Крэмаль

**Крэмаль** — умацаванае ядро ( цытадэль ) гарадоў Паўночна-Усходняй Русі і Рускай дзяржавы, цэнтральная і найбольш старажытная яго частка. Слова крэмаль пачало распаўсюджвацца з XIV стагодзьдзя, паступова замяніўшы старажытнарускае слова дзяцінец. У структуры старажытнарускіх гарадоў да абнесенага крапасной сьцяной крамлю-дзяцінца ў большасьці выпадкаў прымыкалі 1—2 буйнейшыя па плошчы вакольныя гарады, якія таксама былі ўмацаваны . Неўмацаваныя часткі горада называліся пасадамі . Як правіла, у крамлі знаходзіўся княскі палац, галоўныя храмы, сядзібы фэадальнай шляхты й рамесныя майстэрні, якія абслугоўвалі княскі двор. Для павышэньня абараназдольнасьці крамлі звычайна будаваліся з улікам натуральных пераваг рэльефу мясцовасьці — на мысах у зьліцьця рэк, на ўзвышшах.

Крамлямі таксама называюць некаторыя прыгонныя збудаваньні ( Арэшак, Ям, Івангародзкая крэпасьць ), якія першапачаткова ствараліся не ў якасьці гарадзкіх умацаваньняў, а як памежныя ваенныя фарпосты; крамлямі іменаваліся асобныя манастыры, напрыклад, «Салавецкі» . Некалькі спрэчнае права называцца «крамлём» і рэзыдэнцыі Івана Жахлівага ў Аляксандраўскай слабадзе, нярэдка званай «Аляксандраўскім крамлём», і ўмацаваных рэзыдэнцый архірэяў ( архірэйскіх двароў ) у Табольску й Растове. .

## Этымалёгія
Паходжаньне слова «крэмаль» звычайна выводзяць з слова «акрамя» (пар. Пскоўскі Кром ), якое адны дасьледчыкі трактуюць як «край, мяжа, мяжа», а іншыя зьвязваюць са словам «кромства» — нутро  . Першае значэньне, зьвязанае з краем, сэмантычна блізка да мысавай схемы большасьці старажытнарускіх дзяцінцаў, якія ўзводзіліся пры зьліцьці дзьвюх рэк і толькі пасьля станавіліся "ўнутранымі" крэпасьцямі. Аднакарэнныя словы - абза, акрамя, зацішны  .

Першае летапіснае згадваньне "гарада кромного" датуецца 1113 годам. Перамежную форму з перагласаваньнем о/е зьяўляецца ў летапісе ў 1317 годзе як "кремник ў сувязі з паведамленнем аб будаўніцтве Тверскага кремля. У Маскве слова "кремль" доўгі час выкарыстоўвалася ў спалучэньні з "крэмльскім горадам"  або "крамлен град", што сьведчыць аб *-ль* або -лен як аб суфіксах.

Існуюць іншыя вэрсіі і тлумачэьні слова крэмль:

*

Цалкам аналягічныя расейскім крамлям (хоць да іх такая назва не прымяняецца) акружаныя прыгоннай сьцяной старажытна/сярэднявечныя гарады-крэпасьці Блізкага Усходу (напрыклад, стары горад Ерусаліма ), Еўропы (напрыклад, стары горад Авілы ), Кітая (напрыклад, старыя гарады Сіаня, Датуна ). 

## Крэпасьці [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]]

Славяне не пазьней за IX стагодзьдзі сталі ўзводзіць крэпасьці для абароны сваіх земляў ад ворагаў. Вядома, што скандынавы называлі славянскія землі краінай крэпасьцяў - "Гардарыкі". Арабскі географ Аль-Бакры ( X стагодзьдзе ) пісаў: «І такім чынам будуюць славяне большую частку сваіх крэпасьцяў: яны накіроўваюцца да лугоў, багатым водамі і чаротам, і абазначаюць там месца круглае або чатырохкутнае, гледзячы па форме, якую жадаюць надаць крэпасьці, і па велічыні яе выпіваюць вал, умацаваўшы яе дошкамі й палямі накшталт бітай зямлі, пакуль сьцяна ня дойдзе да жаданай вышыні. І адмяраюцца тады дзьверы, зь якога боку ім заўгодна, і да іх падыходзяць па драўляным мосьце». На грэбені вала ў найстаражытныя часы ўзводзілася драўляная агароджа - частакол або залот (так звалася сьцяна зь бярвеньня, укапаных вэртыкальна на некаторай адлегласці сябар ад сябра і злучаных паміж сабой гарызантальна выкладзенымі бярвеньнямі). Такі спосаб агароджы паселішча быў дастаткова прымітыўны; пазьней больш пераважнымі сталі прыгонныя сьцены са зрубаў .

