open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Чырвоны мухамор

**Чырвоны мухамор** () — від грыба.

Капялюш 5-20 см, у маладых грыбах амаль шарападобны. Скурка ярка-чырвоная ці памаранчавая, з буйнымі белымі ці ледзь жоўтымі бародаўкамі.

Мякаць белая, пад скуркай зьлёгку жаўтаватая. Ножка 10-19 см на 2-4 см, суцэльная. Грыб атрутны.

У Беларусі расьце паўсюдна. У народнай мэдыцыне выкарыстоўваюць сьпіртавую настойку пры рэўматызме.

Катэгорыя:Атрутныя грыбы
Катэгорыя:Этнэагены
Катэгорыя:Мухаморы
Катэгорыя:Галюцынагенныя грыбы
Катэгорыя:Грыбы Эўропы
Катэгорыя:Грыбы Азіі
Катэгорыя:Грыбы Паўночнай Амэрыкі
Катэгорыя:Грыбы Паўднёвай Амэрыкі
Прыказка

**Пры́казка** — гэта агульнавядомае кароткае выслоўе з павучальным сэнсам. Па форме і функцыі гэты тып ўстойлівай адзінкі аналягічны сказу: ён валодае сэнсавай, структурнай і інтанацыйнай завершанасьцю. Прыклад: *Адной рукой і вузла не завяжаш*.

Вывучэньнем прыказак з лінгвістычных пазыцыяў займаецца фразэалёгія.

Прыказка — гэта «фальклёрны мікратэкст»: у ім філязофскі зьмест спалучаецца з дасканаласьцю формы, якая адшліфоўвалася даволі часта на працягу стагодзьдзяў. Яе кампанэнты часта зьвязваюцца ўнутранай рыфмай: *Сем разоў адмервай, а раз адрэзвай*.

Прыказкі свабодна ўключаюцца ў тэкст, бо іх выкарыстаньне не абумоўленае заканамернасьцямі лексыка-граматычнай спалучальнасьці са словамі свабоднага ўжываньня. Нават дыскурсіўная залежнасьць прыказак меншая ў параўнаньні з прымаўкамі.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Беларускія народныя прыказкі

Катэгорыя:Літаратурныя жанры
Катэгорыя:Культурная антрапалёгія
Катэгорыя:Вусная традыцыя
Катэгорыя:Выслоўі
Ляндшафтная экалёгія

**Ляндшафтная экалёгія** — разьдзел экалёгіі і геаграфіі, які вывучае прасторавую разнастайнасьць і элемэнты ляндшафту (напрыклад, палі, жывыя агароджы, групы дрэваў, рэкі або гарады) і тое, як іх разьмяшчэньне ўплывае на разьмеркаваньне і плынь энэргіі і індывідуўмаў у навакольным асяродзьді (якое, у сваю чаргу, можа непасрэдна паўплываць на разьмеркаваньне элемэнтаў).

Ляндшафтная экалёгія звычайна мае справу з прыкладнымі і цэласнымі праблемамі. Сам тэрмін быў прапанаваны Карлам Тролам, нямецкім географам, у 1939 годзе. Ён распрацоўваў гэтую тэрміналёгію і безьліч раньніх паняцьцяў ляндшафтнай экалёгіі як частку ягонай раньняй працы, якая вывучала ўзаемадзеяньне паміж навакольным асяродзьдзем і расьліннасьцю.

Цэнтральная тэорыя ляндшафтнае экалёгіі паходзіць ад «Тэорыі выспавай біягеаграфіі» Р. Макартура і Э. Уілсана. Гэтая праца разглядала сукупнасьць флёры і фаўны на выспах як вынік калянізацыі ад кантынентальнага апірышча і стахастычнага выміраньня. Паняцьці выспавай біягеаграфіі былі абагульненыя ад фізычных выспаў да абстрактных участках прыроднага месца існаваньня мадэлі метапапуляцыі Левіна. Гэтае абагульненьне прысьпешыла разьвіцьцё ляндшафтнай экалёгіі, забясьпечыўшы захаваньне біяразнастайнасьці — новага інструмэнту ацэнкі ўплыву фрагмэнтацыі прыроднага месца існаваньня на жыцьцядзейнасьць папуляцыяў. Разнастайнасьць — крытэрый таго, як часткі ляндшафту адрозьніваюцца адна ад адной.

Нядаўняе ўзрастаньне ляндшафтнай экалёгіі зьвязана з разьвіцьцём тэхналёгіяў геаграфічных інфармацыйных сыстэмаў (ГІС) і наяўнасьці шырокамаштабных зьвестак пра прыроднае асяродзьдзе (напрыклад. спадарожнікавыя фатаграфіі або фатакарткі з паветра).

Ляндшафтная экалёгія сочыць, як прасторавая структура ўплывае на дастатковасьць арганізмаў ляндшафтнага ўзроўню, а таксама за паводзінамі і функцыянаваньнем ляндшафту ў цэлым. Гэта ўключае вывучэньне ўзору, або ўнутранага парадку ляндшафту, у працэсе, або неперарвальнай дзейнасьці функцыянаваньня арганізмаў. Ляндшафтная экалёгія таксама ўключае геамарфалёгію, як дадатак да мадэлі і архітэктуры ляндшафтаў. Геамарфалёгія вывучае тое, як геалягічныя ўтварэньні ўплываюць на структуру ляндшафту.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Экалёгія
Катэгорыя:Фізычная геаграфія
Аракур (Ардэны)

**Араку́р** () — камуна ў Францыі, у рэгіёне Гранд-Эст (да 1 студзеня 2016 — у рэгіёне Шампань-Ардэны), у дэпартамэнце Ардэны.

## Насельніцтва
Паводле зьвестак на 1990 год, у камуне жыла 841 асоба, а шчыльнасьць насельніцтва складала 73 чалавекі на 1 км². У 2013 годзе насельніцтва склала 749 чалавек.

Катэгорыя:Дэпартамэнт Ардэны
Катэгорыя:Грамады Францыі
Аракур (Мёрт і Мазэль)

**Араку́р** () — камуна ў Францыі, у рэгіёне Гранд-Эст (да 1 студзеня 2016 году — у рэгіёне Лятарынгія), у дэпартамэнце Мёрт і Мазэль.

## Насельніцтва
Паводле зьвестак на 2005 год, у камуне жылі 678 чалавек, а шчыльнасьць насельніцтва складала 51 чалавек/км². Сярод 2335 камунаў Лятарынгіі Аракур знаходзілася на 518 месцы паводле колькасьці насельніцтва, у той час як паводле тэрыторыі — на 451. Па стане на 2013 год насельніцтва складала 704 чалавекі.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Грамады Францыі
Катэгорыя:Дэпартамэнт Мёрт і Мазэль
Кампай Сэгунда

**Кампа́й Сэгу́нда** (), сапраўднае імя **Ма́ксіма Франсі́ска Рэпіла́да-Муньнё́с** (; 18 лістапада 1907, Сібанэй — 14 ліпеня 2003, Гавана) — кубінскі музыка, сьпявак і кампазытар.

## Крыніцы

Сэгунда, Кампай
Тапонім

**Тапо́нім** ( — месца, імя) — у агульным значэньні гэта назва мясьціны. Тапонімамі займаецца разьдзел мовазнаўства — тапаніміка. Аналіз тапонімаў можа даць многа інфармацыі пра разьвіцьцё мовы або гісторыю геаграфічнай мясцовасьці.

Тапонімы падзяляюцца на некалькі клясаў:
* гідронімы — геаграфічныя назвы водных аб’ектаў (рэк, азёраў, мораў і г. д.)
* аронімы — назвы ўзьнятых формаў рэльефу (гор, хрыбтоў)
* айконімы — назвы населеных месцаў
* урбанонімы — назвы тапаграфічных аб’ектаў у межах населенага пункту (вуліцаў, пляцаў, завулкаў і г. д.).
* мікратапонімы — назвы невялікіх месцаў (крыніцаў, калодзежаў, сенакосаў і г. д.)

У біялёгіі звычайна тапонім дадаюць да назвы віду або роду. Звычайна ён азначае месца, дзе гэты гатунак быў знойдзены першы раз, ці дзе часьцей сустракаецца.

## Вонкавыя спасылкі
* **[http://toponim.by/be/ Taponim.by]** — мапа тапонімаў Беларусі. Пошук паводле ўзору зь візуалізацыяй на мапе.
Антоніё Гадэс

**Анто́ніё Га́дэс** (), сапраўднае імя **Анто́ніё Эстэ́вэ-Ро́дэнас** (; 14 лістапада 1936 — 20 ліпеня 2004) — гішпанскі танцор флямэнка, актор і харэограф.

