Ібэры

**Ібэ́ры** — народ, які жыў на тэрыторыі сучаснай Гішпаніі, прыкладна з 3 тысячагодзьдзя да нашай эры. Таксама ібэры ў антычных крыніцах — этнічная назва ўсходне-грузінскіх плямёнаў, якія жылі на тэрыторыі Ібэрыі (рэгіён Картлі, Усходняя Грузія).

## Паходжаньне

Вучоныя разыходзяцца сваіх меркаваньнях наконт паходжаньня ібэраў. Адны мяркуюць, што яны прыйшлі зь міжземнаморскага ўзьбярэжжа, іншыя лічаць, што ібэры прыбылі з Паўночнай Афрыкі. Аднак ёсьць і тыя, хто лічыць, што ібэры ўтварыліся зь мясцовых плямёнаў, у прыватнасьці, зьвязаных з культурамі Эль-Аргар і Мацільяс. Паводле гіпотэзы Ф. Радрыгеса Рамаса, продкі ібэраў не былі аўтахтонным насельніцтвам Гішпаніі, а ўварваліся на паўвостраў разам з хваляй кельцкай міграцыі.

Ібэры жылі ўздоўж усходняга й паўднёва-ўсходняга ўзьбярэжжаў Гішпаніі, на тэрыторыі сучасных аўтаномных супольнасьцяў Андалюсія, Мурсія, Валенсія і Каталёнія. Таксама ібэры аказалі ўплыў на культуру кельтаў паўночна-цэнтральнай часткі паўвострава (кельтыбэры).

Ібэры жылі ў ізаляваных абшчынах з племянным ладам. Яны валодалі навыкамі апрацоўкі мэталаў, уключаючы бронзу, і земляробства. Пазьней ібэры ўтварылі больш цэласную дзяржаву з гарадамі й сацыяльны ладам. Яны гандлявалі мэталам зь Фінікіяй, Грэцыяй, Картагенам.

## Гісторыя
Першыя згадваньні пра ібэраў былі зроблены грэцкімі каляністамі ў VI ст. да н .э. Яны таксама звалі ібэрамі й іншы народ, вядомы як ібэры Каўказу, якія ўтварылі дзяржаву Ібэрыя (, ) ва Ўсходняй Грузіі (Картлі) на мяжы IV—III стагодзьдзяў да н. э., якая часта згадваецца антычнымі й бізантыйскімі аўтарамі. Дакладна невядома, ці ёсьць якая-небудзь сувязь паміж гэтымі народамі, або гэта проста супадзеньне. У любым выпадку ібэры Пірэнэйскага паўвострава сталі кантактаваць з грэкамі значна раней за сваіх каўкаскіх цёзак.

Фінікійцы стварылі сваю першую калёнію на Пірэнэйскім паўвостраве ў 1100-х гадах да нашай эры й, адпаведна, кантактавалі пры гэтым з ібэрамі. Ад фінікійцаў яны навучыліся пісьму й пазьней распрацавалі пісьмо для сваёй мовы. Пазьней ібэры дадалі ў сваё пісьмо элемэнты грэцкага альфабэту.

Ібэрскае пісьмо дэшыфраваў у 1941 годзе Мануэль Гомэс-Марэна.

У XIX стагодзьдзі зьяўляецца тэорыя «лігура-ібэрскага субстрату», заснаваная на адзінстве дарымскай тапанімікі на ўсходнім узьбярэжжы Гішпаніі, на Корсыцы й у Лігурыі. Прыхільнікамі гэтай тэорыі, якая мае падтрымку й у наш час, былі такія вядомыя лінгвісты, як Паўль Крэчмэр, Жубэнвіль і інш.

На цяперашні час некаторыя лінгвісты высоўваюць тэорыю, згодна зь якой басконская мова (мова, якая не належыць да іншых моўных сем’яў Эўропы) магла належыць да сям’і моваў старажытнага ібэрскага насельніцтва Гішпаніі.

## Зьнешні ўплыў

Кельты зьявіліся ў Гішпаніі напачатку першага тысячагодзьдзя да н. э. З часам кельцкая культура стала асноўнай на захадзе й поўначы тэрыторыі сучаснай Гішпаніі, а на поўдні ібэрская культура засталася дамінантнай. У цэнтры Гішпаніі культуры зьмяшаліся, і там утварыліся так званыя кельтыбэры. Гэты сплаў дзьвюх культур пазьней распаўсюдзіўся й на ўсё ўсходняе ўзьбярэжжа Гішпаніі.

Ібэры й кельтыбэры актыўна вялі гандаль зь іншымі народамі Міжземнамор’я. Ібэрскія керамічныя вырабы былі знойдзены ў Францыі, Італіі і ў Паўночнай Афрыцы. Яны таксама падтрымлівалі цесныя сувязі з грэкамі, і нават абменьваліся ведамі. Напрыклад, ібэры перанялі ў грэкаў некаторыя мастацкія навыкі. Статуі «Дама з Басы» і «Дама з Эльчэ» дэманструюць вельмі нядрэнныя навыкі ібэрскіх майстроў.

Ібэры й кельтыбэры за кароткі час паміж Першай і Другой Пунічнай войнамі, былі падпарадкаваны Картагену й папоўнілі армію Ганібала. Пазьней рымляне заваявалі Пірэнэі і павольна здушылі ўсе мясцовыя культуры й мовы.

## Глядзіце таксама
* Бронза Левантэ
* Скарб зь Вільлены
* Культура Лёс-Мільлярэс
* Эль-Аргарская культура
* Грузінская Ібэрыя

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Падрабязная карта Ібэрыі (каля 200 да н.э.)


Катэгорыя:Старажытныя народы Эўропы
Катэгорыя:Гісторыя Гішпаніі
Катэгорыя:Гісторыя Партугаліі