Зэльва

**Зэ́льва** — мястэчка ў Беларусі, на рацэ Зальвянцы. Адміністрацыйны цэнтар Зэльвенскага раёну Гарадзенскай вобласьці. Насельніцтва на 2018 год — 6678 чалавек. Знаходзіцца за 132 км на паўднёвы ўсход ад Горадні; чыгуначная станцыя на лініі Ваўкавыск — Баранавічы.

Зэльва — даўняе магдэбурскае мястэчка гістарычнай Ваўкавышчыны (частка Наваградчыны). Да нашага часу тут захавалася Траецкая царква (магчыма, былы тэатар Сапегаў) у стылі клясыцызму, помнік архітэктуры XIX ст. У двары царквы стаіць помнік беларускай пісьменьніцы Ларысе Геніюш. Сярод мясцовых славутасьцяў вылучаўся комплекс мураванага гасьцінага двара на Рынку, дзе праводзіўся славуты Зэльвенскі кірмаш, найбольшы ў Вялікім Княстве Літоўскім.

## Назва
Тапонім Зэльва ўтварыўся ад назвы ракі Зальвянкі, раней Зальвеі. Тым часам гідронім, як мяркуецца, мае балтыйскае (імаверна, яцьвяскае) паходжаньне, дакладных адпаведнасьцяў у сучасных мовах няма.

## Гісторыя

### Вялікае Княства Літоўскае
Афіцыйна пачатак гісторыі Зэльвы вядзецца ад 1258 году, калі ў Іпацьеўскім летапісе ўпамінаецца населены пункт, што існаваў на яе месцы. Імаверна, старажытнае паселішча знаходзілася ў паўднёва-ўсходняй частцы сучаснага мястэчка, дзе існуе гара, якая ўзвышаецца над навакольлем на 20—25 мэтраў.

Паводле сучасных энцыкляпэдычных даведнікаў, першы пісьмовы ўпамін пра Зэльву (*Вялікую Зэльву*) як сяло датуецца 1470 годам, калі Міхал Нацавіч заснаваў тут касьцёл. У 1477 годзе касьцёл зьявіўся ў суседнім маёнтку *Малой Зэльве*, уладаньні Івана Гінейтавіча. У XVI стагодзьдзі паселішчам валодалі Вішнеўскія, Ільлінічы, Забярэзінскія, Зяновічы, Камароўскія і інш. У 1524 годзе Вялікая Зэльва ўпамінаецца ў дакумэнтах як мястэчка ў складзе Ваўкавыскага павету. У першай палове XVII стагодзьдзя мястэчка перайшло ў валоданьне Сапегаў.

У 1616 годзе Зэльва складалася зь невялікага Рынку і трох вуліцаў; працавалі 17 шынкоў і 2 млыны. У 1643 годзе князь Казімер Леў Сапега прымаў тут караля і вялікага князя Ўладзіслава Вазу. У 1720 годзе Сапегі атрымалі права праводзіць у мястэчку штогадовы кірмаш, які на працягу 130 гадоў заставаўся найбольшым у Вялікім Княстве Літоўскім. Сюды прыязджалі купцы з Украіны, Польшчы, Швэцыі, Даніі, Італіі, Прусіі, Аўстрыі, Францыі і Расеі. Пасярод Рынку існаваў гасьціны двор з 200 крамамі. Апроч кірмашоў, разьвіцьцю Зэльвы спрыяла і зручнае геаграфічнае становішча на гандлёвым шляху Менск — Слонім — Ваўкавыск — Горадня — Беласток. На рацэ Зальвянка, якая была ў той час суднаходным прытокам Нёмана, існаваў рачны порт. Сапегі ганарыліся мястэчкам, называлі яе «Зэльвенскім графствам». У XVIII стагодзьдзі тут зьявіўся тэатар, у якім гралі беларускія, польскія і францускія акторы. У 1739 годзе пачала дзеяць рэзыдэнцыя ордэну піяраў.

### Пад уладай Расейскай імпэрыі
У выніку трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай (1795 год) Зэльва апынулася ў склад Расейскай імпэрыі. Жыхары мястэчка бралі актыўны ўдзел у паўстаньні Т. Касьцюшкі, вызвольным паўстаньні 1830—1831 гадоў, нацыянальна-вызвольным паўстаньні К. Каліноўскага. За ўдзел у паўстаньні 1830—1831 гадоў расейскія ўлады канфіскавалі Зэльву ў Сапегаў. На 1863 год тут было 163 будынкі. У 1886 годзе праз Зэльву прайшла чыгунка Баранавічы — Беласток. У канцы XIX ст. працавалі 2 броварныя і медавараны заводы, сьвечачная майстэрня, расейскія мужчынская і жаночая народныя вучэльні, лесапільня. У пачатку XX ст. *Малая Зэльва* ўвайшла ў межы Зэльвы.

За часамі Першай сусьветнай вайны ў 1915 годзе Зэльву занялі войскі Нямецкай імпэрыі.

### Найноўшы час
25 сакавіка 1918 году згодна з Трэцяй Устаўной граматай Зэльва абвяшчалася часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 году ў адпаведнасьці з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі яна ўвайшла ў склад Беларускай ССР. Згодна з Рыскай мірнай дамовай 1921 году Зэльва апынулася ў складзе міжваеннай Польскай Рэспублікі, дзе стала цэнтрам гміны Ваўкавыскага павету Беластоцкага ваяводзтва.

