open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
СНБ

* Славацкі народны банк — першы славацкі эмісійны банк;
* Сэрбскі народны банк — назва галоўнага банку Сэрбіі падчас нямецкай акупацыі ў Другую сусьветную вайну.
Сымона Вэйль (неадназначнасьць)

**Сымона Вэйль**:
* Сымона Вэйль (1909 — 1943) — француская філёзафка, хрысьціянская містыца і грамадзкая дзяячка
* Сымона Вэйль (1927 — 2017) — француская адвакатка, палітыца, міністарка аховы здароўя Францыі, прэзыдэнтка Эўрапейскага парлямэнту
Чанкыры

**Чанкыры** () — горад у Турэччыне, цэнтар правінцыі Чанкыры у Цэнтральнай Анатоліі. Насельніцтва 96 025 (2018). Разьмешчаны ў 140 кілямэтрах на паўночны ўсход ад Анкары, на адным з прытокаў ракі Кызылырмак.

У антычнасьці горад вядомы як Гангры (Гангра) і Гэрманікопаліс (Гэрманопаліс).

## Крыніцы

## Літаратура
* Boğaç A. Ergene: Local Court, Provincial Society and Justice in the Ottoman Empire, Legal Practice and Dispute Resolution in Çankırı and Kastamonu (1652—1744). Studies in Islamic Law and Society, volume 17, Brill, Leiden, 2003. ISBN 90-04-12609-0.

Катэгорыя:Гарады Турэччыны
Торама

**То́рама** (,  ад  «грымець») — народны эрзянскі і макшанскі духавы музычны інструмэнт. Пастухі-эрзяне трубілі ў тораму тройчы на дзень: зранку пры выгане скаціны, апоўдні ў час даеньня кароваў і ўвечары падчас вяртаньня статку ў вёску. Трубны заклік торамы фігуруе ў мардоўскіх паданьнях пра народных правадыроў — цюшцяў.

## Віды
Бывае двух тыпаў. Торамы першага тыпу выраблялі з галіны бярозы або клёну, якую ўпрадоўж раскалвалі напалову, выдзёўбвалі з кожнай паловы сарцавіну і абматвалі іх разам бяростай. Пры гэтым адзін бок рабілі шырэйшым за іншы. Даўжыня інструмэнту складала 80—100 см. Унутар трубы ўстаўлялі язык зь бяросты.

Тораму другога віду выраблялі з колцаў ліпавай кары, якія ўстаўлялі адно ў адно і заклейвалі рыбным клеем у форме раструба. Даўжыня інструмэнта вагалася ад 50 да 80 см.

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 

Катэгорыя:Драўляныя духавыя музычныя інструмэнты
Катэгорыя:Аэрафоны
Катэгорыя:Мардоўскія музычныя інструмэнты
Азор (фільм)

**«Азор»** () — першы мастацкі фільм эрзянскай мовай, прэм’ера якога адбылася ў 2018 року. Рэжысэр — эрзянскі кампазытар і сьпявак Бакіч Відзяй (Віктар Чычайкін), аўтар сцэнару — саліст гурту «Торама» Аляксандар Учаваткін.

## Сюжэт

«Азор» ёсьць экранізацыяй легенды пра эрзянскіх багатыроў. У 1237 року на зямлю, якую насялялі эрзяне, прыйшлі манголы. Галоўны герой, малады хлопец Азор сустрэў у лесе мангольскі аддзел, але пасьля няўдалай спробы схавацца апынуўся ў чужынскім палоне. Ён адмовіўся далучыцца да мангольскага войска і падчас уцёкаў атрымаў раненьне стралой мангольскага лучніка. Паранены, ён дабраўся да роднай вёскі, дзе стаў сьведкам пажару і сваволі налётнікаў: забойстваў і рабаваньня мясцовых жыхароў. Параненага Азора лечыць мясцовая знахарка. Акрыяўшы, Азор рушыць на пошукі эрзянскага інязора Пургаза, які даручае яму заданьне. Ад ягонага выкананьня залежыць выратаваньне ўсяго народу.

## Стварэньне
Рэжысэрам фільма выступіў эрзянскі музыка і кампазытар Бакіч Відзяй (Віктар Чычайкін). Сцэнар напісаў саліст гурту «Торама», кандыдат філялягічных навук Аляксандар Учаваткін. Для абодвух гэта быў дэбют у кінэматографе. Акторамі (акрамя галоўнай ролі) таксама былі непрафэсіяналы.

Фільм зьняты на ахвяраваньні жыхароў Расеі й іншых краінаў. Строі і рэквізыт прадаставіў нацыянальны тэатар Татарстану. Здымкі пачаліся ў 2015 року і адбываліся ў Ацяшаўскім, Ардатаўскім, Дубёнскім і Качкураўскім раёнах Мардовіі.

Першы закрыты паказ адбыўся ў кастрычніку 2017 року.

## Ролі

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйная бачына 

Катэгорыя:Эрзянская культура
Катэгорыя:Фільмы 2018 году
Катэгорыя:Фільмы эрзянскай мовай
Катэгорыя:Расейскія гістарычныя фільмы
Інязор

**Інязо́р** (, ) — сацыяльны тытул, якім у мардоўскіх мовах называюць валадара.

Тытул «каназор», імаверна, пранікнуў у мардоўскую лексыку ад цюркаў альбо валжанскіх булгараў. Ім мардва, пэўна, называла галаву Валжанскай Булгарыі, а пасьля ўлусбэка, які стаяў на чале ўлуса Мухша (Мохшы), або вялікага хана Залатой Арды, казанскіх ханаў.

Сацыяльныя тытулы «інязор», «ацязор» адлюстравалі прынцыпова новы этап сацыяльна-эканамічнага разьвіцьця мардвы — пераход яе ад даклясавага грамадзтва да клясавага. Калі кожнае зь першабытных мардоўскіх плямёнаў ачольваў цюшця, дык у працэсе кансалідацыі ў зьвяз плямёнаў, а пасьля ў мардоўскую народнасьць на яе чале станае адзінаўласны інязор.

Першым інязорам быў адзін з племянных правадыроў, што знайшло адлюстраваньне ў эпічных песьнях і паданьнях мардвы пра Цюшцю-інязора як трымальніка ўсёй мардоўскай зямлі. З далучэньнем мардоўскай зямлі да Расеі інязорамі мардва стала называць расейскіх цароў, імпэратараў.

Па развале СССР у асяродку эрзянскіх актывістаў зьявіўся тытул «Інязор эрзянскага народу», якога абіраюць сябры  на сьвята Раськень Озкс.

## Літаратура
* 

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйная бачына Інязора эрзянскага народу
Дзень эрзянскай мовы

**Дзень эрзя́нскай мо́вы** ()&nbsp;— штогадовае эрзянскае сьвята, заснаванае ў 1993 року, якое адзначаюць 16 красавіка, у дзень нараджэньня першага эрзянскага прафэсара, мовазнаўца Анатоля Рабава, які нарадзіўся 16 красавіка 1894 року, быў рэпрэсаваны і загінуў у 1938 року. Першае адзначэньне адбылося ў 1993 року ў Саранску.

Сьвята ў Рэспубліцы Мардовіі ладзіцца на розных узроўнях: у сямейным коле, вясковай бібліятэцы, навучальных, дзяржаўных установах і грамадзкіх арганізацыях. Традыцыйна чытаюць урыўкі з гераічнага эпасу мардоўскага народу «Мастарава», апранаюцца ў нацыянальныя строі, сьпяваюць эрзянскія песьні. Пазьней сьвята стала адзначаць таксама ў іншых месцах кампактнага пражываньня эрзянаў: у Ніжагародзкай, Самарскай, Маскоўскай, Чалябінскай, Мурманскай абласьцёх Расеі — а нават за мяжой.

## Крыніцы

## Глядзіце таксама
* Дзень роднай мовы

Катэгорыя:Эрзянская мова
Катэгорыя:Эрзянскія сьвяты
Кызылырмак

**Кызылырмак**, **Кызыл-Ірмак** () або **рака Галіс** () — самая доўгая рака на тэрыторыі Турэччыны. Даўжыня ад вытоку да вусьця — 1355 км. Уліваецца ў Чорнае мора.

## Галерэя

Файл:Річка Кизил-Ірмак. Околиці міста Невшехір. Листопад 2020 року.jpg|значак|Кызылырмак каля гораду Нэўшэхір. лістапад 2020 году.
Файл:Річка Кизил-Ірмак. Середня течія. Вигляд з мосту до селища Саріхідір, розташованого поряд з Аваносом.jpg|значак|Кызылырмак. Выгляд з мосту каля вёскі Сарыхідзір


## Вонкавыя спасылкі
* Kizilirmak 

Катэгорыя:Рэкі Турэччыны
Катэгорыя:Рэкі Азіі
Галіна Войцік

**Галíна Во́йцік** (у замужжы *Луцкевіч*; 1 ліпеня 1927, Вільня — 13 жніўня 2007, Вільня, Летува) — беларуская публіцыстка, пэдагогіца, германістка, мэмуарыстка, перакладніца.

## Жыцьцяпіс

Галіна Войцік нарадзілася 1 ліпеня 1927 году ў Вільні. Яна была дачкой Антона Войціка і Зоські Верас. Вучылася ў Віленскай беларускай гімназіі, Віленскім унівэрсытэце. Закончыла асьпірантуру пры Інстытуце замежных моваў у Маскве (1963). Абараніла кандыдацкую дысэртацыю. Выкладала ў Гарадзенскім пэдінстытуце 5 гадоў. Потым выкладала нямецкую мову ў Віленскім пэдінстытуце, працавала на беларускай катэдры Віленскага пэдунівэрсытэту.

Галіна Войцік стварыла нізку "Партрэтаў віленчукоў" пра знакамітых беларускіх дзеячоў, у тым ліку і пра свайго мужа Лявона Луцкевіча, якога яна перажыла роўна на 10 гадоў.

Галіна Войцік памерла 13 жніўня 2007 году ў Вільні. Пахаваная на Літарацкай горцы віленскіх могілак Росы побач з сваім мужам Лявонам Луцкевічам.

## Творчасьць

Аўтарка працаў па германістыцы, гістарычных дасьледаваньняў і партрэтаў беларусаў Віленшчыны «Зоська Верас» (1992), «Лявон Луцкевіч» (1999), «Барыс Кіт» (2001), разам з мужам, Л. Луцкевічам, — «Аляксандр Коўш», «Аляксандр Уласаў», «Янка Шутовіч», «Пётра Сергіевіч» (усе 2000), «Канстанцін Галкоўскі», «Мар'ян Пецюкевіч» (абедзьве 2001), «Адам Станкевіч», «Антон Антановіч» (абедзьве 2002).

На беларускую мову пераклала зь летувіскай нарысы «Па Віліі» Ч. Кудабы (1992) і «Вучыцца жыць» А. Жэмайціце (1988). Таксама пераклала зь беларускай на летувіскую асобныя працы (артыкулы) свайго мужа Лявона Луцкевіча.

Напісала мэмуары пра свае жыцьцё і жыцьцё беларусаў Вільні, якія друкаваліся ў газэтах «Наша Ніва» і «Рунь».

## Творы

• «Зоська Верас» (1992),

• «Лявон Луцкевіч» (1999),

• «Аляксандр Коўш» (2000),

• «Аляксандр Уласаў» (2000),

• «Янка Шутовіч» (2000),

• «Пётра Сергіевіч» (2000),

• «Барыс Кіт» (2001),

• «Канстанцін Галкоўскі» (2001),

• «Мар'ян Пецюкевіч» (2001),

• «Адам Станкевіч» (2002),

• «Антон Антановіч» (2002).

## Крыніцы

Катэгорыя:Беларускія грамадзкія дзеячы і дзяячкі
Катэгорыя:Беларускія філёлягі
Катэгорыя:Беларускія перакладчыцы
Катэгорыя:Беларускія літаратаркі
Катэгорыя:Беларускія германісты
Катэгорыя:Беларусы ў Вільні
Катэгорыя:Асобы Вільні
Катэгорыя:Выпускнікі Віленскай беларускай гімназіі
Катэгорыя:Выпускнікі Віленскага ўнівэрсытэту
Катэгорыя:Перакладнікі зь летувіскай мовы
Катэгорыя:Беларускія мэмуарысты
Катэгорыя:Пахаваныя на Росах
Прэзыдэнцкія выбары ў Францыі 2022 году

**Прэзыдэ́нцкія вы́бары ў Фра́нцыі** адбываліся 10—24 красавіка 2022 року. У першым туры ніводзін з кандыдатаў не набраў большасьці, а ў другім дзейны прэзыдэнт Эманюэль Макрон перамог Марын Лё Пэн. Такім чынам паўтарылася сытуацыя выбараў 2017 року, дзе яны таксама спаборнічалі ў другім туры. Эманюэль Макрон стаў першым прэзыдэнтам Францыі пасьля Жака Шырака, які перамог на паўторных выбарах.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Інфармацыя на бачыне Канстытуцыйнай рады 

Катэгорыя:2022 год у Францыі
Катэгорыя:Выбары 2022 году
2022
Карэн Карпэнтэр

**Карэн Эн Карпэнтэр** (; 2 сакавіка 1950, Нью-Гэйвэн, Канэктыкут — 4 лютага 1983, Даўні, Каліфорнія, ЗША) — амэрыканская сьпявачка і бубначка. З 1969 году і па сваю сьмерць была ўдзельніцай гурта The Carpenters, які яна заснавала разам з сваім братам Рычардам.

З 1970 па 1984 гады 17 сынглаў гурта ўвайшлі ў амэрыканскі гіт-парад Top 20 Hits. У Carpenters 10 «залатых» сынглаў, дзевяць залатых альбомаў, шэсьць «мультыплятынавых» альбомаў. Яны здабылі тры прэміі Грэмі. На сёньняшні дзень было прададзена больш за 100 мільёнаў асобнікаў гурта.

З 1967 году Карэн пачала прытрымлівацца дыеты і да 1975 году моцна схуднела. 4 лютага 1983 году ў бацькоўскай хаце Карэн забалела сэрца. Яе даставілі ў больніцу, дзе праз 20 хвілін яна памерла. Прычынай сьмерці стала сэрцавая няздатнасьць, выкліканая анарэксіяй.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* 
* Афіцыйны сайт
* Карэн Карпэнтэр

Катэгорыя:Музыкі ЗША
Брэндан Фрэйзэр

**Брэ́ндан Фрэ́йзэр** (; нарадзіўся 3 сьнежня 1968 году, Індыянапаліс, ЗША) — амэрыканска-канадзкі актор, які нарадзіўся ў ЗША ў сям’і канадцаў. Праз прафэсію свайго бацькі, які працаваў журналістам, а потым быў замежным прадстаўніком дзяржаўнай службы турызму Канады, Брэндан у дзяцінстве часта зь сям’ёй пераязжаў зь месца на месца. Гэтак ён гадаваўся ў ЗША, Канадзе, Нідэрляндах і Швайцарыі. У дзяцінстве зацікавіўся тэатрам, скончыўшы ў 1990 годзе Корніскі каледж мастацтваў у Сіетле. Амаль адразу дэбютаваў у кіно, і які-кольвек посьпех атрымаў з камэдыйным фільмам *«[[Празяблелы каліфарніец]]»* (1992), дзе выканаў ролю старажытнага чалавека, які апынуўся ў сучаснасьці. На сёньня фільм здабыў культавы статус. Першы сапраўдны посьпех да актору прыйшоў зь фільмам *«[[Джордж з джунгляў (фільм)|Джордж з джунгляў]]»* (1997), а замацаваў ягоны статус фільм *«[[Мумія (фільм, 1999)|Мумія]]»* (1999). У гэты ж час пабачыў сьвет кінатвор *«[[Выбух зь мінулага]]»*, які аднак ня меў асаблівага посьпеху. Гэтак жа як фільм *«[[Высьлеплены жаданьнямі]]»* 2000 году, дзе актор згуляў галоўную ролі поруч з Элізабэт Гэрлі. У 2001 годзе Фрэйзэр зьявіўся ў працягу кінастужцы пра гісторыю муміі *«[[Мумія павяртаецца]]»*, якая крыху ажывілся ягоную кар’еру. У наступным актор ня меў посьпеху з наступнымі фільмамі, а сярод наступных твораў варта вылучыць *«[[Сутыкненьне]]»* (2004) і *«[[Падарожжа ў цэнтар Зямлі]]»* (2008). Пасьля працяглага пэрыяду заняпаду кар’ера Фрэйзэра была ажыўленая ролямі ў фільмах *«[[Без раптоўных рухаў]]»* Стывэна Содэрбэрга (2021) і *«[[Кіт (фільм, 2022)|Кіт]]»* Дарэна Аранофскі (2022). Ягоны выступ у апошнім з памянёных кінатвораў прынёс яму прэмію Оскар як найлепшаму актору, і, такім чынам, Фрэйзэр стаўся першым канадцам, які здабыў перамогу ў гэтай катэгорыі. Акрамя кінафільмаў Фрэйзэр меў шэраг пасьпяховых роляў на тэлебачаньні.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* 

Катэгорыя:Акторы ЗША
Катэгорыя:Канадзкія акторы
Дзёрдзь Калдзі

**Дзёрдзь Калдзі** (; 4 лютага 1573, Надзьсомбат, Каралеўства Вугоршчыны — 30 кастрычніка 1634, Пожань, Каралеўства Вугоршчыны) — вугорскі езуіт і перакладнік Бібліі.

## Жыцьцяпіс
Дзёрдзь Калдзі вывучаў багаслоўе ў Венскім унівэрсытэце. У 1598 року ў Рыме далучыўся да езуіцкага ордэна. У 1625 заснаваў коледж у Пожані (цяпер Браціслава) і да канца жыцьця быў ягоным рэктарам.

У 1626 року ў Вене выдаў першы каталіцкі пераклад Бібліі вугорскай мовай. Гэты пераклад заснаваны на ненадрукаваных рукапісах Іштвана Санто і на Вульгаце.

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 

Катэгорыя:Вугорскія езуіты
Катэгорыя:Перакладчыкі Бібліі на вугорскую мову
Суўр-Пакры

**Суўр-Пакры** () — востраў архіпэлягу Пакры ў Эстоніі. Агульная плошча — 12,68 км². Цяпер ненаселены.

## Геаграфія і прырода
Востраў Суўр-Пакры аддзелены ад большага па плошчы вострава Вяйкэ-Пакры пралівам, які ў самай вузкай частцы не перавышае 530 м, а ў глыбіню дасягае 16 м. Поўнач і захад складзены вапнякамі, сустракаюцца прыбярэжныя скальныя ўздымы. На поўначы Суўр-Пакры існуе 12 невялікіх азёр прыроднага і штучнага паходжаньня. Поўдзень вострава нізкі, пакрыты лесам, часткова забалочаны. На востраве гняздуюцца пералётныя птушкі.

## Гісторыя
Першая пісьмовая згадка пра астравы Пакры зьявілася ў 1283 годзе, калі Эрык V перадаў іх у маёмасьць манахам-цыстэрцыянцам. У 1345 годзе востраў быў выкуплены за 34 маркі 5 шведзкімі сем’ямі. Іх нашчадкі займаліся рыбалоўствам і сельскай гаспадаркай. У пэрыяд распаўсюджваньня прыгоньніцтва яны захоўвалі асабістую свабоду, што было пацьверджана ў 1770 годзе.

У 1940 годзе пасьля пачатку савецкай акупацыі Эстоніі востраў быў перададзены ў карыстаньне арміі, пасьля II Сусьветнай вайны пераўтвораны ў вайсковы палігон. У 1996 годзе перададзены цывільным уладам незалежнай Эстоніі. З 1998 году паўночная частка Суўр-Пакры у складзе ляндшафтнага запаведніка.

## Вонкавыя спасылкі
* Salapärased Pakri saared ootavad
* AVASTA PAKRI SAARED

Катэгорыя:Астравы Эстоніі
Катэгорыя:Астравы Балтыйскага мора
Катэгорыя:Ненаселеныя астравы Эстоніі
Мапучы (мова)

**Мапучы** (*Mapudungun*) — мова паўднёваамэрыканскага індзейскага народу мапучы, належыць да групы араўканіянскіх моваў.

Катэгорыя:Чылійская культура
Вяйкэ-Пакры

**Вяйкэ-Пакры** () — найбуйнейшы востраў архіпэлягу Пакры ў Эстоніі. Агульная плошча — 13,5 км². Насельніцтва (2017 г.) — 5 чалавек.

## Геаграфія
Вяйкэ-Пакры знаходзіцца ва ўсходняй частцы Балтыйскага мора за 40 км на паўднёвы захад ад Таліну, сталіцы Эстоніі. На захадзе аддзелены пралівам (каля 530 м) ад другога буйнога востраву Суур-Пакры. На ўсходзе аддзелены залівам Палдыскі (2,7 км) ад гораду Палдыскі.

Асновай вострава зьяўляецца вапняковае плато, што ўзвышаецца да 17 м над узроўнем мора. Астатнія часткі складзены асадкавымі пародамі. На поўначы вылучаецца тарфяное балота (болей за 10 га). На поўдні месьцяцца 2 невялікіх возеры. Славутасьць Вяйкэ-Пакры — валун вышынёй 4,5 м і ў акружнасьць 21,1 м.

## Прырода
Траціна вострава Вяйкэ-Пакры пакрытая шырокалісьцевым лесам, астатняя частка — лугамі і балотам. Характэрныя расьліны: бяроза пушыстая, асіна, ядловец звычайны, вольха шэрая, сьветлыя парэчкі, мякатніца адналістая і г. д. Жывёльны сьвет прадстаўлены такімі відамі, як гальштучнік, скапа, жаўна, лебедзь-клікун, малая крачка і інш.

## Гісторыя
Першая пісьмовая згадка пра астравы Пакры зьявілася ў 1283 годзе, калі Эрык V перадаў іх у маёмасьць манахам-цыстэрцыянцам. У 1628 годзе Вяйкэ-Пакры перайшоў у валоданьне рыскага немца Томаса фон Рама. Да 1940 году асноўнае насельніцтва складалі швэды і немцы, якія займаліся рыбалоўствам і жывёлагадоўляй.

Пасьля савецкай акупацыі Эстоніі востраў быў перададзены ў армейскія патрэбы. Тут існаваў ваенны гарадок, тэрыторыя вострава выкарыстоўвалася ў якасьці палігону.

У 1996 году разам зь іншымі астравамі Пакры быў перададзены ўладам незалежнай Эстоніі. З 1998 году ўваходзіць у склад ляндшафтнага запаведніку. На Вяйкэ-Пакры вядзецца абмежаваная эканамічная дзейнасьць, сюды наведваюцца турысты.

## Вонкавыя спасылкі
* Salapärased Pakri saared ootavad
* AVASTA PAKRI SAARED

Катэгорыя:Астравы Эстоніі
Катэгорыя:Астравы Балтыйскага мора
Пакры

**Пакры** (, ) — група з двух астравоў у Балтыйскім моры. Адміністрацыйна астравы Пакры ўваходзяць у склад гораду Палдыскі Хар’юскага павету ў Эстоніі.

Агульная плошча — 24,6 км². Найбуйнейшыя астравы: Вяйкэ-Пакры і Суур-Пакры.

У 1998 годзе на астравах створаны аднайменны ляндшафтны запаведнік.

## Галерэя

Файл:Abandoned church on Suur-Pakri.jpg|Краявід з закінутай кірхай на Суур-Пакры
Файл:Suur-Pakri pankrannik.JPG|Абрывісты бераг Суур-Пакры
Файл:Suur-Pakri tulepaak 2011.JPG|Маяк на Суур-Пакры


## Вонкавыя спасылкі
* https://web.archive.org/web/20150907090841/http://www.visitestonia.com/ru/%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B0-%D0%BE%D1%82%D0%B4%D1%8B%D1%85%D0%B0/%D0%BE%D1%82%D0%B4%D1%8B%D1%85-%D0%BD%D0%B0-%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%85/o%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0-%D0%BF%D0%B0%D0%BA%D1%80%D0%B8 
* http://www.visitestonia.com/ru/object/4230
* Вяйке-Пакры: схема і фатаграфіі
* Суур-Пакры: схема і фатаграфіі

Катэгорыя:Астравы Эстоніі
Катэгорыя:Ахоўныя прыродныя тэрыторыі Эстоніі
Шчучынскі павет

**Шчучынскі павет** — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў Польшчы і БССР у 1929—1940 гг. Цэнтар — г. Шчучын. Утвораны 26 красавіка 1929 г. з Астрынскай, Васілішкаўскай, Дэмбраўскай, Жалудоцкай, Лябёдскай, Навадворскай, Орлеўскай, Ражанкаўскай, Сабакінцкай, Шчучынскай гмін Лідзкага павета і Каменскай гміны Гарадзенскага павета. Уваходзіў у Наваградзкае ваяводства. У верасьні 1939 г. далучаны да БССР. З 4 сьнежня 1939 г. у Баранавіцкае вобласьці. Скасаваны 15 студзеня 1940 г., на тэрыторыі павету ўтвораны раёны.

Катэгорыя:Паветы Наваградзкага ваяводства

Катэгорыя:Зьявіліся ў 1929 годзе
Катэгорыя:Зьніклі ў 1940 годзе
Правяраю-ТБ

**ПравяраюТБ** () — польскае тэлебачаньне. Галоўны ўласьнік — польская дзяржава. Усе перадачы на польскае мове. Вяшчае адну і тую ж перадачу:

Шаноўны глядач надыходзіць зьмена стандарту наземнага тэлебачаньня будзе больш перадачаў зь лепшаю якасьцю дзіва і гуку. Бачыш дзіва і чуеш гук? Твой прымач гатовы для новага стандарту. У іншым выпадку купі новы прымач, або мяняй тэлевізар на новы DVBT-2 з кодакам HEVC. Больш ведаў на старонцы telewizjanaziemna.pl

ПравяраюТБ паказвае адно і тое ж дзіва, на якім паказваецца выява тэлевізара з рукамі. На яго экране два вока, рот з усьмешкаю, а каля экрану абапал рукі. Ніжэй нерухомы надпіс:

Брава! Твой тэлевізар гатовы на новы стандарт наземнага тэлебачаньня.

Яна дае магчымасьць гледачам праверыць свае прымачы на адпаведнасьць новаму спосабу перадачы тэлебачаньня. Новы спосаб будзе пачаты ў 2022 годзе.

## Даходы
ПравяраюТБ мае грашовую падтрымку ад польскае дзяржавы. Асаблівасьць ТБ — адсутнасьць платнае рэклямы, бо аснова даходаў грошы са скарбу краіны.

## Глядзіце таксама
* Старонка ў сеціве.

## Крыніцы

Катэгорыя:Тэлебачаньне польскай мовай
Катэгорыя:Дзяржаўныя каналы ў Польшчы
Шара Карыг

**Ша́ра Ка́рыг** (; 14 ліпеня 1914, Бая — 2 лютага 1999, Будапэшт) — вугорская сацыял-дэмакратка, палітвязень, перакладніца. Праведніца народаў сьвету.

## Жыцьцяпіс
Нарадзілася ў сям’і настаўнікаў, скончыла Сэгедзкі ўнівэрсытэт. У 1934—1937 роках працавала гувэрнанткай у Вялікабрытаніі, пасьля вярнулася ў Вугоршчыну.

У 1941—1944 працавала ў кампаніі па гандлі віном у Будапэшце. У 1943 року далучылася да Сацыял-дэмакратычнай партыі Вугоршчыны. У 1944 року пад нацысцкай акупацыяй перахоўвала жыдоў, зьбеглых брытанскіх палонных, дэзэртыраў з вугорскай арміі, якая ваявала на баку вэрмахту.

На выбарах у парлямэнт у 1947 року працавала ў выбарчай камісіі ў Будапэшце і выкрыла фальсыфікацыю выбараў вугорскімі камуністамі. Наступнага дня арыштаваная органамі дзяржбясьпекі, вывезеная ў Бадэн (Аўстрыя) і перададзеная савецкім вайскоўцам. Тры месяцы па абвінавачваньні ў шпіянажы была зьняволеная, катаваная, пасьля накіраваная ў СССР, дзе трапіла ў Варкутляг. У лягеры працавала ў вугальнай шахце, а ў 1950 року з прычыны згаржэньня здароўя яе перавялі на работу бібліятэкарам.

У 1953 вызваленая, вярнулася ў Будапэшт і запісала на памяць свае лягерныя вершы. Рэабілітаваная ў 1957 року, працавала ў вугорскіх выдавецтвах, займалася літаратурнымі перакладамі з ангельскай, маскальскай і ўкраінскай моваў.

У 1985 року атрымала званьне Праведніцы народаў сьвету Яд ва-Шэм.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Шара Карыг  на бачыне Праведнікаў народаў сьвету

Катэгорыя:Вугорскія паэты і паэткі
Катэгорыя:Вугорскія перакладчыкі
Катэгорыя:Перакладчыкі на вугорскую мову
Катэгорыя:Перакладчыкі з ангельскай мовы
Катэгорыя:Перакладчыкі з расейскай мовы
Катэгорыя:Вугорскія Праведнікі народаў сьвету
Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў СССР
Катэгорыя:Выпускнікі Сэгедзкага ўнівэрсытэту
Катэгорыя:Вугорскія сацыял-дэмакраты
Катэгорыя:Ляўрэаты прэміі імя Атылы Ёжэфа
Катэгорыя:Рух супраціву ў Вугоршчыне
Катэгорыя:Вязьні Варкутлягу
Касары (востраў)

**Касары** () — востраў на захадзе Эстоніі. На востраве знаходзіцца аб’ект культурнай спадчыны Эстоніі — капліца Касары.

## Апісаньне
Агульная плошча востраву складае 19,3 км². Берагавая лінія 59 км. Востраў зьявіўся каля 3000 гадоў. Вышыня самай высокай кропкі вострава — 15 м над узроўнем мора.

Касары злучаны з востравам Хіюмаа дзьвюма дамбамі. Належыць да воласьці Кяйна. На Касары пастаянна жывуць каля 300 чалавек у чатырох вёсках Эсікюла, Касары, Ар’яку і Тагукюла. У Ар’яку з пачатку XIX стагодзьдзя знаходзіцца порт, які сёньня служыць гаваньню.

Востраў Касары ўпершыню згадваецца ў дакумэнтах у 1564 годзе як *Kaskesara*. На востраве ёсьць краязнаўчы музэй, які распавядае пра яго гісторыю. На востраве знаходзіцца музэй фінскай пісьменьніцы Айны Калас (1878—1956). Калас праводзіла на Касары і Хіюмаа свой летні адпачынак, і потым выкарыстоўвала астравы як месца дзеяньня ў сваіх творах.

## Крыніцы

## Літаратура
* Uno Kiisa: *Kassari.* Eesti Raamat, Tallinn 1985.

Катэгорыя:Астравы Эстоніі
Катэгорыя:Астравы Балтыйскага мора
Катэгорыя:Маанзундзкі архіпэляг
Аэгна

**Аэгна** (;  — Ваўчыны востраў) — востраў у Фінскай затоцы, тэрыторыя Эстоніі. Плошча 2,93 км².
 
Адміністрацыйна падпарадкаваны гарадзкому муніцыпалітэту Таліну, уваходзіць у склад раёну Кесклін. На востраве афіцыйна зарэгістраваныя ўсяго 10 жыхароў.
 
Прырода вострава знаходзіцца пад абаронай дзяржавы. На тэрыторыі вострава разьмешчаны старыя могілкі.

Катэгорыя:Талін
Катэгорыя:Астравы Эстоніі
Катэгорыя:Астравы Фінскай затокі
Катэгорыя:Астравы Балтыйскага мора
Абрука

**Абрука** () — адзін з астравоў Маанзундзкага архіпэлягу. Агульная плошча — 8,78 км². Насельніцтва (2014 г.) — 30 чал.

## Геаграфія і прырода
Востраў Абрука меьціцца ў паўночна-заходняй частцы Рыскай затокі ў 3,9 км ад востраву Саарэмаа. Даўжыня з поўначы на поўдзень — 6,4 км. Найбольшая шырыня — 3,1 км.

Цэнтральную частку востраву займае шырокалісьцевы лес (92 га) з такімі рэдкімі для Эстоніі пародамі дрэў, як дуб, ліпа, ціс, плюшч, ляшчына. Востраў Абрука насяляюць каля 2000 птушак, ёсьць дзікі і алені. Для аховы прыроды на востраве створаны нацыянальны парк.

## Гісторыя
У позьнім сярэднявеччы востраў Абрука належаў Эзэль-Вікскаму біскупству. Тут трымалі канёў, колькасьць якіх даходзіла да 150. Першыя сяляне зьявіліся толькі ў швэдзкі пэрыяд панаваньня (другая палова XVII ст. — першая чвэрць XVIII ст.). Яны займаліся пераважна рыбалоўствам. У XIX ст. на востраве быў адчынены першы маяк. У 1883 годзе адчынена школа (працавала да 1972 г.). Пасьля II Сусьветнай вайны насельніцтва вострава Абрука пачало стала зьніжацца, што было выклікана абмежаваньнямі ў жыцьці на малым востраве.

## Інфраструктура
На востраве Абрука стала пражывае каля 10 — 12 чалавек, аднак улетку насельніцтва павялічваецца да 30. Асноўныя заняткі мясцовых жыхароў — сельская гаспадарка і абслугоўваньне турыстаў. На востраве маецца 2 маякі, мэмарыял ахвярам парому «Эстонія» (1994 г.).

## Вонкавыя спасылкі
* abruka.ee
* The Island of Abruka

Катэгорыя:Астравы Эстоніі
Катэгорыя:Астравы Балтыйскага мора
Катэгорыя:Маанзундзкі архіпэляг
Катэгорыя:Саарэмаа
Палац Радзівілаў (Пушкарня)

**Палац Радзівілаў** — помнік архітэктуры XVI стагодзьдзя ў Вільні. Знаходзіўся ў Старым Месьце на Пушкарні, на паўночны захад ад Ніжняга замка, на беразе ракі Вяльлі. Твор архітэктуры рэнэсансу.

Утвараў адзіны комплекс з палацам Барбары Радзівіл і гаспадарчымі пабудовамі, аточаны мурам з брамай, дзьвюма круглымі і квадратнай вежай.

## Гісторыя

### Вялікае Княства Літоўскае
Мураваны палац на Пушкарні збудаваў, відаць, у першай палове XVI ст. гетман вялікі Юры Радзівіл. Пазьней палац перайшоў да яго сына Мікалая Радзівіла «Рудога». Пазьней у складзе комплексу збудавалі палац Барбары Радзівіл.

Выява палацу зьмяшчаецца на мэдалі 1626 году, таксама захаваліся пляны, створаныя ў XVIII ст.

### Пад уладай Расейскай імпэрыі
Па трэцім падзеле Рэчы Паспалітай (1795 год), калі Вільня апынулася ў складзе Расейскай імпэрыі, палац праіснаваў прыкладна да сярэдзіны XIX ст. (датаваньне апошніх яго выяваў).

## Архітэктура
Помнік архітэктуры рэнэсансу. Гэта быў 3-павярховы будынак з багата аздобленымі фасадамі. На вышыню да другога паверха падымаліся паўкалёны іянічнага ордэра. Паміж іх разьмяшчаліся вокны, на першым паверсе квадратныя, на другім — сьпічастыя. Трэці паверх аздабляўся аркадай з паўкруглых арак. Да паўночна-заходняга кута палаца далучалася круглая вежа з адкосам у ніжняй частцы, што мела круглыя і паўцыркульныя байніцы.

## Галерэя

Vilnia, Puškarnia, Radzivił. Вільня, Пушкарня, Радзівіл (T. Byčkoŭski, 1828) (2).jpg|Т. Бычкоўскі, 1828 г.
Vilnia, Puškarnia, Radzivił. Вільня, Пушкарня, Радзівіл (M. Januševič, XIX).jpg|М. Янушэвіч, XIX ст.
Vilnia, Puškarnia, Radzivił. Вільня, Пушкарня, Радзівіл (S. Januševič, 1830-40).jpg|М. Янушэвіч, 1830—1840 гг.
Vilnia, Puškarnia, Radzivił. Вільня, Пушкарня, Радзівіл (P. Rossi, M. Januševič, 1835).jpg|М. Янушэвіч, 1835 г.


Vilnia, Puškarnia, Radzivił. Вільня, Пушкарня, Радзівіл (P. Rossi, M. Januševič, 1835) (2).jpg|М. Янушэвіч, 1835 г.
Vilnia, Puškarnia, Radzivił. Вільня, Пушкарня, Радзівіл (M. Januševič, 1837).jpg|М. Янушэвіч, 1837 г.
Vilnia, Puškarnia, Radzivił. Вільня, Пушкарня, Радзівіл (T. Byčkoŭski, 1840).jpg|Т. Бычкоўскі, 1840 г.
Vilnia, Puškarnia, Radzivił. Вільня, Пушкарня, Радзівіл (1850).jpg|1850 г.


Vilnia, Puškarnia, Radzivił. Вільня, Пушкарня, Радзівіл (L. Döhlen, 1850).jpg|Л. Дёглен, 1850 г.
Vilnia, Puškarnia, Radzivił. Вільня, Пушкарня, Радзівіл (K. Rypinski, 1856).jpg|К. Рыпінскі, 1856 г.
Vilnia, Puškarnia, Radzivił. Вільня, Пушкарня, Радзівіл (1871).jpg|1871 г.
Vilnia, Puškarnia, Radzivił. Вільня, Пушкарня, Радзівіл (N. Orda, 1875).jpg|Н. Орда, 1875 г.


## Крыніцы

## Літаратура
* 

Радзівілаў на Пушкарні
Катэгорыя:Стары горад (Вільня)
Яан Тээмант

**Я́ан Тэ́эмант** (; 24 верасьня 1872, воласьць Вігала — 24 ліпеня або 3 ліпеня 1940, Талін) — эстонскі дзяржаўны дзеяч.

## Жыцьцяпіс

### Адукацыя
Скончыў прыватную гімназію Хуга Трэфнэра, юрыдычны факультэт Пецярбурскага ўнівэрсытэту (1901). Ганаровы доктар права Тартускага ўнівэрсытэту (1932).

## Рэвалюцыйная дзейнасьць і зьняволеньне
Быў памочнікам прысяжнага паверанага ў Рэвелі (цяпер — Талін). У 1904—1905 — гласны гарадзкой думы Рэвеля. У 1905 актыўна ўдзельнічаў у рэвалюцыйных падзеях, у сьнежні 1905 году быў выбраны кіраўніком Усеэстонскага сходу народных прадстаўнікоў у Тарту, кіраваў сходам у актавай зале Юр’еўскага (цяпер — Тартускі) унівэрсытэту — так званым «аўласкім сходам». Быў вымушаны эміграваць у Швайцарыю, ва ўмовах ваеннага становішча быў завочна прысуджаны да сьмяротнага пакараньня. Пасьля адмены ваеннага становішча і сьмяротнага прысуду вярнуўся ў Эстонію (у 1908 годзе). Быў асуджаны да пазбаўленьня свабоды на паўтара году. Адбыўшы тэрмін зьняволеньня, у 1911—1913 знаходзіўся ў ссылцы ў Архангельскай губэрні.

### Адвакат і палітык
У 1913/1914 — 1940 — адвакат у Таліне, у 1919—1925 — старшыня калегіі адвакатаў. У 1917—1919 — чалец, у 1917 — першы намесьнік старшыні Эстонскай часовай земскай рады, у 1918—1919 — генэральны пракурор Эстонскай рэспублікі, у 1919—1920 — чалец Устаноўчага сходу. Быў дэпутатам Рыйгікогу другога — пятага скліканьняў. З 15 сьнежня 1925 па 9 сьнежня 1927 году і з 19 лютага 1932 па 19 ліпеня 1932 году — дзяржаўны старэйшына (глава дзяржавы).

Крытычна адносіўся да аўтарытарнага рэжыму Канстантына Пятса, які ўсталяваўся пасьля дзяржаўнага перавароту 1934 году. У 1939—1940 гг. — эстонскі прадстаўнік у Нямецкім апякунскім ўпраўленьні (органе, створаным для апякунства над маёмасьцю немцаў, якія перасяляліся ў Нямеччыну ў гэты пэрыяд).

### Гібель
23 ліпеня 1940 году быў арыштаваны органамі НКУС. Па розных зьвестках, памёр або быў расстраляны ў 1941 у Талінскай цэнтральнай турме.

## Літаратура
* Ülo Kaevats et al. 2000. Eesti Entsüklopeedia 14. Tallinn: Eesti Entsüklopeediakirjastus, ISBN 9985-70-064-3
* "Эстонский биографический словарь". Талін, 2002.

## Вонкавыя спасылкі
* Жыцьцяпіс

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Рапламаа
Катэгорыя:Эстонскія палітыкі
Катэгорыя:Дзяржаўныя старэйшыны Эстоніі
Катэгорыя:Выпускнікі Санкт-Пецярбурскага дзяржаўнага ўнівэрсытэту
Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў СССР
Катэгорыя:Памерлі ў месцах пазбаўленьня волі
Яан Тынісан

**Яан Тынісан** (; 22 сьнежня 1868, каля Цянасільма — 1941?) — эстонскі дзяржаўны дзеяч, юрыст.

## Жыцьцяпіс
Зь сялянскай сям’і. Скончыў юрыдычны факультэт Тартускага ўнівэрсытэту (1892), падчас вучобы быў старшынём Таварыства эстонскіх студэнтаў. Ганаровы доктар права (1928, Тартускі ўнівэрсытэт).

У 1917 году актыўна ўдзельнічаў у стварэньні аўтаноміі Эстоніі, чалец Часовай земскай рады, арыштаваны напрыканцы 1917 году бальшавікамі і высланы з Эстоніі. У 1917—1919 — лідэр Эстонскай дэмакратычнай партыі, у 1919—1932 — Эстонскай народнай партыі, у 1932—1935 — Нацыянальнай цэнтрысцкай партыі.

У 1917—1918 гг — кіраўнік замежнай дэлегацыі ў Стакгольме, у 1918—1919 — міністар без партфэлю і выконваючы абавязкі міністра замежных спраў у Часовым урадзе 1918—1919. З 18 лістапада 1919 па 26 кастрычніка 1920 г. — прэм’ер-міністар (яго ўрад заключыў Тартускую мірную дамову з Савецкай Расеяй). Дэпутат Устаноўчага сходу і ўсіх скліканьняў Рыйгікогу, старшыня другога (1923—1925) і пятага (1932—1933) скліканьняў.

З 9 сьнежня 1927 па 4 сьнежня 1928 году і з 18 траўня па 21 кастрычніка 1933 году — дзяржаўны старэйшына (кіраўнік дзяржавы), у 1931—1932 — міністар замежных спраў. У 1932—1940 — старшыня Эстонска-брытанскага таварыства, у 1933—1940 — Эстонска-швэдзкага таварыства. Пасьля дзяржаўнага перавароту 12 сакавіка 1934 году быў адхілены ад актыўнай палітыкі, у 1935 — зрушаны з пасады рэдактара сваёй газэты, якая перайшла пад кантроль дзяржавы.

У 1935—1939 — прафэсар каапэрацыі Тартускага ўнівэрсытэту. Будучы пасьлядоўным прыхільнікам палітычнай дэмакратыі, выступаў супраць урада Канстантына Пятса . У 1938—1940 гг — дэпутат Дзяржаўнага прадстаўнічага сходу і кіраўнік дэмакратычнай апазыцыі, ад якой у 1938 годзе балятаваўся на пасаду прэзыдэнта краіны. Узнагароджаны Крыжам Свабоды III/1 (найвышэйшая ступень за грамадзянскія заслугі). Ганаровы грамадзянін Тарту (1939), Ордэнам Белай зоркі (1938). Ганаровы сябар Эстонскага літаратурнага таварыства, Эстонскага таварыства журналістаў.

У час летняга крызысу 1940 году ў адносінах паміж СССР і Эстоніяй спрабаваў пераканаць прэзыдэнта Пятса арганізаваць хаця бы сымбалічны супраціў Чырвонай арміі. 13 сьнежня 1940 году быў арыштаваны органамі НКУС, утрымліваўся ў турме ў Таліне, абставіны сьмерці невядомыя.

## Крыніцы

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Вільяндзімаа
Катэгорыя:Памерлі ў 1941 годзе
Катэгорыя:Памерлі ў Таліне
Катэгорыя:Выпускнікі Тартускага ўнівэрсытэту
Катэгорыя:Выкладчыкі Тартускага ўнівэрсытэту
Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Эстоніі
Катэгорыя:Дэпутаты Дзяржаўнай думы Расейскай імпэрыі I скліканьня
Катэгорыя:Міністры замежных спраў Эстоніі
Катэгорыя:Эстонскія юрысты
Катэгорыя:Дзяржаўныя старэйшыны Эстоніі
Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў СССР
Катэгорыя:Сябры Ўсерасейскага Ўстаноўчага сходу
Катэгорыя:Старшыні Рыйгікогу
Фрыдрых Акель

**Фрыдрых Акель** (; 5 верасьня 1871, Халістэ, Вільяндзімаа — 3 жніўня 1941, Талін) — эстонскі дзяржаўны дзеяч, дыплямат, лекар.

## Жыцьцяпіс

### Адукацыя
Вывучаў мэдыцыну ў Юр’еўскім (цяпер — Тартускі) унівэрсытэце (1892—1897), стажыраваўся ў Бэрліне, Празе і Лейпцыгу (1899—1901), працаваў акулістам.

Быў асыстэнтам ва ўнівэрсытэцкай клініцы Юр’еўскага ўнівэрсытэту, доктарам ў афтальмалягічны клініцы ў Рызе і лекарам ва Ўяздоўскім шпіталі ў Варшаве.

### Дзейнасьць
У 1902—1904 гг і 1905—1912 гг -урач-акуліст у Рэвелі (цяпер Талін). У 1904—1905 годзе быў лекарам на фронце расейска-японскай вайны. У 1907 годзе адзін з заснавальнікаў прыватнай клінікі эстонскіх лекараў. Быў галосным і старшынём Талінскай гарадзкой думы, ганаровым сусьветным судзьдзёй.

Быў чальцом рады Паўночна-Балтыйскага Саюзу лекараў і Талінскага аб’яднаньня народнай асьветы. Старшыня спартовага таварыства «Калеў». Сябра і старшыня рады Талінскага пазыкова-пазыковага аб’яднаньня, потым Талінскага Krediitpank (Крэдытбанку).

У 1920—1922-сьвецкі віцэ-прэзыдэнт кансысторыі Эстонскай Эвангелічнай лютэранскай царквы. У 1922—1923 — амбасадар Эстоніі ў Фінляндыі. У 1923—1924, 1926—1927, 1936—1938 -міністар замежных спраў. З 26 сакавіка па 16 сьнежня 1924 — дзяржаўны старэйшына (кіраўнік дзяржавы), у пэрыяд яго знаходжаньня на гэтай пасадзе камуністы спрабавалі ажыцьцявіць дзяржаўны пераварот (1 сьнежня 1924), які скончыўся няўдачай. Адзін з чальцоў урадаў Акеля — міністар шляхоў зносінаў Карл Карк — быў забіты, але сам дзяржаўны старэйшына застаўся жывы.

У 1928—1934 гг — пасол у Швэцыі і Даніі, у 1934—1936 — пасол у Нямеччыне і Галяндыі. Быў чальцом Рыйгікогу (парлямэнта) другога, трэцяга і шостага скліканьняў. У 1924—1931 гг — старшыня эстонскага алімпійскага камітэту, у 1927—1932 — сябар Міжнароднага алімпійскага камітэту.

### Гібель
17 кастрычніка 1940 году быў арыштаваны органамі НКУС, у 1941 годзе расстраляны.

## Бібліяграфія
* Эстонский биографический словарь. Талін, 2002.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Жыцьцяпіс 
* Жыцьцяпіс

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Вільяндзімаа
Катэгорыя:Выпускнікі Тартускага ўнівэрсытэту
Катэгорыя:Дзяржаўныя старэйшыны Эстоніі
Катэгорыя:Міністры замежных спраў Эстоніі
Катэгорыя:Эстонскія палітыкі
Катэгорыя:Эстонскія мэдыкі
Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў СССР
Катэгорыя:Расстраляныя
Катэгорыя:Памерлі ў Таліне
Ота Штрандман

**Ота Аўгуст Штрандман (Страндман)** (, 30 лістапада 1875, вёска Ванду — 5 лютага 1941, Кадрына, Эстонская ССР) — эстонскі палітык.

## Жыцьцяпіс
Вучыўся на юрыдычным факультэце Пецярбурскага ўнівэрсытэту (1899—1901), скончыў юрыдычны факультэт Юр’еўскага ўнівэрсытэту(1903). Ганаровы доктар права Тартускага ўнівэрсытэту (1928) і Варшаўскага ўнівэрсытэту (1930).

Да паступленьня ва ўнівэрсытэт працаваў у Рэвельскай канторы Дзяржаўнага банку. У 1903—1905 гадах быў юрыстам у Нарве і Рэвелі. У 1904—1905 і 1917 годзе — галосны гарадзкой думы Рэвеля. Удзельнічаў у рэвалюцыйных падзеях 1905 году, у 1905—1909 гадах пражываў у эміграцыі ў Швэйцарыі. У 1909—1917 гадах займаўся адвакацкай практыкай у Рэвелі. У 1917 годзе, пасьля Лютаўскай рэвалюцыі, расейскі Часовы ўрад прызначыў яго пракурорам Рэвельскага акруговага суду. У 1917—1918 гадах узначальваў часовы зямны савет Эстляндзкай губэрні.

