Клецак

**Кле́цак** — места ў Беларусі, на рацэ Лані. Адміністрацыйны цэнтар Клецкага раёну Менскай вобласьці. Насельніцтва на 2018 год — 11 483 чалавекі. Знаходзіцца за 140 км на паўднёвы захад ад Менску; чыгуначная станцыя на лініі Асіпавічы — Баранавічы. Аўтамабільныя дарогі злучаюць места зь Нясьвіжам, Баранавічамі, Слуцкам.

Клецак — магдэбурскае места гістарычнай Наваградчыны, колішняя сталіца княства і радзівілаўскай ардынацыі, старажытны замак Вялікага Княства Літоўскага. Да нашага часу тут захаваўся комплекс кляштару дамініканаў з касьцёлам Зьвеставаньня Найсьвяцейшай Панны Марыі ў стылі барока, помнік архітэктуры XVII ст. Сярод мясцовых славутасьцяў вылучаліся Фарны касьцёл (рэнэсанс, XVI ст.) і Вялікая Сынагога (барока, XVIII ст.), зруйнаваныя савецкімі ўладамі.

## Назва
На думку географа Вадзіма Жучкевіча, тапонім Клецак утварыўся ад асновы клець, або старога дыялектнага слова «клеч» — 'бярозавы парасьнік'. Варыянты напісаньня назвы места ў гістарычных крыніцах: *Клѣчѣск*, *Клеческ*.

У сучаснай беларускай мове (клясычны правапіс) старажытны тапонім аформіўся з устаўным «а» ў канцавым спалучэньні -цк — *Клецак*, што адпавядае традыцыйнаму вымаўленьню мясцовых жыхароў. Пісьмовае выкарыстаньне гэтай формы пачалося ў канцы XIX — пачатку XX стагодзьдзяў у новым беларускім правапісе, які грунтаваўся на фанэтычным прынцыпе. Пазьней у 1920-я гады форма «Клецак» як нарматыўная пачала ўжывацца ў БССР да палітычнай рэформы беларускага правапісу 1933 году, а таксама ў Заходняй Беларусі да падзеяў 1939 году. Цяперашняе афіцыйнае напісаньне назвы места — *Клецк* ().

## Гісторыя

### Раньнія часы
Паводле археалягічных зьвестак, неўмацаванае паселішча дрыгавічоў існавала тут яшчэ ў сярэдзіне ХІ ст. Аднак першы пісьмовы ўпамін пра Клецак датуецца 1127 годам у зьвязку з выправай кіеўскіх князёў на Полацкае княства, у якім брала ўдзел дружына Вячаслава Яраславіча «*ис Клечьска*». У гэты час горад быў сталіцай удзельнага княства.

У 1258 годзе войскі хана Бурундая захапілі і спустошылі Клецак у час іхнай выправы на Наваградзкую зямлю.

### Вялікае Княства Літоўскае

У ХIV ст. Клецкае княства далучылася да Вялікага Княства Літоўскага. Пад 1398 годам упамінаецца князь клецкі Ямант Тулунтавіч. У Сьпісе рускіх гарадоў далёкіх і блізкіх (канец XIV ст.) Клецак значыцца сярод «літоўскіх» замкаў. У 1401 годзе вялікі князь Вітаўт перадаў места свайму брату Жыгімонту Кейстутавічу, у 1404 годзе — князю Раману Фёдаравічу. У 1433 годзе пад Клецкам войскі Жыгімонта Кейстутавіча разьбілі прыхільнікаў Сьвідрыгайлы Альгердавіча. Каля 1492 году вялікі князь Казімер перадаў места і княства Івану Яраславічу, які пакінуў іх у спадчыну свайму сыну Фёдару. 

