Шчорсы

**Шчо́рсы** — вёска ў Беларусі, на левым беразе ракі Нёману. Цэнтар сельсавету Наваградзкага раёну Гарадзенскай вобласьці. Насельніцтва на 2008 год — 577 чалавек. Знаходзіцца за 24 км на паўночны ўсход ад Наваградку, за 47 км ад чыгуначнай станцыі Наваельня; на скрыжаваньні аўтамабільных дарог на Любчу, Івянец і Карэлічы.

Шчорсы — старажытная вёска на гістарычнай Наваградчыне, адна з колішніх рэзыдэнцыяў магнацкага роду Храптовічаў. Да нашага часу тут часткова захаваліся збудаваныя ў стылі клясыцызму сядзібна-паркавы ансамбль і царква Сьвятога Дзьмітрыя, помнікі архітэктуры XVIII—XIX стагодзьдзяў. Сярод мясцовых славутасьцяў вылучаўся клясыцыстычны палац Храптовічаў, помнік архітэктуры XVIII ст., зруйнаваны савецкімі ўладамі.

## Назва
На думку географа В. Жучкевіча тапонім «Шчорсы» ўтварыўся ад прозьвішча Шчорс.

## Гісторыя

### Вялікае Княства Літоўскае
Упершыню Шчорсы ўпамінаюцца ў XV ст. як уладаньне Храптовічаў. Паводле паданьня, у XIV ст. (магчыма, з 1386 году) у Шчорсах існавала царква, якая далучылася да складзенай у 1596 годзе Берасьцейскай уніі. Старажынасьць сьвятыні пацьвярджае царкоўны дакумэнт, датаваны 1627 годам.

Згодна з адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформай 1565—1566 гадоў Шчорсы ўвайшлі ў склад Наваградзкага павету Наваградзкага ваяводзтва. У 1758 годзе старая драўляная царква згарэла, на яе месцы ў 1776 годзе з фундацыі канцлера вялікага Яўхіма Храптовіча ўзьвялі новую мураваную. У гэты ж час Я. Храптовіч збудаваў тут палацавы комплекс з паркам і сажалкамі. Пры палацы існавала багатая бібліятэка.

### Пад уладай Расейскай імпэрыі
У выніку трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай (1795 год) Шчорсы апынуліся ў складзе Расейскай імпэрыі, у Наваградзкім павеце. У пачатку XIX ст. тут адкрылася парафіяльная школа. Па скаваньні уніі ў 1839 годзе расейскія ўлады ліквідавалі гэтую адукацыйную ўстанову, новая школа зьявілася ў Шчорсах толькі каля 1866 году. На 1845 год у маёнтку было 62 вёскі (8524 душы сялянаў і 1130 двароў), 20 513 дзесяцінаў зямлі. На 1890 год у вёсцы Шчорсах было 156 двароў. Паводле вынікаў перапісу 1897 году, у сяле было 7 двароў, дзеялі 2 царквы, працавалі валасная ўправа, вучэльня і карчма.

За часамі Першай сусьветнай вайны ў 1915 годзе Шчорсы занялі войскі Нямецкай імпэрыі, палац Храптовічаў пацярпеў ад ваенных дзеяньняў, мясцовую бібліятэку вывезьлі і перадалі пазьней Кіеўскаму ўнівэрсытэту.


Ščorsy, Chraptovič. Шчорсы, Храптовіч (XIX).jpg|З акварэлі XIX ст.
Ščorsy, Chraptovič. Шчорсы, Храптовіч (1878).jpg|Паводле Н. Орды, 1876 г. 
Ščorsy, Chraptovič. Шчорсы, Храптовіч (1882).jpg|1882 г. 
Ščorsy, Chraptovič. Шчорсы, Храптовіч (M. Gurjanr, 1916).jpg|М. Гур’янр, 1916 г. 


### Найноўшы час
25 сакавіка 1918 году згодна з Трэцяй Устаўной граматай Шчорсы абвяшчаліся часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. Жыхары Шчорсаўскай воласьці атрымалі Пасьведчаньні Народнага Сакратарыяту БНР. 1 студзеня 1919 году ў адпаведнасьці з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі вёска ўвайшла ў склад Беларускай ССР. Згодна з Рыскай мірнай дамовай 1921 году Шчорсы апынуліся ў складзе міжваеннай Польскай Рэспублікі, дзе сталі цэнтрам гмаіны Наваградзкага павету.

У 1939 годзе Шчорсы ўвайшлі ў БССР, дзе 12 кастрычніка 1940 году сталі цэнтрам сельсавету. На 2003 год у вёсцы было 294 двары, на 2008 год — 286. У 2000-я гады Шчорсы атрымалі афіцыйны статус «аграгарадку».


Ščorsy, Chraptovič. Шчорсы, Храптовіч (T. Boretti, 1894).jpg|Сядзіба, Т. Барэці, 1894 г. 
Ščorsy, Chraptovič. Шчорсы, Храптовіч (T. Boretti, 1894) (3).jpg|Сядзіба, Т. Барэці, 1894 г. 
Ščorsy, Chraptovič. Шчорсы, Храптовіч (T. Boretti, 1894) (5).jpg|Сядзіба, Т. Барэці, 1894 г. 
Ščorsy, Chraptovič, Brama. Шчорсы, Храптовіч, Брама (T. Boretti, 1894) (2).jpg|Сядзіба, Т. Барэці, 1894 г.


Ščorsy, Muravanka. Шчорсы, Мураванка (T. Boretti, 1894) (2).jpg|Фальварак, Т. Барэці, 1894 г.
Ščorsy, Źmitraŭskaja. Шчорсы, Зьмітраўская (1914).jpg|Царква да маскоўскай перабудовы 
Ščorsy. Шчорсы (1900).jpg|Царква па перабудове, каля 1900 г.
Ščorsy, Chraptovič, Brama. Шчорсы, Храптовіч, Брама (1917).jpg|Брама, 1917 г.


## Насельніцтва

### Дэмаграфія
* **XIX стагодзьдзе**: 1897 год — 41 чал. у *сяле Шчорсах*
* **XX стагодзьдзе**: 1921 год — 400 чал. у *вёсцы Шчорсах* і 108 чал. у *фальварку Шчорсах*
* **XXI стагодзьдзе**: 2003 год — 614 чал.; 2008 год — 577 чал.

### Інфраструктура
У Шчорсах працуюць сярэдняя школа, лякарня, амбуляторыя, дом культуры, бібліятэка, пошта.

## Турыстычная інфармацыя

### Славутасьці
* Бібліятэка Храптовічаў (XVIII ст.)
* Сядзіба Храптовічаў (XVIII—XIX стагодзьдзі, палац не захаваўся)
* Фальварак Мураванка (2-я пал. XIX ст.)
* Царква Сьвятога Дзьмітрыя Салунскага (1770—1776, Сьвяты Пасад, цяпер у валоданьні Беларускага экзархату Маскоўскага патрыярхату)

### Страчаная спадчына
* Палац Храптовічаў (1770—1776; захаваліся падмуркі) — пацярпеў у Першую і Другую сусьветныя войны, па чым яго зруйнавалі савецкія ўлады

## Галерэя

В. Шчорсы - Дзьмітрыеўская царква DSC07837.JPG|Царква
Флігель 18-19 ст..JPG|Флігель
Фрагмэнты фальварка "Мураванка" Храптовічаў.JPG|Фрагмэнты фальварка
Вяндлярня.JPG|Вяндлярня


## Асобы
* Антон Юзаф Глінскі — польскі пісьменьнік
* Янка Нёманскі — беларускі празаік, публіцыст, эканаміст, грамадзкі дзяяч

У розны час у Шчорсах спыняліся Адам Міцкевіч, Уладзіслаў Сыракомля, Ян Чачот і іншыя.

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* *Храптовіч-Буцянёва В. А.* Злом: (1939―1942): успаміны [пераклад Таццяны і Яўгена Лецкаў; прадмова Я. Лецкі]. — : Кнігазбор, 2011. — 275 с — 500 экз. ISBN 978-985-7007-23-3
* 
* 

## Вонкавыя спасылкі
* в. Шчорсы на Radzima.org
*  
* Прагноз надвор’я ў в. Шчорсы
 

Катэгорыя:Шчорсаўскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Наваградзкага раёну
Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XV стагодзьдзі