open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
25 лістапада

*  Міжнародны дзень барацьбы за ліквідацыю гвалту ў дачыненьні да жанчын

## Падзеі
* 1783 — пасьля сканчэньня Вайны за незалежнасьць ЗША Нью-Ёрк пакінулі апошнія брытанскія войскі
* 1795 — кароль польскі і вялікі князь літоўскі Станіслаў Аўгуст Панятоўскі адмовіўся ад трона на карысьць расейскай імпэратрыцы Кацярыны II. Каралеўства Польскае і Вялікае Княства Літоўскае спынілі сваё дзяржаўнае існаваньне
* 1867 — Альфрэд Нобэль запатэнтаваў дынаміт
* 1950 — Карэйская вайна: кітайскія войскі пачалі свой першы буйны наступ, ад якога войскі ААН пацярпелі моцную паразу. Згубленыя надзеі на хуткае вырашэньне канфлікту
* 1963 — Джон Фіцджэралд Кенэдзі пахаваны на Арлінгтанскіх нацыянальных могілках
* 1975 — Сурынам атрымаў незалежнасьць ад Нідэрляндаў
* 1992 — парлямэнт Чэхаславаччыны галасуе за падзел краіны на Чэскую Рэспубліку й Славаччыну
* 2000 — Землятрус у Баку 2000 году

## Нараджэньні
* 1714 — Тамаш Жаброўскі, рымска-каталіцкі дзяяч, матэматык, архітэктар
* 1844 — Карл Бэнц, нямецкі канстуктар рухавікоў і аўтамабіляў
* 1881 — Ян XXIII, рымскі папа
* 1911 — Яўген Ціхановіч, беларускі мастак
* 1915 — Аўгуста Піначэт, чылійскі палітык
* 1925 — Нона Мардзюкова, савецкая і расейская кінаакторка
* 1936 — Іван Крэнь, беларускі гісторык
* 1955 — Аляксандар Казулін, палітычны дзеяч, доктар навук, прафэсар
* 1981 — Шабі Алёнса, гішпанскі футбаліст

## Сьмерці
* 1950 — Яганэс Вільгельм Енсэн, дацкі пісьменьнік і паэт, ляўрэат Нобэлеўскай прэміі па літаратуры (1944)
* 1959 — Жэрар Філіп, выбітны францускі актор тэатар і кіно
* 1979 — Мікалай Купчын, беларускі філёзаф
* 1988 — Эльза Марантэ, італьянская пісьменьніца.
* 1988 — Яўгенія Янішчыц, беларуская паэтка
* 1990 — Мераб Мамардашвілі, савецкі філёзаф
* 2016 — Фідэль Кастра, дзяржаўны дзяяч Кубы, вядомы камуніст
* 2020 — Дыега Марадона, выбітны футбаліст за ўсю гісторыю футболу

## Сьвяты
*  — Нацыянальны дзень Босьніі ды Герцагавіны (1943)
*  — Дзень Незалежнасьці Сурынама

### Рэлігійныя
**Каталіцкія**
* памяць сьвятой Кацярыны Александрыйскай
* памяць сьвятой Кацярыны Лабурэ
* памяць сьвятой Лізаветы Ройтэская

**Праваслаўныя**
* памяць прарока Ахіі
* памяць сьвяціцеля Яна V Міласэрднага
* памяць вялебнага Ніка Посьніка
* памяць благаслаўлёнага Яна Растоўскага
* памяць вялебнага Ніла Міраточывага, Афонскага
* памяць сьвятамучанікаў Канстанціна, Уладзімера, Аляксандра, Мацьвея, Зьмітра прасьвітараў
* памяць пакутніка Барыса
* памяць Арсакія Мэдыяланскага
* памяць Апанаса
* памяць Данііла
* памяць папы Лявона I
* памяць пакутніка Мікалая Канстантынопальскага
* памяць пакутніка Саввы Нігдзеліна
* памяць Стафана
* памяць Феадора

## Вонкавыя спасылкі
8 ліпеня

## Падзеі
* 1910 — асобнай кнігай у Санкт-Пецярбургу выходзіць паэма Янкі Купалы «Адвечная песьня»
* 1959 — у Маладэчне на базе Маладэчанскага абласнога краязнаўчага музэю заснаваны Менскі абласны краязнаўчы музэй
* 1993 — распачаўся I зьезд беларусаў сьвету

## Нараджэньні
* 1838 — Фэрдынанд Цэпэлін, нямецкі авіяканструктар
* 1839 — Джон Дэвісан Ракфэлер, амэрыканскі прадпрымальнік, адзін з найбагацейшых людзей за ўсе часы
* 1894 — Пётар Капіца, савецкі фізык, акадэмік, ляўрэат Нобэлеўскай прэміі па фізыцы (1978)
* 1912 — Гаўрыла Верасаў, беларускі савецкі шахматыст, міжнародны майстар
* 1929 — Канстанцін Ціхановіч, беларускі графік
* 1972 — Вольга Караткевіч, беларуская літаратарка, журналістка, навуковы дзеяч
* 1974 — Дзіяна Арбеніна, расейская сьпявачка, паэтка, музыка

## Сьмерці
* 975 — Эдгар, кароль Ангельшчыны з Ўэсэкскай дынастыі, уладарыў у 959—975 гадох
* 1538 — Дыега дэ Альмагра, гішпанскі канкістадор
* 1882 — Гэблат Найт Броўн, ангельскі гравёр, ілюстратар і акварэліст, які пісаў пад псэўданімам *Фіз*
* 1889 — Фларыян Міладоўскі, беларускі кампазытар, піяніст і пэдагог
* 1980 — Францішак Пяткевіч, лекар і беларускі нацыянальны дзеяч
* 1994 — Кім Ір Сэн, лідэр Паўночнай Карэі

## Сьвяты
* , Дзень сям’і, каханьня і вернасьці
Сымбіёз

**Сымбіёз** — шчыльнае суіснаваньне біялягічных відаў. Удзельнікі такога суіснаваньня называюцца сымбіёнтамі.

## Тыпы сымбіёзу
У залежнасьці ад характара дачыненьняў адрозьніваюць наступныя віды сымбіёзу:
* мутуалізм — калі выгаду атрымліваюць абодва партнэры;
* камэнсалізм — калі адзін атрымлівае выгаду, а другому такое суіснаваньне ня шкодзіць.
Аднак некаторыя аўтары называюць сымбіёзам увогуле які заўгодна від суіснаваньня, уключна з паразытызмам.
З гледзішча індывідуальнага арганізма сымбіёз можа быць:
* факультатыўным — калі адзін арганізм можа ўступаць у сымбіёз зь іншым, але гэта не зьяўляецца неабходным для выжываньня;
* аблігатным — калі арганізм ня можа выжыць без сымбіёза.
Напрыклад, рыба-клоўн і марская актынія ствараюць мутуалістычны сыбміёз, абараняючы адна адну ад драпежнікаў. Для рыбы-клоўна такі сымбіёз зьяўляецца аблігатным, бо яна ня можа выжыць без абароны, якую забясьпечвае актынія. Але для катыніі сымбіёз ёсьць толькі факультатыўным, яна можа выжыць самастойна.
Асаблівым відам сымбіёзу зьяўляецца эндасымбіёз — калі адзін сымбіёнт жыве ўнутры другога.

## Вонкавыя спасылкі
1851

## Падзеі
* 11 сакавіка — прэм'ера італьянскай опэры «Рыгалета»

## Нараджэньні
* 

## Сьмерці
* 12 сакавіка — Ян Баршчэўскі, беларускі і польскі літаратар
Гуаякіль

**Ґуаякі́ль** () — найбуйнейшы эквадорскі партовы горад пры ўпадзеньні ракі Ґуаяс у Ціхі акіян (Ґуаякільская затока), цэнтар правінцыі Ґуаяс. Закладзены 15 жніўня 1534 году пад назовам Сант’яґа-дэ-Ґуаякіль. Ґуаякіль першым між эквадорскіх гарадоў атрымаў 9 кастрычніка 1820 году незалежнасьць ад Гішпаніі.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйная старонка муніцыпалітэту места

Катэгорыя:Гарады Эквадору
Чымбараса

Назву **Чымбараса** маюць:

* Чымбараса — вулькан у эквадорскіх Андах.
* Чымбараса — правінцыя Эквадору.
Чымбараса (вулькан)

**Чымбара́са** () — вулькан у цэнтральных Андах у аднайменнай правінцыі, прыблізна 150 км ад сталіцы Эквадору Кіта, найвышэйшая гара краіны (6310 м).

