Улацлавак

**Улацла́вак** (, , ) — места на правох павету ў цэнтральнай Польшчы. Трэцяе паводле велічыні места ў Куяўска-Паморскім ваяводзтве, разьмешчанае на зьліцьці рэкаў Зглавёнчкі і Віслы. Цэнтар павету і гістарычная сталіца Куявіі. Адно з найстарэйшых местаў Польшчы. Сядзіба курыі Ўлацлаўскай дыяцэзіі. Насельніцтва —  жыхары (2022).

## Назва
Назва места паходзіць ад мужчынскага імені Ўладзіслаў і ягонай польскай адмены Ўладыслаў. Першы раз згаданы пад назвай *Уладыславія* () у польскай хроніцы аўтарства Гала Ананіма, напісанай у 1112—1116. У лацінізаванай форме назва места *Wladislaw* сустракаецца ў дакумэнтах 1165 року. Іншы лацінскі дакумэнт 1185 року называе яго *vetus Vladislavia*. Пад назвай *Wladislavia* апісаны ў лацінскім дакумэнце, выданым у Сьвецю ў 1283 року, падпісаным паморскім князем Мсьцівоем II.

Сэбастыян Фабіян Кляновіц у сваім творы 1595 року *Flis, to jest Spuszczanie statków Wisłą* занатаваў назву *Włodsławek*, а дакумэнт 1599 року падае назву *Włodsław*.

## Мінуўшчына

Улацлавак — адно з найстарэйшых местаў Польшчы. Каля X стагодзьдзя да н. э. тут існавала паселішча лужыцкай культуры, а каля V стагодзьдзя да н. э. — паморскай. У IX стагодзьдзі н. э. каля ўпадзеньня Зглавёнчкі ў Віслу паўстала раньнесярэднявечнае паселішча, да першай паловы XI стагодзьдзя зьявілася гарадзішча з ірвом і драўляна-земляным насыпам. За часам Балеслава Храбрага Ўлацлавак разам з Познаньню і Гнезнам быў адным з найважнейшых польскіх замкаў.

Значны ўплыў на разьвіцьцё места аказалі стварэньне каля 1123 року Ўлацлаўскага біскупства і пабудова раманскай катэдры. У 1138 року па падзеле Пястаўскай манархіі Куявія ўвайшла ў склад Мазавецкага княства. На пераломе XII—XIII стагодзьдзяў зь яго вылучылася асобнае Куяўскае княства, у якім Улацлавак паступова страціў значэньне палітычна-адміністрацыйнага цэнтру. У сярэдзіне XIII стагодзьдзя сядзіба кашталянаў, а крыху пазьней і княскі замак перанесеныя ў Бжэсьць Куяўскі. У 1255 року куяўскі князь Казімер I надаў Улацлаўку .

Падчас  23 красавіка 1329 року тэўтонцы захапілі і спалілі Ўлацлавак; згарэла і раманская катэдра. Разбурэньні былі такія вялікія, што ў 1339 року давялося паўторна надаваць хельмінскае права. Катэдра была перанесеная ад пляцу ля Віслы на ўзгорак. Апошні наезд крыжакоў на места адбыўся ўлетку 1431 року падчас . У 1453 року ва Ўлацлаўку зьявілася жыдоўская грамада. Пасьля Торунскага міру 1466 року пачалося наінтэнсіўнейшае разьвіцьцё места.

Паводле некаторых зьвестак, ва Ўлацлаўку напрыканцы XV стагодзьдзя навучаўся Мікалай Капернік. У гэты час тут жыў канонік улацлаўскі, доктар мэдыцыны Мікалай Водка з Квідзыну. Ён займаўся таксама астраноміяй і астралёгіяй, мог быць адным з канструктараў сонечнага гадзіньніка, які цяпер знаходзіцца на сьцяне ўлацлаўскай катэдры, а таксама Капэрнікавым настаўнікам. У канцы XVI стагодзьдзя колькасьць жыхароў дасягнула тысячы, чынш біскупу плацілі з 194 дымоў. У выніку пажару 1620 року места зноўку зьнішчанае.

У 1657 року места спалілі швэды, якія яшчэ раз наехалі сюды ў 1704—1705 роках. У 1707 і 1769 Улацлавак спусташалі ўжо расейскія войскі. У 1789 року места налічвала 1325 жыхароў.

Па II падзеле Рэчы Паспалітай Улацлавак увайшоў у склад Паўднёвай Прусіі. У 1806 заняты францускай арміяй і ўключаны ў Варшаўскае герцагства. Па Венскім кангрэсе 1815 року места стала часткай Кангрэсавай Польшчы.

У 1816 року адкрытае першае прадпрыемства па перапрацоўцы цыкорыі. У 1846 року ва Ўлацлаўку жылі 6085 чалавек. У другой палове XIX стагодзьдзя зьяўляюцца фабрыкі сельскагаспадарчых машынаў, інструмэнтаў, дзейнічалі 14 бровараў, шкляная гута, цагельня, тартакі ды іншыя прадпрыемствы. У 1862 адкрытае чыгуначнае злучэньне.

У часе паўстаньня 1863 року ва Ўлацлаўку быў расстраляны італьянскі палкоўнік Станісьляа Бэкі, які падтрымаў паўстанцаў. У 1899 року адкрытая цэлюлёзная фабрыка. У 1900 року налічвалася 22 971 жыхароў Улацлаўку. На пачатку XX стагодзьдзя разьвівалася фаянсавая, керамічная, хімічная, паліграфічная, мэталаапрацоўчая і харчовая прамысловасьць.

Нямецкая акупацыя ў часе I сусьветнай вайны нанесла вялікую шкоду гаспадарцы. 16—19 жніўня 1920 року польскія вайскоўцы і жыхары места абаранілі Ўлацлавак ад захопу бальшавіцкім войскам пад даводзтвам Гаі Гая.

У міжваенны пэрыяд Улацлавак быў найбольшым местам Варшаўскага ваяводзтва (ня лічачы Варшавы) і 18-м паводле колькасьці насельніцтва ва ўсёй Польшчы. У 30-х роках тут дзейнічалі 4 вясьлярскія клюбы.

У 1934 року адбыліся 10 страйкаў працаўнікоў, у чэрвені 1936 — 64 страйкі.

Перад выбухам II сусьветнай вайны Ўлацлавак налічваў каля 68 тысячаў жыхароў, 17,8% зь якіх складала жыдоўская меншасьць.

## Геаграфія

Улацлавак разьмешчаны ў паўднёва-ўсходняй частцы Куяўска-Паморскага ваяводзтва, за 79 км ад Быдгашчы. Рака Вісла дзеліць места на правабярэжную (паўночная частка) і левабярэжную часткі. Іншая вялікая рака — Зглавёнчкі, на ўпадзеньні якой у Віслу ў X стагодзьдзі паўстала гарадзішча. Найбольшая возера — Улацлаўскае вадасховішча.

Плошчу 2211,49 га на тэрыторыі Ўлацлаўку займаюць лясы; яшчэ 258,167 га — паркі ды сквэры. Першы парк імя Сянкевіча, закладзены ў 1824 року, знаходзіцца ў найстарэйшай частцы места і ўнесены ў сьпіс культурных славутасьцяў. У правабярэжнай частцы места разьмешчаны лясны запаведнік Кулін плошчаю 51,16 га. Непасрэдна каля места знаходзіцца   плошчаю  га, адзін зь першых падобных у Польшчы.

Спрыяльны клімат Улацлаўка абумоўлены ягоным разьмяшчэньне сярод высакарослых хваёвых лясоў. Вятры слабыя, пераважна заходнія.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйная бачына Ўлацлаўскай рады
* 
* 
* Гістарычныя мапы: плян Улацлаўку 1911 р. • плян Улацлаўку 1922 р. • мапа Ўлацлаўку і ваколіц 1930 р.