open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Турэцкія авіялініі

**«Турэ́цкія авіялі́ніі»** () — дзяржаўны авіяперавозчык Турэччыны, заснаваны ў траўні 1933 году ў Стамбуле ў якасьці Дзяржаўнай управы авіяліній.

На канец 2022 году ажыцьцяўляў палёты ў 342 напрамках у 129 краінах, што ўтварала найбольшую ў сьвеце сетку палётаў. Па выніках 2022 году Стамбульскае лётнішча, дзе месьціўся авіяперавозчык, стала найбольшым у Эўропе паводле ліку абслужаных пасажыраў. Фонд багацьцяў Турэччыны меў звыш 49% паёў прадпрыемства, а рэшта знаходзілася ў вольным абарачэньні на «Біржы Стамбулу». Паветраны флёт налічваў 394 самалёты сярэднім векам каля 9 гадоў, зь іх 21 грузавы. На 2-праходныя шырокафюзэляжныя самалёты прыпадала 28% флёту і 50% перавозкі пасажыраў. За 2022 год перавезьлі 71,8 млн чалавек, зь іх 64% іншаземцаў. Загрузка палётаў перавысіла 80% месцаў. Сярод 40 245 супрацоўнікаў 73% працавала на саміх авіялініях, а 23% — на даччыны «Турэцкі тэхнік». Таксама прадпрыемству належала 49% паёў «Паветра Альбаніі» і палова авіяперавозчыка «СанЭкспрэс» (Анталья). У «Зорным альянсе» была магчымасьць абмену між авіяперавозчыкамі 10 тыс. палётамі ў 1200 лётнішчаў у 184-х краінах. Існавалі пагадненьні пра такі абмен зь яшчэ 54-ма авіяперавозчыкамі.

## Мінуўшчына
20 траўня 1933 году ў Турэччыне заснавалі Дзяржаўную ўправу авіяліній. Яна налічвала 5 самалётаў і 30 супрацоўнікаў. Першым кіраўніком стаў Фесан Эўрэнсеў. У 1947 годзе ажыцьцявілі першы замежны палёт са Стамбулу і Атэны (Грэцыя). У 1951 годзе паветраны флёт павялічылі да 33 самалётаў. Пачалі лётаць у Бэйрут (Лібан), Каір (Эгіпет) і Нікасію (Кіпр). У 1953 годзе збудавалі стамбульскае лётнішча Ешылкёй. У 1955 годзе прадпрыемства перайменавалі ў «Турэцкія авіялініі». Адбылося ўступленьне ў Міжнароднае аб'яднаньне паветранага транспарту (Канада). У 1958 годзе набылі 5 першых рэактыўных самалётаў «Вісконт 794». У 1959-м Месут Манёглу стварыў эмблему ў выглядзе дзікага гуся. У 1961 годзе пілёты Зіхні Барын і Нурэцін Гурун даставілі з ЗША два самалёты «Ф-27» пасьля 30-гадзіннага палёту праз Атлянтычны акіян.

У 1973 годзе набылі першы самалёт «Макдонэл Дуглас ДС-10». Прадпрыемства налічвала 4437 супрацоўнікаў. У 1983 годзе перавезьлі 2,5 млн чалавек. Пачаліся палёты ў Амэрыку. Лік працаўнікоў перавысіў 5000 чалавек. У 1998 годзе запрацавала вэб-бачына. У 2000 годзе ўвялі праграму зьніжак «Мілі і ўсьмешкі». У 2001-м увялі бронь квіткоў праз тэлефон. У 2003 годзе ўкаранілі электронныя квіткі і анляйн-улік на палёт. У 2008 годзе адбылося ўступленьне ў «Зорны альянс» авіяперавозчыкаў. Укаранілі прагляд фільмаў падчас палёту і доступ да Сеціва праз Вайфай. У 2017 годзе абслугоўваньне пашырылі на 10 мовах, у тым ліку на трох мовах Азіі — карэйскай, кітайскай і японскай, а таксама на 7 мовах Эўропы — ангельскай, гішпанскай, італьянскай, нямецкай, партугальскай, расейскай і францускай. На 2023 год лёталі ў 120 краінаў на 412 самалётах.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* 

Катэгорыя:Авіякампаніі
Катэгорыя:Турэцкія кампаніі
Катэгорыя:Стамбул
Катэгорыя:Кампаніі, заснаваныя ў 1933 годзе
Партыя свабоды і справядлівасьці (Сэрбія)

**Партыя свабоды і справядлівасьці** () — сацыяльна-дэмакратычная палітычная партыя ў Сэрбіі. Кіраўніком партыі ёсьць  Драган Джылас.

## Гісторыя
Партыя была закладзеная ў 2019 годзе па зьліцьці Зялёнай экалягічнай партыі — Зялёныя і таксама Сэрбскай лявіцы. Партыя ўваходзіла ў Зьвяз за Сэрбію, кааліцыю апазыцыйных палітычных партыяў. Гэтае аб’яднаньне была ўтворанае кіраўніком партыі Джыласам у 2018 годзе. Гэты зьвяз байкатаваў парлямэнцкія выбары 2020 году, бо лічыў, што выбары ня будуць свабоднымі і справядлівымі. Пасьля выбараў партыя стала часткай Аб’яднанай апазыцыі Сэрбіі, пераемніцы Зьвязу за Сэрбію. Новая кааліцыя была распушчаная ў студзені 2023 году праз спрэчкі паміж Партыяй свабоды і справядлівасьці і Народнай партыяй.

## Ідэалёгія
Партыя палягае на левацэнтрызьме і знаходзіцца ў апазыцыі да Сэрбскай прагрэсіўнай партыі. Партыя мае антыкарупцыйны кірунак, а таксама заклікае да падатковых рэформаў, якія мусяць прывесьці да прагрэсіўнага падаткаабкладаньня. Таксама партыя падтрымлівае фінансаваньне дармовых падручнікаў і школьнага харчаваньня, а таксама дамагаецца ўсталяваньня новага працоўнага заканадаўства. Яна падтрымлівае далучэньне Сэрбіі ў Эўрапейскага Зьвязу, і хоча, каб Сэрбія гарманізавала сваю замежную палітыку з ЭЗ, у тым ліку заклікае прыяднацца да санкцыяў у дачыненьні да Расеі праз расейскае ўварваньне ва Ўкраіну. Партыя крытыкуе кітайскія інвэстыцыі ў інфраструктуру, а таксама распрацавала плятформу, дзякуючы якой яны паабяцалі замірэньне і супрацу паміж краінамі на Балканах. Прыхільнікі партыі маюць праэўрапейскія погляды, а таксама лічаць сябе сацыяльна прагрэсіўнымі. Партыя мае шчыльныя дачыненьні з Сацыял-дэмакратычным зьвязам Македоніі і Сацыял-дэмакратычнай партыяй Аўстрыі.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт.

Катэгорыя:Палітычныя партыі Сэрбіі
Сацыялістычная партыя Сэрбіі

**Сацыялістычная партыя Сэрбіі** () — адна з найстарэйшых партыяў посткамуністычнай Югаславіі. Створаная 16 ліпеня 1990 году ў выніку зьліцьця Зьвязу камуністаў Сэрбіі зь некалькімі сацыялістычнымі рухамі. Першым лідэрам партыі стаў Слабадан Мілошавіч. У 1990-я гады партыя была кіроўнай у Сэрбіі і Чарнагорыі. На выбарах 1990 году партыя атрымала больш за палову галасоў выбаршчыкаў, на наступных выбарах у 1992, 1993 і 1997 гадах таксама атрымлівала большасьць галасоў. Пасьля Бульдозэрнай рэвалюцыі сацыялісты перайшлі ў апазыцыю. У 2001 годзе партыя была абезгалоўлена праз экстрадыцыю Слабадана Мілошавіча ў Гаагу. У 2003—2007 гадах рэйтынг партыі ўвесь час вагаўся на ўзроўні 5—6%.

На выбарах 2008 году партыя здабыла 7,6% галасоў, што дазволіла разьлічваць на стварэньне антыпрэзыдэнцкага ўраду радыкалаў, дэмакратаў Ваіслава Каштуніцы і сацыялістаў. Аднак насуперак усім чаканьням, нацыяналістычная Сацыялістычная партыя сфармавала кааліцыю з процілеглай ёй паводле ідэалёгіі і традыцыям праэўрапейскай Дэмакратычнай партыяй Тадзіча і ейнымі хаўрусьнікамі. Гэта спарадзіла мноства спэкуляцыяў і чутак пра тое, што дэмакраты маглі заплаціць сацыялістам некалькі мільёнаў дынараў за стварэньне кааліцыі дзеля захаваньня ўлады, паколькі пасьля выбараў магчымасьць фармаваньня антызаходняй кааліцыі ва ўрадзе была як ніколі ў незалежнай Сэрбіі вялікая, што азначала б кардынальную зьмену замежнай палітыкі Сэрбіі, у тым ліку ў дачыненьнях з Захадам і Эўрапейскім Зьвязам.

