open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Тайхо Кокі

**Тайхо Кокі** (нарадзіўся 29 траўня 1940 году як Кока ная) — 48-ы Ёказуна ў японскай спартыўнай барацьбе сумо. Ён, як правіла, разглядаецца як найвялікшы змагар сумо ў пасьляваенны пэрыяд. Ён стаў Йокозуна ў 1961 годзе ва ўзросце 21, самая маладая у той час, і ён выйграў 32 турніраў запісу ў перыяд паміж 1960 і 1971 гадах. Яго панаванне было такое, што ён выйграў шэсць турніраў запар у двух асобных выпадках. Ён з'яўляецца адзіным змагаром, каб выйграць хаця б у адным чэмпіянаце з кожным годам яго кар'еры верхняга аддзела, і ён мае самы высокі працэнт прыбытковых здзелак кар'еру любой змагар ў сучасную эпоху. Пасьля сваёй адстаўкі ён быў галоўным трэнэрам Тайхо стабільнай.

Катэгорыя:Японскія спартоўцы
Ігнат Канчэўскі

**Ігна́т Уладзі́меравіч Канчэ́ўскі** (псэўданім — **Ігна́т Абдзірало́віч**; травень 1896 — 21 красавіка 1923) — беларускі паэт, філёзаф, публіцыст, удзельнік беларускага культурна-асьветніцкага руху.

## Жыцьцяпіс

### Нараджэньне
Канчэўскі Ігнат Уладзімеравіч нарадзіўся ў траўні 1896 году ў сям’і сакратара акруговага вайсковага суду.

### Асноўныя падзеі
* У 1913 годзе скончыў Віленскую рэальную вучэльню.
* У 1913—1916 гадах навучаўся ў Пецярбурскім тэхналягічным інстытуце, перайшоў на гісторыка-філялягічны факультэт у Маскоўскім унівэрсытэце.
* У 1916 годзе — Ігната Канчэўскага забралі ў войска, што змусіла яго прыпыніць навучаньне. Ваяваць давялося ў Румыніі, а падчас Лютаўскай рэвалюцыі ён апынуўся ва Ўкраіне. Сацыял-рэвалюцыянэр Канчэўскі ўступае ва ўкраінскае нацыянальнае войска, але пазьней пакінуў фронт.
* Увосень 1917 годзе — навучаўся на вышэйшых каапэратыўных курсах пры Народным унівэрсытэце імя А. Шаняўскага, Масква.
* 21 красавіка 1923 — будучы хворым на сухоты, памірае ў дваццацішасьцігадовым узросьце на акупаванай палякамі Заходняй Беларусі, у Вільні.

## Праца й дасягненьні
Працаваў у Цэнтральным саюзе ільнаводаў у Смаленску. У Савецкай Беларусі быў інструктарам Саўнаргасу ў Менску. Пазьней жыве ў Вільні й працуе ў Саюзе беларускіх каапэратараў,быў абраны сакратаром зьезду Віленскага Саюзу Каапэратываў 28 сьнежня 1921 году. Кіраваў вучнёўскім гуртком геаграфіі ў Віленскай беларускай гімназіі. Таксама ён стварыў у Вільні беларускі гурток тэасофіі (містычнае вучэньне Г. Блавацкай).

## Творчасьць
Вершы друкаваў пад псэўданімам *Ігнат Абдзіраловіч*. Прынамсі адзін зь вершаў Канчэўскага — «Верасьнёвае пано» — падпісаны псэўданімам *Ганна Галубянка*, але ён быў перапісаны і дасланы ў рэдакцыю братам Канчэўскага Арсенем, і зьвестак, што сам Канчэўскі меў дачыненьне да публікацыі свайго верша пад такім псэўданімам, не існуе.

Паэтычная творчасьць вызначаецца філязофскай пранікнёнасьцю ў сутнасьць народнага жыцьця, спалучэньнем прыгажосьці беларускага слова з нацыянальным сьветабачаньнем, замілаваньнем да чалавека, верай у адраджэньне й будучы росквіт Бацькаўшчыны.

Супрацоўнічаў зь віленскай газэтай «Новае жыцьцё». Вершы й артыкулы друкаваліся ў газэтах: «Наш Сьцяг», «Наша думка», «Беларускія ведамасьці», «Наша будучыня». Вядомай і бадай самай галоўнай працай Ігната Канчэўскага застаецца філязофскае эсэ «Адвечным шляхам», тэкст якога ўпершыню быў выдадзены ў Вільні ў 1921 годзе невялікім накладам, а потым каля шасьцідзесяці гадоў праляжаў у сховах спэцфондаў. Наступная публікацыя тэксту адбылася толькі ў 1988 годзе: спачатку ў часопісе «Нёман» у перакладзе на расейскую мову, а пасьля — у газэце «Супольнасьць» (№№ 4—5, 1988) і ў зборніку «Вобраз-90» у 1990 годзе.

## Кнігапіс
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Крыніцы

## Літаратура
* 	
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Вонкавыя спасылкі
* 
*  
* 
*  
* 

Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1896 годзе
Катэгорыя:Беларускія паэты і паэткі
Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты і паэткі‎
Катэгорыя:Беларускія філёзафы
Катэгорыя:Памерлі ў Вільні
Катэгорыя:Памерлі ад сухотаў
Эйсманты (неадназначнасьць)

Назву **Эйсманты** маюць:

* Эйсманты — шляхецкі род гербу Кораб
* Эйсманты — вёска ў Гарадзенскім раёне Гарадзенскай вобласьці

## Падвойныя назвы
* Вялікія Эйсманты
* Малыя Эйсманты

## Глядзіце таксама
* Эйсмант
Чарнуха

Назву **Чарнуха** маюць:

* Чарнуха — вёска ў Гарадзенскім раёне Гарадзенскай вобласьці ў складзе Госкага сельсавету
* Чарнуха — вёска ў Гарадзенскім раёне Гарадзенскай вобласьці ў складзе Парэцкага сельсавету
Сяргей Шупа

**Сярге́й Шу́па** ( 2 кастрычніка 1961 году, Менск) — беларускі перакладнік і журналіст, жыве ў Чэхіі, грамадзянін Летувы.

## Біяграфія
Закончыў сярэднюю школу № 86 г. Менску (1968—1978), перакладніцкі факультэт Менскага дзяржаўнага інстытуту замежных моваў (1978—1983, кваліфікацыя — перакладнік францускай мовы). Працаваў рэдактарам выдавецтва «Мастацкая літаратура» (1987—1991), навуковым супрацоўнікам Нацыянальнага навукова-асьветніцкага цэнтру імя Ф. Скарыны (1991).

З 1991 году ў Вільні — браў удзел у выданьні газэты «Наша Ніва»; потым займаўся перакладам, рэдагаваньнем кніг, карэктурай. Укладальнік выданьня Архіваў БНР. Працуе на радыё «Свабода» з 1996 году.

## Творчасьць

### Пераклады
* Хорхэ Люіс Борхэс
** «Бабілёнская бібліятэка»
* Барыс Віян
** «Сюрпрыз-вечарынка ў Леабіля»
* Міленка Ергавіч
** «Асаг»
** «Гурбэт»
** «Другі пацалунак Гіты Данон»
* Этгар Керэт
** «Бліскучыя вочы»
** «Бутэлька»
** «Рабін памёр»
** «Твой чалавек»
* Вітаўт Кіпель
** «Беларусы ў ЗША»
* Ленэ Маер-Скуманц
** «Якаб і Катарына»
* Гі дэ Мапасан
** «Вечар»
** «Горны гатэль»
** «Ён»
** «Знак»
** «Каля нябожчыка»
** «Месячнае святло»
** «Страх»
** «Тамтэй»
** «Шалёная»
* Праспэр Мэрымэ
** «Локіс. Рукапіс прафэсара Вітэмбаха»
* Оскар Мілаш
** «Фрагмэнты»
* Джордж Орўэл
** «Ферма»
** «1984»
* Міларад Павіч
** «Хазарскі слоўнік»
* Эдгар Алан По
** «Авальны партрэт»
** «Маска Чырвонае Сьмерці»
** «Чалавек натоўпу»
* Мікалай Крыштоф Радзівіл
** «Пэрэгрынацыя, або Паломніцтва Ясна Асьветленага Князя Ягамосьці Мікалая Крыштофа Радзівіла ў Сьвятую Зямлю»
* Фрыдэбэрт Туглас
** «Коньнікі ў небе»
** «Попі і Хуху»
* Бруна Шульц
** «Манэкены»
** «Трактат аб манэкенах, або Другая кніга быцьця»
** «Трактат аб манэкенах. Працяг»
** «Трактат аб манэкенах. Заканчэньне»
** «Вуліца кракадзілаў»
* Базэн Эрвэ
** «Сумленны ўчынак»
* Аво Юпрус
** «Кахай»

## Нэалягізмы
Сьцьвярджае, што ўвёў у беларускую мову словы «*смачна есьці!*» (у 1985 годзе) і «*сеціва*» (1998)

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Блог Сяргея Шупы
* Беларускі пераклад раману «1984»
* Беларускі пераклад аповесьці «Ферма»
* litaratura.org — сайт перакладаў
* Пераклады Мапасана для мабільных тэлефонаў

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Менску
Катэгорыя:Беларускія журналісты
Катэгорыя:Перакладчыкі на беларускую мову
Катэгорыя:Беларускія перакладчыкі
Катэгорыя:Беларускія літаратары
Катэгорыя:Выпускнікі Менскага дзяржаўнага лінгвістычнага ўнівэрсытэту
Катэгорыя:Ляўрэаты Літаратурнай прэміі імя Карласа Шэрмана
Ліхасельцы

Назву **Ліхасе́льцы** маюць:

## Населеныя пункты
### [[Беларусь]]
* Берасьцейская вобласьць:
** Ліхасельцы — вёска ў Баранавіцкім раёне
** Ліхасельцы — вёска ў Пружанскім раёне

* Гарадзенская вобласьць:
** Ліхасельцы — вёска ў Гарадзенскім раёне

### [[Польшча]]
* Ліхасельцы — вёска ў Аўгустоўскім павеце Падляскага ваяводзтва
Камяністая

Назву **Камяністая** маюць:

## Населеныя пункты
### [[Беларусь]]
* Гарадзенская вобласьць:
** Камяністая — вёска ў Азёрскім сельсавеце Гарадзенскага раёну
** Камяністая — вёска ў Госкім сельсавеце Гарадзенскага раёну

## Рэкі
* Камяністая — прыток Сарану ў Ямала-Ненецкай Аўтановнай акрузе Краснаярскага краю
* Камяністая — прыток Чангыль-Кы ў Ямала-Ненецкай Аўтановнай акрузе Краснаярскага краю
* Камяністая — прыток Катлычы на паўвостраве Камчатка
* Камяністая — рака на паўвостраве Камчатка, упадае ў Камяністую бухту

## Глядзіце таксама
* Каменец
* Каменічы
* Каменішча
* Каменка
* Каменкаўскае
* Каменкі
* Каменнае
* Каменная
* Каменны
* Каменск
* Каменскае
* Каменская
* Каменскі
* Каменшчына
* Камень
* Каменьне
* Каменьнік
* Каменьнікі
* Камянец
* Камяні
* Камяністае
* Камяніца
* Камяніцы
* Камянічнік
* Камянічы
* Камянішча
* Камяннае
* Камянное
* Камяное
* Камянборак
* Камянпольле
* Камянчане
* Камянчаны
* Камяншчына
Дубніца

Назву **Дубніца** маюць:

* Дубніца — рака ў Мастоўскім раёне Гарадзенскай вобласьці, правы прыток Нёмана
* Дубніца — хутар у Адэльскім сельсавеце Гарадзенскага раёну Гарадзенскай вобласьці
* Дубніца — вёска ў Падлабенскім сельсавеце Гарадзенскага раёну Гарадзенскай вобласьці
* Дубніца — вёска ў Лагойскім раёне Менскай вобласьці

## Глядзіце таксама
* Дубніца Курпёўская — хутар у Сакольскім павеце Падляскага ваяводзтва Польшчы
* Дубніца над Вагам — горад у Трэнчынскім краі Славаччыны
* Дупніца — горад у Баўгарыі
Геатэрмальная энэргія

**Геатэрмальная энэргія** (ад грэцкіх каранёў *geo*, зямля, і *thermos*, цяпло) — від аднаўляльнай энэргіі, якая здабываецца ад цяпла нетраў Зямлі. Наяўнасьць гэтай энэргіі абумоўлена будовай плянэты, радыяактыўным распадам мінэралаў, а таксама сонечнай энэргіі, якая паглынаецца паверхняй. Ва ўсім сьвеце паводле зьвестак на 2007 год было выпрацавана 10 ГВт электраэнэргіі, што забясьпечыла 0,3% спажываньня. Дадаткова 28 ГВт энэргіі былі атрыманыя празь непасрэднае выкарыстаньне гарачае вады для ацяпленьне жытла, у прамысловасьці і сельскай гаспадарцы.

## Генэрацыя электрычнасьці

У 2005 годзе было згенэравана 56 768 гігават-гадзін (ГВт×г) электрычнасьці, што эквівалентна 204 ПДж. Гэта забясьпечыла 0,3% патрэбаў спажыўцоў. Кожны год выпрацоўка электрычнасьці падвышаецца на 3%, што дае ёй не адставаць ад іншых крыніцаў энэргіі. Рост вытворчасьці забясьпечаны як стварэньнем новых электрастанцыяў, гэтак і аптымізацыяй вытворчасьці на існуючых.

Да апошняга часу геатэрмальныя станцыі звычайна разьмяшчаліся на межах разлому тэктанічных пліт, таму што геатэрмальныя крыніцы знаходзяцца ў разломах недалёка ад паверхні, з-за чаго ня трэба рабіць глыбокія свідравіны.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Альтэрнатыўная энэргетыка
Горніца

Назву **Горніца** маюць:

* Горніца — рака ў Гарадзенскім раёне Беларусі, левы прыток Нёмана
* Горніца — вёска ў Гарадзенскім раёне Гарадзенскай вобласьці
Пан Тадэвуш (Юльюш Славацкі)

**«Пан Тадэвуш»**  — паэма, напісаная Юльюшам Славацкім, якая захавалася толькі ў фрагмэнтах і зьяўляецца спробай пераінтэрпрэтацыі паэмы Адама Міцкевіча.

Фрагмэнты гэтай працы даступныя ў Польскай Інтэрнэт-бібліятэцы (польск. *Polskiej Bibliotece Internetowej*). Публікацыя фрагмэнтаў у 2004 годзе стала прычынай многіх скаргаў да PBI (Польскай Інтэрнэт-бібліятэкі) наконт факту памылковага прыпісаньня «Пана Тадэвуша» Юльюшу Славацкаму.

## Глядзіце таксама
* Пан Тадэвуш

Катэгорыя:Пан Тадэвуш
Катэгорыя:Творчасьць Юльюша Славацкага
298

## Падзеі
* 

## Нараджэньні
* 

## Сьмерці
* Дыяфантус, матэматык

## Вонкавыя спасылкі
Літоўскія меры адлегласьці

**Літо́ўскія ме́ры адле́гласьці** — адзінкі вымярэньня адлегласьці, што выкарыстоўваліся ў Вялікім Княстве Літоўскім, а пазьней у 1797—1840 гадох на яго былых землях у складзе Расейскай імпэрыі.

*
*
Догінг

**До́гінг** (ад  — «сабака») — ангельскае слэнгавае паняцьце, якое пазначае сэкс у публічных месцах на вачох іншых людзей (як у сабак), часта ў парках або на імправізаваных пікніках. Часам супастаўляецца з оргіяй або сьвінгам, аднак догінг не абавязкова разумее пад сабой «выпадковасьць» плоцевых сувязяў. У догінгу можа прымаць удзел сямейная пара і не пераходзіць пры гэтым фармальную грань блуду. Асноўны акцэнт у догінгу робіцца на атрыманьне задавальненьня ад эксгібіцыянізму і вуаерызму, гэта значыць на дэманстратыўным сэксе на вачох іншых, часта незнаёмых людзей, аднак публіка ў сваю чаргу таксама можа быць загадзя (праз Інтэрнэт) папярэджаная аб дзействе і сьвядома прыходзіць паглядзець на сэкс.

Падчас жнівеньскіх падзеяў у Менску 2020 міністэрства абароны Беларусі ў афіцыйных прэс-рэлізах давала прыкладам беларускага догінгу здымак двух дзяўчынак, якія цалаваліся перад вайскоўцамі за калючым дротам каля  (праз два дні прэс-рэліз быў выдалены).

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Плоцевы чын і яго апісаньне
* Бясплатнае порна або «догінг»
* Догінг — пахатлівая мадыфікацыя флэш-моба?
* «Догінг» — новая модная форма сэкса ў Эўропе
* UK Dogging
* What is dogging?
* Real doggers

Катэгорыя:Сэкс
Эксгібіцыянізм

**Эксгібіцыянізм** ( — выстаўляць, паказваць) — дасягненьне сэксуальнага задавальненьня шляхам дэманстрацыі голага цела або яго частак і палавых органаў іншым асобам. Таксама эксгібіцыянізмам лічыцца заняцьце сэксам пры наяўнасьці гледачоў. У міжнароднай клясыфікацыі хваробаў эксгібіцыянізм клясыфікуецца як разладжаньне сэксуальных схільнасьцяў.

## Глядзіце таксама

Часта любіцелі разьдзяваньня йдуць рабіць у кіно, дзе можна паказваць свае аголенае цела.

## Вонкавыя спасылкі
* Плоцевы чын і яго апісаньне

Катэгорыя:Сэкс
Герантафілія

**Герантафілія** (ад  — «старац» і *philia* — «любоў, сяброўства») — разлад сэксуальнага пацягу, які ўвасабляецца ў пажадлівасьці да асобаў сталага ўзросту. Назіраецца пры разладах асобы, радзей пры цяжкіх псыхічных хваробах (шызафрэнія) і ў людзей з разумовай адсталасьцю (алігафрэнія).

Катэгорыя:Парафіліі
Катэгорыя:Сэксуальнасьць і век
Катэгорыя:Старасьць
Аргазм

**Аргазм** ( — «гарэць жарсьцю») — найвышэйшая ступень жарснага пачуцьця асалоды пры плоцевай разрадцы ад завяршэньня плоцевага чыну, мастурбацыі, мілошчаў і любоўных уяўленьняў. Яго жыцьцёвае значэньне заключаецца ва ўтварэньні цэласных паводзінаў празь безумоўны адсьвет, які падмацоўвае плоцевыя рэакцыі. Адсутнічае ў саміцаў большасьці відаў жывёлаў, акрамя некаторых сысуноў, і зьяўляецца неабавязковым для апладненьня. У чалавека вонкавыя праявы абумоўліваюцца плоцевай канстытуцыяй, тэмпэрамэнтам, агульным і плоцевым выхаваньнем. У мужчынаў мае параўнальна меншую разнастайнасьць і працягласьць. У жанчынаў адрозьніваюць секельны і секельна-похвенны, зьвязваюць з узбуджэньнем эрагенных зонаў і ўласьцівасьцю любоўнай гульні. У здаровых мужчынаў яго наступленьне пры заканчэньні плоцевага чыну ёсьць звычайным. У многіх здаровых жанчынаў узьнікае пасьля некалькіх гадоў устойлівага плоцевага жыцьця і надалей здараецца не пры кожным плоцевым чыне. Значная частка жанчынаў пакутуе на анаргазьмію, некаторыя — на плоцевую халоднасьць.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* 
*Плоцевы чын і яго апісаньне

Катэгорыя:Сэкс
Катэгорыя:Сэксуальнасьць чалавека
Катэгорыя:Псыхічныя станы
Эрагенная зона

**Эрагенныя зоны** — участкі на скуры чалавека, узьдзеяньне на якія выклікае прыемныя сэксуальныя адчуваньні. Папярэдні сексуальны досьвед таксама можа ўплываць на адчувальнасьць эрагенных зон.

Узьдзеяньне на эрагенныя зоны падчас палавога акту або мастурбацыі прыводзіць да нарастаньня палавой узрушанасьці, зьяўленню эрэкцыі і наступу аргазма (эякуляцыі).

## Вонкавыя спасылкі
* Эрагенныя зоны мужчыны
* Эрагенныя зоны жанчыны

Катэгорыя:Сэксуальнасць чалавека
Катэгорыя:Сэкс
Торф

**Торф** (ням. *Torf*) — гаручны карысны выкапень. Утвараецца ў працэсе натуральнага адміраньня і няпоўнага распаду расьлінаў ва ўмовах недахопу кіслароду і залішняга ўвільгатненьня. На балотах арганічнае рэчыва разьмяшчаецца ля паверхні, і ў будучыні пераўтвараецца ў торф. Звычайна пласт торфу перавышае 30 . Калі пласт меншы за гэтую лічбу, то прастора лічыцца забалочанай мясцовасьцю.

Колер торфу вагаецца ад жоўта-бурага да амаль цалкам чорнага. На палову торф складаецца з вугляроду (50—60%). Цеплыня згараньня можа дасягаць 24 МДж/кг. У гаспадарцы выкарыстоўваецца як паліва, угнаеньне, цеплаізаляцыйны матэрыял і г. д.

## Геаграфічнае разьмеркаваньне
Радовішчы торфу знаходзяцца ў мностве краінаў сьвету, асабліва ў Ірляндыі, Расеі, Беларусі, Украіне, Фінляндыі, Летуве, Латвіі і гэтак далей. У паўднёвым паўшар’і торфу меней, чым у паўночным, але значная колькасьць торфу ёсьць у Новай Зэляндыі, на Фальклендзкіх выспах, у паўднёва-ўсходняй Азіі. Прыблізна 60% плошчы вільготных зямель складаюць тарфянікі. У адмысловых варунках за доўгі час торф пераўтвараецца ў буры вугаль.

## Здабыча
У 2012 г. сусьветная торфаздабыча склала 30 млн тонаў: 1) Фінляндыя — 10 (33%), 2) Ірляндыя — 5 (17%), 3) *Беларусь — 3 (10%)*, 4) Расея — 2 (7%), 5) Канада — 2 (7%).

## Беларусь
Геалягічныя запасы торфу ў Беларусі на 2012 г. складалі 4 млрд т., выведаныя — 940 млн т., прамысловыя — каля 600 млн тонаў. З 9 тыс радовішчаў распрацоўвалася 42. Здабыча вялася на 150 квадратных кілямэтрах зямлі 23 прадпрыемствамі. Асноўнымі спажыўцамі 1,36 млн т. вырабленых торфабрыкетаў былі: 1) хатнія гаспадаркі — 864 тыс т. (63%), 2) замежнікі — 393 тыс т. (29%), 3) Беларускі цэмэнтавы завод (Касьцюковічы, Магілёўская вобласьць) — 63 тыс т. (5%), 4) Жодзінская (Менская вобласьць) і Рэчыцкая цеплаэлектрацэнтралі (Гомельская вобласьць) — 40 тыс тонаў (3%).


Tourbiere.JPG|
Peat Lewis.jpg|
Feu de tourbe.JPG|


За 2015—2019 гады на цэмэнтных заводах Беларусі ўвялі 2 лініі падрыхтоўкі і спальваньня паліўных торфабрыкетаў, а таксама кацельню тарфяной сушонкі. У выніку за 2015—2021 гады спажываньне тарфянога паліва на такіх заводах больш як 4-кратна вырасла з 80 000 да 358 000 тонаў. У 2021 годзе Беларусь заняла 4-е месца ў сьвеце паводле здабычы торфу і 1-е — паводле вытворчасьці торфабрыкетаў. За год здабылі каля 2 млн тонаў торфу. За 2016—2021 гады спажываньне фрэзэрнага торфу ў кацельнях жыльлёва-камунальных гаспадарак вырасла ў 2,5 разы з 25 900 да 75 300 тонаў.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Карысныя выкапні
Катэгорыя:Паліва
Цяжарнасьць

**Цяжа́рнасьць** — фізыялягічны стан самак жывёлаў, характэрны для сысуноў. Гэты стан абумоўлены зачацьцем новых асобін і ўяўляе сабой працэс выношваньня зародкаў унутры арганізму самкі. Пэрыяд цяжарнасьці завяршаецца родамі. Падчас цяжарнасьці зародак разьвіваецца і расьце за кошт атрыманьня пажыўных рэчываў ад маці, а ў самак, у сваю чаргу, адбываецца перабудова арганізму і падрыхтоўка да будучага кармленьня народжаных немаўлятаў.

## Глядзіце таксама
* Цяжарнасьць чалавека

## Вонкавыя спасылкі
* Плоцевы чын і яго апісаньне
Онтагенэз

**Онтагенэ́з** — індывідуальнае разьвіцьце арганізму ад зараджэньня (апладненьне заплодкавай вузы, дзяленьне матчынай асобіны) да сканчэньня жыцьця (сьмерць або новае дзяленьне). Тэрмін уведзены Э. Гекелем у 1866 годзе.
Біялёгія разьвіцьця

**Біялё́гія разьвіцьця́** — разьдзел сучаснага біялягічнага вучэньня пра працэсы індывідуальнага разьвіцьця арганізму ад апладненьня і эмбрыянальнага развіцьця да нараджэньня і сьмерці. Як навука пачала фармавацца з 60-х гадоў XX стагодзьдзя, на аснове дадзеных малекулярнай біялёгіі, эмбрыялёгіі, генэтыкі.
Адукацыйная камісія

**Адукацыйная камісія** (*Камісія нацыянальнай адукацыі*, ) — установа, заснаваная Соймам Рэчы Паспалітай (1773—1775) пасьля забароны папам рымскім Ордэна езуітаў, якой перадаваліся ўсе навучальныя ўстановы Ордэна на тэрыторыі краіны. Праводзіла агульную рэформу сыстэмы адукацыі ў Рэчы Паспалітай.

