Шчучын

**Шчу́чын** — места ў Беларусі, на рацэ Тураўцы. Адміністрацыйны цэнтар Шчучынскага раёну Гарадзенскай вобласьці. Насельніцтва на 2018 год — 15 475 чалавек. Знаходзіцца за 57 км на ўсход ад Горадні, за 7 км ад чыгуначнай станцыі Ражанка (лінія Ваўкавыск — Ліда).

Шчучын — даўняе магдэбурскае мястэчка гістарычнай Лідчыны (частка Віленшчыны), лякальны цэнтар асьветы, навукі і дабрачыннасьці. Да нашага часу тут захаваліся збудаваныя ў стылі клясыцызму комплекс кляштару піяраў з касьцёлам Сьвятой Тэрэзы, могілкавая капліца і палац Друцкіх-Любецкіх, помнікі архітэктуры XIX стагодзьдзя, а таксама эклектычная забудова гістарычнага Рынку.

## Назва
На думку географа Вадзіма Жучкевіча, тапонім Шчучын утварыўся ад прозьвішча Шчука.

У розныя часы дзеля адрозьненьня ад аднайменнага места на Падляшшы насіў прыдомкі *Шчучын [[Літва|Літоўскі]]*, *Шчучын Лідзкі*, *Шчучын Наваградзкі*.

Варыянты назвы ў гістарычных крыніцах: *Шчучынъ* (1553 год).

## Гісторыя

### Вялікае Княства Літоўскае
Першы пісьмовы ўпамін пра Шчучын датуецца 1436 (або 1430) годам, калі ваявода троцкі Пётар Лелюш разам з А. Вязовічам і І. Прасьціловічам заснаваў тут драўляны касьцёл Сьвятога Якуба. У XV—XVIII стагодзьдзях паселішча ўваходзіла ў склад Лідзкага павету Віленскага ваяводзтва.

У другой палове XV — XVI стагодзьдзях Шчучын знаходзіўся ў валоданьні Кучукаў, Кішкаў, Радзівілаў, з пачатку XVII ст. — Лімантаў. У 1-й трэці XVI ст. паселішча атрымала статус мястэчка. У 1537 годзе Шчучын упамінаецца ў Літоўскай мэтрыцы ў зьвязку з тым, што мясцовы жыхар Станіслаў Альшанскі пераехаў у Масты, якія ў той час знаходзіліся ў валоданьні вялікай княгіні Боны Сфорцы. Мястэчка значна пацярпела ад маскоўскіх войскаў І. Хаванскага і казацкіх загонаў В. Залатарэнкі ў вайну Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667), а таксама ад войскаў Карла XII у Вялікую Паўночную вайну (1700—1721).

У XVIII ст. Шчучын перайшоў у валоданьне маршалка дворнага Юзэфа Сцыпіёна. 23 траўня 1761 году кароль і вялікі князь Аўгуст Сас надаў паселішчу Магдэбурскае права і герб: «*у блакітным полі срэбная манаграма I(gnatus) S(cipion) пад залатой каронай*». У 1726 годзе ў Шчучыне адкрыўся калегіюм манаскага ордэну піяраў. Заснавальнікам навучальнай установы лічыцца полацкі войт Юры Хлябніцкі-Юзэфовіч. Некаторы час тут працавала сэмінарыя для ордэнскай моладзі (ці навіцыят), дзе выкладалі ў тым ліку ўсходнія мовы. У 1755 годзе калегіюм узначальваў рэктар Лукаш Расоцкі, выкладалі Кант Выкоўскі (прафэсар усходніх моваў і гісторыі), Юзэф Шаняўскі (тэалёгія), Яўстах Куроўскі (філязофія і этыка), Вінцэнт Клос (прыродазнаўчыя дысцыпліны), Юзэф Кентржынскі (лёгіка і мэтафізыка), Войцех Камароўскі (паэзія і красамоўства). У 1773—1775 гадох з утварэньнем у Рэчы Паспалітай Адукацыйнай камісіі, што праводзіла рэфармаваньне сыстэмы асьветы, Шчучынскую піярскую навучальную ўстанову рэарганізавалі ў 3-клясную падакруговую школу. У 1782—1783 гадох яна налічвала 119 вучняў, 5 настаўнікаў. У 1785—1786 гадох у школе выкладаў Станіслаў Юндзіл, пазьней доктар філязофіі, прафэсар батанікі і заалёгіі Віленскага ўнівэрсытэту. У 1742 годзе ў Шчучыне адкрыўся шпіталь, а ў 1773 годзе — аптэка. У другой палове XVIII ст. на паўночнай ускраіне мястэчка збудавалі палац. У 1785 годзе Станіслаў Юндзіл заклаў школьны батанічны сад, адзін зь першых на Беларусі.

