Нацысцкая Нямеччына

**Нацы́сцкая Няме́ччына** (, *NS-Staat*), афіцыйна **Няме́цкі райх** (), з 1943&nbsp;— **Вяліканяме́цкі райх** (); таксама **фашы́сцкая Няме́ччына**, **гі́тлераўская Няме́ччына**&nbsp;— нямецкая дзяржава ў пэрыяд таталітарнай дыктатуры пад кіраўніцтвам Адольфа Гітлера й нацысцкай партыі ў 1933—1945 гадох. Назва **Трэці райх** (), што азначае «Трэцяе царства» альбо «Трэцяя імпэрыя», спасылалася на сьцьвярджэньне нацыстаў аб тым, што Нямецкі райх быў пераемнікам ранейшых Сьвятой Рымскай імпэрыі (800—1806) і Нямецкай імпэрыі (1871—1918). Трэці райх, які нацысты называлі **Тысячагадовым райхам** (), скончыўся ў траўні 1945 году, усяго праз 12 гадоў, калі хаўрусьнікі разграмілі Нямеччыну і ўвайшлі ў Бэрлін, скончыўшы Другую сусьветную вайну ў Эўропе.

## Паходжаньне тэрміну
Нямецкае слова «райх» () можа перакладацца і як дзяржава, і як імпэрыя. Стваральнікам панятку «Трэці райх» лічыцца нямецкі пісьменьнік і перакладчык Артур Мёлер ван дэн Брук, які прытрымліваўся нацыяналістычных поглядаў. Паводле гэтай канцэпцыі, Першым райхам была Сьвятая Рымская імпэрыя нямецкай нацыі. Яна існавала з 962 году, калі Отан I Вялікі быў абвешчаны імпэратарам у Саборы Сьвятога Пятра ў Рыме, што мусіла падкрэсьліваць пераемнасьць ад Рымскай імпэрыі, і прыпыніла сваё існаваньне ў 1806 годзе пасьля шэрагу паражэньняў, нанесеных ёй войскамі Напалеона. Другім райхам была Нямецкая імпэрыя, абвешчаная ў 1871 годзе падчас кіраваньня Вільгельма I Гагенцолерна і ліквідаваная ў выніку Лістападаўскай рэвалюцыі 1918 году. Трэці райх мусіў прыйсьці на зьмену кволай Ваймарскай рэспубліцы.

Гітлер пераняў ідэю Трэцяга райха ад Мёлера ван дэн Брука. Сам Мёлер ван дэн Брук асабіста сустракаўся з Гітлерам і застаўся пра яго высокага меркаваньня. У 1925 годзе Мёлер ван дэн Брук скончыў жыцьцё самагубствам.

Трэці райх нярэдка называюць «Тысячагадовым райхам» (). Гэтая назва ўвайшла ва ўжытак пасьля выступленьня Гітлера на партыйным зьезьдзе ў Нюрнбэргу ў верасьні 1934 году. «Тысячагадовы райх» Гітлера перагукаецца з хрысьціянскім містыцызмам. У прыватнасьці, тысячыгадовая дзяржава згадваецца ў Адкрыцьці Яна Багаслова.

На тлумачэньні гэтага ўрыўку заснавана вучэньне хіліязм. Адным зь яго яскравых прадстаўнікоў быў манах Ёахім Флёрскі, які жыў у XI стагодзьдзі і распрацаваў вучэньне пра тры царствы: Царстве Бога Айца, Царстве Бога Сына і Царстве Сьвятога Духа. Царства Сьвятога Духа і павінна было стаць тысячагадовым царствам. Лічыцца, што ідэі Ёахіма Флёрскага пра тры царствы аказалі ўплыў на Мёлера ван дэн Брука.

## Сымболіка
На нацысцкую сымболіку аказалі ўплыў нямецкі расісцкі нацыяналістычны рух фёлькішэ й арыясофія. Так, у 1919 годзе Фрыдрых Крон, сябра Таварыства Туле й «Germanenorden», распрацаваў арыґінальную вэрсію нацысцкай свастыкі й пачатковы дызайн сьцягу нацысцкага руху. Гэты сьцяг быў мадыфікаваны Адольфам Гітлерам і пазьней стаў сьцягам нацысцкай Нямеччыны. Руны таксама запазычываліся зь фёлькішэ.

У першай палове XX стагодзьдзя нацысцкая партыя шырока выкарыстоўвала графічны сымбалізм. Асноўным сымбалем стаў *Hakenkreuz* [хакэнкройц] ()&nbsp;— свастыка, якая таксама адлюстроўвалася на сьцягох, уключаючы дзяржаўны сьцяг нацысцкай Нямеччыны.

### Свастыка

Галоўным сымбалем нацыстаў была **свастыка**, якую новаствораная нацысцкая партыя афіцыйна прыняла ў 1920 годзе. Фармальным сымбалем партыі быў «Партайадлер» (, ад )&nbsp;— арол на вяршыні свастыкі.

Чорна-бела-чырвоны матыў заснаваны на колерах сьцягоў Нямецкай імпэрыі. Гэтая колеравая гама звычайна асацыявалася з анты-ваймарскімі нямецкімі нацыяналістамі пасьля падзеньня Нямецкай імпэрыі. Нацысты ганілі чорна-чырвона-залаты сьцяг Ваймарскай рэспублікі (сучасны сьцяг Нямеччыны).

Сёньня некаторыя краіны, такія як Аўстрыя, Беларусь Бразылія, Вугоршчына, Ізраіль, Кітай, Латвія, Летува, Нямеччына, Польшча, Расея, Украіна, Францыя й Чэхія забаранілі нацысцкую сымболіку, і ейная публічная дэманстрацыя ў неадукацыйных мэтах лічыцца крымінальным злачынствам. 9 жніўня 2018 году Нямеччына скасавала забарону на выкарыстаньне свастыкі й іншай нацысцкай сымболікі ў відэагульнях.  — сказала CTV кіраўнічая дырэктарка USK Элізабэт Сэкер. 

### Сьцяг

Іншым сымбалем нацыстаў былі партыйны й дзяржаўны сьцягі, афіцыйна дзяржаўны сьцяг называўся **die Hakenkreuzflagge** ([хакэнкройцфлягэ], )&nbsp;— чырвоны сьцяг з чорнай свастыкай на белым дыску. Гэты сьцяг выкарыстоўваўся пачаткова як сьцяг нацысцкай партыі пасьля ейнага заснаваньня. Пасьля прызначэньня Адольфа Гітлера канцлерам у 1933 годзе сьцяг быў прыняты ў якасьці абавязковага для выкарыстаньня, а *нацыянальным* стаў чорна-бела-чырвоны трохпалос Нямецкай імпэрыі.

#### Гісторыя
Пасьля адмовы ад многіх прапановаў і колераў, працэс выбару новага сьцягу быў апісаны Гітлерам наступным чынам:

Пасьля прызначэньня Гітлера канцлерам Нямеччыны 30 студзеня 1933 году чорна-чырвона-залаты трохкаляровы сьцяг быў скасаваны; пастанова ад 12 сакавіка ўстанавіла два легальных сьцяга: чорна-бела-чырвоны імпэрскі трохкаляровы нацыянальны сьцяг і сьцяг нацысцкай партыі.

15 верасьня 1935 году, праз год пасьля сьмерці райхспрэзыдэнта Паўля фон Гіндэнбурга, нацысцкі сьцяг стаў дзяржаўным сьцягам Нямеччыны. Адной з прычын зьмены мог быць «Брэменскі інцыдэнт» 26 ліпеня 1935 году, падчас якога група дэманстрантаў у Нью-Ёрку села на акіянскі ляйнэр SS Bremen, сарвала сьцяг нацысцкай партыі з дрэўка й кінула яго ў Гудзон. Калі амбасадар Нямеччыны выказаў пратэст, афіцыйныя асобы Злучаных Штатаў адказалі, што нямецкі нацыянальны сьцяг ня быў пашкоджаны, а толькі сымбаль палітычнай партыі. Новы закон аб сьцягу быў абвешчаны на штогадовым партыйным мітынгу ў Нюрнбэргу ў 1935 годзе, дзе Гэрман Гёрынг сьцьвярджаў, што стары чорна-бела-чырвоны сьцяг, хоць і ўшанаваны, але быў сымбалем мінулай эпохі й знаходзіцца пад пагрозай выкарыстаньня «рэакцыянэрамі».

Вэрсія сьцягу са зьмешчаным ад цэнтру дыскам са свастыкай выкарыстоўвалася ў якасьці грамадзянскага сьцягу на зарэгістраваных у Нямеччыны грамадзянскіх судах і выкарыстоўвалася ў якасьці гюйсу на ваенных караблях Крыгсмарынэ. Вядуцца спрэчкі наконт таго, ці зьяўляўся сьцяг са зьмешчаным ад цэнтра дыскам афіцыйным нацыянальным сьцягам з 1935 па 1945 год. Сьцяг з цэнтральным дыскам звычайна выкарыстоўваўся грамадзянскімі асобамі й нямецкімі ўзброенымі сіламі, акрамя флёту.

### Нацысцкае прывітаньне

**Нацысцкае прывітаньне**, таксама вядомае як **гітлераўскае прывітаньне** (Hitlergruß)&nbsp;— жэст, які выкарыстоўваўся ў якасьці прывітаньня й выконваўся выцягваньнем правай рукі ад пляча ў паветра з нахілам у 45 градусаў з выпрастанай далоньню. Звычайна чалавек, які салютаваў, казаў «Heil Hitler!», «Heil, mein Führer!» ці «Sieg heil!».

Прывітаньне было афіцыйна прынятае нацысцкай партыяй у 1926 годзе, хоць выкарыстоўвалася ўнутры партыі яшчэ ў 1921 годзе, каб сыгналізаваць паслухмянасьць лідэру партыі Адольфу Гітлеру й праслаўляць нямецкую нацыю (а пазьней і нямецкія ваенныя намаганьні). Прывітаньне было абавязковым для грамадзянскіх асобаў, але ў асноўным неабавязковым для вайскоўцаў, якія захавалі традыцыйнае ваеннае вітаньне да няўдаляга замаху на Гітлера 20 ліпеня 1944 году.

## Прапаганда

### Фольксґемайншафт

**Фольксґемайншафт** (ад &nbsp;— «народная супольнасьць», «народнае адзінства»)&nbsp;— ідэя, якая грунтавалася на паняцьці абʼяднаньня людзей па-за клясавымі падзеламі для дасягненьня агульнай нацыянальнай мэты й надзеі на тое, што нацыянальнае адзінства 

Ідэя фольксґемайншафт узьнікла падчас Першай сусьветнай вайны, а найбольшае распаўсюджваньне атрымала ўжо падчас дыктатуры NSDAP, аднак у нацысцкай Нямеччыне важным аспэктам быў *расавы*: сябрамі маглі быць толькі «людзі арыйскай крыві».

## Заўвагі

## Крыніцы


Катэгорыя:Дзяржавы Восі і іх хаўрусьнікі
Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы