Старагрузінская мова

**Старагрузі́нская мо́ва** (ႤႬႠჂ ႵႠႰႧႭჃႪႨ, *энай картулі*) — літаратурная мова сярэднявечнае Грузіі, што зьявілася ў V стагодзьдзі. Цяпер ужываецца як мова набажэнства Грузінскае праваслаўнае царквы і ё ўзаемаразумелаю для носьбітаў грузінскае мовы. Старагрузінская мова пазьней разьвілася ў сярэднявечную грузінскую мову ў XI стагодзьдзі, якая, у сваю чарку, у XVIII стагодзьдзі разьвілася ў сучасную грузінскую мову.

## Пэрыядызацыя
Вылучаюцца два пэрыяды: раньні старагрузінскі (V — VIII стагодзьдзі) ды клясычны старагрузінскі (IX — XI стагодзьдзі). У раньняй старагрузінскай прадстаўленыя два дыялекты: Ханмэці (ხანმეტი, V — VII стагодзьдзі) ды Хаэмэці (ჱაემეტი, VII — VIII стагодзьдзі), назвы якіх дадзеныя па існуючых прэфіксах 2-е асобы для дзейнікаў і 3-е асобы для прамых дадаткаў (кх- або х-) — у клясычнай старагрузінскай ім адпавядаюць прэфіксы х- і с- або ж адсутнічаюць агулам.

## Тэксты
Корпус тэкстаў на раньняй старагрузінскай абмежаваны і складаецца з 12 надпісаў і 8 рукапісаў з рэліґійнымі тэкстамі. Літаратура клясычнаю старагрузінскаю ўлучае ў сябе філязофскія і гісторыяґрафічныя труды.

## Фанэтыка

У старагрузінскай мове ё 29 зычных ды 5 галосных. Таксама вылучаецца паўгалосная *й* — алафон галоснае *і* ў поствакальнай пазыцыі.

## Пісьменства

Грузінскі альфабэт, што ўжываўся ў старагрузінскай — «асамтаўрулі» (загалоўныя літары) або «мрґлавані» (выкругленыя). Альфабэт — амаль што ідэальны фанэтычны, што паказвае амаль што заўсёды адназначную адпаведнасьць між фанэмамі й ґрафэмамі. Створаны на ґрунце грэцкага альфабэту з тою жа альфабэтнаю чаргою літараў — літары, што прадстаўляюць фанэмы нягрэцкага паходжаньня, знаходзяцца ў самым канцы; таксама ў складзе альфабэту ё тры літары, якім адпавядаюць тры грэцкія фанэмы, не прадстаўленыя ў грузінскай мове (*ē*, *ü* ды *ō*). Нарыс літараў у большасьці выпадкаў значна адрозьніваецца ад грэцкага (глядзіце грэцкія **Φ Θ Χ** [pʰ tʰ kʰ] ды асамтаўрулі **Ⴔ Ⴇ Ⴕ**).

## Артаґрафія
Артаґрафія ўстойлівая й пасьлядоўная — адно і тое ж слова аднолькава пішацца ва ўсіх выпадках. Ужываецца прынцып «як чуецца, так і пішацца» дзякуючы таму, што амаль што заўсёды адной фанэме адпавядае адна літара. Вылучэньні прадстаўленыя ніжэй.

;Галосная *u* (у)
Галоўнае вылучэньне з правіла «як чуецца, так і пішацца» — фанэма *u*, якой адпавядае дыґраф **ႭჃ** 〈oü〉. Прыклад: **ႮႭჃႰႨ** 〈p’oüri〉 (*п’уры* — «хлеб»). Запазычанае з грэцкае, дзе *u* перадаецца літараспалучэньнем **ου**. У пісьме тыпу «нусхуры» дыґраф **ⴍⴣ** 〈oü〉стаў літараю **ⴓ** u〉(у сучаснай грузінскай — **უ**). Пазьней была ўведзеная падобная літара **Ⴓ**, якое ў раньнім старагрузінскім альфабэце не было.

