open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Avangar

**Avangar** — казаская мультыґеймінґавая кібэрспартовая арґанізацыя. Мае склады па дысцыплінах Counter-Strike: Global Offensive ды PlayerUnknown’s Battlegrounds.

У 2019 годзе каманда па CS:GO займае 2 месца на StarLadder & i-League Berlin Major 2019 ды 1 месца на BLAST Pro Series Moscow 2019

## Стварэньне арґанізацыі
Арганізацыя была заснаваная 17 ліпеня 2017 року. Ґенэральны мэнэджар Avangar Кім Ён Ґун у інтэрвію GameInside.ua сказаў

Таксама Кім Ён Ґун распавёў, што першапачаткова ў гульцоў былі праблемы з дысцыплінаю і маральлю, а ў арґанізацыі было мала досьведу з заменаю гульцоў. Мэтаю арґанізацыі ё лідэрства на тэрыторыі СНД, тым ня менш, праект разьлічаны як міжнародны і плянуецца ўцягваньне камандаў і з Эўропы, і з Амэрыкі.

## [[Counter-Strike: Global Offensive]]
18 сакавіка 2019 року гулец Айдын KrizzeN Турлыбекаў быў пераведзены з асноўнага складу ў запас праз праблемы з здароўем. Яго замяніў Санжар SANJI Куліеў.

25 чэрвеня 2019 року да складу далучыўся Даўрэн «AdreN» Кыстаўбаеў. Ён замяніў Бэктыяра fitch Бахытава, якога перавялі ў запас 24 чэрвеня. Раней Даўрэн гуляў у камандзе FaZe Clan. Разам зь ёю ён выйграў ELEAGUE CS:GO Invitational 2019 ды BLAST Pro Series Miami 2019.

Аляксей Qikert Голубеў распавёў, што яго запрашалі ў склад Natus Vincere па CS:GO, але ён адмовіўся. Ён выказаў адданасьць камандзе і ґенэральнаму дырэктару. Калі Qikert гуляў у CS:GO без калектыву, ён ужо зьбіраўся выдаляць гульню, але яму напісаў ґенэральны дырэктар Avangar і запрасіў у каманду.

У 2019 годзе каманда дамаглася вялікіх посьпехаў: заняла 2 месца на StarLadder & i-League Berlin Major 2019, саступіўшы чэмпіёну сьвету Astralis у фінале, перамаглі на BLAST Pro Series Moscow 2019. Такім чынам яны зарабілі 275 000 даляраў за 2,5 тыдні. Пасьля гэтага каманда паднялася на 4 радок сярод лепшых камандаў усяго сьвету.

### Актуальны склад

Трэнэр каманды:  Дастан «dastan» Акбаеў

## PUBG
Першы склад Avangar па PUBG быў сфармаваны ў кастрычніку 2017 року. Каманда перамагала на такіх турнірах як IEM XII Katowice PUBG Invitational ды OGN Super League Europe на мапе Erangel. Адбіралася на PUBG Global Invitational 2018, дзе заняла 5 і 16 мейсцы ў турнірах ад першае і трэцяе асобы адпаведна.

12 жніўня 2019 року падразьдзел быў зачынены, а гульцы выстаўленыя на трансфэр.

### Склад

## Крыніцы
Псылёт

**Псылёт** (*Psilotum*) — род споравых расьлінаў сямейства псылётавых.

Прадстаўлены 4 відамі, якія шырока распаўсюджаны ў тропіках і субтропіках абодвух паўшар’яў. Спарафіт у надземнай частцы дыхатамічна разгалінаваны, з дробнымі лускападобнымі вырастамі. У падземнай частцы — карэнішчападобны рызамоід са шматлікімі рызоідамі і эндатрофнай мікарызай. У псылёту цэнтральны цыліндар — актынастэла. У спарангіях на канцах кароткіх галінак утвараюцца аднолькавыя споры. Пры прарастаньні яны ўтвараюць двухполы ґамэтафіт, які разьвіваецца ў сымбіёзе з ґіфамі грыбу. Спэрматазоіды псылёту мнагажгуцікавыя. Малады спарафіт жывіцца за кошт ґамэтафіту. Пазьней ён жыве самастойна. Плоскае ці трохграннае сьцябло псылёту дасягае вышыні 20-100 см.

## Літаратура
* *Сапегін Л. М.* Батаніка. Сістэматыка вышэйшых раслін: вучэбны дапаможнік для студэнтаў устаноў вышэйшай адукацыі па біялагічных спецыяльнасцях. — Гомель: ГДУ, 2012. — 337 с ISBN 978-985-439-644-6

Катэгорыя:Псылётавыя
Узыход

**Узыхо́д** — момант узьнікненьня верхняга краю Сонца або зоркі на гарызонтам. Паняцьце ўзыход можа адносіцца таксама да ўсіх працэсаў перасячэньня гарызонту бачным дыскам сьвяціла. З-за ўплыву атмасфэры ўзыход назіраецца некалькі раней, чым ён назіраўся б пры адсутнасьці атмасфэры. Акрамя таго, узыход надыходзіць тым раней, чым вышэй знаходзіцца назіральнік.

Пры назіраньні зь Зямлі кутны дыямэтар сонечнага дыску складае каля 30 кутных хвілінаў (0,5°). Ужо з аднаго гэтага факту, з улікам вызначэньня моманту ўзыходу (і заходу) і паняцьця дзень, вынікае, што працягласьць дня павінная быць некалькі больш за палову сонечных сутак. Аднак на працягласьць дня істотна ўплывае яшчэ адзін фактар ​​- атмасфэрная рэфракцыі. Рэфракцыі зьмяняюць шлях сонечных прамянёў у атмасфэры Зямлі — на ўзыходзе (і заходзе) сонца назіраецца прыкладна на 35 кутных хвілінаў вышэй, чым назіралася бы пры адсутнасьці атмасфэры. Таму ўзыход для назіральніка зрушваецца на больш раньні час (заход — на больш позьні). З прычыны гэтага, а таксама згаданага вышэй, напрыклад, на экватары, дзе сонца ўзыходзіць прыкладна перпэндыкулярна да гарызонту (зь сярэдняй хуткасьцю 0,25° у хвіліну), сумарная падаўжэньне дня (разам з захадам) складае каля 7 хвілінаў. На высокіх шыротах сонца ўзыходзіць пад вострым кутом, і падаўжэньне дня можа быць і 30 хвілінаў. На канцавосьсях пераход палярнай ночы ў палярны дзень складае 2 сутак.

## Вонкавыя спасылкі
* 
* Геолокационный сервис для расчёта времени астрономических событий, восхода и захода Солнца. 

Катэгорыя:Сонечная актыўнасьць
Катэгорыя:Раніца
Катэгорыя:Штодзённыя падзеі
Катэгорыя:Прыродныя зьявы
Цэнтральны

**Цэнтра́льны** — пасёлак у Смалявіцкім раёне Менскай вобласьці. Цэнтральны ўваходзіць у склад Пліскага сельсавету.

## Крыніцы

Катэгорыя:Пліскі сельсавет (Смалявіцкі раён)
Катэгорыя:Населеныя пункты Смалявіцкага раёну
Шыпяны

**Шып'я́ны** — вёска ў Смалявіцкім раёне Менскай вобласьці. Шып'яны ўваходзяць у склад Курганскага сельсавету.

## Гісторыя

Шып'яны ўпершыню ўзгадваюцца ў гістарычных дакумэнтах як маёнтак у Менскім ваяводзтве Вялікага Княства Літоўскага. Вядомасьць і разьвіцьцё шып'янская акруга атрымала ў XIX стагодзьдзі, калі яе ўладальнікамі сталі памешчыкі *Манюшкі*. Іх старажытнаму роду належалі вялікія абшары на тэрыторыі сучасных Ігуменскага і Смалявіцкага раёнаў.

Пазьней тут было валоданьне роду *Ваньковічаў*.

У чэрвені 1920 году выйшла пастанова Савету народных камісараў БССР аб стварэньні на базе маёнтка Ваньковічаў у вёсцы Шып'яны аднайменнага саўгасу.

## Крыніцы

Катэгорыя:Курганскі сельсавет (Смалявіцкі раён)
Катэгорыя:Населеныя пункты Смалявіцкага раёну
Ільля Курган

**Ільля́ Льво́віч Курга́н**, сапраўднае прозьвішча **Эйдэльма́н** (26 траўня 1926, Барысаў, Барысаўская акруга, БССР, СССР — 21 жніўня 2019) — беларускі тэатральны актор, пэдагог, дыктар. Заслужаны артыст Беларускай ССР (1968).

