Карыбскае мора

**Кары́бскае мо́ра** — мора ў Атлянтычным акіяне, разьмешчанае ў тропіках Заходняга паўшар’я. Атачаецца краінамі Цэнтральнай Амэрыкі: Панамай на паўднёвым захадзе, Коста-Рыкай, Нікарагуа, Гандурасам, Гватэмалай, Бэлізам і Мэксыкай на захадзе, на поўначы — Вялікімі Антыльскімі астравамі (Куба, Ямайка, Эспаньёла і Коста-Рыка), і на ўсходзе — Малымі Антыльскімі астравамі.

## Гісторыя
Калі гішпанцы прыбылі на Антыльскія астравы, яны былі заселеныя індзейцамі таіна, якія прыкладна ў I стагодзьдзі да н. э. мігравалі туды з Паўднёвай Амэрыкі. У 1492 годзе першая экспэдыцыя Хрыстафора Калюмба высадзілася на Багамах, знаходзячыся ў поўнай упэўненасьці, што імі быў адкрыты новы шлях у Азію. На востраве, які атрымаў назву Эспаньёла, было заснавана першае гішпанскае паселішча, якое паклала пачатак панаваньня Гішпаніі ў рэгіёне. З 1506 па 1511 гады з удзелам Эрнана Картэса й Дыега Вэляскеса дэ Куэльяру астравы Эспаньёла й Куба былі заваяваны, а мясцовае насельніцтва пераўтворана ў рабоў. У 1517 годзе Франсіска Эрнандэс дэ Кордава адкрыў паўвостраў Юкатан, дзе гішпанцы ўпершыню сустрэліся з разьвітой цывілізацыяй мая. Далейшыя экспэдыцыі Хуана дэ Грыхальвы (1518) і Эрнана Картэса (1519) паклалі пачатак заваёвы й калянізацыі Мэксыкі.

Іншыя эўрапейскія імпэрыі таксама сталі пашырацца на захад, накіроўваючы караблі ў Новы Сьвет. Першыя брытанскія калёніі зьявіліся на Бэрмудзкіх астравах (1612), астравах Сэнт-Кітс (1623) і Барбадас (1627) і былі затым выкарыстаны для калянізацыі іншых астравоў рэгіёну. Француская Вэст-Індыя таксама пачалася з вострава Сэнт-Кітс (1624), затым былі заснаваныя паселішчы на астравах Гвадэлюпа й Мартыніка (1635). Брытанія й Францыя таксама пасьпяхова адваёўвалі астравы ў слабеючай Гішпанскай імпэрыі: у 1655 годзе пад кантролем ангельцаў апынулася Ямайка, а ў 1697 годзе французы захапілі заходнюю частку Эспаньёлы. У XVII стагодзьдзі на астравах Кюрасао, Сэн-Мартэн, Аруба й шэрагу іншых зьявіліся галяндзкія калёніі, якія пазьней увайшлі ў склад Нідэрляндзкіх Антыльскіх астравоў. Дацкія ўладаньні ў рэгіёне зьявіліся ў 1672 годзе на астравах Сэнт-Джон і Сэнт-Томас.

Эўрапейскія дзяржавы актыўна завозілі афрыканскіх рабоў і вывозілі прадукцыю сельскай гаспадаркі (тытунь, цукар, фарбавальнікі) і каштоўныя мэталы (золата й срэбра), выкарыстоўваючы для гэтага нават спэцыяльныя флятыліі. Рэгіён Карыбскага мора ператварыўся ў пляцоўку гандлю новымі для Эўропы таварамі, што пацягнула разьвіцьцё пірацтва.

Адным зь першых капэраў на службе каралевы Вялікабрытаніі быў Фрэнсіс Дрэйк, найбольш вядомы захопам гішпанскага Срэбранага каравана ў порце Номбрэ-дэ-Дыяс у 1572 годзе. Ягоную справу працягнуў Гэнры Морган, які распачаў у 1671 годзе вядомы паход на Панаму і стаў пазьней віцэ-губэрнатарам Ямайкі. Росквіт пірацтва прыпаў на 1700—1730 гады, якія нараклі залатым векам пірацтва. За гэты час праславіліся Чорная барада і Стыд Бонэт, якія дзеялі ў Карыбскім моры ў 1716—1718 гадах, а таксама Чарлз Вэйн, чыя кар’ера доўжылася з 1716 па 1719 гады. Выславёны Барталам’ю Робэртс, а таксама Джэк Рэкгэм і ягоныя сяброўкі Эн Боні ды Мэры Рыд верхаводзілі ў Вэст-Індыі да 1720 году. Важнай крыніцай зьвестак аб біяграфіі гэтых і іншых піратаў ёсьць кніга Чарлза Джонсана, якая пабачыла сьвет у 1724 годзе пад назовам *«[[Усеагульная гісторыя рабаваньняў і забойстваў, учыненых самымі знакамітымі піратамі]]»*. Сярод позьніх піратаў вылучаецца Рабэрта Кафрэсі, які чыніў рабаваньні ў рэгіёне ў 1818—1825 гадах.

