Гальшаны

**Гальша́ны** — вёска ў Беларусі, на левым беразе ракі Гальшанкі. Цэнтар сельсавету Ашмянскага раёну Гарадзенскай вобласьці. Насельніцтва на 2010 год — 981 чалавек. Знаходзяцца за 20 км ад Ашмянаў, за 12 км ад чыгуначнай станцыі Багданаў; на шашы Ашмяны — Валожын.

Гальшаны — даўняе места гістарычнай Ашмяншчыны (частка Віленшчыны), старажытны замак Вялікага Княства Літоўскага. Да нашага часу тут захаваліся руіны замка Сапегаў, комплекс кляштару францішканаў з касьцёлам Сьвятога Яна Хрысьціцеля і прыдарожная капліца, помнікі архітэктуры XVI—XIX стагодзьдзяў.

## Назва

Алюш (Alusch) — імя германскага паходжаньня. Іменная аснова ал- (імёны ліцьвінаў Алігут, Альмін, Аламунт; германскія імёны Algut, Almin, Alamunt) паходзіць ад гоцкага alls 'увесь, кожны'. Этымалягічны слоўнік старапольскіх асабовых імёнаў, выдадзены Польскай акадэміяй навук, адзначае гістарычнае бытаваньне ў Польшчы германскага імя Halsz (Alsz, Alisz): *Halsch* (1383, 1460, 1466 і 1468 гады), *Holsch* (1469 год).

На думку географа Вадзіма Жучкевіча, тапонім Гальшаны ўтварыўся ад назвы дрэва — алешыны.

Назва мястэчка — як і прозьвішча роду Гальшанскіх — традыцыйна пісалася празь неўласьцівае для летувіскай мовы Г (H).

## Гісторыя
### Вялікае Княства Літоўскае
Мітычны заснавальнік Гальшанаў — Гольша, які паводле легенды пра Палямонавічаў, заклаў горад на рацэ Карабелі, пачаў там княжыць і назваўся князем Гальшанскім. Гісторыкі XIX ст. лічылі, што гэта адбылося каля 1280 году. Гальшаны ўпамінаюцца таксама ў Хроніцы Літоўскай і Жамойцкай, у Наўгародзкім летапісе пад 1387 і 1406 годам. Да сярэдзіны XVI ст. яны знаходзіліся ў валоданьні князёў Гальшанскіх. Адсюль паходзіла Соф’я Гальшанская, жонка вялікага князя Ягайлы — пачынальніца дынастыі Ягелонаў.

У канцы XIV — пачатку XV стагодзьдзяў Гальшаны мелі статус места. Тут быў цэнтар гандлю і рамёстваў, у тым ліку вытворчасьці кафлі зь мясцовай гліны. У 1440 і 1492 гадох у Гальшанскім замку зьбіраліся сходы ўплывовых фэўдалаў Вялікага Княства Літоўскага.

З XV ст. у Гальшанах дзеяў касьцёл, з 1536 году ўпамінаецца царква, у XVI ст. адкрыўся кальвінскі збор. У сярэдзіне XVI ст. места перайшло ў валоданьне Сапегаў, якія збудавалі тут вялізны замак, а таксама новы касьцёл (у 1618 годзе) і жылы корпус кляштару францішканаў. Апроч таго, яны заснавалі паперню (існавала да канца XVII ст.), якая выпускала вялікую колькасьць паперы высокай якасьці.

У XVIII ст. розныя часткі Гальшанаў знаходзіліся ў валоданьні Кунцэвічаў, Масевічаў, Пацаў і іншых. У 1746 годзе маёнтак перайшоў да Жабаў.

### Пад уладай Расейскай імпэрыі

У выніку трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай (1795 год) Гальшаны апынуліся ў складзе Расейскай імпэрыі. Статус паселішча панізілі да мястэчка, цэнтру воласьці Ашмянскага павету Віленскай губэрні.

