Зьдзецел

**Зьдзе́цел** (афіцыйная назва — *Дзя́тлава*) — места ў Беларусі, на рацэ Зьдзецелцы. Адміністрацыйны цэнтар Зьдзецельскага раёну Гарадзенскай вобласьці. Насельніцтва на 2018 год — 7624 чалавекі. Знаходзіцца за 165 км на паўднёвы ўсход ад Горадні, за 13 км ад чыгуначнай станцыі Наваельня (лінія Баранавічы — Ліда). Аўтамабільныя на Слонім, Ліду і Наваградак.

Зьдзецел — даўняе мястэчка гістарычнай Слонімшчыны (частка Наваградчыны), старажытны замак Вялікага Княства Літоўскага. Да нашага часу тут захаваліся касьцёл Унебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі ў стылі віленскага барока, Спаская царква і палац Радзівілаў (часткова зруйнаваны расейскімі ўладамі), помнікі архітэктуры XVII—XVIII стагодзьдзяў.

## Назва
Паходжаньне тапоніму Зьдзецел упершыню спрабаваў патлумачыць географ Вадзім Жучкевіч. Ён прыйшоў да высновы, што паселішча атрымала назву ад ракі Зьдзецелкі (Дзятлаўкі), на якой яно знаходзіцца, а рака — ад віду птушак. Паводле вэрсіі У. Данільчыка, айконім *Здзечало* мог утварыцца ад таго ж корня, што і слова сядло ці сяло, бо ва ўсходніх славянаў гуказлучэньне «дл» перайшло ў адзін гук «л» (мыдла — мыла). Апроч гэтага, назву *Дзянцёл* паселішча магло атрымаць праз прозьвішча або мянушку чалавека, які ў сваю чаргу мог набыць мянушку або прозьвішча ад свайго прафэсійнага занятку — дзяўбленьня калодаў для пчолаў, начовак, карытаў, чаўноў (дзёўб, як дзяцел), або яго нашчадкаў. Украінскі мовазнавец Анатоль Непакупны дасьледаваў лінгвістычную аснову назвы *Зецела* — імя ракі і места. Ён палічыў, што яно ўтварылася ад назвы летапіснага возера Зята, якое знаходзілася ля вытокаў, альбо ў рэчышчы ракі, бо толькі ў гэтым выпадку ўжываецца суфікс «ело». Рэшткі старажытнага возера захаваліся да нашага часу.

Варыянты назвы места ў гістарычных крыніцах: *Здзенцел*, *Здзечаль*, *Здзенцель*, *Здэтэль*, *Зэтэль*, *Зэтэля*, *Зецял*, *Дзенцёл*, *Дзенцёлкі*, *Дзенцел*, *Зецел*, *Здзечало*. На такое разыходжаньне, магчыма, паўплывалі мясцовыя жыды. На мове ідыш няма спалучэньня «дз», што магло прывесьці да яго замены на «з» і замест «Зьдзецел» атрымалася «Зецел», пагатоў на ідыш «тэль» — гэта места. Варыянты назвы места на розных мовах: Зьдзецел або *Зьдзя́цел* (старабел. *Здетел*) — гістарычная беларуская назва, бытуе ў дакумэнтах часоў Вялікага Княства Літоўскага; *Zdzięcioł* — польская назва; *Zietil* — жыдоўская назва на мове ідыш; *Zietela* — летувіская назва; *Дятлово* — расейская назва; *Дзятлава* — наркамаўская назва, калькаваньне з расейскай. 

Традыцыйная гістарычная назва места — Зьдзецел. У 1866 годзе ўлады Расейскай імпэрыі з мэтай маскалізацыі колішняга Вялікага Княства Літоўскага склалі сьпіс населеных пунктаў, назвы якіх «перакруцілі ў час польскага панаваньня ў краі» () і якім неабходна надаць «тутэйшыя расейскія назвы» (). Адным з пунктаў гэтага сьпісу было перайменаваньне Зьдзецелу ў «*Дзятлава*». Такім парадкам, цяперашняя афіцыйная назва *Дзятлава* пачала ўжывацца адносна нядаўна. У наш час прапануецца вярнуць месту традыцыйную гістарычную назву Зьдзецел у якасьці афіцыйнай.

## Гісторыя

### Вялікае Княства Літоўскае
Упершыню *Зьдзецел* упамінаецца ў 1440—1450-х гадох. У гэты час паселішча ўваходзіла ў склад Троцкага ваяводзтва. Каля 1492 году вялікі князь Казімер фундаваў тут будаваньне касьцёла. У 1498 годзе вялікі князь Аляксандар перадаў *воласьць Зьдзецел* гетману вялікаму Канстантыну Астроскаму ў вечнае карыстаньне з правам заснаваньня мястэчка. Апошні ў пачатку XVI ст. збудаваў у мястэчку драўляны замак, які некаторы час меў важнае абарончае значэньне (у дакумэнтах упамінаецца як *двор Здетело*).

Згодна з адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформай 1565—1566 гадоў Зьдзецел увайшоў у склад Слонімскага павету Наваградзкага ваяводзтва. На 1580 год тут было 118 двароў і 5 вуліцаў. У пачатку XVIІ ст. Зьдзецел перайшоў у валоданьне Сапегаў. У 1624—1646 гадох Леў Сапега збудаваў у мястэчку касьцёл, пры якім дзеяў шпіталь. З 1655 году Зьдзецелам валодалі князі Палубінскія, з 1685 году — Радзівілы. На 1689 год тут было 126 двароў і 9 вуліцаў.

За часамі Вялікай Паўночнай вайны (1700—1721) у студзені 1708 году ў ваколіцах Зьдзецелу некаторы час знаходзілася асноўная групоўка расейскіх войскаў. У самім мястэчку на працягу тыдню кватараваў маскоўскі гаспадар Пётар I. Пазьней Зьдзецел занялі швэды, якія спалілі яго разам з замкам. У 1743 годзе мястэчка пацярпела ад пажару. У 1751 годзе Радзівілы збудавалі ў Зьдзецеле палац. На 1784 год тут было 176 двароў, 5 вуліцаў і 3 завулкі; працавалі 3 млыны, школа і шпіталь. У канцы XVIII ст. мястэчка перайшло ў валоданьне Солтанаў.

### Пад уладай Расейскай імпэрыі
У выніку трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай (1795 год) Зьдзецел апынуўся ў складзе Расейскай імпэрыі. Апошні ўладальнік мястэчка Станіслаў Солтан браў удзел у паўстаньні 1830—1831 гадоў, за што расейскія ўлады канфіскавалі ягоныя маёнткі.

На 1878 год у Зьдзецеле было 118 двароў; дзеялі мураваны касьцёл, драўляная царква і 2 сынагогі; працавалі расейская народная вучэльня, паштовая станцыя, валасная ўправа, магазын, крамы, 6 заезных двароў, корчмы; у аўторкі праводзіліся кірмашы. На 1914 год — працавалі ватная фабрыка, 5 мёдаварняў, лесапільня, цагельня і 2 гарбарныя заводы. 

За часамі Першай сусьветнай вайны ў жніўні 1915 году Зьдзецел занялі войскі Нямецкай імпэрыі.


Ździecieł, Radzivił. Зьдзецел, Радзівіл (XIX).jpg|Палац Радзівілаў, XIX ст.
Ździecieł, Radzivił. Зьдзецел, Радзівіл (N. Orda, 1860-69).jpg|Палац Радзівілаў. Н. Орда, 1860-я гг.
Ździecieł, Radzivił. Зьдзецел, Радзівіл (1871).jpg|Палац Радзівілаў, 1871 г.
Ździecieł, Rynak, Uniebaŭziaćcia. Зьдзецел, Рынак, Унебаўзяцьця (A. Charamanski, 1874).jpg|Рынак. Касьцёл, 1874 г.


### Найноўшы час
25 сакавіка 1918 году згодна з Трэцяй Устаўной граматай Зьдзецел абвяшчаўся часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 году ў адпаведнасьці з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі ён ўвайшоў у склад Беларускай ССР. Паводле Рыскай мірнай дамовы 1921 году Зьдзецел апынуўся ў складзе міжваеннай Польскай Рэспублікі, дзе стаў цэнтрам гміны Наваградзкага павету Наваградзкага ваяводзтва.

У 1939 годзе Зьдзецел увайшоў у БССР, дзе 15 студзеня 1940 году атрымаў афіцыйны статус пасёлку гарадзкога тыпу і стаў цэнтрам раёну Баранавіцкай вобласьці (з 8 студзеня 1954 году ў складзе Гарадзенскай вобласьці). У Другую сусьветную вайну з 30 чэрвеня 1941 да 9 ліпеня 1944 году мястэчка знаходзілася пад акупацыяй Трэцяга Райху. З 4 траўня 1945 году да 8 студзеня 1954 году цэнтар раёну знаходзіўся ў мястэчку Наваельні. 25 сьнежня 1962 году Зьдзецельскі раён расфармавалі, яго тэрыторыя ўвайшла ў склад Лідзкага, Наваградзкага і Слонімскага раёнаў. 6 студзеня 1965 году раён аднавілі ў складзе Гарадзенскай вобласьці.

21 чэрвеня 1990 году Зьдзецел атрымаў статус места. 1 сьнежня 2004 году афіцыйна зацьвердзілі мескія герб і сьцяг.


Ździecieł, Rynak. Зьдзецел, Рынак (Lajbovič, 1930).jpg|Рынак, 1930 г.
Ździecieł, Rynak, Uniebaŭziaćcia. Зьдзецел, Рынак, Унебаўзяцьця (1900).jpg|Касьцёл, каля 1900 г.
Ździecieł, Radzivił. Зьдзецел, Радзівіл (1919-39).jpg|Палац Радзівілаў па частковым руйнаваньні расейскімі ўладамі
Ździecieł, Navahradzkaja. Зьдзецел, Наваградзкая (1916).jpg|Вуліца Наваградзкая, 1916 г.

Ździecieł, Słonimskaja. Зьдзецел, Слонімская (1919-39).jpg|Вуліца Слонімская,  да 1939 г.
Ździecieł, Zamkavaja. Зьдзецел, Замкавая (1919-39).jpg|Вуліца Замкавая, да 1939 г.
Ździecieł, Słonimskaja. Зьдзецел, Слонімская (1915).jpg|Царква, 1915 г.
Ździecielskaja synagoga. Зьдзецельская сынагога (1919-39) (2).jpg|Сынагога, да 1939 г.


## Насельніцтва

### Дэмаграфія


ImageSize = width:auto height:150 barincrement:31
PlotArea = left:50 bottom:20 top:10 right:20
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
Colors =
  id:linegrey2 value:gray(0.9)
  id:linegrey value:gray(0.7)
  id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8)
  id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:9000
ScaleMajor = unit:year increment:2000 start:0 gridcolor:linegrey
ScaleMinor = unit:year increment:400 start:0 gridcolor:linegrey2
PlotData =
  color:cobar width:15
  bar:1689 from:0 till:1000
  bar:1897 from:0 till:3155
  bar:1971 from:0 till:4500
  bar:1993 from:0 till:8700
  bar:1997 from:0 till:8600
  bar:2004 from:0 till:8300
  bar:2009 from:0 till:7853
  bar:2018 from:0 till:7624
TextData=
  fontsize:10px pos:(20,195)
  text:



* **XVII стагодзьдзе**: 1689 год — 1 тыс. чал.
* **XIX стагодзьдзе**: 1830 год — 564 муж., зь іх шляхты 8, духоўнага стану 7, мяшчанаў-юдэяў 444, мяшчанаў-хрысьціянаў і сялянаў 102, жабракоў 3; 1893 год — 3233 чал.; 1897 год — 3155 чал.
* **XX стагодзьдзе**: 1971 год — 4,5 тыс. чал.; 1973 год — 5,3 тыс. чал.; 1991 год — 8,1 тыс. чал.; 1993 год — 8,7 тыс. чал.; 1997 год — 8,6 тыс. чал.
* **XXI стагодзьдзе**: 2004 год — 8,3 тыс. чал.; 2006 год — 8,2 тыс. чал.; 2009 год — 7,8 тыс. чал.; 2009 год — 7853 чал. (перапіс); 2015 год — 7764 чал.; 2016 год — 7706 чал.; 2017 год — 7631 чал.; 2018 год — 7624 чал.

### Адукацыя

У Зьдзецеле працуюць 2 сярэднія школы — «№ 1» і «№ 3», а таксама гімназія № 1, створанная на базе былой сярэдняй школы № 2.

На тэрыторыі места дзее адзіная ўстанова дашкольнай адукацыі — «Ясьлі-сад № 1».

### Мэдыцына
Мэдычнае абслугоўваньне насельніцтва ажыцьцяўляе меская лякарня «Дзятлаўская раённая цэнтральная бальніца».

### Культура
Дзеюць дом культуры, кінатэатар, 2 бібліятэкі.

### [[Мас-мэдыя]]
Выдаецца раённая газэта «Перамога».

## Забудова

### Вуліцы і пляцы

З урбананімічнай спадчыны Зьдзецелу да нашага часу гістарычную назву захавала толькі вуліца Наваградзкая.

## Эканоміка
Прадпрыемствы харчовай, дрэваапрацоўчай, будаўнічых матэрыялаў прамысловасьці.

## Турыстычная інфармацыя

### Інфраструктура
Дзее Зьдзецельскі гістарычна-краязнаўчы музэй. Спыніцца можна ў гатэлях «Ліпічанка», «Дзядзя Ваня».

### Славутасьці

* Забудова гістарычная (канец ХІХ — пачатак ХХ ст.; фрагмэнты)
* Капліца (1813)
* Касьцёл Унебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі (1624—1646)
* Могілкі юдэйскія
* Палац Радзівілаў (XVIII ст.)
* Сынагога (канец XIX ст.)
* Сядзіба Жыбартоўшчына (пачатак XIX ст.)
* Царква Сьвятога Спаса (XVIII ст.)

### Страчаная спадчына
* Царква могілкавая (ХІХ ст.)

## Галерэя

Зьдзецел касьцёл.jpg|Касьцёл Унебаўзяцьця Найсьвяйцейшай Панны Марыі
Будынак былога палацу.jpg|Палац Радзівілаў
Дзятлава. Спаса-Праабражэнская царква.jpg|Спаская царква
Дзятлава. Краявіды (02).jpg|Капліца-надмагільле на могілках


## Асобы
* Якаў Кранц (1741—1804) — юдэйскі прапаведнік
* Міхаіл Орда (нар. 1966) — беларускі палітычны дзяяч
* Мікалай Фаўстын Радзівіл (1688—1746) — дзяржаўны дзяяч Вялікага Княства Літоўскага
* Удальрык Крыштап Радзівіл (1712—1770) — генэрал-лейтэнант войска Вялікага Княства Літоўскага, паэт, перакладчык
* Хафец Хаім (1838—1933) — вядомы рабін, галахіст і мараліст

## Глядзіце таксама
* Зецельская гаворка

## Заўвагі

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 
* Ганцэр К. Савецкія дыскурсы. Дзятлава, краязнаўчы музэй у беларускай правінцыі // ARCHE Пачатак. № 2, 2013. С. 69—84. https://www.academia.edu/20626401/Савецкія_дыскурсы_дзятлава_краязнау_чы_музэи_у_беларускаи_правінцыі
* 
* 
* 
* 

## Вонкавыя спасылкі
* 
* Інфармацыйна-забаўляльны партал гораду Зьдзецелу
* Інфармацыйны партал гораду Зьдзецелу
*