Гатычная архітэктура

**Гаты́чная архітэкту́ра** — плынь у эўрапейскай архітэктуры высокага й позьняга сярэднявечча. Зьявілася ў XII стагодзьдзі ў Францыі, разьвіўшыся з раманскай архітэктуры. Характэрнымі рысамі каменных гатычных будынкаў зьяўляюцца сьпічастыя аркі і рабрыстыя скляпеньні, а таксама аркбутаны і абломы складанага профілю.

У Беларусі захавалася параўнальна мала гатычных будынкаў, прычым некаторыя зь іх перанесьлі значную пазьнейшую перабудову, напрыклад Касьцёл Сьвятога Яна Хрысьціцеля ва Ўселюбе і асабліва Петрапаўлаўскі касьцёл у Іўі.

## Тэрмін «готыка»
Сучасьнікі называлі гатычную архітэктуру «францускім стылем» (*Opus Francigenum*). Тэрмін «готыка» зьявіўся ў часы Рэнэсансу і першапачаткова насіў адмоўнае, зьняважлівае адценьне. Упершыню яго ўжыў у 1530-х Джорджа Вазары, жадаючы абазначыць гэты архітэктурны стыль як прымітыўны і барбарскі (па асацыяцыі з готамі).

## Узьнікненьне
Готыка зьявілася вынікам эвалюцыі раманскай архітэктуры. Сьпічастыя аркі маглі быць запазычаныя з усходу, але цалкам верагодна, што яны разьвіліся самастойна, магчыма як адказ на патрэбу перакрываць скляпеньнямі памяшканьні складанай формы (што ў раманскай архітэктуры было немагчыма). Першым значным гатычным будынкам лічыцца Базыліка Сэнт-Дэні ў прыгарадзе Парыжу, будаўніцтва нартэксу якой пачалося ў 1136 пад кіраўніцтвам абата Сугерыя.

## Рэґіянальныя варыянты

### Францыя

Гатычныя катэдры Францыі (а таксама Бэльґіі, готыка якой знаходзілася па моцным фрацускім уплывам) адметныя найперш лёгка пазнавальным заходнім фасадам: тры ўваходы, вакно-ружа і дзьве вялікія вежы. Яшчэ адна распаўсюджаная рыса — гэтак званы «вянок капліцаў», паўкола невялікіх каплічак на ўсходнім канцы будынку.

У францускай готыцы вылучаюць чатыры стылі: раньняя готыка (XII стагодзьдзе), высокая готыка (XIII стагодзьдзе), прамністая готыка і палымяная готыка. Апроч гэтага асобны гатычны стыль, гэтак званая паўднёвая готыка (*Gothique Méridional*), існаваў на поўдні Францыі. Паколькі многія будынкі ўзводзіліся цягам дзесяцігодзьдзяў, нярэдкія выпадкі, калі розныя часкі адной катэдры збудаваныя ў розных гатычных стылях. У прыватнасьці, Шартрская катэдра адносіцца да высокай готыкі, але мае раньнегатычны заходні фасад, а паўночная вежа завершаная ў стылі палымянай готыкі.

### Анґельшчына

Сярод асноўных тыпаў гатычных будынкаў у Анґельшчыне — ня толькі катэдры, парафіяльныя цэрквы і абацтвы, але і калегіюмы. У прыватнасьці, у гатычным стылі ўзьведзеныя многія будынкі ў Оксфардзе і Кембрыджы. Адметная рыса ангельскіх гатычных катэдраў — іх асабліва вялікая даўжыня. Вельмі часта сустракаецца вежа на скрыжаваньні наваў. Вокны-ружы звычайна робяцца ў канцах трансэпту, але ніколі — на заходнім фасадзе.

У анґельскай готыцы выдзяляюць тры пэрыяды: раньні ангельскі пэрыяд (*Early English Period*) (XII—XIII стагодзьдзі), пэрыяд аздобленай готыкі (*Decorated Gothic*) (XIV стагодзьдзе) і пэрыяд пэрпэндыкулярнай готыкі (*Perpendicular Gothic*) (да сярэдзіны XVI стагодзьдзя).

### Нямеччына
Адметнасьць нямецкіх гатычных катэдраў — асабліва высокія вежы заходняга фасаду зь вялізарнымі вострымі шпілямі. У агульным, нямецкая готыка дастаткова блізкая да францускай. У пэрыяд позьняй готыкі ў нямецкім рэгіёне разьвіўся адмысловы стыль, які пазьней атрымаў назву зондэрготыка. На поўначы Нямеччына нарадзілася і атрымала шырокі распаўсюджаньне цагляная готыка.

### Італія

У Італію гатычную архітэктуру прынесьлі манахі-цыстэрцыяны. Характэрнаю рысаю італійскай готыкі зьяўляецца шматкаляровая дэкарацыя будынкаў, у прыватнасьці ўпрыгожаньне сьценаў рознакаляровым мармурам і багаты росьпіс фрэскамі ўнутры. Часам рабіліся таксама мазаікі над уваходамі. Храмы часта вянчаліся вялікімі купаламі, а званіца і баптыстэрый нярэдка рабіліся як асобныя будынкі.

Трэба адзначыць, што адзін з найвядомейшых гатычных будынкаў Італіі, Міланская катэдра, зьяўляецца хутчэй нямецкім па стылі і для Італіі ў агульным нетыповы.

Вядомымі прыкладамі італьянскай готыкі зьяўляюцца Палац дожаў у Вэнецыі, базыліка Сьвятога Францішка ў Асізі, базыліка Сьвятога Петронія ў Балоньі. Гатычныя элемэнты мае таксама базыліка Сьвятога Антонія ў Падуі.

### Вялікае Княства Літоўскае

У ВКЛ гатычная архітэктура разьвівалася ў рэчышчы цаглянай готыкі. Для гатычных храмаў ВКЛ характэрныя выразныя абарончыя рысы. Тыповым зьяўляецца таксама спалучэньне гатычных і бізантыйскіх рысаў у адным будынку.

## Позьнегатычныя стылі
У рамках позьняй готыкі разьвілася некалькі па сутнасьці асобных стыляў. Апроч згаданых вышэй зондэрготыкі, пэрпэндыкулярнай готыкі і палымянай готыккі, да позьнегатычных стыляў адносяцца мануэлінскі (у Партугаліі) і ізабэлінскі (у Гішпаніі). Трэба адзначыць, што позьнегатычнымі зьяўляюцца і ўсе гатычныя будынкі ВКЛ.

## Глядзіце таксама
* Нэаготыка
* Палымяная готыка
* Цагляная готыка
* Зондэрготыка

Катэгорыя:Архітэктурныя стылі