open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Электрычны ток

**Ток** — накіраваны рух электрычна зараджаных часьцінак. Велічыня току характарызуецца сілай току, якая ў сыстэме СІ вымяраецца ў ампэрах.

Хуткасьць руху часьцінак у правадніках залежыць ад матэрыялу правадніка, масы і зараду часьцінкі, навакольнай тэмпэратуры, прыкладзенай рознасьці патэнцыялаў і складае велічыню, нашмат меншую за хуткасьць сьвятла. Нягледзячы на гэта, хуткасьць распаўсюджваньня ўласна электрычнага току роўная хуткасьці сьвятла ў дадзеным асяродзьдзі, гэта значыць хуткасьці распаўсюджваньня фронту электрамагнітнай хвалі.

Ток бывае сталы й зьменны. Сталы ток — гэта ток, які мае *сталую велічыню*. Зьменны ток пэрыядычна зьмяняе кірунак свайго руху па сынусоідзе з вызначанай частасьцю, вымяранай у гэрцах (Гц). Зьменны ток высокай частасьці выціскаецца на паверхню правадніка (гл. Скін-эфэкт).

Матэрыял, у якім цячэ ток, завецца правадніком. Некаторыя матэрыялы пры нізкіх тэмпэратурах пераходзяць у стан звышправоднасьці. У такім стане яны не зьдзяйсьняюць амаль ніякага супраціву току, іх супор імкнецца да нуля. Ва ўсіх астатніх выпадках праваднік зьядзяйсьняе супраціў плыні току і ў выніку частка энэргіі электрычных часьцінак ператвараецца ў цеплыню. Сілу току можна вылічыць па законе Ома для ўчастку ланцуга і законе Ома для поўнага ланцуга.

Ток, прапушчаны праз арганізм чалавека або жывёлы, можа выклікаць электрычныя апёкі, фібрыляцыю або сьмерць. Зь іншага боку, электрычны ток выкарыстаюць у рэанімацыі; для лекаваньня псыхічных захворваньняў, асабліва дэпрэсіі; электрастымуляцыю вызначаных абласьцей галаўнога мозгу ўжываюць для лекаваньня такіх захворваньняў, як хвароба Паркінсана і эпілепсія. Пэйсмэйкер, стымулюючы сардэчную цягліцу імпульсным токам, выкарыстоўваюць пры брадыкардыі. У арганізме чалавека й жывёл ток выкарыстоўваецца для перадачы нэрвовых імпульсаў.

Па тэхніцы бясьпекі, мінімальна адчувальны чалавекам ток складае 1 мА. Небясьпечным для жыцьця чалавека ток робіцца пачынальна зь сілы прыкладна 0,01 А. Сьмяротным для чалавека ток робіцца пачынальна зь сілы прыкладна 0,1 А. Бясьпечным лічыцца напруга меншая за 12 В.


Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы
Сярэдняе квадратычнае

**Сярэдняе квадратычнае** — лік s, які роўны квадратнаму кораню з сярэдняга арытмэтычнага квадратаў дадзеных неадмоўных лікаў a_1, a_2,..., a_n:
: s=\sqrt{\frac {a_1^2+ a_2^2+ \ldots+ a_n^2} {n}}

## Глядзіце таксама
* Сярэднеквадратычнае адхіленьне

Катэгорыя:Арытмэтыка
Індыйскі нацыянальны кангрэс

**Інды́йскі нацыяна́льны кангрэ́с** — партыя кангрэсу (ІНК; , *Congress Party*, *INC*) — найбуйнейшая палітычная партыя Індыі, найстарэйшая палітычная арганізацыя краіны. Грунтуецца на сацыял-дэмакратычнай ідэалёгіі.

Заснаваная ў 1885 годзе заможнымі лібэральнымі коламі пры беспасярэднім удзеле ангельцаў як ляяльная апазыцыя ангельскаму каляніяльнаму рэжыму. У 1920-я пад кіраўніцтвам Магатмы Гандзі і Джавагарлала Нэру ператварылася ў масавую партыю з шырокай сацыяльнай базай і нацыянальна-вызваленчай праграмай. Ад пачатку незалежнасьці Індыі ў 1947 да 1977, у 1980—1989, 1991—1996 — кіруючая партыя. У пачатку 1990-х страціла большасьць у парлямэнце, але застаецца самай уплывовай партыяй Індыі. У 2004 годзе разам з саюзнымі арганізацыямі, злучанымі ў Аб’яднаны прагрэсіўны альянс, перамог на ўсеагульных выбарах і сфармаваў фэдэральны ўрад.

Унутрыпартыйныя спрэчкі прывялі да расколу ІНК у 1967 годзе і стварэньня былым левым крылом партыі пад кіраўніцтвам Індыры Гандзі новага ІНК, таксама вядомага як «Новы кангрэс». Былое правае крыло ІНК перайменавала рэшткі партыі ў Індыйскі нацыянальны кангрэс (арганізацыя) (неафіцыйная назва: «Стары кангрэс»), які пазьней зьліўся з Джаната парты. Наступны крызіс меў месца ў 1977 годзе, калі ў ІНК на тле крытыкі аўтарытарных памкненьняў І. Гандзі ўтварыліся шматлікія фракцыі, адна зь якіх, ляяльная сваёй старшыні, за што атрымала нефармальную назву Індыйскі нацыянальны кангрэс (Індыра), выступала ад імя ўсяго ІНК, ня маючы агульнай падтрымкі. У тым годзе ІНК (Індыра) на выбарах саступіў Джаната парты, але здолеў яе перамагчы ў 1980 годзе.

Пасьля забойства І. Гандзі ў 1984 годзе ІНК ўзначаліў яе сын Раджыў Гандзі. Пад яго кіраўніцтвам партыя перамагла на выбарах 1984 году, але пацярпела паразу на наступных выбарах у 1989 годзе. У 1991 годзе Р. Гандзі быў забіты падчас перадвыбарчай кампаніі, кіраўніцтва перайшло да Нарасімхі Рао, які прывёў ІНК да чарговай перамогі і стаў прэм’ер-міністрам.

Кіраўнікі партыі традыцыйна належаць да сям’і Нэру-Гандзі: Матылал Нэру (старшыня ІНК у 1919 і 1928), яго сын Джавахарлал Нэру (1929—1930, 1936—1937, 1946, 1951—1954), яго ўнучка (дачка Дж. Нэру) Індыра Гандзі (1959, 1977—1984), яе сын Раджыў Гандзі (1985—1991), удава Р. Гандзі Соня Гандзі (з 1998).

## Вонкавыя спасылкі
* Сайт партыі
Марская міля

**Марска́я мі́ля** — адзінка вымярэньня адлегласьці, ужывальная ў мараплаўстве й авіяцыі.

Першапачаткова марская міля вызначалася як даўжыня дугі вялікага круга на паверхні зямнога шара памерам у адну вуглавую хвіліну. Такім чынам, перасоўваньне на адну марскую мілю ўздоўж мэрыдыяна прыкладна адпавядае зьмене геаграфічных каардынат на адну хвіліну шыраты.

Па сучасным азначэньні, міжнародная марская міля роўная 1852 мэтрам (сапраўды).

Марская міля не зьяўляецца адзінкай СІ, аднак, па рашэньні Генэральнай канфэрэнцыі па мерах і вагам, яе выкарыстаньне дапушчаецца, хоць і не рэкамэндуецца. Агульнапрынятага пазначэньня не існуе; часам выкарыстоўваюцца скарачэньні «NM», «nm» або «nmi» (ад ). Варта адзначыць, што скарачэнне «nm» супадае з афіцыйна прынятым пазначэньнем нанамэтру.

Міжнародная марская міля = 10 кабэльтавых = 1/3 марской лігі

Марская міля Вялікабрытаніі = 1853,184 мэтрам (да 1970 г.).

## Глядзіце таксама
* Вузел — адзінка вымярэньня хуткасьці, роўная адной марской мілі ў гадзіну
* Міля

Катэгорыя:Адзінкі вымярэньня даўжыні
Катэгорыя:Ангельская сыстэма мер
Ubuntu

**Ubuntu** (вымаўляецца Убу́нту) — апэрацыйная сыстэма, заснаваная на Debian. Асноўным распрацоўшчыкам і спонсарам зьяўляецца кампанія Canonical Ltd.. У цяперашні час праект актыўна разьвіваецца й падтрымліваецца вольнай супольнасьцю. Ubuntu карыстаюцца прыкладна 20 мільёнаў карыстачоў , што робіць яго адным з самых папулярных дыстрыбутываў Linux для настольных кампутараў. Ён зьяўляецца 4-м у сьпісе самых папулярных АС для вэб-сэрвэраў і яго папулярнасьць хутка расьце .

Звычайна новыя вэрсіі дыстрыбутываў выходзяць кожныя паўгоду і падтрымліваюцца абнаўленьнямі бясьпекі на працягу паўтара году, а вэрсіі LTS, якія выходзяць раз у 2 гады, падтрымліваюцца на працягу 5 гадоў, як сэрвэрныя, так і варыянты для настольных кампутараў. Пачынаючы з вэрсіі 12.04 падтрымка LTS-вэрсіяў працягваецца 5 гадоў незалежна ад вэрсіі, у адрозьненьне ад папярэдніх 3 гадоў для настольных вэрсіяў і 5 гадоў для сэрвэрных.

Ubuntu пастаўляецца з падборкай апраграмаваньня для сэрвэраў і працоўных станцыяў. Яна ўсталёўваецца на настольныя кампутары з дапамогай LiveCD , LiveUSB або г.зв. тэкставага ўсталёўшчыка. Існуюць вэрсіі для пашыраных архітэктураў працэсараў, такіх як i386, AMD64, ARM.

## Рэлізы
Кожны рэліз мае кодавае імя й вэрсію, заснаваную на годзе й месяцы выхаду. Кодавыя імёны вэрсій складаюцца з двух ангельскіх словаў: прыметніка й назвы жывёлаў, якія пачынаюцца на адну й тую ж літару. Пачынаючы з 6/6 Dapper Drake (LTS) першыя літары словаў кодавага імя зьмяняюцца ў адпаведнасьці з лацінскім альфабэтам.

## Дадатковыя зьвесткі
* Цягам 2006—2008 гадоў дзеля спрашчэньня кіраваньня сваімі 400 сэрвэрамі Вікіпэдыя ажыцьцявіла іх перавод з дыстрыбутываў Рэд Хэт і Фэдора на Ubuntu.
* У 2006 годзе француская паліцыя пачала перавод 90 тыс. сваіх кампутараў з Wndows XP на Ўбунту Лінукс дзеля ашчаджэньня сродкаў.
* У Францыі ў 2007 годзе ў Парлямэнце адмовіліся ад карыстаньня Windows XP і перайшлі на карыстаньне Ubuntu. Ubuntu выкарыстоўваецца як сыстэма па змоўчаньні ў школах Грузіі, Македоніі. У Гішпаніі разгортваецца праект на больш за 400 тыс. кампутарных сыстэм з Ubuntu для вучэбных установаў. 
* У 2009 годзе дзеля ашчаджэньня грошай на Ўбунту перайшла Тэхнічная школа Ісьляндыі.

## Глядзіце таксама
* Linux Mint — дыструбутыў, заснаваны на Ubuntu

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйная старонка
* Старонка беларускіх перакладчыкаў Ubuntu


Катэгорыя:Свабодныя апэрацыйныя сыстэмы
Катэгорыя:Linux
Катэгорыя:Беларусіфікаваныя праграмы
Кабэльтаў

**Кабэльтаў** ( — якарны канат) — трос акружнасьцю ад 150 да 350 мм для швартоваў і буксіраў (кабэльтавы трос), а таксама пазасыстэмная адзінка вымярэньня адлегласьці, выкарыстоўвальная ў мараплаўстве. Як адзінка вымярэньня кабэльтаў стаў выкарыстоўвацца па чыньніку таго, што кабэль на судне браўся вызначанай, аднолькавай даўжыні. У кабэльтавах звычайна выяўляецца дыстанцыя паміж караблямі пры сумесным плаваньні флёту, разьмяшчэньні яго па дыспазыцыі, адлегласьць ад карабля да берага і т. п.

Адрозніваюць чатыры выгляду кабэльтаваў:

* Міжнародны кабэльтаў = 1/10 марской мілі = 6 кутніх сэкунд мэрыдыяну = 185,2 мэтра.

* Звычайны кабэльтаў = 100 марскіх сажняў = 600 футаў = 182,88 мэтраў.

* Кабэльтаў Вялікабрытаніі = 608 футаў = 185,3184 мэтраў.

* Кабэльтаў ЗША = 120 марскіх сажняў = 720 футаў = 219,456 мэтраў.

Катэгорыя:Адзінкі вымярэньня даўжыні
Катэгорыя:Ангельская сыстэма мер
Фут

**Фут** ( — ступня) — брытанская, амэрыканская і стараруская адзінка вымярэньня адлегласьці, роўная 30,48 сантымэтрам.

1 фут = 12 цаляў = 1/7 сажня = 1/660 фурлонга = 30,48 сантымэтраў

У Старажытным Рыме фут быў роўны 29,62 см.

Не ўваходзіць у сыстэму СІ.

## Глядзіце таксама
*Фут у сэкунду

* **Парыскі** фут (30,01 см) і **Нармальны** фут (32,48 см) у артыкуле «Друкарскі пункт#Гісторыя».

Катэгорыя:Адзінкі вымярэньня даўжыні
Катэгорыя:Ангельская сыстэма мер
Катэгорыя:Расейская сыстэма мер
Фут за сэкунду

**Фут за сэкунду** (ф/с) — адзінка вымярэньня хуткасьці. Аб'ект, які рухаецца з хуткасьцю 1&nbsp;ф/с, пераадольвае за сэкунду адзін фут. Скарачэньні ўключаюць ft/s, футы/сэкунду і fps. Вымярэньне хуткасьці ў ф/с зьяўляецца меней ужывальным у параўнаньні з м/с.

## Пералік паміж [[км/г]], [[м/с]] і (ф/с)

* 1 фут за сэкунду ўраўноўваецца:

*0.3048 м/с

* 0.6818 мілі за гадзіну (прыблізна)
* 1.09728  км/г 

*1 м/с≈ 3.2808 ф/с(прыблізна)

*1 міля за гадзіну ≈ 1.4667 ф/с(прыблізна) 

*1 км/г≈ 0.9113 ф/с

## Глядзіце таксама

*Эквівалентная адзінка СІ - мэтар за сэкунду.

Катэгорыя:Адзінкі вымярэньня хуткасьці
Мэтар за сэкунду

**Мэтар за сэкунду** (м/с) — адзінка вымярэньня хуткасьці ў СІ. Аб’ект, які рухаецца з хуткасьцю 1&nbsp;м/с, пераадольвае за сэкунду адзін мэтар. Вымярэньне хуткасьці ў м/с зьяўляецца меней ужываным у параўнаньні з км/г, бо цяжэй уяўляецца чалавекам.

## Пералік паміж адзінкамі хуткасьці
* 1 м/с ураўноўваецца 3,6 км/г
* 1 км/г ураўноўваецца 0,28 м/с
* 1 км/г ≈ 0.9113 ф/с

Хуткасьць сьвятла ў вакуўме — фундамэнтальная фізычная канстанта, па азначэньні, *дакладна* роўная 299 792 458 мэтрам за сэкунду.

## Глядзіце таксама
* м/с²

Катэгорыя:Адзінкі вымярэньня хуткасьці
М/с²

**Мэтар у сэкунду ў квадраце**, **мэтар у сэкунду за сэкунду** — адзінка вымярэньня паскарэньня (шпаркасьці зьмены хуткасьці аб’екта) у СІ. У інэрцыяльных сыстэмах адліку цела рухаецца без паскарэньня, толькі калі на яго ня дзейнічае сіла або дзеяньне іншых сіл скампэнсавана. Аб’ект, які рухаецца з паскарэньнем 1 м/с², за сэкунду павялічвае хуткасьць на адзін мэтар у сэкунду. У СГС асноўная адзінка вымярэньня паскарэньня — сантымэтар у сэкунду ў квадраце, у 100 раз менш за адзінку СІ.

## Глядзіце таксама
* Паскарэньне
* Мэтар
* Сэкунда
* Мэтар у сэкунду

Катэгорыя:Адзінкі вымярэньня паскарэньня
Паскарэньне

**Паскарэ́ньне** — фізычная вэктарная велічыня, якая характарызуе, наколькі хутка цела (матэрыяльны пункт) зьмяняе хуткасьць свайго руху. Паскарэньне зьяўляецца важнай кінэматычнай характарыстыкай матэрыяльнага пункту.

## Сярэдняе і імгненьнае паскарэньне
**Сярэдняе паскарэньне** матэрыяльнага пункту на некаторым прамежку часу — гэта адносіна зьмяненьня яго хуткасьці, што адбылося за гэты час, да працягласьці гэтага прамежку:

 = \frac {\Delta \vec v} {\Delta t}

Імгненьнае паскарэньне матэрыяльнага пункту ў некаторы момант часу — гэта ліміт яго сярэдняга паскарэньня пры \Delta t \to 0. Маючы на ўвазе вызначэньне вытворнай функцыі, імгненьнае паскарэньне можна вызначыць як вытворную ад хуткасьці па часе:

\vec a = \frac {d\vec v} {dt}

## Тангенцыяльнае і нармальнае паскарэньне
Калі запісаць хуткасьць як \vec v = v\hat \tau, дзе \hat \tau — орт датычнай да траекторыі руху, то (у двухмернай сыстэме каардынат):

\vec a = \frac {d(v\hat \tau)} {dt} = \frac {dv} {dt} \hat \tau + \frac {d\hat \tau} {dt} v = \frac {dv} {dt} \hat \tau + \frac {d(\cos\theta\vec i + sin\theta \vec j)} {dt} v = \frac {dv} {dt} \hat \tau + (-sin\theta \frac {d\theta} {dt} \vec i + cos\theta \frac {d\theta} {dt} \vec j)) v = \frac {dv} {dt} \hat \tau + \frac {d\theta} {dt} v \hat n,

дзе \theta — вугал між вэктарам хуткасьці і осьсю абсцыс; \hat n — орт нармалі да хуткасьці.

Такім чынам,

\vec a = \vec a_{\tau} + \vec a_n,

дзе \vec a_{\tau} = \frac {dv} {dt}  \hat \tau — тангенцыяльнае паскарэньне, \vec a_n = \frac {d\theta} {dt} v  \hat n — нармальнае паскарэньне.

Улічваючы, што вэктар хуткасьці накіраваны па датычнай да траекторыі руху, то \hat n — гэта орт нармалі да траекторыі руху, які накіраваны да цэнтра крывізны траекторыі. Такім чынам, нармальнае паскарэньне накіравана да цэнтра крывізны траекторыі, у той час як тангенцыяльнае — па датычнай да яе. Тангенцыяльнае паскарэньне характарызуе хуткасьць зьмены велічыні хуткасьці, у той час як нармальнае характарызуе хуткасьць зьмены яе напрамку.

Рух па крывалінейнай траекторыі ў кожны момант часу можна прадставіць як вярчэньне вакол цэнтра крывізны траекторыі з кутняй хуткасьцю \omega = \frac v r, дзе r — радыюс крывізны траекторыі. У такім разе

a_{n} = \omega v = {\omega}^2 r = \frac {v^2} r

## Вымярэньне паскарэньня
Паскарэньне вымяраецца ў **[[мэтар|мэтрах]] (падзеленых) на [[сэкунда|сэкунду]] ў другой ступені** (м/с²). Велічыня паскарэньня вызначае, наколькі зьменіцца хуткасьць цела за адзінку часу, калі яно будзе пастаянна рухацца з такім паскарэньнем. Напрыклад, цела, што рухаецца з паскарэньнем 1 м/с² за кожную сэкунду зьмяняе сваю хуткасьць на 1 м/с.

### Адзінкі вымярэньня паскарэньня
* мэтар у сэкунду ў квадраце, м/с², вытворная адзінка сыстэмы СІ
* сантымэтар у сэкунду ў квадраце, см/с², вытворная адзінка сыстэмы СГС


Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы
Міля

**Міля** ( — тысяча падвойных рымскіх крокаў) — шляхавая мера для вымярэньня адлегласьці.

Міля ўжывалася ў шэрагу краін у старажытнасьці, а таксама ў шматлікіх сучасных краінах да ўводзін мэтрычнай сыстэмы мер. У краінах з немэтрычнай сыстэмай мер міля ўжываецца да цяперашняга часу. Велічыня мілі розная ў розных краінах і вагаецца ад 0,58 км (Эгіпэт) да 11,2 км (старачэская міля).

* Старажытнарымская (міліятрый): 1 міля = 1,598 км (па іншых дадзеных 1,480 км)
* Стараруская: 1 міля = 7 вёрст = 7,4676 км
* Брытанская й амэрыканская: 1 міля = 8 фурлонгаў = 1,6093 км
* Марская: 1 міля = 1,852 км
* Геаграфічная (нямецкая): 1 міля = 1/15° экватара = 7,420 км
* Швэдзкая: 1 міля = 10 км

## Глядзіце таксама
* Марская міля

Катэгорыя:Адзінкі вымярэньня даўжыні
Катэгорыя:Расейская сыстэма мер
Катэгорыя:Ангельская сыстэма мер
Фурлонг

**Фурлонг** ( — разора, каляіна +  — доўгі) — брытанская й амэрыканская адзінка вымярэньня адлегласьці.

1 фурлонг = 10 чэйнаў = 40 родаў = 660 футаў = 1000 лінкаў = 201,168 мэтраў.

Катэгорыя:Адзінкі вымярэньня даўжыні
Катэгорыя:Ангельская сыстэма мер
Лінк

**Лінк** (**li**) ( — зьвяно ланцуга) — састарэлая брытанская й амэрыканская адзінка вымярэньня адлегласьці, роўная 20,1168 сантымэтрам.

1 лінк = 7,92 цалі = 1/100 чэйна = 1/1000 фурлонга = 20,1168 сантымэтраў

Катэгорыя:Адзінкі вымярэньня даўжыні
Катэгорыя:Ангельская сыстэма мер
Чэйн

**Чэйн** (**ch**) ( — ланцуг) — састарэлая брытанская й амэрыканская адзінка вымярэньня адлегласьці, роўная 20,1168 мэтрам.

1 чэйн = 100 лінкаў = 1/10 фурлонга = 4 роды = 66 футаў = 20,1168 мэтраў

Катэгорыя:Адзінкі вымярэньня даўжыні
Катэгорыя:Ангельская сыстэма мер
Чэйн (неадназначнасьць)

**Чэйн** — гэта:

* **[[Чэйн]]** — састарэлая амэрыканская й брытанская адзінка вымярэньня
* Эрнст Чэйн () — брытанскі біяхімік, ляўрэат Нобэлеўскай прэміі па фізыялёгіі і мэдыцыне (1945 год)
Род (адзінка вымярэньня)

**Род** (поль, пэрч) () — брытанская й амэрыканская адзінка вымярэньня адлегласьці.

1 род = 25 лінкаў = 1/40 фурлонга = 5,0292 мэтраў.

## Глядзіце таксама
* квадратны пэрч

Катэгорыя:Адзінкі вымярэньня даўжыні
Катэгорыя:Ангельская сыстэма мер
Род (неадназначнасьць)

**Род** — шматзначны тэрмін:

## Тэрмін

* Род (біялёгія) — таксанамічная адзінка ў біялёгіі
* Род — кроўная супольнасьць людзей у генэалёгіі
* Род (адзінка вымярэньня) («вяроўка») — імпэрская адзінка вымярэньня даўжыні
* Род (лінгвістыка) — лінгвістычная катэгорыя
* Род (лёгіка)
* У матэматыцы 
** Род паверхні
** Род Шварца
* Род (этналёгія)
* РОД

## Імя
* Род (міталёгія) — адзіны Бог славян.
У ангельскамоўных краінах **Род** — памяншальнае імя ад *Радэрык* або *Радні*.
* Род Ст’юарт — амэрыканскі музыка

## Прозьвішча
* Эдуар Род — швайцарскі пісьменьнік.
Чэмпіянат Эўропы па футболе 2008 году

**Чэмпіянат Эўропы па футболе 2008 году** — 13-ы чэмпіянат Эўропы па футболе, які праходзіў ў Аўстрыі ды Швайцарыі з 7 па 29 чэрвеня 2008 году ды завяршыўся перамогай зборнай Гішпаніі над Нямеччынай зь лікам **1:0** у фінале на стадыёне «Эрнст-Хапэль» у Вене. Гэта другі турнір у гісторыі эўрапейскіх першынстваў, гаспадарамі якога зьяўлялія дзьве краіны. Першым стаў чэмпіянат Эўропы 2000 году, праведзены ў Бэльгіі і Нідэрляндах. Гарады правядзеньня: *Аўстрыя:* Вена, Зальцбург, Інсбрук, Клягенфурт; *Швайцарыя:* Базэль, Бэрн, Жэнэва,  Цюрых.

У турніры ўдзельнічалі 16 камандаў. Аўстрыя і Швайцарыя аўтаматычна кваліфікаваліся як краіны-арганізатары. Астатнія 14 каманд былі вызначаныя на аснове матчаў кваліфікацыйнага раўнда, які пачаўся ў жніўні 2006 году. Гішпанія, як пераможца Эўра-2008, атрымала права прыняць удзел у Кубку Канфэдэрацыяў 2009 году ў ПАР.

## Гаспадары чэмпіянату
Аўстрыя і Швайцарыя як гаспадары першынства атрымалі права ўдзельнічаць у ім без кваліфікацыі. Астатнія 14 пуцёвак былі разыграныя ў адборачных спаборніцтвах, якія стартавалі 16 жніўня 2006 году і скончыліся 21 лістапада 2007 году.

Падчас выбараў гаспадара EURO-2008 галоўнымі кандыдатамі лічыліся 4 прэтэндэнты: Вугоршчына, Аўстрыя/Швайцарыя, Грэцыя/Турцыя і скандынаўская чацьвёрка (Данія, Швэцыя, Фінляндыя, Нарвэгія). У выніку галасаваньне выйгралі Аўстрыя/Швайцарыя, якім і прагназавалі перамогу.

Вугоршчына прайграла ўжо другое галасаваньне запар. У 2004 годзе яна саступіла Партугаліі, дзе арганізацыя чэмпіянату прайшла на высокім узроўні. Іншымі кандыдатамі, якія выбылі яшчэ да фінальнага галасаваньня, былі Шатляндыя/Ірляндыя, Расея і Харватыя/Босьнія і Герцагавіна.

## Кваліфікацыя

## Геаграфія чэмпіянату





## Удзельнікі

## Вынікі
### Групавы этап

### Вынікі групавога этапу
#### Група A

#### Група B

#### Група C

#### Група D

### Плэй-оф

#### Чвэрцьфіналы

#### Паўфіналы

#### Фінал

## Бамбардзіры

**5 галоў**
*  Давід Вільля (1 - пэн.)
**4 галы**
*  Сэміх Шэнцюрк (1 - пэн.)
**3 галы**
*  Лукаш Падольскі
*  Раман Паўлючэнка
*  Арда Туран (1 - пэн.)
*  Хакан Якін

**2 галы**
*  Франсэск Фабрэгас (1 - пэн.)
*  Даніель Гуіса
*  Фэрнанда Торэс
*  Вэсьлі Снэйдэр
*  Руўд ван Ністэльроой
*  Робін ван Пэрсі
*  Міхаэль Баляк
*  Бастыян Швайнштайгер
*  Міраслаў Клёзэ
*  Андрэй Аршавін
*  Ніхат Кахвэджы
*  Іван Класьніч
*  Дарыё Срна
*  Златан Ібрагімавіч

**1 гол**
*  Івіца Вастыч
*  Рубэн дэ ля Рэд
*  Сант’яга Касорля (пэн)
*  Маркас Сэна (пэн)
*  Чаві
*  Давід Сыльва 
*  Ангеляс Харыстэас
*  Крыстыян Пануччы
*  Андрэа Пірлё
*  Даніеле Дэ Росі
*  Фабіё Гроса (пэн)
*  Маўра Камаранэзі (пэн)

**1 гол** *(працяг)*
*  Джавані ван Бронгарст
*  Дырк Кёйт
*  Ар’ен Робэн
*  Кляас-Ян Гюнтэляар
*  Філіп Лям
*  Пэпэ
*  Рауль Мэйрэліш
*  Дэку
*  Крыштыяну Раналду
*  Рыкарда Куарэжма
*  Нуну Гомэш
*  Элдар Паштыга
*  Ражэр Герэйра

**1 гол** *(працяг)*
*  Канстанцін Зыранаў
*  Дзьмітры Тарбінскі
*  Адрыян Муту
*  Хаміт Алтынтоп
*  Угур Барал
*  Т’еры Анры
*  Лука Модрыч
*  Івіца Оліч
*  Вацлаў Свэркаш
*  Лібар Сіёнка
*  Ян Колер
*  Яраслаў Плашыл
*  Пэтэр Гансан

## Вонкавыя спасылкі

* Афіцыйная старонка
Хэнд

**Хэнд** ( — рука) — адзінка вымярэньня даўжыні ў ангельскай сыстэме мер. Выкарыстоўваецца для вымярэньня росту канёў.

1 хэнд = 4 цалям = 10,16 см.

Катэгорыя:Адзінкі вымярэньня даўжыні
Катэгорыя:Ангельская сыстэма мер
Ліга (адзінка даўжыні)

**Лі́га** — брытанская й амэрыканская адзінка вымярэньня адлегласьці.

1 ліга = 3 мілям = 24 фурлонгам = 4828,032 мэтрам.

## Глядзіце таксама
* Лье
* Вярста

Катэгорыя:Адзінкі вымярэньня даўжыні
Катэгорыя:Ангельская сыстэма мер
Міл

**Міл** (, &nbsp;— «тысячная дзель»)&nbsp;— адзінка вымярэньня адлегласьці ў ангельскай сыстэме мераў, роўная 1/1000 цалі. Выкарыстоўваецца ў электроніцы, а таксама для вымярэньня дыямэтра тонкага дрота або таўшчыні тонкіх лістоў.

1 міл = 1/1000 цалі = 0,0254 мм = 25,4 мікрона

Катэгорыя:Адзінкі вымярэньня даўжыні
Катэгорыя:Ангельская сыстэма мер
Мілімэтар

**Мілімэтар** (ад мілі… і мэтар) — адзінка вымярэньня адлегласьці роўная 1/1000 дзелі мэтра. Пазначэньні: беларускае «мм», міжнароднае «mm».

У шматлікіх краінах на чарцяжах мілімэтар зьяўляецца адзінкай даўжыні па змаўчаньні: калі памеры паказаныя без адзінак вымярэньня, то гэта памеры ў мілімэтрах.

1 мм = 0,001  = 0,01  = 0,1  = 1000 .

## Глядзіце таксама
* Мілімэтар вадзяніка слупа
* Мілімэтар ртутнага слупа
* Мілімэтровыя хвалі
* Мілімэтроўка

Катэгорыя:Адзінкі вымярэньня даўжыні
Мікрамэтар

**[[Прыстаўкі СІ|Мікра]][[мэтар|мэ́тар]]** (мкм, µm) — адзінка вымярэньня даўжыні, роўная 10−6 мэтра. Раней таксама выкарыстоўвалася назва *[[мікрон (неадназначнасьць)|мікрон]]* (мк, µ).

Катэгорыя:Адзінкі вымярэньня даўжыні
Мікрон (неадназначнасьць)

**Мікро́н**:

* Мікрон (мк, µ) — састарэлая назва для адзінкі вымярэньня адлегласьці, роўнай 10−6 мэтра; тое ж, што **[[мікрамэтар|мікрамэ́тар]]** (мкм, µm). Афіцыйна выкарыстоўвалася ў пэрыяд з 1879 па 1967&nbsp;гады.
* ААТ «НІІМЭ і Мікрон» (таксама вядомае як завод «Мікрон») — расейскі вытворца інтэгральных схем, разьмешчаны ў Зяленаградзе.
Мікрамэтар (неадназначнасьць)

**Мікрамэтар**:
* Мікрамэтар (мкм, µm) — адзінка вымярэньня даўжыні.
* Мікра́мэтар — сродак вымярэньня.
Дэцымэтар

**Дэцымэтар** (ад дэцы… і мэтар) — адзінка вымярэньня адлегласьці роўная 1/10 дзелі мэтра. Пазначэньні: беларускае «дм», міжнароднае «dm». 

1 дм = 0,1 м = 10 гл = 100 мм.

## Літар і кубічны дэцымэтар
Адзінка вымярэньня аб'ёму літар з 1964 году рашэньнем 12-й Генэральнай канфэрэнцыі па мерах і вагам прыраўнаная да 1 кубічнаму дэцымэтру (дм3). 

Да гэтага, літар рашэньнем 3-й Генэральнай канфэрэнцыі па мерах і вагам (1901) вызначаўся як аб'ём 1 кг чыстай вады пры нармальным атмасфэрным ціску (760 мм рт. сл.) і тэмпэратуры найбольшай шчыльнасьці вады (4 °С). Такім чынам, з 1901 па 1964 гады 1 дм3 мясьціў толькі 0,999972 літра.

## Глядзіце таксама
* Дэцымэтровыя хвалі

Катэгорыя:Адзінкі вымярэньня даўжыні
Дэцымэтровыя хвалі

**Дэцымэтро́выя хва́лі** (ДМХ) — радыёхвалі з даўжынёй хвалі ад 10 см да 1 м.

## Ужываньне
Дэцымэтровыя хвалі распаўсюджваюцца практычна ў межах прамой бачнасьці, таму выкарыстоўваюцца ў радыёрэлейнай сувязі, радыёлякацыі, тэлевяшчаньні і ў сотавай сувязі. Д. х. мала паглынаюцца пры мінаньні праз зямную атмасфэру, таму ўжываюцца для сувязі з касьмічнымі аб’ектамі. Для зямной сувязі выкарыстоўваюцца Д. х., якія распаўсюджваюцца за кошт расьсейваньня на неаднастайнасьцях трапасфэры.

## Глядзіце таксама
* Электрамагнітнае выпраменьваньне

Катэгорыя:Дыяпазоны радыёхваль
Ярд

**Ярд** () — брытанская й амэрыканская адзінка вымярэньня адлегласьці, роўная тром футам (36 цалям) або 0,9144 мэтру (сапраўды).

Існуе некалькі вэрсій паходжаньня назву і велічыні ярда. Ярд дзяліўся на 2, 4, 8 і 16 частак, званых адпаведна *паў-ярд*, *[[пядзя]]*, *[[палец]]* і *[[пазногаць]]*.

Было прадпрынята некалькі спроб стандартызацыі велічыні ярда, такім чынам ярд у розны час меў розную даўжыню. Сучасны ярд зьяўляецца кампрамісам паміж брытанскім і амэрыканскім стандартамі і адкалібраваны з прывязкай да мэтру.

Не ўваходзіць у сыстэму адзінак СІ.

Катэгорыя:Адзінкі вымярэньня даўжыні
Катэгорыя:Ангельская сыстэма мер
Пункт (адзінка даўжыні)

**Пункт** — адзінка вымярэньня адлегласьці ў расейскай і ангельскай сыстэмах мер.

* У расейскай сыстэме мер 1 пункт = 1/100 цалі = 1/10 лініі = 0,254 мм.

* У ангельскай сыстэме мер 1 пункт (пойнт) = 1/72 цалі = 1/6 лініі = 0,352777777… мм. Гл. артыкул друкарскі пункт.

Катэгорыя:Адзінкі вымярэньня даўжыні
Катэгорыя:Расейская сыстэма мер
Катэгорыя:Ангельская сыстэма мер
Кропка

**Кро́пка**:

* Кропка (знак прыпынку).
* Кропка (дыякрытычны знак) — дыякрытычны знак, які можа ставіцца над або пад літарай або ў сярэдзіне літары.
* Кропкі (гульня) — гульня на паперы.
* Кропка — адзін з знакаў азбукі Морзэ.
* Кропка (ДРК) — дывізіённы ракетны комплекс

## Складаныя тэрміны
* Кропка з коскай (''';''') — знак пунктуацыі.
* Мікракропка — разнавіднасьць стэганаграфіі (тайнапісы).

## Глядзіце таксама
* Кропка (фільм)
* Пункт
* Сетка пункт-пункт — найпрасцейшы тып кампутарнай сеткі.
Лінія (адзінка даўжыні)

**Лінія** — адзінка вымярэньня адлегласьці ў расейскай і ангельскай () сыстэмах мер.

* У расейскай і ангельскай сыстэмах мер 1 лінія («вялікая») = 1/10 цалі = 2,54 мм.
* У ангельскай сыстэме мер 1 лінія («малая») = 1/12 цалі = 2,11666666… мм.
* «Француская» лінія = 1/144 «нармальнага фута» = 2,255 мм.

## Сучасныя ўжываньні
* У лініях (вялікіх) вымераецца калібр зброі, напрыклад трохлінейная вінтоўка мае дыямэтар кулі 3 лініі, г. зн. 2,54&nbsp;мм&nbsp;&middot;&nbsp;3&nbsp;=&nbsp;7,62 мм.
* У францускіх лініях вымераецца калібр (дыямэтар) мэханізмаў гадзіньнікаў (у СССР для гэтага выкарыстоўваўся мілімэтар).

Катэгорыя:Адзінкі вымярэньня даўжыні
Катэгорыя:Расейская сыстэма мер
Катэгорыя:Ангельская сыстэма мер
Акр

**Акр** () — зямельная мера, ужываная ў шэрагу краін, якія выкарыстоўваюць ангельскую сыстэму мер (напрыклад, у Вялікабрытаніі, ЗША, Канадзе, Аўстраліі і іншых).

: 1 акр = 4 руда = 4046,86 м2= 4840 квадратным ярдам = 40,46 арам = 888,97 квадратным сажням = 0,37 дзесяціны 
: 30 акраў = 1 зямельнаму ярду
: 640 акраў = 1 квадратнай мілі

## Гісторыя
Акр першапачаткова пазначаў плошчу зямлі, якая апрацоўвалася ў дзень адной парай быкоў.

## Глядзіце таксама
* Гектар
* Ар

Катэгорыя:Адзінкі вымярэньня плошчы
Ар

**Ар** (пазначэньне: **а**;  — плошча, паверхня) — адзінка вымярэньня плошчы ў мэтрычнай сыстэме, роўная плошчы квадрата з бокам 10&nbsp;м. Вядомая таксама як «**сотка**» (гэта значыць 100&nbsp;м² або 1/100 гектара).

: 1 ар = 1 дам² = 100 м² = 0,01 га

## Глядзіце таксама
* Гектар
* Акр

Катэгорыя:Адзінкі вымярэньня плошчы
Поль

**Поль** — прозьвішча.

Вядомыя носьбіты:
* Вінцэнт дэ Поль
* Ігар Уладзімеравіч Поль
* Освальд Поль

**[[Поль (рака)|Поль]]** — назва ракі.

Катэгорыя:Прозьвішчы
Гектар

**Гекта́р** (ад гекта і ар) — мэтрычная адзінка плошчы, роўная плошчы квадрата 100 × 100 м: 1&nbsp;га&nbsp;= 10&nbsp;000&nbsp;м²&nbsp;= 100&nbsp;ар&nbsp;= 100&nbsp;сотак = 0,01 км².

У Беларусі гектар зьяўляецца асноўнай адзінкай вымярэньня плошчы зямлі, асабліва сельскагаспадарчай. У Беларусі таксама часта ўжываецца тэрмін «сотка». Адна сотка (100&nbsp;м²) роўная адной сотай часткі гектара, гэта значыць аднаму ару.

На тэрыторыі БССР (і пасьля СССР) адзінка «гектар» была ўведзеная ў практыку пасьля кастрычніцкага перавароту, замест дзесяціны. Для перакладу выкарыстоўвалася суадносіны 1&nbsp;га&nbsp;= 11/12&nbsp;дзесяціны.

Скарачэньне «*га*» ужо з 1930-х гадоў уваходзіць у вусную прамову (Восіп Мандэльштам: «Сухая вільготнасьць чарназёмных га»).

Катэгорыя:Адзінкі вымярэньня плошчы
Квадратны мэтар

**Квадратны мэтар** (м²) — адзінка вымярэньня плошчы ў сыстэме СІ.

1 м² роўны плошчы квадрата з бокам у 1 мэтар. 

1 м² =
* 0,000&nbsp;001 квадратных кілямэтраў (км²)
* 10 000 квадратных сантымэтраў (см²)
* 0,000&nbsp;1 гектараў
* 0,01 араў
* 1,195&nbsp;990 квадратных ярдаў
* 10,763&nbsp;911 квадратных футаў
* 1&nbsp;550,003&nbsp;1 квадратных дзюймаў

## Глядзіце таксама
* Прыстаўкі СІ

Катэгорыя:Адзінкі вымярэньня плошчы
Катэгорыя:СІ
Руд

**Руд** () — адзінка плошчы ў ангельскай сыстэме мер. Даўжыня аднаго боку прастакутнага пляца ў 1 руд складае 1 фурлонг (201,168 м), а другі бок мае даўжыню ў 1 род (5,0292 м).

1 руд = 1/4 акра = 40 квадратных родаў = 1011,7141056 м2. 

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Адзінкі вымярэньня плошчы
Катэгорыя:Ангельская сыстэма мер
Гран

**Гран** ( — збожжа, макулінка) — састарэлая адзінка масы, ужывальная ў расейскай аптэкарскай практыцы да ўводзін мэтрычных мер. За 1 гран была прынятая маса, роўная 62,2 мг. У ангельскай сыстэме мер гран гандлёвы, аптэкарскі і тройскі роўны 64,798&nbsp;911&nbsp;481&nbsp;965&nbsp;400 мг.

Катэгорыя:Адзінкі вымярэньня масы
Катэгорыя:Ангельская сыстэма мер
Катэгорыя:Расейская сыстэма мер
Аптэкарская вага

**Аптэкарская вага** (таксама мэдыцынская вага, нюрнбэрская вага) — сыстэма мер масы, якая ўжывалася пры ўзважваньні лекаў.

Асноўнай адзінкай быў аптэкарскі фунт (, скарочана lb), які падзяляўся на 12 унцыяў. 1 унцыя () утрымоўвала 8 драхмаў, 1 драхма () — 3 скрупулы, 1 скрупул () — 20 гранаў ().

Расейскі аптэкарскі фунт = 358,323 г, 1 унцыя = 29,860 г, 1 драхма = 3,732 г, 1 скрупул = 1,244 г, 1 гран = 62,209 мг.

У ангельскай сыстэме мер (у Вялікабрытаніі, ЗША і некаторых іншых краінах) 1 аптэкарскі фунт (ap) = 373,242 г, 1 унцыя (ap oz) = 31,1035 г, 1 драхма (ap drach) = 3,88793 г, 1 скрупул (scruple) = 1,29598 г, 1 гран (gr) = 64,7989 мг.

Аптэкарская вага ў большасьці краін замененая мэтрычнымі мерамі.

## Вонкавыя спасылкі
* Apothecaries' symbols

Катэгорыя:Адзінкі вымярэньня масы
Катэгорыя:Ангельская сыстэма мер
Катэгорыя:Фармацыя
Лібра (мера вагі)

**Лібра** () — старажытнарымская мера вагі, роўная 327.4 грама. Ужывалася пераважна для пазначэніня вагі каштоўных мэталаў, у прыватнасьці золата.

Катэгорыя:Адзінкі вымярэньня масы
Катэгорыя:Традыцыйныя сыстэмы вымярэньня
Катэгорыя:Расейская сыстэма мер
Драхма

**Дра́хма** () — шматзначны тэрмін.

* **[[Драхма (Старажытная Грэцыя)|Драхма]]** — старажытнагрэцкая адзінка вымярэньня масы, роўная ў розных полісах ад 4 да 7 грамам, а таксама срэбная манэта той жа вагі.
* **[[Драхма (Грэцыя)|Драхма]]** — валюта Грэцыі з 1841 да ўводзін эўра, роўная 100 лептам.
* **[[Драхма (ЗША)|Драхма]]** — амэрыканская адзінка вымярэньня масы, роўная 1.77184519905875 граму.
* **[[Драхма (Вялікабрытанія)|Драхма]]** — брытанская аптэчная адзінка вымярэньня масы, роўная 3 скрупулам або 3.88793463853114 грамам.

## Глядзіце таксама
* Дырхам

Катэгорыя:Адзінкі вымярэньня масы
Катэгорыя:Ангельская сыстэма мер
Катэгорыя:Гістарычныя валюты
Катэгорыя:Эўрапейскія валюты
Дырхам

Дырхам зьяўляецца адзінкай валют некалькіх араба-моўных краін:

* Мараканскі дырхам
* Дырхам ЗАЭ
* 1/1000 лібійскага дынара
* 1/100 катарскага рыала
* 1/10 ярданскага дынара

Гістарычна, слова «дырхам» паходзіла ад «дырхэм», які ў сваю чаргу пайшоў ад назвы грэцкай манэты драхмы. Бізантыйская імпэрыя, кантралявалая Лебант, гандлявалі з Арабіяй, выкарыстаючы драхмы яшчэ ў даісламскі пэрыяд.
Лепта

**Лепта** () — манэта ў Старажытнай Грэцыі, грашовая адзінка ў сучасным сьвеце. Слова азначае «маленькі», «тонкі».

* У Старажытнай Грэцыі лепта — медная (бронзавая) грэцкая манэта, складалая 1/7 халкунта, палову кодранта або 1/56 частка абола. Гэтая манэта, як і наогул бронзавыя грошы, увайшла ва ўжываньне толькі пасьля Аляксандра Вялікага дзякуючы рымскаму і этрускаму ўплыву.
* Цяпер лепта — 1/100 частка грэцкай валюты: фэнікса (1827—1832), драхмы (1832—2001) і эўра (з 2002) — замест стандартнага эўрапейскага цэнта.

Пры пісьме лепту пазначаюць Λ.

Катэгорыя:Антычныя манэты
Катэгорыя:Старажытнагрэцкая культура
Тройская унцыя

**Тро́йская у́нцыя** — адзінка вымярэньня масы, роўная 31,1034768 граму. Ужываецца ў банкаўскай, ювэлірнай справе для вымярэньня вагі каштоўных мэталаў, а таксама ў некаторых іншых галінах, напрыклад, у касмэтыцы для вымярэньня вагі асабліва каштоўных інгрэдыентаў. Вага інвэстыцыйных манэт даволі часта паказваецца ў дзелях тройскай унцыі.

Міжнароднае пазначэньне — **oz t**; тройскія унцыі для золата, срэбра, плятыны і паляду пазначаюцца адпаведна XAU, XAG, XPT, XPD.

## Назва
Тройская унцыя паходзіць з г. зв. «тройскай сыстэмы ваг», названае так паводле гораду Труа (*Troyes*) у Францыі, які зьяўляўся істотным гандлёвым цэнтрам у Сярэднявеччы. Першае ўжываньне зафіксаванае ў 1390 року.

## У сыстэме СІ
Тройская унцыя адпавядае 480 гранам (1 гран = 64,79891 міліграма).

## Кратныя велічыні

## Глядзіце таксама
* Унцыя

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Адзінкі вымярэньня масы
Катэгорыя:Ангельская сыстэма мер
Катэгорыя:Расейская сыстэма мер
Скрупул

**Скрупул** (, ад *scrupulus* — маленькі востры каменьчык) — антычная вагавая адзінка.

У Старажытным Рыме скрупул ураўноўваўся 1/24 часткі унцыі або 1/288 часткі лібры (што адпавядае 1,137&nbsp;г). У скрупулах звычайна вызначалася, напрыклад, вага рымскіх срэбных манэт (вага сэстэрцыя — 1&nbsp;скрупул, вага дэнарыя — 4&nbsp;скрупула і г. д.)

Скрупулам таксама звалася аптэчная адзінка вымярэньня масы й аб’ёму, роўная 20 гранам або 1/3 драхмы, якая выйшла з ужываньня. Расейскі аптэкарскі скрупул ураўноўваўся 1,244&nbsp;г, у ангельскай сыстэме мер 1&nbsp;скрупул = 1,295&nbsp;978&nbsp;196&nbsp;048&nbsp;120 г.

У беларускай мове захавалася ўтворанае ад скрупула слова скрупулёзнасьць, якое азначае дакладнасьць і акуратнасьць.

Катэгорыя:Адзінкі вымярэньня масы
Катэгорыя:Ангельская сыстэма мер
Катэгорыя:Расейская сыстэма мер
Сэстэрцый

**Сэстэрцый ** (*sestertius*) — старажытнарымская дробная срэбная манэта, роўная чвэрці дынарыя.

## Глядзіце таксама
* Манэтная сыстэма Старажытнага Рыму

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Старажытнарымскія манэты
Цэнтнэр

**Цэнтнэр**, скарочана *ц* (,  — «сто») — мэтрычная адзінка вымярэньня масы, роўная 100 кіляграмам.

Хоць слова «цэнтнэр» нямецкага паходжаньня, у Нямеччыне пад цэнтнэрам разумеюць 100 мэтрычных фунтаў, гэта значыць 50 кг.

## Глядзіце таксама
* Тона (мэтрычная тона) = 10 цэнтнэраў = 1000 кіляграмаў.
* Хандрэдвэйт

Катэгорыя:Адзінкі вымярэньня масы
Хандрэдвэйт

**Хандрэдвэйт** (cwt) ( ад *hundred* — сто і *weight* — вага) — немэтрычная адзінка вымярэньня масы ў ЗША і Вялікабрытаніі. Адрозьніваюць амэрыканскія і ангельскія хандрэдвэйты:

* Амэрыканскі хандрэдвэйт (кароткі хандрэдвэйт, амэрыканскі цэнтнэр, цэнтал, ангельскі квінтал) = 1/20 амэрыканскай тоны = 100 гандлёвых фунтаў = 45,359237 кіляграм. Выкарыстоўваецца, у асноўным, у сельскай гаспадарцы (вага жывёл, пшаніцы і да т. п.).

* Ангельскі хандрэдвэйт (доўгі хандрэдвэйт, ангельскі цэнтнэр, лёнданскі хандрэдвэйт) = 1/20 ангельскай тоны = 112 гандлёвых фунтаў = 50,80234544 кіляграм. Выкарыстоўваецца рэдка. У Ірляндыі й Вялікабрытаніі вугаль і будаўнічыя матэрыялы фасавалі ў мяшкі з такой вагай, але ў апошні час часьцей выкарыстоўваецца пакаваньне па 50 кіляграм.

У абедзьвюх сыстэмах хандрэдвэйт пазначаецца абрэвіятурай *cwt*, у якой *WT* — гэтае скарачэньне ангельскага *weight* (вага), а *C* — гэта напісаны рымскай лічбай лік 100.

Да XV стагодзьдзя ў Ангельшчыне выкарыстоўваўся так званы стары хандрэдвэйт, роўны 108 гандлёвым фунтам, гэта значыць тона, утвораная з 20 такіх хандрэдвэйтаў, складалася з 2160 гандлёвых фунтаў. Стары хандрэдвэйт быў заменены ангельскім хандрэдвэйтам.

## Глядзіце таксама
* Цэнтнэр
* Амэрыканская тона
* Ангельская тона
* Ангельская сыстэма мер

## Крыніцы

Катэгорыя:Адзінкі вымярэньня масы
Амэрыканская тона

**Амэрыка́нская то́на**, **каро́ткая тона** () — немэтрычная адзінка вымярэньня масы, якая выкарыстоўваецца ў ЗША. У ЗША яе часта завуць проста «тона», у той час як для мэтрычнай і ангельскай (доўгай) тоны адмыслова ўдакладняецца, якая зь іх выкарыстоўваецца. Аднак ёсьць асобныя выпадкі, калі па змаўчаньні разумеецца альбо доўгая тона (напрыклад, пры ўказаньні водазьмяшчэньня суднаў), альбо мэтрычная тона (напрыклад, зьвесткі пра сусьветны ўраджай збожжа).

1 амэрыканская тона = 20 кароткім хандрэдвэйтам = 2000 гандлёвым фунтам = *сапраўды* 907,18474 кіляграмам.

Абедзьве тоны — і доўгая і кароткая — вызначаныя як 20 хандрэдвэйтаў, аднак азначэньні хандрэдвэйтаў у ангельскай і амэрыканскай сыстэмах мер адрозьніваюцца.

У адрозненьне ад мэтрычнай тоны, якая на ангельскай мове пішацца з двума *n* (tonne), амэрыканская тона пішацца з адным *n* (ton).

## Глядзіце таксама
* Тона
* Ангельская тона

Катэгорыя:Адзінкі вымярэньня масы
Ангельская тона

**Ангельская тона** (доўгая тона) () — назва адзінкі вымярэньня масы, якая ў ангельскай сыстэме мер завецца «тона», гэта робіцца для таго, каб адрозьніць яе ад іншых адзінак з той жа назвай (у іншых сыстэмах мер).

1 ангельская тона = 20 доўгім хандрэдвэйтам = 2240 гандлёвым фунтам = *сапраўды* 1016,0469088 кіляграмам.

Ангельская тона выкарыстоўвалася ў Вялікабрытаніі і краінах Садружнасьці нацый. Яна была замененая мэтрычнай тонай пасьля афіцыйнага пераходу на мэтрычную сыстэму. Акрамя таго, ангельская (або доўгая) тона абмежавана выкарыстоўваецца ў ЗША, у асноўным для вымярэньня водазьмяшчэньня суднаў. Стандартнай тонай у ЗША зьяўляецца кароткая тона. Абедзьве адзінкі вызначаныя як 20 хандрэдвэйтаў, аднак азначэньні хандрэдвэйтаў у ангельскай і амэрыканскай сыстэмах мер адрозьніваюцца.

У ангельскай мове напісаньне слова, якое пазначае традыцыйную тону (), адрозьніваецца ад напісаньня слова, што пазначае мэтрычную тону ().

## Глядзіце таксама
* Амэрыканская тона
* Тона
* Фрахтовая тона
* Ангельская сыстэма мер

Катэгорыя:Адзінкі вымярэньня масы
Фрахтовая тона

**Фрахтовая тона** — адзінка вымярэньня памеру фрахта, гэта значыць выплаты ўладальніку транспорных сродкаў за прадстаўленыя ім паслугі па перавозцы грузаў або пасажыраў. У залежнасьці ад выгляду грузу ў фрахтовых тонах ацэньваецца альбо яго аб’ем, альбо яго вага.

* 1 фрахтовая тона для цяжкіх, малааб’ёмных грузаў = 1 ангельскай тоне = 2240 гандлёвым фунтам = *роўна* 1016,0469088 кіляграму.
* 1 фрахтовая тона () для лёгкіх, аб’ёмных грузаў = 40 кубічных футаў = 1,12 м³.

## Глядзіце таксама
* Рэгістравая тона
* Ангельская тона

Катэгорыя:Адзінкі вымярэньня аб’ёму
Катэгорыя:Адзінкі вымярэньня масы
Кубічны мэтар

**Кубі́чны мэ́тар** (м³, кубамэтар) — мера аб'ёму, куб з даўжынёй рэбраў у 1 мэтар.

1 м³ = 1000 літраў ≈ 35,3 кубічных футаў ≈ 1,31 кубічных ярдаў ≈ 6,29 барэляў.

Кубамэтар чыстай вады пры тэмпэратуры яе максымальнай шчыльнасьці (3,98 °C) і стандартным атмасфэрным ціску (101,325 кПа) мае масу роўную 1000 кг = 1 тона. Пры 0&nbsp;°C, тэмпэратуры замярзаньня вады, ён трохі лягчэй — 999,972 кг.

Катэгорыя:Адзінкі вымярэньня аб’ёму
Тод

**Тод** () — старадаўняя ангельская адзінка вымярэньня масы поўсьці. У цяперашні час не выкарыстоўваецца. Прыблізна роўная 28 гандлёвым фунтам (12,70058636 кіляграмам).

## Этымалёгія
Сярэднеангельскае *todd*, *todde*. Адбываецца, магчыма, ад старажытнаверхненямецкага *zotta* — пучок валасоў.

## Глядзіце таксама
* Вэй

Катэгорыя:Адзінкі вымярэньня масы
Стоўн (адзінка вымярэньня)

**Стоўн** — брытанская адзінка вымярэньня масы, роўная 14 фунтам або 6.35029335815197 кіляграмаў.

Катэгорыя:Адзінкі вымярэньня масы
Фунт

**Фунт**:

* Фунт — грашовая адзінка.
* Фунт — адзінка вымярэньня масы.
* Фунт стэрлінгаў — грашовая адзінка Вялікабрытаніі.

**Фунт**:
* Фунцік — мультыплікацыйны герой.
Кілдэркін

**Кілдэркін** () — старадаўняя ангельская мера вымярэньня вадкасьці, а таксама невялікая бочачка ёмістасьцю 81,83 літра.

1 кілдэркін = 1/2 барэля = 1/3 хогсхэда = 2 фэркіна

У розныя стагодзьдзі аб’ём вадкасьці, вымяранай у кілдэркінах, зьмяняўся. Так:
* У 1454 годзе: 1 кілдэркін = 16 эльевым галёнам элю = 73,94 літрам, а таксама 1 кілдэркін = 18 эльевым галёнам піва = 83,18 літрам.
* У 1688 годзе: 1 кілдэркін = 17 эльевым галёнам = 78,56 літрам.
* У 1803 годзе: 1 кілдэркін = 18 эльевым галёнам = 83,18 літрам.
* З 1824 году: 1 кілдэркін = 18 ангельскім галёнам = 81,83 літрам.

Катэгорыя:Адзінкі вымярэньня аб’ёму
Катэгорыя:Ангельская сыстэма мер
Джыл

**Джыл** (гіл) (пазначэньне dʒɪl) — меры аб’ёму для вадкасьцяў (гл. Ангельская сыстэма мер, (Gill (unit)http://en.wikipedia.org/wiki/Gill_%28unit%29)).
* Дадзеная ад. вымярэньня выкарыстоўваецца ў цяперашні час для падрыхтоўкі алькагольных кактэйляў.
* Брытанская Імпэрская сыстэма мер для вадкасьцяў:
** 1 джыл (гіл) = 1/4 пінты = 5 вад. унцыям = 8,670 куб. дзюймаў = 142,0653125 мл ≈ 0,142 л (дм³) = 1,2 амэрык. джыла
* Амэрыканская сыстэма мер для вадкасьцяў:
** 1 джыл (гіл) = 1/4 пінты амэр. = 4 вад. унцыям амэр. = 118,29411825 мл ≈ 0,118 л (дм³)= 5/6 імпэр. джыла

Катэгорыя:Адзінкі вымярэньня аб’ёму
Катэгорыя:Адзінкі вымярэньня масы
Катэгорыя:Ангельская сыстэма мер
Унцыя

**У́нцыя** () — назва некалькіх адзінак вымярэньня масы, а таксама двух мер аб’ёму вадкіх цел і адной адзінкі вымярэньня сілы ў ангельскай сыстэме мер і ў расейскай сыстэме мер.

* 1 унцыя (uncia, oz) = 16 драхмам = 437,5 гранам, 28,3495231 грамам.
* 1 унцыя вадкая ангел. (fl oz) = 28,413 мл (см³)
* 1 унцыя вадкая амэр. (fl oz)= 29,56 мл (см³)
* 1 аптэчная, або тройская унцыя ў ангельскай сыстэме мер = 8 драхмам = 480 гранам = 31,103&nbsp;476&nbsp;382&nbsp;679&nbsp;4 грамам.
* 1 аптэчная, або тройская унцыя ў старой расейскай сыстэме мер да 1927 г. = 8 драхмаў = 29,860 г
* У Старажытным Рыме унцыя (uncia, мн. л. unciae) ураўноўвалася прыкладна 27,3 грамам. Слова uncia азначала «адна дванаццатая». Унцыя складала адну дванаццатую лібры (libra) і адну дванаццатую аса (as). Лібра выкарыстоўвалася ў гандлі, а ас — у манэтарнай сыстэме.
* Унцыя Марыі Тэрэзы раней выкарыстоўвалася ў Этыёпіі і ў некаторых эўрапейскіх краінах. Яна ўраўноўвалася 31,1025 грамам.
* У Нідэрляндах, пры пераходзе на мэтрычную сыстэму мер, унцыя (ons на галяндзкай мове) была перавызначаная як 100 грам.

Катэгорыя:Адзінкі вымярэньня масы
Катэгорыя:Ангельская сыстэма мер
Катэгорыя:Расейская сыстэма мер
Адзінкі вымярэньня масы

## [[Адзінкі вымярэньня]] велічыні [[маса|масы]]

### Мэтрычная сыстэма
* Грам — вызначаецца як 1/1000 кіляграма. Кіляграм вызначаецца празь фіксацыю сталай Плянка («*6,62607015•  Дж•с*») праз мэтар і сэкунду.
* Тона — 106 () грам, або 1000 кіляграм.
* Цэнтнэр — 105 () грам, або 100 кіляграм.
* Карат — 0,2 грама.

### Меры масы ў навуцы
* Уніфікаваная атамная адзінка масы — адзінка масы, якая прымяняецца ў атамнай ды ядзернай фізыцы, у хіміі для выражэньня мас атамаў, малекул ды элемэнтарных часьціц і роўная 1/12 масы нукліда 12C роўная 1,6605402(10) кг (на 2006).
* Сонечная маса — у астраноміі адзінка вымярэньня масы  зорак і іншых велізарных аб’ектаў (напрыклад, галяктык). Яна роўная масе Сонца:M_{\odot}=( 1.98847\ \pm\ 0.00007 )\ \times10^{30}\hbox{ kg} 
* Электронвольт — вельчыня для выражэньня масы элемэнтарных часьціц (зыходзячы з раўнаньня Эйнштэйна *Е = mc*2). 1 эВ/*c*2 роўны 1,782&nbsp;661&nbsp;921·10−36 кг (тут c — хуткасьць сьвятла ў вакууме).

### Амэрыканская сыстэма (гл. [[Ангельская сыстэма мер]])
* Стоўн — 14 фунтаў, або прыкладна 6,350 кіляграм.
* фунт — 453,59237 грам (дакладнае і афіцыйнае значэньне)
* Унцыя — 1/16 фунта, або 28,349523125 грам
* Драхма — 1/16 унцыі, або 1/256 фунта, або 1,7718451953125 грама
* Гран — 1/7000 фунта, або прыкладна 64,79891 міліграм
* Амэрыканская тона

### Брытанская аптэчная сыстэма (гл. [[Ангельская сыстэма мер]])
* Тройскі фунт, або аптэчны фунт = 373,242 грам
* Тройская унцыя, або аптэчная унцыя = 1/12 тройскага фунта, або 31,1035 грам
* Драхма = 1/8 тройскай унцыі, або 1/96 тройскага фунта, або 3,8879375 грам
* Скрупул = 1/3 драхмы, або 1/288 тройскага фунта, або 1,2959791666… грам
* Гран = 1/20 скрупула, або 0,064798958333… грам

### Старая [[расейская сыстэма мер]] масы
* Беркавец
* Пуд — 16,38 кіляграм.
* Фунт — 409,5 грам
* Лот — 12,8 грам
* Залатнік — 4,26 грам
* Дзель

### Эўрапейскія меры масы (гл. [[Ангельская сыстэма мер]])
* Ас — Нямеччына, Галяндыя
* Ангельская тона - Ангельшчына
* Тод - Ангельшчына
* Фэркін - Ангельшчына
* Хандрэдвэйт - Ангельшчына
* Хогсхэд - Ангельшчына

### Антычная
* Дарэйк
* Драхма
* Міна
* Абол
* Талант
* Халк

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* 
* 

*
Дарэйк

міні|Малюнак дарэйка
**Дарэйк** — антычная мера вагі. 

**Дарэйк** — залатая манэта Імпэрыі Ахемэнідаў, вагай 8,4 грама.

Катэгорыя:Адзінкі вымярэньня масы
Катэгорыя:Антычныя манэты
Кандэла

**Кандэ́ла** (пазначэньне: **кд**, **cd**) — адна зь сямі асноўных адзінак вымярэньня сыстэмы СІ, роўная сіле сьвятла, выпусканага ў зададзеным кірунку крыніцай манахраматычнага выпраменьваньня частатой 540·1012&nbsp;гэрц, энэргетычная сіла сьвятла якога ў гэтым кірунку складае (1/683)&nbsp;Вт/ср.

Абраная частата адпавядае зялёнаму колеру. Чалавечае вока валодае найбольшай адчувальнасьцю ў гэтай вобласьці спэктра. Калі выпраменьваньне мае іншую частату, то для дасягненьня той жа сілы сьвятла патрабуецца бо́льшая энэргетычная інтэнсіўнасьць.

Раней кандэла вызначалася як сіла сьвятла, выпраменьванага чорным целам пэрпэндыкулярна паверхні пллошчай 1/60&nbsp;см² пры тэмпэратуры плаўленьня плаціны (2042,5&nbsp;К). У сучасным азначэньні каэфіцыент 1/683 абраны такім чынам, каб новае азначэньне адпавядала старому.

## Гісторыя
* 1909 год уведзеная адзінка сілы сьвятла «міжнародная Сьвечка». Роўная сіле сьвятла кропкавай крыніцы ў такім кірунку, у якім ён выпускае сьветлавы струмень у 1 люмэн, раўнамерна разьмеркаваны ў целавым вугле 1 стэрадыян. 1 міжнародная Сьвечка роўная 1,005 кд. Выкарыстоўвалася з 1921 году (у СССР з 1925 году) па 1948 год.
* 1948 год новая Сьвечка замяніла міжнародную Сьвечку.
* 1967 год замест «новая Сьвечка» уведзена сучасная назва Кандэла.

## Прыклады
Сіла сьвятла, выпраменьваная сьвечкай, прыкладна роўная адной кандэле (&nbsp;— сьвечка), таму раней гэтая адзінка вымярэньня звалася «сьвечкай», цяпер гэтая назва зьяўляецца састарэлай і не выкарыстоўваецца.

Сіла сьвятла тыпавых крыніц:

## Кратныя і дзельныя адзінкі
Дзесятковыя кратныя і дзельныя адзінкі ўтвораюць з дапамогай стандартных прыставак СІ.

## Глядзіце таксама
* Люмэн — адзінка вымярэньня сьветлавога струменя

## Вонкавыя спасылкі


Катэгорыя:Адзінкі вымярэньня сілы сьвятла
Катэгорыя:Сьвятло
Катэгорыя:СІ
Люмэн

**Лю́мэн** (лм, lm) — адзінка вымярэньня сьветлавога струменя ў СІ.

Адзін люмэн роўны сьветлавому струменю, выпусканаму пунктавай ізатропнай крыніцай, зь сілай сьвятла роўнай адной кандэле, у целавы кут, велічынёй у адзін стэрадыян (1 лм = 1 кд•ср). Поўны сьветлавы струмень, ствараны ізатропнай крыніцай, зь сілай сьвятла адна кандэла, роўны 4\pi люмэнам.

Звычайная лямпа напальваньня магутнасьцю 100 Вт пры напрузе 220 В стварае сьветлавы струмень, роўны, прыкладна, 1300 лм. Кампактная лямпа дзённага сьвятла магутнасьцю 26 Вт пры напрузе 220 В стварае сьветлавы струмень, роўны, прыкладна, 1600 лм.

## Кратныя і дзельныя адзінкі
Дзесятковыя кратныя і дзельныя адзінкі ўтвораюцца з дапамогай стандартных прыставак СІ.

Катэгорыя:Адзінкі вымярэньня сьветлавога струменя
Катэгорыя:СІ
Люмэн (неадназначнасьць)

**Люмэн**:
* Люмэн — адзінка вымярэньня сьветлавога струменя ў SI
* Lumen — расейскі панк-рок гурт
ВТ

**ВТ** або **Вт** — абрэвіятура кірылічнымі літарамі.
* Вт або Втор — пятая кніга Бібліі й Другазаконьне. Гл. таксама скарачэньні ў Бібліі.
* Вт — ват
* ВТ — тэлепраграма «Ваеннае тэлебачаньне»
* ВТ — штодзённая газэта «Вячэрні Томск», www.vt.tomsk.ru
* ВТ — вагон-тэрмас
* в/т — ваша тэрыторыя (у аб'явах аб знаёмстве)
* ВТ — вэнтыльныя тормазы
* ВТ — віхравы тэрматрансфарматар
* ВТ — вада тэхнічная
* ВТ — водны транспарт
* ВТ — вадзяны цепланосбіт
* ВТ — ваенная тэхніка
* ВТ — ваенная трывога
* ВТ — вайсковы трыбунал
* ВТ — вайсковы тыл
* ВТ — ААТ Волгатанкер www.volgotanker.com
* ВТ — вулькана-тэктанічны, напрыклад: ВТ землятрус
* ВТ — высокія тэхналёгіі
* ВТ — выходны трансфарматар
* ВТ — вылічальнік цеплыні
* ВТ — вылічальная тэхніка
* ВТ — ЗАТ Вяткаторф (Кіраўская вобласьць)
* ВТК або ВТ — ААТ Волгатэлекам www.volgatelecom.ru

## Глядзіце таксама
*BT (лацінкай)
BT

**BT**:

* .bt — нацыянальны дамэн верхняга ўзроўню для Бутану
* BT Group — кампанія
* BT — аўтамабільны код гораду Байройт (Нямеччына)

## Глядзіце таксама
* ВТ — абрэвіятура кірыліцай