Фактычна была першай у Эўропе афіцыйнай структурай з функцыямі цэнтральнай школьнай улады.

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* Кізіма С. А., Лянцэвіч В. М., Самахвалаў Дз. С. Гісторыя Беларусі: Курс лекцый. — Мн.: Выд-ва МІК, 2003. — 91 с.

Катэгорыя:Рэч Паспалітая
Анілінгус

значак|Лезьбійскі анілінгус
**Анілінгус** (&nbsp;— «задняя адтуліна» + *lingo*&nbsp;— «лізаць»)&nbsp;— сэксуальная практыка, якая мае пад сабой стымуляцыю заднеадтульнае вобласьці языком альбо вуснамі з мэтай выклікаць палавую ўзрушанасьць.

## Глядзіце таксама
* Анальны сэкс
* Аральны сэкс
* Пастава на каленях

Катэгорыя:Сэксуальныя пазыцыі
Катэгорыя:Анальны сэкс
Катэгорыя:Аральны сэкс
Катэгорыя:Парнаграфічная тэрміналёгія
Катэгорыя:Сэксуальны слэнг
Анальгетыкі

**Анальге́тыкі** — лекавыя рэчывы прыроднага, паўсынтэтычнага і сынтэтычнага паходжаньня, якія выкарыстоўваюцца для здыманьня адчуваньня болю. Прыкладамі зьяўляюцца марфін, анальгін, вікадын, ібупрафэн.
Аналітычная геамэтрыя

**Аналіты́чная геамэ́трыя** — навука, якая вывучае геамэтрычныя фігуры і іх уласьцівасьці мэтадамі альгебры. Такі мэтад вывучэньня магчымы пры ўвядзеньні сыстэмы каардынатаў.

Сыстэма каардынатаў ідэнтыфікуе кожны пункт прасторы яго каардынатамі — наборам лікаў. Геамэтрычная фігура — гэта мноства пунктаў, кожны зь якіх мае свае каардынаты. Калі мноства каардынатаў усіх пунктаў геамэтрычнае фігуры складаюць мноства разьвязкаў пэўнага альгебраічнага выразу, то гэты выраз зьяўляецца *аналітычным выяўленьнем* фігуры. Аналітычным выяўленьнем фігуры можа быць:

* раўнаньне
* сыстэма раўнаньняў
* няроўнасьць
* сыстэма няроўнасьцяў

## Аналітычная геамэтрыя на роўніцы
Роўніца зьяўляецца двухмернай прасторай, таму аналітычная геамэтрыя на роўніцы разглядае альгебраічныя выразы, у якіх фігуруюць дзьве зьменныя (x і y), якія адпавядаюць дзьвюм каардынатам (абсцысе і ардынаце) яе пунктаў.

Раўнаньне віду F(x, y) = 0 задае крывую на роўніцы.

Няроўнасьць віду F(x, y) > 0 задае частку роўніцы, абмежаваную крывой.

## Аналітычная геамэтрыя ў прасторы
Пункт у прасторы вызначаецца трыма каардынатамі, таму аналітычная геамэтрыя ў прасторы апэруе альгебраічнымі выразамі з трыма зьменнымі (x, y і z).
Анамарфоза

**Анамарфоза** — графічная выява, вытворная ад геаграфічнай мапы, маштаб аб’ектаў на якой прапарцыянальны значэньню іх характэрыстык. Напрыклад, анамарфоза краінаў сьвету, створаная па выснове колькасці насельніцтва ўяўляе сабой карту сьвета, у якіх памеры краінаў зьменены так, каб быць прапарцыянальнымі колькасьці іх насельніцтва. Анамарфозы нячаста прымяняюцца ў сацыяльна-геаграфічных дасьледваньнях.

## Літаратура
* Гусейн-Заде С. М., Тикунов В. С. Анаморфозы: что это такое? — М.: Эдиториал УРСС, 1999 . — 167 с.

Катэгорыя:Картаграфія
Анатацыя

**Анатацыя** (ад  — «заўвага») — кароткая характарыстыка арыгіналу, якая перадае зьмест у выглядзе пераліку асноўных пытаньняў; указваецца чытацкае назначэньне.

Інфармацыя арыгіналу выкладаецца ў фармулёўках рэфэрэнта. Выкладзеная інфармацыя дае толькі павярхоўнае ўяўленьне, аб чым гаворыцца ў арыгінале, аблягчае пошук неабходнай інфармацыі. Пішацца сваімі словамі.

## Крыніцы

## Літаратура
* Беларуская мова. Прафесійная лексіка : дапам. / аўт.-склад. В. В. Маршэўская, І. В. Піваварчык, А. С. Садоўская. — Гродна : ГрДУ, 2006. — 84 с. .

Катэгорыя:Бібліятэкі
Апаптоз

**Апаптоз** ( — «ападаньне лісьця») — зьява запраграмаванай вузавай сьмерці, якая суправаджаецца наборам характэрных цыталягічных прыкметаў (маркэраў апаптозу) і малекулярных працэсаў, якія маюць адрозьненьні ў аднавузавых і мнагавузавых арганізмаў.

Апаптоз — форма гібелі вузы, якія праяўляецца ў памяншэньні яе памеру, кандэнсацыі і фрагмэнтацыі храматына, уплатненьні вонкавай і цытаплязматычнай мэембраны бяз выхаду зьмесьціва вузы ў навакольнае асяродзьдзе. Нягледзячы на тое, што звычайна больш прынцыповым зьяўляецца аспэкт праграмаваньня і актыўны характар гібелі, чым спадарожныя ёй марфалягічныя зьмены, часьцей выкарыстоўваецца тэрмін «апаптоз», верагодна, з-за яго краткасьці.

Упершыню апісаны нямецкім вучоным Карлам Вогтам у 1842. Тэрмін уведзены ў 1972 аўстралійцам Джонам Керам з сааўтарамі.

## Апаптоз пры фізыялягічнай атрафіі органаў
Да фізыялягічнай атрафіі адносяцца інвалюцыя эмбрыянальных структур (напрыклад, правізарных органаў), інвалюцыя тымуса ў падлеткаў, постгравідарная інвалюцыя эндамэтру, інвалюцыя сакраторных аддзелаў малочных залозаў пасьля пэрыяду лактацыі, атрафія полавых залозаў у клімактарычным ды постклімактарычным пэрыядах і да т. п.

## Паталёгія апаптозу інвалюцыі
Паталёгія апаптозу інвалюцыі праяўляецца ў выглядзе яго недастатковай ці празьмернай выражанасьці і служыць падмуркам дысхраніі — парушэньня хуткасьці разьвіцьця (паскарэньня ці запавольчаньня).

* З-за недастатковасьці апаптозу інвалюцыі адбываецца затрымка (персыставаньне, персыстэнцыя) структур тканак ды органаў у антагенэзе. Так, персыставаньне зьяўляецца адным з наибольш распаўсюджаных парокаў разьвіцьця, напрыклад, персыставаньне метанефрагеннай бластэмы ў нырцы немаўляці, персыставаньне  артэрыяльнага пратоку ці авальнага вакна ў дзяцей ва ўзросьце больш за 3 мес., персыставаньне эмбрыянальных шчылін (дызрафія ці арафія) з фармаваньнем расшчылін губы, нёба, хрыбетніка, урэтры.

Пэрсыстэнцыя фалікула ці жоўтага цела ў яечніках прыводзіць да парушэньня мэнструальна-аварыяльнага цыклю ды суправаджаецца крывацёкам з маціцы.

* Рэдка сустракаецца форма паталёгіі апаптозу інвалюцыі — яго празьмерная выражанасьць. Пры гэтым паскарэньне працэсаў марфагенэзу і дыфэрэнцыроўкі прыводзіць да зараньняй прэнатальнай інвалюцыі і ў далейшым да раньняга старэньня ўсяго арганізму ці асобных органаў (прагерыя).

Катэгорыя:Цыталёгія
Стопак

**Сто́пак** , **стоп** (**сплаў**) — макраскапічна аднастайная сумесь двух або больш хімічных элемэнтаў зь перавагай мэталёвых кампанэнтаў. Асноўнай або адзінай фазай стопку, як правіла, зьяўляецца цьвёрдая рошчына легавальных элемэнтаў у мэтале, якая зьяўляецца асновай стопку.