## Біяграфія
Антоніё Гадэс нарадзіўся 14 лістапада 1936 г. у г. Эльда ў гішпанскай правінцыі Алікантэ.

Танцор сканаў ад рака 20 ліпеня 2004&nbsp;г. у Мадрыдзе.

## Фільмаграфія
* 1981 — Крывавае вясельле — Bodas de sangre (рэжысэр Карлас Саўра, Прыз за найлепшы фільм ад CEC)
* 1983 — Кармэн — Carmen (рэжысэр Карлас Саўра, намінацыя на Оскар за найлепшы замежны фільм BAFTA і Прыз журы Канскага кінафэсту і іншыя ўзнагароды)
* 1986 — Вядзьмарскае каханьне — El amor brujo (рэжысэр Карлас Саўра)

## Вонкавыя спасылкі
* Cuban Government’s webpage on Gades
* Antonio Gades biography and films or products in which he has taken part

Катэгорыя:Нарадзіліся 14 лістапада
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1936 годзе
Катэгорыя:Гішпанскія акторы
Катэгорыя:Памерлі 20 ліпеня
Катэгорыя:Памерлі ў 2004 годзе
Катэгорыя:Памерлі ў Мадрыдзе
Рамонак аптэчны

**Рамо́нак аптэ́чны**, **рамо́нак праўдзівы** () — аднагадовая травяністая духмяная расьліна вышынёй 15 — 40 см.

Сьцябло тонкае прамое. Кветкавы кошык невялікі.

Цьвіце з траўня да верасьня.

У Беларусі расьце паўсюдна.

У народнай мэдыцыне выкарыстоўваецца для лекаваньня захворваньняў шлунка (адвар), для прамываньня ранаў, паласканьня рота пры захворваньнях зубоў.

## Крыніцы

Катэгорыя:Травы
Катэгорыя:Лекавыя расьліны
Хуан-Марыя Бардабэры

**Хуа́н-Мары́я Бардабэ́ры** (; 17 чэрвеня 1928 — 17 ліпеня 2011) — уругвайскі палітык, былы прэзыдэнт (1972—1973) і дыктатар (1973—1976) краіны.

## Крыніцы

Катэгорыя:Уругвайскія палітыкі
Аўгуст Шэнаа

**Аўгуст Шэнаа** (; 14 лістапада 1838, Загрэб - 13 сьнежня 1881, Загрэб) — харвацкі празаік, паэт, літаратурны крытык і фэльетаніст. Адзін з найвыбітнейшых аўтараў харвацкай літаратуры XIX стагодзьдзя.

## Крыніцы

Катэгорыя:Харвацкія літаратары
Хаос (неадназначнасьць)

**Хао́с** ():

* Хаос — катэгорыя касмагоніі, першасны стан Сусьвету, бясформеная сукупнасьць матэрыі і прасторы (у супрацьлегласьць парадку)
* Хаос — у старажытнагрэцкай міталёгіі бязьмерная прастора, часам падземнае, змрочнае бяздоньне. З Хаосу ўтварыліся Гея (зямля), Эрэб (змрок), Эрас (каханьне), Тартар (пекла), Нікта (ноч), ад якіх потым пайшло ўсё, што існуе ў сьвеце. У старажытна-грэцкіх і рымскіх філёзафаў-матэрыялістаў: Хаос — бязладная сумесь матэрыяльных элемэнтаў сьвету.
* Хаос — асноўны вораг сэйляр-ваярак у манга і анімэ «Прыгожая Ваярка Сэйляр Месяц»

* **Хаос** (пераноснае значэньне):
** *Беспарадак, неразьбярыха*:

«Залп у цэнтры абозу падняў яшчэ большы перапалох і хаос».

«На падаконьніку — хаос кніг, ґазэт, канспэктаў лекцыяў, на сьпінцы крэсла — мой гарнітур».

** *Бязладнае зьмяшэньне чаго-н., блытаніна*:

«Была... [сьцежка] не дужа прыкметная ў гэтым хаосе скал, але ўсё ж абое [Іван і Джулія] ураз заўважылі яе і прыемна зьдзівілася».

«Маладому паэту наогул цяжка было разабрацца ў хаосе групак і школ польскай літаратуры».

## Крыніцы
Хібнасьць

**Хібнасьць** — адхіленьне вылічанага значэньня ліку ад сапраўднага яго значэньня.

Хібнасьць вымярэньня пэўнай велічыні x — як рознасьць паміж вынікам вымярэньня x_i і ўсярэдненым па ўсіх вымярэньнях значэньнем a = \tfrac{1}{n}\sum_{i=1}^nx_i, г. зн. \Delta x_i=|x_i-a|.

У набліжаных вылічэньнях і пры апрацоўцы экспэрымэнтальных зьвестак ужываюцца хібнасьці: абсалютная \Delta x=|a - x| і адносная \delta x=\Delta x / a. Калі абсалютныя хібнасьці набліжэньня a і b да x і y адпаведна \Delta x і \Delta y, а адносныя \delta x і \delta y, то \Delta(x\pm y)=\Delta x + \Delta y, ці x\cong a характарызуюць мяжой абсалютнай хібнасьці — лікам a-\Delta a \le x\le a + \Delta a. На практыцы карыстаюцца наступным правілам запісу набліжаных лікаў: абсалютная хібнасьць ліку меншая за адзінку разраду апошняй лічбы гэтага ліку, альбо роўна ёй.

Катэгорыя:Матэматыка
Катэгорыя:Фізыка
Чарніцы

**Чарні́цы** () — невялічкі вельмі галінасты куст з доўгім карэньнем ды зялёнымі трохі срэбрыстымі галінамі. Лісьцё на зіму ападае. Кветкі растуць па-адзінку (рэдка па дзьве) на кароткіх ножках. Радзімай чарніц, верагодна, зьяўляецца Эўропа.

## Біялягічнае апісаньне

Плод — чорна-сіняя ягада, куляпадобнай формы, зьлёгку прыціснутая каля верхавіны. Мякаць ягады сакавітая, чырвона-фіялетавая, з шматлікім дробным насеньнем.

Квітнее ў траўні — на пачатку ліпеня. Сьпее ў ліпені — жніўні.
Расьце вялікімі зарасьнікамі ў лясах разам з папарацьцю, суніцамі, брусьніцамі.
У Беларусі расьце паўсюдна.

## Хімічны склад
Ягады чарніц утрымліваюць да 12% кандэнсаваных дубільных рэчываў, антацыяны, арганічныя кіслоты, цукар, пектынавыя рэчывы, вітаміны C, B, карацін.

## Збор і захоўваньне
Зьбіраюць плады цалкам сьпелыя, зрываючы іх рукамі ці счэсваючы спэцыяльным мэталічным грэбнем-гарлачом. У апошнім выпадку ягады заўсёды маюць прымешка лісьця, якое потым выдзьмухваецца.
Сушаць ягаду ў печках альбо на сонцы, пакуль яны не перастануць зьбірацца ў камякі пры сьціску. Добра высушаныя ягады ня пэцкаюць рук.

## Выкарыстаньне

Ужываецца ў складзе гарбаты, кісялю й узвару. Пірог з чарніцамі — распаўсюджаная кулінарная страва.
У народнай мэдыцыне сушаныя ягады спажываюць пры паносе. Адвар лісьця п’юць пры болях у страўніку, цукровай хваробе.
Ягады вельмі карысныя для зроку, таксама зь іx робяць лекі для вачэй.
Дзякуючы наяўнасьці антыаксыдантаў, экстракт чарніц ўваходзіць у склад шматлікіх крэмаў тыпу anti-age (супраць старэньня).

## Крыніцы

## Літаратура
# 

## Вонкавыя спасылкі

* 

Катэгорыя:Ягады
Катэгорыя:Лекавыя расьліны
Дурніцы

**Дурні́цы** (састар. **буякі́**; па-лацінску: *Vaccinium uliginosum*) — галінкавы куст ці напаўкуст 80 — 100 см вышыні.

## Этымалёгія назвы

## Біялягічнае апісаньне

Галіны цыліндрычныя, шэрыя, выгнутыя; лісьце эліптычнае ці зваротна яйкападобнае, зьверху цёмна-зялёныя, зьнізу шызыя, тонкія. Кветкі, колькасьцю па 1 — 3, знаходзяцца на канцавінах галінак мінулага году, белаватыя з ружовым адценьнем, дробныя.
Плод — сакавітая, салодкая, акруглая ці шарападобная, сінявата-чорная ягада, 9 — 12 мм ў дыямэтры.

Цьвіце ў траўні — чэрвені, плод сьпее ў жніўні. Расьце ў забалочаных лясах, на тарфяных балотах, амаль заўсёды з багуном. Сустракаецца часта па ўсёй Беларусі.

## Хімічны склад

## Збор і захоўваньне

## Выкарыстаньне
Ягады дурніцы павялічваюць здольнасьць страўніку да ператраўліваньня ежы.
У народнай мэдыцыне адвар галінак зь лісьцем п’юць пры хваробах сэрца; ягады прымаюць пры дызэнтэрыі.

Ягады дурніцы спажываюць сьвежымі і перапрацаванымі. Іх сушаць, зь іх робяць сок, кампот, варэньне, віно.

## Дурніцы ў гісторыі, паэзіі й культуры

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Ягады
Катэгорыя:Лекавыя расьліны
Клясычная электрадынаміка

**Клясычная электрадынаміка** — адно з чатырох фундамэнтальных узаемадзеяньняў у прыродзе. Электрамагнэтызм ёсьць сіла, якая выклікае ўзаемадзеяньне паміж электрычна зараджанымі часьцінкамі. Вобласьці, у якіх гэта адбываецца, называюцца электрамагнітнымі палямі. Электрамагнэтызм нясе адказнасьць за практычна ўсе зьявы, якія сустракаюцца ў штодзённым жыцьці, за выключэньнем гравітацыі. Звычайна матэрыя прымае форму, у выніку міжмалекулярных сілаў паміж асобнымі малекуламі ў рэчыве. Электрамагнэтызм таксама праводзіць электроны й пратоны ўнутры атамаў, якія зьяўляюцца будаўнічымі блёкамі малекулаў. Ён рэгулюе працэсы, зьвязаныя з хіміяй, якія ўзьнікаюць з ўзаемадзеяньнем паміж электронамі ўнутры й паміж атамамі.

Электрамагнэтызм праяўляецца як ў электрычных палёх, гэтак і ў магнітных палёх. Абодва палі зьяўляюцца проста рознымі аспэктамі электрамагнэтызму, і, такім чынам, непарыўна зьвязаныя паміж сабой. Такім чынам, зьменлівае электрычнае поле стварае магнітнае поле, і наадварот зьмена магнітнага поля спараджае электрычнае поле. Гэты эфэкт называецца электрамагнітнай індукцыяй, і ляжыць у аснове працы электрычных генэратараў, асынхронных рухавікоў і трансфарматараў. Матэматычна кажучы, магнітныя й электрычныя палі могуць быць канвэртаваны ў адносным руху, як чатыры вэктары.

Электрычныя палі зьяўляюцца прычынай некалькіх распаўсюджаных зьяваў, як то электрычны патэнцыял (напрыклад напруга батарэі) і электрычны ток (напрыклад, электрычны ток, які праходзіць празь ліхтарык). Магнітныя палі зьяўляюцца з прычыны, зьвязанай з узьдзеяньнем магнітаў. У квантавае электрадынаміцы, электрамагнітныя ўзаемадзеяньні паміж зараджанымі часьцінкамі можна вылічыць з дапамогай мэтаду дыяграмаў Фэйнмана. Тэарэтычнае значэньне электрамагнэтызму прывяло да распрацоўкі спэцыяльнае тэорыі рэлятыўнасьці Альбэртам Айнштайнам у 1905 годзе.
Фізычны факультэт

**Фізычныя факультэты** існуюць у наступных вышэйшых навучальных установах:
* Фізычны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўнівэрсытэту
* Фізычны факультэт Маскоўскага дзяржаўнага ўнівэрсытэту імя М. В. Ламанована
Рэгіён

**Рэґіён **( *краіна, вобласьць*) — вобласьць, падзеленая на фізычныя характарыстыкі, характарыстыкі чалавечага ўздзеяньня і ўзаемадзеяньне чалавецтва і навакольнага асяродзьдзя. Гістарычна *Region* — назва гораду, заснаванага грэкамі ў паўднёвай Італіі, вядомага як *Regio* ў часы Рымскай імпэрыі. Сучасная назва — Рэджыё-ды-Калабрыя.

Рэґіён — буйная тэрытарыяльная адзінка (напрыклад, прыродная, эканамічная, палітычная і г. д.). Рэґіянальны — той, які адносіцца да нейкай вызначанай тэрыторыі (раёну, вобласьці, краіны, ґрупы краінаў).
Кантынэнт

**Кантынэ́нт** (ад )&nbsp;— асноўная, разам з акіянамі, адзінка падзела сьвету. Адносіцца да найвялікшых, з кропкі гледжаньня памераў, абшараў сушы на Зямлі. Фізычная геаграфія зьвяртае ўвагу на падобнасьць кантынэнтаў на астравы, яны абкружаны з усіх бакоў морамі і акіянамі, а зь іншымі кантынэнтамі злучаны толькі вузкімі стужкамі зямлі (Паўночная Амэрыка і Паўднёвая Амэрыка, Афрыка і Азія). Некаторыя навукоўцы прапануюць розныя спосабы вызначэньня кантынэнтаў, і ў залежнасьці ад спосабу колькасьць кантынэнтаў мяняецца.

У сваім агульным значэньні кантынэнт таксама ўключае ў сябе невялікія астравы ў вельмі кароткай адлегласьці ад берага. З навуковага пункту гледжаньня таксама ўключаюць у склад кантынэнтаў астравы, якія прымацаваныя да кантынэнтальных плітаў, як то Брытанскія астравы звычайна далучаюцца да Эўразіі.

Але часьцей за ўсё выкарыстоўваюць спосаб, у адпаведнасьці зь якім вылучаюць шэсьць кантынэнтаў:
* Афрыка
* Паўднёвая Амэрыка
* Паўночная Амэрыка
* Антарктыда
* Аўстралія
* Эўразія.

## Тэрміналёгія

Тэрмін мацярык блізкі па сваім значэньні да кантынэнту, то бок мацярык зьяўляецца вялікім вучасткам сушы, акружаны вадой. Пры гэтым Паўночная Амэрыка і Паўднёвая Амэрыка, злучаныя вузкім Панамскім пярэсмыкам, лічацца двума рознымі мацерыкамі. Аналягічна, двума рознымі мацерыкамі зьяўляюцца Эўразія і Афрыка, злучаныя вузкім Суэцкім каналам.

У той жа час гістарычна склалася так, што сушу Зямлі падзяляюць таксама на часткі сьвету. Гэты падзел паўстаў у эпоху геаграфічных адкрыцьцяў, калі мараплаўцы паступова адкрывалі ўсё новыя і новыя землі, як тады казалі, новыя «часткі сьвету». У адрозьненьне ад падзелу на мацерыкі, два кантынэнты Паўночная Амэрыка і Паўднёвая Амэрыка ўтвараюць адну частку сьвету — Амэрыку, а дзьве часткі сьвету Эўропа і Азія знаходзяцца на адным мацерыку — Эўразія. Мяжа паміж Эўропай і Азіяй праходзіць па Ўральскіх горах, затым рацэ Урал да Касьпійскага мора, рэках Кума і Маныч да вусьця ракі Дон і далей па берагах Чорнага і Міжземнага мораў. Аднак, існуюць спрэчкі наконт слушнасьці вызначэньня такой мяжы.

У адрозьненьне ад кантынэнту, частка сьвету ўключае ў сябе таксама блізкія астравы. Пры гэтым блізкасьць вызначаецца паводле гістарычнай традыцыі, а не адлегласьці.

## Плошча і насельніцтва

Розныя крыніцы падаюць розныя зьвесткі пра плошчу і насельніцтва кантынэнтаў. Ніжэй прыведзена табліца прыблізнай плошчы і колькасьці насельніцтва кантынэнтаў.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Сайт агульнай інфармацыі па кантынэнтах
* Анімаваная гісторыя разьвіцьця кантынэнтаў


Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы
ABC-аналіз

**ABC-ана́ліз** — мэтад, які дазваляе клясыфікаваць рэсурсы фірмы паводле ступені іх значнасьці. У ягонай аснове ляжыць прынцып Парэта.

Па адносінах да ABC-аналізу правіла Парэто можа гучаць так: надзейны кантроль 20% пазіцыяў дазваляе на 80% кантраляваць сыстэму, ці гэта запасы сыравіны і камплектуючых, альбо прадуктовы шэраг прадпрыемства, альбо ягоная кліентура і г. д.

