Мумітроль

**Мумітроль** ды яго сям’я, сябры, знаёмыя й проста сусрэтыя паблізу ад яго істоты — героі нізкі кніг фінскай швэдзкамоўнай пісьменьніцы й мастачкі Тувэ Янсан.

## Мумігероі
### Мумісям’я
* **Мумітроль** (*Mumintrollen*) — бегемотападобная істота, галоўны герой усёй мумі-эпапэі. Падлетак, шукальнік прыгодаў, амаль адзіны хто апрыёры верыць усім гісторыям уласнага бацькі. Любіць удзельнічаць ва ўсялякага кшталту авантурах, яшчэ больш любіць іх ладзіць. Мае сяброўку — фрэкен Снорк.

* **Мумімама** (*Muminmamman*) — маці галоўнага героя, найлепшая маці ў сьвеце. Добра гатуе аладкі й майструе чоўнікі з кары. Нічога ня можа парушыць ейнага спакойнага стану. Адзіная рэч, якую яна сьмяротна баіцца згубіць - гэта яе сумачка, дзе заўжды ляжыць штось карыснае. З астатнімі рэчамі разьвітваецца зь лёгкім сэрцам. Мае схільнасьць да авантураў і нікому нічога не забараняе.

* **Мумітата** (*Muminpappan*) — бацька галоўнага героя. Нарадзіўся пры таямнічым раскладзе зорак. Першыя гады правёў у школе для падкінутых мумітроляў, якою кіравала адна Хэмуліха, адтуль зьбег, пазнаёміўся з Фрэдрыксанам. Доўгі час вандраваў, пакуль не пазнаёміўся з будучай Мумімамай, асеў у Мумідоле, пабудаваў хату, пасадзіў шмат дрэваў і займаецца гадаваньнем сына й яго сяброў, якія жывуць разам з мумітролямі. Любіць распавядаць пра свае юнацкія прыгоды. Крыўдзіцца, калі гэтым гісторыям ня вераць, і вельмі радуецца, калі ўсе астатнія атрымліваюць стоадсоткавы доказ таго, што прыдуманага ў яго гісторыях зусім крыху (адно каб было цікавей). Кансэрватар і не жадае, каб у яго хаце хоць калі-небудзь зьявілася электрычнасьць. Нягледзячы на свой статус бацькі сямейства не згубіў былога авантурызму.

* **Продак** (*Förfadern*) — стары-стары троль, выпадкова выпушчаны Мумітролем падчас зімовай дэпрэсіі з шафы ў купальні. Не размаўляе, нічога ня есьць, жыве ў коміне ў гасьцёўні.

### Сябры й знаёмыя
* **Сьніф** (*Sniff*) — сябра Мумітроля. Самы маленькі з усяго асяродзьдзя й гэтым карыстаецца. Крыху сквапны, інфантыльны, любіць розныя бліскучыя рэчы. Увязваецца ва ўсялякія авантуры Мумітроля, а потым, калі спатыкаецца зь нейкімі цяжкасьцямі, адразу ж пачынае нудоціць. Але ў цэлым добрая істота. Сын Валэндака й зьвераняткі Сос.

* **Валэ́ндак** (*Råddjuret*) — бацька Сьніфа, муж зьвераняткі Сос, сябра юнацтва Мумітаты. Мае цікавую біяграфію: ягоныя бацькі загінулі падчас генэральнага прыбіраньня. Выхоўваўся сваім дзядзькам Фрэдрыксанам. Жыў ў скрынцы з-пад кавы спачатку адзін, а потым нейкі час дзяліў яе з малым Кліпдасам. Паталягічна няўважлівы, плаксівы, але заўжды гатовы прыйсьці на дапамогу, як маральна так і фізычна. Калекцыянуе ґузікі.

* **Зьверанятка Сос** (*Sås-Djuret*) — пра яе амаль няма зьвестак. Вядома, што яна вельмі прывабная асоба й таксама як яе муж Валэндак зьбірае ґузікі, на гэтай глебе яны й пазнаёміліся. Потым агульная зацікаўленасьць амаль адразу перайшла ў каханьне. Ад моманту знаёмства на Садовым сьвяце Ўсеўладара да іх вясельля прайшло ня больш за некалькі дзён.

* **Снусмумрык** (*Snusmumriken*) — бадай, найлепшы сябар Мумітроля. Самотнік, шукальнік прыгодаў. Любіць адзіноту, таксама любіць жыць у намёце, паліць люльку й граць на губным гармоніку ды флейце. Зь нянавісьцю ставіцца да забараняльных шыльдаў. Асабістымі ворагамі лічыць Ахоўніка парку й Паліцыянтаў. У сваяцтве зь мюмламі. Сын Юксарэ й Мюмлы-мамы. Калі злуецца, звычайна кажа: «Хуп-хэф». Носіць толькі тую вопратку, якая выглядае «дастаткова» старой і ўвогуле абыякава ставіцца да рэчаў. Кожную восень сыходзіць з Мумідолу й вяртаецца толькі ў красавіку.

* **Юксарэ** (*Joxaren*) — нягледзячы на сваю паталягічную ляноту зьяўляецца апантаным шукальнікам прыгодаў. Любіць вандраваць, паліць люльку, але ня любіць працаваць. Абсалютны нонканфарміст, любую забарону лічыць сыгналам для дзеяньня: каб прымусіць яго згубіць інтарэс да забароненага плоду, дастаткова яму дазволіць рабіць усё, што забаронена. Як і ягоны сын, ня любіць Ахоўніка парку й паліцыю.

* **Мюмла-мама** (*Mymlanmamman*) — маці Снусмумрыка, Мюмлы, Малой Мю й яшчэ вялікага мноства мюмлаў, якія да сюжэту мумі-эпапэі ня маюць амаль ніякага дачыненьня. Яе постаць уся нібыта складаецца з акружнасьцяў. Заўжды ўсьміхаецца. Нанач сваім дзецям у якасьці казкі распавядае дэтэктыўную гісторыю аб Інспэктары Твіґсе.

* **Мюмла** (*Mymlan*) — найстарэйшая дачка Мюмлы-мамы. Асноўны занятак — дагляданьне малой сястрычкі Мю. Мае маркоўнага колеру валосьсе, якое заўжды завязвае ў пучок, і занадта вольны характар. Мае тытулы князёўны Каралеўскае Вольнай калёніі (якую ў маладосьці зладзіў Мумі-тата) ды прымы плавучага тэатру. Вечны падлетак.

* **Малая Мю** (*Lilla My*) — самая маленькая мюмла ў сьвеце. Нягледзячы на салідны ўзрост, заўжды застаецца маленькім, капрызным, шкодным дзіцёнкам, які, нягледзячы на мініятурныя памеры, першы ў чарзе на новую авантуру. Сястру, зразумела ж, нават не спрабавала слухацца. Лятэнтная танатафілка: трапляючы ў суполцы ў складаныя абставіны з задавальненьнем камэнтуе: Мы пэўна зараз загінем!

* **Снорк** (*Snorken*) — знаходзіцца ў некаторым сваяцтве з мумітролямі, але, у адрозьненьне ад іх, у залежнасьці ад настрою ці псыхалягічнага стану зьмяняе свой колер. Лічыць сябе старэйшым за ўсіх, таму паводзіць сябе занадта сур’ёзна. Пры фарсмажорных абставінах адразу ж праводзіць брыфінг. Нават аднойчы сядзеў на пасадзе судьдзі. Час ад часу задаецца пытаньнем: «Навошта ў сьвеце існуюць сёстры».

* **Фрэкен Снорк** (*Snorkfröken*) — сястра Снорка. Легкадумная істота, добрая, пужлівая. Таксама як і старэйшы брат мяняе колер скуркі. Любіць разнастайныя забавы й няжудасныя прыгоды. Закаханая ў Мумітроля.

* **Хэмулі** (*Hemuler*) — занудлівыя стварэньні з рэдкім кустападобным валосьсем на галаве й доўгай пашчай. Ня маюць гумару, фантазыі ды густу. Тым ня менш лічаць свой лад жыцьця ідэальным і сапраўды незадаволеныя, калі хтось паводзіць сябе інакш. Таму любімая прымаўка хэмулёў: «Як у гэтым сьвеце ўсё не па-хэмульску». Каб выправіць гэты недахоп грамадзтва, хэмулі ідуць у выхавацелі, ахоўнікі паркаў ды паліцыянты. Іншыя ж, каб ня бачыць усіх недахопаў сьвету, адгароджваюцца ад сьвету навукай.

* **Усеўладар** (*Självhärskaren*) — аўтакратычны кіраўнік невялічкай дзяржавы. Кіруе даволі легкадумным, але працавітым народам, любімым заняткам якога зьяўляецца будаваньне сьценаў. Нягледзячы на стогадовы ўзрост, ня страціў розуму, рухаецца самастойна й мае своеасаблівы гумар.

* **Філіф’ёнка** (*Filifjonkan*) — стоадсодкавая «сіняя панчоха». Жыве самотна сярод разнастайных прыгожых дробязяў. Пакутуе ад мноства фобіяў, таму без чужое дапамогі ня ў стане (ды й папросту не жадае) зрабіць крок для паляпшэньня свайго існаваньня. Сям’і па большасьці ня мае. Мае стасункі з адной-дзьвюма сяброўкамі, зь якімі прыемна паразмаўляць аб «цяжкасьцях гэтага сьвету».

* **Туў-Цікі** (*Too-Ticki*) — таямнічая асоба, якая існуе ва ўласным сьвеце й ня надта жадае пушчаць туды чужынцаў. Жыве ў купальні мумітроляў у кампаніі нябачных мышак і разнастайных таямнічых істотаў. Кожны раз перад надыходам вясны робіць Вялікае Вогнішча. Носіць шапачку, унутраны бок якой блакітны, а вонкавы — чырвоны. Зімой дэманструе чырвоны бок, а вясной — блакітны. Сустракае вясну, граючы на катрынцы.

* **Фрэдрыксан** (*Fredrikson*) — фантазёр і вынаходнік. Стваральнік лётна-падводнага рачнога параходу, названага ў гонар нізкі вершаў яго сканалага брата (бацькі Валэндака) «Марскі аркестар» (хаця яго ўласны пляменьнічак перайначыў назву на «Марзкі аркесдар»). Пачынаў як вольны мастак, але ў далейшым па прапанове Ўсеўладара стаў ягоным асабістым інжынэрам. Тым ня менш ня страціў былога імпэту да авантураў. Уласны заплечнік зрабіў жытлом для Прывіда.

* **Прывід** (*Spöket*) — нягледзячы на тое, што зьяўляецца нячысьцікам, добрая й сяброўская асоба. Поўнае імя — Прывід з Выспы Жахаў па мянушцы Страшыдла. Пачынаў як пужацель жыхароў Выспы Ўсеўладара, але зь цягам часу да яго ўсе прызвычаліся, таму вымушана прыбіўся да маладога Мумітаты й яго «Каралеўскае Вольнай калёніі» й хутка пасьля згоды зь некаторымі правіламі стаў паўнапраўным каляністам. Спачатку жыў разам з Мумітатам, але пасьля зьмены яго сямейнага становішча перабраўся ў заплечнік да Фрэдрыксана.

* **Кліпда́с** (*Klippdassеn*) — яшчэ дзіця. Як і ўсе кліпдасы, жыве на рачным дне, дзе вялікімі ікламі робіць каналы, каб здабыць сабе ежу. Па сваёй няўважлівасьці трапіў на борт «Марскога аркестру», дзе жыў разам з Валэндакам, пакуль ня быў адпраўлены дадому. Праз малы ўзрост і тое, што яго іклы яшчэ растуць, заўжды штосьці грызе й увесь сьвет падзяляе на рэчы, якія можна грызьці і якія ўжо згрызеныя. Любіць выхавальныя гульні Цёткі Хэмуліхі.

* **Андатар** (*Bisamråttan*) — філёзаф-самотнік. Раней жыў у нары ля ручая, але калі мумісямейства недарэчна разбурыла яе падчас будаваньня моста, быў вымушаны па шчырым запрашэньні Мумітаты пасяліцца ў мумідоме. Лічыць, што працаваць — гэта не філязофская справа, таму час бавіць лежачы ў гамаку й чытаючы улюбёную кнігу: «Трактат пра Неістотнасьць Існага».

