Выдрыца (урочышча)

**Выдрыца** — былое ўрочышча ў Высокаўскай воласьці Аршанскага павету Магілёўскай губэрні  па берагох ракі Выдрыцы (цяпер у межах мястэчка Арэхаўск). Вядома з пачатку другой паловы 19 стагодзьдзя.

## Гісторыя
### Пад уладай Расейскай імпэрыі
У 1898 г «Акцыянернае таварыства сухой перагонкі і хімічных вытворчасцей» ва ўрочышчы Выдрыца, каля ракі Выдрыца (Аршанскі павет), пачынае будаўніцтва Выдрыцкага завода сухой перагонкі дрэва і завадскога пасёлка Выдрыца. Завод у пабудову якога ўкладзена 1,031 млн рублёў запусцяць у эксплуатацыю ў 1900 г . Ад завода да чыгуначнай лініі Ворша — Смаленск      на грошы памешчыка Дараган І.Ф. з Бабруйскага павета, была пабудавана 7- кіламетровая вузкакалейная ветка. У 1904 годзе каля вёскі Макароўка пабудавана станцыя Выдрыца, пазней перайменавана ў Хлюсціна. Завод і вузкакалейка пабудаваны  на зямлі Мікалая Хлюсьціна ўласьніка маёнтку Балеслава й фальварку Ступакі. Спад у Расійскай эканоміцы прымушае акцыянераў зноў пераглядаць свае планы. У 1903 годзе прынята рашэнне аб памяншэнні статутнага фонду да 1,8 млн рублёў і пераўтварэнні ў акцыянернае таварыства «Карбанізатар». Але няважныя фінансавыя паказчыкі, якія абвастрыліся падчас вайны з Японіяй і першай рускай рэвалюцыі, прымушаюць акцыянераў выставіць на продаж заводы ў Выдрыцы і Маскве. У гэты час Расія падвышае мытныя пошліны на тавары з Нямеччыны, асабліва на хімічныя і аптэкарскія тавары. Рускае А.Т. «Шэрынг» якое займалася да гэтага толькі пастаўкамі хімікатаў і лекавых прэпаратаў, 10 ліпеня 1905 г. рэгіструе новае прадпрыемства Рускае акцыянернае таварыства « Шэрынг» хімічныя фабрыкі і купляе заводы ў Выдрыцы і Маскве .https://ru.wikipedia.org/wiki/Schering 

;*Выдрыцкі завод сухой перагонкі драўніны*
Дзейнічаў у 1900—17 гадах, с 1905 г належаў акцыянэрнаму таварыству «Шэрынг». Выдрыцкі завод быў адным з буйных хэмічных прадпрыемстваў Расейскай імпэрыі, у 1912 г перапрацоўваў 35 тыс. кубаметраў бярэзніку ў год. Другім па велічыні было аб'яднанне "Меціл", у яго ўваходзілі 2 заводы і яны перапрацоўвалі ўсяго 16,5 тыс. кубаметраў сыравіны ў год.  Толькі тры заводы, у тым ліку і Выдрыцкі, з 22 х дзеючых лесахімічных заводаў былі аснашчаны найноўшым абсталяваннем. Завод выпускаў мэтылевы сьпірт, воцат, фармалін, воцатную кісьлю, воцатнакіслы натар, драўняны вугаль, смалу, ацэтон і інш. У 1900 працавалі 160 рабочых, у 1902 — 82 рабочыя, у 1903 — 90 рабочых, у 1909 — 150 рабочых. У 1909 выраблена воцатнага парашку на 146 тыс. рублей, драўнянага спірту на 128 тыс. р. Дзейнічала 9 паравых рухавікоў (100 к. с.), выраблена прадукцыі на 446,314 тыс. руб. У 1912 г  — 184 рабочых, выраблена прадукцыі на 589 891 тыс. рублей. Асноўны капітал у 1913 склаў 600 тыс. руб. У студзені—кастрычніку 1916 годзе паставіў ваеннаму ведамству 9379 пудоў рознай прадукцыі на 1031 тыс. руб. і заключыў кантракт на пастаўку 11 тыс. пудоў прадукцыі. У кастрычніку 1917 года цалкам выпрацаваўшы сваю сыравінную базу Выдрыцкі завод спыніў вытворчасьць. 

;*Сядзібна-паркавы ансамбль Хлюсьціных* — 
Двухпавярховы мураваны прамавугольны ў пляне дом быў збудаваны на мяжы XIX—XX стст. Дах двухсхільны. Сьцены зроблены з чырвонай цэглы. На сьценах паміж паверхамі разьмешчаны гарызантальны нешырокі выступ, ён жа цяга. Над вокнамі — сандрыкі. Сядзіба й парк не захаваліся.

