у базе гістарычных зьвестак. HistoryOrb
9

**9 год** — невысакосны год, які пачаўся ў аўторак згодна зь юліянскім календаром.

## Падзеі
* Кляўдыюс абіраецца шлюбам з Пляўцыяй Ургулянільляй, пасьля сьмерці Лівіі Мэдуліны
* Ілірыя зноўку становіцца рымскай правінцыяй пасьля здушэньня Панонскага паўстаньня 
* Райн стаўся мяжой паміж рымскім і германскім сьветамі, пасьля паразы рымскіх войскаў у бітве ў Тэўтабурскім лесе
* Рымскі паэт Авідыюс высылаецца з Рыму ў высылку ў горад Томіс
* Панонія падпадае пад кантроль Рыму
* Дзеля павелічэньня ліку шлюбаў, і ў канчатковым выніку насельніцтва, у Італіі прыняты закон, які забараняе бясшлюбнасьць і бязьдзетныя адносіны
* Рымская фінансы паслабелі пасьля паўстаньня на Дунаі й паразы Вара ў Германіі, дзе тры рымскія легіёны былі зьнішчаны. Гэта прыводзіць да зьбіраньня двух новых падаткаў: пяць адсоткаў ад сумы спадчыны й адзін адсотак ад сумы продажаў
* Ва Ман захоплівае імпэратарскую ўладу ў Кітаі, такім чынам скончыўшы панаваньне дынастыі Хань і пачаўшы кіраваньне дынастыі Сінь
* У Кітаі выдаецца загад Ван Мана, які забараняе зьдзяйсьняць куплю-продаж зямлі й рабоў
* Катувэлаўны нападаюць на трынавантаў і захопліваюць Камулёдун

## Нараджэньні
* 17 лістапада: Вэспасіян, рымскі імпэратар

## Сьмерці
* Публіюс Квінтыліюс Вар, рымскі генэрал, памёр падчас  бітвы ў Тэўтабурскім лесе, мяркуецца, што зьдзейсьніў самагубства

## Глядзіце таксама
* 0-я

## Вонкавыя спасылкі

* Год у базе гістарычных зьвестак HistoryOrb
10

**10 год** — невысакосны год, які пачаўся ў сераду згодна зь юліянскім календаром.

## Падзеі
* Адбываецца дыфэрэнцыяцыя лякалізаваных германскіх плямёнаў гэрмінонаў
* Публіюс Карнэліюс Далябэльля стаўся рымскім консулам
* Ілірыя падзяляецца на Панонію й Далмацыю
* Кітайскі ўзурпатар Ван Ман афіцыйна забараняе асабістае набыцьцё й выкарыстаньне арбалетаў. Нягледзячы на гэта, Лю Сю, пазьней вядомы як імпэратар Гуан У, купляе арбалеты ўзімку 22 году, для таго, каб дапамагчы паўстаньню свайго брата Лю Яня й Лі Тонга
* Згасае грэцкая дынастыя ў Бактрыі
* У выгнаньні Авідыюс сканчвае працу над творамі «Смутак» і «Пантыйскія лісты»
* Чацьверты паход Тыбэрыюса на германаў

## Нараджэньні
* Гэрон Александрыйскі, грэцкі матэматык і інжынэр

## Сьмерці
* Дыдым Халькентэр, грэцкі граматык

## Глядзіце таксама
* 10-я

## Вонкавыя спасылкі
Тыбэрыюс

**Тыбэ́рыюс** (; 16 лістапада 42 да н.э. — 16 сакавіка 37 н. э.) — рымскі імпэратар з 14 па 37 год н. э. Пасьля свайго айчыма Аўгуста Тыбэрыюс быў другім імпэратарам Рымскай Імпэрыі і таксама як і Аўгуст належыў да дынастыі Юліеў-Клаўдзіеў. Час яго кіраваньня быў аднім з найдаўжэйшых сярод імпэратараў Рымскай Імперыі.

Пры Аўгусьце паміж 16 і 13 гадамі да н. э. Тыбэрыюс заваяваў альпійскія тэрыторыі і Панонію, пазней правіў у Германіі. Паміж 9 і 13 гадамі н. э. Тыбэрыюс падавіў Панонска-далматынскае паўстаньне.

Бацькам Тыбэрыя быў Тыбэрыюс Клаўдзій Нэра, маці — Лівія Друсіла — таксама паходзіла з роду Клаўдзіяў.

Катэгорыя:Рымскія імпэратары
11

**11 год** — невысакосны год, які пачаўся ў чацьвер згодна зь юліянскім календаром.

## Падзеі
* Ніжняя Германія й межы на рацэ Райн умацоўваюцца Германікам
* Імпэратар Актавіян Аўгуст адмаўляецца ад свайго пляну па стварэньні абарончых мяжаў на Эльбе, у мэтах умацаваньня рымскай абароны на Райне й Дунаі.
* Выдаецца ўказ, які ажыцьцяўляе агульнаімпэрскую забарону на практыкі варажбы асабліва астралёгіі. Указ патрабуе спыненьня ўсялякіх кансультацыяў паміж кліентамамі й тымі хто практыкуе варажбу й забараняе расьсьледаваньне такімі людзі сьмерці любога чалавека з дапамогай сваёй практыкі
* Артабан III з дынастыі арсацыдаў прыходзіць да ўлады ў Партыі
* У Індыі Сатакарні пачынае сваё цараваньне як імпэратар Андхра-Прадэш

## Нараджэньні

## Сьмерці
* Марк Антысцыюс Лебэон, вядомаы рымскі юрыст

## Крыніцы

## Глядзіце таксама
* 10-я

## Вонкавыя спасылкі
12

**12 год** — высакосны год, які пачаўся ў пятніцу згодна зь юліянскім календаром.

## Падзеі
* Аніюс Руф прызначаецца прэфэктам Юдэі
* Указам Актавіяна Аўгуста зьдзяйсьняецца маштабнае ўварваньне ў Германую за Райнам
* Германік і Гай Фонтэй Капітон становяцца рымскімі консуламі
* Квірыніюс вяртаецца зь Юдэі й становіцца дарадцам Тыбэрыюса
* Армянская дынастыя Арташэсыдаў зрынута рымлянамі

## Нараджэньні
* 31 жніўня: Калігула, рымскі імпэратар

## Глядзіце таксама
* 10-я

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Нараджэньні вядомых людзей за год HistoryOrb.com
Лацый

**Лацый** () ці інакш **Старажытны Лацый** — гістарычная вобласьць Сярэдняй Італіі. Лацый займаў паўднёвую частку сучаснай італьянскай правінцыі Ляцыё, цяпер практычна адпавядае яе адміністрацыйнай адзінцы — Лятына.

Даволі позна, у II тысячагодзьдзі да н. э., заселены невялікім племем лацінаў, ад якіх і атрымаў сваю назву. Уяўляў сабою пагорыстую раўніну ў ніжняй плыні Тыбру плошчай каля 1,5 тысячы квадратных кілямэтраў. Межамі яму служылі Тырэнскае мора, Тыбр, прыток Тыбра Аніё, Сабінскія горы, узгорыстыя раёны экваў, гернікаў і вольскаў. Цэнтар Лацыя — Альбанскія пагоркі.

Лацый знаходзіўся паміж двума багатымі абласьцямі — Этрурыяй і Кампаніяй, населенымі плямёнамі з разьвітой культурай і гандлем. Суднаходная верхняя плынь Тыбру злучала Лацый з унутранымі тэрыторыямі Апэнінскай паўвыспы, а Тырэнскае мора было раёнам ажыўленага гандлю паміж картагенянамі, грэкамі і этрускамі. Вульканічны попел служыў выдатным угнаеньнем і рабіў глебы вельмі ўрадлівымі, земляробства і жывёлагадоўля былі асноўным заняткам жыхароў. Насельніцтва Старажытнага Лацыя мела вялікую шчыльнасьць, клімат быў больш вільготным, чым цяпер, і па-за пагоркамі было шмат багны. Зямельныя надзелы былі малыя, традыцыйна каля 0,5 гектару. Знойдзены шматлікія сьляды дрэнажных сыстэм.

Катэгорыя:Рымская Італія
Катэгорыя:Геаграфія Ляцыё
Катэгорыя:Гісторыя Ляцыё
Катэгорыя:Гістарычныя рэгіёны Італіі
Катэгорыя:Рым (мэтрапольны горад)
13

**13 год** — невысакосны год, які пачаўся ў суботу згодна зь юліянскім календаром.

## Падзеі
* Абгар V зноўку становіцца каралём Асраэны
* Тыбэрыюс робіць сваё трыюмфальнае шэсьце праз Рым пасьля аблогі Германіі
* Апошні год панаваньня ў Кітаі дынастыі Сынь
* Страбон публікуе сваю кнігу пра форму Зямлі
* Авідыюс публікуе першыя тры кнігі твору «Пантыйскія лісты»
* Рымская залатая манэта аўрэўс становіцца міжнародна прызнаным грашовым сродкам

## Нараджэньні

## Сьмерці
* Ван, кітайская імпэратрыца з дынастыі Хань

## Глядзіце таксама
* 10-я

## Вонкавыя спасылкі
* Вядомыя падзеі году. HistoryOrb.com
1570

## Падзеі
* 9 студзеня — на загад Івана Жахлівага маскоўскія апрычнікі пачалі зьнішчаць насельніцтва Ноўгараду
* 17 ліпеня — у Вільні заснаваны езуіцкі калегіюм, пазьней ператвораны ва ўнівэрсытэт

## Нараджэньні
*

## Сьмерці
*

## Вонкавыя спасылкі
1380

## Падзеі
* 8 верасьня — Кулікоўская бітва
* Заключаны мір паміж Вялікім Княствам Літоўскім ды Тэўтонскім ордэнам
* У Вільні пачалі біцца першыя літоўскія манэты

## Нараджэньні
* Гіят аль-Кашы — пэрсыдзкі матэматык й астраном
* 27 лістапада — Фердынант I, кароль Арагоніі

## Сьмерці
* 16 верасьня — Карл V Мудры, кароль Францыі ад 1364 да 1380 году

## Вонкавыя спасылкі
1568

## Падзеі

## Нараджэньні
* 5 верасьня — Тамаза Кампанэльля, італьянскі тэоляг і паэт

## Сьмерці
*
Гобі

**Пусты́ня Го́бі** (, , *gē bì shamò*), раней таксама **Шамо** — сьцяпная пустыня ў Цэнтральнай Азіі, шостая паводле велічыні на Зямлі.

## Геаграфія
Гобі распасьціраецца на 1600 км з паўднёвага захаду на паўночны ўсход, а 800 км — з поўначы на поўдзень. Плошча — каля 1 295 000 км². На захадзе пачынаецца ад Памірскіх гораў, на ўсходзе завяршаецца ля Вялікага Хінгану, ля мяжы Маньчжурыі; ад узножжа Алтайскіх, Саянскіх і Ябланавых гораў на поўначы да Куньлуньскіх, Алтынтаскіх і Ціляньшаньскіх гораў на поўдні.

Да Гобі адносяць таксама і вялікі абшар на ўсходнім схіле Вялікага Хінгану, між верхнімі плынямі рэкаў Сунгары і Ляо-Хэ. Некаторыя географы й эколягі вылучаюць заходнюю частку пустыні Гобі ў асобную пустыню Такламакан.

Большая частка Гобі насамрэч не пясчаная, а больш нагадвае голыя скалы.

## Экалёгія
Шматкроць у пустыні Гобі знаходзілі выкапнёвыя арганізмы, у прыватнасьці першыя яйкі дыназаўраў. Знаходзілі й іншых дагістарычных жывёлаў, а таксама каменныя прылады векам да 100 000 гадоў.

Нягледзячы на жорсткія прыродныя ўмовы, жывёльны сьвет Гобі даволі разнастайны, у тым ліку ўключае такія рэдкія віды, як джэйран, мармуровы тхор, дзікі двухгорбы вярблюд, мангольскі кулян і сяўцы. Найлепш прыстасаваныя да пустыннага клімату яшчаркі, каля 30 відаў якіх сустракаецца ўздоўж мангольскай мяжы.

З расьлінаў найбольш распаўсюджаныя засухаўстойлівыя хмызьнякі. Іхняя колькасьць скарачаецца праз выпас рагатай скаціны.

На тэрыторыі пустыні створаныя некалькі прыродных запаведнікаў.

