open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Даўспрунгі

**Даўспру́нгі**, *Доршпрунгі* — легендарны княскі род часоў Старажытнай Літвы, ад якога пазьней (у XVI стагодзьдзі) выводзілі сваё паходжаньне Гальшанскія й Гедройцы.

## Прозьвішча

Даўга або Дава (Daugo, Davo) і Спранка (Spranco) — імёны германскага паходжаньня. Іменная аснова -даў(г)- (імёны ліцьвінаў Даўгерд, Даўгер, Даўят; германскія імёны Daugaard, Dauharjis, Dowyatt) паходзіць ад гоцкага daug 'годна', бургундзкага daugjis 'здольны, годны', а аснова -спронг- (германскае імя Spranco) мае повязі з дацкім, швэдзкім і нарвэскім sprang-, sprung- 'прарастаць', швэдзкім språng 'крыніца'. Такім парадкам, імя Даўспрунг азначае «годны парастак».

## Гісторыя
Пачынальнік роду — Даўспрунг, паводле легенды прыбыў з Вэнэцыі ў нізоўі Нёману разам з Палямонам.
* Жывінбуд I — сын Даўспрунка, князь літоўска-завялейскі, адзін з найстаражытных валадароў Літвы. Паводле легенды, ён кіраваў 31 год Літоўска-Завялейскім княствам. Памёр у 1056 року.
* Жывінбуду ўспадкоўваў сын, Жывінбуд II, сучасьнік Манцівіла й Усевалада Ольгавіча. Яго жонкай называецца Паята, адзіная дачка Кернуса, літоўскага князя. Пад уладай Жывінбуд II былі злучаныя ўладаньні яго бацькі і цесьця. У 1114 року Жывінбуд II адбіў набегі на Літву Глеба Ўсяславіча, князя менскага, па чым напаў на Менскае княства, разруйнаваў яго й спаліў горад Менск. Ён нібы няспынна вёў войны, жадаючы гэтым забясьпечыць сваім нашчадкам спакойнае княжаньне ў Літве, памёр у 1162 року.

## Радавод
# Даўспрунг — заснавальнік дынастыі, князь Вількаміру
## Жывінбуд I (?—1056)
### Жывінбуд II (да 1146 — 1162); жонка: Паята, князёўна літоўска-завялейская — дачка Кернуса
#### Кукавойт (?—1235) князь літоўскі, жамойцкі, вількамірскі

## Глядзіце таксама
* Палямонавічы

## Крыніцы

## Літаратура
* 

Катэгорыя:Легендарныя князі Літвы
Катэгорыя:Літоўскія князі
Астана (футбольны клюб)

«**Астана**» () — казаскі футбольны клюб з Астаны. Заснаваны ў 2009 годзе, і першапачаткова меў назву «Лякаматыў» да 2011 году. 7-разовы чэмпіён Казахстану (2014, 2015, 2016, 2017, 2018, 2019, 2022), трохразовы ўладальнік Кубка Казахстану (2010, 2012, 2016). Свае матчы каманда ладзіць на стадыёне Астана Арэна. Клюб ёсьць часткай прэзыдэнцкай асацыяцыі, якая падтрымліваецца Сувэрэнным фондам багацьця Самурык-Казына.

## Гісторыя
Клюб паўстаў 27 сьнежня 2008 году, калі алмацінскія клюбы «Мэгаспорт» і «Алма-Ата» вырашылі аб’яднацца ў адзіны клюб. Першай назвай стаў «Лякаматыў», бо першым генэральным спонсарам утварэньня сталася Нацыянальная чыгуначная кампанія Казахстану. Адразу ж зьявілася ідэя пераезду ў Астану, бо на той момант у казаскай сталіцы будаваўся нацыянальны стадыён. Першым галоўным трэнэрам «Астаны» стаў Вахід Масудаў. Ад пачатку клюб атрымаў добры бюджэт, дзякуючы чаму здолеў прыцягнуць у свае шэрагі расейскіх футбалістаў Андрэя Ціханава і Ягора Цітова, а таксама ўзбэцкага галеадора з кіеўскага «Дынама» Максіма Шацкіх. Зь першага ж сэзону 2009 году «Лякаматыў» стаўся аднім з асноўных фаварытаў, але фінішаваў толькі на другім радку, саступіўшы чэмпіёнскі тытул клюбу «Актобэ».

14 лістапада 2010 году футбалісты сталічнага клюбу, ачоленыя нямецкім трэнэрам Гольгерам Фахам, здабылі свой першы Кубак Казахстану. Аднак, праз тое, што клюб на той час існаваў менш за тры гады, УЭФА адмовіў клюбу ва ўдзеле ў Лізе Эўропы. Такім чынам, гэты эўрапейскі кубак у сэзоне 2011—2012 гадоў клюб быў вымушаны прапусьціць. 2 сакавіка 2011 году астанінскі клюб выгуляў «Табол» зь лікам 2:1 і здабыў Супэркубак Казахстану. У 2012 годзе Міраслаў Бэранек здабыў для «Астаны» другі кубак краіны . У ліпені 2013 году клюб, нарэшце, дэбютаваў у Эўропе, згуляўшы ў першым кваліфікацыйным раўндзе Лігі Эўропы супраць баўгарскага «Боцева». «Астана» двойчы трывала паразу, то бок 0:1 у хатнім матчы і 0:5 у гасьцях. 4 ліпеня 2013 году «Астана» афіцыйна далучылася да навастворанага прэзыдэнцкага спартовага клюбу, якая падтрымліваецца Сувэрэнным фондам багацьця Самурык-Казына, каб аб’яднаць асноўныя спартовыя каманды ў Астане.

Запрасіўшы на пасаду галоўнага трэнэра «Боцева», «Астана» даволі пасьпяхова правяла эўрапейскую кампанію сэзону 2014—2015 гадоў. У першым раўндзе Лігі Эўропы казаскі клюб выгуляў армянскі «Пюнік» з агульным лікам 6:1 паводле вынікаў двубою. У наступным раўндзе «Астана» выбіла тэль-авіўскі «Гапаэль» зь лікам 3:1, дзякуючы пераканаўчай перамозе ў хатнім матчы. У трэцім раўндзе быў пеораможаны швэдзкі АІК з агульным лікам 4:1. Толькі ў раўндзе плэй-оф «Астана» быў спынены гішпанскім «Вільярэалам». 1 лістапада 2014 году «Астана» ўпершыню ў сваёй гісторыі стала чэмпіёнам Казахстану, выгуляўшы ў хатнім матчы «Кайсар» зь лікам 3:0.

## Склад
: *Актуальны на 22 лютага 2026 году*

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Астана
Катэгорыя:Зьявіліся ў 2009 годзе
Камары (неадназначнасьць)

Назву **Камары** маюць:

* Камары — сямейства двухкрылых вусякоў, якія належаць да групы даўгавусых

## Населеныя пункты
### [[Беларусь]]
* Віцебская вобласьць:
** Камары — вёска ў Віцебскім раёне
** Камары — вёска ў Гарадоцкім раёне

* Менская вобласьць:
** Камары — вёска ў Асіпавіцкім сельсавеце Вялейскага раёну
** Камары — вёска ў Крывасельскім сельсавеце Вялейскага раёну

## Глядзіце таксама
* Камарнікі
* Камарова
* Камаровіч
* Камаровічы
* Камароў
* Камароўка
* Камароўшчына
* Камарын
* Камарына
* Камарышкі
Мядзьвёдка

Назву **Мядзьвёдка** маюць:

## Населеныя пункты
### [[Беларусь]]
* Віцебская вобласьць:
** Мядзьвёдка — вёска ў Віцебскім раёне
** Мядзьвёдка — пасёлак у Віцебскім раёне

## Глядзіце таксама
* Мядзьвёдаўка
* Мядзьвёдкі
* Медзьвядзёва
* Мядзьведаўка
* Мядзьведжы Лог
* Мядзьведзева
* Мядзьведзеў
* Мядзьведзеўка
* Мядзьведзі
* Мядзьведзіна
* Мядзьведзіца
* Мядзьведзічы
* Мядзьведзк
* Мядзьведзкія
* Мядзьведнае
* Мядзьведнікі
* Мядзьведня
* Мядзьвежжа
* Мядзьвецак
Аповесьць пра Таўдала

**«Апо́весьць пра Таўдала»** () — помнік беларускай перакладной літаратуры XVI стагодзьдзя, твор царкоўна-рэлігійнага характару.

