open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Трубяцкія

**Трубяцкі́я** () — княскі род, лінія Ґедзімінавічаў.

Тытулаваліся князямі ад гораду Трубяцку, часткі былога Чарнігаўскага княства. Трубяцкое княства захопленае ў 1566 годзе Вялікім княствам Маскоўскім, тады ж князі Трубяцкія падпарадкаваліся Вялікаму Князю Маскоўскаму Івану Васільевічу.

Трубяцкое княства вернутае ў склад ВКЛ паводле Дэулінскага перамір'я 1618 году, страчанае ў выніку вайны Расеі з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гадоў. Князь Юры Мікітавіч Трубяцкі атрымаў частку Трубяцку ў 1621 годзе, ягоны ўнук князь Юрый Пятровіч Трубяцкі выехаў у Расею ў 1657 годзе. Ад яго працягваецца род Трубяцкіх.

* Гедзімін, Вялікі Князь Літоўскі
:: … к. 1275, † … канец 1341, зіма
:* Альґерд, Вялікі Князь Літоўскі
::: ……, † … 1377.05, канец месяца
::* князь Дзьмітры Бранскі
:::: …, † у бітве на рацэ Ворскле 12 жніўня 1399
:::: Князь Бранскі (1357—1379, 1390—1399), Трубецкі і Старадубскі.
:::* князь Міхаіл Дзьмітрыевіч Трубяцкі
::::: Ад яго паходзіць род князёў **Трубяцкіх**.
:::* князь Іван Дзьмітрыевіч Трубяцкі
::::: 

## Вонкавыя спасылкі
* Генэалёгія князёў Трубяцкіх (па-ангельску)

Катэгорыя:Беларускія шляхецкія роды
Катэгорыя:Расейскія шляхецкія роды
Катэгорыя:Рускія шляхецкія роды
Катэгорыя:Трубяцкія
Катэгорыя:Гедзімінавічы
Катэгорыя:Альгердавічы
Катэгорыя:Генэалёгія
Павал Місько

**Па́вал Місько́** ( — ) — дзіцячы пісьменьнік, празаік, паэт, публіцыст.

## Біяграфія
Нарадзіўся ў вёсцы Старцавічы (цяпер Знамя) Слуцкага раёну Менскай вобласьці. Скончыў філялягічны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўнівэрсытэту ў 1955 годзе. Працаваў у газэтах «Звязда», «Сельская газета», «ЛіМ», часапісе «Полымя», выдавецтве «Мастацкая літаратура». Сябра СП СССР з 1968 году.

## Бібліяграфія
Зборы апавяданьняў і аповесьцяў
* «Калодзеж» (1967)
* «Калянае лісце» (1974)

Раманы
* «Мора Герадота» (1976)
* «Градабой» (1980)
* «Хлопцы, чые вы будзеце…» (1990)

Дзіцячая проза
* «Падарожжа ў калгас» (1970)
* «Зямля ў нас такая» (1971)
* «Навасёлы…» (1972)
* «Прыгоды Бульбобаў» (1977)
* «Грот афаліны» (1985)
* «Эрпіды на планеце Зямля» (1987)

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Грот афалины (поўны тэкст па-расейску)
* Новосёлы (поўны тэкст па-расейску)

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Слуцкім раёне
Катэгорыя:Беларускія літаратары
Мовазнаўства

**Мовазна́ўства**, **лінгві́стыка** — навука аб будове, функцыянаваньні й разьвіцьці моваў сьвету.

## Разьдзелы
* **Агульнае мовазнаўства** займаецца вывучэньнем рысаў, уласьцівых *любой* мове. Лінгвістычныя дасьледаваньні могуць праводзіцца як індуктыўна (эмпірычна, з дапамогай тыпалёгіі), так і дэдуктыўна (дасьледаваньне агульначалавечых заканамернасьцяў функцыянаваньня мовы, вылучэньне ўнівэрсаліяў, асаблівасьцяў любога маўленчага акту ды іншых).
* **Прыватнае мовазнаўства** займаецца вывучэньнем або асобнай мовы (беларусістыка, япаністыка ды іншыя), або групы роднасных моваў (раманістыка, германістыка, цюркалёгія ды іншыя), або геаграфічныя зоны, у якіх групуюцца арэальна і/ці тыпалягічна блізкія мовы (балканістыка, каўказазнаўства ды іншыя).

Часам па найбольш агульным аб’екце вывучэньня мовазнаўства падзяляюць на ўнутранае ды зьнешняе. **Унутранае мовазнаўства** вывучае, у першую чаргу, структуру пляна выражэньня і пляна зьместу, і менш цікавіцца экстралінгвістычнымі (пазамоўнымі) зьявамі, зьвязанымі з моўнымі знакамі, а **зьнешняе мовазнаўства** дасьледуе сувязь лінгвістычных і экстралінгвістычных зьяваў. Зрэшты, падзел на ўнутраную і зьнешнюю лінгвістыку досыць умоўны.

Як у агульным мовазнаўстве, так і ў прыватных галінах навукі вылучаюцца асобныя вобласьці, зьвязаныя найперш з узроўневай структурай пляну выражэньня моўных адзінак:
* фанэтыка ды фаналёгія арыентаваныя на гукавы ўзровень мовы. Прадмет фанэтыкі — гукі мовы ва ўсёй іх разнастайнасьці, а іменна акустычныя (фізычныя) ды артыкуляцыйныя (фізіялягічныя) адметнасьці тых ці іншых гукаў. Фаналёгія вывучае гукі з функцыянальнага ды сыстэмнага пункту гледжаньня. Прадметам фаналёгіі зьяўляюцца сэгмэнтныя фанэмы і/ці фаналягічныя дыфэрэнцыйныя прыкметы, радзей склады ці сілябэмы (напрыклад, у тыбэцкай мове), а таксама супрасэгмэнтны ўзровень (націск, інтанацыя, тон і г. д.).
* марфаналёгія, прадметам якой зьяўляецца вывучэньне фаналягічнага складу морф (частак словаформаў) і разнастайныя граматычна абумоўленыя фанэмныя чаргаваньні.
* граматыка — разьдзел мовазнаўства, які дасьледуе марфэмы, морфы, марфалягічныя часткі словаў і іх спалучэньні. У граматыцы вылучаюць два вялікія падразьдзелы — гэта
* марфалёгія і яе падразьдзелы — словаўтварэньне і словазьмяненьне ды
* сынтаксіс.
* лексычная сэмантыка вывучае слоўны склад мовы. Яе падразьдзелы:
* фразэалёгія
* сэмантычны сынтаксіс
* лексыкалёгія, якая дасьледуе «моцную сэмантыку» словаў
* лексыкаграфія,
* стылістыка.
 
### Глядзіце таксама
* Інтэрлінгвістыка
* Лінгвістыка унівэрсалій
* Псыхалінгвістыка
* Сэміятычная канцэпцыя мовы
* Сынхранічнае і дыяхранічнае мовазнаўства
* Соцыялінгвістыка
* Тыпалёгія моў
* Тэарэтычнае і прыкладное мовазнаўства
* Правапіс
* Пунктуацыя


Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы
Паўгрош

**Паўгрош** — срэбраная ці медзяная манэта вартасьцю  гроша. На Беларусі трапляецца паўгрош літоўскі, паўгрош польскі, паўгрош сьвідніцкі.

Катэгорыя:Манэты Вялікага Княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай
Гіфа

**Гі́фа** — ніткападобны, разгалінаваны элемэнт, што, пераплятаючыся зь іншымі гіфамі, складае міцэлій або цела грыба.

Гіфы маюць верхавінны і неабмежаваны рост. У ніжэйшых грыбоў гіфы ня маюць папярочных загарадак, а міцэлій складаецца з адной буйной шмат’ядравай вузы. У сапраўдных грыбоў загарадкі ўтвараюцца на роўнай адлегласьці. У большасьці грыбоў гіфальная абалонка бясколерная, у некаторых яна афарбаваная. Хімічны склад абалонкі можа адрозьнівацца ў розных сыстэматычных групах (хітын, глюкан, цэлюлёза). Асноўнай функцыяй гіфы ўважаецца паглынаньне вады і спажыўных рэчываў з навакольнага асяродзьдзя. Некаторыя фрагмэнты гіф могуць мець пэўныя мадыфікацыі, якія забясьпечваюць іхнае прыстасаваньне да ўмоваў навакольнага асяродзьдзя, а таксама гуляюць важную ролю ў вэгетатыўным размнажэньні.

## Вонкавыя спасылкі
* Уводзіны ў мікалёгію. MicrobiologyBytes.

Катэгорыя:Біялёгія
Паўгрош літоўскі

**Паўгрош літоўскі** — срэбраная манэта ВКЛ вартасьцю ½ гроша.

Біўся:

Аляксандр Ягелончык (1492—1506) — Віленская мынца. Паўгрош біўся з 1494 году — манэты недатаваныя, 1,27 г., авэрс — Пагоня, надпіс: *mon · alexandri* (манэта Александра), рэвэрс — Арол, надпіс: *magni · dvc · litvanie* (Вялікае Княства Літоўскае).

Жыгімонт I Стары — Віленская мынца (1509—1529), 1,29 г., авэрс — Пагоня, надпіс: *moneta · sigismundj* (манэта Сігізмунда), рэвэрса — Арол, надпіс: *magni · dvcis · litvanie* (Вялікае Княства Літоўскае).

Жыгімонт II Аўгуст — Віленская мынца (1545—1565), Тыкоцінская мынца (1566) 1,20 г — авэрс — Пагоня, надпіс — *moneta · magni · dvcat ·litva* (манэта Вялікага Княства Літоўскага); на рэвэрсе Арол і надпіс *sigis  · avg · rex · po · mag · dvx. L1* (Жыгімонт Аўгуст кароль польскі Вялікі князь літоўскі).

У апошнюю чвэрць XVI стагодзьдзя на ўсходзе Беларусі паўгрош называўся *пятаком*.

Катэгорыя:Манэты Вялікага Княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай
Авэрс

**Авэрс** (,  — павернуты тварам) — галоўны бок, правы, манэты, банкноты, мэдаля.

На авэрсе манэты звычайна зьмяшчалася выява караля, цара, князя, ці ягоная манаграма альбо імя.

Пры іх адсутнасьці авэрс вызначаецца па баку, на якім зьмешчаны герб, ці вызначана вартасьць.

На мэдалі — бок, на якім паведамляецца пра нагоду біцьця.

На банкноце — бок, дзе надрукаваны герб, ці подпіс асобы, адказнай за выпуск.

На здымках ці сканах авэрс прынята зьмяшчаць зьлева ці зьверху ад супрацьлеглага боку — рэвэрсу.

## Глядзіце таксама
* Рэвэрс (нумізматыка)

Катэгорыя:Нумізматыка
Рэвэрс (нумізматыка)

**Рэвэрс** ( — адваротны) — адваротны бок манэты, банкноты, мэдаля. На ім зьмяшчалася інфармацыя менш значная за авэрс.

Рэвэрс падаецца на малюнках, здымках ці сканах справа ці зьнізу.

## Глядзіце таксама
* Авэрс

Катэгорыя:Нумізматыка
Палескае ваяводзтва

**Палескае ваяводзтва** () — адміністрацыйная адзінка міжваеннай Польскай Рэспублікі. Утворанае 4 лютага 1921 году.

## Геаграфія
Ваяводзтва знаходзілася ва ўсходняй Польшчы, межавала з СССР і ваяводзтвамі:
* Беластоцкім
* Люблінскім
* Наваградзкім
* Валынскім

Сядзіба ваяводзкае ўлады — Берасьце.

## Гарады
У ваяводзтве налічвалася 17 населеных пунктаў з гарадзкімі правамі, у тым ліку: Берасьце (цэнтар ваяводзтва), Пінск, Бяроза-Картуская, Давыд-Гарадок, Дарагічын, Кобрынь, Лунінец, Столін.

## Паветы
Ваяводзтва складалася з Брэст-Літоўскага, Дарагічынскага, Камень-Кашырскага, Кобрынскага, Косаўскага, Лунінецкага, Пінскага, Пружанскага, Сарненскага і Слонімскага паветаў.

## Гміны і населеныя пункты
У склад ваяводзтва ўваходзілі 113 гмін.

## Ваяводы
* Валеры Роман (14 сакавіка 1921 — 3 траўня 1922)
* Станіслаў Юзаф Даўнаровіч (18 траўня 1922 — 2 кастрычніка 1924)
* Казімеж Младзяноўскі (4 кастрычніка 1924 — 5 траўня 1926)
* Ян Крагельскі (14 ліпеня 1926 — 8 верасьня 1932, в. а. да 23 сьнежня 1926)
* Вацлаў Костак-Бярнацкі (8 верасьня 1932 — 2 верасьня 1939)
* Ежы Альбін дэ Трамэкур (выконваў абавязкі за Костака-Бярнацкага) (17 лютага 1937 — 7 верасьня 1937)

## Крыніцы
Гіпотэза Сэпіра-Ўорфа

**Гіпотэза Сэпіра-Ўорфа** (па-ангельску: *Sapir-Whorf Hypothesis*), або **гіпотэза лінгвістычнай адноснасьці** — канцэпцыя, распрацаваная ў 30-х гадох XX стагодзьдзя, паводле якой структура мовы вызначае мысьленьне і спосаб пазнаньня рэальнасьці. Іншымі словамі, мяркуецца, што людзі, што размаўляюць на розных мовах, і думаюць па-рознаму. Аўтарамі канцэпцыі зьяўляюцца амэрыканскія этналінгвісты Эдуард Сэпір і Бэнджамін Ўорф.

Катэгорыя:Мовазнаўства
Паўгрош сьвідніцкі

**Паўгрош сьвідніцкі** — срэбраная ці білонная манэта, вартасьцю ½ грошы. Біўся ў Сылезіі ў мястэчку Сьвідніца (Швайдніца), у 1517—1528 гадах ад імя караля Вугоршчыны і Чэхіі Людовіка. Вага — 0,93 г.

Манэта была падобнаю да паўгроша польскага (Кракаўская мынца) — адзін дыямэтар, знаходжаньне надпісаў і выгляд літар, малюнкі на авэрсе і рэвэрсе. Адрозьнівалася толькі легенда — надпіс вакол манэты.

Авэрс: *lydovicys rex vngarie et bohemie* (Людовік кароль Вугоршчыны і Багеміі), арол.

Рэвэрс: *evitas swidncz* (горад Сьвідніца), карона.

Таму просты народ, што ня ўмеў чытаць, блытаў яе з польскім паўгрошам.

У 1517 годзе Жыгімонт І Стары запатрабаваў ад Сылезіі спыненьня эмісіі паўгроша і забараніў увоз яго ў Польшчу. У 1518 годзе было забаронена карыстаньне сьвідніцкім паўгрошам на землях Кароны і ВКЛ і патрабаваў выстаўляць «подлую» манэту на ўсеагульны агляд ля гарадзкіх ратуш. У 1524 годзе спыніў падарожжы купцоў у Сылезію на 10 год.

У 1527 годзе сойм дазволіў карыстацца сьвідніцкім паўгрошам, прыраўняўшы яго да 2 дынараў (паўгрош польскі = 4 дынарам).

З 1528 году пачалася скупка ў насельніцтва сьвідніцкай манэты. Пасьля тэрмін выкупу быў падоўжаны з 2 сакавіка 1528 да 26 чэрвеня 1528 году дазвалялася аплачваць падатак гэтым паўгрошам.

Скупалі сьвідніцкі паўгрош Кракаўская мынца, Таруньская мынца і адмысловыя кропкі ў ВКЛ і Кароне.

За жнівень і верасень 1546 году было сабрана ў Гародні 202500 манэт. За той самы час і студзень 1547 ў Берасьці — 658125, за верасень 1546 году ў Мазыры і Полацку — па 168750.

Пасьля пераплаўкі з паўгрошу біўся траяк польскі (тры грошы), а ў 1528 — 1529 — шастакі польскія (шэсьць грошаў).

Апошні раз вядомая пераплаўка адбылася ў 1562 Віленскай мынца.

Шмат сьвідніцкіх паўгрошаў сустракаецца дасюль у беларускіх скарбах.

Катэгорыя:Нумізматыка
Катэгорыя:Манэты Вялікага Княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай
Эдуард Сэпір

**Эдуа́рд Сэпі́р** (; 26 студзеня 1884 — 4 лютага 1939) — амэрыканскі антраполяг і мовазнаўца.

У 1904 годзе скончыў Калюмбійскі ўнівэрсытэт з дыплёмам у галіне германістыкі, але ягоныя мовазнаўчыя інтарэсы былі шырэйшымі. Наступныя два гады Сэпір вывучаў мовы Амэрыкі, на што яго, верагодна, натхніў Франц Боас, зь якім Сэпір пазнаёміўся ва ўнівэрсытэце.

Сэпір выкладаў ва Ўнівэрсытэце Чыкага, потым у Ельскім унівэрсытэце, дзе ён узначальваў факультэт антрапалёгіі. Ён быў адным зь першых навукоўцаў, што вывучалі сувязі паміж мовазнаўствам і антрапалёгіяй.

