open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Кухмістар вялікі літоўскі

**Кухмістар вялікі літоўскі** () — ураднік у Вялікім Княстве Літоўскім

Урад вядомы з канца 15 стагодзьдзя, у 1569 скасаваны, у 1576 адноўлены. Да канца 17 стагодзьдзя ператварыўся ў дыгнітарскі.

Першапачаткова загадваў прыдворнай кухняй і кухарамі. Ва ўрачыстых выпадках (элекцыя, прыём паслоў і іншыя) асыставаў за сталом вялікаму князю, распавядаючы пра стравы, што падаваліся. Намінальна кіраваў стольнікам, падстолім, крайчым, чашнікам, падчашым і піўнічым. У Рэчы Паспалітай існавалі асобныя кухмістры ВКЛ і Кароны Польскай.

Кухмістрамі вялікімі літоўскімі былі:

* Андрэй (Андрушка) (кухмістар Вялікага князя Казімера)
* Пётар Аляхновіч (1494—1516)
** Мікалай Гінвіловіч (кухмістар надворны, 1501)
** Мікалай Юндзіловіч (1492—1505, кухмістар Вялікай княгіні Алены)
* Ян Мікалаевіч Едка (1522—1531)
* Ян Войцахавіч Нарбут (Нарбутовіч) (1539—1542)
* Станіслаў Мікалаевіч Кезгайла (1545—1545)
* Войцех Ясеньскі (1551—1556)
* Зыгмунт Фанэль (Фэнэль) (1566)
* Эразм Крачэўскі (? — 19.1.1569)
* князь (Юры?) Бароўскі (18.1.1569 — 1569)
* Станіслаў Шэмет (15.7.1576 — 1589)
* Мікалай Сапега (7.2.1589 — 1611)
* Мікалай Весялоўскі (13.8.1611 — 1623)
* Мікалай Трызна (25.2.1623 — 13.11.1635)
* Павал Печыхойскі (1635—1640)
* Станіслаў Казімер Война (6.3.1640 — 11.2.1649)
* Мікалай Пятроўскі-Гінвіл (1649 — 15.5.1657)

*  (3.6.1657 — 1658)
* Геранім Крышпін-Кіршэнштайн (11.3.1658 — 1663)
*  (1663 — 21.3.1667)
*  (21.3.1667 — 1687)
* Стэфан Тызэнгаўз (1687—1689)
* Крыштап Камароўскі (1689 — 15.9.1702)
* Якуб Гружэўскі (25.10.1702 — 1708)
* Юры Фэліцыян Сапега (1708—1709)
* князь Ян Агінскі (28.10.1709 — 1-2.1710)
* Караль Залускі (17.2.1710 — 1735)
*  (8.5.1735 — 2.1745)
* Аляксандар Дунін (17.10.1746 — 6.9.1750)
*  (30.9.1750 — 9.10.1761)
*  (22.3.1763 — 1775)
* князь Ксавэры Агінскі (12.9.1775 — 1780)
* князь Станіслаў Агінскі (1780 —)

## Літаратура
* 
* Wolff J. Senatorowie i dygnitarze Wielkiego Księstwa Litewskiego: 1385—1795. — Kraków, 1885.
* Żychliński T. Złota księga szlachty polskiej. T. 1—31. — Poznań, 1879—1908.


Катэгорыя:Ураднікі Вялікага Княства Літоўскага
Яйка

**Яйка**, таксама **аацыт** — заплодкавая вуза альбо зародкавая форма жывёлаў. Памеры заплодкавых вузаў могуць вагацца: яйцавая вуза мышкі мае дыямэтар прыблізна 0,06 мм, дыямэтар яйка афрыканскага страўса можа дасягаць 15—18 см.

## У харчаваньні
На 2018 год курыныя яйкі ў Беларусі прадавалі з 2-значным літарна-гатункавым пазначэньнем ад ДВ (дыетычнае вышэйшага гатунку) да С3 (сталовае 3-га гатунку). Літара абазначала тэрмін прыдатнасьці: Д — дыетычнае, якое захоўвала ўсе вітаміны і мікраэлемэнты цягам тыдню пасьля зьнясеньня курыцай; С — сталовае, якое захоўвалася цягам 25 дзён. Гатунак абазначаў вагу яйка: В (вышэйшы гатунак) — звыш 75 грамаў, 0 (нулявы гатунак) — звыш 65 грамаў, 1 — звыш 55 грамаў, 2 — звыш 45 грамаў і 3 — звыш 35 грамаў. Пагатоў у рэцэптах вага яйка прымаецца за 40 грамаў, то бок 3-га гатунку. Дыетычныя яйкі пераважна замаўлялі для харчаваньня дзяцей у школах.

## Беларусь
У 2019 годзе Беларусь знаходзілася на 2-м месцы ў сьвеце паводле сярэднедушавой вытворчасьці яек.

## Крыніцы

Катэгорыя:Біялёгія разьвіцьця
Лічынка

**Лярва** — фаза жыцьцёвага цыклю шэрагу жывёлаў. Звычайна аб наяўнасьці лярвы кажуць у тых выпадках, калі на працягу індывідуальнага разьвіцьця асобіны яна перажывае ператварэньне, або мэтамарфоз, — значную зьмену будовы.

Як правіла, у лярваў ня разьвітая плоцевая сыстэма, хоць у некаторых групах мае месца нэатэнія або пэдагенэз (ганады пачынаюць функцыянаваць ужо ў фазе лярва).

## Сьпіс лічынак, якія маюць самастойныя назвы
* Аксалётль
* Апалонік

## Вонкавыя спасылкі
Аксалётль

**Аксалётль** (Axolotl — ацтэкскае дасл. *вадзяная цацка*) — нэатэнічая лічынка некаторых відаў амбістом, земнаводных зь сямейства амбістомавых (*Ambystomidae*) атрада хвастатых (*Caudata*).

Асаблівасьць аксалётля складаецца ў тым, што ён дасягае палавасьпеласьці і становіцца здольным да размнажэньня, не ператварыўшыся ў дарослую форму, ня зьведаўшы мэтамарфоз. У гэтых лічынак добра разьвіта шчытападобная залоза, але яна звычайна не выпрацоўвае дастатковую колькасьць гармона тыраксіну, які індукуе мэтамарфоз. Аднак, калі перасяліць аксалётля ў больш сухі і халаднаваты клімат ці панізіць узровень вады пры хатнім разьвядзеньні, ён ператвараецца ў дарослую амбістому.

## Крыніцы

Катэгорыя:Лічынкі
Катэгорыя:Амфібіі
Апалонік (лічынка)

**Апалонікі** — лічынкі бясхвостых земнаводных. Назву атрымалі з-за зьнешняга выгляду (гл. апалонік (сталовы прыбор)).

Разьвіваецца лічынка зь яйка і жыве ў вадзе. Дыхаюць апалонікі спачатку з дапамогай вонкавых, а потым унутраных жабраў. Кормяцца пераважна расьліннасьцю. Іх ротавы апарат мае асаблівую будову: вакол ротавай адтуліны вострыя рагавыя сківіцы, іх акружаюць некалькі радоў дробных зубчыкаў, а па краёх знаходзяцца скураныя наросты — махры. Гэтыя прыстасаванні апалонікі выкарыстоўваюць у якасьці своеасаблівай таркі, з дапамогай якой саскрабаюць мяккія часткі расьлін і налёт водарасьцяў з падводных прадметаў. Форма рагавых сківіц, колькасьць зубчыкаў, радоў і характар іх разьмяшчэньня, а таксама форма махроў краю даволі розныя ў розных відаў і служаць адметнымі прыкметамі лічынак. Апалонікі розных відаў бясхвостых земнаводных вызначаюцца таксама па форме, памерах, афарбоўцы цела і хваставога плаўніка.

Пасьля 3—4 месяцаў жыцця ў вадзе ў апалонікаў адбываецца мэтамарфоз — лічынкавыя органы зьнікаюць, зьмяняецца зьнешні выгляд, і маладыя земнаводныя выходзяць на сушу.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Амфібіі
Катэгорыя:Лічынкі
Імага

**Імага** ( — «вобраз») — дарослая (дэфініцыйная) стадыя індывідуальнага разьвіцьця вусякоў і некаторых іншых суставаногіх жывёл з складаным жыцьцёвым цыклем. На гэтай стадыі жывёлы становяцца здольнымі да размнажэньня (за выключэньнем выпадкаў нэатэніі) і часта — да расьсяленьня. Імага не ліняюць і не растуць.

У вусякоў з поўным ператварэньнем імага разьвіваецца зь лялечкі. У вусякоў зь няпоўным ператварэньнем імага разьвіваецца зь лічынкі (німфы).

Працягласьць жыцьця імага залежыць ад біялёгіі віду і вагаецца ад некалькіх хвілін (матылькі-мяшэчніцы) да 20 гадоў (самкі некаторых мурашак).

Катэгорыя:Энтамалёгія
Катэгорыя:Біялёгія разьвіцьця
Лаваш

**Лаваш** (, , , , , ) — прэсны белы хлеб у выглядзе тонкай ляпёшкі з пшанічнай мукі, распаўсюджаны пераважна ў народаў Каўказу і іншых рэгіёнаў Блізкага Ўсходу.

Катэгорыя:Азэрбайджанская кухня
Катэгорыя:Армянская кухня
Лябарыя

**Лябарыя лёгачная** (*Lobaria*) — род ліставатых лішайнікаў сямейства лябарыевых.

Вядома каля 80 відаў. Пашыраны ва ўмеранай, трапічнай і субтрапічнай зонах абодвух паўкуляў. На Беларусі сустракаюцца лябарыя лёгачная і лябарыя ямчатая (ямістая). Трапляецца пераважна ў лясах на ствалах і галінах, радзей — на скалах.

Слаявіна буйналіставатая з шырокімі лопастцямі, дыямэтар 5-30 см. Зьверху — характэрны сеткавы малюнак, зьнізу — кароткія расьнічастыя рызоіды, месцамі голая. Пладовыя целы сподкападобныя. Споры бясколерныя ці афарбаваныя, 2-10-вузавыя. Фікабіёнты з груп Trebouxia i Myrmecia.

Катэгорыя:Аскамікота
Лябарыя лёгачная

**Лябарыя лёгачная** (*Lobaria pulmonaria*) — від ліставатых лішайнікаў сямейства лабарыевых. 

Слаявіна шырынёй 10—30 см, буйналопасцевая з выемчата-абрубленымі краямі лопасьцяў. Верхняя паверхня слаявіны карычневая, часта зь зеленаватым або аліўкавым адценьнем, сеткавата-рабрыстая. Сарэдыі акруглыя, бугрыстыя, разьвіваюцца на рэбрах верхняга боку лопасьцяў або па іх краёх, часам прарастаюць у палачкападобныя ізыдыі. Ніжняя паверхня слаявіны карычняватая, з розным адценьнем; выпуклыя часткі звычайна голыя, а жалабкі паміж уздуцьцямі пакрытыя пушком і рызоідамі. Апатэцыі дыямэтрам 2—5 мм, разьвіваюцца не часта, разьмяшчаюцца на рэбрах або па краях лопасьцяў. Слаявіна ўтрымлівае арганічныя кісьлі. Размнажаецца вэгетатыўна і аскаспорамі.

Можа выкарыстоўвацца як араматычная расьліна, у народнай мэдыцыне — як сродак супраць лёгачных захворваньняў.
 

Катэгорыя:Аскамікота
Ляндграф

**Ляндграф** ( — ) — ў сярэднявечнай Нямеччыне кіраўнік княства (ляндграфства). «Ляндграф» — паходзіць ад слова «Land» зямля, краіна; і «Graf» — граф.

Тытул князёў, становішча якіх было падобна з становішчам герцагаў. На іх ляжаў абавязак ня толькі ў сваім графстве, але і ў больш шырокай вобласьці падтрымліваць мір, а ў выпадку вайны даваць каму трэба ўзброенае прыкрыцьцё. У такім сэнсе гэты тытул належаў толькі Ляндграфству Турынгіі і Эльзаса, але яго насілі і многія іншыя князі, якія не мелі падобных паўнамоцтваў.

## Крыніцы
* Frank, «Die Landgrafschaften des Heiligen R ö mischen Reichs», (Брауншв. 1863);
* Schroeder, «Lehrbuch der deutschen Rechtsgeschichte», (Лпц. 1888);
* за ред. академіка АН УРСР О. С. Мельничука, «Словник іншомовних слів», м. Київ, 1985 р., с. 479, 221.

Катэгорыя:Пасады
Катэгорыя:Тытулы
Ляндвойт

**Ляндвойт**, таксама *лянтвойт*, *лентвойт* (, , ) — тэўтонскі камандор ў краіне, шэрыф у сярэднявечнай Ангельшчыне. У пэрыяд з XIII ст. — XVI ст. ў Польшчы — першы афіцыйны княжы ўраднік, якія маюць шырокія паўнамоцтвы ў нядаўна створаных судовай і адміністрацыйнай адзінке т.зв.  на аснове нямецкага права «Weichbildzie», у выбарах муніцыпальнага служачага, які зьяўляецца намесьнікам для войта ці старасты, пад прывілеем гораду (ў адпаведнасьці Магдэбургскага права).

## Крыніцы

## Літаратура
* «Акты издаваемые Виленскою Археографическою Комиссиею для разбора Древних Актов», г. Вильна, 1865—1915 гг., том I—XXXIX; 
*  Zajda Aleksander, "Nazwy urzędników staropolskich (do roku 1600)", 1970 r., str. 43.  

Катэгорыя:Пасады
Катэгорыя:Тытулы
Судзьдзя

**Судзьдзя́** — дзяржаўная службовая асоба ў судовай сыстэме («прававога поля» нацыянальнай дзяржавы), прадстаўнік судовай улады, абраны або прызначаны ў склад судовага органа. 

## Вонкавыя спасылкі
Якуб Гружэўскі

**Якуб Казімер Гружэўскі** — пратэстант, стрыечны брат (з боку маці) Крыштапа Завішы, з 1693 г. стольнік жмудзкі, з 1702 г. кухмістар літоўскі. Прыхільнік швэдаў, у 1709 г. быў забіты каталіцкай шляхтай.

## Літаратура
* Sienicki L.  Dokument osobliwego miłosierdzia Boskiego ze wspomnień o mniej znanych Moskiewskiego Pańsnwa krainach… Wrocław. 1997. S. 18.
* Котлярчук А.  Швэды ў гісторыі й культуры беларусаў. Менск. 2002. С. 92.
* Сеницкий Л.  Документ особого милосердия божьего чудесно из кальвинистской секты верного слугу и почитателя своего в Христову церковь привлекший, с изложением некоторых разногласий возникающих между учением Вселенской Католической Церкви, и преданием выдуманным разумом человеческим Лютеранской, Кальвинистской, Греческой, и иных в этой Книге отображенных и названных Сект. И с воспоминанием о менее известных Московского государства краях, в языческих заблуждениях еще состоящих, для духовной пользы людей в разных сектах от единства Вселенской Церкви отпавших, отчасти из упрямства, отчасти из неведения живущих, из печати первый раз выходящей в Вильно в типографии Е. К. М. Преподобных О. О. Францисканцев Господнего 1754 года. Койданава. 2010. С. 6; 28.

Катэгорыя:Кухмістры вялікія літоўскія
Ціксі

**Ціксі** (Тыксі; , ) — пасёлак гарадзкога тыпу ў Расейскай Фэдэрацыі, адміністрацыйны цэнтар Булунскага ўлуса (раёну) Рэспублікі Саха (Якуція). Разьмешчаны за Паўночным палярным колам ад Якуцка на адлегласьці: паветраным шляхам 1270 км, водным 1703 км. Марскі порт, аэрапорт. Насельніцтва 5892 чал. (2010).
    
Створаны ў 1933 г., як адзін з пунктаў Паўночнага марскога шляху, на месцы стойбішча аленяводаў, з 1939 г. рабочы пасёлак.

Працуюць друкарня, музэй выяўленчага мастацтва, гідраграфічная база, помнік Міхаілу Брусьнёву, сопка «Каханьня». Пасьля перабудовы пасёлак заняпаў.

## Літаратура
* Тикси // Энциклопедия Якутии. Т. 1. Москва. 2000. С. 43.

Катэгорыя:Населеныя пункты Якутыі
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1933 годзе
Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў XX стагодзьдзі
Міхаіл Брусьнёў

**Міхаіл Іванавіч Брусьнёў** (; , станіца Старажоўская, Кубанская вобласьць, Расейская імпэрыя — 1 ліпеня 1937, Ленінград, Ленінградзкая вобласьць, РСФСР, СССР) — расейскі рэвалюцыянэр.

## Біяграфія
Нарадзіўся ў сям’і кубанскага казака (харунжага).

Вучыўся ў Санкт-Пецярбурскім Тэхналягічным інстытуце, дзе заняўся прапагандай марксісцкіх ідэяў. У 1889 годзе стварыў групу, якая аб’яднала студэнтаў-марксістаў Тэхналягічнага, Ляснога, Горнага інстытутаў ды Санкт-Пецярбурскага ўнівэрсытэту (група Брусьнёва). У 1891 годзе заарганізаваў першае ў Расейскай імпэрыі сьвяткаваньне 1 траўня. У тым жа годзе пасьля заканчэньня інстытуту пераехаў у Маскву і ўладкаваўся працаваць ў Маскоўска-Брэсцкіх чыгуначных майстэрнях.

