Наваградзкае ваяводзтва

**Навагра́дзкае ваяво́дзтва** — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў Вялікім Княстве Літоўскім. Плошча 36 920 км². Сталіца — места Наваградак. Найбольшыя месты: Ваўкавыск, Слонім, Слуцак, Клецак і Нясьвіж

## Гісторыя

Утварылася ў 1507 годзе шляхам вылучэньня зь Віленскага ваяводзтва на аснове Наваградзкага намесьніцтва (колішняга Наваградзкага княства). Згодна з адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформай 1565—1566 гадоў утварылася наноў, складалася з Ваўкавыскага, Наваградзкага і Слонімскага паветаў (дагэтуль тэрыторыя ваяводзтва фактычна адпавядала Наваградзкаму павету).

Захаваліся сьведчаньні азначэньня жыхароў Наваградзкага ваяводзтва ліцьвінамі: «*литвина Семена [[Ваўкавыск|волковыйскова]]*» (1614 год), «*показывал… тот литвин Федька [Яковлев [[Слуцак|слутчанин]]] проезжею память, писана [[ліцьвіны#Літоўская мова|по-литовски]]*» (1621 год), «*[[Беларусцы|Белорусцы]]: Филип Белетцкий, [[Русіны|руское]] имя тож, сказал родом литвин, [[Наваградзкі павет|Новгородцкого повету]], отец и мать веру держали [[Кіеўская мітраполія|киевскую]]…*» (1623—1624 гады), «*старец Мелетий (литвин [[Слуцкае княства|Слуцкого уезда]])*» (1624 год), «*…литвин Ивашко Иванов з женою с Роинкою да с сыном с Микулайком да с сестрою з девкою Агафьицею. А сказал, что он родом литвин, католицкие веры из города Несвижа, мещанский сын, а жена де за ним литовка же тово ж города [[Нясьвіж|Несвижа]]*» (1631 год), «*…литвину слутчанину Василью Павлову <…> литвину слутчанину Илье Павлову*» (1675 год), «*…сказался Мартинко родом литвин города Слутца*» (1684—1685 гады). У матрыкуле Базэльскага ўнівэрсытэту пад 1590/1591 годам значыцца *Johannes Snumyn, Lituanus, Palatinides Novogrodensis*, у матрыкуле Дылінгенскага ўнівэрсытэту пад 1607 годам — *Nicolaus Skoruski Lithuanus Nouogrodecum*. У матрыкуле Каралявецкага ўнівэрсытэту пад 1618 годам значыцца *Martinus Wietogolski, Novogrodiensis Lithvanus*, пад 1638 годам — *Johannes Otteski, [[Нясьвіж|Nieswitzio]]-Littwanus*, пад 1643 годам — *Johannes Zelenievieczky, Neszvicensis Litvanus*, пад 1711 годам — *Myslick Joh., Schluzka-Litthuan. <…> Chomontowski Mich., Schluzka-Litthuan.*, пад 1717 годам — *[[Есьман|Joschmannus]] Joh., Sluzko-Lithvan.* У сьпісе студэнтаў Замойскай акадэміі пад 1624/1625 годам значыцца *Theophilus Nicolai Tryzna, Lithuanus, distr Slonimensis*. Паводле біяграфічнай даведкі 1628 году пра Рафала Корсака: *Lithuanus, natus in Districtu Novogroden*. Паводле каталёгу студэнтаў Грэцкай калегіі ў Рыме, Захар Ількоўскі (*Zacharius Ilkouski*) азначаецца як *Lithuanus, ex distrisctu Slonimiensi* (1640 год), Язэп Навакоўскі (*Josephus Novakouski*) — як *Lithuanus, Zyrovice in Districtu Slonimiensi* (1785 год), а Амброзі Растоцкі — як *Lithuanus ex civitate Slonim* (1792 год), у запісах мэтрыкі папскай сэмінарыі ў Оламаўцу значацца *Cyrillus Czaplejowsky Lithuanus ex districtu Wolkoviensi* (1702—1706 гады), *Georgius Bulhac Lituanus Slonimensis* (1720—1721 гады), *Marcellus Warzatzky Lythvanus Slonimensis* (1736—1740 гады). У матрыкуле Марбурскага ўнівэрсытэту пад 1682 годам значыцца *Florianus [[Сьвінт|Svida]] Lithuanus Sluccensis*, у матрыкуле Франкфурцкага ўнівэрсытэту пад 1695 годам — *Daniel Borźimowski, Slucensis Litwanus*, у матрыкуле Гданьскага ўнівэрсытэту пад 1700 годам — *Vladislaus et Boguslaus Kopiewicz, Slucensis, Lithvani*, у матрыкуле Гальскага ўнівэрсытэту пад 1707 годам — *Petr. Wolck, Slucko-Litvanus*. Паводле запісу мэтрыкі гімназіі ў Браўнсбэргу, *Beresniewiez Thom. Lituanus ex pal. Novogrod.* (1702 год). Апроч таго, сярод вернікаў некалькі парафіяў ўпамінаецца старалітва, якую крыніцы зьвязваюць з русінамі: Шылавічы, Поразаў (абодва 1645 год), Косаў, Альшэва (абодва 1669 год), Новы Двор (1692 год). А ў 1732 годзе адзін з жыхароў Капылю — Якаў Кісель — азначаецца як «стараліцьвін».