З ХІХ стагодзьдзя пачаўся працэс вылучэньня каляніяльных краінаў з імпэрыяў. У выніку паўстаньня рабоў француская калёнія Сан-Дамінга першай здабыла незалежнасьць у 1804 годзе. Астатняя частка Эспаньёлы была заваяваная гаіцянамі ў 1821 годзе, але ў 1844 годзе на гэтай тэрыторыі сфармавалася Дамініканская Рэспубліка. Пасьля сэрыі войнаў Куба пры ўмяшаньні ЗША атрымала незалежнасьць ад Гішпаніі ў 1898 годзе, а востраў Пуэрта-Рыка перайшоў пад кантроль да ЗША, якія пачалі гуляць дамінантную ролю ў рэгіёне. У 1903 годзе пры пасярэдніцтве ЗША па аддзяленьні Панамы ад Калюмбіі быў пабудаваны Панамскі канал, які зьвязаў Карыбскае мора зь Ціхім акіянам. Ён пачаў працу 15 жніўня 1914 году і быў пад кіраваньнем ЗША да 31 сьнежня 1999 году. У 1917 годзе Данія прадала свае ўладаньні ў рэгіёне ЗША, у выніку чаго зьвявіліся Амэрыканскія Віргінскія астравы. У часы з 1958 па 1962 гады большая частка кантраляваных Вялікабрытаніяй зямель былі вылучаныя ў Фэдэрацыю Вэст-Індыі, якая затым распалася на асобныя дзяржавы.

## Геалёгія
Карыбскае мора ўважаецца за акіянічнае мора, якое ляжыць на Карыбскай пліце. Яно аддзеленае ад акіяна некалькімі астраўнымі дугамі рознага ўзросту. Наймалодшая цягнецца ад Малых Антыльскіх астравоў да Віргінскіх астравоў на поўнач ад Трынідаду і Табага, якія знаходзяцца ў Атлянтыцы. Гэтая дуга ўтварылася ў выніку сутыкненьня Паўднёваамэрыканскай пліты з Карыбскай плітою. У моры маюцца дзейныя і патухлыя вульканы, як то Мантань-Пэле, Квіль на Сінт-Эстатыюсе на Карыбскіх Нідэрляндах, Ля-Суфрыер у Сэнт-Вінсэнце і Грэнадзінах і Морн-Труа-Пітон на Дамініцы. Больш буйныя астравы ў паўночнай частцы мора, як то Куба, Эспаньёла, Ямайка і Пуэрта-Рыка, месьцяцца на больш старажытнай астраўной дузе.

Паводле ацэнак, узрост Карыбскага мора складае ад 160 да 180 мільёнаў гадоў. Мора ўтварылася ў выніку гарызантальнай разлому Пангеі, якая падзяліла супэркантынэнт у мэзазойскую эру. Мяркуецца, што протакарыбскі басэйн існаваў у дэвонскі пэрыяд і ў пачатку карбону, калі Гандвана рухалася на поўнач і збліжалася з басэйнам Эўраамэрыкана, паменшыўся ў памерах. Наступны этап фармаваньня Карыбскага мора пачаўся ў трыясе. Магутны рыфтаген прывёў да ўтварэньня вузкіх западзінаў, якія цягнуцца ад сучаснага Ньюфаўндлэнду да заходняга ўзьбярэжжа Мэксыканскай затокі, у якіх адкладаліся крэмніевыя асадкавыя пароды.

У раньнюю юру праз магутную марскую трансгрэсію вада прарвалася ў сучасную частку Мэксыканскай затокі, стварыўшы велізарны плыткі басэйн. Глыбокія басэйны ўзьніклі ў Карыбскім моры падчас сярэдняюрскага рыфтагену. Узьнікненьне басэйнаў паклала пачатак утварэньню Атлянтычнага акіяна і спрыяла зьнішчэньню Пангеі ў канцы позьняй юры. У крэйдавы пэрыяд Карыбскі басэйн набыў сваю форму, блізкую да сучаснай. У раньнім палеагене праз марскую рэгрэсію Карыбскі басэйн быў аддзелены ад Мэксыканскай затокі і Атлянтычнага акіяна астравамі Кубай і Эспаньёлай. Карыбскі басэйн заставаўся такім цягам большай часткі кайназою да галацэну, калі павышэньне ўзроўню акіяна аднавіла сувязь з Атлянтычным акіянам.

Дно Карыбскага басэйна складаецца з субакіянічных адкладаў пэлягiчнай гліны ў глыбокіх басэйнах і западзінах. На кантынэнтальных схілах і хрыбтах сустракаюцца вапнавыя глеі. Гліністыя мінэралы, верагодна, былі адкладзеныя рэкамі Арынока і Магдалена. Адклады на дне Карыбскага мора і Мэксыканскай затокі маюць таўшчыню блізу 1 км. Верхнія асадкавыя плясты датуюцца мэзазоем-кайназоем (250 мільёнаў гадоў таму), а ніжнія плясты стасуюцца да палеазою-мэзазою. Карыбскае акіянічнае дно падзеленая на пяць басэйнаў (Юкатанскі, Кайманавы, Калюмбійскі, Вэнэсуэльскі і Грэнадзкі), падзеленых адзін ад аднаго падводнымі хрыбтамі і горнымі хрыбтамі (Кайманавы хрыбет, Нікарагуанскае ўзвышша, хрыбет Бэата і хрыбет Авэс). Вада Атлянтычнага акіяна трапляе ў Карыбскі басэйн праз пратоку Анэгады паміж Малымі Антыльскімі астравамі і Віргінскімі астравамі і праз Наветраную пратоку паміж Кубай і Гаіці.