Аснову сюжэту складае апісаньне незвычайнага падарожжа па замагільным сьвеце душы рыцара Таўдала, які ад моцнага перапою часова страціў прытомнасьць. Уражаны пакутамі грэшнікаў у пекле, герой каецца ў правінах і вырашае жыць праведна, паводле хрысьціянскіх запаветаў.

Арыгінал аповесьці пад назваю «» зьявіўся ў XII стагодзьдзі на лацінскай мове ў Ірляндыі. Беларускі пераклад узыходзіць да чэскай крыніцы. Вядомы ў адзіным сьпісе сярэдзіны XVI ст., які захоўваўся ў рукапісным зборніку  і загінуў у час Другой сусьветнай вайны.

## Літаратура
* Чамярыцкі, В. А. «Аповесць пра Таўдала» / В. А. Чамярыцкі //  — С. 139.

Катэгорыя:Літаратура Вялікага Княства Літоўскага
Унівэрсыяда

**Унівэрсыя́да** (Universiade) — міжнародныя спартовыя спаборніцтвы сярод студэнтаў, якія праводзяцца Міжнароднай фэдэрацыяй унівэрсытэцкага спорту (FISU). Назва «Ўнівэрсыяда» паходзіць ад словаў «Унівэрсытэт» і «Алімпіяда». Часта ўзгадваецца, як «Сусьветныя студэнцкія гульні» і «Сусьветныя ўнівэрсытэцкія гульні». Кожныя два гады праводзяцца летнія і зімовыя ўнівэрсыяды.

## Патрабаваньні да ўдзельнікаў
Усе ўдзельнікі спаборніцтваў павінны адпавядаць наступным патрабаваньням:
# быць грамадзянінамі краіны, якую яны прадстаўляюць;
# быць не маладзейшымі за 16 і не старэйшымі за 26 гадоў на 1 студзеня году правядзеньня спаборніцтваў;
# быць дзейнымі студэнтамі навучальных установаў.

## Месцы правядзеньня Ўнівэрсыядаў

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Спартовыя спаборніцтвы
Юры Яраполчыч

**Юры Яраполчыч** (? — 1 чэрвеня 1223) — князь нясьвіскі (каля 1190 — 1 чэрвеня 1223). Быў сынам Яраполка Юр’евіча, унукам Юрыя Яраславіча.

Разам са стрыечнымі братамі тураўскім князем Андрэем Іванавічам, янавіцкім князем Сьвятаславам Яраславічам, дубровіцкім князем Аляксандрам Глебавічам, а таксама магчымым сынам Яраславам Юр’евічам, удзельнічаў у бітве на рацэ Калцы, дзе ўсе яны памёрлі. Падчас бітвы Юры патрапіў у палон разам з Андрэем Іванавічам, Аляксандрам Глебавічам і вялікім кіеўскім князем Мсьціславам Раманавічам Старым. 1 чэрвеня 1223 году быў раздушаны дошкамі, на якіх селі баляваць манголы.

## Нашчадкі
* магчыма Яраслаў — негаворскі князь, які таксама ўдзельнічаў і памёр у бітве на рацэ Калцы.

## Крыніцы

Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1100-я гады
Катэгорыя:Нясьвіскія князі
Катэгорыя:Ізяслававічы (Тураўскія)
Яраполк Юр’евіч

**Яраполк Ю́р’евіч** (?—каля 1204) — Князь гарадзецкі (1167—1190) й пінскі (1190—1204). Малодшы сын Юрыя Яраславіча, праўнук Сьвятаполка Ізяславіча.

## Юнацтва й княжаньне ў Пінску
Як малодшы сын Юрыя Яраславіча, пасьля яго сьмерці атрымаў ва ўдзел Гарадзецкае княства, у гэты ўдзел магчыма ўваходзілі і нясьвіскія землі, бо яго сын успадкоўваў менавіта Нясьвіскае княства

У 1190 годзе згадваецца аб шлюбе Яраполка зь невядомай, прычым узгадваецца як пінскі князь. Хутчэй за ўсё Яраслаў Юр’евіч ужо памёр і Яраполк, як самы малодшы, пасьля тураўскага князя Глеба Юр’евіча атрымаў Пінскае княства. Каля 1204 году памёр, бо ў летапісах пінскім князем узгадваецца ўжо Ўладзімер Сьвятаполкавіч.

## Нашчадкі
* Юры — нясьвіскі князь.

## Вонкавыя спасылкі
* Леонтій ВОЙТОВИЧ КНЯЗІВСЬКІ ДИНАСТІЇ СХІДНОЇ ЄВРОПИ.

Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1100-я гады
Катэгорыя:Гарадзецкія князі
Катэгорыя:Пінскія князі
Катэгорыя:Ізяслававічы (Тураўскія)
Вележ Мостар

«**Вележ**» () — басьнійскі футбольны клюб з гораду Мостару. Заснаваны ў 1922 годзе. Двухразовы ўладальнік Кубка Югаславіі (1981, 1986). Уладальнік Кубка Босьніі і Герцагавіны (2022).

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Мостар
Зборная Альжыру па футболе

**Зборная Альжыру па футболе** — прадстаўляе Альжыр на міжнародных футбольных турнірах і ў таварыскіх матчах. Арганізацыяй, якая ажыцьцяўляе кантроль і кіраваньне зборнай, зьяўляецца Альжырская футбольная фэдэрацыя. З 1964 году кіраваная арганізацыя зьяўляецца чальцом ФІФА.

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт Альжырскай футбольнай фэдэрацыі
* Профіль на сайце FIFA
Філарэт (Дзянісенка)

**Найсьвяцейшы патрыярх Кіеўскі і ўсяе Русі-Ўкраіны Філярэт** (у сьвеце **Міхайла Антонавіч Дзянісенка**; нарадзіўся 23 студзеня 1929, вёска Благадатнае, Амвросіеўскі раён, Данецкая вобласьць, УССР)&nbsp;— украінскі праваслаўны архіярэй. 2-і прадстаяцель Украінскай праваслаўнай царквы Кіеўскага патрыярхату.

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Амвросіеўскім раёне
Катэгорыя:Япіскапы Праваслаўнай царквы Ўкраіны
Гунарс Біркертс

**Гу́нар(с) Бі́ркертс** (, * 17 студзеня 1925, Рыга, Латвія — 15 жніўня 2017) — амэрыканскі архітэктар латвійскага паходжаньня. Ганаровы прафэсар Мічыганскага ўнівэрсытэту, Амэрыканскай акадэміі ў Рыме і ўнівэрсытэту Ілінойса. Замежны чалец АН Латвіі. Доктар навук Рыскага тэхнічнага ўнівэрсытэту. Абраны сябрам Амэрыканскага інстытуту архітэктараў у 1970 г.

Аўтар працаў: Фэдэральны рэзэрвовы банк у Мінэпалісе, музэй шкла ў Корнінгу (Нью Ёрк), будынак Латвійскай нацыянальнай бібліятэкі, Амбасада ЗША ў Вэнэсуэле. Афіцэр Ордэну Трох зорак. Ляўрэат Рымскай прэміі. Узнагароджаны Вялікім мэдалём Акадэміі навук Латвіі (2000).

## Галерэя

Marquette Plaza.jpg|Фэдэральны рэзэрвовы банк у Мінэпалісе
Corning Museum of Glass Exterior.jpg|музэй шкла ў Корнінгу (Нью Ёрк)
Embassy of the United States in Caracas.png|Амбасада ЗША ў Вэнэсуэле


## Вонкавыя спасылкі

* Афіцыйная бачына

Катэгорыя:Кавалеры ордэна Трох Зорак
Катэгорыя:Архітэктары ЗША
Катэгорыя:Латвійскія архітэктары
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Рызе
Катэгорыя:Нарадзіліся 17 студзеня
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1925 годзе
Катэгорыя:Імігранты ЗША
Катэгорыя:Памерлі ў Масачусэтсе
Васіль Вашчыла

**Васі́ль Вашчы́ла** (1690, в. Лобжа, Крычаўскі павет, Мсьціслаўскае ваяводзтва — 28 жніўня 1744, Кіеў) — кіраўнік Крычаўскага антыфэўдальнага паўстаньня 1743—1744 гадоў, войт вёскі Селішчы Крычаўскага староства.

## Біяграфія
Насіў скаргі на арандатараў уладальніку староства, Гераніму Флярыяну Радзівілу, за што быў неаднаразова зьняволены. У траўні 1740 году ўзначаліў узброены атрад зь некалькіх сотняў сялянаў, да якіх пазьней далучыліся сяляне зь іншых шляхецкіх уладаньняў і з-за мяжы. У канцы 1743—пач. 1744 сялянская барацьба набыла характар узброенага паўстаньня. Пасьля паразы паўстаньня Вашчылу ўдалося ўцячы на Латакоўскі расейскі фарпост, адкуль ён быў перавезены на Цімошынскую памежную заставу. Радзівіл запатрабаваў выдаць Вашчылу як сялянскага важака. Каб не патрапіць у рукі карнікаў, Вашчыла выдаў сябе за расейскага падданага. Пакуль ішло сьледзтва, ён сядзеў у Кіева-Пячэрскай крэпасьці, дзе захварэў на дызэнтэрыю й неўзабаве памёр.

## Памяць
Уладзімер Караткевіч прысьвяціў Вашчылу расейскамоўную вершаваную легенду «Вощила на горе Маяк», якая не ўвайшла ў ягоныя пажыцьцёвыя зборнікі паэзіі.

## Крыніцы

Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў Расейскай імпэрыі
Старасьць

**Старасьць** — пэрыяд жыцьця чалавека, які прыходзіць на зьмену сталасьці, вынік працэсу старэньня. Гэтаму пэрыяду ўласьціва пагаршэньне здароўя, разумовых здольнасьцяў, згасаньне функцый арганізму. Старасьць у чалавека 75-90 гадоў, больш за 90 — даўгавечнік.

## Хваробы
На 2012 год каля 80% людзей старэчага веку ў сьвеце цярпелі ад хранічных захворваньняў.

## Беларусь
На 1 студзеня 2013 году 13,8 % насельніцтва Беларусі склалі людзі ў веку за 65 гадоў. Пагатоў у гарадах і мястэчках яны склалі 11,4 % жыхароў. У сельскай мясцовасьці — 21,5 %.

## Глядзіце таксама
* Трансгуманізм
* Старэньне чалавека

## Літаратура
* 

## Крыніцы
Сказаньне пра Сыбілю-прарочыцу

**«Сказа́ньне пра [[Сыбілы|Сыбі́лю]]-праро́чыцу»** — помнік беларускай перакладной літаратуры XV — пачатку XVI стагодзьдзяў, твор эсхаталягічнага характару. Перакладзены з чэскае мовы. Вядомы ў адзіным сьпісе сярэдзіны XVI ст., які захоўваўся ў рукапісным зборніку  і загінуў у час Другой сусьветнай вайны.

Царыца краіны Сава, якая атаясамліваецца з сыбіляй (адной зь вядзьмарак у Старажытнай Грэцыі), дае прадказаньні цару Саламону. У творы зьмешчаныя прадказаньні пра нараджэньне і вучэньне Хрыстова, распаўсюджаньне хрысьціянства і заняпад юдаізму, а таксама пра канец сьвету і зьяўленьне Антыхрыста.

## Вонкавыя спасылкі
* Зводны электронны каталёг Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі

Катэгорыя:Літаратура Вялікага Княства Літоўскага
Зімовая Ўнівэрсыяда 2019 году

**Зімовая Ўнівэрсыяда 2019 году** — 29-я зімовая Ўнівэрсыяда, сусьветныя спартыўныя спаборніцтвы сярод студэнтаў, якія плянуецца правесьці з 2 па 12 сакавіка 2019 году ў расейскім Краснаярску.

Слоганы Ўнівэрсыяды: «Сапраўдная зіма» («Real Winter») і «Сардэчна запрашаем у зіму» («Welcome to Winter»).

## Віды спорту
У ходзе Ўніверсіяды плянуецца правесьці спаборніцтвы па 13 відах спорту:
*  Біятлён
*  Гарналыжны спорт
*  Кэрлінг
*  Лыжнае дваяборства
*  Лыжныя гонкі
*  Лыжнае арыентаваньне
*  Скачкі на лыжах з трампліну
*  Сноўбордынг
*  Фігурнае катаньне
*  Фрыстайл
*  Хакей з шайбай
*  Шорт-трэк
*  Хакей зь мячом

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Сайт Зімовай Унівэрсыяды 2019 году

Катэгорыя:2019 год у спорце
Сухоўчыцы

Назву **Сухоўчыцы** маюць:

* Сухоўчыцы — вёска ў Кобрынскім раёне Берасьцейскай вобласьці
* Сухоўчыцы — вёска ў Капыльскім раёне Менскай вобласьці
Лахці (футбольны клюб)

«**Лахці**» () — фінскі футбольны клюб з гораду Лахці. Заснаваны ў 1996 годзе.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Лахці
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1996 годзе
Лучоса (неадназначнасьць)

Назву **Лучоса** маюць:

* Лучоса — рака ў Лёзьненскім і Віцебскім раёнах Віцебскай вобласьці Беларусі, левы прыток Дзьвіны
* Лучоса — вёска ў Віцебскім раёне Віцебскай вобласьці
VÚB banka

**VÚB banka**, раней **Všeobecná úverová banka** () — камэрцыйны банк у Славаччыне. Штаб-кватэра знаходзіцца ў Браціславе.

## Мінуўшчына
Банк заснаваны 1 студзеня 1990 року шляхам вылучэньня зь Дзяржаўнага банку Чэхаславаччыны як асобная фінансавая інстытуцыя па гаспадарчай дзейнасьці. У 1992 быў пераўтвораны ў акцыянэрнае таварыства і выстаўлены на прыватызацыю.

У 2001 року кантрольны пакет акцый банку набыла італьянская фінансавая група «IntesaBci».

## Уласьнікі
* «Intesa Sanpaolo» — 96,764%
* фізычныя асобы — 2,534%
* юрыдычныя асобы — 0,702%

Статутны капітал — 430 819 063 €. Колькасьць акцыянэраў на 31 сьнежня 2009 складала 45 742 фізычныя і юрыдычныя асобы.

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйная бачына

Катэгорыя:Банкі Славаччыны
Язьмін

**Я́зьмін** (*Jasmínum*, ад ( — ясэмін) — род вечназялёных кустоў з сямейства масьлінавыя.

## Батанічнае апісаньне
Павойныя ці прамастаячыя хмызьнякі з простымі, трайчастым ці няпарнаперыстым лісьцем без прылісткаў і буйнымі правільнымі кветкамі. Венчык кветак белы, жоўты ці чырванаваты разьдзельны, большай часткай з вузкай доўгай трубкай, унутры якой сядзяць 2 тычачкі з кароткімі ніткамі; завязь верхняя, якая ператварацца пры пасьпяваньні ў ягаду.

## Крыніцы

Катэгорыя:Масьлінавыя
Катэгорыя:Дэкаратыўныя расьліны
Катэгорыя:Хмызьнякі
Катэгорыя:Флёра Міжземнамор’я
Ягада

**Ягада** (*bаcca*) — цэнакарпны сакаўны шматнасенны плод расьлін з тонкім скурыстым пазаплоднікам.

Ягада разьвіваецца як зь верхняй завязі, так і зь ніжняй; у апошнім выпадку яна нясе на сваёй верхавіне высмаглы калякветнік, напрыклад, у агрэста, парэчкі.

Да прыкладу ягад можна аднесьці парэчкі, агрэст, суніцы, журавіны

## Беларусь
У 2023 годзе на прысядзібных дзялянках у Беларусі, на якіх вялі на натуральную гаспадарку, вырасьцілі 70 % ягадаў.

## Галерэя

2004. Крыжовник.jpg|агрэст
Berry_(6649256703).jpg|суніцы
Cranberries.jpg|журавіны


## Літаратура
*  С.228


Катэгорыя:Плод
Карл Барт

**Карл Барт** (; 10 траўня 1886, Базэль, Швайцарыя — 10 сьнежня 1968, Базэль, Швайцарыя) — швайцарскі і нямецкі кальвінісцкі тэоляг, адзін з заснавальнікаў і галоўны прадстаўнік дыялектычнай тэалёгіі (вядомай таксама як «тэалёгія крызы» ці «тэалёгія Слова»). Ягоная «Царкоўная дагматыка» ў 13 тамох стала значнай падзеяй у хрысьціянскім сьвеце XX стагодзьдзя.

## Сачыненьні
* Gesammelte Vorträge, Bd 1—3, Münch., 1928—57;
* Die kirchliche Dogmatik, Bd 1-9, Zollikon — Z., 1932—55;
* Theologische Existenz heute, 9 Aufl., B., 1934;
* Mensch und Mitmensch, Gött., 1955.

## Літаратура
* Balthasar H. V. von, K. Barth. Darstellung und Deutung seiner Theologie, Olten, 1951;
* Hammer J., K. Barth, Westminster, 1962;
* Machovec M., Marxismus und dialektische Theologie, Z., 1965;

## Крыніцы

Катэгорыя:Нарадзіліся 10 траўня
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1886 годзе
Катэгорыя:Швайцарскія філёзафы
Катэгорыя:Швайцарскія багасловы
Катэгорыя:Нямецкія багасловы
Катэгорыя:Нямецкія хрысьціянскія дзеячы
Катэгорыя:Хрысьціянскія сацыялісты
Катэгорыя:Праведнікі народаў сьвету
Катэгорыя:Рух супраціву ў Нямеччыне
Катэгорыя:Англіканскія сьвятыя
Катэгорыя:Выпускнікі Тубінгенскага ўнівэрсытэту
Катэгорыя:Сябры Сацыял-дэмакратычнай партыі Швайцарыі
Лісьце

thumb|Лісьць
thumb|Восеньскае лісьце
**Лісьць** (*збор.* **лісьце**) — у батаніцы вонкавы орган расьліны, асноўнай функцыяй якога зьяўляецца фотасынтэз. Для гэтай мэты цісьць, як правіла, мае пласьціністую структуру, каб даць клеткам, якія зьмяшчаюць спэцыялізаваны пігмэнт хлярафіл у хлярапластах, атрымаць доступ да сонечнага сьвятлосьвятла. Лісьць таксама зьяўляецца органам дыханьня, выпарэньня і гутацыі (вылучэньні кропель вады) расьліны. Лісьце можа затрымліваць у сабе ваду і пажыўныя рэчывы, а ў некаторых расьлін выконваюць і іншыя функцыі.

## Анатомія лісьця
thumb|right|300px|Будова ліставай пласьцінкі. Паказаны палісадная (зьверху, шчыльна спакаваныя клеткі) і губчатая (зьнізу, рыхла разьмешчаныя клеткі) часьці мэзафіла, разьмешчаныя паміж верхнім і ніжнім эпідэрмальнымі пластамі
Як правіла, лісьць складаецца з наступных тканак:
* **Эпідэрміс** — пласт клетак, якія абараняе ад шкоднага ўздзеяньня асяродзьдзя і залішняга выпарэньня вады. Часта па-над эпідэрмісам лісьць пакрыты ахоўным пластом воскападобнага паходжаньня (кутыкулай).
* **Мэзафіл**, ці **парэнхіма** — унутраная хлярафіланосная тканка, якая выконвае асноўную функцыю — фотасынтэз.
* **Сетка жылак**, утвораных праводзячымі пучкамі, якія складаюцца з сасудаў і сітападобных трубак, для перамяшчэньня вады, раствораных соляў, цукроў і мэханічных элемэнтаў.
* **Вусьцейкі** — спэцыяльны комплексы клетак, разьмешчаныя, галоўным чынам, на ніжняй паверхні лісьця; праз іх паходзіць выпарэньне вады і газаабмэн.

Катэгорыя:парастак
Жывінбуд

**Жывінбуд** (? — па 1219)  — літоўскі князь.

## Імя

Сьвітбода або Зьвітбода (Switbodo, Suitbodo) — імя германскага паходжаньня. Іменная аснова -сьвінд- (-сьвент-, -сьвіт-) (імёны ліцьвінаў Швендэр, Сьвентальд, Сьвентагал; германскія імёны Schwender, Switald, Galsuintha) паходзіць ад гоцкага swinþs 'моцны, магутны', а аснова -буд- (-бод-) (імёны ліцьвінаў Будзівід, Будар, Будрых; германскія імёны Bodwidus, Buder, Boderich) — ад бургундзкага buda 'пасол, пасланьнік' або германскага bodo 'гаспадар'. Такім парадкам, імя Жывінбуд азначае «магутны пасланьнік».

Варыянты імя князя ў гістарычных крыніцах: *Живинъбоудъ* (умова 1219 году).

## Біяграфія
Зь літоўскага княскага роду. Упамінаецца ў канцы 1219 або пачатку 1220 году як першы («старэйшы») зь пяці літоўскіх князёў, якія разам зь іншымі 16 князямі — жамойцкімі, Рушкавічамі, Булевічамі, дзяволцкімі — склалі мір з галiцка-валынскiмi князямi Данілам і Васількам Раманавічамі:

Некаторыя гісторыкі мяркуюць, што Жывінбуд быў продкам вялікага князя літоўскага Трайдзеня (1270—1282).

## Заўвагі

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 

Катэгорыя:Літоўскія князі
Ст’ярнан Гардабайр

«**Ст’ярнан**» () — ісьляндзкі футбольны клюб з гораду Гардабайру. Заснаваны ў 1960 годзе. Чэмпіён Ісьляндыі (2014), уладальнік Кубка Ісьляндыі (2018).

## Гісторыя
Клюб паўстаў у 1960 годзе. Першы раз каманда згуляла ў элітным дывізіёне краіны ў 1980 годзе, але пасьля быў доўгі перапынак. У 2000 годзе «Ст’ярнан» зноў узьняўся ў найвышэйшую ісьляндзкую лігу. Клюб атрымаў сусьветную вядомасьць, калі іхныя мудрагелістыя сьвяткаваньні галоў, у тым ліку добра падрыхтаваныя дэманстрацыі лоўлі рыбы, ныраньня, чалавечага ровара і стральбы Рэмба, шырока разыйшліся ў Сеціве і на футбольных тэлешоў. 4 кастрычніка 2014 году «Ст’ярнан» упершыню ў сваёй гісторыі ўзяў тытул чэмпіёна краіны. У той сэзон клюб усьцяж пракрочыў праз спаборніцтва без паразаў у лізе, паўтарыўшы рэкорд паводле колькасьці пунктаў, якіх было 52. У Лізе Эўропы 2014—2015 гадоў яны прабіліся да плэй-оф пасьля перамогі над шатляндзкім клюбам «Матэрўэл» і польскага «Леха». Толькі італьянскі «Інтэрнацыянале» спыніў астравіцянаў, не пусьціўшы іх у групавы этап.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Гардабайр
Катэгорыя:1960 год у Ісьляндыі
Катэгорыя:Футбольныя клюбы, заснаваныя ў 1960 годзе
Церахі

Назву **Церахі** маюць:

## Населеныя пункты
### [[Беларусь]]
* Віцебская вобласьць:
** Церахі — вёска ў Гарадоцкім раёне
** Церахі — вёска ў Дубровенскім раёне

* Гарадзенская вобласьць:
** Церахі — вёска ў Шчучынскім раёне

* Менская вобласьць:
** Церахі — былая вёска ў Барысаўскім раёне
** Церахі — вёска ў Лагойскім раёне

## Глядзіце таксама
* Церах
* Церахава
* Церахавічы
* Церахаў
* Церахова
* Цераховічы
* Церахоўка
Халодная сынагога (Менск)

**Ме́нская Хало́дная сынаго́га**, таксама **Вялі́кая** — колішняя сынагога ў Менску. Месьцілася на сынагагальным двары на рагу вуліцы Школьнай і Нямігі.

## Назва
Называлася «халоднаю», бо калісьці маліліся там толькі ў сьвяты, а ў будні сынагога не ацяплялася.

## Гісторыя
Агулам было 16 бажніц. Пабудаваная, паводле розных дасьледчыкаў, не пазьней XVI—XVII ст. — першая мураваная сынагога ў Менску. Некаторыя лічаць, што гэта будынак Петрапаўлаўскай царквы на тэрыторыі праваслаўнага жаночага манастыра, які пазьней быў прададзены жыдам і перароблены ў сынагогу. Да XIX ст. належала жыдоўскай абшчыне, у 1930-я закрытая, пасьля Другой сусьветнай вайны вернутая вернікам. Доўгі час была адной з самых старых мураваных пабудоваў у горадзе. У 1965—1966 г. падчас разбурэньня гістарычнай забудовы Нямігі будынак сынагогі быў зьнішчаны.

У 2001 годзе, калі на месцы сынагогі пачалося будаўніцтва паркінгу на вул. Нямізе, менская жыдоўская супольнасьць прапанавала аднавіць яе, але галоўны архітэктар Менску вырашыў паставіць толькі памятны знак. Памятны знак так і ня быў устаноўлены.

## Архітэктура
Будынак уяўляў у пляне амаль квадрат, меў гатычныя скляпеньні, кантрафорсы паміж акон і ўсе марфалягічныя ійканструкцыйныя прыкметы позьняй готыкі з элемэнтамі, характэрнымі для пабудоваў абарончага тыпу. Мікола Шчакаціхін, які разглядзеў і апісаў будынак, выказаў здагадку, што пабудова ўзьнікла ў пач. XVII ст. як архаізм у менскай архітэктуры.

## Галерэя

Файл:Miensk, Chałodnaja synagoga. Менск, Халодная сынагога (1881).jpg|Абмеры на 1881 год
Файл:Miensk, Chałodnaja synagoga. Менск, Халодная сынагога (1881). План.jpg|План аднаўленьня па пажары 1881 году
Файл:Miensk, Chałodnaja synagoga. Менск, Халодная сынагога (1881) (2).jpg|На мапе, 1881
Файл:Miensk, Chałodnaja synagoga. Менск, Халодная сынагога (1881) (3).jpg|План сынагоні на 1881 год
Файл:Miensk, Chałodnaja synagoga. Менск, Халодная сынагога (1881) (4).jpg|У разрэзі і фасад, 1881 год
Файл:Miensk, Chałodnaja synagoga. Менск, Халодная сынагога (1881) (5).jpg|У разрэзі і мапа школішча, 1881 год
Файл:Miensk, Chałodnaja synagoga. Менск, Халодная сынагога (1881) (6).jpg|Чэрцяжы, 1881 год
Файл:Miensk, Chałodnaja synagoga. Менск, Халодная сынагога (S. Niakrasaŭ, 1903).jpg|Стан на 1903 год
Файл:Miensk, Chałodnaja synagoga. Менск, Халодная сынагога (1901-18).jpg|Паміж 1903 і 1918
Файл:Мінская халодная сінагога 1928.jpg|Стан на 1928 год
Файл:Miensk, Niamiha-Školnaja. Менск, Няміга-Школьная (1941).jpg| 1941 год
Файл:Bundesarchiv Bild 146-2004-253, Weißrussland, Minsk, ehemalige Synagoge.jpg|У сакавіку 1943-га


## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Зьнішчаныя помнікі архітэктуры Менску
Катэгорыя:Сынагогі Менску
Auchan

**Groupe Auchan SA** () — француская міжнародная гандлёвая група са штаб-кватэрай у Круа. Адна з найбольшых сусьветных дыстрыбутарскіх кампаніяў, дзейнічае ў 12 краінах (Францыя, Італія, Індыя, Гішпанія, Партугалія, Люксэмбург, Польшча, Вугоршчына, Расея, Кітай, Тайвань, Румынія і Ўкраіна) і мае 269 000 супрацоўнікаў.

## Дзейнасьць

Заўвага: крамы з зорачкай (*) па франчызе; крамы з двума зорачкамі (**) пераробленыя з гандлёвай маркі Real.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Афіцыйная бачына

Катэгорыя:Францускія кампаніі
Катэгорыя:Супэрмаркеты
Катэгорыя:Кампаніі, заснаваныя ў 1961 годзе‎
Аўгшдаўгава Ілукстэ

«**Аўгшдаўгава**» () — латвійскі футбольны клюб з гораду Ілукстэ. Заснаваны ў 1988 годзе. Да 2021 году меў назву «Ілукстэ», пасьля аб’яднаньня Дзьвінскага і Ілуксцкага краёў у Аўгшдаўгаўскі край атрымаў назву «Аўгшдаўгава».

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Зьявіліся ў 1988 годзе
Пятрова

Назву **Пятрова** маюць:

* Пятрова — вёска ў Гарадоцкім раёне Віцебскай вобласьці
* Пятрова — вёска ў Валожынскім раёне Менскай вобласьці
* Пятрова — вёска ў Мядзельскім раёне Менскай вобласьці
* Пятрова — хутар у Стаўпецкім раёне Менскай вобласьці
Дыялектычная тэалёгія

**Дыялекты́чная тэалёгія** («тэалёгія крызісу», «тэалёгія Слова Божага») — кірунак у тэалёгіі, які зьявіўся ў пратэстанцкіх цэрквах Нямеччыны і Швайцарыі ў 20-я рокі XX стагодзьдзя. Зьяўляючыся рэакцыяй на сацыяльны аптымізм і мадэрнізм лібэральнае тэалёгіі, дыялектычная тэалёгія выпрацавала новы, нэаартадаксальны падыход да традыцыйнага пратэстанцкага веравызнаньня.

Асновай дыялектычнай тэалёгіі ёсьць супярэчнасьць між ірацыянальнай верай і рэлігіяй, а таксама між адвечным Адкрыцьцём і гістарычным пасланьнем, зь якой пазьней нарадзілася ідэя дэміталягізацыі Бібліі. Асноўныя прадстаўнікі: Карл Барт, Паўль Тыліх, Эміль Брунэр, Рудольф Бультман. Ідэі дыялектычнай тэалёгіі працягнулі распрацоўваць па-за межамі Нямеччыны амэрыканскі тэоляг Райнгальд Нібэр, а таксама Нільс Зэё (Данія), П’ер Мюры (Францыя), Карнэліюс Міскат (Нідэрлянды),  (Чэхаславаччына).

## Вонкавыя спасылкі
* Философские аспекты Диалектической теологии К. Барта
* Диалектическая теология

Катэгорыя:Лютэранская тэалёгія
Дыфазіястар

**Дыфазіястар** (*Diphasiastrum*) — род споравых расьлінаў сямейства дзеразовых.

Шматгадовазялёныя дзярэзападобныя расьліны з доўгімі паўзучымі падземнымі парасткамі. Сьцёблы да 1 м даўжынёй, сплюшчаныя, дыхатамічныя, укрытыя дробным лускападобным супраціўным лісьцем. Стробілы тупыя, разьмешчаны па 1—6 (да 12) на доўгіх дыхатаміч на разгалінаваных ножках. Спарафілы акругла-яйцападобныя, з адным спарангіем. Гамэтафіт (зарастак) падземны, клубнепадобны, зь мікарызаю.

Адрозьніваецца 25 відаў. Пашыраны амаль па ўсім зямным шары. На Беларусі трапляюцца дыфазіястар сплюшчаны і дыфазіястар трохкаласковы, якія зрэдку скрыжоўваюць з утварэньнем шэрагу прамежкавых формаў. Растуць у імшыстых хваёвых лясах.

Лекавыя, фарбавальныя і дэкаратыўныя расьліны.	

## Літаратура
* 

Катэгорыя:Дзеразовыя
У пячоры горнага караля

«**У пячо́ры го́рнага караля́**» () — урывак аркестравае музыкі кампазытара Эдварда Грыга для шостай сцэны другога акту Ібсэнавае п’есы «Пэр Гюнт». Уся мэлёдыя займае ня больш за 3 хвіліны, аднак (а можа быць і дзякуючы гэтаму) гэты ўрывак стаў вельмі пазнавальнай тэмай і быў аранжаваны шматлікімі выканаўцамі.

Твор выконваецца падчас уваходу асноўнага пэрсанажа п’есы, Пэра Гюнта, у «каралеўскую залю Старога з Доўрэ (горнага караля)», поўную прыдворных троляў, гномаў і гоблінаў.

## Музыка

Тэма пачынаецца павольна і ціха ў ніжэйшых рэгістрах аркестра, выконваецца сьпярша на віялянчэлях, кантрабасах і фаготах. Праз пэўны час у тэму пакрысе ўплятаюцца адрозныя ўзыходзячыя ноты, але транспазаваныя на квінту ўверх (да фа-дыез мажору, дамінантнае функцыі), і дадаюцца іншыя інструмэнты.

Дзьве групы інструмэнтаў пачынаюць сыходзіцца і разыходзіцца на розных актавах, пакуль у выніку не «сутыкаюцца» на адным тоне. Тэмп паступова паскараецца да *[[прэстысыма]]* напрыканцы, а сама музыка становіцца гучнай і шалёнай.

## Тэкст песьні ў «Пэр Гюнце»

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* [Sheet Music](http://imslp.org/wiki/Peer_Gynt_Suite_No.1,_Op.46_(Grieg,_Edvard))

Катэгорыя:Музычныя творы Эдварда Грыга
Катэгорыя:Творы 1875 году
Катэгорыя:Музычныя творы ў Сі мінор
Чэлік Нікшыч

«**Чэлік**» — чарнагорскі футбольны клюб з гораду Нікшычу. Заснаваны ў 1957 годзе. Уладальнік Кубка Чарнагорыі (2012).