Да 2006 году партыя падтрымлівала цесныя сувязі зь Югаслаўскай лявіцай — былое аб’яднаньне 23 камуністычных і посткамуністычных групаў былой Югаславіі, якое ачольвала жонка Мілошавіча. Цяпер намагаецца далучыцца да Сацыялістычнага інтэрнацыяналу, аднак гэтаму супрацьстаіць Сацыял-дэмакратычная партыя Босьніі і Герцагавіны і шэраг іншых сябраў арганізацыі. З 2012 годзе ўваходзіла ў склад кааліцыйнага ўраду Прагрэсіўнай партыі Сербіі ды іншых партыяў.

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт.

Катэгорыя:Палітычныя партыі Сэрбіі
Гендрута

**Гендрута** (*Кендрута*), **Гендруда** (*Гендруц*), **Гентруда**, **Гентрута** — жаночае і мужчынскае імёны і вытворнае ад іх прозьвішча.

## Паходжаньне

Генідруда або Гінтруда (Genedrudis, Gintrudis) — імя германскага паходжаньня. Іменная аснова -гін- (-ген-, -кін-) (імёны ліцьвінаў Кімунд, Гінет, Менгін; германскія імёны Ginmund, Genet, Mennigen) паходзіць ад гоцкага gin- 'пачатак' (гоцкае *ginnan, германскае *gennan 'пачынаць'), а аснова -друд- (-трут-, -трот-) (імёны ліцьвінаў Гаўдрут, Гертруда, Кондрут; германскія імёны Gautrude, Gertrud, Cundrud) — ад гоцкага і германскага þruþs 'мажнасьць, веліч'.  

Германскае паходжаньне імя Гендрута (Gendruta) прызнаюць летувіскія лінгвісты.

Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: *Кендрута* (1538 год); *Кгендруту* (14 лютага 1542 году); *дочки его Кгенъдруты… мою Кгендруту* (3 кастрычніка 1542 году); *зъ Кгендрутою*, *отъ Кгендруды Якубовое* (1567 год); *земянка господарьская повету Упитского Кгендрута Войтеховна* (2 лютага 1585 году); *паней Криштофовой Якубовича Кгендруты Станиславовны Овижовны* (8 красавіка 1585 году); *жоны своее Кгендруты Григоревны* (27 траўня 1585 году); *отъ тивона пана Григорья Кгинтовта и жоны его Кгендруты Мартиновны Буткевича* (26 жніўня 1585 году); *Кгендруты Войтеховны Яновой Станиславовича* (7 жніўня 1586 году); *Альжбета [[Віт|Витовна]] з дочками ее Доротою, Кгендрутою а Настасею Витовнами* (8 ліпеня 1593 году); *челед неволна: Кгенъдрута [[Рудзейка|Рудеиковна]]* (22 кастрычніка 1593 году); *на жону его Кгендруту Григоровну… Кгендруту Яновну* (9 ліпеня 1593 году); *Gientruda* (24 сакавіка 1594 году); *огородник… Адам [[Гунтэр|Контер]] з сыном Лукашом, з жоною [[Ядвіга|Едвигою]]… Контеровых дочок три первжои жоны — Кгендрута, Барбара а Ягнешка Адамовны Контеровны* (4 сакавіка 1596 году); *паней Кгендруте Щасновне* (11 сакавіка 1596 году); *Я Кгендрута Мартиновна Шымъковича, земянка гдрская повету Ковенского* (5 лістапада 1596 году); *czeladz dworna. Giendruta Kowalowna* (14 студзеня 1632 году).

## Носьбіты
* Кендрута — жыхарка Жамойцкага староства, якая ўпамінаецца ў 1538 годзе
* Гендрута — вількамірская баярыня, дачка Паўла Рыхліка і Багданавай Дароты
* Гендрута Марцінаўна Гердзівіловіч — вількійская зямянка, якая ўпамінаецца ў 1582 годзе
* Гендрута Войцехаўна — зямянка гаспадарская Ўпіцкага павету, якая ўпамінаецца ў 1586 годзе
* Гентрута Янаўна Лупінская — расенская зямянка, якая ўпамінаецца ў 1586 годзе
* Гентруда Пацаўна Даўбаровіч — расенская зямянка, якая ўпамінаецца ў 1593 годзе
* Гендрута Якубаўна Рымвідовіч — расенская зямянка, якая ўпамінаецца ў 1593 годзе
* Гендрута Монькавічава Тарвідовіч — расенская зямянка, якая ўпамінаецца ў 1593 годзе

Гендруц (Gendruc) — прозьвішча, зафіксаванае ў XIX стагодзьдзі ў ваколіцах Сувалкаў.

## Глядзіце таксама
* Гіна
* Труда

## Крыніцы

Катэгорыя:Жаночыя імёны
Стэван Шуплікац

**Стэван Шуплікац** (, 1786 Петрыня — , Панчава) — аўстрыйскі вайсковец, ваявода сэрбскі.

## Жыцьцяпіс
Нарадзіўся ў 1786 годзе ў Петрыні. Яго брат быў салдатам і сястра Анка, якая пазней выйшла замуж за Габрыэля Мілеціча.. У 1805 годзе ўступіў у аўстрыйскую армію. Пасьля ўтварэньня ў 1809 годзе Ілірыйскіх правінцый перайшоў у францускую армію, у 1812 годзе ўдзельнічаў у складзе дапаможных Харвацкіх палкоў у паходзе Напалеона на Расею, дзе стаў кавалерам Ордэну Ганаровага легіёну.

Пасьля паразы Напалеону з 1814 года зноў стаў вайскоўцам аўстрыйскай арміі, камандаваў разьмешчаным у Банаце і Ліцы Агулінскім палком. Пасьля стаў камандзірам брыгады пад пачаткам Ёзэфа Радзецкага, быў узнагароджаны вялікім крыжам Ордэна жалезнай кароны. У 1848 годзе ўдзельнічаў у падаўленьні рэвалюцыі ў Італіі.

Сэрбы, якія сабраліся ў паўднёвай частцы Аўстра-вугорскай імпэрыі ў траўні 1848 году на Народны сход, абвясьцілі стварэньне аўтаномнай Сэрбскай Ваяводзіны, і абралі Стэвана Шуплікаца ваяводам сэрбскім. У гэты час вугорцы не ставіліся прыязна да сэрбаў, але падтрымка прыйшла з Вены — новы імпэратар Франц Ёсіф ухваліў стварэньне Сэрбскай Ваяводзіны і падтрымаў Шуплікаца, як кіраўніка. 6 кастрычніка ён стаў вярхоўным камандуючым сэрбскімі нацыянальнымі войскамі і заняўся арганізацыяй супраціву паўсталым вугорцам, аднак 15 сьнежня памёр у Панчаве. Пахаваны ў Крушэдолскім манастыры.

## Крыніцы

Катэгорыя:Удзельнікі напалеонаўскіх войнаў
Катэгорыя:Кіраўнікі Сэрбіі
Катэгорыя:Сэрбскія вайскоўцы
Сэрбская Ваяводзіна

**Сэрбская Ваяводзіна** () — назва Сэрбскай аўтаноміі ў рамках Аўстра-вугорскай імпэрыі, якая існавала з моманту свайго абвяшчэньня на Травеньскай скупшчыне 1848 году і да пераўтварэньня ў ваяводзтва Сэрбія і Тэмешварскі банат у 1849 годзе. Падчас рэвалюцыі, якая пачалася ў 1848 годзе, вугорскае насельніцтва ўладаньняў Габсбургаў патрабавала сабе аўтаномію і асаблівыя нацыянальныя правы, у той жа час адмаўляючы ў гэтым іншым народам, якія жылі па суседзтве або ў рамках вугорскіх адміністрацыйных адзінак.

З мэтай стварэньня ўласнай аўтаноміі і для абароны нацыянальнай ідэнтычнасьці, сэрбы, якія пражывалі на тэрыторыі сучаснай Ваяводзіны, на майскай скупшчыне абвясьцілі Сэрбскую Ваяводзіну. Карлавацкі мітрапаліт Ёсіф Раячыч быў абвешчаны патрыярхам і абраны старшынём ураду, а палкоўнік Стэван Шуплікац стаў ваяводам. Аўстрыйскія ўлады празь некаторы час афіцыйна прызналі пастанову Травеньскай скупшчыны.

Цэнтрам Сэрбскай Ваяводзіны спачатку былі Срэмскі-Карлаўцы, затым сталіцамі былі Зрэнянін, Зэмун і Тымішаара.

## Крыніцы

Катэгорыя:Зьявіліся ў 1848 годзе
Катэгорыя:Зьніклі ў 1849 годзе
Катэгорыя:Гісторыя Сэрбіі
Народная партыя (Сэрбія, 2017)

**Народная партыя** () — правацэнтрычная палітычная партыя ў Сэрбіі. Ачольвае партыю Вук Ераміч.

Партыя была сфармаваная ў кастрычніку 2017 году пасьля таго, як Ераміч пераарганізаваў Народны рух Сэрбіі, палітычную партыю, якую ачольваў Міраслаў Алексіч. Новая арганізацыя супрацоўнічала з Драганам Джыласам, Рухам свабодных грамадзянаў і Сэрбскай лявіцай, зь якімі Народная партыя брала ўдзел у выбарах у гарадзкую раду Бялграду 2018 году. Кааліцыя здабыла 19% галасоў жыхароў сталіцы. Затым партыя далучылася да Зьвязу за Сэрбію, кааліцыі, якую стварыў Джылас, дзеля арганізацыі масавых антыўрадавых пратэстаў пасьля нападу на Борка Стэфанавіча ў лістападзе 2018 году. Партыя байкатавала парлямэнцкія выбары 2020 году, заявіўшы, што умовы галасаваньня ня будуць свабоднымі і справядлівымі. Пазьней Народная партыя сталася сябрам арганізацыі Аб’яднанай апазыцыі Сэрбіі, якая існавала ў пэрыяд з жніўня 2020 году па студзень 2021 году, а потым і Аб’яднаньня дзеля перамогі Сэрбіі.

У такой кааліцыі партыя брала ўдзел ва ўсеагульных выбарах 2022 году і вылучыла Здраўка Понаша, тагачаснага сябрам партыі, у якасьці кандыдата ў прэзыдэнты. Понаш ня здолеў перамагчы ў выбарах, але партыя здабыла 12 месцаў у Скупшчыне, але праз спрэчкі кааліцыя была скасаваная. З тых часоў Народная партыя ўтварыла ўласныя парлямэнцкія групы і ідэалягічна супрацьстаіць Сэрбскай прагрэсіўнай партыі. Партыя лічыцца лібэральна-кансэрватыўнай, і не зважаючы на тое, што яна намінальна падтрымлівае далучэньне Сэрбіі да Эўрапейскага Зьвязу, але палягае, усё ж такі, на эўраскептычных пазыцыях і заўжды бароніць вайсковы нэўтралітэт краіны.

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт.

Катэгорыя:Палітычныя партыі Сэрбіі
Мінвід

**Мінвід** (*Менвід*), **Мінвіт** — мужчынскае імя і вытворнае ад яго прозьвішча.

## Паходжаньне

Мінвіт або Мэнвітэ (Minuit, *Mænwitæ) — імя германскага паходжаньня. Іменная аснова -мін- (-мен-) (імёны ліцьвінаў Мінят, Асьміна, Гальмін; германскія імёны Miniatus, Osminna, Galmin) паходзіць ад гоцкага minan 'менаваць, памятаць, любіць', minthi 'памяць', а аснова -від- (імёны ліцьвінаў Відмунд, Мельвід, Торвід; германскія імёны Widmund, Melvid, Torvid) — ад гоцкага wida 'повязь, злучэньне, моцнасьць' або ад гоцкага і германскага widus 'дрэва'. Такім парадкам, імя Мінвід азначае «моцны думкамі» (тое ж, што і імя Відзімін). Апроч таго, адзначалася старажытнае германскае імя Meginwid (Megin-wid), Meginuuid.

Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: *Матеи Минвитовичъ* (1528 год); *Johannes Mynuidius, Lithuanus Neapoliensis, filius Pastoris prope Vilnam* (1595 год); *z księdzem Mikołajem Minwidem* (1621 год); *пану Станиславу Станиславовичу Минвиду* (1630 год); *D. Minwid* (1635 год); *pani Barbarze Philipowiczownie Stanisławowey Minwidowey, podstoliney Nowogrodzkiey* (15 студзеня 1652 году); *xiądz Minwid* (1 лютага 1657 году); *Андрей Минвидъ*, *Andrzey Minwid Jenerał powiatu Kowieńskiego* (14 чэрвеня 1677 год).

## Носьбіты
* Мінвід — літоўскі баярын, які атрымаў ад вялікага князя Жыгімонта Кейстутавіча чалавека каля возера Цытавянаў (Жамойць)
* Мацей Мінвітавіч — відуклеўскі баярын, які ўпамінаецца ў попісе войска Вялікага Княства Літоўскага 1528 году
* Ян Мінвідавіч — жыхар Жамойцкага староства, які ўпамінаецца ў 1537—1538 гадох
* Амбражэй Лукашавіч і Валянтын Якубавіч Менвіды — расенскія зямяне, якія ўпамінаюцца ў 1599 годзе
* Станіслаў Мінвід — дзяржаўны дзяяч Рэчы Паспалітай, падстолі ноўгарад северскі ў 1623—1646 гадох
* Станіслаў Станіслававіч Мінвід — зямянін Упіцкага павету, які ўпамінаецца ў 1630 годзе
* Аляксандар Мінвід — дзяржаўны дзяяч Вялікага Княства Літоўскага, гараднічы магілёўскі, гараднічы смаленскі ў 1652 годзе
* Андрэй Мінвід — дзяржаўны дзяяч Вялікага Княства Літоўскага, возны ковенскі ў 1677 годзе

Мінвіды — літоўскі шляхецкі род.

## Глядзіце таксама
* Мін
* Від

## Крыніцы

Катэгорыя:Мужчынскія імёны
Давейка

**Давейка** (*Давіка*) — мужчынскае імя і вытворнае ад яго прозьвішча.

## Паходжаньне

Давіка, пазьней Дэвэка (Davico, Deweke) — імя германскага паходжаньня. Іменная аснова -даў(г)- (імёны ліцьвінаў Даўгерд, Даўгер, Даўят; германскія імёны Daugaard, Dauharjis, Dowyatt) паходзіць ад гоцкага daug 'годна', бургундзкага daugjis 'здольны, годны'.

У Польшчы ў 1789 годзе адзначалася прозьвішча Dowejka.

Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: *Матей Довейко* (1567 год); *лавникомъ тогожъ села Подовкгивенского Натемъ Довейковичомъ* (10 траўня 1585 году); *на земенина господарьского повету Упитского на Матея Авкгуштыновича Давейка… Матей Довейко* (6 жніўня 1585 году); *панъ Станиславъ Довейко… Станиславъ Давейка* (24 кастрычніка 1586 году); *пана Бальтромея Довейка* (8 красавіка 1604 году); *Salomon Dowikiewicz* (1690 год); *Andrzej Dowejka* (1779 год); *Rafałem Doweyką pisarzem* (23 красавіка 1788 году); *Jerzy Towieyko* (13 лістапада 1792 году).

## Носьбіты
* Давейка Марцінавіч — жыхар Жамойцкага староства, які ўпамінаецца ў 1537—1538 гадох
* Мацей Давейка — баярын Упіцкага павету, які ўпамінаецца ў попісе войска Вялікага Княства Літоўскага 1567 году
* Мацей Аўгуштынавіч Давейка — вількамірскі зямянін, які ўпамінаецца ў 1585 годзе
* Якуб Марцінавіч Давейка — упіцкі зямянін, які ўпамінаецца ў 1612 годзе
* Ян Давейка — дзяржаўны дзяяч Вялікага Княства Літоўскага, падчашы старадубскі ў 1676—1678 гадох

Давейкі (Dowejko) — прыгонныя зь вёскі Бандароў (Віленскі павет), якія ўпамінаюцца ў XIX стагодзьдзі.

Дэвейкі (Dewejko) — літоўскі шляхецкі род зь Вільні.

Давейкі гербу Прус II — літоўскі шляхецкі род.

Давэйка (Doweyko) — прозьвішча, зафіксаванае ў XIX стагодзьдзі ў ваколіцах Сувалкаў.

