Усенародны кангрэс вугорскіх русінаў

**Усенаро́дны канґрэ́с вуго́рскіх русі́наў** (, у гісторыяґрафіі таксама вядомы як **Закарпацкія ўсенародныя сходы**) — сходы дэлеґатаў Закарпацьця, што адбыліся 21 студзеня 1919 року ў Хусьце. З ініцыятываю скліканьня выступілі ўкраінцы Мармарошчыны на чале з М. Брашчайкам, С. Клачуракам, Ю. Чучкам, М. Далінаем на сходах 18 сьнежня 1918 року ў м. Сыґеце. На канґрэсе прынятае ранэньне пра ўзьяднаньне Закарпацкае Ўкраіны зь Вялікаю Ўкраінаю.

## Гісторыя рашэньня
Складаныя працэсы ў грамадзка-палітычным жыцьці краю і ў міжнародных адносінах — распад Аўстра-Вугоршчыны, буржуазна-дэмакратычная рэвалюцыя ў Вугоршчыне (кастрычнік 1918) ды абвяшчэньне Вугорскае Народнае Рэспублікі (лістапад 1918), стварэньне Чэхаславаччыны (14 лістапада 1918), Лютаўская рэвалюцыя ды кастрычніцкі пераварот 1917 року ў Расеі й абвяшчэньне УНР ды ЗУНР, нарэшце, палітыка Антанты — востра паставілі праблему самавызначэньня й дзяржаўнасьці Закарпацьця. 1918 року тут пачалі ўзьнікаць розныя рады (працоўных, жаўнерскіх і вясковых дэпутатаў, народныя ці нацыянальныя) як палітычныя орґаны на мейсцах, што вылучалі сацыяльныя ды нацыянальна-культурныя патрабаваньні, у прыватнасьці адносна новага дзяржаўнага статусу Закарпацьця. Арыентацыя ў гэтым пытаньні была рознаю — прарадавою, правугорскаю, прачэскаславацкаю й праўкраінскаю. Пад уплывам падзеяў у Закарпацьці 21 студзеня 1918 урад Вугорскае Народнае Рэспублікі выдаў Закон № 10 «Пра нацыянальную аўтаномію русінаў, што мешкаюць у Вугоршчыне».

Абвешчаная аўтаномія Закарпацьця (г. зв. Руская Краіна) была даволі абмежаванаю і не атрымала падтрымкі ў насельніцтва краю, якое доўгі час падлягала ўціскам ад вугорцаў. Значную актыўнасьць у пытаньні пра дзяржаўную незалежнасьць і статус краю выявіла шматлікая карпата-русінская (закарпацкая) эміґрацыя ў ЗША, якая на плебісцыце 13 верасьня 1918 вымовілася за далучэньне Закарпацьця да Чэхаславаччыны. Рашэньні й рэзалюцыі мясцовых радаў усё больш выразна сьведчылі рост абумоўленае этнагістарычнымі й нацыянальна-кульутрнымі фактарамі ўкраінскае арыентацыі. Марамарош-Сыґецкая рада зьвярнулася да іншых радаў Закарпацьця з заклікам склікаць агульныя сходы прадстаўнікоў усіх радаў у Хусьце й абмеркаваць пытаньне «з кім маема жыць». Цягам канца 1918 — пачатку 1919 паўсюдна праходзілі сходы мясцовых радаў, на якіх абіраліся дэлеґаты на зьезд ў Хусьце.

21 студзеня 1919 на зьезд прыехалі 420 дэлеґатаў ад 175 (сярод 400) населеных пунктаў Закарпацьця ды каля тысячы госьцяў з навакольных вёскаў. Практычна ўсе выступоўцы патрабавалі ўзьяднаньня з Украінаю. У прынятай аднагалосна рэзалюцыі абвяшчалася:
&nbsp;— пад «асобным становішчам», верагодна, ішла гаворка пра асаблівы статус Закарпацьця ў складзе Ўкраінскае дзяржавы.

Сфармаваныя дэлеґацыі для паданьня гэтага рашэньня кіраўнікам украінскіх народных рэспублікаў — ЗУНР і УНР. Наступным днём, 22 студзеня 1919, на Саборным пляцы ў Кіеве, дзе адбываўся гістарычны Акт Злучэньня, ЗУНР мовіла і ад імя Закарпацьця.

Палітычная сытуацыя ў Закарпацьці ўскладнялася ўвязаньнем іншых дзяржаваў у ягоныя ўнутраныя справы. З згоды Антанты, 12 студзеня 1919 чэхаславацкія вайсковыя часткі занялі Ўжгарад, далі тэрыторыю краю на захад ад ракі Вуж. Усходнія рэґіёны Закарпацьця пачалі акупоўваць румынскія войскі. Паводле Сэн-Жэрмэнскае дамовы 1919 року Закарпацьце пад назваю Падкарпацкая Русь увайшло да складу Чэхаславаччыны.

## Крыніцы

## Літаратура
* *Стерчо П.* Карпато-українська держава: До історії визвольної боротьби карпатських українців у 1919–1939 роках. — Торонто, 1965.
* *Ванат І.* Нариси новітньої історії українців Східної Словаччини. — Кн. 1. — Пряшів, 1979.
* *Мишанич О.* Від підкарпатських русинів до закарпатських українців. — Ужгород, 1991.
* *Болдижар М.* Закарпаття між двома світовими війнами. — Ужгород, 1993. 
* *Магочій П.Р.* Формування національної самосвідомості: Підкарпатська Русь (1848–1948). — Ужгород, 1994.
* Нариси історії Закарпаття. — Т. 2. — Ужгород, 1995.

## Вонкавыя спасылкі
* Закарпатські всенародні збори 1919 
* *[[Сьцяпан Віднянскі|Віднянський С]].* Всенародні збори угорських русинів 1919 // 
* *Віднянський С*. Всенародні збори угорських русинів 1919 // 

Катэгорыя:Падкарпацкая Русь
Катэгорыя:Аб’яднаньні дзяржаваў