## Жыцьцяпіс
Нарадзіўся ў Барысаве, у 1934 року сям’я пераехала ў Менск, дзе Ільля Курган скончыў школу № 5. Меў трох братоў.

У нямецка-савецкую вайну працаваў у Самаркандзе, навучаўся ў інстытуце інжынэраў марскога флёту, пасьля паступіў у чыгуначны тэхнікум, падпрацоўваючы ў майстэрні пры чыгунцы. У Ташкенце працаваў рэзчыкам мэталу на паравозарамонтным заводзе.

У 1945 року паступіў у Менскі тэатральны інстытут на акторскі факультэт (курс народнага артыста БССР Еўсьцігнея Міровіча). Скончыў у 1949 року і 1 лістапада прыняты праз конкурс у дыктары Беларускага радыё. З 1950 року пачаў карыстацца псэўданімам Ільля Курган (паводле дзявочага прозьвішча маці Хасі Аронаўны), а ў 1969 року афіцыйна зьмяніў прозьвішча.

Працаваў дыктарам радыё да 1990 року. З 1959 выкладаў у Беларускай дзяржаўнай акадэміі мастацтваў (з 1992 — прафэсар катэдры сцэнічнай мовы), з 1995 — таксама і ў Беларускім унівэрсытэце культуры.

## Творчасьць
Ягонае майстэрства выявілася ў радыёпастановах «Прымакі» Я. Купалы, «Паляўнічае шчасьце» Э. Самуйлёнка, «Сьцяг брыгады» А. Куляшова, «Незабыўныя дні» М. Лынькова, у шматсэрыйным радыёспэктаклі «Доктар Русель» У. Дзюбы.

Сярод запісаў: на радыё — «Скіп’ёўскі лес» К. Чорнага (1995), «Пан Тадэвуш» А. Міцкевіча (1997), на грампласьцінках — паэмы «Курган» Я. Купалы, «Новая зямля» і «Сымон-музыка» (урыўкі) Я. Коласа, «Мужнасьць» і «Летні дзень» (урыўкі) П. Глебкі, «Дзясяты падмурак» П. Труса, вершы М. Багдановіча, П. Броўкі.

## Узнагароды
* Заслужаны артыст БССР (сьнежань 1968) — за высокія дасягненьні ў дзейнасьці.

## Сям’я
Жонка Ірына Андрэева — акторка ТЮГу, рэжысэрка музычнай рэдакцыі Беларускага радыё. Зь ёй мелі двух сыноў — Уладзімера і Сяргея.

Брат Аркадзь — заслужаны трэнэр БССР па тэнісе; Ёсіф — інжынэр-будаўнік; Даніл загінуў у Менскім гета.

## Літаратура
* 

## Вонкавыя спасылкі
* Рыцарь микрофона: Илья Курган о своих пунктиках, «минах» в текстах и ошибках современных артистов 
* Заслужаныя Эйдэльманы рэспублікі 
* «Я Курган, про меня ещё Янка Купала писал». Легендарный диктор — про старость, культуру и шутки 
* 

Катэгорыя:Дыктары радыё
Катэгорыя:Заслужаныя артысты БССР
Катэгорыя:Беларускія акторы
Катэгорыя:Савецкія акторы
Катэгорыя:Беларускія тэатральныя пэдагогі
Катэгорыя:Савецкія тэатральныя пэдагогі
Калмыцкая Вікіпэдыя

**Калмы́цкая Вікіпэ́дыя** () — разьдзел Вікіпэдыі, вольнае энцыкляпэдыі на калмыцкай мове. Слова *Бикипеди* (Вікіпэдыя) пачынаецца з Б бо пачатковая В неўласьцівая калмыцкай мове.

Запыт на стварэньне гэтага моўнага разьдзелу быў пададзены 31 сьнежня 2005 року. У хадзе галасаваньня 35 удзельнікаў аднагалосна падтрымалі стварэньне разьдзелу, у выніку чаго 24 сакавіка 2006 року калмыцкі разьдзел Вікіпэдыі быў запушчаны

Калмыцкая Вікіпэдыя станам на   року месьціць  ,  . Агульная колькасьць старонак у калмыцкай Вікіпэдыі — , рэдаґаваньняў — , .

## Праблемы
Асноўнымі праблемамі калмыцкае Вікіпэдыі ё: брак актыўных удзельнікаў, аўтарытэтных пісьмовых крыніцаў калмыцкаю моваю, уласна праблемы мовы як мінарытарнае, што месьціцца пад пагрозаю зьнікненьня (паводле ЮНЭСКО).

## Вайна пераносаў
20 чэрвеня 2009 року ў калмыцкай Вікіпэдыі адзначаны выпадак «вайны пераносаў» (глядзіце
(1), (2), (3) — расейскаю моваю). Вялася дыскусія пра назвы краінаў ды народаў калмыцкаю моваю. У выніку дыскусія была адкладзеная (4).

## Крыніцы

Катэгорыя:Разьдзелы Вікіпэдыі
Інд (неадназначнасьць)

**Інд** — слова, якое мае некалькі значэньняў:

* Інд — ракаў Азіі
* Інд — хімічны элемэнт
Дэтлікон

**Дэтлікон** () — камуна на поўначы Швайцарыі.

## Вонкавыя спасылкі

* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Грамады Швайцарыі
Катэгорыя:Цюрых (кантон)
Спрут 10

**«Спрут 10»** () — дзясяты сэзон італьянскага тэлесэрыялу «Спрут», прадстаўлены ў 2001 року. Рэжысэр — Люіджы Пэрэльлі, у галоўных ролях — Патрысія Мілярдэ, Рэма Джыронэ, Алена Арвіга, Франчэска Сычыльяна, Джыльбэрта Іданэа. Першая сэрыя двухсэрыйнага сэрыялу выйшла на канале «Rai 2» 10 студзеня 2001.

## Сюжэт

Пасьля «гістарычных» 8-га і 9-га сэзонаў дзеяньне вяртаецца да цяперашніх часоў і былых галоўных герояў.

Прафэсар Атавіё Рамонтэ, лідэр таямнічай арганізацыі «Экстрэма Туле Ностра Салюс», асуджаны па выніках рассьледаваньня пракуроршы Сыльвіі Конці (якая выйшла замуж і скончыла барацьбу з арганізаванай злачыннасьцю), апраўданы пасьля апэляцыі адваката Лё Капа і пачынае аднаўленьне былой магутнасьці.

Пасьля таго, як адзін з чальцоў ягонай арганізацыі доктар Паолё Трыпалі высоўвае свае амбіцыі, Рамонтэ вырашае пазбавіцца ад яго. Трыпалі гіне ў аўтамабільнай катастрофе, арганізаванай мафіёзі, на вачох Джуліі Мэркуры, дачкі сэнатара Альда Мэркуры, таксама ўдзельніка злачыннай арганізацыі. Дзяўчына, каб раскрыць злачынства, спрабуе зьвярнуцца да Сыльвіі Конці, аднак тая занятая турботам па пераезьдзе ў іншае места. Калі ж Конці вырашае выслухаць Джулію, тую выкрадаюць людзі Тана Карыдзі, які хаваецца ў руінах замку ля вулькану Этна. Тана таксама вырашае змагацца за ўладу і наладжвае супрацоўніцтва з прафэсарам Рамонтэ, хоць і разыходзіцца зь ім у поглядах на стратэгію і мэтады. Ён падсылае да прафэсара слугу, які паступова забівае таго, падсыпаючы ў ежу невялікія дозы мыш’яку.

Пакуль Атавіё Рамонтэ прыкуты да ложку, Тана Карыдзі склікае сход чальцоў «Экстрэма Туле Ностра Салюс», дзе тлумачыць сваё бачаньне новай стратэгіі па заваяваньні ўлады ў Італіі шляхам спыненьня крывавай барацьбы і пераходу да палітычнай дзейнасьці з выкарыстаньнем шантажоў. Па сконе прафэсара Рамонтэ арганізацыю ўзначальвае адвакат Эдаарда Рытонэ, які даводзіць да сьмерці сэнатара Альда Мэркуры. Урэшце Сыльвія Конці з дапамогай сьведак раскрывае месца, дзе хаваюць ягоную выкрадзеную дачку. З набліжэньнем паліцыі да руінаў замку Тана Карыдзі кідаецца ў жэрла вулькану, забіраючы з сабой архіў дыскетаў, з дапамогай якога зьбіраўся здабыць уладу ў Італіі.

## У ролях

## Вонкавыя спасылкі
* 

Катэгорыя:Міні-сэрыялы 2001 году
Катэгорыя:Тэлевізійныя праграмы Rai 2
10
FreeDOS

**FreeDOS** — гэта апэрацыйная сыстэма, сумяшчальная з MS-DOS. FreeDOS распаўсюджваецца на ўмовах ліцэнзіі GNU General Public License, уключае ў сябе шэраг праграмаў пад іншымі свабоднымі і несвабоднымі ліцэнзіямі. Праект быў распачаты ў 1994 годзе; вэрсія 1.0 выйшла ў сьвет 3 верасьня 2006 году.

Акрамя таго, у межах праекту FreeDOS распрацаваная замена каманднаму інтэрпрэтатару MS-DOS (COMMAND.COM). Новы інтэрпрэтатар атрымаў назву FreeCOM.

Кампаніі Dell, HP і Lenovo вырабляюць і пастаўляюць пэрсанальныя кампутары з прадусталяванай апэрацыйнай сыстэмай FreeDOS, гэта зьніжае агульны кошт кампутара (у параўнаньні з прадусталяванай АС Windows). Таксама FreeDOS усталёўваецца на сучасныя ноўтбукі ASUS і Samsung.

Дзякуючы DOS/32 (разьвіцьцё DOS/4GW) і кампілятара Open Watcom, FreeDOS ўяўляе сабой лёгкае рашэньне для прамысловых кампутараў з архітэктурай IBM PC.

FreeDOS даступны ў выглядзе поўнай вэрсіі з усімі праграмамі як вобраз ISO для запісу на CD-ROM, архіўнай «legacy» вэрсіі для старых кампутараў, вобразаў «Full» і «Lite» для ўсталёўкі з USB-назапашвальніка і вэрсіі для запісу на дыскету.

Дыстрыбутыў FreeDOS ўключае вялікую колькасьць бясплатных праграмаў — як напісаных адмыслова для MS-DOS, так і партаваных з UNIX-падобных сыстэмаў з дапамогаю DJGPP: ўтыліты, ўэб-браўзэры (Lynx, Arachne), тэкставыя рэдактары (edlin, edit, vim, emacs), некалькі гульняў (у тым ліку FreeDoom), графічная сыстэма GEM і інш.

## Гісторыя вэрсіяў

## Крыніцы

Катэгорыя:DOS
Катэгорыя:Праграмнае забесьпячэньне для мікракампутараў
Катэгорыя:Апэрацыйныя сыстэмы на дыскетах
Катэгорыя:Убудаваныя апэрацыйныя сыстэмы
Катэгорыя:Свабодныя апэрацыйныя сыстэмы
Рафал Чарвякоўскі

**Рафа́л Ю́заф Чарвяко́ўскі** (1743, Пінск, цяпер Берасьцейская вобласьць, Беларусь — 1816, Кракаў, цяпер Польшча) — беларускі хірург-навуковец.

Доктар мэдыцыны. Аўтар 12 тамоў па хірургіі. Вынаходнік некалькіх хірургічных прыладаў і спосабаў умяшаньня.

## Жыцьцяпіс
У 1762 годзе 18-гадовым юнаком скончыў у Пінску школу манаскага ордэна піяраў, у які ўступіў. У 1765 годзе скончыў тамсама піярскую вучэльню. У 1771 годзе паступіў у Рымскі ўнівэрсытэт (Папская дзяржава), дзе 16 сакавіка 1776 году атрымаў ступеню доктара мэдыцыны. Пражываў у Рыме пры падтрымцы доктара філязофіі Гуга Калантая родам з Валынскага ваяводзтва, які быў сябрам Адукацыйнай камісіі Рэчы Паспалітай. У 1777 годзе рымскі папа Піюс VI вызваліў Рафала Чарвякоўскага на яго ўласную просьбу ад духоўнага званьня, бо тое было несумяшчальным зь лекаваньнем жанчынаў. Праходзіў лекарскую практыку ў шпіталях сталіцаў 6 дзяржаваў Заходняй Эўропы: Нэапалю (Нэапалітанскае каралеўства), Флярэнцыі (Вялікае княства Тасканскае), Турыну (Сардынскае каралеўства), Вены (Вялікае княства Аўстрыя), Парыжу (каралеўства Францыя) і Бэрліну (каралеўства Прусія). 5 кастрычніка 1779 году накіраваўся зь Пінска ў Кракаў (Польскае каралеўства) выкладаць мэдыцыну ў Галоўнай кароннай школе. У 1780 годзе атрымаў званьне прафэсара. Заснаваў катэдру анатоміі, хірургіі і акушэрства ды стаў іх першым выкладнікам у Кракаве. Таксама стварыў першы ў Кракаве анатамічны тэатар. У 1785 годзе кароль і вялікі князь Станіслаў Аўгуст Панятоўскі ўзнагародзіў яго залатым мэдалём і прызначыў прыдворным лекарам. Рафал Чарвякоўскі зрабіў першае ў Кракаве ўскрыцьцё трупа чалавека і праводзіў сшываньне ранаў жывата і кішак, трэпанацыю чэрапа і трахеатамію. Падчас паўстаньня Касьцюшкі 1794 году быў галоўным лекарам лязарэту пры саборы сьвятога Пятра ў Кракаве (Рэч Паспалітая). У 1796 годзе выдаў «Практычную хірургію». У 1816 годзе апублікаваў «Падрыхтоўку да хірургічнай дапамогі». У 1816—1817 гадах выйшаў яго 6-томнік «Агляд хірургічных інструмэнтаў». Агулам выдаў 12 тамоў дасьледаваньняў па хірургіі. Вынайшаў некалькі хірургічных прыладаў і спосабаў умяшаньня. Падрыхтаваў звыш 200 вучняў.

## Крыніцы

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Пінску
Катэгорыя:Беларускія хірургі
Катэгорыя:Беларускія вынаходнікі
Катэгорыя:Выкладчыкі Ягелонскага ўнівэрсытэту
Катэгорыя:Удзельнікі паўстаньня 1794 году
Аляксандар Хадкевіч (ваявода троцкі)

**Аляксандар Хадкевіч** (памёр 1626) — з 1605 году ваявода троцкі, граф (Сьвятой Рымскай імпэрыі) на Шклове і Мышы.

Быў старэйшым братам Яна Караля Хадкевіча. Вывучаў філязофію і права ў езуіцкай акадэміі ў Інгалштаце. У 1588 абараніў і абвесьціў дысэртацыю *De communibus naturalium rerum principiis*. У 1589 для заканчэньня штудый выехаў у Італію. У 1590 вярнуўся ў ВКЛ. У 1595 быў паслом на сойм. У 1600 разам з братам Янам Каралем удзельнічаў у выправе Я. Замойскага на Валахію, у 1601 падтрымліваў збройныя дзеяньні ў Інфлянтах. Удзельнічаў у бітве пад Кірхгольмам у 1605. Стаў ваяводам троцкім, але меў працяглы асабісты канфлікт з малодшым братам, за падзел маёмасьці і жаніцьбы, а пасьля яго сьмерці, зь Львом Сапегам за яго спадчыну.

У 1613 годзе быў абраны да Скарбовага Трыбуналу ВКЛ. У 1613 годзе быў вызначаны сэнатарам рэзыдэнтам. Адзіная дачка Ганна-Фрузына выйшла замуж за кароннага харунжага Пракопа Сяняўскага.

## Крыніцы
Барысаўскі павет (неадназначнасьць)

Назву **Барысаўскі павет** маюць:

* Барысаўскі павет — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Курскай губэрні
* Барысаўскі павет — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Менскай губэрні

## Глядзіце таксама
* Барысаўскі
Берасьцейскі езуіцкі калегіюм

**Берасьце́йскі езуі́цкі кале́гіюм** — навучальная ўстанова каталіцкага манаскага ордэна езуітаў, якая працавала ў XVII—XVIII стст. у Берасьці. Калегіюм зьяўляўся сярэдняй навучальнай установай клясычнага тыпу.

## Мінуўшчына
На запрашэньне луцкага біскупа П. Валуцкага з 1616 року езуіты пачалі ў Берасьці місіянэрскую дзейнасьць. У 1620 року ваявода берасьцейскі Астафей Валовіч падараваў езуітам фальварак Адамкаў, які стаў іхняй рэзыдэнцыяй. У 1629 року быў заснаваны Берасьцейскі калегіюм.

Віленскі ваявода і магілёўскі староста Леў Сапега ахвяраваў езуітам фальварак Дзераўна зь вёскай Мольткі і Менявеж (Берасьцейскі павет), а ў 1650 року — фальварак і вёску Паніквы (цяпер у Камянецкім раёне). У 1669 року кароль Міхал Вішнявецкі перадаў езуітам вёску Плоску і землі ў Прылуках (цяпер у Берасьцейскім раёне).

На працягу XVII—XVIII стст. ордэн езуітаў набываў тут новыя землі зь вёскамі (Слаўкі, Студзіловічы, Ляскавічы й інш., Берасьцейскі павет), аддаючы грошы пад залог маёнткаў, ператварыўся ў буйнога ліхвяра і арганізатара па эксплюатацыі промыслаў; меў бібліятэку, аптэку (з 1694). Пры рэзыдэнцыі існавала школа. Каля 1630 року працавала музычная бурса. У 1633 року рэзыдэнцыя пераўтвораная ў калегіюм. 3 пачатку XVIII стагодзьдзя да 1755 вялося будаўніцтва новага будынка для калегіюму.

Навучальная праграма Берасьцейскага езуіцкага калегіюму была тыповай для езуіцкіх калегіюмаў. Выкладаліся «сем вольных навук», багаслоўе, лацінская і грэцкая мовы. Як навучальная ўстанова спрыяў умацаваньню пазыцыяў каталіцкай царквы і ўсталяваньню эўрапейскай сыстэмы адукацыі на Берасьцейшчыне. 3 1634 року ў калегіюме выкладалі толькі настаўнікі, якія мелі званьне прафэсараў. У 1772/1773 навучальным годзе з 28 выкладчыкаў 17 былі сьвятарамі, 3 — настаўнікамі пачатковых клясаў, 8 — манахамі. У 1696—1760-я рокі пры калегіюме дзейнічаў школьны тэатар. У бібліятэцы, якая налічвала каля 2 тыс. тамоў, былі кнігі на лацінскай, нямецкай, францускай ды іншых мовах. У 1731 року значны кнігазбор у 300 тамоў падараваў Ян Фрыдэрык Сапега.

Будынкі калегіюму знаходзіліся на тэрыторыі сучаснай Берасьцейскай крэпасьці, не зьберагліся.

## Вядомыя выпускнікі
* Казімер Лышчынскі (1634—1689) — беларускі мысьляр-атэіст, пэдагог і грамадзкі дзяяч.
* Ян Фрыдэрык Сапега (1680—1751) — вялікалітоўскі дзяржаўны дзяяч.
* Юльян Урсын Нямцэвіч (1757—1841) — польскі пісьменьнік, палітычны дзяяч, гісторык.

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Рэлігія ў Берасьці
Катэгорыя:Езуіцкія калегіюмы
Катэгорыя:Адукацыя ў Вялікім Княстве Літоўскім
Катэгорыя:Берасьцейскія навучальныя ўстановы
Катэгорыя:Гісторыя Берасьця
Актываваны вугаль

**Актывава́ны ву́галь** — порысты вуглярод, які мае ўсмоктвальную ўласьцівасьць праз павялічаную паверхню.

Выкарыстоўваецца для збору атруты зь кішачніка і вываду з арганізму. Ужываецца праз 1-2 гадзіны пасьля ежы і прыёму іншых лекаў. Запіваецца шклянкай вады ў разьліку 1 таблетка на кожныя поўныя 10 кг вагі. Працягласьць прыёму можа дасягаць 10-14 дзён.

## Паказаньні
Паказаньнямі да прыёму служаць: атручаньне, у тым ліку харчовае, дыспэпсія, заражэньне кішачніка, лекавая і харчовая алергія, ныркавая недастатковасьць, панос, пахмельле, хваробы печані і рак. Таксама прымяняецца пры парушэньні абмену рэчываў, апёкавай хваробе, дасьледаваньні кішачніка эндаскопам, унутранай перавытворчасьці салянай кісьлі, сьлізі і страўнікавага соку.

## Крыніцы

Катэгорыя:Вуглярод
Катэгорыя:Лекі
Катэгорыя:Таксыкалёгія
Катэгорыя:Страўнікава-кішачныя сродкі
Сьвятаяньнікавыя

**Сьвятаяньнікавыя** (*Hypericaceae*) — сямейства кветкавых расьлін. Hypericaceae складаецца з 6 родаў і каля 700 відаў.

## Апісаньне
Аднагадовыя або шматгадовыя травы, паўхмызьнякі або хмызьнякі [дрэвы], голыя або валасістыя. Лісьце простыя, краі цэлыя, паверхні з чорнымі, чырванаватымі або бурштынавымі залозамі. Чашалісьцікаў (3)4–5, паверхні з залозамі. Пялёсткаў 3–5[6], аранжавага, ружовага або жоўтага, [белага, чырвонага] колеру, часам зялёнага ці чырвонага адценьня. Плод — каробачка.

## Арэал
Распаўсюджаныя па ўсім сьвеце, за выключэньнем вельмі халодных і вельмі сухіх рэгіёнаў.

## Крыніцы

*
Верасавыя

**Верасавыя** (*Ericaceae*) — сямейства кветкавых расьлін. Ericaceae складаецца з каля 125 родаў і 4000 відаў.

## Апісаньне
Расьліны драўняныя або травы. Лісьце сьпіральнае, па краі часта зубчастае. Тычачкаў 10. Плод — каробачка, ягада, рэдка касьцянка.

## Арэал
Шырока распаўсюджаныя ва ўмераных і субарктычных рэгіёнах, таксама на высокіх узвышшах у трапічных рэгіёнах.

## Крыніцы

## Літаратура
* 

*
Катэгорыя:Верасакветныя
Архідныя

**Архідныя** (*Orchidaceae*) — сямейства кветкавых расьлін. Orchidaceae складаецца з больш за 800 родаў і каля 26000 відаў.

## Апісаньне
Шматгадовыя, але часам недаўгавечныя травы. Суквецьце прыкаранёвае, бакавое або канцавое, зьмяшчае ад 1 да шмат кветак. Кветкі дробныя да буйных, часта даволі эфэктныя. Плод — каробачка, рэдка ягадны. Насеньне вельмі шматлікае, пылападобнае.

## Арэал
Распаўсюджаныя па ўсім сьвеце, за выключэньнем Антарктыды.

## Крыніцы

*
Асаковыя

**Асаковыя** (*Cyperaceae*) — сямейства кветкавых расьлін. Cyperaceae складаецца з 106 родаў і каля 5400 відаў.

## Апісаньне
Шматгадовыя або аднагадовыя травы. Сьцеблы простыя. Лісьце прыкаранёвае і / або сьцябловае; ліставая пласьцінка звычайна лінейная. Суквецьце зьмяшчае ад 1 да многіх канчатковых адзінак суквецьця. Кветкі дробныя, непрыкметныя. Плод, звычайна — цвёрды 2- ці 3-баковы арэшак.

## Арэал
Распаўсюджаныя па ўсім сьвеце, за выключэньнем Антарктыды.

## Крыніцы

*
Катэгорыя:Метлюжкакветныя
Спаржавыя

**Спаржавыя** (*Asparagaceae*) — сямейства кветкавых расьлін, якое зьмяшчае каля 153 родаў і 2500 відаў. Сямейства распаўсюджанае амаль ва ўсім сьвеце і вельмі разнастайнае, віды ў першую чаргу спалучаюць генэтычныя і эвалюцыйныя адносіны, а не марфалягічныя падабенствы.

## Крыніцы
Трыпутнікавыя

**Трыпутнікавыя** (*Plantaginaceae*) — сямейства кветкавых расьлін. Plantaginaceae складаецца з 94 родаў і каля 1900 відаў.

## Апісаньне
Аднагадовыя або шматгадовыя травы. Лісьце ў асноўным разьмешчанае сьпіральна. Кветкі дробныя. Чашалісьцікаў 4. Пялёсткаў 3–4. Тычачкаў 4. Плод — каробачка.

## Арэал
Распаўсюджаныя па ўсім сьвеце, за выключэньнем палярных рэгіёнаў.

## Крыніцы

*
Амарылісавыя

**Амарылісавыя** (*Amaryllidaceae*) — сямейства кветкавых расьлін, якое зьмяшчае каля 75 родаў і 1600 відаў.

## Апісаньне
Шматгадовыя травы, рэдка хмызьняка- або дрэвападобныя, часта з цыбулінамі, клубнецыбулінамі, карэнішчамі або клубнямі. Лісьце прыкаранёвае або сьцябловае, часта вузкае, мяжа цэлая або калючая. Суквецьце канцавое або кветкі адзіночныя. 6 сэгмэнтаў калякветніка, зь венцам ці без. Плод — каробачка, рэдка ягада.

