open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Піюс VIII

**Пі́юс VIII** (), сьвецкае імя **Франчэска Савэрыё Кастыльёні** (; , Чынголі, Папская дзяржава — , Рым, Папская дзяржава) — рымскі папа з 31 сакавіка 1829 па 30 лістапада 1830 году. Нарадзіўся ў Чынголі, які на той момант уваходзіў у склад Папскай дзяржавы. Зроблены кардыналам 8 сакавіка 1816 году папам Піюсам VII.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Піюс VIII. Catholic Encyclopedia.

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Чынголі
Катэгорыя:Памерлі ў Рыме
Грыгорыюс XVI

**Грыгорыюс XVI** (), сьвецкае імя **Барталямэо Альбэрта Капэльяры** (; , Бэлюна, Вэнэцыянская рэспубліка — , Рым, Папская вобласьць) — папа рымскі з 2 лютага 1831 па 1 чэрвеня 1846 году. Меў кансэрватыўныя погляды і прытрымліваўся традыцыяў.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Грыгорыюс XVI. Catholic Encyclopedia

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Бэлюна
Катэгорыя:Памерлі ў Рыме
Ота Ган

**Ота Ган** (; , Франкфурт-на-Майне — , Гётынген) — нямецкі хімік, навуковец-наватар у галіне радыяхіміі, які адкрыў ядзерную ізамэрыю (Уран Z) і расшчапленьне ўрану. Атрымаў Нобэлеўскую прэмію па хіміі (1944). Глен Сыбарг назваў яго «бацькам ядзернай хіміі».

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі ў галіне хіміі
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Франкфурце-на-Майне
Катэгорыя:Нямецкія хімікі
Катэгорыя:Памерлі ў Гётынгене
Катэгорыя:Асобы, у гонар якіх названы астэроід
Піюс VII

**Піюс VII** (), сьвецкае імя **Грэгорыё Люіджы Барнаба К’ярамонці** (; , Чэзэна, Папская дзяржава — , Рым, Папская дзяржава) — папа рымскі з 14 сакавіка 1800 да 20 жніўня 1823 году.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Піюс VII. Catholic Encyclopedia.

Катэгорыя:Рымскія папы
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Чэзэне
Катэгорыя:Памерлі ў Рыме
Рэя Сыльвія

**Рэя Сыльвія** (), **Ілія** — у рымскай міталёгіі маці Ромула й Рэма. Паводле адной з вэрсіяў, набліжаючай заснаваньне Рыма да прыбыцьця ў Італію Энэя, Рэя Сыльвія была ягонай дачкой ці ўнучкай; паводле іншай, больш распаўсюджанай, — дачкой цара Альбы-Лёнгі Нумітара (адсюль другая частка імя Рэі Сыльвіі — ад , «лесавік» — мянушка альбо радавое імя ўсіх цароў Альбы-Лёнгі), выгнанага сваім братам Амуліюсам, які захапіў уладу.

Амуліюс, для таго, каб у Рэі Сыльвіі не было дзяцей, зрабіў яе вясталкай. Аднак Рэя Сыльвія нарадзіла двух двайнятаў ад бога Марса (ёсьць вэрсія, што ад Амуліюса ў абліччы Марса). За парушэньне абраду бясшлюбнасьці, якая давалася вясталкамі, Рэя Сыльвія была падвергнутая пакараньню: пасьля нараджэньня Ромула й Рэма, Амуліюс загадаў закапаць Рэю Сыльвію ў зямлю. Па іншай вэрсіі яна была заключана ў цямніцу альбо кінута ў раку Тыбр. Рэя Сыльвія была выратавана Тыбэрынам, богам ракі Тыбр, і стала ягонай жонкай.

## Вонкавыя спасылкі

* Рея Сильвия. greekroman.ru
* Герои мифов. Рея Сильвия. myfhology.narod.ru

Катэгорыя:Асобы Старажытнага Рыму
Ромул

**Ромул** () — легендарны заснавальнік Рыма й першы цар рымскі. Жыў у 7 стагодзьдзі да н. э.. Паводле легенды, ён і ягоны брат Рэм былі дзецьмі бога Марса й вясталкі Рэі Сыльвіі, нашчадкамі мітычнага Энэя, якіх Амуліюс, які таксама зьяўляўся нашчадкам Энэя, укінуў у раку Тыбр з мэтай зьнішчыць магчымых прэтэндэнтаў на царскі сталец. Аднак Ромул і Рэм былі цудам выратаваны ваўчыцаю й выкармлены ейным малаком, а калі іх адабралі ў ваўчыцы, іх выхоўвала жонка царскага пастуха Фаустула. Легенда прыпісвае Ромулу апрача заснаваньня Рыма падзел рымскіх грамадзянаў на патрыцыяў і плебэяў, заснаваньне сэната як дарадчага органа пры кіраўніку, а таксама арганізацыю войска. Сярод сваіх аднагодак Ромул і Рэм, як сьцьвярджае паданьне, вылучаліся мужнасьцю, розумам, прыгажосьцю й высакароднасьцю, што нібыта сьведчыла пра іхняе боскае паходжаньне.

## Літаратура
* Скарына Ф. Творы: Прадмовы, сказанні, пасляслоўі, акафісты, пасхалія / Уступ. арт., падрыхт. тэкстаў, камент., слоўнік А.Ф. Коршунава, паказальнікі А.Ф. Коршунава, В.А. Чамярыцкага. —Мн.: Навука і тэхніка, 1990. —207 с.: іл. С.141. ISBN 5-343-00151-3.

## Вонкавыя спасылкі

* Плютарх (біяграфіі Ромула, Нумы Пампіліюса й Каміла)

Катэгорыя:Старажытны Рым
Катэгорыя:Рымскія цары
Нума Пампіліюс

**Нума Пампіліюс** () — другі пасьля Ромула цар Старажытнага Рыма, які панаваў у канцы 8—напачатку 7 стагодзьдзя да н. э. і зь імём якога грэцкія й рымскія гісторыкі зьвязвалі правядзеньне прававых і рэлігійных рэформаў.

Нума вылучаўся сваёй справядлівасьцю, глыбокай набожнасьцю й добрым веданьнем грамадзянскага права. Разумеючы, што культура народа трымаецца не на ваяўнічасьці, а на праве, Нума Пампіліюс паставіў сваёй задачай зьмякчыць норавы ваяўнічага племяні рымлянаў і даць яму рэлігійна-маральныя асновы. Сваё панаваньне пачаў са складаньня міру з усімі суседнімі плямёнамі, якога падтрымліваўся на працягу свайго доўгага панаваньня. Ён заснаваў мноства храмаў і алтароў, павялічыў колькасьць багоў, устанавіў простыя, але строга вызначаныя абрады богаслужэньня, вылучыў сталыя сьвяты, заснаваў шэраг жрэцкіх калегіюмаў і калегіюмаў рамесьнікаў.

Паданьне прыпісвае Нуме Пампіліюсу рэформу календара, паводле якога год падзяляўся на 12 месяцаў замест былых 10 і складаўся з 355 дзён. У галіне грамадзянскіх рэформаў лічыцца першым рымскім царом, які надзяліў жыхароў участкамі зямлі й заахвоціў іх да земляробства. Дзеля падтрымкі гандлю й промыслаў спэцыяльна ўвёў культ бога Фідаса як увасабленьне сумленнасьці ў справах. Легендарная біяграфія Нумы Пампіліюса надзвычай багата мітамі, якія надавалі ягонай асобе сьвяты аўтарытэт.

## Літаратура
* Скарына Ф. Творы: Прадмовы, сказанні, пасляслоўі, акафісты, пасхалія / Уступ. арт., падрыхт. тэкстаў, камент., слоўнік А.Ф. Коршунава, паказальнікі А.Ф. Коршунава, В.А. Чамярыцкага. —Мн.: Навука і тэхніка, 1990. —207 с.: іл. С.141. ISBN 5-343-00151-3.

## Вонкавыя спасылкі

Unearthing Rome's king from the History News Network

Катэгорыя:Старажытны Рым
Катэгорыя:Рымскія цары
Круць-Балта

**Круць-Балта** () — рака ў Расеі, які працякае ў Новасыбірскай і Томскай вобласьцях. Вусьце ракі знаходзіцца за 20 км па левым беразе ракі Балта. Даўжыня ракі складае 13 км.

## Крыніцы

Катэгорыя:Рэкі Расеі
Тул Гастыліюс

**Тул Гастыліюс** () — згодна зь легендай, трэці цар Старажытнага Рыма, які панаваў з 673 да н. э. па 641 гады да н. э. Пры ім быў разбураны горад Альба-Лёнга, а межы Рыма ўпершыню выйшлі за межы гарадзкіх сьценаў.

Тул Гастыліюс быў унукам адважнага рымскага воіна, які загінуў у бітве з сабінянамі — Госта Гастыліюса. [1] Да абраньня царом Тул Гастыліюс займаўся земляробствам, аднак пры уступленьні на пасад у ім зайграла славалюбства, таму ягонае кіраваньне адзначана шматлікімі войнамі. У гэтым ён падобны да ​​Ромулу, таму часам іх завуць двайнікамі, гэтак жа як Анка Марцыюса называюць двайніком Нумы Пампіліюса. Тул Гастыліюс, як і Ромул, падвоў насельніцтва Рыма, добра арганізаваў войска, ваяваў зь Фідэнамі й Вэямі, сьмерць абодвух цароў была звышнатуральнай. Тул Гастыліюс зьяўляецца легендарным родапачынальнікам Люцэраў.

## Вонкавыя спасылкі
* *Cornell, T.J.. The Beginnings of Rome. pp. 120–121.*

Катэгорыя:Старажытны Рым
Катэгорыя:Рымскія цары
Цярэніцкі сельсавет

**Цярэ́ніцкі сельсавет** — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Гомельскага раёну Гомельскай вобласьці Беларусі. Цэнтар сельсавету — вёска Цярэнічы.

## Гісторыя
19 чэрвеня 2008 году рашэньнем Гомельскага абласнога Савету дэпутатаў у склад сельсавету перададзеныя населеныя пункты — Жытоўля, Задораўка, Іванькаў, Калінаўка, Курганы, Малінаўка Целяшоўская, Мікольск, Мураўчы, Пераход, Рудня Целяшоўская, Фашчаўка, Целяшы, Яўстратаўка — ліквідаванага Целяшоўскага сельсавету.

## Крыніцы


Катэгорыя:Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Гомельскага раёну 
Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі
Спарта Прага

«**Спа́рта**» () — чэскі футбольны клюб з гораду Прагі. Заснаваны ў 1893 годзе. 14-разовы чэмпіён Чэхіі, 8-разовы ўладальнік Кубка Чэхіі, двухразовы ўладальнік Супэркубка Чэхіі. «Спарта» зьяўляецца самым пасьпяховым і папулярным клюбам Чэхіі. У былыя часы клюб зьяўляўся базавым для нацыянальнай зборнай Чэхіі, аднак у апошні час такі статус быў страчаны, бо найлепшыя чэскія гульцы зараз у большасьці гуляюць у больш высокааплатных замежных лігах.

## Гісторыя
У канцы 1893 году група маладых людзей на чале з братамі Рудл вырашылі стварыць спартовы клюб. 16 лістапада на спэцыяльным сходзе быў прыняты клюбны статут, а празь месяц, 17 сьнежня адбыўся першы штогадовы сход. Клюбнымі колерамі сталі сіні, які сымбалізуе Эўропу, чырвоны, як сымбал каралеўскага гораду, і жоўты, які на сёньня не вядома, што сымбалізуе. Аднак спачатку гульцы гулялі ў чорных кашулях зь вялікай літараў «S» на грудзёх.

Неўзабаве пасьля Першай сусьветнай вайны каманда ўвайшла ў пэрыяд сваёй гісторыі (1920—1930-я гады), дзякуючы якому яна атрымала мянушку «Жалезная Спарта». Першы чэмпіянат Чэхаславаччыны па футболе быў праведзены ў сярэдзіне 1920-х гадоў. З гэтага часу каманда год за годам атрымлівала перамогу ў гэтай лізе. Сярод лепшых гульцоў гэтага часу варта вылучыць таленавітага нападніка Олдржыха Нэедлы, які за 187 матчаў за праскую каманды забіў 162 галы, а ў складзе зборнай Чэхаславаччыны на чэмпіянаце сьвету 1934 году стаў найлепшым бамбардзірам турніру.

У гэты пэрыяд «Спарта» двойчы станавілася пераможцам Кубка Мітропы (1927, 1935), у той час самага прэстыжнага эўрапейскага турніру. Пазьней «Спарта» атрымала перамогу яшчэ раз у гэтым турніры, у 1964 годзе, але тады ён ужо практычна страціў сваю значнасьць.

## Дасягненьні
: **[[Чэмпіянат Чэхаславаччыны па футболе|Чэмпіён Чэхаславаччыны]]**: (21)
:: 1926, 1927, 1932, 1936, 1938, 1939, 1944, 1946, 1948, 1952
:: 1954, 1965, 1967, 1984, 1985, 1987, 1988, 1989, 1990, 1991,
:: 1993

: **[[Чэмпіянат Чэхіі па футболе|Чэмпіён Чэхіі]]**: (14)
:: 1994, 1995, 1997, 1998, 1999, 2000, 2001, 2003, 2005, 2007
:: 2010, 2014, 2023, 2024

: **Уладальнік [[Кубак Чэхаславаччыны па футболе|Кубка Чэхаславаччыны]]**: (8)
:: 1964, 1972, 1976, 1980, 1984, 1988, 1989, 1992

: **Уладальнік [[Кубак Чэхіі па футболе|Кубка Чэхіі]]**: (22)
:: 1943, 1944, 1946, 1972, 1975, 1976, 1980, 1984, 1986, 1987,
:: 1988, 1989, 1992, 1993, 1996, 2004, 2006, 2007, 2008, 2014
:: 2020, 2024

: **Уладальнік [[Супэркубак Чэхіі па футболе|Супэркубка Чэхіі]]**: (2)
:: 2010, 2014

: **Уладальнік [[Кубак Мітропа|Кубка Мітропа]]**: (3)
:: 1927, 1935, 1964

## Склад
: *Актуальны на 22 лютага 2026 году*

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Прага
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1893 годзе
Анк Марцыюс

**Анк Марцыюс** () — паводле паданьня, чацьвёрты цар Старажытнага Рыма, які панаваў у 640 да н. э.—616 да н. э. Унук Нумы Пампіліюса з боку маці. Імя Анка Марцыюс азначае «прыслужнік Марса», што шмат у чым вызначыла ягоны лёс. Цар быў падобны мудрасьцю й міралюбным норавам на свайго дзеда. Ён спрыяў земляробству, рамёствам і гандлю. Аднак суседзі Рыма, якія прывыклі бачыць у рымлянах адважных заваёўнікаў, успрынялі ягоную міралюбнасьць як слабіну. На Рым падняліся плямёны лацінаў й сабінянаў, этрускаў і вольскаў. Анк Марцыюс пасьпяхова распачаў вайну, захапіўшы нарады Паліторыюм, Тэльлен і Фіканы, разьбіў войска суперніка пры Мэдуліі. Лацінскае насельніцтва ўсіх гэтых гарадоў было пераселена на Авэнтыйскі пагорак, стаўшыся такім чынам родапачынальнікамі плебэйскага саслоўя. Тым самым уладаньні Рыма былі пашыраны да самага вусьця Тыбра. Затым Анк Марцыюс рушыў насустрач вольскам, якія некалькімі атрадамі ішлі на Рым. Ён разьбіў іх і з моцным войскам аблажыў іхнюю сталіцу — Вэлітру. Вольскі вымушаныя былі заключыць з Рымам наступальны й абарончы зьвяз. Анкам Марцыюсам былі захопленыя этрускія горады Вэі й Фідэна.

Пры панаваньні Анка Марцыюса ў Рым прыбыў і атрымаў ганаровы прыём будучы цар Рыма Тарквініюс Прыск. За свае здольнасьці ён атрымаў пасаду начальніка коньніцы й удзельнічаў у вайне супраць сабінянаў. Анк Марцыюс лічыцца заснавальнікам гавані й саляных капальняў Остыі, разьмешчанай у вусьці Тыбра (археалягічныя раскопкі паказалі, што Остыя паўстала толькі ў IV стагодзьдзі да н. э.). Каб засьцерагчы Рым ад нападаў этрускаў, ён умацаваў крэпасьць Янікул па той бок Тыбра, а праз Тыбр пабудаваў першы драўляны мост. Ён жа пабудаваў у Капітоліюме турму.