Чалавечая дзейнасьць, вырубка лясоў, выпас вялікай колькасьці скаціны, скарачэньне водных рэсурсаў ды кліматычныя зьмены спрыяюць павелічэньню пустыні. Найбольш хутка Гобі пашыраецца праз апустыньваньне на паўднёвым, кітайскім краі — на 3600 км² штороку. У асобных рэгіёнах апустыньваньне атрымалася прыпыніць або нават адвярнуць. Паўночныя і ўсходнія межы пустыні і мурагоў мяняюцца ў залежнасьці ад пораў году, зьвязанай з гэтым эвапатрансьпірацыі і ўзыходу расьліннасьці.

Катэгорыя:Пустэльні і засушлівыя скрэбы
Катэгорыя:Палеарктычныя экарэгіёны
Катэгорыя:Пустэльні КНР
Катэгорыя:Пустэльні Манголіі
Катэгорыя:Геаграфія Ўнутранай Манголіі
Катэгорыя:Фізыяграфічныя правінцыі
Катэгорыя:Мясьціны на Вялікім шаўковым шляху
1127

## Падзеі
* Першая згадка ў летапісах пра Горадню

## Нараджэньні
* 27 лістапада — Сяоцун, кітайскі імператар

## Сьмерці
*
1567

## Падзеі
*

## Нараджэньні
* 15 траўня — Кляўдыё Монтэвэрды, італьянскі кампазытар

## Сьмерці
*

## Вонкавыя спасылкі
1566

## Падзеі
* 1 сакавіка — пачаў дзейнічаць Другі Статут Вялікага княства Літоўскага

## Нараджэньні
* 20 чэрвеня — Жыгімонт III Ваза, вялікі князь літоўскі, кароль Польшчы і Швэцыі

## Сьмерці
*

## Вонкавыя спасылкі
14

**14 год** — невысакосны год, які пачаўся ў панядзелак згодна зь юліянскім календаром.

## Падзеі
* 19 жніўня: імпэратар Актавіян Аўгуст памірае, пасьля чаго аб’яўлены богам
* 18 верасьня: Тыбэрыюс успадкавае робіцца новым рымскім імпэратарам
* Легіёны на Райне паўстаўць пасьля сьмерці Аўгуста, але Германік душыць мяцеж.
* Германік прызначаны камандуючым войскамі ў Германіі, пасьля чаго пачынае вайсковую кампанію, якая скончыцца ў 16 годзе.
* Горад і порт Наўпорт разрабаваны мяцежным рымскім легіёнам, які быў накіраваны туды для будаўніцтва дарог і мастоў.
* Сэкст Апулей і Сэкст Пампэй прызначаюцца рымскімі консуламі
* Перапіс насельніцтва паказвае, што ў Рымскай імпэрыі пражывае 4 973 000 грамадзян
* Голад у Кітаі. Некаторыя жыхары зьвяртаюцца да канібалізму
* Сканчаецца эліністычны пэрыяд на думку некаторых навукоўцаў

## Нараджэньні
* Люцыюс Цэцыліюс Юкунд, пампэйскі банкір

## Сьмерці
* 19 жніўня: рымскі імпэратар Актавіян Аўгуст
* Юлія Старэйшая, дачка імпэратара Аўгуста
* Постум Агрыпа, унук імпэратара Аўгуста

## Крыніцы

## Глядзіце таксама
* 10-я

## Вонкавыя спасылкі

* Сьмерці вядомых людзей у гэтым годзе. HistoryOrb.com
79

### Падзеі
* 24 жніўня: Ад вывяржэньня вулькану Вэзувій гінуць рымскія гарады Пампэі і Геркулянум

### Нараджэньні

### Сьмерці
410

## Падзеі
* 24 жніўня — Заходнія готы на чале з Алярыхам Першым рабуюць Рым

## Нараджэньні
*

## Сьмерці
*
1198

## Падзеі
*

## Нараджэньні
* 24 жніўня — Аляксандар II, кароль Шатляндыі

## Сьмерці
*
Ліцэнзія вольнай дакумэнтацыі ГНУ

**Ліцэнзія вольнай дакумэнтацыі ГНУ** (ЛВД ГНУ; ) — адмысловая ліцэнзія вольнага аўтарскага права, распрацаваная Фундацыяй вольнага апраграмаваньня ў межах праекту *[[GNU]]*.