## Крыніцы

Катэгорыя:Мужчынскія імёны
Тарціла

**Тарціла** (*Тартыла*, *Друціла*, *Друтэль*, *Друтыль*), **Трудзіла** — мужчынскае імя і вытворнае ад яго прозьвішча.

## Паходжаньне

Трудзіла або Друдзіла, пазьней Друтэль (Trudila, Drudilo, Drutel) — імя германскага паходжаньня. Іменная аснова -друд- (-трут-, -трот-) (імёны ліцьвінаў Гаўдрут, Гендрута, Кондрут; германскія імёны Gautrude, Genedrudis, Cundrud) паходзіць ад гоцкага і германскага þruþs 'мажнасьць, веліч'.

Этымалягічны слоўнік старапольскіх асабовых імёнаў, выдадзены Польскай акадэміяй навук, адзначае гістарычнае бытаваньне ў Польшчы германскага імя Trutel (Trutyl).

У Прусіі бытавала імя *Tartyl*.

Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: *Тортилъ… пана воеводину часть Лавренъ Тортиловичъ зъ братьею* (6 лютага 1520 году); *Родко Друтилевичъ* (1528 год); *Шимко Таритиловича слуга* (1533—1535 гады); *Луции Тортиловны* (28 траўня 1585 году); *земенину господаръскому повету Упитъского пану Анъдрею Шымъковичу Тортилу* (7 сьнежня 1586 году); *ze wsi Nieglimoni osocznikow… Waluk Drutel* (1641 год); *Druciłowicz* (1671—1681 гады); *Michał Tortyłło… Ian Tortyłło… Kazimierz Tortyłło* (23 красавіка 1792 году); *Joanna Drutell* (1805 год); *Andrzej Tartyło* (1819 год); *Tartiłło Konstanty* (30 жніўня 1879 году).

## Носьбіты
* Тарціл і Лаўрын Тарцілавіч — літоўскія баяры, якія ўпамінаюцца ў 1520 годзе
* Родзька Друцілевіч — радунскі баярын, які ўпамінаецца ў попісе войска Вялікага Княства Літоўскага 1528 году
* Мікалай Янавіч Тарціла — вількійскі зямянін, які ўпамінаецца ў 1579—1613 гадох
* Люцыя Тарцілаўна — зямянка гаспадарская Ўпіцкага павету, якая ўпамінаецца ў 1585 годзе
* Андрэй Шымкавіч Тарціла — зямянін гаспадарскі Ўпіцкага павету, які ўпамінаецца ў 1586 годзе
* Станіслаў Мікалаевіч Тарціл — вількамірскі зямянін, які ўпамінаецца ў 1613 годзе

Друтэлі (Drutel) — прыгонныя зь вёскі Буйнянаў (Ашмянскі павет), якія ўпамінаюцца ў XIX стагодзьдзі.

Тартылы (Tartyłło) гербу Касьцеша — літоўскі шляхецкі род зь Вільні і Віленскага павету.

Тартылы (Tortyłło) — літоўскі шляхецкі род зь Вільні.

Тарціловічы — літоўскі шляхецкі род.

На 1904 год існавала сядзіба Трудзілава (Трудзілова) у Смаленскім павеце Смаленскай губэрні.

## Крыніцы

Катэгорыя:Мужчынскія імёны
Шаціла

**Шаціла**, **Шатыла** (*Шацел*) — мужчынскае імя і вытворнае ад яго прозьвішча.

## Паходжаньне

Скацела або Скатул, пазьней Шэцэль або Шадэль (Scazelo, Scattulus, Schätzel, Schadel) — імя германскага паходжаньня. Іменная аснова -шад- (-шат-) (імя ліцьвінаў Шацейка; германскае імя Scazciho) паходзіць ад гоцкага skadus 'ахінуты, абаронены'.

Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: *Товтилу у Рудоминскои волости… Шатило* (1440—1492 гады); *смолняномъ… Митку Садилову… Митку Садиловичу* (8 лютага 1510 году); *бояринъ нашъ Шатило* (30 траўня 1517 году); *Шатило Анъцуховичъ*, *Шатило Якубович* (1528 год); *Luka Szaczyłowycz* (1558 год); *z dziećmi Szaciła [[Будыла|Budziłowicza]]… Marcin, Andrzey, Szaciło Zagornikowiczy* (1561 год); *Szaciło… Szaciłowicz* (1565 год); *Лукашъ Шатило… Миколай Шатило… Миколай Якубовичъ Шатило… Мартинъ Шатило… Петръ Шатило* (1567 год); *боярка вышей помененая Станиславовая Шетиловая… дочку свою на име Ганну Шетиловну* (10 лютага 1590 году); *поручникъ роты его милости пана Крыштофа Шатила — ротмистра его королевское милости панъ Войтехь Шатило* (26 лістапада 1601 году); *Анътонъ Шатило* (1649 год); *Pan Szaciło* (30 чэрвеня 1652 году); *Stanisław Szaciło*, *Jerzy Szacił na miejscu ojca* (1690 год); *Szaciłowo* (1744 год); *[[Жыровічы|Zyrowice]]… RP. Georgius Szatalowicz, Vic. et а Festis Concr.* (1754 год); *pan Ludwik Szaciłło* (23 красавіка 1778 году); *Szaciło Antoni* (3 лютага 1909 году).

## Носьбіты
* Шаціла — чалавек у Рудамінскай воласьці, нададзены вялікім князем Казімера баярыну Таўтылу
* Шаціла — літоўскі баярын з уладаньнямі ў Жамойці, які ўпамінаецца ў 1517 годзе
* Шаціла Анцухавіч — сакольнік ў Наваградзкім замку, які ўпамінаецца ў попісе войска Вялікага Княства Літоўскага 1528 году
* Шаціла Якубавіч — пянянскі баярын, які ўпамінаецца ў попісе войска ВКЛ 1528 году
* Ян Станіслававіч Шаціла — вількамірскі зямянін, які ўпамінаецца ў 1604 годзе
* Раман Шаціловіч — жыхар вёскі Падбою (Гарадзенскі павет), які ўпамінаецца ў 1631 годзе
* Лявон, Ямеля, Цімох, Дземех і Дзяніс Шацелы (Шоцелы) — жыхары вёскі Шпарова (каля Полацку), якія ўпамінаюцца ў 1680 годзе
* Марцін і Станіслаў Шацілы — шляхцічы Наваградзкага ваяводзтва, якія ўпамінаюцца ў 1765 годзе
* Матэвуш і Якуб Шацілы — шляхцічы Менскага ваяводзтва, якія ўпамінаюцца ў 1787 годзе

Шацілы — літоўскі шляхецкі род з ваколіцаў Койданава.

У канцы XVIII ст. на гістарычнай Амсьціслаўшчыне адзначаўся шляхецкі род Шацілаў.

Белыя-Шацілы — літоўскі шляхецкі род.

Шаціла (Szacilo) — прозьвішча, зафіксаванае ў XIX стагодзьдзі ў ваколіцах Сувалкаў.

У 1523 годзе ўпаміналася пустаўшчына Шацілаўшчына (*Шатиловщина*) каля Цырына.

На 1903 год існаваў засьценак Шацілішкі ў Вількамірскім павеце Ковенскай губэрні.

На 1904 год існавалі вёскі з назвай Шацілава на захадзе Вяземскага павету і ў Парэцкім павеце Смаленскай губэрні.

На гістарычнай Меншчыне існуе вёска Шацілы, на гістарычнай Рэчыччыне — места Шацілавічы.

## Крыніцы

Катэгорыя:Мужчынскія імёны
Шацейка

**Шацейка**, **Шадзейка** (*Жадзейка*, *Задэйка*, *Задыйка*, *Задыка*, *Затка*) — мужчынскае імя і вытворнае ад яго прозьвішча.

## Паходжаньне

Скаціка (Scazciho) — імя германскага паходжаньня. Іменная аснова -шад- (-шат-) (імя ліцьвінаў Шаціла; германскае імя Scazelo) паходзіць ад гоцкага skadus 'ахінуты, абаронены'. Апроч таго, адзначалася германскае імя Sedeke.

Імя Schatko адзначалася ў 1391 годзе ва Ўроцлаве.

У Прусіі бытавала імя *Seydike / Zaydicke* (1408 і 1419 гады). Апроч таго, у Прусіі шырока бытавала прозьвішча Sadeyko.

У Польшчы адзначаецца прозьвішча Садэйка (Sadejko).

У Чэхіі бытавала імя Šedik.

Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: *und robeten des Szodeyken* (11 чэрвеня 1418 году); *Szodeyko* (15 верасьня 1434 году); *homines… sextus Szedeyko* (1492 год); *Матей Жадейковичъ* (12 лютага 1505 году); *Ян Шедеиковичъ*, *Жадеико Номиковичъ… Миколаи Шедеиковичъ*, *Петръ Шатеиковичъ* (1528 год); *Милюк Задыикович* (1 ліпеня 1542 году); *Войтехъ Садикъ Станиславовичъ* (1567 год); *Кгриктеръ Жедейкевичъ* (12 красавіка 1584 году); *Иванъ Шадейко* (24 жніўня 1599 году); *na miejscu Jana Szateyki* (1690 год); *Zadeyki* (1744 год); *Jacek Zodyko* (24 кастрычніка 1765 году); *Zatkiewicz* (1802—1803 гады).

## Носьбіты
* Жадзейка Номікавіч — баярын Ўпіцкага павету, які ўпамінаецца ў попісе войска Вялікага Княства Літоўскага 1528 году
* Пётар Шацейкавіч — вількійскі баярын, які ўпамінаецца ў попісе войска ВКЛ 1528 году
* Мікалай Шацейкавіч — жыхар Жамойцкага староства, які ўпамінаецца ў 1537—1538 гадох

Шадзейкі (Szadejko) — літоўскі шляхецкі род зь Вільні.

Шатэйкі (Szetejko) — літоўскі шляхецкі род зь Віленскага павету.

Жадзейкі (Żadejko) — літоўскі шляхецкі род з Троцкага павету.

Задэйкі (Zadejko) гербу Магіла — літоўскі шляхецкі род

Задзікі (Zadzik) гербу Кораб і Задыковічы або Задыкевічы (Zadykowicz, Zadykiewicz) гербу Любіч — шляхецкія роды Рэчы Паспалітай.

Жадкевічы (Żadkiewicz) гербу Ястрабец — шляхецкі род Рэчы Паспалітай, украінскія казакі.

Задзіковічы (Zadzikowicz) — шляхецкі род Рэчы Паспалітай зь Львова.

У актах Вялікага Княства Літоўскага ўпаміналася вёска Задзейкі каля Шкудаў.

На 1904 год існавала вёска Шацькава ў Ельнянскім павеце Смаленскай губэрні.

Вёскі з назвай Жадзейкі існуюць на гістарычных Гарадзеншчыне, Лідчыне і Слонімшчыне. На гістарычнай Полаччыне існуе вёска Шодзікі.

## Крыніцы

Катэгорыя:Мужчынскія імёны
Раба

**«Ра́ба»** — дзяржаўны аўтамабільны холдынг Вугоршчыны, заснаваны ў сьнежні 1896 году ў Д’ёры.

На 2023 год вырабляў восі і іх вузлы для цяжкавікоў («Вольва», «Мак» і «Рэно»), трактароў («Джон Дзір» і «Кляас») і земляройных машынаў, а таксама вузлы для аўтобусаў і цяжкавікоў. Зь 2012 году належыць ураду Вугоршчыны. Мае заводы ў Моры і Шарвары. Каля 94 % вырабаў пастаўлялі за мяжу ў Паўночную Амэрыку, краіны Эўропы і Японію («Ісузу» і «Соджыц»). Прадпрыемства валодала машынабудаўнічым заводам «Рэкард». Холдынг «Інавацыі народнай абароннай прамысловасьці» меў кантрольны пакет паёў прадпрыемства ў 54 %, Унівэрсытэт Іштвана Сячэні — 20 %, фізычныя асобы Вугоршчыны — 20 %, замежныя прадпрыемствы — 1 %, Міністэрства фінансаў Вугоршчыны — 0,9 %. Вытворчасьць улучала каваньне, цеплавую і мэханічную апрацоўку, зборку, мэталаапрацоўку лістоў, зварку і выраб прыладаў. Уласная ўстанова распрацоўкі ажыцьцяўляла 27 відаў выпрабаваньняў, у тым ліку праверку трываласьці аліваў, восяў, трансьмісіі і тармазоў, замеры шуму, выпрабаваньне ўмовамі і аналіз частасьці, а таксама мадэляваньне падшыпнікаў і шасьцерняў, разьлік жыцьцёвага цыклю вузлоў і праектаваньне.

## Вырабы

На 2023 год «Раба» выпускаў:
* восі для аўтобусаў («Ісузу»), трактароў («Джон Дзір» і «Кляас») і цяжкавікоў («Бэргаўскія восі»);
* вузлы восяў для аўтобусаў і цяжкавікоў («Вольва», «Мэрытор» і «Сканія») — апоры і стаяначныя тармазы, рулявыя і тармазныя рычагі, карданныя перадачы і дыфэрэнцыялы, канцовыя, каронныя, конусныя, плянэтарныя і ступічныя шасьцерні, паўвосі, флянцавыя паловы скрыні перадачаў, тармазныя шпонкі, паўбэлькі і двутаўравыя бэлькі, звычайныя і інтэграваныя артыкулятары, карпусы і апрацаваныя адліўкі, галаўныя і зборныя вузлы;
* шасі, кузавы і рамы дарожных каткоў («Гам», «Зэнэбоген» і «Фёгеле»;
* прывады «Рэкард» магутнасьцю ад 5 да 200 кіляват з пераключэньнем да 7 перадачаў
* аўтамабільныя сядзеньні для «Сузукі» і «Фольксвагена»;
* вузлы рухавікоў і тармазоў для легкавых і грузавых самаходаў («Бэргаўскія восі», «Дойц» і «Нойнкірхэнскі завод восяў») — раменныя шківы, муфтавыя краштэйны, тармазныя дыскі, заглушкі восяў, шарыкавыя шарніры, корпусныя дэталі, кольцы і шківы клінавага рамяня.


Baltik Frigyes Straße 1, Rába Feuerwehrfahrzeug, 2022 Balassagyarmat.jpg|Пажарная машына «Раба» ў Балашадзьярмаце (2022 год)


## Крыніцы

Катэгорыя:Машынабудаўнічыя прадпрыемствы
Катэгорыя:Вугорскія кампаніі
Катэгорыя:Д’ёр-Мошан-Шопран
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1896 годзе
Ляніўцападобныя

**Ляніўцападобныя** ( — валасістыя) — атрад сысуноў, які ўключае 5 сучасных родаў і 17 відаў. Жывуць у Паўднёвай і Цэнтральнай Амэрыцы.

## Сыстэматыка
Падатрад Vermilingua
* Сямейства Cyclopedidae
** род *Cyclopes* — віды: *C. catellus*, *C. didactylus*, *C. dorsalis*, *C. ida*, *C. rufus*, *C. thomasi*, *C. xinguensis*
* Сямейства Myrmecophagidae
** род *Myrmecophaga* (мурашкаед) — від: *M. tridactyla*
** род *Tamandua* — віды: *T. mexicana*, *T. tetradactyla*
Падатрад Folivora
* Сямейства Bradypodidae
** род *Bradypus* (лянівец) — віды: *B. crinitus*, *B. pygmaeus*, *B. torquatus*, *B. tridactylus*, *B. variegatus*
* Сямейства Choloepodidae
** род *Choloepus* — віды: *Ch. didactylus*, *Ch. hoffmanni*
* вымерлыя сямействы: †Megalocnidae, †Megalonychidae, †Megatheriidae, †Mylodontidae, †Nothrotheriidae, †Scelidotheriidae

## Крыніцы

Катэгорыя:Атрады сысуноў
Катэгорыя:Пляцэнтарныя
Сацыял-дэмакратычная партыя (Румынія)

**Сацыял-дэмакратычная партыя** () — найбуйнейшая сацыял-дэмакратычная палітычная партыя ў Румыніі, а таксама найбуйнейшая партыі краіны. Была закладзеная Ёнам Іліеску, першым дэмакратычна абраным прэзыдэнтам Румыніі на ўсеагульных выбарах 1990 году. Партыя ўваходзіць у Нацыянальную кааліцыю за Румынію, якая лічыцца аўтарытарна-кансэрватыўным зьвязам.

## Ідэалёгія
Як і Партыя эўрапейскіх сацыялістаў (ПЭС) Сацыял-дэмакратычная партыя мае левацэнтрысцкі ўхіл, часам апісваецца як прагматычная партыя. У адрозьненьне ад большасьці заходнееўрапейскіх сябраў ПЭС ды іншых левацэнтрысцкіх і сацыял-дэмакратычных партыяў у Цэнтральнай і Усходняй Эўропе, партыя мае мяккія эўраскептычныя погляды, але нэўтральна ставіцца ў дачыненьні да эўрапейскай інтэграцыі.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт.

Катэгорыя:Палітычныя партыі Румыніі
Нацыянальна-лібэральная партыя (Румынія)

**Нацыянальна-лібэральная партыя** () — кансэрватыўная палітычная партыя ў Румыніі. Другая паводле велічыні партыя ў краіне паводле стану на сярэдзіну 2023 году. Лічыцца, што партыя была адноўленая ў сярэдзіне студзеня 1990 году неўзабаве пасьля рэвалюцыі 1989 году і зрынаньня камуністычнага рэжыму ў Румыніі. Партыя лічыцца пераемніцай буйной палітычнай партыі з такой жа назвай, якая дзеяла ў пэрыяд з 1875 па 1947 гады ў Каралеўстве Румынія. Грунтуючыся на гэтай гістарычнай спадчыне, яна часта прэзэнтуе сябе як першую афіцыйна ўтвораную палітычную партыю ў краіне і як найстарэйшую лібэральную партыю ў Эўропе.

## Ідэалёгія
Партыя афіцыйна прытрымліваецца дактрыны лібэралізму ў формах кансэрватыўнага лібэралізму і лібэральнага кансэрватызму, выступаючы за эканамічную і сацыяльную лібэралізацыю. Партыя таксама займае праэўрапейскую пазыцыю. У апошнія гады яна больш засяроджваецца на эканамічным лібэралізме і мае цягу да пераходу ва ўнівэрсальную партыю. Акрамя таго, нацыянальна-лібэральная партыя таксама падтрымлівае кансэрватыўныя ініцыятывы і палітыку, якая скіраваная на маральныя і рэлігійныя аспэкты жыцьця. У адрозьненьне ад сваіх заходніх калегаў, партыя мае большыя нацыяналістычныя і традыцыяналісцкія погляды ў сацыяльных пытаньнях, як то правы ЛГБТ.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт.

Катэгорыя:Палітычныя партыі Румыніі
Шаргатуро

**Шаргатуро́** (, літаральны пераклад «жоўты тварог») — вугорскі пачастунак на сьвята Вялікадня, які прынята гатаваць у каталіцкіх рэгіёнах, напрыклад у Сабольч-Сатма-Беразе.

Звычаі, зьвязаныя з шаргатуро, уключалі ў сябе прынясеньне кошыка зь ежай на Велікодную імшу, каб сьвятар асьвяціў сьвяточную ежу. У некаторых вёсках асьвячоны шаргатуро ў кошыку насілі па хаце, каб адагнаць зло.

## Гатаваньне
Зьмешваецца малако, яйкі і цукар, паслья чаго кіпяцяць сумесь і часта памешваюць, пакуль яна не пачне камячыцца, як тварог. Потым дадаецца ваніль. Калі ўтварыліся камякі, сумесь кладуць у грубую тканіну і адціскаюць, каб выдаліць лішнюю вільгаць. Затым верхнюю частку тканіны перавязваюць стужкай і вывешваюць, каб яна вада сышла і сумесь зьліплася.

Страву падаюць халоднай зь іншымі сьвяточнымі стравамі, такімі як вяндліна, калачы і вараныя яйкі. Акрамя асноўнага рэцэпту, сямейныя рэцэпты могуць мяняцца. Дадаюць разынкі, альбо карыцу, альбо мушкатовы гарэх у якасьці дадатковых спэцыяў.

## Крыніцы

Катэгорыя:Вугорская кухня
Сіні маршрут (Вугоршчына)

**Сіні маршрут** (, скарочана *OKT*) — нацыянальны вугорскі пешаходны маршрут. Зьяўляецца часткай разгалінаваньня эўрапейскіх пешых маршрутаў.

## Гісторыя

Нацыянальны сіні маршрут, ці проста сіні маршрут стаў адным з першых пешаходных маршрутаў у Эўропе. Гэтая дарога была ўпершыню апісана ў 1938 годзе, яго даўжыня ў той час складала 910 км. Пасьля Другой сусьветнай вайны многія вугорскія турысты пачалі хадзіць па гэтаму маршруту. Сэкцыя спартовагатурызму будапэшцкага таварыства «Лякаматыў» абвясьціла ў 1952 годзе нацыянальны паход па «сіняму» шляху. У 1961 годзе арганізацыю і кіраваньне рухам «Сіні маршрут» узяла на сябе асацыяцыя «Сябры прыроды».

Першыя гады аб «Сінім маршруце» ведалі ў асноўным толькі спартовыя турысты, пакуль у пачатку 1980-ых гадоў на вугорскім тэлебачаньні не была паказана сэрыя рэпартажаў аб ім. Аўтарам рэпартажаў быў журналіст Паль Роцкэнбаўэр, які разам са здымачнай групай прайшоў маршрут за 76 дзён.

Даўжыня маршруту складае больш за 1128 км, ён ідзе ад гары Гэшрыбэнштайн на граніцы з Аўстрыяй праз Будапэшт да населенага пункту Халахаза на граніцы са Славакіяй. У 1983 годзе ўсходняя частка маршруту увайшла ў склад міжнароднага маршруту сяброўства Айзэнах — Будапэшт (ЕВ), адзінага міжнароднага маршруту сацыялістычных краін усходняй Эўропы (ён праходзіў праз ГДР, Польшчу, Чэхаславаччыну і Вугоршчыну).

Сёньня большая частка «Сіняга маршруту» інтэгравана ў эўрапейскі міжнародны пешаходны маршрут E4 (Гібральтар — Пірэнэі — Бодэнскае возера — Балатон — Рыла — Крыт). Да «Сіняга маршруту» дадаліся яшчэ два вугорскіх маршруты «Rockenbauer Pál Dél-dunántúli Kéktúra» и «Alföldi Kéktúra», якія цяпер зрэдку разглядаюцца як яго частка.

## Літаратура
* Az Országos Kéktúra. Írott-kőtől Budapest-Hűvösvölgyig; Ifjúsági és Sportminisztérium, Cartographia Kft. Budapest 2001, 160 S.; ISBN 963-352-535-7
* Az Országos Kéktúra. Budapest-Hűvösvölgytöl Hollóházáig; Ifjúsági és Sportminisztérium, Cartographia Kft. Budapest 2001, 160 S.; ISBN 963-352-536-5
* Országos Kéktúra. Útvonalvázlat és Igazoló Füzet; Magyar Természetbarát Szövetség, Budapest 2007, 80 S.

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт сайт

Катэгорыя:Славутасьці Вугоршчыны
Катэгорыя:Дарогі Вугоршчыны
Катэгорыя:Пешаходны турызм
Катэгорыя:Пешыя дарогі Эўропы
Каталін Новак

**Ка́талін Е́ва Ве́рэшне-Но́вак** (;  6 верасьня 1977, Сэгед) — вугорская палітычная і дзяржаўная дзяячка. Прэзыдэнт Вугоршчыны з 10 траўня 2022 году (першая жанчына ў краіне на гэтай пасадзе).

Каталін Новак — сябра партыі Фідэс. Дэпутат Нацыянальнага сходу Вугоршчыны з 2018 году. У мінулым-дзяржаўны сакратар (міністар без партфэлю) па справах сям’і і моладзі (2014—2020), міністар па справах сям’і (2020—2021). Кавалер Ордэну Ганаровага легіёну (2019). Камандор ордэну Заслуг перад Рэспублікай Польшча (2019 год).

## Жыцьцяпіс
У 1996—2001 гадах навучалася на эканамічным факультэце Унівэрсытэту Корвіна, атрымала ступень бакаляўру эканомікі. У 2001—2004 гадах вучылася на юрыдычным факультэце Сэгедзкага ўнівэрсытэту і вывучала права ва Парыска-Нантэрскім ўнівэрсытэце. Таксама прайшла навучаньне ў Інстытуце палітычных дасьледаваньняў у Парыжы.

Была рэдактарам часопісаў *The Family-Friendly Turn* (2010—2018) і *Family-Friendly Decade* (2010—2020). Аўтар больш за 50 артыкулаў пра сям’ю.

У 2017—2021 гадах была віцэ-старшынёй партыі Фідэс, якую ўзначальвае Віктар Орбан. Па выніках парлямэнцкіх выбараў 8 красавіка 2018 году абраная дэпутатам Нацыянальнага сходу Вугоршчыны.

21 сьнежня 2021 году вылучана кандыдатам ад кіруючай партыі на прэзыдэнцкіх выбарах. Нацыянальны сход Вугоршчыны 10 сакавіка 2022 году выбраў Каталін Новак прэзыдэнтам Вугоршчыны. Яна атрымала 137 з 193 галасоў дэпутатаў. Стала першай жанчынай у гісторыі, якая заняла пасаду прэзыдэнта Вугоршчыны. 10 траўня заступіла на пасаду, зьмяніўшы Янаша Адэра.

