open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Паз (рака)

**Паз**, **Патсаёкі** (фін. Paatsjoki, нарв. Pasvikelva) — рака ў Мурманскай вобласьці (Расея), Фінляндыі і Нарвэгіі. Даўжыня 145 км. Плошча басэйна 18404 км ². Выток ракі разьмешчаны на выхадзе з возерам Інары, упадае ў Вараскі заліў Баранцава мора.

Катэгорыя:Рэкі Нарвэгіі
Катэгорыя:Рэкі Расеі
Катэгорыя:Рэкі Фінляндыі
Інары (возера)

**Інары** (**Інарыярві**, фін. Inarijärvi / Inarinjärvi, с.-саамск. Anárjávri, інары-саамск. Aanaarjävri, колта-саамск. Aanarjäuʹrr, швэд. Enare träsk, нарв. Enaresjøen) - трэцяе па велічыні возера ў Фінляндыі. Знаходзіцца на поўнач ад палярнага круга ў паўночнай частцы Ляпляндыі.

Плошча 1040,28 км ². Глыбіня да 92 мэтраў. Разьмешчана на вышыні 119 м над узроўнем мора.
## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Азёры Фінляндыі
Вадсё

**Вадсё** (, , )&nbsp;— горад і камуна ў Нарвэгіі, цэнтар фюльке Фінмарк. Насельніцтва&nbsp;— 6186 чалавек. Горад разьмешчаны на паўднёвым беразе паўвыспы Варангер. У Вадсё разьмешчаны аэрапорт дзяржаўнага значэньня і марскі порт.

 

У горадзе працуе філіял дзяржаўнага тэле-і радыёканала *NRK*, а таксама маецца ўласная радыёстанцыя *Varangerradio*. Штодня ў горадзе выдаецца газэта *Finnmarkena* і выходзіць штотыднёвік *Varangeren*.

## Крыніцы

Катэгорыя:Гарады Нарвэгіі
Троя

**Троя** (, хет. *Taruisa*; ), інакш званая **Іліён** (,) — старажытнае ўмацаванае селішча ў Малой Азіі, ля ўзьбярэжжа Эгейскага мора, недалёка ад уваходу ў праліў Дарданэлы. Гэта горад, апеты ў паэме «Іліяда», аўтарам якой лічыцца Гамэр. Падзеі, апетыя Гамэрам, у цяперашнім паданьні гісторыкаў, ставяцца да крыта-мікэнскай эпохі (Троя VII). Народ, які засяляў Трою, у старажытнагрэцкіх крыніцах мянуецца тэўкрамі.

У 1998 годзе рэшты Троі былі ўключаны ў Сьпіс Сусьветнай спадчыны ЮНЭСКО.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Колішнія гарады
Катэгорыя:Гарады Старажытнай Грэцыі
Катэгорыя:Аб’екты Сусьветнай спадчыны ў Турэччыне
Джэймз Эрык Драманд

Сэр **Джэймз Эрык Драманд**, пазьней 16-ы граф Пэрт, (; 17 жніўня 1876 — 15 сьнежня 1951) — чалец палаты прадстаўнікоў ад Шатляндыі (1941—1951), брытанскі дыплямат і першы Генэральны сакратар Лігі Нацыяў.

Катэгорыя:Брытанскія палітыкі
Жазэф Люі Ан Авэноль

**Жазэф Люі Ан Авэноль** (; 9 чэрвеня 1879, Мэлье, Дэ-Сэўр, Францыя — 2 верасьня 1952, Дзюлье, Во, Швайцарыя) — францускі дыплямат, другі Генэральны сакратар Лігі Нацыяў (3 ліпеня 1933 — 31 жніўня 1940).

Катэгорыя:Ліга Нацыяў
Шон Лэстэр

**Шон Лэстэр** (; 28 верасьня 1888, Карыкфэргус, Антрым, Ірляндыя — 13 чэрвеня 1959, Галуэй, Ірляндыя) — ірляндзкі дыплямат і апошні Генэральны сакратар Лігі Нацыяў (31 жніўня 1940 — 18 красавіка 1946).

Катэгорыя:Асобы Ірляндыі
Катэгорыя:Ліга Нацыяў
Глэдвін Джэб

**Хубэрт Майлз Глэдвін Джэб, 1-ы Барон Глэдвін**, больш вядомы як **Глэдвін Джэб** (; 25 красавіка 1900 — 24 кастрычніка 1996) — брытанскі дыплямат, палітычны дзяяч і першы выканаўца абавязкаў Генэральнага сакратара Арганізацыі Аб’яднаных нацыяў.

Катэгорыя:Генэральныя Сакратары ААН
Тругвэ Лі

**Тругвэ Гальвдан Лі** (; 16 ліпеня 1896, Осьлё, Нарвэгія — 30 сьнежня 1968, Гейлё, Нарвэгія) — нарвэскі палітычны дзяяч, лідэр працоўнага руху, дзяржаўны чыноўнік. Служыў у якасьці міністра замежных справаў Нарвэгіі ў крытычныя гады ў нарвэскім урадзе ў выгнаньні ў Лёндане з 1940 па 1945 гады. З 1946 па 1952 гады быў першым Генэральным сакратаром Арганізацыі Аб’яднаных Нацыяў. Зарабіў рэпутацыю прагматычнага палітыка.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Старонка на сайце ААН

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Осьлё
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1896 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся 16 ліпеня
Катэгорыя:Памерлі ў 1968 годзе
Катэгорыя:Памерлі 30 сьнежня
Катэгорыя:Памерлі ў Гейлё
Даг Гамаршэльд

**Даг Яльмар Агнэ Карл Гамаршэльд** (; 1905—1961) — швэдзкі дзяржаўны дзяяч, дыплямат; з 1953 году да канца жыцьця — Генэральны сакратар Арганізацыі Аб’яднаных Нацыяў. Загінуў у авіяцыйнай катастрофе ў Паўночнай Радэзіі падчас міратворчай апэрацыі ААН у Конга.

Даг Гамаршэльд таксама вядомы як паэт, журналіст і эсэіст. Чалец Швэдзкай Акадэміі (з 1954 году). Ляўрэат Нобэлеўскай прэміі міру 1961 году (прэмія была прысуджана пасьмяротна).

## Крыніцы

Катэгорыя:Выпускнікі Ўпсальскага ўнівэрсытэту
Катэгорыя:Міністры Швэцыі
Катэгорыя:Генэральныя Сакратары ААН
Катэгорыя:Загінулі ў авіякатастрофах
Катэгорыя:Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі міру
Трубадуры

**Трубадуры** (,  — «складаць вершы») — сярэдневяковыя правансальскія вандроўныя паэты-сьпевакі, звычайна знатнага паходжаньня. Першыя прадстаўнікі мастацтва, якія валодалі музычнай граматай і не былі зьвязаныя з царкоўная музыкальнай культурай. Звычайна былі адначасова аўтарамі музыкі, тэксту і выканаўцамі сваіх твораў. Усхвалялі рыцарскае куртуазнае каханьне, зямныя радасьці, героіку крыжовых паходаў і іншае. Мэлёдыі іх песень блізкія да народных. Цікавасьць да лірыкі трубадураў адрадзілася ў пачатку XIX ст.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Француская літаратура
Катэгорыя:Фальклёр
Катэгорыя:Сярэднявечча
У Тан

**Маха Тхрай Сытху У Тхант**, або **У Тан** (22 студзеня 1909, Пандана, Бірма — 25 лістапада 1974, Нью-Ёрк, ЗША) — бірманскі дыплямат і трэці Генэральны сакратар Арганізацыі Аб’яднаных Нацый з 1962 году па 1971 год. Ён быў абраны на гэты пост пасьля гібелі папярэдняга Генэральнага сакратара Дага Хамаршэльда у авіякатастрофе, у верасьні 1961 году.
Хавіер Пэрэс дэ Куэльляр

**Хавіер Пэрэс дэ Куэльляр дэ ля Гуэра** (гішп. Javier Pérez de Cuéllar y de la Guerra; нар. , Ліма, Пэру — ) — вядомы пэруанскі дыплямат. З 1 студзеня 1982 па 31 сьнежня 1991 гады. Хавіер Пэрэс дэ Куэльяр быў 5-м Генэральным сакратаром ААН.

## Крыніцы

Катэгорыя:Генэральныя Сакратары ААН
Катэгорыя:Асобы Пэру
Бутрас Бутрас-Галі

**Бу́трас Бу́трас-Га́лі** (; 14 лістапада 1922, Каір, Эгіпет — 16 лютага 2016) — эгіпецкі дыплямат, 6-ы Генэральны сакратар ААН (з 1992 па 1996 год).