Група наладзіла сувязь з рэвалюцыйнымі гурткамі многіх гарадоў, у тым ліку Горадні і Вільні. Актыўным дзеячам групы быў ураджэнец Ліды М. В. Алюшкевіч, які пасьля арышту Брусьнёва ў 1892 годзе зрабіўся адным зь яе кіраўнікоў. Група мела цесныя сувязі з «Гуртком моладзі польска-літоўскай, беларускай і маларускай», які складаўся са студэнтаў Пецярбурскага тэхналягічнага інстытуту. Празь яе кіраўніка А. Гурыновіча рабіла захады, каб набыць выданьні групы «Вызваленьне працы» (запрасіла больш за 880 асобнікаў кніг 230 назваў на расейскай, польскай і беларускай мовах).

У красавіку 1892 году быў арыштаваны і пасьля 4 гадоў турэмнага зьняволеньня адпраўлены ў ссылку ў Якуцкую вобласьць у Верхаянск. Застаючыся ў ссылцы, удзельнічаў у працы Расейскай палярнай экспэдыцыі пад кіраўніцтвам Эдуарда Толя (1901—1903). 9 лютага 1901 году ён выехаў у Казач’е, а адтуль на Новасыбірскія выспы дзеля мэтэаралягічных назіраньняў. Склаў мапу выспы Новая Сыбір. У 1903 годзе капітан шхуны «Зара» Фёдар Матысэн назваў у ягоны гонар выспу ў бухце Ціксі. 14 студзеня 1904 году вярнуўся ў Верхаянск і адтуль выехаў у Пецярбург, дзе далучыўся да сацыял-дэмакратычнай групы «Саюз інжынэраў». У 1907 году быў у ліку выбаршчыкаў ў Дзяржаўную Думу ад «левага блёку».

У 1968 годзе на высьпе Брусьнёва ў памяць аб ім быў узьведзены помнік.

## Творы
* Бруснев М. И. Возникновение первых социал-демократических организаций (воспоминания). // Пролетарская революция. № 2. 1923.

## Літаратура
* Шапошников В. К земле неведомой. Повесть о Михаиле Брусневе. Москва. 1985.
* Чарапіца В. М. Бруснева група. // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі ў 6 тамах. Т. 2. Мінск. 1994. С. 82.
* Бруснева група. // Беларуская энцыклапедыя ў 18 тамах. Т. 3. Мінск. 1996. С. 270.

Катэгорыя:Нарадзіліся 25 студзеня
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1864 годзе
Катэгорыя:Памерлі 1 ліпеня
Катэгорыя:Памерлі ў 1937 годзе
Катэгорыя:Памерлі ў Санкт-Пецярбургу
Катэгорыя:Расейскія рэвалюцыянэры
Катэгорыя:Марксісты
Сід Кампэадор

**Радрыґа «Ваяр»** (; 1040, в. Вівар, цяпер правінцыя Бургас, аўтаномная супольнасьць Кастылія і Леон, Гішпанія — 1099, Валенсія, цяпер Гішпанія) — князь Валенсіі (1094—1099), леґендарны герой Рэканкісты. Поўнае імя: Эль Сыд та Радрыґа Дыяс дэ Вівар, дзе Сыд ад арабскага «Сыдзі» — валадар.

Служыў пры двары кастыльскага караля Санча II, а пасьля ягонае сьмерці — Альфонса VI, пры якім стаў галоўнокамандуючым кастыльскага войску. На чале кастыльскага войска ваяваў супраць Леона і Галісіі, якімі кіравалі браты Санча II, і супраць маўрытанскай дзяржавы ў Андалюзіі. З 1080 году — у выгнаньні. У 1094 годзе захапіў Валенсію ды стаў ейным валадаром.

Набыў леґендарных рысаў ды шанаваўся за адважнага рыцара, які яднаў харобрасьць ды гуманнасьць. Пасьля свае сьмерці ў 1099 годзе Сыд ператварыўся на народнага героя, апяванага ў паэмах ды песьнях.

## У культуры
*  (1207) — гішпанская эпічная паэма з 3 песьняў
*  (1637) — трагікамэдыя францускага драматурга П’ера Карнэля (1606—1684)
*  (1885) — опэра францускага кампазытара  (1842—1912)
*  (1961) — кінадрама амэрыканскага рэжысэра  (1906—1967)
*  (1962) — тэлефільм францускага рэжысэра  (1920—2012)
*  (1980) — тэлефільм японскага рэжысэра Фуміё Куракавы
*  (2003) — мультфільм гішпанскага рэжысэра  (нар. 1967)

Таксама «Эль Сыд» зьяўляўся ў якасьці ваяводы ў 4 гістарычных стратэгічных відэагульнях на ангельскай мове: «Эпоха імпэрыяў 2: заваёўнікі» (1999, ЗША),  (2006, Ангельшчына),  (2010, ЗША) і  (2012, Швэцыя).

## Галерэя

Файл:Monumento al Cid (Burgos) 01.jpg|Статуя 1954 г. у Бургасе (2006 г.)
Файл:Burgos - Arco de Santa Maria - El Cid.JPG|Статуя ў Саборы Дзевы Марыі 16 ст.(Бургас, 2012 г.)
Файл:Cid-en-Mecerreyes.jpg|Статуя 2008 г. у в.  (правінцыя Бургас, 2010 г.)
Файл:El Cid-Med-Plaza Mayor (Salamanca).jpg|Мэдальён 1734 г. на Галоўнай плошчы Саляманкі (аўт.суп. Кастылія і Леон)
Файл:Rodrigo Diaz de Vivar crop.jpg|У кнізе «Партрэты знакамітых гішпанцаў» (1791).
Файл:Vicents Cots Primera hazaña del Cid.jpeg|«Першы вычын Сыда» (, 1864)
Файл:Cid.png|Сыд абезгалоўлівае графа Лазана Гомэса (мініятура 1344 г.)
Файл:La Jura de Santa Gadea. Armando Menocal. 1889.JPG|«Сьвятаагатынская клятва» (, 1889)
Файл:El Cid portrait · HHWX54.svg|У 10-м томе  (1907 г.)
Файл:Burgos gigantones 1.jpg|Фігура  Сыда (Бургас, 2007 г.)
Файл:El cofre del Cid.Catedral de Burgos (4952394218).jpg|Куфар Сыда ў Саборы Дзевы Марыі (Бургас, 2010 г.)
Файл:Burgos. El Solar del Cid.jpg|Помнік 1784 г. «Сонейка Сыда» на месцы ягонага дому (Бургас, 1892 г.)


## Крыніцы

Катэгорыя:Асобы Валенсіі
Катэгорыя:Князі
Катэгорыя:Рыцары
Катэгорыя:Гісторыя Гішпаніі
Катэгорыя:Сярэднявечныя легенды
Дэпутацкі

**Дэпутацкі** (, ) — пасёлак гарадзкога тыпу ў Расейскай Фэдэрацыі, адміністрацыйны цэнтар Усьць-Янскага ўлуса (раёна) Рэспублікі Саха (Якутыя). Разьмешчаны за Паўночным палярным колам, у адгор’ях Селеняхскага хрыбту, у даліне ракі Дэпутацкай, на адлегласьці ад Якуцка: сухапутным шляхам 2068 км, паветраным 1025 км. Аэрадром. Насельніцтва 3052 чал. (2010).
    
Узьнік у выніку распрацовак радовішчаў волава, з 1958 г. рабочы пасёлак.

## Літаратура
Депутатский. // Энциклопедия Якутии. Т. 1. Москва. 2000. С. 39.

Катэгорыя:Населеныя пункты Якутыі
Зыранка

**Зыра́нка** (; ) — пасёлак гарадзкога тыпу ў Расейскай Фэдэрацыі, адміністрацыйны цэнтар Верхнекалымскага ўлусу (раёну) Рэспублікі Саха (Якутыя). Разьмешчаны на левым беразе ракі Калыма пры упадзеньні ў яе ракі Ясачная. Адлегласьць да Якуцку: наземным шляхам 2440 км, паветраным 1255 км, водным 4282 км. Аэрапорт, рачная прыстань.

## Гісторыя
Першыя зьвесткі аб наяўнасьці каменнага вугалю ў басэйне ракі Калымы прыводзяцца Янам Чэрскім у 1891 годзе. Ён пісаў пра вугляносныя адкладаньні ў вышнявіне ракі Зыранкі (левы прыток ракі Калымы) і яе прытоках да ручая Хара-Ўлах. У 1930-я гады узьнік пасёлак Зыранка для распрацовак радовішчаў каменнага вугалю. У пасёлку знаходзілася ўпраўленьне Зыранлягу (Дальбуд). З 1940 году — рабочы пасёлак. У гонар Яна Чэрскага ў пасёлку названая вуліца.

## Насельніцтва
* 20 стагодзьдзе: 4245 (1959); 5260 (1970); 5749 (1979); 6687 (1989)
* 21 стагодзьдзе: 3749 (2002); 3384 (2010); 3009 (2013); 2913 (2014).

## Літаратура
* Зырянка // Энциклопедия Якутии. Т. 1. Москва. 2000. С. 39.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Населеныя пункты Якутыі
Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў XX стагодзьдзі
Намцы

**Намцы** (, ) — сяло ў Расейскай Фэдэрацыі, адміністрацыйны цэнтар Намскага ўлуса (раёна) Рэспублікі Саха (Якуція). Цэнтар Ленскага насьлега. Разьмешчанае на левым беразе ракі Лена на поўнач ад Якуцка: наземным шляхам 84 км, паветраным 75 км, водным 96 км. Насельніцтва: 2810 (1959); 4484 (1970); 5167 (1989); 8249 (2002).

## Крыніцы

  
## Літаратура
* Намцы. // Энциклопедия Якутии. Т. 1. Москва. 2000. С. 67.

Катэгорыя:Населеныя пункты Якутыі
20-я дывізія пяхоты

**20-я дыві́зія пяхо́ты** (20 ДП, ) — вайсковая адзінка пяхоты ў Войску Польскім Другой Рэчы Паспалітай. Паўстала ў 1921 року пасьля рэарганізацыі войска Сярэдняй Літвы. У яе склад увайшлі 78-ы (слуцкі) і 79-ы (беластоцкі) пяхотныя палкі 2-й, а таксама 80-ы (наваградзкі) полк 1-й беларуска-літоўскіх дывізіяў.

## Склад дывізіі

### Арганізацыя ў 1923 року
* Штаб 20 ДП ў Слоніме
* 78-ы полк пяхоты ў Баранавічах
* Кадравы склад запаснога батальёну 78-га палку пяхоты ў Берасьці
* 79-ы полк пяхоты ў Слоніме
* 80-ы полк пяхоты ў Слоніме
* 20-ы полк лёгкай артылерыі ў Пружане

Да 1 ліпеня 1928 штаб 20 ДП быў пераведзены ў гарнізон Баранавічы.

Увесну 1935 на базе роты, вылучанае са складу 6-ага батальёну сапэраў, быў сфармаваны 20-ы батальён сапэраў, у траўні 1937 пераўтвораны ў *Сапэрска-піянэрскі асяродак 20 ДП*.

### Арганізацыя ў сакавіку 1939 року
* Штаб 20 ДП ў Баранавічах
* 78-ы полк пяхоты ў Баранавічах
* 79-ы полк пяхоты слонімскіх стралкоў імя Льва Сапегі ў Слоніме
* 80-ы полк пяхоты наваградзкіх стралкоў у Слоніме
* 20-ы полк лёгкай артылерыі ў Пружане (I і II дывізіі ў Баранавічах)
* 20-я дывізія цяжкай артылерыі
* Сапэрска-піянэрскі асяродак 20 ДП у Слоніме
* Рота сувязістаў 20 ДП у Баранавічах

## Вайсковыя дзеі
Улетку 1939 дывізія была пераведзеная на захад і ўвайшла ў склад Арміі Модлін. Ейнай задачай была абарона часткова ўмацаванае тэрыторыі на поўнач ад Млавы, каля граніцы з Усходняй Прусіяй.

1—3 верасьня 1939 утрымлівала пазыцыі каля Млавы, супрацьстаючы пераўзыходзячым сілам 1-й танкавай дывізіі. Уночы з 3 на 4 верасьня, каб пазьбегнуць акружэньня, атрымала загад на адступленьне і 7 верасьня дасягнула ваколіцаў Плоцку. Рэшткі дывізіі прынялі ўдзел у абароне Варшавы.

## Літаратура
* 
* 
* 
* 


Катэгорыя:Войска ў Баранавічах
Катэгорыя:Войска ў Слоніме
Катэгорыя:Фармаваньні паводле літоўска-беларускіх традыцыяў
Катэгорыя:Вайсковыя фармаваньні, створаныя ў 1921 годзе
Катэгорыя:Зьніклі ў 1939 годзе
Катэгорыя:1921 год у Беларусі
Станіслаў Патапчук

**Станісла́ў Патапчу́к** (; 10 лістапада 1914, , Люблінскае ваяводзтва — 2004) — камэндант вобласьці Бяла-Падляска акругі Люблін Сялянскіх батальёнаў, падпалкоўнік, дзяржаўны дзяяч.

## Жыцьцярыс
Нарадзіўся ў сям’і Стэфана і Ўльяны. У 1929 року скончыў агульнаадукацыйную школу ў Вішніцах, у 1935 — будаўнічы тэхнікум у Любліне. Працаваў на вымярэньні ракі Тур’я. Скончыў дывізійны курс падхаружых-рэзэрвістаў 20-е дывізіі пяхоты пры 79-ы палку пяхоты ў Слоніме. Атрымаў званьне капрала падхаружага.

Падчас абарончай вайны (1939) браў удзел у абароне Варшавы. У кастрычніку 1939 быў арыштаваны НКВД, аднак здолеў уцячы з-пад аховы. Быў адным з арганізатараў падпольнае . Пасьля яе раскрыцьця і разгроме ў 1941 далучыўся да  і Сялянскіх батальёнаў. У 1942 стаў камэндантам вобласьці Бяла-Падляска Сялянскіх батальёнаў, пачаў навучаньне ў падпольным  на факультэце права і сацыяльна-эканамічных навук. У 1944 быў адным са стваральнікаў лясной школы падхаружых пры I батальёне імя Падляскай зямлі Сялянскіх батальёнаў. Атрады пад кіраўніцтвам Станіслава Патапчука зьдзейсьнілі вялікую колькасьць вайсковых апэрацыяў супраць цягнікоў і заводаў нямецкіх акупантаў. Значнае павышэньне актыўнасьці атраду адбылося ў ліпені 1944 року падчас Акцыі «Бура».

Па вайне скончыў эканамічную адукацыю ў Лодзкім ўнівэрсытэце. У 1946—1980 працаваў у Цэнтральным бюро па плянаваньні, дзе выконваў функцыі старшыні Аддзелу інвэстыцыяў сельскай гаспадаркі, транспарту і гандлю.

## Узнагароды
* Срэбны крыж ордэна Віртуці Мілітары
* Афіцэрскі крыж ордэна Адраджэньня Польшчы
* Ордэн Крыжа Грунвальду 3-й клясы
* Залаты Крыж заслугі зь мячамі
* Партызанскі крыж
* Крыж Сялянскіх батальёнаў

## Літаратура
* 
* 

Катэгорыя:Польскі Рух супраціву
Катэгорыя:Кавалеры ордэна Крыжа Грунвальду
Катэгорыя:Кавалеры ордэна Крыжа заслугі зь мячамі
Катэгорыя:Узнагароджаныя Партызанскім крыжом
Катэгорыя:Узнагароджаныя крыжом Сялянскіх батальёнаў
Катэгорыя:Удзельнікі Польскай кампаніі 1939 году
Катэгорыя:Выпускнікі Лодзкага ўнівэрсытэту
Катэгорыя:Польскія палітыкі
Катэгорыя:Удзельнікі Верасьнёўскай кампаніі 1939 году
Гаэль Клішы

**Гаэль Клішы** (;  26 ліпеня 1985 году, Тулюза, Францыя) — колішні францускі футбаліст, абаронца. Былы гулец нацыянальнай зборнай Францыі. Праз тое, што Гаэль добра валодае гульнёў правай нагой, ён часьцяком гуляе на левым флянзе абароны.

## Дасягненьні
**«Арсэнал»**:
* Чэмпіён Ангельшчыны: 2004
* Уладальнік Супэркубка Ангельшчыны: 2004

**«Манчэстэр Сіці»**:
* Чэмпіён Ангельшчыны: 2012, 2014
* Уладальнік Кубка ангельскай лігі: 2014, 2016
* Уладальнік Супэркубка Ангельшчыны: 2012

**«Істанбул Башакшэхір»**:
* Чэмпіён Турэччыны: 2020

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Профіль на афіцыйным сайце «Манчэстэр Сіці»
* Профіль на афіцыйным сайце «Арсэналу»

Катэгорыя:Францускія футбалісты
Джолеан Лескат

**Джолеан Патрык Лескат** (;  16 жніўня 1982, Бірмінггэм, Ангельшчына) — ангельскі футбаліст, абаронца. У 2007—2013 гадах выступаў за нацыянальную зборную Ангельшчыны. Нарадзіўшыся ў Бірмінггэме скончыў футбольную акадэмію «Ўулвэргэмптан Ўандэрэрз».

## Дасягненьні
**«Манчэстэр Сіці»**:
* Чэмпіён Ангельшчыны: 2012
* Уладальнік Кубка Ангельшчыны: 2011

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Профіль на афіцыйным сайце «Манчэстэр Сіці»
* Профіль на афіцыйным сайце «Эвэртону»

Катэгорыя:Ангельскія футбалісты
Калё Турэ

**Калё Габіб Турэ** (;  19 сакавіка 1981 году, Буаке, Кот д’Івуар) — івуарыйскі футбаліст і трэнэр, гуляў на пазыцыі абаронца. Былы гулец і капітан нацыянальнай зборнай Кот д’Івуару. Ёсьць старэйшым братам футбалістаў Яя Турэ, зь якім раней гуляў у «Манчэстэр Сіці», і нападніка Ібраіма Турэ. Вызнае іслам.

## Дасягненьні
**[[АСЭК Мімозас Абіджан|АСЭК Мімозас]]**:
* Чэмпіён Кот д’Івуару (2): 2001, 2002
* Уладальнік Кубка КАФ: 1999

**[[Арсэнал Лёндан|Арсэнал]]**:
* Чэмпіён Ангельшчыны: 2004
* Уладальнік Кубка Ангельшчыны (2): 2003, 2005
* Пераможца Супэркубка Ангельшчыны (2): 2002, 2004

**[[Манчэстэр Сіці]]**:
* Чэмпіён Ангельшчыны: 2012
* Уладальнік Кубка Ангельшчыны: 2011
* Пераможца Супэркубка Ангельшчыны: 2012

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Профіль на афіцыйным сайце «Манчэстэр Сіці»

Катэгорыя:Івуарыйскія футбалісты
Кенатаф

**Кенатаф** ( — kenotaphion, ад κενός — "пусты" і τάφος — "магіла") — сымбалічная магіла, у якой няма нябожчыка.

Устанаўліваецца ў выпадку, калі нябожчык загінуў (зьнік безь вестак, патануў і г. д.) у цяжкадаступным месцы, а цела згублена або яго пошук можа прывесьці да новых ахвяраў і яно ня можа быць пахавана на радзіме. Таксама кенатаф усталёўваецца, калі цела крэміравалі, а прах разьвеяны.

Кенатафы служаць для ўшанаваньня памяці аб памерлым і выкананьня памінальных рытуалаў і ўяўляюць сабой збудаваньні розных тыпаў і ступені складанасьці (надмагільле, грабніца, склеп, помнік, бюст, стэля, абеліск, мэмарыял, барэльеф, мэмарыяльная дошка і т. д.). Акрамя таго, у эўрапейскай традыцыі кенатафам часта завецца памятнае збудаваньне, разьмешчанае не над магілай з парэшткамі нябожчыка, а на месцы яго гібелі (нават калі магіла існуе).

У цяперашні час ўстаноўка кенатафа зьяўляецца досыць распаўсюджанай зьявай. Кенатафы можна сустрэць ня толькі ў спэцыяльна прызначаных для гэтага месцах — могілках, а значна часьцей, як было прынята ў старажытных грэкаў і рымлян — напрыклад, на месцы гібелі. Часта кенатафы разьмяшчаюцца ў грамадзкіх месцах (на плошчах, у парках, сквэрах), уздоўж дарог або на месцы раптоўнай сьмерці нябожчыка (напрыклад, ДТЗ).

Падобныя кенатафы прызначаныя для ўшанаваньня памяці і правядзеньня рытуалаў памінаньня ў традыцыйныя, часьцей рэлігійныя памінальныя дні. Будуюцца на сродкі сваякоў ці сяброў памерлага, грамадзкімі арганізацыямі або дзяржавай. Раптоўная гібель блізкага і каханага чалавека — часьцей у аўтамабільнай аварыі, нярэдка некалькіх чальцоў адной сям’і выклікае столькі эмоцыяў, што помніка на могілках здаецца недастаткова і тады на месцы трагедыі ўсталёўваецца кенатаф.

Катэгорыя:Пахавальныя традыцыі
Катэгорыя:Рэлігійныя збудаваньні
Крайчы вялікі літоўскі

**Крайчы вялікі літоўскі** () — ураднік у Вялікім Княстве Літоўскім, прыдворны, які павінен быў пасьля падрыхтоўкі стала стольнікам наразаць пададзеныя стравы для пана.

Урад вядомы з XV стагодзьдзя, у герархіі ўрадаў займаў высокае месца (звычайна крайчымі прызначаліся маладыя прадстаўнікі магнацкіх родаў).

З XVII стагодзьдзя ўрад крайчага ВКЛ — дыгнітарскі. У паветах былі урады крайчых земскіх, таксама дыгнітарскія.

Крайчымі вялікімі літоўскімі былі:
* Федка Хроміч (1446; крайчы Вялікага князя Свідрыгайлы)
* Таўцівіл Монтаўтавіч (1481)
* князь  (1486)
* Мікалай Мікалаевіч Радзівіловіч (1487—1492)
* князь Януш Аляксандравіч Гальшанскі (4.1496 — 1506/1507)
* князь  (3.1508 — 1509)

*  (7.1518 — 1519)
* Рыгор Рыгоравіч Осьцік (1519 — 24.5.1542)
*  (1544 — 27.9.1551)
*  (1552—1555)
*  (1555 — 23.3.1566)
* князь Крыштап Мікалай Радзівіл (1566—1569)
* Ян Станіслававіч Кішка (20.6.1569 — 10.1579)
* князь  (1579—1588)
* (Юры)  (31.3.1588 — 12.2.1590)
* Крыштап Мікалай Дарагастайскі (19.4.1590 — 1.5.1592)
* Андрэй Лўрынавіч Война (30.5.1592 — 1.6.1620)
* Крыштап Весялоўскі (1620—1622)

* князь (Войцех) Альбрэхт Уладзіслаў Радзівіл (1622 — 8.3.1626)
*  (31.3.1626 — 1630)
* князь Аляксандар Людвік Радзівіл (13.7.1630 — 1631)
*  (19.8.1631 — 8.3.1633)
* князь Жыгімонт Караль Радзівіл (14.3.1633 — 22.2.1638)
* Гедэон Міхал Трызна (1638—1642)
* Казімер Тышкевіч (1642 — 12.4.1644)
* князь Багуслаў Радзівіл (11.4.1644; урад не прыняў)
* князь  (11.3.1645 — 4.1.1653; у 1645 намінаваны таксама Багуслаў Юры Слушка, але гэтая намінацыя была адменена)
* князь Міхал Казімер Радзівіл (10.1.1653 — 16.8.1656)
* Тэадор Дэнгаф (16.8.1656 — 15.2.1658)
*  (15.2.1658 — 1661)
* Крыштап Францішак Сапега (22.7.1661 — 5.9.1665)
* князь Марцыян Аляксандар Агінскі (9.1665 — 1670)

* князь  (1670 — 3.2.1676)
*  (3.2.1676 — 1.1684)
* Уладзіслаў Язафат Сапега (20.5.1684 — 14.1.1699)
* князь Ян Мікалай Радзівіл (2.1.1699 — 31.10.1709)
* князь  (31.10.1709 — 29.8.1721)
* князь Марцін Мікалай Караль Радзівіл (1723—1752)
* князь Станіслаў Радзівіл (27.11.1752 — 20.9.1759)
* Міхал Ксавэры Сапега (20.9.1759 — 24.11.1766)
*  (11.12.1766 — 1784)
* Зыгмунт Ксавэры Грабоўскі (31.7.1784 — 1793)
* Юзэф Быхавец (13.11.1793 —)

## Літаратура
* 
* Wolff J. Senatorowie i dygnitarze Wielkiego Księstwa Litewskiego: 1385—1795. — Kraków, 1885.
* Żychliński T. Złota księga szlachty polskiej. T. 1—31. — Poznań, 1879—1908.


Катэгорыя:Ураднікі Вялікага Княства Літоўскага
Васіль Трапінін

**Васіль Трапінін** (19 (30) сакавіка 1776, Карпава, Наўгародзкая губэрня — , Масква) — расейскі жывапісец, майстра рамантычнага партрэта. Напісаў больш за 3 тысячы партрэтаў за ўсё сваё жыцьцё.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Партрэты Трапініна, галерэя
* Біяграфія В. Трапініна

Катэгорыя:Расейскія мастакі і мастачкі
Падканюшы літоўскі

**Падканюшы літоўскі** () — ураднік у Вялікім Княстве Літоўскім, які наглядаў за вялікакняскімі табунамі і стайнямі, кіраваў конюхамі. Урад вядомы з пачатку 17 стагодзьдзя. Першапачаткова прызначаўся канюшым, пасьля вялікім князем.

Падканюшымі літоўскімі былі:
* Станіслаў Баброўніцкі (1631)
* Леў Адахоўскі (1632)
* Фэлікс Морштын (1632—1683)
* Абрагам Галухоўскі (? — 1693)
* Ян Тэадор Кашоўскі (? — 1699—1713; 30.4.1699 намінаваны князь Ян Сьвятаполк-Чацьвярцінскі, але гэтая намінацыя была адменена)
* Тэафіл Альбэрт Фінкэнштэйн (18.3.1713; урад не прыняў)
* Ян Казімер Беганскі (12.3.1713 — 1717)
* Караль Выжыцкі (1717 — 29.11.1731)
*  (5.12.1731 — 19.7.1736)
* Міхал Сьлізень (24.7.1736 — 11.11.1760)
* Аляксандар Вяжэвіч (1760—1771)
* Ігнаці Стравінскі (1771—1787)
* Антоні Кабылінскі (1787—1790)
* Павал Булгарын (1790 —)

## Глядзіце таксама
* Канюшы вялікі літоўскі

## Літаратура
* 
* Wolff J. Senatorowie i dygnitarze Wielkiego Księstwa Litewskiego: 1385—1795. — Kraków, 1885.
* Żychliński T. Złota księga szlachty polskiej. T. 1—31. — Poznań, 1879—1908.


Катэгорыя:Ураднікі Вялікага Княства Літоўскага
Кастрамская вобласьць

**Кастрамска́я во́бласьць** () — вобласьць у эўрапейскай частцы Расеі. Адміністрацыйны цэнтар — места Кастрама. Вобласьць уваходзіць у Цэнтральную фэдэральную акругу. На поўначы мяжуе з Валагодзкай вобласьцю, на поўдні — з Іванаўскай і Ніжагародзкай абласьцямі, на захадзе — зь Яраслаўскай, а на ўсходзе — з Кіраўскай вобласьцю.

## Геаграфічныя зьвесткі
Вобласьць разьмешчана ў цэнтра эўрапейскай частцы Расеі. Прасяжнасьць з поўначы да поўдню складае 260 км, а з захаду на ўсход — 420 км.

### Клімат
Вобласьць знаходзіцца ў межах пагорыстай месцамі забалочанай раўніны. На захадзе месьціцца Кастрамская нізіна, у цэнтральнай частцы — Галіцка-Чухломская ўзвышша з вышынёй да 292 мэтраў. Уздоўж ніжняга цячэньня ракі Ўнжа месьціцца Ўнжэнская нізіна. На поўначы знаходзіцца ўзвышша Паўночныя Ўвалы.

## Гісторыя
Кастрамская вобласьць утворана паводле Ўказу Прэзыдыюму Вярхоўнага Савету СССР «Аб стварэньні Кастрамской вобласьці ў складзе РСФСР» ад 13 жніўня 1944 году пад нумарам 801/1.

## Насельніцтва
На тэрыторыі Кастрамской вобласьці пражывае больш за 80 нацыянальнасьцяў, значную частку складаюць расейцы — 96,3%. Беларусы зьяўляюцца чацьвертай па колькасьці этнічнай групай маючы 2354 чалавекі на 2002 год. Колькасьць насельніцтва на 2009 год — 692,3 тысячы чалавек. Шчыльнасьць насельніцтва на 2009 год складала 11,5 чалавека на км², удзельная вага гарадзкога насельніцтва на 2005 год: 67,7%. Працаздольнае насельніцтва складае каля 59,2% ад агульнай колькасьці, маладзейшыя працаздольнасьці — 17,7%, старэйшыя за пэрыяд працаздольнасьці — 23,1%. Сярэдні ўзрост насельніцтва — 37,8 году.

## Эканоміка
Да цяперашняга часу прамысловы патэнцыял Кастрамской вобласьці драматычна скараціўся, што часткова відаць і па структуры прамысловай вытворчасьці — гэтак, больш чым у 2 разы павялічылася доля электраэнэргетыкі пры нязначным росьце энэргаспажываньня й генэрацыі, скарачаецца доля такіх сыстэмных галінаў як машынабудаваньне й харчовая прамысловасьць, галоўная галіна спэцыялізацыі рэгіёну — лёгкая прамысловасьць знаходзіцца ў цьвёрдым крызісе, ейная доля скарацілася ў 4 разы. У той жа час структура прамысловай вытворчасьці вобласьці набывае ўсё больш сыравінныя рысы — павялічваецца доля лясной прамысловасьці й першаснай дрэваапрацоўкі.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Афіцыйны сайт вобласьці
* Сайты Кастрамской вобласьці
* Вобласьць у каталёге «Ўся Расея»
Ніжні Бесьцях

**Ніжні Бесьцях** (; ) — пасёлак гарадзкога тыпу ў Расейскай Фэдэрацыі, адміністрацыйны цэнтар Мегіна-Кангаласкага ўлуса (раёна) Рэспублікі Саха (Якутыя). Разьмешчаны на правым беразе ракі Лена (амаль на супраць Якуцка) на раўніне Нёрукцяй. З Якуцкам зьвязаны : летам паромнай пераправай праз раку Лена (тарыфная адлегласьць — 23 км.), зімой па лёдзе аўтатранспартам, у крыгаход паветраным шляхам ды суднамі на паветранай падушцы. Адсюль пачынаюцца дзьве дарогі фэдэральнага значэньня М56 «Лена» ды «Калымы», а таксама рэспубліканскага значэньня «Амга». Насельніцтва 3363 (1979), 3997 (1989), 3327 (2002), 3175 (2010).
   
Узьнік у 1920 г. як транспартна-перавалачны пункт. З 1971 г. рабочы пасёлак у Мегіна-Кангаласкім раёне ў 34 км ад райцэнтра сяла Майя.
    
Хутка мадэрнізуецца. Зараз тут самы высокі кошт зямельных участкаў у РС(Я). З прыходам чыгункі яму прадракаюць статус места «Нью-Якуцк», а чыгунку пракладаць далей да Магадана, Чукоткі ды Аляскі.

## Літаратура
* Нижний Бестях. // Энциклопедия Якутии. Т. 1. Москва. 2000. С. 41.

Катэгорыя:Населеныя пункты Якутыі
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1920 годзе
Сунтар

**Сунтар** (, ) — сяло ў Расейскай Фэдэрацыі, адміністратыўны цэнтар Сунтарскага ўлуса Рэспублікі Саха (Якуція), Сунтарскі насьлег. Разьмешчанае на раўніне Сунтар хачота, на левым беразе ракі Вілюй. Адлегласьць ад Якуцка: наземным шляхам 985 км, паветраным 730 км, водным 1151 км.
    
Заснаванае ў 1745 (1764) г., з 1898 г. сяло. Насельніцтва 3877 (1959), 5702 (1970), 6338 (1989), 8930 (2002), 10303 (2010). Ад 23 лістапада 1992 г. у сяле працуе завод па агранцы алмазаў.

## Літаратура
Сунтар. // Энциклопедия Якутии. Т. 1. Москва. 2000. С. 76.

Катэгорыя:Населеныя пункты Якутыі
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1745 годзе
Хіцёўшчына

**Хіцёўшчына** — вёска ў Пружанскім раёне Берасьцейскай вобласьці. Уваходзіць у склад Шчарчоўскага сельсавету. Знаходзіцца за 37 км на паўднёвы захад ад Пружанаў, 20 км ад чыгуначнай станцыі Тэўлі на лініі Баранавічы — Берасьце.

## Мінуўшчына
За расейскім часам — у Старуноўскай воласьці Пружанскага павету Гарадзенскай губэрні. Паводле перапісу 1897 року 259 жыхароў, 38 двароў, кузьня. У 1905 року — 270 жыхароў.

За польскім часам — у гміне Гарадзечна Пружанскага павету Палескага ваяводзтва. У 1921 року 170 жыхароў, 35 двароў; у 1939 — 166 жыхароў.

Зь верасьня 1939 року ў складзе БССР.

## Насельніцтва
* 1999 год — 18 жыхароў
* 2005 год — 12 жыхароў, 6 двароў
* 2010 год — 7 жыхароў

## Транспарт
Празь вёску праходзіць аўтадарога  Шчарчова — Хіцяўшчына — Крыніца.

## Крыніцы

## Літаратура
* 

Катэгорыя:Шчарчоўскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Пружанскага раёну
Сангар

**Сангар** ( мясцовае насельніцтва прамаўляе , ) — пасёлак гарадзкога тыпу ў Расейскай Фэдэрацыі, адміністрацыйны цэнтар Кабяйскага ўлуса Рэспублікі Саха (Якутыя). Разьмешчаны на правым беразе ракі Лена, у адлегласьці на поўнач ад Якуцка: наземным шляхам 524 км, паветраным 240 км, водным 330 км. Аэрапорт, рачная прыстань.

Насельніцтва: 4900 (1959), 6685 (1970), 10252 (1979), 10107 (2002), 4123 (2010).
    
Узьнік у 1928 г. на месцы радовішча каменнага вугалю. З 1940 г. рабочы пасёлак. На ўсю Якутыю славіўся добрым півам. Пасьля перабудовы прыйшоў у заняпад – былі зачыненыя шахта “Сангарская” ды піўзавод.

## Літаратура
Сангар. // Энциклопедия Якутии. Т. 1. Москва. 2000. С. 42.

Катэгорыя:Населеныя пункты Якутыі
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1928 годзе
Арыс Тэсалёнікі

«**А́рыс**» () — грэцкі футбольны клюб з гораду Тэсалёнікаў. Заснаваны ў 1914 годзе. Клюб быў заснавальнікам Македонскай асацыяцыі футбольных клюбаў, а таксама Грэцкай фэдэрацыі футболу. Асноўнымі колерамі клюбу ёсьць залаты і чорны. Залаты колер адсылае да Македоніі, дзе гэты колер быў дамінуючым у культуры, а таксама ўзгадвае бізантыйскую спадчыну Тэсалёнікаў. Назва клюбу паходзіць ад грэцкага бога вайны Арэса. На клюбным лягатыпе адлюстраваная скульптура Арэса — Арэс Людавізі. Гэта лічыцца адной з найбуйнейшых каманд у Грэцыі. Трохразовы чэмпіён Грэцыі, уладальнік Кубка Грэцыі (1970).

## Гісторыя
Клюб паўстаў як футбольны клюб, дзякуючы руплівасьці купы з 22 маладых сяброў у кавярні 25 сакавіка 1914 году. Назва Арыс адсылае да старажытнагрэцкага бога Арэса. Такі назоў быў натхнёны дзьвюма балканскімі войнамі 1912—1913 гадоў, калі Грэцыя ваявала супраць Асманскай імпэрыі перад тым, як уступіць у вайну з Баўгарыяй. У дадатак, у грэцкай міталёгіі Арэс часта канфліктаваў зь іншым богам Гэраклам, у гонар якога названы быў футбольны клюб і супернік «Іракліс».

«Арыс» таксама мае суперніцтва з ПАОКам. Спачатку клюб базаваўся ля Аркі і магілы Галерыюса, але пасьля зьліцьця з двума дробных футбольнымі клюбамі ў 1919 і 1921 гадах база клюбу была перанесеная зусім недалёка, то бок да вуліцы Флэмінг ва ўсходніх Тэсалёніках. Першы стадыён быў пабудаваны на месцы, дзе ў цяперашні час месьціцца Марсавае поле. Хутка клюб стаў вельмі папулярным, і неўзабаве ў структуры былі створаны новыя каманды ў іншых відах спорту, акрамя футбольных.

У тыя часы бракавала усеагульнай прафэсійнай лігі Грэцыі, а клюбы спаборнічалі ў сваіх рэгіёнах, каб потым у агульным невялікім турніры пазмагацца за тытул нацыянальнага чэмпіёна. Першая афіцыйная гульня клюба была зладжаная ў 1923 годзе. Супернікам «Арыса» быў клюб «Мэгас Аляксандрас». У той год «Арыс» здабыў тытул чэмпіёну рэгіёну, што паўтарылася ў наступным годзе. У 1926 годзе клюб быў стаў атлетычным клюбам, бо акрамя футболу ў клюбе практыкаваліся іншыя віды спорту.

Першы буйны посьпех «Арыс» быў дасягнуты паміж 1927 і 1928 гадамі, калі клюб здабыў перамогу ў чэмпіянаце Грэцыі, перамогшы у фінальным турніры «Атромітас» і «Этнікос». Трэнэрам каманды быў немец Томас Кесьлер, а выбітнымі гульцамі «Арыса» былі, сярод іншых, Костас Бікелідыс, Сабас Багіяцыс, які стаў найлепшым бамбардзірам з шасьцю галамі, і Нікас Агелякіс, бамбардзір фіналу з чатырма галамі. У наступным годзе «Арыс» здабыў чэмпіёнскі тытул Тэсалёнікаў, згуляўшы два матчы супраць ПАОКу. У першым матчы, які ладзіўся 12 траўня 1929 году, «Арыс» і ПАОК згулялі ўнічыю зь лікам 1:1, у той час як другі матч выявіў пераможцам «Арыс», які быў мацней зь лікам 4:3. Нікас Агелякіс зрабіў хет-трык у тым матчы.

## Склад
: *Актуальны на 22 лютага 2026 году*

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Тэсалёнікі
Успалішча

**Успа́лішча** — вёска ў Беларусі. Уваходзіць у склад Шчадрынскага сельсавету Жлобінскага раёну Гомельскай вобласьці. Насельніцтва 5 чал. (2010). Знаходзіцца за 38 км на захад ад места Жлобін, за 15 км ад чыгуначнай станцыі Чырвоны Бераг (лінія Бабруйск — Жлобін), за 130 км ад Гомелю.

## Гісторыя
Паводле пісьмовых крыніцаў вядомая з XIX стагодзьдзя як засьценак у Сьцяпоўскай воласьці Бабруйскага павету Менскай губэрні. У 1925 годзе ў Сьцяпоўскім сельсавеце Парыцкага раёну Бабруйскай акругі. У 1931 годзе арганізаваны калгас «Новы побыт». У часе Вялікай Айчыннай вайны 9 жыхароў загінулі на фронце. Паводле перапісу 1959 году ў складзе калгасу «Прагрэс» (цэнтар — вёска Сьцяпы).

## Насельніцтва
* **[[XIX стагодзьдзе]]**: 1897 — 24 двары, 132 жыхары (паводле перапісу)
* **[[XX стагодзьдзе]]**: 1925 — 38 жыхароў; 1959 — 164 жыхары (паводле перапісу); 1999 — 16 жыхароў
* **[[XXI стагодзьдзе]]**: 2004 — 8 гаспадарак, 11 жыхароў; 2010 — 5 жыхароў

## Крыніцы

## Літаратура
* 

Катэгорыя:Шчадрынскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Жлобінскага раёну
Сяліба (Гомельская вобласьць)

**Сялі́ба** — вёска ў Беларусі. Уваходзіць у склад Шчадрынскага сельсавету Жлобінскага раёну Гомельскай вобласьці. Насельніцтва 5 чал. (2010). Знаходзіцца за 42 км на захад ад места Жлобін, за 19 км ад чыгуначнай станцыі Чырвоны Бераг (лінія Бабруйск — Жлобін), за 134 км ад Гомелю. На захадзе мэліярацыйны канал.

## Гісторыя
Заснаваная ў пачатку XX стагодзьдзя перасяленцамі з суседніх вёсак. У 1925 годзе засьценак Пякаліцкая Сяліба. У 1931 годзе жыхары ўступілі ў калгас. У часе Вялікай Айчыннай вайны 13 жыхароў загінулі на фронце. У 1966 годзе да вёскі далучаная суседняя вёска Печкі. У складзе калгасу імя К. Я. Варашылава (цэнтар — вёска Шчадрын).

## Насельніцтва
* **[[XX стагодзьдзе]]**: 1925 — 20 двароў; 1959 — 159 жыхароў (паводле перапісу); 1999 — 21 жыхар
* **[[XXI стагодзьдзе]]**: 2004 — 8 гаспадарак, 13 жыхароў; 2010 — 5 жыхароў

## Крыніцы

## Літаратура
* 

Катэгорыя:Шчадрынскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Жлобінскага раёну
Сьцяпы

**Сьцяпы́** — вёска ў Беларусі. Уваходзіць у склад Шчадрынскага сельсавету Жлобінскага раёну Гомельскай вобласьці. Насельніцтва 379 чал. (2010). Знаходзіцца за 42 км на захад ад места Жлобін, за 12 км ад чыгуначнай станцыі Чырвоны Бераг (лінія Бабруйск — Жлобін), за 125 км ад Гомелю.

## Гісторыя
Паводле пісьмовых крыніцаў вядомая з XVI стагодзьдзя як вёска ў Бабруйскай воласьці Рэчыцкага павету Менскага ваяводзтва Вялікага Княства Літоўскага. Першая згадка пра вёску ажносіцца да 1526 году, шляхецкая ўласнасьць. З 1769 дзейнічала Сьвята-Тройцкая царква.

Пасьля другога падзела Рэчы Паспалітай (1793) у складзе Расейскай імпэрыі. У 1856 у наёмнай хаце адкрыта школа, а ў 1924 для яе пабудавана будынак. У 1871 замест струхлелага пабудаваны новы драўляны будынак царквы. Цэнтар Сьцяпоўскай воласьці (да 17 ліпеня 1924), у склад якой у 1885 уваходзілі 18 селішчаў з 399 дварамі. Паводле перапісу 1897 году ў вёсцы знаходзіліся народная вучэльня, хлебазапасная крама, заезная хата. Побач быў аднайменны фальварак, гаспадар якога валодаў 196 дзесяцінамі зямлі.

У 1925 сяло Сьцепск, хутар Сьцяпы, мястэчка Новыя Сьцяпы, вадзяны млын, школа. З 20 жніўня 1924 да 16 ліпеня 1954 і з 18 студзеня 1965 да сьнежня 1993 цэнтар Сьцяпоўскага сельсавету Парыцкага раёну Бабруйскай (да 26 ліпеня 1930) акругі, з 20 лютага 1938 Палескай, з 20 верасьня 1944 Бабруйскай, з 8 студзеня 1954 Гомельскай вобласьці. Дзейнічалі сельскагаспадарчыя таварыствы, а ў 1929 годзе арганізаваны калгас «Новае жыцьцё», працавала кузьня. У часе Вялікай Айчыннай вайны акупанты стварылі тут свой апорны пункт, разгромлены партызанамі ў 1943 годзе. Карнікі часткова спалілі вёску. На франтах і ў партызанскай барацьбе загінулі 122 жыхары зь вёсак Сьцяпоўскага сельсавету, у памяць пра іх у 1974 годзе ў цэнтры вёскі былі ўсталяваныя дзьве стэлы і мэмарыяльная сьцяна. Паводле перапісу 1959 году цэнтар калгасу «Прагрэс». Працуюць сярэдняя школа, Дом культуры, бібліятэка, фэльчарска-акушэрскі пункт, дзіцячы сад, аддзяленьне сувязі, 2 крамы.

## Насельніцтва
* **[[XIX стагодзьдзе]]**: 1897 — 42 двары, 269 жыхароў (паводле перапісу)
* **[[XX стагодзьдзе]]**: 1925 — сяло Сьцепск: 81 двор, хутар Сьцяпы: 5 двароў, пасёлак Новыя Сьцяпы: 8 двароў; 1940 — 360 жыхароў; 1959 — 365 жыхароў (паводле перапісу); 1999 — 453 жыхары
* **[[XXI стагодзьдзе]]**: 2004 — 140 гаспадарак, 403 жыхары; 2010 — 379 жыхароў

## Вядомыя выхадцы
* Сяргей Пятровіч Анішчанка — Герой Савецкага Саюзу (яго імя носіць вясковая вуліца і школа ў вёсцы Шчадрын, дзе ён вучыўся)

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 

Катэгорыя:Шчадрынскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Жлобінскага раёну
Скарына (вёска)

**Скарына́** — вёска ў Беларусі. Уваходзіць у склад Шчадрынскага сельсавету Жлобінскага раёну Гомельскай вобласьці. Насельніцтва 14 чал. (2010). Знаходзіцца за 42 км на захад ад места Жлобін, за 18 км ад чыгуначнай станцыі Чырвоны Бераг (лінія Бабруйск — Жлобін), за 134 км ад Гомелю.

## Гісторыя
Паводле пісьмовых крыніцаў вядомая з XIX стагодзьдзя як паселішча ў Сьцяпоўскай воласьці Бабруйскага павету Менскай губэрні. Паводле перапісу 1897 году Скарынавая Слабада. У 1931 годзе арганізаваны калгас. У часе Вялікай Айчыннай вайны 18 жыхароў загінулі на фронце. Паводле перапісу 1959 году ў складзе калгасу імя К. Я. Варашылава (цэнтар — вёска Шчадрын).

## Насельніцтва
* **[[XIX стагодзьдзе]]**: 1897 — 22 двары, 122 жыхары (паводле перапісу)
* **[[XX стагодзьдзе]]**: 1959 — 190 жыхароў (паводле перапісу); 1999 — 47 чалавек
* **[[XXI стагодзьдзе]]**: 2004 — 19 гаспадарак, 28 жыхароў; 2010 — 14 чалавек

## Крыніцы

## Літаратура
* 

Катэгорыя:Шчадрынскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Жлобінскага раёну
Селішча (Жлобінскі раён)

**Се́лішча** — вёска ў Беларусі. Уваходзіць у склад Шчадрынскага сельсавету Жлобінскага раёну Гомельскай вобласьці. Насельніцтва 15 чал. (2010). Знаходзіцца за 33 км на захад ад места Жлобін, за 14 км ад чыгуначнай станцыі Чырвоны Бераг (лінія Бабруйск — Жлобін), за 124 км ад Гомелю.

На ўсходзе сетка мэліярацыйных каналаў, на паўднёвы ўсход гідралягічны заказьнік «Дубоўка».

## Гісторыя
Паводле пісьмовых крыніцаў вядомая з XIX стагодзьдзя як вёска ў Сьцяпоўскай воласьці Бабруйскага павету Менскай губэрні. Паводле перапісу 1897 году знаходзілася хлебазапасная крама.

У 1929 годзе арганізаваны калгас «Пераможца», працавала кузьня. У часе Вялікай Айчыннай вайны акупанты спалілі 6 двароў. 16 жыхароў загінулі на фронце. Паводле перапісу 1959 годуа ў складзе калгасу «Прагрэс» (цэнтар — вёска Сьцяпы).

## Насельніцтва
* **XIX стагодзьдзе**: 1897 — 43 двары, 304 жыхары (паводле перапісу)
* **XX стагодзьдзе**: 1925 — 79 двароў; 1940 — 360 жыхароў; 1959 — 253 жыхары (паводле перапісу); 1999 — 30 жыхароў
* **XXI стагодзьдзе**: 2004 — 17 гаспадарак, 24 жыхары; 2010 — 15 жыхароў

## Крыніцы

## Літаратура
* 

Катэгорыя:Шчадрынскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Жлобінскага раёну
Пякалічы

**Пяка́лічы** — вёска ў Беларусі. Уваходзіць у склад Шчадрынскага сельсавету Жлобінскага раёну Гомельскай вобласьці. Насельніцтва 66 чал. (2004). Знаходзіцца за 44 км на захад ад места Жлобін, за 21 км ад чыгуначнай станцыі Чырвоны Бераг (лінія Бабруйск — Жлобін), за 1135 км ад Гомелю.

На поўначы мэліярацыйны канал.

## Гісторыя
Паводле пісьмовых крыніцаў вядомая з XIX стагодзьдзя як вёска ў Сьцяпоўскай воласьці Бабруйскага павету Менскай губэрні. У 1885 годзе працавала царква. Паводле перапісу 1897 году знаходзіліся капліца, хлебазапасная крама.

У 1930 годзе арганізаваны калгас «Чырвоная Змена», працавала кузьня. На франтах Вялікай Айчыннай вайны загінулі 35 жыхароў. Вызваленая 27 чэрвеня 1944 году. У выніку пажару 31 траўня 1945 году згарэлі 28 жылых будынкаў, 31 хлеў і 3 сьвіраны. Паводле перапісу 1959 году ў складзе калгасу імя К. Я. Варашылава (цэнтар — вёска Шчадрын).

## Насельніцтва
* **[[XIX стагодзьдзе]]**: 1885 — 22 двары, 225 жыхароў; 1885 — 55 двароў, 412 жыхароў (паводле перапісу)
* **[[XX стагодзьдзе]]**: 1925 — 107 двароў; 1959 — 543 жыхары (паводле перапісу)
* **[[XXI стагодзьдзе]]**: 2004 — 41 гаспадарка, 66 жыхароў

## Крыніцы

## Літаратура
* 

Катэгорыя:Шчадрынскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Жлобінскага раёну