Напрыклад, вывучыўшы намэнклятуру запасаў прадпрыемства, мы можам вылучыць групу А (гэта, скажам, 10% запасаў, кошт якіх складае 70% усіх выдаткаў), групу В (20% запасаў, складаючых 20% агульных выдаткаў) і групу С (асноўны сьпіс запасаў, складаючы 70% ад усёй намэнклятуры, які займае, адылі, толькі 10% усіх выдаткаў). Такім чынам, відавочна, што кіраўніцтва фірмы мусіць найбольш жорстка кантраляваць атрыманьне, захоўваньне і выкарыстаньне запасаў групы А. Па адносінам да запасаў групы В кантроль можа быць бягучым, па адносінам да запасаў групы С — пэрыядычным.

Катэгорыя:Кіраваньне ланцугом паставак
Катэгорыя:Аналіз
Катэгорыя:Бізнэс-тэрміны
Вільфрэда Парэта

**Вільфрэ́да Парэ́та** (, , Парыж, Францыя — , Швайцарыя) — вядомы італьянскі эканаміст XIX стагодзьдзя, зьвярнуў увагу на тое, што большая частка багацьця належыць меншай частцы насельніцтва і сфармуляваў «правіла 20 х 80», якое пазьней атрымала назву «Закон Парэта»: 20% усіх кліентаў даюць 80% прыбытку, 20% усіх тавараў даюць 80% звароту, 20% насельніцтва выпіваюць 80% піва і г. д.

## Крыніцы

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Парыжы
Катэгорыя:Італьянскія навукоўцы
1203

## Падзеі
*

## Нараджэньні
* Энрыкэ І Кастыльскі, кароль Кастыліі

## Сьмерці
* Артур I, герцаг Брэтані
База зьвестак

**Ба́за зьве́стак**, **ба́за да́ных** — лучнасьць зьвязаных зьвестак, арганізаваных на падставе адзіных прынцыпаў апісаньня, захоўваньня й маніпуляваньня. Зьяўляецца інфармацыйнай мадэльлю прадметнае вобласьці. Незалежная ад дастасоўных праграмаў, усталяваных на кліенцкіх кампутарах (альбо на асобным сэрвэры дастасункаў), зь якімі ўзаемадзейнічае праз сыстэму кіраваньня базамі зьвестак (СКБЗ). На практыцы, калі кажуць пра базы зьвестак, нярэдка маюць на ўвазе менавіта СКБЗ.

## Глядзіце таксама
* База кіназьвестак

## Крыніцы
Ілюзіяніст (фільм)

**Ілюзіяніст** — амэрыканскі фільм, які выйшаў на экраны ў 2006 годзе.

## Зьмест
Фільм базуецца на аповядзе Стывэна Мілхаўзэра «Ілюзіяніст Айзэнхайм». Дзеяньне адбываецца ў Вене на мяжы стагодзьдзяў. Галоўны герой, Айзэнхайм (Нортан) хлопчыкам закахаўся ў Сафі (Біль), маленькую княгіню. Яе родзічы супраць таго, каб дзеці бачыліся. Яны вымушаюць хлопчыка сысьці з роднай вёскі і пачаць вандраваць па сьвеце.

Калі ж ён вяртаецца ўжо абазнаным ілюзіяністам, то выяўляецца, што Сафі мусіць выйсьці замуж за кранпрынца Леапольда (Сьюэл). Рызыкоўныя жарты Айзенхайма не падабаюцца кронпрынцу і ён загадвае паліцыі сачыць за ім. Айзенхайм і Сафі пазнаюць адно аднаго і вырашаюць зьбегчы ад кранпрынца. Аднак гэта ня так проста, бо Сафі ведае некаторыя палітычныя сакрэты Леапольда.

## Узнагароды ды намінацыі
* Намінацыя на Оскар за найлепшую апэратарскую работу (Дык Поўп, 2007).

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
Афіцыйная старонка

Катэгорыя:Фільмы 2006 году
Катэгорыя:Фільмы ЗША
Катэгорыя:Фільмы ЗША 2006 году
Катэгорыя:Фільмы-драмы ЗША
Газэта

**Газэ́та** () таксама **ґазэ́та** — від папяровага сродку масавай інфармацыі, пэрыядычнасьць выданьня якога, звычайна, часьцей чым раз на тыдзень.

Назоў паходзіць ад манэты, якую ў XVI стагодзьдзі плацілі за рукапісны аркуш навінаў у Вэнэцыі. Сучасныя газэты зь вялікімі накладамі могуць мець рэгіянальныя дадаткі, ці проста рэгіянальныя адрозьненьні ў аб’явах, рэкляме і г. д. Існуюць газэты, якія выдаюцца нават у некалькіх краінах. Існуюць газэты, існаваньне якіх абмежавана часам ці накладам, напрыклад фэстывальныя газэты ці газэты якія распаўсюджваюцца на вялікіх (шматдзённых) выставах. Звычайная газэта — адзін, альбо некалькі лістоў друкаваных на газэтнай паперы, нават калі выдаюцца радзей чым раз на тыдзень.

## Гісторыя
29 сакавіка 168 г. у Старажытным Рыме пачалі выдаваць рукапісныя скруткі «Штодзённыя справы рымскага народу» пра падзеі ў месьце, якія вывешваліся на пляцах і дастаўляліся ўрадоўцам ды патрыцыям. Газэты ў сучасным разуменьні гэтага слова ўзьніклі ў пачатку XVII стагодзьдзя на тэрыторыі Сьвятой Рымскай імпэрыі Нямецкай нацыі: спачатку ў 1605 годзе ў Страсбургу друкаром Ёганам Каролюсам была заснаваная газэта *«Relation aller Fürnemmen und gedenckwürdigen Historien»*, вядомая таксама як *«die Straßburger Relation»*, а ў 1609 годзе ў Вольфэнбютэлі пабачыла сьвет *Aviso* — цяпер гэта найстарэйшая газэта, што захавалася да нашага часу. Крыху пазьней газэты зьявіліся і ў іншых краінах: *[[La Gazette]]* ў Францыі (1631, праіснавала да 1915), *[[Post och Inrikes Tidningar]]* у Швэцыі (1645, першапачаткова называлася *Ordinari Post Tijdender*; зьяўляецца найстарэйшай у сьвеце газэтай, што выходзіць безь перапынку з часу заснаваньня, з 2007 году — толькі ў электронным выглядзе). Першая штодзённая газэта (выдавалася 6 дзён у тыдзень) узьнікла ў Ляйпцыгу ў 1650 годзе.

## Беларусь
Першую беларускамоўную газэту «Мужыцкая праўда» выдавалі ў 1862—1863 гадах Кастусь Каліноўскі і яго паплечнікі. У 1941 годзе ў Беларусі выходзіла 162 газэты з разавым накладам у 1067 тыс. асобнікаў. У 2010 годзе з 713 найменьняў газэтаў толькі 185 (26%) выдавалася на беларускай мове. З гадавога накладу ў 510,3 млн асобнікаў толькі крыху больш як *чвэрць* выходзіла па-беларуску. У разавым накладзе (8,1 млн асобнікаў) на беларускамоўныя газэты прыпадала толькі 1,2 млн асобнікаў (14,8%). У 2013 годзе 90 з больш як 130 раённых, гарадзкіх і абласных газэтаў Беларусі былі самаакупнымі. Агульным разавы наклад мясцовых газэтаў складаў 991 000 асобнікаў, што перавышала наклад агульнакраёвых газэтаў.

## Заўвагі

## Крыніцы


Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы
1202

## Падзеі
*

## Нараджэньні
*

## Сьмерці
* 8 сакавіка — Свэрэ Сігурдсан, кароль Нарвэгіі

## Вонкавыя спасылкі
Сьветлавы год

**Сьветлавы́ год** — пазасыстэмная адзінка даўжыні, роўная адлегласьці, якую пераадольвае сьвятло за год. Больш дакладна, гэта адлегласьць, якое праходзіць фатон у вакуўме, не адчуваючы ўзьдзеяньняў гравітацыйных палёў, за адзін трапічны год, аднесены да эпохі 1900 (ён адпавядае вызначэньню  сэкунд СІ). Улічваючы, што хуткасьць сьвета ў вакуўме роўная ў дакладнасьці  м/с, можна падлічыць, што сьветлавы год роўны дакладна  км (прыкладна 9,5 трыліёнаў кілямэтраў). Дадзенае вызначэньне зьяўляецца найбольш распаўсюджаным, але існуюць іншыя вызначэньні сьветлавога году, якія заснаваныя на іншай працягласьці году; так, калі прыняць юліянскі год (365,25 стандартных сутак па  сэкунд СІ), то сьветлавы год роўны  км, што адрозьніваецца ад папярэдняга вызначэньня на 0,002%. Таму для дакладных вымярэньняў адлегласьці сьветлавы год ужываць нельга, калі раней не дамовіцца на конт вызначэньня працягласьці году. Аднак гэтае ўдакладненьне малаважнае ў сувязі зь не зусім дакладным вызначэньнем адлегласьцей да пазасонечных аб’ектаў, дзе звычайна выкарыстоўваецца гэтая адзінка адлегласьці.

Сьветлавы год, разам з парсэкам, ужываецца ў якасьці адзінкі вымярэньня адлегласьцей паміж далёкімі астранамічнымі аб’ектамі. Напрыклад, адлегласьць да бліжэйшай да Сонца зоркі складае 4,22 сьветлавых году. Адлегласьць паміж галяктыкамі вымяраецца ўжо міліёнамі сьветлавых гадоў.

1 сьветлавы год =  м ≈ 9,4506 (пэтамэтраў) ≈  астранамічных адзінкі ≈ 0,3066 парсэк.

Для вымярэньня адлегласьці ўнутры плянэтных сыстэм калі-некалі выкарыстоўваюць адзінкі **сьветлавая сэкунда** і **сьветлавая хвіліна**, роўныя адпаведна адлегласьцям, якія сьвятло ў вакуўме праходзіць за 1 сэк. і 1 хв. (г. зн.  м і  м).

## Некаторыя значэньні
* Астранамічная адзінка прыкладна роўная 500 сьветлавым сэкундам, г.зн. сьвятло даходзіць ад Сонца да Зямлі прыкладна за 500 сэкунд.
* Радыюс Сонечнай сыстэмы складае 11 сьветлавых гадзін
* Радыюс Млечнага шляха складае 100 000 сьветлавых гадоў

Катэгорыя:Адзінкі вымярэньня даўжыні
Катэгорыя:Адзінкі вымярэньня ў астраноміі
Катэгорыя:Сьвятло
Эмбраер

**Эмбраер** (па-партугальску: *Embraer* ці *Empresa Brasileira de Aeronáutica S.A.*) — нацыянальная авіяцыйнае прадпрыемства Бразыліі, трэцяе па фінансавым абароце пасьля Аэробуса і Боінга

Катэгорыя:Авіяцыя
Сальвадор (неадназначнасьць)

Назву **Сальвадор** маюць:

* Сальвадор — краіна ў Цэнтральнай Амэрыцы
** Сан-Сальвадор — сталіца гэтай краіны
* Салвадор — горад у Бразыліі, штаце Баія
* Сальвадор Далі — гішпанскі мастак-сюрэаліст, графік, скульптар, рэжысёр
* Сальвадор Альендэ — чылійскі палітык, прэзыдэнт Чылі (1970—1973)
Фарталеза

**Фарталеза** () — горад у Бразыліі, адміністрацыйны цэнтар штату Сэара. Фарталеза быў заснаваны ў 1726 годзе. Насельніцтва складае 2,5 мільёну жыхароў (2009).

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Visit Fortaleza
+0

**+0** (**дадатны нуль**) — у матэматыцы, у лімітавым вылічэньні, умоўнае пазначэньне дадатнага бясконца малога ліку.

Варта адзначыць, што рэчаіснага ліку «дадатны нуль» у звычайным сэнсе не існуе. Хутчэй, гэта некаторая абстракцыя, якая ўяўляе бясконца малую пасьлядоўнасьць, зьбежную да нулю справа (г.зн. з боку дадатных лікаў).

## Прыклад
Для гіпербалічнай функцыі: \;f(x) = 1 / x
: \;f(-0) = -\infty
: \;f(+0) = +\infty

## Глядзіце таксама
* −0 — адмоўны нуль

0
−0 (лік)

**−0** (**адмоўны нуль**), у матэматычным лімітавым вылічэньні — умоўнае пазначэньне адмоўнага бясконца малага ліку.

Варта адзначыць, што ліку «адмоўны нуль» у звычайным сэнсе не існуе. Хутчэй, гэта некаторая абстракцыя, якая ўяўляе бясконца малую пасьлядоўнасць, зьбежную да нулю зьлева (з боку адмоўных лікаў).

## Прыклад
Для гіпэрбалічнае функцыі: \;f(x) = {1 \over x}
: \;f(-0) = -\infty
: \;f(+0) = +\infty

Апэрацыя дзяленьня можа быць выкарыстаная, каб адрозьніваць адмоўны нуль ад дадатнага:
* \;x / +0 = +\infty (x>0)
* \;x / -0 = -\infty (x>0)

Іншыя апэрацыі з удзелам адмоўнага нулю:
* \;-0 / x = -0 (x>0)
* \;-0 / x = +0 (x\;+0 / x = -0 (x\;-0 / +\infty = -0 
* \;-0 / -\infty = +0 
* \;+0 / -\infty = -0 
* \;-0 \cdot -0 = +0
* \;-0 - +0 = -0
* \;-0 - -0 = +0
* \;+0 + -0 = +0
* \;-0 + -0 = -0
* \;x \cdot -0 = -0 (x>0)
* \;x + -0 = x

## Глядзіце таксама
* +0 — дадатны нуль
* −0 (праграмаваньне)

0
Булгур

**Булгур** (варыянты назвы *bulgur, boulghoul, boulgour, bulghur, burghul, bulghul*) — від крупаў, якія вырабляюцца найчасьцей зь цьвёрдых гатункаў пшаніцы.

У працэсе вырабу пшаніца падлягае тэрмічна-воднай апрацоўцы, пасьля чаго высушваюцца (традыцыйна на сонцы) і як правіла ачышчаюцца ад вотруб’я. Пасьля гэтага зерне дробіцца да патрэбнага памеру.

Булгур распаўсюджаны ў міжземнаморскай кухні, у кухні Турэччыны, краінаў Блізкага Ўсходу і Індыі. Выкарыстоўваецца ў прыгатаваньні плову, супоў, салатаў, у якасьці гарніру, а таксама для фаршаваньня. Высокая энэргетычная каштоўнасьць булгуру робіць яго паўнавартаснай альтэрнатывай рысу і кус-кусу.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Крупы
Катэгорыя:Турэцкая кухня
Катэгорыя:Міжземнаморская кухня
Гібральтарская пратока

**Гібральта́рская пратока** (; ) — пратока, якая лучыць Міжземнае мора з Атлянтычным акіянам. Даўжыня пратокі складае 65 км, шырыня — 14—44 км. Глыбіня ў фарватары сягае 338 мэтраў, найбольшая глыбіня — 1181 м. Па берагах Гібральтарскай пратокі разьмешчаныя стромкія скальныя масівы, якія ў старажытнасьці называліся Гэркулесавымі слупамі — Гібральтарская скала на поўначы і Муса на поўдні пратокі.

Дзякуючы свайму зручнаму геаграфічнамі разьмяшчэньню гэтая пратока мае вялікае эканамічнае ды стратэгічнае значэньне, знаходзіцца пад кантролем ангельскай фартэцыі ды вайскова-марской базы Гібральтар. У раёне пратокі разьмешчаныя гішпанскія порты Сэўта, Ля-Лінэя, Альхэсірас, а таксама мараканскі Танжэр.

Многія годы Гішпанія ды Марока супольна вывучалі пытаньне пабудовы пад пратокай чыгуначнага ды/або аўтамабільнага тунэлю, аналягічнага таму, які злучае Францыю ды Ангельшчыну пад пратокай Ля-Манш. У 2003 была распачатая новая праграма дасьледваньняў, разьлічаная на тры гады. Амэрыканскія ды брытанскія будаўнікі, са свайго боку, разглядалі магчымасьць пабудовы маста праз пратоку. Такі мост мусіў бы стаць найвысокім (звыш 900 мэтраў) ды найдаўгім (15 км) з тых, што існуюць на Зямлі.

## Вонкавыя спасылкі
* Гібральтарская пратока. NASA Earth Observatory.

Катэгорыя:Пратокі Атлянтычнага акіяна
Катэгорыя:Міжземнамор’е
Judas Priest

**Judas Priest** — брытанскі гурт, адзін з пачынальнікаў жанру гэві-мэтал.

## Гісторыя

Гурт быў створаны ў 1968 годзе ў брытанскім горадзе Бірмінггэм гітарыстам Кей Кей Даўнінгам (*K.K. Downing*) і басістам Янам Хілам (*Ian Hill*). У першы склад таксама ўвайшлі: вакаліст Элан Эткінс (*Alan Atkins*) і ўдарнік Джон Эліс. Першы альбом быў запісаны ў складзе: лідэр гітара Глен Тыптан (*Glenn Tipton*), лідэр гітара Кей Кей Даўнінг, бас Ян Хіл, вакал Роб Хэлфард (*Rob Halford*), ударныя Элан Мур (*Alan Moore*).