## Вонкавыя спасылкі
* Профіль на soccerway.com

Катэгорыя:Нікшыч
Цыганы (неадназначнасьць)

Назву **Цыганы** маюць:

* Цыганы — зборная назва каля 80 этнічных гуртоў, аб’яднаных агульнасьцю паходжаньня і прызнаньнем «цыганскага закону»
* Цыганы — вёска ў Гарадоцкім раёне Віцебскай вобласьці Беларусі
Крынічная

Назву **Крынічная** маюць:

## Населеныя пункты
### [[Беларусь]]
* Крынічная — вёска ў Гарадоцкім раёне Віцебскай вобласьці
* Крынічная — вёска ў Гарадзенскім раёне Гарадзенскай вобласьці

## Падвойныя назвы
* Крынічная Града

## Глядзіце таксама
* Закрынічча
* Крыніца
* Крыніцы
* Крынічка
* Крынічкі
* Крынічнае
* Крынічны
* Крынічча
* Крынічына
* Падкрыніца
BIOS

**BIOS** (),  — «базавая сыстэма ўводу-вываду») — невялікая ўбудаваная сыстэмная праграма, якая запускаецца адразу па ўключэньні кампутара і стварае API-доступ для апэрацыйнай сыстэмы да апаратуры кампутара і падключаных да яго прыстрояў уводу/вываду (манітораў, клявіятураў, мышак і да т. п.). Назва BIOS паходзіць ад базавае сыстэмы ўводу-вываду, якая выкарыстоўвалася ў апэрацыйнай сыстэме CP/M у 1975.

У пэрсанальных IBM PC-сумяшчальных кампутарах, якія выкарыстоўваюць мікраархітэктуру x86, BIOS уяўляе сабой набор запісаных на мікрасхему EEPROM () пэрсанальнага кампутара мікрапраграмаў (якія ўтвараюць сыстэмнае праграмнае забесьпячэньне), што забясьпечвае пачатковую загрузку кампутара і наступны запуск апэрацыйнай сыстэмы.

У наш час для новых плятформаў кампанія «Інтэл» на замену традыцыйнаму BIOS прапануе Extensible Firmware Interface (UEFI).

Асноўныя вытворцы BIOS для ноўтбукаў, пэрсанальных кампутараў і сэрвэраў (акрамя прадаўцоў-вытворцаў):
* American Megatrends (AMI)
* Award Software
* Phoenix Technologies

Для кампутараў на базе іншых плятформаў для абазначэньня ўбудаванага ПЗ выкарыстоўваюцца іншыя тэрміны. Напрыклад, у архітэктуры SPARC такі набор мікрапраграмаў можа звацца *PROM* ці *Boot*.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* [ftp://download.intel.com/support/motherboards/desktop/sb/biosglossarybymenu_v05.pdf Глясарый наладаў Intel BIOS па мэню]
* [ftp://download.intel.com/support/motherboards/desktop/sb/biosglossaryalpha_v05.pdf Глясарый наладаў Intel BIOS у альфабэтным парадку]
* Частыя пытаньні пра BIOS


Катэгорыя:Загрузчыкі апэрацыйных сыстэмаў
Макары

Назву **Макары** маюць:

## Населеныя пункты
### [[Беларусь]]
* Віцебская вобласьць:
** Макары — вёска ў Гарадоцкім раёне

* Гарадзенская вобласьць:
** Макары — вёска ў Івейскім раёне
** Макары — вёска ў Лідзкім раёне
** Макары — вёска ў Мастоўскім раёне

## Глядзіце таксама
* Макар
* Макарава
* Макаравічы
* Макаранкі
* Макаранцы
* Макараў
* Макараўка
* Макараўцы
* Макаршчына
* Макараняты
* Макарынята
* Макарычы
Партызані Тырана

«**Партызані**» () — альбанскі футбольны клюб з гораду Тыраны. Заснаваны ў 1946 годзе. 17-разовы чэмпіён Альбаніі, 15-разовы ўладальнік Кубка Альбаніі.

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Тырана
Пугачы (неадназначнасьць)

Назву **Пугачы** маюць:

* Пугачы — род птушак атраду совападобных
* Пугачы — вёска ў Гарадоцкім раёне Віцебскай вобласьці
* Пугачы — вёска ў Валожынскім раёне Менскай вобласьці
* Пугачы — вёска ў Мядзельскім раёне Менскай вобласьці
Зазер’е

Назву **Зазер’е** маюць:

## Населеныя пункты
### [[Беларусь]]
* Берасьцейская вобласьць:
** Зазер’е — вёска ў Баранавіцкім раёне

* Віцебская вобласьць:
** Зазер’е — вёска ў Гарадоцкім раёне
** Зазер’е — вёска ў Полацкім раёне

* Менская вобласьць:
** Зазер’е — вёска ў Пухавіцкім раёне

## Глядзіце таксама
* Завозеры
Зэніт

У спрошчаным сэнсе **зэні́т** — гэта кірунак, які паказвае непасрэдна «ўверх» над канкрэтным месцам, гэта значыць гэта адзін з двух вэртыкальных кірункаў, артаганальных да гарызантальнай плоскасьці ў дадзеным пункце. Паняцьце «ўверх» больш дакладна вызначана ў астраноміі, геафізыцы і сумежных зь імі навуках (напрыклад, мэтэаралёгіі) як кірунак, супрацьлеглы кірунку дзеяньня сілы гравітацыі ў гэтым пункце. Супрацьлеглы Зэніту кірунак, г. зн. кірунак, які супадае з кірункам дзеяньня сілы гравітацыі, называецца Надзір. Тэрмін зэніт адносіцца таксама да найвышэйшага пункту, якой дасягае нябеснае цела ў працэсе свайго бачнага руху па арбіце адносна дадзенага пункту назіраньня. У гэтым сэнсе слова зэніт часта выкарыстоўваецца для вызначэньня становішча Сонца, але тэхнічна сапраўды яно можа дасягацца толькі ў нейкі момант часу і толькі ў нізкіх шыротах.

Строга кажучы, зэніт толькі прыблізна зьвязаны зь лякальнай плоскасьцю мэрыдыяна, бо апошні вызначаецца ў тэрмінах круцільных характарыстык нябеснага цела, а ня з пункту гледжаньня яго гравітацыйнага поля. Яны супадаюць толькі для ідэальнага сымэтрычнага цела кручэньня. Для Зямлі вось кручэньня ня мае фіксаванага становішча (напрыклад, з-за пастаянных перасоўваньняў акіянскай вады і іншых водных рэсурсаў), а лякальны вэртыкальны напрамак, вызначаны праз поле сілы цяжару, сам зьмяняе кірунак у часе (напрыклад, з-за месяцовых і сонечных прыліваў і адліваў).

## Глядзіце таксама
* Геадэзія
* Сярэдзіна неба
* Надзір

## Літаратура
* Huschke, Ralph E. (1959) *Glossary of Meteorology*, American Meteorological Society, Boston, Second printing-1970.
* McIntosh, D. H. (1972) *Meteorological Glossary*, Her Majesty’s Stationery Office, Met. O. 842, A.P. 897, 319 p.
* Picoche, J. (1992) *Dictionnaire Etymologique du Français*, Le Robert, Paris, .

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Сыстэмы нябесных каардынат
Нацыянальная бібліятэка Латвіі

**Нацыяна́льная бібліятэ́ка Ла́твіі** () — бібліятэка з  у Латвіі. Колькасьць збораў — 4,1 мільёны кніг і іншых публікацыяў на больш як 50 мовах. Дырэктар НБЛ — Дагнія Балтыня.

## Мінуўшчына
Нацыянальная бібліятэка Латвіі заснаваная ў 1919 пасьля абвяшчэньня незалежнасьці рэспублікі. Першым кіраўніком установы стаў Яніс Місіньш, бібліятэкар і заснавальнік латыскай навуковай бібліяграфіі (1862—1945).

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Будынкі і збудаваньні Рыгі
Катэгорыя:Латыская культура
Латвія
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1919 годзе
Алена Цухло

**Але́на Цухло́** (нарадзілася 13 траўня 1954 году) — беларуская лёгкаатлетка.

31 раз перамагла ў маратоне, у тым ліку ў Венскім (1985), тройчы ў Варшаўскім (1994—1996) і 4 разы ва Ўзнамскім маратонах (1999, 2000, 2002, 2004).

## Асабістыя рэкорды
* 5000 мэтраў — 15:25.13, 11 чэрвеня 1982 году, Масква
* 10 000 мэтраў — 32:20.40, 19 верасьня 1981, Масква
* паў-маратон — 1:24:43, 3 сакавіка 2002 году, Вянзоўна
* маратон — 2:28:53, 7 чэрвеня 1982 году, Магілёў

## Крыніцы

Катэгорыя:Беларускія лёгкаатлеты і лёгкаатлеткі
Помнік Свабоды (Рыга)

**По́мнік Свабо́ды** () — помнік у сталіцы Латвіі Рызе, усталяваны ў 1935 року ў памяць пра загінулых у барацьбе за незалежнасьць Латвіі. Знаходзіцца ў цэнтры места на бульвары Брывібас (). Аўтар помніку — скульптар Карліс Зале.