Паходзіць з эгіпецкіх хрысьціян-коптаў. Таксама мае армянскія карані (нарадзіўся ў копта-армянскай сям’і).

Вывучаў паліталёгію, эканоміку і права ў Каірскім унівэрсытэце і ў Парыскім унівэрсытэце. У 1977—1991 гадах выконваў абавязкі міністра замежных справаў Эгіпта. З 1992 году — Генэральны сакратар ААН.

У 1996 годзе балятаваўся на другі тэрмін, але ЗША наклалі на яго кандыдатуру вета, і новым сакратаром Арганізацыі Аб’яднаных Нацый быў абраны Кофі Анан.

## Крыніцы

Катэгорыя:Выпускнікі Каірскага ўнівэрсытэту
Катэгорыя:Эгіпецкія палітыкі
Катэгорыя:Генэральныя Сакратары ААН
Катэгорыя:Копты
Тры вежы Сан-Марына

**Тры вежы Сан-Марына** () — сярэднявечныя будынкі на трох вяршынях гары Монтэ-Тытана.

Вежы-крэпасьці зьяўляюцца сымбалем свабоды краіны, ; яны выяўленыя на сьцягу і гербе краіны, іх выява таксама чаканіцца на сан-марынскіх манэтах эўра.  

Гуаіта — найстарэйшая вежа, пабудавана як турма ў XI стагодзьдзі. Другая вежа — Чэста, была пабудавана ў XIII стагодзьдзі, знаходзіцца на вышэйшай кропцы Сан-Марына (750 м над узроўнем мора). У 1956 годзе ў вежы быў адкрыты музэй старадаўняй зброі. Трэцяя вежа — Мантале была пабудавана ў XIV стагодзьдзі. У адрозьненьне ад іншых, шырокі доступ наведвальнікаў у яе абмежаваны.

## Галерэя

Выява:View of Mount Titano - San Marino.jpg|Гуаіта
Выява:Panorama of the Cesta Tower in San Marino.jpg|Чэста
Выява:Montale Tower.jpg|Мантале


## Крыніцы

Катэгорыя:Сан-Марына
Трыарыі

Трыарыі (ад  — тры) — воіны цяжкай пяхоты ў Старажытным Рыме ў 5 — 2 ст. д. н. э.

Зброя — цяжкая дзіда, меч. Засьцерагальнае ўзбраеньне — шлем, нажныя латы, шчыт.

Камплектаваліся дасьведчанымі воінамі. Складалі 3-ю лінію баявога пастраення легіёну (адсюль назва), за гастатамі і прынцыпамі.

Уводзіліся ў бой у вырашальны момант дзеля нарошчваньня сілы ўдару першых дзвюх ліній або дзеля стрымлівання варожага націску.

Катэгорыя:Старажытны Рым
Катэгорыя:Узброеныя сілы Старажытнага Рыму
Маўрэн

**Ма́ўрэн** () — грамада ў Ліхтэнштайне.

Насельніцтва 4268 чал. Афіцыйны код — 7008.

## Крыніцы
Ругель

**Ру́гель** () — грамада ў княстве Ліхтэнштайн. Насельніцтва населенага пункту сягае да 1932 чалавек. Афіцыйны код — 7010.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт
Шэленбэрг

**Шэ́ленберг** () — грамада ў Ліхтэнштайне.

Насельніцтва 974 чал. Афіцыйны код — 7011.

Катэгорыя:Муніцыпалітэты Ліхтэнштайну
Катэгорыя:Аўстрыйска-ліхтэнштайнскія пагранічныя пераходы
Эшэн

**Эшэн** () — абшчына ў княстве Ліхтэнштайн.

Насельніцтва 4087 чал. Афіцыйны код — 7007.

## Гісторыя

На тэрыторыі Эшэна знаходзяцца старажытныя паселішчы Малансэр і Шнэлер. У Нэндэльне былі выяўленыя сцэны ўмацавальных збудаваньняў пэрыяду рымскай імпэрыі. Эшэн упершыню зьявіўся ў перапісу эпохі Каралінгаў прыкладна ў 850 г., там ён называўся Эсанай (назва магчыма адбылося ад кельцкага «esca» (што ў перакладзе азначае «ля вады»). У 1217 увайшоў у склад княства.

Катэгорыя:Ліхтэнштайн
Плянкен

**Плянкен** () — абшчына ў Ліхтэнштайне.

Насельніцтва 366 чал. Афіцыйны код — 7006.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Ліхтэнштайн
Трызэн

**Трызэн** () — абшчына ў княстве Ліхтэнштайн.

Насельніцтва 4643 чал. Афіцыйны код — 7002.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Ліхтэнштайн
Трыесцкая затока

**Трые́сцкая затока** (, , ) — плыткая затока ў Адрыятычным моры, у самым паўночным пункце Міжземнага мора. Трыесцкая затока зьяўляецца часткай Вэнэцыянскай затокі. Воды падзелены паміж Італіяй, Славеніяй і Харватыяй. З поўдня затока абмежаваная Істрыяй, самым вялікім паўвостравам Адрыятычнага мора, падзеленым паміж Харватыяй і Славеніяй. Сярэдняя салонасьць складае 37—38‰, але ўлетку паказчык падае ніжэй за 35‰. Даўжыня складае 46,6 км [1]. Месты, якія месьцяцца на узбярэжжы пратокі, уключаюць Копэр, Ізола і Піран.

Катэгорыя:Затокі Італіі
Катэгорыя:Затокі Славеніі
Катэгорыя:Затокі Харватыі
Трыёд

**Трыёд** — электронная лямпа з трыма электродамі (адсюль назва) — катодам, анодам і кіравальнай сеткай.

Канструкцыя была вынайдзена ў 1906 годзе Лі Дэ Форэстам, за што той быў праз 50 гадоў узнагароджаны ордэнам Ганаровага легіёну (5 кастрычніка 1956). Фізык Люі дэ Бройль назваў вынаходніцтва трыёду «адным з найбольшых у гісторыі навукі і тэхнікі».

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Электронныя кампанэнты
Трызэнбэрг

**Трызэнбэрг** () — грамада ў княстве Ліхтэнштайн.

Насельніцтва 2596 чал. Афіцыйны код — 7004.

У вёсцы разьмяшчаецца самы высакагорны вінаграднік у краіне.

## Крыніцы

Катэгорыя:Муніцыпалітэты Ліхтэнштайну
Трызна

**Тры́зна** — у язычнікаў разьвітаньне зь нябожчыкам у выглядзе ваеннай гульні ці спаборніцтва. Пасьля трызны спраўляліся памінкі, на якіх ушаноўвалі (паміналі) нябожчыка.

Катэгорыя:Паганства
Трынітраталуол

**Трынітраталуол** (тратыл, тол, TNT) — адно з найбольш распаўсюджаных брызантных выбуховых рэчываў. Уяўляе сабой жаўтлявае крышталічнае рэчыва з тэмпэратурай плаўленьня 80,35 °C (г.зн. плавіцца ў вельмі гарачай вадзе). Ужываецца ў прамысловасьці і вайсковай справе як самастойна (у грануляваным (гранулатол), прэсаваным або адліваным выглядзе), так і ў складзе шматлікіх выбуховых сумесяў (алюматол, аманал, аманіт і інш.). У ЗША тратыл у прамысловасьці і горнай справе не ўжываюць з пачатку 1990-х з-за таксычнасьці прадуктаў выбуху.

Трынітраталуол быў вынайдзены ў 1863 годзе нямецкім хімікам Ёзэфам Вільбрандам.

Катэгорыя:Выбуховыя рэчывы
Трыптых

**Трыптых**&nbsp;— твор мастацтва, які складаецца з трох карцінаў, або ж іншых графічных аб’ектаў, аб’яднаных супольнай ідэяй.

Катэгорыя:Жывапіс
Трытон (спадарожнік Нэптуна)

**Трытон** — найбуйнейшы са спадарожнікаў Нэптуну. Быў адкрыты ангельскім астраномам Ўільямам Ласэлам у 1846 годзе, праз 17 дзён пасьля адкрыцця самога Нэптуну. Названы ў гонар бога марскіх глыбінь Трытона.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Спадарожнікі плянэт Сонечнай сыстэмы
Трыюмфальная арка (Парыж)

**Трыюмфальная [[арка]]** () — манумэнт у 8-м акрузе Парыжа на плошчы Шарля-дэ-Голя (Зоркі).

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Парыж
Катэгорыя:Трыюмфальныя аркі
Трыюмфальная плошча (Масква)

**Трыюмфальная плошча** —  плошча ў Маскве паміж Вялікай Садовай, 1-й і 2-й Брэсцкімі, 1-й Цвярской-Ямской вуліцамі, Аружэйным перавулкам, Садовай-Трыюмфальнай і Цьвярской вуліцамі.

Катэгорыя:Масква
Трызьненьне

**Трызьненьне** () — сукупнасьць ідэяў і ўяўленьняў, высновы, якія ўзьнікаюць не пасродкам апрацоўкі зьвестак, што паступілі, і не карэктуемае зьвесткамі, што паступаюць (пры гэтым не істотна, ці адпавядаюць высновы трызьненьня рэчаіснасьці або не). Кампанэнт прадуктыўнай сымптаматыкі пры шызафрэніі і іншых псыхозах.

Катэгорыя:Псыхіятрыя
Беларускі камітэт (Польшча)

**Беларускі камітэт у Польшчы**, **Камітэт беларускі** — арганізацыя, створаная для грамадзкай апекі над беларусамі ў Польшчы ў гады Другое сусьветнае вайны.

Беларускі камітэт быў створаны ў пачатку 1940 году ў Варшаве з дазволу нямецкіх акупацыйных уладаў як Беларускі саюз самапомачы (старшыня Фабіян Акінчыц), зь лета 1940 — Беларускі камітэт (старшыня Мікола Шчорс). БК меў прадстаўніцтвы ў Кракаве і Белай, гурткі на Падляшшы.

Сябрамі камітэту былі даваенныя жыхары Варшавы, уцекачы з паўночна-ўсходніх ваяводзтваў Польшчы, якія не пажадалі заставацца на занятай у верасьні 1939 савецкімі войскамі тэрыторыі, а таксама вызваленыя зь нямецкага палону ваеннаслужачыя польскай арміі беларускай нацыянальнасьці.

У сакавіку 1942 камітэт аб’ядноўваў каля 6 тыс. чалавек, займаўся зборам і разьмеркаваньнем сярод сваіх членаў адзеньня, прадуктаў харчаваньня, картак на набыцьцё прамысловых тавараў, аказаньнем юрыдычнай, мэдыцынскай і грашовай дапамогі, працавала камітэцкая сталоўка. З мэтай пашырэньня нацыянальнай адукацыі арганізоўваліся лекцыі, дыскусыйныя вечары, курсы беларусазнаўства, на якіх з дакладамі выступалі Ян Станкевіч, Мікола Шчорс, Вінцэнт Гадлеўскі, Пётар Татарыновіч, Чэслаў Ханяўка і інш. Дзейнічалі беларуская бібліятэка, хор, аркестар, драматычная сэкцыя, праводзіліся канцэрты. Намаганьнямі Беларускага камітэту ў Варшаве створана беларуская пачатковая школа з інтэрнатам (працавала ў 1942-44), летам 1943 арганізаваны лягер для вучняў.

Камітэт садзейнічаў стварэньню ў Варшаве беларускай праваслаўнай і каталіцкай парафіяў, царкоўнага брацтва імя сьв. Юрыя, якое актыўна разьвівала выдавецкую дзейнасьць. У рамках камітэту працавалі праваслаўныя царкоўныя камісіі, якія займаліся лінгвістычнай уніфікацыяй беларускамоўных тэкстаў праваслаўных і каталіцкіх малітваў, правапісу імёнаў.

Кіраўніцтва камітэту імкнулася да аднаўленьня беларускай дзяржаўнасьці, аднак у поглядах на тактыку рэалізацыі гэтай палітычнай мэты аднадушша не было. Адны выступалі за супрацоўніцтва зь Нямеччынай, іншыя арыентаваліся на польскае падпольле і заходнія краіны, частка супрацоўнічала з камуністычным падпольлем.

Дзейнасьць камітэту фактычна спынілася 1 жніўня 1944 з пачаткам Варшаўскага паўстаньня. Управа камітэту была перанесеная ў Кракаў і намінальна існавала да ўваходу ў места савецкіх войскаў у студзені 1945.

## Літаратура
* 
* 
* 

Катэгорыя:Гісторыя Беларусі (1939—1945)
Катэгорыя:Гісторыя Польшчы
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1940 годзе
Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1940 годзе
Катэгорыя:Зьніклі ў 1945 годзе
Катэгорыя:Беларусы ў Польшчы
Ігнаці Патоцкі

**Раман Ігнаці Францішак Патоцкі** (; , Радзынь-Падляскі — , Вена) — выдатны палітычны дзяяч Рэчы Паспалітай, асьветнік. Пісар вялікі літоўскі (1773—1783), маршалак надворны (1783—1791) і вялікі літоўскі (1791—1792).

## Біяграфія
З магнацкага роду Патоцкіх гербу «Пілява», сын Яўстаха, чашніка кароннага, і Мар’яны з Концкіх. Меў брата Станіслава Костку.

Навучаўся ў «Калегіюм нобіліюм» у Варшаве (1758—1765) і ў «Калегіюм назарэнум» у Рыме (да 1770). Пэўны час знаходзіўся ў Францыі, у 1771 вярнуўся ў Рэч Паспалітую. 3 1770-х наблізіўся да караля і вялікага князя Станіслава Аўгуста Панятоўскага.

Атрымаў шэраг высокіх дзяржаўных пасадаў, быў маршалкам Пастаяннай Рады (1778—1780). 3 утварэньнем Адукацыйнай камісіі (1773) адзін з галоўных яе дзеячоў, узначаліў Таварыства элемэнтарных кнігаў.

Быў адным зь лідэраў рэфарматарскай партыі на Чатырохгадовым сойме (1788—1792) і адным з аўтараў Канстытуцыі 3 траўня 1791. За ўдзел у выпрацоўцы Канстытуцыі атрымаў прызначэньне на пасаду міністра паліцыі абодвух народаў у Стражы Правоў, праз што выйшаў з складу Адукацыйнай камісіі.

У вайну Расеі з Рэччу Паспалітай (1792) выконваў абавязкі адсутнага вайсковага міністра. У 1792—1794 у эміграцыі ў Саксоніі. Адзін з арганізатараў паўстаньня Т. Касьцюшкі (1794). Увайшоў у склад Найвышэйшай нацыянальнай рады як кіраўнік аддзелу замежных інтарэсаў. Належаў да памяркоўнага крыла паўстанцаў.

Па здушэньні паўстаньня расейскія ўлады зьняволілі І. Патоцкага ў Пецярбургу. 3 1796 жыў у Аўстрыі.

У шлюбе з Альжбетай Любамірскай меў дачку Крыстыну.

## Крыніцы і заўвагі

## Літаратура
* 

## Вонкавыя спасылкі

Ігнаці
Катэгорыя:Пісары вялікія літоўскія
Катэгорыя:Удзельнікі вайны Расеі з Рэччу Паспалітай 1792 году
Беларускае прадстаўніцтва

**Беларускае прадстаўніцтва** () — беларускі калябаранцкі прадстаўнічы орган у Трэцім райху падчас Другой сусьветнай вайны.

Створанае ў канцы 1939 року ў Бэрліне з мэтаю аказаньня дапамогі былым вайскоўцам Войска Другой Рэчы Паспалітай беларускага паходжаньня, вызваленых зь нямецкіх лягероў і перакваліфікаваных у працаўнікоў.

Першым кіраўніком Прадстаўніцтва быў Фабіян Акінчыц, пасьля яго хуткага звальненьня — Анатоль Шкуцька. Дзейнічала пры Міністэрстве ўнутраных справаў Райху. Колькасьць працаўнікоў бэрлінскага аддзелу ў пэўны момант дасягнула 10 асобаў. Паўсталі аддзелы таксама ў іншых местах (у т. л. у Гданьску, Познані, Лодзі, Вене, Мюнхэне). Тым ня меней, дзейнасьць прадстаўніцтва не ахапіла ўсяго абшару генэрал-губэрнатарства.

У 1940 пры Беларускім прадстаўніцтве ўтвораны Беларускі камітэт самапомачы. 19 чэрвеня 1941 року ў Бэрліне на нарадзе прадстаўнікоў Беларускага камітэту самапомачы і Беларускага прадстаўніцтва ўтвораны Беларускі нацыянальны цэнтар.

Прадстаўніцтва зьдзяйсьняла, акрамя ўсяго, рэгістрацыю беларускіх працаўнікоў — былых ваеннапалонных на тэрыторыі Райху — і выдавала ім рэгістрацыйныя карткі, якія выконвалі функцыю пашпартоў. Выходзіў друкаваны орган — газэта «Раніца». Пазьней асноўная ўвага надавалася матэрыяльнай і юрыдычнай дапамозе беларусам, а зь сярэдзіны 1944 року — уцекачам зь Беларусі. У 1943 року на чале прадстаўніцтва стаў А. Букатка, застаўшыся ягоным кіраўніком да сканчэньня вайны.