## Дыскаграфія

### Студыйныя альбомы

* *[[Rocka Rolla]]* (1974)
* *[[Sad Wings of Destiny]]* (1975)
* *[[Sin After Sin]]* (1977)
* *[[Stained Class]]* (1978)
* *[[Killing Machine]]* (1979)
* *[[British Steel]]* (1980)
* *[[Point of Entry]]* (1981)
* *[[Screaming for Vengeance]]* (1982)
* *[[Defenders of the Faith]]* (1984)
* *[[Turbo]]* (1986)
* *[[Ram It Down]]* (1988)
* *[[Painkiller]]* (1990)
* *[[Jugulator]]* (1997)
* *[[Demolition]]* (2001)
* *[[Angel of Retribution]]* (2005)
* *[[Nostradamus]]* (2008)
* *[[Redeemer of Souls]]* (2014)
* *[[Firepower]]* (2018)
* *Invincible Shield* (2024)

## Вонкавыя спасылкі

* Афіцыйная старонка.

Катэгорыя:Брытанскія музычныя гурты
Катэгорыя:Гэві-мэтал
Сэгрэ

**Сэ́грэ** (, ) — рака на паўночным усходзе Гішпаніі, левая прытока Эбра. Найбуйнейшы горад над ракой — Лейда, цэнтар адной з чатырох правінцый Каталёніі.

Катэгорыя:Рэкі Гішпаніі
Сэм і сябры

**«Сэм і сябры»** (; 1955—1961) — лялечны тэлесэрыял, створаны маладым Джымам Гэнсанам і яго будучай жонкай Джэйн. Сэм быў лысай чалавекападобнай марыянэткай. А яго сябрамі былі Ёрык (*Yorick*), Гары Бітнік (*Harry the Hipster*) і ячшаркападобная істота Кэрміт (пазьней у фільме «Князь Жабак» эвалюцыянаваўшая ў жабанятку). Шматлікімі гісторыкамі тэлевізіі лічыцца першымі народзінамі «Мапэтаў».

Катэгорыя:Тэлевізійныя сэрыялы
Партугальская мова

**Партуга́льская мо́ва** () — мова раманскай групы індаэўрапейскай сям’і моваў. Афіцыйная мова Партугаліі, Бразыліі, Анголы, Мазамбіку, Каба-Вэрдэ, Гвінэі-Бісаў, Сан-Тамэ і Прынсыпі, Усходняга Тымору і Макао. Пісьменнасьць на аснове лацінскага альфабэту. Разьвілася зь сярэднявечнай галісійска-партугальскай мовы, якая бярэ свой пачатак зь некалькіх дыялектаў вульгарнай латыні ў сярэднявечным каралеўстве Галісія і акрузе Партугаліі, якія захавалі некаторую кельцкую фаналёгію і лексыкон. Існуе два асноўныя варыянты — эўрапейскі (*pt-pt*) і бразыльскі (*pt-br*), якія адрозьніваюцца адзін ад аднаго на ўзроўні фанэтыкі, лексыкі, артаграфіі і, у меншай ступені, граматыкі. У Анголе і Мазамбіку выкарыстоўваецца эўрапейскі варыянт партугальскай мовы зь вялікай колькасьцю лексычных запазычаньняў з афрыканскіх моваў. У іншых афрыканскіх краінах партугальская мова, прынамсі ў сфэры паўсядзённага выкарыстаньня, у значнай ступені крэалізаваная.

Як вынік пашырэньня падчас каляніяльных часоў культурная прысутнасьць Партугаліі і партугальская мова да гэтых часоў мае месца ў Гоа, Даман і Дыў у Індыі, у Батыкалоа на ўсходнім узьбярэжжы Шры-Ланцы, на інданэзійскім востраве Флёрэс, у штаце Малака ў Малайзіі. Партугаламоўныя людзі ці нацыю могуць называцца «лузафоны».

Налічваецца ад 215 да 220 мільёнаў носьбітаў мовы і 250 мільёнаў чалавек наогул валодаюць мовай у рознай ступені. Партугальская мова уваходзіць ў сьпіс шасьці самых пашыраных гутарковых моваў сьвету і зьяўляецца трэцяй самай распаўсюджанай эўрапейскай мовай у сьвеце пры падліку колькасьці носьбітаў мовы. Гэта самая распаўсюджаная мова ў паўднёвым паўшар’і і ў Паўднёвай Амэрыцы, а таксама другая мова ў Лацінскай Амэрыцы пасьля гішпанскай і адна з 10 самых распаўсюджаных моваў у Афрыцы. Партугальская мова мае афіцыйны статус у Эўрапейскім зьвязе, Мэркасур, ААД, ЭКОВАС і Афрыканскім зьвязе.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Diciona’rios-Online.com — Партугальскія слоўнікі


Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы
Салвадор

**Салвадо́р-да-Баі́я** ( — Сьвяты Збаўца Затокі Ўсіх Сьвятых) — трэці па памерах горад Бразыліі пасьля Сан-Паўлу і Рыё-дэ-Жанэйра, сталіца штату Баія. Горад да 1763 году быў сталіцаю Бразыліі. Горад зьяўляецца складовай частка мэзарэгіёну Салвадор. Места разьмяшчаецца на двух узроўнях, то бок «Ніжні горад» знаходзіцца на ўзроўні мора, зьяўляючыся гандлёвым цэнтрам Салвадору. У «Верхнім горадзе» разьмешчаны ўрадавыя ўстановы, пабудаваныя ў каляніяльным стылі, музэі, цэрквы і пабудовы сучаснай архітэктуры. Зь Верхняга гораду ў ніжні можна спусьціцца, скарыстаўшыся адмысловым відам гарадзкога транспарту — элеватарам Ласэрда.

## Гісторыя
Бухта Ўсіх Сьвятых, на берагах якой разьмешчаны горад, была ўпершыню наведвана эўрапейцамі ў 1500 годзе, калі экспэдыцыя пад камандаваньнем Пэдру Кабрала паклала пачатак асваеньня партугальцамі Паўднёвай Амэрыкі. На наступны год картаграфаваньне бухты вырабіў іншы партугальскі дасьледчык — Гашпар дэ Лемуш. Тым ня менш, першую высадку на бераг партугальцы зрабілі толькі праз тры дзесяцігодзьдзі ў 1531 годзе падчас экспэдыцыі Мартына Афонсу ды Соўзы.

Горад быў заснаваны 29 сакавіка 1549 году партугальскімі пасяленцамі пад камандаваннем Томэ ды Соўзы, першага прызначанага каралём губэрнатара каляніяльнай Бразыліі, і быў абвешчаны сталіцай партугальскіх уладаньняў у Паўднёвай Амэрыцы. У 1552 годзе ў Салвадоры была заснавана першая партугальская каталіцкая дыяцэзія па той бок Атлянтычнага акіяну, то бок Салвадор і дагэтуль зьяўляецца сталіцай бразыльскага каталіцызму. Наяўнасьць зручнага порту і спрыяльных умовваў для вырошчваньня цукровага трысьнёгу ў ваколіцах хутка зрабілі горад цэнтрам эканамічнай актыўнасьці шырокага рэгіёну на паўночным усходзе кантынэнта. Асновай эканомікі Салвадору быў марскі гандаль, як то экспарт цукру і імпарт рабоў.

## Эканоміка
На працягу ўсёй гісторыі Бразыліі Салвадор гуляе важную эканамічную ролю. Дзякуючы свайму разьмяшчэньню на паўночна-ўсходнім узьбярэжжы краіны, горад служыў важным цэнтрам у Партугальскай імпэрыі ўсёй каляніяльнай эпохі, ён меў цесныя гандлёвыя сувязі з Партугаліяй і партугальскімі калёніямі ў Афрыцы і Азіі.