Стопкі маюць мэталёвыя ўласьцівасьці, напрыклад: мэталёвы бляск, высокія электраправоднасьць і цеплаправоднасьць. Часам кампанэнтамі стопку могуць быць ня толькі хімічныя элемэнты, але і хімічныя злучэньні, якія валодаюць мэталёвымі ўласьцівасьцямі. Напрыклад, асноўнымі кампанэнтамі цвёрдых стопкаў зьяўляюцца карбіды вальфраму або тытану. Макраскапічныя ўласьцівасьці стопкаў заўжды адрозьніваюцца ад уласьцівасьцяў іх кампанэнтаў, а макраскапічная аднастайнасьць шматфазных (гетэрагенных) стопкаў дасягаецца за кошт раўнамернага разьмеркаваньня прымесных фазаў у мэталёвай матрыцы.

Стопкі звычайна атрымліваюць з дапамогай зьмешваньня кампанэнтаў у растопленым стане з наступным астуджэньнем. Пры высокіх тэмпературах растапленьня кампанэнтаў, стопкі вырабляюцца зьмешваньнем парашкоў мэталаў з наступным сьпяканьнем (так атрымліваюцца, напрыклад, шматлікія вальфрамавыя стопкі).

Стопкі зьяўляюцца адным з асноўных канструкцыйных матэрыялаў. Сярод іх найбольшае значэньне маюць стопкі на аснове жалеза і алюмінія. У склад шматлікіх стопкаў могуць уводзіцца і немэталы, такія як вуглярод, крэмній, бор і інш. У тэхніцы ўжываецца больш за 5 тыс. стопкаў.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Фізыка цьвёрдага цела
Каалі

**Каалі** () — мэтэарытны кратэр, які ўтварыўся ў выніку падзеньня мэтэарыта на выспу Саарэмаа (Эстонія).

Мэтэарытны кратэр ляжыць за 18 км ад г. Курэсаарэ, акружаны земляным валам вышынёй 16 м і дыямэтрам 110 м. Навокал ёсьць, акрамя таго, яшчэ 8 кратэраў меншых памераў: ад 15 да 40 м у дыямэтры.

Мэтэарыт упаў, верагодна, блізу 4 тыс. год назад. У 1937 геоляг І. Рэйнвальд знайшоў абвугленыя рэшткі дрэва і абломкі жалезнага мэтэарыта. Пазьнейшыя дасьледаваньні далі падставу меркаваць, што мэтэарыт вагай ад 400 да 10000 т увайшоў у зямную атмасфэру з хуткасьцю ад 15 да 45 км/с і, губляючы з-за церця атмасфэры сваю масу, распаўся на некалькі фрагмэнтаў на вышыні 5—10 км. Самы вялікі абломак масай 20—80 т утварыў найбольшы кратэр, 8 меншых сталі вынікам падзеньня астатніх абломкаў.

## Вонкавыя спасылкі
* Апісаньне кратэра на Earth Impact Database

Катэгорыя:Ударныя кратэры
Катэгорыя:Саарэмаа
Кіслотны дождж

**Кісло́тны дождж** — усе віды мэтэаралягічных ападкаў — дождж, сьнег, град, туман, дождж са сьнегам, пры якім назіраецца зьніжэньне pH дажджавых ападкаў з-за забруджваньня паветра кіслотнымі аксыдамі (звычайна — аксыдамі серы, аксыдамі азоту).

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Мэтэаралёгія
Катэгорыя:Экалёгія
Кайы

**Кайы** () — старажытнае племя цюрак-агузаў, падгаліна племяннога саюза базок (*Bozok*). Слова «кайы» азначае «тыя, хто маюць моц і ўладу паводле сваяцтва». Да гэтага племені належаў Асман I, заснавальнік Асманскай імпэрыі.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Цюркі
Катэгорыя:Гісторыя Турэччыны
Катэгорыя:Гісторыя Сярэдняй Азіі
Юрка Асеньнік

**Юрка Асеньнік** (;  18 лістапада 1969 году ў Бельску Падляскім, Польшча) — музыка.

Скончыў Вышэйшую духоўную сэмінарыю ў Варшаве. Навучаўся ў Інстытуце праваслаўнай тэалёгіі сьв. Сергія ў Парыжы. Заснавальнік фальклёрнага гурта «Падляшукі». Актыўны ўдзельнік беларускага руху ў Польшчы ад пачатку 1990-х гг. У мінулым вакаліст гурта R. F. Braha, а цяпер Zero-85. Займаецца аматарскай фатаграфіяй, выстаўляўся ў беластоцкай галерэі "Сто трынаццаць", Ратушным музэі ў Бельску Падляскім і інш.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
*Біяграфія
*Пра фатаграфію
*Інтэрвію Музычнай Газеце
*Здымкі
*Афіцыйная старонка Zero-85

Катэгорыя:Нарадзіліся 18 лістапада
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1969 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Бельску-Падляскім
Катэгорыя:Польскія музыкі
Катэгорыя:Беларускія музыкі
Літоўскія меры плошчы

**Літоўскія меры плошчы** — адзінкі вымярэньня плошчы, што выкарыстоўваліся ў Вялікім Княстве Літоўскім, а пазьней у 1797—1840 гадох на яго былых землях у складзе Расейскай імпэрыі.

Катэгорыя:Адзінкі вымярэньня плошчы
*
Крынічны код

**Крыні́чны код**, таксама **выточны код** і **зыходны код** () — набор інструкцыяў, напісаных на мове праграмаваньня высокага ўзроўню.
Звычайна крынічны код праграмы знаходзіцца ў некалькіх тэкставых файлах.
Тэрмін **крынічны код** часта выкарыстоўваюць для азначэньня часткі кампутарнай праграмы.

*Крынічны код* зьяўялецца зборам файлаў, якія, з дапамогай спэцыяльнае праграмы (кампілятара), можна пераўтварыць у машынны код, які можна выконваць на кампутары. Таксама праграмны крынічны код для некаторых моваў можна выконваць і без папярэдняй кампіляцыі, з дапамогай інтэрпрэтатара.
Сынодзкі рэгістратар

**Сынодзкі рэгістратар** — у Расеі грамадзянскі чын ХIII клясы ў Табэлі аб рангах (да 1811 году); дробны службоўца ў органах царкоўнага кіраваньня.

Катэгорыя:Грамадзянская служба ў Расейскай імпэрыі
Катэгорыя:Расейская праваслаўная царква
Катэгорыя:Табэль аб рангах
Таемны дарадца

**Таемны дарадца** () — грамадзянскі чын III (у 1722—1724 — IV) клясы ў Табэлі аб рангах Расейскай імпэрыі. Асобы, якія яго мелі, займалі найвышэйшыя дзяржаўныя пасады. Вытворчасьць у чын ажыцьцяўлялася па меркаваньні імпэратара. Тытуляваліся «ваша правасхадзіцельства». У 1903 годзе ў Расейскай імпэрыі налічвалася 553 таемныя дарадцы.

## Асобы
* Васіль Абаленскі-Белы
* Фэліцыян Стэфан Карп

Катэгорыя:Грамадзянская служба ў Расейскай імпэрыі
Правадзейны таемны дарадца 1-й клясы

**Правадзейны таемны дарадца 1-й клясы** () — грамадзянскі чын I клясы ў Табэлі аб рангах (Расейская імпэрыя). Даваўся асобам, якія ў сілу свайго службовага становішча не маглі іменавацца канцлерамі. За ўвесь час існаваньня чыну яго атрымалі каля 10 чалавек. Тытуляваліся «ваша высокапрывасхадзіцельства».

Катэгорыя:Грамадзянская служба ў Расейскай імпэрыі
Катэгорыя:Табэль аб рангах
Правадзейны стацкі дарадца

**Правадзейны стацкі дарадца** () — грамадзянскі чын IV клясы ў Табэлі аб рангах Расейскай імпэрыі. Асобы, якія яго мелі, займалі пасады дырэктара дэпартамэнту, губэрнатара, граданачальніка і іншыя. Чын даваў права на спадчыннае дваранства. Тытулаваўся «ваша правасхадзіцельства». Для вытворчасьці ў чын быў усталяваны тэрмін службы ў 10 гадоў з часу атрыманьня папярэдняга чыну.

Катэгорыя:Грамадзянская служба ў Расейскай імпэрыі
Катэгорыя:Табэль аб рангах
Калескі сакратар

**Калежскі сакратар** — грамадзянскі чын X клясы ў Табэлі аб рангах. Асобы, якія яго мелі, займалі ніжэйшыя кіруючыя пасады.

## Глядзіце таксама
* Карабельны сакратар

Катэгорыя:Грамадзянская служба ў Расейскай імпэрыі
Сэнацкі сакратар

**Сэнацкі сакратар** — грамадзянскі чын у Расейская імпэрыі ХIII клясы ў Табэлі аб рангах. Асобы, якія яго мелі, займалі пасады дробных службоўцаў.

Катэгорыя:Грамадзянская служба ў Расейскай імпэрыі
Катэгорыя:Табэль аб рангах
Карабельны сакратар

**Карабельны сакратар** — першапачаткова ваенна-марскі, затым грамадзянскі чын XI клясы ў «Табэлі аб рангах». Да канца XVIII ст. перастаў прысвойвацца і быў скасаваны ў 1834 годзе.

## Глядзіце таксама
* Калескі сакратар

Катэгорыя:Флёт Расейскай імпэрыі
Катэгорыя:Грамадзянская служба ў Расейскай імпэрыі
Стацкі дарадца

**Стацкі дарадца** () — грамадзянскі чын V клясы ў Табэлі аб рангах Расейскай імпэрыі. Асобы, якія яго мелі, займалі пасады віцэ-дырэктара дэпартамэнту і віцэ-губэрнатара, старшыні казённай палаты і іншыя. З 1856 даваў права на асабістае дваранства, раней — на нашчадкавае. Тытулаваўся «ваша высакародзьдзе». Для вытворчасьці ў чын быў усталяваны тэрмін службы ў 5 гадоў з часу атрыманьня папярэдняга чыну.

## Асобы
* Аляксандар Шыманоўскі (1850—1918) — беларускі этнограф і фальклярыст

Катэгорыя:Грамадзянская служба ў Расейскай імпэрыі
Кодэкс фітасацыялягічнай намэнклятуры

**Кодэкс фітасацыялягічнай намэнклятуры** — дакумэнт, які вызначае парадак вылучэньня новых сынтаксонаў, канструяваньне іх назваў, іх зьмяненьне і скасаваньне. Мэта Кодэксу — ахова прыярытэтных правоў навукоўцаў, якія ўпершыню апісалі той або іншы сынтаксон, строгія правілы канструяваньня назваў і патрабаваньне абавязковага дакумэнтаваньня апісваемых сынтаксонаў фітасацыялягічнымі табліцамі (гэта значыць табліцамі поўных геабатанічных апісаньняў). Сынтаксон, апісаны ў адпаведнасьці з патрабаваньнямі Кодэксу, валодае валіднасьцю, г. зн., законнасьцю, і прызнаецца ўсімі фітацэнолягамі. Упершыню апублікаваны ў 1976 годзе. На расейскай мове — у 1988 годзе.

## Глядзіце таксама
* Клясыфікацыя расьліннасьці

Катэгорыя:Геабатаніка
Брас

**Брас** — стыль спартовага плаваньня на грудзі, пры якім рукі і ногі выконваюць сымэтрычныя рухі ў плоскасьці, раўналежнай паверхні вады. Гэтым ён адрозьніваецца ад стылю батэрфляй з сымэтрычнымі рухамі ў вэртыкальнай плоскасьці і кроля з папераменнымі рухамі рук і ног. Брас — самы павольны стыль плаваньня.

## Вонкавыя спасылкі

* Тэхніка плаваньня зь відэа

Катэгорыя:Плаваньне
Кроль (плаваньне)

**Кроль** — гэта стыль плаваньня на жываце, у якім левая і правая часткі цела зьдзяйсьняюць грабкі напераменку. Кожная рука зьдзяйсьняе шырокі грабок уздоўж цела плывуна, падчас чаго ногі, у сваю чаргу, таксама напераменку паднімаюцца і апускаюцца. Асоба якая плыве знаходзіцца ў вадзе і толькі пэрыядычна падчас грабка яна паварочваецца, каб зрабіць удых. Кроль лічыцца найболей хуткім спосабам плаваньня.

## Вонкавыя спасылкі

* Тэхніка плавання з відэа

Катэгорыя:Плаваньне
Церце

**Церце** (**цярцё, шмуляньне**) — працэс узаемадзеяньня цьвёрдых целаў пры іх адносным руху (зруху) або пры руху цьвёрдага цела ў газападобным або вадкім асяродзьдзі. Іначай завецца *фрыкцыйным узаемадзеяньнем* (). Вывучэньнем працэсаў церця займаецца разьдзел фізыкі, які завецца мэханікай фрыкцыйнага ўзаемадзеяньня, або трыбалёгіяй.

## Крыніцы
UTC+0

* Сярэдні час па Грынвічы
* Заходнеэўрапейскі час

## Безь пераходу на летні час
* Буркіна-Фасо
* Выспа Бувэ
* Кот д’Івуар
* Гамбія
* Гана
* Грэнляндыя
** паўночны ўсход
*** Danmarkshavn і навакольная тэрыторыя
* Гвінэя
* Гвінэя-Бісаў
* Ісьляндыя
* Лібэрыя
* Малі
* Маўрытанія
* Востраў Сьвятая Гэлена
* Сан-Тамэ і Прынсыпі
* Сэнэгал
* Сьера-Леонэ
* Тога
* Заходняя Сахара

## Зь пераходам на летні час
* Фарэрскія астравы*
* Гернсі*
* Ірляндыя*
* Мэн*
* Джэрзі*
* Партугалія*
* Гішпанія
* Канарскі архіпэляг*
* Вялікабрытанія* (GMT / BST)

## Вонкавыя спасылкі
* Пошук гарадоў, зьмешчаных у UTC+0

Катэгорыя:Часавыя пасы
UTC+10

UTC+10 — часавы пас для:

* Аўстралія (AEST — Аўстралійскі ўсходні стандартны час)

* Гуам
* Фэдэральныя Штаты Мікранэзіі

* Паўночныя Марыанскія выспы
* Папуа-Новая Гвінэя
* Расея

## Вонкавыя спасылкі
* Гарады ў UTC+10

Катэгорыя:Часавыя пасы
UTC+10:30

UTC+10:30 — часавы пас для:
* Аўстралія (ACDT — Australian Central Daylight Time)

## Вонкавыя спасылкі
* Гарады ў UTC+10:30

Катэгорыя:Часавыя пасы
UTC+11

UTC+11 — часавы пас для:

## Без пераходу на летні час
* Фэдэральныя Штаты Мікранэзіі
** Касраэ
** Панпэй і навакольныя тэрыторыі
* Новая Калядонія
* Расея
** Сярэднекалымскі час
*** Курыльскія выспы*
*** Магаданская вобласьць*
*** Сахалінская вобласьць
*** Якутыя* (усходняя частка)
* Саламонавы астравы
* Вануату

## Зь пераходам на летні час
* Аўстралія (AEST — Аўстралійскі ўсходні стандартны час)
** Аўстралійская сталічная тэрыторыя**,
** Новы Паўднёвы Ўэйлз** (за выключэньнем Броўкэн Хіл, у якім выкарыстоўваецца Паўднёвы Аўстралійскі час),
** Тасманія** (пераход на летні час у першы выхадны кастрычніка замест апошняга),
** Вікторыя**

## Вонкавыя спасылкі
* Гарады ў UTC+11

Катэгорыя:Часавыя пасы
UTC+11:30

**[[UTC]]+11:30** — часавы пас для:
*  Аўстралія
:*  Выспа Норфалк

## Вонкавыя спасылкі
* Гарады ў UTC+11:30

Катэгорыя:Часавыя пасы
UTC+12

UTC+12 — часавы пас для:

*  Фіджы
*  Выспы Гілбэрта, Кірыбаці
*  Маршалавы астравы
*  Новая Зэляндыя
*  Фэдэратыўныя Штаты Мікранэзіі
:* Косраэ
*  Науру
*  Расея (некаторыя рэгіёны)
*  Тувалу
*  в. Ўэйк (ЗША)
*  Выспы Ўоліс і Футуна

## Вонкавыя спасылкі
* Гарады ў UTC+12

Катэгорыя:Часавыя пасы
UTC+12:45

**UTC+12:45** — часавы пас, які выкарыстоўваецца на архіпелагу Чацем.

*  Новая Зэляндыя
:* выспы Чацем

Катэгорыя:Часавыя пасы
UTC+1

UTC+1 — часавы пас для:

* Цэнтральнаэўрапейскі час
* Брытанскі летні час*
* Ірляндзкі летні час*
* Заходнеэўрапейскі час*

## Вонкавыя спасылкі
* Гарады ў UTC+1

Катэгорыя:Часавыя пасы
UTC+0:20

**UTC+0:20** — часавы пас, які выкарыстоўваўся ў Нідэрляндах з 1909 па 1940 гады. Ён вядомы як **амстэрдамскі** або **галяндзкі** час.

Да 17 сакавіка 1937 году часавы пас на самой справе быў UTC + 19 хв. 32,13 сэк. Потым ён быў спрошчаны да UTC+0:20. Калі Нямеччына захапіла Галяндыю падчас Другой сусьветнай вайны, пачаў выкарыстоўвацца Бэрлінскі час (UTC+1:00).

Катэгорыя:Часавыя пасы
Катэгорыя:Гісторыя Нідэрляндаў
UTC+13

UTC+13 — часавы пас для:

*  Кірыбаці (Выспы Фэнікс)
*  Новая Зэляндыя
*  Тонга

Да 2011:
*  Расея (Камчацкі летні час)

## Вонкавыя спасылкі
* Гарады ў UTC+13

Катэгорыя:Часавыя пасы
UTC+13:45

**UTC+13:45** — часавы пас, які выкарыстоўваецца на архіпэлягу Чацем падчас летняга часу.

*  Новая Зэляндыя
:* выспы Чацем

Катэгорыя:Часавыя пасы
UTC+14

UTC+14 — самы ўсходні часавы пас. Менавіта тут раней за ўсё на Зямлі надыходзіць новы каляндарны дзень. Час дня (гадзіны і хвіліны) тут супадае з часам на Гаваях, але ссунуты на адзін дзень наперад, пры гэтым зь некаторымі выспамі ў Акіяніі розьніца ў часе складае 25 гадзінаў.

Выкарыстоўваецца на выспе Пасхі і іншых выспах Лайн, прыналежных Кірыбаці.

## Вонкавыя спасылкі
* Гарады ў UTC+14

Катэгорыя:Часавыя пасы
UTC+3:30

**UTC+3:30** — часавы пас, які выкарыстоўваецца ў Іране.

Катэгорыя:Часавыя пасы
Войцех Дамарацкі

**Войцех Дамарацкі** (1840 — 1863, Горкі, цяпер Магілёўская вобласьць, Беларусь) — студэнт Горы-Горацкага земляробчага інстытуту, удзельнік нацыянальна-вызвольнага паўстаньня 1863—1864 гадоў.

Уваходзіў у падпольную студэнцкую арганізацыю разам з С.Віскоўскім, В.Антановічам, Р.Чарвінскім, З.Міткевічам, С.Дымкевічам і іншымі. У той час студэнты ня толькі рыхтаваліся да паўстаньня, выяжджалі за горад на трэніроўкі ў стральбе, але і адкрылі сялянскую народную школу, выкладаньне ў якой вялі на беларускай мове. 21 красавіка 1862 году каля паўсотні студэнтаў зладзілі ў фальварку Шыманоўка недалёка ад Горак палітычную акцыю, падчас якой сьпявалі патрыятычныя песьні.

У 1863 годзе, калі на беларускіх землях пачалося паўстаньне супраць расейскага панаваньня, Дамарацкі зь сябрамі прыняў удзел у баях. У ноч з 23 на 24 красавіка 1863 году атрад Людвіга Зьвяждоўскага вызваліў Горкі ад расейскіх уладаў. Войцех Дамарацкі загінуў 24 красавіка 1863 году падчас бою з расейскімі жаўнерамі. Ён быў пахаваны на наступны дзень у інстытуцкім дэндрапарку.

Магіла Войцеха Дамарацкага і цяпер знаходзіцца на тэрыторыі дэндрапарку Беларускай дзяржаўнай сельскагаспадарчай акадэміі, на ёй усталяваная памятная пліта з адпаведным надпісам .

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* https://web.archive.org/web/20121226032110/http://kore-saram.ru/Nenuni

Катэгорыя:Асобы Горак
Катэгорыя:Беларускія рэвалюцыянэры
Катэгорыя:Паўстанцы 1863—1864 гадоў
Талімэна (Пан Тадэвуш)

**Талімэна** — адна з гераіняў эпапеі Адама Міцкевіча «Пан Тадэвуш».

Дальняя сваячка Судзьдзі, апякунка Зосі, тыповая модная дама, якая шукае мужа.  Фліртуе з Тадэвушам, Графам і Асэсарам, бярэцца шлюбам з Рэгентам. Зьвяртае на сябе ўвагу сваёй прыгажосьцю, здольнасьцю элегантна апранацца й шляхетнасьцю паводзінаў. Гэта пажылая жанчына з чорнымі валасамі, чорнымі вачыма й бледнай скурай.

Жыла ў Пецярбургу і ганарыцца сваім веданьнем Расеі, а таксама ейнымі вялікапанскімі сувязямі. Пазбаўленая пачуцьця партыятызму, цэніць замежнае, ня бачыць нічога кепскага ў тым, што яна робіць сваю кар’еру ў Маскве. Любіць размаўляць пра літаратуру, жывапіс, скульптуру, музыку й танцы як тыповая салённая львіца. Цэніць выключна замежнае мастацтва (францускую літаратуру, італьянскі жывапіс), яе эстэтычныя захапленьні супадаюць з густамі Графа. Стала пазыруе дзеля дасягненьня сваёй мэты. Нягледзячы на ўсё, гэтая гераіня не зьяўляецца нэгатыўным пэрсанажам, яе роля ў паэме больш камічная.

Нельга казаць, што яна здраджвае бацькаўшчыне — яе сьвет абмежаваны, яна ня мае ў ім месца на такія катэгорыі. Талімэна шчыра любіць Зосю й жадае ёй дабра. Хоць Тадэвуш ашукаў яе і кінуў, яна ня хоча, каб ён сабе шкодзіў. Нягледзячы на раны, прыніжэньні й рэўнасьць, яна вялікадушна згаджаецца на шлюб Тадэвуша й Зосі.

Стылізуецца як асоба этэмерная, ідэалістка, у рэчаіснасьці яна не шукае паэтычнага палюбоўніка, ёй патрэбны муж.

У спектаклі «Пан Тадэвуш» рэжысёра Мікалая Пінігіна (2014) ролю Талімэны выконвалі Юлія Шпілеўская і Сьвятлана Анікей.

Катэгорыя:Пан Тадэвуш
Катэгорыя:Постаці твораў Адама Міцкевіча
Судзьдзя Сапліца

**Судзьдзя Сапліца** — пэрсанаж з эпічнай паэмы Адама Міцкевіча «Пан Тадэвуш».

Прыходзіцца дзядзькам Тадэвушу й малодшым братам Яцаку Сапліцы, якога ніколі ня бачыў. Вучыўся ў езуіцкай школе, але адукацыю здабыў ў час дзесяцігадовай службы ў бацькі Падкаморага — Ваяводы. У маладосьці быў закаханы ў Марту Грачэшанку, дачку Войскага. Пасьля яе сьмерці ня зьвязваўся зь ніводнай жанчынай. Клапоціцца пра выхаваньне Тадэвуша й разам з Талімэнай зьяўляецца апекуном Зосі. За забойства Стольніка Гарэшкі ягоным братам атрымаў замак Гарэшкаў.

Зьяўляецца добрым гаспадаром, уласнаручна даглядае ўсю маёмасьць. Ня крыўдзіць сялян, клапоціцца пра іх зямлю, не перагружае іх празьмернай працай:

Ня кажа сялянам кланяцца «у калені». Часам сядае зь імі за адным сталом, згодна старому звычаю. Бароніць старыя шляхецкія парадкі й ня любіць іншаземшчыны, прытрымліваецца старых звычаяў, шануе гасьцей, ладзіць паляваньні й банкеты на стары манэр. Патрыёт, прыхільнік ідэі паўстаньня, шчыра радуецца навіне аб падрыхтоўцы да вайны, дапамагае шляхце пасьля бітвы з маскалямі, з радасьцю прымае гасьцей (польскіх легіянэраў). Яго недахопамі зьяўляецца палкасьць і звадніцтва, якія можна заўважыць падчас спрэчкі за замак.

Магчымым прататыпам пэрсанажа быў дзядзька Адама Міцкевіча, судзьдзя Мэрнард Растоцкі, у маёнтку якога будучы паэт пэўны час гадаваўся пасьля сьмерці бацькі ў 1812 годзе.

У спэктаклі «Пан Тадэвуш» рэжысэра Мікалая Пінігіна (2014) ролю судзьдзі Сапліцы выконвалі Генадзь Аўсяньнікаў і Аляксандар Падабед.