Помнік уяўляе сабой вэртыкальную стэлу вышынёю 42 мэтры, выкананую з шэрага і чырвонага граніту, травэртыну, бэтону і медзі. Ля аснаваньня разьмешчаныя скульптуры і барэльефы, якія прадстаўляюць сабой розныя старонкі гісторыі краіны. На вяршыні стаіць сама Свабода ў выглядзе жанчыны з трыма зоркамі — сымбалем трох правінцый Латвіі — Курляндыі, Ліфляндыі і Латгаліі. На фасадзе высечаны надпіс «Tēvzemei un Brīvībai» — «Айчыне і Свабодзе».

Помнік быў збудаваны на народныя ахвяраваньні, ягонае адкрыцьцё адбылося 18 лістапада 1935. Пасьля далучэньня Латвіі да СССР у 1940 помнік хацелі зьнесьці, але дзякуючы ўмяшаньню знакамітага скульптара Веры Мухінай ён быў захаваны.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Гісторыя помніку 
* 

Катэгорыя:Помнікі Рыгі
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1935 годзе
Катэгорыя:Калёны
Шэтландзкія астравы

**Шэтла́ндзкія астравы** (, ) — архіпэляг на паўночным усходзе ад Шатляндыі. Архіпэляг ляжыць таксама на паўночны ўсход ад Аркнэйскіх астравоў, у 270 км на паўднёвы ўсход ад Фарэрскіх астравоў і зьяўляецца пунктам падзелу Нарвэскага й Паўночнага мораў.

Агульная плошча — 1466 км², зь якіх 967 км² прыпадае на востраў Мэйнлэнд (літаральна «Галоўны Востраў»).

Астравы складаюць адну з 32 дарадчых тэрыторыяў Шатляндыі (*council area*). Шэтланды таксама складаюць выбарчую акругу на выбарах у Шатляндзкі парлямэнт.

З больш за сотні астравоў заселеныя толькі дванаццаць — Анст, Бара, Брэсэй, Вайла, Ел, Макл-Ро, Мэйнлэнд (галоўны востраў, на якім разьмешчаны Лерўік, адміністрацыйны цэнтар астравоў), Папа-Стур, Трондра, Ўэлсэй, Фэтлар і Фула.

### Клімат
Клімат на Шэтландах марскі субарктычны, умераны з-за ўплыву цёплых водаў Атлянтыкі. Тэмпэратура вады ад 5 °C у сакавіку да 13-14 °C у канцы жніўня. Аднак лета халаднаватае, і тэмпэратура рэдка перавышае 21 °C. Рэкорд сярэднямесячнай тэмпэратуры быў устаноўлены ў жніўні 1947 году — 17,2 °C. Аднак улетку 2008 году неаднаразова фіксаваліся тэмпэратуры звыш 20 °C.

У цэлым клімат пахмурны і вільготны з ападкамі (больш 1 мм) на працягу 200 дзён у годзе. У Лерўіку гадавыя ападкі складаюць у сярэднім 1238 мм, зь пікам у лістападзе й сьнежні, калі выпадае да чвэрці гадавой нормы. Мінімум ападкаў выпадае з красавіка па жнівень, хоць ніколі месячныя ападкі не бываюць менш за 50 мм. Сьнегапад магчымы ў любы час зь ліпеня да пачатка чэрвеня, хоць звычайна сьнег не ляжыць больш за дзень. Туман магчымы ўлетку на большай частцы астравоў, з-за астуджэньня морам паўднёвых вятроў.

Паўночнае становішча астравоў забясьпечвае вялікую зьмену даўжыні сьветлавога дня на працягу году — ад 3 гадзінаў 45 хвіл. падчас зімовага сонцастаяньня да 23 гадзінаў падчас летняга, са зьмярканьнем у астатні час дня. Аднак вільготнасьцьь клімату забясьпечвае перавагу пахмурнага надвор’я ўвесь час, таму лік сьветлавых гадзін дасягае толькі 1065, гэта значыць 25 % усяго дзённага часу.

### Ляндшафт
Берагі астравоў парэзаныя глыбокімі цясьнінамі, званымі мясцовымі жыхарамі «voes». Гэтыя залівы нагадваюць нарвэскія ф’ёрды. Для Шэтландзкіх астравоў тыповы голыя пагорыстыя раўніны і плято (вышынёй да 450 мэтраў над у.м.). На астравах практычна не сустракаюцца дрэвы, бо яны не ў стане супрацьстаяць вятрам, якія ўвесь час прысутнічаюць на астравох. Ляндшафт ствараюць узгоркі і пашы, парослыя невысокай цьвёрдай травою.

### Астравы ў літаратуры
* Ўолтэр Скот, «Карсар»
* Шэран Болтан, «Ахвярапрынашэньне»

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* VisitShetland.com
* ShetlandFood.com
* Shetland Dialect
* Undiscovered Scotland — Shetland Islands
* Shetland Islands Council
* Shetland Scenes

Катэгорыя:Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Шатляндыі
Катэгорыя:Астравы Шатляндыі
Аркнэйскія астравы

**Аркнэ́йскія астравы́** (, ) — архіпэляг на паўночны ўсход ад Шатляндыі (Вялікабрытанія) і адна з 32 дарадчых тэрыторыяў Шатляндыі (*council area*). У склад архіпэлягу ўваходзяць каля 20 заселеных астравоў і 50 зусім невялікіх. Аддаленыя ад паўночнага ўзьбярэжжа Кейтнэсу, рэгіёну на поўначы Шатляндыі, прыкладна на 16 кілямэтраў. Найбуйнейшы востраў, Мэйнлэнд, плошчай 523 км² — дзявяты паводле велічыні востраў, які атачае Вялікабрытанію.

На Аркнэйскіх астравох знаходзяцца характэрныя помнікі эпохі каменнага веку — Грабніца арлоў, Круг Брадгара, Мэйзгаў, Нэп-оф-Гаўэр, Дворфі-Стэйн, Скара-Брэй і шэраг іншых, занесеныя ў сьпіс Сусьветнай спадчыны ЮНЭСКО. Таксама на Аркнэйскіх астравох разьмешчаная былая брытанская база ВМФ Скапа-Флоў.

## Населеныя пункты
* Керкўал ()
* Стромнэс ()

## Хрысьціянства

Апосталам астравоў шануюць сьв. Конрана, біскупа Аркнэйскага.

## Вядомыя жыхары і выхадцы
* Дота Аркнэйскі (VI стагодзьдзе) — абат манастыра, названым пасьля ягоным імем, каталіцкі сьвяты.
* Магнус Аркнэйскі († 1108 г.) — каталіцкі сьвяты.
* Рэгнвальд Аркнэйскі (1100—1158 гг.) — каталіцкі сьвяты.

## У папулярнай культуры
Апроч іншага, дзеяньне кампутарнай ролевай гульні The Bard's Tale адбываецца на Аркнэйскіх астравах, дзе гулец можа наведаць такія гарады, як Керкўал, Фінстаўн ці Стромнэс.

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт


Катэгорыя:Астравы Шатляндыі
Катэгорыя:Гістарычныя графствы Шатляндыі
Катэгорыя:Гістарычныя вобласьці Шатляндыі
Катэгорыя:Былыя калёніі Даніі
Катэгорыя:Былыя калёніі Нарвэгіі
Чэмпіянат Летувы па футболе

**Чэмпіянат Летувы па футболе** — футбольныя спаборніцтвы Летувы, якія падзяляюцца на герархію лігаў і складаюцца з трох дывізіёнаў. На вяршыні сыстэмы знаходзіцца А-Ліга.

## Сыстэма
Кубак выкліку (валейбол)

**Ку́бак вы́кліку** — афіцыйнае штогадовае спаборніцтва мужчынскіх валейбольных клюбаў Эўропы, якое ладзіцца Эўрапейскай канфэдэрацыяй валейболу (ЭКВ). Першы розыгрыш адбыўся ў сэзоне 1980/81 пад назовам **Кубак ЭКВ**. У 2007 спаборніцтва перайменаваньне ў **Кубак выкліку**.

## Пераможцы

### Кубак ЭКВ

### Кубак выкліку

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйная бачына спаборніцтва

Катэгорыя:Валейбольныя спаборніцтвы
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1980 годзе
Скандынавізм

**Скандынаві́зм** — грамадзкі рух у скандынаўскіх краінах — Швэцыі, Нарвэгіі й Даніі, накіраваны на палітычнае, эканамічнае і культурнае аб’яднаньне гэтых краінаў.

