Цюркізмы ў беларускай мове

**Цюркі́змы ў белару́скай мо́ве** — словы або выразы, запазычаныя ў беларускую мову зь цюрскіх моваў.

Цюркізмы траплялі ў беларускую мову ў розныя гістарычныя пэрыяды нераўнамерна. Вылучаюць два храналягічна розныя пласты цюркізмаў: запазычаньні агульнаславянскага пэрыяду і запазычаньні пэрыяду самастойнае гісторыі беларускай мовы. Большасьць цюркізмаў трапіла на працягу XIV—XVII стагодзьдзяў у выніку беспасярэдных кантактаў беларускага насельніцтва з прадстаўнікамі цюрскіх народаў (найперш з крымскімі татарамі) і дзякуючы пасярэдніцтву суседніх моваў — польскай, расейскай, украінскай. Пачынаючы з часоў Гедыміна ўмацоўваюцца непасрэдныя кантакты гандлёва-эканамічнага і ваеннага характару між Вялікім Княствам Літоўскім і цюрскімі народамі, што насялялі прычарнаморскія стэпы. Літоўскія князі вялі дыпляматычнае ліставаньне з крымскімі ханамі, запрашалі татараў на службу ў войска, мелі ад іх падтрымку ў войнах. У Літве зьяўляюцца выспачкі татарскіх паселішчаў з дабраахвотных перасяленцаў, палонных, рамеснага і тарговага люду, які ўступаў у непасрэдныя моўныя сувязі зь мясцовым насельніцтвам. Мясцовыя жыхары запазычвалі з мовы татараў асобныя словы, якія зь цягам часу станавіліся агульнавядомымі і пачалі ўжывацца як лексічная норма беларускай літаратурнай мовы. З таго часу ў беларускай мове ўжываюцца цюркізмы побытавага характару (*алмаз, аршын, атляс, барсук, барыш, кабала, казак, кайданы, капшук, каўпак, каптан, кілім, кумыс, курган, кутас, нагайка, саф’ян, султан, табар, тасьма, тафта, туман, уюк, хабар, харч, чапрак, шаравары, шацёр, юхт*). Слоўнікі беларускай мовы фіксуюць таксама шэраг састарэлых цюркізмаў (*апанча, армяк, казна, камка, кісьцень, таф’я*). Некаторыя даўнія цюркізмы перайшлі ў разрад гістарызмаў (*бунчук, есаул, калчан, мурза, сагайдак, тамга, янычар, ясак, ясыр*).

Сярод лексікі, якая рознымі шляхамі запазычаная зь цюрскіх моваў, у асноўным вылучаюць:
* найменьні асобаў паводле адміністрацыйных пасадаў, роду заняткаў, веравызнаньню, фізычным і духоўным якасьцям (*атаман, басурман, гайдамак, гайдук, казак, калека, рахманы, улан, чабан, янычар, ясыр*);
* найменьні вопраткі, абутку і матэрыялаў для іх вырабу (*апанча, армяк, атлас, башлык, бязь, кабат, каракуль, каўпак, каптан, кішэня, кунтуш, кутас, саф’ян, тасьма, тафта, халат, чобат, шаравары*);
* сельскагаспадарчыя, прыродазнаўчыя тэрміны (*аер, алыча, атава, атара, байрак, баклажан, баран, баркун, барсук, беркут, бугай, буланы, бусел, гарбуз, кабан, кабачок, кавун, качан, куга, сазан, саранча, табун, таракан, тарпан, туман, тытунь, фундук, яр*);
* ваенныя тэрміны (*барабан, булат, бунчук, дзіда, калчан, канчук, кінжал, кісцень, нагайка, палаш, сагайдак*);
* побытавыя словы (*аркан, аршын, базар, бакалея, барыш, біклага, буры, бязмен, дыван, імбрычак, каберац, кава, кадык, кантар, капшук, кары, кілім, локшына, магарыч, саган, сургуч, сурма, тавар, тапчан, таўро, торба, харч, чапрак, чарга, чыгун, шчыгрын*). Кожны беларус разумее ня меней як 2 тысячы цюрскіх словаў.

Адной з адметных рысаў цюрска-татарскіх словаў, ужываных у сучаснай мове, ёсьць сінгарманізм. Словы, якія сканчаюцца на *-ан, -ун, -ук, -ык, -аш*, марфалягічна непадзельныя.

Беларусы маюць утвораныя ад цюрскіх прозьвішчы, напрыклад: *Кураш, Камай, Булгак, Бузук, Калдай, Кабак, Канчак, Даўляш, Букаты, Калган, Курбека, Кардаш, Салтан, Шабаш* і інш.

З шматлікіх анамастычных найменьняў на мапе Беларусі вельмі частымі ёсьць утвораныя ад словаў *татарын* альбо *турак*: *Татары, Татарская, Татарск, Татаршчына, Татарка, Татаршчызна, Татаркавічы, Татар’я* й інш. Этнанімічная аснова *татар-* выяўляецца ў 14 геаграфічных назвах, якія служаць дзеля пазначэньня 47 населеных пунктаў. Ад назоўнікаў *турак, туркі*, якімі продкі беларусаў доўгі час называлі шматлікія цюрскія плямёны і народы, у Беларусі названыя таксама некалькі паселішчаў: *Туркі, Туркаўская Слабада, Турчанка, Туркаўшчына, Турэц, Турак* і інш. Сустракаюцца й іншыя тапонімы, утвораныя ад цюрскіх каранёў: *Шайбакова, Чавусы, [[Арда|Орда]], Баево, [[Карацак]], Агдэмер, Баўбасава, Балашэвічы, Балажэвічы, Баштан, Мамайкі, Шайтэрава, Шарыба, Шарыбаўка, Туганы, Койданава, Бабаевічі, Булгары* й інш.

## Літаратура
* 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Беларуская мова
Катэгорыя:Цюрскія мовы
Катэгорыя:Запазычаньні