Чыкага

**Чыка́га** () — трэці паводле колькасьці жыхароў (пасьля Нью-Ёрку і Лос-Анджэлесу) горад ЗША, другі па значнасьці фінансавы цэнтар краіны і найбуйнейшы транспартны вузел Паўночнай Амэрыкі. Разьмешчаны на паўднёва-заходнім узьбярэжжы возера Мічыган, у штаце Іліной; адміністрацыйны цэнтар .

Насельніцтва Чыкага, паводле зьвестак на 2014 год, складае 2722 тыс. чалавек. Аглямэрацыя Чыкага (з рознымі прыгарадамі) завецца «Вялікі Чыкага» або «Краіна Чыкага» (; назоў прапанаваны газэтай «Чыкага Трыб’юн» у пачатку XX стагодзьдзя); у ёй пражывае каля 10 млн чалавек.

Чыкага лічыцца эканамічнай, прамысловай, транспартнай і культурнай сталіцай Сярэдняга Захаду. Неафіцыйна яго часам таксама завуць «Другі Горад» і «Горад Ветравеяў».

## Гісторыя

У сярэдзіне XVIII стагодзьдзя гэты раён быў заселены патаватамі, карэнным племянем, якое зьмяніла ў гэтым рэгіёне народы маямі, саўк і мэсквакі. У 1795 годзе, пасьля перамогі ЗША ў вайне зь індзейцамі, тэрыторыя, якая ў будучыні стала часткай Чыкага, была перададзеная ЗША дзеля разьмяшчэння тут вайсковай базы ў адпаведнасьці з Грынвільскім дагаворам. У 1803 годзе армія ЗША збудавала тут Форт Дырборн, які быў зьнішчаны падчас вайны 1812 году патаватамі, але пазьней ён быў адноўлены. Пасьля Чыкагаўкага дагавора патаватамі былі гвалтоўна выселеныя з сваіх земляў і выпраўлены на захад за раку Місысыпі ў рамках фэдэральнай палітыкі высяленьня індзейцаў. Хутка пасьля гэта Чыкага зьявіўся на мапе ў 1833 годзе як пасёлак з насельніцтвам 350 чалавек. 15 чэрвеня 1835 году пачаліся першыя публічныя зямельныя продажы. У 1837 годзе Чыкага набыў статус гораду. За сем гадоў насельніцтва места вырасла да больш чым 6 тысяч чалавек.

Месцазнаходжаньне гораду паміж усходнімі і заходнімі штатамі і разьвіцьцё чыгунак ператварыла яго ў транспартны цэнтар ЗША. Іліной-Мічыганскі канал дазволіў параходам і ветразевым чоўнам зь Вялікіх азёраў трапляць у Місысыпі. Імклівы рост эканомікі прыцягнуў жыхароў зь сельскіх грамадаў ды імігрантаў з-за мяжы. Вытворчы, раздробны і фінансавы сэктары пачалі дамінаваць у месьце, уплываючы агулам на амэрыканскую эканоміку. Чыкагаўская гандлёвая рада, якая была зафундаваная ў 1848 годзе, пералічыла першыя ў гісторыі стандартызаваныя біржавыя форвардныя кантракты, якія атрымалі назву ф’ючарснымі кантрактамі. У 1850-х гадах Чыкага набыў нацыянальную палітычную вядомасьць як радзіма сэнатара Стывэна Дугласа, прыхільніка Закона Канзас-Нэбраска і падыходу «народнага сувэрэнітэту» да праблемы распаўсюджваньня рабства. Гэтыя праблемы таксама дапамаглі вывесьці на нацыянальную арэну іншага жыхара Іліноя, Абрагама Лінкальна. Лінкальн быў вылучаны ў Чыкага на пасаду прэзыдэнта ЗША на Нацыянальным зьезьдзе Рэспубліканскай партыі 1860 году, які ладзіўся ў адмыслова збудаванай аўдыторыі пад назвай Вігвам. Ён перамог Дугласа на фэдэральных выбарах, што падрыхтавала глебу для Грамадзянскай вайны ў ЗША.

Каб задаволіць патрэбы вялікай колькасьці насельніцтва і попыт на лепшую санітарыю, горад палепшыў сваю інфраструктуру. У лютым 1856 года Чыкагаўская грамадзкая рада ўхваліла плян Чэсбра па будаўніцтве першай у ЗША комплекснай каналізацыйнай сыстэмы. Не зважаючы на ўсталяваньне гэтай сыстэмы, што спачатку палепшыла стан здароўя жыхароў места, неачышчаныя сьцёкавыя воды і прамысловыя адкіды цяпер траплялі ў раку Чыкага, а пасьля насычалі ў возера Мічыган, забруджваючы асноўную крыніцу прэснай вады. Гэтая праблема была разьвязаная ў 1900 годзе разваротам ракі Чыкага, каб яна выцякала з возера Мічыган і будаўніцтвам вычышчальнага канала, скіраванага ў раку Іліной. 8 кастрычніка 1871 году вялікая частка гораду згарэла ў Вялікім чыкагаўскім пажары. У выніку пажару загінула ня менш за 300 чалавек, а больш за 100 тысяч жыхароў засталіся бяз даху над галавой. Гэта дало магчымасьць зноўку адбудаваць горад з сталі і каменьня, што паслужыла штуршком да станаўленьня Чыкага як цэнтру архітэктуры ЗША.

Горад значна павялічыўся ў памерах і колькасьці насельніцтва за кошт далучэньня суседніх паселішчаў паміж 1851 і 1920 гадамі, прычым найбуйнейшая анэксія адбылася ў 1889 годзе, калі да гораду далучыліся пяць паселішчаў, у тым ліку Гайд-Парк, які цяпер ахоплівае большую частку паўднёвай часткі места і далёкі паўднёвы ўсход Чыкага, і паселішча Джэфэрсан, які цяпер складае большую частку паўночна-заходняй часткі Чыкага. Першы ў сьвеце небасяг быў пабудаваны ў Чыкага ў 1885 годзе. У 1870-я і 1880-я гады Чыкага дасягнуў нацыянальнага статусу лідэра руху за паляпшэньне грамадзкага здароўя. Былі ўхваленыя і прасунутыя гарадзкія законы, які пазьней пашырыліся на ўсю краіну, якія павысілі стандарты мэдыцыны і паспрыялі ўдалай барацьбе з пошасьцямі халеры, воспы і жоўтай ліхаманкі. Гэтыя законы сталі ўзорам для рэформы грамадзкага здароўя ў іншых гарадах і штатах. У горадзе было створана шмат вялікіх, добраўпарадкаваных муніцыпальных паркаў, якія таксама ўлучалі грамадзкія санітарныя ўстановы. Галоўным прыхільнікам паляпшэньня грамадзкага здароўя ў Чыкага быў лекар Джон Гэнры Раўч. Ён уласна распрацаваў плян паркавай сыстэмы Чыкага ў 1866 годзе. У прыватнасьці ён стварыў парк Лінкальна, якія закрылі могілкі, а ў 1867 годзе ў адказ на распаўсюд халеры ён дапамог стварыць новую Чыкагаўскую раду аховы здароўя. Празь дзесяць гадоў ён стаў сакратаром, а затым прэзыдэнтам першага Дзяржаўнай рады аховы здароўя Іліноя.

У 1890 годзе Чыкага быў другім паводле памераў горадам у ЗША пасьля Нью-Ёрку з насельніцтвам у 1,1 мільёну. З агульнай колькасьці насельніцтва ў 1900 годзе больш за 77% былі замежнікамі або народжанымі ў ЗША ад бацькоў-замежнікаў. Немцы, ірляндцы, палякі, швэды і чэхі складалі амаль дзьве траціны насельніцтва замежнага паходжаньня. У час Першай сусьветнай вайны і ў 1920-я гады адбылося значнае пашырэньне прамысловасьці. Прамысловы бум і хуткі рост колькасьці рабочых прывялі да сацыяльных праблемаў, вынік чаго былі розныя страйкі. Анархісцкія і сацыялістычныя групы адыгралі важную ролю ў стварэньні вельмі буйных і высокаарганізаваных працоўных акцыяў. Таксама наяўнасьць працоўных месцаў прыцягнула афраамэрыканцаў з паўднёвай часткі краіны. Паміж 1910 і 1930 гадамі мурынавае насельніцтва Чыкага рэзка павялічылася з 44 тысяч да амаль 234 тысяч чалавек. Гэта Вялікая міграцыя аказала велізарны культурны ўплыў, які атрымаў назву Чыкагаўскае муранавае адраджэньне, якое адбілася ў мастацтве, літаратуры і музыцы. Таксама адбываліся працяглыя канфлікты на расавай глебе, якія часам правакавалі гвалт. У 1920 годзе горад набыў міжнародную «славу» дзякуючы росту арганізаванай злачыннасьці, з знакамітымі гангстэрамі, такімі як Аль Капонэ.

Вялікая дэпрэсія моцна ўдарыла па Чыкага, бо ў немалой ступені места моцна залежыла ад цяжкай прамысловасьці. Да 1933 году больш за 50% працоўных месцаў у прамысловасьці гораду было страчана, а ўзровень беспрацоўя сярод чарнаскурых і лацінаамэрыканцаў у горадзе перавышаў 40%. Праз эканамічны крызіс моцна пацярпела Рэспубліканская партыя, у выніку чаго кожны мэр з 1931 году быў дэмакратам. З 1928 па 1933 гады кіраўніцтва Чыкага не было здольнае выплачваць заробкі або рабіць дапамогу. У Другую сусьветную вайну адбыўся новы эканамічны бум, бо гэтак толькі Чыкага вырабляў больш сталі, чым Вялікабрытанія штогод з 1939 па 1945 гады, і больш, чым нацысцкая Нямеччына з 1943 па 1945 гады. Вялікая міграцыя, якая была прыпыненая ў сувязі зь Вялікай дэпрэсіяй, аднавілася яшчэ больш хуткімі тэмпамі падчас другой хвалі, калі сотні тысяч мурынаў з Поўдня прыбылі ў горад, каб працаваць на сталеліцейных заводах, чыгунках і суднаходных заводах. У 1942 годзе ў Чыкагаўскім унівэрсытэце ў рамках Мангэтанскага праекту была праведзеная першая ў сьвеце кіраваная ядзерная рэакцыя. Структурныя зьмены ў прамысловасьці, як то глябалізацыя і перанос заводаў у іншыя месцы прывялі да вялікіх стратаў у колькасьці працоўных месцаў. У пік свайго разьвіцьця ў 1960-я гады ў сталеліцейнай прамысловасьці Чыкага было занята блізу 250 тысяч рабочых, але сталёвы крызіс 1970-х і 1980-х гадоў скараціў гэтую колькасьць да ўсяго 28 тысяч працаўнікоў у 2015 годзе. У 1966 годзе Мартын Лютэр Кінг і Альбэрт Рэйбі ачолілі Чыкагаўскі рух за свабоду. Праз два гады ў горадзе ладзіўся Нацыянальны зьезд Дэмакратычнай партыі, падчас якога адбыліся фізычныя сутыкненьні, прычым антываенныя пратэстоўцы, журналісты і мінакі былі зьбітыя паліцыяй.

## Геаграфія

Чыкага разьмешчаны на паўночным усходзе штату Іліной на паўднёва-заходнім беразе прэснаводнага возера Мічыган. Паводле зьвестак, агульная плошча гораду — 589,91 км². Гэта галоўны горад Чыкагаўскай аглямэрацыі, якая месьціцца як на Сярэднім Захадзе, гэтак і ў рэгіёне Вялікіх азёраў. Неафіцыйная назва ўсёй аглямэрацыі ёсьць Чыкагалэнд, што звычайна азначае горад і ўсе ягоныя прадмесьці. Горад стаіць на кантынэнтальным водападзеле, злучаючы раку Місысыпі і вадазборы Вялікіх азёраў. Акрамя таго, што горад месьціцца побач з возерам Мічыган, таксама дзьве ракі, як то Чыкага ў цэнтры места горада і рака Кальюмэт у прамысловай паўднёвай частцы, цалкам або часткова працякаюць праз горад.

Гісторыя і эканоміка Чыкага цесна павязаная зь ягонай блізкасьцю да возера. Зважаючы на тое, што гістарычна рака Чыкага была галоўнай суднаходнай артэрыяй рэгіёну, сёньняшнія велізарныя азёрныя грузавыя караблі выкарыстоўваюць гавань на Кальюмэце на паўднёвым баку паселішча. Возера таксама станоўча ўплывае на Чыкага, зьмякчаючы ягоны клімат і робячы прыбярэжныя раёны крыху цяплейшымі зімой і прахаладнейшымі ўлетку.

Калі Чыкага быў заснаваны ў 1837 годзе, большая частка першай забудовы месьцілася вакол вусьця ракі Чыкага, як відаць на мапе першапачатковых 58 кварталаў гораду. Агульны ўхіл цэнтральных забудаваных раёнаў гораду адносна адпавядае натуральнай раўніннасьці агульнай прыроднай геаграфіі, звычайна дэманструючы толькі нязначныя адрозьненьні ў астатнім. Сярэдняя вышыня мясцовасьці складае 176,5 мэтраў над узроўнем мора. Хоць вымярэньні некалькі розьняцца, але найніжэйшыя пункты месьцяцца ўздоўж берага возера на вышыні 176,2 мэтраў, а найвышэйшы пункт вышынёю 205 мэтраў ёсьць марэнны хрыбет Блу-Айлэнд на скрайнім поўдні гораду. Дарога Лэйк-Шор-Драйв ляжыць уздоўж значнай часткі набярэжнай Чыкага. Некаторыя з паркаў, якія месьцяцца ўздоўж набярэжнай, улучаюць Лінкальн-парк, Грант-парк, Бэрнгэм-парк і Джэксан-парк. На даўжыны 42 км набярэжная налівае 24 грамадзкія пляжы. Большасьць вышынных камэрцыйных і жылых будынкаў гораду месьціцца блізка ад набярэжнай.

### Клімат

Горад пераважна разьмешчаны ў тыповым вільготным кантынэнтальным клімаце і мае чатыры выразна адрозныя сэзоны. Лета сьпякотнае і вільготнае, з частымі пэрыядамі сьпякоты. Сярэдняя тэмпэратура цягам содняў у ліпені складае , а максымальныя паказьнікі днём сягаюць . Звычайна ўлетку тэмпэратура дасягае ня менш за  цягам 17 дзён, прычым прыбярэжныя раёны застаюцца прахалоднымі, калі з возера дзьмуць вятры. Зімы адносна халодныя і сьнежныя. Здараюцца завеі, як, напрыклад, было ўзімку 2011 году. У горадзе назірваюцца шмат сонечных, але халодных дзён. Звычайная зімовая тэмпэратура ад сьнежня па сакавік складае блізу . Студзень і люты ўважаюцца за самыя халодныя месяцы. Палярны віхор у студзені 2019 году ледзь не ўсталяваў новы рэкорд холаду ў горадзе роўны , які быў усталяваны 20 студзеня 1985 году. Мерныя сьнегапады могуць цягнуцца да першага ці другога тыдня красавіка. Вясна і восень — мяккія, але кароткія сэзоны, звычайна зь нізкай вільготнасьцю. Тэмпэратура пункту расы ўлетку вагаецца ў сярэднім ад  у чэрвені да  у ліпені. Яна можа дасягаць амаль , як, напрыклад, гэта было ў час сквару ліпеня 2019 году.

Паводле зьвестак Нацыянальнай мэтэаралягічнай службы, найвышэйшы афіцыйны паказьнік тэмпэратуры ў Чыкага сягаў . Ён быў зафіксаваны 24 ліпеня 1934 году. У аэрапорце Мідўэй тэмпэратура дасягнула  за дзень да гэтага, а ў час сквару 1995 год убыў зафіксаваны паказьнік сьпякоты . Найніжэйшая афіцыйная тэмпэратура роўная , якая была зафіксаваная 20 студзеня 1985 году ў аэрапорце О’Гара. Большая частка ападкаў у горадзе трапляе з навальніцамі. У рэгіёне ўвесну і ўлетку часта бываюць моцныя навальніцы, якія могуць выклікаць град, моцныя разбуральныя вятры і часам тарнада. 6 траўня 1876 году цэнтар места пацярпеў ад тарнада, якое пасьля рушыла на возера Мічыган. Як і іншыя буйныя гарады, Чыкага мае зьяву гарадзкога цеплавога вострава ў сваіх межах, праз што горад і ягоныя прадмесьці маюць больш мяккі клімат, чым навакольныя сельскія раёны, асабліва ўначы і ўзімку. Блізкасьць да возера, як правіла, падтрымлівае ў прыбярэжным рэгіёне некалькі прахалоду ўлетку і робіць зіму больш загоднай, чым унутраныя часткі гораду і прадмесьці, аддаленыя ад возера. Паўночна-ўсходнія вятры ад зімовых цыклёнаў, якія адыходзяць на поўдзень ад рэгіёну, часам ствараюць зьяву як эфэкт возера.

## Спорт

## Транспарт
### Грамадзкі транспарт
Працу грамадзкага транспарту ў Чыкага і прыгарадах забясьпечваюць тры агенцтвы:

* CTA (Chicago Transit Authority) — Транспартная Адміністрацыя Чыкага кіруе другой па велічыні сыстэмай грамадзкага транспарту ў ЗША, якая ўлучае 152 аўтобусныя маршруты і 7 лініяў мэтрапалітэну. Штодня CTA перавозіць 1,4 мільёну пасажыраў: аўтобусы перавозяць каля мільёну пасажыраў штодня, яшчэ паўмільёна чалавек карыстаецца цягнікамі мэтро. Маршруты CTA ахопліваюць увесь Чыкага і 40 найбліжэйшых прыгарадаў. Блакітная і памяранцавая лініі цягнікоў CTA злучаюць цэнтар гораду з гарадзкімі аэрапортамі.
* Metra — сыстэма прыгараднага чыгуначнага паведамленьня, абслугоўвае Чыкага і шэсьць найбліжэйшых акругаў штату Іліной і паўночны захад штату Індыяна. Цягнікі Metra абслугоўваюць каля 200 чыгуначных станцыяў, разьмешчаных на 11 лініях.
* Pace — сыстэма прыгараднага аўтобуснага паведамленьня, абслугоўвае пераважна шэсьць прылеглых да Чыкага акругаў штата Ілінойс, а таксама некалькі маршрутаў у самім горадзе.

### Аэрапорты
Чыкага абслугоўваюць 2 буйныя аэрапорты і некалькі дробных. Аэрапорт  разьмешчаны гарадзкой рысай на захад ад Чыкага, хоць адміністрацыйна далучаецца да Чыкага. Гэта адзін з самых буйных аэрапортаў у сьвеце. Мае 4 тэрміналы: 1, 2, 3 — для ўнутрыамэрыканскіх авіялініяў, і пяты тэрмінал — міжнародны. Другі аэрапорт Мідўэй (Midway) значна меншы і разьмяшчаецца ў паўднёва-заходняй частцы гораду.

## Дадатковыя зьвесткі
* Чыкага — прызнаны цэнтар архітэктуры ЗША. 5 з 10 самых высокіх будынкаў у ЗША і 10 з 50 самых высокіх будынкаў у сьвеце знаходзяцца ў Чыкага, улучаючы другі паводле вышыні будынак ЗША — Ўіліс Таўэр.
* Аэрапорт О’Гара змагаецца з аэрапортам у Атланце за званьне самага загружанага аэрапорта ў сьвеце. Паводле статыстыкі ён займае другое месца ў сьвеце па колькасьці перавезеных пасажыраў.

## Асобы беларускай дыяспары
* Эдуард Будзька — беларускі публіцыст, грамадзкі дзяяч, каапэратар
* Чэслаў Будзька — беларускі грамадзкі дзяяч, настаўнік
* Язэп Варонка — беларускі палітычны дзеяч
* Мікола Дзямідаў — беларускі пэдагог, вайсковец
* Вацлаў Пануцэвіч — беларускі палітычны і рэлігійны дзяяч, гісторык
* Уладзімер Тарасевіч — беларускі грэка-каталіцкі біскуп
* Мікола Шчаглоў — беларускі кампазытар, музыколяг
* Янка Чарапук — беларускі грамадска-палітычны дзеяч

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 
* 

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйная старонка