open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Плятына

**Пля́тына** ( ад гішпанскага "platina" "срэбра") **Pt** — хімічны элемэнт VIII групы пэрыядычнай сыстэмы; атамны нумар 78. Адносіцца да сямейства плятынавых мэталаў. Плятына была адкрытая Антоніё дэ Улоа (Antonio de Ulloa) у 1735 годзе ў Паўднёвай Амэрыцы, дзе яшчэ да падарожжаў Калюмба індзейцы выкарыстоўвалі гэты мэтал. У 1822 годзе вялікія радовішчы плятыны былі выяўленыя ў алювіяльных адкладаньнях гор Урала ў Расеі.

## Прыродныя крыніцы
Трапляецца ў самародным выглядзе, у выглядзе сплаваў і злучэньняў. Радовішчы ў ПАР, ЗША, Зімбабвэ, Канадзе, Калумбіі. Масавая доля плятыны ў зямной кары складае каля 5×10-3 міліграмаў на кіляграм. Сусьветная вытворчасьць плятыны складае каля 155 тон штогод. Агульныя запасы плятыны складаюць больш за  тон.

## Прымяненьне
Больш за 50% плятыны ідзе на вытворчасьць ювелірных вырабаў. Яшчэ прыкладна 30% выкарыстоўваецца ў аўтамабілебудаваньні (сплаў плятыны з палядам — каталізатар дапальваньня выхлапных газаў у аўтамабілях з бэнзынавым рухавіком), электроніцы і электратэхніцы (матэрыял электрычных кантактаў і дроту), у вытворчасьці хімічнага посуду, у якасьці каталізатару хімічных рэакцый.

## Вонкавыя спасылкі
* Platinum»the essentials [WebElements Periodic Table]
* Platinum (Pt) - Chemical properties, Health and Environmental effects Lenntech B.V.
* Platinum Wolfram|Alpha Knowledgebase 2017

Катэгорыя:Хімічныя элемэнты
Катэгорыя:Мэталы
Катэгорыя:Высакародныя мэталы
Катэгорыя:Плятынавыя мэталы
Катэгорыя:Карысныя выкапні
Тытан

**Тытан** () **Ti** — хімічны элемэнт IV групы пэрыядычнай сыстэмы; атамны нумар 22. Атамная маса 47,867. Срабрыста-белы мэтал, падобны з выгляду на сталь. Упершыню адкрыты ў 1795 годзе Марцінам Г. Клапротам. Клапрот высьветліў, што мінэрал руціл зьяўляецца прыродным вокіслам мэтала, які ён назваў у гонар тытанаў.

## Прыродныя крыніцы
Адно з самых распаўсюджаных у зямной кары рэчываў — 10-е месца сярод іншых элемэнтаў (0,57% паводле масы). Адносіцца да рассеяных элемэнтаў і не ўтварае буйных радовішчаў. Радовішчы ў Аўстраліі, Канадзе, Нарвэгіі, ЗША, Расеі, Індыі, Бразыліі, Украіне. Асноўныя прыродныя злучэньні — TiO2 (руціл, брукіт; анатаз); FeTiO3 (ільмяніт); FeTiO3×nFe3O4 (тытанамагнетыт), CaTiO3 (пераўскіт). Таксама сустракаецца ў мэтэарытах.

## Прымяненьне
Авія-, ракета-, суднабудаўніцтва. Выраб тытанавых бялілаў — найлепшай белай фарбы. Некаторыя сплавы ўжываюцца ў хірургіі для пратэзаваньня суставаў. Сплавам на аснове TiNi уласьцівы эфэкт памяці, вырабы зь іх могуць пасьля дэфармацыі аднаўляць зыходную форму пры нагрэве. Нітрыд тытана ўяўляе сабой хімічна вельмі інэртны агнеўпорны матэрыял, які выкарыстоўваецца для вырабу цігляў, сопел для распыленьня мэталаў, устойлівых да карозіі пакрыцьцяў і да т. п.

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 

Катэгорыя:Хімічныя элемэнты
Катэгорыя:Мэталы
Магн

**Магн**, **магній** (), **Mg** — хімічны элемэнт II групы пэрыядычнай сыстэмы; атамны нумар 12. Срабрыста-белы мэтал. Магн мае вялікую хімічную актыўнасьць. Ён утварае злучэньні з большасьцю немэталаў і амаль з усімі кісьлямі. Магн мае тры стабільныя ізатопы з масавымі лікамі 24, 25 і 26. Вядома дзевятнаццаць радыеактыўных ізатопаў.

## Прыродныя крыніцы
Шырока распаўсюджаны ў прыродзе (8-е месца сярод элемэнтаў). Амаль кожны восьмы мінэрал утрымлівае магн. Запасы карбанатаў магну — магнэзіту MgCO3 і даляміту CaCO3·MgCO3 — практычна невычарпальныя. Таксама шырока распаўсюджаныя сылікаты магну — тальк, сэрпэнцін (азбэст) і інш. Вялікая колькасьць магну — у марской вадзе.
 
Магн утрымліваецца ў жывых арганізмах (зялёны пігмэнт расьлінаў хлярафіл утрымлівае каля 2,5% магну).

## Прымяненьне
Сплавы на аснове магну шырока ўжываюцца ў авіябудаваньні (магн лягчэйшы на трэць за гліняк і амаль у два разы больш трывалы). Сплавы магну немагнітныя, не іскраць пры ўдарах і церці, трывалыя супраць вібрацыйных нагрузак. Недахоп — нізкая каразійная ўстойлівасьць (патрэбна абарончае пакрыцьцё).

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
Нікель

**Нікель** () **Ni** — хімічны элемэнт VIII групы пэрыядычнай сыстэмы; атамны нумар 28. Шчыльнасьць пры  складае  г/см³. Серабрыста-белы мэтал з жаўтаватым адценьнем, добра апрацоўваецца, плястычны. У звычайных умовах існуе ў β-мадыфікацыі, якая мае кубічную шчыльна ўпакаваную структуру крышталічнай краты (a=3,5236 Å). Электрахімічны эквівалент іёна Ni2+ складае 0,30·10-6 кг/Кл. Нікель — мэтал сярэдняй хімічнай актыўнасьці. У злучэньнях звычайна двухвалентны. Упершыню атрыманы ў 1751 годзе швэдзкім навукоўцам А. Ф. Кронстэдтам. Назва паходзіць ад  — імені злога духа, які нібыта перашкаджаў гарнякам.

## Прыродныя крыніцы
Па знаходжаньні ў зямной кары займае 25-е месца сярод элемэнтаў (5,8•10-3% масы). Важнейшыя мінэралы — нікелін (NiAs), герсдарфіт (NiAsS), бунзэніт (NiO). Таксама зьяўляецца складнікам мілерыта (NiS), у якім доля нікеля складае 64,7% Асноўныя радовішчы — у Расеі, Канадзе, Новай Каледоніі, Аўстраліі, Кубе, Інданэзіі, Казахстане, Турцыі. Нікелевыя руды лічацца прамысловымі пры ўтрыманьні больш за 0,3% Ni. У 1979 выраблялася каля 700 тысяч тон.

## Прымяненьне
Да 80% здабытага нікелю ідзе на нікелевыя сплавы — легіраваныя сталі, звышцьвёрдыя, магнітныя, антыкаразійныя стопкі. Канструкцыйны матэрыял для хімічнага абсталяваньня і ядзерных рэактараў, электродаў акумулятараў. Сечыва вывядзеньня для нэўтронаў спэктра дзяленьня для нікеля складае σвыв = 1,89 ± 0,10 барн. Каля 10% — выраб каталізатараў для многіх рэакцыяў. Антыкаразійнае пакрыцьцё (нікеліраваньне).

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 
* 

## Вонкавыя спасылкі

* Nickel»the essentials  [WebElements Periodic Table]

Катэгорыя:Хімічныя элемэнты
Катэгорыя:Пераходныя мэталы
Хром

**Хром** () **Cr** — хімічны элемэнт VI групы пэрыядычнай сыстэмы; атамны нумар 24. Мэтал шэра-стальнога колеру.

## Прыродныя крыніцы
Па распаўсюджанасьці ў зямной кары займае 22-е месца. Зь мінэралаў найбольшае значэньне мае храміт FeO·Cr2O3. Радовішчы ў ПАР, Індыі, Расеі, Казахстане, Турцыі, ЗША, Альбаніі, Фінляндыі, Іране, Мадагаскары, Паўднёвай Радэзыі, Трансвааль, Кубе, Бразыліі, Японіі, Пакістане, Філіпінах.

## Прымяненьне
Асноўны спажывец — мэталюргія (дабаўкі ў сталь). Электралітычнае пакрыцьцё хромам жалезных вырабаў (храміраваньне) надае ім каразыйную стойкасьць. Хромавыя сплавы прымяняюцца ў машына- і прыборабудаваньні.

У тэкстыльнай і гарбарнай прамысловасьці выкарыстоўваецца як фарбавальнік і як складовая частка дубільных раствораў.

Аксыд хрому прымяняецца пры вырошчваньні штучных рубінаў (лазэрная тэхніка, прыборабудаваньне, ювэлірная справа).

## Вонкавыя спасылкі

* Chromium»the essentials [WebElements Periodic Table]

Катэгорыя:Хімічныя элемэнты
Катэгорыя:Пераходныя мэталы
Апатыт

**Апаты́т** — мінэрал, які належыць да фасфатаў Ca5[PO4]3 (F,Cl,OH)2, можа ўтрымліваць разнастайныя дамешкі. Утварае падоўжана-прызматычныя або ігольчатыя крышталі. Колер белы, блакітны, жоўты, фіялетавы, чорны. Цьвёрдасьць 5, шчыльнасьць ад 2,95 да 3,8 г/см³. Характэрны тлусты шкляны бляск.

Трапляецца ў магматычных пародах. Апатытавыя руды — карысны выкапень. Сумесь апатыту з кальцытам, гіпсам і іншымі у выглядзе зямлістых утварэньняў або канкрэцый называецца фасфарытам.

Апатыт зьяўляецца сыравінай для вытворчасьці фосфарных угнаеньняў, фосфарнай кіслаты і яе соляў; выкарыстоўваецца таксама ў мэталюргіі, шкляной і керамічнай прамысловасьці.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Мінэралы
Апатытавыя руды

**Апатытавыя руды** — прыродныя мінэральныя агрэгаты, у якіх ёсьць апатыт у колькасьцях і формах, што адпавядаюць умовам прамысловай перапрацоўкі. Найбольшае прамысловае значэньне маюць радовішчы зьвязаныя з магматычнымі пародамі.

Найбольшыя запасы апатытавых руд у Расеі, Бразыліі, ПАР, Фінляндыі.

Апатытавыя руды выкарыстоўваюцца для вытворчасьці фосфарных угнаеньняў, фосфарнай кіслаты і яе соляў, а таксама ў мэталюргіі, шкляной і керамічнай прамысловасьці.

Катэгорыя:Карысныя выкапні
Базальт

**Базальт** — магматычная горная парода, адна з найбольш пашыраных у зямной кары. Складаецца пераважна з плягіяклазу, піраксэну, алівіну, вульканічнага шкла. Характэрны цёмны колер. Структура горнай пароды парфірападобная ці шклістая. Шчыльнасьць 2,52—2,97 г/см³. Тэмпэратура плаўленьня 1000—1250 ºС. Базальты займаюць агромністыя плошчы дна акіянаў і велізарныя тэрыторыі матэрыкоў (трапы), утвараюць лявы многіх вульканаў. На Беларусі базальты выяўленыя на паўднёвым захадзе, у Берасьцейскай упадзіне. Базальт выкарыстоўваецца ў каменналіцейнай прамысловасьці, як будаўнічы і абліцовачны матэрыял.

## Крыніцы

Катэгорыя:Магматычныя горныя пароды
Дыспроз

**Дыспроз** () **Dy** — хімічны элемэнт III групы пэрыядычнай сыстэмы; атамны нумар 66. Адносіцца да лянтаноідаў. Дыспрасій ніколі не сустракаецца ў прыродзе ў свабодным стане, хаця, як і іншыя лантаніды, ён знаходзіцца ў розных мінералах, такіх як ксэнатым. Прыйдзены прыродны дыспрасій складаецца зь сямі ізатопаў, найбольш распаўсюджаным зь якіх зьяўляецца 164Dy.

## Прымяненьне
Спэцыяльныя сплавы, якія валодаюць магнітнымі ўласьцівасьцямі пры вельмі нізкіх тэмпэратурах. Дыспрозій (Dysprosium) мае важныя прымяненьні ў мностве галінах. З-за сваёй моцнай магнітнасьці сплавы дыспрозія выкарыстоўваюцца ў сонарных сыстэмах марской прамысловасьці (SONAR) , а таксама ў дазымэтрах для вымярэньня іянізуючага выпраменьваньня . Акрамя таго, дыспрозій прымяняецца ў пастаяннамагнітных маторах, ветраных генэратарах і рэгулятарных прыладах атамных рэактараў, а таксама ў іншых высокатэхналягічных галінах. Гэтыя шырокія прымяненьні поўным мерай адлюстроўваюць ключавую ролю дыспрозія ў сучаснай навуцы і прамысловасьці.

## Крыніцы

## Крыніцы

Катэгорыя:Хімічныя элемэнты
Катэгорыя:Лянтаноіды
Дысплэй

**Дысплэ́й** у агульным выпадку — любая паверхня, якая адлюстроўвае літарна-лічбавую або графічную інфармацыю, напрыклад экран кампутарнага манітора або інфармацыйнае табло, якое выкарыстоўваецца ў аэрапортах.

Варта адрозьніваць паняцьці «дысплэй» і «кампутарны манітор» (гэтыя два паняцьця часта бэрсаюць). Напрыклад — электронныя гадзіньнікі маюць дысплэй для адлюстраваньня інфармацыі (але ніяк не «манітор»).
Паповагорскі раён

**Папо́ваго́рскі раён** (афіцыйная назва — *Чырванаго́рскі раён*) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка на захадзе Бранскай вобласьці Расеі. Адміністрацыйны цэнтар — мястэчка Папова Гара.

## Геаграфія
Плошча раёну — 1120 км². Раён разьмешчаны на захадзе Бранскай вобласьці.

Мяжуе:
* на поўначы з Касьцюковіцкім і Краснапольскім раёнамі Магілёўскай вобласьці Беларусі; 
* на захадзе з Чачэрскім і Веткаўскім раёнамі Гомельскай вобласьці Беларусі; 
* на ўсходзе з Гардзееўскім раёнам Бранскай вобласьці; 
* на поўдні з Навазыбкаўскім раёнам Бранскай вобласьці. 

Асноўныя рэкі — Бесядзь, Віхолка.

## Экалёгія
Паповагорскі раён — адзін з найбольш пацярпелых ад катастрофы на Чарнобыльскай АЭС і радыёактыўных ападкаў у наступныя дні пасьля катастрофы. Чатыры населеныя пункты раёну — Барсукі, Князяўшчына, Прагрэс і Ніжні Млын былі ўлучаныя ў зону адчужэньня. Шматлікія населеныя пункты раёну былі аднесеныя да зоны адсяленьня і зоне з правам на адсяленьне. Максымальнае разьліковае значэньне радыяцыйнага забруджваньня — 9,4 мзв/год — адзначана ў мястэчку Забор’і.

## Гісторыя
Яшчэ за часамі Вялікага Княства Літоўскага існавала Паповагорская воласьць Старадубскага павету. У 1922 годзе ў зьвязку зь перайменаваньнем Паповай Гары ў Чырвоную Гару Паповагорскую воласьць перайменавалі ў Чырванагорскую. У 1929 годзе, з фармаваньнем раённага падзелу, воласьць ліквідавалі, а на яе тэрытарыяльнай аснове сфармавалі раён Клінцоўскай акругі Заходняй вобласьці. 5 ліпеня 1944 году згодна з указам Прэзыдыюму Вярхоўнага савету СССР утварылася Бранская вобласьць, у склад якой, нароўні зь іншымі, улучылі і Паповагорскі раён. У 1963 годзе раён ліквідавалі, але ў 1966 годзе яго аднавілі. 

У 2004 годзе ў зьвязку з працяглай эканамічнай стагнацыяй каля 5 тыс. чал. насельніцтва раёну (г. зн. прыкладна палова насельніцтва тагачаснага раёну) сабрало подпісы на карысьць пераходу тэрыторыі раёну ў склад Беларусі.

## Дэмаграфія
Насельніцтва раёну складае 16,1 тыс. чалавек. Усяго налічваецца 53&nbsp;населеныя пункты.

## Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел
Па муніцыпальнай рэформе (2005) у раёне ёсьць 1 мескае і 6 сельскіх паселішчаў:

**Мескае паселішча:**
* Паповагорскае мескае паселішча

**Сельскія паселішчы:**
* Калюдаўскае сельскае паселішча
* Латакоўскае сельскае паселішча
* Любаўшанскае сельскае паселішча
* Макарыцкае сельскае паселішча
* Пераласкае сельскае паселішча
* Ялоўскае сельскае паселішча

## Эканоміка
* Сыраробны завод у мястэчку Паповай Гары

## Транспарт
Маршрут 540 «Папова Гара — Бранск».

## Славутасьці
* Гарадзішча ў мястэчку Паповай Гары
* Курганы радзімічаў у мястэчку Паповай Гары
* Царква Раства Хрыстова ў сяле Калюдах
* Вятрак у вёсцы Марозаўцы
* Царква Покрыва Багародзіцы ў сяле Медзьведзях
* Царква Покрыва Багародзіцы ў сяле Ялоўцы

## Асобы
* Васіль Цымбаліст — заслужаны вынаходнік Расеі, нарадзіўся 20 траўня 1935 году ў вёсцы Рубанах у вялікай сялянскай сям’і

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Паповагорскі раён, Radzima.org
* Інфармацыйны партал Браншчыны
Мглінскі раён

**Мглінскі раён** — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка на паўночным захадзе Бранскай вобласьці Расеі. Адміністрацыйны цэнтар — места Мглін.

## Геаграфія
Плошча раёну — 1120 км². Асноўныя рэкі — Іпуць, Варануса.

## Гісторыя
5 ліпеня 1944 году ўказам Прэзыдыюму Вярхоўнага савету СССР была ўтвораная Бранская вобласьць, у склад якой, нароўні зь іншымі, быў улучаны і Мглінскі раён. У 1963 годзе раён скасавалі, у 1966 годзе — аднавілі.

## Дэмаграфія
Насельніцтва раёну складае 21,6 тыс. чалавек, у тым ліку ў мескіх умовах жывуць каля 8,2&nbsp;тыс. Усяго налічваецца 131&nbsp;населены пункт.

## Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел
Па муніцыпальнай рэформе (2005) у раёне маецца 1 мескае і 12 сельскіх паселішчаў:

**Мескае паселішча:**
* Мглінскае мескае паселішча
**Сельскія паселішчы:**
* Асколкаўскае сельскае паселішча
* Белаводзкае сельскае паселішча
* Вельжыцкае сельскае паселішча
* Ветлеўскае сельскае паселішча
* Высоцкае сельскае паселішча
* Краснакасароўскае сельскае паселішча
* Малодзькаўскае сельскае паселішча
* Новараманоўскае сельскае паселішча
* Новачашуйкаўскае сельскае паселішча
* Сакалоўскае сельскае паселішча
* Сімонтаўскае сельскае паселішча
* Шумараўскае сельскае паселішча

## Славутасьці
* Царква Сьв. Мікалая ў с. Высокае
* Царква Ўзвышэньня Сьв. Крыжа ў с. Курчычы
* Царква Сьв. Мікалая ў с. Лугавец
* Сядзібна-паркавы комплекс Дуніных-Баркоўскіх і царква Покрыва Прасьв. Багародзіцы ў с. Новая Раманоўка
* Царква Сьв. Міхала Арханёла ў с. Разрытае

## Глядзіце таксама
* Літвіны Севершчыны

## Вонкавыя спасылкі

* Мглінскі раён на Radzima.org
Наўлінскі раён

**Наўлінскі раён** — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка на ўсходзе Бранскай вобласьці Расеі. Адміністрацыйны цэнтар — мястэчка Наўля.

## Геаграфія
Плошча раёну — 2030 км². Асноўныя рэкі — Наўля, Рэўна.

## Гісторыя
5 ліпеня 1944 Указам Прэзыдыюму Вярхоўнага Савету СССР была ўтвораная Бранская вобласьць, у склад якой, нароўні зь іншымі, быў улучаны і Наўлінскі раён. У 1963 раён быў скасаваны, у 1965 — адноўлены.

## Дэмаграфія
Насельніцтва раёну складае 28,2 тыс. чалавек, у тым ліку ў мескіх умовах жывуць каля 16&nbsp;тыс.

Усяго налічваецца 86&nbsp;населеных пунктаў. Найбуйнейшыя зь іх – Наўля, Алтухова.

Агульная колькасьць насельніцтва раёну (з райцэнтрам):

## Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел
Па муніцыпальнай рэформе (2005) у раёне маецца 2 мескія і 11 сельскіх паселішчаў:

**Мескія паселішчы:**
* Алтухоўскае мескае паселішча
* Наўлінскае мескае паселішча
**Сельскія паселішчы:**
* Алешынскае сельскае паселішча
* Бякаўскае сельскае паселішча
* Вздружанскае сельскае паселішча
* Клюковенскае сельскае паселішча
* Пралысоўскае сельскае паселішча
* Рэвенскае сельскае паселішча
* Сакалоўскае сельскае паселішча
* Салтанаўскае сельскае паселішча
* Сінезерскае сельскае паселішча
* Чычкаўскае сельскае паселішча
* Шчаглоўскае сельскае паселішча

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Раёны Бранскай вобласьці
Ян Ст’юарт Дональдсан

**Ян Ст’юарт Дональдсан** (; 11 жніўня 1957 — 24 верасьня 1993) — брытанскі музыка. Заснавальнік рок-групы Skrewdriver.

## Біяграфія
Ян Ст’юарт Дональдсан нарадзіўся 11 жніўня 1957 году ў горадзе Поўлтан-ле-Файлд (графства Ланкашыр). Ян Ст’юарт вырас у Блэкпуле, дзе ў 1976 годзе ён сфармаваў групу Skrewdriver пад уражаньнем ад выступу Sex Pistols у Манчэстэры. Першапачаткова гурт граў панк-музыку, але паступова пераарыентаваўся на іншую тэматыку.

У 1979 годзе гурт распаўся, аднак у 1982 годзе Ян Ст’юарт аднавіў яго. Блізкім сябрам Ст’юарта быў Нікі Крэйн. Акрамя таго, Ст’юарт быў лідэрам музычных груп The Klansmen і White Diamond. У 1992 годзе Ст’юарт быў адным з арганізатараў канцэрту ў Лёндане. У 1993 годзе Ян Ст’юарт запісаў свой апошні альбом *Hail Victory* («Жыве перамога»), які выйшаў ужо пасьля яго сьмерці: яго апошні канцэрт прайшоў у Нямеччыне ў ліпені 1993 году, а 23 верасьня 1993 году Дональдсан і яго сябар патрапілі ў аўтакатастрофу ў Дэрбішыры. Дональдсан памёр на наступны дзень ад атрыманых траўмаў.

Катэгорыя:Брытанскія музыкі
Катэгорыя:Нарадзіліся 11 жніўня
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1957 годзе
Катэгорыя:Памерлі 24 верасьня
Катэгорыя:Памерлі ў 1993 годзе
Катэгорыя:Загінулі ў аўтамабільных катастрофах
Почапскі раён

**Почапскі раён** — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў цэнтры Бранскай вобласьці Расеі. Адміністрацыйны цэнтар — места Почап.

## Геаграфія
Плошча раёну — 1887 км². Асноўныя рэкі — Судасьць.

## Гісторыя
Раён быў сфармаваны ў 1929 годзе і ад пачатку ўваходзіў у склад Заходняй вобласьці РСФСР, а з 1937 году — Арлоўскай вобласьці. 5 ліпеня 1944 году ўказам Прэзыдыюму Вярхоўнага савету СССР была ўтвораная Бранская вобласьць, у склад якой, нароўні зь іншымі, быў улучаны і Почапскі раён.

## Дэмаграфія
Насельніцтва раёну складае 45,9 тыс. чалавек, у тым ліку ў мескіх умовах жывуць каля 17,2&nbsp;тыс. Усяго налічваецца 247&nbsp;населеных пунктаў.

## Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел
Па муніцыпальнай рэформе (2005) у раёне маецца 2 мескія і 17 сельскіх паселішчаў:

**Мескія паселішчы:**
* Почапскае мескае паселішча
* Рамасускае мескае паселішча

**Сельскія паселішчы:**
* Бакланскае сельскае паселішча
* Бялькоўскае сельскае паселішча
* Валуецкае сельскае паселішча
* Вітаўскае сельскае паселішча
* Гушчынскае сельскае паселішча
* Даманіцкае сельскае паселішча
* Дзьмітраўскае сельскае паселішча
* Краснароскае сельскае паселішча
* Маскоўскае сельскае паселішча
* Пальнікоўскае сельскае паселішча
* Першамайскае сельскае паселішча
* Рагозінскае сельскае паселішча
* Рэчыцкае сельскае паселішча
* Сямецкае сельскае паселішча
* Сятолаўское сельскае паселішча
* Цітаўскае сельскае паселішча
* Чопаўскае сельскае паселішча

## Транспарт
Праз раён праходзіць аўтатраса Бранск — мяжа Беларусі.

## Славутасьці
* Царква Праабражэньня Гасподняга ў в. Баклань
* Царква Покрыва Прасьв. Багародзіцы ў в. Вітаўка
* Царква Покрыва Прасьв. Багародзіцы ў в. Губостава
* Сядзібна-паркавы комплекс Разумоўскіх і царква Ўсьпеньня Прасьв. Багародзіцы ў в. Красны Рог
* Царква Сьв. Тройцы ў в. Селішча
* Царква Сьв. Мікалая ў в. Старапочапье
* Царква Сьв. ап. Іаана Багаслова ў в. Чопаў

## Вонкавыя спасылкі

* Почапскі раён на Radzima.org

Катэгорыя:Раёны Бранскай вобласьці
Рагнедзінскі раён

**Рагнедзінскі раён** — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка на поўначы Бранскай вобласьці Расеі. Адміністрацыйны цэнтар — мястэчка Рагнедзіна.

## Геаграфія
Плошча раёну — 1060 км².

## Гісторыя
Рагнедзінскі раён быў утвораны ў 1929 з часткі сумежных тэрыторыяў Бежыцкага павету Бранскай губэрні і Рослаўскага павету Смаленскай губэрні. Ад пачатку раён уваходзіў у склад Рослаўскай акругі Заходняй вобласьці.

У 1937 была ўтвораная Арлоўская вобласьць, у якую разам зь іншымі раёнамі цяперашняй Бранскай вобласьці ўвайшоў і Рагнедзінскі раён.

5 ліпеня 1944 Указам Прэзыдыюму Вярхоўнага Савету СССР была ўтвораная Бранская вобласьць, у склад якой, нароўні зь іншымі, быў улучаны і Рагнедзінскі раён. З 1963 па 1972 раён быў часова скасаваны, а ягоная тэрыторыя ўваходзіла ў Дубраўскі раён.

## Дэмаграфія
Насельніцтва раёну складае 8,3 тыс. чалавек, у тым ліку ў мескіх умовах жывуць каля 3,2&nbsp;тыс. Усяго налічваецца 107&nbsp;населеных пунктаў.

## Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел
Па муніцыпальнай рэформе (2005) у раёне маецца 1 мескае і 5 сельскіх паселішчаў:

**Мескае паселішча:**
* Рагнедзінскае мескае паселішча

**Сельскія паселішчы:**
* Воранаўскае сельскае паселішча
* Селілавіцкае сельскае паселішча
* Цюнінскае сельскае паселішча
* Фёдараўскае сельскае паселішча
* Шаровіцкое сельскае паселішча

## Вонкавыя спасылкі

* Рагнедзінскі раён на Radzima.org

Катэгорыя:Раёны Бранскай вобласьці
Сеўскі раён

**Сеўскі раён** — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка на паўднёвым усходзе Бранскай вобласьці Расеі. Адміністрацыйны цэнтар — места Сеўск.

## Геаграфія
Плошча раёну — 1220 км². Асноўныя рэкі — Сеў.

## Гісторыя
У 1920 годзе Сеўскі павет увайшоў у Бранскую губэрню. 5 ліпеня 1944 году ўказам Прэзыдыюму Вярхоўнага Савету СССР была ўтвораная Бранская вобласьць, у склад якой, нароўні зь іншымі, быў улучаны і Сеўскі раён.

## Дэмаграфія
Насельніцтва раёну складае 18,2 тыс. чалавек, у тым ліку ў мескіх умовах жывуць каля 7,6&nbsp;тыс.

## Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел
Па муніцыпальнай рэформе (2005) у раёне маецца 1 мескае і 7 сельскіх паселішчаў:

**Мескае паселішча:**
* Сеўскае мескае паселішча
**Сельскія паселішчы:**
* Дабраводзкае сельскае паселішча
* Косіцскае сельскае паселішча
* Наваямское сельскае паселішча
* Падлеснанавасельскае сельскае паселішча
* Пушкінскае сельскае паселішча
* Троебортнаўское сельскае паселішча
* Чамлыскае сельскае паселішча

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Раёны Бранскай вобласьці
Пагарскі раён

**Пагарскі раён** — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка на поўдні Бранскай вобласьці Расеі. Адміністрацыйны цэнтар — мястэчка Пагар.

## Геаграфія
Плошча раёну — 1210 км². Асноўныя рэкі — Судасьць, Вара, Вабля.

## Прыродныя рэсурсы
На тэрыторыі раёну вядзецца здабыча пяску, гліны, торфу.

## Экалёгія
Чарнобыльская катастрофа прывяла да пагаршэньня экалягічнага становішча Пагарскага раёну. Практычна ўвесь раён апынуўся ў зоне радыяцыйнага забруджваньня (1—5 Кюры/км²).

## Дэмаграфія
Насельніцтва раёну складае 34,1 тыс. чалавек, у тым ліку ў мескіх умовах жывуць каля 11,5&nbsp;тыс. Усяго налічваецца 132&nbsp;населеныя пункты.

## Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел
Па муніцыпальнай рэформе (2005) у раёне маецца 1 мескае і 14 сельскіх паселішчаў:

**Мескае паселішча:**
* Пагарскае мескае паселішча
**Сельскія паселішчы:**
* Баршчоўскае сельскае паселішча
* Вадзькаўское сельскае паселішча
* Віцямлянскае сельскае паселішча
* Гарадзішчанскае сельскае паселішча
* Гетуноўскае сельскае паселішча
* Грынёўскае сельскае паселішча
* Долбатаўскае сельскае паселішча
* Кісьцерскае сельскае паселішча
* Пасудіцкае сельскае паселішча
* Прырубкінскае сельскае паселішча
* Стэчанскае сельскае паселішча
* Сувораўскае сельскае паселішча
* Чавускае сельскае паселішча
* Юдзінаўскае сельскае паселішча

## Славутасьці
* Царква Сьв. Мікалая ў в. Балыкіна.
* Царква Сьв. Міхала Арханёла ў в. Бобрык.
* Сядзібна-паркавы комплекс Безбародкаў і царква Сьв. Тройцы ў в. Грынёва.
* Царква Сьв. Дзьмітрыя Салунскага ў в. Дараеўск.
* Царква Сьв. Параскевы Пятніцы ў в. Зарэчнае.
* Царква Сьв. Мікалая ў в. Курава.
* Царква Покрыва Прасьв. Багародзіцы ў в. Лобкі.
* Царква Нараджэньня Божай Маці і гарадзішча ў в. Пасудзічы.
* Царква Сьв. Мікалая і гарадзішча радзімічаў «Сінін Мост» у в. Сінін.
* Царква Нараджэньня Божай Маці ў в. Стэчна.
* Дом-музэй беларускага археоляга К. Палікарповіча і музэй «Палеалітычная стаянка» ў в. Юдзінава.

## Асобы
* Іван Нікітчанка (1939—2010) — беларускі навуковец у галіне сэлекцыі жывёлаў, чалец-карэспандэнт Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі (1986), доктар сельскагаспадарчых навук (1979), прафэсар (1981)
* Аляксандар Шкурко — навуковец, палярнік
* Яўген Шляхта — доктар мэдычных навук, прафэсар, заслужаны дзяяч навукі РФ, чалец-карэспандэнт РАМН

## Вонкавыя спасылкі

* Пагарскі раён на Radzima.org
Старадубскі раён

**Старадубскі раён** — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка на поўдні Бранскай вобласьці Расеі. Адміністрацыйны цэнтар — места Старадуб.

## Геаграфія
Плошча раёну — 1750 км². Асноўныя рэкі — Бабінец, Вабля

## Гісторыя
У 1917—1919 гадах тэрыторыя цяперашняга Старадубскага раёну ўваходзіла ў склад УНР, а затым Украінскай дзяржавы гетмана П. Скарападзкага. У 1919 годзе Старадубскі павет быў перададзены ў склад Гомельскай губэрні РСФСР. У 1926 годзе, у зьвязку з расфармаваньнем Гомельскай губэрні, увайшоў у склад Бранскай губэрні.

У 1929 годзе, з увядзеньнем новага адміністрацыйнага падзелу, губэрні і паветы скасавалі. Быў утвораны Старадубскі раён, які ад пачатку ўвайшоў у Клінцоўскую акругу Заходняй вобласьці з цэнтрам у м. Смаленску. 5 ліпеня 1944 году ўказам Прэзыдыюму Вярхоўнага Савету СССР была ўтвораная Бранская вобласьць, у склад якой, нароўні зь іншымі, быў улучаны і Старадубскі раён.

## Дэмаграфія
Насельніцтва раёну складае 43 тыс. чалавек, у тым ліку ў мескіх умовах жывуць каля 18&nbsp;тыс. Усяго налічваецца 175&nbsp;населеных пунктаў.

## Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел
Па муніцыпальнай рэформе (2005) у раёне маецца 10 сельскіх паселішчаў:
* Вараноцкае сельскае паселішча
* Гарцаўскае сельскае паселішча
* Дзесятухаўскае сельскае паселішча
* Занкоўскае сельскае паселішча
* Запольскахалеевіцкае сельскае паселішча
* Каменскае сельскае паселішча
* Меленскае сельскае паселішча
* Моханаўскае сельскае паселішча
* Мышкоўскае сельскае паселішча
* Панураўскае сельскае паселішча

## Транспарт
Праз раён праходзіць чыгуначная лінія Ўнеча — Хутар Міхайлаўскі.

## Славутасьці
* Сядзібна-паркавы комплекс Міклашэўскіх, царква Нараджэньня Божай Маці і царква Сьв. Аляксандра Неўскага ў в. Панураўка.
* Царква Сьв. Міхала Арханёла ў в. Солава.
* Царква Сьвв. апп. Пятра й Паўла ў в. Ялівонка.
* Царква Сьв. Мікалая ў в. Яцкавічы.

## Глядзіце таксама
* Літвіны Севершчыны
* Старадубскае княства 
* Старадубскі павет

## Вонкавыя спасылкі

* Старадубскі раён на Radzima.org
Суземскі раён

**Суземскі раён** — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка на паўднёвым усходзе Бранскай вобласьці Расеі. Адміністрацыйны цэнтар — мястэчка Суземка.

## Геаграфія
Мяжуе зь Сеўскім раёнам на паўднёвым усходзе, Камарыцкім раёнам на ўсходзе, Брасаўскім раёнам на паўночным усходзе, Трубчэўскім раёнам на захадзе, Наўлінскім раёнам на поўначы, Сярэдзіна-Будзкім раёнам Сумской вобласьці Ўкраіны на поўдні. 

Плошча тэрыторыі — 1339,32&nbsp;км².

### Гідралёгія

Па тэрыторыі раёну цякуць некалькі рэчак:
* Бобрык
* Няруса (прыток Дзясны)
* Сеў (прыток Нярусы)
* Тара
* Уль

## Флёра і фаўна
На тэрыторыі Трубчэўскага і Суземскага раёнаў разьмяшчаецца запаведнік «Бранскі лес».

## Экалёгія
Пасьля катастрофы на Чарнобыльскай АЭС частка раёну апынулася ў зоне забруджаньня ізатопамі стронцыя-90 і цэзія-137. Плошча забруджаных лясных тэрыторыяў на 1 студзеня 2004 году складала 4059&nbsp;га са шчыльнасьцю забруджваньня да 5&nbsp;Кы/км².

## Гісторыя
Суземскі раён быў утвораны ў 1929 годзе ў складзе Бранскай акругі Заходняй вобласьці, у 1937 годзе ўвайшоў у склад Арлоўскай вобласьці, а з 1944 году знаходзіцца ў складзе Бранскай вобласьці. Неаднаразова расфармоўваўся і ўзнаўляўся.

## Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел
Па муніцыпальнай рэформе (2005) у раёне маецца 2 мескія і 5 сельскіх паселішчаў:

**Мескія паселішчы:**
* Кокараўскае мескае паселішча
* Суземскае мескае паселішча
**Сельскія паселішчы:**
* Алешковіцкае сельскае паселішча
* Новапагошчанскае сельскае паселішча
* Няўдольскае сельскае паселішча
* Селячанскае сельскае паселішча
* Холмецкае сельскае паселішча

## Транспарт
Па тэрыторыі раёну праходзіць чыгуначная лінія Бранск — Кіеў; ад станцыі Суземка адыходзіць чыгунка на места Трубчэўск і мястэчка Белая Бярозка. Па чыгунцы ажыцьцяўляецца грузавое злучэньне (пасажырскае злучэньне спыненае ў 2004 годзе).

**Усе буйныя дарогі раёнe асфальтаваныя:**
* Суземка —  «Украіна»
* Суземка — Трубчэўск
* Суземка — Холмечы
* Суземка — Зярнова

Дзейнічаюць аўтобусныя маршруты «Суземка — Зярнова», «Суземка — Дзянісаўка», «Суземка — Сеўск» і некалькі іншых.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Гісторыя адміністрацыйных пераўтварэньняў Бранскай вобласьці

Катэгорыя:Раёны Бранскай вобласьці
Трубчэўскі раён

**Трубчэўскі раён** — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка на поўдні Бранскай вобласьці Расеі. Адміністрацыйны цэнтар — места Трубчэўск.

## Геаграфія
Плошча раёну — 1820 км².

### Гідралёгія
Асноўныя рэкі — Дзясна, Няруса (прыток Дзясны).

## Гісторыя
У зьвязку з увядзеньнем у СССР новай сыстэмы адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу, у 1929 годзе тэрыторыя Бранскай губэрні была падзеленая на раёны, якія з 1 кастрычніка былі ўлучаныя ў склад новаўтворанай Заходняй вобласьці. Адным з такіх раёнаў быў Трубчэўскі.

У 1937 годзе Трубчэўскі раён, у ліку іншых раёнаў, быў улучаны ў склад ізноў утворанай Арлоўскай вобласьці.

5 ліпеня 1944 году Ўказам Прэзыдыюму Вярхоўнага Савету СССР была ўтвораная Бранская вобласьць, у склад якой, нароўні зь іншымі, увайшоў і Трубчэўскі раён.

## Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел
Па муніцыпальнай рэформе (2005) у раёне маецца 2 мескія і 6 сельскіх паселішчаў:

**Мескія паселішчы:**
* Белабярозкаўскае мескае паселішча
* Трубчэўскае мескае паселішча
**Сельскія паселішчы:**
* Гарадзецкае сельскае паселішча
* Сялецкае сельскае паселішча
* Семачкаўскае сельскае паселішча
* Тялецкае сельскае паселішча
* Усоскае сельскае паселішча
* Юраўскае сельскае паселішча

## Славутасьці
* Царква Сьв. Міхала Арханёла ў в. Аляшанка
* Царква Нараджэньня Божай Маці ў в. Гнілёва
* Манастыр Спаса-Праабражэнскі і гарадзішча ў в. Кветунь
* Царква Сьв. Якіма й Ганны ў в. Любажычы
* Царква Сьв. Мікалая ў в. Любец
* Царква Сьв. Параскевы Пятніцы ў в. Піліпавічы
* Царква Сьвв. апп. Пятра й Паўла ў в. Плюскаў
* Царква Сьв. Мітрафана ў в. Рабчоўск
* Царква Ўсьпеньня Прасьв. Багародзіцы ў в. Радуціна
* Царква Маці Божай Смаленскай у в. Ратчына
* Царква Сьв. Мікалая ў в. Семачкі
* Царква Сьв. Духа ў в. Сялец
* Царква Сьв. Мікалая ў в. Цішына

## Вонкавыя спасылкі
*
Унецкі раён

**Унецкі раён** — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў цэнтральнай частцы Бранскай вобласьці Расеі. Адміністрацыйны цэнтар — места Ўнеча.

## Геаграфія
Плошча раёну — 1130 км². Асноўная рака — Унеча.

## Гісторыя
5 ліпеня 1944 году ўказам Прэзыдыюму Вярхоўнага савету СССР была ўтвораная Бранская вобласьць, у склад якой, нароўні зь іншымі, увайшоў і Ўнецкі раён.

