Часьціца

**Часьціца** — службовая часьціна мовы, якая выражае дадатковыя адценьні словаў, словазлучэньняў і сказаў або служыць для ўтварэньня словаў.

Па значэньні ўсе часьціцы дзеляцца на:
* азначальныя (*вось, вунь, гэта, ледзь, хоць, хоць бы, іменна, сапраўды*)
* зьместавыя (*так, ага, але, ці, хіба, няўжо*)
* пачуцьцёвыя (*як, няхай, што за, нават, аж, ж, ну*)
* словаўтваральныя (*бы (б), няхай (хай), давай (давайце)*)

## Азначальныя часьціцы
Азначальныя часьціцы падзяляюцца на:
* указальныя (**вось, вунь, гэта**)
* выдзяляльна-абмежавальныя (**толькі, абы толькі, ледзь, ледзьве, хоць, хоць бы, выключна**)
* удакладняльныя (**амаль, іменна, сапраўды, якраз**)

## Зьместавыя часьціцы
Зьместавыя часьціцы надаюць выказваньню розныя адценьні зьместу: сьцьвярджэньне, адмаўленьне, пытаньне, пабуджэньне. Таму сярод іх выдзяляюцца такія віды:
* сьцьвярджальныя (**так, ага, але**)
* адмоўныя (**не, ні**)
* пытальныя (**ці, хіба, няўжо**)
* пабуджальныя (**ну, але, на, давай, дай**)

## Пачуцьцёвыя часьціцы
Пачуцьцёвыя часьціцы выражаюць пачуцьцёвые значэньне выказваньня або ўзмацняюць яго выражэньне. Да іх адносяцца:
* клічныя (**што за, як, няхай**)
* узмацняльныя (**нават, вось—дык, аж, ж, ні, і, ну**)

## Словаўтваральныя часьціцы
Словаўтваральныя часьціцы служаць для ўтварэньня словаў:
* **бы (б)** — для ўтварэньня ўмоўнага ладу
* **няхай (хай), давай (давайце)** — для ўтварэньня загаднага ладу
Некаторыя часьціцы мнагазначныя, таму адносяцца да двух ці некалькіх разрадаў: **вось, жа, ну** і інш.

## Правапіс часьціц
Часьціцы **бы (б), жа (ж)** пішуцца асобна. Пасьля слова, якое канчаецца на зычны, ужываюцца часьціцы **бы, жа**, а пасьля словаў, якія канчаюцца на галосны, — **б, ж**: *будаваў бы, пісаў бы, гаварыла б, чытаў жа, рабілі ж, гэта ж*.

Часьціца **-такі** пішацца праз злучок, калі стаіць пасьля дзеясловаў: *узараў-такі, сьпісала-такі, вярнулася-такі*, а таксама ў словах *усё-такі, зноў-такі, так-такі, даволі-такі*. У астатніх выпадках часьціца **-такі** пішацца асобна: *Яна такі прыйшла. Мы ўсё ж такі сьпяшаліся*.

Часьціца **абы-** пішацца праз злучок з займеньнікамі і прыслоўямі (тут яна выконвае ролю прыстаўкі): *абы-што, абы-хто, абы-які, абы-як, абы-дзе*. Калі ад займеньнікаў гэтая часьціца аддзяляецца прыназоўнікам, то яна пішацца асобна: *абы з чым, абы зь кім*. Зь іншымі словамі часьціца **абы** пішацца асобна: *абы гаварыць, абы цяплей, абы вада*.

Часьціца **што** пішацца асобна ў спалучэньнях *пакуль што, амаль што, толькі што, сама што, хіба што*.

## Ужываньне часьціц не (ня),  ні

Адмоўныя часьціцы **не (ня), ні** &mdash; асноўны сродак выражэньня адмаўленьня ў беларускай мове.

### Ужываньне часьціцы не (ня)
Часьціца **не (ня)** найбольш часта знаходзіцца пры выказьніку, але можа быць і пры любым іншым члене сказа:
***Не''' скруціць ніякай чорнай скрусе маладосьць крылатую маю''. ([[Генадзь Бураўкін]])<br />
''Калі '''ня''' сёньня, дык цераз гады ты мусіш з дальняй далечы зьявіцца''. (С. Грахоўскі)<br />
Часьціца '''не (ня)''' ўжываецца як адмоўны адказ на пытаньне: ''"Максім яшчэ не вярнуўся?" &mdash; "Не"''. (Якуб Колас) Для ўзмацненьня адмоўя часьціца '''не (ня)''' можа паўтарацца: ''"Ты, мусіць, злуесься на мяне, што я папужала табе качак?" " '''Не, не''' злуюся"''. (Якуб Колас)<br />
Сказ набывае сьцьвярджальнае значэньне, калі адна часьціца не стаіць перад дапаможным дзеясловам (звычайна гэта дзеяслоў ''магчы''), а другая перад неазначальным дзеясловам: ''Тон быў такі, што Лясьніцкі '''ня''' мог '''не''' пайсьці''. ([[Міхась Зарэцкі]]) Часьціца '''не (ня)''' мае сьцьвярджальнае значэньне ў пытаньнях або клічных сказах:<br />
''І хіба можна ўжо ўстрымацца, у час касьбы '''не''' пакупацца''? (Якуб Колас)<br />
''Таемны вы, зямлі скрыжалі! Чаго ў сябе вы '''не''' ўпісалі''! (Якуб Колас)

=== Ужываньне часьціцы ні ===
Часьціца '''ні''' надае адмоўнае значэньне сказу бязь дзейніка:<br />
''У лесе '''ні''' гуку. '''Ні''' хмурынкі на небе''. (Якуб Колас)<br />
''На полі не было '''ні''' душы''. (Т. Хадкевіч)<br />
У адмоўным сказе '''ні''' часта ўжываецца са значэньнем злучніка і можа быць заменена злучнікам '''і''': ''Я '''ні''' ў жыцьці, '''ні''' ў людзях не зьняверыўся, людзкую ласку дбайна берагу''. ([[Пімен Панчанка]])<br />
Часьціца '''ні''' можа ўжывацца перад выказьнікам даданага члена сказа для ўзмацненьня сьцьвярджэньня, ўтвараючы з займеньнікам ці прыслоўем устойлівыя спалучэньні ('''хто ні, хто б ні, што ні, што б ні, які б ні, як ні, дзе ні, дзе б ні, куды б ні''' і інш.): <em>Прыпяць не сьпяшаецца выносіць свае воды, беражэ, ашчаджае, разьмяркоўвае так, каб хапіла на ўсё лета, '''якое б''' засушлівае яно '''ні''' было. (Б. Сачанка)

=== Правапіс не (ня), ні ===

'''Не (ня)''' як прыстаўка пішацца разам:
* калі без '''не''' слова не ўжываецца: ''непагадзь, недахоп, неабходны, неабсяжны, наздаровіцца, ненавідзець, неабходна''
* з назоўнікамі, прыметнікамі і прыслоўямі, ў якіх яна зьяўляецца прыстаўкай і надае слову супрацьлеглае значэньне: ''удача&mdash;няўдача, лёгкі&mdash;нялёгкі, густы&mdash;негусты, весела&mdash;нявесела, ласкава&mdash;неласкава''
* у поўных дзеепрыметніках, калі яны ня маюць паясьняльных словаў: ''незасеяннае поле, неадраматаваная школа''
* зь неазначальнымі займеньнікамі і прыслоўямі: ''нехта, нешта, нейкі, некаторыя, некалі, недзе, неяк, некуды''
* у дзеяслоўнай прыстаўцы '''неда-''', якая абазначае неадпаведнасьць патрэбе: ''недаглядзець'' (недастаткова, дрэнна глядзець), ''недаацэньваць'' (ацэньваць ніжэй, чым належыць), ''недапісваць'' (не пісаць да канца радок, старонку), ''недавыканаць'' (выканаць менш за патрэбную меру)
Часьціца '''не (ня)''' пішацца асобна:
* зь дзеясловамі (у тым ліку зь дзеепрыслоўямі і кароткімі дзеепрыметнікамі): ''не засеялі, не адрамантавалі; не засеяўшы поля, не адрамантаваўшы школы; поле не засеяна, школа не адрамантавана'';
* з поўнымі дзеепрыметнікамі, калі пры іх ёсьць паясьняльнае слова або супрацьпастаўленьне: ''не ўзаранае вясною поле; ня зьвезенае, а толькі зжатае жыта'';
* з назоўнікамі, прыметнікамі і прыслоўямі, калі ёсьць або маецца на ўвазе супрацьпастаўленьне: ''ня сябра, а вораг; ня рослы, а малы; ня ціха, а гучна'';
* са словамі ''ня трэба, ня варта, ня супраць, не шкада''.
'''Ні''' як прыстаўка пішацца разам у адмоўных займеньніках і прыслоўях ''ніхто, нішто, ніякі, нічый, нідзе, нікуды''. Часьціца '''ні''' пішацца са словамі асобна.

=== Адрозьненьне часьціц не (ня), ні ===

У некаторых выпадках ненаціскныя часьціцы '''не (ня), ні''' ў вымаўленьні цяжка адрозьніць паміж сабой, а гэта выклікае блытаніну ў іх напісаньні. Найбольшую цяжкасьць выклікае адрозьненьне спалучэньняў ''як не'' і ''як ні'', ''хто не'' і ''хто ні'', ''чаго не'' і ''чаго ні'', ''чаго толькі не'' і ''чаго толькі ні'', ''дзе не'' і ''дзе ні'', ''дзе толькі не'' і ''дзе толькі ні'' і інш. Часьціцы '''не (ня)''' ўжываюцца ў незалежных пытальных і клічных сказах: ''Хто '''не''' вучыў толькі яго! Дзе ён толькі '''ня''' езьдзіў! Чым '''не''' артыстка? Чаго толькі '''не''' пабачыла яна!'' Часьціца '''ні''' ўжываецца ў складаназалежных сказах, у якіх спалучэньні віду ''хто ні, дзе ні, куды ні'' падпарадкоўваюць адзін сказ другому і ўзмацняюць сьцьвярджальнае значэньне: <br />
<em>'''Хто ні''' ўваходзіў, усе зьвярталі ўвагу на воўчую скуру. (Якуб Колас)<br />
Вакол сінее лес, '''куды ні''' глянь. (Кузьма Чорны)<br />
Трэба адрозьніваць напісаньні спалучэньняў '''ня раз''' (а шмат разоў) ад '''ні разу''' (ніколі), '''не адзін''' (а многа, некалькі) ад '''ні адзін''' (ніхто, ніводны):<br />
***Ня раз** мне даводзілася быць у гэтых лясах, але **ні разу** ня бачыў мядзьведзя, хоць ён тут, ведаю, водзіцца''. (В. Вольскі)<br />
<em>"Ты - адзін?" &mdash; запытаўся асьцярожны незнаёмы чалавек. &mdash; "Адзін і **не адзін**: са мной стрэльба". (Якуб Колас)<br />
Ва ўстойлівых зваротах ужываецца толькі **ні*': *ні ўзад ні ўперад, ні жывы ні мёртвы, ні села ні пала, ні складу ні ладу, ні праехаць ні прайсьці, ні рыба ні мяса'' і інш.

## Заўвагі

Катэгорыя:Часьціны мовы