Суфіксы эспэранта

**[[Эспэранта]] / [[Граматыка эспэранта|граматыка]] / [[Словаўтварэньне ў эспэранта|словаўтварэньне]] / суфіксы эспэранта**
----
**Суфіксы** ў эспэранта служаць пашырэньню слоўніка, дазваляючы з адносна невялікай колькасьці слоў стварыць шмат новых.

## aĉ
Суфікс **-aĉ-** паказвае дрэнную якасьць, зьняважлівыя ці пагардлівыя адносіны.
: domo = дом — **domaĉo** = халупа
: ĉevalo = конь — **ĉevalaĉo** = кляча
: **aĉaĵo** = брыдота

## ad
Суфікс **-ad-** паказвае паўторнасьць, працягласьць дзеяньня, а таксама ўтварае назвы дзеяньняў ад назоўных слоў.
: viziti = наведаць — **vizitadi** = наведваць (неаднаразова)
: pafo = стрэл — **pafado** = страляніна, стральба
: lerni = вучыць — **lernado** = вучоба
: broso = шчотка — **brosado** = дзеяньне *чысьціць шчоткай*
: **ade** = працягла, доўга

## aĵ
Суфікс **-aĵ-** = *нешта канкрэтнае*, абазначае рэч ці прадмэт, які мае ўласьцівасьці, якасьці або зроблены з матэрыялу, згаданага ў корані слова.
: dolĉa = салодкі — **dolĉaĵo** = прысмак, ласунак
: nova = новы — **novaĵo** = навіна
: fino = канец — **finaĵo** = канчатак
: trinki = піць — **trinkaĵo** = напой
: konstruo = будова, будаваньне (дзеяньне) — **konstruaĵo** = пабудова, будынак
: araneo = павук — **araneaĵo** = павуціньне
: ŝafo = баран — **ŝafaĵo** = бараніна
: **aĵo** = рэч, прадмет

## an
Суфікс **-an-** абазначае ўдзельніка нейкага калектыву, жыхара мясцовасьці, пасьлядоўніка ці прыхільніка.
: ŝipo = карабель — **ŝipano** = чалавек, які працуе на караблі
: familio = сям’я — **familiano** = сямейнік
: Eŭropo = Эўропа — **eŭropano** = эўрапеец
: urbo = горад — **urbano** = гараджанін
: Kristo = Хрыстос — **kristano** = хрысьціянін
: **ano** = сябра

## ar
Суфікс **-ar-** паказвае сукупнасьць аднародных прадметаў.
: vorto = слова — **vortaro** = слоўнік
: arbo = дрэва — **arbaro** = лес
: tendo = намёт — **tendaro** = летнік, намётавы лягер
: regi = кіраваць — **registaro** = урад (сукупнасьць урадоўцаў)
: besto = жывёла — **bestaro** = статак, зграя
: **aro** = мноства, група, сукупнасьць

## ĉj
Суфікс **-ĉj-** выкарыстоўваецца для ўтварэньня памяншальных мужчынскіх імёнаў. Пры гэтым магчымае адкіданьне некалькіх літар на канцы кораню.
: Petro = Пётар — **Pecĵo** = Пеценька
: patro = тата — **paĉjo** = татачка

## ebl
Суфікс **-ebl-** абазначае магчымасьць ці прыдатнасьць. (Гл. -end-, -ind-).
: manĝi = есьці — **manĝebla** = ядомы, прыдатны для ежы
: legi = чытаць — **legebla** = чытэльны
: kompreni = разумець — **kompreneble** = зразумела
: **ebla** = магчымы
: **ebligi** = умагчыміць

## ec
Суфікс **-ec-** паказвае на абстрактны стан, якасьць ці ўласьцівасьць.
: bela = прыгожы — **beleco** = прыгажосьць
: juna = малады — **juneco** = маладосьць
: amiko = сябра — **amikeco** = сяброўства
: unu = адзін — **unueco** = адзінства
: alto = вышыня (фізычная велічыня) — **alteco** = высокасьць (якасьць)
: **eco** = уласьцівасьць, якасьць

## eg
Суфікс **-eg-** абазначае больш вялікую ступень, велічыню, уласьцівасьць. (Гл. -et-).
: domo = дом — **domego** = даміна
: vento = вецер — **ventego** = бура
: granda = вялікі — **grandega** = агромністы
: rigi = сьмяяцца — **ridegi** = рагатаць
: **ega** = велізарны, гіганцкі

## ej
Суфікс **-ej-** паказвае на месца з пэўнай уласьцівасьцю ці прызначэньнем. (Гл. -ing-, -uj-).
: lerni = вучыцца — **lernejo** = школа
: herbo = трава — **herbejo** = луг
: ĉevalo = конь — **ĉevalejo** = канюшня, стайня
: libera = вольны — **malliberejo** = вязьніца
: **ejo** = памяшканьне

## em
Суфікс **-em-** паказвае на схільнасьць ці звычку.
: babili = балбатаць — **babilema** = балбатлівы
: postuli = патрабаваць — **postulema** = патрабавальны
: inventi = вынаходзіць — **inventema** = вынаходлівы
: gasto = госьць — **gastema** = гасьцінны
: la sama sekso = той жа пол — **samseksema** = гомасэксуальны
: **emo** = схільнасьць, прыхільнасьць, цяга

## end
Суфікс **-end-** абазначае неабходнасьць, абавязковасьць чаго-небудзь, *тое што павінна быць зроблена*. (Гл. -ebl-, -ind-).
: pagi = плаціць — **pagenda** = такі, які павінны быць аплочаны
: legi = чытаць — **legenda** = такі, які павінны быць прачытаны
: **enda** = абавязковы

## er
Суфікс **-er-** абазначае дробную састаўную часьцінку чагосьці.
: sablo = пясок — **sablero** = пясчынка
: polvo = пыл — **polvero** = пылінка
: pluvo = дождж — **pluvero** = кропля дажджу
: mono = грошы — **monero** = манэта
: **ero** = часьцінка

## estr
Суфікс **-estr-** = начальнік, кіраўнік. (Гл. ĉef-).
: ŝipo = карабель — **ŝipestro** = капітан
: urbo = горад — **urbestro** = мэр, бурмістар
: cent = сто — **centestro** = сотнік
: **estro** = начальнік, шэф.

## et
Суфікс **-et-** абазначае памяньшэньне велічыні, ступені, якасьці. (Гл. -eg-).
: vojo = шлях — **vojeto** = сьцяжынка
: ridi = сьмяяцца — **rideti** = усьміхацца
: knabino = дзяўчынка — **knabineto** = дзяўчо
: **etfingro** = мезенец.
: **eta** = дробны, маленькі

## id
Суфікс **-id-** абазначае дзіця, нашчадка.
: koko = певень — **kokido** = кураня
: kato = кот — **katido** = кацяня
: reĝo = кароль — **reĝido** = каралевіч
: Latino = лацінская мова — **latinida** lingvo = раманская мова, якая паходзіць ад лаціны
: Rahvalodo = Рагвалод — **Rahvalodidoj** = Рагвалодавічы
: **ido** = дзіця, нашчадак.

## ig
Суфікс **-ig-** абазначае *рабіць якім-небудзь, прымусіць рабіць*. Тое, што стаіць перад суфіксам, паказвае вынік дзеяньня. (Гл. -iĝ-).
: akra = востры — **akrigi** = вастрыць
: bela = прыгожы — **beligi** = упрыгожваць
: ridi = сьмяяцца — **ridigi** = сьмяшыць
: edzo = муж — **edzigi** = жаніць
: unu = адзін — **unuigi** = аб’яднаць
: sen vesto = бяз вопраткі — **senvestigi** = распрануць
: **igi** = прымусіць
: **forigi** = прыбраць, выдаліць
: **troigi** = перабольшваць

## iĝ
Суфікс **-iĝ-** абазначае *рабіцца або стаць якімсьці*, пераход у новы стан. Тое, што стаіць перад суфіксам, паказвае вынік зьмены. (Гл. -ig-).
: bela = прыгожы — **beliĝi** = папрыгажэць
: pala = бледны — **paliĝi** = пабляднець
: sidi = сядзець — **sidiĝi** = сесьці, садзіцца
: naski = нараджаць — **naskiĝi** = нарадзіцца
: komenci = пачынаць — **komenciĝi** = пачынацца
: en (la) lito = у ложку — **enlitiĝi** = пакласьціся спаць
: **iĝi** = зрабіцца
: **aliĝi** = далучыцца

## il
Суфікс **-il-** азначае *прылада, інструмант, сродак*.
: tranĉi = рэзаць — **tranĉilo** = нож
: flugi = лётаць — **flugilo** = крыло
: plugi = араць — **plugilo** = плуг
: sonori = зьвінець — **sonorilo** = званок, звон
: komputi = лічыць — **komputilo** = кампутар
: kuraci = лекаваць — **kuracilo** = лекі
: **ilo** = прылада, інструмант, сродак

## in
Суфікс **-in-** абазначае істоту жаночага полу (Гл. vir-).
: viro = мужчына — **virino** = жанчына
: koko = певень — **kokino** = курыца
: profesoro = — **profesorino** =
: fraŭlo = халасьцяк — **fraŭlino** = незамужняя жанчына
: **ina** = жаночы

## ind
Суфікс **-ind-** абазначае *які варты, заслугоўвае чагосьці*. (Гл. -ebl-, -end-).
: legi = чытаць — **leginda** = варты прачытаньня
: vidi = бачыць — **vidinda** = варты, каб на яго паглядзець
: miri = зьдзіўляцца — **mirinda** = дзіўны
: bedaŭri = шкадаваць — **bedaŭrinde** = шкада
: ridi = сьмяяцца — **ridinda** = сьмешны
: **inda** = варты

## ing
Суфікс **-ing-** абазначае рэч, у якую нешта (часткова) ўстаўляюць. (Гл. -uj-, -uj-).
: kandelo = сьвечка — **kandelingo** = падсьвечнік
: glavo = меч — **glavingo** = похвы
: fingro = палец — **fingringo** = напарстак

## ism
Суфікс **-ism-** абазначае вучэньне, палітычную дактрыну ці сыстэму, рэлігійную догму ці напрамак у навуцы, мастацтве.
: Kristano = хрысьціянін — **Kristanismo**, **Kristismo** = хрысьціянства
: vegetara = вэгетарыянскі — **vegetarismo** = вэгетарыянства
: kapitalo = капітал — **kapitalismo** = капіталізм
: rusa lingvo = расейская мова — **rusismo** = расеізм

## ist
Суфікс **-ist-** абазначае прафэсію ці занятак, альбо прыналежнасьць да якога-небудзь руху ці цячэньня.
: kanti = сьпяваць — **kantisto** = сьпявак
: Esperanto = эспэранта — **esperantisto** = эспэрантыст
: kapitalo = капітал — **kapitalisto** = капіталіст
: komunismo = камунізм — **komunisto**, **komunismano** = камуніст

## nj
Суфікс **-nj-** выкарыстоўваецца для ўтварэньня памяншальных жаночых імёнаў. Пры гэтым магчымае адкіданьне некалькіх літар на канцы кораню.
: patrino = маці — **panjo** = маманька
: Maria = Марыя — **Manjo** = Маня

## obl
Суфікс **-obl-** ужываецца для стварэньня кратных лічэбнікаў.
: dua = другі — **duobla** = двайны
: tri = тры — **trioble** = тройчы
: multe = шмат — **multobligi** = памножыць
: **oble** = памножаны на

## on
Суфікс **-on-** ужываецца для стварэньня дробавых лічэбнікаў.
: tri = тры — **triono** = траціна
: du = два — **duone** = напалову
: cent = сто — **centono** = сотая частка, адсотак
: **one** = падзелены на

## op
Суфікс **-op-** ужываецца для стварэньня зборных лічэбнікаў.
: du = два — **duope** = удваіх
: tri = тры — **triopo** = тройня
: **ope** = калектыўна, гуртом

## uj
Суфікс **-uj-** мае тры значэньні:
* **ёмістасьць для чагосьці**
: mono = грошы — **monujo** = кашалёк, партманэтка
: pipro = перац — **piprujo** = перачніца
* **расьліна па пладах**
: pomo = яблык — **pomujo** = яблыня
: rozo = ружа — **rozujo** = разарыюм, градка руж
Каб адрозьніваць ад вазы, што зьмяшчае фрукты, ягады ці кветкі, часта ўжываюць больш дакладныя словазлучэньні: **pomarbo**, **rozbendo**.
* **краіна па народзе**
: Franco = француз — **Francujo** = францыя
: patro = бацька — **Patrujo** = Бацькаўшчына
Апошнім часам для ўтварэньня назвы краіны ўжываюць слова **lando** ці неафіцыйны суфікс **-i-**
: Polujo, **Polio, Pollando** = Польшча.

## ul
Суфікс **-ul-** абазначае асобу, якая валодае якасьцю, паказанай у корані.
: bela = прыгожы — **belulo** = прыгажун, **belulino** = прыгажуня
: antaŭ = перад — **antaŭulo** = папярэднік
: timi = баяцца — **timulo** = баязьлівец
: ĉi tie = тут — **ĉi-tieulo** = тутэйшы
: rampi = поўзаць — **rampuloj** = паўзуны
: **ulo** = пэрсона (не абавязкова мужчынскага полу)

## um
Суфікс **-um-** не мае акрэсьленага значэньня, ён прызначаны для стварэньня слоў, якія неяк зьвязаны з тым, што стаіць перад ім. Кожнае слова, утворанае пры дапамозе гэтага суфікса, трэба вучыць асобна.
: aero = паветра — **aerumi** = праветрываць
: folio = ліст — **foliumi** = гартаць
: kolo = шыя — **kolumo** = каўнер
: kruco = крыж — **krucumi** = укрыжаваць
: mastro = гаспадар — **mastrumi** = гаспадарнічаць, **mastrumo** = гаспадарка
: dek = дзесяць — **dekuma** nombrosistemo = дзесятковая сыстэма зьлічэньня
: **umi** = рабіць нешта неакрэсьленае, дзіўнае, непрыстойнае. *займацца гэтым*.

Катэгорыя:Эспэранта
Эспэранта