У 1921 годзе Сэпір высунуў ідэю пра тое, што мова ўплывае на спосаб мысьленьня чалавека. Ідэю Сэпіра ў 1940-х гадох распрацоўваў Бэнджамін Ўорф, і паступова яна пераўтварылася ў гіпотэзу Сэпіра-Ўорфа.

Сэпір памёр з-за хваробы сэрца.

## Крыніцы

Катэгорыя:Навукоўцы ЗША
Катэгорыя:Антраполягі
Катэгорыя:Мовазнаўцы
Катэгорыя:Філёлягі
Катэгорыя:Памерлі 4 лютага
Катэгорыя:Памерлі ў 1939 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся 26 студзеня
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1884 годзе
Поліцукрыды

**Полісахары́ды** (або **гліка́ны**) — адносна складаныя вугляводы, палімэры монацукрыдаў (такіх як глюкоза або цукроза) ці іхніх вытворных (напрыклад, амінацукрыдаў). Поліцукрыды маюць вялікую малекулярную вагу, часам — разгалінаваную структуру. Яны звычайна некрышталёввыя, нераспушчальныя ў вадзе, ня маюць характэрнага для монацукрыдаў салодкага смаку.

Поліцукрыды, вытворныя ад аднаго тыпу монацукрыдаў, называюцца *гомаполіцукрыдамі (гомагліканамі)*, а болей за аднаго тыпу монацукрыдаў — *гетэраполіцукрыдамі (гетэрагліканамі)*.

Агульная формула поліцукрыдаў — звычайна Cn(H20)n − 1, дзе n — даволі вялікі лік, 200-500.

Прыкладамі поліцукрыдаў зьяўляюцца цэлюлёза, крухмал, глікаген, хітын.
Уральскія мовы

**Ура́льскія мовы** — моўная сям'я, у якую ўваходзіць каля 30 моваў гіпатэтычнай настратычнай макрасям'і. Агульная колькасьць носьбітаў — каля 20 мільёнаў чалавек. Пытаньне роднаснасьці ўральскіх моваў зь іншымі настратычнымі застаецца дыскусыйным, высоўваюцца таксама гіпотэзы па аб'яднаньні ўральскае сям'і ў вышэйшыя аб'яднаньні (надсем'і) зь іншымі моўнымі сем'ямі: юкагірскай, чукоцка-камчацкай, алтайскай, індаэўрапейскай, эскімоска-алеуцкімі.

Уральская моўная сям'я ўлучае фіна-вугорскую і самадыйскую галіны моваў. Мелі агульную мову-продак — праўральскую мову.

## Клясыфікацыя
### [[Самадыйскія мовы]]
#### Паўднёвая галіна
* Селькупская мова
* Камасінская мова †
* Маторская мова †
* Кайбальская мова †
* Саёцкая мова †
* Тайгійская мова †

#### Паўночная галіна
* Энецкая мова
* Ненецкая мова
* Нганасанская мова

### [[Фіна-вугорскія мовы]]
#### [[Вугорскія мовы|Вугорская галіна]]
* Вугорская мова
* **Обска-вугорскія мовы**
** Хантыйская мова
** Мансійская мова

#### Фіна-пермская галіна
* **[[Пермскія мовы]]**
** Удмурцкая мова
** Комі-зыранская мова
** Комі-пярмяцкая мова
** Комі-язьвінская мова
* **[[Фіна-волскія мовы]]**
** Марыйская мова
*** Горна-марыйская мова
*** Лугова-ўсходняя марыйская мова
** ***[[Мардоўскія мовы]]***
*** Эрзянская мова
*** Макшанская мова
** Мурамская мова †
** Мяшчэрская мова †
** Мяранская мова †
* **[[Саамскія мовы]]**
** ***Заходнесаамская ґрупа***
*** Луле-саамская мова
*** Паўднёвасаамская мова
*** Паўночнасаамская мова
*** Пітэ-саамская мова
*** Умэ-саамская мова
** ***Усходнесаамская ґрупа***
*** Акала-саамская мова †
*** Інары-саамская мова
*** Кайнуў-саамская мова †
*** Кемі-саамская мова †
*** Кільдзінская саамская мова
*** Скольцкая саамская мова
*** Церская саамская мова
* **[[Балтыйска-фінскія мовы]]**
** ***Паўднёвая ґрупа***
*** Водзкая мова
*** Ліўская мова
*** Паўднёваэстонская мова
**** Гаворкі выру, мулґі, сэту, тарту, а таксама паўднёваэстонскія гаворкі Лудзы і Краснагародзкага
*** Эстонская мова
** ***Паўночная ґрупа***
*** Фінская мова
**** Квэнская мова
**** Мэянкіелі
** ***Усходняя ґрупа***
*** Вэпская мова
*** Іжорская мова
*** Карэльскія мовы

† — мёртвыя мовы


Катэгорыя:Настратычныя мовы
Хітын

**Хіты́н** — азотазьмяшчальны поліцукрыд, упершыню вылучаны з вонкавых абалонак тарантулаў. Хімічная назва: полі-N-ацэтыл-D-глюкоза-2-амін.

Назва рэчыва «хітын» паходзіць ад грэцкага «хітон» («*χιτών*», тып вопраткі), што сымбалізуе ключавую ролю хітыну ў пабудове покрываў шматлікіх арганізмаў.

Гэта жорсткі паўпразрысты матэрыял, які зьяўляецца галоўным складнікам экзашкілета членістаногіх і прысутнічае ў клеткавых сьценках грыбоў. Хітын таксама вырабляецца ў арганізмах іншых жывых істотаў — разнастайных чарвякоў, кішачнаполасьцевых і іншых.

Хітын — адзін з найбольш распаўсюджаных у прыродзе полісахарыдаў: штогод на Зямлі вырабляецца і раскладаецца каля 10 гігатонаў гэтага рэчыва. Звычайна ў арганізмах, што вырабляюць і выкарыстоўваюць хітын, ён утрымліваецца не ў чыстым выглядзе, але ў комплексе зь іншымі полісахарыдамі і пратэінамі. Нягледзячы на тое, што хітын зьяўляецца рэчывам, вытворным ад цэлюлёзы, у арганізмах, што вырабляюць цэлюлёзу (расьліны, бактэрыі) хітын знайсьці не атрымалася.

У мэдыцыне хітын выкарыстоўваецца для паскарэньня загойваньня ранаў: пакрытае хітынам валакно, губкі і плеўкі скарачаюць час загойваньня ранаў на велічыню да 30%. Асабліва пэрспэктыўным ёсьць выкарыстаньне хітынавых матэрыялаў і інструмэнтаў з хітынавым пакрыцьцём пры лекаваньні апёкаў.

Акрамя таго хітын выкарыстоўваецца і ў касмэтычнай галіне як бясьпечны і не раздражняльны для скуры палімэрны напаўняльнік касмэтычных сродкаў.

У водным асяродзьдзі хітын выяўляе хэлятныя хімічныя ўласьцівасьці, дзякуючы чаму фільтры на аснове хітыну пасьпяхова выкарыстоўваюцца для ачысткі сьцёкавых вод ад аніённых забруджвальнікаў і такіх рэчываў як ДДТ і поліхлёрбэнзолы.

Катэгорыя:Арганічныя злучэньні
Катэгорыя:Біялёгія
1983

## Падзеі
* 1 студзеня — «Кэршкаўская атамная электрастанцыя» запушчаная ў камэрцыйнае выкарыстаньне
* 28 красавіка — Палыкавіцкая крыніца атрымала статус помніка прыроды Беларусі
* Упершыню зарэгістраваныя W- і Z-базоны

## Нараджэньні
* 6 траўня — Аксана Кавалеўская, беларуская сьпявачка
* 3 ліпеня — Дарота Маслоўска, польская пісьменьніца і журналістка

## Сьмерці
* 11 студзеня — Ціхан Кісялёў, першы сакратар ЦК КПБ
* 2 лютага — Мікола Прашковіч, беларускі дысыдэнт, літаратуразнаўца, перакладчык
* 7 красавіка — Ларыса Геніюш, беларуская паэтка
* 21 траўня — мітрапаліт Андрэй (Аляксандар Крыт), рэлігійны дзяяч эміграцыі
* 1 ліпеня — Янка Хвораст, беларускі танцоўшчык, балетмайстар, зьбіральнік беларускага харэаграфічнага фальклёру
* 25 кастрычніка — Марыян Пецюкевіч, дзяяч заходнебеларускага нацыянальнага руху, этнограф
* 3 лістапада — Антон Мартас, архіяпіскап, гісторык Праваслаўнай царквы
Янка Нёманскі

**Я́нка Нёманскі** (сапраўднае імя **Іва́н Андрэ́евіч Пятро́віч**;  — ) — празаік, публіцыст, эканаміст, грамадзкі дзяяч.