### Пад уладай Расейскай імпэрыі
У выніку трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай (1795 год) Шчучын апынуўся ў складзе Расейскай імпэрыі, дзе сьпярша ўваходзіў у склад Лідзкага павету Літоўскай, потым Гарадзенскай (з 1801), а з 1843 году — Віленскай губэрняў. У 1803 годзе ў выніку чарговай рэарганізацыі школа піяраў атрымала статус 6-кляснай павятовай з гімназічным курсам навук і ўвайшла ў Віленскую навучальную акругу. У 1822—1828 гадох (паводле іншых зьвестак у 1826—1829) у Шчучыне збудавалі мураваны касьцёл Сьвятой Тэрэзы. На 1829 год у мястэчку было 47 будынкаў (17 хрысьціянскіх і 30 юдэйскіх).

Па здушэньні вызвольнага паўстаньня ў 1832 годзе расейскія ўлады зачынілі школу ў Шчучыне разам зь іншымі піярскімі навучальнымі ўстановамі. На 1833 год у мястэчку было 40 будынкаў, на 1863 год — 94, на 1866 год — 123 двары, валасная ўправа, касьцёл, капліца, царква, сынагога, юдэйскі малітоўны дом, аптэка, паштовая станцыя, 2-клясная школа (адкрылася ў 1833 годзе; у 1885 годзе навучаліся 78 хлопчыкаў і 6 дзяўчынак), вінакурня, цагельня і прадпрыемства вырабу вапны, 29 крамаў, 5 піцейных дамоў. Праз Шчучын праходзілі гандлёвыя шляхі на Наваградак і Ліду. У 1888 годзе пачаў працаваць дрэваапрацоўчы завод, які вырабляў паркет, фанэру, шпон (на 1890 год — 30 работнікаў, зьявілася паравая машына).

За часамі Першай сусьветнай вайны ў жніўні 1915 году Шчучын занялі войскі Нямецкай імпэрыі.

### Найноўшы час

25 сакавіка 1918 году згодна з Трэцяй Устаўной граматай Шчучын абвяшчаўся часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 году ў адпаведнасьці з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі ён ўвайшоў у склад Беларускай ССР.

Увосень 1918 году сфармавалася Шчучынская самаабарона — мясцовая вайсковая арганізацыя, якой мэтай была абарона мястэчка ад бальшавікоў. Арганізаваў яе старшы лейтэнант Баляслаў Лісоўскі. Самаабарона пасьпяхова зьнішчала бальшавіцкую актыўнасьць у навакольлі Шчучына. Хоць у пачатку 1919 году мястэчка занялі бальшавікі, аднак неўзабаве яго адбіла польскае войска. 7 чэрвеня 1919 году Шчучын увайшоў у склад Віленскай акругі Грамадзянскай Управы Ўсходніх Земляў — часовай польскай адміністрацыйнай адзінкі. Улетку 1920 году мястэчка зноў занялі бальшавікі, але ўжо ў верасьні яго зноў адбілі польскія войскі. Паводле Рыскай мірнай дамовы 1921 году Шчучын апынуўся ў складзе міжваеннай Польскай Рэспублікі, дзе стаў цэнтрам гміны Наваградзкага ваяводзтва. У гэты час у мястэчку было 239 будынкаў, побач знаходзіўся фальварак Шчучынак (5 пабудоваў). У 1931 годзе Шчучын атрымаў статус места і стаў цэнтрам павету, у гэты час тут працавалі лякарня, настаўніцкая сэмінарыя і пошта.

Па далучэньні Заходняй Беларусі да БССР (1939 год) Шчучыну скасавалі статус места, а 15 студзеня 1940 году ён стаў цэнтрам раёну Баранавіцкай вобласьці. У гэты час працавалі электрастанцыя (магутнасьць 36 кВт), паравы млын, фабрыкі вырабу крупы і фанэры, лесапільны завод (тартак), лякарня на 70 ложкаў, радзільня на 25 ложкаў, амбуляторыя, вэтэрынарны пункт, аптэка, кінатэатар, пошта і тэлеграф, гімназія, ліцэй, 3 няпоўныя сярэднія школы. У Другую сусьветную вайну з 25 чэрвеня 1941 да 13 ліпеня 1944 году мястэчка знаходзілася пад акупацыяй Трэцяга Райху. 20 верасьня 1944 году Шчучынскі раён увайшоў у склад Гарадзенскай вобласьці. 31 жніўня 1962 году Шчучын зноў атрымаў статус места.


Ščučyn, Rynak, Sukieńnicy. Шчучын, Рынак, Сукеньніцы (1929).jpg|Рынак, 1929 г.
Ščučyn, Rynak. Шчучын, Рынак (1930-39).jpg|Рынак. Вежа з гадзіньнікам, 
Ščučyn, Rynak, Pijarski. Шчучын, Рынак, Піярскі (1929).jpg|Рынак. Касьцёл піяраў, 
Ščučyn, Turaŭka. Шчучын, Тураўка (1900).jpg|Калегіюм піяраў, каля 1900 г.

Ščučyn, Drucki-Lubiecki. Шчучын, Друцкі-Любецкі (1917).jpg|Палац, 1917 г.
Ščučyn, Rynak. Шчучын, Рынак (1900).jpg|Царква-мураўёўка, каля 1900 г.
Ščučyn, Haradzienskaja. Шчучын, Гарадзенская (1938).jpg|Вуліца Гарадзенская. Гімназія, 1938 г.
Ščučyn, Turaŭka, Drucki-Lubiecki. Шчучын, Тураўка, Друцкі-Любецкі (1920-29).jpg|Рака Тураўка, 1920-я гг.


## Насельніцтва

### Дэмаграфія


ImageSize = width:auto height:200 barincrement:27
PlotArea = left:50 bottom:20 top:30 right:20
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
Colors =
  id:linegrey2 value:gray(0.9)
  id:linegrey value:gray(0.7)
  id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8)
  id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:21000
ScaleMajor = unit:year increment:5000 start:0 gridcolor:linegrey
ScaleMinor = unit:year increment:1000 start:0 gridcolor:linegrey2
PlotData =
  color:cobar width:15 align:left
  bar:1833 from:0 till:327
  bar:1860 from:0 till:570
  bar:1866 from:0 till:1088
  bar:1897 from:0 till:1742
  bar:1921 from:0 till:1539
  bar:1940 from:0 till:3500
  bar:1959 from:0 till:6500
  bar:1970 from:0 till:10300
  bar:1991 from:0 till:14400
  bar:1991 from:0 till:20300
  bar:2002 from:0 till:16300
  bar:2009 from:0 till:15042
  bar:2017 from:0 till:15511
TextData=
  fontsize:10px pos:(30,195)
  text: Зьмяненьне колькасьці насельніцтва Шчучыну



* **XIX стагодзьдзе**: 1829 год — 190 чал., у тым ліку 70 хрысьціянаў і 120 юдэяў; 1833 год — 327 чал.; 1860 год — 570 чал.; 1863 год — 575 чал.; 1866 год — 1088 чал.; 1897 год — 1742 чал., у тым ліку 1356 юдэяў
* **XX стагодзьдзе**: 1905 год — 3815 чал.; 1921 год — 1539 чал.; 1940 год — 3,5 тыс. чал.; 1959 год — 6,5 тыс. чал.; 1970 год — 10,3 тыс. чал.; 1991 год — 14,4 тыс. чал.
* **XXI стагодзьдзе**: 2002 год — 16,3 тыс. чал.; 2006 год — 15,8 тыс. чал.; 2009 год — 15 042 чал. (перапіс); 2016 год — 15 538 чал.; 2017 год — 15 511 чал.; 2018 год — 15 475 чал.