## Дэмаграфія
Насельніцтва раёну складае 45,2 тыс. чалавек, у тым ліку ў мескіх умовах жывуць каля 28&nbsp;тыс. Усяго налічваецца 110&nbsp;населеных пунктаў.

## Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел
Па муніцыпальнай рэформе (2005) у раёне маецца 1 мескае і 8 сельскіх паселішчаў:

**Мескае паселішча:**
* Унецкае мескае паселішча
**Сельскія паселішчы:**
* Бярэзінскае сельскае паселішча
* Высоцкае сельскае паселішча
* Івайцёнскае сельскае паселішча
* Красновіцкае сельскае паселішча
* Найтапавіцкае сельскае паселішча
* Паўлаўскае сельскае паселішча
* Старагутнянскае сельскае паселішча
* Старасельскае сельскае паселішча

## Эканоміка
Унецкі раён належыць да ліку прамыслова-сельскагаспадарчых раёнаў. Прадпрыемствы-лідэры — ААТ&nbsp;«Камбінат хлебапрадуктаў», радыёзавод ТАА&nbsp;«Тэмбр».

## Транспарт
Праз раён праходзяць аўтатраса  Бранск — Навазыбкаў — мяжа Беларусі — (Кобрынь). Чыгуначныя лініі злучаюць Унечу з такімі вузламі, як Бранск, Ворша, Гомель, Хутар-Міхайлаўскі.

## Славутасьці
* Царква Покрыва Прасьв. Багародзіцы ў в. Высокае
* Могілкі старыя праваслаўныя і капліца ў в. Добрык
* Царква Нараджэньня Божай Маці ў в. Лышчычы
* Царква Ўсьпеньня Прасьв. Багародзіцы ў в. Найтапавічы
* Царква Ўсіх Сьвятых у в. Расуха
* Царква Сьв. Мікалая ў в. Семешкава
* Царква Сьв. Дзьмітрыя Салунскага ў в. Старае Задубеньне

## Вонкавыя спасылкі

* Унецкі раён на Radzima.org

Катэгорыя:Раёны Бранскай вобласьці
Унеча

**Уне́ча** () — места ў Бранскай вобласьці Расеі, у вярхоўі рэчкі Ўнеча. Адміністрацыйны цэнтар Унецкага раёну. Насельніцтва 23 673 чалавек (на 2024 год).

Знаходзіцца за 140 км на паўднёвы захад ад Бранску, на аўтадарозе Бранск — Гомель. Вузел чыгуначных лініяў на Бранск, Воршу, Гомель, Хутар-Міхайлаўскі.

## Гісторыя
* 1887: заснаваньне паселішча як станцыі Палескай чыгункі.
* 1927: гарадзкі пасёлак.
* 1929: у выніку правядзеньня лініі Харкаў — Ворша зрабілася значным чыгуначным вузлом і пачала інтэнсіўна разьвівацца.
* 1936—1951: станцыя Ўнеча ў падначаленьні Беларускай чыгункі.
* 1940: атрымала статус места.
* 1943—1944: у месьце знаходзілася кіраўніцтва Беларускай чыгункі.

## Насельніцтва
* 1939 — 14,0 тыс. чал.
* 1959 — 16,5 тыс. чал.
* 1979 — 25,4 тыс. чал.
* 1993 — 29,7 тыс. чал.
* 2009 — 26,5 тыс. чал.
* 2017: — 24 тыс. чал.

## Эканоміка
Завод «Тэмбр». Прадпрыемствы чыгуначнага транспарту (лякаматыўнае і вагоннае дэпо і інш.) і харчовай прамысловасьці (заводы: гароднінасушыльны, масла і сухога малака, мясаптушкакамбінат). Камбінат жалезабэтонных вырабаў.

## Турыстычная інфармацыя
У месьце знаходзяцца карцінная галерэя Бранскай вобласьці і гістарычна-краязнаўчы музэй.

## Асобы
* Уладзімер Базан — беларускі фотамастак
* Павал Якубовіч — беларускі журналіст, рэдактар газэты «Советская Белоруссия»

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Мескі сайт

Катэгорыя:Унеча
Катэгорыя:Гарады Расеі
Захад

**Захад** — адзін з чатырох асноўных бакоў сьвету. Зямля круціцца з захаду на ўсход. Пункт, у якім матэматычны гарызонт перасякаецца з нябесным экватарам. Абазначаецца літарамі **З** альбо **W** («ўэст»).

На мапах заходні бок звычайна знаходзіцца зьлева.

Іншымі асноўнымі бакамі сьвету зьяўляюцца ўсход, поўнач і поўдзень.

## Глядзіце таксама
* Арыентаваньне
* Ружа вятроў
* Час
* Часавы пас
* Сонца
* Компас
* Навігацыя

## Крыніцы

Катэгорыя:Арыентаваньне
Поўдзень

**Поўдзень** — адзін з чатырох асноўных бакоў сьвету, які паказвае ў напрамку паўднёвага полюсу. Абазначаецца літарамі **Пд** альбо **S** («зюйд»).

На мапах паўднёвы бок звычайна знаходзіцца ўнізе.

Іншымі асноўнымі бакамі сьвету зьяўляюцца захад, усход і поўнач.

## Глядзіце таксама
* Арыентаваньне
* Ружа вятроў
* Час
* Часавы пас
* Сонца
* Компас
* Навігацыя

Катэгорыя:Арыентаваньне
Усход

**Усход** — адзін з чатырох асноўных бакоў сьвету (там, дзе ўсходзіць Сонца). Абазначаецца літарамі **У** альбо **O** («ост»).

На мапах усходні бок звычайна знаходзіцца справа.

Іншымі асноўнымі бакамі сьвету зьяўляюцца захад, поўнач і поўдзень.

## Глядзіце таксама
* Арыентаваньне
* Ружа вятроў
* Час
* Часавы пас
* Сонца
* Компас
* Навігацыя

Катэгорыя:Арыентаваньне
Сеўск

**Сеўск** — места ў Бранскай вобласьці Расеі, на рацэ Сеў. Адміністрацыйны цэнтар Сеўскага раёну. Насельніцтва на 2018 год — 6663 чалавекі.

Знаходзіцца за 149 км ад Бранску, за 43 км ад чыгуначнай станцыі Камарычы на лініі Бранск — Льгоў.

## Гісторыя
* 1146: першыя згадкі ў Ўваскрасенскім і Іпацьеўскім летапісах, вядомы як паселішча *Севсько* Чарнігаўска-Северскага княства.
* 1356: увайшоў у склад Вялікага Княства Літоўскага.
* 1585: захоплены Масковіяй, пасьля чаго зраіўся адной з найважнейшых паўднёвых фартэцыяў.
* пачатак XVII стагодзьдзя: жыхары Сеўску выступілі на баку Дзьмітрыя Самазванца.
* 1618: згодна з умовамі Дэвулінскага замірэньня застаўся за Масковіяй.

* 1634: вытрымаў аблогу войскамі Рэчы Паспалітай.
* 1654: цэнтар Сеўскага палку.
* 1686: распачала працу Сеўская мынца.
* 1708: у Кіеўскай губэрні, а ад 1727 у Белгарадзкай губэрні.
* 1778: атрымаў статус места.
* 1796: цэнтар павету Арлоўскай губэрні.
* 1909: у месьце акдрылася вучэльня.
* 1941—1943: знаходзіўся пад нямецкай акупацыяй.
* 1944: у Бранскай вобласьці.

## Насельніцтва
* XVII стагодзьдзе: 1625 год — 0,5 тыс. чал.
* XVIII стагодзьдзе: 1711 год — 8,3 тыс. чал.
* XIX стагодзьдзе: 1871 год — 7733 тыс. чал., у т. л. 35 каталікоў, 8 пратэстантаў, 62 юдаісты, 3 магамэтаніны.; 1897 год — 9,2 тыс. чал.
* XX стагодзьдзе: 1959 год — 6,2 тыс. чал.; 1979 год — 7,5 тыс. чал.; 1996 год — 8,1 тыс. чал.
* XXI стагодзьдзе: 2009 год — 7,5 тыс. чал.

## Эканоміка
Філія Маскоўскага станкабудаўнічага заводу ім. С. Арджанікідзэ, завод па апрацоўцы пянькі, прадпрыемствы харчовай прамысловасьці.

## Славутасьці
Цэрквы: Узьнясенская (1765), Петрапаўлаўская (1809), Казанская (1760). Званіцы Ўсьпенскага (1811) і Траецкага (1782) сабораў. Жылыя дамы другой паловы XIX ст.

Поруч зь Сеўскам — Спаса-Праабражэнскі манастыр (заснаваны ў 1631 годзе як фартэцыя на подступах да Сеўску).

## Асобы
* Іван Пятроўскі (1901—1973) — матэматык, рэктар МДУ

## Крыніцы

## Літаратура
* Siewsk //  S. 604

## Вонкавыя спасылкі

* Мескі сайт

Катэгорыя:Гарады Бранскай вобласьці
Жвір

**Жвір** — прахонная абломкавая асадкавая парода, складзеная з абкатаных абломкаў горных парод і мінэралаў памерамі ад 1 да 10 мм. Паводле ўтварэньня адрозьніваюць жвір рачны, азёрны, марскі і ледавіковы.

Жвір можа ўтвараць паклады (лінзападобныя або пляставыя), належыць да карысных выкапняў. Здабываецца адкрытым спосабам. Выкарыстоўваецца жвір для вытворчасьці бэтону, пры будаўніцтве дарог, фільтрацыйных пабудоў і іншых.

На Беларусі пяскова-жвіровы матэрыял пашыраны ў антрапагенавых адкладах і сканцэнтраваны пераважна ў межах Беларускай грады і Паазер’я. Разьведана 136 радовішчаў, зь іх выкарыстоўваецца 82.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Абломкавыя горныя пароды
Забайкальле

**Забайкальле** — прыродны рэгіён у азіяцкай часцы Расеі, які разьмешчаны паміж возерам Байкалам на захадзе і зьліцьцем рэк Шылкі і Аргуні на ўсходзе, а таксама паміж Патомскім і Паўночна-Байкальскім нагор’ямі на поўначы і дзяржаўнай мяжой з Манголіяй і Кітаем на поўдні. У рэльефе рэгіёну перамяжаюцца хрыбты (Даурскі, Малханскі, Алёкмінскі Станавік) і міжгорныя катлавіны (Баргузінская, Верхнеангарская, Муйска-Куандынская і іншыя). У цэнтры знаходзіцца Віцімскае пласкагор’е.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Геаграфія Расеі
Ксэнон

**Ксэнон** () **Xe** — хімічны элемэнт 18 групы пэрыядычнай сыстэмы; атамны нумар 54. Інэртны газ. Упершыню выдзелены Сэрам Ўільямам Рамзаем і Морысам Травэрсам (Morris Travers) у 1898 годзе за некалькі тыдняў да адкрыцьця аргона і крыптона. Назва паходзіць ад грэцкага «xenos» (чужы).

## Прыродныя крыніцы
Паветра — адзіная крыніца ксэнону.

## Прымяненьне
Ксэнонавая лямпа — адна з наймацнейшых крыніцаў сьвятла (фары, пражэктары, праектары) са спэктрам выпраменьваньня блізкім да сонечнага (лямпы для цяпліц).

XeO3 — выбуховае рэчыва бяз шкодных газаў.

## Вонкавыя спасылкі
* Xenon (Xe) — Chemical properties, Health and Environmental effects
* Xenon"the essentials [WebElements Periodic Table]

Катэгорыя:Хімічныя элемэнты
Катэгорыя:Інэртныя газы
Лякадыўскія астравы

**Лякадыўскія астравы** () — група астравоў (каралавых атолаў вышынёй 3—4 м) у Арабскім моры, на захадзе ад Малябарскага ўзьбярэжжа паўвострава Індастан. Належаць Індыі, уваходзяць у склад астраўной саюзнай тэрыторыі Лякшадвіп. Плошча 28 км². Клімат субэкватарыяльны, мусонны.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Індыя
Катэгорыя:Астравы Індыйскага акіяна
Рагнедзіна

**Рагне́дзіна** — мястэчка ў Бранскай вобласьці Расеі, на рацэ Габ’і. Адміністрацыйны цэнтар Рагнедзінскага раёну. Насельніцтва на 2015 год — 2980 чалавек.

Знаходзіцца за 96 км на паўночны захад ад Бранску, за 15 км ад чыгуначнай станцыі Дубраўка.

## Этымалёгія назвы
Згодна з паданьнем паселішча заснавала Рагнеда — дачка полацкага князя Рагвалода, адсюль і найменьне.

## Гісторыя
* 985: заснаваньне паселішча.
* XVIII стагодзьдзе: на абшарніцкіх землях пачалі сяліцца гандляры, у мястэчку збудавалі царкву.
* XIX стагодзьдзе: сяло ў Рослаўскім павеце Смаленскай губэрні, вядомае сваімі кірмашамі.
 
## Насельніцтва
* 1869 год — 1019 чал.
* 2009 год — 3046 чал.

## Эканоміка
У Рагнедзіне працуе льнозавод.

## Славутасьці
* Царква Маці Божай Смаленскай (1842)

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* 

Катэгорыя:Мястэчкі Бранскай вобласьці
Катэгорыя:Населеныя пункты Рагнедзінскага раёну
Лістоўніца

**Лістоўніца** () — род лістападных дрэў сямейства хваёвых.

Дрэвы аднадомныя вышынёй да 50 м. Крона конусападобная. Ігліца мяккая, вузкалінейная, у пучках, на зіму ападае. Мужчынскія каласкі шарападобныя, ярка-жоўтыя; жаночыя шышкі яйкападобныя, пурпуровыя ці зеленаватыя, высьпяваюць у год квітненьня. Лістоўніца адрозьніваецца ад іншых хваёвых дрэў тым, што кожную восень поўнасьцю скідвае ігліцу.

Жыве да 500 гадоў. Радзіма Эўропа, Азія, Паўночная Амэрыка.

На Беларусі 13 інтрадукаваных відаў. Найбольш пашыраныя: лістоўніца эўрапейская, сыбірская, японская. Вырошчваюць у лясных культурах і як дэкаратыўнае дрэва ў садах і парках. Цьвіце лістоўніца ў траўні, адначасова з распусканьнем пупыршак.

Драўніна моцная, трывалая да гніеньня.

Катэгорыя:Дрэвы
Лазарава субота

**Лазарава субота** — субота шостага тыдня Вялікага посту, прысьвечаная ўспамінам ўваскрашэньня Лазара (Ян, 11:1-45), якое сьвяткуецца ў пасьведчаньне будучага ўваскрашэньня ўсіх памерлых. Сьвяткаваньне Лазаравай суботы ўсталяванае са старажытных часоў. У праваслаўі ў гэты дзень даецца паслабленьне ў Посьце на ікру рыб.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Хрысьціянства
Выганічы (гарадзкі пасёлак)

**Вы́ганічы** — мястэчка ў Бранскай вобласьці Расеі, на рацэ Дзясна. Адміністрацыйны цэнтар Выганіцкага раёну. Насельніцтва 4895 чал. (2013). Знаходзяцца за 28 км на паўднёвы захад ад Бранску, чыгуначная станцыя.

## Гісторыя
* канец XIX ст.: заснаваныя як паселішча пры чыгуначнай станцыі на лініі Бранск — Гомель, у Трубчэўскім павеце Арлоўскай губэрні.
* пачатак XX ст.: паводле мапы Я. Карскага (1903) на ўсход ад Выганічаў праходзіла мяжа паміж беларускімі і расейскімі гаворкамі.
* 1929: цэнтар раёну.
* 1960: атрымалі статус гарадзкога пасёлку.

## Насельніцтва
* 1968 — 3,9 тыс. чал.
* 2009 — 5,3 тыс. чал.
* 2013 — 4895 чал.

## Эканоміка
У мястэчку працуюць асфальтабэтонны завод, малаказавод, мясакамбінат, завод «Плястык».

## Крыніцы

Катэгорыя:Мястэчкі Бранскай вобласьці
Катэгорыя:Населеныя пункты Выганіцкага раёну
Карачаў

**Кара́чаў** — места ў Бранскай вобласьці Расеі, на рацэ Сьнежаці. Адміністрацыйны цэнтар Карачаўскага раёну. Насельніцтва на 2009 год — 19 606 чал.

Знаходзіцца за 44 км на ўсход ад Бранску.

## Гісторыя
* 1146: першыя згадкі ў Іпацьеўскім летапісе, горад Ноўгарад-Северскага княства.
* 1246: цэнтар удзельнага княства.
* сярэдзіна XIV стагодзьдзя: у складзе Вялікага Княства Літоўскага, места Старадубскага княства.
* 1503: трапіў пад уладу Масковіі.
* 1708: у Кіеўскай губэрні, а ад 1732 году ў Белгарадзкай губэрні.
* 1796: цэнтар павету Арлоўскай губэрні.

* 1868: празь места прайшла Рыга-Арлоўская чыгунка.
* 1929: цэнтар раёну.
* 1941—1943: знаходзіўся пад нямецкай акупацыяй. У гэты час места наведваў беларускі дзеяч Зьміцер Касмовіч, паводле сьведчаньняў якога *«Карачаў быў апошнім местам на ўсход ад Бранску, дзе адчувалася пераважна [[беларуская мова|беларуская гаворка]]»*. 
* 1944: у Бранскай вобласьці.

## Насельніцтва
* XIX стагодзьдзе: 1894 год — 16 888 чал. (8542 мужчынаў і 8346 жанчын)
* XX стагодзьдзе: 1939 год — 18,0 тыс. чал.; 1950 год — 8,9 тыс. чал.; 1970 год — 16 тыс. чал.; 1979 год — 20,0 тыс. чал.; 1992 год — 22,6 тыс. чал.
* XXI стагодзьдзе: 2009 год — 19,6 тыс. чал.

## Эканоміка
Завод «Электрадэталь», АТ «Мэталіст» і «Машыны і запчасткі». Швацкае АТ «Сылуэт», камбінат «Інтэр’ер». Прадпрыемствы харчовай прамысловасьці.

## Славутасьці
* Сабор Сьв. Міхаіла Арханёла (XVIII ст.).
* Царква Ўсіх Сьвятых (1863).

## Крыніцы

## Літаратура
* Karaczew //  S. 827—828

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Гарады Бранскай вобласьці
Камарычы

**Кама́рычы** — мястэчка ў Бранскай вобласьці Расеі. Адміністрацыйны цэнтар Камарыцкага раёну. Насельніцтва 7869 чал. (2009). Знаходзяцца за 98 км на поўдзень ад Бранску, чыгуначная станцыя.

## Гісторыя
* 1450: першыя згадкі, цэнтар аднайменнай воласьці.
* канец XIX ст.: праз Камарычы прайшла чыгунка Бранск — Льгоў.
* 1929: цэнтар раёну.
* 1957: атрымалі статус гарадзкога пасёлку.

## Эканоміка
Цукровы, масласыраробны заводы, харчовы камбінат, сельская гаспадарка, якая спэцыялізуецца на вытворчасьці збожжавых культураў.

## Вонкавыя спасылкі
* Сайт Камарыцкага раёну

Катэгорыя:Мястэчкі Бранскай вобласьці
Катэгорыя:Населеныя пункты Камарыцкага раёну
Капалін

**Капалін** або **шапэль** () — тып адкрытага гелму, распаўсюджаны ў Эўропе ў XII—XVI ст., у асобных краінах і войсках — да канца XVIII ст. Найбольш масава ўжываўся ў пяхоце з прычыны добрага агляду і таннай і простай канструкцыі, але вядома, што капалінам карысталіся і коньнікі.

## Канструкцыя капаліну
Канструкцыйна складаўся са звону, акруглай, цыліндрычнай, сфэраканічнай ці канічнай формы, дапоўненага сымэтрычнымі палямі, прымацаванымі да яго, або выцягнутымі зь яго ж. Часам палі былі апушчанымі ўніз, у радзе выпадкаў нагэтулькі нізка, што закрывалі частку твару, і тады яны праразаліся візурай. Галоўным адрозненьнем такога капаліна ад салада была сымэтрычнасьць палёў. Капалін мог дапаўняцца бартам.

## Кападіны ў Вялікім Княстве Літоўскім
У ВКЛ капаліны былі вядомыя з 2-й паловы XIV ст. у форме конусападобных гелмаў зь «яблыкам» і нешырокімі палямі, таксама ўжываліся больш тыповыя формы са сфэраканічным звонам і яблыкам на невысокім сьпічаку і са звонам сфэрычнай формы.

Катэгорыя:Шлемы
Крыялёгія

**Крыялёгія** — навука пра прыродныя аб’екты і працэсы, якія адбываюцца ў крыясфэры. Крыялёгія дасьледуе фізычныя, хімічныя і мінэралягічныя зьмены вады пры тэмпэратурах ніжэй за кропку яе замярзаньня, а таксама прыродныя целы і зьявы, якія ўзьнікаюць пры адмоўных тэмпэратурах. Галоўнымі аб’ектамі крыялёгіі зьяўляюцца атмасфэрныя льды, наземнае і марское зьледзяненьні, якія вывучаюцца гляцыялёгіяй, а таксама шматгадовая крыялітазона, якая вывучаецца геакрыялёгіяй.

У задачы крыялёгіі ўваходзіць таксама распрацоўка мэтадаў прагнозу зьменаў крыясфэры Зямлі і яе натуральна-гістарычных кампанэнтаў як пад узьдзеяньнем натуральных, так і антрапагенных чыньнікаў.

## Глядзіце таксама
* Пэтраграфія
Геакрыялёгія

**Геакрыялёгія** — разьдзел геалёгіі, які вывучае мёрзлыя горныя пароды, асаблівасьці іх складу, будаваньня, заканамернасьці фармаваньня, разьвіцьця ў часе і прасторы, а таксама мярзлотна-геалягічныя працэсы і зьявы. Аб’ектам дасьледаваньня геакрыялёгіі зьяўляецца мерзлая зона літасфэры або крыялітазона.

Геакрыялёгія як самастойная галіна ведаў пра мёрзлыя горныя пароды (глебы, грунты) аформілася ў СССР у 1920-х гадах на стыку геалягічных, геаграфічных, геафізычных і інжынэрна-тэхнічных дысцыплінаў.

Нароўні з агульнай геакрыялёгіяй вылучаецца *інжынэрная геакрыялёгія*, якая вывучае навуковыя асновы праектаваньня і будаўніцтва розных будынкаў на шматгадовамёрзлых горных пародах, іх воднай і цеплавой мэліярацыі.

## Глядзіце таксама
* Пэтраграфія

## Літаратура
* Ершов Э. Д. Общая геокриология. М.: Недра, 1990.
* Ершов Э. Д. Общая геокриология. М.: МГУ, 2002.
* Мерзлотоведение. / Ред. В. А. Кудрявцев. М.: МГУ, 1981.
* Общее мерзлотоведение (геокриология). / Ред. В. А. Кудрявцев. М.: МГУ, 1978.

Катэгорыя:Геалёгія
Сьмерць ад сьмеху

**Сьмерць ад сьмеху** — досыць рэдкая і спэцыфічная зьява, пры якой доўгі і некантралюемы сьмех робіцца прычынаю біялягічнае сьмерці чалавека. У большасьці выпадкаў працяглы сьмех зьяўляецца прычынай сардэчнай недастатковасьці. Да таго ж, сьмерцю ад сьмеху часам лічыцца гібель, якая выкліканая стратай самакантролю падчас прыступу рогату.

## Гістарычныя прыклады
Існуе некалькі гістарычных прыкладаў сьмерці ад сьмеху, некаторыя зь якіх можна лічыць дакладнымі:
* У III ст. да н.э. філёзаф Хрысіп пачаставаў свайго асла віном і неўзабаве памёр ад сьмеху, гледзячы, як жывёла спрабуе есьці інжыр.
* Ёсьць згадкі, што бірманскі кароль Нандабаін памёр ад сьмеху ў 1599 годзе, калі даведаўся, што Вэнэцыя зьяўляецца дзяржаваю без караля.
* У 1660 г. шатляндзкі арыстакрат, пісьменьнік і перакладчык Томас Уркхарт па адной з вэрсіяў памёр ад сьмеху, даведаўшыся пра рэстаўрацыю Карла II.
* 7 лістапада 1893 г. вядомы кубінскі паэт Хуліан дэль Касаль вячэраў зь сябрамі, адзін з гасьцей распавёў анекдот, ад якога ў паэта пачаўся бескантралюемы прыступ рогату. Сьмех выклікаў разрыў анэўрызмы аорты, крываток і раптоўную гібель.

Катэгорыя:Мэдыцына
Катэгорыя:Сьмерць