Граўжышкі

**Гра́ўжышкі** — вёска ў Беларусі, каля ракі Гаружанкі. Цэнтар сельсавету Ашмянскага раёну Гарадзенскай вобласьці. Насельніцтва на 2010 год — 427 чал. Знаходзіцца за 13 км на паўднёвы захад ад Ашмянаў, за 30 км ад чыгуначнай станцыі Ашмяны; на шашы Ашмяны — Ліда.

Граўжышкі — даўняе мястэчка гістарычнай Ашмяншчыны (частка Віленшчыны). Да нашага часу тут захавалася званіца касьцёла Сьвятых Апосталаў Пятра і Паўла, помнік традыцыйнай беларускай дралянай архітэктуры XVIII стагодзьдзя.

## Назва

Паводле Хронікі Быхаўца, назва паселішча ўтварылася ад імя яго заснавальніка легендарнага князя Граўжы (Граўжыса). Адзначаліся старажытная германскія імёны Graso і *Grauso, у Прусіі бытавалі імёны *Grasicke* і *Grasuthe*.

Яшчэ этнограф і мовазнаўца Яўхім Карскі зьвяртаў увагу на тое, што ў латыскай Курляндыі, «*большасьць [[Беларуская мова|беларускіх]] населеных месцаў заканчваюцца на -ішкі*», пазьней у рэчышчы палітыкі летувізацыі падобныя тапонімы на -ішкі азначылі як «гістарычна балтыйскія» і нават «тыпова летувіскія». Тым часам менскі дасьледнік Алёхна Дайліда зазначае, што «*ва [[Усходнегерманскія мовы|ўсходнегерманскіх мовах]] быў пашыраны суфікс -isk-: такім парадкам, так менаваная „лінія Сафарэвіча“ (мяжа перавагі паселішчаў з назовамі на -ішкі ў Панямоньні) не абавязкова зьнітаваная з балтамі*».

Варыянты назвы ў гістарычных крыніцах: *Graszyski… Grauczyszki* (3 чэрвеня 1510 году); *Grauszyski… Grawszyski* (3 ліпеня 1510 году); *Кгравжышки… Кгравъжышъки* (1553 год); *зъ Кгъровжишокъ* (1567 год).

## Гісторыя
### Вялікае Княства Літоўскае
У пісьмовых крыніцах Граўжышкі ўпершыню ўпамінаецца ў XIII стагодзьдзі. Каля 1495 году ў паселішчы збудавалі касьцёл. У 1518 годзе Барбара Бутрымава заснавала тут мястэчка. Згодна з адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформай 1565—1566 гадоў Граўжышкі ўвайшлі ў склад Ашмянскага павету Віленскага ваяводзтва. У 1588 годзе *маёнтак Граўжышкі* знаходзіўся ў валоданьні кашталяна віцебскага Мэльхіёра Граўжы-Сноўскага, у канцы XVI стагодзьдзя — кашталяна амсьціслаўскага Нарушэвіча.

На мяжы XVI—XVII стагодзьдзяў Граўжышкі належалі Камаеўскіх, якія ў 1605 годзе прадалі маёнтак сакратару вялікага князя Яну Корсаку. Пазьней Граўжышкі знаходзіліся ў валоданьні Бутрымскіх, Быхаўцаў, Кердзеяў (за імі адбудавалі стары касьцёл), Ромэраў.

### Пад уладай Расейскай імпэрыі
У выніку трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай (1795 год) Граўжышкі апынуліся ў складзе Расейскай імпэрыі, дзе сталі цэнтрам воласьці Ашмянскага павету Віленскай губэрні. У другой палове XIX ст. маёнткам валодалі Корсакі, Полазавы, з пачатку XX стагодзьдзя Конанцавы. У 1880-я гады ў Граўжышках было 22 двары, дзеяў касьцёл, працавала школа, штогод праводзіўся кірмаш (29 чэрвеня). 

За часамі Першай сусьветнай вайны ў 1915 годзе Граўжышкі занялі войскі Нямецкай імпэрыі. 

### Найноўшы час
25 сакавіка 1918 году згодна з Трэцяй Устаўной граматай Граўжышкі абвяшчаліся часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 году ў адпаведнасьці з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі яны увайшлі ў склад Беларускай ССР. У 1919—1920 гадох у Граўжышкі ўваходзілі польскія войскі, бальшавікі. У 1920 годзе мястэчка апынулася ў складзе Сярэдняй Літвы, у 1922 годзе — у складзе міжваеннай Польскай Рэспублікі, дзе стала цэнтрам гміны Ашмянскага павету Віленскага ваяводзтва. На 1931 год тут было 54 двары.

У 1939 годзе Граўжышкі ўвайшлі ў БССР, дзе 12 кастрычніка 1940 году сталі цэнтрам сельсавету Ашмянскага раёну. Статус паселішча панізілі да вёскі. На 1970 год тут было 67 двароў, а 1997 год — 190.

У 2000-я гады Граўжышкі атрымалі афіцыйны статус «аграгарадку». У сакавіку 2008 году ў вёсцы разабралі стары драўляны касьцёл.


Graŭžyški, Śviatych Piatra i Paŭła. Граўжышкі, Сьвятых Пятра і Паўла (1901-15) (2).jpg|Агульны выгляд, да 1915 г.
Graŭžyški, Römer. Граўжышкі, Ромэр (1901-14).jpg|Сядзіба Ромэраў, да 1915 г.
Graŭžyški, Śviatych Piatra i Paŭła. Граўжышкі, Сьвятых Пятра і Паўла (1930).jpg|Касьцёл і званіца, 1930 г.
Graŭžyški. Граўжышкі (1930) (3).jpg|Касьцёл, 1930 г.

Graŭžyški, Śviatych Piatra i Paŭła. Граўжышкі, Сьвятых Пятра і Паўла (1901-39) (2).jpg|Касьцёл, да 1939 г.
Graŭžyški. Граўжышкі (1901-39).jpg|Касьцёл з боку апсыды, да 1939 г.
Graŭžyški, Śviatych Piatra i Paŭła. Граўжышкі, Сьвятых Пятра і Паўла (1930) (3).jpg|Інтэр'ер касьцёла, 1930 г.
Graŭžyški. Граўжышкі (1930) (5).jpg|Алтар, 1930 г.


## Насельніцтва
### Дэмаграфія
* **XIX стагодзьдзе**: 1881 год — 211 чал. (98 муж. і 113 жан.), зь іх 23 юдэі (9 муж. і 13 жан.)
* **XX стагодзьдзе**: 1905 год — 229 чал.; 1931 год — 361 чал.; 1970 год — 271 чал.; 1993 год — 518 чал.; 1997 год — 523 чал.; 1999 год — 498 чал.
* **XXI стагодзьдзе**: 2010 год — 427 чал.

### Інфраструктура
У Граўжышках працуюць сярэдняя школа, дашкольная ўстанова, лякарня, пошта.

## Турыстычная інфармацыя

### Славутасьці
* Званіца (XVIII ст.)

### Страчаная спадчына
* Касьцёл Сьвятых Апосталаў Пятра і Паўла (XVIII ст.)

## Заўвагі

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 
* 

## Вонкавыя спасылкі
* Граўжышкі, Radzima.org