Аляксандар Ягелончык

**Аляксандар** (5 жніўня 1461, Кракаў — 19 жніўня 1506) — вялікі князь літоўскі (1492—1506), кароль польскі (1501—1506). Чацьверты сын Казімера і Альжбеты, дачкі караля Нямеччыны Альбрэхта II Габсбурга, унук Ягайлы.

Аляксандар — адзіны кароль Польшчы, пахаваны ў Вільні.

## Тытул
Варыянты тытулу: *[сам] Аляксандар божаю міласьцю вялікі князь літоўскі, рускі, жамойцкі і іных* (23 жніўня 1493 году, 6 верасьня 1497 году, 15 верасьня 1498 году, 17 траўня 1499 году, 9 верасьня 1493 году, 25 ліпеня 1494 году, 6 жніўня 1500 году, 16 красавіка 1494 году, 14 чэрвеня 1499 году, 10 студзеня 1501 году), *мы Аляксандар, божаю міласьцю вялікі князь літоўскі, рускі, жамойцкі і іных пан і дзедзіч* (23 чэрвеня 1499 году), *[мы, сам] Аляксандар, божаю міласьцю кароль польскі, вялікі князь літоўскі, рускі, княжа прускае, жамойцкі і іных* (4 лістапада 1501 году, 27 чэрвеня 1502 году, 6 красавіка 1503 году, 19 кастрычніка 1503 году, 20 ліпеня 1503 году, 27 ліпеня 1503 году, 3 лістапада 1505 году, 25 красавіка 1506 году); *nos Alexander Dei gratia rex Polonie, magnus dux Lithvanie, Russie, Prussie Samogitieque dominus et heres etc.* (14 жніўня 1503 году); *nos Alexander Dei gracia rex Polonie, magnus dux Lythvanie, Russie, Prussie, Samogitie, Chiovie etc. dominus et heres* (14 сакавіка 1505 году).

## Біяграфія
### Раньнія гады
Атрымаў адукацыю пад кіраўніцтвам гісторыка Яна Длугаша. Бацька вызначыў яго як спадчыньніка стальца яшчэ ў 1484 годзе. У 1491 годзе прыбыў на сталы побыт у Вільню.

Па сьмерці Казімера ў 1492 годзе віленскі сойм абраў Аляксандра вялікім князем, тым часам польскі сейм абраў каралём ягонага старэйшага брата Яна Ольбрахта (1492—1501).

### Унутраная палітыка
Адразу па абраньні выдаў агульназемскі прывілей 1492 году, якім значна пашырыў правы баяраў. Улада вялікага князя абмяжоўвалася на карысьць паноў-рады, бяз згоды якіх ён ня меў цяпер прыймаць важныя пастановы. Пастановы рады вялікі князь таксама ня меў касаваць.

У Польшчы зацьвердзіў Радамскую канстытуцыю (1505), якая прызначыла за соймам права выдаваць законы, тым часам кароль ня меў права зацьвярджаць іх бяз згоды сэнатараў і дэпутатаў.

### Замежная палітыка

У замежнай палітыцы галоўнымі былі дачыненьні з Маскоўскай дзяржавай, якая выказвала прэтэнзіі на ўсходнія тэрыторыі Вялікага Княства Літоўскага, а потым і на ўсё гаспадарства. У выніку агрэсіі Маскоўскай дзяржавы 1492—1494 гадоў Вялікае Княства страціла Вязьму і канчаткова Вярхоўскія княствы.

У 1494 годзе Аляксандар склаў дамову з Масквой, а ў 1495 годзе ўзяў шлюб з дачкой Івана III Аленай. Такім парадкам вялікі князь разьлічваў на трывалыя мірныя зносіны, тым часам Іван III прагнуў з дапамогай дачкі ўплываць на ўнутраную сытуацыю ў Вялікім Княстве. У 1500 годзе пачалася чарговая вайна з Масквой. Паводле ўмоваў шасьцігадовага перамір’я, складзенага ў 1503 годзе, Вялікае Княства Літоўскае страціла 25 (паводле іншых зьвестак 19) местаў, у тым ліку Чарнігаў, Старадуб, Бранск, Гомель ды іншыя.

Па сьмерці Яна Ольбрахта польскі сойм абраў Аляксандра каралём, у выніку чаго аднавілася пэрсанальная унія Вялікага Княства з Каронай. З гэтага часу ў дачыненьнях паміж дзяржавамі пачала ўжывацца назва *Рэч Паспалітая*. Аднак Мельніцкая унія (1501) паміж абедзьвюма дзяржавамі не ажыцьцявілася.

У пазьнейшы час Аляксандар здолеў спыніць напады татараў і нанесьці ім сур’ёзную паразу пад Клецкам (1506).

## Мова і культура

У сваім наданьні касьцёлу ў Дарсунішках, зробленым у 1492 годзе, вялікі князь Аляксандар упамінаў «*народную*» назву «*[[грэчка|грыка]]*» (*in vulgari gryka*), у наданьні касьцёлу ў Палонцы (1493 год) — «*стагі*» (*wlgariter stogy*), «*пустаўшчына*» (*wlgariter pusthowczyszna*), у грамаце Слонімскаму Фарнаму касьцёлу (1493 год) — «*пастаўнікі*» (*vulgariter postawniki*), «*серабшчызна*» (*srepsczyzna*), «*[[сьцірта|сьцірты]]*» (*vulgariter sterty*), у наданьні касьцёлу ў Посвалі (1497—1498 гады) — «*дзецкіх*» (*alias dzyeczkych*), у грамаце 1499 году, якая датычылася Вільні — «*устаў*» (*alias ustaw*), «*цівун*» (*alias tiwon*), «*гараднічы*» (*horodniczy*), у наданьні касьцёлу ў Рэміголе (1503 год) — «*востраў*» (*insula alias ostrow*). Гэта адпавядае многім іншым тагачасным лацінскім граматам літоўскіх князёў і баяраў, дзе з азначэньнем «народны» («гутарковы») падаваліся менавіта беларускія словы.

У грамаце вялікага князя Аляксандра да біскупа віленскага Войцеха Табара ад 1503 году пан Іван Сапега, які працаваў у славянскім сакратарыяце Вялікага Княства Літоўскага і фактычна азначаўся ў дзьвюх папскіх булах ад 1501 году як «*сакратар рускай мовы*» («*secretarius Ruthenicus*», «*in cancellaria Ruthenica secretarium et capitaneum*»), характарызаваўся як «*secretario nostro Litvano*» («*secretarius noster Litvanus*»), што варта разумець як «*сакратар літоўскай мовы*». Паводле гісторыка Паўла Урбана, гэта ёсьць адным зь сьведчаньняў працэсу сьціраньня этнічнай мяжы паміж ліцьвінамі і русінамі ў XV—XVI стагодзьдзях.

Паводле меркаваньня летувіскіх гісторыкаў, Аляксандар быў апошнім вялікім князем літоўскім, які ведаў летувіскую мову. Як і ў выпадку Казімера Ягайлавіча, падобная гіпотэза летувіскіх аўтараў ня мае факталягічнага грунту. Як падкрэсьлівае беларускі гісторык Уладзімер Арлоў, напраўду не існуе нават ускосных пацьверджаньняў таго, што вялікія князі гаварылі па-летувіску. Прытым з гістарычных крыніцаў вядома, што ў час выправаў углыб Жамойці гаспадары і віленскія ўраднікі бралі з сабой перакладнікаў.

## Галерэя
### Творы малярства

Goraj Miracle of Saint Simeon Stylites (detail).jpg|Я. Горай, 1504 г.
Alaksandar. Аляксандар (1645).jpg|Невядомы мастак, 1645 г.
Alaksandar. Аляксандар (XVII) (2).jpg|Невядомы мастак, XVII ст.
Alaksandar. Аляксандар (XVII) (3).jpg|Невядомы мастак, XVII ст.


Alaksandar. Аляксандар (XIX).jpg|Невядомы мастак, XIX ст.
Alaksandar. Аляксандар (J. Smuglevič, 1822).jpg|Ю. Смуглевіч, 1822 г.
Alaksandar. Аляксандар (M. Januševič, 1837-40).jpg|М. Янушэвіч, 1837—1840 гг.
Alaksandar. Аляксандар (M. Krajewski, 1866-70).jpg|М. Краеўскі, 1866—1870 гг.


### Графічныя партрэты

Alexander of Poland (20838622) (cropped).jpg|Невядомы мастак, 1521 г.
Alaksandar. Аляксандар (A. Guagnini, 1578).jpg|З хронікі А. Гваньіні «Апісаньне Эўрапейскай Сарматыі», 1578 г.
Alaksandar. Аляксандар (1594).jpg|А. Мыліюс, 1594 г.
Alaksandar. Аляксандар (1605).jpg|Невядомы мастак, 1605 г.


Alaksandar. Аляксандар (XVII).jpg|Невядомы мастак, XVII ст.
Alaksandar. Аляксандар (A. Lesser, 1830-84).jpg|A. Lesser, 1830—1884 гг.
Alaksandar. Аляксандар (J. Aziambłoŭski, 1833-63).jpg|Ю. Азямблоўскі, 
Alaksandar. Аляксандар (J. Aziambłoŭski, 1840).jpg|Ю. Азямблоўскі, 1840 г.


### Пячаці і гербы

Alaksandar, Pahonia. Аляксандар, Пагоня (1492, 1930).jpg|Пячаць 1492 г.
Alaksandar, Pahonia. Аляксандар, Пагоня (K. Kielisiński, 1501, 1841).jpg|Пячаць 1501 г.
Alaksandar, Pahonia. Аляксандар, Пагоня (1506).jpg|З дрэварыта 1506 ст.


## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Ягайлавічы
Катэгорыя:Пахаваныя ў катэдральным касьцёле Сьвятых Станіслава і Ўладзіслава (Вільня)