## Значэньні тэрміну
У шырокім сэнсе пад «скандынавізмам» разумеюць любыя плыні эпохі капіталізму (пэрыяд пасьля напалеонаўскіх войнаў), якія мелі аб’яднальныя тэндэнцыі. У вузкім сэнсе — толькі рух у 40-60-х гадах XIX стагодзьдзя. Некаторыя гісторыкі, зрэшты, распаўсюджваюць дзеяньні гэтага паняцьця таксама на аб’яднальныя фазы ў часы скандынаўскага Сярэднявечча. У нескандынаўскай літаратуры часам таксама ўжываецца тэрмін «панскандынавізм».

## Глядзіце таксама
* Пангерманізм
* Панцюркізм
* Панафрыканізм
* Панславізм

## Літаратура
* 
* Clausen J. «Skandinavismen, historisk fremstillet», København 1900.
* Moller E. «Skandinavisk straeben og svensk politik omkring 1860», København 1948.
* Lundh H.L. «Skandinavismen i Sverige», Stockholm 1951.

Катэгорыя:Гісторыя Скандынавіі
Катэгорыя:Скандынаўская палітыка
Катэгорыя:Пан-нацыяналізм
Катэгорыя:Палітычныя тэорыі
Вянзоўна

**Вянзо́ўна** () — вёска ў аднайменнай гміне ў Отвацкім павеце Мазавецкага ваяводзтва Польшчы, бліз Варшавы.

У вёсцы знаходзіцца рымска-каталіцкі парафіяльны касьцёл св. Войцеха 1797 году, археалягічныя аб’екты, ды фартыфікацыі з розных часоў. Празь вёску праходзяць турыстычныя шляхі.

У вёсцы ладзіцца паў-маратон.

## Крыніцы

Катэгорыя:Вёскі Мазавецкага ваяводзтва
Кава зь лікёрам

**Ка́ва зь лікёрам** — зборная назва кававых напояў, якія вырабляюцца з даданьнем сьпіртнога (часта — зь лікёрам). На стол ставіцца ў спэцыяльным куфлі, часта — з даданьнем вяршкоў і цукру.

## Разнавіднасьці
* «Кава па-ірляндзку» (з даданьнем віскі)
* Кава з брэндзі
* «Француская кава» (з даданьнем лікёру Grand Marnier)
* Італьянская клясычная (з даданьнем амарэта)
* Кава па-нямецку (з даданьнем шнапсу)
* Каліпса (з даданьнем рому і лікёру Тыя Марыя або Калюа)
* «Шын-Шын» (з даданьнем рому)
* «Фарысэй» (з даданьнем рому)
* Кава па-ангельску (з даданьнем джыну)
* Кава па-расейску (з даданьнем гарэлкі)
* Karsk (з даданьнем самагону або гарэлкі)
* Кава мока-глінтвэйн (з даданьнем віна)

Катэгорыя:Кававыя напоі
Катэгорыя:Алькагольныя напоі
Забарочча

Назву **Забарочча** маюць:

* Забарочча — вёска ў Гарадоцкім раёне Віцебскай вобласьці
* Забарочча — вёска ў Крупскім раёне Менскай вобласьці
Ладзьдзян

thumb|Ладзьдзян трохнадрэаны
**Ладзьдзян** (*Corallorhiza*) — род кветкавых расьлінаў сямейства архідных.

Адрозьніваецца каля 15 відаў. Пашыраны ў Эўразіі і Паўночнай Амэрыцы. На Беларусі ладзьдзян трохнадрэзаны трапляецца на аблесеных балотах, у вільготных лясах, ярах.

Шматгадовыя травяністыя расьліны, пазбаўленыя хлярафілу (сапрафіты), вышынёю 8—30 см, зь мясістым каралападобным карэнішчам. Лісьце лускападобнае, жаўтаватае. Кветкі дробныя, жаўтавата- або зеленавата-белыя, паніклыя, у рыхлай гронцы. Плод — каробачка.

## Літаратура
* Ладдзян // БЭ ў 18 т. Т. 9. Мн., 1999.

Катэгорыя:Архідныя
Горна Лісічэ Скоп’е

**Горна Лісічэ** () — паўночнамакедонскі футбольны клюб з гораду Скоп’я. Заснаваны ў 1964 годзе.

## Вонкавыя спасылкі
* Профіль на soccerway.com

Катэгорыя:Спорт у Скоп’і
Славацкая кухня

**Слава́цкая ку́хня** — нацыянальныя кулінарныя традыцыі Славаччыны. Славацкая кухня адрозьніваецца ў залежнасьці ад рэгіёну, у некаторых значна, пад уплывам традыцыяў краінаў-суседзяў, у прыватнасьці чэскай і вугорскай кухняў, у меншай ступені — аўстрыйскай і нямецкай.

Славацкая кухня заснаваная на розных супах, кашах, варанай і тушанай гародніне, смажаным і вэнджаным мясе і малочных прадуктах. Найбольш характэрнымі стравамі славацкай кухні зьяўляюцца, у прыватнасьці, брынзавыя галушкі, сыры кшталту параніцы, ошцьепаку ды брынзы, каўбасы і мучныя стравы. Сярод алькагольных напояў папулярныя жынчыца, піва, баравічка, сьлівавіца, а таксама віно. Шырока ўжываюцца мінэральныя воды.

## Літаратура
* Ľudmila Dullová, Ikar (выд.): Veľká slovenská kuchárka. 2007, .
* Ján Babilon: Prvá kuchárska kniha. 1870.

## Вонкавыя спасылкі
* Ілюстраваныя рэцэпты
* Блог пра славацкую кухню
Трдзельнік

**Трдзельнік** () або **скаліцкі трдзельнік** () — традыцыйная славацкая страва, салодкая выпечка, якая паходзіць з рэгіёну Загор’е. Вырабляецца з абкручанага вакол кія цеста, пасмажанага на грылі і пасыпанага цукрам, зьмяшаным з арэхамі й карыцай.

Славацкі трдзельнік — першая славацкая страва, якая атрымала  Эўразьвязу. Такую назву могуць мець толькі трдзельнікі, вырабленыя на тэрыторыі раёнаў Скаліца і Сэніца, абмежаваным рэкамі Морава, Цепліца і Міява і мяжой з Чэхіяй.

## Мінуўшчына
Прыгатаваньне трдзельніка ў раёне Скаліцы вядомае ўжо з пачатку XIX стагодзьдзя. Граф , адстаўны вугорскі генэрал, які быў паэтам і філёзафам, жыў у Скаліцы ў канцы XVIII стагодзьдзя. З сабою ён прывёз рэцэпт трдзельніка зь Сяміградзьдзя і значна яго зьмяніў. Ягоная страва стала вядомая пад назвай *скаліцкі трдзельнік*.

## Сучаснасьць
У цяперашні час трдзельнік — вельмі папулярная салодкая выпечка па ўсёй Славаччыне, а таксама ў Чэхіі. Карыстаецца папулярнасьцю падчас кірмашоў і фэстаў. Прадаецца таксама ў Вугоршчыне і ў іншых рэгіёнах пражываньня этнічных вугорцаў (напрыклад, у Ваяводзіне).

## Глядзіце таксама
* Кюрцёшкалач
* Сенкач

## Вонкавыя спасылкі
* Goeasteurope 

Катэгорыя:Славацкая кухня
Катэгорыя:Выпечка
Сэрфінг

**Сэрфінг** ( — сьлізгаценьне) — водны від спорту.

## Гісторыя
Сэрфінг узьнік у Палінэзіі. Упершыню быў апісаны ў канцы XVIII ст. пасьля наведваньня экспэдыцыяй Дж. Кука Гавайскіх астравоў. Акрамя Гаваяў быў добра вядомы на Самоа і Тонга.

Папулярызацыя сэрфінгу ў ЗША адбылася дзякуючы выдатнаму плыўцу гавайскага паходжаньня Дзюку Каханамоку (1890—1968), які распачаў катаньне на дошках па хвалях у Каліфорніі. Пасьля II Сусьветнай вайны гэты спорт разьвіваецца і ў іншых краінах сьвету.

Для прыхільнікаў сэрфінгу характэрна наяўнасьць асаблівай субкультуры.

## Разнавіднасьці
Цяпер сэрфінг падзяляецца на шмат розных відаў: сэрфінг на доўгай і кароткай дошках, віндсэрфінг (з выкарыстаньнем ветразя), бодысэрфінг (бяз дошкі) і г. д.

## Літаратура
* 

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Складанакардынацыйныя віды спорту
Катэгорыя:Спорт