Каліфорнія

**Каліфо́рнія** () — штат, разьмешчаны на захадзе ЗША, на беразе Ціхага акіяна. Каліфорнія — самы населены і трэці па плошчы штат ЗША. Назва «Каліфорнія» ўзятая з раману XVI стагодзьдзя «Прыгоды Эсплядыяны» («Las sergas de Espladia’n», аўтар Гарсія Радрыгес дэ Мантальва), дзе так зваўся райскі абток.

## Гісторыя
Першымі эўрапейцамі, якія дасьледавалі гэтыя берагі, былі Хуан Радрыгес Кабрыльё ў 1542 годзе і сэр Фрэнсыс Дрэйк у 1579 годзе. Да 1730-х Каліфорнія лічылася абтокам. З канца 1700-х гадоў, гішпанскія місіянэры будавалі невялікія селішчы на велічэзных участках зямлі на пустых землях да поўначы ад Ніжняй Каліфорніі (*California Baja*). Пасьля абвяшчэньня незалежнасьці Мэксыкі ўвесь ланцуг такіх селішчаў (місій) быў абвешчаны ўласнасьцю мэксыканскага ўраду і яны былі закінутыя.

Каліфорніяй была названая паўночна-заходняя частка гішпанскай імпэрыі ў Паўночнай Амэрыцы. Пасьля Амэрыкана-Мэксыканскай вайны 1847 году гэты рэгіён быў падзелены паміж Мэксыкай і Злучанымі Штатамі. Амэрыканская частка, Верхняя Каліфорнія, стала 31-м штатам ЗША ў 1850 годзе.

Пасьля выяўленьня золата ў 1848 годзе пачалася так званая «Залатая ліхаманка». У гэты час колькасьць насельніцтва Каліфорніі расьце шматкроць. У гэты ж час абвяшчаецца Каліфарнійская Рэспубліка, існаваньне якой хутка скончылася пасьля таго, як камадор Ваенна-Марскога Флота ЗША Слоўт высадзіўся ў Сан-Францысцкім заліве і абвясьціў гэтую тэрыторыю прыналежнай ЗША. У 1850 годзе Каліфорнія была прынятая ў Саюз штатаў.

Падчас Грамадзянскай вайны ў ЗША Каліфорнія афіцыйна падтрымала Поўнач. Але насельніцтва падзялілася ў сваіх перавагах, і атрады каліфарнійскіх добраахвотнікаў ваявалі на абодвух баках.

Завяршэньне будаўніцтва першай транскантынентальнай чыгункі ў 1870-х гадах прывяло да выбухнага росту насельніцтва. Перасяленцам падабаўся клімат, выдатна прыдатны для жыцьця і вядзеньня сельскай гаспадаркі. Да 1950 году Каліфорнія стала самым населеным штатам ЗША, якім яна зьяўляецца дагэтуль.

## Адміністрацыйны лад
Каліфорнія кіруецца як рэспубліка. Мае тры галіны ўлады — выканаўчую, заканадаўчую і судовую.

Выканаўчая ўлада — гэта губэрнатар штату і іншыя выбарныя службовыя асобы. Цяперашні губэрнатар Каліфорніі — Джэры Браўн. Віцэ-губэрнатар — Gavin Newsom.

Заканадаўчую ўладу здзяйсьняюць Сэнат (40 сэнатараў) і Асамблея (80 дэпутатаў). Галоўным законам Каліфорніі зьяўляецца Канстытуцыя Каліфорніі — адзін з самых доўгіх заканадаўчых дакумэнтаў у сьвеце. Яго аб’ем — больш 10 000 старонак.

Судовая галіна ўлады ўяўляе сабою Вярхоўны Суд Каліфорніі і суды ніжэйшага ўзроўню.

Сталіца штату — горад Сакрамэнта. Раней сталіцай былі гарады Мантэрэй (1775—1849), Сан-Хасэ (1849—1851), Валейха (1852—1853), Бэніцыя (1853—1854) і Сан-Францыска (1862). Сакрамэнта стаў сталай сталіцай у 1854 годзе. У 1862 годзе сталічныя функцыі былі перанесеныя на чатыры месяцы ў Сан-Францыска з-за моцнай паводкі.

Каліфорнія мае двух прадстаўнікоў у Сэнаце ЗША і 53 — у Кангрэсе ЗША.

## Геаграфія
Каліфорнія разьмешчаная ўздоўж берагу Ціхага акіяна. Яна мяжуе з штатам Арэгон на поўначы, штатамі Нэвада і Арызона на ўсходзе, і мэксыканскім штатам Баха-Каліфорнія на поўдні. Каліфорнія — трэці па плошчы штат ЗША (410 000 км²). Большасьць буйных гарадоў ляжыць на ўзьбярэжжы, у больш прахалодным клімаце.

Цэнтральную частку штата займае ўрадлівая Цэнтральная даліна (), апраўленая з ўсіх бакоў горамі, якая некалі была дном акіяна.

На поўдні Каліфорніі знаходзіцца пустэльня Махавэ. Да паўначнага ўсходу ад яе ляжыць Даліна Сьмерці — самая нізкая (86 мэтраў ніжэй узроўню мора) і гарачая кропка Паўночнай Амэрыкі.

На ўсходзе знаходзяцца горы Сьера-Нэвада ( — засьнежаныя горы). Іх вянчае гара Ўітні (Mount Whitney) — самая высокая кропка кантынэнтальнай часткі ЗША (4421 м). Тутака ж знаходзіцца Нацыянальны парк Ёсьміці і глыбокае прэснае возера Таха.

Па тэрыторыі ўсёй Каліфорніі праходзіць разлом Сан-Андрэас, з-за чаго тут частыя землятрусы. Таксама на тэрыторыі Каліфорніі знаходзіцца некалькі вульканаў. Некаторыя зь іх — дзейныя, такія як пік Ласэн, які вывяргаўся ў 1914 і 1921 гадах.

## Клімат
Клімат Каліфорніі надзвычай разнастайны. На большай частцы тэрыторыі штату ён міжземнаморскі, з дажджлівай зімой і сухім летам. Уплыў акіяна зьніжае роскід тэмпэратураў, прыводзіць да прахалоднага лета і цёплай зімы. З-за зімнай Каліфарнійскай акіянскай плыні ўздоўж берагу часта стаіць смуга. Пры пасоўваньні ўглыб тэрыторыі клімат становіцца больш кантынэнтальным, зь вялікім роскідам тэмпэратураў узімку і ўлетку. Заходнія ветравеі з акіяна прыносяць вільгаць, і паўночная частка штату атрымоўвае больш ападкаў, чым паўднёвая. На клімат таксама ўплываюць горы, якія не прапускаюць вільготнае паветра з акіяна далёка ўглыб кантынэнта.

Паўночна-заходняя частка Каліфорніі валодае ўмераным кліматам, сумарнае выпадзеньне ападкаў складае 38—100 см у год. У Цэнтральнай даліне пераважае міжземнаморскі клімат. Для гораў характэрны горны клімат, сьнежная зіма і ўмерана цёплае лета. Да ўсходу ад горных хрыбтоў разьмешчаныя пустэльныя раёны зь халоднай зімой і гарачым летам.

## Эканоміка
Каліфорнія вырабляе 13% валавога нацыянальнага прыбытку ЗША. Гэта больш, чым вырабляе любая краіна сьвету, акрамя ЗША, Японіі, Нямеччыны, Кітаю, Вялікабрытаніі, Францыі і Італіі.

Асноўная галіна эканомікі Каліфорніі — сельская гаспадарка, уключна з вытворчасьцю садавіны, гародніны, малочных прадуктаў і віна. Пасьля сельскай гаспадаркі прытрымліваюцца авія-касмічная індустрыя, індустрыя забаваў (у асноўным, тэлебачаньне і кінэматограф) і індустрыя высокіх тэхналогій.

## Насельніцтва

Паводле перапісу насельніцтва 2000 году ў Каліфорніі пражывала 33 871 648 чалавек, што робіць Каліфорнію самым населеным штатам ЗША (12% агульнага насельніцтва).

У Каліфорніі адсутнічае абсалютная этнічная большасьць. Асноўную частку насельніцтва ўсё яшчэ складаюць белыя, пасьля іх ідуць лацінаамерыканцы (амаль траціна), выхадцы з Азіі, афра-амэрыканцы і амэрыканскія індзейцы. Па прагнозах экспэртаў, выхадцы з Лацінскай Амэрыкі складуць абсалютную большасьць насельніцтва Каліфорніі да 2040 году. Чыньнікамі гэтага завуць вялікі струмень імігрантаў з Мэксыкі і высокі ўзровень нараджальнасьці сярод іх.

### Важныя гарады
Большасьць гарадоў Каліфорніі сканцэнтраваныя ў дзевяці абласьцях-мэгаполісах. Самыя буйныя зь іх разьмешчаныя каля ўзьбярэжжа: Лос-Анджэлас, Сан-Дыега, Сан-Хасэ і Сан-Францыска. Астатнія пяць знаходзяцца ў глыбіні тэрыторыі: *Inland Empire* (Рывэрсайд — Сан-Бэрнардына — Антарыё), Сакрамэнта, Фрэсна, Бэйкэрсьфілд і *Antelope Valley* (Палмдэйл — Ланкастэр).

## Вонкавыя спасылкі

* Афіцыйная старонка