Віцебскае ваяводзтва

**Ві́цебскае ваяво́дзтва** — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка на паўночным усходзе Вялікага Княства Літоўскага. Плошча каля 24,6 тыс. км². Сталіца — места Віцебск. Найбольшыя месты: Быхаў, Ворша, Вяліж, Магілёў і Шклоў.

## Гісторыя
У 1503 годзе намесьнікі Віцебскай зямлі пачалі карыстацца тытулам ваяводы. У 1508 годзе Віцебскае намесьніцтва (колішняе Віцебскае княства) атрымала статус ваяводзтва.

Згодна з адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформай 1565—1566 гадоў ваяводзтва ўтварылася наноў, складалася зь Віцебскага і Аршанскага паветаў. У 1582 годзе ў ягоны склад вярнулася Вяліская воласьць. У 1662 годзе зь Менскага ваяводзтва ў склад Аршанскага павету перавялі Барысаўскае староства.

Захаваліся сьведчаньні азначэньня жыхароў Віцебскага ваяводзтва ліцьвінамі: «*Степанка Борисов… в роспросе сказал: родом де он литвин, родился в [[Белая Русь|Белой Руси]] в [[Барысаў|Борисове]] городе… а отец де у него жив в Литве*» (1621 год), «*…Давыдко Кученин в роспросе сказался: родом литвин [[Беларусцы|белорусец]] [[Віцебскі павет|Витепского повету]]*» (1627 год), «*…в роспросе Микитка [Берников] сказался: родом литвин-[[беларусцы|белорусец]] ис [[Копысь|Копыси]], мещанский сын*», «*…Федорка в роспросе сказала: <…>, что он [ее муж] родом литвин и в Литве в [[Шклоў|Шклове]] племени у него много*» (усе 1629 год), «*…в роспросе сказались: Игнашко Григорьев, родом он литвин [[Аршанскі павет|Оршанского повету]]*» (1636 год), «*…[Федька Оксенов] в роспросе сказался: родом литвин, [[Беларусцы|белорусец]], [[Дуброўна|Дубровенского]] повету*» (1645 год), «*Никитка Семенов… в роспросе сказался родом литвин [[Магілёў|Могилевского]] уезда села Господова*» (1649 год), «*…в роспросе один человек сказал: Гришкою зовут, Степанов сын, прозвище Новиков, родом он де литвин, Шкловского повету*» (1684 год), «*…в распросе своем сказал: зовут его Сенькою Тихонов сын, родом литвин, города [[Віцебск|Витебска]] крестьянский сын деревни Гавриленки*» (1684—1685 гады) ды іншыя. Паводле мэтрыкі Ліпскага ўнівэрсытэту, *Dnus Jaroslaus Jaroslaides lituanus de Holowczin* (1568 год). У матрыкуле Ўроцлаўскага ўнівэрсытэту пад 1713 годам значыцца *Steph. Skrzebien, Litvanus, Orsensis*, а пад 1729 годам — *Joh. Boreyko et Stan. Czeczel, Litvani, Orsensis*. У запісах мэтрыкі папскай сэмінарыі ў Оламаўцу значыцца *Lucas Suttovitz Lithvanus ex districtu Orsensi* (1711—1714 гады). У матрыкуле Каралявецкага ўнівэрсытэту пад 1758 годам значыцца *Minski de Sarius, Mohilow-Lithuan[us]*. Паводле каталёгу ордэну трынітарыяў у Рэчы Паспалітай (1785 год), *Jesu Ordyniec… Lithuanus, in districtu Orsanensi natus… Maria Wolknaowski… Lithuanus, in districtu Orsensi natus… Trinitate Espmont… Lithuanus, in districtu Orsanensi natus*.

У выніку першага падзелу Рэчы Паспалітай (1772 год) большая частка ваяводзтва апынулася ў Расейскай імпэрыі, у складзе Вялікага Княства Літоўскага засталася толькі рэшта Аршанскага павету (трапіла пад расейскую ўладу з другім падзелам). У 1794 годзе пасаду ваяводы віцебскага скасавалі.

## Сымболіка
Герб ваяводзтва меў наступны выгляд: *«рыцар у срэбных латах з срэбным шчытом з выяваю залатога шасьціканцовага крыжа, які заносіць на галавой срэбны меч з залатым этэсам і скача на срэбным кані з залатымі ўзбраеньнем, збруяй і вачамі, сядло таксама залатое»*. Паводле іншага апісаньня: *«Пагоня або муж на белым кані, узбраеньне жоўтае, у чырвоным полі; пагоня зьвернутая ў правы бок, коньнік трымае ў правай руцэ паднесены меч, у левай — шчыт з падвойным крыжом»*.

Ваяводзкая харугва была зялёнага колеру з выяваю гербу Пагоні ў белым полі.


Viciebsk, Pahonia. Віцебск, Пагоня (1500, 1883).jpg|1500 г.
Viciebsk, Pahonia. Віцебск, Пагоня (1720) (2).jpg|каля 1720 г.
Viciebsk, Pahonia. Віцебск, Пагоня (1794).jpg|1794 г.
Viciebsk, Pahonia. Віцебск, Пагоня (B. Starzyński, 1875-1900).jpg|канец XIX ст. (рэканструкцыя)


## Геаграфія
На поўначы межавала з Пскоўскай зямлёю (пазьней з Маскоўскай дзяржавай, Расейскай імпэрыяй), на ўсходзе — з Смаленскім і Амсьціслаўскім ваяводзтвамі, на поўдні — зь Менскім паветам Менскага ваяводзтва, на захадзе — зь Менскім і Полацкім ваяводзтвамі.

Тэрыторыю ваяводзтва надвая падзяляла рака Дзьвіна, на паўднёвым усходзе працякаў Дняпро.


Połacak-Viciebsk-Amścisłaŭ. Полацак-Віцебск-Амсьціслаў (1665).jpg|Полацкае, Віцебскае і Амсьціслаўскае ваяводзтвы, 1665 г.
Viciebsk-Miensk. Віцебск-Менск (1724-29).jpg|Частка Менскага і Віцебскага ваяводзтваў, 1724—1729 гг.
Vilnia-Połacak-Viciebsk. Вільня-Полацак-Віцебск (1772).jpg|Віленскае, Полацкае і Віцебскае ваяводзтвы, 
Miensk-Amścisłaŭ-Połacak-Viciebsk. Менск-Амсьціслаў-Полацак-Віцебск (1781).jpg|Менскае, Амсьціслаўскае, Полацкае і Віцебскае ваяводзтвы, 1781 г.


## Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел
Ваяводзтва падзялялася на два паветы: Віцебскі і Аршанскі.

Ваяводзкі соймік праводзіўся ў Віцебску. Павятовыя соймікі праходзілі ў Віцебску і Воршы, тамака ж месьціліся земскія, падкаморскія і гродзкія суды, склікалася паспалітае рушаньне.

Віцебская і аршанская шляхта абірала чатырох паслоў на Вальны сойм Рэчы Паспалітай, а таксама чатырох дэпутатаў на Галоўны Трыбунал.

## Дэмаграфія
У сярэдзіне XVII ст. Віцебскае ваяводзтва налічвала 77 635 дымоў. Паводле сучасных падлікаў, да вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667) колькасьць насельніцтва складала каля 543 тыс. чал., па вайне яно скарацілася да 172 тыс. чал.

## Ураднікі

У Сэнаце Рэчы Паспалітай Віцебскае ваяводзтва мела двух прадстаўнікоў — ваяводу і кашталяна. Згодна з прывілеем вялікага князя Аляксандра, пацьвержаным Жыгімонтам Старым, ваявода віцебскі прызначаўся толькі са згоды мясцовай шляхты.

Згодна зь Люблінскай уніяй (1569 год) ваявода віцебскі паводле значнасьці займаў 25 месца: па плоцкім і перад мазавецкім; кашталян — 20 месца: па плоцкім і перад чэрскім.

## Заўвагі

## Крыніцы

## Літаратура
* 
*