open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Замак Сьвятога Яна

**Замак Сьвятога Яна**, **Горад Сьвятога Іаана** — мураваны памежны замак Вялікага Княства Літоўскага, каля ўтокі Дняпра.

Заснаваны вялікім князем Вітаўтам у 1398 року. У пазьнейшыя часы набыў значэньне аднаго з асноўных фарпостаў на паўднёвых межах Вялікага Княства Літоўскага.

На італьянскіх мапах значыўся як замак Лерысі (або Ілініс). Быў прытулкам для тых, хто здолеў уцячы ад татараў.

У канцы XV ст. гэтую тэрыторыю захапілі крымскія татары, Вітаўтавыя мытню й замак зруйнавалі (імаверна, захавалася мураваная вежа).

Існуе некалькі меркаваньняў пра сучасную лякалізацыю фартэцыі, паводле найбольш папулярнага зь іх — гэта супрацьлеглы бераг Дняпра ад сучаснага места Кахоўкі, раён даўняй Таванскай пераправы — сучаснае места Бэрыслаў. Часам замак Сьвятога Яна прымяркоўваюць да Хэрсона.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Вежа Вітаўта

Катэгорыя:Хэрсонская вобласьць
Катэгорыя:Гарады Вялікага Княства Літоўскага
Катэгорыя:Замкі Вялікага Княства Літоўскага
Рашкаў

**Рашкаў** () — места ў Малдове, у паўночнай частцы нявызнанай ПМР (Каменскі раён).

Знаходзіцца ў нізоўі Днястру, паміж местамі Рыбніцай і Каменкай.

## Гісторыя
Упершыню згадваецца пад 1402 рокам як замак Каравул Вялікага Княства Літоўскага, які збудаваў вялікі князь Вітаўт.

За часамі Рэчы Паспалітай уваходзіў у склад Брацлаўскага ваяводзтва, па ўваходжаньні ў склад Расейскай імпэрыі — у Альвіёпальскім павеце.

## Славутасьці
* Касьцёл Найсьв. Панны Марыі і Каэтана (каля 1768).
* Сынагога.
* Шляхецкія могілкі.

## У літаратуры
* Паводле рамана Г. Сянкевіча «Агнём і мячом» пад Рашкавам жыла ведзьма Гарпына.

## Крыніцы

## Літаратура
* Raszków //  S. 533

## Вонкавыя спасылкі
* Игорь Булах. Ведьма из Рашкова // BAZA.MD

Катэгорыя:Гарады Малдовы
Катэгорыя:Прыднястроўе
Нарва (рака Эстоніі)

**На́рва** (Нарова, ) — рака на мяжы Эстоніі і Ленінградзкай вобласьці Расеі. Самая буйная рака Эстоніі. Бярэ свой пачатак у Чудзка-Пскоўскім возеры і злучае яго зь Фінскім залівам. Другая паводле велічыні рака, якая упадае ў Фінскі заліў. Паводле ракі названыя Нарвенская культура ды горад Нарва.

## Этымалёгія
Паходжаньне назвы невядомае, але згодна з найбольш распаўсюджанай думкай назва паходзіць ад вэпскага слова, якое абазначае вадаспад ці плынь.

## Геаграфія
Бярэ свой пачатак у Чудзка-Пскоўскім возеры каля вёсак Васкнарва (Эстонія) ды Скам’я (Расея). Уніз па цячэньні ёсьць ячшэ некалькі меншых вёсак, але да гораду Нарвы берагі рэчкі пераважна лясістыя ды забалочаныя. На рацэ пабудаваныя дамбы ў гарадох Нарва ды Івангорад і створанае Нарвенскае водасховішча даўжынёй 38 км. Нарва ўпадае ў Нарвенскую затоку каля гораду Нарва-Йыэсуу.

Самым буйным прытокам Нарвы зьяўляецца рака Плюса, якая далучаецца да Нарвы ў раёне Нарвенскага водасховішча.

### Нарвенскі вадаспад
Паміж Нарвай ды Івангорадам рака Нарва цячэ праз Балтыйска-Ладаскі ўступ і ўтварае Нарвенскі вадаспад, які некалі быў адным з самых буйных у Эўропе.

## Крынцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Рэкі Ленінградзкай вобласьці
Катэгорыя:Рэкі Эстоніі
Катэгорыя:Памежныя рэкі
Маякі (Бяляеўскі раён)

**Маякі** () — колішняе места, цяпер сяло ў Бяляеўскім раёне Адэскай вобласьці, на левым беразе ракі Днестар. Орган мясцовага самакіраваньня — Маякоўская сельская рада.

Знаходзяцца за 50 ад Адэсы, за 7 км ад Бяляеўкі, за 26 км ад чыгуначнай станцыі Выгода. Празь сяло праходзіць аўташлях Адэса — Рэні.

## Гісторыя
Першыя пісьмовыя згадкі пра Маякі належаць да 1421 року, калі вялікі князь літоўскі Вітаўт пабудаваў тут замак **Маяк-Караул** як старажавы памежны пункт. У XVI ст. гэты замак зруйнавалі туркі, ператварыўшы яго ў месца складу лясных грузаў, якія яны сплаўлялі зь вярхоўяў Днястра.

Па ўваходжаньні ў склад Расейскай імпэрыі, у 1862 року Маякі атрымалі статус места. Пазьней статус паселішча быў паніжаны да сяла.

## Крыніцы

## Літаратура
* Одеса і одесити в III тисячолітті. Міста і села Одеської області 2008. Эл. рэсурс who-is-who.ua

Катэгорыя:Населеныя пункты Бяляеўскага раёну Адэскай вобласьці
Ванкувэр

**Ванку́вэр** () — горад на заходнім узьбярэжжы Канады, буйнейшы горад правінцыі Брытанская Калумбія і восьмы па колькасьці насельніцтва горад краіны. Насельніцтва 612 тыс. чал., у агламэрацыі Вялікі Ванкувэр (*Greater Vancouver*) пражывае звыш 2,3 млн чал. (трэцяя па памерах агламэрацыя ў Канадзе).

Месца разьмяшчэньня Ванкувэру мае назву Ніжняя вялікая зямля (*Lower Mainland*), што падкрэсьлівае яго знаходжаньне на ўзьбярэжжы кантынэнтальнай часткі рэгіёну, у супрацьпастаўленьні востраву Ванкувэр, на якім разьмяшчаецца адміністрацыйны цэнтар правінцыі — горад Вікторыя.

Назва гораду ўтворана ад галяндзкага «van Coevorden», што азначае паходжаньне ад/з (галяндзкае «van») Кувордэну (горад у Нідэрляндах).

Насельніцтва Ванкувэру этнічна разнастайнае, для больш як паловы жыхароў гораду ангельская мова ня ёсьць роднай.

Мясцовасьць засяляецца эўрапейцамі з 1860-х. Імпульс перасяленьню надалі залатыя ліхаманкі (каньён Фрэёзэра і Карыбу), затым доўгі час — да 1980-х — горад быў цэнтрам рэгіёну здабычы і апрацоўкі мясцовай сыравіны (лес, карысныя выкапні, рыба, сельскагаспадарчая прадукцыя). У апошнія дзесяцігодзьдзі ідзе моцная дывэрсыфікацыя гаспадарчай актыўнасьці, рост сэктару паслугаў. На сёньняшні дзень другое месца ў эканоміцы гораду пасьля лясной прамысловасьці займае турызм. Ванкувэр — трэці па велічыні цэнтар кінавытворчасьці Паўночнай Амэрыкі пасьля Лос-Анджэлесу і Нью-Ёрку.

Горад валодае дастаткова разьвітой сеткай гарадзкога пасажырскага транспарту, хаця і меншай ў параўнаньні зь іншымі гарадамі Канады, што тлумачыцца вялікай шчыльнасьцю засяленьня цэнтральнай часткі гораду і адсутнасьцю неабходнасьці перамяшчэньня вялікіх мас людзей паміж рознымі раёнамі гораду, у прыватнасьці, з прыгарадаў. Агульная пляніроўка гораду забясьпечвае высокую якасьць жыцьця гараджан, тэарэтыка-практычныя падыходы да яе атрымалі назву *Ванкувэрызм*, як альтэрнатыва распаўзаньню гарадоў, іх прыгарадаў на суседнія землі (*Urban sprawl*).

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйная бачына.

Катэгорыя:Ванкувэр
Бэрыслаў

**Бэрысла́ў** () — места ў Хэрсонскай вобласьці Ўкраіны, на рацэ Дняпры, на правым беразе Кахоўскага вадасховішча. Адміністрацыйны цэнтар Бэрыслаўскага раёну. Знаходзіцца за 75 км ад Хэрсону і за 12 км ад чыгуначнай станцыі Казацкая. Аўтамабільныя дарогі зьвязваюць места з Новай Кахоўкай і Хэрсонам.

## Гісторыя

### Замак Сьвятога Яна

У XIV—XV стагодзьдзях тэрыторыя сучаснага Бэрыслава ўваходзіла ў склад Вялікага Княства Літоўскага. На пераправе праз Дняпро знаходзілася літоўская мытня, вядомая пад назвай **Вітаўтава Мытніца**.

Паводле найбольш распаўсюджанай навуковай вэрсіі, менавіта тут у 1398 року вялікі князь Вітаўт збудаваў мураваны памежны замак Сьвятога Яна.

Напрыканцы XV стагодзьдзя гэтую тэрыторыю захапілі крымскія татары, Вітаўтавыя мытня й замак былі зруйнаваныя.

### Газы-Кермэн

Новыя турэцкія валадары ўзьвялі тут цьвердзь Газы-Кермэн (; , *Gazi Kirmân*), што перакладаецца з турэцкай як «Дзявочая фартэцыя». Цьвердзь зьяўлялася перашкодай для казацкіх чаек, якія плылі ўніз па Дняпры.

У 1695 року пасьля працяглай аблогі фартэцыю здабылі казацкія палкі гетмана Івана Мазэпы. Даўняя запароская назва Бэрыслава — Таванская Пераправа.

### Бэрыслаў
У 1775—1783 роках, па ўваходжаньні гэтых зямель у склад Расейскай імпэрыі, Казыкермэн быў цэнтрам Казыкермэнскага павету. У 1784 року на рэштках турэцкай фартэцыі быў закладзены Бэрыслаў.

Разьмешчаны пры пераправе на шляхі ў Крым, Бэрыслаў ў першай палове XIX стагодзьдзя зрабіўся значным перавалачным пунктам на Дняпры. Места набыла вялікае значэньне ў гандлі хлебам паміж Цэнтральнай Украінай і Крымам.

Ад 1919 року ў Бэрыславе замацавалася савецкая ўлада. З 26 жніўня 1941 па 13 сакавіка 1944 року места знаходзілася пад нямецкай акупацыяй.

З 1991 року Бэрыслаў у складзе незалежнай Украіны.

## Эканоміка
Бэрыслаў мае разьвітую прамысловасьць: мэханічны, масла-сырыробны заводы, прамкамбінат (вытворчасьць цэглы, дахоўкі і інш. будаўнічых матэрыялаў), харчкамбінат.

## Турыстычная інфармацыя
Каля Бэрыслава знаходзяцца важныя аб’екты ўкраінскай культурнай спадчыны — Каменская Сеч, магіла кашавога атамана Косьці Гардзіенкі, Грыгорые-Бізюкоў манастыр ды рэшткі фартэцыі Цягін. У самім месьце захавалася драўляная Сьвята-Ўвядзенская царква (1725)

## Насельніцтва
### Колькасьць

### Мова

## Крыніцы

## Літаратура
* История городов и сел Украинской ССР: В 26 т. Херсонская область / АН УССР. Ин-т истории; Гл. редкол.: П. Т. Тронько (пред.) и др. — К.: Гл. ред. Укр. сов. энцикл. АН УССР, 1983. — 667 с.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Гарады Хэрсонскай вобласьці
Мацей Стрыйкоўскі

**Мацей Стрыйкоўскі** (; 1547 — 1593) — польска-літоўскі паэт, пісьменьнік, дыплямат, каталіцкі сьвятар. Першы гістарыёграф Вялікага княства Літоўскага. Першапачынальнік беларускае гістарыяграфіі. Аўтар вядомае працы *«[[Хроніка польская, літоўская, жамойцкая і ўсёй Русі|Хроніка польская, літоўская, жмудская і ўсёй Русі]]»* (польск.: *«Kronika polska, litewska, żmudzka i wszystkiej Rusi»*)

## Біяграфія
Нарадзіўся ў Стрыкове каля Лэнчыцы, невялікім мястэчку ў польскім рэгіёне Мазовіі. Паходзіў са зьбяднелай шляхецкай альбо мяшчанскай сям’і. На сёмым годзе жыцьця, у 1553 годзе, бацькі аддаюць маладога Мацея ў парафіяльную школу ў Бжэзінах, дзе ён вучыўся 9 год. Стрыйкоўскі не атрымаў вышэйшае адукацыі, аднак, дзякуючы сваёй яскравае эрудыцыі, некаторыя дасьледчыкі яго творчасьці прыпісвалі яму вучобу ў Кракаўскім унівэрсытэце.

У 1570 годзе пераехаў у Вялікае Княства Літоўскае. У 1574 годзе выдаў вершаваны летапіс «Ганец цноты», у якім сьцісла выклаў гісторыю Вялікага Княства Літоўскага. У 1575 годзе выдаў гістарычны твор «Аб свабодзе Кароны польскай і Вялікага Княства Літоўскага». У 1582 годзе яго галоўнай працай стала «Хроніка польская, літоўская, жамойцкая і ўсяе Русі», якая ў 1584 годзе выйшла ў беларускім перакладзе.

## Памяць
У 1626 годзе выдалі «Генэалёгію, або Кароткае апісаньне вялікіх князёў літоўскіх», што ўлучала вершаваны летапіс «Ганец цноты».

## Крыніцы і заўвагі

## Літаратура
* Wojtkowiak, Z. Maciej Stryjkowski — dziejopis Wielkiego Księstwa Litewskiego. Poznań, 1990. (польск.)
* Семянчук А. Мацей Стрыйкоўскі // Вялікае Княства Літоўскае. У 3 т. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя імя П. Броўкі, 2005. — Т. 2: Кадэцкі корпус — Яцкевіч. — С. 638. — 788 с.: іл. с. — ISBN 985-11-0378-0

## Вонкавыя спасылкі
* Хроніка польская, літоўская, жамойцкая і ўсёй Русі (урыўкі)
* Пра пачатак, паходжанне, адвагу, рыцарскія і дамовыя дзеі слаўнага народу літоўскага, жамойцкага і рускага (урыўкі)
* Мацей Стрыйкоўскі — першы гістарыёграф ВКЛ. Фільм «Гісторыя пад знакам «Пагоні» — adverbum.org

Катэгорыя:Польскія гісторыкі
Катэгорыя:Дыпляматы Рэчы Паспалітай
Аман (горад)

**Аман** () — сталіца і найбуйнейшы горад Ярданіі. Насельніцтва складае 2 520 000 чалавек (2005).

Катэгорыя:Гарады Ярданіі
Катэгорыя:Сталіцы Азіі
Марцінканцы

**Марцінканцы** () — вёска ў Аранскім раёне Аліцкага павету Летувы, на паўднёвы ўсход ад Мерачу. Знаходзіцца ў Дзукійскім нацыянальным парку.

## Гісторыя
У міжваенны пэрыяд знаходзілася ў складзе Польскай Рэспублікі. З 1 ліпеня 1925 — цэнтар гміны ў Гарадзенскім павеце Беластоцкага ваяводзтва.

Напрыканцы 1939 году далучаны да БССР. У 1940 годзе — цэнтар сельсавету Парэцкага раёну БССР.

У другой палове 1940 году частка Парэцкага раёну разам з Друскенікамі і Марцінканцамі была перададзена новаўступілай у Савецкі Саюз Летувіскай ССР.

У савецкія часы і першыя гады незалежнасьці існавала чыгуначнае спалучэньне з Горадняй (дызэль-цягнік Горадня — Марцінканцы, некалькі разоў на дзень).

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Населеныя пункты Аліцкага павету
Гарадзенскі павет (1919—1939)

**Гарадзе́нскі паве́т** () — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Беластоцкага ваяводзтва міжваеннай Польскай Рэспублікі (далучаны 19 лютага 1921).

Сядзіба павету — Горадня

## Гміны
* Гміна Азёры (Азёры)
* Гміна Бершты (Бершты)
* Гміна Верцялішкі (Верцялішкі)
* Гміна Воўпа (Воўпа)
* Гміна Вялікая Бераставіца (Вялікая Бераставіца)
* Гміна Вялікія Эйсманты (Вялікія Эйсманты) (у 1921—1922 — называлася Гміна Масаляны)
* Гміна Галынка (Галынка)
* Гміна Гожа (Гожа)
* Гміна Горадня (гарадзкая) (Горадня)
* Гміна Горніца (сядзіба: Капцёўка)
* Гміна Гудзевічы (Гудзевічы)
* Гміна Друскенікі (гарадзкая) (Друскенікі)
* Гміна Дубна (Дубна)
* Гміна Жыдомля (Жыдомля)
* Гміна Індура (гарадзкая) (Індура)
* Гміна Індура (сельская) (Індура)
* Гміна Каменка (Каменка) (да 1929)
* Гміна Крынкі (гарадзкая) (Крынкі)
* Гміна Крынкі (сельская) (Крынкі)
* Гміна Лаша (сядзіба: Пагараны Квасоўка)
* Гміна Лунна (Лунна)
* Гміна Малая Бераставіца (Малая Бераставіца)
* Гміна Марцінканцы (Марцінканцы) (з 1925)
* Гміна Масты (Масты)
* Гміна Парэчча (Парэчча)
* Гміна Скідзель (гарадзкая) (Скідзель)
* Гміна Скідаль (сельская) (Скідзель)
Першая лінія Алмацінскага мэтрапалітэну

**Першая лінія [[Алмацінскі мэтрапалітэн|Алмацінскага мэтрапалітэну]]** () — будуемая лінія. У першай чарзе завершана будаўніцтва перагонаў тунэляў, вядзецца аздабленьне станцыяў.

## Галерея

Файл:E8584-Almaty-Metro-construction-of-Abay-station.jpg|Станцыя «Абай» (верасень 2007 году)


## Крыніцы

Катэгорыя:Алмацінскі мэтрапалітэн
Ільля Гурскі

**Ільля Гурскі** (26 красавіка 1899 — 11 жніўня 1972) — беларускі драматург, пісьменьнік, заслужаны дзяяч культуры БССР (1969). Выкарыстоўваў псэўданімы: Бушма Л.; Бушма Лявон; Данілавіч І. 

## Жыцьцяпіс
Ільля Гурскі нарадзіўся ў сялянскай сям’і ў вёсцы Замосьце Ўзьдзенскага раёну. Працаваў на Абухаўскім заводзе ў Петраградзе. Удзельнік Грамадзянскай вайны ў Расеі (1917—1923). 3 1924 году ў Галоўнай управе ў справах літаратуры й выдавецтваў Беларускай ССР (Галоўліт БССР), у Галоўрэперткоме Наркамата асьветы, інсьпектрам Галоўмастацтва Наркамасветы. Скончыў літаратурна-лінгвістычнае аддзяленьне БДУ ў 1932 годзе, потым асьпірантуру пры Інстытуце літаратуры. У 1935—1941 — рэдактар газэты «Літаратура і мастацтва». 
У гады Другой сусьветнай вайны з 22 чэрвеня 1941 г. па лістапад 1942 г. служыў у Чырвонай Арміі. Затым разам з групай беларускіх пісьменьнікаў быў дэмабілізаваны. Рэдактар газэты «За свабодную Беларусь» і сатырычнага лістка «Партызанская дубінка». Пасьля вайны ў 1944–1960 гг. узначальваў часопіс «Беларусь». Памёр у 1972 годзе.

## Творчасьць
Аўтар п'есаў, апавяданьняў, аповесьцей і раманаў: «У агні», «Вецер стагоддзя», «Чужы хлеб» і інш. Перакладаў на беларускую мову М. Горкага, А. Чэхава, М. Твэна.

## Ушанаваньне памяці
Імем Ільлі Гурскага названая вуліца ў Менску. На доме, дзе жыў устаноўлена мэмарыяльная дошка. Імя пісьменьніка прысвоена Магільнянскай сярэдняй школе Ўзьдзенскага раёну. У 1973 годзе на магіле пастаўлены помнік — скульптурны партрэт пісьменьніка (бюст). 

## Сямья
* Жонка  — Марыя Якаўлеўна Гурская ў вайну з сынам Леанідам знаходзілася ў канцлягеры.
* Сын  — Леанід Гурскі, (нар. 1936)  — доктар тэхнічных навук. Ляўрэат Дзяржаўнай прэміі Беларусі (1984).
* Унук — Гурскі, Аляксандр Леанідавіч (нар. 1961) — доктар фізыка-матэматычных навук (2000).

## Кнігапіс
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  
*  
*  
*  
*  
*  
*  
*  
*  
*  
*  
* 
*  
*  
*  
*  
*  
*  
*  
*  
*  
*  
* 

### Крытыка, рэцэнзіі
* 
* 

## Крыніцы

 
## Літаратура
* 
* 
* Гурскі, Ілья Данілавіч. //  
* Гурскі, Ілья Данілавіч. //  — С. 537, 538.
* Гурскі, Ілья Данілавіч. // 
* Гурскі, Ілья Данілавіч. //  — С. 176.   
* Гурскі, Ілья Данілавіч. //  — С. 312. 
* Гурскі, Ілья Данілавіч. //  С. 234.
* 
* 
* 
* 

## Вонкавыя спасылкі
* Беларусь у асобах і падзеях
*  Кніжная выстава: «Пісьменьнік і чалавек шчодрага сэрца», прысьвечаная 120-годдзю з дня нараджэньня І. Д. Гурскага. 24 красавіка 2019 году.
* Гурскі Ілья. Біяграфія
* Творы на «Беларускай Палічцы»

Катэгорыя:Нарадзіліся ва Ўзьдзенскім раёне
Катэгорыя:Беларускія літаратары
Катэгорыя:Заслужаныя дзеячы культуры Беларусі
Катэгорыя:Сябры Беларускай асацыяцыі пралетарскіх пісьменьнікаў
Пеляса

**Пеляса́** () — вёска ў Вярэнаўскім раёне Гарадзенскай вобласьці. Пеляса ўваходзіць у склад Больціскага сельсавету. Вёска аддалена ад Больцішкаў на 4,8 км.

Парафія створана ў 1925 годзе, касьцёл Сьвятога Лінуса пабудаваны й асьвечаны ў 1935 годзе, зачынены ў 1962 годзе, вернуты, адбудаваны і асьвечаны ў 1989 годзе. У 1944 годзе ў вёсцы пераважала летувіскае насельніцтва. У 1994 годзе была зарэгістраваная мясцовая суполка летувісаў. 

23 верасьня 2010 году ў вёсцы адкрыты помнік вялікаму князю літоўскаму Вітаўту (аўтар — Альгімантас Сакалаўскас), які праяжджаў праз Пелясу па дарозе зь Вільні ў Горадню.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Пеляса на «Radzima.org»
* Пеляса на «globustut.by» 

Катэгорыя:Больціскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Вярэнаўскага раёну
Больцішкі

**Больцішкі** — вёска ў Беларусі, каля ракі Дзітвы. Цэнтар сельсавету Вярэнаўскага раёну Гарадзенскай вобласьці.

## Назва

Больд або Больта (Boldt, Bolte) — імя германскага паходжаньня. Іменная аснова -балд- (-болд-, -болт-) (імёны ліцьвінаў Бірыбольд, Румбольд, Рыбалт; германскія імёны Beribald, Rumbold, Ribald) паходзіць ад гоцкага *balth, стараверхненямецкага bald 'сьмелы, адважны'.

Яшчэ этнограф і мовазнаўца Яўхім Карскі зьвяртаў увагу на тое, што ў латыскай Курляндыі, «*большасьць [[Беларуская мова|беларускіх]] населеных месцаў заканчваюцца на -ішкі*», пазьней у рэчышчы палітыкі летувізацыі падобныя тапонімы на -ішкі азначылі як «гістарычна балтыйскія» і нават «тыпова летувіскія». Тым часам менскі дасьледнік Алёхна Дайліда зазначае, што «*ва [[Усходнегерманскія мовы|ўсходнегерманскіх мовах]] быў пашыраны суфікс -isk-: такім парадкам, так менаваная «лінія Сафарэвіча» (мяжа перавагі паселішчаў з назовамі на -ішкі ў Панямоньні) не абавязкова зьнітаваная з балтамі*».

## Гісторыя
На 1900 год Больцішкі належалі да маёнтку Волдацішкаў.

## Крыніцы

Катэгорыя:Больціскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Вярэнаўскага раёну
Ігар Старыгін

**Ігар Уладзімеравіч Старыгін** (13 чэрвеня 1946, Масква — 8 лістапада 2009, Масква) — савецкі і расейскі актор тэатру і кіно, заслужаны артыст Расеі (1992). Вядомы па ролях Араміса ў кінатрылёгіі «Д’Артаньян і тры мушкетэры», белага афіцэра Дановіча ў «Дзяржаўная граніца».

## Вонкавыя спасылкі
* Наша Ніва пра сьмерць Старыгіна

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Маскве
Катэгорыя:Савецкія акторы
Катэгорыя:Расейскія акторы
Катэгорыя:Памерлі ў Маскве
Катэгорыя:Памерлі ад інсульту
Катэгорыя:Пахаваныя на Траекураўскіх могілках
Заслужаны артыст Расейскай Фэдэрацыі

**Ганаровае званьне «Заслужаны артыст Расейскай Фэдэрацыі»** (раней «Заслужаны артыст РСФСР») надаецца высокапрафэсійным артыстам, рэжысэрам, балетмайстрам, дырыжорам, хормайстрам, музчыным выканаўцам, якія стварылі высокамастацкія вобразы, спэктаклі, кінафільмы, тэлеспэктаклі, тэлефільмы, цыркавыя, канцэртныя, эстрадныя, музчыныя праграмы, тэлевізыйныя і радыётворы, музычнае суправаджэньне для міжнародных форумаў такіх, як Алімпійскія гульні, фэстывалі і да т. п., якія атрымалі грамадзкае прызнаньне, і тым хто пасьпяхова працуе ў вобласьці мастацтва 10 і больш гадоў


Катэгорыя:Ганаровыя званьні Расейскай Фэдэрацыі
Гэнры Гобсан Рычардсан

**Гэнры Гобсан Рычардсан** (; 29 верасьня 1838 — 27 красавіка 1886) — амэрыканскі архітэктар-гістарыст, якая заклаў асновы нацыянальнае архітэктурнае традыцыі.

Праўнук фізыка Джозэфа Прыстлі. Вучыўся ў Гарвардскім унівэрсітэце і ў парыскай школе выяўленчых мастацтваў. Супрацьпаставіў эўрапейскаму захапленьню нэаготыкай, з уласьцівым ёй залішнім дробным дэкорам, адраджэньне строгіх формаў раманскага стылю, якія надавалі яго пабудовам (вакзалам, бібліятэкі, іншыя грамадскія будынкі) манумэнтальнасьць, цэласнасьць і лаканізм. Рычардсан надаваў вялікае значэньне рацыянальнае структуры і функцыянальнае арганізаванасьці сваіх будынкаў, падкрэсліваў фактуру выкарыстоўваемыз матэрыялаў (цэгла, граніт).

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Гэнры Гобсан Рычардсан на Curlie.
* Гэнры Гобсан Рычардсан на ind a Grave.

Катэгорыя:Нарадзіліся 29 верасьня
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1838 годзе
Катэгорыя:Нэараманскія архітэктары
Катэгорыя:Амэрыканскія архітэктары
Катэгорыя:Памерлі 27 красавіка
Катэгорыя:Памерлі ў 1886 годзе
Больціскі сельсавет

**Бо́льціскі сельсаве́т** — адміністрацыйная адзінка ў складзе Вярэнаўскага раёну Гарадзенскай вобласьці. 


Катэгорыя:Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Вярэнаўскага раёну
Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі
Сурканты

**Сурканты́** — вёска ў Беларусі, каля ракі Дзітвы. Уваходзяць у склад Больціскага сельсавету Вярэнаўскім раёне Гарадзенскай вобласьці.

## Назва

Сысыгунда або Сергунда (Sisigunda, *Sergunda) і Сургант (Surgant) — імёны германскага паходжаньня. Іменная аснова -сір- (-сер-, -сіс-) (імёны ліцьвінаў Сіргоўд, Сіргут, Сірмонт; германскія імёны Siriaud, Sergudo, Sirmont) паходзіць ад гоцкага sisu 'чароўны сьпеў, заклён', а аснова -гунд- (-гунт-, -кунт-) (імёны ліцьвінаў Гунтар, Вігунт, Вірконт; германскія імёны Guntar, Wigunt, Werecundus) — ад гоцкага gunþs 'бойка, бітва'. Такім парадкам, імя Сурконт азначае «заклён бітвы».

## Гісторыя
21 жніўня 1944 году ў вёсцы адбылася рэгулярная бітва паміж аддзелам савецкай арміі і аддзелам польскай Арміі Краёвай пад кіраўніцтвам Мацея Каленковіча «Котвіча», які ў ёй загінуў. Пахаваньні загінуўшых польскіх вайскоўцаў з-за страху мясцовых перад саветамі адбыліся не на мясцовых могілках, а на полі, ля могілкаў паўстанцаў 1863 году, з удзелам мясцовага ксяндза (летувіскай нацыянальнасьці). Мясцовыя жыхары не дапусьцілі заараць магілу для калгасу. 8 верасьня 1991 году адкрытыя былі вайсковыя магілкі польскіх жаўнераў. Надпіс на крыжы зроблены па-польску, але ўлады не згадзілася напісаць, супраць каго ваявалі забітыя.

## Насельніцтва
* 1999 год — 48 чалавек
* 2010 год — 23 чалавекі

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* 
* 

Катэгорыя:Больціскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Вярэнаўскага раёну
Вялікае Сяло (Карэліцкі раён)

**Вялі́кае Сяло́** — вёска ў Карэліцкім раёне Гарадзенскай вобласьці. Уваходзіць у склад Мірскага сельсавету. Вёска аддалена ад мястэчка Міру на 3,5 км.

## Гісторыя
Да 16 студзеня 2014 году ўваходзіла ў склад Мірскага пасялковага савету.

## Насельніцтва
* 2010 год — 37 чалавек
* 1999 год — 70 чалавек

## Крыніцы

Катэгорыя:Мірскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Карэліцкага раёну
Засьценкі (Гарадзенская вобласьць)

**Засьце́нкі** — былая вёска ў Карэліцкім раёне Гарадзенскай вобласьці. Уваходзіла ў склад Мірскага пасялковага савету.

## Гісторыя
29 лістапада 2011 году вёска ліквідаваная.

## Крыніцы

Катэгорыя:Колішнія населеныя пункты Карэліцкага раёну
Крынічнае

Назву **Крыні́чнае** маюць: 

## Населеныя пункты
### [[Беларусь]]
* Крынічнае — вёска ў Карэліцкім раёне Гарадзенскай вобласьці
* Крынічнае — пасёлак у Любанскім раёне Менскай вобласьці

## Глядзіце таксама
* Закрынічча
* Крыніца
* Крыніцы
* Крынічка
* Крынічкі
* Крынічная
* Крынічны
* Крынічча
* Крынічына
* Падкрыніца
Міранка (неадназначнасьць)

Назву **Міранка** маюць: 

## Населеныя пункты
### [[Беларусь]]
* Гарадзенская вобласьць:
** Міранка — вёска ў Карэліцкім раёне

## Заказьнік
* Міранка — рэспубліканскі заказьнік у Карэліцкім раёне
590-я

**590-я**

Стагодзьдзі: V стагодзьдзе — VI стагодзьдзе — VII стагодзьдзе

Дзесяцігодзьдзі: 
540-я
550-я
560-я
570-я
580-я
**590-я**
600-я
610-я
620-я
630-я
640-я


Гады: 
590, 591, 592, 593, 594, 595, 596, 597, 598, 599

----

## Асноўныя падзеі
*

## Вонкавыя спасылкі
Хлюпічы

**Хлю́пічы** — вёска ў Карэліцкім раёне Гарадзенскай вобласьці. Уваходзяць у склад Мірскага сельсавету. Празь вёску цячэ рака Зьмейка. Ад Міру Хлюпічы аддаленыя на 13,5 км.

## Гісторыя
У 1662 г. згадваецца ў складзе Наваградзкага ваяводзтва ВКЛ.

Да 16 студзеня 2014 году ўваходзіла ў склад Мірскага пасялковага савету.

## Насельніцтва
* 1999 год — 119 чалавек
* 2010 год — 90 чалавек

## Крыніцы

Катэгорыя:Мірскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Карэліцкага раёну
Лужа

Назву **Лу́жа** маюць:

## Населеныя пункты
### [[Беларусь]]
* Лужа — вёска ў Карэліцкім раёне Гарадзенскай вобласьці
* Лужа — вёска ў Крупскім раёне Менскай вобласьці

## Падвойныя назвы
* Белая Лужа
* Чыстая Лужа

## Глядзіце таксама
* Лужайкі
* Лужаны
* Лужанец
Міранка (заказьнік)

**«Міра́нка»** — рэспубліканскі водны заказьнік Беларусі, створаны пастановай Кабінэту Міністраў РБ ад 25 верасьня 1996 году №632 у мэтах стабілізацыі гідралягічнага рэжыму рэк Нёман і Вуша.

## Межы
Заказьнік агульнай плошчай 3107 га месьціцца ў Карэліцкім раёне Гарадзенскай вобласьці на землях ляснога фонду ў кварталах № 1—16, 19, 20, 77—81 Мірскага лясьніцтва (1840 га) і ў кварталах № 68—81 Ярэміцкага лясьніцтва (1267 га) Наваградзкага лясгасу.

Межы заказьніку: на поўначы ад заходняга кута квартала № 68 Ярэміцкага лясьніцтва ва ўсходнім кірунку па межах кварталаў № 68—71, 74, 76, 81 гэтага лясьніцтва; на ўсходзе па межах кварталаў № 4, 5, 9, 12, 16, 20 Мірскага лясьніцтва; на поўдні па межах кварталаў № 20, 19, 14, 13, 7, 8, 1, 78, 79, 81, 80 Мірскага лясьніцтва; на захадзе па межах кварталаў № 80, 77, 6, 78, 1 Мірскага лясьніцтва, кварталаў № 77, 78, 75, 73, 72, 69, 68 Ярэміцкага лясьніцтва да заходняга кута кварталу № 68 гэтага лясьніцтва.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Заказьнікі Беларусі
Катэгорыя:Ахоўныя прыродныя тэрыторыі Карэліцкага раёну
Катэгорыя:Ахоўныя прыродныя тэрыторыі Наваградзкага раёну
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1996 годзе
Яўсеевічы

Назву **Яўсеевічы** маюць:

## Населеныя пункты
### [[Беларусь]]
* Гарадзенская вобласьць:
** Яўсеевічы — вёска ў Наваградзкім раёне 
** Яўсеевічы — вёска ў Лідзкім раёне 

* Магілёўская вобласьць
** Яўсеевічы — вёска ў Глускім раёне

* Менская вобласьць:
** Яўсеевічы — вёска ў Капыльскім раёне
Яўсеевічы (Наваградзкі раён)

**Яўсе́евічы** — вёска ў Наваградзкім раёне Гарадзенскай вобласьці. Яўсеевічы ўваходзяць у склад Любчанскага пасялковага савету.

## Гісторыя
6 траўня 2004 году вёска перададзеная зь ліквідаванага Вераскоўскага сельсавету ў Любчанскі пасялковы савет.

## Насельніцтва
* 2010 год — 24 чалавекі
* 2008 год — 25 чалавек
* 1999 год — 43 чалавекі

## Крыніцы

Катэгорыя:Любчанскі пасялковы савет
Катэгорыя:Населеныя пункты Наваградзкага раёну
Генрых Гюбш

**Ге́нрых Гюбш** (; 9 лютага 1795, Вайнгайм — 3 красавіка 1863, Карльсруэ) — нямецкі архітэктар. Пасьля вучобы ў Гайдэльбэрскім унівэрсытэце й у школе Фрыдрыха Вайнбэрга ў Карльсруэ ён актыўна вандруе па Грэцыі й Італіі. У 1831 годзе прызначаецца даглядчыкам за будынкамі (*Oberbaurat*) у Карльсруэ. Праектуе шмат цэркваў і іншых грамадзкіх будынкаў, у асноўным у Бадэне.

У яго кнізе *«У якім стылі мы мусім будаваць?»* *(Style sollen wir bauen?, 1828*) ён адыходзіць ад Вайнбэрскага нэаклясыцыстычнага стылю. У 1862 у Карлсруэ ён піша кнігу *«Die altchristlichen Kirchen»* па базылічнай архітэктуры, якая была апублікаваная на францускай мове пад назвай *«Monuments de l’architecture chrétienne»*.

Яму прыпісваюць стварэньне «стылю круглых аркаў» у нямецкай архітэктуры.

## Крыніцы

Катэгорыя:Нямецкія архітэктары
Гэнры Ен К’юзык

**Гэнры Ен К’юзык** (; нарадзіўся 16 красавіка 1967 году, Трухільлё, Пэру) — шатляндзка-пэруанскі актор, вядомы як Дэсманд Г’юм у сэрыяле «Згубленыя».

## Жыцьцяпіс
Нарадзіўся ў Пэру ў сям’і пэруанкі-рымакаталічкі і шкота ірляндзкага паходжаньня. Праз два гады сям’я пераехала ў Гішпанію, пасьля ў Шатляндыю, а празь дзесяць гадоў у Трынідад і Табага. Па заканчэньні Presentation College, маючы пятнаццаць гадоў вярнуўся ў Шатляндыю. Шэсьць мэсяцаў навучаўся ў Royal Scottish Academy of Music and Drama ў Глазга, тамака выступаў у Citizens' Theatre.

### Прыватнае жыцьцё
15 ліпеня 2006 году ўзяў шлюб з Аннай Вуд, мае трох сыноў: Эліэса, Люцэса і Есака. Рост Гэнры складае 183 см. Ведае гішпанскую мову.

## Фільмаграфія
### Кінафільмы
* 2002: Possession як *Toby Byng*
* 2003: The Visual Bible: The Gospel of John як *[[Езус Хрыстус]]*
* 2006: Half Light як *Brian Forester*
* 2006: 9/Tenths як *William*
* 2007: Hitman як *Udre Belicoff*

### Тэлевізыйныя фільмы
* 1997: Richard II як *Green*
* 2001: Murder Rooms: The White Knight Stratagem як *Сяржант Michael Clark*
* 2003: Carla як *Matt*
* 2004: Perfect Romance як *Peter Campbell*
* 2007: Згубленыя: Адказы (Lost: The Answers) як *[[Дэсманд Г’юм]]*

### Сэрыялы
* 1993: Taggart як *Ian Gowrie*
* 2001-2002: Casualty як *Jason*
* 2002-2003: Two Thousand Acres of Sky як *Dr Ewan Talbot*
* 2003: Happiness як *Phillip*
* 2003: The Book Group як *Miles Longmuir*
* 2003: Adventure Inc. як *Gavin Merrill*
* 2004: Midsomer Murders як *Gareth Heldman*
* 2005: Waking the Dead як *Jeremy Allen*
* 2005—2010: Згубленыя / Lost — *[[Дэсманд Г’юм]]*
* 2006: 24 як *Theo Stoller*

### Кароткамэтражкі
* 2006: Secrets From The Hatch як *[[Дэсманд Г’юм]]*

## Крыніцы

Катэгорыя:Пэруанскія акторы
Катэгорыя:Брытанскія акторы
Сьвіраны (Віленскі раён)

**Сьвіра́ны** () — вёска ў Віленскім раёне Віленскага павету Летувы.

## Ураджэнцы
У Сьвіранах нарадзіўся беларускі грамадзкі і культурны дзеяч, паэт Францішак Багушэвіч.


Paminklinė lenta Svironyse, F. Boguševičiaus gimimo vietoje.JPG|Памятныя шыльда ў Сьвіранах, Віленскі раён, Летува


## Вонкавыя спасылкі

* Здымкі на Radzima.org

Катэгорыя:Населеныя пункты Віленскага раёну
Сьвіраны

Назву **Сьвіраны** маюць:

## Населеныя пункты
### [[Беларусь]]
* Сьвіраны — вёска ў Баранавіцкім раёне Берасьцейскай вобласьці
* Сьвіраны — вёска ў Пастаўскім раёне Віцебскай вобласьці

### [[Летува]]
* Сьвіраны — вёска ў Віленскім раёне, радзіма Францішка Багушэвіча

## Падвойныя назвы
* Вялікія Свіраны
* Малыя Свіраны

## Глядзіце таксама
* Сьвір
* Сьвіракі
* Сьвіраўшчына
* Сьвіркаўшчына
* Сьвіркі
* Сьвірналішкі
* Сьвіршчане
* Сьвіршчына
* Сьвіры
Зулаў

**Зулаў** (, ) — вёска ў Сьвянцянскім раёне Віленскага павету Летувы ля мяжы зь Беларусьсю.

## Ураджэнцы
* Зыгмунт Нагродзкі (1866—1937) — беларускі  паэт і культурны дзяяч
* Адам Пілсудзкі (1869—1935) — польскі палітык
* Браніслаў Пілсудзкі (1866—1918) — этнограф Далёкага Ўсходу, дасьледчык культуры айнаў
* Юзэф Пілсудзкі (1867—1935) — польскі маршал і палітык
* Ян Пілсудзкі (1876—1950) — польскі юрыст і грамадзка-палітычны дзеяч

## Вонкавыя спасылкі
* Здымкі на Radzima.org

Катэгорыя:Населеныя пункты Віленскага павету (Летува)
Віталь Гінзбург

**Віталь Лазаравіч Гінзбург** (; 4 кастрычніка 1916, Масква — 8 лістапада 2009, Масква, Расея) — савецкі і расейскі фізык-тэарэтык, акадэмік АН СССР (1966—1991) і РАН (1991—2009), доктар фізыка-матэматычных навук (1942), ляўрэат Нобэлеўскай прэміі ў галіне фізыкі (2003). У 1940 годзе даў квантавую тэорыю эфэкту Вавілава-Чаранкова і тэорыю чаранкоўскага выпрамяненьня ў крышталях. Сумесна з Львом Ландаў стварыў агульную фэнамэналягічную тэорыю звышправоднасьці.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Профіль на сайце РАН 

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Маскве
Катэгорыя:Выпускнікі Маскоўскага дзяржаўнага ўнівэрсытэту
Катэгорыя:Савецкія навукоўцы
Катэгорыя:Расейскія фізыкі
Катэгорыя:Дактары фізыка-матэматычных навук
Катэгорыя:Правадзейныя сябры АН СССР
Катэгорыя:Памерлі ў Маскве
Стараўкраінская мова

**Стараўкраінская мова** () — украінскі варыянт гістарычнай рускай мовы. Да стараўкраінскай мовы звычайна адносяць частку літаратурных помнікаў часоў Вялікага Княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай, складзеных на ўкраінскай этнічнай тэрыторыі з адпаведнымі моўнымі асаблівасьцямі.

Некаторыя дасьледнікі і публіцысты спрабуюць пашырыць найменьне «стараўкраінская» на ўсю дзяржаўную мову Вялікага Княства Літоўскага, аднак беларускія навукоўцы зьвяртаюць увагу на тое, што асаблівасьці мовы афіцыйных тэкстаў ВКЛ поўнасьцю ўласьцівыя для сучаснай (новай) літаратурнай беларускай мовы, і толькі часткова — для ўкраінскай.

## Прыклад
Тэкст з Львоўскага летапісу:

Сучасная украінская мова:

## Крыніцы

Катэгорыя:Украінская мова
Бішкек

**Бішке́к** () — сталіца і найбуйнейшы горад Кыргыстану. Насельніцтва складае 762 308 чалавек (1999).

## Культура
У гонар Бішкеку названы ўтвораны там гурт «Город 312» (312 — тэлефонны код Бішкеку).

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Гарады Кыргыстану
Катэгорыя:Сталіцы Азіі
Дзяляціцкае Загор’е

**Дзяля́ціцкае Заго́р’е** — вёска ў Наваградзкім раёне Гарадзенскай вобласьці. Дзяляціцкае Загор’е ўваходзіць у склад Любчанскага пасялковага савету. Ад Любчы вёска аддалена на 5 км. Праз Загор’е цячэ рака Валоўка.

## Крыніцы

Катэгорыя:Любчанскі пасялковы савет
Катэгорыя:Населеныя пункты Наваградзкага раёну
Эдгарс Масальскіс

**Эдгарс Масальскіс** (; нарадзіўся 31 сакавіка 1980 году) — колішні латыскі хакеіст, брамнік.

## Кар’ера
Эдгарс Масальскіс пачаў сваю кар’еру на радзіме ў Латвіі, дзе з 1996 па 1998 год гуляў спачатку за «Лідо Нафта Рыга», а потым за ХК «Рыга». Таксама гуляў за «Ліепаяс Мэталюргс». У 2002—2003 гадох у складзе «Сібіры» і швэдзкага клюбу «Mörrum GoIS». Граў у складзе чэскіх клюбаў «Энэргія», «Дукла Жыхлава». Пасьля году, праведзенага ў «Няфцяніку», пераяжджае ў Беларусь і грае ў 2006—2007 гадох за «Менск», «Юнацтва-Менск», «Мэталюрг Жлобін». У 2008 годзе — у складзе «Дынама Рыга», пазьней у «Фюхсэ Дуйбург». У 2009—2010 гадох Масальскіс пасьпяхова выступаў у складзе «Дынама Рыга» як першы брамнік. З 2010 г. перайшоў у новаўтвораную каманду з Ханты-Мансійску «Югра». Масальскіс мае на сваім рахунку 5 гульняў за нацыянальную зборную Латвіі на чэмпіянатах сьвету і ўдзел у Алімпійскіх гульнях.

## Вонкавыя спасылкі
* 
* 

Катэгорыя:Латвійскія хакеісты
Катэгорыя:Хакеісты зборнай Латвіі
Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Ліда Нафта» Рыга
Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Мэталюргс» Ліепая
Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Сібір» Новасібірск
Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Рыга-2000»
Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Энэргія» Карлавы Вары
Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Няфцянік» Алмецьеўск
Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Юнацтва-Менск»
Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Дынама» Менск
Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Мэталюрг» Жлобін
Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Дынама» Рыга
Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Югра» Ханты-Мансійск
Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Попрад»
Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Амбры-Піёта»
Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Лада» Тальяці
Робэрт Энке

**Ро́бэрт Э́нке** (; 24 жніўня 1977, Ена — 10 лістапада 2009, Нойштадт-ам-Рубэнбэрге) — нямецкі футбольны, брамнік. Гуляў за «Гановэр 96» у нямецкай Бундэслізе. Да гэтага гуляў за вялікую колькасьць камандаў зь Нямеччыны й іншых краінаў. Зьяўляўся гульцом нацыянальнай зборнай. Скончыў жыцьцё самагубствам.

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт 

Катэгорыя:Нарадзіліся 24 жніўня
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1977 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Нямеччыне
Катэгорыя:Памерлі 10 лістапада
Катэгорыя:Памерлі ў 2009 годзе
Катэгорыя:Памерлі ў Нямеччыне
Катэгорыя:Самагубцы
597

**597** (**[[Рымскія лічбы|DXCVII]]**) — звычайны год юліянскага календару, які пачаўся ў аўторак. Нумарацыя *597* стала ўжывацца з раньняга Сярэднявечча, калі ў Эўропе стала пераважваць каляндарная эра ад Нараджэньня Хрыстовага.

## Падзеі
* восень — авары абклалі бізантыйскую крэпасьць Томіс (цяпер у Румыніі) на ўзьбярэжжы Чорнага мора.
* 25 сьнежня — на Раство Аўгустын з памагатымі ахрысьцілі ў Кенце больш за 10 000 англасаксаў.

* Мангалеша стаў каралём дынастыі Чалук’я па сьмерці свайго брата Кіртывармана I.

## Нараджэньні
* Брагмагупта, індыйскі матэматык і астраном
* Чу Суйлянь, канцлер дынастыі Тан

## Сьмерці
* Калюмба, гэльскі місіянэр
* Кэл, кароль Ўэсэксу
* Фрэдэгунда, каралева-рэгенту Нэйстрыі
* Кіртыварман I, кароль дынастыі Чалук’я
* Чжыі, фактычны заснавальнік цяньтайскага будызму
Зімовыя Алімпійскія гульні 2018 году

**Зімовыя Алімпійскія гульні 2018 году** (афіцыйна — **Гульні XXIII Алімпіяды**) праходзілі з 9 па 25 лютага 2018 году ў Пхёнчхане ў Рэспубліцы Карэі. Горад-гаспадар гульняў быў абраны 6 ліпеня 2011 году на сэсіі МАК у Дурбане (Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка).

## Выбары гораду
У чэрвені 2010 году выканкам МАК зацьвердзіў наступныя гарады афіцыйнымі кандыдатамі на права правядзеньня гульняў:
* Ансі, Францыя
* Мюнхэн, Нямеччына
* Пхёнчхан, Рэспубліка Карэя

Пхёнчхан перамог у галасаваньні, дзе атрымаў 63 галасы пры неабходных 48, за Мюнхэн было пададзена 25 галасоў, за Ансі — 7.

## Каляндар

## Табліца мэдалёў

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт
Нойрупін

**Нойрупін** () — горад у фэдэральнай зямлі Брандэнбург, Нямеччына. Разьмешчаны каля возера Рупінэр-Зээ.

## Вядомыя ўраджэнцы
* Карл Фрыдрых Шынкель — выбітны нямецкі мастак і архітэктар

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Гарады Брандэнбургу
The Resistance

***The Resistance*** () — пяты студыйны альбом брытанскага рок-гурту Muse. Выйшаў у сьвет 14 верасьня 2009 году на лэйбле Warner Bros.

## Зьмест

; Заўвагі
# «Collateral Damage» мае пазычаньні з Нактурна мі-бэмоль оп. 9, №2 Фрэдэрыка Шапэна.
# «Mon cœur s'ouvre a ta voix» напісаная Камілем Сэн-Сансам.

Катэгорыя:Альбомы Muse
Палац Сапегаў (Менск)

**Палац [[Сапегі|Сапегаў]]** — помнік архітэктуры XVII ст. у Менску. Знаходзіўся на Юраўскай вуліцы, вакол будынка месьціўся выдатны сад. Доўгі час лічыўся адным з найлепшых дамоў места. Існаваў да Другой сусьветнай вайны.

## Гісторыя
### Вялікае Княства Літоўскае

Палац збудавалі, відаць, у XVII ст. У Вялікую Паўночную вайну (1700—1721) з 15 лютага да 13 сакавіка 1706 году ў ім спыняўся маскоўскі гаспадар Пётар I. Уласьнік палаца Ўладзіслаў Язафат Сапега (1652—1733) у той час быў ваяводам менскім. 

Па Сапегах сад з палацам, напэўна, перайшоў да Галаўнёў.

### Пад уладай Расейскай імпэрыі
У пачатку XX ст. пра палац ужо існавалі шматлікія паданьні, пра што апавядаў часопіс «Минская старина»: 

На 1912 год палац разьмяшчаўся ў двары дома, дзе месьціўся рэстаран Акварыюм (вуліца Юраўская, 13). Ад колішняга саду да таго часу засталося толькі дзьве грушы. На 1918 год лічыўся адным з найстарэйшых будынкаў места.

### Найноўшы час

У 1918 годзе палац замаляваў Караль Біске, у 1920-я гады — Міхась Філіповіч.

Будынак пацярпеў ад пажару ў пачатку Другой сусьветнай вайны, па якой яго рэшткі зьнішчылі.

## Архітэктура
Гэта быў мураваны 2-павярховы будынак. Да яго прыбудавалі тамбур, які завяршаўся трыкутным франтонам. У цэнтры фасаду — лесьвічны вузел, з абодвух бакоў якога разьмяшчаліся жылыя памяшканьні.

У XIX ст. зьявілася яшчэ адна прыбудова.

## Дадатковыя зьвесткі
* У садзе, які атачаў сядзібны дом, гаспадар разводзіў каштоўныя гатункі яблынь і грушаў, што давалі садавіну чорнага колеру. Чорныя грушы з Францыі ў Вялікае Княства Літоўскае прывезьлі дочкі Казімера Яна Сапегі. Вырашчаная тут садавіна атрымала пашырэньне ня толькі ў Менску, але і за ягонымі межамі пад назвай *[[сапяжанкі|сапяжанак]]*.
* Бацька Кацярыны I Іван Скаваршчук (Скаўронскі) у 1670—1780-я гады служыў у гаспадара палаца Казімера Яна Сапегі, пакуль ня ўцёк ад яго ў Эстляндыю, дзе нарадзілася будучая маскоўская гаспадыня. За часамі Кацярыны I расейскі ўрад пачаў выкупляць з прыгону ў зямянаў Вялікага Княства Літоўскага яе братоў і сясьцёр.

## Заўвагі

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 
* 
* Хилькевич Х. Эх, вдоль по Юрьевской... // Туризм и отдых. 23 лістапада 2006. С. 18.

## Вонкавыя спасылкі
* 

Катэгорыя:Зьнішчаныя помнікі архітэктуры Менску
Катэгорыя:Гісторыя Менску
Катэгорыя:Колішнія палацы Беларусі
Катэгорыя:Уладаньні Сапегаў
Спам

**Спам** — непажаданы электронны допіс. На пачатку дасылаўся праз пошту. З цягам часу рассылка спаму пашырылася на сайты, блоґі, грамадзкія сеткі й мабільныя тэлефоны. Спамеры сталі хаваць зваротныя адрасы й выкарыстоўваюць для масавага рассыланьня допісу заражаныя траянамі кампутары.

## Мінуўшчына

3 траўня 1978 года супрацоўнік амэрыканскага прадпрыемства «Дыджытал Эквіпмэнт» Гэры Туэрк адправіў паведамленьне 393 карыстачам амэрыканскай урадавай сеткі «Арпанэт». У паведамленьні ўтрымоўвалася рэклама новай мадэлі кампутара. Адрасы ўсіх атрымальнікаў набіраліся ўручную. Атрыманьне рэкламнага паведамлення выклікала абуранасьць у супрацоўнікаў, і яны пажаліліся кіраўніцтву сеткі, пасьля чаго прадпрыемства, на якім працаваў Гэры Туэрк, атрымала вымову.

У 1994 годзе два адвакаты з Арызоны размясьцілі паведамленне аб сваіх паслугах па іміграцыі ў 6 тысячах сеціўных нарадах «Юзнэт». У выніку яны атрымалі мноства гняўлівых адказаў. У 2003 годзе амэрыканскі Кангрэс ухваліў Закон аб спыненьні спаму, што акрэсьліў правілы рассылкі для прадпрыемстваў. У 2009 годзе дзель спаму ў адпраўленай пошце перавысіла 90 адсоткаў, што ў штодзённым вымярэньні склала каля 120 мільярдаў паведамленьняў.

## Паходжаньне панятку

У 1936 годзе амэрыканскае прадпрыемства «Гормэль Фудз» выпусьціла мясныя кансэрвы «Спам». У 1970 годзе на брытанскім тэлебачаньні ў перадачы «Лятучы цырк Монці Пайтана» паказалі жарт з кавярні, назвы ўсіх страваў якой зьмяшчалі слова «спам». На думку канадзкага праграміста Брэда Тэмплтана, назва масавых паштовых рассыланьняў паходзіць ад таго жарту.

## Крыніцы

Катэгорыя:Інтэрнэт
Менск стары і новы

**Менск стары і новы** — беларускі сеціўны рэсурс, прысьвечаны гісторыі Менску. Аўтар-стваральнік — Уладзімер Валажынскі.

Сайт зьмяшчае фатаздымкі і апісаньні вуліцаў, пляцаў, паркаў, прадмесьцяў, помнікаў архітэктуры старога і сучаснага места. Прыведзены сьпіс пераназваньняў вуліцаў; храналёгія асноўных мескіх падзеяў; мапы й пляны Менску; славутасьці; даведкавая інфармацыя пра музэі, гатэлі. У 2007 року на аснове матэрыялаў сайту выйшла кніга з аналягічнай назвай — «Менск стары і новы».

4 красавіка 2008 року сайт здабыў гран-пры 6-га шторочнага конкурсу беларускіх кантэнт-праектаў.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Галоўная старонка сайту «Менск стары і новы»
* Галоўная старонка (больш поўная вэрсія)

Катэгорыя:Беларускія вэб-сайты
Катэгорыя:Менск
Працэс Дрэла-Яна

**Працэс Дрэла-Яна** () сустракаецца ў гадрон-гадронных расьсейваньнях пры высокіх энэргіях. Адбываецца пры анігіляцыі аднаго з кваркаў аднаго гадрона і антыкварка зь іншага (анты-)гадрона, у выніку чаго, ствараецца віртуальны фатон, Z- ці W-базоны, якія потым распадаюцца на лептон-антылептонную пару. 
У дадзенай зьяве анігіляваць могуць як валентныя кваркі гадронаў, так і марскія. Упершыню гэты працэс быў прапанаваны Сыднэям Дрэлам і Тун-Моў Янам у 1970 для апісаньня ўтварэньня лептон-антылептонных пар у гадронных сутыкненьнях пры высокіх энэргіях. Экспэрымэнтальна першым гэты працэс назіраў Крыстэнсан і інш. у пратонна-ўранавых сутыкненьнях у Сынхратроне зь Пераменным Градыентам у Брукхэйвенскай нацыянальнай лябараторыі (штат Нью-Ёрк, ЗША).

Працэс Дрэла-Яна вывучаецца як у экспэрымэнтах зь фіксаванай мішэньню, так і ў каляйдэрных экспэрыментах.

Калі існуюць больш цяжкія калібравальныя базоны (Z базон, напрыклад), яны могуць быць выяўлены ў якасьці піку ў спэктры дылептоннае інварыянтнае масы, амаль такім жа чынам, што і звычайныя Z базоны, якія зьяўляюцца ў выніку працэсу Дрэла-Яна.

## Літаратура
* 

Катэгорыя:Мэханіка
Катэгорыя:Фізыка элемэнтарных часьцінак
Міжнародны дзень студэнта

**Міжнародны дзень студэнта** — дзень міжнароднай салідарнасьці студэнтаў, які адзначаецца 17 лістапада.

## Першапачатак
28 кастрычніка 1939 году ў акупаванай фашыстамі Чэхаславаччыны праскія студэнты і іх выкладчыкі выйшлі на дэманстрацыю, каб адзначыць гадавіну ўтварэньня Чэхаславацкай дзяржавы. Войскі акупантаў разагналі дэманстрацыю, пры гэтым быў застрэлены студэнт мэдычнага факультэту Карлавага ўнівэрсытэту Ян Оплэтал. Ягонае пахаваньне перарасло ў акцыю пратэсту. Дзясяткі дэманстрантаў былі арыштаваныя. 17 лістапада акупанты рана ранкам уварваліся ў студэнцкія інтэрнаты. Больш за 1200 студэнтаў былі арыштаваныя і заключаныя ў канцлягер. Дзевяць студэнтаў і актывістаў студэнцкага руху былі пакараныя сьмерцю ў сутарэньнях турмы без судовага прысуду. З-за гэтых падзеяў 17 лістапада было выбранае як Міжнародны дзень студэнта.

Праз 2 гады, 17 лістапада 1941 году ў Лёндане прайшла Міжнародная сустрэча студэнтаў, якія змагаліся супраць фашызму, дзе было вырашана адзначаць гэтую дату як Дзень студэнта ў гонар загінулых.

## Наступныя даты
17 лістапада 1973 году ў Грэцыі студэнты чацьвёра сутак абаранялі будынак Тэхнічнага ўнівэрсытэту ў Атэнах, пратэстуючы супраць дыкататуры. Студэнты былі расстраляныя танкамі, гэтая падзея стала пачаткам падзеньне рэжыму «чорных палкоўнікаў».

17 лістапада 1989 году камсамольская арганізацыя Чэхаславаччыны вырашыла зладзіць акцыю, прымеркаваную да 50-годзьдзя падзеяў 1939 году, забіты студэнт Ян Оплэтал стаў сымбалем змаганьня супраць нацыстаў. Але пэўнасьці ў тым, што на акцыю атрымаецца прыцягнуць удзельнікаў, у камсамольскай арганізацыі не было, таму яна зьвярнулася па дамамогу да міжнароднай арганізацыі студэнтаў. Акцыя была санкцыяваная, паколькі яе плянавала праўладная партыя, студэнты скарысталіся магчымасьцю інфармаваньня і сабралі каля 30 тысячаў удзельнікаў акцыі: студэнтаў, акадэмікаў, выкладчыкаў. Па дарозе ў цэнтар Прагі паліцыя перагарадзіла дарогу студэнтам, пакінуўшы толькі вузкае выйсьце да адыходу, дзе дэманстрантаў жорстка зьбівалі. У знак пратэсту на дзеяньні ўладаў студэнты на наступны дзень абвясьцілі страйк. 21 лістапада на вуліцы Прагі выйшла болей за 200 тысячаў дэманстрантаў. З гэтых падзеяў пачалася аксамітная рэвалюцыя.

## Глядзіце таксама
* Міжнародны дзень леўшуноў

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* 70 год Міжнароднаму дню студэнта і 20 — аксамітавай рэвалюцыі // Generation.by, 16 лістапада 2009 г.

Катэгорыя:Сьвяты
Катэгорыя:Міжнародныя дні ААН
Катэгорыя:Студэнцтва
Харашова

Назву **Харашо́ва** маюць:

## Населеныя пункты
### [[Беларусь]]
* Менская вобласьць:
** Харашова — вёска ў Слуцкім раёне

### [[Латвія]]

### [[Расея]]
* Кастрамская вобласьць:

* Цьвярская вобласьць:

### [[Украіна]]

## Глядзіце таксама
* Харашоўка
* Харашэвічы
Хорашава (Гарадзенская вобласьць)

**Хо́рашава** — вёска ў Наваградзкім раёне Гарадзенскай вобласьці. Хорашава ўваходзіць у склад Любчанскага пасялковага савету.

## Гісторыя
6 траўня 2004 году вёска перададзеная зь ліквідаванага Вераскоўскага сельсавету ў Любчанскі пасялковы савет.

## Насельніцтва
* 2010 год — 52 чалавекі
* 2008 год — 71 чалавек
* 1999 год — 88 чалавек

## Крыніцы

Катэгорыя:Любчанскі пасялковы савет
Катэгорыя:Населеныя пункты Наваградзкага раёну
Фатон

**Фа́тон** (ад грэцкага *φῶς* — «сьвятло») — элемэнтарная часьцінка са сьпінам 1 і нулявой масай, што ўдзельнічае толькі ў электрамагнітных узаемадзеяньнях; часьцінка (квант) электрамагнітнага выпраменьваньня адвольнае частасьці. Належыць да базонаў і распаўсюджваецца з хуткасьцю сьвятла c. У залежнасьці ад дыяпазону энэргіі фатоны падзелены на радыё, інфрачырвоныя, сьветлавыя, ультрафіялетавыя, рэнтгенаўскія і гама-кванты. Тэорыю фатонаў і іх узаемадзеяньняў з зараджанымі часьцінкамі вывучае квантавая электрадынаміка.

Меркаваньне пра квантавы характар выпраменьваньня і паглынаньня электрамагнітнай энэргіі выказана Максам Плянкам (1900). Гіпотэза пра рэальнае існаваньне квантаў электрамагнітнага поля і назва «фатон» прапанавана Альбэртам Айнштайнам (1905). Як і іншы квантавы аб’ект, фатон мае дваякія ўласьцівасьці: карпускулярныя (часьцінкавыя) і хвалевыя. Як часьцінку фатон характэрызуе энэргія і імпульс. Хвалевыя ўласьцівасьці фатонаў выяўляюцца ў дыфракцыі і інтэрфэрэнцыі, дзе фатон паводзіць сябе як папярочная хваля з даўжынёй. Элемэнтарныя фізычныя зьявы з удзелам фатонаў: расьсейваньне на мікрачасьцінках, паглынаньне атамамі і атамнымі ядрамі, фотанароджаньне часьцінак, анігіляцыя часьцінкі і антычасьцінкі, квантавыя пераходы ў атаме ці малекуле, радыяцыйны захоп і іншыя.

## Глядзіце таксама
* Космас-1

Катэгорыя:Элемэнтарныя часьцінкі
The Mars Volta

**The Mars Volta** — амэрыканскі рок-гурт, які быў створаны ў 2001 годзе Амарам Радрыгесам-Лопэсам і Сэдрыкам Біксьлерам-Завалам.

## Дыскаграфія
;Студыйныя альбомы
* *[[De-Loused in the Comatorium]]* (2003)
* *[[Frances the Mute]]* (2005)
* *[[Amputechture]]* (2006)
* *[[The Bedlam in Goliath]]* (2008)
* *[[Octahedron]]* (2009)
* *Noctourniquet* (2012)
* *The Mars Volta* (2022)
* *Que Dios Te Maldiga Mi Corazón* (2023)
* *Lucro Sucio; Los Ojos del Vacío* (2025)

Катэгорыя:Рок-гурты ЗША
At the Drive-In

**At the Drive-In** — амэрыканскі рок-гурт, які быў створаны ў 1993 годзе Jim Ward і Cedric Bixler.

## Дыскаграфія
;Студыйныя альбомы
* *[[Acrobatic Tenement]]* (1996)
* *[[In/Casino/Out]]* (1998)
* *[[Relationship of Command]]* (2000)

Катэгорыя:Рок-гурты ЗША
De Facto

**De Facto** — амэрыканскі рэгі-гурт, які быў створаны ў 1993 годзе Сэдрыкам Біксьлер-Завалам і Амарам Радрыгес-Лопэсам.

## Дыскаграфія
;Студыйныя альбомы
* *[[¡Megaton Shotblast!]]* (2001)
* *[[How Do You Dub? You Fight For Dub. You Plug Dub In.]]* (2001)
* *[[Légende du Scorpion à Quatre Queues]]* (2001)

Катэгорыя:Музычныя гурты ЗША