На думку некаторых гісторыкаў, Анк Марцыюс і Нума Пампіліюс зьяўляюцца адной і той жа асобай. На гэта паказвае другое імя Анка Марцыюса — Нума Марцыюс. Такое падваеньне было зроблена для таго, каб падкрэсьліць ролю Нумы як пантыфіка.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* *Chisholm, Hugh, ed (1911). Encyclopædia Britannica (11th ed.). Cambridge University Press.*
* Анк Марций. «Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона»: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.

Катэгорыя:Старажытны Рым
Катэгорыя:Рымскія цары
Сэрвіюс Туліюс

**Сэрвіюс Туліюс** () — паводле паданьня 6-ы цар Старажытнага Рыма, сын Акрэсіі, нявольніцы царыцы Танаквіль. Стаў царом, дзякуючы намаганьням царыцы Танаквіль. Сэрвіюсу Туліюсу прыпісваюцца ажыцьцяўленьне дзяржаўнай рэформы, заснаваньне храму Дыяны на Авэнтынскім пагорку, а таксама заснаваньне іншых храмаў. Лічыцца першай вядомай ахвярай дарожнага здарэньня — ён быў наўмысна пераеханы калясьніцай сваёй малодшай дачкой.

Імпэратар Кляўдыюс, які яшчэ ведаў старую этрускую літаратуру, цьвердзіў, што сапраўдным імём Сэрвіюса Туліюса, да самага займаньня трону, было этрускае імя Мастарна, і што Сэрвіюс быў этрускам. Вядомая выява нейкага Мастарны на фрэсцы ў «маўзалеі Франсўа» ў Вульчы, калі той вызваляе з палону свайго сябра Цэліюса Вібэна. Падобную гісторыю пераказваў і Кляўдыюс, таму імаверна, што яна была вядомая й у III стагодзьдзі да н. э. у этрускім горадзе Вульчы, і што фрэскі зьяўляюцца копіямі рымскіх фрэсак з падзеямі ранейшай рымскай гісторыі.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Smith, William, Dictionary of Greek and Roman Antiquities, 1870, under Patricii, Comitia
* The Roman Assemblies

Катэгорыя:Старажытны Рым
Катэгорыя:Рымскія цары
Ён Андрэеску

**Ён Андрэеску** (; , Бухарэст — , Бухарэст) — румынскі мастак. Першы прадстаўнік імпрэсіянізму ў румынскім жывапісе.

## Біяграфія
Ён Андрэеску нарадзіўся ў Бухарэсьце ў сям’і крамніка. Вучыўся ў інтэрнаце, дзе, сярод іншага, вывучыў францускую мову. У 1863 годзе паступіў у мастацкую школу, з 1869 году займаўся пад кіраўніцтвам аднаго з найбуйнейшых румынскіх мастакоў таго часу Тэадора Амана. У 1870 годзе перамог у конкурсе на пасаду выкладчыка ў той жа мастацкай школе, але з-за бюракратычных перашкодаў ня змог яе заняць. Увесь гэты час Андрэеску востра меў матэрыяльныя цяжкасьці. На кароткі час, дзякуючы заступніцтву Амана, ён змог заняць месца настаўніка маляваньня ў гандлёвым вучылішчы ў Бухарэсьце. Зь верасня 1872 году ён працаваў настаўнікам у Бузэў.

Андрэеску даволі хутка расчараваўся ў румынскай сыстэме мастацкай адукацыі й зьехаў у Парыж, дзе ў 1878 годзе пачаў наведваць мастацкую акадэмію. Адначасова ён зблізіўся з мастакамі Барбізонскай школы, сярод якіх быў і Мікалаэ Грыгарэску. Пасьля ён быў блізкі да імпрэсіяністаў і лічыцца першым прадстаўніком імпрэсіянізму ў румынскім мастацтве.

У 1881 годзе Андрэеску вярнуўся ў Румынію, дзе на наступны год памёр ад сухотаў ува ўзросьце 32 гадоў.

## Вонкавыя спасылкі

* Radu Bogdan, *Ion Andreescu*, Meridians, Bucharest (1962) 
* Corina Firuţă, Cori Simona Ion, *Ioan Andreescu: 1850—1882: Colecție de artă*, Alcor Edimpex, (1997),  
* bucovine.com

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Бухарэсьце
Катэгорыя:Румынскія мастакі і мастачкі
Бекеш

«**Бекеш**» () — баляда Яна Чачота, напісаная ў ліпені 1819 году. 

Паводле Ўладзімера Мархеля, баляда «Бекеш» уяўляе зь сябе вершаваную прозу, у якой надзвычай размытыя галоўныя прыкметы рамантычнае баляды (строгая кампазыцыя і напружанае разьвіцьцё падзеяў).

## Апісаньне

### Крыніцы
Дасьледнікі сьцьвярджаюць, што гэтая баляда была напісаная пад уплывам аднайменнага твору Тамаша Зана. Калі Зан міталягізаваў паданьне ў адпаведнасьці з тагачаснаю літаратурнаю моваю і перанёс падзеі ў час язычніцтва, надаўшы вершаванай форме апавядальнасьць, то Чачот грунтаваўся выключна на гістарычнай аснове і блізкім да яе народным паданьні.

### Сюжэт
Баляда падзяляецца на дзьве часткі. Першая частка ўяўляе сабой паэтычны пераказ народнага сюжэта «Пра трох братоў, двух разумных, а трэцяга дурня», які апавядае пра тое, як пэўны сьмелы рыцар узабраўся колісь на вяршыню шкляное гары да свае каралеўны, але нечакана для ўсіх аказаўся тым, якога ў народзе звалі «дурнем». Ён пачаў спаборнічаць з разумнымі братамі і перамог.

Другая частка баляды апавядае, як фанабэрысты ваявода, пад уплывам пачутай народнай казкі, дзеля сватаньня сваёй дачкі Малгосі загадвае рыцарам узьбірацца на конях на вяршыню стромкае гары: хто найхуйтчэй узьбярэцца — за таго і мусіў аддаць ваявода Малгосю. Першым на горную вяршыню ўзабраўся Бекеш, які на гэты час ужо быў заручаны і пакляўся ў вернасьці сваёй каханай. За здраду перад сьвятым шлюбам у рыцара-пераможца б’е маланка, і той падае з гары мёртвым. Асэнсаваўшы свой благі ўчынак, ваявода загадвае ўзьвесьці помнік маладому ваяру — Бекешаву гару. Таксама ваявода вырашае аддаць сваю дачку таму, хто найбольш выславіцца на паслугах Айчыны.

### Гістарычнае тло

Каспар Бекеш — камандзір вугорскай пяхоты ў войску польскага караля Стэфана Баторыя, які быў вядомы ў Рэчы Паспалітай як сьмелы і разумны камандзір. Ён памёр у 1580 годзе ў Горадні. Паколькі Бекеш належыў да сэкты антытрынітарыяў і ня мог быць пахаваным на каталіцкім могільніку, Стэфан Баторы загадаў перавезьці яго цела ў Вільню і пахаваць на ўзвышшы, якое адсюль атрымала назву — Бекешава гара, пра якую з часам ўзьнікла народнае паданьне. Як адзначае Ян Чачот у заўвагах да вершу, «Бекешава гара сярэдняя паміж Замкавай і Крыжовай».

### Фальклёрны матэрыял
Паданьне «Пра трох братоў, двух разумных, а трэцяга дурня» было шырока распаўсюджана ў беларускім ды польскім фальклёры і сустракаецца ў некалькіх этнаграфічных зборніках. Яно было добра вядомае Я. Чачоту: пра яе, пачутую ў маленстве, паэт згадвае ў прадмове да «Сялянскіх песень з-над Нёмана і Дзьвіны» 1846 году:

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* «Бекеш» у перакладзе Кастуся Цьвіркі

Катэгорыя:Зьявіліся ў 1819 годзе
Катэгорыя:Баляды Яна Чачота
Люкрэцыя

**Люкрэцыя** (, каля 500 да н. э.) — паводле паданьня, рымская жанчына, якія праславілася сваёй прыгажосьцю й цнотаю. Жонка рымскага патрыцыя Тарквініюса Кальлятына й дачка консула Спурыюса Люкрэтыюса Трыцыпітына.