Юкатанская пратока паміж Мэксыкай і Кубай злучае Мэксыканскую затоку з Карыбскім морам. Найглыбейшыя пункты мора месьцяцца ў Кайманавым жолабе, глыбіня якой сягае блізу 7686 мэтраў. Не зважаючы на гэта, Карыбскае мора ўважаецца за адносна неглыбокае ў параўнаньні зь іншымі вадаёмамі. Ціск Паўднёваамэрыканскай пліты на ўсход ад Карыбскага басэйна выклікае высокую вульканічную актыўнасьць на Малых Антыльскіх астравах, а моцнае вывяржэньне вулькана Мантань-Пэле ў 1902 годзе спрычынілася да шматлікіх ахвяраў. На дне Карыбскага мора таксама знаходзяцца дзьве акіянічныя западзіны, як то Кайманавы і Пуэртарыканскі жолабы, якія падвышаюць гэтым раёнам высокай рызыцы землятрусаў. Падводныя землятрусы ствараюць пагрозу ўзьнікненьня цунамі, якія могуць мець разбуральныя наступствы для ўсіх Карыбскіх астравоў. Навуковыя зьвесткі выяўляюць, што за апошнія 500 гадоў у гэтым раёне адбылося зь дзясятак землятрусаў магнітудай 7,5 балаў і вышэй. Зусім нядаўна, 12 студзеня 2010 году, на Гаіці адбыўся землятрус з магутнасьцю ў 7,1 балаў.

## Клімат

Клімат Карыбскага басэйна абумоўлены ягонымі нізкімі шыротамі і трапічнымі акіянічнымі плынямі. Асноўнай акіянічнай плыньню ёсьць Паўночнаэкватарыяльная плынь, якая трапляе сюды з трапічнай Атлянтыкі. Клімат гэтага раёну трапічны, вагаючыся ад клімату вільготных трапічных лясоў у некаторых рэгіёнах да трапічных саваннай у іншых. Траляюцца таксама некаторыя месцы з засушлівым кліматам і значнай засушу ў некаторыя гады.

Колькасьць ападкаў зьмяняецца ў залежнасьці ад вышыні, памеру і водных плыняў. Прахалодныя ўзыходныя ветры падтрымліваюць засушлівасьць Арубы, Кюрасао і Банайрэ. Цёплыя, вільготныя пасатныя ветры на стала дзьмуць з усходу, ствараючы як трапічны, гэтак і паўзасушлівы клімат ва ўсім рэгіёне. Трапічны клімат дажджавых лясоў улучае нізінныя раёны ля Карыбскага мора ад Коста-Рыкі на поўнач да Бэлізу, а таксама ўлучае Дамініканскую Рэспубліку і Пуэрта-Рыка. Больш сэзонны сухі трапічны клімат саванны сустракаецца на Кубе, у паўночнай Вэнэсуэле і Калюмбіі, а таксама на поўдні паўвостраву Юкатану. Засушлівы клімат сустракаецца ўздоўж скрайняга паўночнага ўзьбярэжжа Вэнэсуэлы, напрыклад, такі клімат характэрны для паўвострава Парагуана, і Калюмбіі, напрыклад, як на паўвостраве Гуахіра. Такі ж клімат распаўсюджваецца на астравы, у тым ліку Арубу і Кюрасао, і на паўночны ўскраек Юкатану.

Трапічныя цыклёны ўяўляюць пагрозу для краінаў, якія атачаюць Карыбскае мора. Хоць выхады на бераг ураганаў здараюцца толькі зрэдку, загроза жыцьцю і матэрыяльная шкода робяць іх значнай небясьпекай для жахыроў Карыбскага басэйна. Трапічныя цыклёны, якія ўзьдзейнічаюць на Карыбскі басэйн, часта зараджаюцца ля заходняга ўзьбярэжжа Афрыкі і прабіраюцца на захад праз Атлянтычны акіян у бок Карыбскага басэйна, у той час як іншыя штормы нараджаюцца ў самым Карыбскім басэйне. Сэзон ураганаў у рэгіёне доўжыцца з чэрвеня па лістапад, прычым большасьць ураганаў назіраецца ў жніўні і верасьні. У сярэднім штогод утвараецца каля дзевяці трапічных штормаў, прычым пяць набываюць моц урагану. Паводле зьвестак Нацыянальнага ўраганнага цэнтру, у Карыбскім басэйне паміж 1494 і 1900 гадамі адбылося 385 ураганаў.

## Крыніцы

Катэгорыя:Моры Атлянтычнага акіяна
Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы