Татарстан

**Рэспу́бліка Татарста́н**, **Татарста́н** (, ) — суб’ект Расейскае Фэдэрацыі (рэспубліка), знаходзіцца ў Прыволскай фэдэральнай акрузе.

## Гаспадарка
На 2021 год найбольшымі прадпрыемствамі Татарстану былі: «Казаньаргсынтэз», «Ніжнякамскнафтахім» і «Татнафта». З 1979 году ў Лаішаўскім раёне дзейнічала лётнішча «Казань».

## Геаграфія
Татарстан знаходзіцца ў цэнтры Ўсходне-Эўрапейскае раўніны, прыкладна за 797 км на ўсход ад Масквы, на зьліцьці дзьвюх буйных рэк — Волгі ды Камы.

Плошча Татарстану — 68 000 км², працягласьць тэрыторыі — 290 км з поўначы на поўдзень і 460 км з захаду на ўсход.

Татарстан мяжуе толькі зь іншымі суб’ектамі фэдэрацыі Расеі: Башкартастанам на ўсходзе, Арэнбурскаю, Самарскаю, Ульянаўскаю абласьцямі на поўдні, Чувашыяй на захадзе, Марый Эл на паўночным захадзе, Кіраўскаю вобласьцю і Ўдмуртыяй на поўначы.

Тэрыторыя Татарстану яўляе сабою раўніну ў лясной і лесастэпавай зоне зь невялікімі ўзвышшамі на правым беразе Волгі і паўднёвым усходзе рэспублікі. 90% тэрыторыі ляжыць на вышыні больш за 200 м над узроўнем мора.

Больш як 16% тэрыторыі Татарстану пакрытая лясамі, што складаюцца пераважна з дрэваў пераважна лісьцьвенных пародаў (дуб, ліпа, бяроза, асіна), хвойныя пароды прадстаўленыя сасною і ялінай. Мясцовая фаўна прадстаўленая 430 відамі пазванковых жывёлаў і сотнямі відаў беспазванковых.

Клімат — умерана-кантынэнтальны. Часам здараюцца засухі. Сярэдняя тэмпэратура студзеня (самага халоднага месяцу) −14°С, ліпеня (самага гарачага месяцу) +19°С. Сярэдняя колькасьць ападкаў ад 460 да 520 мм. Вэґэтацыйны пэрыяд складае каля 170 дзён.

Глебы вылучаюцца вялікаю разнастайнасьцю — ад шэрых лясных і падзолістых на поўначы і захадзе да розных відаў чарназёмаў на поўдні Татарстану (32% агульнае плошчы).

## Насельніцтва
Насельніцтва Татарстану складае 3 786 488 чалавек (перапіс 2010 г.), зь якіх 2 012 571 (53,2%)— татары. Іншыя буйныя этнічныя ґрупы — расейцы і іншыя. Для адзначэньня жыхара Татарстану ў незалежнасьці ад этнічнага паходжаньня ўжываецца тэрмін «татарстанец».

## Гісторыя

## Сярэднявечча
Татарская дзяржава існавала з 9 стагодзьдзя як Волская Булгарыя. Прыкладна ў 922 годзе валжанскія булґары прынялі іслам ад місіянэраў з Багдаду. Каля 1230 году тэрыторыя Татарстану была захопленая манґоламі на чале з Ханам Батыем, якія і далі булґарам назву «татары». У першай палове 15 стагодзьдзя татарскія землі сталіся асновай для Казанскага ханства.

У сярэдзіне 16 стагодзьдзя ханства далучанае да Масковіі царом Іванам IV Жахлівым, у 1552 годзе маскавіты захапілі Казань. Частку татараў ґвалтоўна храсьцілі ў праваслаўе, у Казані збудавалі праваслаўныя храмы. Да 1593 году ўсе мячэты на далучаных да Масковіі тэрыторыях былі зьнішчаныя. Забарона на пабудову новых мячэтаў датрымалася да 18 стагодзьдзя, першыя новыя мячэты былі пабудаваныя ў 1766—1770 гадах.

## Новы час
У 19 стагодзьдзі Татарстан стаўся месцам зьяўленьня і шырокага распаўсюду джаддызму (таксама вядомага як эўраісьлям). Адметнасьць джаддызму — талерантнасьць да іншых, не-ісламскіх рэліґіяў.

Пасьля кастрычніцкага перавароту, грамадзянскае вайны 1918—1920-х гадоў і падаўленьня нацыянальна-вызваленчага руху, камуністамі была абвешчаная Татарская Аўтаномная Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка. Межы рэспублікі былі вызначаныя ў 1920 годзе такім чынам, што ў яе склад ня трапіла большая частка этнічных татарскіх тэрыторыяў, але наадварот трапіла шмат зямель, населеных расейцамі.

## Сучаснасьць
30 жніўня 1990 году Татарстан абвясьціў незалежнасьць ад Расеі. 15 лютага 1994 году паміж Татарстанам і ўрадам Расейскае Фэдэрацыі было падпісанае пагадненьне «*Аб абмежаваньні сувэрэнітэту ў сфэры зьнешнеэканамічных сувязяў*», якое часам кваліфікуецца як прызнаньне Расеяю незалежнасьці Татарстану, бо спасылаецца на *Дэклярацыю аб Дзяржаўным Сувэрэнітэце Рэспублікі Татарстану*. З 1994 па 2000 год Татарстан дэ-юрэ быў сувэрэннай дзяржаваю ў складзе Расеі, аднак паводле канстытуцыйнай рэформы 2000 году Татарстан ужо яскрава заявіў аб сабе як частцы Расейскае Фэдэрацыі.

## Палітычны лад
Рэспубліка Татарстан — суб’ект Расейскае Фэдэрацыі. Большасьць суб’ектаў РФ павязаныя з фэдэральным урадам Фэдэральнай дамовай, але адносіны татарскага ўраду з фэдэральным цэнтрам больш складаныя і вызначаныя канстытуцыяю ад 2000 году, якая не ва ўсім адпавядае Канстытуцыі Расеі. Паводле яе Рэспубліка Татарстан ёсьць дэмакратычная прававая дзяржава, асацыяваная з Расейскаю Фэдэрацыяй паводле Канстытуцыі Расейскае Фэдэрацыі, Канстытуцыі Рэспублікі Татарстану і Дзяржаўнаю дамовай паміж Расеяй і Татарстанам, і суб’ект Расейскае Фэдэрацыі. Першы прэзыдэнт Мінцімер Шайміеў быў прапанаваны на гэтую пасаду прэзыдэнтам Расеі Ўладзімерам Пуціным і 25 сакавіка 2005 году зацьвержаны парлямэнтам Татарстану. З 2010 году прэзыдэнтам абраны Рустам Мініханаў.

Аднапалатны татарстанскі парлямэнт (Дзяржаўны савет, *Däwlät Sovetı*) складаецца з 100 дэпутатаў: 50 абіраюцца па партыйных сьпісах, 50 — па аднамандатных акругах.

### Адміністрацыйны падзел
У складзе рэспублікі Татарстан ёсьць 43 раёны, 20 местаў (зь іх 14 — рэспубліканскага падначаленьня), 21 пасёлак мескага тыпу, 897 сельскіх саветаў. Сталіца — места Казань.

## Вонкавыя спасылкі
* Единый Портал органов государственной власти и местного самоуправления «Официальный Татарстан»
* Президент Республики Татарстан
* Официальные новости Татарстана. Новости Казани
* Татцентр.ру, деловой центр республики Татарстан
* Новости Татарстана, обзоры, аналитика — Информационное агентство «Татар-информ»
* Карта Татарстана
* Скачать — Татарстан республика — Все карты России