## Біяграфія
Нарадзіўся ў мястэчку Шчорсы Наваградзкага павету Менскай губэрні. У 1909 годзе скончыў Нясьвіскую настаўніцкую сэмінарыю; у 1915—1916, 1918 гадах вучыўся на гісторыка-філялягічным факультэце Петраградзкага ўнівэрсытэту. У 1916 годзе мабілізаваны ў армію, накіраваны ў школу прапаршчыкаў. У 1918 годзе — загадчык выдавецкага аддзелу Беларускага нацыянальнага камісарыяту. У 1918—1919 гадах разам зь Цішкам Гартным выдаваў газэту «Дзяньніца». Там з 1918 году пачаў друкаваць публіцыстычныя творы. У 1919—1921 гадах — у Чырвонай арміі. З 1922 году ў Менску; працаваў у плянава-эканамічных органах. Намесьнік старшыні Дзяржпляну БССР. Чалец Інбелкульту. Акадэмік Беларускай Акадэміі Навук з 1928 году. У 1929—1931 гадах — неадменны сакратар Беларускай Акадэміі Навук. З 1931 году — загадчык аддзелу эканомікі НДІ прамысловасьці. У 1933—1936 гадах узначальваў катэдру фінансавых дысцыплін у Беларускім дзяржаўным інстытуце народнай гаспадаркі.

Зь першым апавяданьнем «Над Кроманьню» выступіў у 1922 годзе (часопіс «Полымя»). У 1927—1932 гадах сябра праўленьня літаратурнага аб’яднаньня «Полымя». На працягу 1928—1930 гадоў пісаў раман «Драпежнікі», які застаўся няскончаным (рукапіс другой часткі быў спалены энкавэдыстамі пасьля арышту). Арыштаваны 26 красавіка 1937 году. Вайсковай калегіяй Вярхоўнага суду СССР 29 кастрычніка 1937 году прысуджаны да расстрэлу. Расстраляны ва ўнутранай турме НКУС у Менску ў тую ж «Чорную ноч», якая таксама атрымала назву «Ноч расстраляных паэтаў».

Рэабілітаваны 16 сакавіка 1957 году.

## Творы
* На зломе: Апавяданьні. Менск, 1925.
* Творы. Менск, 1984.

## Літаратура

* Строева Т. Адзін з пачынальнікаў // ЛіМ. 1980, 4 красавіка.
* Хомчанка В. Абавязак памяці // ЛіМ. 1985, 15 лістапада.
* Савік Л. Янка Нёманскі // Гісторыя Беларускай літаратуры XX ст. — Менск, 1999. Т. 2.
* Платонаў Р. Лёсы. — Менск, 1998.
* 
* 

## Вонкавыя спасылкі
* Арыгінальны артыкул
* Біяграфія на Slounik.org
* Апавяданьне «Над Кроманьню» на «Беларускай Палічцы»

Катэгорыя:Нарадзіліся 12 красавіка
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1890 годзе
Катэгорыя:Беларускія гісторыкі
Катэгорыя:Беларускія эканамісты
Катэгорыя:Беларускія літаратары
Катэгорыя:Акадэмікі Акадэміі навук БССР
Катэгорыя:Беларускія літаратары, расстраляныя ў ноч з 29 на 30 кастрычніка 1937 году
Катэгорыя:Расстраляныя беларускія навукоўцы
Катэгорыя:Памерлі ў Менску
Дзейнік-дапаўненьне-выказьнік

**Дзейнік-дапаўненьне-выказьнік** (ДзДВ) — парадак словаў у сказе, калі спачатку ідзе дзейнік, за ім — дапаўненьне, а затым — выказьнік.

Напрыклад: *Я кнігу бачу*. Такі парадак словаў — найбольш часты ў мовах. Да гэтай катэгорыі належаць карэйская, лацінская, пэрсыдзкая, турэцкая і японская мовы.

Іншыя парадкі:
* дзейнік-выказьнік-дапаўненьне (ДзВД),
* выказьнік-дзейнік-дапаўненьне (ВДзД),
* выказьнік-дапаўненьне-дзейнік (ВДДз),
* дапаўненьне-дзейнік-выказьнік (ДДзВ),
* дапаўненьне-выказьнік-дзейнік  (ДВДз).

Катэгорыя:Мовы
Тыпалёгія моў

**Тыпалёгія моваў** — клясыфікацыя моваў згодна іх граматычных уласьцівасьцяў. Тыпалягічная клясыфікацыя адрозьніваецца ад генэтычнай клясыфікацыі, дзе ў моўныя сем’і аб’ядноўваюцца мовы, якія маюць агульную мову-продка.

## Сынтаксычная тыпалёгія
Клясыфікацыя, якая падзяляе мовы згодна месца ў сказе дзейніка (S), аб'екта (O), выказніка (V). Існуюць наступныя тыпы: 
* SOV
* SVO
* VSO
* VOS
* OVS
* OSV
У некаторых мовах дзейнік складаецца зь дзьвюх частак: дапаможнага дзеяслова і інфінітыву ці дзеепрыметніка. Нямецкая і галяндзкая мовы часта клясыфікуюцца як мовы тыпу V2, таму што дзеяслоў заўжды знаходзіцца на другім месцы ў сказе. 
Некаторыя мовы (звычайна вельмі флексычныя) вельмі цяжка клясыфікаваць, бо ў сказе дапушчальны амаль кожны парадак словаў. Гэта, напрыклад польская і ўсходнеславянскія мовы. У такіх выпадках магчыма толькі адзначыць, які парадак найбольш часты.

## Марфалягічная тыпалёгія
Паводле марфалягічнай клясыфікацыі мовы падзяляюцца на тыя, дзе марфэмы часьцей ужываюцца як самастойныя словы, і на тыя, дзе некалькі марфэм часта аб’ядноўваюцца ў адно слова.

### Ізаліруючыя мовы
У ізаліруючых мовах практычна ўсе марфэмы зьяўляюцца самастойнымі словамі, мала ці зусім няма афіксаў. Шэраг граматычных значэньняў выражаюцца асобна ад значэньня лексычнага. Сярод натуральных моў вельмі мала такіх моў, якія б зусім ня мелі афіксаў. Ізаліруючымі называюцца мовы, у якіх вельмі мала такіх элемэнтаў.

### Сынтэтычныя мовы
У сынтэтычных мовах адна ці некалькі марфэмаў аб’ядноўваюцца ў адно слова пры дапамозе прыставак, суфіксаў, канчаткаў.
Можна падлічыць каэфіцыент сынтэтычнасьці мовы. Для гэтага ў тэксьце вызначаюць колькасьць марфэмаў (M) і агульную колькасьць словаў (V), іх адносіны M/V ёсьць каэфіцыент. Чыста ізаліруючая мова (напрыклад, сканструяваная мова такіпона) мае каэфіцыент роўны 1. Вельмі ізаліруючай мовай ёсьць віетнамская з каэфіцыентам 1,06. Ангельская мова мае каэфіцыент 1,68, мова суахілі — 2,55.

### Аглютынатыўныя і фузыйныя мовы
Паводле тыпу марфэмнага ладу мовы падзяляюцца на **[[аглютынацыя|аглютынатыўныя]]** і **[[фузыя|фузыйныя]]**. У аглютынатыўных марфэмы заўжды маюць тое самае вымаўленьне (як у эспэранта) або вымаўленьне зьмяняецца згодна фанэтычных правілаў (як уфінскай ці турэцкай). Марфэмныя межы выразныя, а кожны афікс мае толькі адно значэньне. У фузыйных мовах марфэмныя швы сьціраюцца, адзін гук можа адносіцца адначасова да дзьвюх марфэмаў. Службовыя марфэмы выражаюць адразу некалькі граматычных значэньняў. Фузыйны лад сустракаецца ў індаэўрапейскіх і сэміцкіх мовах. Сярод фузыйных моваў ёсьць сынтэтычныя і аналітычныя (ангельская, француская).

Катэгорыя:Мовы
Катэгорыя:Мовазнаўства
Алтайскія мовы

**Алта́йскія мовы** — моўная сям’я, якую складаюць каля 60 моваў гіпатэтычнае настратычнае макрасям’і, на якіх размаўляюць каля 250 мільёнаў чалавек, галоўным чынам у Сярэдняй Азіі і на Далёкім Усходзе. Паводле традыцыйнай клясыфікацыі алтайская моўная сям’я ўлучае цюрскую, мангольскую і тунгуска-маньчжурскую групы моваў, а таксама карэйскія ды япона-рукюскія мовы. Аднак сувязі паміж асобнымі мовамі і групамі гэтай сям’і застаюцца гіпатэтычнымі.

= Алтайская моўная сям’я =

## Цюрскія мовы
### [[булгарскія мовы|Булгарская]] падгрупа
* хазарская мова †
* чуваская мова
* булгарская мова †

### Паўднёва-заходняя падгрупа
* турэцкая мова
* азэрбайджанская мова
* туркмэнская мова
* гагавуская мова

### Паўночна-заходняя падгрупа
* нагайская мова
* кумыцкая мова
* татарская мова
** сярэдні дыялект
** заходні (мішарскі) дыялект
** усходні (сыбірскі) дыялект
* башкірская мова
* казаская мова
* каракалпацкая мова
* караімская мова
* печанеская мова †
* палавецкая мова (куманская) †

### Кыргыза-кыпчацкая падгрупа
* кыргыская мова
* алтайская мова (айроцкая)
* крымскататарская мова
* карачаева-балкарская мова

### Паўднёва-ўсходняя падгрупа
* узбэцкая мова
* уйгурская мова
* чагатайская мова †

### Паўночна-ўсходняя падгрупа
* шорская мова
** кондамскі дыялект
** мраскі дыялект
* тувінская мова
* якуцкая мова
* даўганская мова
* хакаская мова
** сагайскі дыялект
** бельтырскі дыялект
** качынскі дыялект
** кайбальскі дыялект
** кызыльскі дыялект
** шорскі дыялект

## [[Мангольскія мовы]]

### Цэнтральная падгрупа
* мангольская мова
* айрацкая мова
* ардоскія дыялекты
* калмыцкая мова

### Паўночная падгрупа
* бурацкая мова
* хамніганскі дыялект

### Паўночна-ўсходняя падгрупа
* дагурская мова

### Паўднёва-ўсходняя падгрупа
* мангорская мова
* дунсянская мова
* баааньская мова

### Паўднёва-цэнтральная падгрупа
* шыра-югурская мова

### Паўднёва-заходняя падгрупа
* магольская мова
     

## Тунгуска-маньчжурскія мовы
### Сыбірская падгрупа
* эвенкійская мова (тунгуская)
* эвенская мова (ламуцкая)
* негідальская мова

### Маньчжурская падгрупа
* маньчжурская мова
* чжурчжэньская мова †

### Амурская падгрупа
* нанайская мова (гольдзкая)
* удэйская мова (удэгейская)
* орацкая мова (мова орачаў)
* орацкая мова (мова оракаў)
* ульцкая мова

## Іншыя
* японская мова
* рукюскія мовы
* карэйская мова
* мова айну (спрэчна)


Катэгорыя:Настратычныя мовы
Катэгорыя:Мовы Эўразіі
Блакітныя азёры

**Блакі́тныя азёры** (**Балдуцкая група азёр**) — група азёр Беларусі, разьмешчаных у Мядзельскім раёне і Пастаўскім раёне на тэрыторыі ляндшафтнага заказьніка рэспубліканскага значэньня «Блакітныя азёры»

У яе склад азёраў групы ўваходзяць наступныя вадаёмы:

* Балдук
* Глубля
* Глубелька
* Вільчынія
* Балдучыца
* Ячменек
* Імшарац
* Акунёк
* Глухое возера
* Мёртвае возера
* Карасік
* Сьвіно

Група азёр знаходзіцца на мяжы Пастаўскага, Мядзельскага і Астравецкага раёнаў. Па азёрах праходзіць турысцкі маршрут.


Катэгорыя:Азёры Мядзельскага раёну
Катэгорыя:Азёры Пастаўскага раёну
Балдук

**Балду́к** — возера ў басэйне ракі Страчы, на тэрыторыі ляндшафтавага заказьніку «Блакітныя азёры». Уваходзіць у Балдуцкую групу азёр.

Плошча 0,78 км². Даўжыня 2,05 км. Найбольшая шырыня 0,7 км. Найбольшая глыбіня 39,7 м.

На правым беразе возера разьмешчана вёска Вайшкуны, на левым хутар Балдук і некалькі адладжаных турыстычных стаянак. Уздоўж берагу трапляюцца крыніцы.

Знаходзіцца ў памежнай зоне, таму мажлівыя пытаньні з боку памежных войскаў.

## У культуры
На фасадзе ўнівэрмага «Беларусь» у Менску да 2010 году была зьмешчана выява возера пад назовам «Закат над возерам Балдук».

## Літаратура
*  С. 52
* Ресурсы поверхностных вод СССР. Описание рек и озёр и расчёты основных характеристик их режима. Т. 5. Белоруссия и Верхнее Поднепровье. Ч. 1—2. — Л., 1971
* Природа Белоруссии: Попул. энцикл./ БелСЭ; Редкол.: И.П. Шамякин (гл.ред.) и др. — Мн.: БелСЭ, 1986. — 599 с., 40 л. ил.
* Государственный водный кадастр: Водные ресурсы, их использование и качество вод (за 2004 год) / М-во природных ресурсов и охраны окружающей среды. — Мн., 2005. — 135 с.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Блакітныя азёры
Катэгорыя:Азёры басэйну Вяльлі
Катэгорыя:Азёры Мядзельскага раёну
Паўгрош польскі

**Польскі паўгрош** (**паўгрош каронны**) — срэбраная манэта (15 – 16 стагодзьдзі) ці медная вартасьцю ½ грошы польскага.

Срэбраную біла Кракаўская мынца. Медную — Кракаўская і Варшаўская мынца.

**[[Казімір VI Ягелончык]]** (1447 – 1492) — манэты недатаваныя. Авэрс — герб Каралеўства Польскага (аднагаловы арол), кругавая надпіс на лаціне *moneta · Kasimiri* (манэта Казіміра). Рэвэрс — каралеўская карона, легенда — *regis.polonie* (Каралеўства Польшча).

На біцьці 1456 – 1468 (1,58 г) пад каронаю ініцыялы службовых асобаў меньніцы Кароны — *TM* і *MT*.

На біцьці 1468 – 1478 (1,30 г) пад каронаю *MK* ці *KM*.

На біцьці 1478 – 1492 (0,92 г) пад каронаю — пяціпялёсткавая разэтка (герб “*Роза Порай*” падскарбія кароннага П. Каразвенцкага)

**[[Ян І Ольбрэхт]]** (1492 – 1501) — манэты не датаваныя. Авэрс – Арол, надпіс: *moneta · alberti* (манэта Ольбрэхта). Рэвэрс — карона, надпіс: *regis polonie* (Каралеўства Польшча)
1492 – 1499 вага паўгроша 1,035 г пад каронаю — пяціпялёсткавая разэтка (герб “Роза Порай”)
1499 – 1501 вага 1,03 г пад каронаю здвоеныя пярсьцёнкі

**[[Александр Ягелончык]]** (1501 – 1506) — недатаваныя , вагаю 1,00 г. Авэрс герб каралеўства Польскага, надпіс *alexander · dei · G · rex* (Александр Божай міласьці кароль); рэвэрс — карона, надіс — *moneta · regis · polonie* (Манэта каралеўства Польшча).

Польшча нейкі час карысталася літоўскім паўгрошам, бо свайго ня біла.

**[[Жыгімонт Стары|Жыгімонт І Стары]]** — манэты біліся ў 1507 – 1511 вагаю 1,03 г. Авэрс — арол, надпіс *moneta · sigismundi* (манэта Сігізмунда), рэвэрс — карона, надпіс: *regis · polonie*.

**[[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі]]** — паўгрош біўся зь медзі

Кракаўская мынца (1765 – 1768) вага 1,95 г. Авэрс — манаграма *SAR* наверсе якой карона (*SAR – Stanislaus Augustus Rex* – Станіслаў Аўгуст кароль). Рэверс — ½ *grossus · reg · pol* ( ½ грошы каралеўства Польшча), пад ёю ініцыялы *G*. (Вельмі рэдка сустракаецца недатаваны паўгрош відаць 1765 і бэз літары *G*).

Варшаўская мынца — біла паўгрошы ў 1775 – 1777, 1780 – 1782, 1792 гадах. Вага надпісы і выгляд такі самы як і Кракаўскай меньніцы. На рэвэрсе ініцыялы ў 1775 – 1777, 1780 – 1782 — *EB*, 1792 — *MN*.

Катэгорыя:Нумізматыка
Катэгорыя:Польскія манэты
Катэгорыя:Манэты Вялікага Княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай
Манастыр (Талачынскі раён)

**Манасты́р** — пасёлак у Талачынскiм раёне Віцебскай вобласьці Беларусі. Уваходзіць у склад Серкавіцкага сельсавету.

## Насельніцтва
* 2010 год — 23 чалавекі
* 1999 год — 39 чалавек

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Здымкі на Radzima.org

Катэгорыя:Населеныя пункты Талачынскага раёну
Катэгорыя:Серкавіцкі сельсавет
Гімн Украіны

«**Ще не вмерла України і слава, і воля**» — нацыянальны гімн Украіны, адзін з галоўных дзяржаўных сымбаляў Украіны, нараўне са сьцягам і гербам.

## Гісторыя
Украінскі этнограф, фальклярыст і паэт Павал Чубінскі напісаў увосень 1862 году патрыятычны верш «*Ще не вмерла Україна*», тэкст якога фактычна стаў нацыянальным гімнам яшчэ да таго, як Украіна стала незалежнай дзяржавай.

Верш хутка стала вельмі папулярным. Доказам гэтага стала тое, што ўжо 20 лістапада начальнік жандармэрыі Далгарукаў распарадзіўся аб высыланьні Чубінскага «з-за шкоднага ўплыву на думкі народу» пад паліцэйскі нагляд у Архангельскую губэрню.

У 1863 годзе верш упершыню быў апублікаваны ў часопісе «*Мета*» (нумар 4). Гэты патрыятычны тэкст таксама прыцягнуў увагу царкоўных дзеячаў. Адзін зь іх, каталіцкі сьвятар Міхайла Вярбіцкі, таксама вядомы кампазытар свайго часу, склаў музыку, спачатку для вакалу, пазьней з аркестравым суправаджэньнем. У 1865 годзе верш быў апублікаваны перакладзеным на музыку, з нотамі.

У пэрыяд з 1917 па 1920 гг. «*Ще не вмерла Україна*» выконвалася як нацыянальны гімн Украінскай Народнай Рэспублікі.

6 траўня 2003 году паводле закону «Аб нацыянальным гімне Ўкраіны» словы першай страфы і прыпеву Паўла Чубінскага (зь некаторымі зьменамі тэксту) на музыку Міхайлы Вярбіцкага былі прынятыя Вярхоўнай Радай у якасьці нацыянальнага гімна Ўкраіны.

## Тэкст

### Сучасны тэкст гімна
Зацьверджаны 6 сакавіка 2003 Вярхоўнай Радай. У якасьці гімну зацьверджаны першы куплет і прыпеў (вылучаныя паўтлустым шрыфтам):

## Падобныя песьні іншых славянскіх народаў
* Jeszcze Polska nie zginęła (Гімн Польшчы)
* Još Hrvatska ni propala (Гімн Харватыі)

## Вонкавыя спасылкі

* 
* Про Державний Гімн України (ЗАКОН УКРАЇНИ)

Украіна
Катэгорыя:Дзяржаўныя сымбалі Ўкраіны
Люіджы Пірандэльлё

**Пірандэльлё, Люіджы** (па-італьянску: *Luigi Pirandello*) ( — ) — італьянскі драматург і празаік, ляўрэат Нобэлеўскай прэміі ў галіне літаратуры 1934 году.

Вучыўся ў Рымскім і Бонскім унівэрсытэтах. У 1898 прафэсар пэдагагічнага коледжа ў Рыме.

Дэбютаваў як паэт у 1889 (зборнік «Радасны боль»). Раньнія творы напісаны ў традыцыях верызму (зборнікі навэлаў «Каханьне без каханьня», 1894; «Навэлы на год», т. 1-5, 1901-19). У раманах «Адвержаная» (1901), «Нябожчык Матыя Паскаль» (1904) і інш., філязофска-псыхалягічных трагікамэдыях «Шэсьць пэрсанажаў у пошуках аўтара» (паст. 1921), «Генрых IV» (паст. 1922), «Кожны па-свойму» (паст. 1924), «Сёньня мы імправізуем» (паст. 1930) і інш. паказаны вобразы «негераічных» герояў, ілюзорнасьць чалавечых ідэалаў, адзінота, няўстойлівасьць і недасканаласьць грамадзкіх адносінаў, гульня выпадку ў лёсах людзей.

Люіджы Пірандэла адыграў значную ролю ў перабудове італьянскага і эўрапейскага тэатру XX ст. Яму прысуджана Нобэлеўская прэмія па літаратуры 1934.

Апавяданьне Пірандэла «Пара жаўрукоў» на беларускую мову пераклаў Валеры Буйвал.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Пара жаўрукоў

Катэгорыя:Італьянскія літаратары
Катэгорыя:Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі ў галіне літаратуры
Чужаніца (альбом)

***Чужанiца*** — першы альбом беларускага рок-гурта ULIS, запісаны ў 1989 годзе (выдадзены ў 1991 годзе на кружэлках, перавыдадзены ў 1996 годзе на аўдыё-касэтах і ў 2004 годзе на кампакт-дысках).

## Зьмест

На першае выданьне ня трапілі 3 песьні, якія зьявіліся на перавыданьні ў 2004 годзе:

# «Канкістадоры»
# «Мы прыйдзем сюды»
# «Цягнік на Нясьвіж»

## Удзельнікі
* Слава Корань: гітара
* Сяржук Краўчанка: бас-гітара
* Андрэй Патрэй: сьпеў 
* Валеры Цыніцкі: пэркусія
* Кірыла Шэвандо: бубны
* Фэлікс Аксёнцаў: тэксты

## Дадатковыя зьвесткi
Увосень 1989 году гуртом ULIS у польскім горадзе Ольштын былі запісаныя 11 песень для свайго першага альбома. У 1991 годзе фірма «Мэлёдыя» масавым накладам выдала на кружэлцы альбом *Чужаніца*. Але на гэтае выданьне па розных тэхічных прычынах ня трапілі 3 песьні, якія зьявіліся толькі на CD-перавыданьні ў 2004 годзе. Таксама альбом быў перавыдадзены на касэце фірмай «Ковчег» у 1996 годзе.

## Вонкавыя спасылкі
* 
* Рэцэнзія на альбом у «Музыкальнай газэце»
* 
* ''Чужаніца'' — ULIS | Last.fm

Катэгорыя:Альбомы ULIS
Краіна доўгай белай хмары

***Краіна доўгай белай хмары*** — альбом беларускага рок-гурту ULIS, запісаны ў 1990 годзе й перавыдадзены ў 2004 годзе.

## Зьмест
# «Другое падарожжа»
# «Памажы» (беларуская малітва)
# «Першае дрэва»
# «Кругі на вадзе»
# «Радыё „Свабода“»
# «Краіна доўгай белай хмары»
# «Ерусалім»
# «Добры напой»
# «Брама жыцьця»

На перавыданьні 2004 году дададзеныя 2 песьні:

# «Лязо маладое» (першая вэрсія)
# «Цмок, каралева і паўднёвы крыж»

## Удзельнікі
* Слава Корань: гітара, сьпеў
* Сяржук Краўчанка: бас-гітара
* Андрэй Патрэй: сьпеў
* Валеры Цыніцкі: пэркусія
* Сяржук Кныш: бубны
* Фэлікс Аксёнцаў: тэксты
* Тацьцяна Мархель: народныя сьпевы

## Дадатковыя зьвесткі
Другі альбом гурту «ULIS», як і першы альбом «*[[Чужаніца (альбом)|Чужаніца]]*», быў запісаны у польскім горадзе Ольштын на прыватнай студыі Рышарда Шміта ў лістападзе 1990 году. Ён быў выдадзены на кружэлках фірмай «Polskie nagrania» ў 1990 годзе нават раней за першы альбом, бо быў імпэтна прыняты Эўропай. Перавыдадзены ў 2004 годзе на кампакт-дысках лэйблам «BMA-group». Афармленьне вокладкі — мастак Андрэй Дарохін.

## Вонкавыя спасылкі
* Інфармацыя пра альбом на афіцыйнай хатняй старонцы ULIS

Катэгорыя:Альбомы 2004 году
Катэгорыя:Альбомы ULIS
Траўнік (горад)

**Траўнік** (,  ) — горад у Босьніі і Герцагавіне. Адміністрацыйная і палітычная сталіца цэнтральнабасьнійскага кантону. Разьмяшчаецца ў даліне ракі Лашвы, акружанай гарамі Ўлашыч і Вілэніца. Насельніцтва гораду складае 27 000 жыхароў. 
У Траўніку нарадзіўся вядомы пісьменьнік, ляўрэат Нобэлеўскай прэміі ў галіне літаратуры Іва Андрыч.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт
Палерма

**Пале́рма** (, па-сыцылійску: *Palermu* ці *Palemmu*) — сталіца аўтаномнага рэгіёну Сыцылія ў Італіі, а таксама сталіца правінцыі Палерма. Насельніцтва 626 884 чалавекі (на 30 верасьня 2025 году).

