Княжыцы

**Кня́жыцы** — вёска ў Беларусі, каля ракі Лахвы. Цэнтар сельсавету Магілёўскага раёну Магілёўскай вобласьці. Насельніцтва на 2010 год — 305 чалавек. Знаходзяцца за 10 км на захад ад Магілёва, каля шашы Магілёў — Менск (колішні Віленскі тракт).

Княжыцы — даўняе мястэчка гістарычнай Аршаншчыны (частка Віцебшчыны). Да нашага часу тут захаваўся збудаваны ў стылі віленскага барока касьцёл Сьвятога Мікалая пры кляштары дамініканаў, помнік архітэктуры XVIII ст, які з савецкіх часоў знаходзіцца ў занядбаным стане.

## Гісторыя

### Вялікае Княства Літоўскае
Упершыню Княжыцы ўпамінаюцца ў 1501 годзе як уладаньне жонкі вялікага князя Аляксандра Алены Іванаўны, з 1508 году ў Аршанскім павеце Віцебскага ваяводзтва. За часамі Старадубскай вайны ў 1535 годзе вёску спаліла войска маскоўскага ваяводы Івана Шуйскага. Па аднаўленьні Княжыцы вырасьлі да мястэчка. У 1645 годзе яны былі ў валоданьні Юрыя Галоўчынскага, па сьмерці якога перайшлі да ягонай жонцы Барбары з Друцкіх-Сакалінскіх, якая пазьней выйшла замуж за лідзкага харунжага Яна Курча, у іх супольным уладаньні Княжыцы згадваюцца ў 1654 годзе. У 1748 годзе ўпамінаецца сынагога.

У 1681 годзе харунжы вялікі Канстантын Пац заснаваў у Княжыцах кляштар дамініканаў. Першы касцёл быў драўляным. У XVIII ст. кляштар атрымаў значныя ахвяраваньні ад нашчадкаў першага фундатара і шляхцічаў Крукоўскіх. Па 1750 годзе пачалося ўзьвядзеньне мураванага касьцёла, асьвечанага ў 1780 годзе арцыбіскупам магілёўскім С. Богуш-Сестранцэвічам.

### Пад уладай Расейскай імпэрыі

У выніку першага падзелу Рэчы Паспалітай (1772 год) Княжыцы апынуліся ў складзе Расейскай імпэрыі, у Магілёўскім павеце Магілёўскай губэрні. На 1785 год у мястэчку было 43 двары, на 1848 год — 147, на 1861 год — 72, на 1880 год — 93. У 1801 годзе ў Княжыцах завяршылася ўзьвядзеньне драўлянага кляштарнага корпусу з мураваным флігелем.

Па здушэньні вызвольнага паўстаньне (1830—1831) расейскія ўлады ліквідавалі кляштар дамініканаў, а па здушэньні нацыянальна-вызвольнага паўстаньня (1863—1864) — гвалтоўна перарабілі касьцёл пад царкву Ўрадавага сыноду Расейскай імпэрыі (Маскоўскага патрыярхату). Да 1872 году завяршылася маскоўская перабудова колішняга касьцёла, калі над ім надбудавалі 4 купалы-цыбуліны. З 1879 году ў мястэчку пачаў працаваць вінакурны завод (у 1884 годзе усталявалі паравую машыну). Паводле вынікаў перапісу 1897 году, у Княжыцах было 117 двароў, дзеялі 2 царквы і малітоўны дом, працавалі расейскія царкоўна-прыходзкая школа і народная вучэльня, хлебазапасны магазын, 14 крамаў, 2 заезныя двары. Побач зь мястэчкам знаходзілася аднайменная сядзіба, дзе было 2 двары, працавалі вінакурны завод і вадзяны млын. У 1905 годзе ў Княжыцах адкрылася скарбовая вінная крама. У пачатку XX ст. працавалі 2 вінакурныя заводы і 8 вадзяных млыноў. На 1909 год у мястэчку было 60 двароў, у маёнтку — 1.

За часамі Першай сусьветнай вайны ў лютым 1918 году Княжыцы занялі войскі Нямецкай імпэрыі.

### Найноўшы час
25 сакавіка 1918 году згодна з Трэцяй Устаўной граматай Княжыцы абвяшчаліся часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 году згодна з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі яны ўвайшлі ў склад Беларускай ССР, аднак 16 студзеня Масква адабрала мястэчка разам зь іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад РСФСР. У сакавіку 1924 году Княжыцы вярнулі БССР, дзе 20 жніўня яны сталі цэнтрам сельсавету. У гэты час у мястэчку адкрыліся бібліятэка, лекарская амбуляторыя, хата-чытальня, народны дом. На 1926 год — 150 гаспадарак. У канцы 1930-х гадоў афіцыйны статус Княжыцаў панізілі да вёскі. У Другую сусьветную вайну зь ліпеня 1941 да 28 чэрвеня 1944 год вёска знаходзілася пад акупацыяй Трэцяга Райху.

