Гісторыя Вялейкі

**[[Вялейка]]**, або Каралеўскі Куранец, — даўняе мястэчка гістарычнай Ашмяншчыны (частка Віленшчыны).

## Вялікае Княства Літоўскае

Першы пісьмовы ўпамін пра Вялейку як вялікакняскі *маёнтак Каралеўскі Куранец* датуецца 16 лістапада 1460 году. Пад 1464 годам упамінаецца дзяржаўца куранецкі Івашка (Ян) Кучук, маршалак гаспадарскі. У канцы XV стагодзьдзя маёнтак перайшоў у вотчыну П. Мантыгірдавічу, а па ягонай сьмерці — да ўдавы Г. Гальшанскай. Зь сярэдзіны XVI стагодзьдзя Куранец знаходзіўся ў валоданьні Мікалая Радзівіла «Чорнага», у 1558—1566 гадах — ува ўтрыманьні М. Нарушэвіча, з 1567 году — у М. Сноўскага. У гэты час на тэрыторыі маёнтку ўтварылася аднайменнае мястэчка.

Згодна з адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформай (1565—1566) Куранец увайшоў у склад Ашмянскага павету Віленскага ваяводзтва. З 1567 году ў мястэчку існавала царква. У 1588 годзе маёнтак перайшоў да Льва Сапегі. На 1599 год мястэчка было цэнтрам староства.

У 1617 годзе паселішча ўпершыню ўпамінаецца пад дзьвюма назвамі — *Куранец* і *Вялейка*. У 1635 годзе кароль і вялікі князь Уладзіслаў Ваза перадаў *Вялейку* ў валоданьне ваяводу смаленскаму А. Гасеўскаму. У 1667—1676 гадах мястэчкам валодаў скарбовы пісар Я. Эйдзятовіч. У 1676 годзе кароль і вялікі князь Ян Сабескі перадаў яго Пацам.

У 1702 годзе староста вялейскі М. А. Пац зрабіў фундуш на карысьць царквы Сьвятога Спаса. У 1727 годзе кароль і вялікі князь Аўгуст Моцны надаў мястэчку прывілей на штотыднёвыя таргі ў нядзелі і на 3 кірмашы ў год. На 1765 год тут было 30 будынкаў. У 1773 годзе мястэчка перайшло ў валоданьне Ігната Куранецкага, да таго часу ў ім яшчэ не было ніводнай камяніцы. На 1789 год налічвалася 32 гаспадары-домаўладальнікі, 9 кутнікаў, 3 жыдоўскія радзіны.

## Пад уладай Расейскай імпэрыі

У выніку другога падзелу Рэчы Паспалітай (1793) Вялейка апынулася ў складзе Расейскай імпэрыі, дзе 3 траўня 1795 году атрымала статус места і стала цэнтрам павету Менскай, з 1842 году Віленскай губэрні. 22 студзеня 1796 году расейскія ўлады зацьвердзілі мескі герб: «*у чырвоным полі срэбная рака, па ёй плыве судна зь цюком тавараў і залатым коласам пасярэдзіне*». На 1797 год — 49 будынкаў, працавала паштовая станцыя, на 1801 год — 62 будынкі, дзейнічала царква, працавалі карчма і млын. У 1810 годзе адбыўся вялізны пажар.

На 1841 год у Вялейцы было 220 будынкаў, 15 вуліцаў і завулкаў, дзейнічалі 3 царквы і юдэйская малітоўная школа, працавалі 6 крамаў і 5 корчмаў, правіянцкі магазын і перавоз. На 1860 год — 272 будынкі, дзейнічалі царква, 3 капліцы і 3 юдэйскія малітоўныя школы, працавалі шпіталь, бровар і 14 крамаў.

За часамі вызвольнага паўстаньня 14 красавіка 1831 году Вялейку на пэўны час вызвалілі з-пад расейскай улады. У наступнае нацыянальна-вызвольнае паўстаньне ў ваколіцах места дзейнічаў аддзел В. Козела. У 1874 годзе з мэтай маскалізацыі краю расейскія ўлады гвалтоўна ператварылі збудаваны ў 1863 годзе касьцёл у царкву Маскоўскага патрыярхату. Апроч таго, у 1865 годзе тут збудавалі царкву-мураўёўку і адкрылі народную вучэльню.

У канцы XIX ст. у Вялейцы было 496 будынкаў, дзейнічалі 2 царквы, капліца і 4 юдэйскія малітоўныя школы, працавалі прыходзкая вучэльня, шпіталь, завод штучнай вады і ліманаду, паштовая станцыя, 48 крамаў і 8 корчмаў, у нядзелі адбываліся таргі. У 1907 годзе празь места праклалі чыгунку, у гэты час тут было 630 будынкаў. У Першую сусьветную вайну зь лютага да 16 сьнежня 1918 году Вялейку займалі нямецкія войскі. У ліпені 1919 году сюды ўвайшлі польскія войскі, пазьней — бальшавікі.

## Найноўшы час

25 сакавіка 1918 году згодна з Трэцяй Устаўной граматай Вялейка абвяшчалася часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 году ў адпаведнасьці з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі яна ўвайшла ў склад Беларускай ССР. Згодна з Рыскай мірнай дамовай (1921) Вялейка апынулася ў складзе міжваеннай Польскай Рэспублікі, дзе стала цэнтрам павету Віленскага ваяводзтва.

У Вялейцы дзейнічалі арганізацыі Беларускай сялянска-работніцкай грамады (26 жніўня 1928 году адбыўся павятовы зьезд) і Таварыства беларускай школы (13 траўня 1928 году адбыўся павятовы зьезд). У рабоце зьездаў удзельнічалі Рыгор Шырма, Аляксандар Уласаў. Адным з кіраўнікоў мясцовага грамадзка-дэмакратычнага руху быў Флягонт Валынец. У Беларускім народным доме вялася палітычна-асьветная работа, пры ім існаваў драматычны тэатар (кіраўнік А. Каляда). Спэктаклі ставіліся ў будынку пажарнай аховы на Рынку (цяпер галоўны будынак Вялейскага краязнаўчага музэю).

На 1931 год у Вялейцы было 876 будынкаў, дзейнічалі 2 царквы, касьцёл і сынагога, працавалі 7-клясная школа, гімназія, паліцэйскі пастарунак і вязьніца. На 1935 год — 29 вуліцаў, пляц, лякарня, кінатэатар, народны дом, электрастанцыя, ласазавод.

У 1939 годзе Вялейка ўвайшла ў БССР, дзе 4 сьнежня 1939 году стала цэнтрам вобласьці. У гэты час тут было 911 будынкаў, сярэдняя і 2 няпоўныя сярэднія школы, дом культуры, кінатэатар, друкарня, паштова-тэлеграфная кантора, электрастанцыя, 2 лесапільныя заводы, 2 паравыя млыны. Выдавалася абласная «Сялянская газета», у рэдакцыі якой працавалі Максім Танк, Міхась Машара, Натальля Арсеньнева, Ежы Путрамант, Мікола Шыла.

У Другую сусьветную вайну з 26 чэрвеня 1941 да 2 ліпеня 1944 году места знаходзілася пад нямецкай акупацыяй. Перад акупацыяй сотні зьняволеных Вялейскай турмы былі этапіраваныя ўглыб тэрыторыі СССР. Частку арыштаваных катавалі і расстрэльвалі на месцы. Зь сьведчаньняў Васіля Місюля, дадзеных ў 1954 годзе кангрэсу ЗША:

З чэрвеня 1946 году Вялейка стала цэнтрам раёну (са студзеня 1960 году ў Менскай вобласьці). 13 красавіка 2001 году адбылося афіцыйнае зацьверджаньне мескага гербу.

## Галерэя

### Вяльля

Vialejka, Vialla. Вялейка, Вяльля (1896).jpg|1896 г.
Vialejka, Vialla. Вялейка, Вяльля (1912).jpg|да 1910 г.
Vialejka, Vialla. Вялейка, Вяльля (1919-39).jpg|1930-я гг.


### Рынак

Vialejka, Rynak. Вялейка, Рынак (1890-99).jpg|1890-я гг.
Vialejka, Rynak. Вялейка, Рынак (1900).jpg|1900 г.
Vialejka, Rynak. Вялейка, Рынак (1901).jpg|1901 г.
Vialejka, Uzvyšeńnia Śviatoha Kryža. Вялейка, Узвышэньня Сьвятога Крыжа (1905).jpg|1905 г.

Vialejka, Rynak-Asipaŭskaja. Вялейка, Рынак-Асіпаўская (09.1915).jpg|1915 г.
Vialejka, Rynak. Вялейка, Рынак (1918).jpg|1918 г.
Vialejka, Marynskaja. Вялейка, Марынская (1918).jpg|1918 г.
Vialejka, Rynak. Вялейка, Рынак (1918) (2).jpg|1918 г.

Vialejka, Asipaŭskaja-Narockaja. Вялейка, Асіпаўская-Нароцкая (1918) (2).jpg|1918 г.
Vialejka, Rynak, Marynskaja. Вялейка, Рынак, Марынская (1920-29).jpg|1920-я гг.
Vialejka, Rynak-Asipaŭskaja. Вялейка, Рынак-Асіпаўская (B. Berman, 1918).jpg|1919—39 г.
Vialejka, Juraŭski. Вялейка, Юраўскі (B. Berman, 1930-39).jpg|1930-я гг.


### Вуліца Асіпаўская

Vialejka, Asipaŭskaja. Вялейка, Асіпаўская (1900).jpg|каля 1900 г.
Vialejka, Asipaŭskaja-Doŭhaja. Вялейка, Асіпаўская-Доўгая (1918).jpg|1918 г.
Vialejka, Asipaŭskaja, Juraŭskaja. Вялейка, Асіпаўская, Юраўская (1918).jpg|1918 г.
Vialejka, Asipaŭskaja, Juraŭskaja. Вялейка, Асіпаўская, Юраўская (1918) (2).jpg|1919—39 гг.


### Вуліца Менская

Vialejka, Mienskaja, Skarbnica. Вялейка, Менская, Скарбніца (1904).jpg|Скарбніца, 1904 г.
Vialejka, Mienskaja. Вялейка, Менская (09.1915).jpg|1915 г.
Vialejka, Mienskaja. Вялейка, Менская (B. Berman, 1919-39).jpg|1919—39 гг.
Vialejka, Mienskaja. Вялейка, Менская (B. Berman, 1930).jpg|Паводка, 1930 г.
Vialejka, Mienskaja. Вялейка, Менская (1930-39) (3).jpg|1930-я гг.

Vialejka, Mienskaja. Вялейка, Менская (B. Berman, 1930-39).jpg|1930-я гг.
Vialejka, Mienskaja. Вялейка, Менская (1932).jpg|1932 г.
Vialejka, Mienskaja, Hienryka Siankieviča. Вялейка, Менская, Генрыка Сянкевіча (1930-39).jpg|Гімназія, 1930-я гг.
Vialejka, Mienskaja, Skarbnica. Вялейка, Менская, Скарбніца (1930-39).jpg|Фінансавая ўправа, да 1930-я гг.
Vialejskaja synagoga. Вялейская сынагога (B. Berman, 1930-39).jpg|Сынагога, да 1930-я гг.


### Вуліца Нароцкая

Vialejka, Narockaja. Вялейка, Нароцкая (1900).jpg|Вязьніца, каля 1900 г.
Vialejka, Narockaja-Asipaŭskaja. Вялейка, Нароцкая-Асіпаўская (1901-17).jpg|Жаночая прагімназія, да 1918 г.
Vialejka, Narockaja, Sud. Вялейка, Нароцкая, Суд (B. Berman, 5.11.1928).jpg|Будоўля суду, 5.11.1928 г.
Vialejka, Narockaja. Вялейка, Нароцкая (1930-39).jpg|Вязьніца, 1930-я гг.


### Вуліца Чыгуначная

Vialejka, Čyhunačnaja. Вялейка, Чыгуначная (1901-17).jpg|Воданапорная вежа, да 1918 г.
Vialejka, Čyhunačnaja. Вялейка, Чыгуначная (23.12.1915).jpg|Станцыя, 23.12.1915 г.
Vialejka, Čyhunačnaja. Вялейка, Чыгуначная (1918).jpg|Станцыя, 1918 г.
Vialejka, Čyhunačnaja. Вялейка, Чыгуначная (1918) (2).jpg|Станцыя, 1918 г.
Vialejka, Čyhunačnaja. Вялейка, Чыгуначная (B. Berman, 1918).jpg|Станцыя, да 1919 г.


### Іншае

Vialejka, Juraŭskaja. Вялейка, Юраўская (1901-17).jpg|Вуліца Юраўская. Павятовы зьезд, да 1918 г.
Vialejka, Haradzišča, Kaplica. Вялейка, Гарадзішча, Капліца (1901-17).jpg|Могілкавая капліца, да 1918 г.
Vialejka. Вялейка (1918).jpg|Агульны выгляд, 1918 г.
Vialejka, Juraŭskaja, Paviatovy. Вялейка, Юраўская, Павятовы (M. Astankovič, 1905-10).jpg|Вуліца Юраўская, да 1919 г.
Vialejka, Hienryka Siankieviča, Škoła. Вялейка, Генрыка Сянкевіча, Школа (1930-39).jpg|Школа, да 1939 г.


## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Вялейка
Вялейка