У 1918 годзе — міністар юстыцыі Эстоніі. У 1918—1919 гг. — міністар сельскай гаспадаркі ў Часовым урадзе Эстоніі. У 1918 г. быў арыштаваны нямецкімі акупацыйнымі войскамі. З 9 траўня 1919 па 18 лістапада 1919 году — прэм’ер-міністар і ваенны міністар. У 1920—1921 гг. — міністар замежных спраў. У 1921 годзе — старшыня Рыйгікогу. Быў чальцом Рыйгікогу першага — пятага скліканьня. У 1924 г. — міністар замежных спраў, затым міністар фінансаў. У 1927—1929 гг. — амбасадар Эстоніі ў Польшчы, Чэхаславаччыне і Румыніі. З 9 ліпеня 1929 году па 12 лютага 1931 году — дзяржаўны старэйшына (кіраўнік дзяржавы). У 1933—1939 гг. — пасол Эстоніі ў Францыі, Бэльгіі, Гішпаніі і Ватыкане.

Быў адным зь лідэраў Эстонскай партыі працы. У 1939 годзе вярнуўся на радзіму, жыў на сваім хутары ў Кадрына. У 1941 годзе атрымаў позву зьявіцца ў НКУС, што азначала немінучы арышт, таму застрэліўся.

## Вонкавыя спасылкі
* Жыцьцяпіс

Катэгорыя:Міністры замежных спраў Эстоніі
Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Эстоніі
Катэгорыя:Эстонскія палітыкі
Катэгорыя:Эстонскія юрысты
Катэгорыя:Міністры фінансаў Эстоніі
Катэгорыя:Палітыкі-самагубцы
Катэгорыя:Застрэліліся
Катэгорыя:Дзяржаўныя старэйшыны Эстоніі
Катэгорыя:Старшыні Рыйгікогу
Тыйт Вяхі

**Тыйт Вяхі** (; , Валга, Эстонская ССР) — эстонскі дзяржаўны дзеяч, прэм’ер-міністар Эстоніі ў 1992 і 1995—1997 ад кааліцыйнай партыі Эстоніі.

## Жыцьцяпіс
Нарадзіўся 10 студзеня 1947 году ў горадзе Валга Эстонскай ССР, скончыў Талінскі тэхнічны ўнівэрсытэт. Быў адным з арганізатараў Народнага Фронту Эстоніі, у 1989 годзе стаў міністрам транспарту і сувязі Эстонскай ССР (з 8 траўян 1990 — Эстонскай Рэспублікі), гэтую пасаду ён займаў да 1992 году.

У 1992 годзе узначаліў урад. Падчас яго праўленьня была ўведзена новая валюта — эстонская крона і пачалася шырокая прыватызацыя дзяржаўнай уласнасьці. У выбарах у Рыйгікогу 1992 году ён ня браў удзелу. У 1993 годзе стаў старшынём кааліцыйнай партыі. На выбарах у Рыйгікогу 1995 годзе кааліцыя кааліцыйнай партыі Эстоніі і Народнага зьвязу Эстоніі атрымала перамогу і ён да стаў прэм’ер-міністрам. 25 лютага 1997 году падаў у адстаўку з-за рознагалосьсяў зь сябрамі сваёй жа партыі.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Estonia Names New Prime Minister 

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Валзе
Катэгорыя:Выпускнікі Талінскага тэхнічнага ўнівэрсытэту
Катэгорыя:Эстонскія палітыкі
Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Эстоніі
Апэрацыя «Прыбой»

**Апэрацыя «Прыбой»** (*Сакавіцкія дэпартацыі*) — кодавая назва масавых дэпартацыяў насельніцтва прыбалтыйскіх дзяржаваў 25-28 сакавіка 1949 году. Каля 90 000 эстонцаў, латышоў і літоўцаў былі дэпартаваныя ў аддаленыя часткі Савецкага Саюза. Гэтая апэрацыя была адной з самых складаных са зьдзейсьненых Савецкай Уладай у эпоху Халоднай вайны.

Будучы прадстаўлена як апэрацыя па выкараненьні кулацтва, сапраўды мела мэтай спрыяньне калектывізацыі ў вёсцы і зьнішчэньне базы падтрымкі Лясных братоў у барацьбе супраць савецкай акупацыі. Таму асаблівая ўвага надавалася анты-савецкім нацыяналістам, сымпатыкам і сваякам Лясных братоў, вэтэранам Нацысцкіх узброеных сіл і сваякоў зьняволеных у ГУЛАГ за анты-савецкую дзейнасьць. Дэпартацыя выканала пастаўленую перад ёй мэту: на працягу наступных некалькіх тыдняў, амаль усе хатнія гаспадаркі былі калектывізаваны.

З-за высокай сьмяротнасьці дэпартаваных у першыя некалькі гадоў пасьля высяленьня, выкліканай няздольнасьцю Савецкай улады даць патрэбную вопратку, жыльлё, з-за нядбайнасьці або праз злы намер, некаторыя дасьледчыкі лічаць дэпартацыі генацыдам. На аснове дэклярацыі Мартэнса і прынцыпаў статуту Нюрнбэрскага трыбуналу Эўрапейскі суд па правах чалавека прызнаў сакавіцкія дэпартацыі злачынствам супраць чалавечнасьці.

За правядзеньне апэрацыі па высылцы грамадзянскіх людзей былі ўдастоены ордэнам Чырвонага Сьцяга вядучыя выканаўцы і кіраўнікі: генэрал-маёр Б. Кум, палкоўнікі А. Рэзеў, П. Пастэльняк, Д. Таевер, а ордэнамі Вялікай Айчыннай вайны 1 і 2 ст. ўзнагародзілі генэрал-лейтэнанта С. Агальцова і падпалкоўнікаў О. Авіка, А. Прэсмана і І. Якабсона.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Указы аб узнагароджаньні супрацоўнікаў НКУС 40-х гг. 

## Літаратура
* *Eesti rahva inimohvrid Nõukogude ja Saksa okupatsioonide ajal 1940—1953* Peep Varju. Tartu, 1997.

Катэгорыя:Гісторыя Эстоніі
Катэгорыя:Гісторыя Латвіі
Катэгорыя:Гісторыя Летувы
Катэгорыя:Масавыя дэпартацыі ў СССР
Катэгорыя:Злачынствы супраць чалавечнасьці
Катэгорыя:Акупацыя балтыйскіх дзяржаваў
Катэгорыя:Падзеі 1949 году
Катэгорыя:Падзеі 25 сакавіка
Канстанцыя Скірмунт

**Канста́нцыя Скíрмунт** (; 1852, в. Калоднае Пінскага павету (цяпер Столінскі раён), Менская губэрня, Расейская імпэрыя — 23 студзеня 1934, Пінск) — беларуская і польская публіцыстка, гістарыца.

## Жыцьцяпіс

Нарадзілася Канстанцыя Скірмунт у 1852 г. у радавой сядзібе Скірмунтаў у в. Калоднае Пінскага павету (цяпер Столінскі раён Берасьцейскай вобласьці). Атрымала добрую хатнюю адукацыю, якую не змагла прадоўжыць з-за рэпрэсіяў супраць маці — мастачкі, мэдальеркі і скульптаркі Гэлены Скірмунт, асуджанай за ўдзел у паўстаньні 1863 г. Да 1874 г. Канстанцыя жыла ў Крыму, потым вярнулася на радзіму.

Пасьля вяртаньня актыўна ўдзельнічала ў эканамічным і палітычным жыцьці роднага краю. Зьяўлялася адной з арганізатараў Таварыства ўзаемнага крэдыту палескіх земляўласьнікаў — фактычна польскага банка на Палесьсі, які разьмяшчаўся ў ейным пінскім палацы.

Дапамагала свайму стрыечнаму брату Раману Скірмунту ў стварэньні «Краёвай партыі Літвы і Беларусі», была адным з ідэолягаў гэтай партыі. У пачатку ХХ ст. прымала актыўны ўдзел у заснаваньні тайных польскіх школаў у Пінску.

У студзені 1907 году Канстанцыя Скірмунт выступіла з праграмнымі тэзісамі Краёвай партыі Літвы і Белай Русі, якая павінна была спрыяць паразуменьню трох мясцовых нацыянальнасьцяў — летувісаў, беларусаў і палякаў.

Выступала супраць далучэньня Вільні да Польшчы ў 1920 г.

За сваю працу і намаганьні была ўзнагароджаная Ватыканам ордэнам Pro Ecclesia et Pontifice. Ганаровая доктарка ўнівэрсытэту Вітаўта Вялікага (Коўна).

Памерла 23 студзеня 1934 году. Пахаваная на старых могілках у Пінску.

## Грамадзкая і публіцыстычная дзейнасьць

К. Скірмунт зьяўляецца аўтаркай кнігаў «Гісторыя Літвы, выкладзеная ў нарысе» (1886), «З найстаражытных часоў літоўскага племені» (1892), «Паданьні: Даміндоўгавыя часы. З гісторыі старажытнай Прусіі» (1903), «Міндоўг — кароль Літвы» (1909) і інш. У кнізе «Гісторыя Літвы…» пісьменьніца крытычна ацэньвала палітыку Ягайлы і станоўча — дзейнасьць Вітаўта. Яна сьцьвярджала, што разьвіцьцю Вялікага Княства Літоўскага перашкаджала занадта значнае падпарадкаваньне Польшчы.

Як публіцыстка выступала ў часопісе «Край», газэтах «Przeglad wilensky» («Віленскі агляд»), «Виленский вестник» і інш. Выдала 2 зборнікі артыкулаў з пэрыядычных выданьняў, брашуру «Ягелонская ідэя і крэсавая палітыка» (1925).

## Творы

• «Dzieje Litwy. Opowiedziane w zarysie», Кракаў, 1886 г. («Гісторыя Літвы. Аповесьць у абрысе»),

• «Zarys dziejów litewskich», Варшава, 1901 г. («Абрыс літоўскай гісторыі»),

• «O prawdę i zgodę z powodu Głosu litwinów do magnatów, obywateli i szlachty na Litwie i odpowiedzi młodego szlachcica litewskiego», Львоў, выд. 2-е, 1906 г. («Аб праўдзе і згодзе з поваду Голаса літвінаў да магнатаў, землеўладальнікі і шляхта на Літве і адказы маладога літоўскага шляхціца»),

• «Idea jagiellońska a polityka kresowa», 1925.

## Крыніцы

Катэгорыя:Беларускія гісторыкі
Катэгорыя:Польскія гісторыкі
Катэгорыя:Беларускія публіцысты
Катэгорыя:Польскія публіцысты
Катэгорыя:Скірмунты
Катэгорыя:Краёўцы
Кая Калас

**Кая Калас** (; нарадзіўся 18 чэрвеня 1977 году) — эстонская палітыкіня і прэм’ер-міністарка Эстоніі з 26 студзеня 2021 году. Яна была лідэркай Партыі рэформаў Эстоніі з 2018 году і сябрам Рыйгікогу з 2019 году і раней з 2011 па 2014 гады. Калас працавала дэпутаткай Эўрапейскага парлямэнту з 2014 па 2018 гады, прадстаўляючы альянс лібэралаў і дэмакратаў Эўропы. Перад абраньнем у парлямэнт працавала адвакаткай, спэцыялізуючыся на эўрапейскім і эстонскім законе аб канкурэнцыі.

## Біяграфія
Нарадзілся ў Таліне 18 чэрвеня 1977 году ў сям’і Сійма Каласа, які сам у свой час займаў пасаду прэм’ер-міністра Эстоніі, а потым працаваў камісарам Эўрапейскай камісіі. Маці Каі ў дзяцінстве перажыла дэпартацыю ў Сібір, дзе была вымушана жыць амаль 10 гадоў. Прадзедам Каі быў Эдуард Алвэр, адзін з заснавальнікаў Эстоніі 24 лютага 1918 году, і першым начальнікам эстонскай паліцыі з 1918 году па 24 траўня 1919 году. Згодна зь сямейным радаводам Калас мае таксама латвійскі і нямецкія карані праз бацьку.

Кая скончыла Тартускі ўнівэрсытэт у 1999 годзе, атрымаўшы ступень бакаляўра. Жыла ў Францыі і Фінляндыі падчас стажыровак па эўрапейскім заканадаўстве. З 2007 году навучалася ў Эстонскай бізнэс-школе, атрымаўшы ступень выканаўчай магістаркі дзелавога адміністраваньня ў галіне эканомікі ў 2010 годзе. У тым жа годзе далучылася да Партыі рэформаў Эстоніі. У 2011 годзе балятавалася ад партыі ў эстонскі парлямэнт, дзе па абраньні ачольвала камітэт па эканамічных справах з 2011 па 2014 гады. У наступным працавала ў Эўрапейскім парлямэнце, а затым зноўку вярнулася ў Эстонію, дзе з пачатку 2021 году ачольвае ўрад.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт.

Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Эстоніі
Новы Арсэнал (Вільня)

**Новы Арсэнал** — помнік архітэктуры XVIII стагодзьдзя ў Вільні. Знаходзіцца ў Старым Месьце на Арсэнальнай вуліцы, з паўночнага захаду ад Замкавай гары. Твор архітэктуры клясыцызму. Аб’ект Рэгістру культурных каштоўнасьцяў Летувы.

Уваходзіць у комплекс віленскіх замкаў. 

## Гісторыя
### Вялікае Княства Літоўскае
Новы Арсэнал у Вільні збудавалі ў XVIII ст. на загад гетмана вялікага Міхала Казімера Агінскага на рэштках былых замкавых будынкаў. 

### Пад уладай Расейскай імпэрыі
У XIX ст. у будынку Новага Арсэналу разьмяшчаліся кашары Расейскай імпэрыі. 

### Найноўшы час
У Другую сусьветную вайну будынак Новага Арсэналу атрымаў пашкоджаньні. Па аднаўленьні ў 1965 годзе тут разьмясьціўся Гістарычна-этнаграфічны, пазьней Летувіскі мастацкі музэй. У 1987 і 1997 гадох праводзілася рэстаўрацыя будынка.

## Галерэя

### Гістарычная графіка

Vilnia, Arsenał. Вільня, Арсэнал (J. Becker, 1785-86).jpg|Я. С. Бэкер, 1785—1786 гг.
Vilnia, Vialla-Zamkavaja hara. Вільня, Вяльля-Замкавая гара (F. Smuglevič, 1785-86).jpg|Ф. Смуглевіч, 1785—1786 гг. 
Vilnia, Vialla, Arsenał. Вільня, Вяльля, Арсэнал (1805).jpg|1805 г.
Vilnia, Vialla-Zamkavaja hara. Вільня, Вяльля-Замкавая гара (J. Damiel, 1815-16).jpg|Я. Дамель, 1815—1816 гг.


Vilnia, Vialla, Arsenał. Вільня, Вяльля, Арсэнал (K. Račynski, 1831).jpg|К. Рачынскі, 1831 г.
Vilnia, Vialla, Arsenał. Вільня, Вяльля, Арсэнал (J. Aziambłoŭski, 1835).jpg|Ю. Азямблоўскі, 1835 г.
Vilnia, Vialla-Zamkavaja hara. Вільня, Вяльля-Замкавая гара (Č. Maniuška, 08.1842).jpg|Ч. Манюшка, жнівень 1842 г.
Vilnia, Vialla, Arsenał. Вільня, Вяльля, Арсэнал (XIX).jpg|XIX ст.


### Гістарычныя здымкі

Vilnia, Vialla-Zamkavaja hara. Вільня, Вяльля-Замкавая гара (A. Korzan, 1861).jpg|А. Корзан, 1861 г.
Vilnia, Vialla-Zamkavaja hara. Вільня, Вяльля-Замкавая гара (V. Zacharčyk, 1865-79).jpg|В. Захарчык, 1865—1979 гг. 
Vilnia, Vialla-Zamkavaja hara. Вільня, Вяльля-Замкавая гара (J. Čachovič, 1869).jpg|Ю. Чаховіч, 1869 г.
Vilnia, Vialla-Zamkavaja hara. Вільня, Вяльля-Замкавая гара (J. Čachovič, 1870).jpg|Ю. Чаховіч, 1870 г.


Vilnia, Vialla-Zamkavaja hara. Вільня, Вяльля-Замкавая гара (S. Fleury, 1896).jpg|С. Флёры, 1896 г.
Vilnia, Vialla-Zamkavaja hara. Вільня, Вяльля-Замкавая гара (S. Fleury, 1898).jpg|С. Флёры, 1898 г.
Vilnia, Vialla-Zamkavaja hara. Вільня, Вяльля-Замкавая гара (1909).jpg|1909 г.
Vilnia, Vialla, Arsenał. Вільня, Вяльля, Арсэнал (1931).jpg|1931 г.


### Сучасныя здымкі

La statue de Mindaugas devant le musée national (Vilnius) (7704435402).jpg|Уваход 
Vilnius National Museum - panoramio.jpg|Тыльны фасад
Vilnius 020.jpg|Зь Верхняга замка
Exposition in the New Arsenal 1.JPG|Фрагмэнт музэйнай экспазыцыі


## Заўвагі

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* 

Катэгорыя:Славутасьці Вільні