Гамза

**Га́мза** (, ,  выгляд: **ء**) — літара (знак) арабскага альфабэту, якая пазначае гартанны гук [ʔ]. Яна не ўваходзіць да 28 «асноўных» літараў арабіцы, яе ўзьнікненьне зьвязанае хутчэй зь неабходнасьцю больш пасьлядоўна пазначаць гартанную змычку ды адрозьніць яе ад доўгага [a:] (гэтыя гукі ў ранейшых сэміцкіх альфабэтах пазначаліся адною літарай алеф).

Зазвычай гамза дадаецца да іншае літары (напр. аліф, ўаў) у якасьці дыякрытычнага знаку, але ў пэўных варунках можа пісацца й як асобная літара. У Юнікодзе гамза мае пазыцыю U+0621 (Arabic Letter Hamza).

У тэрмінах арабскае граматыкі гамзай называюць таксама самую гартанную змычку, незалежна ад ейнага фанэматычнага статусу. У гэтым самым значэньні тэрмін **гамза** () выкарыстоўваецца і ў некаторых цюрскіх мовах.

## Назва
Арабская назва гэтага знаку паходзіць ад дзеяслова *hamaza* (), які можа значыць «разьбіваць, весьці, дадаваць (да слова) гамзу, вымаўляць з гартаннаю змычкай».

## Тыпы
Гартанная змычка ў арабскай мове можа быць як асобнаю фанэмай, што й пазначаецца гамзай (), гэтак і нефанэматычным «цьвёрдым прыступам» (), які можа зьяўляцца на пачатку сказу альбо ягонай часткі. Для апошняга ў тэксьце Кур’ану выкарыстоўваецца асаблівы знак (ўасьля, **ٱ**), але ў звычайных тэкстах гэты гук ніяк не пазначаецца, то бок пішацца проста аліф бяз гамзы. Прыклады словаў, у якіх гамза не зьяўляецца фанэмай:

* Арабскі артыкль *al-*
* Некаторыя кароткія словы, што пачынаюцца з галоснага гуку, напр. *’ism, ibn, ibna, imr, imra, ithnāni, ithnatāni*
* Загадны лад дзеясловаў I, VII, VIII, IX, X тыпаў
* Загадны лад дзеясловаў I, VII, VIII, IX, X тыпаў
* Некаторыя пазычаныя словы, што пачынаюцца з клястэру зычных

Пасьля галоснага гуку такая гамза не вымаўляецца:  належыць чытаць як *al-baytu-l-kabīru*

## У арабскай артаграфіі
У арабскай артаграфіі гамза можа пісацца пяцьцю рознымі спосабамі:

* Самастойна (як асобная літара)
* Пад аліфам
* Над аліфам
* Над ўаў
* Над йа

## У іншых артаграфіях на арабскай аснове
Апрача арабскай, гамза выкарыстоўваецца ў іншых артаграфіях на арабскай аснове (пэрсыдзкая, пашту, старацюрская). У гэтых мовах яна можа пісацца над іншымі літарамі, чымся ў арабскай.

### Казаская
У казаскай артаграфіі на аснове арабіцы (альфабэт Ахмэта Байтурсынулы) гамза выкарыстоўваецца для пазначэньня пярэдняга шэрагу чатырох галосных. Яна пішацца *над* літарамі *älip, ya, waw* ды *damma-waw*, каб пазначыць адпаведна гукі /æ, i, ø, ʏ/ (тыя самыя літары бяз гамзы чытаюцца як /a, ɯ, o, u/. Літара E заўсёды пішацца проста як *ha*, бо адпаведны гук ня мае адпаведніка ў заднім шэрагу.

### Кітайская

У кітайскай артаграфіі на арабскай аснове (г. зв. Сяоэрцзін) гамза выкарыстоўваецца ў пазначэньнях галосных, а таксама ў некаторых фіналях (гуказлучэньнях, што завяршаюць склад). Гартанная змычка ў кітайскай мове мае фанэматычны характэр, але не адлюстроўваецца ў сяоэрцзіне.

## Крыніцы

;Арабская мова
* *[[The Encyclopaedia of Islam]]. New Edition*. Band 3. 1971; S. 150–152
* M. A. S. Abdel Haleem: ''Qur'ānic Orthography: The Written Representation Of The Recited Text Of The Qur'ān''. In: Islamic Quarterly: a Review of Islamic Culture, 38/3, 1994, S. 171–92
* El-Said M. Badawi, M. G. Carter, Adrian Gully: *Modern written Arabic: a comprehensive grammar*. Routledge, 2004. 
* Heinrich Alfred Barb: *Das System der Hamze-Orthographie in der arabischen Schrift*. Verlag von Karl Helf, 1860.
* Wolfdietrich Fischer: *Grammatik des klassischen Arabisch*. Harrassowitz, 2002. 
* Richard Lepsius: *Über die arabischen Sprachlaute und deren Umschrift: nebst einigen Erläuterungen über den harten i-Vocal in den tartarischen, slavischen und der rumänischen Sprache*. Dümmler, 1861; S. 96–157
* Günther Krahl, Wolfgang Reuschel, Eckehard Schulz: *Lehrbuch des modernen Arabisch*. Langenscheidt Verlag Enzyklopädie, 1995. 
* Theodor Nöldeke: *Geschichte des Qorâns*. Verlag der Dieterichschen Buchhandlung, 1860.
* Gotthold Weil: *Die Behandlung des Hamza-Alif im Arabischen besonders nach der Lehre von az-Zamaḫšarî und Ibn al-Anbârî*. In: *[[Zeitschrift für Assyriologie|Zeitschrift für Assyriologie und verwandte Gebiete]]*, Band 19, 1905–06, S. 1–63.

;Іншыя мовы
* Rozi Khan Burki: ''Dying Languages; Special Focus on Ormuri''. Pakistan Journal of Public Administration; December 2001; Volume 6. No. 2
* Michael Friedrich, Abdurishid Yakup: *Uyghurisch Lehrbuch*. Wiesbaden: Dr.&nbsp;Ludwig Reichert Verlag, 2002. 
* John Mace: *Persian grammar: for reference and revision*. Routledge, 2003. 
* Mohammad-Reza Majidi: *Das arabisch-persische Alphabet in den Sprachen der Welt*. Buske, 1984. 
* W. M. Thackston: ورديى سۆرانى زمانى — ''Sorani Kurdish — A Reference Grammar with Selected Readings''. (PDF-Datei; 848&nbsp;kB)

Катэгорыя:Арабскі альфабэт