Паводле аповеда Тытуса Лівіюса, Сэкст Тарквініюс, сын цара Рыма Тарквініюса Ганарыстага, паланіўшыся прыгажосьцю Люкрэцыі й, пагражаючы ёй зброяй, згвалціў яе. Люкрэцыя распавяла пра ўсё свайму мужу й закалола сябе на ягоных вачах. Гэтая падзея паслужыла пачаткам бунту, узьнятага Люцыюсам Юніюсам Брутам, якое прывяло да зрыну царскай улады ў Рыме й да ўсталяваньня рэспублікі. Менавіта таму на працягу стагодзьдзяў рымскай гісторыі Люкрэцыя была вельмі ўшанаваная.

## Вонкавыя спасылкі

* Уильям Шекспир. Лукреция Перевод В. Томашевского 

Катэгорыя:Старажытны Рым
Леон Батыста Альбэрці

**Леон Батыста Альбэрці** (; 14 лютага 1404, Генуя — 25 красавіка 1472, Рым) — італьянскі навуковец, гуманіст, пісьменьнік, адзін з пачынальнікаў новай эўрапейскай архітэктуры й вядучы тэарэтык мастацтва эпохі Адраджэньня. Альбэрці першым складна выклаў матэматычныя асновы вучэньня пра пэрспэктывы. Таксама ён зрабіў істотны ўнёсак у разьвіцьцё крыптаграфіі, прапанаваўшы ідэю шматальфабэтнага шыфру.

## Вонкавыя спасылкі
* Біягрфія Альбэрці на alberti.wordpress.com

Катэгорыя:Нарадзіліся 14 лютага
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1404 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Генуі
Катэгорыя:Памерлі ў 1472 годзе
Катэгорыя:Памерлі 25 красавіка
Катэгорыя:Памерлі ў Рыме
Катэгорыя:Італьянскія архітэктары
Камэта Фая

**Камэта Фая** (афіцыйны назва **4P/Faye**) — кароткапэрыядычная камэта, якую вынайшаў у лістападзе 1843 году Эрве Фай у Каралеўскай абсэрваторыі ў Парыжы.

Фай упершыню назіраў камэту 23 лістапада, але неспрыяльнае надвор’е не дазваляла пацьвердзіць адкрыцьцё да 25 лістапада. Камэта была настолькі цьмяная, што прайшла пэрыгелій прыкладна за месяц да адкрыцьця, і толькі дзякуючы збліжэньню зь Зямлёю стала досыць яркай, дзякуючы чаму яе атрымалася заўважыць напрыканцы лістапада. Па паведамленьні Ота Струвэ, у канцы лістапада камэта была бачная няўзброеным вокам. Яна заставалася бачнай для малых тэлескопаў да 10 студзеня 1844 году і стала недасяжная для вялікіх тэлескопаў 10 красавіка 1844 году.

У 1844 годзе Хендэрсан вызначыў, што камэта зьяўляецца кароткапэрыядычнаю. Да траўня быў вылічаны дакладны пэрыяд — 7,43 году. Урбэн Левер’е разьлічыў становішча камэты на 1851 год, прадказаўшы дасягненьне пэрыгелія ў красавіку 1851 году. 28 лістапада 1850 году камэта была выяўленая паблізу прадказанага становішча Джэймзам Чэлісам.

Камэта не назіралася ў 1903 і 1918 гадох з-за дрэннага надвор’я. У 2006 годзе яна дасягнула прыкладна 9-й зорная велічыня.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* 4P/Faye Gary W. Kronk’s Cometography

Фая
Славія Прага

«**Сла́вія**» () — чэскі футбольны клюб з гораду Прагі. Заснаваны ў 1892 годзе. Васьміразовы чэмпіён Чэхіі (1996, 2008, 2009, 2017, 2019, 2020, 2021, 2025), сяміразовы ўладальнік Кубка Чэхіі (1997, 1999, 2002, 2018, 2019, 2021, 2023).

## Заўзятары і суперніцтва
Галоўнымі гістарычнымі супернікамі «Славіі» ёсьць клюб «Спарта». Матчы паміж клюбамі маюць назву Праскае дэрбі. Таксама маецца дэрбі акругі Вэршовіцы з клюбам «Багеміянс-1905». Стадыёны абодвух клюбаў месьцяцца блізу аднаго кілямэтру адзін ад аднаго.

«Славія» памылкова лічыцца габрэйскім клюбам прыхільнікамі іншых клюбаў, асабліва заўзятарамі «Спарты». Праз гэта да гульцоў часта існуе антысэміцкае стаўленьне з боку спартанцаў. Між тым, клюб ані быў закладзены габрэямі, ані мае гісторыі зьвязанай з габрэямі. Футбольны гісторык Уладзімер Запатоцкі мае меркаваньне, што такое атаясамленьне з габрэямі зьвязанае з тым, што нацысты закрылі клюб за часам акупацыі, як гэта было зь іншым клюбам ДФК. Аркамя таго, існуе меркаваньне, што сувязь з габрэйствам паходзіць ад таварыскага матчу супраць ангельскага «Ўэст Гэм Юнайтэд» у 1922 годзе, калі «Славія» застрахала матч ад неспрыяльных умоваў надвор’я, і матч пазьней быў адменены праз дождж. Матч усё ж такі адбыўся на наступны дзень, але «Славія» спагнала свае грошы з страхавой кампаніі. Праз тыдзень у матчы Праскага дэрбі, «Славію» сустрэлі на поле заўзятары «Спарты» воклічам «Вы — жыды».

На сёньня аматары «Славія» маюць добрыя стасункі з заўзятарамі спліцкага «Хайдука».

## Склад
: *Актуальны на 22 лютага 2026 году*

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Прага
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1892 годзе
Хрусталь

**Хрусталь** (ад ) — празрысты камень, крышталь) — разнавіднасьць шкла, якое змяшчае значную колькасьць аксіду волава PbO, а таксама, магчыма, вокіс бару BaO. Дадатак аксіду волава павялічвае паказьнік праламленьня шкла і дыспэрсію сьвятла ў ім (зь ювэлірнага пункту гледжаньня «гульню колеру», «агонь»). Дадатак аксіду бару ў асноўным павялічвае толькі паказьнік праламленьня. Дадатак аксіду волава таксама павялічвае плястычныя ўласьцівасьці шкла і, адпаведна, магчымасьці па яго апрацоўцы — агранцы, разьбе і г. д. Агранка хрусталю, падобная да агранцы каштоўных камянёў, дазваляе хрусталю ў поўнай меры праявіць ўласьцівасьці, абумоўленыя вялікім паказьникам праламленьня і дыспэрсіяй. Назва была дадзеная па аналёгіі з горным крышталем. Вырабляюць сплаўленьнем аксіду волава PbO з крэмнезёмам, злучэньнем натру або калю (содай або поташам) і малымі дадаткамі іншых аксідаў.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Шкло
Кальцыт

**Кальцыт**, *вапнавы шпат* — мінэрал CaCO3 з групы карбанатаў, адна з прыродных формаў карбанату кальцу. Выключна шырока распаўсюджаны на паверхні Зямлі, пародаўтваральны мінэрал. Кальцытам складзеныя вапнякі, крэйдавыя пароды, мэргель, карбанаціты. Кальцыт — самы распаўсюджаны біямінэрал: ён удзельнічае ў будове вельмі шматлікіх жывых арганізмаў, у складзе ракавін і касьцей.

Карбанат кальцу мае і іншую (рамбічную) паліморфную мадыфікацыю — араганіт.

Назва прапанаваная Гайдынгерам ў 1845 годзе і паходзіць, як і назва хімічнага элемэнта, ад лац. calx (род.п. calcis) — вапна.

## Вонкавыя спасылкі
* Кальцыт у базе webmineral.com 

Катэгорыя:Пародаўтваральныя мінэралы
Катэгорыя:Біямінэралы
Ладзьдзя Харона

thumb|right|Харон у сваёй ладзьдзі
**Ладзьдзя Харона** — у старажытнагрэцкай міталёгіі, Харон перавозіў у ладзьдзі памерлых па водах падземных рэк да варот Аіда. Ён атрымліваў за гэта плату ў адзін абол (па пахавальнаму абраду ён знаходзіўся пад языком у нябожчыка). Уяўляўся змрочным старцам.

Катэгорыя:Прадметы ў старажытнагрэцкай міталёгіі
Крышталь

**Крышта́ль** (, першапачаткова — лёд, пазьней — горны крышталь, крышталь) — цьвёрдае макраскапічнае цела, якому ўласьцівае ўпарадкаванае ў трох вымярэньнях пэрыядычнае разьмяшчэньне часьцінкаў, зь якіх яно складаецца (атамаў, малекулаў, іёнаў), у прасторы — крышталічную кратку. Крышталі вывучае крышталяграфія і крышталяхімія.
Араганіт

**Арагані́т** (ад Арагон — рэгіён у Гішпаніі) — мінэрал, адзін з натуральных паліморфаў карбанату кальцу (CaCO3).

Нягледзячы на ​​ідэнтычны хімічны склад, крышталічныя рашоткі араганіту і кальцыту маюць розную форму, таму і ўласьцівасьці мінэралаў адрозьніваюцца. Араганіт ўтварае ігольчастыя крышталі, а ў выпадку двайнікаваньня можа мець слупавыя, кудзелістыя агрэгаты.

Араганіт — нестабільная фаза карбанату кальцу, і за тэрмін каля 10—100 млн гадоў відазьмяняецца да кальцыту. Трансфармацыі араганіта ў кальцыт спадарожнічае павелічэньне аб’ёму пароды.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Араганіт у базе webmineral.com 

Катэгорыя:Мінэралы вапню
Катэгорыя:Карбанаты (мінэралы)
Катэгорыя:Эвапарыты
Катэгорыя:Група араганіту
Катэгорыя:Ортарамбічныя мінэралы
Катэгорыя:Люмінэсцэнтныя мінэралы
Старажытнагрэцкая міталёгія

**Старажытнагрэцкая міталёгія** была асноваю адной з найдаўнейшых цывілізацыяў сьвету — Старажытнай Грэцыі, калыскі сучаснай цывілізацыі. Разглядаючы багоў, бостваў ды герояў старажытнагрэцкіх мітаў, можна пабачыць разьвіцьцё сучаснага грамадзтва: як яно зьмяняла сваё стаўленьне да сілаў прыроды, да супольнага ды індывідуальнага. Дзякуючы старажытнагрэцкім мітам можна судзіць пра тое, як зараджаліся асновы тэалёгіі ды касмалёгіі. Зрэшты, надзвычайная каштоўнасьць фэномэну старажытнагрэцкай міталёгіі палягае ў тым, што яна падштурхнула людзей да неабходнасьці інтэлектуальнага разьвіцьця, да зьяўленьня шматлікіх навук, як лёгікі, матэматыкі, рыторыкі і г. д.

## Крыніцы

Катэгорыя:Старажытнагрэцкая міталёгія
Мармур

**Ма́рмур** ( — «бліскучы камень») — мэтамарфічная горная парода, якая складаецца толькі з кальцыту CaCO3. Пры перакрышталізацыі даляміту CaMg(CO3)2 ўтвараецца далямітавы мармур.

## Глядзіце таксама
* Эшфардзкі чорны мармур

Катэгорыя:Мэтамарфічныя горныя пароды
Катэгорыя:Скульптурныя матэрыялы
Катэгорыя:Камень
Абол

**Абол** ( — прут) — 1) у старажытнай Грэцыі тавар-грошы ў выглядзе 4-граннага жалезнага прута, які складаў 1/6 драхмы; вагавая адзінка для срэбра (0,73 г.); медная манэта — 1/6 драхмы.

## Літаратура
* Gumowski, M. Podręcznik numizmatyki polskiej. – Kraków, 1914.
* Kiersnowski, R. Wstęp do numizmatyki polskiej wieków średnich. – Warszawa, 1964.
* Собрание древних грамот и актов городов: Вильны, Ковна. Трок, православных монастырей, церквей, и по разным предметам. Часть 2. – Вильно: Типография А. Марциновского, 1843.
* Зограф, А.Н. Античные монеты. – М. – Л., 1951. – (Материалы и исследования по археологии СССР, № 16).

Катэгорыя:Нумізматыка
Катэгорыя:Старажытная Грэцыя
Аід

**Аід** у грэкаў (або **Га́дэс**,  ці ᾍδης, таксама ; у рымлян **Плюто́н**, ,  — «багаты»; таксама **Дыт**  ці **Орк**) — у старажытнагрэцкай міталёгіі бог падземнага царства мёртвых і назва самога царства мёртвых, уваход у якое, згодна з Гамэрам і іншымі крыніцамі, знаходзіцца дзесьці «на крайнім захадзе, за ракой Акіян, якае абмывае зямлю». Старэйшы сын Хронаса и Рэі , брат Зэўса, Пасэйдона, Гэры, Гестыі і Дэмэтры. Муж Персэфоны.

## Крыніцы


Катэгорыя:Старажытнагрэцкія багі
Анэкдот

**Анэкдот** ( — байка, небылічка; ад  — неапублікаваны) — фальклёрны жанр, кароткая сьмешная гісторыя, звычайна перадаецца з вуснаў у вусны. Часьцей за ўсё анэкдотам ўласьціва нечаканая сэнсавая разьвязка ў самым канцы, якая і нараджае сьмех. Гэта можа быць гульня словаў, розныя значэньні словаў, сучасныя асацыяцыі, якія патрабуюць дадатковых ведаў: сацыяльных, літаратурных, гістарычных, геаграфічных і г. д. Анэкдоты ахопліваюць практычна ўсе сфэры чалавечае дзейнасьці. Існуюць анэкдоты пра сямейнае жыцьцё, палітыку. У большасьці выпадкаў аўтары анэкдотаў невядомыя.
Казка

**Ка́зка** — займальны па сюжэце фальклёрны твор пра неймаверныя ці фантастычныя прыгоды.

## Віды казак
#Казка народная — празаічны вусны аповед аб выдуманых падзеях у фальклёры розных народаў. Від апавядальнага, у асноўным празаічнага фальклёру (казачная проза), які ўключае ў сябе разнажанравыя творы, тэксты якіх абапіраюцца на выдумку. Казачны фальклёр супрацьстаіць «пэўнаму» фальклёрнаму апавяданьню (няказачная проза) (напр. міт, быліна, гістарычная песьня, духоўны верш, легенда, дэманалягічныя апавяданьні, паданьне).
#Казка літаратурная — арыентаваны на выдумку твор, цесна зьвязаны з народнай казкай, але, у адрозьненьне ад яе, належыць пэўнаму аўтару, яна не існавала да публікацыі ў вуснай форме і ня мела варыянтаў.

Віды народных казак:
*героіка-фантастычныя
*сацыяльна-бытавыя
*казкі пра жывёлаў

## Літаратура
* Людзей слухай, а свой розум май.//Беларускія народныя казкі. — Мн., Выдавецтва «Юнацтва», 1988, 207 С.
* А. К. Сержпутоўскі. — Казкі і апавяданні беларусаў Слуцкага павета. — Мн., Выдавецтва «Універсітэцкае», 2000, 270 С.
* 
* 

Катэгорыя:Фальклёр

Катэгорыя:Літаратуразнаўства
Фальклёр

**Фальклёр** (ад ) — народная творчасьць, часьцей за ўсё менавіта вусная; мастацкая калектыўная творчая дзейнасьць народу, якая адлюстроўвае яго жыцьцё, погляды, ідэалы; ствараная народам паэзія (паданьні, песьні, прыпеўкі, анэкдоты, казкі, эпас), народная музыка (песьні, інструмэнтальныя найгрышы, п’есы), тэатар (драмы, сатырычныя п’есы, тэатар лялек), танец, архітэктура, выяўленчае і дэкаратыўна-прыкладное мастацтва.

## Глядзіце таксама
* Браўні

## Крыніцы
Магіла

[міні|[Віктар Швед на магіле бацькоў. Польшча, в. Мора, 2000-ыя гады.]]
**Магіла** — месца пахаваньня мёртвага цела, часьцей чалавека. Гэтак жа завуць і толькі што вырытую яму для пахаваньня.

Як правіла, магіламі называюць пахаваньні ў зямлі. Аднак у шэрагу выпадкаў магіламі могуць называць пахаваньні ў саркафагах, пахавальных збудаваньнях (піраміды, маўзалеі, скляпы) і г. д. Асобным тыпам магілы можна лічыць каірн (кельц. cairn) — магілу з камянёў (пераважна ў кельцкіх народаў). У агульным выпадку, магіла — гэта месца пахаваньня.

## Глядзіце таксама
* Труна
* Маўзалей

Катэгорыя:Сьмерць
Катэгорыя:Пахавальныя традыцыі
Кір Булычоў

**Кір Булычоў** (; 18 кастрычніка 1934 — 5 верасьня 2003), сапраўднае імя **Ігар Усеваладавіч Мажэйка** — савецкі пісьменьнік-фантаст, навуковец-усходазнавец, фалерыст, сцэнарыст. Ляўрэат Дзяржаўнай прэміі СССР (1982).

Булычоў — прозьвішча яго маці Марыі Міхайлаўны Булычовай.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Савецкія літаратары
Катэгорыя:Дактары гістарычных навук
Катэгорыя:Усходазнаўцы
Катэгорыя:Фантастыка
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1934 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся 18 кастрычніка
Катэгорыя:Памерлі ў 2003 годзе
Катэгорыя:Памерлі 5 верасьня
Алвар Аалта

**А́лвар Ху́га Хэ́нрык А́алта** (; 3 лютага 1898, Куартанэ — 11 траўня 1976, Хэльсынкі) — фінскі архітэктар і дызайнэр, «бацька мадэрнізму» ў Паўночнай Эўропе, адзін з заснавальнікаў сучаснага дызайну. Працаваў у архітэктуры, ствараў вырабы мэблі, тэкстылю і творы з шкла, а таксама стварэньне скульптураў і карцінаў. Ён аніколі не ўважаў сябе за мастака, разглядаючы жывапіс і скульптуру як «галіны дрэва, стволам якога ёсьць архітэктура». Раньняя кар’ера Аалта прыпала на хуткі эканамічны рост і індустрыялізацыю Фінляндыі ў першай палове XX стагодзьдзя. Многія зь ягоных кліентаў былі прамыслоўцамі, сярод якіх была сям’я Альстрэм-Гуліхсэн, якая сталася ягоным мэцэнатам. Працягласьць кар’еры творцы, з 1920-х па 1970-я гады, адлюстраваная ў стылях ягонай творчасьці, пачынаючы ад паўночнага клясыцызму раньніх працаў і сканчваючы рацыянальным мадэрнізмам у міжнародным стылі 1930-х гадоў і больш арганічным мадэрнізмам з 1940-х гадоў.

Ягоная праца цягам усёй кар’еры характарызуецца клопатам пра дызайн у стылі гезамткунствэрк, то бок сынтэтычнае мастацтва, у якім ён разам з сваёй першай жонкай Айна Аалта распрацоўваў ня толькі самі будынкі, але і нутраныя ўбраньні, мэблю, лямпы і шкляны посуд. Ягоны дызайн мэблі лічыцца скандынаўскім мадэрнам, эстэтыка якога адлюстроўваецца ў іхным элегантным спрашчэньні і клопаце пра матэрыялы, асабліва карыстаючы шмат дрэва, а таксама ў тэхнічных інавацыях Аалта, якія прывялі яго да здабыцьця патэнтаў на розныя вытворчыя працэсы, як то тыя, што выкарыстоўваюцца ў вытворчасьці гнутай драўніны. Як дызайнэр ён уважаецца за папярэдніка мадэрнізму сярэдзіны стагодхьдзя, а ягонае вынаходзтва мэблі з гнутай фанэры зрабіла глыбокі ўплыў на эстэтыку Чарлза і Рэя Імзаў, а таксама Джорджа Нэлсана. Музэй Алвара Аалта, спраектаваны ўласна самім творцам, месьціцца ў горадзе Ювяскюля, які ён сам уважаў за родны.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Алвар Аалта ў Музэі сучаснага мастацтва.
* Біяграфія на FinnishDesign.com.

Катэгорыя:Фінскія архітэктары
Катэгорыя:Фінскія дызайнэры
Мітоз

**Мітоз** (ад  — «нітка») — непрамое дзяленьне вузы, *карыёкінэз*, найбольш распаўсюджаны спосаб рэпрадукцыі эўкарыятычных вузаў. Біялягічнае значэньне мітозу складаецца ў строга аднолькавым разьмеркаваньні рэплікаваных храмасомаў паміж даччынымі ядрамі, што забясьпечвае ўтварэньне генэтычна ідэнтычных даччыных вузаў і захоўвае пераемнасьць у шэрагу вузавых пакаленьняў. Пры мітозе колькасьць храмасом не памяншаецца (у адрозьненьне ад меёзу).

## Вонкавыя спасылкі
Антрацыт

**Антрацы́т** (ад , з  — «вугаль; карбункул») — найстаражытны з выкапнёвых вуглёў, вугаль найбольш высокай ступені вуглефікацыі.

Характарызуецца вялікай шчыльнасьцю і бляскам. Зьмяшчае 95% вугляроду. Ужываецца як цьвёрдае высокалярыйнае паліва (цеплатворнасьць 6800-8350 ккал/кг).

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Вугаль
Катэгорыя:Скамянеласьці
Жан-Жак Ампэр

**Жан-Жак Ампэр** (; 12 жніўня 1800, Ліён — 27 сакавіка 1864, По) — францускі філёляг, чалец Францускай акадэміі. Адзіны сын Андрэ Мары Ампэра.

## Навуковыя працы
* *De l’histoire de la poésie* (1830)
* *De la littérature française dans ses rapports avec les littératures étrangères au moyen âge* (1833)
* *Littérature et voyages : Allemagne et Scandinavie * (1833)
* *Histoire littéraire de la France avant le XIIe siècle* (3 volumes) (1839)
* *Histoire de la littérature au moyen âge. De la formation de la langue française* (3 volumes) (1841)
* *Ballanche* (1849)
* *La Grèce, Rome et Dante : études littéraires d’après nature* (1848)
* *Littérature, voyages et poésies* (2 volumes) (1848)
* *L’histoire romaine à Rome* (4 volumes) (1856)
* *César, scènes historiques* (1859)
* *Promenade en Amérique* (2 volumes) (1860)
* *La science et les lettres en Orient* (1865)
* *Mélanges d’histoire et de littérature* (2 volumes) (1867)
* *L’Empire romain à Rome* (2 volumes) (1867)
* *Voyage en Égypte et en Nubie* (1868)
* *Christian ou l’année romaine* (1887)

## Літаратура
* 

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Ліёне
Катэгорыя:Францускія філёлягі
Катэгорыя:Сябры Францускай акадэміі
Аагенэз

**Аагенэз** ( ᾨόν — «яйка» + γένεσις — «узьнікненьне») — у жывёлаў, разьвіцьцё жаночай палавой вузы — заплодкавай вузы.

Падчас эмбрыянальнага разьвіцьця арганізма ганацыты ўсяляюцца ў зачатак жаночай палавой ганады (яечніка), і ўсё далейшае разьвіцьцё жаночых палавых вузаў адбываецца ў ёй.

## Літаратура
* БЭ ў 18 тамах, Т.1, Мн., 1996, С.7: *Аагенез*

Катэгорыя:Эмбрыялёгія
Катэгорыя:Плоцевае размнажэньне
Катэгорыя:Фізыялёгія
Ручай

**Руча́й** — невялікі вадацёк, звычайна шырынёй ад некалькіх дзясяткаў сантымэтраў да некалькіх мэтраў. Звычайна даўжыня ручая не перавышае некалькі кілямэтраў, а глыбіня рэдка перавышае 1,5 мэтра. Хуткасьць ручаёў як правіла досыць вялікая (некалькі мэтраў у сэкунду).

Ручаі ўтвараюцца ад сьцёку дажджавых, талых вод або пры выхадзе на паверхню падземных вод. Ручаі часьцей за ўсё ўпадаюць у рэкі ці возера.
Сажалка

**Са́жалка** — штучны вадаём для захоўваньня вады з мэтай водазабесьпячэньня, арашэньня, гадоўлі рыбы (сажалкавая рыбная гаспадарка) і вадаплаўнай птушкі, а таксама для санітарных і спартовых патрэбаў.

Сажалкі могуць узнікаць у выніку самых разнастайных натуральных працэсаў (напрыклад, на поймах пры перакрыцьці рачных каналаў, ледавіковымі працэсамі, стварэньнем тарфянікаў, у прыбярэжных дзюнных сістэмах, бабровымі плацінамі), або яны могуць быць проста ізаляванымі западзінамі (напрыклад, вясновы басейн, выбоіна ў прэрыі, або проста натуральныя няроўнасьці на нядрэнаванай зямлі), запоўненыя сьцёкам, грунтавымі водамі ці ападкамі, або ўсімі прыведзенымі прычынамі адразу.  У вадаёмах гэтага тыпу вылучаюць чатыры зоны: зона расьліннасьці, адкрытая вада, дновы глей і павярхоўная плёнка.