## Прыватнае жыцьцё
Замужам за Іштванам Верашам (Veeresh István Attila), супрацоўнікам вугорскага Нацыянальнага банку. Мае трох дзяцей: дачка Кату (Kata, 2008) і сыноў Адама (Ádám, 2004) і Томаша (Tamás, 2006).

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* 

Катэгорыя:нарадзіліся ў Сэгедзе
Катэгорыя:Сябры Фідэсу
Катэгорыя:Міністры Вугоршчыны
Катэгорыя:Прэзыдэнты Вугоршчыны
Мірча Эліядэ

**Мірча Эліядэ** (; , Бухарэст — , Чыкага) — румынскі пісьменьнік, гісторык рэлігій і дасьледчык міталёгіі.

## Жыцьцяпіс
Па паходжаньні румын. Скончыў Бухарэсцкі ўнівэрсытэт. Вывучаў санскрыт у Індыі. Прафэсар Чыкаскага ўнівэрсытэту з 1957 году, грамадзянін ЗША з 1966 году. Аўтар больш за 30 навуковых, літаратурных і філязофскіх прац, перакладзеных на 18 моў сьвету. Свабодна валодаў дзесяцьцю мовамі (румынскай, францускай, нямецкай, італьянскай, англійскай, іўрыт, фарсі, санскрытам, палі, бэнгалі).

## Навуковая і дасьледчыцкая дзейнасьць
З яго прац па гісторыі рэлігіі найбольш каштоўнымі зьяўляюцца працы, прысьвечаныя шаманізму, ёзе, касмаганічным мітам. Таксама дасьледаваў пераход ад міталягічнага апісаньня сьвету да гістарычнага.

Дасьледаваў праблемы касмалёгіі, пераходу ад міталягічных да раньнегістарычных апісаньняў сьвету мэтадамі гэрмэнеўтыкі. Аўтар шматлікіх фундамэнтальных прац па міталёгіі, гісторыі культуры, рэлігіязнаўстве, гісторыі літаратуры, містычных, эзатэрычных практыках і вучэньнях (напр., ёга, шаманства) і інш. Лічыў, што сакральнае (сьвяшчэннае) зьяўляецца структурай чалавечай сьвядомасьці. Адно з галоўных адрозьненьняў паміж чалавекам архаічнага і сучаснага грамадзтваў бачыў у тым, што першы заўсёды адчуваў сябе непарыўна зьвязаным з Космасам і касьмічнымі рытмамі, тады як сутнасьць другога заключаецца ў яго сувязі з гісторыяй.

Сярод асноўных прац — «Космас і гісторыя: Міт аб вечным вяртаньні» (1954), «Ёга, несьмяротнасьць і свабода» (1958), «Сакральнае і прафаннае: Сутнасьць рэлігіі» (1959), «Вобразы і сымбалі» (1961), «Міт і рэальнасьць» (1963), «Шаманізм: Архаічныя тэхнікі экстазу» (1964), «Гісторыя рэлігійных ідэй» (Т. 1-3; 1978-85) і інш.

## Літаратурная творчасьць
Акрамя навуковых прац М. Эліядэ напісаў шмат фантастычных твораў з такімі характэрнымі элемэнтамі, як вампіры, злыя духі, прывіды, скрыўленьне часу, пошукі бесьсьмяротнасьці. За раман «Дзяўчына Крысьціна» (Domnişoara Christina, 1936), прысьвечаны эротыцы і сьмерці ў чалавечым жыцьці, галоўным героем якога з’яўляецца вурдалак () М. Эліядэ быў абвінавачаны ў распаўсюдзе парнаграфіі і адхілены ад выкладчыцкай дзейнасьці. Большасьць яго літаратурных твораў так ці іначай звязаны з ідэяй «іншага сьвету», схаванага за паўсядзённай рэчаіснасьцю.

## Крыніцы

## Літаратура
* Культуралогія: Энцыкл. даведнік / Уклад. Э. Дубянецкі. — Мн.: БелЭн, 2003. ISBN 985-11-0277-6
* Marcello De Martino: Mircea Eliade esoterico. Settimo Sigillo, Roma 2008, ISBN 8-86-148042-X.

## Вонкавыя спасылкі

* eliade.upelsinka.com 
* 

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Бухарэсьце
Катэгорыя:Памерлі ў Чыкага
Катэгорыя:Літаратары і літаратаркі ЗША
Катэгорыя:Румынскія літаратары
Катэгорыя:Гісторыкі ЗША
Катэгорыя:Румынскія гісторыкі
Катэгорыя:Дасьледчыкі міталёгіі
Катэгорыя:Рэлігіязнаўцы
Рашка (рэгіён)

**Ра́шка** () — гістарычная вобласьць у заходняй частцы Балканскага паўвострава. Уключала паўднёвую частку Заходняй Сэрбіі і частку суседніх раёнаў Чарнагорыі і Косава. У Сярэднявеччы Рашка была ядром, вакол якога фармавалася Сэрбскае каралеўства. У цяперашні час паўднёва-заходняя частка Рашкі называецца Санджак.

## Крыніцы

Катэгорыя:Гістарычныя вобласьці Балкан
Катэгорыя:Колішнія дзяржавы Балканаў
Катэгорыя:Гістарычныя вобласьці Сэрбіі
Катэгорыя:Гістарычныя вобласьці Чарнагорыі
Катэгорыя:Геаграфія Косава
Катэгорыя:Гісторыя Косава
Дандушэнскі раён

**Дандушэ́нскі раён** () — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка Рэспублікі Малдова з цэнтрам у мястэчку Дандушэнь.

## Гэаграфія
Знаходзіцца на поўначы Малдовы. Праз раён працякае рака Рэўт і яе два прытокі — Куболта і Кэінар.

## Насельніцтва

## Крыніцы
Дандушэнь

**Дандушэ́нь**, яшчэ **Дандзюша́ны** () — горад у Малдове, цэнтар Дандушэнскага раёну.

## Гісторыя
Гісторыя гораду пачалася увесну 1883 году з пачаткам будаўнічых работ на чыгунцы.

У 1902—1905 пабудаваны першы дом каля чыгуначнай станцыі. 27 сакавіка 1918 году Бэсарабія ў якую ўваходзілі Дандушэнь аб’ядналася з Румыніяй.

Па пакту паміж Гітлерам і Сталіным у пэрыяд з 26 чэрвеня 1940 году, Бэсарабія была занятая савецкімі ваеннымі сіламі. 22 чэрвеня 1941 году акупаваны немцамі на 1418 дзён.

У часы МССР у горадзе працавалі цукровы, алейны і хлебны заводы, мясакамбінат.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Recensămîntul populaţiei 2004 Перепись населения 2004 Population census 2004 (xls)

Катэгорыя:Гарады Малдовы
Катэгорыя:Дандушэнскі раён
Дубэсарскі раён

**Дубэса́рскі раён** () — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка Рэспублікі Малдова, аднайменная Дубэсарскаму раёну непрызнанай Прыднястроўскай Малдаўскай Рэспублікі. Цэнтар — вёска Качыеры.

Зьяўляецца заходняй часткай былога Дубэсарскага раёну Малдаўскай ССР, якая засталася пад кантролем Малдовы пасьля эвакуацыі Дубэсарскага райсавету МССР з г. Дубэсар (увайшоў у склад непрызнанай дзяржавы Прыднястроўская Малдаўская Рэспубліка разам з паўночнымі, усходнімі і паўднёвымі сёламі былога Дубэсарскага раёну МССР) у сяло Кошніца.

Дубэсарскі раён Рэспублікі Малдова складаецца з дзьвюх частак, падзеленых Крыўлэнскім раёнам. Частка Дубэсарскага раёна Малдовы знаходзіцца на левым, а частка на правым беразе ракі Днестр. Раённы цэнтар — сяло Качыэры (раней — сяло Кошніца)

## Гэаграфія
Знаходзіцца на ўсходзе Малдовы.

## Насельніцтва

## Крыніцы
П’ер дэ Мар

**П’ер дэ Мар** (па-француску: *Pierre de Maere*; нар. 24 траўня 2001, Укел, Брусэль, Бэльгія) — бэльгійскі сьпявак, музыка, кампазытар.

## Жыцьцяпіс

П’ер дэ Мар нарадзіўся 24 траўня 2001 ў брусэльскай камуне Ўкел у сям’і бацькі-юрыста і маці-архітэктаркі. У дзесяць год разам з сям’ёй пераехаў у Валёнскі Брабант.

Ад дзесяці да трынаццаці гадоў ён запісваў песьні на iPod touch з дапамогай праграмнага забяспячэньня GarageBand. Будучы самавукам, ён ніколі ня браў заняткаў сьпеваў і тэорыі музыкі, іграе на піяніне і браў толькі некалькі заняткаў гульні на барабанах.

Ва ўзросьце пятнаццаці гадоў ён захапіўся фатаграфіяй, крыху адышоўшы ад музыкі, каб прысьвяціць сябе фатаграфіі. Ва ўзросьце васемнаццаці гадоў ён паступіў на курсы фатаграфіі ў Каралеўскую акадэмію прыгожых мастацтваў у Антвэрпэне, але, палічыўшы досьвед няўдалым, прабыў там толькі год, аднак апублікаваўшы некалькі фотаздымкаў у GQ у гэты пэрыяд, затым ён вярнуўся да музычнай творчасьці.

## Творчасьць

Музыка дэбютуе ў 2020 годзе. Ягоны сынгл *Un jour, je marierai un ange* (*Аднойчы я ажанюся з анёлкам*) увайшоў у топ-5 Ultratop 50 франкамоўных сынглаў і ў топ-10 францускага нацыянальнага рэйтынгу ў 2022 годзе, стаўшы дыямэнтавым дыскам паводле SNEP у 2023 годзе.

Пасьля атрыманьня прызу за бэльгійскае "Адкрыцьцё году" на NRJ Music Awards у 2022 годзе, ён атрымаў Victoire de la Musique у 2023 годзе ў катэгорыі "Мужчынскае адкрыцьцё году".

27 студзеня 2023 году выйшаў ягоны першы альбом *Regarde-Moi* (*Паглядзі на мяне*).

## Прыватнае жыцьцё

Францускі ЛГБТК+часопіс *Têtu* апісвае сьпявака як квір-артыста. П’ер дэ Мар — адкрыты гей. Сам П’ер дэ Мар аддае перавагу тэрміну «flamboyant» (*зіхатлівы*, *палымнелы*).

## Альбомы

• 2022: Un jour, je

• 2023: Regarde-moi.
 
## Крыніцы

Катэгорыя:Нарадзіліся 24 траўня
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 2001 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Бэльгіі
Катэгорыя:Бэльгійская музыка
Катэгорыя:ЛГБТ
Катэгорыя:Асобы Брусэлю
Катэгорыя:Поп-музыка
Катэгорыя:Электронная музыка
Рыбалт

**Рыбалт** (*Рыбальт*, *Рыбэльт*) — мужчынскае імя і вытворнае ад яго прозьвішча.

## Паходжаньне

Рыбальд (Ribald, Ribaldus) і Бальдарых (Baldarich) — імёны германскага паходжаньня. Іменная аснова -рых- (-рык-) (імёны ліцьвінаў Дзітрык, Індрых, Эрык; германскія імёны Ditricus, Hindrich, Erik) паходзіць ад гоцкага reiks 'магутны', германскага rikja 'магутны, каралеўскі', а аснова -балд- (-болд-, -болт-) (імёны ліцьвінаў Бальдвін, Бірыбольд, Румбольд; германскія імёны Baldwin, Beribald, Rumbold) — ад гоцкага *balth, стараверхненямецкага bald 'сьмелы, адважны'.

Этымалягічны слоўнік старапольскіх асабовых імёнаў, выдадзены Польскай акадэміяй навук, адзначае гістарычнае бытаваньне ў Польшчы германскага імя Bałdrzych (Bałdrzyk).

Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: *Ян Рибалтъ*, *Станиславъ Рибалтъ*, *Янъ Петровичъ Рибалт* (1528 год); *з [[Дарагічын (Падляскае ваяводзтва)|Дорогичина]]… Рыбалты* (1533—1535 гады); *село Рыбалты*, *Ольшево Рибалты*, *Петръ Рыбалть*, *Миколай Рыбалть*, *Янъ Якубовичъ Рыбалть*, *Бартошъ Яновичъ Рыбалть… Янъ Петровичъ Рыбалть* (1567 год); *люди в том селе Древиниках… Миколаи Рыбалтъ Ромашковичъ з сынми Щепаном а Стасемъ* (5 траўня 1582 году); *Krzysztof Rybałtowicz* (16 траўня 1661 году); *woytowstwo Litewskie… wieś Żydźiewicze… Michał Rybałta… Jakub Rybałta… Maćiey Rybałta* (чэрвень 1733 году); *Rybałtowicz* (1861—1864 гады).

## Носьбіты
* Ян і Станіслаў Рыбальты — бельскія баяры, якія ўпамінаюцца ў попісе войска Вялікага Княства Літоўскага 1528 году
* Ян Пятровіч Рыбалт — бельскі баярын, які ўпамінаецца ў попісе войска ВКЛ 1528 году
* Якуб, Фёдар і Іван Рыбалтовічы — жыхары вёскі Бяркоўшчыны (Ашмянскі павет), якія ўпамінаюцца ў 1718 годзе
* Ян Рыбальтовіч (*Ryboltowicz*) — уладальнік гаспадаркі ў Сангунішках каля Майшаголы на 1936 год

Рыбэльты (Rybelt) — літоўскі шляхецкі род з ваколіцаў Сьвянцянаў.

Рыбальт (Rybalt) — прозьвішча, зафіксаванае ў XIX стагодзьдзі ў ваколіцах Сувалкаў.

На гістарычным Падляшшы існуе вёска Рыбалты, на гістарычнай Аршаншчыне — Рыбалтова.

## Глядзіце таксама
* Рых
* Бальд

## Крыніцы

Катэгорыя:Мужчынскія імёны
Патрыярх (неадназначнасьць)

**Патрыя́рх** (; ад *πατήρ* — бацька; *ἀρχή* — панаваньне, пачатак, улада) — старэйшына роду, глава й заснавальнік чаго-небудзь.

## У сацыялёгіі
Патрыярх («вярхоўны бацька») — гэта грэцкая назва старэйшын, старцаў, старэйшых людзей, продкаў плямёнаў і народаў старажытнасьці, у прыватнасьці качавых плямёнаў Блізкага Ўсходу. У творах украінскай літаратуры й ва ўкраінскай народнай творчасьці гэтым словам маглі абазначаць старых і мудрых людзей, продкаў, дзядоў і прадзедаў, кабзараў, сечавых дзядоў і інш.

Патрыярх у патрыярхальным грамадзтве — мужчына, глава сям’і, які выконвае ролю аўтарытэтнай улады, а таксама член кіруючага класа ці ўрада ў грамадзтве, якое кантралюецца мужчынамі паважнага ўзросту. «Узрост патрыярха» — выраз, які азначае 72 гады.

## У рэлігіі
Біблейскі патрыярх: *[[Адам]]* (пражыў 930 гадоў); *Енох* (365 гадоў); *[[Ной]]* (950 гадоў) і інш.;

Патрыярх у юдаізьме:

1) адзін з прабацькоў яўрэйскага народа: *[[Абрам]]* (пражыў 175 гадоў), *[[Ісаак]]* (180 гадоў), *[[Якуб]]* (147 гадоў), *Ёсіф* (110 гадоў) і інш.

2) патрыярх (191 год да н. э. — 425 год н. э.) — галава сынэдрыёну.

Патрыярх у хрысьціянстве — старазапаветны сьвяты, які шануецца царквой як выканаўца волі Божай да новазапаветнай эпохі.

Патрыярх — найвышэйшы герарх некаторых хрысьціянскіх цэркваў:
* Патрыярх Маскоўскі і ўсяе Расеі;
* канстантынопальскія патрыярхі;
* александрыйскія патрыярхі;
* антыяхійскія патрыярхі;
* іерусалімскія патрыярхі.

## Літаратура
* *В. В. Бурега, О. Б. Прокоп’юк*. Патріарх // Енциклопедія історії України : у 10 т. / редкол.: В. А. Смолій (голова) та ін. ; Інститут історії України НАН України. — К. : Наукова думка, 2011. — Т. 8 : Па — Прик. — С. 95. — 520 с : іл. — .
* *П. Л. Яроцький*. Патріарх // Юридична енциклопедія : [у 6 т.] / ред. кол.: Ю. С. Шемшученко (відп. ред.) [та ін.]. — К. : Українська енциклопедія ім. М. П. Бажана, 1998—2004. — .
Шабуня

**Шабу́ня** — беларускае прозьвішча. Вядомыя носьбіты:

* Аляксей Шабуня ( 1977) — беларускі культурыст.
* Антон Шабуня (1876—1920) — беларускі нацыянальны дзяяч.
* Канстанцін Шабуня (1912—1984) — беларускі гісторык.
*  (1909—2005) — беларуская грамадзкая дзяячка.
* Яўген Шабуня ( 1953) — беларускі футбольны трэнэр.

## Крыніцы