На 1990 год у Княжыцах было 162 двары, на 1998 год — 149. Пастановаю Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь ад 10 красавіка 2003 году №11 будынак мясцовага касьцёла ўлучылі ў сьпіс гістарычна-культурных каштоўнасьцяў краіны. У 2000-я гады Княжыцы атрымалі афіцыйны статус «аграгарадку».


Kniažycy, Daminikanski. Княжыцы, Дамініканскі (1913).jpg|Касьцёл па маскоўскай перабудове, 1913 г.
Kniažycy. Княжыцы (A. Viner, 1939) (2).jpg|Касьцёл. А. Вінэр, 1939 г. 
Kniažycy. Княжыцы (1941) (2).jpg|Вуліца і касьцёл, 1941 г.
Kniažycy. Княжыцы (1941-49).jpg|Касьцёл, да 1950 г.


## Насельніцтва

### Дэмаграфія


ImageSize = width:auto height:150 barincrement:31
PlotArea = left:50 bottom:20 top:15 right:15
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
Colors =
  id:linegrey2 value:gray(0.9)
  id:linegrey value:gray(0.7)
  id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8)
  id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:800
ScaleMajor = unit:year increment:200 start:0 gridcolor:linegrey
ScaleMinor = unit:year increment:50 start:0 gridcolor:linegrey2
PlotData =
  color:cobar width:15
  bar:1785 from:0 till:452
  bar:1861 from:0 till:625
  bar:1883 from:0 till:726
  bar:1897 from:0 till:691
  bar:1926 from:0 till:771
  bar:1990 from:0 till:459
  bar:1999 from:0 till:371
  bar:2007 from:0 till:305
TextData=
  fontsize:10px pos:(10,195)
  text:



* **XVIII стагодзьдзе**: 1785 год — 452 чал.
* **XIX стагодзьдзе**: 1861 год — 625 чал.; 1880 год — 506 чал.; 1883 год — 726 чал.; 1897 год — 691 чал. у *мястэчку Княжыцах* і 31 чал. у *двары Княжыцах*
* **XXI стагодзьдзе**: 1926 год — 771 чал.; 1990 год — 459 чал.; 1998 год — 340 чал.; 1999 год — 371 чал.
* **XXI стагодзьдзе**: 2004 год — да 400 чал., зь якіх 30% людзі сталага веку; 2007 год — 305 чал.; 2010 год — 305 чал.

### Інфраструктура
У Княжыцах месьціцца школа (245 вучняў у 2004 годзе), пры якой працуе музэй мясцовага ўраджэнца — мастака й мастацтвазнаўцы Паўла Масьленікава. Таксама працуюць крама, пошта і лякарня (з 1980 году) на амаль 100 месцаў. З 2001 году існуе дзіцячы прытулак на 15 месцаў.

## Турыстычная інфармацыя

### Славутасьці
* Касьцёл Сьвятога Мікалая (1750—1791)
* Могілкі юдэйскія

### Страчаная спадчына
* Касьцёл Узвышэньня Сьвятога Крыжа (XVII ст.)
* Кляштар кармэлітаў (XVIII—XIX стагодзьдзі)

## Галерэя

Княжыцы, агульны выгляд.jpg|Агульны выгляд
Kniazhycy catholic church 2010.jpg|Касьцёл
Касьцёл Сьв. Мікалая, стены внутри сегодня-2.jpg|Касьцёл, алтар
Княжыцы, касьцёл сьв. Антонія Падуанскага, рэшткі росьпісу.jpg|Касьцёл, рэшткі росьпісу


## Асобы
* Уладзімер Камароў (нар. 1923) — хімік, акадэмік АН Беларусі
* Павал Масьленікаў (1914—1995) — беларускі мастак і мастацтвазнаўца (нарадзіўся ў в. Нізкай Вуліцы, недалёка ад Княжыцаў)
* Васіль Матэвушаў (1915—1974) — беларускі паэт

## Заўвагі

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 
* Пятровіч Н. Княжыцкі храм // Дыялог. № 5, 2001. С. 20—21.
* 
* 

## Вонкавыя спасылкі
* Княжыцы, Radzima.org
* Надвор’е ў Княжыцах
* Падарожжа ў Княжыцы

Катэгорыя:Населеныя пункты Магілёўскага раёну
Катэгорыя:Княжыцкі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVI стагодзьдзі