Шпалы

**Шпа́лы** ( — «падпорка») — апоры для рэек у выглядзе брусьсяў. У чыгуначным шляху звычайна ўкладваюцца на баласны слой верхняга складу шляху й забясьпечваюць нязьменнасьць узаемнага разьмяшчэньня рэйкавых ніцяў, успрымаюць ціск непасрэдна ад рэяк альбо ад прамежкавых змацаваньняў і перадаюць яго падшпальную аснову (звычайна — баласны слой, у мэтрапалітэне — бэтонную аснову).

Падчас пракладкі чыгункі Лівэрпул — Манчэстэр () выкарыстоўваліся каменныя пліты, якія служылі асновай для кладкі рэек. Пазьней зьявіліся драўляныя рэйкі (прычым менавіта дрэва доўгі час зьяўлялася найбольш распаўсюджаным матэрыялам для рэек), а пазьней і іншыя тыпы рэек.

## Драўляныя рэйкі

Парода драўніны для шпал можа быць розная (напрыклад чырвоны клён або эўкаліпт), у некаторых краінах аддаюць перавагу дубу, а ў некаторых, у сілу эканамічных абставінв драўніне хвойных парод, пераважна сасну, хаця такія шпалы больш схільныя да зносу. Дзеля папярэджаньня гніеньня шпалы прапітваюць антысэптыкамі, часьцей за ўсё крэазотам.

Драўляным шпалам уласьцівыя многія асаблівасьці: пругкасьць, лёгкасьць апрацоўкі, высокія дыэлектрычныя уласьцівасьці, добрае счапленьне з друзавым балястам, малая адчувальнасьць да ваганьняў тэмпэратуры. Важнейшай уласьцівасьцю з’яўляецца магчымасьць пашырэньня рэйкавай каляі ў крывых радыюсам меней за 350 м.

Тэрмін службы драўляных шпалаў (у залежнасьці ад тыпу драўніны, зьнешніх умоў і інтэнсіўнасьці эксплюатацыі) складае ад 7 да 40 год. Асноўная праблема драўляных шпалаў — тэндэнцыя да згніваньня ў месцах мацаваньня да іх рэек, і праблема з далейшай іх утылізацыяй.

Драўляныя шпалы вырабляюцца па ГОСТ 78-2004.
* Шпала 1 тыпа, прапітаная — выкарыстоўваецца для галоўных шляхоў
* Шпала 2 тыпа, прапітаная — выкарыстоўваецца для пад’язных і станцыйных шляхоў

Шпалы падзяляюцца на тры віды:
# абразныя (абцясаныя са ўсіх 4 бакоў)
# паўабразныя (абцясаныя толькі з 3 бакоў)
# неабразныя (абцясаныя толькі зьверху й зьнізу)

### Прапітка драўляных шпалаў

Прапітка шпалаў ажыцьцяўляецца каменнавугальнымі масламі, крэазотам, альбо антысэптыкамі ЖТК для прапіткі чыгуначных шпалаў. У Расеі прапітка ажыцьцяўляецца мэтадам «вакуўм-ціск-вакуўм», гэты мэтад нармаваны ГОСТ.

Для прапіткі шпалаў вытворцы выкарыстоўваюць комплекс абсталяваньня: аўтаклавы, сушыльныя камэры, катлы-параўтваральнікі і інш.

Прапітка драўніны мэтадам «вакуўм-ціск-вакуўм» забясьпечвае найбольш глыбокае пранікненьне ахоўнага сродка й ужываецца для прапіткі драўніны, якая эксплёатуецца ў цяжкіх умовах: шпал, апор ЛЭП сувязі, сваяў, мастоў ды інш. Драўніна павінна быць сухой альбо падсушанай непасрэдна перад прапіткай у тым жа аўтаклаве.

Мэтад «вакуўм-ціск-вакуўм» складаецца з трох апэрацыяў:
# Пачатковы вакуўм, пры якім у драўніне ствараецца разрэджаньне.
# Вадкасны ціск вышэй атмасфэрнага. У драўніну пад ціскам уваходзіць антысэптык.
# Канцавы вакуўм, прызначаны пры прапітке масламі для зьніжэньня пачатковага паглынаньня, а пры прапітке водарастваральнымі антысэптыкамі — для падсушкі паверхні драўніны.

### Вытворцы прапітаных шпалаў у Беларусі
* ВРУП «Барысаўскі шпалапрапітны завод» Беларускай чыгункі

## Жалезабэтонныя шпалы

З 1970-х у СССР набылі папулярнасьць шпалы з напружанага жалезабэтона, асабліва ўдалым іх выкарыстаньне аказалася на бязстыкавым пуці.

Жалезабэтонныя шпалы ўяўляюць зь сябе жалезабэтонныя балкі пераменнага зрэзу. На такіх балках маюцца пляцоўкі для ўсталёўкі рэек, а таксама адтуліны пад балты рэйкашпальнага злучэньня (пры забіваньні ў адтуліны драўляных пробак выкарыстоўваюцца таксама кастыльныя й шурупныя змацаваньні). Жалезабэтонныя шпалы вырабляюцца з папярэднім нацягваньнем арматуры. Тэхналёґія вырабу жалезабэтонных шпалаў наступная: у спэцыяльную форму зьмяшчаюцца струны арматуры, якім паведамляюцца расьцягваючыя намаганьні. Затым пад дзеяньнем вібратара форма запаўняецца бэтонам. Калі бэтон зацьвярдзявае, напружаньні са струнаў здымаюцца й форма разьбіраецца. Такі спосаб вырабу шпалаў прыдае ім пругкасьці й захоўвае шпалу ад раскола пад рухомым складам.

Перавагі жалезабэтонных шпалаў: практычна неабмежаваны тэрмін службы з прычыны высокай мэханічнай трываласьці й нясхільнасьці да згніваньня, што абумоўлівае магчымасьць паўторнага выкарыстаньня шпалаў, а таксама выкарыстаньня на грузанапружаных участках шляху. Недахопы: недастатковая жорсткасьць, большы кошт і ваґа, магчымасьць стомнага разбурэньня бэтона..

## Сталёвыя шпалы

Сталёвыя шпалы з гнутага сталёвага профілю зьяўляюцца адносна лёгкімі. Такія шпалы выкарыстоўваюцца для часовых пад’язных шляхоў, ветак прпамысловых прадпрыемстваў. Іх перавага ў тым, што яны ня схільныя да гніеньня й атак насякомых, добра захоўваюць шырыню каляі, але пры гэтым вялікім недахопам зьяўляецца тое, што яны схільныя да іржы.

Сталёвыя шпалы выкарыстоўваюцца на чыгунках Марокка, Алжыра.

Металічныя шпалы ўжываюцца таксама ў доменнай і сталеплавільнай вытворчасьці на тых участках, дзе з-за высокіх тэмпэратур драўляныя шпалы згараюць, а ў жалезабэтонных шпалах адбываецца расслаеньне бэтона. Акрамя таго, металічныя шпалы дазваляюць рабіць верхнюю будову шляху пры павышаных нагрузках на вось рухомага складу — да 60 тон..

## Шпалы з палімэрных матэрыялаў
З 1990-х гадоў на некаторых хуткасных чыгунках Японіі пачалі ўкладваць палімэрныя шпалы.

## Характарыстыка і ўкладка шпалаў

Дліна шпалаў залежыць ад шырыні каляіны. Пад стрэлкавымі пераводамі ўкладваюцца длінныя віды шпалаў — стрэлкавае брусьсе, дліна якога даходзіць да дліны дзьвюх шпалаў.

У некаторых выпадках замест шпалаў выкарыстоўваецца суцэльны блочны падмурак з жалезабэтонных ці мэталічных пліт.

Колькасьць шпалаў на адзін кілямэтар чыгуначнага пуці называецца *эпюрай укладкі шпалаў*. У розных краінах гэтае значэньне вагаецца ад 1000 да 2200 шпалаў.

## Глядзіце таксама
* Чыгуначны транспарт
* Рэйкі

## Крыніцы і заўвагі

## Вонкавыя спасылкі

* ГОСТ 78-2004 Шпалы деревянные для железных дорог широкой колеи. Технические условия

Катэгорыя:Чыгуначная інфраструктура