У 1503 годзе Клецак спалілі крымскія татары. 5 жніўня 1506 году каля места адбылася бітва, у выніку якой войскі Вялікага Княства Літоўскага на чале з князем Міхалам Глінскім разьбілі татараў. Вялікі князь Аляксандар выдаў Клецку прывілей на адзін кірмаш у год. У 1522—1556 гадох места знаходзілася ў валоданьня вялікай княгіні Боны Сфорца.

У 1550 годзе Андрэй Маствілоўскі фундаваў у Клецку Траецкі (Фарны) касьцёл. На 1552 год у месьце было 137 двароў, дзеялі 4 царквы, манастыр і касьцёл. У 1553 годзе тут пачаў дзеяць адзін зь першых на Беларусі кальвінскіх збораў, дзе ў 1560—1563 гадох служыў прапаведнікам Сымон Будны. У 1559 годзе вялікі князь Жыгімонт Аўгуст выдаў месту прывілей на 2 штогадовыя кірмашы. У 1586 годзе ўтварылася Клецкая ардынацыя Радзівілаў. На 1626 год у месьце было 448 двароў, пад 1641 годам упамінаецца Клецкая бібліятэка Радзівілаў.

27 жніўня 1652 году кароль і вялікі князь Ян Казімер надаў Клецку Магдэбурскае права і герб: «*у блакітным полі княская карона, пад якой паляўнічы рог*». За часамі вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай у 1655 годзе маскоўскія захопнікі зруйнавалі Клецак. Насельніцтва места скарацілася ўдвая. У 1683 годзе маршалак вялікі Станіслаў Казімер Радзівіл заснаваў тут дамініканскі кляштар. У гэты час у месьце было 217 двароў, дзеялі драўляныя цэрквы Ўшэсьця і Ўваскрасеньня, працавалі 3 рамесныя цэхі.

За часамі Вялікай Паўночнай вайны ў 1706 годзе швэдзкі аддзел разьбіў пад Клецкам расейскае войска. Кароль і вялікі князь Аўгуст Моцны паўторна надаў месту прывілей на 2 кірмашы штогод. На 1713 год тут было 152 двары.

### Пад уладай Расейскай імпэрыі
У выніку другога падзелу Рэчы Паспалітай (1793 год) Клецак апынуўся ў складзе Расейскай імпэрыі, дзе стаў цэнтрам воласьці Случарэцкага павету. Статус паселішча панізілі да мястэчка, якое стала вядомым у рэгіёне цэнтрам гандлю. У 1796 годзе ў Клецку збудавалі харальную сынагогу. Па здушэньні вызвольнага паўстаньня (1830—1831) у 1832 годзе расейскія ўлады ліквідавалі кляштар дамініканаў, а па здушэньні нацыянальна-вызвольнага паўстаньня (1863—1864) — ґвалтоўна перарабілі касьцёл пад царкву Ўрадавага сыноду Расейскай імпэрыі (Маскоўскай царквы). 3 траўня 1917 году местачкоўцы ўпершыню змаглі ўрачыста адзначыць гадавіну прыняцьця Канстытуцыі 3 траўня.

За часамі Першай сусьветнай вайны ў лютым 1918 году Клецак занялі войскі Нямецкай імпэрыі.


Klecak, Fara. Клецак, Фара (1724).jpg|Фарны касьцёл, 1724 г.
Klecak, Rynak. Клецак, Рынак (1843) (2).jpg|Касьцёл дамініканаў. Абмерны рысунак, 1843 г.
Klecak. Клецак (1850).jpg|Мяшчанская пабудова, сярэдзіна XIX ст.
Kleckaja synagoga. Клецкая сынагога (1938).jpg|Сынагога, 1938 г.


### Найноўшы час
25 сакавіка 1918 году згодна з Трэцяй Устаўной граматай Клецак абвяшчаўся часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 у адпаведнасьці з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі ён ўвайшоў у склад Беларускай ССР. Згодна з Рыскай мірнай дамовай 1921 году Клецак апынуўся ў складзе міжваеннай Польскай Рэспублікі, у Нясьвіскім павеце. У 1924—1931 гадох у месьце працавала беларуская гімназія.

У 1939 годзе Клецак увайшоў у БССР, дзе ў 1940 годзе стаў цэнтрам раёну. У Другую сусьветную вайну з 26 чэрвеня 1941 — да 4 ліпеня 1944 году места знаходзілася пад нямецкай акупацыяй. 6 кастрычніка 1941 году нацысты расстралялі каля 4 тысячаў жыдоў. У 1953 годзе савецкія ўлады ўзарвалі Фарны касьцёл, помнік архітэктуры рэнэсансу.

29 лістапада 1999 году афіцыйна зацьвердзілі гістарычны герб Клецку. 11 лістапада 2008 году з ініцыятывы мясцовага сьвятара Маскоўскага патрыярхату на помнік архітэктуры XVII ст., колішні касьцёл дамініканаў, паставілі пазалочаны купал-цыбуліну, што ёсьць грубым парушэньнем дзейнага заканадаўства. Нягледзячы на звароты грамадзкасьці ў пракуратуру, неўзабаве такія ж купалы паставілі над бакавымі вежамі. 25 сьнежня 2008 году ў Клецку адбылося ўрачыстае асьвячэньне новага касьцёла Найсьвяцейшай Тройцы.


Klecak, Zakaścielnaja, Fara. Клецак, Закасьцельная, Фара (1915-16).jpg|Фарны касьцёл
Klecak, Fara. Клецак, Фара (1930).jpg|Фарны касьцёл з боку апсыды
Klecak, Rynak. Клецак, Рынак (1929).jpg|Касьцёл дамініканаў, 1929 г.
Klecak, Rynak. Клецак, Рынак (J. Bułhak, 04.1932).jpg|Рынак, 1932 г.

Klecak, Tatarskaja, Biełaruskaja gimnazija. Клецак, Татарская, Беларуская гімназія (1924-31).jpg|Беларуская гімназія
Kleckaja synagoga. Клецкая сынагога (1930).jpg|Сынагога
Klecak, Tatarski. Клецак, Татарскі (1919-39).jpg|Мячэт
Klecak, Kašarskaja. Клецак, Кашарская (S. Plater-Zyberk, 1925) (4).jpg|Кашары


## Насельніцтва
### Дэмаграфія


ImageSize = width:auto height:180 barincrement:30
PlotArea = left:50 bottom:20 top:10 right:20
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
Colors =
  id:linegrey2 value:gray(0.9)
  id:linegrey value:gray(0.7)
  id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8)
  id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:12000
ScaleMajor = unit:year increment:2000 start:0 gridcolor:linegrey
ScaleMinor = unit:year increment:500 start:0 gridcolor:linegrey2
PlotData =
  color:cobar width:15
  bar:1552 from:0 till:700 
  bar:1626 from:0 till:2000 
  bar:1683 from:0 till:1100 
  bar:1713 from:0 till:600 
  bar:1897 from:0 till:4700 
  bar:1939 from:0 till:7900
  bar:1959 from:0 till:4100
  bar:1970 from:0 till:5700
  bar:1997 from:0 till:11100
  bar:2009 from:0 till:10761
  bar:2018 from:0 till:11483
TextData=
  fontsize:10px pos:(5,195)
  text:


* **XVI стагодзьдзе**: 1552 год — 0,7 тыс. чал.
* **XVII стагодзьдзе**: 1626 год — 2,0 тыс. чал.; 1683 год — 1,1 тыс. чал.
* **XVIII стагодзьдзе**: 1713 год — 0,6 тыс. чал.
* **XIX стагодзьдзе**: 1897 год — 4,7 тыс. чал.
* **XX стагодзьдзе**: 1939 год — 7,9 тыс. чал.; 1959 год — 4,1 тыс. чал.; 1970 год — 5,7 тыс. чал.; 1991 год — 11 тыс. чал.; 1997 год — 11 тыс. чал.; 1998 год — 10,8 тыс. чал.
* **XXI стагодзьдзе**: 2006 год — 10,4 тыс. чал.; 2007 год — 10,1 тыс. чал.; 2008 год — 10,1 тыс. чал.; 2009 год — 10 761 чал. (перапіс); 2015 год — 11 237 чал.; 2016 год — 11 317 чал.; 2017 год — 11 348 чал.; 2018 год — 11 483 чал.