У 1832 годзе па здушэньні вызвольнага паўстаньня расейскія ўлады зачынілі кляштар францішканаў, у ягоных будынках разьмясьціўся вайсковы гарнізон. За часамі нацыянальна-вызвольнага паўстаньня адзін зь ягоных кіраўнікоў З. Мінейка плянаваў зрабіць Гальшаны цэнтрам паўстаньня ў павеце. У 1871 годзе адбылося выступленьне сяляняў супраць мясцовага зямяніна і расейскіх уладаў. У канцы ХIХ ст. Гальшанскім замкам валодаў расейскі вайсковец Гарбанёў, на загад якога большую частку старажытнай фартэцыі разабралі на цэглу. На мяжы ХIХ—ХХ стагодзьдзяў у мястэчку працавалі 4 невялікія заводы, некалькі майстэрняў, крамы і млыны, дзеялі касьцёл, царква, 2 капліцы, сынагога і 4 юдэйскія малітоўныя дамы. Апрача штотыднёвых, некалькі разоў на год праводзіліся буйныя гальшанскія кірмашы. Спэцыфічным заняткам местачкоўцаў было вязаньне рукавіцаў, панчохаў, «гальшанскіх каптаноў».

За часамі Першай сусьветнай вайны ў 1915 годзе Гальшаны занялі войскі Нямецкай імпэрыі.


Halšanski zamak. Гальшанскі замак (1800).jpg|Замак. Невядомы мастак, каля 1800 г.
Halšanski zamak. Гальшанскі замак (A. Adam, 1812).jpg|Замак. А. Адам, 1812 г.
Halšanski zamak. Гальшанскі замак (V. Dmachoŭski, 1853).jpg|Руіны замка. В. Дмахоўскі, 1853 г.
Halšanski zamak. Гальшанскі замак (N. Orda, 18.05.1876).jpg|Замак. Н. Орда, 1876 г.


Halšany. Гальшаны (N. Orda, 18.05.1876) (2).jpg|Мястэчка і замак. Н. Орда, 1876 г.
Halšany. Гальшаны (B. Tamaševič, 1896).jpg|Панарама мястэчка, 1896 г.
Halšany, Zamkavaja. Гальшаны, Замкавая (1896).jpg|Замкавая вуліца, 1896 г.
Halšany, Rynak-Trabskaja. Гальшаны, Рынак-Трабская (1896).jpg|Касьцёл і кляштар францішканаў, 1896 г.


### Найноўшы час
25 сакавіка 1918 году згодна з Трэцяй Устаўной граматай Гальшаны абвяшчаліся часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 году ў адпаведнасьці з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі яны ўвайшлі ў склад Беларускай ССР. У пачатку 1919 году Гальшаны занялі бальшавікі. У ваколіцах мястэчка дзеялі антыбальшавіцкія ўзброеныя фармаваньні. У канцы красавіка 1919 году Гальшаны занялі польскія войскі, улетку 1920 году — зноў бальшавікі, пазьней зноў палякі. У 1920 годзе Гальшаны апынуліся ў складзе Сярэдняй Літвы, з 1922 году — міжваеннай Польскай Рэспублікі, дзе сталі цэнтрам гміны Ашмянскага павету Віленскага ваяводзтва. У гэты час тут існавалі польская і 2 юдэйскія школы, касьцёл, царква, сынагога, суд, крэдытна-ашчадная каса, заезны двор, карчма, пошта, тэлефонная станцыя на 10 абанэнтаў, аптэка, паліцэйскі пастарунак, жыдоўскі банк. У мястэчку быў разьвіты гандаль.

У 1939 годзе Гальшаны ўвайшлі ў БССР, дзе 12 кастрычніка 1940 году сталі цэнтрам сельсавету Ашмянскага раёну. На 1970 год тут было 425 двароў, на 1993 год — 487, на 1996 год — 495. У 2006 годзе паселішча атрымала афіцыйны статус «аграгарадку», пры разбудове якога зьнішчылі некалькі даўніх камяніцаў, помнікаў гісторыі XIX ст.


Halšanski zamak. Гальшанскі замак (1930-39).jpg|Замак
Halšanski zamak, Kaplica. Гальшанскі замак, Капліца (1939).jpg|Замак, капліца
Halšany, Ašmianskaja. Гальшаны, Ашмянская (1916).jpg|Панарама з боку Ашмянскай вуліцы
Halšany, Barunskaja. Гальшаны, Барунская (1916) (2).jpg|Вуліца Барунская


Halšany, Trabskaja. Гальшаны, Трабская (1916).jpg|Вуліца Трабская
Halšany, Rynak-Trabskaja. Гальшаны, Рынак-Трабская (1915).jpg|Рынак. Касьцёл і кляштар францішканаў
Halšany, Zamkavaja, Juraŭskaja. Гальшаны, Замкавая, Юраўская (1916) (3).jpg|Вуліца Замкавая, царква-мураўёўка
Halšanskaja synagoga. Гальшанская сынагога (1916).jpg|Сынагога


## Насельніцтва
### Дэмаграфія
* **XIX стагодзьдзе**: 1882 год — 2679 чал. (1040 муж. і 1639 жан.); 1897 год — 2883 чал.
* **XX стагодзьдзе**: 1926 год — 1702 чал., 1970 год — 1745 чал.; 1993 год — 1277 чал.; 1996 год — 1260 чал.; 1999 год — 1172 чал.
* **XXI стагодзьдзе**: 2006 год — 1075 чал.; 2010 год — 981 чал.

## Забудова
### Вуліцы і пляцы
З урбананімічнай спадчыны Гальшанаў да нашага часу гістарычныя назвы захавалі вуліцы Ашмянская, Барунская, Замкавая, Кляштарная, Трабская і Школьная. Гістарычны Рынак у наш час ня мае афіцыйнай назвы.

## Турыстычная інфармацыя

### Інфраструктура
Гальшаны — цэнтар турызму нацыянальнага значэньня. Вёска ўваходзіць у турыстычныя маршруты: «Легенды Вялікага Княства Літоўскага» і «Дойлідзтва Налібоцкага краю».

### Славутасьці
У Гальшанах, на левым беразе ракі, знаходзіцца паселішча XV—XVIII стагодзьдзяў, за 1,5 км на ўсход ад мястэчка — гарадзішча і паселішча (XII—XIV стагодзьдзі).

* Забудова гістарычная (канец XIX — пачатак ХХ ст.; фрагмэнты)
* Замак Сапегаў, руіны (XVII ст.)
* Капліца прыдарожная (XVIII ст.)
* Капліца-пахавальня Барановічаў (1858)
* Касьцёл Сьвятога Яна Хрысьціцеля і кляштар францішканаў (1618)
* Млын (XIX ст.)
* Могілкі юдэйскія
* Царква Сьвятога Юрыя (1901; мураўёўка)

## Галерэя

Halšanski zamak0.JPG|Замак
Kaścioł u Halšanach4.JPG|Касьцёл Сьвятога Яна Хрысьціцеля
20090615 007 Гальшаны (05).JPG|Інтэр’ер касьцёла
Гальшаны. Касцёл Святога Яна Хрысціцеля (01).jpg|Кляштар францішканаў


Halšany, kaplica (10.07.2005).jpg|Капліца прыдарожная
Гальшаны. Царква Святога Георгія.jpg|Царква
Vulica Zamkavaja, Halšany.JPG|Забудова Замкавай вуліцы
Vadziny młyn, Halšany.JPG|Вадзяны млын


## Асобы
* Янка Вярсоцкі (1888—1937) — беларускі грамадзкі і рэлігійны дзяяч
*Язэп Гэрмановіч (літаратурны псэўданім — Вінцук Адважны; 1890 — 1978) — беларускі каталіцкі сьвятар-, пісьменьнік, паэт і вязень Гулагу

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 
* 
* 

## Вонкавыя спасылкі
* 
* Гальшаны — парафія сьв. Яна Хрысьціцеля, Catholic.by
* 
* Мястэчка Гальшаны
* Фотаархіў Гальшанаў


Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XIII стагодзьдзі