Жыгімонт Стары

**Жыгімонт Стары**, **Жыгімонт I** (1 студзеня 1467 — 1 красавіка 1548) — вялікі князь літоўскі і кароль польскі (1506—1548). Пяты сын Казімера і Альжбеты Аўстрыйскай, унук Ягайлы.

## Імя

Зігімунд, Зігімунт, Зігісмунд або Зігісмонд, пазьней Зыгмунд, Зыгмант або Жыгмант (Sigimund, Sigimunt, Sigismund, Sigismondus, Siegmund, Zygmont, Żygmont) — імя германскага паходжаньня. Іменная аснова сіг- (зыг-, зег-) (імёны ліцьвінаў Зігібут, Зыгел, Зыгер; германскія імёны Sigibot, Sigel, Siger) паходзіць ад гоцкага і бургундзкага sigus 'перамога', а аснова -мунд- (-мунт-, -монт-) (імёны ліцьвінаў Монтгерд, Валімонт, Скірмунт; германскія імёны Mundgerd, Walmont, Sciremunt) — ад германскага *mundô 'рука, абарона, крэўнасьць' або гоцкага munds 'моц розуму, імкненьне', mundrs 'гарлівы, палкі'. Такім парадкам, імя Жыгімонт азначае «перамога гарлівасьці».

Адпаведнасьць імя Жыгімонт германскаму імю Sigimund сьцьвердзілі францускі лінгвіст-германіст Раймонд Шмітляйн, які на падставе шматгадовых дасьледаваньняў прыйшоў да высноваў пра германскае паходжаньне літоўскіх уласных імёнаў, і амэрыканскі лінгвіст Альфрэд Зэн.

Варыянты імя князя ў гістарычных крыніцах: *Sigmund*, *Sigismundus* (абодва 1506 год); *Жигимонт* (1514 год); *Великославному господарю королю Жикгимонту Казимировичу* (Валынскі кароткі летапіс); *король его милость полский, великий князь литовский Жикгимонт Казимерович… Жикгимонт Старый* (Баркулабаўскі летапіс).

## Біяграфія

Нарадзіўся ў Казяніцах Радамскага павету Каралеўства Польскага ў 1467 годзе; да ўступленьня на пасад насіў тытул князя Апельн і Глогаў. Атрымаў добрую адукацыю, валодаў некалькімі мовамі. Атрымаў ад старэйшага брата, караля Чэхіі і Вугоршчыны Уладзіслава II, Глогаўскае (з 1498 году) і Апольскае (з 1500 году) княствы ў Сылезіі, дзе набыў рэпутацыю разумнага і распарадчага кіраўніка. У 1504 годзе годзе прызначаны каралеўскім намесьнікам Сылезіі, пазьней Лужыцы.

Мянушку *Стары* набыў праз тое, што зрабіў сваім саўладцам — вялікім князем літоўскім (каранаваны ў 1529 годзе) і каралём польскім (каранаваны ў 1530 годзе) супольна з сабой свайго малога 10-гадовага сына, таксама Жыгімонта.

Выкліканы Аляксандрам у Вільню, адразу па ягоным пахаваньні быў абраны вялікім князем літоўскім (20 кастрычніка 1506 году), а потым, нягледзячы на апазыцыю сэнатараў з Малой Польшчы, на петрокаўскім сойме 8 сьнежня 1506 году — каралём польскім. Каранацыя адбылася ў Кракаве 24 сьнежня 1507 году.

### Нашчадкі
Двойчы браў шлюб. 18 лютага 1512 году ажаніўся з Барбарай Запольскай (Барбара Заполья, дачка вугорскага князя Стэфана Заполья; 1495—1515). У гэтым шлюбе нарадзіліся дзьве дачкі:
* Ганна (1515—1520)
* Ядвіга (1513—1573), з 1535 году другая жонка Яхіма II Гектара, курфюрста брандэнбурскага (1505—1571).

Па сьмерці першай жонкі 18 красавіка 1518 году пабраўся шлюбам з Бонай Сфорца, дачкой мілянскага гэрцага. У гэтым шлюбе нарадзіліся два сыны:
* Жыгімонт Аўгуст, вялікі князь літоўскі і кароль польскі;
* Альбрэхт;
і чатыры дачкі:
* Ізабэла Ягелонка (1519—1559) Яна Запольскі (Янош Заполья) (1487—1540), караля Вугоршчыны (1527—1540), князя трансыльваніі;
* Соф’я (1522—1575), жонка Генрыха V Малодшага, гэрцага браўншвэйг-вольфэнбютэльскага (1489—1568);
* Ганна Ягелонка (1523—1596), каралева польская, жонка князя Сяміградзьдзя Стэфана Баторыя, караля польскага (1576—1586);
* Кацярына Ягелонка (1526—1583), з 1562 году першая жонка Юхана III Ваза, караля Швэцыі, герцага Фінляндыі;

### Унутраная палітыка

Унутраная палітыка Жыгімонта Старога скіроўвалася на ўмацаваньне дзяржавы, але вайсковыя і фінансавыя рэформы, спробы вяртаньня каралеўскіх і вялікакняскіх маёнткаў, захопленых магнатамі, ня мелі значнага посьпеху. У 1537 годзе супраць Жыгімонта Старога і магнатаў узьняўся фэўдальны мяцеж польскай сярэдняй шляхты — так званая «Курыная вайна». Баярства ВКЛ дамаглося роўных правоў для ўсяго вышэйшага стану, быў уведзены адзіны кодэкс законаў для дзяржавы — Статут Вялікага Княства Літоўскага 1529 году.

Другая жонка, Жыгімонта Старога — Бона Сфорца (з 1518 году) — адыгрывала пры ім значную ролю ў палітычным жыцьці дзяржавы, намагалася забясьпечыць пасады ў Польшчы і ВКЛ свайму сыну Жыгімонту Аўгусту, ў 1522 годзе прайшло яго намінальнае абраньне другім вялікім князем літоўскім, а ў 1529 — другім каралём Польшчы.

### Замежная палітыка
Праводзіў актыўную замежную палітыку. У 1531 годзе ў змаганьні за Пакуцьце атрымаў перамогу над малдаўскім гаспадаром Пятром Рарэшам. Праводзячы антыгабсбурскую палітыку, склаў у 1524 годзе хаўрус з Францыяй і ў 1533 з Турэччынай. Мусіў весьці абарончыя войны з Маскоўскай дзяржавай — у 1507—1508, 1512—1522 і 1534—1537, у выніку якіх ВКЛ страціла Смаленск. Для адбіцьця нападаў крымскіх татараў ва Ўкраіне ўтварыў памежную варту зь мясцовых жыхароў — казакаў.

У час уладарства Жыгімонта Старога ў Польшчы і ВКЛ пашырылася Рэфармацыя ў розных плыняў, што спрыяла далейшаму ўздыму гуманізму і адукацыі.

У часе перамогі Рэфармацыі ў Прусіі згадзіўся на разцэркаўленьне маёмасьці, у прыватнасьці зямель, сэкулярызацыю Тэўтонскага ордэна і ўтварэньне на яго тэрыторыі васальнага ў адносінах да Каралеўства Польскага Прускага герцагства на чале з Альбрэхтам Гогенцолернам — сваім пляменьнікам. За Жыгімонтам Старым, па загадкавай сьмерці апошніх мазавецкіх князёў, у 1526—1529 гадох з Польшчай узьядналася Мазавецкае княства.

## Мова і культура

У сваёй лацінамоўнай грамаце Дарагічынскай зямлі (Вільня, 1516 год) адзначаў, што ў «*народнай літоўскай мове*» () судовыя выканаўцы называюцца «дзецкія» (*Dzieczkie*).

## Галерэя
### Творы малярства

Žygimont Stary. Жыгімонт Стары (1526).jpg|Невядомы мастак, 1526 г.
Žygimont Stary. Жыгімонт Стары (H. Dürer, 1530).jpg|H. Dürer, 1530 г.
Žygimont Stary. Жыгімонт Стары (XVI).jpg|Невядомы мастак, XVI ст.
Žygimont Stary. Жыгімонт Стары (L. Cranach, 1565).jpg|Л. Кранах малодшы, каля 1565 г.

Žygimont Stary. Жыгімонт Стары (1645).jpg|Невядомы мастак, каля 1645 г.
Žygimont Stary. Жыгімонт Стары (XVII).jpg|Невядомы мастак, XVII ст.
Žygimont Stary. Жыгімонт Стары (XVIII).jpg|Невядомы мастак, XVIII ст.
Žygimont Stary. Жыгімонт Стары (XVIII) (2).jpg|Невядомы мастак, XVIII ст.

Žygimont Stary. Жыгімонт Стары (XVIII) (3).jpg|Невядомы мастак, XVIII ст.
Žygimont Stary. Жыгімонт Стары (K. Aleksandrovič, XVIII).jpg|К. Александровіч, XVIII ст.
Žygimont Stary. Жыгімонт Стары (1750-63).jpg|1750—1763 гг.
Žygimont Stary. Жыгімонт Стары (1799).jpg|Невядомы мастак, 1799 г.

Žygimont Stary. Жыгімонт Стары (J. Smuglevič, 1822).jpg|Ю. Смуглевіч, 1822 г.
Žygimont Stary. Жыгімонт Стары (XIX).jpg|Невядомы мастак, XIX ст.
Žygimont Stary. Жыгімонт Стары (A. Lesser, 1830-84).jpg|A. Lesser, 1830—1884 гг.
Žygimont Stary. Жыгімонт Стары (M. Krajewski, 1866-70).jpg|М. Краеўскі, 1866—1870 гг.


### Графічныя партрэты

Žygimont Stary. Жыгімонт Стары (1549).jpg|Невядомы мастак, 1549 г.
Žygimont Stary. Жыгімонт Стары (1551).jpg|Невядомы мастак, 1551 г.
Žygimont Stary. Жыгімонт Стары (1555).jpg|Невядомы мастак, 1555 г.
Žygimont Stary. Жыгімонт Стары (1578).jpg|Невядомы мастак, 1578 г.

Žygimont Stary. Жыгімонт Стары (1594).jpg|А. Мыліюс, 1594 г.
Žygimont Stary. Жыгімонт Стары (1602).jpg|Невядомы мастак, 1602 г.
Žygimont Stary. Жыгімонт Стары (1605).jpg|Невядомы мастак, 1605 г.
Žygimont Stary. Жыгімонт Стары (1620).jpg|Невядомы мастак, 1620 г.

Žygimont Stary. Жыгімонт Стары (1684).jpg|Невядомы мастак, 1684 г.
Žygimont Stary. Жыгімонт Стары (A. Bozza, 1831).jpg|A. Bozza, 1831 г.
Žygimont Stary. Жыгімонт Стары (J. Aziambłoŭski, 1841).jpg|Ю. Азямблоўскі, 1831 г.
Žygimont Stary. Жыгімонт Стары (J. Ziankievič, 1852).jpg|Я. Зянкевіч, 1852 г.


### Пячаці і гербы

Žygimont Stary, Pahonia. Жыгімонт Стары, Пагоня (K. Kielisiński, 1841).jpg|Пячаць
Žygimont Stary, Pahonia. Жыгімонт Стары, Пагоня (1578).jpg|З дрэварыта 1578 г.
Žygimont Stary, Pahonia. Жыгімонт Стары, Пагоня (J. Matejko, 1875).jpg|Я. Матэйка, 1875 г.
Žygimont Stary, Pahonia. Жыгімонт Стары, Пагоня (B. Starzyński, 1875-1900).jpg|Б. Старжынскі, 1875—1900 г.


## Заўвагі

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Ягайлавічы
Катэгорыя:Кавалеры Ордэна Залатога руна
Катэгорыя:Пахаваныя ў Вавэльскай катэдры