## Глядзіце таксама
* Беларускі камітэт самапомачы
* Беларускі нацыянальны цэнтар

## Вонкавыя спасылкі
* Гісторыя Беларускага прадстаўніцтва
Катэгорыя:Арганізацыі беларускіх калябарантаў
Катэгорыя:1939 год у Нямеччыне
Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1939 годзе
Катэгорыя:Зьніклі ў 1945 годзе
Беларускі камітэт самапомачы

**Беларускі камітэт самапомачы** — беларуская калябаранцкая сацыяльна-культурніцкая арганізацыя ў III райху і акупаваных ім краінах на пачатку II сусьветнай вайны.

Улетку 1940 году беларусы, якія пражывалі ў Бэрліне, атрымалі дазвол на стварэньне пры Беларускім прадстаўніцтве ўласнай арганізацыі. Плянавалася назваць яе Беларускім нацыянальным камітэтам, аднак нямецкія ўлады не далі на гэта згоды. Беларуская ўстанова з азначэньнем «нацыянальнай» магла быць палічаная Саветамі за палітычную.

На чале камітэту стаў Мікалай Шкялёнак, сакратаром — былы консул БНР у Бэрліне Андрэй Бароўскі. У склад камітэту ўвайшлі таксама Мікола Абрамчык, Базыль Камароўскі, Аляксандар Крыт, Баляслаў Барткевіч.

Неўзабаве паўсталі аддзяленьні камітэту ў Познані і Лодзі, пазьней — у Варшаве, Празе, Торуні, Вене, Ляйпцыгу, Мюнхэне, Гамбургу.

Асноўнай мэтай дзейнасьці была арганізацыя сацыяльнай дапамогі над беларускім насельніцтвам, якое пражывала на тэрыторыі пад нямецкім уплывам, і культурніцка-асьветная дзейнасьць. Фінансаваньне адбывалася за кошт складкаў сяброў і продажу беларускай літаратуры. Фармальна камітэт быў незалежны, хоць фактычна знаходзіўся пад патранатам Міністэрства ўнутраных справаў Райху. Незадоўга да нападу Нямеччына на Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік ён стаў таксама асяродкам палітычнай дзейнасьці. На пачатку 1942 року БКС атрымаў дазвол на правядзеньне ў Бэрліне беларускіх курсаў. Іх скончылі каля 30 асобаў, аднак гітлераўцы забаранілі ім выехаць на Беларусь для працы ў акупацыйная нямецкай адміністрацыі.

За час сваёй дзейнасьці камітэт выдаваў кнігі беларускіх аўтараў, напрыклад, повесьць «Сымон-музыка» Якуба Коласа, зборнік вершаў «Ад родных ніў» Ларысы Геніюш, «Падручнік нямецкае мовы для беларусаў», «Гісторыю Беларусі ў картах». Ладзіліся сустрэчы, сэмінары, канфэрэнцыі і да т. п. На пачатку 1944 року камітэт налічваў каля 13 тысячаў сябраў. Са сканчэньнем вайны дзейнасьць была спыненая.

## Глядзіце таксама
* Беларускае прадстаўніцтва
* Беларускі нацыянальны цэнтар

## Літаратура
* Turonek. Białoruś pod okupacją niemiecką, 1989. С.33

## Вонкавыя спасылкі
* Беларуская справа ў Нямеччыне ў часе Другой сусьветнай вайны

Катэгорыя:Беларускія грамадзкія аб’яднаньні
Беларускі нацыянальны цэнтар

**Беларускі нацыянальны цэнтар** — беларуская арганізацыя ў III райху на пачатку II сусьветнай вайны.

Утворанае 19 чэрвеня 1941 року ў Бэрліне. У яго склад увайшлі дзеячы Беларускага камітэту самапомачы (БКС) і Беларускага прадстаўніцтва. На чале цэнтру стаў Мікола Шчорс, чальцамі кіраўніцтва былі Радаслаў Астроўскі, старшыня БКС Мікалай Шкялёнак, старшыня лодзінскага БКС Вітаўт Тумаш, кіраўнік Беларускага камітэту ў Варшаве, сьвятар Вінцэнт Гадлеўскі, кіраўнік Беларускага прадстаўніцтва Анатоль Шкуцька, Часлаў Ханяўка.

Цэнтар выконваў ролю прадстаўніка ўсіх беларускіх нацыянальных арганізацыяў Нямеччыны, Генэрал-губэрнатарства і іншых дзяржаваў, а ў будучыні меў на мэце стаць ядром выканаўчай улады незалежнае беларускае дзяржавы. Мікола Шчорс разам з Вітаўтам Тумашам 13 ліпеня 1941 року адаслалі Адольфу Гітлеру мэмарандум, у якім выступілі за стварэньне незалежнай Беларусі пад нямецкім пратэктаратам.

Неўзабаве пасьля нападу Нямеччыны на Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік і заняцьці Беларусі нацыянальны цэнтар распаўся. Яго чальцы занялі розныя пасады ў нямецкай акупацыйнай адміністрацыі на беларускіх і расейскіх землях, а таксама ў Генэрал-губэрнатарстве.

## Глядзіце таксама
* Беларускае прадстаўніцтва
* Беларускі камітэт самапомачы

## Літаратура
* Jerzy Turonek, *Białoruś pod okupacją niemiecką*, Warszawa-Wrocław 1989
Катэгорыя:Арганізацыі беларускіх калябарантаў
Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1941 годзе
Катэгорыя:Чэрвень 1941 году
Катэгорыя:1941 год у Нямеччыне
Дыега Вэляскес дэ Куэльяр

**Дыега Вэляскес Кансуэла дэ Куэльяр** (; 1456, Куэльяр, Сэговія — 12 чэрвеня 1524, Сант’яга-дэ-Куба) — гішпанскі канкістадор, заваёўнік Кубы.

## Біяграфія
Нарадзіўся ў горадзе Куэльяр у правінцыі Сэговія у шляхетнай сям’і. Удзельнічаў у другой экспэдыцыі Хрыстафора Калюмба, прыбыў зь ім у 1493 годзе на востраў Гаіці. Распачаў некалькі экспэдыцыяў на Юкатан, Флорыду і Мэксыку. Куэльяр зьяўляецца заснавальнікам некалькіх гарадоў у Лацінскай Амэрыкі, як то Сант’яга-дэ-Куба і Гаваны.

У 1511 годзе пачаў заваёву вострава Куба і быў прызначаны ягоным губэрнатарам. Гэтую пасаду займаў да сваёй сьмерці. Памёр ад ліхаманкі, пахаваны ў горадзе Сант’яга-дэ-Куба.

## Вонкавыя спасылкі
* Кароткая біяграфія

Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1456 годзе
Катэгорыя:Памерлі 12 чэрвеня
Катэгорыя:Памерлі ў 1524 годзе
Катэгорыя:Гісторыя Кубы
Катэгорыя:Канкістадоры
Катэгорыя:Гісторыя Гішпаніі
Катэгорыя:Каляніялізм
Франсіска Пісара

**Франсіска Пісара-й-Гансалес** (, каля 1475 — 26 чэрвеня 1541) — гішпанскі авантурыст, канкістадор, які захапіў Імпэрыю інкаў і заклаў горад Ліма.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1475 годзе
Катэгорыя:Памерлі 26 чэрвеня
Катэгорыя:Памерлі ў 1541 годзе
Катэгорыя:Гісторыя Пэру
Катэгорыя:Канкістадоры
Катэгорыя:Гісторыя Гішпаніі
Катэгорыя:Ліма
Катэгорыя:Каляніялізм
Дыега дэ Альмагра

**Дыега дэ Альмагра** (; каля 1475, Альмагра, Гішпанія — 8 лютага 1538, Куска, Віцэ-каралеўства Пэру) — гішпанскі канкістадор, адзін з заваёўнікаў Пэру.

## Крыніцы

Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1475 годзе
Катэгорыя:Памерлі 8 лютага
Катэгорыя:Памерлі ў 1538 годзе
Катэгорыя:Гісторыя Пэру
Катэгорыя:Канкістадоры
Катэгорыя:Гісторыя Гішпаніі
Катэгорыя:Каляніялізм
Катэгорыя:Дасьледчыкі Амэрыкі
Эрнанда дэ Сота

**Эрнанда дэ Сота** (; каля 1498 — 21 траўня 1542) — гішпанскі мараплавец і канкістадор, які ўзначаліў першую захопніцкую экспэдыцыю эўрапейцаў на поўнач ад Мэксыкі, на тэрыторыю сучасных ЗША; быў першым эўрапейцам, які перасек раку Місысыпі й пакінуў дакумэнтальныя сьведкі гэтае падзеі.

## Крыніцы

Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1498 годзе
Катэгорыя:Памерлі 21 траўня
Катэгорыя:Памерлі ў 1542 годзе
Катэгорыя:Гісторыя ЗША
Катэгорыя:Гісторыя Мэксыкі
Катэгорыя:Канкістадоры
Катэгорыя:Гісторыя Гішпаніі
Катэгорыя:Каляніялізм
Катэгорыя:Дасьледчыкі Амэрыкі
Гансалё Хімэнэс дэ Кесада

**Гансалё Хімэнэс дэ Кесада-й-Рывэра** (; 1509, Гранада, Гішпанія — 1579, Марыкета, Калюмбія) — гішпанскі канкістадор, пісьменьнік, гісторык, які распаўсюдзіў уладу гішпанскай кароны на Новую Гранаду (сучасная Калюмбія).

## Крыніцы

Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1509 годзе
Катэгорыя:Памерлі ў 1579 годзе
Катэгорыя:Гісторыя Калюмбіі
Катэгорыя:Канкістадоры
Катэгорыя:Гісторыя Гішпаніі
Катэгорыя:Каляніялізм
Пэдра дэ Мэндоса

**Пэдра дэ Мэндоса** (; 1487, Гранада, Гішпанія — 1537, Атлянтычны акіян) — гішпанскі канкістадор, які заклаў гарады як то Буэнас-Айрэс і Асунсьён. Памер падчас вяртаньня дадому ў Гішпанію.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1487 годзе
Катэгорыя:Памерлі ў 1537 годзе
Катэгорыя:Гісторыя Аргентыны
Катэгорыя:Гісторыя Парагваю
Катэгорыя:Канкістадоры
Катэгорыя:Гісторыя Гішпаніі
Катэгорыя:Буэнас-Айрэс
Катэгорыя:Асунсьён
Катэгорыя:Каляніялізм
Васка Нуньес дэ Бальбоа

**Васка Нуньес дэ Бальбоа** (; 1475, Хэрэс-дэ-лёс-Кабальерас — 12 студзеня 1519, Дар’ен, Панама) — гішпанскі канкістадор, які заснаваў першы эўрапейскі горад у Амэрыцы й першым з эўрапейцаў выйшаў да берагоў Ціхага акіяна.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1475 годзе
Катэгорыя:Памерлі 12 студзеня
Катэгорыя:Памерлі ў 1519 годзе
Катэгорыя:Гісторыя Панамы
Катэгорыя:Канкістадоры
Катэгорыя:Гісторыя Гішпаніі
Катэгорыя:Каляніялізм
Хуан дэ Грыхальва

**Хуан дэ Грыхальва** (; каля 1489, Куэльяр, Гішпанія — 21 студзеня 1527) — адзін з першых гішпанскіх канкістадораў. Экспэдыцыя Грыхальвы, падчас якой была адкрыта Мэксыка, адлюстравана ў кнізе Бэрналя Дыяса «Сапраўдная гісторыя заваёвы Новай Гішпаніі».

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1489 годзе
Катэгорыя:Памерлі 21 студзеня
Катэгорыя:Памерлі ў 1527 годзе
Катэгорыя:Гісторыя Мэксыкі
Катэгорыя:Канкістадоры
Катэгорыя:Гісторыя Гішпаніі
Катэгорыя:Каляніялізм
Хуан Радрыгес Кабрыльлё

**Хуан Радрыгес Кабрыльлё** (, ; каля 1499 — 3 студзеня 1543) — канкістадор і мораплавец на службе ў гішпанскай кароны. У партугальскім варыяньце — *Жоаў Радрыгеш Кабрыльлю*. Першы эўрапеец, які дасягнуў берага паўвыспы Каліфорніі й дасьледваў яе.

## Крыніцы

Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1499 годзе
Катэгорыя:Памерлі 3 студзеня
Катэгорыя:Памерлі ў 1543 годзе
Катэгорыя:Гісторыя ЗША
Катэгорыя:Канкістадоры
Катэгорыя:Гісторыя Гішпаніі
Катэгорыя:Каляніялізм
Пэдра дэ Вальдывія

**Пэ́дра дэ Вальды́вія** (; каля 1500, Бадахас, Гішпанія — 25 сьнежня 1553, Тукапэль, Чылі) — гішпанскі канкістадор, першы губэрнатар Чылі.

Прымаў удзел у заваяваньні Пэру і Чылі гішпанцамі. У 1535—1537 гадох дайшоў да сярэдняй часткі Чылі. Вёў жорсткую барацьбу супраць араўканаў. У 1540 годзе паводле загаду Франсіска Пісара распачаў пакарэньне ўсёй тэрыторыі Чылі. У 1541 годзе заснаваў Сант’яга-дэ-Чылі. Пасьля 1548 году займаў пасаду намесьніка Чылі. У 1550 годзе на поўдні заснаваў горад Кансэпсьён, у 1552 — горад Вальдывія. Быў забіты араўканамі. Свае паходы і адкрыцьці апісаў у пісьмах да імпэратару Карла V.

## Вонкавыя спасылкі

* Біяграфія Пэдра дэ Вальдывіі

Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1500 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Бадахасе
Катэгорыя:Памерлі 25 сьнежня
Катэгорыя:Памерлі ў 1553 годзе
Катэгорыя:Памерлі ў Тукапэлі
Катэгорыя:Гісторыя Чылі
Катэгорыя:Канкістадоры
Катэгорыя:Гісторыя Гішпаніі
Катэгорыя:Каляніялізм
Сьпіс народных артыстаў Беларускай ССР

**Сьпіс народных артыстаў Беларускай ССР**

Прыведзены сьпіс народных артыстаў БССР па гадах надаваньня званьня.

## 1920-я

### 1925
* Уладзіслаў Галубок (1882—1937), драматург, рэжысэр, актор, тэатральны дзяяч

## 1930-я

### 1938

* Уладзімер Уладамірскі (1893—1971), актор тэатру і кіно

## 1940-я

### 1940
* Аляксей Ермалаеў (1910—1975), артыст балету, пэдагог (пасьля народны артыст СССР)
* Ірына Ждановіч (1906-?), акторка
* Пётар Засецкі (1899—1941), опэрны сьпявак (тэнар)
* Павал Златагораў (1907—1969), рэжысэр опэры
* Павал Малчанаў (1902—1977) — актор тэатру і кіно

### 1941
* Дзьмітры Арлоў (1903—1969), актор тэатру і кіно, рэжысэр, тэатральны пэдагог

### 1943
* Мікалай Зьвездачотаў (1904-?), тэатральны актор

### 1944
* Ганна Абуховіч (1908—1986), акторка тэатру

### 1945
* Аляксандра Нікалаева (1906-?), акторка балету

### 1946
* Вольга Галіна (1899-?), тэатральная акторка

### 1949
* Васіль Залатароў (1873—1964), савецкі кампазытар
* Канстанцін Саньнікаў (1896—1965), беларускі і савецкі рэжысэр, актор

## 1950-я

### 1954
* Міхаіл Зюванаў (1906-?), опэрны сьпявак (бас)

### 1955
* Мікалай Аладаў (1890—1972), кампазытар, пэдагог
* Сьцяпан Бірылло (1903—1978), актор тэатру
* Ёсіф Жыновіч (1907—1974), дырыгент, кампазытар
* Клаўдзія Кудрашова (р.1925), опэрная сьпявачка
* Ёсіф Раеўскі (1901—1972), актор, тэатральны рэжысэр

### 1956
* Яўген Палосін (1912—1982), актор тэатру і кіно

### 1957
* Стэфанія Станюта (1905—2000), беларуская акторка

## 1960-я

### 1961
* Зьдзіслаў Стома (1907—1992), актор тэатру і кіно

### 1964
* Тацяна Каламійцава (1914—1994), савецкая і беларуская дырыгентка

### 1967
* Зінаіда Браварская (1916—2005), акторка тэатру і кіно
* Галіна Макарава (1919—1993), савецкая і беларуская акторка тэатру і кіно
* Віктар Тарасаў (1934—2006), актор тэатру і кіно

## 1970-я

### 1970
* Барыс Пянчук (1918—2009), трубач, кампазытар і дырыгент

### 1971
* Сьвятлана Данілюк (1939—2003), оперная сьпявачка

### 1974
* Генадзь Аўсяньнікаў (н.1935), актор тэатру і кіно

### 1976
* Аркадзь Саўчанка (1936—2004), оперны сьпявак

## 1980-я

### 1980
* Генадзь Гарбук (н. 1934), беларускі актор тэатру і кіно
* Павал Кармунін (1919—2002), актор тэатру

### 1987

* Еўдакімаў Яраслаў Аляксандравіч, нар. 22|11|1946, сьпявак, барытон

### 1988
* Генрых Вагнэр (1922—2000), кампазытар

## Крыніцы

## Глядзіце таксама
* Сьпіс народных артыстаў Беларусі


Катэгорыя:Сьпісы асобаў
Павал Ксавэры Бжастоўскі

**Павал Ксавэры Бжастоўскі** (, Мосар Ашмянскага павету — , Рукойні каля Вільні) — дзяржаўны і рэлігійны дзяяч Вялікага Княства Літоўскага, мэцэнат. Канонік віленскі (1755—1773), пісар (1762—1774) і рэфэрэндар духоўны вялікі літоўскі (1774—1787), архідыякан віленскі (з 1823). Кавалер Ордэна Сьвятога Станіслава (1767).