## Гарады-сябры
* Катану, Бэнін
* Пантэвэдра, Гішпанія
* Лос-Анджэлес, ЗША
* Маямі, ЗША
* Шака, Італія
* Харбін, Кітай
* Гавана, Куба
* Лісабон, Партугалія
* Ангра-ду-Эраішму, Партугалія
* Кашкайш, Партугалія

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Афіцыйная старонка
Рафаэль Карэа

**Рафаэ́ль Карэ́а** (), поўнае імя **Рафаэ́ль-Вісэ́нтэ Карэ́а-Дэльґа́да** (;  6 красавіка 1963, Гуаякіль) — эквадорскі палітык левае плыні, папуліст, Прэзыдэнт Рэспублікі Эквадор. Разам зь Ленінам Марэнам (віцэ-прэзыдэнт) перамог 26 лістапада у другім туры Ўсеагульных прэзідэнцкіх выбарах, атрымаўшы 57,67% сапраўдных галасоў, ягоны супернік Альвара Набоа — 43,33%.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйная старонка Рафаэля Карэі (па-гішпанску, на кечуа)

Катэгорыя:Эквадорскія палітыкі
Альвара Набоа

**А́львара Набо́а Панто́н** (; нарадзіўся 21 лістапада (1 лістапада ?) 1950, Гуаякіль) — эквадорскі прадпрымальнік, палітык правае кансэрватыўнае нэалібэральнае плыні, папуліст, кандыдат на пасаду Прэзыдэнта Рэспублікі Эквадор на ўсеагульных прэзыдэнцкіх выбарах 2006 году, а таксама ў 1998 і 2002 гадох. Самы багаты чалавек у Эквадоры. Лідэр папулісцкай партыі Нацыянальнага дзеяньня (*Partido Renovador Institucional de Acción Nacional, PRIAN*). Мяркуецца, што ён цалкам кантралюе групу кампаніяў Noboa, якую ён захапіў пасьля працяглай барацьбы са сваімі стрыечынымі братамі ў выніку сьмерці свайго бацькі, бананавага караля і мільярдэра, ў 1993 годзе. Заснаваў фундацыю «За новы гуманізм» (), якая займаецца фінансаваньнем грамадзкіх праектаў.

## Кныніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйная стронка кампаніі PRIAN
*  Урывак дакументальных здымкаў – Атака на страйкоўцаў плантацыі Лос Аламаса
* Прэзыдэнцкія выбары ў Эквадоры: Эканамічная падаплёка, кароткі агляд Цэнтру Эканамічных і палітычных дасьледаваньняў (the Center for Economic and Policy Research)

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Эквадоры
Катэгорыя:Эквадорскія палітыкі
Башта

**Ба́шта** — малая рака ў Беларусі на паўночна-заходнім Палесьсі, правая прытока Ясельды (басэйн Дняпра). Цячэ ў Бярозаўскім раёне. Даўжыня 12,6 км. 

Пачынаецца каля паўднёвай ускраіны вёскі Нарутавічаў. Па-над Баштаю ляжыць гістарычнае мястэчка Сялец. Вусьце за 2 км на ўсход ад Сяльцу. Рэчышча на ўсім працягу каналізаванае.

## Крыніцы

## Літаратура
*  С. 56.

Катэгорыя:Басэйн Прыпяці
Катэгорыя:Рэкі Бярозаўскага раёну
Камэта

**Камэ́та** — малое нябеснае цела якое рухаецца па эліптычнай ці парабалічнай арбіце вакол Сонца. Камэта характарызуюцца дастаткова моцным зьмяненьнем выгляду пры набліжэньні да Сонца. Яна збудавана зь ядра і мглістай абалонкі, якая таксама складае і хвост. Ядро складаецца з сумесі пылу, дробных скальных абломкаў і лёда, замёрзлага дыяксіду вугляроду, аміяку і мэтану. Падчас збліжэньня з Сонцам, зь ядра камэты пачынае выпарацца газ з пылам, якія ўтвараюць адзін ці некалькі хвастоў. Газавы і пылавы хвост камэты не супадаюць з-за таго, што газавы хвост заўсёды павернуты ў бок супрацьлеглы ад Сонца, гэта тлумачыцца ўзьдзеяньнем сонечнага ветру, які «вее» заўсёды ад Сонца, а пылавы хвост складаецца зь вельмі дробных кавалкаў скальных парод таму сонечны вецер ня можа на іх значна ўзьдзейнічаць і зьмяніць кірунак палёту. З-за гэтага хвост паступова пашыраецца аддаляючыся ад камэты. Камэты, аддаленыя ад Сонца, маюць выгляд туманных аб’ектаў, якія слаба сьвецяцца. Яны выглядаюць як размытыя дыскі, якія маюць згушчэньне ў цэнтры.

## Паходжаньне камэт
Для навукоўцаў дазнаньне паходжаньня камэт зьяўляецца ключом да дазнаньня паходжаньня ўсёй Сонечнай сыстэмы. Камэты разам з астэроідамі належаць да самых малых цел Сонечнай сыстэмы. Іх арбіты найбольш падвержаны зьменам, таму што камэты часта праходзяць каля вялікіх плянэт і трапляюць пад узьдзеяньне іх гравітацыйных палёў. Лічыцца, што ў адлегласьці каля 1 сьветлавога года ад Сонца знаходзіцца воблака Оорта. Гэта зборнік малых цел — менавіта камэт і астэроідаў, якія ў вялікай колькасьці круцяцца вакол Сонца. Калі-некалі некаторыя з іх трапляюць унутр Сонечнай сыстэмы. Калі яны набліжаюцца да Сонца, праяўляецца іх камэтная прырода – зьяўляецца хвост і кома. Мажліва, гэта камэта зьявіцца толькі адзін раз, яле, так сама, пад узьдзеяньнем гравітацыйных палёў яна можа застацца і пачне абарачацца вакол Сонца па іншай, блізкай, выцягнутай арбіце. На такіх камэт можна далічыць камэту Галея ці Энке. З астранамічнага пункту гледжаньня камэты, якія абарачаюцца блізка каля Сонца, маюць кароткае жыцьцё. Кожны яе праход праз пэрыгелій азначае значную страту масы. Такіх візытаў да Сонца можа быць многа — камэта кожны раз зьмяншаецца і губляе ўсё больш матэрыялу зь якога складаецца. Калі Зямля праходзіць праз арбіту якой-небудзь камэты, здараецца што на яе падаюць невялікія кавалкі, што вызывае мэтэорны дождж.

## Крыніцы


Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы
Журавіны

**Жураві́ны** () — вечназялёны дробны нізкі куст з тонкімі гнуткімі галінкамі 15—75 см даўжынёю.

## Біялягічнае апісаньне

Лісьце доўгае, бліскучае, на зіму не адпадае, зьверху цёмна-зялёнае, зьнізу шэраватае, з уціснутай сярэдняй жылай. Кветкі цёмна-ружовыя.

Плод — цёмна-чырвоная шарападобная вельмі кіслая ягада з сакавітай мякацьцю і шчыльнай скуркай. Цьвіце ў траўні, ягады сьпеюць у верасьні—кастрычніку.

## Збор і захоўваньне
Расьце на тарфяным грунце і імховых балотах. Разам з журавінамі растуць сасна, дурніцы, падвей, багун.

У Беларусі расьце паўсюдна.

#### Прамысловая здабыча
Некалькі гадоў таму Беларусь выйшла на 3-е месца ў сьвеце па аб’ёмах збору журавінаў і на 4-е месца па экспарце пасьля Чылі, Канады і ЗША.

## Выкарыстаньне
У народнай мэдыцыне ягады спажываюць пры зьніжанай кісьліннасьці страўніка. З журавінаў гатуюць морсы, сокі, квасы, экстракты, кісялі. Узвары й экстракты з журавінаў прыемныя й карысныя пры стоме. Лісьце можа ўжывацца як гарбата. Журавіны зьяўляюцца сховішчам шматлікіх карысных рэчываў і вітамінаў.

## Беларусь
У 2019 годзе Беларусь знаходзілася на 10-м месцы ў сьвеце паводле збору журавінаў.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Ягады
Катэгорыя:Лекавыя расьліны
Князь Жабак

**Князь Жабак** () — сямейны музычны фільм Джыма Гэнсана. Таксама вядомы за межамі ЗША, як **Казкі Мапэтляндыі: Князь Жабак** ().
 
У «Князі Жабак» упершыню зьяўляюцца частка мапэтаў, а Кэрміт атрымоўвае свой сучасны выгляд (першапачаткова ён быў ня жабкам, а яшчаркам — гл. «Сэм і сябры»).
Таксама ў «Князі Жабак» упершыню зьяўляецца каманда лялечнікаў, якая будзе адгэтуль прысутнічаць ва ўсіх працах Гэнсана.

Катэгорыя:Фільмы пра бясхвостых
Катэгорыя:Фільмы пра вядзьмарства
Катэгорыя:Фільмы 1971 году
Катэгорыя:Экранізацыі твораў братоў Грым
Катэгорыя:Музычныя фільмы ЗША
Катэгорыя:Сямейныя фільмы ЗША
12-гадзінны фармат часу

**12-гадзінны фармат вылічэньня часу** мяркуе разьбіцьцё 24 гадзін, якія складаюць суткі, на два 12-гадзінныя інтэрвалы, якія пазначаюцца A. m. (, даслоўна — «да поўдня») і P. m. (, даслоўна — «пасьля поўдня»).

## Выкарыстаньне
Шырока пашыраны ў Аўстраліі, Канадзе (акрамя Квэбэку), Вялікабрытаніі, ЗША, Новай Зэляндыі, Філіпінах.

Часткова пашыраны ў Альбаніі, Баўгарыі, Грэцыі, Квэбэку, Турэччыне.

## Глядзіце таксама
* 24-гадзінны фармат часу

Катэгорыя:Час
24-гадзінны фармат часу

**24-гадзінны фармат вылічэньня часу** азначае, што суткі, якія працягваюцца ад поўначы да поўначы, разьбіваюцца на 24 гадзіны, пранумараваных ад 0 да 23. Такая сыстэма ў цяперашні час найболей распаўсюджаная ў сьвеце.

## Глядзіце таксама
* 12-гадзінны фармат часу

Катэгорыя:Час
A. m.

**a. m.** — скарот ад лацінскага выраза **ante meridiem** (*да поўдня*, *да 12 гадзін дня*). Гэты скарот прыняты ў ангельскай мове для пазначэньня часу да поўдня.

Прыклад: 5 a. m. адпавядае 5 гадзінам раніцы.
Часта выклікае цяжкасьці наступны прыклад: часу 00.10 адпавядае 12.10 a. m., а не 00.10 a. m.

## Глядзіце таксама
* p. m.
* 12-гадзінны фармат часу
* Сьпіс лацінскіх скаротаў

Катэгорыя:Час
P. m.

**p. m.** — скарот ад лацінскага выраза **post meridiem** (*папаўдні*, *пасьля поўдня*, *пасьля 12 гадзін дня*). Гэты скарот прыняты ў ангельскай мове для пазначэньня часу пасьля поўдня.

Прыклад: 5 p. m. Адпавядае 17 гадзінам.

## Глядзіце таксама
* a. m.
* 12-гадзінны фармат часу
* Сьпіс лацінскіх скаротаў

Катэгорыя:Час
Вялікія азёры

**Вялі́кія азёры** () — сыстэма пяці азёр тэктанічна-ледніковага паходжаньня ў Паўночнай Амэрыцы, на мяжы ЗША і Канады. Агульная плошча складае каля 245,2 тыс. км², з аб’ёмам вады 22,7 тыс.км³. Да складу сыстэмы ўваходзяць наступныя азёры: Верхняе, Гурон, Мічыган, Эйры і Антарыё. Зь імі зьвязаны некалькі сярэдніх азёр: Сэнт-Мэрыс, Сэнт-Клэр, Ніпігон.

Усе азёры разьмешчаны на розных вышынях, і розьніца паміж узроўнем вады Верхняга возера і Антарыё складае 108 мэтраў. Вялікія азёры — гэта найвялікшае сховішча прэснай вады на Зямлі. Азёры злучаны паміж сабой сыстэмай праліваў, рэк і каналаў. Усе азёры адносяцца да басэйна Атлянтычнага акіяна. Сток па рацэ Сьвятога Лаўрэнція. З выцякаючай з возера Антарыё ракі Сьвятога Лаўрэнція ўтвараецца заліў Сьвятога Лаўрэнція з даўжынёй 3 770 км, які зьяўляецца важным водным шляхам, маючы злучэньне з рэкамі Місысыпі і Гадсан. Узьбярэжжа Вялікіх азёраў густа заселенае.

Вялікія азёры зьяўляюцца самай вялікай групай прэснаводных азёраў на Зямлі паводле агульнай плошчы, і другой паводле велічыні ад агульнага аб’ёму, то бок азёры зьмяшчаюць 21% усёй прэснай вады ў сьвеце паводле аб’ёму. Агульная паверхня азёраў скаладе 244,106 км², агульны аб’ём, вымераны пры нізкай апорнай кропкі вады, складае 22,671 км³, што некалькі менш за аб’ём Байкалу. Дзякуючы сваім марскім характарыстыкам, як то адноснавялікія хвалі, устойлівыя ветры, моцныя плыні, вялікія глыбіні Вялікія азёры часам называюць унутраным морам. Верхняе возера зьяўляецца другім у сьвеце паводле плошчы, а возера Мічыган зьяўляецца самым вялікім возерам, якое цалкам месьціцца ў межах адной краіны.

Вялікія азёры пачалі фармавацца ў канцы апошняга ледавіковага пэрыяду каля 14 тысяч гадоў таму, калі, адыходзячы, ледавік выкрыў схаваныя, выразаныя ў зямлі, якія потым былі запоўненыя адталай вадой.

Галоўныя порты: Чыкага, Мілўокі, Дэтройт, Кліўлэнд, Бафала, Таронта.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Вялікія азёры. Канадзкі дэпартамэнд навакольнага асяродзьдзя. 
* Вялікія азёры. Амэрыканская агенцтва па ахове навакольнага асяродзьдзя. 
* Інфармацыя пра Вялікія азёры. 

Катэгорыя:Азёры ЗША

Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы
Ассорти

***Ассорти*** ()&nbsp;— першы альбом беларускага гурта J:МОРС. Выдадзены ў сьнежні 2000 году на Bulba Records. На той час лідэрства ў гурце (стварэньне кампазыцый і вакальныя партыі) дзялілі міжсобку Уладзімер Пугач і Арцём Ледаўскі.

## Сьпіс кампазыцыяў

### Аўтары кампазыцыяў
* 1, 3, 5, 7, 9 — музыка й словы У.&nbsp;Пугача;
* 2, 4, 6 — музыка У.&nbsp;Пугача, словы А.&nbsp;Ледаўскога;
* 8, 10 — музыка й словы А.&nbsp;Ледаўскога.

Катэгорыя:Альбомы 2000 году
Катэгорыя:Альбомы J:морс
Катэгорыя:Дэбютныя альбомы
Пальмахім

**Пальмахім** () — кібуц у Ізраілі. Геаграфічныя кардынаты – 32˚ паўночнай шыраты і 43˚ усходняй даўгаты. Нахіл арбітаў — 142—144˚. Разьмешчаны на міжземнаморскім узьбярэжжы за 30 км ад Тэль-Авіву. У кібуцы з 1988 году функцыянуе касмадром, калі вывеў на арбіту першы ізраільскі спадарожнік. Прызначаны для пускаў балістычных ракетаў і ракетаў-носьбітаў. Таксама ў месцы месьціцца ізраільская авіябаза.

## Гісторыя
Пальмахім быў утвораны 11 красавіка 1949 году былымі чальцамі падпольнай арганізацыі брыгада Іфтах, на месцы спусьцелай палестынскай арабскай вёсцы Набі-Рубін.

У 2006 годзе былыя жыхары Элей-Сынай, ізраільскага паселішча ў сэктары Газа выселеныя праз плян разьмежаваньня, пераехалі ў кібуц Пальмахім. У 2011 годзе 25 сем’яў, выселеных з Элей-Сынай былі прыняты ў якасьці новых жыхароў паселішча. У 2013 годзе яны пачалі будаваць свае дамы ў Пальмахіме.

## Эканоміка
У кібуцы займаюцца вырошчваньнем сельскагаспадарчай прадукцыі, а таксама ў населеным пункце месьцяцца высокатэхналягічныя кампаніі.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Гарады Ізраілю
Вумэра (касмадром)

**Вумэра**() — касмадром у Аўстраліі. Геаграфічныя кардынаты — . Нахіл арбітаў — 82-84˚.

Разьмешчаны ў пустэльнай мясцовасьці ў раёне гораду Вумэра (Паўднёвая Аўстралія). Плошча — 100 000 км². Створаны ў 1946 годзе, як ангельска-аўстралійскі ракетны выпрабавальны цэнтар. У якасьці касмадрому функцыянаваў з 1967 году. Зь яго ў 1971 годзе быў запушчаны першы брытанскі спадарожнік. Трасы былі абсталяваныя вымяральнымі пунктамі, радыёлякацыйнай сыстэмай, аптычным і тэлемэтрычныя абсталяваньнем. У 1976 годзе зачынены як нерэнтабэльны (абсталяваньне закансэрваванае).

Катэгорыя:Касмадромы
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1946 годзе
Катэгорыя:Аўстралія