Арфэй

**Арфэ́й** () — адзін з найбольш папулярных герояў старажытнагрэцкай міталёгіі, таленавіты музыкант, арганаўт, заснавальнік рэлігійных арфічных містэрый.

## Паходжаньне
У старажытнагрэцкай міталёгіі **Арфэй** лічыўся сынам фракійскага рачнога бога Эагра (па іншай вэрсыі — Апалёна) і музы Каліёпы. Грэцкія лагаграфы сьцьвярджалі, што Арфэй паходзіў з Тракіі й жыў за 11 пакаленьняў да Траянскай вайны. Эліністычныя аўтары падлічылі, што мітычны Арфэй сутыкаецца з прадстаўнікамі некалькіх пакаленьняў, таму прапанавалі вэрсыю, што ў мінулым існавала некалькі герояў зь імем **Арфэй**.

У грэцкім мастацтве Арфэй першапачаткова маляваўся ў лёгкай вопратцы, з арфай, часам у фракійскіх ботах. Зь ІV ст. да н. э. вядомы выявы **Арфэя** ў фрыгійскім капелюшы. У адным зь мітаў выступаў як настаўнік Мідаса, валадара Фрыгіі.

## Міталёгія
У старажытнагрэцкай міталёгіі вобраз Арфэя шчыльна зьвязаны з Апалёнам (чыім каханым ён быў і якога герой шанаваў як бога сонца), а таксама з бажаствамі сьмерці. Але ў клясычную пару́ **Арфэй** успрымаўся перадусім як таленавіты музыкант. Лічылася, што арфу вынайшаў Гермэс, але **Арфэй** удасканаліў яе. Яго музыка зачароўвала людзей, багоў, жывёлаў, расьліны й нават скалы. Сваё дзяцінства ён правёў у Піплеі каля гары Алімп.

Згодна паданьню, першую залатую арфу Арфэй атрымаў ад Апалёна. Яго маці, муза Каліёпа, навучыла хлопчыка складаць вершы й сьпяваць. У пазьнейшы пэрыяд таксама сьцьвярджалася, што Арфэй жыў і вучыўся ў Эгіпце.

### Удзел у экспэдыцыі «Арго»
**Арфэй** зьяўляўся адным з арганаўтаў, герояў, якія на чале Ясона на караблі «Арго» адправіліся з Грэцыі ў Калхіду на пошукі залатога руна. Яго ўнёсак у экспэдыцыю выявіўся падчас сутычкі зь сірэнамі, якія прыгожымі сьпевамі вабілі маракоў да скал. Арфэй пачаў іграць на арфе, каб заглушыць небясьпечныя сьпевы. Толькі адзін з арганаўтаў паддаўся спакусе й скочыў за борт. Цікава, што адна з найстаражытнейшых выяў Арфея ў Дэльфах — гэта барэльеф, на якім Арфэй выступае як арганаўт.

### Арфэй і Эўрыдыка
Жонкай Арфэя стала дрыяда Эўрыдыка. Але іх шлюб быў кароткім. Калі маладая жанчына басанож ішла разам зь іншымі дзяўчынамі, яе укусіла зьмяя. Эўрыдыка памерла. **Арфэй** вырашыў выратаваць каханую й спусьціўся ў замагільны сьвет, дзе кіравалі Аід і Пэрсэфона.

Багі замагільнага сьвету спакусіліся на прыгожы сьпеў **Арфэя** й дазволілі яму забраць Эўрыдыку ў сьвет жывых. Але пры гэтым паставілі ўмову, што цень Эўрыдыкі будзе ісьці за Арфэям, а ён ні воднага разу не азірнецца. Падчас вандроўкі назад Арфэй вырашыў пераканацца, ці разам зь ім яго жонка. Ён азірнуўся й толькі пасьпеў пабачыць зманлівы сілуэт. Эўрыдыка разьвіталася й зьнікла.

Багі адмовілі Арфэю спускацца ў замагільны сьвет яшчэ раз. Ён вярнуўся самотным і адправіўся блукаць па палёх Тракіі. Паводле Авідзія, пасьля канчатковай страты Эўрыдзікі расчараваўся ў жаночым каханьні й навучыў фракійцаў каханьню да юнакоў.

## Сьмерць
У міталёгіі існуе некалькі вэрсый сьмерці **Арфэя**. Найбольш папулярная апавядае пра тое, што ён быў разадраны вакханкамі — прыхільніцамі Дыёніса, ці то за тое, што адмаўляўся шанаваць бога віна (як і ўсіх астатніх багоў, акрамя Апалёна), ці то за тое, што адмовіўся ўдзельнічаць у іх рытуалах. Вакханкі былі пакараны Дыёнісам. З тых часоў тракійскія жанчыны былі вымушаны татуяваць сваё цела. У іншых вэрсыях, **Арфэй** загінуў ад маланкі альбо скончыў жыцьцё самагубствам, каб злучыцца з Эўрыдыкай. Зэўс у памяць пра Арфэя памясьціў яго музычны інструмэнт на неба. Так узьнікла сузор’е Ліра. Сам **Арфэй** атаясамляўся з сузор’ем Лебедзь.


Orphée chez les Thraces.gif|Арфэй сярод тракійцаў (малюнак на старажытнай амфары)
DSC00355 - Orfeo (epoca romana) - Foto G. Dall'Orto.jpg|Арфэя слухаюць зьвяры (мазаіка рымскага часу)
Orpheus & Euridice.jpg|Арфэй і Эўрыдыка (мал. 1993 г.)
Mort d'Orhpée.gif|Забойства Арфэя


## Рэлігія
У Старажытнай Грэцыі Арфэй лічыўся заснавальнікам (або прысьвечаным) самафракійскіх містэрый.

Паводле паданьня, яго галава, адарваная вакханкамі, спусьцілася па рацэ да мора. Хвалі прыбілі яе да вострава Лесбас, дзе быў заснаваны ў яго гонар храм Апалона. У ім галава Арфэя выконвала функцыі аракула.

У VІ — V стст. да н. э. у Старажытнай Грэцыі ўзьнікла містычнае вучэньне — арфэізм, заснаваньне якога таксама прыпісвалася Арфэю. Арфэісты верылі ў адплату за добрыя ўчынкі ў замагільным сьвеце, параўноўвалі чалавечае цела з пасудзінай, у якой пакутуе душа, сваіх рэлігійных правадыроў яны называлі добрымі пастырамі [10]. Лічыцца, што арфэізм адыграў значную ролю ў разьвіцьці старажытнагрэцкай філязофіі, а таксама мог аказаць значнае ўзьдзеяньне на раньняе хрысьціянства.

## Крыніцы

Катэгорыя:Старажытнагрэцкія багі
Катэгорыя:Арганаўты