Ян Стрэлаў

**Ян Ежы Стрэлаў**  (, Гданьск — , Варшава) — польскі псыхоляг, прафэсар гуманітарных навук, акадэмічны выкладчык, вядомы сваімі дасьледаваньнямі тэмпэрамэнту.

Стрэлаў нарадзіўся ў вольным горадзе Данцыг, цяпер Гданьск. Ён быў сябрам Польскай акадэміі навук, Акадэміі Эўропы і замежным сябрам фінскай акадэміі навук. Атрымаў ганаровыя ступені (доктар філязофіі) Гданьскага, Познанскага ўнівэрсытэтаў і дзяржаўнага ўнівэрсытэту гуманітарных навук у Маскве. У 2000 годзе быў узнагароджаны прэміяй фонду польскай навукі (лічыцца «польскай Нобэлеўскай прэміяй»).

## Навуковая дзейнасьць
На працягу некалькіх дзесяцігодзьдзяў яго дасьледаваньні былі сканцэнтраваны на тэмпэрамэнце і яго функцыянальным значэньні ў адаптацыі чалавека, асабліва ў экстрэмальных умовах (стрэсах), а таксама наі фактару, які ўплываюць на разлад паводзін. Ён перанёс канцэпцыі Івана Паўлава пра ўласьцівасьці вышэйшай нэрвовай сыстэмы, такіх як сіла ўзбуджэньня, сіла тармажэньня і рухомасьць нэрвовых працэсаў, у псыхалягічныя канструкцыі (рысы), якія вымяраюцца з 1970-х гадоў з дапамогай апытальніка тэмпэрамэнту Страляў, а з 1999 году — з дапамогай Паўлаўскага апытальніка тэмпэрамэнту — вынаходкі Страляў, Англяйтнэра і Ньюбэры. Абодва сьпісу былі адаптаваныя да больш за тузін моўных вэрсій.

Стрэлаў у супрацоўніцтве з Алаісам Англяйтнэрам з Білефэльдзкага ўнівэрсытэту быў першым дасьледчыкам, які прадставіў у Польшчы генэтычныя паводніцкія дасьледаваньні, пашыраныя за апошняе дзесяцігодзьдзе яго вучнямі, Уладзімерам Анішчанкам, і Войцехам Драганам, да малекулярнай генэтыкі, засяроджанай на вывучэньні генэтычнай асновы рысаў тэмпэрамэнту, вызначаных з дапамогай тэсту RTT.

Стрэлаў быў заснавальнікам і кіраўніком факультэта псіхалёгіі індывідуальных адрозьненьняў і міждысцыплінарнага цэнтру паводніцкіх генэтычных дасьледаваньняў у Варшаўскім унівэрсытэце. Ён быў першым прэзыдэнтам Эўрапейскай асацыяцыі псіхалёгіі асобы і прэзыдэнтам Міжнароднага таварыства вывучэньня індывідуальных адрозьненьняў, віцэ-прэзыдэнтам Міжнароднага саюзу псыхалягічных навук.

Памёр у Варшаве ва ўзросце 89 гадоў.

## Выбраныя публікацыі
; Манаграфіі і аўтарскія падручнікі

* *Temperament i typ układu nerwowego.* Warszawa: PWN, 1969 (wyd. 2., 1974).
* *Temperament, personality, activity.* Londyn: Academic Press, 1983; przekład na język polski *Temperament, osobowość, działanie* (Warszawa: PWN, 1985) i chiński (Pekin: Liaoning People Press, 1987).
* *Inteligencja człowieka.* Warszawa: Żak, 1997.
* *Formalna Charakterystyka Zachowania — Kwestionariusz Temperamentu (FCZ-KT): Podręcznik.* Warszawa: Pracownia Testów Psychologicznych PTP, 1997, współautor: B. Zawadzki.
* *Kwestionariusz Temperamentu PTS: Podręcznik.* Warszawa: Pracownia Testów Psychologicznych PTP, 1998; współautor: B. Zawadzki.
* *Temperament: A psychological perspective.* Nowy Jork: Plenum Press, 1998; wyd. polskie *Psychologia temperamentu* (Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1998, ; wyd. 2., 2001, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN).
* *The Pavlovian Temperament Survey (PTS): An international handbook.* Getynga: Hogrefe & Huber Publishers,1999; współautorzy: A. Angleitner, B.H. Newberry.
* *Psychologia różnic indywidualnych.* Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar, 2002 (wyd. 2 rozszerzone, 2006).
* *Temperament jako regulator zachowania: z perspektywy półwiecza badań.* Gdańsk: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, 2006; przekład na język angielski *Temperament as a regulator of behavior: After fifty years of research* (Clinton Corners, Nowy Jork: Eliot Werner Publications, 2008).
* *Różnice indywidualne. Historia, determinanty, zastosowania.* Warszawa: Scholar, 2014.

; Навуковая рэдакцыя
* *Temperamental bases of behavior: Warsaw studies on individual differences* (red.). Lisse: Swets & Zeitlinger, 1985.
* *The biological bases of personality and behavior* (t. 1 i 2, red. z: F.H. Farley i A. Gale). Waszyngton: Hemisphere Publishing Corporation, 1985, 1986.
* *Personality dimensions and arousal* (red. z: H.J. Eysenck). Nowy Jork: Plenum Press, 1987.
* *Explorations in temperament: International perspectives on theory and measurement* (red. z: A. Angleitner). Nowy Jork: Plenum Press, 1991.
* *Psychologia: Podręcznik akademicki* (t. 1, 2 i 3, red.) Gdańsk: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, 2000.
* *People under extreme stress: An individual differences approach* (red. z: T. Klonowicz). Hauppauge, Nowy Jork: Nova Science Publisher, 2006.
* *Psychologia. Podręcznik akademicki* (t. 1 i 2, red. z: D. Doliński). Gdańsk: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, 2008.
* *Konsekwencje psychiczne traumy: uwarunkowania i terapia* (red. z: B. Zawadzki, M. Kaczmarek). Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar, 2009.

## Крыніцы

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Гданьску
Катэгорыя:Памерлі ў Варшаве
Катэгорыя:Польскія псыхолягі
Катэгорыя:Правадзейныя сябры Польскай Акадэміі навук
Катэгорыя:Сябры Эўрапейскай акадэміі
Катэгорыя:Дактары псыхалягічных навук