### Іншыя асобы
* **Морра** (*Mårran*) — зборны вобраз мумі-нячысьціка. Істота, якая больш нагадвае рухомы кавалак цемры, чым нешта жывое. Нават улетку Морра нясе ў сабе кавалак зімовае сьцюжы й можа загасіць самае вялікае полымя. Таксама выконвае абавязак начнога пудзіла ў жыхароў Мумідолу й яго навакольляў.

* **Тофсла й Віфсла** (*Tofslan och Vifslan*) — героі, якіх цяжка ўявіць па-асобку. Як і малая Мю, зьяўляюцца адвечнымі дзецьмі, размаўляюць на ўласнай, але крыху зразумелай мове. Ня маюць уяўленьня аб тым, што добра, а што блага.

* **Ґафса** (*Gafsan*) — зборны вобраз кумушкі. Асоба са шкодным характарам, ведае ўсе сьвежыя плёткі аб суседзях, знаёмых і нават аб знаёмых суседзяў ды суседзях знаёмых, карацей аб усіх. Ніколі ня прыйдзе на дапамогу, нават блізкім.

* **Дронт Эдвард** (*Dronten Edward*) — занадта вялізны, да таго ж няўважлівы і з дурным характарам. Праз гэта ў хвіліну злосьці ці па няўважлівасьці можа расьціснуць сяго-таго. Але, пакутуючы сумленьнем, ладзіць пахаваньне за ўласны кошт, праз гэта ніколі ня мае грошай.

* **Эма** (*Emma*) — тэатральная пацучыха, удава дырэктара тэатру. Большую частку жыцьця правяла за кулісамі, таму ведае аб тэатры ўсё й непарушна слухаецца ўсіх прыкметаў і традыцыяў сцэны. Дапамагае мумісям’і й іх сябрам аднавіць тэатар мужа, напісаць п’есу й зладзіць яе пастаноўку на сцэне «плавучага тэатру».

* **Хатыфнаты** (*Hattifnattarna*) — умоўна-разумныя істоты. Сілкуюцца электрычнасьцю грымотаў. Ня маюць вушэй і роту. Амаль усё жыцьцё (калі толькі не зьбіраюцца на Выспе Хатыфнатаў), плывуць па моры да толькі ім вядомай мэты. Нараджаюцца з насеньня, якое трэба сеяць непасрэдна перад надыходам купальскае ночы.

* **Іншыя асобы** — разнастайныя буйныя й дробныя істоты, безь якіх можна было б абысьціся, але якіх не хапала для масавасьці.

## Мумікнігі
### Кнігі
* Småtrollen och den stora översvämningen, 1945 (*Маленькія тролі і вялікая паводка*); перакладзеная на беларускую мову Настай Лабадой
* Kometjakten, 1946 (*Пагоня за камэтай*); у 1968 годзе пераробленая ў *Kometen kommer* (*Прылятае камэта*),
* Trollkarlens hatt, 1948 (*Капялюш Чараўніка*)
* Muminpappans Bravader (1950, *Прыгоды Мумітаты*; у 1968 годзе пераробленыя ў *Muminspappans memoarer* (*Мэмуары Мумітаты*))
* Farlig midsommar (1954, *Небясьпечнае лета*)
* Trollvinter (1957, *Чароўная зіма*)
* Det osynliga barnet (1962, *Нябачнае дзіцё*)
* Pappan och havet (1965, *Тата ды мора*)
* Sent i november (1970, *Напрыканцы лістапада*)

### Кніжкі ў малюнках
* Hur gick det sen? Boken om Mymlan, Mumintrollet och Lilla My (1952, *Што было далей? Кніга аб Мюмле, Мумітролі і Малой Мю*)
* Vem ska trösta knyttet? (1960, *Хто суцешыць кнюта?*)
* Den farliga resan (1977, *Небясьпечная вандроўка*)
* Skurken i muminhuset (1980, *Жулік у мумідоме*)
* Visor från Mumindalen (1993, *Песьні Мумідолу*; супольна з братам Ларсам і Эрнай Таўро)

## Мумі-экранізацыі
* Die Muminfamilie (1959—1961, *Мумісям’я*; вытворчасьць — Нямеччына, лялечнае шоў)
* Finn Family Moomintroll (1966, *Фінская сям’я мумітроляў*; вытворчасьць — Англія, ТВ-шоў)
* Mumintrollet (1969, *Мумітролі*; вытворчасьць — Швэцыя, сэрыял)
* ムーミン (1969—1970, *Мумітролі*; вытворчасьць — Японія, анімэ)
* 新 ムーミン (1972, *Новыя Мумітролі*; вытворчасьць — Японія, анімэ)
* I mumindalen (1973, *У Мумідоле*; вытворчасьць — Швэцыя, міні-сэрыял)
* Muminki (1977—1982, *Мумітролі*; вытворчасьць — Польшча-Аўстрыя, лялечны мультфільм)
* Муми-тролль и другие (1978, *Мумітроль ды іншыя*; вытворчасьць — СССР, лялечны мультфільм)
* Муми-тролль и комета (1978, *Мумітроль ды камэта*; вытворчасьць — СССР, лялечны мультфільм)
* Муми-тролль и комета. Путь домой (1978, *Мумітроль ды камэта. Дарога дадому*; вытворчасьць — СССР, лялечны мультфільм)
* Шляпа волшебника (1980, *Капялюш чараўніка*; вытворчасьць — СССР, папяровы мультфільм)
* Szczęśliwe dni muminków (1983, *Шчасьлівыя дні мумітроляў*; вытворчасьць — Польшча, лялечны мультфільм)
* Zima w Dolinie Muminków (1986, *Зіма ў Мумідоле*; вытворчасьць — Польшча, мультфільм)
* 楽しいムーミン一家 (1990—1991, *Шчасьлівая сям’я мумітроляў*; вытворчасьць — Японія, анімэ)
* 楽しいムーミン一家 冒険日記 (1991—1992, *Шчасьлівая сям’я мумітроляў: Дзёньнік Прыгодаў*; вытворчасьць — Японія, анімэ)
* 楽しいムーミン一家 ムーミン谷の彗星 (1992, *Шчасьлівая сям’я мумітроляў: Прылятае камэта*; вытворчасьць — Японія, анімэ)

## Мумі-музэй

Мумі-музэй знаходзіцца ў фінскім горадзе Тампэрэ. Быў адчынены ў траўні 1989 году. Спачаткузнаходзіўся ў памяшканьні Тампэрскага Мастацкага музэю, але зь цягам часу пераехаў у падземны паверх гарадзкой бібліятэкі «Мэтса», якая знаходзіцца ў цэнтры Тампэрэ. Яго калекцыя цалкам засноўваецца на творчай спадчыне Тувэ Янсан. Да калекцыі таксама належаць два мумі-будыначкі, першы зь якіх быў пабудаваны Пэнты Эйштола (*Pentti Eistola*) у 1958 годзе, а другі, найбольш папулярны, — пяціпавярховая хата, пабудаваная супольнымі намаганьнямі Пэнты Эйштола, Тувэ Янсан й Туўлікі Піеціля ў 1979 годзе дзеля ўдзелу ў Браціслаўскім Біенале ілюстрацыяў. Акрамя ілюстрацыяў па мумі-тэматыцы й ня толькі, створаных непасрэдна спадарыняй Янсан, значную ролю ў калекцыі граюць мумі-працы яе блізкае сяброўкі Туўлікі Піеціля. Гэта макеты абстановак і сцэнаў з жыцьця мумітроляў, выкананыя па матывах мумі-сэрыі.

Сусьвет «Мумідолу» (такую назву мае гэты мумі-музэй) дастаткова поўна раскрывае ўсю мумі-тэматыку й падабаецца й маленькім наведавальнікам і іх дарослым суправаджальнікам.

## Вонкавыя спасылкі
* Музэй Даліна Мумітроляў у Тампэрэ, Фінляндыя
* Сайт кампаніі Moomin Characters Ltd, якая належыць нашчадкам Тувэ Янсан і займаецца аховай правоў на пэрсанажы мумі-сэрыі
* Выдавецтва «Шыльдс», што выпусьціла амаль ўсе кнігі мумі-сэрыі
* Мумідол. Польскі сайт мумі-фанаў 
* Міжнародны расейскамоўны сайт прыхільнікаў творчасьці Тувэ Янсан
* Мумі Японія

Катэгорыя:Фінская літаратура
Катэгорыя:Дзіцячая літаратура