## Арэал
Засяляе трапічныя, субтрапічныя і ўмераныя рэгіёны.

## Крыніцы

*
Аер

**Ае́р** (*Acorus*) — род кветкавых расьлін, які зьмяшчае 2 віды: *[[Аер звычайны|A. calamus]]*, *[[Аер злакавы|A. gramineus]]*. Гэта адзіны род у сваім сямействе і атрадзе.

## Апісаньне
Шматгадовыя травы. Усе часткі расьлін голыя. Лісьце ярка-зялёнае, простае, плоскае. Лісьцікі кветкаў сьветла-карычневыя, пылавікі жоўтыя. Плод ад сьветла-карычневага да чырванаватага колеру.

## Глядзіце таксама
* Калмусоўка

## Крыніцы


Катэгорыя:Роды аднадольных
Катэгорыя:Абсэнт
Катэгорыя:Харчовыя расьліны
Новы час

**Но́вы час**, **но́вая гісто́рыя** або **суча́сны пэры́яд** — пэрыяд гісторыі чалавецтва, які ідзе пасьля Сярэднявечча (то бок пасьля 1500 року па Н. Хр.) да нашых дзён. Гэткая гістарычная пэрыядызацыя заснаваная пераважна на эўрапейскай і заходняй гісторыі.

Новы час падзяляецца на некалькі пэрыядаў:
* Раньні новы час ( 1500—1800). Характарызаваўся шырокімі інтэлектуальнымі, палітычнымі і эканамічнымі зьменамі. У гэты пэрыяд адбыліся эпоха Асьветніцтва, індустрыяльная рэвалюцыя і эра рэвалюцый, пачынаючы ад Амэрыкі ды Францыі, пазьней распаўсюджаная на іншыя краіны.
* Позьні новы час пачаўся прыкладна каля 1800 сканчэньнем палітычных рэвалюцый канца XVIII стагодзьдзя. У гэты пэрыяд адбыўся пераход ад імпэрыяў і каляніялізму да нацыяў і дзяржаўнасьці, а таксама адбыліся абедзьве .
* Найноўшы час азначае пэрыяд па сканчэньні II сусьветнай вайны ў 1945 ркоу і працягваецца да цяпер. Таксама яго можна разглядаць як падпэрыяд позьняга новага часу.

У Новым часе адбыўся значны прагрэс у навуцы, палітыцы, вайсковай справе і тэхналёгіях. Ён таксама вядомы эпохай геаграфічных адкрыцьцяў ды глябалізацыі. У гэты час эўрапейскія дзяржавы, а пазьней іхнія калёніі пачалі палітычную, эканамічную ды культурную калянізацыю рэшты сьвету.

У канцы XIX — пачатку XX стагодзьдзя мадэрнісцкае мастацтва, палітыка, навука ды культура запанавалі ня толькі ў Заходняй Эўропе і Паўночнай Амэрыцы, але распаўсюдзіліся ці не ва ўсе цывілізацыі сьвету, не выключаючы тых, што традыцыйна ўважаліся варожымі заходняму сьвету і глябалізацыі. Шчыльна зьвязаныя з новым часам разьвіцьцё індывідуалізму, капіталізму, урбанізацыі ды вера ў станоўчыя якасьці тэхналягічнага і палітычнага прагрэсу.

Страшэнныя сусьветныя войны ды іншыя праблемы новай эры, мноства якіх паўсталі ў выніку хуткіх пераменаў, а таксама наступаваная адсюль  ды маральных нормаў спрычынілася да рэакцыйнай крытыкі сучаснага шляху разьвіцьця. Постмадэрнізм крытыкуе аптымізм і , а посткаляніяльная тэорыя крытыкуе панаваньне Заходняй Эўропы ды Паўночнай Амэрыкі над усім сьветам.

## Крыніцы


Катэгорыя:Заходняя культура
Касачовыя

**Касачовыя** (*Iridaceae*) — сямейства кветкавых расьлін, якое зьмяшчае каля 65 родаў і 1810 відаў.

## Апісаньне
Шматгадовыя травы, рэдка аднагадовыя або хмызьнякі з драўняным каудэксам. Квітнеючыя сьцеблі простыя або разгалінаваныя. Лісьце прыкаранёвае і сьцябловае, звычайна мечападобнае. Кветкі большасьці Iridaceae буйныя і яркія. Плод — каробачка.

## Арэал
Распаўсюджаныя амаль па ўсім сьвеце.

## Крыніцы
Лілейныя

**Лілейныя** (*Liliaceae*) — сямейства кветкавых расьлін, якое зьмяшчае каля 15 родаў і 700 відаў.

## Апісаньне
Шматгадовыя расьліны з цыбулінамі або карэнішчамі. Кветкі ў суквецьці або адзіночныя. Плод — каробачка або ягада. Насеньне карычневае або бледнае, часта плоскае, з краёвым крылом або безь яго.

## Арэал
Распаўсюджаныя у паўночным паўшар'і.

## Крыніцы

*
Катэгорыя:Лілеякветныя
Мелантыевыя

**Мелантыевыя** (*Melanthiaceae*) — сямейства кветкавых расьлінаў, якое зьмяшчае 17 родаў і 143 віды.

## Апісаньне
Шматгадовыя травяністыя расьліны, з кароткім, тоўстым карэнішчам, ад якога адыходзяць шматлікія шнурападобныя корані. Сьцяблы простыя, тоўстыя, полыя, у ніжняй частцы акружаныя рэшткамі леташняга лісьця, вышынёй 20–170(200) см. Лісьце даволі буйнае, ад шырока-эліптычнай да лянцэтнай формы, сьпіральна разьмешчаныя на сьцябле. Кветкі дробныя, на кароткіх кветаножках, сабраны ў густыя суквецьці. Калякветнік шасьціскладны, складаецца зь зрослых толькі ў аснове лісточкаў белага, жоўта-зялёнага або цёмна-чырвонага колеру, ападае пры плодзе. Тычачак 6. Плод — каробачка. Насеньне крылатае або вузкае.

## Арэал
Распаўсюджаныя ў паўночным паўшар’і.

## Крыніцы

*
Катэгорыя:Лілеякветныя
Асьці

**Асьці** (; па-п’емонцку: *Ast*) — італьянскі горад, сталіца аднайменнай правінцыі П’емонту. Сталіца старажытнага рэгіёну Астэсана. Гэта чацьвертая паводле колькасьці насельніцтва грамада рэгіёну і шостая паводле плошчы.

## Гісторыя
Людзі пасяліліся ў рэгіёне яшчэ ў часы нэаліту. У 124 годзе да н. э. на месьце сучаснага гораду рымляне пабудавалі тут каструм, які атрымаў назву Аста. У 89 годзе да н. э. паселішча атрымала статус калёніі, а пазьней муцыпіюму.

Горад меў вырашальнае значэньне на раньніх этапах барбарскіх нашэсьцяў, якія штурмавалі Італію ў часы падзеньня Заходняй Рымскай імпэрыі. У пачатку 402 году вэстготы ўварваліся ў паўночную Італію і наступалі на Мілян, які на той час быў сталіцай імпэрыі. Малады імпэратар Ганорыюс вымушаны быў бегчы з сталіцы. Ён накіроўваўся ў Арль, але ягоны шлях быў адрэзаны гоцкай кавалерыяй. У выніку валадар быў змушаны хавацца ў Асьце. Готы трымалі Асту ў аблозе да сакавіка. Войны спустошылі землі і зьменшылі эканамічны патэнцыял места.

Пазьней горад быў рэзыдэнцыяй герцагства Асьці. У нейкі час горад кіраваўся мясцовым біскупам. Асьці стаў адной зь першых свабодных камунаў у Італіі з правам біць уласныя манэты. Горад стаў адным з найважнейшых гандлёвых цэнтраў паміж XII і XIII стагодзьдзямі, калі ягоныя купцы разьвівалі гандаль ва ўсёй Эўропе. У прыватнасьці, камуна імкнулася атрымаць кантроль над прыбытковымі гандлёвымі шляхамі, якія вядуць на поўнач ад лігурыйскіх партоў. Горад браў удзел у войнах гвэльфаў і гібэлінаў. У 1314 годзе Асьці трапіў пад уладу караля Нэапаля Робэрта Анжу, пасьля чаго свабодная рэспубліка Асьці спыніла сваё існаваньне.

