Казімер Ягайлавіч

**Казімер Андрэй Ягайлавіч** (*Казімер IV Ягелончык*; 30 лістапада 1427, Кракаў — 7 чэрвеня 1492, Горадня) — вялікі князь літоўскі (1440—1492), кароль польскі (1447—1492).

## Імя

Імя Казімер звычайна тлумачыцца ад славянскіх асноваў з рознымі значэньнямі (адзінага меркаваньня няма). Разам з тым, як і ў выпадку імя Ўладзімер, мовазнаўцы адзначаюць большую імавернасьць германскага паходжаньня другой часткі імя. 

Гісторык Павал Урбан у сваёй кнізе «Старажытныя ліцьвіны» зьвяртае ўвагу на тое, што ў працы «Gesta Chuonradi II imperatoris» германскага храніста Віпы Бургундзкага (памёр па 1046 годзе) Казімер I завецца *dux Gazmerus*, а таксама на такія гістарычна зафіксаваныя варыянты гэтага імя, як *Kazimarus* (1174 год), *Kazemarus* (1176 год), *Kazimer* (1221 год). Тым часам адзначалася старажытнае германскае імя Gazmar (Gasmarus).

Варыянты імя князя ў гістарычных крыніцах: *От великого князя Казимера королевича* (22 ліпеня 1440 году), *Сам великий князь Казимиръ королевичь* (23 сакавіка 1443 году), *Казимиръ божьею милостью король полский и великий князь литовский и руський и жомойтский и иных* (3 студзеня 1452 году), *[Самъ] Казимер Божою милостью корол Полский, великий княз[ь] Литовский, Руский, княжа Пруское [и] Жомойтский (жомойстское) и иныхъ* (21 сакавіка 1468 году, 11 лістапада 1487 году), *Казимир божію милостью корол полский, великий князь литовский, руский, княжа пруское, жомойтский и иных* (11 траўня 1481 году, 18 лістапада 1487 году), *Самъ Казимеръ* (4 верасьня 1484 году), *Казимеръ* (30 траўня 1487 году), *Казими(р)* (22 лютага 1489, 12 траўня 1489, 26 траўня 1489), *[Самъ корол] Казимер, бож[ь]ю Милост[ь]ю корол Полский, великий княз[ь] Литовский [и] Руский, княжа Пруское, Жомойтский и иных* (2 жніўня 1478 году, 3 верасьня 1489 году), *Сам Казимир божею милостью* (29 сакавіка 1490 году), *Казимерь божью милостью* (24 красавіка 1490 году); *Казимера Ягейловича* (Хроніка літоўская і жамойцкая).

## Біяграфія

### Сям’я

Малодшы сын Ягайлы і Соф’і Гальшанскай.

У 1454 годзе ажаніўся з Альжбетаю, дачкою памёрлага імпэратара Сьвятой Рымскай імпэрыі Альбэрта II. Меў зь ёй трынаццаць дзяцей:
* Уладзіслаў Ягелончык (1456—1516) (з 1471 году кароль чэскі)
* Ядвіга Ягелонка (1457—1502)
* Сьвяты Казімер (1458—1484)
* Ян I Ольбрахт (1459—1501) (з 1492 году кароль польскі)
* Аляксандар Ягелончык (1461—1506)
* Сафія Ягелонка (1464—1512)
* Альжбета (1465—1466)
* Жыгімонт Стары (1467—1548)
* Фрыдэрык Ягелончык (1468—1503) (біскуп кракаўскі, кардынал)
* Альжбета II (1472—1480)
* Ганна Ягелонка (1476—1503)
* Барбара Ягелонка (1478—1534)
* Альжбета III (1483—1517)

### Валадараньне
Вялікім князем Казімера абрала незалежніцкая партыя на чале зь Янам Гаштольдам па забойстве Жыгімонта Кейстутавіча ў 1440 годзе, у выніку чаго ліквідавалася дзяржаўная унія з Польшчай.

Пры абраньні абяцаў вярнуць у склад Вялікага Княства Літоўскага Валынь і Падольле, захопленыя Польшчай, што пазьней і выканаў. У 1444 годзе канчаткова вярнуў ад Польшчы ў склад ВКЛ Дарагічынскую зямлю.

Па сьмерці свайго старэйшага брата Ўладыслава, караля польскага, атрымаў запросіны на польскі пасад. Але доўгі час не пагаджаўся, бо яго не адпускалі князі і баяры ВКЛ, якія не жадалі нават пэрсанальнай уніі з Польшчай, але потым ўсё ж такі пад уплывам маці даў згоду. У чэрвені 1447 году абраны каралём Польшчы, але прысягу даў толькі ў 1453 годзе.

### Унутраная палітыка
Намагаўся ўмацаваць вялікакняскую ўладу, аднак гэтага не ўдалося, таму мусіў пашырыць правы фэўдалаў і шляхты.

У 1441 годзе здушыў выступ смаленскіх месьцічаў, а ў 1490—1492 гадох выступы сялянаў на поўдні ВКЛ і Польшчы. У 1471 годзе ліквідаваў удзельныя княствы.

У 1447 годзе выдаў так званы Казімераў прывілей, якім пашырыў правы фэўдалаў ВКЛ, гарантаваў права ўласнасьці на зямлю, вольны выезд за мяжу, права судзіць залежных ад іх людзей. У прывілеі прадугледжвалася, што зямлю і дзяржаўныя пасады ў ВКЛ маглі атрымліваць толькі мясцовыя фэўдалы. Пры Казімеру вырасла роля дарадчага органу — паноў-рады і ўзмацніўся яе ўплыў на дзейнасьць вялікага князя. У 1457 годзе выдаў прывілей, паводле якога жыхары ВКЛ маглі вольна выяжджаць за мяжу, акрамя варожых краінаў, у тым ліку для набыцьця адукацыі. Надаваў матэрыяльную дапамогу студэнтам зь дзяржаўнага скарбу. У 1468 годзе выдаў Судзебнік — першую спробу кадыфікацыі крымінальнага і працэсуальнага права ВКЛ.

Прадстаўнікі незалежніцкай партыі, незадаволеныя збліжэньнем з Польшчай, у 1480-х гадох зладзілі змову супраць Казімера, але яе выкрылі.

Выданьнем Няшаўскага статуту распачаў эпоху палітычнага панаваньня ў Польшчы шляхецкага стану.

### Замежная палітыка
Пры Казімеру васалам Польшчы стала Мазавецкае княства, было далучанае Асьвяцімскае княства.

У выніку трынаццацігадовай вайны з крыжакамі ў 1454—1466 гадох паводле Торунскай дамовы 1466 году Польшча вярнула Памор’е, атрымала Заходнюю Прусію, а Тэўтонскі ордэн трапіў у васальную залежнасьць. Казімеру давялося амаль штогод адбіваць татарскія напады.

Станоўча прыняў намеры наўгародзкіх баяраў на чале з Марфай Барэцкай далучыць Ноўгарад да ВКЛ, але Іван III па доўгай аблозе захапіў Ноўгарад і жорстка расправіўся з баярамі.

У дынастычнай палітыцы дамогся абраньня свайго старэйшага сына Ўладзіслава каралём Чэхіі, а потым і Вугоршчыны.

## Мова і культура

У сваёй лацінамоўнай грамаце, нададзенай віленскім месьцічам у 1441 годзе, упамінаў «народны» тэрмін «шротарства» (*in vulgari Schrotarstwo nuncopatur*) і тагачасныя назвы віленскіх мясцовасьцяў Чартова Гара (*Czarthowahora*) і Лукішкі (*Lukyschky*), у грамаце 1449 году касьцёлу ў Дубінках ужыў дзеля тлумачэньня лацінскага адпаведніка беларускае слова «дварэц» (*allodium alias dworecz*), у лісьце віленскім францішканам 1469 году пісаў пра даравізны гараднічага (*horodniczy*) і цівуноў (*tivuni*), у наданьні касьцёлу ў Дарсунішках 1473 году ўпамінаў «*народную*» назву «*ўшаткі*» (*alias wschathky*). Гэта адпавядае многім іншым тагачасным лацінскім граматам літоўскіх князёў і баяраў, дзе з азначэньнем «народны» («гутарковы») падаваліся менавіта беларускія словы.

У 1469 годзе запрасіў у Трокі бэнэдыктынаў славянскага абраду з паўднёва-славянскіх зямель. Загадаў зрабіць беларускі кірылічны надпіс (у якім, сярод іншага, засьведчыў атаясамліваньне славянскай і германскай формаў імя Жыгімонт — у напісаньні імя імпэратара Сьвятой Рымскай імпэрыі Жыгімонта Люксэмбурскага) у Сьвятакрыскай капліцы Кракаўскага каралеўскага замка, якую збудаваў як месца свайго пахаваньня:

Паводле меркаваньня летувіскіх дасьледнікаў, Казімер быў апошнім вялікім князем, які валодаў летувіскаю моваю. Гэтае меркаваньне грунтуецца выняткова на сьціслым паведамленьні храніста Яна Длугаша, што літоўскія баяры ў Вільні (Алелька Ўладзімеравіч, Васіль Пуцята і Юры Сямёнавіч) навучалі Казімера Ягайлавіча літоўскай мове і мясцоваму праву (). Увогуле, падобныя спробы з боку летувісаў атаясаміць усякі гістарычны ўпамін «літоўскай мовы» менавіта зь летувіскай мовай адзначаліся ўжо ў пачатку XX ст., калі Міхал Піюс Ромэр з спасылкай на летувіскае выданьне «Lietuvis» за 1907 год сьцьвярджаў, нібы апошні афіцыйны дакумэнт па-летувіску склалі ў Белай Царкве ваявода кіеўскі Адам Кісель, ваявода смаленскі Юры Глябовіч, стольнік Вінцэнт Гасеўскі і падсудак браслаўскі Міхал Касакоўскі. Абсурднасьць гэтага сьцьверджаньня паказаў яшчэ ў 1912 годзе гісторык Лявон Васілеўскі. На пашыраную ўжо ў тыя часы «манію» ўглядаць у кожным літоўскім паводле назвы мовы гістарычным дакумэнце жамойцкую мову зьвяртаў ўвагу ў 1918 годзе гісторык літаратуры і мовазнаўца Аляксандар Брукнэр («*…сёньняшні літваман гатовы падумаць, што тое пра яго жамойцкую гаворку мова; нават… у „літоўскім“ лісьце русіна Кісяля ўгледзелі помнік жамойцкай мовы*»). Як адзначае беларускі гісторык Уладзімер Арлоў, напраўду не існуе нават ускосных пацьверджаньняў таго, што вялікія князі гаварылі па-летувіску. Тым часам з гістарычных крыніцаў вядома, што ў час выправаў углыб Жамойці гаспадары і віленскія ўраднікі бралі з сабой перакладнікаў.

## Галерэя

### Творы малярства

Kazimierz Jagiellończyk.jpg|A. Boys, 1579—1587 гг.
Kazimier Jagajłavič. Казімер Ягайлавіч (1645).jpg|Невядомы мастак, каля 
Casimir Jagiellon.JPG|H. Hahn, XVII ст.
Casimir IV by Marcello Bacciarelli.jpg|М. Бачыярэлі, 1708 г.


Kazimier Jagajłavič. Казімер Ягайлавіч (XVIII).jpg|Невядомы мастак, XVIII ст.
Kazimier Jagajłavič. Казімер Ягайлавіч (M. Krajewski, 1866-70).jpg|М. Краеўскі, 1866—1870 гг.
Kazimier Jagajłavič. Казімер Ягайлавіч (XIX).jpg|Невядомы мастак, XIX ст.
Giovanni da Capistrano and Polish King Casimir IV Jagiellon.PNG|Невядомы мастак, XIX ст.


### Графічныя партрэты

Tomasz Treter - Kazimierz IV Jagiellończyk.jpg|T. Treter, 1591 г.
Kazimier Jagajłavič. Казімер Ягайлавіч (A. Mylius, 1594).jpg|А. Мыліюс, 1594 г.
Kazimier Jagajłavič. Казімер Ягайлавіч (XVI).jpg|Невядомы мастак, XVI ст.
Casimirus Jagellonides (Benoît Farjat).jpg|B. Farjat, 1702—1703 гг.


Kazimier Jagajłavič. Казімер Ягайлавіч (A. Lesser, 1830-84).jpg|A. Lesser, 1830—1884 гг.
Kazimier Jagajłavič. Казімер Ягайлавіч (J. Aziambłoŭski, 1840).jpg|Азямблоўскі Ю., 1840 г.
Kazimier Jagajłavič. Казімер Ягайлавіч (1853).jpg|Невядомы мастак, 1853 г.
Kazimierz Jagiellończyk (Wizerunki książąt i królów polskich).jpg|K. Pilati, 1888 г.


### Пячаці і гербы

Kazimier Jagajłavič, Pahonia. Казімер Ягайлавіч, Пагоня (1452, 1930).jpg|Пячаць 1452 г.
Kazimier Jagajłavič, Pahonia. Казімер Ягайлавіч, Пагоня (K. Kielisiński, 1454, 1841).jpg|Пячаць 1454 г.
Kazimier Jagajłavič, Pahonia. Казімер Ягайлавіч, Пагоня (XVII).jpg|З гербоўніка XVII ст.
Kazimier Jagajłavič, Pahonia. Казімер Ягайлавіч, Пагоня (K. Kielisiński, 1841).jpg|З надмагільля, малюнак 1841 г.


## Заўвагі

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 
* Герасімчык В. Праклён Ягелона. «Рукі каралёў сягаюць далёка» // Наша гісторыя. № 5, 2018. С. 50—52. .
* 
* 
* 

Катэгорыя:Ягайлавічы
Катэгорыя:Памерлі ў Горадні
Катэгорыя:Пахаваныя ў Вавэльскай катэдры