У 1791 годзе, паводле Канстытуцыі Рэчы Паспалітай, Слуцкае княства пераўтварылася ў Случарэцкі павет.

У выніку другога падзелу Рэчы Паспалітай (1793 год) да Расейскай імпэрыі адыйшла ўсходняя частка ваяводзтва. Таго ж году ўтварыўся Сталавіцкі павет.

У 1795 годзе ў выніку трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай тэрыторыя ваяводзтва апынулася ў складзе Расейскай імпэрыі.

Паводле зьвестак 1930-х гадоў, назва ліцьвіны пашыралася каля Ружанаў, Косава, Івацэвічаў. У 1933 годзе ў выданьні «Kurier Nowogrodzki» зазначалася, што «*тутэйшыя*» да нядаўняга часу называлі сябе ліцьвінамі і што былі спробы ўтрымаць пры сабе гэтую назву з адрознасьцю ад «*ковенскіх [[Летувісы|летувісаў]]*».

## Сымболіка
Сьпярша герб ваяводзтва меў наступны выгляд: *«срэбны крыж у чырвоным полі»*; пазьней — *«чорны анёл у чырвоным полі»*, паводле іншых зьвестак — *«белая Пагоня ў чырвоным полі»*. Імаверна, герб складаўся зь дзьвюх тарчаў: на адной быў чорны анёл у чырвоным полі з раскінутымі крыламі, што трымаў адну руку ўнізе, а іншай абапіраўся ў бокі; на другой — Пагоня.

Ваяводзкая харугва была чырвонага колеру з выяваю гербу ў цэнтры.


Navahradak-Troki, Pahonia. Наваградак-Трокі, Пагоня (1712).jpg|1712 г.
Navahradak. Наваградак (1720) (2).jpg|каля 1720 г.
Navahradak, Pahonia. Наваградак, Пагоня (1794).jpg|1794 г.
Navahradak, Pahonia. Наваградак, Пагоня (1900).jpg|канец XIX ст. (рэканструкцыя)


## Дэмаграфія
У сярэдзіне XVII ст. налічвала 62,4 тыс. дымоў (каля 375 тысячаў жыхароў).

Паводле сучасных падлікаў, да вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667) колькасьць насельніцтва складала каля 437 тыс. чал., па вайне яно скарацілася да 279 тыс. чал.

## Геаграфія
На поўначы межавала зь Віленскім і Менскім ваяводзтвамі, на ўсходзе — з Мазырскім і Рэчыцкім паветамі Менскага ваяводзтва, на поўдні — зь Пінскім паветам Берасьцейскага ваяводзтва, на захадзе — з Гарадзенскім паветам Троцкага ваяводзтва.


Navahradak-Bieraście. Наваградак-Берасьце (1665).jpg|Наваградзкае і Берасьцейскае ваяводзтвы, 1665 г.
Navahradak-Padlašša-Bieraście. Наваградак-Падляшша-Берасьце (1781).jpg|Наваградзкае, Падляскае і Берасьцейскае ваяводзтвы, 1781 г.
Miensk-Navahradak. Менск-Наваградак (1772) (2).jpg |Менскае і Наваградзкае ваяводзтвы, 1772 г.


## Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел
Ваяводзтва падзялялася на тры паветы: Наваградзкі, Ваўкавыскі, Слонімскі. Асобнай часткай Наваградзкага павету гістарычна выступала Слуцкае княства.

Ваяводзкі соймік праводзіўся ў Наваградку. У павятовых цэнтрах месьціліся падкаморскія, земскія і гродзкія суды, праходзілі павятовыя соймікі.

Наваградзкая, ваўкавыская і слонімская шляхта абірала шасьцёх паслоў на Вальны сойм Рэчы Паспалітай Абодвух Народаў, а таксама шасьцёх дэпутатаў на Галоўны Трыбунал.

## Ураднікі

У Сэнаце Рэчы Паспалітай Наваградзкае ваяводзтва мела двух прадстаўнікоў — ваяводу і кашталяна. За ўвесь час свайго існаваньня ваяводзтва мела 30 ваяводаў і 19 кашталянаў.

Ваяводзкі мундзір складаўся з пунсовага кунтуша і чорнага жупана і адваротаў.

## Заўвагі

## Крыніцы

## Літаратура
* 
*