За выключэньнем некалькіх кароткіх пэрыядаў пад кіраваньнем Вісконці, Манфэрата і Сфорца, Асьці заставаўся пад кантролем Валюа. У рэшце рэшт ён беспасярэдна падпарадкоўваўся францускай кароне. Асьці быў адным з галоўных савойскіх апорных пунктаў у наступных войнах. У 1616 годзе, абложаны гішпанскім губэрнатарам Міляну, яго абараняў сам герцаг Карл Эмануіл I. У XVII стагодзьдзе места пацярпела ад пошасьці чумы. У лістападзе 1703 годзе, падчас Вайны за гішпанскую спадчыну, Асьці зноў трапіў да Францыі, але ён быў адваяваны ў 1705 годзе Віктарам Амадэем II. За часам Напалеонаўскіх войнаў Асьці зноў быў захоплены французамі. Сам Напалеон наведаў места 29 красавіка 1805 году, але быў сустрэты мяшчанамі даволі прахалодна. У 1814 годзе Асьці вярнуўся пад кіраваньне П’емонту.

## Культура
Асьці шырока вядома сваімі вінамі, у асаблівасьці Asti Spumante. Штогод у верасьні ладзіцца адно з найважнейшых вінных конкурсаў у Італіі, пад назвай Douja d’Or. Таксама вядомы гістарычны фэстываль Паліё, адно з найстарэйшых падзеяў Італіі, якое ладзіцца ў верасьні і завяршаецца коннай гонкай безь сядла. У апошні час значнасьць набыў мясцовы фэстываль ежы і віна, дзе больш за 40 прафэсіяналаў з правінцыі Асьці прапануюць пакаштаваць свае гастранамічныя стравы.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт.

Катэгорыя:Асьці
Антон тор Хеле

**Анто́н тор Хе́ле** (; , Рэвэль, Эстляндыя — , Юры, Эстляндыя) — эстонскі пастар, заснавальнік сучаснай эстонскай граматыкі, першы перакладчык Бібліі на эстонскую мову.

## Жыцьцяпіс
Нарадзіўся ў Рэвэлі ў сям’і нямецкага купца. Пачатковую адукацыю атрымаў у гімназіі. Тэалёгію вывучаў ва ўнівэрсытэце Кілю ў Нямеччыне. Пасьля вяртаньня ў Эстонію ў 1713 року быў прызначаны пастарам у царкву Юры. У 1715 годзе быў выбраны асэсарам эстляндзкай кансысторыі. Пачынаючы з 1740 року таксама выконваў абавязкі пастара ў парафіі Козэ. У 1742 року быў прызначаны пробашчам у Паўночным Хар’юмаа.

У 1713 року Хеле ажаніўся з дачкой пастара з Йыхві Катарынай Аленай. У гэтым шлюбе ў іх нарадзілася дачка. Другі раз ён ажаніўся з дачкой талінскага бюргера Марыяй Лізаветай Ольдэкап, якая нарадзіла яму пяць сыноў.

Памёр у Юры ў 1748 року.

## Дзейнасьць
Антон Хеле быў адным з заснавальнікаў і і актыўных удзельнікаў гуртку пастараў-піетыстаў у Таліне, дзейнасьць якіх была накіравана на разьвіцьцё пісьмовай эстонскай мовы. Пры ягоным удзеле было выпушчанае новае выданьне царкоўнай кнігі на эстонскай мове *«EestiMa Kele Koddoning KirkoRamat»* (Гале, 1721), якое перавыдавалася да 1850 року 46 разоў.

Пад кіраўніцтвам  і Антона Хеле быў перапрацаваны пераклад Новага Запавету  ( 1657), і ў 1729 року было выпушчана новае выданьне. Вялікі ўнёсак у разьвіцьцё эстонскай культуры Хеле ўнёс, арганізаваўшы пераклад і рэдагаваньне Старога Запавету, дзякуючы чаму ў 1739 року была выдадзеная поўная Біблія эстонскай мовай «*Piibli Ramat, se on keik se Jummala Sanna*». Для гэтага была складзена . Хеле доўгі час зьбіраў матэрыял для граматыкі, але яе выданьне было даручана пастару талінскай царквы Пюхавайму , паколькі сам Хеле займаўся падрыхтоўкай выданьня Бібліі.

## Заўвагі

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 
* 

## Вонкавыя спасылкі
* Лічбавая калекцыя старадаўняй эстонскай літаратуры 

Катэгорыя:Перакладчыкі Бібліі на эстонскую мову
Катэгорыя:Эстонскія мовазнаўцы
Катэгорыя:Выпускнікі Кільскага ўнівэрсытэту
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Таліне
Катэгорыя:Памерлі ў Эстоніі
Катэгорыя:Эстонскія лютэранскія пробашчы
Шальнікавыя

**Шальнікавыя** (*Alismataceae*) — сямейства кветкавых расьлінаў, якое зьмяшчае каля 17 родаў і 115 відаў.

## Апісаньне
Травы, шматгадовыя або рэдка аднагадовыя, водныя або балотныя, часам карэнішчавыя. Лісьце прыкаранёвае. Кветкі ў суквецьці. Чашалісьцікаў 3, устойлівыя, зялёныя. Пялёсткаў 3, белыя, часам жаўтлявыя. Тычачак 3 да шматлікіх.

## Арэал
Сямейства касмапалітычнае, асабліва багатае ва ўмераных і трапічных рэгіёнах Паўночнага паўшар’я.

## Крыніцы

*
Катэгорыя:Шальнікакветныя
Ароньнікавыя

**Ароньнікавыя** (*Araceae*) — сямейства кветкавых расьлінаў, якое зьмяшчае каля 114 родаў і 3750 відаў.

## Апісаньне
Травы шматгадовыя, з разнастайнай звычкай. Падземныя сьцяблы адсутнічаюць, альбо прысутнічаюць; цыбуліны для вегетатыўнага размнажэньня часам утвараюцца, напрыклад, на лісьці. Лісьце чарговае або прыкаранёвае. Кветкі ў суквецьці. Кветкавых лісьцікаў 0, 4 ці 6. Тычачак 4–6(-22). Плод, звычайна — галава ягад, звычайна чырвоны, зялёны, белы ці жоўты, рэдка сіні.

## Арэал
Распаўсюджаныя па ўсім сьвеце, за выключэньнем вельмі халодных і вельмі сухіх рэгіёнаў.

## Крыніцы

*
Катэгорыя:Шальнікакветныя
Чорная маліна

**Чо́рная малі́на** — шматгадовы паўхмызьняк з роду маліна.

Яе ягады таксама называюць *ажынападобнымі малінамі*. Мае неглыбокае карэньне. Хмызьняк утвараюць тоўстыя парасткі даўжынёй да 3 мэтраў, пакрытыя шыпамі і васковым налётам. Найлепш расьце на лясной глебе і чарназёме. Размнажаецца насеньнем ягадаў, зялёнымі чаранкамі, паземнымі адводамі і ўкараненьнем верхавінаў парасткаў. З хмыза зьбіраюць да 6 кг круглявых чорных ягадаў з шызым налётам. Ягады даволі буйныя і маюць водар і прысмак ажынаў. Таксама ягады валодаюць лекавымі ўласьцівасьцямі, бо зьмяшчаюць багата вітаміну Р, што мацуе сьценкі ссудзінаў, і антацыянаў, якія папярэджваюць атэрасклероз.

## Вырошчваньне
Для саджанцаў выкарыстоўваюць сонечную дзялянку, абароненую ад ветру. Чорную маліну высаджваюць на адлегласьці 2 мэтраў між саджанцамі. Пасадачная яма складае да 50 см глыбынёй і 60 см шырынёй. Гэтую яму запаўняюць перагноем з даданьнем 4 шклянак драўнянага попелу. Пры ўтварэньні завязі і першых ягадаў выкарыстоўваецца падкормка ў выглядзе птушынага памёту і каравяку. На 16—18 вядзёр птушынага памёту разводзяць 1 літар попелу і 50 грамаў супэрфасфату. На 6—7 вядзёр вады разводзяць вядро каравяку. Паўторную падкормку робяць, калі ягады наліваюцца і растуць у памеры. Трэцюю падкормку робяць пасьля першага збору ягадаў у спалучэньні з паліваньнем. Найлепш расьліна размнажаецца насеньнем і ўкараненёнымі верхавінамі парасткаў. Маладыя парасткі дасягаюць даўжыні 2—3 мэтраў і дугападобна схіляюцца да зямлі. Пры досягу глебы верхавіна ўкараняецца булавападобнай галоўкай. Увосень на вышыні 20—30 см укарэненую верхавіну адсякаюць ад хмызьняка і перасаджваюць. Пры насенным размнажэньні насеньне высейваюць у градку на глыбіню 2—3 см адразу пасьля яго збору. Затым градку паліваюць і пакрываюць перагноем, пілавіньнем і торфам. Увесну ўсходзіць каля 40—60% насеньня. Рэшта — цягам лета. Прарошчанае цягам 150—180 дзён насеньне могуць сеяць і вясной. У пачатку чэрвені чорная маліна квітнее. У канцы чэрвеня, калі маладыя парасткі дасягаюць даўжыні 1,2—1,5 мэтру, верхавіну прышчыпваюць для разгалінаваньня сьцябла бакавымі парасткамі па ўсёй даўжыні. Паўторна яго абразаюць увосень разам з выдаленьнем 2-гадовых парасткаў, што адпладаносілі. Адначасна бакавыя атожылкі, якія дасягнулі даўжыні 1—1,5 мэтру кароцяць да 30—50 см. Таксама выдаляюць парасткі каля зямлі і пакідаюць па 10—12 наймагутнейшых парасткаў на хмызьняк. На зіму парасткі хмызьняка прыгінаюць да зямлі. Увесну іх падымаюць і падвязваюць. Паламаныя парасткі выдаляюць.

## Крыніцы

Катэгорыя:Ружавыя
Катэгорыя:Ягады
Катэгорыя:Лекавыя расьліны
Катэгорыя:Садовыя расьліны
Катэгорыя:Флёра Паўночнай Амэрыкі
Катэгорыя:1753
Катэгорыя:Алабама
Ільля Сін

**Ільля Сін**, сапр. **Ільля Васільевіч Сьвірын** (нар. , Менск) — беларускі пісьменьнік.

## Жыцьцяпіс
Удзельнік мастацкага руху «БумБамЛіт» (1995—99), лідэр групы экзістэнцыйнай клаўнады «Тэатар псыхічнае неўраўнаважанасьці» (1997—2010), арганізатар і ўдзельнік некалькіх соцень імпрэзаў на Беларусі і ў іншых краінах, стыпэндыят літаратурнай праграмы «Homines Urbani» (Кракаў, 2008) і Міжнароднага дому пісьменьніка і перакладчыка (Вэнтсьпілс, 2010).

З 2017 году — рэдактар рэдакцыі газэты «Культура».

## Творчасьць
Аўтар кніг «Ільля Сін памёр», «0», «Сапсаваныя лялькі». Кніга «Бэлетрыстыка» зьявілася як «рэканструкцыя ўласнай літаратуры сродкамі літаратуры». «Libido» — першая кніга Ільлі Сіна, у якой ёсьць такія ўласьцівасьці прозы, як герой і сюжэт. Яе гераіня Марыя жыве ў правінцыйным постсавецкім горадзе, насельнікі якога ізаляваныя ў сваіх камэрах-адзіночках — разам з успамінамі, траўмамі мінулага і штучнымі каханкамі.

У 2019 «Libido» трапіла ў шорт-ліст Літаратурнай прэміі імя Ежы Гедройца. 25 верасьня Ільля Сін названы пераможцам прэміі Гедройца «за канцэптуальнае ўвасабленьне сьветаадчуваньня сучаснага грамадзтва і эфэктыўнае выкарыстаньне авангардысцкіх тэхнік пісьма».

## Творчасьць
* «Ільля Сін памёр»,
* «0»,
* «Сапсаваныя лялькі»
* «Бэлетрыстыка»
* «Libido»

## Крыніцы

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Менску
Катэгорыя:Беларускія літаратары
Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменьнікі
Бум-Бам-Літ

**Бум-Бам-Літ** — беларускі творчы літаратурны рух авангардыстаў, які паўстаў у 1995 годзе. Стварыў новы літаратурны і культурны кантэкст у Беларусі 1990-х. Удзельнікі спалучалі розныя формы мастацтва і творчай дзейнасьці. З бум-бам-літаўскага асяродку выйшлі пэрформэр-групы «Тэатар псыхічнае неўраўнаважанасьці», «Спэцбрыгада афрыканскіх братоў», літаратурная суполка «Sсhmerzwerk». У 1998 годзе выхадам калектыўнага зборніка «Тазік беларускі» распачалося выданьне кніжнай сэрыі «Бібліятэка Бум-Бам-Літа».

Сфэрай дзейнасьці ўдзельнікаў руху зьяўляюцца тэатар, журналістыка, арт-праекты, пэрфомансы. Маюцца шматлікія газэтныя, часопісныя артыкулы, даклады ў навуковых канфэрэнцыях. Рух дасьледуецца ў шэрагу кандыдацкіх дысэртацыях.

30 лістапада 2011 году ў межах фэстывалю «НЕфармат» быў адзначаны 15-гадовы юбілей «Бум-Бам-Літу».

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* З’яўляецца творчы рух «Бум-Бам-Літ» Мультымэдыйны гістарычны праект, прысьвечаны беларускім 90-м
* Суполка ва ЎКантакце

Катэгорыя:Зьявіліся ў 1995 годзе
Катэгорыя:Беларускія літаратурныя аб’яднаньні
Санта-Клара (ЗША)

**Са́нта-Кла́ра** () — горад у акрузе Санта-Клара ў штаце Каліфорнія, ЗША. Заснаваны ў 1777 годзе як гішпанская місія Санта-Кляра-дэ-Асіз. Статус места атрымаў у 1852 годзе. Заступніца гораду — сьвятая Клара Асіская.

Санта-Клара знаходзіцца ў цэнтры Крамянёвай даліны. У горадзе разьмешчаныя штаб-кватэры кампаніяў Intel, Applied Materials, Sun Microsystems, Nvidia, Agilent Technologies і іншых кампаній, якія працуюць у галіне мікраэлектронікі і праграмнага забесьпячэньня.

У горадзе маецца футбольны клюб — «Сан-Францыска фоты найнэрс» (), які выступае ў Нацыянальнай футбольнай лізе.

Тэлефонны код гораду — 408. ZIP-коды Санта-Клары — 95050-95056. GNIS-код — 1654953.

## Гісторыя

Першым эўрапейцам, які наведаў даліну, стаў гішпанец Хасэ Франсіска Артэга ў 1769 годзе. На той момант тэрыторыя была населеная індзейцамі Олані. У 1777 годзе была заснаваная місія Санта-Кляра-дэ-Асіз — адна з 21 на тэрыторыі Каліфорніі.
У 1846 годзе ў ходзе вайны з Мэксыкай тэрыторыя Каліфарнійскай рэспублікі ўвайшла ў склад ЗША.

У 1851 годзе на тэрыторыі былой гішпанскай місіі быў заснаваны Каледж Санта-Клары — цяпер унівэрсытэт. У 1852 годзе Санта-Клара атрымала статус места. На працягу наступнага стагодзьдзя асновай эканомікі гораду была сельская гаспадарка, так як кліматычныя ўмовы і глеба спрыялі росту садоў і агароднінных культураў. Да пачатку XX стагодзьдзя насельніцтва гораду дасягнула 5000 чалавек.

Да пачатку 1960-х гадоў у горадзе пачала разьвівацца вытворчасьць паўправаднікоў. Санта-Клара стала адным з цэнтраў Крамянёвай даліны.

## Прамысловасьць
Асноўнымі недзяржаўнымі працадаўцамі ў горадзе ў 2010 годзе былі:

## Месты-сябры
*  Ідзумо, Японія
*  Каімбра, Партугалія

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт места ()

Катэгорыя:Гарады Каліфорніі
Санта-Клара (неадназначнасьць)

Назву **Санта-Клара** маюць:
* Санта-Клара — горад у акрузе Санта-Клара ў штаце Каліфорнія, ЗША.
* Санта-Клара — горад у цэнтральнай Кубе.
Браціслаўская дэклярацыя (1968)

**Заява камуністычных і рабочых партыяў сацыялістычных краінаў** — дакумэнт, укладзены на канфэрэнцыі ў Браціславе (Чэхаславацкая сацыялістычная рэспубліка) 3 жніўня 1968 року прадстаўнікамі камуністычных і рабочых партыяў Баўгарыі, Вугоршчыны, Польшчы, СССР, Усходняе Нямеччыны ды Чэхаславаччыны. Дэклярацыя зьявілася ў адказ на Праскую вясну. Яна пацьвярджала непахісную адданасьць марксізму-ленінізму і міжнароднаму пралетарыяту, абвяшчала заклятую барацьбу з «буржуазнай» ідэалёгіяй ды ўсімі «антысацыялістычнымі» сіламі. Савецкі Саюз таксама абвясьціў пра свой намер абараняць сацыялізм у тым ліку з дапамогай вайсковай сілы пры пагрозе павароту любой зь дзяржаваў Варшаўскай дамовы да капіталістычнага шляху разьвіцьця.

