Халопенічы

**Хало́пенічы** — мястэчка ў Беларусі, каля ракі Начы. Цэнтар сельсавету Крупскага раёну Менскай вобласьці. Насельніцтва на 2018 год — 1381 чалавек. Знаходзяцца за 34 км на поўнач ад Крупак, за 28 км ад чыгуначнай станцыі Крупкі (лінія Менск — Ворша); аўтамабільная дарога на Худаўцы.

Халопенічы — даўняе места гістарычнай Аршаншчыны (частка Віцебшчыны), колішняя сталіца графства. Да нашага часу тут захаваўся кляштар дамініканаў у стылі барока, помнік архітэктуры XVIII ст.

## Назва
На думку этнографа Адама Багдановіча, бацькі Максіма, тапонім Халопенічы мае скіфскае паходжаньне: ад хола ці гола — 'вада, возера' і пея — 'рака'. Згодна зь іншай вэрсіяй, у аснове назвы меркаваны балтыйскі гідронім Халапея з такім жа значэньнем (возера, утворанае рэчкай). Географ Вадзім Жучкевіч тлумачыў тапонім праз слова халоп.

Побач з сучаснай афіцыйнай назвай *Хало́пенічы* таксама ўжываецца варыянт *Халапе́нічы*.

## Гісторыя
### Вялікае Княства Літоўскае

Першы пісьмовы ўпамін пра Халопенічы (*Хлопавічы*) як уладаньне Фёдара Даўгоўдавіча ў Аршанскім павеце Вялікага Княства Літоўскага датуецца 1451 годам, калі вялікі князь Казімер надаў канцлеру Міхалу Кезгайлу 10 даньнікаў і 11 цяглых сялянаў у шэрагу вёсак Лукомскай воласьці. У 1594 годзе маёнтак перайшоў да Мальхера Шэмета, у 1610 годзе — Войцеха Дарагастайскага. З 1620 году Халопенічы знаходзіліся ў валоданьні роду Нонгартаў і налічвалі 37 двароў.

У 1620—1644 гадох мястэчка было цэнтрам маёнтку, уладаньнем Мікалая Млечкі. Захаваўся ягоны дзёньнік, у якім зьмяшчаюцца інвэнтар за 1620 год, плян панскага дому, апісаньне кухоннага начыньня, скаціны, гаспадарчых прыладаў, сьпіс рэчаў, падараваных грэка-каталіцкай царкве, лекарскія і кулінарныя рэцэпты. У 1638 годзе Мікалай Млечка збудаваў у Халопенічах касьцёл і заснаваў пры ім кляштар кармэлітаў. На 1669 год у мястэчку было 260 дымоў.

У 1670 годзе Халопенічы перайшлі да ваяводы амсьціслаўскага Мікалая Цеханавецкага, у 1670-я гады — да роду Халецкіх. У 1703 годзе Марцыян Дамінік Халецкі заснаваў тут кляштар дамініканаў і драўляны касьцёл (згарэў у 1844), у 1712 годзе — збудаваў новую царкву. З 1730-х гадоў Халопенічы знаходзіліся ў валоданьні роду Храптовічаў. На 1748 год частка маёнтку (116 двароў) належала Антонію Халецкаму.

Па першым падзеле Рэчы Паспалітай (1772 год), у выніку якога Ворша апынулася ў складзе Расейскай імпэрыі, Халопенічы атрымалі мескія правы і сталі сталіцай рэшты Аршанскага павету. Тут зьбіраліся павятовыя соймікі. У 1775 годзе Адукацыйная камісія адкрыла ў Халопенічах 3-клясную школу, само места налічвала 127 двароў. Паводле зьвестак на 1777 год тут было 78 двароў, штогод пачалі праводзіцца кірмашы. У 1783 годзе Яўхім Храптовіч надаў Халопенічам значныя эканамічныя правы, што спрыяла гаспадарчаму ўздыму і наплыву зьбеглых сялянаў зь іншым маёнткаў, у тым ліку з-за граніцы з Расейскай імпэрыяй. У 1784 годзе карныя расейскія войскі напалі на места дзеля захопу беглых.

### Пад уладай Расейскай імпэрыі

У выніку другога падзелу Рэчы Паспалітай (1793 год) Халопенічы апынуліся ў складзе Расейскай імпэрыі, дзе сталі цэнтрам воласьці Барысаўскага павету. У вайну 1812 году маёнтак Храптовічаў разрабавалі і разбурылі. У 1828 годзе ў Халопенічах збудавалі Прачысьценскую царкву, у 1840 годзе — заснавалі вінакурны завод. Па здушэньні вызвольнага паўстаньня (1830—1831) расейскія ўлады ў 1839 годзе зачынілі касьцёл, ліквідавалі кляштар дамініканаў. Толькі ў 1844 годзе тутэйшыя каталікі дамагліся дазволу аднавіць касьцёл. На 1844 год у Халопенічах дзеялі 2 юдэйскія школы, сынагога, царква, працавалі заезны дом і цагельны завод. 

У 1863 годзе з мэтай русіфікацыі краю расейскія ўлады адкрылі ў Халопенічах народную вучэльню (у 1892 годзе навучаліся 56 хлопчыкаў і 14 дзяўчынак). Па здушэньні нацыянальна-вызвольнага паўстаньня 1863—1864 гадоў мястэчка перастала быць прыватнаўласніцкім. 

На 1880 год у Халопенічах было 139 двароў, гаспадарскі драўляны двор, млын, касьцёл, царква, жыдоўская школа. У 1881 годзе адкрыўся валасны фэльчарскі пункт, запрацавала паравая машына, у 1898 годзе — паравы млын. Паводле вынікаў перапісу 1897 году, у Халопенічах дзеялі касьцёл і царква, працавалі народная вучэльня, лякарня, пошта, бровар, ільнопрадзільня, 15 крамаў, адбываліся 2 рэгулярныя кірмашы. На 1900 год — 255 двароў. У 1913 годзе адкрылася земская лякарня. На 1917 год — 413 двароў. 

За часамі Першай сусьветнай вайны ў лютым 1918 году Халопенічы занялі войскі Нямецкай імпэрыі.

### Найноўшы час
25 сакавіка 1918 году згодна з Трэцяй Устаўной граматай Халопенічы абвяшчаліся часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 году ў адпаведнасьці з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі яны ўвайшлі ў склад Беларускай ССР, у Барысаўскі павет («падраён») Менскага раёну. У 1924—1931 і 1935—1960 гадох Халопенічы былі цэнтрам раёну. На 1923 год у мястэчку налічвалася 413 двароў. У 1924 годзе адкрыліся 7-гадовая і жыдоўская школы, у 1928 годзе тут заснавалі арцель «Свая праца». у 1931 годзе — арцелі кравецкую «Новы шлях» і швацкую «Свабодная праца». Таксама працавалі паравы млын, электрастанцыя, дзіцячы сад. Дзеяў моладзевы клюб, пры ім — тэатар. 27 верасьня 1938 году паселішча атрымала афіцыйны статус пасёлку гарадзкога тыпу і стала цэнтрам пасялковага савету. У Другую сусьветную вайну з 1 ліпеня 1941 да 29 чэрвеня 1944 году Халопенічы знаходзіліся пад акупацыяй Трэцяга Райху. У 1950-я гады пачалі працаваць торфа- і хлебазавод. 

30 сьнежня 2009 году Халопенічы сталі цэнтрам сельсавету.


Chałopieničy, Vilenskaja, Daminikanski. Халопенічы, Віленская, Дамініканскі (1904).jpg|Вуліца Віленская. Касьцёл і кляштар дамініканаў, 1904 г.
Chałopieničy, Vilenskaja, Daminikanski. Халопенічы, Віленская, Дамініканскі (1910-19).jpg|Вуліца Віленская. Кляштар дамініканаў, да 1918 г.
Chałopieničy, Zamkavaja, Pračyścienskaja. Халопенічы, Замкавая, Прачысьценская (1900).jpg|Вуліца Замкавая. Прачысьценская царква, каля 1900 г.
Chałopieničy, Rynak. Халопенічы, Рынак (1918).jpg|Рынак. Местачкоўцы і царква, 1918 г.

Chałopieničy, Łapa. Халопенічы, Лапа (08.1903).jpg|Сядзіба, жнівень 1903 г.
Chałopieničy, Łapa. Халопенічы, Лапа (05.1904).jpg|Маёнтак, травень 1904 г.
Chałopieničy, Łapa. Халопенічы, Лапа (14.06.1904).jpg|Сядзіба, 14.06.1904 г.
Chałopieničy. Халопенічы (09.1905).jpg|Сядзіба, верасень 1905 г.


## Насельніцтва
### Дэмаграфія


ImageSize = width:auto height:130 barincrement:30
PlotArea = left:50 bottom:20 top:15 right:15
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
Colors =
  id:linegrey2 value:gray(0.9)
  id:linegrey value:gray(0.7)
  id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8)
  id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:3000
ScaleMajor = unit:year increment:1000 start:0 gridcolor:linegrey
ScaleMinor = unit:year increment:250 start:0 gridcolor:linegrey2
PlotData =
  color:cobar width:15
  bar:1844 from:0 till:702
  bar:1880 from:0 till:539
  bar:1897 from:0 till:2254
  bar:1923 from:0 till:2254
  bar:1917 from:0 till:1923
  bar:1923 from:0 till:1923
  bar:2002 from:0 till:1600
  bar:2006 from:0 till:1600
  bar:2010 from:0 till:1626
  bar:2018 from:0 till:1381
TextData=
  fontsize:10px pos:(10,195)
  text:



* **XIX стагодзьдзе**: 1844 год — 702 чал., у тым ліку шляхты 5, мяшчанаў 6, сялянаў 586, жыдоў 105; 1880 год — 539 чал. або 1014 чал.; 1897 год — 2254 чал.; 1900 год — 2196 чал.
* **XX стагодзьдзе**: 1917 год — 1923 чал.; 1923 год — 1923 чал.
* **XXI стагодзьдзе**: 2002 год — 1,6 тыс. чал.; 2005 год — 1,7 тыс.; 2006 год — 1,6 тыс.; 2009 год — 1495 чал. (перапіс); 2010 год — 1626 чал.; 2015 год — 1393 чал.; 2016 год — 1385 чал.; 2017 год — 1398 чал.; 2018 год — 1381 чал.

### Інфраструктура
У Халопенічах працуюць сярэдняя і музычная школы, дзіцячы дом, лякарня, дом культуры, 2 бібліятэкі, пошта.

## Забудова
### Вуліцы і пляцы

## Эканоміка
Прадпрыемствы машынабудаваньня, харчовай прамысловасьці.

## Турыстычная інфармацыя
### Славутасьці
У мястэчку стаіць помнік Адаму Багдановічу.
* Кляштар дамініканаў (1798)
* Могілкі юдэйскія
* Царква Прачыстай Багародзіцы (1863)

### Страчаная спадчына
* Касьцёл і кляштар кармэлітаў (1640)
* Кляштар марыявітак
* Сынагога

## Галерэя

Халопенічы. Былы кляштар дамініканцаў (03).jpg|Касьцёл дамініканаў
Kholopenichi.jpg|Старая і новая цэрквы
Халопенічы. Помнік у гонар адмены прыгону.jpg|Помнік у гонар скасаваньня прыгону
Халопенічы. Жыдоўскія могілкі (02).jpg|Юдэйскія могілкі


## Асобы
* Адам Багдановіч (1862—1940) — краязнавец, мовазнавец і фальклярыст; бацька Максіма Багдановіча
* Лукаш Семянюк (1880—1921) — беларускі вайсковец, удзельнік беларускага незалежніцкга руху.

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 
* 
* Малое Палесьсе. Гісторыка-краязнаўчы літаратурна-мастацкі альманах Друцка-Бярэзінскага Краю. — Крупкі, 2012. — 200 с.
* 
* 

## Вонкавыя спасылкі
* 

Катэгорыя:Халопеніцкі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Крупскага раёну
Катэгорыя:Мястэчкі Менскай вобласьці
Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XV стагодзьдзі