## Крыніцы

Катэгорыя:Вульканы
Катэгорыя:Геаграфія Эквадору
Аб’яднаная габрэйская сацыялістычная рабочая партыя

**Аб’ядна́ная габрэ́йская сацыялісты́чная рабо́чая па́ртыя** (**АГСРП**) – габрэйская нацыянальная партыя сацыялістычнай арыентацыі. Створана 17 ліпеня 1917 у Беларусі, калі на зьезьдзе аб’ядналіся Сацыялістычная габрэйская рабочая партыя (СГРП) ды Сыянісцка-сацыялістычная рабочая партыя (ССРП).

На нарадзе Цэнтральнай рады СГРП і ЦК ССРП была выпрацавана дамова, у якой паказвалася, што «аб'яднаная партыя будзе дамагацца для габрэйскага народа ў Расеі нацыянальнай аўтаноміі, а з пункта гледжаньня канчатковага дазволу габрэйскай праблемы, яна прызнае тэрытарыялізм». Пытаньне аб шляхах, кіроўных да ажыцьцяўленьня ідэі стварэньня самастойнай габрэйскай дзяржавы заставаўся адкрытым. Канчатковае зьліцьцё і стварэньне Аб’яднанай габрэйскай сацыялістычнай рабочай партыі санкыянаваў зьезд, які адбыўся ў жніўні 1917 г. ЦК АГСРП быў складзены з 11 сыяністаў-сацыялістаў і 10 СГРПаўцаў. Новая партыя карысталася вельмі невялікім посьпехам у часткі інтэлігентаў, мяшчан і інш. АГСРП падтрымлівала Часавы ўрад, але ў ёй былі і прадстаўнікі, якія выступалі супраць кааліцыі з буржуазіяй і што ўдзельнічалі ў практычнай працы разам з бальшавікамі. Пасьля кастрычніка 1917 году, адна частка «аб'яднаўцаў» выступіла ў ролі відавочных супернікаў бальшавікоў і прыняла актыўны ўдзел ва ўзброенай барацьбе супрацьстаялых бакоў у розных частках краіны. Іншая, успрыняўшы камуністычныя ідэалы як кіраўніцтва да дзеяньняў, увесну 1919 г. аб’ядналася зь левымі бундаўцамі і стварыла Аб’яднаную габрэйскую камуністычную працоўную партыю, якая ўлілася ўвосень таго жа году ў склад Кампартыі Ўкраіны. У Беларусі левыя аб’яднаўцы ўвайшлі ў склад Габрэйскай камуністычнай партыі, пераназванай затым у Камбунд.

## Крыніца
* Политические партии России: конец XIX — первая треть XX века. М., 1996.

Катэгорыя:Габрэйскія палітычныя партыі
Катэгорыя:Сацыялістычныя партыі
Катэгорыя:Палітычныя партыі Беларусі
Катэгорыя:Беларускія жыды
Эканамэтрыка

**Эканамэ́трыка**, **эканамэ́трыя** — дапаможная эканамічная дысцыпліна, якая вывучае канкрэтныя колькасныя ўзаемасувязі эканамічных аб’ектаў і працэсаў з дапамогай матэматыка-статыстычных мадэляў.

Да эканамэтрычных мадэляў належаць тыя эканоміка-матэматычныя мадэлі, якія дазваляюць праводзіць статыстычныя апэрацыі. З прычыны таго, што за кожнай пераменнай у эканамэтрычнай мадэлі стаіць пэўны статыстычны індыкатар, які з той ці іншай дакладнасьцю вымярае нейкі бок гаспадарчага мэханізму, разьлікі на базе гэтай мадэлі маюць высокую практычную каштоўнасьць. Яны могуць быць выкарыстаныя пры выпрацоўцы эканамічнае палітыкі дзяржавы, рынкавай стратэгіі фірмы і вырашэньні іншых задачаў.

Вядучымі прадстаўнікамі і пачынальнікамі эканамэтрыкі зьяўляюцца нобэлеўскія ляўрэаты Рагнар Фрыш, Ян Тымбэрґен, Васілі Леонцьеф. Мадэлі затраты-выпуск Леонцьефа, вынікі дасьледваньняў Фрыша і Тынбэрґена і іх пасьлядоўнікаў, вытворчая функцыя Коба-Дуґласа і іншыя буйныя эканамэтрычныя распрацоўкі склалі фундамэнт аб’ёмных макрамадэляў доўгатэрміновага і сярэднетэрміновага прагназаваньня.
9 ліпеня

## Падзеі
* 1357 — у Празе закладзены Карлаў мост

## Нараджэньні
* 1578 — Фэрдынанд II (імпэратар Сьвятой Рымскай імпэрыі)
* 1834 — Ян Неруда, чэскі пісьменьнік
* 1933 — Элем Клімаў, савецкі кінарэжысэр
* 1933 — Зінаіда Кірыенка, акторка тэатру і кіно
* 1938 — Лія Ахеджакава, расейская акторка тэатру і кіно
* 1940 — Сева Наўгародцаў, музычны камэнтатар расейскай службы Бі-Бі-Сі
* 1945 — Васіль Булкін, расейскі археоляг, гісторык
* 1946 — Уладзімер Някляеў, паэт, празаік, эсэіст
* 1950 — Віктар Януковіч, чацьверты прэзыдэнт Украіны, прэм'ер-міністар Украіны, лідэр Партыі рэгіёнаў
* 1956 — Том Гэнкс, амэрыканскі актор і прадусар
* 1957 — Марк Алманд, ангельскі сьпявак
* 1964 — Кортні Лаў, салістка амэрыканскага гурту «Hole», удава Курта Кабэйна
* 1964 — Джанлюка Віяльлі, італьянскі футбаліст, трэнэр
* 1970 — Ігар Фісэнка, беларускі дыплямат
* 1986 — Глеб Лабадзенка, беларускі паэт, журналіст

## Сьмерці
* 1441 — Ян ван Эйк, нэдэрляндзкі мастак
* 1677 — Анґэлюс Сылезіюс, нямецкі паэт-містык
* 1947 — Люцыян Жалігоўскі, вайсковы і палітычны дзяяч, генэрал
* 1996 — Сяргей Курохін, расейскі музыкант-авангардыст, кампазытар, рок-піяніст, мастак і рэжысэр, стваральнік і кіраўнік групы «Поп-механика»
* 2005 — Робэрт Шэклі, амэрыканскі пісьменьнік-фантаст

## Сьвяты
*
12 ліпеня

## Падзеі
* 1916 — Ля бэльгійскага гораду Іпр нямецкімі войскамі быў упершыню прыменены атрутны газ іпрыт

## Нараджэньні
* 1815 — Хеблат Найт Броўн, ангельскі гравёр, ілюстратар і акварэліст, які пісаў пад псэўданімам *Фіз*
* 1904 — Паблё Нэруда, чылійскі паэт
* 1904 — Алеся Александровіч, беларуская літаратуразнаўца і пэдагог
* 1906 — Ёсіф Саладкоў, беларускі гісторык
* 1920 — Ядвіга Раманоўская, беларускі арганізатар музэйнай справы, захавальніца літаратурнай і архіўнай спадчыны Я. Купалы
* 1937 — Міхаіл Шэшка, беларускі матэматык
* 1946 — Валянціна Талкунова, савецкая і расейская сьпявачка
* 1958 — Павал Лойка, беларускі гісторык, кандыдат гістарычных навук
* 1976 — Андрэй Міхневіч, беларускі лёгкаатлет
* 1964 — Яланта Шыманэк-Дэраш, польскі дзяржаўны дзяяч
* 1978 — Мішэль Радрыгэс, амэрыканская акторка, вядомая дзякуючы ролі Аны-Люцыі Картэз у тэлесэрыяле «Згубленыя»
* 1990 — Мікіта Найдзёнаў, беларускі паэт-песеньнік і музыка

## Сьмерці
* 1441 — Ашыкага Ёшыноры, японскі шоґун
* 1536 — Эразм Ратэрдамскі, галяндзкі пісьменьнік і філёзаф
* 1843 — Ігнат Даніловіч, беларускі правазнаўца і гісторык
* 1872 — Карнэль Пялікша, адзін з кіраўнікоў паўстаньня 1863—1864 гадоў
* 1965 — Канстанцін Саньнікаў, беларускі і савецкі рэжысэр, актор
* 1990 — Баляслаў Лішчонак, беларускі музыка ў Канадзе
* 1991 — Аляксандар Коршунаў, беларускі літаратуразнаўца
* 1993 — Антун Шолян, харвацкі літаратар
* 2007:
** Намір Нур-Эльдзін, ірацкі фотажурналіст-фрылансэр
** Саід Чмагх, ірацкі тэлеапэратар інфармацыйнае агенцыі «Reuters»
* 2014 — Валерыя Навадворская, расейская палітычная дзяячка, дысыдэнт, журналіст

## Сьвяты
*
16 ліпеня

## Падзеі
* 622 — пачатак мусульманскага календара
* 1228 — кананізаваны Францішак з Асізі
* 1979 — Садам Хусэйн стаў прэзыдэнтам Іраку; Анастас Самоса падаў у адстаўку з пасады прэзыдэнта Нікарагуа

## Нараджэньні
* 1860 — Ота Еспэрсан, дацкі лінгвіст, стваральнік філязофіі граматыкі
* 1872 — Руаль Амундсэн, нарвэскі палярны дасьледнік
* 1879 — Васіль Рагуля, беларускі грамадзка-палітычны дзяяч
* 1896 — Тругвэ Лі, нарвэскі палітык, першы генэральны сакратар ААН
* 1902 — Аляксандар Лурыя, расейскі псыхоляг, заснавальнік нэўрапсыхалёгіі
* 1928 — Робэрт Шэклі, амэрыканскі пісьменьнік-фантаст
* 1936 — Ясуа Фукуда, 91-ы прэм’ер-міністар Японіі
* 1946 — Рэйнальда Арэнас, кубінскі пісьменьнік
* 1957 — Уладзімеж Смалярак, польскі футбаліст
* 1958 — Майкл Флэтлі, ірляндзка-амэрыканскі танцоўшчык, харэограф, актор, музыка
* 1964 — Аляксандар Сыч, украінскі палітык, дацэнт, дэпутат Івана-Франкоўскай абласной рады, намесьнік старшыні УА «Свабода»
* 1968 — Лары Сэнгер, адзін з заснавальнікаў і галоўны рэдактар Вікіпэдыі ў пэрыяд працы ў кампаніі «Боміс»
* 1983 — Адрыян Піц, румынскі футбаліст

## Сьмерці
* 1764 — Іван VI, расійскі імператар
* 1957 — Янка Чарапук, беларускі грамадзка-палітычны дзеяч, арганізатар беларускага жыцьця ў Чыкага
* 1985 — Генрых Бёль, нямецкі пісьменьнік
* 1989 — Герберт фон Караян, аўстрыйскі дырыжор

## Сьвяты
*
19 ліпеня

## Падзеі
* 1900 — пушчана парыскае мэтро
* 1923 — заснаваны горад Алдан
* 1930 — па абвінавачваньні ў прыналежнасьці да «Саюзу вызваленьня Беларусі» арыштаваныя Максім Гарэцкі, Фларыян Ждановіч
* 1949 — Лаос атрымаў незалежнасьць ад Францыі
* 1953 — урачыстае адкрыцьцё ГЭС Сяброўства народаў у Браслаўскім раёне
* 1953 — у Эстоніі пачалося тэлевяшчаньне
* 1988 — у Віцебску пабудаваны летні амфітэатар, самая вялікая сцэна ў Беларусі на 5400 месцаў для гледачоў. Менавіта тут штогод праводзіцца «Славянскі Базар у Віцебску»
* 1990 — Аляксій II склаў паўнамоцтвы Мітрапаліта Санкт-Пецярбурскага ў сувязі з выбраньнем патрыярхам Маскоўскім і ўсея Русі
* 1992 — у Маскве па падазрэньні ў зьдзяйсьненьні крадзяжу 55 цыстэрн з дызэльным палівам быў узяты пад варту Раман Абрамовіч
* 1994 — прэзыдэнтам Украіны стаў Леанід Кучма
* 2003 — Раналдыньнё пераходзіць у футбольны клюб «Барсэлёна»

## Нараджэньні
* 1761 — Васіль Уладзімеравіч Пятроў (пам. 1834), расейскі фізык ды электратэхнік
* 1800 — Хуан-Хасэ Флёрэс () (пам. 1864), першы прэзыдэнт Эквадору
* 1800 — Аляксандар Восіпавіч Карніловіч, дзекабрыст, ваенны гісторык, літаратар
* 1834 — Эдгар Дэга () (пам. 1917), францускі мастак, скульптар
* 1846 — Эдуард Чарлз Пікерынг, амэрыканскі астраном, акадэмік
* 1869 — Лявон Вітан-Дубейкаўскі, беларускі архітэктар, пэдагог ды грамадзкі дзяяч
* 1893 — Уладзімер Маякоўскі, расейскі савецкі паэт
* 1894 — Ежы Паячкоўскі-Дыдынскі, брытанскі вайсковец, вэтэран першай і другой сусьветных войнаў, самы стары чалавер Вялікабрытаніі (пам. 2005)
* 1898 — Гербэрт Маркузэ, нямецкі філёзаф, сацыёляг, які распрацаваў «кактэйль» з марксізму, фройдызму ды экзістэнцыялізму, ідэоляг левых экстрэмістаў на Захадзе
* 1902 — Ільля Архіпавіч Уласенка, генэрал-маёр, Герой Савецкага Саюзу
* 1909 — Сяргей Грыцавец, знакаміты савецкі лётчык-зьнішчальнік 1930-х, Двойчы герой Савецкага Саюзу
* 1934 — Аляксандар Шырвіндт, савецкі ды расейскі актор тэатра ды кіно, народны артыст РСФСР
* 1935 — Васіль Ліванаў, савецкі ды расейскі актор тэатра ды кіно, заслужаны артыст РСФСР
* 1938 — Вахтанг Кікабідзэ, савецкі ды грузінскі актор, сьпявак, сцэнарыст, рэжысёр, аўтар песень
* 1947 — Браян Мэй, гітарыст гурту Queen
* 1960 — Вера Сотнікава, расейская акторка
* 1962 — Энтані Эдвардз (), амэрыканскі актор
* 1971 — Віталь Клічко, украінскі баксэр
* 1987 — Уладзімер Ржэўскі, расейскі футбаліст, гуляе ў абароне за беларускі «БАТЭ»

## Сьмерці
* 1374 — Франчэска Пэтрарка, італьянскі паэт
* 1851 — Тамаш Зан, польскі паэт, сябра таварыства філяматаў
* 1943 — Уладзімер Ярмак, Герой Савецкага Саюзу, стралок, лейтэнант
* 1957 — Мікола Засім, беларускі паэт
* 1984 — Фаіна Ранеўская (нар. 1896), акторка, народная артыстка СССР
* 1990 — Георгі Буркоў (нар. 1933), савецкі актор тэатру ды кіно (фільмы «Яны змагаліся за Радзіму», «Каліна красная», «Іронія лёсу, або Зь лёгкай парай!»)
* 2010 — Ігар Дабралюбаў, беларускі савецкі рэжысэр, сцэнарыст. Вядомы як стваральнік фільму «Белыя росы».

## Сьвяты
* адна з датаў сьвятканьня Дня праграміста
22 ліпеня

## Падзеі
* 1951 — Дэзік і Цыган сталі першымі сабакамі, якія адправіліся ў субарбітальны палёт
* 1962 — праграма Марынэр: Марынэр-1, праляцеўшы некалькі хвілінаў пасьля запуску, зьнішчаны з-за памылкі ў ПЗ

## Нараджэньні
* 1727 — Ігнаці Якуб Масальскі, князь, рэлігійны, грамадзкі й палітычны дзяяч Рэчы Паспалітай, мэцэнат
* 1878 — Януш Корчак, польскі пісьменьнік ды пэдагог
* 1895 — Павал Сухі, савецкі авіяканструктар
* 1916 — Уладзімер Юрэвіч, беларускі пісьменьнік і літаратуразнаўца
* 1936 — Вячаслаў Чамярыцкі, беларускі літаратуразнаўца
* 1942 — Рыгор Сурус, беларускі кампазытар і заслужаны дзяяч мастацтваў Беларусі
* 1946 — Мірэй Мацьё, француская сьпявачка
* 1967 — Міхаіл Грэбень, расейскі актор
* 1984 — Ст’юарт Даўнінг, ангельскі футбаліст

## Сьмерці
* 1967 — Карл Сэндбэрг, амэрыканскі паэт, гісторык, празаік і фальклярыст швэдзкага паходжаньня
* 1983 — Георгі Халасьцякоў, савецкі вайсковы дзяяч, камандуючы Азоўскай і Дунайскай вайсковымі флятыліямі, віцэ-адмірал, Герой Савецкага Саюзу

## Сьвяты
* Міжнароднае матэматычнае сьвята «дзень прыблізна Пі»
23 ліпеня

## Падзеі
* Бітва пад Берасьцем (1792)
* Апошні абаронца Берасьцейскай фартэцыі П. Гаўрылаў трапіў у палон

## Нараджэньні
* 1896 — Антон Валынчык, харавы дырыгент, кампазытар, пэдагог, выкладчык Наваградзкай беларускай гімназіі
* 1962 — Артурас Дубоніс, летувіскі гісторык і мэтрыкант
* 1968 — Стэфані Сэймур, амэрыканская супэрмадэль і акторка
* 1982 — Людміла Калінчык, беларуская біятляністка

## Сьмерці
* 1918 — Лейб Найдус, габрэйскі паэт
* 1966 — Аляксандар Ружанцоў, беларускі вайсковы дзеяч, пісьменьнік, бібліёграф

## Сьвяты
* 
* Дзень Рэвалюцыі Эгіпту
30 ліпеня

## Падзеі
* 1502 — Хрыстафор Калюмб адкрыў Гандурас
* 1900 — у Вялікабрытаніі забароненая дзіцячая праца ў шахтах

## Нараджэньні
* 1511 — Джорджа Вазары, італьянскі архітэктар і мастак (пам. у 1574)
* 1863 — Генры Форд, амэрыканскі прамысловец (пам. у 1947)
* 1796 — Ігнат Легатовіч, беларускі і польскі паэт, пэдагог (пам. у 1867)
* 1911 — Чэслаў Мілаш, польскі літаратар, ляўрэат Нобэлеўскай прэміі ў галіне літаратуры (пам. у 2004)
* 1917 — Ціхан Кісялёў, першы сакратар ЦК КПБ (пам. у 1983)
* 1932 — Васіль Шлапуноў, беларускі навуковец-расьлінавод і распрацоўнік гібрыдаў кукурузы (пам. у 2021)
* 1947 — Арнольд Шварцэнэгер, амэрыканскі актор, культурыст, палітык
* 1947 — Марк Болан, ангельскі сьпявак, гітарыст, заснавальнік гурту T. Rex
* 1948:
** Захар Шыбека, беларускі гісторык, прафэсар
** Жан Рэно, францускі актор
* 1958 — Сяргей Рассадзін, беларускі гісторык, археоляг, геральдыст; доктар гістарычных навук, прафэсар гісторыі
* 1963 — Ліза Кудроў, амэрыканская акторка, пераможца прэміі «Эмі», вядомая як выканаўца ролі Фібі Буфэ ў сэрыяле «Сябры»
* 1974 — Гілары Сўонк, амэрыканская акторка, двухразовая ўладальніца прэміі «Оскар»
* 1980 — Генадзь Блізьнюк, беларускі футбаліст
* 1982 — Анталін Алькарас, парагвайскі футбаліст
* 1991 — Ірына Крыўко, беларуская біятляністка

## Сьмерці
* 1898 — Ота фон Бісмарк, князь, дзяржаўны дзяяч, першы канцлер Нямецкай імпэрыі (нар. у 1815)
* 2007 — Інгмар Бэргман, швэдзкі кінарэжысэр (нар. у 1918)
* 2007 — Мікелянджэла Антаніёні, італьянскі кінарэжысэр (нар. у 1912)
* 2009 — Юры Курненін, беларускі футбаліст і трэнэр (нар. у 1954)

## Сьвяты
* Вануату — Дзень незалежнасьці
Паблё Нэруда

**Па́блё Нэру́да** () ( — ) — паэтычны псэўданім і ад 1946 году сапраўдныя юрыдычныя імя і прозьвішча чылійскага паэта **Рыка́рда Эльесэ́ра Нэфталі́ Рэ́еса Басаа́льта** (), ляўрэата Нобэлеўскае прэміі ў галіне літаратуры 1971 году, аднаго з найвыбітнейшых гішпанамоўных паэтаў ХХ стагодзьдзя. Асабістым сакратаром Паблё Нэруда быў Хорхэ-Энрыке Адум.

За псэўданім узяў прозьвішча чэскага паэта Яна Нэруды.

## Беларускія пераклады
* Крыві бунтоўнай кроплі: Выбр. лірыка / П. Нэруда; Пер., уклад., заўв. і рэд. К. Шэрмана. — Мн.: Маст. літ., 1976.

## Крыніцы

## Літаратура
* 

Катэгорыя:Чылійскія літаратары
Катэгорыя:Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі ў галіне літаратуры
Крэсы

**Крэ́сы** () — афіцыйная назва ў даваеннай Польшчы 1920—1939 земляў, у якія ўваходзілі Заходняя Беларусь і Заходняя Ўкраіна. Слова *kresy* перакладаецца літаральна як "ускраіны". У склад ўваходзілі: Львоўскае ваяводзтва (частка), Наваградзкае ваяводзтва, Палескае ваяводзтва, Віленскае ваяводзтва, Станіслаўскае ваяводзтва, Тарнопальскае ваяводзтва, Валынскае ваяводзтва і Беластоцкае ваяводзтва. Назва паўстала з памкненьняў польскай улады ігнараваць этнічныя сутнасьці гэтых зямель.

## Вонкавыя спасылкі
Хавіер Саляна

**Хавіе́р Саля́на-дэ-Мадар’я́ґа** () ( 14 ліпеня 1942) — гішпанскі палітык, фізык і дыплямат.

З 5 сьнежня 1995 па 6 кастрычніка 1999 — генэральны сакратар Арганізацыі Паўночнаатлянтычнай дамовы.

## Крыніцы

Катэгорыя:Гішпанскія палітыкі
Катэгорыя:Дыпляматы
Леапольд Скульскі

**Леапо́льд Ску́льскі** (; 15 лістапада 1877—1939 (1940?)) — польскі хімік, палітычны дзяяч, прэм’ер-міністар.

## Жыцьцяпіс
Нарадзіўся ў Замосьці. У 1906 годзе скончыў Палітэхніку ў Карлсруэ. Пасьля жыў у Лодзі. Чалец польскага Таварыства гімнастычнага «Сокал». У 1915 годзе заснаваў у Лодзі Народнае аб’яднаньне, якое было блізкае эндэцыі. Пад час выбараў самакіраваньня здабыў мандат дэпутата гораду Лодзі. У 1919 годзе здабыў пасольскі мандат. З 13 сьнежня 1919 да 9 чэрвеня 1920 году — прэм’ер-міністар Польшчы. З 24 ліпеня 1920 да 28 чэрвеня 1921 году — міністар унутраных справаў ва ўрадзе Вінцэнта Вітаса. Падтрымліваў апалячваньне Крэсаў і распаўсюджваньне асадніцтва. Заяўляў, што праз 50 гадоў у Польшчы ня знойдзе ніводнага беларуса нават са сьвечкаю. У 1930-х гадох ня браў удзел у палітычным жыцьці. Быў старшынём Польскага Радыё да 1936 году. Калі выбухнула Другая сусьветная вайна, зьехаў у Пінск, дзе быў арыштаваны НКВД пасьля, таго як прыйшла Чырвоная Армія. Перавезены ў Берасьце, дзе па чутках памёр ці быў забіты.

## Крыніцы

Катэгорыя:Палітыкі мясцовага кіраваньня Польскай Рэспублікі (1918—1939)
Катэгорыя:Дэпутаты Сойму Польскай Рэспублікі (1918—1939)
Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Польскай Рэспублікі (1918—1939)
Катэгорыя:Міністры Польскай Рэспублікі (1918—1939)
Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў БССР
Расалія дэ Кастра

**Кас́тра, Мары́я-Расалі́я-Ры́та дэ** (; 24 лютага 1837 — 15 ліпеня 1885) — гішпанская пісьменьніца і паэтка, адна з найвыбітнейшых прадстаўнікоў гішпанскага пострамантызму. Пісала па-галісійску і па-кастыльску/гішпанску.

Нарадзілася ў Каміна-Нова, прадмесьці Сант’яґа-дэ-Кампастэла (Ґалісія), ахрышчана 24 лютага і запісаная ў мэтрыках Каралеўскага Шпіталю як дачка невядомых бацькоў. Але ж добра вядома, што ейнымі бацькамі былі сэмінарыст Хасэ Мартынэс-Вьёха і шляхцянка Марыя-Тэрэса-дэ-ла-Крус дэ Кастра.

## Кнігі паэзіі
* *La Flor ([[Кветка (Расалія дэ Кастра)|Кветка]])* (1857)
* *A mi madre ([[Маёй маці (Расалія дэ Кастра)|Маёй маці...]])* (1863)
* *Cantares gallegos ([[Галісійскія песьні (Расалія дэ Кастра)|Галісійскія песьні]])* (1863) (па-галісійску)
* *Follas novas ([[Сьвежае лісьце (Расалія дэ Кастра)|Сьвежае лісьце]])* (1880) (па-галісійску)
* *En las orillas del Sar ([[Па-над берагамі ракі Сар (Расалія дэ Кастра)|Па-над берагамі ракі Сар]])* (1884) (па-гішпанску)

## Проза
* *[[La hija del mar]]* (1859) (па-гішпанску)
* *[[Flavio]]* (1861) (па-гішпанску)
* *[[El cadiceño]]* (1863) (па-гішпанску)
* *[[Contos da miña terra I]]* (пазьней выдадзена пад назовам *[[Conto gallego]]*) (1864) (па-галісійску)
* *[[Ruinas]]* (1866) (па-гішпанску)
* *[[Las literatas]]* (1866) (па-гішпанску)
* *[[El caballero de las botas azules]]* (1867) (па-гішпанску)
* *[[El primer loco]]* (1881) (па-гішпанску)
* *[[El domingo de Ramos]]* (1881) (па-гішпанску)
* *[[Padrón y las inundaciones]]* (1881) (па-гішпанску)
* *[[Costumbres gallegas]]* (1881) (па-гішпанску)

Кастра, Расалія дэ
Катэгорыя:Памерлі 15 ліпеня
Катэгорыя:Памерлі ў 1885 годзе
Сэлія Крус

**Кру́с-Альфо́нса, Сэ́лія-дэ-ла-Карыда́д** (; 21 кастрычніка 1924 — 16 ліпеня 2003) — кубінская сьпявачка, адна з найвыбітнейшых прадстаўнікоў стылю «сальса».

Катэгорыя:Кубінскія сьпевакі і сьпявачкі
Рэйнальда Арэнас

**Рэйна́льда Арэ́нас** () (Гальґін, 16 ліпеня 1943 — Нью-Ёрк, 7 сьнежня 1990) — кубінскі пісьменьнік, паэт і драматург.

Арэнас, Рэйнальда
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1943 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся 16 ліпеня
Катэгорыя:Памерлі ў 1990 годзе
Катэгорыя:Памерлі 7 сьнежня
Катэгорыя:Памерлі ў Нью-Ёрку
Чымбараса (правінцыя)

**Чымбара́са** () — адна з 22-х правінцыяў Эквадору, назоў якое паходзіць ад аднайменнага вулькана. Сталіца — горад Рыёбамба. Падзяляецца на 10 кантонаў.

## Кантон (Цэнтар)
# Аляўсі (Аляўсі)
# Ґуамотэ (Ґуамотэ)
# Ґуана (Ґуана)
# Кольта (Вільля-ля-Уньён)
# Куманда (Куманда)
# Пальлятанґа (Пальлятанґа)
# Пэніпэ (Пэніпэ)
# Рыёбамба (Рыёбамба)
# Чамба (Чамба)
# Чунчы (Чунчы)

## Крыніцы

Катэгорыя:Правінцыі Эквадору
24 лістапада

## Падзеі
* 1729 — езуіты заснавалі Пінскую друкарню
* 1793 — Марсэльеза абраная гімнам Францыі
* 1934 — прэзыдэнту Турэцкай Рэспублікі Мустафа Кемаль-паша нададзенае прозьвішча «Ататурк» («бацька туркаў»)
* 1963 — Лі Гарві Освальд забіты Джэкам Рубі ў будынку паліцыі Даласа
* 1969 — Праграма «Апалён»: спускальны апарат Апалён-12 пасьпяхова прывадніўся ў Ціхім акіяне
* 1996 — Рэфэрэндум у Беларусі, што скасаваў падзяленьне ўлады
* 1997 — зьліквідаваная газэта «Свабода»
* 2006 — Расея разьмясьціла ў Беларусі на мяжы з Польшчай 4 дывізіёны сыстэмы С-300

## Нараджэньні
* 1632 — Бэнэдыкт Сьпіноза, нідэрляндзкі філёзаф
* 1713 — Лоўрэнс Стэрн, выбітны ангельскі пісьменьнік XVIII ст.
* 1729 — Аляксандар Сувораў, расейскі палкаводзец
* 1826 — Карлё Калёды, італьянскі пісьменьнік
* 1864 — Анры Тулюз-Лятрэк, францускі мастак
* 1888 — Дэйл Карнэгі, амэрыканскі псыхоляг
* 1889 — Нагамічы Курода, японскі арнітоляг
* 1889 — Зальман Шазар, ізраільскі грамадзкі дзеяч, трэці прэзыдэнт Ізраілю
* 1954 — Эмір Кустурыца, басьнійскі рэжысэр
* 1955 — Эйнар Карасан, ісьляндзкі пісьменьнік
* 1956 — Сяргей Абламейка, беларускі матэматык, акадэмік, доктар тэхнічных навук, прафэсар, рэктар БДУ
*1965 — Андрэй Мельнікаў, беларускі бард і літаратар
*1973 — Гамлет Мхітаран, армянскі футбаліст

## Сьмерці
* 1943 — Мікалай Азбукін, беларускі географ, краязнавец, публіцыст, дзеяч беларускага нацыянальнага руху
* 1963 — Лі Гарві Освальд, адзіны афіцыйны падазраваны ў забойстве амэрыканскага прэзыдэнта Джона Кенэдзі
* 1991 — Фрэдзі Мэрк’юры, брытанскі сьпявак, саліст гурту «Queen»
* 2004 — Артур Гэйлі, амэрыканскі пісьменьнік
* 2006 — Аляксандар Літвіненка, былы падпалкоўнік ФСБ Расеі, дысыдэнт
* 2006 — Філіп Нуарэ, францускі актор

## Сьвяты
*
Сэрбія і Чарнагорыя

**Сэ́рбія і Чарнаго́рыя** (, скарочана *СиЦГ*) — былая краіна на паўднёвым усходзе Эўропы, у цэнтральнай частцы Балканскай паўвыспы, якая існавала з 2003 па 2006 год. Краіна зьяўлялася фэдэрацыяй, што складалася зь дзьвюх рэспублік — Сэрбіі і Чарнагорыі, якія да гэтага ўваходзілі ў склад Югаславіі. Рэспублікі ў складзе фэдэрацыі мелі некаторыя супольныя палітычныя інстытуцыі, асобную эканамічную палітыку і валюту. У краіне былі дзьве сталіцы — Бялград і Падгорыца. Сэрбія і Чарнагорыя мела агульныя межы з Босьніяй і Герцагавінай, Харватыяй, Вугоршчынай, Румыніяй, Баўгарыяй, Македоніяй і Альбаніяй. 21 траўня 2006 году ў Чарнагорыі быў праведзены рэфэрэндум, у выніку якога 55,5% насельніцтва выказалася за аддзяленьне ад Сэрбіі і выхад з фэдэрацыі. Дэклярацыя аб незалежнасьці Чарнагорыі прынятая 3 чэрвеня 2006 году, фармальная дэклярацыя аб незалежнасьці Сэрбіі — 5 чэрвеня.

## Гісторыя

## Палітыка

## Адміністрацыйны падзел

## Геаграфія

## Эканоміка

## Дэмаграфія

## Культура

## Рознае

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Колішнія дзяржавы Эўропы

Катэгорыя:Гісторыя Сэрбіі
Катэгорыя:Гісторыя Чарнагорыі
Катэгорыя:Зьявіліся ў 2003 годзе
1798

## Падзеі
*

## Нараджэньні
* 17 студзеня — Павал Муханаў, расейскі дзяржаўны і вайсковы дзеяч, гісторык
* 26 красавіка — Эжэн Дэлякруа, францускі мастак
* 24 сьнежня — Адам Міцкевіч, польскі паэт беларускага паходжаньня

## Сьмерці
*

## Вонкавыя спасылкі
Эмір Кустурыца

**Эмір Кустурыца** ( 24 лістапада 1954, Сараева, цяпер Босьнія і Герцагавіна) — сэрбскі рэжысэр, сцэнарыст і музыка. Пачаў здымаць кароткамэтражныя фільмы яшчэ ў сярэдняй школе. Скончыў аддзяленьне рэжысуры на факультэце кіно і тэлевізіі Акадэміі музычных мастацтваў (FAMU) у Празе.

## Жыцьцяпіс
Сын — Стрыбар, музыка. Дачка — Дуня, драматург.

У 2005 г. перайшоў з мусульманства ў хрысьціянства (праваслаўе). У 2010 напісаў кнігу «Сьмерць — неправераная чутка», якую прэзэнтаваў 28 кастрычніка ў Бялградзе (Сэрбія).

## Кіно
Студэнцкі фільм «Герніка» («*Guernika*») атрымаў узнагароду на Фэстывалі студэнцкіх фільмаў у Карлавых Варах. Пасьля завяршэньня навучаньня вяртаецца ў Босьнію і Герцагавіну, дзе працуе на сараеўскай тэлевізіі. Першы тэлевізійны фільм «Нявесты прыходзяць» (, 1979) выклікаў шмат спрэчак і неўзабаве быў забаронены. Наступная праца «Буфэт „Тытанік“» (, 1980) паводле аднайменнага апавяданьня Іва Андрыча атрымала ўзнагароду за рэжысуру на тэлевізійным фэстывалі ў Славеніі.

У паўнамэтражным кінематографе дэбютаваў фільмам «Ці памятаеш ты Долі Бэл?» (, 1981). Гэты фільм атрымаў «Залатога льва» на кінафэстывалі ў Вэнэцыі за найлепшы кінематаграфічны дэбют, а таксама быў ўганараваны на фэстывалі ў Пуле.

Наступны фільм «Бацька ў камандыроўцы» (, 1985) прынёс Кустурыцу «Залатую пальму» на кінафэстывалі ў Кане (Францыя). Гэты фільм быў намінаваны на прыз Амэрыканскай кінаакадэміі «Оскар» як найлепшы замежны фільм, хоць ён ня меў вялізнага камэрцыйнага посьпеху (касавыя зборы ў ЗША склалі крыху больш за $16 000).

У 1989 годзе фільм «Дом для павешаньня»() зноў атрымаў узнагароду на кінафэстывалі ў Кане, а таксама ўзнагароду Рабэрта Расэліні. У міжнародным пракаце гэты фільм меў назву «Час цыганоў» ().

Эмір Кустурыца выкладаў рэжысуру ў Акадэміі сцэнічнага мастацтва ў Сараеве, а таксама ва ўнівэрсытэце «Калюмбія» ў Нью-Ёрку.

Амэрыканскі студэнт паказаў Кустурыцу сцэнар, паводле якога ў 1993 годзе быў зьняты яго першы ангельскамоўны фільм «Сон Арызоны» (). Фільм атрымаў «Срэбранага мядзьведзя» і спэцыяльную ўзнагароду журы на кінафэстывалі ў Бэрліне.

Яшчэ адну «Залатую пальму» Кустурыца атрымаў за фільм-драму «Падзямельле»/«Жыла была краіна» () у 1995 годзе. У 1998 годзе стварае рамантычную камэдыю-фарс з жыцьця балканскіх цыганоў «Чорная котка, белы кот» (), за якую атрымлівае «Срэбранага льва» на кінафэстывалі ў Вэнэцыі.

У 2004 годзе выйшаў фільм «Жыцьцё ёсьць цуд» (), адзначаны асаблівай прэміяй на Канскім кінафэстывалі.

## Музыка
Эмір Кустурыца граў на бас-гітары ў гурце «Паліць забаронена» («Zabranjeno pušenje»). Цяпер у складзе гурта «No Smoking Orchestra» грае на гітары. Разам з гуртом гастралююць з назвай «Emir Kusturica & No Smoking Orchestra». 19 сьнежня 2008 году Эмір Кустурыца выступіў з канцэртам у Палацы рэспублікі ў Менску.

## Крыніцы


Катэгорыя:Выпускнікі Акадэміі сцэнічнага майстэрства (Прага)
Катэгорыя:Басьнійскія кінарэжысэры
Катэгорыя:Сэрбскія музыкі
Катэгорыя:Камандоры францускага Ордэна мастацтваў і літаратуры
1928

## Падзеі
* 6 студзеня — пачаў выходзіць беларускі каталіцкі часопіс Chryścijanskaja Dumka
* Сьнежань — заснаваная Гомельская абласная бібліятэка

## Нараджэньні
* 26 лютага — Арыэль Шарон, 11-ы прэм’ер-міністар Ізраілю
* 6 сакавіка — Габрыэль Гарсія Маркес, калюмбійскі пісьменьнік, ляўрэат Нобэлеўскай прэміі
* 28 сакавіка - Зьбігнеў Бжазінскі, амэрыканскі палітоляг, сацыёляг і дзяржаўны дзяяч польскга паходжаньня
* 10 траўня — Арнольд Руўтэль, прэзыдэнт Эстоніі
* 1 чэрвеня — Леакадзія Шышэя, удзельніца беларускага пасьляваеннага супраціву, сябра падпольнай слонімскай арганізацыі «Чайка»
* 14 чэрвеня — Чэ Гевара, аргентынскі рэвалюцыянэр, адна з цэнтральных фігур Кубінскай рэвалюцыі
* 11 лістапада — Алесь Белакоз, беларускі настаўнік, краязнаўца, музэязнаўца
* 30 лістапада — Галіна Арлова, беларуская акторка, народная артыстка Беларусі 
* 16 ліпеня — Робэрт Шэклі, амэрыканскі пісьменьнік-фантаст
* 12 сьнежня — Чынгіз Айтматаў, кіргіскі пісьменьнік

## Сьмерці
* 20 чэрвеня — Аўгустын Пацэвіч, заслужаны лекар Пружаны, філянтроп
Бухта Гуантанама

**Бу́хта Гуанта́нама**, **Бухта Ґуанта́нама** (, ) — марская база ЗША на тэрыторыі кубінскае правінцыі Гуантанама, 15 км ад правінцыйнага цэнтру, гораду Гуантанама.
## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Куба
Гуантанама (горад)

**Гуанта́нама**, **Ґуанта́нама** () — горад на паўднёвым усходзе Кубы, цэнтар аднайменнай правінцыі. Насельніцтва — 208 000. За 15 км ад гораду месьціцца марская база ЗША «Бухта Гуантанама».

## Глядзіце таксама
* Гуантанамэра

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Гарады Кубы
Гуантанамэра

Назоў **Гуантанамэ́ра** маюць:

* Гуантанамэра — папулярная кубінская патрыятычная песьня
* Гуантанамэра — фільм кубінскіх рэжысэраў Тамаса Гут'ерэса-Алеі й Хуана-Карляса Табіё
* Гуантанамэра — марка цыгарэтаў, якія робяць на Кубе
Гуантанамэра (песьня)

«**Ґуантанамэ́ра**» ( — «дзяўчына з Гуантанама») — папулярная кубінская патрыятычная песьня. Хульян Арбон зрабіў адаптацыю верша кубінскага нацыянальнага паэта Хасэ Марці, а Хасэ Фэрнандэс паклаў яго на музыку.

## Глядзіце таксама
* El condor pasa

Катэгорыя:Кубінская музыка
Табака

**Таба́ка** альбо **ню́хальны [[Тытунь|тыту́нь]]** () — тытунь бяздымнага спосабу ўжываньня. Уяўляе сабой раздроблены да стану буйной пудры тытунёвы ліст, высушаны на агні і пастэрызаваны. Бывае розных відаў: для нюханьня і для жаваньня.

## Вытворчасьць

Вырабляецца зь лістоў і сьцябла тытуню, якія мелюць у буйную пудру. У старажытныя часы існавалі маленькія ручныя млынкі для прыгатаваньня табакі ў хатніх умовах. Парашок доўгі час сушаць, а потым араматызуюць. Палітра араматаў на сёньня проста вялізная — ад пэрсіка і апэльсына, да ванілі, бэргамоту і лаванды, язьміну, лімону, мёду, сандалавага дрэва. У Менску можна набыць табаку зь вішняю, абрыкосам, эўкаліптам, малінаю і іншымі. Араматызаваная табака пакуецца ў вакуўмныя каробачкі для захаваньня смаку й патрэбнага ўзроўню вільготнасьці.

## Гісторыя

Найбольшую папулярнасьць табака набыла ў 18 стагодзьдзі. Каралеўскія дамы і хаткі Эўропы, а таксама вышэйшая шляхта з задавальненьнем аддавалася новай забаве. Кароль Людовік XIII, які ўпадабаў табаку, скасаваў у Францыі на яе ўсе забароны, а жонку іншага караля — Гэорга III — нават празвалі *Snuffy Charlotte* (Шарлёта-табанюшка). Пасьля Францускай рэвалюцыі табака стала даступнай і звычайным абываталям, якія з энтузіязмам перанялі гэтую звычку ў шляхты.

У той самы час амэрыканскія каўбоі таксама прасоўвалі табаку ў масы — нюхаць было зручней, чым распальваць цыгару ці цыгарэту, седзячы на кані. Па той самай прычыне «ня маючы магчымасьці паліць тытунь з камфортам у часе хуткай язды» табаку сталі нюхаць многія аўтааматары Вялікай Брытаніі. Гэтыя спадары ў 1912 году адчынілі нават «Клюб табакі». Як лічылі яны, табака — «гэта яшчэ й цудоўны сродак для ачышчэньня носу ад дарожнага пылу».

## Здароўе

Выгоды і прыемнасьці ад табакі, штопраўда, могуць нэгатыўна адбіцца на здароўі.

Навукоўцы сьцьвярджаюць, што табака амаль не павышае рызыку інсульту (на 5% больш выпадкаў, чым у тых, хто ніколі яе не ўжываў), у той час, як цыгарэты павышаюць такую рызыку на 121% (у 2,21 разы). Рызыка ад паленьня цыгарэт увасабляецца ў страту прыблізна 8 гадоў жыцьця, а табакі — толькі 0,04 гады (14,6 дзён) (высновы тых самых навукоўцаў). Пры спажываньні табакі няма гарэньня, значыць, і няма спажываньня смолаў, якія нясуць асноўную шкоду арганізму.

