Славацкая мова

**Слава́цкая мо́ва** (, *slovenský jazyk*) — славянская мова індаэўрапейскай моўнай сям’і. Утварае чэска-славацкую падгрупу ў заходнеславянскай групе (разам з чэскай, польскай, горна- і дольнасорбскай мовамі). Зьяўляецца афіцыйнай мовай Славацкай рэспублікі і адной з афіцыйных моваў Эўрапейскага зьвязу.

Славацкую мову ўжывае больш за 5 мільёнаў чалавек (2013), зь іх у Славаччыне — 4,34 млн чалавек (2012). Таксама носьбіты жывуць у Чэхіі, Сэрбіі, Вугоршчыне, Румыніі, Аўстрыі, Харватыі, Канадзе, ЗША, Аўстраліі, Украіне і інш.. У шэрагу дзяржаваў Цэнтральнай і Ўсходняй Эўропы, у якіх славакі, як правіла, расьселеныя кампактна, славацкая мае статус рэгіянальнае мовы.

Славацкія дыялекты даволі адрозныя паміж сабой. Вылучаюць тры буйныя групы дыялектаў:
* усходнеславацкія дыялекты;
* цэнтральнаславацкія;
* заходнеславацкія.

У аснове пісьмовасьці ляжыць лацінская графіка. Самыя раньнія помнікі ўласна славацкай пісьмовасьці датаваныя канцом XV—XVI стагодзьдзем, пры гэтым славакізмы сустракаюцца ў чэскіх, нямецкіх і лацінскіх крыніцах больш раньняга пэрыяду. Да XVIII стагодзьдзя літаратурнай мовай славакаў была чэская, у сярэдзіне XIX стагодзьдзя кадыфікаваная славацкая літара­тур­ная мова галоўным чынам на базе сярэднеславацкага дыялекту.

Да асаблівасьцей славацкае мовы (частка зь якіх вылучае яе сярод астатніх славянскіх моваў) адносяць такія фанэтычныя рысы, як наяўнасьць у сыстэме вакалізму нароўні з кароткімі даўгіх галосных і ўзыходных дыфтонгаў *i̯a*, *i̯e*, *i̯u*, *u̯o*, якія ўтвараюць доўгі склад; наяўнасьць спэцыфічнай фанэмы /*ä*/ (выйшла з ужываньня ў сучаснай мове); распаўсюджаньне рытмічнага закону, паводле якога склады з доўгімі галоснымі (а таксама дыфтонгамі) ня могуць ісьці адзін за другім у межах аднаго слова; у сыстэме кансанантызму — прымяненьне даўгіх і кароткіх складаўтваральных санорных [l̥], [l̥̄], [r̥], [r̥̄], якія выступаюць функцыянальнымі эквівалентамі галосных; перавага няпарных цьвёрдых зычных, наяўнасьць толькі цьвёрдай *r* і двух тыпаў *l* (мяккай *ľ* і сярэдняй *l*) і да т. п.

З уласьцівых славацкай мове рысаў марфалёгіі адзначаныя такія, як наяўнасьць канчатку *-ovia* ў адушаўлёных назоўніках у форме назоўнага склону множнага ліку; распаўсюджваньне канчатку *-m* ва ўсіх дзеясловаў цяперашняга часу ў форме 1-й асобы адзіночнага ліку і да т. п.

## Назва
Саманазвы славацкага народу (*Slovák* — «славак», *Slovenka* — «славачка») і славацкае мовы (*slovenský jazyk*, *slovenčina*, *slovenská reč*) маюць агульнаславянскія карані. *Slovák* утворанае заменай суфіксу ў слове  «славянін», а *Slovenka* наўпрост узыходзіць да праслав. **slověnъka* «славянка». Падобную саманазву мае яшчэ адна славянская мова — славенская (*slovenski jezik*, *slovenščina*).

## Лінгвагеаграфія

### Арэал і колькасьць

Паводле колькасьці носьбітаў славацкая мова займае трэцяе месца ў заходнеславянскіх моваў пасьля польскай і чэскай.
Асноўны арэал славацкае мовы — тэрыторыя Рэспублікі Славаччына. Паводле вынікаў перапісу 2011 року, роднай мовай славацкую назвали  чалавекі (78,6% насельніцтва краіны), славацкай насьледуюць вугорская (; 9,4%), цыганская (; 2,3%) і русінская (; 1,0%) мовы. Пры гэтым у грамадзкім жыцьці славацкай карыстаюцца  жыхароў Славаччыны (80,4%), у якасьці мовы дамашняга ўжываньня славацкую пазначылі  чалавек (73,3%). Пераважная большасьць носьбітаў славацкае мовы — этнічныя славакі. Да гэтага этнасу сябе аднесьлі  чалавек (80,7%).

Носьбіты славацкае мовы пражываюць таксама на частцы тэрыторыяў суседніх дзяржаваў, якія разам са Славаччынай даўней уваходзілі ў склад Вугорскага каралеўства: у Вугоршчыне ( з  вугорскіх славакаў назвалі славацкую роднай, агулам ёю ў Вугоршчыне размаўляюць  чалавек, 2011) і Ўкраіне, найбольш у раёнах Закарпацьця ( з  славакаў). Акрамя гэтага, па-славацку размаўляюць жыхару шэрагу іншых тэрыторыяў былога Вугорскага каролеўства, якія не мяжуюць са Славаччынай: жыхары Румыніі, у асноўным у раёнах Трансыльваніі і Банату ( з  славакаў назвалі славацкую роднай, агулам ёй у Румыніі размаўляюць  чалавекі, 2011), жыхары Сэрбіі, галоўным чынам у аўтаномным краі Ваяводзіна ( з  сэрбскіх славакаў назвалі славацкую роднай, пры гэтым у Ваяводзіне пражываюць  носьбітаў славацкае з  славака, 2011) і Харватыі, у асноўным на ўсходзе краіны — у Вукаварска-Срэмскай і Асіецка-Баранскай жупаніях ( з  харвацкіх славакаў, 2011).

Акрамя таго, носьбіты славацкай жывуць у шэрагу раёнаў суседніх са Славаччынай Аўстрыі і Чэхіі, якія некалі ўваходзілі ў склад Аўстра-Вугорскай імпэрыі (а разам з Чэхіяй Славаччына большую частку XX стагодзьдзя да таго ж складала адзіную Чэхаславацкую дзяржаву). Так, у Чэхіі жывуць паводле зьвестак перапісу 2011 року  носьбітаў славацкай мовы як роднай, што ёсьць найбольшай славацкамоўнай дыяспарай у сьвеце. Славакі расьселеныя ў Чэскай Рэспубліцы, як правіл, дыспэрсна, за выняткам вобласьці Мараўская Славаччына, жыхары якой маюць чэскую самасьвядомасьць, але шэраг дасьледчыкаў адносіць іхнія гаворкі да славацкае мовы. У Аўстрыі жывуць  славацкамоўных, 2001. У суседняй Польшчы 765 грамадзянаў размаўляюць па-славацку, зь іх 648 польскіх славакаў назвалі гэтую мову роднай, 2011.

Акрамя Славаччыны і пералічаных вышэй дзяржаваў славацкая мова распаўсюджаная сярод славацкіх імігрантаў і іхніх нашчадкаў у краінах Заходняй Эўропы, у краінах Амэрыкі, у тым ліку ў ЗША (агульная колькасьць славакаў у гэтай краіне складае 510 тыс. чалавек, але актыўна карыстаецца славацкай параўнальна невялікая частка славацкай дыяспары, 2000) і ў Канадзе ( чалавек, 2011). Па-славацку размаўляюць у Аўстраліі ( з больш як  славакаў, 2011), у Расеі ( носьбітаў мовы, зь якіх 324 славакі, 2010), а таксама ў іншых краінах.

Славацкая мова за мяжой ужываецца як у літаратурнай, так і ў дыялектнай формах. Славацкія гаворкі зазвычай неаднародныя. Так, напрыклад, у Закарпацкай вобласьці Ўкраіны прадстаўленыя такія зьмяшаныя гаворкі, як абаўска-шарыска-зэмплінскія, зэмплінска-абаўска-шарыскія, зэмплінска-вускія, вуска-сотацкія й іншыя. Выкарыстаньне гаворак усходнеславацкага дыялекту ці іхні ўплыў на славацкую літаратурную мову, у тым ліку ў друку, было адзначанае між славакаў у ЗША на пераломе XIX—XX стагодзьдзяў.

Агулам колькасьць славацкамоўных жыхароў у сьвеце складае больш за 5,2 млн чалавек (паводле іншых зьвестак — ад 5,0 да 5,5 млн чалавек). Зь іх больш за 1 млн славакаў (зь якіх актыўна карыстаюцца славацкай мовай 0,4 млн чалавек) пражываюць па-за межамі Славаччыны.

Паводле вынікаў перапісу і ацэначных зьвестак у розных дзяржавах колькасьць носьбітаў славацкае мовы выглядае наступным чынам:

## Абэцэда
У славацкім альфабэце выкарыстоўваюцца лацінскія літары (малыя і вялікія), некаторыя з дыякрытычнымі знакамі.

## Крыніцы і заўвагі

## Глядзіце таксама
* Славакізацыя
* Сьпіс славацкіх літаратараў

## Вонкавыя спасылкі

* Курс славацкай мовы ў pdf


Катэгорыя:Мовы Славаччыны