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 

## Вонкавыя спасылкі
* Тэкст «Заявы камуністычных і рабочых партыяў сацыялістычных краінаў» (4 жніўня 1968) 
* Браціслаўская сустрэча  Сучасныя архівы Кісынга, жнівень 1968

Катэгорыя:Замежная палітыка СССР
Катэгорыя:Камунізм у Эўропе
Катэгорыя:1968 год у Чэхаславаччыне
Катэгорыя:Дакумэнты 1968 году
Канвэнцыя Альвэнсьлебэна

**Канвэнцыя Альвэнсьлебэна** — пагадненьне Расейскай імпэрыі і Каралеўства Прусіі, падпісанае ў Санкт-Пецярбургу  року міністрам замежных справаў Расеі Аляксандрам Гарчаковым і генэрал-ад’ютантам прускага караля Густавам фон Альвэнсьлебэнам (адсюль і назва дакумэнта).

## Падпісаньне
У студзені 1863 року на тэрыторыях Рэчы Паспалітай, далучаных да Расейскай імпэрыі, пачалося паўстаньне за аднаўленьне дзяржаўнасьці. Прусія неадкладна перакрыла мяжу і прывяла ў гатоўнасьць войскі, каб перашкодзіць распаўсюду паўстаньня на сваёй тэрыторыі. Прэм’ер-міністар Ота фон Бісмарк накіраваў да расейскага імпэратара Аляксандра II пэрсанальнага каралеўскага ад’ютанта Густава фон Альвэнсьлебэна абмеркаваць меры супольнага рэагаваньня на паўстаньне. Бакі ўмовіліся на права кожнага пераходзіць мяжу пры неабходнасьці перасьледу польскіх паўстанцаў і наступнай перадачы іх расейскім вайсковым трыбуналам.

Расейская імпэрыя здушыла паўстаньне ўласнымі сіламі, і канвэнцыя не была ратыфікаваная ды ніколі не прымянялася на практыцы.

## Наступствы

### У Прусіі

Бісмарк, які толькі нядаўна зрабіўся прэм’ер-міністрам і кіраваў без парлямэнцкай большасьці, быў раскрытыкаваны прускімі лібэраламі, якія падтрымлівалі палякаў, хоць і меней, чым у 1848 року. Прускі парлямэнт нават накіраваў ноту імпэратару Вільгельму з асуджэньнем дзеяньняў Бісмарка. У выніку Вільгельм распусьціў ляндтаг.

### У сьвеце
Заходнія лібэралы раскрытыкавалі канвэнцыю, што спрычыніла сур’ёзны дыпляматычны крызіс. Занепакоенасьць выказалі Вялікая Брытанія й Аўстрыйская імпэрыя, а францускі імпэратар Напалеон III выказаў падтрымку паўстаньню і прапанаваў зьняць Бісмарка з пасады.

Канвэнцыя ўмацавала пруска-расейскія сувязі, а расейска-францускія стасункі напружыліся пасьля падтрымкі Напалеонам III палякаў.

## Крыніцы

Катэгорыя:Паўстаньне 1863—1864 гадоў
Катэгорыя:Пруска-расейскія стасункі
Катэгорыя:Міжнародныя пагадненьні 1863 году
Катэгорыя:Міжнародныя пагадненьні Прусіі
Катэгорыя:Міжнародныя пагадненьні Расейскай імпэрыі
Катэгорыя:1863 год у Нямеччыне
Катэгорыя:1863 год у Расеі
Омер Шыпрага

**Омер Шыпрага** (1926, Шыпраге — 2012) — югаслаўскі партызан, які разам з братам Мустафой быў адным зь першых мясцовых паўстанцаў у Другой сусьветнай вайне. Мустафа загінуў у баях за Котар-Вараш у 1943 г. (мэмарыял пераможцы ў 1941 г.), а Омеру дапамагалі яго баявікі — партызаны, якія адчувалі поўнае сацыяльнае задавальненьне за ўдзел у вайне.

## Біяграфія
Омер Шыпрага нарадзіўся ў 1926 годзе ў сям’і бей Мујо Шыпрага, прамога нашчадка аднаго з заснавальнікаў мясцовага паселішча, сёньня мясцовай суполкі Шыпраге. Выхаваны ў кахаючай сям’і, у маладым узросьце быў зьдзейсьнены, каб супрацьстаяць гвалту жандармэрыі у Каралеўстве Югаславіі, а затым далучыцца да Босьнія і Герцагавіна у Незалежная дзяржава Харватыя.

Адразу пасьля ўтварэньня першага мясцовага партызанскага атрада пад назвай **Войска зь Дзевяцкай раваны**, таксама вядомы як **Войска з [[Імляні]]**, **Войска з [[Шыпраге]]**, хоць і непаўналетні, уступае ў яе шэрагі і праяўляе выдатную мужнасьць. Гэта рэкамэндуе яго для ідэалягічнага кіраўніцтва і ўключэньня ў камуністычную моладзь. Ён першым прайшоў курс для маладых прэтэндэнтаў, а ў 1942 годзе быў абраны сакратаром камуністычнай моладзі (абрэвіятура ў басьнійскім мове = СКОЈ) арганізацыі для муніцыпалітэту.

## Глядзіце таксама
* Шыпраге

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* https://web.archive.org/web/20200108143934/http://kvdanas.com/index.php/vijesti/2508/srd-golubic-siprage-pocela-ribolovna-sezona
* https://www.glaskotorvarosa.com/vojo-vukovic-sest-decenija-sakuplja-trofeje/

Катэгорыя:Босьнія і Герцагавіна
Катэгорыя:Партызаны Другой сусьветнай вайны
Сусьветны дзень пошты

**Сусьветны дзень пошты** () — сьвята, якое адзначаецца штогод 9 кастрычніка, зацьверджанае адмысловай арганізацыяй Сусьветнага паштовага хаўрусу ААН у 1969 годзе на кангрэсе паштовага хаўрусу ў Токіё, Японія.

Дата не выпадковая — 9 кастрычніка 1874 году на канфэрэнцыі ў Бэрне была падпісаная Бэрнская дамова, якая заснавала адну з найстарэйшых міжнародных арганізацыяў, Сусьветны (унівэрсальны) паштовы хаўрус пад назвай *l’Union générale des postes*.

## Мэта
Мэта Сусьветнага дня пошты — давесьці грамадзтву вялікую ролю сэктара паштовых паслугаў у паўсядзённым жыцьці людзей і бізнэсу, а таксама падкрэсьліць яе ўклад у сацыяльнае і эканамічнае разьвіцьцё краінаў. Урачыстасьці Дня ставяць мэтаю заахвоціць краіны-ўдзельніцы ААН прыняць меры накіраваныя на падвышэньне дасьведчанасьці людзей пра важнасьць пошты, яе дзейнасьці сярод грамадзкасьці і сродкаў масавай інфармацыі ў нацыянальным маштабе.

## Урачыстасьці па ўсім сьвеце
Штогод Сусьветны дзень пошты адзначаецца па-рознаму ў больш чым 150 краінах сьвету. У некаторых краінах гэты дзень адзначаецца як дзень працы. Шмат якія паштовыя службы выкарыстоўваюць гэтае мерапрыемства, каб прадставіць або прасоўваць новыя тавары і паслугі. Некаторыя пошты ўзнагароджваюць і сваіх лепшых супрацоўнікаў за добрае абслугоўваньне кліентаў.

Праводзяцца філятэлічныя выставы, дні адчыніных дзьвярэй, канфэрэнцыі, сэмінары і майстар-клясы арганізуюцца ў многіх краінах. Таксама праводзяцца культурныя, забаўляльныя і спартовыя мерапрыемствы. Выдаюцца плякаты і адмысловыя сувэніры, зьвязаныя з поштай.

## У Беларусі
Беларуская паштовая служба таксама адзначае Сусьветны дзень пошты. У гэты дзень па ўсёй краіне ў цэнтральных паштовых аддзяленьнях праводзяцца віктарыны, пераможцы якіх атрымоўваюць сувэнірны і падарункі ад паштовай службы. Праводзяцца выставы, дзе людзям распавядаюць пра гісторыю пошты ў Беларусі.

## Глядзіце таксама
* Філятэлія
* Белпошта

## Крыніцы

Катэгорыя:Міжнародныя дні ААН
Катэгорыя:Пошта