open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Эталён

**Эталё́н** () — сродак вымярэньняў (або комплекс сродкаў вымярэньняў), які забясьпечвае прайграваньне і (або) захоўваньне адзінкі, а гэтак жа перадачу яе памеру ніжэйстаячым па паверкавай схеме сродкам вымярэньняў і зацьверджанае ў якасьці эталёну ва ўсталяваным парадку.

## Азначэньне паняцьця
* Дакладная мера або дакладны вымяральны прыбор, які служыць для прайграваньня, захоўваньня і перадачы адзінкі вымярэньня якой-небудзь велічыні.
* Вымяральны прыбор большай дакладнасьці, прызначаны для праверкі іншых вымяральных прыбораў.
* Мерка, узор для перайманьня, параўнаньня.

## Найболей вядомыя эталёны
Эталёны даўжыні і масы, якія захоўваюцца ў Міжнародным бюро мер і ваг у Сэўры. Першы зь іх — «архіўны мэтар» — на сёньня мае толькі гістарычную цікавасьць. Другі — эталён кіляграма — захоўвае функцыю міжнароднага эталёну масы.

## Кароткая гісторыя [[Мэтралёгія|мэтралёгіі]]
Прымаўка «ўсякі купец на свой аршын мерае» была дакладная літаральна да пачатку 19 стагодзьдзя, калі зьявіўся дзяржаўны эталён даўжыні. У царскай Расеі сур’ёзна зацікавіліся эталёнамі толькі ў канцы 19 стагодзьдзя. Была створаная Галоўная палата мер і ваг і замоўленыя ў Ангельшчыне дзяржаўныя эталёны даўжыні і масы, узгодненыя зь міжнароднымі.

Па меры разьвіцьця навукі і тэхнікі зьявілася патрэба ў вялікай колькасьці іншых эталёнаў. Напрыклад, эталён частаты, часу, тэмпэратуры, напругі і г. д. Прагрэс ня толькі ўводзіў новыя эталёны, але і падвышаў дакладнасьць старых. Даўжыня аднаго мэтра ў сапраўдны момант усталяваная роўнай шляху, якое праходзіць сьвятло ў вакуўме за (1 / 299 792 458) сэкунды.

## Крыніцы

## Глядзіце таксама
* Мэтралёгія

Катэгорыя:Мэтралёгія
Шлях

**Шлях** — шматзначны тэрмін.
* **Шлях** — тое ж самае, што і дарога.
* **[[Шлях (фізыка)]]** ў фізыцы — даўжыня ўчастку траекторыі матэрыяльнай кропкі, пройдзенага ёю за вызначаны час.
* **[[Шлях (Старажытная Русь)]]** у Старажытнай Русі ў XIV — 1-й палове XVI стагодзьдзяў — адміністрацыйна-тэрытарыяльныя адзінкі, падуладныя асобам палацавага апарата рускіх князёў, зь якіх зьбіраліся сродкі на ўтрыманьне двара.
* **Шлях** — тое ж самае, што дао, найважнае паняцьце кітайскай філязофіі і рэлігіі.
* Шлях (тапалёгія) — бесьперапыннае адлюстраваньне адрэзка [0,1] у тапалягічную прастору.
* Шлях — Ісус Хрыстос казаў, што Ён ёсьць ісьціна, шлях і жыцьцё.
* Шлях — канцэртны альбом гурта Стары Ольса, запісаны падчас выступаў 2002—2003 гадоў.
* Шлях — альбом 1996 году беларускага барда А.Мельнікава.
* Шлях —  выданьне Баранавіцка-Берасьцейскага аддзяленьня БНФ «Адраджэньне».

## Складовыя тэрміны
* Млечны Шлях — галяктыка.
Даўжыня

**Даўжыня** — гэта памер прадмету ў падоўжным кірунку (звычайна, гэты кірунак найбольшага памеру), г. зн. адлегласьць паміж яго двума найболей аддаленымі пунктамі, вымераны гарызантальна, у адрозьненьне ад вышыні, якая вымяраецца ў вэртыкальным кірунку, а таксама шырыні або таўшчыні, якая вымераюцца папярок аб’екта (пад прамым кутом да даўжыні). У фізыцы тэрмін «даўжыня» звычайна выкарыстоўваецца як сынонім «адлегласьці» і пазначаецца L або l.

Даўжыня — гэта мера адзінкавай памернасьці, тады як плошча — двухмерная, аб’ём — трохмерная. У большасьці сыстэм вымярэньняў адзінка даўжыні — фундамэнтальная адзінка вымярэньня, на аснове якой утвораюцца іншыя адзінкі.

## Глядзіце таксама
* Даўжыня крывой
* Адзінкі вымярэньня даўжыні

## Крыніцы

Катэгорыя:Вымярэньне
Агада

**Агада** (або Хаггада; арамейскі: אַגָּדָה, הַגָּדָה — «апавяданьне») — літаратура Талмуда (Вусны Закон), якая зьмяшчае афарызмы і павучаньні рэлігійна-этычнага характару, гістарычныя паданьні і легенды, прызначаныя палегчыць ужываньне «кодэкса законаў» — Галяхі.

## Літаратура
* Фруга С. Г. Берлин, изд. С. Д. Зельцмана
* Перла. Ozar leschon chachamim. Варшава, 1900
* Himan. Bet Waad Lachachamim. 1902
* Фин и Каценеленбоген. Мировоззрение талмудистов, тт. I—III. — СПб. 1874—1876
* Bacher A. Der Tanaiten. I—II Bde. Strassburg. 1884—1892
* Bacher A. A. d. babylon. Amoräer, 1878 и A. d. palästin. Amoräer, 3 тт., 1892—1899.
* Weiss. Dor wedorschow, тт. I—III.

## Вонкавыя спасылкі

* Сайт з ілюстрацыямі да Агады. Мастак Адольф Ашараў

Катэгорыя:Юдаізм
Катэгорыя:Габрэйская літаратура
Даўжыня (неадназначнасьць)

Даўжыня ў асноўным значэньні — працягласьць аб'екта ў падоўжным кірунку (звычайна гэты кірунак найбольшага памеру). 

Спэцыфічныя значэньні:
*Даўжыня крывой.
Даўжыня крывой

**Даўжынёй крывой** у мэтрычнай прасторы (X,\rho) завецца варыяцыя адлюстраваньня, што задае крывую,
г.з. даўжыня крывой \gamma:[a,b]\to X ёсьць велічыня роўная:
: \sup\limits_{P} \sum\limits_{k=0}^m \rho(\gamma(x_{k+1}),\gamma(x_k)),
дзе дакладная верхняя грань бярэцца па ўсіх разьбіцьцях P адцінка [a,b].

## Зьвязаныя азначэньні
Калі даўжыня канцавая, то кажуць, што крывая **выпрастальная**, у адваротным выпадку **невыпрастальная**.

## Формулы
Калі крывая клясы C^1 у \R^n, то яе даўжыня роўная:

* У агульным выпадку \mathbb{R}^n — \int\limits_a^b \sqrt{\sum\limits_{k=1}^n \left( f'_k (t) \right)^2} \, dt.
* У \mathbb{R}^3 — \int\limits_a^b \sqrt{(x'(t))^2 + (y'(t))^2 + (z'(t))^2}\, dt.
* Калі крывая зададзеная ў \mathbb{R}^2 як *f(x)*, то даўжыня роўная \int\limits_a^b \sqrt{1 + (f'(x))^2}\, dx.

## Глядзіце таксама

* Варыяцыя функцыі

Катэгорыя:Крывыя
Yaki-Da

**Yaki-Da** — швэдзкі поп-гурт, створаны ў 1994 годзе ў Гётэборгу. Складаўся са сьпявачак Мары Кнутсэн () і Лінды Шэнбэрг ().

## З гісторыі гурту
Гурт быў зьвязаны з удзельнікам і прадусарам гурту Ace of Base Ю́насам «Джокерам» Бэргрэнам (). Менавіта Бэргрэн прадусаваў першы альбом «Yaki-Da» і быў аўтарам бальшыні песень да яго.

Першы альбом, які меў назву *Pride* (1995), атрымаў значную папулярнасьць у краінах Эўропы і Азіі, найперш дзякуючы гітам «I Saw You Dancing» і «Show Me Love».

Замацаваць свой посьпех надалей гурт ня здолеў. Другі альбом *A Small Step for Love* (1998), створаны без удзелу Бэргрэна, быў сустрэты слухачамі прахалодна. У 2000 годзе гурт спыніў існаваньне.

## Дадатковыя зьвесткі
Песьня «I Saw You Dancing» атрымала вядомасьць на постсавецкай прасторы сярэдзіны 1990-х гадах. Расейскі шоўмэн Сяргей Мінаеў зрабіў жартаўлівую кавэр-вэрсію гэтага гіта пад назвай «*Минаки-Да*». У Беларусі песьня была перакладзена на заходнепалескую гаворку і пад назвай «*З тобою в танці*» выконвалася на адным з фэстываляў «Етвызь».

## Вонкавыя спасылкі
* Старонка Yaki Da на Last.fm

Катэгорыя:Поп-гурты Швэцыі
Катэгорыя:Эўрадэнс-гурты
Катэгорыя:1994 год у музыцы
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1994 годзе
Ісак I Камнін

**Ісак I Камнін** (; 1005 — ) — імпэратар бізантыйскі (1057—1059), фактычны пачынальнік дынастыі Камнінаў. Сын Мануіла Эротыка Камніна, дзеяча часоў імпэратара Базыля II. Быў жанаты з Кацярынай, дачкою баўгарскага цара Івана Ўладзіслава.

Займаў пасаду магістра і камандаваў усходнім войскам Бізантыйскае імпэрыі, ваяваў зь сяльджукамі. Быў пазбаўлены пасады імпэратрыцай Тэадорай. Прыйшоў да ўлады ў выніку вайсковага перавароту ў Канстантынопалі, але праз два гады, пасьля палітычнае паразы, саступіў пасаду Канстантыну Дуку. Зрокся ўлады ў сьнежні 1059 году, пастрыгся ў манахі Студыйскага манастыра, дзе і памёр 31 траўня 1060 году.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1005 годзе
Катэгорыя:Рымскія імпэратары
Катэгорыя:Імпэратары Бізантыі
Катэгорыя:Камніны
Мануіл Эротык Комнін

**Мануіл Эротык Комнін** ( ? — 1020) — бізантыйскі ваеначальнік канца 10 — пачатку 11 стст.

Вызначыўся пры абароне горада Нікеі ад Варды Скліра, які паўстаў супраць імпэратара Васіля II. Пры пасярэдніцтве Мануіла 11 кастрычніка 989 паміж імі быў заключаны мір. Мануіл атрымаў ад імпэратара землі ля сучаснага горада Кастамону (*Кастра Комнэнан*) у Малой Азіі, паклаўшы пачатак узвышэньню свайго сямейства. Быў жанаты двойчы.

Катэгорыя:Камніны
Катэгорыя:Бізантыйская імпэрыя
Катэгорыя:Памерлі ў 1020 годзе
Ганна Комніна

**Ганна Комніна** (1 сьнежня 1083 — каля 1154), бізантыйская прынцэса і пісьменьніца, дачка імпэратара Аляксея I Комніна і Ірыны Дукі.

Атрымала добрую адукацыю, вывучала гісторыю, філязофію і матэматыку. У 14 гадоў выйшла замуж за Нічыпара Ўрыенія. Разам з маці спрабавала дамагчыся ад бацькі, каб той зрабіў Нічыфара спадкаемцам імпэратарскага стальца, а ўласнага сына Яна пазбавіў бы спадчыны. Калі ў 1118 Ян заняў сталец, ачоліла змову супраць яго, але пасьля няўдачы змовы была вымушана пастрыгчыся ў манастыр, дзе і напісала вядомую «Алексіяду».

Катэгорыя:Камніны
Катэгорыя:Нарадзіліся 1 сьнежня
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1083 годзе
МКГСС

**МКГСС** — сыстэма адзінак вымярэньня, у якой асноўнымі адзінкамі зьяўляюцца мэтар, кіляграм-сіла і сэкунда; яе завуць таксама тэхнічнай сыстэмай адзінак. МКГСС аформілася ў сярэдзіне XIX стагодзьдзя; у цяперашні час не выкарыстоўваецца.

У сыстэме МКГСС адзінка масы была вытворнай адзінкай — яна вызначалася як маса, якой сіла ў 1&nbsp;кгс перадае паскарэньне 1&nbsp;м/с². Яна звалася «тэхнічная адзінка масы» (пазначаецца т.&nbsp;а.&nbsp;м.) або «інэрта» і складала 9,80665&nbsp;кг. Такая адзінка была вельмі нязвыклай, таму ўсюды, дзе можна, замест масы пісалі вага (напрыклад, замест шчыльнасьці выкарысталі ўдзельная вага, якая вымяралася ў кгс/м³).

Адным з вынікаў выкарыстаньня вагі замест масы стала тое, што ў ракетнай тэхніцы ўдзельны імпульс традыцыйна вымяраюць у сэкундах, разумеючы яго як імпульс на адзінку *вагі* паліва. Калі жа пад удзельным імпульсам разумець імпульс на адзінку *масы*, то ён будзе вымярацца ў мэтрах у сэкунду і будзе роўны хуткасьці заканчэньня газу з ракетных рухавікоў.

Катэгорыя:Сыстэмы вымярэньня
Нічыпар Комнін

**Нічыпар Комнін** (?-1026) - брат Мануіла Комніна.

Пры імпэратары Васілі II Баoгарабойцы быў архонтам Мідыі і Аспраканіі з прылеглымі землямі. У 1026 узьняў паўстаньне супраць Канстанціна VIII і за гэта быў асьлеплены.

Катэгорыя:Камніны
Алексій I Камнін

**Алексій I Камнін** (;  1048 — 15 жніўня 1118) — імпэратар бізантыйскі (1081—1118).

Паходзіў з правінцыйнай ваеннай арыстакратыі, зь яе дапамогаю захапіў уладу. Перасьледваў багамілаў, задушыў шматлікія мяцяжы арыстакратыі, адбіў наступ нарманаў на чале з Робэртам Гўіскарам, удала ваяваў супраць сэльджукаў і печанегаў.

Агульны вайсковы й эканамічны заняпад Бізантыі вымусіў яго зьвярнуцца да папы Урбана II па вайсковую дапамогу Захаду. Гэты заклік наўпрост прывёў да збору Першага крыжовага паходу.

З дапамогай крыжакоў вярнуў Бізантыйскай імпэрыі частку Малой Азіі. У 1108 вымусіў Баэмунда Тарэнцкага, князя Антыёхіі, прызнаць сябе васалам бізантыйскага імпэратара. Алексій I лічыцца заснавальнікам дынастыі Камнінаў, хоць фактычны пачатак дынастыі паклаў яго дзядзька Ісак I.

## Крыніцы

Катэгорыя:Рымскія імпэратары
Катэгорыя:Імпэратары Бізантыі
Катэгорыя:Камніны
Катэгорыя:Памерлі 15 жніўня
Катэгорыя:Памерлі ў 1118 годзе
Адлегласьць

**Адлегласьць**, *у шырокім сэнсе*, ступень аддаленасьці аб’ектаў адзін ад аднаго. Адлегласьць зьяўляецца фундамэнтальным паняцьцем геамэтрыі. Тэрмін часта выкарыстоўваецца ў іншых навуках і дысцыплінах: астраномія, геадэзія, навігацыя і іншых.

## Адлегласьць у матэматыцы
Утрыманьне тэрміна «*адлегласьць*» у матэматыцы зьвязана з паняцьцем мэтрыкі і мэтрычнай прасторы.

## Адлегласьць у чалавечых адносінах
Чалавек, падобна іншым жывым арганізмам, мае свае кантраляваныя і ахоўныя тэрыторыі. У 60-х гадах XX стагодзьдзя амэрыканскім антраполягам Эдуардам Т. Холам быў уведзены тэрмін «*проксіміка*» (ад  — блізкасьць). З выкарыстаньнем новага тэрміна ён прыйшоў да новага разуменьня ўзаемаадносін паміж людзьмі. Кожны чалавек мае вызначаную тэрыторыю, якую лічыць асабістай. Адлегласьць пры зносінах залежыць ад шматлікіх фактараў (паходжаньне, культура, асабістыя перавагі). Пры занадта малой або вялікай адлегласьці людзі могуць выпрабоўваць няёмкасьць і дыскамфорт.

Асабістую прастору Хол дзеліць на некалькі зон:
# Інтымная зона (адлегласьць ад 15 да 46 см): цесны эмацыйны кантакт
# Асабістая зона (ад 46 см да 1,2 м): зносіны добрых сяброў
# Сацыяльная зона (ад 1,2 м да 3,6 м): зносіны агульных знаёмых
# Грамадзкая зона (звыш 3,6 м): публічныя выступы

Некаторымі навукоўцамі адзначаецца, што ў розных культурах гэтыя адлегласьці розныя. Усходнія культуры дапушчаюць меншую адлегласьць пры зносінах, чым заходнія.

## Глядзіце таксама
* Адлегласьць Левэнштэйна
Аб’ём

**Аб’ём** (таксама **абсяг, абшар, абыймо, абнім**) — ёмістасьць геамэтрычнага цела, г. зн. часткі прасторы, абмежаванай адной або некалькімі замкнёнымі паверхнямі. Ёмістасьць выяўляецца лікам кубічных адзінак, якія складаюцца ў аб’ёме.

Прынятыя адзінкі вымярэньня — у СІ і вытворных ад яе — кубічны мэтар, кубічны сантымэтар, літар (кубічны дэцымэтар) і г. д. Пазасыстэмныя — галён, барэль.

Слова «аб’ём» таксама ўжываюць у пераносным значэньні для пазначэньня агульнай колькасьці або бягучай велічыні. Напрыклад, «аб’ём попыту», «аб’ём памяці», «аб’ём працаў».

У выяўленчым мастацтве аб’ёмам завецца ілюзорная перадача прасторавых характарыстак адлюстроўванага прадмета мастацкімі мэтадамі.

## Паходжаньне слова
Слова «аб’ём» — запазычаньне XX стагодзьдзя з расейскай мовы. 

У 20-я гады XX стагодзьдзя прапаноўвалі іншыя сынонімы-наватворы для гэтага панятка: абыймо, абнім. 

## Вылічэньне абʼёму
### Матэматычна

У агульным выпадку матэматычна аб’ём цела вылічаецца па наступнай інтэгральнай формуле:
: V = \iiint\limits_{\R^3}\chi(x,y,z)\,dx\,dy\,dz,
дзе \chi(x, y, z) — характарыстычная функцыя геамэтрычнага вобраза цела.

Для шэрагу целаў з простай формай зручнейшым ёсьць выкарыстаньне адмысловых формул. Напрыклад, аб’ём куба з даўжынёй боку, роўнай *a*, роўны V = a^3.

### Праз [[шчыльнасьць]]
Аб'ём знаходзіцца па формуле: V=\frac{m}{\rho}

## Меры аб’ёму вадкасьці
* 1 л = 1,76 пінты = 0,22 галёна.

### Ангельскія пазасыстэмныя
* 1 пінта = 0,57 л
* 1 галён = 8 пінтам = 4,54 л

### Антычныя пазасыстэмныя
* Катыла = 0,275 л

### Старажытнагабрэйскія
* Эйфа = 24 883 см³
* Омэр = 1/10 эйфы

### Расейскія пазасыстэмныя
* Мера = 4,? вёдры
* Вядро = 12,3 л
* Штоф = 1,54 л
* Кварта = 1,23 л
* Бутэлька 0,77 л
* Чарка = 0,123 л
* Чарачка (касушка) = паўчарачкі = 0,0615 л

## Меры сыпкіх рэчываў
### Ангельскія пазасыстэмныя
* 1 бушаль = 36,36872 літраў = 8 галёнаў. 

### Расейскія пазасыстэмныя
* Паўасьміна = 26,238 л
* Гарнец = 3,2798 л

## Крыніцы
Аб’ём (неадназначнасьць)

**Аб'ём**:
*Аб'ём — ёмістасьць геамэтрычнага цела
*Матэматычныя паняцьці аб'ёму апісаныя ў артыкулах «Аб'ём (геамэтрыя)» і «Мера Жардана».

## Складаныя тэрміны
*Аб'ём паняцьця
Аб’ём (геамэтрыя)

**Аб’ём** — гэта адытыўная функцыя ад мноства (мера), якая характарызуе ёмістасьць абсягу прасторы, якую яно займае. Першапачаткова ўзьнікла і ўжывалася бяз строгага азначэньня датычна трохмерных целаў трохмернай эўклідавай прасторы. Першае дакладнае азначэньне даў Пэан (1887) і Жардан (1892). Пасьля паняцьце абагульніў Лебэг на шырэйшую клясу мностваў.

Паняцьце аб’ёму дапушчае натуральныя абагульненьні да паняцьця *<math>n</math>-мернага аб’ёму* у n-мернай прасторы,
таксама на выпадак рыманавых і псэўдарыманавых прастор.

Для яго азначэньня існуе некалькі істотна розных падыходаў, якія дапаўняюць адзін аднаго і ўзгодненыя па канчатковым выніку на «добрых мноствах».
Звычайна пад паняцьцем аб’ёму разумеецца мера Жардана, але часам мера Лебэга, для рыманавых шматстатнасьцяў, паняцьце аб’ёму ўводзіцца аналягічна паняцьцю плошчы паверхні.

## Некаторыя формулы

## Глядзіце таксама

* Плошча
* Плошча паверхні
* Мера Жардана
* Мера Лебэга
* Куб

Геамэтрыя
Катэгорыя:Тэорыя меры
Мера Жардана

**Мера Жардана** — адзін з спосабаў фармалізацыі паняцьця даўжыні, плошчы і ''n''-мернага аб'ёма ў n-мернай эўклідавай прасторы.

## Пабудова

Мера Жардана \ m\Delta паралелепіпэда \Delta=\prod_{i=1}^n [a_i,b_i] у \mathbb R^n вызначаецца як вытворная 
m\Delta=\prod_{i=1}^n (b_i-a_i).
Для абмежаванага мноства E\subset \mathbb R^n вызначаюцца:
вонкавая мера Жардана
:m_eE=\inf\sum_{k=1}^N m\Delta_k, \cup_k\Delta_k\supset E
і ўнутраная мера Жардана
:m_iE=\sup\sum_{k=1}^Nm\Delta_k, \cup_k\Delta_k\subset E, \Delta_k\cap\Delta_m калі k\not=m,
тут \Delta_1,\Delta_2,\dots,\Delta_N — паралелепіпэды апісанага вышэй выгляду. 

Мноства \ E завецца **вымерным па Жардану** (**квадруемым** пры \ n = 2, **кубуемым** пры \ n\ge3), 
калі \ m_eE=m_iE. У гэтым выпадку мера Жардана роўная \ mE=m_eE=m_iE.

## Уласьцівасьці
* Мера Жардана інварыянтная адносна рухаў эўклідавай прасторы.
* Абмежаванае мноства E\subset\mathbb R^n вымерна па Жардану тады і толькі тады, калі яго мяжа мае меру Жардана нуль (або, што раўнасільна, калі яго мяжа мае меру Лебэга нуль).
* Вонкавая мера Жардана адна і тая жа для E і \bar E (замыканьні мноства E) і роўная меры Барэля \bar E.
* Вымерныя па Жардану мноствы ўтвораць кольца мностваў, на якім мера Жардана вядома адытыўная функцыя.

## Гісторыя
Прыведзенае паняцьце меры ўвялі Пеана (1887) і Жардан (1892). Пасьля паняцьце было абагульненае Лебэгам на шырэйшы кляс мностваў.

## Літаратура
* Реanо G., Applicazioni geometriche del calcolo infinitesimale, Torino, 1887; 
* Jordan C, «J. math, puresetappl.», 1892, t. 8, p. 69—99;

Катэгорыя:Эўклідава геамэтрыя
Катэгорыя:Тэорыя меры
Гістарычная мэтралёгія

**Гістарычная мэтралёгія** — дапаможная гістарычная дысцыпліна, якія вывучае меры, якія ўжываліся ў мінулым — даўжыні, плошчы, аб’ёму, вагі — у іх гістарычным разьвіцьці. Часта адзінкі вымярэньня не ўтваралі мэтрычнай сыстэмы, іх адносяць да традыцыйных сыстэм вымярэньня.

## Глядзіце таксама
* Літоўская сыстэма мер
* Ангельская сыстэма мер
* Расейская сыстэма мер
* Аптэкарская вага
* Старажытныя адзінкі вымярэньня
* Француская сыстэма мер
* Кітайская сыстэма мер
* Японская сыстэма мер

Катэгорыя:Спэцыяльныя гістарычныя навукі
Катэгорыя:Сыстэмы вымярэньня
Катэгорыя:Мэтралёгія
Катэгорыя:Гісторыя навукі
Валер Дайнэка

**Вале́ры Сярге́евіч Дайнэ́ка** (нарадзіўся  году ў Рудзенску) — заслужаны артыст Рэспублікі Беларусь, вакаліст і аранжыроўшчык. З 1977 да 1992 году і з 1998 да нашых дзён прымае ўдзел у вакальна-інструмэнтальным ансамблі «Песьняры».

Нарадзіўся ў музычнай сям’і (бацька — харавік-дырыгент, былы дырэктар музычнай школы, маці — сьпявачка, брат — піяніст). У 1959 годзе паступіў у музычную школу пры Менскай кансэрваторыі па клясе скрыпкі, але скончыў яе як альтыст. У часы вучобы ў школе захапляўся джазавай музыкай і ў старшых клясах удзельнічаў у групе «*Менэстрэлі*», творчасьць якой кіравалася на творы стылю рок-н-рол і рытм-энд-блюз.

У 1970 годзе Дайнэка ня змог паступіць у кансэрваторыю і быў прыняты на трэці курс менскага Музычнага вучылішча. У гэты час, паралельна з працай у групе «Менэстрэлі», Валер працаваў у эстрадна-джазавым вакальным квартэце на радыё і аркестры Райскага.

З 1972 да 1976 году Валер Дайнэка працаваў у ансамблях «*Равесьнікі*» і групе Валянціна Бадзьярава. У 1976 годзе працаваў ва Ўкраіне ў Чарнаўцах у групе «*Чырвона Рута*» разам з Сафіяй Ратару.

З 1977 да 1992 году Дайнэка працаваў у ансамблі «Песьняры». У 1980-я гады скончыў Менскі інстытут культуры (цяпер Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт культуры і мастацтваў) па спэцыяльнасьці дырыгент-харавік.

З 1993 да 1997 году працаваў у Дзяржаўным аркестры Беларусі пад кіраўніцтвам Міхаіла Фінберга.

З 1998 году і да нашых дзён працуе ў ансамблі «Беларускія Песьняры», жыве ў Маскве.

## Вонкавыя спасылкі
* Валеры Дайнэка на pesnyary.com

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Менскай вобласьці
Катэгорыя:Песьняры
Катэгорыя:Беларускія музыкі
Катэгорыя:Расейскія музыкі
Іван Іванавіч Малады

**Іван Іванавіч Малады** (15 лютага 1458 — 7 сакавіка 1490) — маскоўскі ваеначальнік, князь маскоўскі. Старэйшы сын Івана III ад яго першага шлюбу з дачкой вялікага князя цьвярскога Марыяй Барысаўнай.

У 1468 суправаджаў бацьку ў паходах на Казанскае ханства. З 1471 сукіраўнік бацькі. У 1472 і 1477 падчас паходу Івана III на Вялікі Ноўгарад кіраваў («ведаў») Масквой. Адзін з кіраўнікоў маскоўскае раці ў пэрыяд «стаяньня на Ўгры» ў 1480. У 1483 ажаніўся з дачкой малдаўскага гаспадара Стэфана Алене, што спрыяла ўмацаваньню сяброўскіх сувязяў Масквы з Малдовай. Удзельнік паходу на Цьвер у 1485, пасьля яе далучэньня да Масквы — цьвярскі князь.

Катэгорыя:Рурыкавічы
Катэгорыя:Нарадзіліся 15 лютага
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1458 годзе
Катэгорыя:Расейскія вайскаводы
Катэгорыя:Памерлі 7 сакавіка
Катэгорыя:Памерлі ў 1490 годзе
Мсьціслаў Уладзімеравіч Харобры

**Мсьціслаў Уладзімеравіч Харобры або Ўдалы** (у праваслаўі *Канстанцін*; ?-1036 ці 1034) — князь тмутараканскі, сын Уладзімера Сьвятаславіча і Рагнеды.

У 1016 вёў барацьбу з хазарамі і дапамог грэкам авалодаць Таўрыдай. У 1022 аб’явіў вайну касогам, якая скончылася шчасьлівым для Мсьціслава паядынкам з касоскім князем Радзедзям. У 1023 Мсьціслаў, сабраўшы падуладных яму касогаў і хазараў, пайшоў на Кіеў падчас адсутнасьці там Яраслава, але кіяне не прынялі яго. Каля Лісьцьвена, на берагах ракі Руды, адбылася бітва паміж Мсьціславам і Яраславам, якая скончылася перамогай Мсьціслава. Тым ня менш Мсьціслаў перадаў вялікае княжаньне Яраславу, а сам абмежаваўся ўсходняй часткай тагачаснае Русі (на ўсход ад Дняпра). У 1031 дапамог Яраславу авалодаць чэрвенскімі гарадамі. Памёр у 1036, паводле іншых зьвестак — у 1034. Паводле летапісу, Мсьціслаў ніколі ня быў пераможаны, быў міласьцівы да народа, любіў дружыну і вызначыўся рэлігійнасьцю. Мсьціслава таксама завуць першым северскім князем, з прычыны валоданьня ім краінай па левым беразе Дняпра, якая адпавядала зямлі севяранаў. Адзіны сын Яўстах памёр у 1033.

Катэгорыя:Тмутараканскія князі
Катэгорыя:Чарнігаўскія князі
Катэгорыя:Рурыкавічы
Усевалад Уладзімеравіч

**Усевалад Уладзімеравіч** (983/984 — пасьля 1015) — першы князь уладзімера-валынскі, сын Уладзімера Сьвятаславіча й Рагнеды. У 988 (паводле адных летапісаў, а паводле іншых — у 987 або 990) атрымаў ад бацькі ва ўдзел Уладзімер, — паводле «Круга зямнога» Сноры Стурсана, у 1015 Усевалад прыбыў у Швэцыю і сватаўся да ўдовай каралевы Сыгрыды Старадзе, але на яе загад быў забіты.

Катэгорыя:Уладзімера-валынскія князі
Катэгорыя:Рурыкавічы
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 983 годзе
Прадслава Ўладзімераўна

**Прадсла́ва Ўладзі́мераўна** (? — 1017/1042), дачка Ўладзімера Сьвятаславіча й Рагнеды.

Папярэдзіла Яраслава пра пагібель братоў, паводле Пячэрскага патэрыка княжна пахавала Майсея Ўгрына, адданага дружыньніка Барыса Уладзімеравіча. Захапіўшы Кіеў польскі кароль Баляслаў Харобры зрабіў Прадславу сваёй наложніцай — з боку Сьвятаполка гэта была помста ёй за дапамогу Яраславу.

Адступаючы з Кіева, Баляслаў вывез з сабой у Польшчу і Прадславу. Паводле зьвестак польскіх крыніцаў Баляслаў хацеў пабрацца з Прадславай шлюбам. Трэцяя жонка Баляслава Эмгільда памерла ў 1017. Шлюб Баляслава з Одай, дачкой майсэнскага маркграфа Экегарда І адбыўся 3 лютага 1018. Такім чынам, перамовы пра магчымы шлюб Баляслава з Прадславай маглі ісьці ў 1017, калі Яраслаў вёў перамовы з імпэратарам Сьвятое Рымскае імпэрыі пра саюз супраць Польшчы.

Чацьвёртая жонка Баляслава Ода памерла недзе пасьля 1018, магчыма, што польскі кароль якісьці час яшчэ жыў і з Прадславай, але ў 1042, калі палякі вярнулі 800 рускіх палонных, Прадславы сярод іх ужо не было. Відавочна, што яна памерла ў польскім палоне да гэтага часу (то бок да 1042).

## Крыніцы

Катэгорыя:Рурыкавічы
Праміслава Ўладзімераўна

**Праміслава Ўладзімераўна** (? – 1015), дачка Уладзімера Сьвятаславіча й Рагнеды. Выдана замуж (магчыма ў 1000) за герцага Ласла Capa, стрыечнага брата вугорскага караля Іштвана І, унука Такшаня. Ад гэтага шлюбу нарадзіліся вугорскія каралі Андраш І і Бэла І.

Катэгорыя:Рурыкавічы
Фёдар I Іванавіч

**Фёдар I Іва́навіч** (1557, Масква  — 1598, Масква) — цар усяе Русі і вялікі князь маскоўскі з 18 сакавіка 1584, трэці сын Івана IV Жахлівага і царыцы Настасьсі Раманаўны.

Слабы здароўем і розумам, цар не прымаў удзелу ў кіраваньні дзяржавай, знаходзячыся пад апекай галоўным чынам рады вяльможаў, затым свайго шурына Барыса Гадунова, які з 1587 году быў фактычна аднаасобным кіраўніком дзяржавы, а пасьля сьмерці Фёдара стаў яго пераемнікам.

У 1584 годзе данскія казакі давалі прысягу вернасьці цару Фёдару Іванавічу. У 1589 было ўсталяванае патрыярства ў Расеі. У 1590—1593 адбылася расейска-швэдзкая вайна, Расеі былі вернутыя Ям, Івангорад, Капор’е, Карэла.

Ад шлюбу з Ірынай Гадуновай меў адну дачку, Феадосію, якая памерла ў гадавалым веку ў 1594 годзе. Пахаваны ў Архангельскім саборы (Маскоўскі Крэмль). На ім спынілася маскоўская лінія дынастыі Рурыкавічаў (нашчадкі Івана I Каліты). Заснавальнік дынастыі Раманавых, Міхаіл Фёдаравіч, прыходзіўся стрыечным пляменьнікам Фёдару I (бо маці Фёдара, Настасься Раманаўна, была роднай сястрой дзеда Міхаіла, Мікіты Раманавіча Захар’іна); на гэтым сваяцтве засноўваліся правы Раманавых на сталец.

Фёдар Іванавіч кананізаваны Расейскай праваслаўнай царквой як сьвяты чалавек Феодар I Іааннавіч, цар Маскоўскі.

## Крыніцы

## Літаратура
* Зимин А. А. В канун грозных потрясений. — М.: 1986.
* Павлов А. П. Государев двор и политическая борьба при Борисе Годунове (1584—1605). — СПб.: 1992.
*  

Катэгорыя:Цары Масковіі
Катэгорыя:Рурыкавічы
Катэгорыя:Асобы на расейскіх паштовых марках
Катэгорыя:Пахаваныя ў маскоўскім Крамлі
Катэгорыя:Кананізаваныя князі
Кельвін

**Ке́львін** (пазначэньне: **K**) — адзінка вымярэньня тэмпэратуры ў СІ, прапанаваная ў 1848 годзе.

Адзін кельвін роўны 1/273,16 тэрмадынамічнай тэмпэратуры патройнай кропкі вады. Пачатак шкалы (0&nbsp;К) супадае з абсалютным нулём. Кельвін па памеры супадае з градусам Цэльсія.

Міжнародны камітэт мер і ваг зьбіраецца ў 2011 годзе зьмяніць азначэньне кельвіна, каб пазбавіцца ад цяжкапрайграваных умоваў патройнай кропкі вады. У новым азначэньні кельвін будзе выяўлены праз сэкунду і значэньне сталай Больцмана.

Адзінка названая ў гонар ангельскага фізыка Ўільяма Томсана, якому было падаравана званьне барона Кельвіна Ларгскага з Айршыру. У сваю чаргу гэтае званьне паходзіць ад ракі , якая працякае праз тэрыторыю ўнівэрсытэту ў Глазга.

Да 1968 году кельвін афіцыйна менаваўся *градусам Кельвіна*.

## Кратныя і дзельныя адзінкі
Дзесятковыя кратныя і дзельныя адзінкі ўтвораюць з дапамогай стандартных прыставак СІ.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Адзінкі вымярэньня тэмпэратуры
Катэгорыя:СІ
Адзінкі вымярэньня тэмпэратуры

## [[Адзінкі вымярэньня]] [[тэмпэратура|тэмпэратуры]]

* Градус Цэльсія
* Градус Фарэнгейта
* Кэльвін
* Градус Рэамюра
* Градус Ранкіна
* Градус Дэліля

## Вонкавыя спасылкі
* Пераклад тэмпэратуры ў розныя шкалы
Сямён Мажайскі

**Сямён Іванавіч Мажайскі** (; ? — каля 1505) — князь з роду Мажайскіх, сын Івана Андрэевіча Мажайскага і княжны з Варатынскіх. Таксама, як і бацька, Сямён служыў Вялікаму Княству Літоўскаму. У 1500 годзе ён перайшоў у падданства Маскоўскай дзяржавы разам з гарадамі Чарнігаў, Старадуб, Гомель і Любеч. Неўзабаве пасьля гэтага ён памёр.

## Крыніцы

Катэгорыя:Мажайскія
Градус Цэльсія

**Гра́дус Цэ́льсія** (пазначэньне: **°C**) — шырока распаўсюджаная адзінка вымярэньня тэмпэратуры, ужываецца ў СІ, нараўне з кэльвінам.

Градус Цэльсія названы ў гонар швэцкага навукоўца Андэрса Цэльсіюса, які прапанаваў у 1742 годзе новую шкалу для вымярэньня тэмпэратуры. За нуль па шкале Цэльсія прымалася пункт плаўленьня лёду, а за 100° — пункт кіпеньня вады пры стандартным атмасфэрным ціску. (Першапачаткова Цэльсій за 100° прыняў тэмпеэратуру раставаньня лёду, а за 0° — тэмпэратуру кіпеньня вады. І толькі пазьней яго суайчыньнік М. Штрэмэр «перавярнуў» гэтую шкалу). Гэтая шкала лінейная ў інтэрвале 0—100° і гэтак жа лінейна працягваецца ў вобласьці ніжэй 0° і вышэй 100°. Лінейнасьць зьяўляецца асноўнай праблемай пры дакладных вымярэньнях тэмпэратуры. Досыць згадаць, што клясычны тэрмомэтар, запоўнены вадой, немагчыма разьмеціць для тэмпэратур ніжэй 4 градусаў цэльсія, бо ў гэтым дыяпазоне вада пачынае зноў пашырацца.

Першапачатковае азначэньне градусу Цэльсія залежыла ад азначэньня стандартнага атмасфэрнага ціску, таму што і тэмпеэратура кіпеньня вады і тэмпэратура раставаньня лёду залежаць ад ціску. Гэта ня вельмі зручна для стандартызацыі адзінкі вымярэньня. Таму пасьля прыняцьця кэльвіна, у якасьці асноўнай адзінкі вымярэньня тэмпэратуры, азначэньне градусу Цэльсія было перагледжана.

Паводле сучаснага азначэньня, градус Цэльсія роўны аднаму кэльвіну, а нуль шкалы Цэльсія ўсталяваны такім чынам, што тэмпэратура патроенаша пункту вады роўная 0,01&nbsp;°C. У выніку, шкалы Цэльсія і Кэльвіна ссунутыя на 273,15:

: °C = K — 273,15

## Вонкавыя спасылкі
* SI brochure, section 2.1.1.5
* Пераўтварэньне тэмпэратур

Катэгорыя:Адзінкі вымярэньня тэмпэратуры
Катэгорыя:СІ
Адзінкі вымярэньня адлегласьці

## [[Адзінкі вымярэньня]] [[адлегласьць|адлегласьці]]

### Мэтрычная сыстэма
* Кілямэтар
* Мэтар
* Дэцымэтар
* Сантымэтар
* Мілімэтар
* Мікрон
* Нанамэтар
* Ангстрэм

### Брытанская/Амэрыканская сыстэма
* Ліга (лье)
* Міля
* Фурлонг
* Чэйн
* Род
* Ярд
* Фут
* Цаля
* Лінк
* Далонь
* Лінія

### Стараруская сыстэма
* Міля
* Межавая вярста
* Вярста
* Касы сажань
* Сажань
* Махавая сажань
* Аршын
* Локаць
* Пядзя
* Вяршок

### Старажытнагрэцкая сыстэма
* Дактыль (адзінка вымярэньня)
* Кондылас
* Оргія
* Палайста
* Пэкіс
* Плэтр
* Подэс
* Стадый
* Стадыя
* Эпідама

### Друкарская сыстэма
* Цыцэры
* Пункт

### Флоцкая сыстэма
* Марская міля
* Кабэльтаў

### Адзінкі, ужывальныя ў [[астраномія|астраноміі]]
* Астранамічная адзінка
* Сьветлавы год
* Парсэк

## Вонкавыя спасылкі
* Калькулятары адзінак даўжыні

*
Сантымэтар

**Сантымэтар** (**см**, **cm**) — у сыстэме СІ 0,01 мэтра.
У сыстэме СГС зьяўляецца асноўнай адзінкай даўжыні.
У сыстэме СГСЕ зьяўляецца асноўнай адзінкай вымярэньня ёмістасьці кандэнсатара.

У школьнай практыцы для тлумачэньня велічыні сантымэтра выкарыстаюць такія падручныя «прыблізныя эталёны», як дзьве сшыткавых клетачкі або шырыня вялікага пальца рукі.

У СГСЕ 1 сантымэтар ёмістасьці — гэта электрычная ёмістасьць шара з радыюсам 1 сантымэтар, зьмешчанага ў вакуўм. 1&nbsp;сантымэтар&nbsp;ёмістасьці&nbsp;=&nbsp;1/9·10-11&nbsp;Ф&nbsp;=&nbsp;1,11…&nbsp;пф.

## Глядзіце таксама
* Фарад

Катэгорыя:Адзінкі вымярэньня даўжыні
Катэгорыя:СГС
СМ

**СМ** або **см** — мае некалькі значэньняў.

Абрэвіятура

* См — Кніга прарока Самуіла або прарок Самуіл. Глядзіце таксама скарачэньні ў Бібліі.
* См — «Слоўнікавыя матэрыялы» — сэрыя слоўнікаў
* СМ або с/м — сада-мазахізм
* СМ — самалётны мэтэарограф
* СМ — самаходная машына
* см — сантымэтар
* СМ — Стандартная мадэль — тэарэтычная канструкцыя ў фізыцы элемэнтарных часьцінак.
* с/м — сьвежамарожаная
* СМ — сьвідравальная машына
* См — сымэнс
* СМ — сындром
* СМ — сыстэмная магістраль
* СМ — сьнегапрыбіральная машына

Іншыя значэньні:

* СМ-СМ (ГАЗ-71) і разьвіцьцё да 34039
* СМ-Ліга
* СМ Панк
* СМ-ліга 2006/2007
Cm

**Cm** — гэта:

* **[[Кюр]]** — хімічны элемэнт, пазначаецца як **Cm**
* **Сm** — акорд до мінор
* **[[.cm]]** — нацыянальны дамэн верхняга ўзроўню для Камэруну
* Cm або См — сантымэтар

## Глядзіце таксама
* СМ (кірыліца)
Сылезцы

**Сылезцы** (, , , ) — заходнеславянскі народ, які пражывае ў Сылезіі, якая падзеленая між Польшчай, Нямеччынай і Чэхіяй.

Трываюць дыскусіі адносна таго ці сылезцы зьяўляюцца самастойным народам або этнічнай групай. Тым ня менш, 817 тысячаў жыхароў Польшчы за перапісам 2011 году назвалі сябе сылезцамі па нацыянальнасьці, што зрабіла іх найбольшай меншасьцю Польшчы. Больш за 12 тысячаў сылезцаў (2011) жывуць у Чэхіі.

Тэрмін *сылезец* можа таксама тычыцца агулам кожнага жыхара Сылезіі, не зважаючы на нацыянальнасьць.

## Гісторыя

Зь незапамятных часоў Сылезію заваёўвала нямала народаў, дзяржаваў і княстваў. Рэзкія зьмены ў Сылезіі пад уладаю Чэхіі/Аўстрыі, Польшчы, Нямеччыны прывялі да шматмоўнасьці сылезцаў, што мелі сваю культуру, якая ўзбагачалася суседзкай.

У Сярэднявечча Сылезія была часткай Пясцкага гэрцагства, якое з часам стала ўладарствам Багемскай кароны ў Сьвяшчэннай Рымскай імпэрыі працягам 14 стагодзьдзя, а ў 1526 годзе Багемія перайшла пад уладу Габсбургаў Аўстрыйскай імпэрыі. У вайне за аўстрыйскую спадчыну 1742 году большая частка Сылезіі перайшла да Прусіі. Гэтая частка Сылезіі складала Правінцыю Сылезія (пазьней прускія правінцыі Верхняй і Ніжняй Сылезіі) да 1945 году.

Па выніках Другой сусьветнай вайны, большасьць сылескіх земляў былі ўключаныя да Польшчы, толькі маленькія шматочкі засталіся ў Нямеччыне й Чэхаславаччыне. Мільёны этнічных немцаў былі выселеныя, а этнічныя сылезцы расцэньваліся польскай уладай як «мясцовыя палякі», якія проста «недастаткова дасьведчаныя аб сваёй польскасьці», ім было дазволена застацца пасьля аддзяленьня ад немцаў шляхам «засьведчаньня сваёй нацыянальнасьці». Для гэтага было дастаткова троху размаўляць верхнесылескім дыялектам польскай мовы (сылескай мовай) або мець славянскае прозьвішча. Шматлікім такім сылезцам дазволілі застацца ў Аполе. На працягу ўсеўладзьдзя камунізму ў Польшчы каля 600 тысячаў сылезцаў выехала да Заходняй Нямеччыны.

Ад часу, як камуністычная эра скончылася, пачалося сылескае нацыянальнае адраджэньне. У 1997 годзе ў Катавіцах быў зарэгістраваны «Зьвяз сылезцаў» (ZLNS), які павінен быў палітычна прадстаўляць правы сылескай меншасьці, аднак ужо праз 2 месяцы мясцовы суд рэгістрацыю скасаваў.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Рух за аўтаномію Сылезіі
* Związek Ludności Narodowości Śląskiej
* Pjyrwšy ślůnski serwis informacyjny

Катэгорыя:Сылезія
Катэгорыя:Славяне
Фарадэй (адзінка вымярэньня)

: *Ня блытаць з [[фарад]]ам.*
**Фарадэй** — адзінка вымярэньня электрычнага зараду.

Адзінка атрымала сваю назву ў гонар Майкла Фарадэя.

1 Фарадэй = 96485,3415 Кулёна (зарад 1 моля электронаў).

Катэгорыя:Адзінкі вымярэньня электрычнага зараду
Кулён

**Кулён** (пазначэньне: **Кл**, **C**) — адзінка вымярэньня электрычнага зараду і колькасьці электрычнасьці ў міжнароднай сыстэме адзінак СІ.

Кулён роўны колькасьці электрычнасьці, якая праходзіць праз папярочнае сечыва правадніка пры сіле току 1&nbsp;А за час 1&nbsp;с.

: 1 \,\mathrm{C} = 1 \,\mathrm{A} \cdot 1 \,\mathrm{s}

Адзінка атрымала сваю назву ў гонар францускага фізыка і інжынэра Шарля Кулёна.

## Кратныя і дзельныя адзінкі
Дзесятковыя кратныя і дзельныя адзінкі ўтвараюць з дапамогай стандартных прыставак СІ.

## Крыніцы

Катэгорыя:Адзінкі вымярэньня электрычнага зараду
Катэгорыя:СІ
Кулён (неадназначнасьць)

**Кулён**:
* Кулён — адзінка вымярэньня электрычнага зараду ў сыстэме СІ
* Шарль Агюстэн Кулён — францускі фізык
* Жан Кулён — францускі матэматык
* Кулён — упрыгожваньне
* Кулён — род птушак сямейства бакасавых
** Кулён вялікі
** Кулён сярэдні
Электрычны зарад

**Электры́чны зара́д, ладунак** — колькасная характарыстыка, якая паказвае ступень магчымага ўдзелу цела ў электрамагнітным узаемадзеяньні. Адзінка вымярэньня зараду ў СІ — кулён, у СГС — адзінка электрычнага зараду СГСЭ. Упершыню электрычны зарад быў уведзены ў законе Кулёна ў 1785 годзе.

Носьбітамі электрычнага зараду зьяўляюцца электрычна зараджаныя элемэнтарныя часьцінкі, у тым ліку электрон (адзін адмоўны элемэнтарны электрычны зарад) і пратон (адзін дадатны элемэнтарны зарад).

Электрычны зарад замкнёнай сыстэмы захоўваецца ў часе і квантуецца — зьмяняецца порцыямі, кратнымі элемэнтарнаму электрычнаму зараду. Закон захаваньня зараду — адзін з асноўных законаў фізыкі.

## Глядзіце таксама
* Пунктавы электрычны зарад

## Крыніцы і заўвагі

Катэгорыя:Электрастатыка
Катэгорыя:Электрычнасьць
Фарад

**Фара́д** (пазначэньне: **Ф**, **F**) — адзінка вымярэньня электрычнай ёмістасьці ў сыстэме СІ (раней звалася **фара́да**).

Фарад роўны электрычнай ёмістасьці кандэнсатара, пры якой зарад 1 кулён стварае паміж абкладкамі кандэнсатара напругу 1 вольт.

Адзінка атрымала сваю назву ў гонар ангельскага фізыка Майкла Фарадэя.

Фарад — вельмі вялікая ёмістасьць. Кандэнсатары звычайна маюць наміналы, вымяраныя ў *мікра-* і *пікафарадах*. Зрэшты, ёмістасьць т.&nbsp;зв. іяністараў (кандэнсатараў з падвойным электрычным плястом) можа дасягаць некалькіх кіляфарад. Для параўнаньня, ёмістасьць мэталічнага шара памерам зь Зямлю складае ўсяго каля 700 мікрафарад.

## Кратныя й дзельныя адзінкі
Дзесятковыя кратныя і дзельныя адзінкі ўтвараюць з дапамогай стандартных прыставак СІ.

* Таксама не рэкамэндуецца ўжываць міліфарад і нанафарад.

## Глядзіце таксама
* Сантымэтар — адзінка ёмістасьці ў СГСЭ.

Катэгорыя:Адзінкі вымярэньня
Катэгорыя:СІ
Дробня

**Дро́бня** — невялікая рака ў Мядзельскім раёне Менскай вобласьці Беларусі.

Дробня выцякае з возера Баторына і злучае яго з возерам Мястра. Знаходзіцца пераважна ў гарадзкіх межах Мядзелу.

Былая назва Дробні — **Баторынская ручаіна**.

Даўжыня ракі складае 1,4 км, шырыня 8—10 мэтраў. Берагі парослыя трысьцём, каля вытоку з Баторына і пры ўпадзеньні ў Мястра — забалочаныя.

Катэгорыя:Басэйн Вяльлі
Катэгорыя:Рэкі Мядзельскага раёну
Факультэт міжнародных бізнэс-камунікацыяў БДЭУ

**Факультэт міжнародных бізнэс-камунікацыяў** (**ФМБК**; да 1 студзеня 2008 называўся ***Факультэт моўнае падрыхтоўкі*** (***ФМП***)) — самы малады факультэт Беларускага дзяржаўнага эканамічнага ўнівэрсытэту лінгва-эканамічнае накіраванасьці.

Факультэт створаны ў 2002 на базе катэдраў замежных моваў і катэдры беларускае й расейскае моў.

## Структура

У структуру факультэту ўваходзяць 7 катэдраў:
* міжкультурнае эканамічнае камунікацыі (загадчыца — Натальля Магіленскіх);
* дзелавое ангельскае мовы (загадчык — Віктар Сьляповіч);
* тэорыі й практыкі ангельскага маўленьня (загадчыца — Тацяна Салановіч);
* прафэсійна арыентаванага ангельскага маўленьня (загадчыца — Нона Новік);
* раманскіх моў (загадчыца — Вольга Федарэнка);
* нямецкае мовы (загадчыца — Валяньціна Шаўцова);
* беларускае й расейскае моў, пры якой дзейнічае падрыхтоўчае аддзяленьне для замежных грамадзянаў (загадчыцца — Ірына Фядотава).

## Дзейнасьць

Адкрыцьцё новае спэцыяльнасьці *Лінгвістычнае забесьпячэньне міжкультурных камунікацыяў* са спэцыялізацыяй *Камунікатыўныя тэхналёгіі ў бізнэсе* павінна спрыяць падрыхтоўцы адмыслоўцаў ня толькі добра дасьведчаных ў замежных моваў, але і тых, якія будуць валодаць навыкамі ўжываньня сучасных тэхналёгіяў камунікацыі ў розных сферах дзейнасці. Спэцыяльнасьць гучыць як Лінгвістычнае забесьпячэньне міжкультурнае камунікацыі, спецыялізацыя — Камунікатыўныя тэхналёгіі ў бізнэсе й кваліфікацыі Адмысловец у міжкультурным камунікацыях. Перакладнік-рэфэрэнт (з указаньнем дзьвюх замежных моў).

З мэтай каардынацыі і інтэнсіфікацыі навуковых дасьледаваньняў у галіне выкладаньня замежных моў пры факультэце міжнародных бізнэс-камунікацыяў створаная навуковая лябараторыя інавацыйных мэтодык. Таксама пры факультэце створанае бюро перакладаў.

Падрыхтоўка адмыслоўцаў ажыцьцяўляецца на аснове бюджэтнае й платнае формаў навучаньня.

У 2008 адбыўся першы выпуск на факультэце.

## Кіраўніцтва

* дэканка — Натальля Папок
* намесьніца дэкана — Інэса Навасельцава

## Вонкавыя спасылкі
* Інфармацыя на сайце БДЭУ

Катэгорыя:Беларускі дзяржаўны эканамічны ўнівэрсытэт
Дзяржынскі раён

**Дзяржы́нскі раё́н** — назва адміністрацыйных раёнаў у шэрагу гарадоў і суб'ектаў Беларусі, Расейскай Фэдэрацыі і Ўкраіны, названых у гонар Фэлікса Дзяржынскага.

## Раёны абласьцей і краёў

* Дзяржынскі раён (Жытомірская вобласьць) (цяпер Раманаўскі)
* Дзяржынскі раён (Калуская вобласьць)
* Дзяржынскі раён (Краснаярскі край)
* Дзяржынскі раён (Менская вобласьць)
* Дзяржынскі раён (Ніжагародзкая вобласьць)
* Дзяржынскі раён (Арэнбурская вобласьць)

## Раёны гарадоў

* Дзяржынскі раён (Валгаград)
* Дзяржынскі раён (Новасыбірск)
* Дзяржынскі раён (Арэнбург)
* Дзяржынскі раён (Пермь)
* Дзяржынскі раён (Санкт-Пецярбург) (цяпер Цэнтральны)
* Дзяржынскі раён (Харкаў)
* Дзяржынскі раён (Яраслаўль)

## Глядзіце таксама
* Дзяржынскі
Чашніцкая раўніна

**Чашніцкая раўніна** — раўніна на поўдні Беларускага Паазер’я. Разьмешчаная ў Чашніцкім, на поўдні Бешанковіцкага, поўначы і захадзе Сеньненскага раёнаў Віцебскай вобласьці. На поўначы мяжуе з Полацкай нізінай, на ўсходзе зь Віцебскім узвышшам і Лучоскай нізінай, на поўдні з Аршанскім узвышшам, на паўднёвым захадзе і захадзе зь Верхнебярэзінскай нізінай і Вушацка-Лепельскім узвышшам.

Працягласьць з захаду на ўсход 40—72 км, з поўначы на поўдзень ад 30 да 70 км, плошча 2,5 тыс. км². Вышыні 140—160 м, максымальная вышыня 192 м (у паўднёвай частцы).

У фармаваньні раўніны ўдзельнічалі ледавікі 5 зьледзяненьняў, найбольшы ўплыў зрабілі ледавікі двух апошніх зьледзяненняў. Паўночная частка хвалістая. На поўдні і паўднёвым усходзе раўніна ўзгорыстая, парэзаная шматлікімі лагчынамі, азёрнымі катлавінамі, вакол якіх озы і камы.

Карысныя выкапні: легкаплаўкія гліны, пяскова-жвіровы матэрыял, торф, бузы.

Рэкі належаць да басэйну Дзьвіны: Вула з прытокамі Усьвейка, Сьвячанка, Лукомка; Крывінка зь Бярозкай; Абалянка. Шмат азёраў, найвялікшыя Жэрынскае, Саро, Сянно, Бярозаўскае.

## Літаратура
* Чашніцкая раўніна //  — С. 77—78.
* Чашникская равнина // 

Катэгорыя:Раўніны Беларусі
Чачорская раўніна

**Чачорская раўніна** — раўніна на паўднёвым усходзе Магілёўскай, паўночным усходзе і ўсходзе Гомельскай абласьцей Беларусі, на ўсход ад даліны ракі Дняпро, па абодвух баках ракі Сож. Працягласьць з захаду на ўсход да 35 км, з поўначы на поўдзень да 52 км.

## Рэльеф
Паверхня раўніны хвалістая. Вышыня 140—190 м над узроўнем мора. Ваганьні адносных вышыняў 5—7, радзей да 10—15 м. Пераважаюць другаснамарэнавыя раўніны, складзеныя валуновымі супескамі і суглінкамі.

## Гідраграфія
Рэкі — Сож з прытокамі Проняй (нізоўе), Касалянкай, Добрыччу, Чачорай, Ліпай (праваруч), Бесядзьдзю, Кляпінкай, Покацьцю (леваруч); левыя прытокі Дняпра — Поўная, Ухлясьць, Баброўка, Гутлянка.

## Расьліннасьць
Лясістасьць да 30%. На левабярэжжы Сажа масівы хвойнікаў чаргуюцца зь бярэзьнікамі і чорнаалешнікамі. Па правабярэжжы Сажа пераважаюць хвойнікі. На поўдні раўніны дзялянкі дуброваў з прымешкай граба, у цэнтральнай частцы сустракаюцца шыракаліста-яловыя і шыракаліста-хваёвыя лясы. Невялікія масівы нізінных балотаў, у тым ліку Кабылянскае, Гадылева, Зімнік. Катлавіны і латочыны занятыя пазаабалонавымі дробнаасотавымі і зёлкавымі лугамі. Пад ворывам каля 50% тэрыторыі.

У межах Чачэрскай раўніны 3 заказьнікі.

## Літаратура
* Чечерская равнина // 

Катэгорыя:Раўніны Беларусі
Вушацка-Лепельскае ўзвышша

**Вушацка-Лепельскае ўзвышша** (**Ушацка-Лепельскае ўзвышша**) — узвышша на поўначы Беларусі, у цэнтральнай частцы Беларускага Паазер’я. Займае частку Глыбоцкага, Лепельскага, Міёрскага, Полацкага і Ўшацкага раёнаў Віцебскай вобласьці. Працягласьць з паўночнага захаду на паўднёвы ўсход 115 км, з захаду на ўсход ад 22 да 45 км, плошча 3,4 тыс. км². Максымальная вышыня 279 м.

На поўначы і паўночным усходзе мяжуе з Полацкай нізінай, на паўднёвым усходзе з Чашніцкай раўнінай, на поўдні і захадзе зь Верхнебярэзінскай нізінай, на паўночным захадзе са Сьвянцянскімі градамі.

## Рэльеф
У сучасным рэльефе вылучаюцца Лукомскае ўзвышша на паўднёва-ўсходняй ускраіне, Пышнагорскае і Кубліцкае ўзвышшы на захадзе. Большую частку тэрыторыі займаюць вышыні 150—200 м над узроўнем мора, рэльеф тут плоскахвалісты з адноснымі перавышэньнямі 8—10 м. Найвышэйшы пункт 279 м над узроўнем мора — на Лукомскім узвышшы на паўночны ўсход ад вёскі Новыя Валосавічы Лепельскага раёну. На мяжы з Полацкай нізінай рэльеф найбольш парэзаны, паміж азёрнымі катлаванамі раскіданы выспавыя павышэньні (озы і камы), што стварае рэзкі кантраст з навакольнай паверхняй (адносныя перавышэньні 30—40 м) — люстрам азёраў.

## Карысныя выкапні
Узвышша складаецца з марэнавых суглінак, радзей з валуновых супяскоў. Карысныя выкапні: легкаплаўкія гліны, пяскова-жвіровы матэрыял, бузы.

## Гідраграфія
Рэкі належаць да басэйну Заходняй Дзьвіны: Вушача, Тураўлянка, Дзіва, на поўдні бярэ пачатак рака Вула. Азёры часта злучаюцца паміж сабой невялікімі пратокамі і ручаямі, у межах Вушацкай групы займаюць 10% плошчы вадазбору. Найбольшыя азёры: Чарсцьвяцкае, Паўльскае, Атолава, Палазер'е, Янова, на поўдні ўзвышша — Лепельскае возера.

## Расьліннасьць
Лясы займаюць амаль палову тэрыторі. На вяршынях узгоркаў захаваліся бярозавыя, асінавыя, чорнаалешнікавыя, хваёвыя лясы. Паблізу азёраў у паніжэньнях асотава-зёлкавыя, зёлкава-разнатраўныя лугі і нізінныя балоты.

## Літаратура
*  — С. 179.
*  — С. 74
* Ушачско-Лепельская возвышенность // 

Катэгорыя:Узвышшы Беларусі
Сьвянцянскія грады

**Сьвянцянскія грады** (**Сьвянцянскае ўзвышша**) — грады на паўночным захадзе Беларусі. Займаюць паўднёвы захад Віцебскай і паўночы захад Менскай абласьцей. Мяжуюць з Вушацка-Лепельскім узвышшам, Полацкай, Верхнебярэзінская і Нарачанска-Вялейскай нізінамі, заходзяць на тэрыторыю Летувы. Працягласьць з захаду на ўсход 120—130 км, з поўначы на поўдзень 35—45 км, плошча 2,7 тыс. км². Максымальная вышыня 228 м над узроўнем мора.

Рэльеф буйнаўзгорысты і градава-марэнава-азёрны, сфармаваўся пераважна пад уплывам ледавіка паазерскага зьледзяненьня. Перавышэньні адносных вышыняў да 50—60 м, найвышэйшы пункт — 228 м над узроўнем мора (каля вёскі Камаі Пастаўскага раёну). У паніжэньнях і лагчынах шмат невялікіх, але глыбокіх азёраў, зьвязаных паміж сабой малымі рэчкамі, пратокамі і разьмешчаных групамі (Лучайская, Мядзёльская, Доўгаўская, Глыбоцкая групы). Тут знаходзіцца найглыбейшае ў Беларусі Доўгае возера (53,6 м). Найбуйнейшыя азёры: Мядзел, Шо і іншыя.
 
Сьвянцянскія грады — водападзел паміж рэкамі басэйнаў Заходняй Дзьвіны і Нёману. На паўночных схілах пачынаюцца рэкі Мядзелка, Галбіца, Бярозаўка, Мнюта, Авута, на паўднёвых — Страча, Сэрвач. Карысныя выкапні: гліны легкаплаўкія, пяскова-жвіровы матэрыял, будаўнічы пясок, торф, бузы.

Пад ральлёй больш за 40% тэрыторыі, пад лесам каля 25%. Распаўсюджаныя мяшаныя драбналістыя лясы і хвойнікі. 

У межах Сьвянцянскіх градаў частка нацыянальнага парку Нарачанскі, гідралягічныя заказьнікі Доўгае і Белае.

## Літаратура
* Свянцянскія грады //  — С. 72—73.
* Свентянские гряды // 

Катэгорыя:Рэльеф Беларусі
Прыбужанская раўніна

**Прыбужанская раўніна** — раўніна на захадзе Берасьцейскай і паўднёвым захадзе Гарадзенскай абласьцей Беларусі, заходзіць на тэрыторыю Польшчы. Мяжуе з Ваўкавыскім узвышшам, Загародзьдзем, Баранавіцкай раўнінай, Берасьцейскім Палесьсем. Працягласьць з паўднёвага захаду на паўночны ўсход амаль 140 км, шырыня 40—75 км, плошча 5,8 тыс. км². Паверхня плоскахвалістая. Пераважаюць вышыні 175—200 м над узроўнем мора.

Праз паўночную частку раўніны праходзіць Балтыйска-Чарнаморскі водападзел. Найвялікшая рака — Заходні Буг з прытокамі Лясной і Пульвай. Па тэрыторыі Прыбужанскай раўніны працякаюць рэкі Белая, Нараў з Нараўкай, Ясельда і канал Вінец.

Лясістасьць невялікая (9,7%), за выключэньнем паўночнай ускраіны, дзе знаходзіцца вялікая частка Белавескай пушчы. Захаваліся пераважна хваёвыя лясы. Па раўніне праходзіць паўднёвая мяжа суцэльнага распаўсюджаньня елкі: Бушмічы — Камянец — Рэчыца — Шчарчова — Гарадзечна. Сустракаюцца дубровы з прымесьсю сасны, елкі, ясеня, распаўсюджаны вытворныя бародаўчата-бярозавыя лясы.

Найбуйнейшыя балотныя масівы: Дзікае балота, Харэўскае балота, Дзікі Нікар. Разараныя 50% тэрыторыі на поўдні і 25% на поўначы. Нацыянальны парк Белавеская пушча, заказьнікі: гідралягічны — Дзікае, біялягічны — Міхалінска-Бярозаўскі.

## Літаратура
* 

Катэгорыя:Раўніны Беларусі
Полацкая нізіна

**По́лацкая нізі́на** — нізіна на поўначы Беларусі, займае значную частку Віцебскай вобласьці, заходзіць на тэрыторыі Летувы і Латвіі.

Паўднёва-заходняя яе частка ўздоўж ракі Дзісна завецца Дзісенская нізіна. Працягласьць з паўднёвага захаду на паўночны ўсход да 200 км, з поўначы на поўдзень ад 40 да 80 км. Вышыня 130—140 м, у краявых частках да 160 м.

Рэльеф заходняй часткі плоскахвалісты і спадзістахвалісты з рэшткамі марэнавай раўніны, камавымі і марэнавымі ўзгоркамі, озамі. Усходняя частка мае плоскаўзгорыстую і плоскую паверхню з выдмамі, эолавымі градамі, катлавінамі.

Нізіна ўтварылася на месцы прыледавіковага вадаёма, які існаваў у час адступаньня апошняга ледавіка паазерскага зьледзяненьня (18—20 тыс. рокаў таму). На дне вадаёма намнажаліся азёрна-ледавіковыя адклады — пяскі, аточак, істужкавыя гліны. Пасьля таго, як Заходняя Дзьвіна прарвала Балтыйскую граду (на тэрыторыі Латвіі), вялізны вадаём быў спушчаны ў Балтыйскае мора.

Найбольшыя рэкі: Заходняя Дзьвіна з прытокамі Вужыца, Росіца, Свольна, Дрыса, Палата, Обаль (праваруч), Дзісна (леваруч). Найбуйнейшыя азёры: Лісна, Ельна, Чарвятка, Ілава, Мёрскае.

Пад лесам 34% тэрыторыі (пераважаюць хваёвыя і ялова-хваёвыя лясы). У міжрэччы Дрысы і Палаты, на паўднёвай ускраіне возера Лісна боры чаргуюцца зь верхавымі балотамі, парослымі нізкарослай хвояй, ельнікам, бярэзьнікам, зарасьнікамі алешыны. Дубровы захаваліся на правым беразе ракі Дзісна, у вярхоўях рэчак Масьнічына і Бярозаўка. Найбольшыя масівы верхавых балотаў — Ельня, Обаль-2, Стрэчна, нізінных — Дабееўскі Мох, Сосьніца-Дражбітка, Судзіна. Шырока распаўсюджаныя мурожныя і разнатраўныя лугі.

## Літаратура
* Полацкая нізіна //  — С. 69—70.
* Полоцкая низина // 

Катэгорыя:Нізіны Беларусі
Катэгорыя:Рэльеф Віцебскай вобласьці
Катэгорыя:Рэльеф Латвіі
Катэгорыя:Рэльеф Летувы