;Напаўгалосная *w* (ў)
Пішацца дзьвюмя спосабамі ў залежнасьці ад пазыцыі ў слове. Пасьля зычнае — дыґраф **ႭჃ** 〈oü〉, напрыклад: **ႹႭჃႤႬ** 〈choüen〉(*чуэн* — «мы»), **ႢႭჃႰႨႲႨ** 〈goürit’i〉(*гурыт’і* — «горліца»). Дыґраф **ႭჃ** 〈oü〉 прадстаўляе гукі *w* ды *u* без адрозьненьняў у напісаньні. Напрыклад: **ႵႭჃႧႨ** 〈khoüti〉(*хуці* — «пяць») і **ႤႵႭჃႱႨ** 〈ekoüsi〉(*экусі* — «шэсьць»). У іншых пазыцыях пазначаецца літараю **Ⴅ** 〈v〉, напрыклад: **ႧႭႥႪႨ** 〈tovli〉(*тоўлі* — «сьнег»), **ႥႤႪႨ** 〈veli〉(*ўэлі* — «поле»), **ႩႠႰႠႥႨ** 〈k’aravi〉(*к’араві* — «шацёр»).

Два напісаньні ё алафанічнаю варыяцыяю, як у сучаснай грузінскай, між [w] у посткансанантнай пазыцыі і [ʋ] або [β] у іншых пазыцыях. У сучаснай грузінскай (з 1879 року) гукі [w] ды [ʋ/β] адпавядаюць літары **ვ** 〈v〉, напісаньне з **Ⴅ** 〈v〉 замест **ჃႭ** 〈oü〉 таксама сустракаецца ў старагрузінскай — **ႠႣႥႨႪႨ** 〈advili〉(*адвілі* — «лёгка»), **ႷႥႤႪႨ** 〈q’veli〉 (*кўэлі* — «сыр»). Вылучэньне — **ႰႥႠ** 〈rva〉(*руа* — «восем»).

;Напаўгалосная *y* (й)
Пачатковая галосная *i-* склонавага суфікса, што йдзе звычайна пасьля галоснае, перадаецца як *y-* пасьля зычнае. У альфабэце гэта таксама адлюстоўваецца — **ႣႤႣႠჂ ႨႤႱႭჃჂႱႠ** 〈deday iesoüysa〉 (*дэда-й іесу-іса*, «Маці Божая»).

;«Грэцкія» літары
У альфабэце асамтаўрулі ё тры літары, якімі пазначаюцца толькі запазычаныя словы: **Ⴡ** 〈ē〉, **Ⴣ** 〈ü〉 ды **Ⴥ** 〈ō〉. Яны ўжываюцца для палітарнай трансьлітэрацыі грэцкім імёнаў і запазычаньняў як аналяґі галосных літараў *ē* (эта), *ü* (іпсілон) ды *ō* (омэґа). Пазтней іх замянілі дыфтонґамі *эй*, *уі* ды *оу* адпаведна. Грэцкая назва Эґіпту **Αἴγυπτος** (Эйґіптос) перадаецца як **ႤႢჃႮႲႤ** 〈egüp’t’e〉 (*эґуіп’т’э*) у старагрузінскай і як **ეგვიპტე** (*эґвіп’т’е*) у сучаснай грузінскай. У грузінскіх словах літара **Ⴥ** 〈ō〉 ужывалася для пазначэньня клічнае часьціцы: **Ⴥ ႣႤႣႨႩႠႺႭ** 〈ō dedik’atso〉 (*о дэдік’ацо* — «жанчына!»)

Літары **Ⴡ** 〈ē〉 ды **Ⴣ** 〈ü〉, зь іншага боку, часта ўжываліся для напісаньня словаў грузінскага паходжаньня, каб прасьцей прадставіць дыфтонґі *эй* ды *уі*. Напрыклад: **ႫႤႴჁ** 〈mepē〉 (*мэпэй* — «цар»), **ႶჃႬႭჂ** 〈ghünoy〉(*ґхуіной* — «віно»). У залежнасьці ад парадыґмы зьмяняецца й напісаньне: **ႱႨႲႷႭჃႠჂ** 〈sit’q’oüay〉 (*сіт’к’уа-й* — «слова», назоўны склон) або **ႱႨႲႷჃႱႠ** 〈sit’q’üsa〉 (*сіт’к’у-іса* — «слова», родны склон). Дыфтонґі на пісьме можна пазначаць і цалкам: **ႫႤႴႤჂ** 〈mepey〉 (*мэпэй*), **ႶႭჃႨႬႭჂ** 〈ghoüinoy〉 (*ґхуіной*) або **ႶჃႨႬႭჂ** 〈ghüinoy〉 (*ґхюіной*, зьмяшаны варыянт).

## Крыніцы

## Літаратура
*
*
*
*
*

Катэгорыя:Грузінская мова
Катэгорыя:Мовы Грузіі
Катэгорыя:Мовы набажэнстваў