Шаркоўшчына

**Шарко́ўшчына**, *Ша́ркаўшчына* — мястэчка ў Беларусі, на рацэ Дзісьне. Адміністрацыйны цэнтар Шаркоўшчынскага раёну Віцебскай вобласьці. Насельніцтва на 2018 год — 6248 чалавек. Знаходзіцца за 197 км ад Віцебску. Чыгуначная станцыя на лініі Каралеўшчына — Друя, аўтамабільныя дарогі зьвязваюць мястэчка з Глыбокім, Браславам, Мёрамі і іншымі.

Шаркоўшчына — даўняе магдэбурскае мястэчка гістарычнай Браслаўшчыны (частка Віленшчыны). Сярод мясцовых славутасьцяў вылучалася драўляная Прачысьценская царква ў стылі барока, помнік архітэктуры XVIII ст.

## Назва

Сарыка або Сарака (Saricho, Saracho) — імя германскага паходжаньня.

Географ Вадзім Жучкевіч зьязвае тапонім з назвамі Шаркі (Віцебскі раён), Шаркоўка (Лепельскі раён), Шаркішкі (Браслаўскі раён) і мяркуе, што ўсе яны маюць патранімічнае паходжаньне ад прозьвішчаў, вытворных ад беларускага слова шэры. Тым часам на думку краязнаўцы Алеся Адамковіча, назва Шаркоўшчына (аўтар лічыць правільнай форму *Ша́ркаўшчына*) мае «*незразумелы, магчыма, балтыйскі*» корань Шарк- і беларускі патранімічны суфікс -шчына. Таксама аўтар зазначае шмат паселішчаў з назвамі тыпу Šarka у сумежных зь Беларусьсю раёнах Летувы. 

Паводле народнага паданьня, назва паселішча паходзіць ад чалавека зь мянушкай Шарачок (ад шэрага колеру вачэй), на палетку якога забруілася крыніца. Адпаведна, гэтую мясьціну назвалі Шаракоўшчынай або Шаркоўшчынай.

## Гісторыя
### Вялікае Княства Літоўскае
Першы пісьмовы ўпамін пра Шаркоўшчыну датуецца 1503 годам, калі вялікі князь Аляксандар перадаў яе старосьце дзісенскаму і кашталяну смаленскаму Юрыю Дэспат-Зяновічу. Згодна з адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформай 1565—1566 гадоў паселішча ўвайшло ў склад Ашмянскага павету Віленскага ваяводзтва.

У 1604 годзе Зяновічы прадалі Шаркоўшчыну канцлеру вялікаму Льву Сапегу, пазьней яна знаходзілася ў валоданьні Дамброўскіх. У 1743 годзе маёнтак набыў ваявода берасьцейскі Мікалай Тадэвуш Лапацінскі. Лапацінскія нямала зрабілі дзеля разьвіцьця Шаркоўшчыны: яны збудавалі тут мураваны палац, капліцу, аранжарэю, цяпліцу. Побач з маёнткам існавалі мястэчкі *Новая Шаркоўшчына* і *Старая Шаркоўшчына*.

У 1767 годзе кароль і вялікі князь Станіслаў Аўгуст Панятоўскі надаў мястэчку *Новай Шаркоўшчыне* Магдэбурскае права.

### Пад уладай Расейскай імпэрыі
У выніку другога падзелу Рэчы Паспалітай (1793 год) абодва мястэчкі апынуліся ў складзе Расейскай імпэрыі, у Дзісенскім павеце (з 1795 году ў Менскай, з 1843 году — Віленскай губэрні).

У 1802 годзе ў *маёнтку Шаркоўшчыне* правялі парцэляцыю, у выніку чаго яго падзялілі на некалькі невялікіх двароў і фальваркаў. У 1863 годзе ў *мястэчку Шаркоўшчыне* адкрылася расейская народная вучэльня. На 1866 год у *Новай Шаркоўшчыне* дзеяў малітоўны дом, працавалі 6 крамаў, карчма; у *Старой Шаркоўшчыне* дзеялі 2 капліцы, працавалі 2 карчмы. На 1897 год у *Новай Шаркоўшчыне* было 119 дамоў, 2 малітоўныя дамы, 23 крамы, аптэка, 2 карчмы; у *Старой Шаркоўшчыне* — 16 двароў, крама, карчма. У пачатку XX стагодзьдзя *Старая* і *Новая Шаркоўшчыны* злучыліся ў адно паселішча.

За часамі Першай сусьветнай вайны ў лютым 1918 году Шаркоўшчыну занялі войскі Нямецкай імпэрыі.

### Найноўшы час
25 сакавіка 1918 году згодна з Трэцяй Устаўной граматай Шаркоўшчына абвяшчалася часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 году паводле пастановы І зьезду КП(б) Беларусі яна ўвайшла ў склад Беларускай ССР. У 1919 годзе Шаркоўшчыну занялі польскія войскі. Згодна з Рыскай мірнай дамовай 1921 году мястэчка апынулася ў складзе міжваеннай Польскай Рэспублікі, дзе стала цэнтрам гміны Дзісенскага павету Віленскага ваяводзтва. Па пабудове чыгункі Варапаева — Друя ў 1932 годзе тут зьявілася чыгуначная станцыя.

У 1939 годзе Шаркоўшчына ўвайшла ў БССР, дзе ў 1940 годзе атрымала афіцыйны статус гарадзкога пасёлку і стала цэнтрам раёну (у 1962—1966 гадох у Мёрскім раёне). У Другую сусьветную вайну з 30 чэрвеня 1941 да 1 ліпеня 1944 году мястэчка знаходзілася пад акупацыяй Трэцяга Райху.


Šarkoŭščyna, Carkoŭnaja. Шаркоўшчына, Царкоўная (1900).jpg|Новая Шаркоўшчына. Царква-мураўёўка, каля 1900 г.
Staraja Šarkoŭščyna, Pračyścienskaja. Старая Шаркоўшчына, Прачысьценская (1900).jpg|Старая Шаркоўшчына. Прачысьценская царква, каля 1900 г.
Šarkoŭščyna. Шаркоўшчына (1918).jpg|Вуліца мястэчка, 1918 г.
Šarkoŭščyna, Rynak. Шаркоўшчына, Рынак (1944-49).jpg|Рынак

Šarkoŭščyna, Uzvyšeńnia Śviatoha Kryža. Шаркоўшчына, Узвышэньня Сьвятога Крыжа (1925).jpg|Рынак. Касьцёл
Šarkoŭščyna, Dzisna. Шаркоўшчына, Дзісна (U. Grabski, 1918-39).jpg|Касьцёл з боку Дзісны
Šarkoŭščyna, Dzisna, Pračyścienskaja. Шаркоўшчына, Дзісна, Прачысьценская (U. Grabski, 1918-39).jpg|Усьпенская царква з боку Дзісны
Šarkoŭščyna, Dzisna. Шаркоўшчына, Дзісна (1919-39).jpg|Мост церазь Дзісну


## Насельніцтва
### Дэмаграфія
* **XIX стагодзьдзе**: 1866 год — 500 чал. у *Новай Шаркоўшчыне*, 150 чал. у *Старой Шаркоўшчыне*; 1881 год — 215 чал. у *Старой Шаркоўшчыне*; 1897 год — 1038 чал. у *Новай Шаркоўшчыне*, 127 чал. у *Старой Шаркоўшчыне*
* **XX стагодзьдзе**: 1939 год — 1802 чал.; 1999 год — 7760 чал.
* **XXI стагодзьдзе**: 2002 год — 7,6 тыс. чал.; 2005 год — 7,3 тыс. чал.; 2006 год — 7,2 тыс. чал.; 2008 год — 7,0 тыс. чал.; 2009 год — 6934 чал. *(перапіс)*; 2016 год — 6424 чал.; 2017 год — 6330 чал.; 2018 год — 6248 чал.

### Рэлігія
У 1994 годзе ў Шаркоўшчыне збудавалі новы касьцёл Узвышэньня Сьвятога Крыжа.

### Адукацыя
У Шаркоўшчыне працуюць 2 сярэднія, спартовая дзіцяча-юнацкая, дзіцячая школа мастацтваў.

### Культура
Дзеюць 2 бібліятэкі, дом культуры, цэнтар рамёстваў.

### [[Мас-мэдыя]]
Выдаецца раённая газэта «Кліч Радзімы».

## Забудова
### Плян
Шаркоўшчына забудоўваецца згодна з генэральным плянам, распрацаваным у 1974 годзе, пераважна 1-павярховымі сядзібнымі дамамі. У цэнтры мястэчка стаяць 2—5-павярховыя жылыя будынкі.

### Вуліцы і пляцы

У тэлефонным даведніку 1939 году ўпамінаецца Царкоўная вуліца.

## Эканоміка
ПУП «Шаркоўшчынскі кансэрвава-агароднінасушыльны завод».

Вырабляе мясныя, садавіна-гародніныя кансэрвы, віно пладова-ягаднае, сушаныя гародніну ды садавіну. Арганізацыйна далучаны да ПКГУП «Полацкая унівэрсальная база».

## Транспарт
Праз Шаркоўшчыну праходзяць аўтамабільныя дарогі  (Лагойск — Глыбокае — граніца Латвіі) і  (граніца Расеі — Дрыса — Казяны).

## Турыстычная інфармацыя
### Інфраструктура
Спыніцца можна ў местачковым гатэлі.

### Славутасьці
* Забудова гістарычная ў г. зв. «Закапанскім стылі»
* Малельня стараверская (1911—1927)
* Млын
* Царква ў гонар Абраза Багародзіцы Ўсіх Смуткуючых Радасьць (1897; мураўёўка)
* Царква Ўсьпеньня Багародзіцы (1912; мураўёўка)
* Сядзіба Лапацінскіх (ХІХ ст.).
* Сядзіба Федаровічаў (пачатак ХХ ст.)

### Страчаная спадчына
* Капліца Сьвятых апосталаў Пятра і Паўла (1826)
* Касьцёл Узвышэньня Сьвятога Крыжа (1907)
* Царква (1788)
* Царква (1785)

## Асобы
* Павал Грынчук (нар. 1976) — доктар навук
* Канстанцін Жданаў (1875—1919) — праваслаўны сьвятар, сьвяты Беларускай праваслаўнай царквы
* Герман Кірылаў (1937—2025) — беларускі пісьменьнік
* Вінцэнт Ключынскі (1847—1917) — каталіцкі царкоўны дзяяч
* Міхал Пятроўскі (1889—1931) — каталіцкі сьвятар

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 
* Кожан К. Шаркаўшчыне — 500 гадоў // Голас Радзімы. 30 кастрычніка 2003. С. 4.
* 
* 
* 

## Вонкавыя спасылкі
* 
* Шаркаўшчынскі раён
*