Ян Чэрскі

**Ян Чэ́рскі** (15 траўня 1845 — 7 ліпеня 1892, нізоўе р. Калыма) — беларускі і расейскі геоляг, палеантоляг і географ, дасьледчык Сыбіры, удзельнік паўстаньня Кастуся Каліноўскага.

## Нацыянальнасьць
Існуе некалькі поглядаў на нацыянальную прыналежасьць Яна Чэрскага.

### Паляк
Вельмі распаўсюджанае меркаваньне аб польскім паходжаньні Яна Чэрскага. Пра гэта сьведчаць такія аўтарытэтныя крыніцы, як Вялікая савецкая энцыкляпэдыя, Вялікі энцыкляпэдычны слоўнік, некаторые замежныя ды іншыя выданьні. Нельга пры гэтым не адзначыць, што розныя крыніцы часта супярэчаць адна адной у дэталях: указваюцца розныя гады, дні нараджэньня, месцы нараджэньня, імя па бацьку. Ні ў воднай з прыведзеных крыніцаў не зьмяшчаецца сьведчаньняў, якія даказваюць польскае паходжаньне Яна Чэрскага.

### Беларус
Шэраг дасьледчыкаў, якія займаліся высьвятленьнем жыцьця Яна Чэрскага, аргумэнтавана назваюць яго беларусам паводле нацыянальнасьці. Так, напрыклад, В. А. Ярмоленка, грунтуючыся на лістах Чэрскага, ня толькі прыводзіць сьведчаньні таго, што беларуская мова была для навукоўца роднай, але таксама спрабуе растлумачыць, адкуль пайшоў стэрэатып аб польскім паходжаньні Чэрскага:

Беларускае паходжаньне Чэрскага пацьвярджаецца яго радаводам, які сягае да XVIII стагодзьдзя
Яго высьвятленьнем займаўся іншы дасьледчык, У. Пашкевіч:

Шырокае апісаньне жыцьця ды навуковай працы Яна Чэрскага зрабіў кандыдат геаграфічных навук, дацэнт П. А. Лярскі. У сваім артыкулы ён назвае Чэрскага «чыстакроўным беларусам» ды «выдатным беларусам».

Беларусам назвае Чэрскага і Н. Сасноўская, былы дырэктар музэю імя Я. Д. Чэрскага ў вёсцы Валынцы Дрысенскага раёну, паблізу ад месца нараджэньня вучонага. На месцы цяпер разбуранага маёнтка Свольня ўсталявана памятная дошка, у тэксьце якой Ян Чэрскі названы «выдатным сынам зямлі беларускай».

Існуе таксама шэраг апублікаваных у СМІ артыкулаў, прысьвечаных вучонаму, як, напрыклад, нарыс Л. Рублеўскай у газэце «Беларусь сегодня» ды нарыс намесьніка дэкана геаграфічнага факультэта БДУ М. Брылеўскага ў газэце «Туризм и отдых».

### Літовец
У некаторых крыніцах Ян Чэрскі значыцца як літовец ці ліцьвін. Маюцца зьвесткі пра тое, што Чэрскі, нарадзіўшыйся на Віцебшчыне, якая ўваходзіла ў ядро Вялікага княства Літоўскага, сам зваў сябе ліцьвінам. Пра гэта паведамляе І. Кузьнецоў  са спасылкай на збор біяграфій А. Багданава, які быў выдадзены яшчэ пры жыцьці Яна Чэрскага. Пазьней вучонага назваюць ліцьвінам іншыя крыніцы, напрыклад, слоўнік Бракгаўза і Ефрона.

У 1956 годзе быў выдадзены нарыс С. У. Обручава, дзе аўтар памылкова назвае Чэрскага ўжо не ліцьвінам, а літоўцам. Як кажа Б. С. Шастаковіч, 

Таксама неабходна падкрэсьліць, што ў вядомых крыніцах якія, лічуць Чэрскага літоўцам, няма якіх-небудзь аргумэнтаў, даказваючых літоўскіе карані навукоўца. Няма ні сьведак таго, што Чэрскі карыстаўся літоўскай мовай, ні сьведак пра ягоных сваякоў у літоўскай зямле, ні іншага. Ніякіх дасьледваньняў, прысьвечаных гэтаму пытаньню, у вольным доступе не апублікавана.

## Юнацтва
Зьвесткі пра жыцьцё Яна Чэрскага на радзіме даволі бедныя і няпоўныя.

Будучы навуковец нарадзіўся 3 траўня 1845 году, пры хрышчэньні атрымаў імя Яна Станіслава Францішка. У дзесяцігадовым узросьце страціў бацьку. Як сьведчыць Бенэдыкт Дыбоўскі, выхаваньнем Яна ды яго старэйшай сястры Міхаліны займалася маці. Яна дала Яну добрую хатнюю адукацыю, але клапацілася ў першую чаргу аб «салонным» выхаваньні — танцах, францускай мове, ды інш. Паводле зьвестак В. Ярмоленка, перад паступленьнем у Віленскую гімназію, Чэрскі валодаў чатырма замежнымі мовамі — францускай, нямецкай, ангельскай ды латыньню, а паводле зьвестак Нацыянальнай Бібліятэкі Беларусі ён таксама граў на фартэп’яна ды добра маляваў. З 1860 году Чэрскі працягвае адукацыю ў Шляхецкім інстытуце ў Вільні.

## Удзел у паўстаньні
Яшчэ менш зьвестак захавалася пра паўстанцкую дзейнасьць Яна Чэрскага. Л. Рублеўская кажа, што Чэрскі знаходзіўся ў партызанскім атрадзе, які ўзначальваў сам Кастусь Каліноўскі. У атрадзе Чэрскі прабыў толькі каля чатырох тыдняў, а потым быў захоплены ў палон. Віцебскім ваенна-палявым судом ён быў асуджаны на бестэрміновую рэкруцкую службу ў Сыбіры з канфіскацыяй маёмасьці ды пазбаўленьнем шляхецкага званьня.

## Выгнаньне

В. Ярмоленка паведамляе, што па рашэньню трыбунала Чэрскаму належыла служыць у Благавешчанску, у Амурскім лінейным батальёне. Але, праходзячы праз Табольск, Ян Чэрскі змог адкупіцца ад далейшага пераходу ўзяткай у памеры пяці залатых манет, якія захоўваў «на чорны дзень». Яго накіравалі служыць ў Омск, у Заходнесыбірскі лінейны батальён.

На шляху ў Омск Чэрскі знаёміцца зь вядомым прыродазнаўцам А. Л. Чаканоўскім, які зацікавіў Чэрскага вывучэньнем прыроды ды зборам розных калекцый. Дзякуючы добрай адукацыі, Чэрскі ў хуткім часе быў пераведзены ў афіцэрскае сабраньне ў стан дзяншчыка. Шмат часу ён праводзіў ў бібліятэцы, знаёміцца са знакамітымі географамі Г. Н. Патаніным, А. Ф. Мідэндорфам, зьбірае багатую калекцыю выкапнёвых ракавін.

Б. Дыбоўскі падрабязна распавёў пра спробы Чэрскага ды іншых выгнаньнікаў атрымаць дазвол на вяртаньне на радзіму. Калі яму было адмоўлена, Чэрскі спрабуе атрымаць дазвол на паступленьне ў Казанскі ўнівэрсытэт, але зноў атрымлівае адмову. У 1869 годзе, у сувязі з пагаршэньнем здароўя, Чэрскі быў пераведзены са службы ў стан ссыльнапасяленца і яшчэ два гады пражыў у Омску, займаючыся рэпетытарствам. У 1871 годзе, дзякуючы падтрымцы Мідэндорфа, атрымлівае запрашэньне працаваць у Іркуцку, ва Ўсходне-Сыбірскім аддзеле Рускага геаграфічнага таварыства.

## Навуковая дзейнасьць
Праводзіў дасьледаваньні ваколіц Омску, вывучаў будову берагоў Байкалу, склаў першую геалягічную карту яго ўзьбярэжжа, дасьледаваў басэйн рэк Селенга і Ніжняя Тунгуска.

У 1876—1878 вывучаў Саяны, Прысаяньне і Прыангар’е; у 1877—1880 геалягічную будову берагоў Байкала; у 1881—1882 дасьледаваў басэйны рэк Селенга і Ніжняя Тунгуска. Прапанаваў ідэю эвалюцыйнага разьвіцьця рэльефу (1878), прапанаваў адну зь першых палеатэктанічных схем унутраных раёнаў Сыбіры, разьвітую Э. Зюсам у працы «Аблічча Зямлі».

У 1885 амніставаны і па запрашэньні Пецярбурскай Акадэміі Навук пераехаў у Санкт-Пецярбург, па дарозе зрабіў маршрутнае геалягічнае дасьледаваньне паштовага тракту ад Іркуцку да Ўралу.

У 1891—1892 дасьледаваў басэйны Калымы і Індыгіркі. У экспэдыцыі памёр, пахаваны ў паселішчы Калымскім каля вусьця ракі Амалон.

Узнагароджаны трыма залатымі мэдалямі Расейскага геаграфічнага таварыства.

## Ушанаваньне памяці

У 1995 годзе ў Беларусі была выпушчаная паштовая марка, прысьвечаная Яну Чэрскаму.

Імя Чэрскага ушанаванае ў шматлікіх геаграфічных назвах:
* пасёлак Чэрскі ў Якуціі
* Хрыбет Чэрскага — горная сыстэма ва Ўсходняй Сыбіры
* Хрыбет Чэрскага — горны хрыбет у Забайкальлі
* Пік Чэрскага ў Прыбайкальлі
* Гара Чэрскага — найвышэйшы пункт Байкальскага хрыбту
* Камень Чэрскага — горная вяршыня ў Іркуцкай вобласці Расеі
* імем Чэрскага названыя вуліцы ў Беларусі — у Дрысе, Расеі — у Маскве, Іркуцку, пасёлках Зыранка Рэспублікі Саха (Якутыя), Калымскае Магаданскай вобласьці, Польшчы — у Глівіцах, Мальбарку і Зялёнай Гуры, Летуве — у Вільні, Украіны — у Крывым Рагу.

Імем Чэрскага таксама названыя:
* краязнаўчы музэй у вёсцы Валынцы Віцебскай вобласьці
* Іркуцкае таварыства беларускай культуры імя Яна Чэрскага

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Гісторыя Беларусі. Асобы. Ян Чэрскі

Катэгорыя:Беларускія геолягі
Катэгорыя:Беларускія географы
Катэгорыя:Беларускія падарожнікі
Катэгорыя:Паўстанцы 1863—1864 гадоў
Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў Расейскай імпэрыі
Катэгорыя:Высланыя ў Сібір
Катэгорыя:Асобы на марках
Катэгорыя:Дасьледчыкі Сібіры
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Дрысенскім павеце
Катэгорыя:Сябры Расейскага геаграфічнага таварыства да 1917 году
Катэгорыя:Памерлі ад сухотаў
Катэгорыя:Памерлі ў Якутыі
Катэгорыя:Пахаваныя ў Якутыі