### Адукацыя
У Клецку працуюць 3 сярэднія, музычная, дзіцяча-юнацкая спартовая школы і селькагаспадарчы прафэсійны ліцэй.

## Забудова
### Вуліцы і пляцы

З усёй урбананімічнай спадчыны Клецку да нашага часу гістарычную назву захавала толькі вуліца Панкратаўская. У тэлефонным даведніку 1939 году ўпамінаюцца Сялянская вуліца, Радзівілімонтаўскі і Сіняўскі тракты.

## Эканоміка
Прадпрыемствы харчовай (малочная, масласыраробная, кансэрвавая, камбікормавая), дрэваапрацоўчай, лёгкай прамысловасьці.

## Турыстычная інфармацыя
### Інфраструктура
Дзее Клецкі гістарычна-этнаграфічны музэй. Спыніцца можна ў гасьцініцы «Клецак».

### Славутасьці
* Гарадзішча (XI—XIII стагодзьдзі)
* Касьцёл Найсьвяцейшай Тройцы (Фарны; XVI ст., захавалася частка заходняй сьцяны)
* Касьцёл Зьвеставаньня Найсьвяцейшай Панны Марыі і кляштар дамініканаў (1684, цяпер царква Ўваскрасеньня Хрыстова Беларускага экзархату Маскоўскага патрыярхату)
* Кашары (1920—1930-я)
* Могілкі юдэйскія
* Мэмырыяльны крыж і камень на месцы бітвы пад Клецкам (1506)
* Сынагога (пачатак ХХ ст.)
* Царква Покрыва Багародзіцы (1876—1879; мураўёўка)
* Шпіталь (1905—1908)

### Страчаная спадчына
* Замак (XVI ст.)
* Капліца (ХІХ ст.)
* Мячэт (1881)
* Сынагога Вялікая (XVIII ст.)

## Галерэя

Klecak, Fara (20.03.2009).jpg|Фарны касьцёл, узарваны бальшавікамі
Klecak, kaścioł daminikanaǔ (20.03.2009).jpg|Былы касьцёл дамініканаў да надбудовы купалоў-цыбулінаў на вежы
Церковь Воскресения Христова.jpeg|Былы касьцёл дамініканаў, інтэр’ер
Klecak, klaštar (20.03.2009).jpg|Кляштар дамініканаў

Клецкія замалёўкі (10).jpg|Гарадзішча
Klecak, carkva (20.03.2009).jpg|Царква-мураўёўка
Klecak, ešybot (20.03.2009).jpg|Ешыбот
Klecak, špital (20.03.2009).jpg|Шпіталь


## Асобы
* Валеры Задаля (1953—2007) — журналіст, грамадзка-палітычны дзяяч
* Уладзімер Кісель (1922—1999) — пэдагог, удзельнік антысавецкага падпольнага руху

## Заўвагі

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 
* Пазднякоў В. Клецк Х — ХVIII стст.: матэрыяльная і духоўная культура беларускага феадальнага горада. ― : БелНДІДАС, 2008. — 287 с.
* 
* 

## Вонкавыя спасылкі
* 
* «Край|BY»: тлустая кропка ў татарскіх наездах — Клецк!
* Інфармацыя на старонцы «Rzeczpospolita wirtualna — Kresy wschodnie»
* Прагноз надвор’я ў м. Клецку


Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XІІ стагодзьдзі