Жалудок

**Жалудо́к** — мястэчка ў Беларусі, на рацэ Жалудзянцы. Цэнтар пассавету Шчучынскага раёну Гарадзенскай вобласьці. Насельніцтва на 2018 год — 972 чалавекі. Знаходзіцца за 22 км на ўсход ад Шчучына, за 7 км ад чыгуначнай станцыі Скрыбаўцы (лінія Масты — Ліда).

Жалудок — мястэчка гістарычнай Лідчыны (частка Віленшчыны). Да нашага часу тут захаваліся палац Сьвятаполк-Чацьвярцінскіх у стылі мадэрн і касьцёл Унебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі ў стылі клясыцызм, помнікі архітэктуры XIX — пачатку XX стагодзьдзя.

## Назва
Паводле папулярнага меркаваньня, тапонім Жалудок утварыўся ад асновы жолуд.

Варыянты назвы ў гістарычных крыніцах: *Жолудок* (1553 год).

## Гісторыя

### Вялікае Княства Літоўскае

Упершыню Жалудок упамінаецца ў 2-й палове XV ст. як уладаньне вялікіх князёў. У 1486 годзе ён атрымаў статус мястэчка. У 1490 годзе вялікі князь Казімер заснаваў тут касьцёл.

У пачатку XVІ стагодзьдзя Жалудок стаў сталіцай павету Віленскага ваяводзтва (існаваў да 1567 году). Намесьнікамі жалудоцкімі былі: Марцін Храптовіч (1501—1508), Міхал Пацэвіч (паводле іншых зьвестак Мікалай Пацэвіч, 1510), Сымон Кібартавіч (1511), Васіль Палубінскі (1515—1533). Само мястэчка ў розныя часы знаходзілася ў валоданьні Лацкіх, Сапегаў, Францкевічаў. У 1506 годзе ў часе татарскага нападу, згарэў касьцёл; у 1529 годзе вялікі князь Жыгімонт Стары пацьвердзіў яму ўсе ранейшыя фундацыі і надаў новыя.

У 1682 годзе Казімер і Аляксандра Фрацкевічы (паводле іншых зьвестак, жонка Казімера — Ганна з Нарушэвічаў) заснавалі ў Жалудку касьцёл і кляштар кармэлітаў «старых». Фундацыю на будаваньне кляштару сваёй пастановай пацьвердзіў Сойм у 1685 годзе. У 1690 годзе існаваў *Жалудоцкі ключ* — вялікае зямельнае ўладаньне на абодвух берагах Нёмана з панскім дваром, мястэчкам, вёскамі, ворнымі землямі і лясамі. Ключ налічваў 226 дамоў і быў адным з найбольшых шляхецкіх уладаньняў у Панямоньні.

За часамі Вялікай Паўночнай вайны (1700—1721) у лютым 1706 году ў Жалудку знаходзілася галоўная кватэра караля Швэцыі Карла XII. У пачатку XVІІІ стагодзьдзя мястэчка перайшло ў валоданьне Тызэнгаўзаў. У гэты час Жалудок атрымаў барокавы плян і складаўся з палацава-паркавага ансамблю і сялібнага раёну, якія знаходзіліся на адлегласьці 1 км і зьвязваліся простай магістральлю. Цэнтар паселішча меў эліпсавідны пляц з гандлёвымі радамі пасярэдзіне, раскошнай мураванай паўкруглай карчмой на лініі авала, 6 вуліцамі-прамянямі. Пэрыфэрыйная акружная траса ўтварала выразны васьмікутнік. У мястэчку дзеялі школа і шпіталь.

### Пад уладай Расейскай імпэрыі

У выніку трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай (1795 год) Жалудок апынуўся ў складзе Расейскай імпэрыі, дзе стаў цэнтрам воласьці Лідзкага павету Віленскай губэрні. На 1829 год у мястэчку было 57 будынкаў (29 хрысьціянскіх і 28 юдэйскіх). У 1835 годзе праз шлюб Германіцыі, дачкі Рудольфа Тызэнгаўза, палкоўніка артылерыі, зь Севярынам Урускім Жалудок перайоў да апошніх. Пазьней, калі Марыя Ўруская (1853—1931) выйшла замуж за Ўладзімера Чацьвярцінскага (1837—1918), мястэчка апынулася ў валоданьні роду Сьвятаполк-Чацьвярцінскіх. У 1853—1854 гадох тут збудавалі мураваны касьцёл. 

На 1861 год у Жалудку было 88 двароў, на 1863 год — 88 жылых дамоў. У 1886 годзе існавалі валасная ўправа, касьцёл, сынагога, юдэйскі малітоўны дом, 2 млыны, гарбарня, вінакурня, бровар, 23 крамы, 2 карчмы, 11 піцейных дамоў. На 1895 год — 130 двароў. Паводле вынікаў перапісу 1897 году — касьцёл, сынагога, малітоўны дом, расейская народная вучэльня, 2 млыны, гарбарня, бровар, вінакурня, больш за 20 крамаў і 10 корчмаў: праводзіліся таргі ў нядзелі і кірмаш.

За часамі Першай сусьветнай вайны ў 1915 годзе Жалудок занялі войскі Нямецкай імпэрыі.

### Найноўшы час
25 сакавіка 1918 году згодна з Трэцяй Устаўной граматай Жалудок абвяшчаўся часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 году ў адпаведнасьці з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі ён увайшоў у склад Беларускай ССР. У 1919—1920 гадох мястэчка знаходзілася пад польскай уладай. Паводле Рыскай мірнай дамовы 1921 году Жалудок апынуўся ў складзе міжваеннай Польскай Рэспублікі, дзе стаў цэнтрам гміны Лідзкага павету Наваградзкага ваяводзтва. У гэты час у мястэчку было 274 будынкі, гмінная ўправа, касьцёл, лякарня, пошта; аднайменны фальварак налічваў 14 пабудоваў.

У 1939 годзе Жалудок увайшоў у БССР, дзе 15 студзеня 1940 году атрымаў афіцыйны статус пасёлку гарадзкога тыпу і стаў цэнтрам раёну (існаваў да 1962 году). На 1940 год у мястэчку было 2 электрастанцыі, вінакурны завод, паравы млын, часальня воўны, 3 гарбарні, дом культуры, 2 няпоўныя сярэднія школы, амбуляторыя, радзільны дом, лякарня на 40 ложкаў, аптэка, паштова-тэлеграфная кантора, вэтэрынарны пункт. У Другую сусьветную вайну з 27 чэрвеня 1941 да 12 ліпеня 1944 году Жалудок знаходзіўся пад акупацыяй Трэцяга Райху.

На 1 студзеня 2001 году ў Жалудку быў 421 двор.


Žałudok, Kaścielnaja. Жалудок, Касьцельная (1900).jpg|Касьцёл, каля 1900 г.
Žałudok, Śviatapołk-Čaćviarcinski. Жалудок, Сьвятаполк-Чацьвярцінскі (1916).jpg|Палац Сьвятаполкаў-Чацьвярцінскіх, 1916 г.
Žałudok, Śviatapołk-Čaćviarcinski. Жалудок, Сьвятаполк-Чацьвярцінскі (1917) (5).jpg|Палац, 1917 г.
Žałudok, Śviatapołk-Čaćviarcinski. Жалудок, Сьвятаполк-Чацьвярцінскі (F. Dangel, 1918-36).jpg|Кухня, 1918—36 гг.

Žałudok, Śviatapołk-Čaćviarcinski. Жалудок, Сьвятаполк-Чацьвярцінскі (1936).jpg|Стайня, 1936 г.
Žałudok, Rynak. Жалудок, Рынак (1919-39).jpg|Рынак, да 1939 г.
Žałudok, Rynak. Жалудок, Рынак (1901-39).jpg|Рынак, да 1939 г.
Žałudockaja synagoga. Жалудоцкая сынагога (1901-39).jpg|Сынагога, да 1939 г. 


## Насельніцтва
### Дэмаграфія
* **XIX стагодзьдзе**: 1829 год — 311 чал., у тым ліку 146 хрысьціянаў і 165 юдэяў; 1861 год — 581 чал.; 1863 год — 581 чал.; 1895 год — 674 чал.; 1897 год — 1860 чал., у тым ліку 1372 юдэі
* **XX стагодзьдзе**: 1905 год — 1969 чал.; 1909 год — 1969 чал.; 1919 год — 1557 чал.; 1921 год — 1552 чал. у *мястэчку Жалудку* і 242 чал. у *фальварку Жалудку*; 1940 год — 2436 чал.; 1971 год — 2,1 тыс. чал.; 1993 год — 1,8 тыс. чал.; 1997 год — 1,4 тыс. чал.
* **XXI стагодзьдзе**: 1 студзеня 2001 году — 1630 чал.; 2006 год — 1,5 тыс. чал.; 2007 год — 1,4 тыс. чал.; 2008 год — 1,4 тыс. чал.; 2009 год — 1290 чал. (перапіс); 2016 год — 1017 чал.; 2017 год — 1002 чал.; 2018 год — 972 чал.

### Інфраструктура
У Жалудку працуюць мэдычная вучэльня, сярэдняя і музычная школы, дашкольная ўстанова, лякарня, дом культуры, 2 бібліятэкі, пошта.

## Забудова
### Вуліцы і пляцы

## Эканоміка
Прадпрыемствы сацыяльна-побытавага абслугоўваньня.

## Турыстычная інфармацыя
### Славутасьці
* Касьцёл Унебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі (1853)
* Могілкі юдэйскія
* Палацава-паркавы комплекс Сьвятаполкаў-Чацьвярцінскіх (1908)
* Сынагога (пачатак ХХ ст.)

## Галерэя

Žałudok. Жалудок (2011).jpg|Касьцёл і званіца
Žałudok. Жалудок (10.02.2011).jpg|Касьцёл
Жалудок. Палац і рэшткі былога парку. XIII — пач.XX ст.jpg|Палац
Комплекс былога палацу (палац)XIII-пач.XX ст.(3).jpg|Палац

Жалудок. Палац XIII-пач.XX ст. (унутраны інтэр’ер) (4).jpg|Палац, сходы
Фото путешествия по Беларуси 569.jpg|Палац, інтэр’ер
Гаспадарчыя пабудовы (комплексу былога палацу XIII-пач.XX ст.).jpg|Стайні
Фото путешествия по Беларуси 233.jpg|Кухня (флігель)


## Асобы
* Вольга Галіна (Александроўская) (1899—1980) — беларуская акторка
* Канстантын Тызэнгаўз (1786—1853) — навуковец-арнітоляг
* Валеры Антоні Ўрублеўскі (1836—1908) — дзяяч нацыянальна-вызвольнага руху

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 
* 
* 
* 
* Szymielewicz M. Szkice do monografii Żołudka // Ziemia lidzka. Nr. 4 (62), 2004 r.

## Вонкавыя спасылкі
* Жалудок, Radzima.org


Катэгорыя:Жалудоцкі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XV стагодзьдзі
Катэгорыя:Населеныя пункты БССР, якія страцілі статус райцэнтру