Катэгорыя:Пан Тадэвуш
Катэгорыя:Постаці твораў Адама Міцкевіча
UTC+4

**UTC+4** — часавы пас, час у якім адрозьніваецца ад UTC на +4 гадзіны.

## Краіны, якія не пераходзяць на летні час

*  Азэрбайджан
*  Армэнія
*  Грузія (перайшла з зоны UTC+4 у UTC+3 27 чэрвеня 2004, затым вярнулася ў UTC+4 27 сакавіка 2005)
*  Расея
*  Маўрыкій
*  Аман
*  Рэюньон
*  Сэйшэлы
*  Аб'яднаныя Арабскія Эміраты

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Гарады ў UTC+4

Катэгорыя:Часавыя пасы
Супрасьля (рака)

**Супрасьля** (раней вядомая як Спрасьля; ) — рака ў Польшчы, прыток Нарава. Цячэ праз Падляскае ваяводзтва. Даўжыня 93,8 км, плошча басэйну 1,8 тысячы км².

## Асноўныя прытокі
* *Правыя*: Слоя, Сокальда, Чорная, Дзернякоўка, Грыбоўка
* *Левыя*: Плоская, Пільніца, Белая

## На рацэ
* *[[Горад|Месты]]*: Супрасьля, Васількаў, Міхалова
* *[[Мястэчка]]*: Гарадок
* *[[Вёска|Вёскі]]*: Пілатаўшчына, Златарыя, Фасты, Тапаляны

## Агульныя зьвесткі
Пачатак бярэ ў багнах на поўнач ад вёскі Тапалянаў. У вышнявіне спачатку цячэ на ўсход, за местам Міхалова паварочвае на поўнач, дзе цячэ праз Кнышынскую Пушчу і Гарадок. Пачынаючы ад вёскі Пілатаўшчыны паварочвае да паўночнага захаду і праз 30 км перасякае мяжу паміж Сакольскім паветам і Беластоцкім. Далей рака працякае празь месты Супрасьль і Васількаў (дакранаючыся навакольляў Беластоку). Каля 2 км ніжэй за Гарадок, рака стварае каньён праз зону марэнных краявых утварэньняў. Каля 3 км вышэй плыньню ракі ад вёскі Фасты знаходзіцца гаць для абвадненьня лугоў. Упадае ў Нараў каля вёсцы Златарыя.

У Супрасьлі ловяцца стронга і харыюс. Рака — крыніца пітнога водазабесьпячэньня аглямэрацыі Беластоку.

Катэгорыя:Рэкі Польшчы
Катэгорыя:Басэйн Нарава
Эва Гарэшка

**Эва Гарэшка** — пэрсанаж у паэме Адама Міцкевіча «Пан Тадэвуш». 

Была дачкою стольніка Гарэшкі. Закахалася ў галоўнага героя паэмы Яцака Сапліцу, аднак яе бацька ня даў згоды на шлюб. У час аблогі расейскімі войскамі замка Гарэшкаў Яцак Сапліца забіў яе бацьку. Эва выйшла замуж за віцебскага ваяводу, ад якога нарадзіла адзіную дачку Зосю.

Катэгорыя:Пан Тадэвуш
Катэгорыя:Постаці твораў Адама Міцкевіча
Зося (Пан Тадэвуш)

**Зоф’я Гарэшка** — адна з пэрсанажаў эпапэі Адама Міцкевіча «Пан Тадэвуш». Названая ў гонар Зоф’і з Мацкевічаў — жонкі Антонія Эдварда Адынца.

Дачка Эвы Гарэшкі і таго Ваяводы, які разам з жонкай закончыў сваё жыцьцё дзесьці ў Сыбіры. Нарадзілася перад высылкай бацькоў, не пазьней за 1795 год. Падчас дзеяньня паэмы Зосі павінна было быць 14 гадоў, аднак Судзьдзя паведамляе, што яна «ўжо вырасла зь дзіцяці», а Талімэна ў пятай кнізе паэмы кажа Зосі: 

Так ці інакш, пасьля сьмерці бацькоў выхаваньне Зосі было даручана Талімэне, сяброўцы памерлай маці, зь якой яна доўгі час жыла ў Санкт-Пецярбургу. У пачатку паэмы Зося разам з апякункай з двух год жыве ў Сапліцава, скрытая ад сьвету, паводле выхаваўчых канцэпцый Талімэны.

Дзяўчынка любіць даглядаць гародчык і часта разыгрывае прадстаўленьні, знаходзячыся ў атачэньні прыроды. Зося паводле ўспрыманьня іншых пэрсанажаў паэмы далікатная, добра выхаваная й натуральная паненка, вельмі прыгожая зьнешне: сьветлыя валасы (заплеценыя часьцей за ўсё ў касу), блакіныя вочы.

У апошнім разьдзеле паэмы бярэцца шлюбам з Тадэвушам.

У спэктаклі «Пан Тадэвуш» рэжысэра Мікалая Пінігіна (2014) ролю Зосі выконвалі Марта Голубева і Крысьціна Казак.

## Крыніцы

Катэгорыя:Пан Тадэвуш
Катэгорыя:Постаці твораў Адама Міцкевіча
Намітка

**На́мітка, наметка** — старажытны традыцыйны жаночы галаўны ўбор усходніх славянаў, балтаў і некаторых іншых народаў. Яго насілі замужнія жанчыны ў Беларусі, Летуве, Латвіі, паўднёвых вобласьцях Расеі і Ўкраіне. Уяўляе сабой паласу зь вельмі тонкага белага кужэльнага ільнянога палатна шырынёй 30—70 сантымэтраў і даўжынёй ад трох да пяці мэтраў, якую адмысловым чынам завязваюць вакол галавы.

У розных рэгіёнах наміткі называлі па-рознаму: украінскія *перемітка*, *намітка*, *намітец*, *серпанок*, *рантух*, *склендячка*; беларускія *намётка*, *абмётка*, *павівала*, *плат*; расейскія *убрус*, *полотенце*, *ширинка*, *подширье*, *фата*, *гомылька*.

У старажытнасьці намітку насілі ўсе жанчыны незалежна ад станавай прыналежнасьці. Таму наміткі сустракаюцца на рускіх царкоўных фрэсках XII ст. і старажытных партрэтах. Існуе каля 30 спосабаў павязваньня наміткі.

У Беларусі намітка ўпершыню сустракаецца на партрэце першай паловы XVI ст. княгіні Кацярыны Алелькавіч-Слуцкай.

## Завязваньне
У залежнасьці ад мясцовасьці існавала вялікая колькасьць розных спосабаў завязваньня намітак. Пад намітку жанчыны апраналі чапец, які мог быць сатканым з грубых ніцей хатняга прадзеньня, а мог быць сшыты з пакупнога палатна і аздоблены залатой выцінанкай для таго, каб форма наміткі была больш выразнай і прыгожай. У якасьці падложкі маглі выкарыстоўваць таксама валік з кудзелі, абшыты палатном, на які накручвалі валасы ці *подвачка* — абруч з лазы ці ясеня шырынёй у далонь і памерам у абхват галавы. Полку акручвалі вакол галавы, спускаючы канцы на рамёны і сьпіну. Намітка закрывала лоб і шыю, прыцягваючы ўвагу да вачэй і надаючы ім асаблівае зьзяньне, таму нават немаладыя жанчыны выглядалі больш прыгожымі. Зьвісаючыя канцы наміткі падкрэсьлівалі контуры паставы.

## Аздабленьне намітак

Спрадвечна намітку насілі і ў буднія дні і ў сьвяты, але пасьля з-за дастаткова вялікай складанасьці завязваньня яна стала ўборам асаблівых выпадкаў: сьвятаў, кірмашоў, якіх-кольвек абрадаў, накшталт шлюбаў, яе таксама апраналі ў царкву. Наміткі аздабляліся складанай выцінанкай, часта з сымбалічнымі традыцыйнымі ўзорамі. Выцінанка разьмяшчалася па краі і на канцах наміткі. Выкарыстоўваліся таксама коклюшныя карункі і ўзорнае ткацтва.

## Абрадавае значэньне
Часьцей за ўсё жанчына ўпершыню апранала намітку на ўласнае вясельле. На Палесьсі маладой пасьля вянчаньня ў царкве надзявалі намітку, і яна насіла яе цэлы дзень. Па прыезду нявесты, у хаце жаніха сьвёкар здымаў намітку і сяброўкі расчэсвалі нявесьце валасы, закручвалі іх на тканку і надзявалі чапец і хустку. Шлюбавая намітка захоўвалася ўсё жыцьцё і ўкладывалася ў труну жанчыны.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Фальклёр Беларусі. Жаночы касьцюм. Галаўныя ўборы
* Завязваньне наміткі (facebook)

Катэгорыя:Беларускае нацыянальнае адзеньне
Катэгорыя:Расейскі нацыянальны касьцюм
Катэгорыя:Галаўныя ўборы
Катэгорыя:Няшытае адзеньне