## Беларусь
На 2022 год у Беларусі налічвалася 1500 сажалак для рыбаразьвядзеньня і адпачынку.

## Глядзіце таксама
* Вадасховішча
* Возера
* Вадаём

## Крыніцы

*
Амёба

**Амёбы** (*Amoeba*, ад  «зьмена») — род мікраскапічных аднавузавых жывёлаў зь сямейства *Amoebidae*. У амёбаў няправільная, пастаянна зьменлівая форма. Перасоўваецца пры дапамозе псэўдаподыяў.

Водзяцца ў сажалках, у вільготнай глебе, ў вантробах жывёлаў; яны складаюцца з тонкай вонкавай абалонкі вузы, вялікага ядра, пажыўной і скарачальнай вакуолі і тлушчавых глёбулаў. Яны размножваюцца бінарным дзяленьнем. Даўжыня да 0,3 мм. Найбольш вядомы від — амёба звычайная (*Amoeba proteus*).

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Пратысты
Віторыё Альф’еры

Граф **Віто́рыё Альф’е́ры** (; 16 студзеня 1749 — 8 кастрычніка 1803) — італьянскі паэт і драматург-клясіцыст, «бацька італьянскай трагедыі».

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Віторыё Альф'еры. Пра ўладара і літаратуру. Кніга першая

Катэгорыя:Італьянскія паэты
Катэгорыя:Італьянскія драматургі
Катэгорыя:Мэмуарысты
Люкас Кранах Старэйшы

**Люкас Кранах Старэйшы** (; 4 кастрычніка 1472, Кронах, Верхняя Франконія — 16 кастрычніка 1553, Ваймар) — нямецкі жывапісец і графік эпохі Рэнэсансу, майстар жывапісных і графічных партрэтаў, жанравых і біблейскіх кампазыцыяў, сынтэзаваў у сваёй творчасьці гатычныя традыцыі з мастацкімі прынцыпамі Адраджэньня. Адзін з заснавальнікаў «дунайскай школы»; выпрацаваў вытанчаны стыль з гарманічным злучэньнем фігураў і пэйзажу. Прыдворны жывапісец саксонскага курфюрста Фрыдрыха Мудрага ў Вітэнбэргу (1505—1550), кіраўнік буйной майстэрні, прыхільнік ідэяў Рэфармацыі і сябар Лютэра.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Нямецкія мастакі і мастачкі
Альбрэхт Брандэнбурскі

**А́льбрэхт II, маркгра́ф Брандэнбу́рскі** (; 28 чэрвеня 1490, Кёльн — 24 верасьня 1545, замак Мартынсбург, каля Майнцу) — арцыбіскуп магдэбурскі і майнцкі, курфюрст і эрцканцлер Сьвятой Рымскай імпэрыі, адміністратар гальбэрштацкага арцыбіскупства і да прызначэньня кардыналам маркграф Брандэнбурскай маркі разам са сваім старэйшым братам Яхімам. Шматгранная і неадназначная асоба, сучасьнік Лютэра, заступнік Дурэра, Кранаха, Грунэвальда, Бальдунга, Альбрэхт Брандэнбурскі пакінуў вялікі сьлед у гісторыі і мастацтве Нямеччыны.

Дзякуючы сваёй мэцэнацкай дзейнасьці Альбрэхт Брадэнбурскі пакінуў вялікі сьлед у нямецкім мастацтве і першым чынам у жывапісе. Да нашага часу захавалася вялікая колькасьць яго партрэтаў.


Файл:Cranach - Albert of Hohenzollern.JPG|Люкас Кранах Старэйшы. Партрэт кардынала Альбрэхта Брадэнбурскага. 1528. Эрмітаж. Санкт-Пецярбург
Файл:CranachAlbrechtBrandenburg.jpg|Люкас Кранах Старэйшы. Альбрэхт II Брадэнбурскі
Файл:Lucas_Cranach_d._%C3%84._046.jpg|Люкас Кранах Старэйшы. Партрэт кардынала Альбрэхта Брадэнбурскага ў вобразе сьв. Гераніма. 1526. Музэй мастацтваў Рынглінга. Сарасота. Флорыда
Файл:Albrecht-v-Brandenburg-1520.jpg|Люкас Кранах Старэйшы. Расьпяцьце з Альбрэхтам Брадэнбурскім


## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1490 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся 28 чэрвеня
Катэгорыя:Арцыбіскупы Майнцу
Катэгорыя:Гагэнцолерны
Катэгорыя:Памерлі ў 1545 годзе
Катэгорыя:Памерлі 24 верасьня
Альбінізм

**Альбіні́зм** (ад  — белы) — прыроджаная адсутнасьць пігмэнта скуры, валасоў, радужнай і пігмэнтнай абалонак вока. У вышэйшых расьлінаў выяўляецца ў адсутнасьці зялёнай афарбоўкі ўсёй расьліны або яе частак. Арганізмы з прыкметамі альбінізму завуцца альбіносамі. Альбінізм замацоўваецца ў спадчыну рэцэсыўным генам, які блякуе ў гомазыготным стане сынтэз пігмэнтаў (мэланіну, хлярафілу). У чалавека і жывёл частата ўзьнікненьня альбінізму — 1:-. Альбінізм трапляецца зрэдку сярод дзікіх жывёл, часьцей сярод свойскіх і паддосьледных (трусы, лябараторныя пацукі, мышы). Пашыраная форма альбінізму ў расьлінаў — стракаталістасьць.

Адрозьніваюць поўны і частковы альбінізм.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Парушэньні пігмэнтацыі
Катэгорыя:Анамаліі разьвіцьця
Катэгорыя:Мутацыі
Старая ратуша (Кемніц)

**Старая ратуша** () у Кемніцы — ратуша, пабудаваная ў 1496—1498 гадах на месцы драўляных будынкаў, выкарыстоўваецца як рэзыдэнцыя бургамістра.

## Вонкавыя спасылкі

Кемніц
Катэгорыя:Кемніц
Лоўрэнс Аліўе

**Лоўрэнс Кер Аліўе, барон Аліўе** ( ;  — ) — брытанскі актор тэатру і кіно, рэжысэр, прадусар. Адзін з найбуйнейшых актораў XX стагодзьдзя, якія іграў шэксьпіраўскі рэпэртуар. Выступаў таксама ў спэктаклях па антычнай драматургіі, у пастановах сучасных амэрыканскіх і брытанскіх п’ес.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* 

Катэгорыя:Брытанскія акторы
Катэгорыя:Акторы ЗША
Катэгорыя:Ляўрэаты прэміі «Эмі»
Катэгорыя:Ляўрэаты прэміі BAFTA
Ёахім Мюрат

**Ёахім Мюрат** (, правільнае вымаўленьне *Жаашэн Мюра*;  — 13 кастрычніка 1815) — напалеонаўскі маршал, вялікі герцаг Бэрга ў 1806—1808 гадох, кароль Нэапалітанскага каралеўства ў 1808—1815 гадох.

Катэгорыя:Памерлі ў 1815 годзе
Катэгорыя:Расстраляныя
Катэгорыя:Кавалеры ордэна Сьвятога апостала Андрэя Першазваннага
Катэгорыя:Маршалы Напалеона I
Філіп Мэлянхтон

**Філі́п Мэлянхто́н** (; , Брэтэн (цяпер — фэдэральная зямля Бадэн-Вюртэмбэрг) — , Вітэнбэрг (цяпер — фэдэральная зямля Саксонія-Ангальт) — нямецкі гуманіст, тэоляг і пэдагог, эвангелічны рэфарматар, сыстэматызатар лютэранскай тэалёгіі, паплечнік Лютэра.

## Крыніцы

Катэгорыя:Нямецкія багасловы
Томас Мюнцэр

**То́мас Мю́нцэр** (, таксама Münzer, каля 1490 — 27 траўня 1525) — радыкальны прапаведнік часоў Рэфармацыі, духоўны лідэр сацыяльнага руху, які прапаведаваў ўсеагульную роўнасьць на аснове эвангельскіх ідэалаў і тэрор супраць традыцыйнай царквы і дваранства. З рухам Мюнцэра быў зьвязаны магутны выступ нямецкіх сялян супраць фэўдалаў (нямецкая сялянская вайна XVI стагодзьдзя).

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Дзеячы Рэфармацыі
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1490 годзе
Катэгорыя:Памерлі ў 1524 годзе
Катэгорыя:Нямецкія рэвалюцыянэры
Катэгорыя:Абезгалоўленыя
Катэгорыя:Асобы на банкнотах
Дзонг-кэ

**Дзо́нг-кэ́** (**дзо́нгкха**; саманазва: རྫོང་ཁ, Ўайлі *rdzong-kha*) — афіцыйная мова Каралеўства Бутан. Дзонг-кэ азначае «мова, на якой размаўляюць у дзонгах» (дзонгі — манастыры-крэпасьці ў Бутане). Мова адносіцца да тыбэта-бірманскай галіны сына-тыбэцкай моўнай сям’і і па сваёй структуры найбольш блізкая да тыбэцкай.

Пісьмовасьць засноўваецца на мясцовай бутанскай форме тыбэцкае пісьмовасьці.

Асноўныя дыялекты — лая, лунана й адап.

## Крыніцы

Катэгорыя:Бодзкія мовы
Катэгорыя:Мовы Бутану
Майкл Сьміт

**Майкл Сьміт** (; , Блэкпул, Вялікабрытанія — , Ванкувэр, Канада) — канадзкі біяхімік ангельскага паходжаньня, ляўрэат Нобэлеўскай прэміі па хіміі (1993), якую ён падзяліў з Кэры Малісам. Нарадзіўся ў беднай сям'і садоўніка Роўланда Сьміта (). Наведваў прыватную школу Арнольд (). У юнацтве быў бойскаўтам. З-за свайго кепскага веданьня лацінскай не здолеў паступіць ні ў Оксфард, ні ў Кэмбрыдж. Але ў 1950 годзе паступіў ва ўнівэрсытэт Манчэстэра, дзе вывучаў хімію. У 1953 годзе атрымаў стыпэндыю, якая дазволіла абараніць дысэртацыю. Улетку 1956 году даведаўся пра магчымасьць працы ў Ванкувэры ў маладога тады хіміка Гара Гобінда Хараны. У верасьні прыехаў у Канаду, дзе заняўся сынтэзам біялягічна важных арганафасфатаў. У 1960 уся група пераехала працаваць ва Ўнівэрсытэт штату Вісконсін. Але напачатку 1961 году прыняў рашэньне вярнуцца ў Канаду. Працаваў ва Ўнівэрсытэце Брытанскай Калюмбіі ў Ванкувэры, Канада. Атрымаў Нобэлеўскую прэмію ў галіне хіміі за ягоны фундамэнтальны ўнёсак у вывучэньне аднабаковага мутагенэзу, заснаванага на алігануклеатыдах і вывучэньне пратэінаў.

## Крыніцы

Катэгорыя:Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі ў галіне хіміі
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Блэкпуле
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Вялікабрытаніі
Кэры Муліс

**Кэ́ры Бэнкс Му́ліс** (28 сьнежня 1944, Леноір, Паўночная Караліна, ЗША — 7 жніўня 2019, Ньюпарт Біч, Каліфорнія, ЗША) — амэрыканскі біяхімік, ляўрэат Нобэлеўскай прэміі па хіміі (1993), якую ён падзяліў з Майклам Сьмітам.

## Крыніцы

Катэгорыя:Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі ў галіне хіміі
Катэгорыя:Нарадзіліся ў ЗША
Гіза (мугафаза)

**Гіза** () — адна з дваццаці сямі мугафазаў Эгіпту, якая месьціцца на поўначы краіны на паўднёвым-усходзе ад сталіцы горада Каір. Адміністрацыйны цэнтар — Гіза. Плошча — 85 153 км², насельніцтва 6 272 571 (на 2006 год).

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
Гарбія (мугафаза)

**Гарбія** () — адна з дваццаці сямі мугафазаў Эгіпту, якая месьціцца на поўначы краіны ў дэльце ракі Ніл. Адміністрацыйны цэнтар — Танта. Плошча — 1942 км², насельніцтва 3 790 670 чалавек (на 2001 год).

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
Рыд (футбольны клюб)

«**Рыд**» () — аўстрыйскі футбольны клюб з гораду Рыду. Заснаваны ў 1912 годзе. Двухразовы ўладальнік Кубка Аўстрыі.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Рыд
Бэні-Суеф (мугафаза)

**Бэні-Суеф** () — адна з дваццаці сямі мугафазаў Эгіпту, якая месьціцца ў цэнтры краіны. Адміністрацыйны цэнтар — Бэні-Суеф. Плошча — 1 322 км², насельніцтва 2 290 527 (на 2006 год).

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
Александрыя (мугафаза)

**Александры́́я** () — адна з дваццаці сямі мугафазаў Эгіпту, якая месьціцца на поўначы краіны, на беразе Міжземнага мора. Адміністрацыйны цэнтар — Александрыя. Плошча — 2679 км², насельніцтва 4 110 015 (на 2006 год).

## Крыніцы
Асуан (мугафаза)

**Асуан** () — адна з дваццаці сямі мугафазаў Эгіпту, якая месьціцца на поўдні краіны ў даліне Ніла. Адміністрацыйны цэнтар — Асуан. Плошча — 34 608 км², насельніцтва 1 184 432 (на 2006 год).

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
Сож (неадназначнасьць)

Назву **Сож** маюць:

* Сож — рака ў Расеі і Беларусі, левы прыток ракі Дняпро
* Сож — пасёлак у Гомельскім раёне Гомельскай вобласьці Беларусі
Каір (мугафаза)

**Каір** () — адна з дваццаці сямі мугафазаў Эгіпту, якая месьціцца на поўначы краіны й на поўдні ад дэльты Нілу. Адміністрацыйны цэнтар — Каір, які зьяўляецца сталіцай краіны. Плошча — 3435 км², насельніцтва 7 786 640 чалавек (на 2006 год).

## Крыніцы
Матруг (мугафаза)

**Матруг** () — адна з дваццаці сямі мугафазаў Эгіпту, якая месьціцца на паўночным-захадзе краіны й мяжуе зь Лібіяй. Мугафаза мае вялікі патэнцыял да разьвіцьця турызму. Адміністрацыйны цэнтар — Марса-Матруг. Плошча — 212 112 км², насельніцтва 322 341 чалавек (на 2006 год).

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
Мінуфія (мугафаза)

**Мінуфія** () — адна з дваццаці сямі мугафазаў Эгіпту, якая месьціцца на поўначы краіны на поўдні дэльты Ніла. Адміністрацыйны цэнтар — Шыбін-эль-Ком. Плошча — 2543 км², насельніцтва 3 112 400 чалавек (на 2001 год).

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
Мінья (мугафаза)

**Мінья** () — адна з дваццаці сямі мугафазаў Эгіпту, якая месьціцца ў цэнтры краіны на поўдні ад дэльты Ніла. Адміністрацыйны цэнтар — эль-Мінья. Плошча — 32 279 км², насельніцтва 4 134 832 (на 2006 год).

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
Вадзі-эль-Джыдыд (мугафаза)

**Вадзі-эль-Джыдыд** () — адна з дваццаці сямі мугафазаў Эгіпту, якая месьціцца на паўднёвым-захадзе краіны, мяжуе зь Лібіяй і Суданам, а таксама зьяўляецца самай вялікай паводле плошчы правінцыяй краіны. У перакладзе з арабскай мове назоў азначае Новая даліна. Адміністрацыйны цэнтар — Харга. Плошча — 376 505 км², насельніцтва 189 168 (на 2001 год).

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
Кальюбія (мугафаза)

**Кальюбія** () — адна з дваццаці сямі мугафазаў Эгіпту, якая месьціцца на поўначы краіны. Разам з мугафазамі Каір і Гіза ўтварае гэтак званы Вялікі Каір. Адміністрацыйны цэнтар — Банга. Плошча — 1001 км², насельніцтва 4 237 003 чалавекі (на 2006 год).

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
Паўднёвы Сынай (мугафаза)

**Паўднёвы Сынай** () — адна з дваццаці сямі мугафазаў Эгіпту, якая месьціцца на паўночным-усходзе краіны ў паўднёвай частцы Сынайскага паўвострава. Адміністрацыйны цэнтар — эт-Тур. Плошча — 28 438 км², насельніцтва 149 335 (на 2006 год).

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
Паўночны Сынай (мугафаза)

**Паўно́чны Сына́й** () — адна з дваццаці сямі мугафазаў Эгіпту, якая месьціцца на паўночным-усходзе краіны на паўночнай частцы Сынайскага паўвострава. Адміністрацыйны цэнтар — эль-Арыш. Плошча — 27 574 км², насельніцтва 339 752 (на 2006 год).

## Крыніцы