Праціўнікі табакі кажуць пра непрыемны пах з роту, налёт на зубах, рак сьлізістай абалонкі рота й горла, залежнасьць ад нікатыну, парадантоз... Акрамя таго дасьледчыкі знайшлі ў табацы шмат натрыю, які павышае крывяны ціск, а адзін швэдзкі доктар (Боліндэр) устанавіў, што тыя, хто нюхае табаку, у 3 разы часьцей пакутуюць ад гіпэртаніі.

У цэлым лічыцца, што табака нясе куды менш шкоды арганізму, гэта больш бясьпечная альтэрнатыва цыгарэтам. Між іншым, табака, якая таксама ўтрымлівае нікатын, можа быць даволі карысным крокам на шляху да таго, каб спачатку кінуць паліць, а потым і зусім разьвітацца зь нікатынам.

## Тусоўкі нюхачоў

Самая ажыўленая тусоўка snuff’эраў разьмяшчаецца па адрасе "Зборышча нюхачоў". Суполка стала ладзяціць г. зв. 'снаф-сэйшны'. Удзел вольны. Трымайцеся кантакту!

## Глядзіце таксама
*  Тытунь

Катэгорыя:Тытунь
Вялікія Антыльскія астравы

**Вялі́кія Анты́льскія астравы́** — група астравоў у Карыбскім моры на паўночным усходзе ад ЗША і на захадзе ад Малых Антыльскіх астравоў. Гэтую групу складаюць такія астравы, як то Куба, Ямайка, Эспаньёла і Пуэрта-Рыка. Таксама да ліку астравоў могуць далучаць востраў Наваса і Кайманавы астравы.

Поруч з Багамскімі і Малымі Антыльскімі астравамі ўтвараюць гэтак званую Вэст-Індыю. У адрозьненьне ад Малых Антыльскіх астравоў, Вялікія Антыльскія астравы маюць кантынэнтальнае паходжаньне, у той час як Малыя Антыльскія астравы пераважна вульканічнага або каралавага паходжаньня. Праз мову і блізкасьць традыцыяў Вялікія Антыльскія астравы ўважаюцца за частку Лацінскай Амэрыкі. Астравы заўсёды мелі важную стратэгічную значнасьць як браму ў Амэрыку, і ў часы, калі марская моц была вырашальнай у стратэгіі дзяржаваў, яны былі цэнтрам жорсткай канкурэнцыі паміж некалькімі імпэрыямі, галоўным чынам Гішпаніяй, Францыяй і Вялікабрытаніяй, якія імкнуліся ўсталяваць кантроль над рэгіёнам.

## Вонкавыя спасылкі
* 

Катэгорыя:Астравы Карыбскага мора
Тагус

**Та́ґус** (; ; ) — рака ў Гішпаніі й Партугаліі, найдаўжэйшая на Пірэнэйскім паўвостраве (1008 км). Упадае ў Атлянтычны акіян. На берагах Таґусу месьцяцца гарады: Аранхуэс, Таледа, Талявэра, Алькантара (Гішпанія); Сантарэм і Лісабон (Партугалія).

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Рэкі Гішпаніі
Катэгорыя:Рэкі Партугаліі
Кубінскі архіпэляг

**Кубі́нскі архіпэля́г** месьціцца ў паўночна-заходняй частцы Карыбскага мора й складаецца з выспаў Куба, Хувэнтуд і больш за 4200 маленькіх выспаў і выспачак, і падзяляецца ў сваю чаргу на чатыры падархіпэлягі: Каларадас і Хардынэс-дэль-Рэй («Каралёвы сады») на поўначы; Канарэас і Хардынэс-дэ-ла-Рэйна («Каралевіны сады») на поўдні. Прыблізная плошча ўсяго архіпэлягу — 110 922 км². 105 000 км² прыпадаюць на выспу Куба, найбуйнейшую зь Вялікіх Антыльскіх выспаў.

Архіпэляг
Катэгорыя:Архіпэлягі паводле краінаў
Падкастынг

**Падкастынг** (анг. *podcasting*) — новая тэхналёгія вяшчаньня ў Інтэрнэце. Гэта тэхналёгія тыпу аўдыё-блога або радыё-блога, якая з дапамогай фармату RSS дазваляе аўтаматызаваць працэс падпіскі і сьцягваньня аўдыё (звычайна mp3) на партатыўныя mp3-плэеры або на пэрсанальны кампутар.

Тэрмін быў упершыню ўведзены ва ўжытак ві-джэем Адамам Кэры (VJ Adam Curry) з музычнага каналу MTV, і зьяўляецца складаным словам зь дзьвюх частак: ад назвы iPod (вядомага mp3-плэера кампаніі Apple) і ангельскага слова broadcasting (радыёвяшчаньне). З дапамогай гэтай тэхналёгіі кожны карыстальнік вэб, фактычна, можа адчыніць сваю радыёстанцыю ў Інтэрнэце.

## Вонкавыя спасылкі
* Што такое падкастынг
* Першы беларускі сайт падкастынгу (па-расейску)

Катэгорыя:Радыё
Катэгорыя:Блогі
Таледа (правінцыя)

**Тале́да** () — гішпанская правінцыя, якая месьціцца на захадзе Аўтаномнае супольнасьці Кастылія-Ля-Манча. Мяжуе з правінцыямі Мадрыд, Куэнка, Сьюдад-Рэаль, Бадахас, Касэрэс і Авіля. Адміністратыўны цэнтар правінцыі — горад Таледа. Плошча — 15.370 км². Насельніцтва — 578.060 (2003).

## Вонкавыя спасылкі
* Правінцыйная рада

Катэгорыя:Правінцыі Гішпаніі
Грош

**Грош** (нямецкая < лацінская: *grossus*):

1) срэбраная манэта вартасьцю некалькі ці некалькі дзясяткаў дынараў, бітая з 1172 году ў Італіі, з 1266 году ў Францыі (туронскі грош), з 1300 году — у Чэхіі (праскі грош, які ўжываўся і на землях ВКЛ, з пачатковай вагай 3,7 г.) і ў іншых краях Заходняй і Цэнтральнай Эўропы.

У Польшчы грош (3,2 г.) пачаў біць Казімер III Вялікі ў 1367 годзе (кракаўскі грош). Аляксандар Ягелончык быў заснавальнікам Віленскай мынцы, дзе напачатку біліся літоўскія паўграшовікі і дынары, а пасьля і грошы: на авэрсе замест кароны — Пагоня.

1 грош = 3 шэлягі = 12 дэнараў.

У 1501 годзе абвяшчалася роўнасьць й аднолькавасьць кароннага і літоўскага гроша. Аднак вартасьць кароннага складала 4/5 літоўскага. Таму «Ўстава» 1508 году патрабавала для каронных манэтаў роўных правоў зь літоўскімі. Але гэта не адбылося.

Віленская мынца была спынена ў 1506 годзе, пад час наведваньня яе асабіста Жыгімонтам з-за таго, што манэтаў было выбіта больш за патрэбы краіны. Але ўжо ў 1508 годзе яна ізноў распачала працу, б’ючы паўграшовікі ажно да 1529 году.

За часамі Жыгімонта I грош важыў 1,8 г.

З 1526 году біўся выключна паўгрош, пасьля цэлыя і большай вартасьці (паўтарак, дваяк, траяк, чварак, шастак).

Загад, падпісаны Жыгімонтам I у 1535 годзе, загадваў: «У ВКЛ новую манэту ў мынцы біці, грошы, плоскія, каторыя бы былі браны па два палугрошкі». Аднак выпуск грошаў скончыўся на наступны 1536 год. На гэтых манэтах маецца адметная для сусьветнай нумізматыкі зьява — выбіваліся літары (пачатковыя лацінскіх назваў месяцаў), якія азначалі час біцьця: *S* — верасень, *N* — лістапад ў 1535 годзе, ды *F* — люты, *M* — сакавік ці травень, *J* — студзень, чэрвень, ці ліпень, *A* — жнівень у 1536 годзе.

Біцьцё грошай адбывалася па літоўскай (1545—1546) і па польскай стапе (1546—1548). Вага польскага гроша 2,059 грама 375 пробы срэбра, літоўскі грош быў на 1/4 лепшы па срэбры.

У Польшчы грошы біліся ў 1526—1529, 1545—1548 гадах.

З 1752 году грошы ў Рэчы Паспалітай білі ў медзі.

Ад XVI стагодзьдзя да 1918 году грош = 1/30 польскага злотага, ці ½ расейскай капейкі.

2) З часоў Рэчы Паспалітай ІІ (з 1924 году — дасюль): 100 грошай = 1 злоты.

3) Грашовая адзінка Аўстрыі з 1924 году: 100 грошай = 1 шылінг.

## Глядзіце таксама
* Праскі грош
* Туронскі грош
* Кракаўскі грош

Катэгорыя:Нумізматыка
Катэгорыя:Манэты Вялікага Княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай
1659

## Падзеі
* 22 сакавіка — пастанова Сойма «Меньніца ВКЛ» аб біцьці меднага шэлега (баратынкі), ды заснаваньні меньніцы ў Брэсьце

## Нараджэньні
*

## Сьмерці
*
Сэмантыка

**Сэма́нтыка** — галіна мовазнаўства, што вывучае сэнсавы зьмест словаў. Слова «сэмантыка» вынайшаў у канцы XIX стагодзьдзя францускі лінгвіст Мішэль Брэаль, аўтар першага трактата аб сэмантыцы.

У прыватнасьці, сэмантыка мае наступныя аб’екты вывучэньня:
* значэньне складаных словаў;
* унутраная форма словаў, у якіх сустракаецца адсылка да пэўнага канцэпту, або канцэптуальнай структуры;
* сэнсавыя адносіны паміж словамі (адносіны аманіміі, сынаніміі, антаніміі, полісэміі, гіпэраніміі, гіпаніміі, і г. д.);
* разьмеркаваньне актантаў усярэдзіне выказваньняў;
* умовы сапраўднасьці выказваньня;
* крытычны аналіз гаворкі;
* прагматыка, у той ступені, у якой яна лічыцца галіной сэмантыкі.

Нарэшце, сэмантыка знайшла новую вобласьць ужываньня ў вывучэньні моў праграмаваньня ў інфарматыцы, для якой яна была разьвітая фармальна.
Шэлег

**Шэ́лег** (зь нямецкай *Schilling*) — старажытная нямецкая грашовая адзінка (салід), роўная 12 дэнарам (фэнінг).

Як срэбраная манэта ўведзена ў 1372 годзе ў Надрэніі і ў 1380 годзе ў крыжакоў.

У 15 стагодзьдзі перанятая польска-літоўскай манэтарнай сыстэмай.

3 шэлягі = 1 грош (6 дынараў). Біўся таксама ў іншых краінах Заходняй і Паўночнай Эўропы.

Ад паловы 17 стагодзьдзя дробная медзяная манэта (барацінка) Рэчы Паспалітай. Яшчэ яна называлася **грубы шэлег**, (з-за адносна грубой таўшчыні) ці **чырвоны шэлег** (з-за колеру мэталу).

Біўся да 1792 году.

Катэгорыя:Нумізматыка Катэгорыя:Манэты Вялікага Княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай
Актант (лінгвістыка)

**Акта́нт** (ад францускага *actant — «які дзейнічае»*) у лінгвістыцы — актыўны, значны ўдзельнік сытуацыі, моўная канструкцыя, якая запаўняе сэмантычную або сынтаксычную валентнасьць прэдыката.

Тэрмін уведзены ва ўжытак францускім лінгвістам Л. Тэньерам у 1950-х гадох.

Катэгорыя:Мовазнаўства
Глушэньне

**Глушэ́ньне** () — радыёабарона, радыёзаслон, радыёвайна, глушэньне радыёсыгналаў. Па сутнасьці, гэта тое самае радыёвяшчаньне, толькі што замест звычайных тэкставых, музычных або нейкіх яшчэ праграмаў у этэр высылаецца спэцыяльны сыгнал, які ўтвараецца прыстасаваньнем пад назовам «генэратар замінальнага дзеяньня», што генэруе гул і трэск. Акрамя шуму ўжываюцца таксама галасы («мовападобны сыгнал») і нават музыка. Падрыхтаваны сыгнал перадаецца на той частасьці, дзе працуе радыёстанцыя, якую трэба заглушыць.

У 1970-х у СССР глушыліся толькі самыя небясьпечныя ідэалягічныя ворагі — «Радыё Свабода» на розных мовах народаў СССР, а таксама расейскамоўныя праграмы «Голасу Ізраілю», «Радыё Пэкін», «Радыё Тырана». Глушылася таксама бальшыня праграмаў «Радыё Свабодная Эўропа», якое вяшчала на краіны сацыялістычнага лягеру. Рэзкая зьмена сытуацыі настала пасьля ўвядзеньня абмежаванага кантынгенту савецкіх войскаў у Аўганістан. Ад 1980 году Савецкі Саюз распачаў глушэньне расейскіх праграмаў трох гігантаў замежнага радыёвяшчаньня — радыёстанцыяў «Голас Амэрыкі», «Бі-Бі-Сі» і «Нямецкая хваля». Глушэньне Радыё «Свабода» й іншых станцый было спыненае ў 1988 годзе.

## Вонкавыя спасылкі
* 
* R. Pleikys, D. Vildžiūnas. Empire of Noise (фильм).

Катэгорыя:Радыё
Сяргей Навумчык

**Сяргей Навумчык** (15 сьнежня 1961, Паставы, БССР, СССР) — беларускі журналіст і палітык.

## Біяграфія
Нарадзіўся ў Паставах. Скончыў факультэт журналістыкі Беларускага дзяржаўнага ўнівэрсытэту, служыў у войску. Удзельнічаў у самвыдатаўскім друку.

Узначальваў ініцыятыўную групу супраць будаўніцтва АЭС у Віцебскай вобласьці (1988).

У 1990—1996 гадох — дэпутат Вярхоўнага Савету Беларусі, каардынатар парлямэнцкай Апазыцыі БНФ, сябра Канстытуцыйнай Камісіі і парлямэнцкай Камісіі ў пытаньнях СМІ і правоў чалавека, Часовай Камісіі ВС па ацэнцы дзейнасьці службовых і іншых адказных асобаў у сувязі зь ліквідацыяй наступстваў катастрофы на Чарнобыльскай АЭС. Узначальваў інфармацыйнае агенцтва «Павет».

Удзельнічаў у распрацоўцы і прыняцьці Дэклярацыі аб дзяржаўным сувэрэнітэце Беларусі (1990) і абвяшчэньні незалежнасьці Беларусі на нечарговай сэсіі Вярхоўнага Савету 25 жніўня 1991 г.

Суаўтар Канцэпцыі пераходу Беларускай ССР на рыначную эканоміку (восень 1990), аўтар Канцэпцыі інфармацыйнай палітыкі Рэспублікі Беларусь (верасень 1991), суаўтар праекту Пастановы ВС Вб дэманапалізацыі СМІ (кастрычнік 1992), іншых законапраектаў.

11 красавіка 1995 году разам зь іншымі дэпутатамі ад Апазыцыі БНФ абвясьціў у Авальнай залі Дому ўраду галадоўку пратэсту супраць ініцыяванага Лукашэнкам рэфэрэндуму пра дзяржаўную мову і сымболіку. У ноч на 12 красавіка 1995 дэпутаты былі выкінутыя з залі паседжаньняў і жорстка зьбітыя спэцпадразьдзяленьнем КДБ і спэцназам.

13-14 красавіка 1995 году прадстаўляў у Канстытуцыйным судзе пазыцыю групы дэпутатаў ВС у справе манапалізацыі Лукашэнкам СМІ.

У 1996 годзе пакінуў Беларусь. Паводле крыніцы газэты «Свабода», камандуючы памежнымі войскамі Рэспублікі Беларусь выдаў распараджэньне памежнікам затрымаць яго ў выпадку ўезду на тэрыторыю Беларусі. У жніўні 1996 году атрымаў палітычны прытулак у ЗША.

Ляўрэат літаратурнай прэміі Беларускага ПЭН-цэнтру імя Алеся Адамовіча (2006) за кнігу «Сем гадоў Адраджэньня, альбо фрагмэнты найноўшай беларускай гісторыі (1988—1995)».

Намесьнік старшыні Рады БНР (ад 1997). Працуе на «Радыё Свабода» ад 1990 году.

## Кнігі
* Сем гадоў Адраджэньня, альбо фрагмэнты найноўшай беларускай гісторыі (1988—1995). Варшава — Прага: Беларускія Ведамасьці, «Člověk v tisni», 2006. ISBN 80-86961-11-7

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Блог на радыё «Свабода»
* Хто ёсьць хто ў Беларусі 

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Паставах
Катэгорыя:Выпускнікі Беларускага дзяржаўнага ўнівэрсытэту
Катэгорыя:Беларускія журналісты
Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савету Рэспублікі Беларусь 12-га скліканьня
Катэгорыя:Сябры Рады БНР
Катэгорыя:Сябры Кансэрватыўна-Хрысьціянскай Партыі — БНФ
Катэгорыя:Супрацоўнікі і аўтары Радыё «Свабода»