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйная старонка Палерма
* Турыстычная інфармацыя
* ItalianVisits.com — турыстычная інфармацыя
Глубля

**Глу́бля** — возера ў басэйне ракі Страчы, на тэрыторыі заказьніка «Блакітныя азёры».

Возера знаходзіцца ў Мядзельскім раёне Менскай вобласьці Беларусі, за 35 км на паўночны захад ад Мядзелу, за 2 км на паўночны ўсход ад вёскі Альшэва.

Плошча возера складае 0,47 км² і ўся занятая лясамі. Даўжыня Глублі — 1,15 км, найбольшая шырыня — 0,51 км, найбольшая глыбіня — 26,8 м. Сярэдняя глыбіня вадаёму складае 10,4 м.

Глубля займае другое месца па велічыні сярод азёраў у сваёй групе. Катлавіна возера выцягнутая з паўночнага захаду на паўднёвы ўсход на 1,5 км. Схілы катлавіны возера маюць вышыню да 35 мэтраў, часьцей за ўсё крутыя, пяшчаныя, парослыя лесам. Берагі Глублі зьліваюцца са схіламі, на паўночным захадзе і поўдні берагі забалочаныя. Плытчыня возера вузкая і пяшчаная. На глыбінях дно сапрапелістае.

Падводная частка катлавіны мае форму карыта, а найбольшыя глыбіні адзначаныя на доўгай восі. Возера мае вельмі слабую праточнасьць, поўная зьмена вады адбываецца за 8—9 гадоў.

Возера вызначаецца высокай празрыстасьцю і чысьцінёй вады. Назва заказьніка «Блакітныя азёры» зьвязаная зь незвычайным зялёна-блакітным колеам вады ў возеры Глубля. Такое адценьне, па ўсёй імавернасьці, вадзе надаюць сьветлыя карбанатныя адкладаньні, якія высьцілаюць дно. Узімку празрыстасьць вады перавышае 5 мэтраў, а ўлетку складае каля 4,5 мэтраў, пры гэтым афарбаванасьць вады не перавышае 10°. Шырыня паласы надводнай расьліннасьці складае 4—20 мэтраў, падводная расьліннасьць пашыраная да глыбіняў у 7 мэтраў.

Тэмпэратура воднай масы каля дна ўлетку апускаецца да 4,5—5°. Узімку ў выніку слабога награваньня прыдонныя тэмпэратуры ніжэйшыя за 4°. Ва ўтрыманьні кіслароду ў вадзе назіраецца невялікае перанасычэньне каля паверхні і недахоп у прыдонных пластах вады.

Гідрахімічны склад возера зьмяняецца нязначна як ад паверхні да глыбіняў, так і на працягу года. Солявы склад вады багаты, агульная мінэралізацыя дасягае 300 мг/л. Утрыманьне ў вадзе арганічных рэчываў невысокае. Але багаты склад мінэральных спалучэньняў спрыяе разьвіцьцю жывых арганізмаў.

Аснову фітаплянктону складаюць дыятомавыя і сіне-зялёныя водарасьці. Біямаса складае меней за 2 г/м³. Макафіты ўтвараюць разрэжданыя зарасьці трысьнягу і чароту. Часам сустракаюцца рэдкія разьліны: вадзяная сасёнка, меч-трава. Апошняя занесеная ў Чырвоную кнігу Беларусі.

Іхтыёфаўну возера складаюць акуні, шчупакі, ляшчы.

У 1929—1930 гадох узровень вады ў возеры быў штучна падвышаны на прыблізна 1 мэтар для запаўненьня Альшэўскіх рыбаводных сажалак. Пазьней рыбалоўная гаспадарка прыйшла ў заняпад, а падвышэньне ўзроўню вады вылілася ў забалочаннасьць прыбярэжнай паласы. 

У возера ўпадае ручай з возера Глубелькі, і выцякае ручай у раку Страчу.

## Крыніцы

## Літаратура
* 
*  С. 127
* Озера Белоруссии. О.Ф. Якушко и др. — Мн.: Ураджай, 1988.

Катэгорыя:Блакітныя азёры
Катэгорыя:Азёры басэйну Вяльлі
Катэгорыя:Азёры Мядзельскага раёну
Страча

**Стра́ча** — рака ў Беларусі, правы прыток Вяльлі. Цячэ ў Пастаўскім, Мядзельскім і Астравецкім раёнах. Даўжыня 59 км. Плошча вадазбору 1140 км². Сярэдні выдатак вады ў вусьці 9,1 м³/с. Сярэдні нахіл воднай паверхні 1 ‰.

## Асноўныя прытокі
* *Правыя*: Лынтупка, Біёста 
* *Левыя*: Сьвірыца

## На рацыэ
* *Помнікі прыроды*: на правым беразе — геалягічнае агаленьне Камарышкі, на левым — Альшэўскі парк (вёска Альшэва).
* *Вадасховішча*:  Альхоўскае, утворанае ў 1951 годзе аля вёскі Альхоўкі

## Агульныя зьвесткі
Бярэ пачатак у возеры Малых Швакштах, цячэ паўднёва-заходнімі схіламі Сьвянцянскіх градаў, упадае ў Вяльлю за 2 км на паўднёвы ўсход ад вёскі Міхалішкаў Астравецкага раёну. Цячэ праз заказьнік Блакітныя азёры. У басэйне ракі шмат азёраў, зь якімі рака злучаецца рэчкамі, ручаямі, пратокамі (Сьвір, Вішнеўскае, Вялікія Швакшты і Малыя Швакшты, Балдук, Глубля, Глубелька, Вераб’і, Губіза, Ёдзі, Саранчаны, Тушча ды іншыя).

Даліна ў верхняй плыні выразная, на астатнім працягу трапецападобная. Абалона двухбаковая, забалочаная, яе шырыня 50—150 м. Рэчышча моцназьвілістае, у верхняй плыні камяністае, ёсьць парогі. Шырыня рэчышча ў межань у верхняй і сярэдняй плыні 8—12 м, у ніжняй 15—20 м. Рака каналізаваная на працягу 6,1 км (за 3 км на паўднёвы захад ад вёскі Альшэва да вёскі Селевічаў). 

## Гісторыя
2 лютага 1944 году над рэкай Страча адбылася бітва паміж польскімі партызанамі 5-й Віленскай брыгады Арміі Краёвай і групай з 1600 савецкіх партызанаў. Салдаты Арміі Краёвай эвакуяваліся праз раку з стратамі: 2 загінулыя і 6 параненых.

## Крыніцы

## Літаратура
* 

Катэгорыя:Прытокі Вяльлі
Катэгорыя:Рэкі Пастаўскага раёну
Катэгорыя:Рэкі Мядзельскага раёну
Катэгорыя:Рэкі Астравецкага раёну
1960

## Падзеі
* 18 лістапада — закладзены Новачабаксарск дзеля пабудовы «Чабаксарскага хімічнага камбінату»

## Нараджэньні
* 30 студзеня — Аляксандар Кароль, беларускі дыплямат
* 22 чэрвеня — Сяргей Кушняроў, амэрыканскі мультыплікатар беларускага паходжаньня
* 3 ліпеня — Вінс Кларк, брытанскі музыка, кампазытар, удзельнік гуртоў Depeche Mode, Yazoo, Erasure
* 15 жніўня — Ігар Варашкевіч, беларускі музыка, лідэр гурта «Крама»
* 9 сьнежня — Ігар Пракаповіч, беларускі паэт і краязнаўца

## Сьмерці
* 4 студзеня — Альбэр Камю, францускі пісьменьнік
* 12 сакавіка — Сямён Багданаў, савецкі вайскавод, маршал, двойчы Герой Савецкага Саюзу
Brfxxccxxmnpcccclllmmnprxvclmnckssqlbb11116

**Brfxxccxxmnpcccclllmmnprxvclmnckssqlbb11116** (вымаўляецца: *А́льбін*) — імя, якое спрабаваў даць швэдзкі прадпрымальнік Лясэ Дыдынг свайму сыну ў траўні 1996.

Бацькі Дыдынга малодшага (нарадзіўся ў 1991) плянавалі наогул ніколі не даваць яму імя — як пратэст супраць жорсткага заканадаўства пра імёны для дзяцей, якое дзейнічае ў Швэцыі. Згодна з законам, імя можна выбіраць спаміж прыблізна 1000 зарэгістраваных, а калі ніводнае зь іх не падабаецца, бацькі маюць права прасіць дазволу на новае імя ў судзе.

Калі дзіцёнку споўнілася 5 гадоў і бацькі так і ня далі яму імя, акружны суд у Гальмстадзе (*Halmstad*, поўдзень Швэцыі) прызначыў ім штраф у памеры 5 тысяч крон (прыблізна 550 эўра). У адказ на гэта бацькі папрасілі дазволу на імя з 43 літар і лічбаў, сьцьвярджаючы, што гэта «зьмястоўнае, экспрэсіянісцкае ўтварэньне, якое мы разглядаем як твор мастацтва» (en: *a pregnant, expressionistic development that we see as an artistic creation*). На думку бацькоў, да імя трэба падыходзіць з пункту гледжаньня патафізыкі. Суд адмовіў у рэгістрацыі гэтага імя і пацьвердзіў штраф. Тады бацькі паспрабавалі зьмяніць імя на A. Але суд ізноў адмовіў у рэгістрацыі, матывуючы гэта тым, што імя ня можа складацца толькі з адной літары.

Катэгорыя:Швэцыя
Катэгорыя:Імёны
Катэгорыя:Словы
Кніга

**Кні́га** — непэрыядычнае выданьне ў выглядзе збрашураваных папяровых лісткоў надрукаванага матэрыялу (часам з ілюстрацыямі), сродак масавай, навуковай, тэхнічнай інфармацыі. Кніга ў асноўным слоўнікавым значэньні — важная частка чалавечай культуры, на працягу шматлікіх стагодзьдзяў — асноўны матэрыяльны носьбіт інфармацыі.

## Гістарычныя зьвесткі
У старажытнасьці ролю кніг выконвалі скруткі і іншыя, больш прымітыўныя носьбіты. У раньнім сярэднявеччы — у асноўным дзякуючы дзейнасьці манастыроў — у Эўропе распаўсюджваньне атрымалі рукапісныя кнігі. Росквіт кніжнай справы наступіў з вынаходзтвам у Эўропе кнігадрукаваньня ў XV стагодзьдзі. Першыя друкарскія кнігі атрымалі назву інкунабулы ( — «калыска»).

Напрыканцы XX — у пачатку XXI стагодзьдзя распаўсюджваньне атрымалі кнігі ў электронным фармаце.

### Першыя кнігі
* У сярэдзіне 15 стагодзьдзя ў горадзе Майнцы Ёган Гутэнбэрг надрукаваў першае паўнааб’ёмнае друкаванае выданьне ў Эўропе — 42-радковую «Біблію».
* 6 жніўня 1517 году Францішак Скарына выдаў у Празе першую друкаваную беларускую кнігу — «*Псалтыр*».

## Беларусь
За 2004 год лік выдадзеных найменьняў кніг паменшыўся на 10,4 % да 8198, а іх наклад упаў на 34,7 % да 31,6 млн. Як і ўбольшасьці іншых краінаў, гэтак адбылося празь пераход чытачоў да карыстаньня электроннымі кнігамі. Сярэдні наклад кнігі склаў 3900 асобнікаў. На душу насельніцтва прыпадала 3,2 выдадзеныя за год кнігі. Пры гэтым, выпуск кніг па-беларуску вырас на 7 % да 919 (11,2 %) найменьняў агульным накладам 3,63 млн (11,5 %).

У 2008 г. Цэнтральная дзіцячая бібліятэка Менску адчыніла першую ў краіне паліцу кнігазвароту. У 2010 годзе з 11 040 найменьняў кніг і брашураў толькі 951 (9%) выпусьцілі на беларускай мове. З гадавога накладу ў больш як 43 млн. асобнікаў на беларускамоўныя прыпадала толькі 4 млн. (9,3%). У 2011 г. у Беларусі выдалі 11 084 кніг агульным накладам 34,3 млн асобнікаў (у сярэднім па 3095 асобнікаў). 40% выданьняў выпусьцілі накладам да 500 асобнікаў. У лютым 2012 г. у кнігарнях Беларусі 90% кніг прыпадала на выдадзеныя ў Расеі.

6 лютага 2019 году міністар інфармацыі Беларусі Алесь Карлюкевіч адзначыў: «Доля кніг, надрукаваных у Расейскай Фэдэрацыі, сёньня складае больш за 70 % беларускага кніжнага рынку».

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* «Беларуская Палічка» — беларуская электронная бібліятэка
* Выданьне губэрнскіх праўленьняў у Беларусі ў 19 стагодзьдзі


Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы
Сараева

**Сара́ева** (, *Сараjево*) — сталіца Босьніі і Герцагавіны, а таксама кожнай зь дзьвюх адміністрацыйных адзінак — Фэдэрацыі Босьніі і Герцагавіны і Рэспублікі Сэрбскай. Сараева зьяўляецца таксама і сталіцай аднайменнага кантону. Насельніцтва Сараева паводле ацэнак 2002 году складала 297 399 чалавек. Паводле перапісу насельніцтва, праведзенага ў 1991 годзе (да пачатку баявых дзеяньняў) у горадзе жылі 429 672 чалавекі. Сараева месьціцца на рацэ Міляццы.

Горад быў заснаваны ў 1461 годзе, калі тэрыторыя сучаснай Босьніі і Герцагавіны ўваходзіла ў склад Асманскай імпэрыі. 28 чэрвеня 1914 году ў Сараеве быў ажыцьцёўлены замах на нашчадка аўстра-вугорскага стальца Франца Фэрдынанда. Гэтая падзея стала падставай для пачатку Першай сусьветнай вайны. У Каралеўстве Югаславіі Сараева быў сталіцай Дрынскай банавіны, а ў СФРЮ — сталіцай Сацыялістычнай Рэспублікі Босьніі і Герцагавіны. У 1984 годзе ў Сараеве праходзілі XIV зімовыя Алімпійскія гульні.

## Гаспадарка
13 верасьня 2001 годзе ў горадзе адчынілі Сараеўскую біржу.

## Асобы
* Эмір Кустурыца — рэжысэр, сцэнарыст і музыка

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт
* Паранарама Сараева
* Сараева на Encyclopædia Britannica
Глубелька

**Глубе́лька** — возера ў Мядзельскім раёне ў басэйне ракі Страчы, на тэрыторыі ланшафтнага заказьніка «Блакітныя азёры».

Плошча возера — 0,09 км². Даўжыня — 5,2 км. Максымальная шырыня — 0,35 км. Максымальная глыбіня — 17 м, сярэдняя — 6,1 м. Катлавіна лопасьцевай формы. Схілы вышынёй 10—35 метраў, пакрытыя сасновым лесам. У цэнтры возера разьмяшчаецца востраў плошачай 0,1 га. Упадае ручай з возера Ячменек, выцякае ручай у возера Глубля. Паласа расьліннасьці ўздоўж берагоў складае 10 м. У возеры расьце ахоўны від — меч-трава.


Волшебное озеро Глубелька на закате дня.jpg|Від зьверху (2021 год)
Красивое озеро Глубелька на закате дня.jpg|Пераможны здымак Вікі любіць Зямлю-2021


## Літаратура
*  С. 127
* 

Катэгорыя:Блакітныя азёры
Катэгорыя:Азёры басэйну Вяльлі
Катэгорыя:Азёры Мядзельскага раёну
Фэрнан Лежэ

**Жазэ́ф Фэрна́н Анры́ Лежэ́** () (4 лютага 1881 — 17 жніўня 1955) — францускі мастак аргентынскага паходжаньня, адзін зь піянэраў кубізму. Муж Надзеі Хадасевіч-Лежэ.

## Крыніцы

## Літаратура
* **Жывапіс**: *Bauquier G.* Fernand Léger. Catalogues Raisonné de l’oeuvre peint. T. II. 1920—1924. Paris, 1992. 348 pp. T. III. 1925—1928. Paris, 1993. 350 pp.
* **Літаграфіі і гравюры**: *Saphire L.* Fernand Léger. The Complete Graphic Works. 1978.

Катэгорыя:Францускія мастакі
Катэгорыя:Францускія майстры натурморту
Катэгорыя:Францускія мастакі-кубісты
Катэгорыя:Рэлігійныя мастакі і мастачкі
Катэгорыя:Францускія скульптары
Катэгорыя:Францускія керамісты і керамісткі
Катэгорыя:Францускія кінарэжысэры
Катэгорыя:Рэжысэры і рэжысэркі экспэрымэнтальнага кіно
Катэгорыя:Балетныя сцэнографы
Катэгорыя:Арфізм (мастацтва)
Катэгорыя:Французы ў Першай сусьветнай вайне
Катэгорыя:Сябры Францускай камуністычнай партыі
Катэгорыя:Пахаваныя ў дэпартамэнце Эсоне