Першапачаткова была распрацаваная для даведнікаў, інструкцыяў і іншых тэкставых матэрыялаў, якія суправаджаюць праграмы паводле ліцэнзіі *GPL*. Аднак, яна можа выкарыстоўвацца для любых тэкставых матэрыялаў незалежна ад іх тэматыкі. Прадугледжвае, што любая копія тэксту (нават зьмененая) будзе распаўсюджвацца таксама паводле гэтай самай ліцэнзіі. Гэтыя копіі могуць прадавацца, але распаўсюд гэтых копій павінны адбывацца чынам, які прадугледжвае магчымасьць далейшага рэдагаваньня.

Вікіпэдыя таксама зьяўляецца праектам паводле гэтай ліцэнзіі.

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны тэкст ''GNU Free Documentation License'' і пераклады

Катэгорыя:Вольныя ліцэнзіі
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1999 годзе
1561

## Падзеі
*

## Нараджэньні
* 22 студзеня — Фрэнсыс Бэкан, ангельскі філёзаф, навукоўца і грамадзкі дзяяч
* Яэль Сыркес, жыдоўскі талмудыст і галахіст

## Сьмерці
*

## Вонкавыя спасылкі
Факторынг

**Факто́рынг** — перапродаж права на запатрабаваньне пазыкаў і зьвязаныя з гэтым камэрцыйныя апэрацыі па даверанасьці. Пры факторынгавых апэрацыях камісіянэр набывае дэбіторскую запазычанасьць кампаніі-кліента за наяўныя грошы з дысконтам, а потым забясьпечвае вяртаньне пазыкі з фактычнага даўжніка. Фактар-банкі (банкі, у дзейнасьць якіх уваходзяць апэрацыі па факторынгу), таксама прадстаўляюць паслугі інфармаваньня пра плоцежаздольнасьць патэнцыйных партнэраў, гарантаваньня плацяжоў за мяжой, «ціхі» факторынг.

## Вонкавыя спасылкі
* Factoring Britannica

Катэгорыя:Актывы
Катэгорыя:Фундамэнтальны аналіз
Катэгорыя:Рахункаводзтва
Катэгорыя:Кіраваньне зваротным капіталам
Ліка

**Ліка** (па-харвацку *Lika*) — гарысты рэгіён у цэнтральнай Харватыі, абмежаваны гарамі Вэлэбіт на захадзе і Пляшывіца на ўсходзе. Паўночная мяжа рэгіёну няпэўная, бо раён гораду Агуліна ўяўляе сабой пераход паміж Лікай і Горскім Котарам. 

Рэгіён можа быць ахарактарызаваны як горнае плято, падзеленае дробнымі горнымі ланцугамі на невялікія ўчасткі (Гацка Поле, Крбава, Лічка Поўне і інш.) Ліка мае вялікае стратэгічнае і эканамічнае значэньне, таму што злучае кантынэнтальную і прыморскую часткі Харватыі. Празь Ліку праходзяць буйныя аўтатрасы Загрэб — Спліт і Загрэб — Задар, а таксама чыгуначная траса Загрэб — Кнін — Спліт.

У часы Аўстра-Вугорскай манархіі Ліка, разам з Кордунам і Баныяй, утварала вобласьць Война краіна.

На тэрыторыі Лікі знаходзіцца найзнакаміцейшы харвацкі прыродны запаведнік Плітвіцкія азёры.

### Адміністрацыйны падзел
Найбольшая частка Лікі знаходзіцца ў складзе Ліцка-сэньскай жупаніі — самай рэдканаселенай і эканамічна найменш разьвітай жупаніі Харватыі.

Адміністрацыйна Ліка падзеленая на два гарады — Госьпіч і Отачац — і сем абшчынаў.

## Вонкавыя спасылкі
1560

## Падзеі
*

## Нараджэньні
* Ян Караль Хадкевіч, вялікалітоўскі военачальнік

## Сьмерці
* 29 верасьня — Густаў I, кароль Швэцыі

## Вонкавыя спасылкі
1559

## Падзеі
*

## Нараджэньні
*

## Сьмерці
* 10 ліпеня — Генрых II, кароль Францыі