### Адукацыя
У Шчучыне працуюць 3 сярэднія школы, 6 дашкольных установаў.

### Культура
Дзеюць 2 бібліятэкі, 2 дамы культуры.

### [[Мас-мэдыя]]
Выдаецца раённая газэта «Дзянніца».

## Забудова

### Вуліцы і пляцы

## Эканоміка
Прадпрыемствы машынабудаваньня, сельскагаспадарчага і трактарнага машынабудаваньня, харчовай прамысловасьці.
* ААТ «Аўтапровад»
* ААТ «Шчучынскі масласырзавод»

## Турыстычная інфармацыя

### Інфраструктура
Шчучын уваходзіць у турыстычна-экскурсійны маршрут «Літаратурныя шпацыраваньні над Нёманам». Працуе музэй баявой славы (у будынку ПТВ № 198).
* *Гатэлі*: «Паўлінка», «Элен» і інш.
* *Помнікі*: А. Пашкевіч (Цётцы)

### Славутасьці
* Вайсковы аэрадром «Точный» (1950-я; закінуты)
* Забудова гістарычная (канец XIX — пачатак XX ст,; фрагмэнты)
* Ешыбот (XIX ст.)
* Капліца могілкавая (XIX ст.)
* Касьцёл Сьвятой Тэрэзы і кляштар піяраў (XVIII ст., 1826—1829)
* Палац Друцкіх-Любецкіх (канец XIX — пачатак ХХ ст.)
* Царква Сьвятога Міхала Арханёла (1865; мураўёўка)

### Страчаная спадчына
* Сынагога (XVII/XVIII ст.)

## Галерэя

Ščučyn, kaścioł (3.08.2010).jpg|Касьцёл
Ščučyn, klaštar (3.08.2010).jpg|Кляштар піяраў
Ščučyn, kaplica (3.08.2010).jpg|Капліца могілкавая
Ščučyn, pałac (3.08.2010).jpg|Палац Друцкіх-Любецкіх

Ščučyn, laśnictva (3.08.2010).jpg|Будынак лясьніцтва
Шчучынскія краявіды 21.jpg|Царква-мураўёўка
Цэнтр Шчучына.jpg|Рынак
Шчучынскія краявіды 09.jpg|Гімназія


## Месты-сябры
Шчучын мае 3 месты-сябры ў некалькіх краінах.

## Асобы
* Мікалай Нікалаеў (нар. 1955) — беларускі гісторык і грамадзкі дзяяч
* Ануфры Петрашкевіч (1793—1863) — беларускі і польскі паэт
* Фелікс Стацкевіч (1879—1967) — беларускі грамадзка-культурны дзяяч

## Заўвагі

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 
* Данскіх С. Наш Шчучын. — , 2001. — 207 с.
* Данскіх С. Стагоддзі і падзеі Шчучынскай зямлі. — Баранавічы, 2007. — 251 с.
* Лаўрэш Л. Шчучыншчына // Наша Слова. № 4 (1519), 27 студзеня 2021. 
* 
* Тамковіч Ю. Трагедыя над Шчучынам // Наша гісторыя. 6 (23), 2020.
* 
* 
* 
* 

## Вонкавыя спасылкі
* 
* Сайт Шчучынскай парафіі Ордэна піяраў
* «Щучин online» — Schuchin.grodno.by
* «Виртуальный Щучин»
* Фатаздымкі гораду Шчучын
* Прагноз надвор’я ў м. Шчучыне