## Найноўшы час
25 сакавіка 1918 году згодна з Трэцяй Устаўной граматай Выдрыца абвяшчалася часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 году згодна з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі яна ўвайшла ў склад Беларускай ССР, аднак 16 студзеня Масква адабрала мястэчка разам зь іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад РСФСР. Пастановай прэзідыума ВСНГ ад 20.02.1919г Выдрыцкі завод нацыяналізаваны і перададзены Хімдрэўпраўленню ВСНГ РСФСР. Завод аднавіў працу, часовай сыравіннай базай быў лес паміж вёскай Арэхі і Выдрыцай. У лістападзе 1920 г  Аршанскі павет перададзены ў склад Віцебскай губерні. У 1921г на заводзе працавала 197 рабочых. Віцебскім Губсаўнаргасам у 1921г Выдрыцкі завод сухой перагонкі дрэва выдзелены ў асобную гаспадарчую адзінку. У 1921 годзе пачаліся работы па перакладцы вузкакалейнай веткі Хлюсціна – Выдрыца на шырокую каляіну. Па звестках перапісу 1923г ў Выдрыцы было 26 жылых дамоў (з іх 10 каменных, 2 двухпавярховыя) 39 нежылых, з іх 15 каменных. Пражывала 441 чал. (муж. 201, жан. 237). У лістападзе 1923 г. Палітбюро ЦК РКП(б) прыняло рашэнне аб уключэнні ў склад БССР Віцебскай губерні. Выдрыцкі завод быў спынены і перамешчаны ўглыб РСФСР, з'ехалі спецыялісты, у Выдрыцы было 14 пустых дамоў. У 1924 годзе Выдрыцу вярнулі БССР, дзе яна ўвайшла ў Аршанскі раён. 

;*Асінбуд*

Праэкт Асінаўскай электрычнай станцыі быў рапрацаваны ў 1926 годзе, зацьверджаны 6 траўня 1927 году й працы па будаўніцтву распачаліся 14 траўня 1927 году, галоўны інжынер Асінбуду Віктар Алейнікаў . Буданак былога Выдрыцкага заводу пасьля рамонту быў абстляваны пад часовую электрастанцыю. У былой сядзібе, дзе раней было кіраўніцтва заводу, працаваў штаб Асінстрою й жылі ў кватэрах тэхнікі й інжынэры. Таксама былі адромантаваны 8 км старой чыгуначнай каляіны, якая ідзе ад станцыі Хлюсьціна да Выдрыцы й пабудавалі 2 км новай каляіны ад Выдрыцы ў Арэхі. У Выдрыцы 10 ліпеня 1927 году адбыліся ўрачыстасьці з пачаткам працы на будаўніцтве Асінбуда. Усяго прысутнічала каля 10 тыс. чалавек. Ішлі нятолькі з Воршы й Дуброўны, а з усёй шырокай адлегласьці Аршанскага, Дубровенскага, Багушэўскага, Горацкага, Коханаўскага раёнаў ручайкамі цяклі групкі людзей да Выдрыцы. Шмат прышло на чыгуначную станцыю Ворша, каб адтуль цягніком паехаць у Выдрыцу. 

У 1927 годзе з пачаткам будаваньня Беларускай ДРЭС Выдрыцу аб’ядналі зь вёскай Арэхі й 25 ліпеня 1929 году пераназвалі ў працоўны пасёлак пад назовам Арэхі-Выдрыца; электрастанцыя спачатку называлася Асінаўская ДРЭС. 11 ліпеня 1946 году Арэхі-Выдрыца атрымалі афіцыйны статус пасёлку гарадзкога тыпу й новую назву Арэхаўск.

## Насельніцтва
* XX стагодзьдзе: 1910 год — 19 дамоў, 294 мужчыны, 123 жанчыны

## Заўвагі

## Крыніцы

## Літаратура

* 
*  С. 81, 82.
* 
* 
* 

* 
*  С. 489.
*  — С. 307.
* 
* 

 
## Вонкавыя спасылкі
* Арэхаўск (Выдрыца) на Radzima.org
* Арэхаўск (Выдрыца) Глёбус Беларусі

Катэгорыя:Арэхаўскі сельсавет (Аршанскі раён)
Катэгорыя:Колішнія населеныя пункты Аршанскага раёну
Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XIX стагодзьдзі