У 1939 годзе Зэльва ўвайшла ў БССР, дзе 15 студзеня 1940 году атрымала афіцыйны статус пасёлку гарадзкога тыпу і стала цэнтрам раёну (у 1962—1965 гадох уваходзіла ў склад Ваўкавыскага, у 1965—1966 гадох — Мастоўскага р-наў). У Другую сусьветную вайну з 14 ліпеня 1941 да 12 чэрвеня 1944 году мястэчка знаходзілася пад акупацыяй Трэцяга Райху.


Zelva, Carkoŭnaja. Зэльва, Царкоўная (1900).jpg|Вуліца Царкоўная. Старая царква, 1900 г.
Zelva, Kaścielnaja. Зэльва, Касьцельная (1916).jpg|Вуліца Касьцельная. Касьцёл, 1916 г.
Zelva, Rynak. Зэльва, Рынак (1916).jpg|Рынак. Новая царква-мураўёўка, 1916 г.
Zelvienskaja synagoga. Зэльвенская сынагога (S. Zajčyk, 1919-39).jpg|, да 1939 г.

Zelva, Rynak. Зэльва, Рынак (1901-39).jpg|Рынак, да 1939 г.
Zelva, Młynavaja. Зэльва, Млынавая (1941).jpg|Вуліца Млынавая. Млын, 1941 г.
Zelva, Vakzalnaja. Зэльва, Вакзальная (1917).jpg|Вуліца Вакзальная, 1917 г.
Zelva. Зэльва (16.05.1915).jpg|Аэрафотаздымак, 16.05.1915 г.


## Насельніцтва

### Дэмаграфія


ImageSize = width:auto height:150 barincrement:27
PlotArea = left:50 bottom:20 top:15 right:15
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
Colors =
  id:linegrey2 value:gray(0.9)
  id:linegrey value:gray(0.7)
  id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8)
  id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:8000
ScaleMajor = unit:year increment:2000 start:0 gridcolor:linegrey
ScaleMinor = unit:year increment:500 start:0 gridcolor:linegrey2
PlotData =
  color:cobar width:15
  bar:1829 from:0 till:1103 
  bar:1857 from:0 till:1950 
  bar:1863 from:0 till:1316 
  bar:1897 from:0 till:2879  
  bar:1909 from:0 till:1800 
  bar:1971 from:0 till:4300 
  bar:2006 from:0 till:7700 
  bar:2009 from:0 till:7396
  bar:2018 from:0 till:6678
TextData=
  fontsize:10px pos:(25,195)
  text:



* **XIX стагодзьдзе**: 1829 год — 1103 чал., зь іх 276 хрысьціянаў (159 муж. і 117 жан.), 827 юдэяў (452 муж. і 375 жан.); 1830 год — 621 муж., зь іх шляхты 4, духоўнага стану 3, мяшчанаў-юдэяў 453, мяшчанаў-хрысьціянаў і сялянаў 155; 1857 год — 1950 чал.; 1863 год — 1316 чал., у тым ліку 824 юдэі; 1897 год — 2879 чал.
* **XX стагодзьдзе**: 1909 год — 1,8 тыс. чал.; 1971 год — 4,3 тыс. чал.
* **XXI стагодзьдзе**: 2006 год — 7,7 тыс. чал.; 2007 год — 7,7 тыс. чал.; 2008 год — 7,7 тыс. чал.; 2009 год — 7396 чал. (перапіс); 2016 год — 6906 чал.; 2017 год — 6795 чал.; 2018 год — 6678 чал.

## Забудова

### Вуліцы і пляцы

## Эканоміка
Прадпрыемствы харчовай, лёгкай і будаўнічых матэрыялаў прамысловасьці.
* Філія «Камбінат каапэратыўнай прамысловасьці» Зэльвенскага раённага спажывецкага таварыства
* РУП «Трыкатажная фабрыка „Зальвянка“»

## Турыстычная інфармацыя

### Інфраструктура
Спыніцца можна ў местачковай гасьцініцы. На беразе Зэльвенскага вадасховішча знаходзіцца турыстычная сядзіба «Лаўрыновічы».

### Славутасьці
* Капліца (XIX ст.; каталіцкая)
* Касьцёл Найсьвяцейшай Тройцы (1913)
* Млын (канец XIX ст.)
* Царква Сьвятой Тройцы (1815, паводле іншай вэрсіі — тэатар Сапегаў; Сьвяты Пасад, цяпер у валоданьні Маскоўскага патрыярхату)
* Чыгуначная станцыя (XIX ст.)

У двары Зэльвенскай царквы — помнік беларускай пісьменьніцы Ларысе Геніюш.

### Страчаная спадчына
* Гасьціны двор (XVIII ст.)
* Сынагога (XVIII ст.)
* Царква Сьвятой Тройцы (2-я палова XIX ст., мураўёўка)

## Галерэя

Orthodox church of Zelva.jpeg|значак|Царква Сьвятой Тройцы
Зэльва. Свята-Троіцкая царква (04).jpg|Царква, інтэр’ер
Зэльва. Касцёл Святой Тройцы (02).jpg|Касьцёл Найсьвяцейшай Тройцы
Зэльва. Інтэр'ер касцёла.jpg|Касьцёл, інтэр’ер


## Асобы
* Ларыса Геніюш (Міклашэвіч, 1910—1983) — беларуская паэтка, пісьменьніца, дзяячка нацыянальнага руху

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 
* 
* 
* Соркіна І. Мястэчкі Зэльва і Дзярэчын у святле архіўных звестак // Славуты Зэльвенскі край: Матэрыялы навук. гісторыка-краязнаўчай канфер. — Ліда, 2004. С. 87—97.
* 

## Вонкавыя спасылкі
* 
*