## Біяграфія

Паходзіў з шляхецкага роду Бжастоўскіх гербу «Стрэмя», сын Юзэфа. Меў братоў Робэрта і Станіслава.

3 1758 году навучаўся ў Рыме ў Калегіюм Клімэнтынум, сьвятар з 1763 году.

Фінансаваў выданьне кніжак езуіцкай, піярскай і базылянскай друкарнямі ў Вільні. Перакладаў з італьянскай і францускай моваў. Аўтар кнігі «Генэалягічныя паведамленьні пра дом Бжастоўскіх» (на розных мовах, 1776, 1796 і 1818 гады).

У 1767 годзе набыў маёнтак Мерач у Віленскім павеце (перайменаваў яго ў Паўлава), і пад уплывам ідэяў філёзафа-асьветніка Жана-Жака Русо, а таксама сацыялістаў-утапістаў Томаса Мора, Анры Сэн-Сімона ды іншых  правёў радыкальныя сацыяльна-эканамічныя рэформы, увёў самакіраваньне сялянаў.

Рэформы апісаў у кнізе «Ўставы для добрага парадку і павіннасьцяў аселых людзей у маёнтку Паўлава ці Мерач, прадпісаныя ў 1771 року» (Вільня, 1771, 2-е выданьне 1791 год), «Лісты ананіма, якія апісваюць камісію вольных паўлаўскіх валашчанаў з сваім дзедзічам, ксяндзом Бжастоўскім, экс-рэфэрэндарам ВКЛ» (бяз даты і месца выданьня).

Па трэцім падзеле Рэчы Паспалітай (1795 год) прадаў Паўлава, жыў у Дрэздэне, Рыме. Па вяртаньні на радзіму быў пробашчам у Рукойнях каля Вільні.

## Галерэя

Pavał Ksavery Bžastoŭski. Павал Ксавэры Бжастоўскі (C. Schultze, 1794).jpg|К. Шульцэ, 1794 г.
Pavał Ksavery Bžastoŭski. Павал Ксавэры Бжастоўскі (F. Fabre, 1798).jpg|Ф. К. Фабрэ, 1797 г.
Pavał Ksavery Bžastoŭski. Павал Ксавэры Бжастоўскі (1797).jpg|Невядомы мастак, 1797 г.
Pavał Ksavery Bžastoŭski. Павал Ксавэры Бжастоўскі (XIX).jpg|Невядомы мастак, XIX ст.


## Заўвагі

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 

## Вонкавыя спасылкі
* 

Павал Ксавэры
Катэгорыя:Пісары вялікія духоўныя літоўскія
Катэгорыя:Рэфэрэндары вялікія духоўныя літоўскія
Катэгорыя:Канонікі віленскія
Катэгорыя:Пробашчы
Катэгорыя:Перакладчыкі з італьянскай мовы
Уладзімер Уладамірскі

**Уладзі́мер Уладамі́рскі** (сапр. *Малейка*; 18 кастрычніка 1893, Коўна — 24 студзеня 1971, Менск) — беларускі савецкі актор, заслужаны артыст БССР (11 ліпеня 1933), народны артыст БССР (1938), народны артыст СССР (1955).

З 1920 году пачаў сцэнічную дзейнасьць. З 1924 году актор Купалаўскага тэатру. Сябра КПСС з 1941 году. У 1944 годзе ўзначаліў франтавую тэатральную брыгаду.

## Ролі
* «Кар’ера таварыша Брызгаліна» — Брызгалін
* «Партызаны» — Дрыль
* «Гібель ваўка» — Абабурка
* «Ваўкі і авечкі» — Апалон Мурзавецкі
* «Прыбытковае месца» — Юсаў
* «Апошнія» — Іван Каламійцаў
* «У стэпах Украіны» — Часнык
* «Фронт» — Горлаў

## Фільмаграфія
* 1927 — Кастусь Каліноўскі — *казачы есаўл*
* 1954 — Хто сьмяецца апошнім — *Чарнавус*
* 1957 — Палеская легенда — *Багдан*
* 1960 — Наперадзе — круты паварот — *эпізод*

## Узнагароды
* два ордэны Леніна
* ордэн Працоўнага Чырвонага Сьцяга
* мэдалі

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Кіна-тэатр

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Коўне
Катэгорыя:Беларускія акторы
Катэгорыя:Савецкія акторы
Катэгорыя:Заслужаныя артысты БССР
Катэгорыя:Народныя артысты Беларускай ССР
Катэгорыя:Народныя артысты СССР
Катэгорыя:Памерлі ў Менску
Катэгорыя:Пахаваныя на Ўсходніх могілках Менску
Тэнэс

**Тэнэс**, **Ts** —  назва для няіснага пакуль хімічнага элемэнта з атамным нумарам 117. Верагодна, ён будзе атрыманы шляхам ядзернага сынтэзу.

Катэгорыя:Хімічныя элемэнты
Маскоў

**Маскоў** (Mc) — штучна сынтэзаваны хімічны элемэнт V групы пэрыядычнай сыстэмы; атамны нумар 115.

Упершыню атрыманы ў 2003 у Аб’яднаным інстытуце ядзерных дасьледаваньняў у Дубне.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Хімічныя элемэнты
Катэгорыя:Мэталы
Аганэсон

**Аганэсон** () **Og** — штучна сынтэзаваны хімічны элемэнт; атамны нумар 118.

Упершыню атрыманы ў 2002 у Аб’яднаным інстытуце ядзерных дасьледаваньняў у Дубне, Расея (у супрацоўніцтве зь Лівэрморскай нацыянальнай лябараторыяй, ЗША). Пра адкрыцьцё было абвешчана 16 кастрычніка 2006. Адзіны вядомы ізатоп аганэсону 294Og быў атрыманы бамбоўкай атамаў каліфорну 249Cf іёнамі вапню 48Ca. Энэргія атамаў вамню складала 245 МэВ. Навукоўцы меркавалі, што ядры з колькасьцю пратонаў, блізкай да магічнага ліку 114 будуць параўнаўча ўстойлівымі і ўтвораць востраў стабільнасьці. Пры сынтэзе тэмпэратура ядраў аганэсона атрымлівалася вельмі высокай пасьля сутыкненьня матчынных ядраў. Каб выявіць ядры аганэсона, праводзіўся экспэрымэнт напрацягу чатырох месяцаў. Было зарэгістравана ўсяго тры атамы. Пра іх існаваньне можна меркаваць толькі ўскосна — кожны зь іх пачынаў серыю альфа-распадаў. Пэрыяд паўраспаду аганэсона ацэньваецца каля 1 мс. У чэрвені 1999 году было аб’яўлена аб адкрыцьці гэтага элемэнту навукоўцамі нацыянальнай лабараторыі імя Ляўрэнса у Бэрклі (ЗША). Яны прапаноўвалі назву новаму элемэнту «гіорс» у гонар фізыка Альбэрта Гіорса. Але потым вынік 1999 году быў абвергнуты. Часовай назвай 118-га элемэнту была «Унунокт» (Ununoctium, Uuo). 8 чэрвеня 2016 Міжнародны зьвяз чыстай і фундамэнтальнай хіміі (IUPAC) аб’явіў пра прысваеньне элемэнту назвы «Аганэсон» у гонар расейскага фізыка Юрыя Аганэсяна. 28 лістапада 2016 назва была зацьверджаная канчаткова. Гэта другі хімічны элемэнт, названы ў гонар яшчэ жывога чалавека. Да гэтага ў Сыборг аналягічна быў названы ў гонар Глена Сыбарга.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Oganesson"the essentials [WebElements Periodic Table]
* Wolfram Alpha LLC. 2017. Wolfram|Alpha. http://www.wolframalpha.com/input/?i=Oganesson (access March 13, 2017).
Лівэрмор

**Лівэрмор** () **Lv** — хімічны элемэнт VI групы пэрыядычнай сыстэмы; атамны нумар 116. Названы ў гонар лябараторыі Lawrence Livermore National Laboratory, якая ў сваю чаргу завецца ў гонар гораду Livermore у Каліфорніі.

Упершыню адкрыты ў 2000 у Аб’яднаным інстытуце ядзерных дасьледаваньняў у Дубне, Расея (у супрацоўніцтве зь Лівэрморскай нацыянальнай лябараторыяй, ЗША). Першапачаткова называўся унунгекс з адпаведным сымбалем Uuh (). У 2012 року IUPAC сьцьвярдзіла назву лівэрмор.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Хімічныя элемэнты
Катэгорыя:Мэталы
Унтэр-дэн-Ліндэн

**Унтэр-дэн-Ліндэн** ( — пад ліпамі) — адзін з галоўных і самы вядомы бульвар Бэрліну, які атрымаў сваю назву дзякуючы ўпрыгожваючым яго ліпам. «Насамрэч, ня ведаю больш велічнага віду, чым той, які адкрываецца з мосту ў бок „ліп“; адзін раскошны будынак цісьне іншы», — пісаў Генрых Гайнэ, які з 1821 па 1823 г. вывучаў у Бэрліне юрыспрудэнцыю.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Мітэ (раён)
Катэгорыя:Бэрлін
Унарная сыстэма зьлічэньня

**Уна́рная сыстэ́ма зьлічэ́ньня** — найпрасьцейшая з сыстэмаў зьлічэньня, якая ўжывае для запісу лікаў усяго адзін знак — напрыклад, рысу. Для запісу ліка з дапамогаю такой сыстэмы трэба выявіць адпаведную колькасьць рысаў (або іншых знакаў, што ўжываюцца ў якасьці лічбы):



1
-
/


2
-
//


3
-
///


4
-
////


5
-
/////


6
-
//////&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;і г. д.



Катэгорыя:Сыстэмы зьлічэньня
Катэгорыя:Фармальныя мовы
Катэгорыя:1 (лік)
Катэгорыя:Элемэнтарная матэматыка
Катэгорыя:Тэорыя кадаваньня
Унівэрсытэт Трумсё

**Унівэрсытэт Трумсё** (нарв.: Universitetet i Tromsø, скарочана UiT (раней UiTø), паўн.-саамск. Romssa universitehta) — адзін з сямі унівэрсытэтаў Нарвэгіі. Разьмешчаны ў горадзе Трумсё. Зьяўляецца самым паўночным унівэрсытэтам у сьвеце. Прадстаўнікі унівэрсытэта таксама прымаюць удзел у рабоце унівэрсытэцкага цэнтра на Шпіцбэргене (UNIS).

Катэгорыя:Трумсё
Катэгорыя:Унівэрсытэты
Унівэрсытэт Осьлё

**Унівэрсытэт Осьлё** () — найстарэйшы і найбуйнейшы ўнівэрсытэт Нарвэгіі. Разьмешчаны ў сталіцы краіны Осьлё. Заснаваны ў 1811 годзе як Каралеўскі ўнівэрсытэт Фрэдэрыка (), названы ў гонар караля Даніі і Нарвэгіі Фрэдэрыка VI. Стаў другім па часе заснаваньня ўнівэрсытэтам Даніі-Нарвэгіі (пасьля Капэнгагенскага ўнівэрсытэта). Атрымаў цяперашнюю назву ў 1939 годзе.

Унівэрсытэт Осьлё складаецца з наступных факультэтаў:
* Багаслоўскі
* Юрыдычны
* Мэдычны
* Гуманітарны
* Матэматыкі і прыродазнаўчых навук
* Стаматалягічны
* Грамадзкіх навук
* Навук аб адукацыі

## Вядомыя выпускнікі
* Крыстыян Лянге — палітык, Ляўрэат Нобэлеўская прэміі міру
* Тругвэ Лі — Першы абраны Генэральны сакратар ААН.
* Рагнар Фрыш — Ляўрэат Нобэлеўская прэміі па эканоміцы

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт
Унівэрсытэт Буэнас-Айрэса

**Унівэрсытэт Буэнас-Айрэса** (гішп. Universidad de Buenos Aires, UBA) — найбуйнейшы ўнівэрсытэт Аргентыны, заснаваны 12 жніўня 1821 году ў горадзе Буэнас-Айрэс; складаецца з 13 факультэтаў, шасьці клінікаў і 10 музэяў, зьвязаны з трыма вышэйшымі школамі: «Нацыянальны каледж Буэнас-Айрэса», «Вышэйшая школа камэрцыі Карласа Пэлегрыні» й «Інстытут вольнай другой адукацыі».


File:Buenos Aires - Recoleta - Facultad de Derecho.jpg
File:Fachada Facultad de Ciencias Económicas UBA (2).jpg
File:Palace Hotel (Facultad de Filosofía y Letras, desde Alem).jpg
File:Ffyb - uba.jpg
File:Plaza Houssay Av Córdoba Facultad Medicina.jpg
File:Facultad de Ingenieria (UBA).jpg


## Выбітныя выпускнікі
* Карляс Саавэдра Лямас

Катэгорыя:Аргентына
Катэгорыя:Унівэрсытэты
Карляс Саавэдра Лямас

**Карляс Саавэдра Лямас** (, 1 лістапада 1878, Буэнас-Айрэс, Аргентына — 5 траўня 1959, Буэнас-Айрэс, Аргентына) — аргентынскі навуковец-правазнавец і палітык, у 1936 годзе стаў першым лацінаамэрыканскім ляўрэатам Нобэлеўскай прэміі міру.

## Біяграфія
У 1903 годзе скончыў Унівэрсытэт Буэнас-Айрэса са ступеньню доктара права. Зьяўляўся прафэсарам міжнароднага права, а таксама выкладаў правазнаўства і сацыялёгію ва ўнівэрсытэце Ля-Платы. Сваю палітычную кар’еру пачаў у 1906 годзе, узначаліў грамадзкую крэдытную службу. У 1908 годзе быў абраны ў парлямэнт Аргентыны, а ў 1915 годзе быў прызначаны міністрам юстыцыі і грамадзкай адукацыі. З 1932 па 1938 год займаў пасаду міністра замежных справаў ва ўрадзе Агустына Пэдра Хуста. 3 жніўня 1932 году ў сваёй міністэрскай дэклярацыі сфармуляваў прынцыпы міжнародных адносінаў, якія былі пакладзены ў аснову пакта Саавэдра Лямаса 1933. У 1935 годзе прыняў удзел ва ўрэгуляваньні балівійска-парагвайскага канфлікту, стварыўшы прымірэнчую камісію з шасьці нэўтральных амэрыканскіх дзяржаваў, пры пасярэдніцтве якой у чэрвені 1934 году было складзена мірнае пагадненьне. За свае міратворчыя заслугі ў 1936 годзе ён стаў ляўрэатам Нобэлеўскай прэміі міру. У тым жа годзе быў абраны прэзыдэнтам Лігі народаў.

## Літаратура

## Вонкавыя спасылкі

* Інфармацыя на сайце Нобэлеўскага камітэту

Катэгорыя:Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі міру
Катэгорыя:Нарадзіліся 1 лістапада
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1878 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Буэнас-Айрэсе
Катэгорыя:Аргентынскія палітыкі
Катэгорыя:Памерлі 5 траўня
Катэгорыя:Памерлі ў 1959 годзе
Катэгорыя:Памерлі ў Буэнас-Айрэсе
Умбрыель (спадарожнік Урана)

**Умбрыель** — спадарожнік плянэты Ўран. Адкрыты Ўільямам Ласэлам у 1851 годзе. Названы ў гонар пэрсанажа (гнома) паэмы Аляксандра Поўпа «Выкраданьне пасмы».

## Крыніцы

Катэгорыя:Спадарожнікі Ўрана
Катэгорыя:Спадарожнікі з праградным рухам
Катэгорыя:Спадарожнікі плянэтнай масы
Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1851 годзе
Ума

**Ума** — старажытны горад-дзяржава ў Паўднёвым Двухрэччы (сучаснае гарадзішча Джоха ў Іраку).

У ІІІ тыс. да н. э. вяла барацьбу з Лагашам з-за пагранічных тэрыторыяў і каналаў. У XXIV ст. да н. э. правіцель Умы Лутальзагісі атрымаў перамогу над Лагашам. У канцы XXIV ст. да н. э. заваявана царом Акада Сарганам і ўвайшла ў склад Акадзкай дзяржавы. Каля 2200 да н. э. горад захапіла племя гуціяў. У XXI ст. да н. э. Ума — акруговы цэнтар Шумэра і Акада. Каля 2000 да н. э. страціла сваё значэньне.

Катэгорыя:Старажытныя гарады
Катэгорыя:Гісторыя Іраку
Ульмская катэдра

**У́льмская катэ́дра** () — лютэранскі храм ва Ульме ў нямецкай зямлі Бадэн-Вюртэмбэрг. Фактычна не зьяўляецца катэдрай, бо біскуп Эвангелічнай Зямельнай Царквы Вюртэмбэрга, якой належыць храм, мае рэзыдэнцыю ў Штутгарце. Гэта найвышэйшая царква ў сьвеце (161,53 м).

## Крыніцы

Катэгорыя:Храмы
Катэгорыя:Ульм
Уласная Яго Імпэратарскай Вялікасьці канцылярыя

**Уласная Яго Імпэратарскай Вялікасьці канцылярыя** — асабістая канцылярыя расейскіх імпэратараў. Была створаная ў 1812 годзе для працы з справамі, якія патрабавалі асабістага ўдзелу гасудара. Была падзелена на шэсьць самастойных аддзяленьняў. Значэньне кожнага ўраўноўвалася міністэрскаму. У 1826 былі заснаваныя першае, другое і трэцяе аддзяленьне Канцылярыі; у 1828 — чацьвёртае, у 1836 — пятае, у 1842 — шостае.

Катэгорыя:Расейская імпэрыя
Уладзіслаў Сікорскі

**Уладысла́ў Сіко́рскі** (;  1881, Тушаў-Нарадовы, каля г. Мелец, Аўстра-Вугоршчына, цяпер у Падкарпацкім ваяводзтве, Польшча — 4 ліпеня 1943) — польскі грамадзка-палітычны, дзяржаўны і вайсковы дзяяч, генэрал.

## Крыніцы

Катэгорыя:Польскія генэралы
Катэгорыя:Міністры Польскай Рэспублікі (1918—1939)
Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Польскай Рэспублікі (1918—1939)
Катэгорыя:Пахаваныя ў Вавэльскай катэдры
Улёф Пальмэ

**Свэн Улёф Юакім Пальмэ** (, больш вядомы як **Улёф Пальмэ**, 30 студзеня 1927, Стакгольм — 28 лютага 1986, Стакгольм) — швэдзкі палітык, лідэр Сацыял-дэмакратычнай партыі Швэцыі з 1969 па 1986 і двойчы прэм’ер-міністар Швэцыі (з 14 кастрычніка 1969 году да 8 кастрычніка 1976 і з 8 кастрычніка 1982 г. да 28 лютага 1986).

## Біяграфія
У 1951 годзе скончыў Стакгольмскі ўнівэрсытэт. Прайшоў службу ў войску Швэцыі. Па адукацыі — юрыст і эканаміст; навучаўся ў Швэцыі і ЗША.

З жніўня 1944 году працаваў журналістам у газэце «Швэдзкая дзённая газэта» (*«Svenska Dagbladet»*), цэнтральным друкаваным органе Кансэрватыўнай партыі Швэцыі.

Сябра Сацыял-дэмакратычнай рабочай партыі Швэцыі (СДРПШ) з 1949 году. Актыўна ўдзельнічаў у Швэдзкім моладзевым руху. У 1953 годзе становіцца сакратаром тагачаснага прэм’ер-міністра Тагэ Эрляндэра. У 1958 годзе абіраецца ў Рыксдаг. У 1960-я гады займаў шэраг урадавых пасадаў: міністра без партфэлю (1963—1965), міністра транспарту (1965—1967), міністра асьветы і культуры (1967—1969). У 1969 годзе абіраецца старшынём СДРПШ.

У 1969—1976 гады — прэм’ер-міністар Швэцыі. Працягваў рэфарматарскі курс Эрляндэра, выступаў за спыненьне вайны ЗША ў Віетнаме.

У 1979—1980 гадах — старшыня Паўночнага савету.

Зь верасьня 1980 году ўзначальваў створаную ім міжнародную няўрадавую «Незалежную камісію па раззбраеньні і бяспецы» («Камісія Пальмэ»), якая распрацавала прапановы па стварэньні бязьядзернай зоны ў Цэнтральнай Эўропе і шэраг іншых рэкамэндацыяў для ААН.

З 1982 году ізноў прэм’ер-міністар Швэцыі.

## Забойства
Улёф Пальмэ быў забіты ўвечары 28 лютага 1986 на вуліцы Свэавэген у цэнтры Стакгольму, калі ён разам з жонкай Лісбэт вяртаўся з кінатэатру дамоў. У забойстве палітыка быў абвінавачаны нейкі Крыстэр Пэтэрсан, аднак пазьней гэтыя абвінавачаньні былі зьняты: ён быў вызвалены й нават атрымаў кампэнсацыю ў памеры 300 000 кронаў. Справа аб забойстве Пальмэ не раскрыта дагэтуль.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Прамовы Уляфа Пальмэ  

Катэгорыя:Дэпутаты Рыксдагу
Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Швэцыі
Катэгорыя:Выпускнікі Стакгольмскага ўнівэрсытэту
Катэгорыя:Забітыя палітыкі
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Стакгольме
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1927 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся 30 студзеня
Катэгорыя:Памерлі ў Стакгольме
Катэгорыя:Памерлі ў 1986 годзе
Катэгорыя:Памерлі 28 лютага
Уладзіслаў Рэймант

**Уладзіслаў Станіслаў Рэймант** (; 7 траўня 1867, в. Кабэле-Вэльке, непадалёк ад Радомску, цяпер Лодзінскае ваяводзтва, Польшча — 5 сьнежня 1925, Варшава) — польскі пісьменьнік. Ляўрэат Нобэлеўскай прэміі 1924 году. Быў вандроўным акторам, чыгуначным служачым. Жыў у Францыі, Італіі, ЗША.

Друкаваўся з 1893 году. У сацыяльна-псыхалягічных раманах «Камэдыянтка» (1896), «Фэрмэнты» (1897), «Летуценьнік» (1910), аповесьці «Лілі» (1899) паказаў трагізм паўсядзённага жыцьця ў правінцыі. Раман «Зямля запаветная» (т. 1-2, 1899) пра лёсы людзей у бязьлітасным сьвеце вялікага гораду 2-й паловы ХІХ стагодзьдзя. Гістарычная трылёгія «1794 год» (1913—1918) пра нацыянальна-вызваленчае паўстаньне пад кіраўніцтвам Тадэвуша Касьцюшкі. Вяршыня творчасьці — эпічны раман «Мужыкі» (т.1-4, 1904—1909), у якім гісторыя адной сям’і разгортваецца ў панараму жыцьця польскай вёскі, суаднесенага з жыцьцём прыроды. Твор адметны кампазыцыйнай цэласнасьцю, сюжэтнай вастрынёй, калярытнасьцю пэрсанажаў, жывапіснасьцю, сакавітасьцю мовы, спалучэньнем рэалістычнага пісьма з элемэнтамі імпрэсіянізму і натуралізму, выкарыстаньнем фальклёру. Аўтар зборнікаў апавяданьняў «Сустрэча» (1897), «Перад дсювіткам» (1902), «Зь дзёньніка» (1903), «За фронтам» (1919), аповесьці «Справядліва» (1899), гатычнага рамана «Вампір» (1911) і іншыя.

## Літаратура
*Rurawski J. Władysław Reymont. Warszawa, 1977.
*Lichański S. Władysław Stanisław Reymont. Warszawa, 1984.

## Крыніцы

Катэгорыя:Польскія літаратары
Катэгорыя:Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі ў галіне літаратуры
Арыель (спадарожнік Урана)

**Арыэль** — чацьвёрты па велічыні спадарожнік Урана. Адкрыты 24 кастрычніка 1851 году брытанскім астраномам У.Ласэлам. Названы ў гонар гераіні паэмы Аляксандра Поўпа.

## Крыніцы

## Лтаратура
* Laskar, J. and Jacobson, R.A. (1987) ``GUST86. An analytical ephemeris of the Uranian satellites'', Astronomy & Astrophysics 188, 212.

## Вонкавыя спасылкі
* Uranian Satellite Fact Sheet

Катэгорыя:Спадарожнікі Ўрана