Крэпасьцяў было нямала: так, у дамангольскай Русі налічвалася каля 400 вялікіх і малых гарадоў; ад многіх зь іх зараз засталіся толькі кругавыя земляныя валы, на якіх у старажытнасьці й разьмяшчаліся прыгонныя сьцены (характэрны прыклад - Рурыкава гарадзішча - стары цэнтар Ноўгарада ). У тыя часы дрэва было асноўным матэрыялам для будаўніцтва крамлёў дзякуючы хуткасьці ўзьвядзеньня, багацьцю матэрыялу, а таксама якія склаліся на працягу стагодзьдзяў цясьлярскім традыцыям.

У VIII стагодзьдзі была ўзьведзена самая раньняя зь вядомых на сёньняшні дзень каменна-драўляных крэпасьцяў - Любшанская крэпасьць каля Старой Ладагі . Да ліку найстаражытных каменна-драўляных крамлёў ставяцца таксама крэпасьць на Труворавым гарадзішчы пад Ізборск ( IX стагодзьдзе ) і першы Стараладаскі крэмаль (канец IX стагодзьдзі, пазьней цалкам перабудаваны). Асобныя каменныя вежы, брама й прасла сьцен зьяўляюцца таксама ў іншых гарадах ( Уладзіміры, Кіеве, Ноўгарадзе, Пераяслаў ): захаваліся / адноўлены (праўда, вельмі далёкія ад свайго першапачатковага аблічча) Залатыя вароты кіеўскага горада Яраслава і Залатыя вароты ўладзімірскага Новага горада .

Асаблівы від каменна-драўляных крамлёў узнікае пад уплывам архітэктурных традыцый Польшчы й Вугоршчыны ў заходняй і паўднёва-заходняй Русі. Асаблівасьцю іх было суседзтва драўляных сьцен і веж з так званымі вежамі - якія стаяць ўнутры крэпасьці (але паблізу ад найбольш уразьлівых участкаў абароны) высокімі каменнымі вежамі, якія выкарыстоўваліся ў тым ліку й у якасьці вартавых вышак. Такія збудаванні, названыя вежамі валынскага тыпу, былі ўзьведзены, напрыклад, у Холмскім, Камянецкім, Гарадзенскім дзяцінцах.

Унутры крэпасьцяў разьмяшчаліся жыцьцёва важныя аб'екты горада, такія як цэрквы, зброевыя склады і майстэрні, адміністрацыйная гаспадарка. Месца для пабудовы крамля звычайна выбіралася на ўзгорку, побач з ракой ці іншымі натуральнымі перашкодамі.

Падчас эпохі мангола-татарскага нашэсьця многія рускія драўляныя й каменна-драўляныя крэпасьці былі ўзяты і разбураны манголамі (спалены датла былі, напрыклад, Казельск і Разань - гарадзішча, цяпер вядомае як Старая Разань ). Шматгадовае мангола-татарскае ярмо затармазіла разьвіцьцё айчыннага фартыфікацыйнага дойлідзтва на паўтары сотні гадоў, бо спыніліся міжусобныя войны і неабходнасьць будаваць крэпасьці адпала.

Традыцыі будаўніцтва крэпасьцяў захоўваліся толькі ў Наўгародзкай і Пскоўскай землях, якія не пацярпелі ад мангольскага нашэсьця. Тут узводзяцца ўпершыню на Русі — крэпасьці, якія былі ня столькі гарадамі ў поўным сэнсе гэтага слова, колькі абароннымі збудаваньнямі: Ізборская крэпасьць, Порхаўская крэпасьць, Капорская крэпасьць, крэпасьць Арэшак, крэпасьць Ям, крэпасьць Карэла, крэпасьць Востраў . Наймацнейшай з рускіх крэпасьцяў стаў Пскоўскі Кром, якому не было роўных на Русі па колькасьці вытрыманых аблог.

## Крамлі Расейскай дзяржавы

У летапісах пад 1317 г. расказваецца пра пабудову Цьвярскога крамля (у арыгінале Цвярскога крэмніка), дзе была ўзведзена драўляная гарадская крэпасьць, якую абмазалі глінай і пабялілі.

Драўляныя крэпасьці ў Расейскай дзяржаве ўзводзяцца практычна паўсюдна - ад далёкаўсходніх земляў да швэдзкіх меж. Асабліва шмат іх было на поўдні, дзе яны служылі зьвёнамі ўмацаваных засечных рыс, якія заступалі шлях у цэнтральныя паветы крымскім татарам. У мастацка-эстэтычным стаўленьні драўляныя крэпасьці нічым не саступалі каменным - і застаецца толькі шкадаваць, што вежы драўляных крамлёў не захаваліся да нашага часу. Драўляныя крэпасьці ўзводзіліся даволі хутка: у 1638 годзе ў Мцэнску крапасныя сьцены Вялікага астрога й Плеценага горада агульнай працягласьцю каля 3 кілямэтраў з 13 вежамі і амаль стомэтровы мост праз раку Зушу ўзвялі ўсяго за 20 дзён. Падобнай выявай падчас паходу на Казань увесну 1551 гады пабудаваны горад Свіяжск : прыгонныя сьцены каля 2,5 кілямэтру даўжынёй, мноства цэркваў і хат былі ўзьведзены ўсяго за месяц.

Сымбалем адраджэньня крамлёўскага будаўніцтва на Русі стала ўзьвядзеньне сьцен белакаменнага Маскоўскага Крамля, якое пачалося ў 1367 годзе ў гады кіраваньня вялікага князя Дзьмітрыя Іванавіча Данскога ; магчыма, белакаменныя сьцены й вежы суседнічалі з драўлянымі фрагмэнтамі. Усяго толькі адна каменная вежа (Дзьмітраўская) была й у збудаваным у 1374 годзе Ніжагародзкім крамлі, астатнія фрагмэнты якога былі драўлянымі.

У далейшым многія крэмлі перабудоўваюцца й умацоўваюцца. Так, Маскоўскі крэмаль пры Іване Трэцім узводзіцца нанова з цэглы.

У XVI—XVII павеках у Рускай дзяржаве было пабудавана каля 30 каменных крэпасьцяў. Нярэдка новыя крамлі маюць у пляне правільную геамэтрычную форму ( Зарайскі, Тульскі крамлі). Тульскі крэмаль унікальны тым, што пабудаваны ў нізіне (што было магчыма з прычыны неразьвітасьці асаднай артылерыі ў качэўнікаў-татараў).

Будаўніцтва крамлёў працягвалася да мяжы XVII-XVIII стагодзьдзяў. Апошняе званае крамлём збудаваньне (а па факце гэта быў умацаваны двор Сыбірскай і Табольскай мітраполіі РПЦ) было ўзьведзена з каменя ў 1699—1717 гадах у горадзе Табольску (самы ўсходні крэмаль у Расее).

## Лёс крамлёў у XVIII-XX стагодзьдях
У XVIII—XX стагодзьдзях многія крэпасьці й крамлі, пазбавіўшыся ваеннага значэньня, былі выведзены за штат і перададзены ў вядзеньне грамадзянскіх улад. Частка крэпасьцяў састарэла і разбурылася ці згарэла ў пажарах. Іншыя былі зьнішчаны падчас горадабудаўнічай рэформы Кацярыны II і пазьней. Амаль цалкам былі разабраныя каменныя Мажайскі крэмаль (за выключэньнем адной вежы з надбрамнай царквой і 11 мэтраў прыгоннай сьцяны, убудаваных у Нова-Мікольскі сабор на крамлёўскім узгорку), Вяземскі крэмаль (акрамя Спаскай вежы), Серпухаўскі крэмаль (фрагмэнты былі разабраны на будаўніцтва Маскоўскага мэтрапалітэна ; засталося толькі два невялікія ўчасткі сьцяны). Некаторыя крамлёўскія пабудовы былі перабудаваны ў XIX стагодзьдзі (напрыклад асобныя вежы Маскоўскага крамля)  . Ні адна з драўляных крэпасцяў не захавалася ў цэласьці да XX стагодзьдзі. Засталіся толькі некалькі вежаў з рэшткамі сьцен і гаспадарчых пабудоў у зауральскіх землях (ад Брацкага, Казымскага, Якуцкага, Бельскага і Ілімскага астрогаў)  .

## Сучасны стан і ахоўны статус
Першыя меры па ахове помнікаў старажытнасьці былі прыняты Пятром I у 1722 годзе. У XIX стагодзьдзі помнікі архітэктуры былі ўзяты пад дзяржаўную апеку, пачалася праца па іх каталягізацыі. Вялікі ўклад у гэту работу ўнесьлі Імпэратарская архітэктурная камісія і Маскоўскае архітэктурнае таварыства  . Указам Мікалая I ад 1826 году забаранялася разбурэньне помнікаў даўніны. Пачаліся работы па рэстаўрацыі й добраўпарадкаваньні крэпасьцей, якія захаваліся ў тым ліку Маскоўскага, Ніжагародзкага, Казанскага й іншых крамлёў  .

## Крэмлі ў філатэліі

У 2009 годзе Пошта Расеі выпусьціла 12 марак з выявамі крэмляў, якія захаваліся  :

У 2017 годзе былі выпушчаны паштовыя маркі наміналам 22 рублі з выявай Аляксандраўскага крамля і 46 рублёў з выявай Валагодзкага крамля .

## Літаратура

* 
* Дайнеко А. И. Нормативно-правовое обеспечение в сфере сохранения объектов недвижимости культурного наследия / Дайнеко А. И, Дайнеко Д. В. // Вестник ИрГТУ. — 2013. — № 9 (80). — С. 140—148.
* Крадин&amp;nbsp;Н.&amp;nbsp;П. Русское деревянное оборонное зодчество. — М.: Искусство, 1988.
*  
* Раппопорт П. А. Древние русские крепости. — М.: Наука, 1965.
* Раппопорт П. А. Зодчество Древней Руси. — Л.: Наука, 1986.
Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі