Францускі рэспубліканскі каляндар

**Францускі рэспубліканскі (рэвалюцыйны) каляндар** быў уведзены ў Францыі падчас францускай рэвалюцыі дэкрэтам Нацыянальнага канвэнту ад 5 кастрычніка 1793 году, скасаваны Напалеонам з 1 студзеня 1806 году. Каляндар быў распрацаваны адмысловай камісіяй пад кіраўніцтвам Жыльбэра Рома і азначаў парыў з традыцыямі, дэхрысьціянізацыю і «натуральную рэліґію», асацыяваную з прыродай.

## Структура
Першы год рэвалюцыі, 1792, быў абвешчаны пачаткам эры. Эра «ад каляд Хрыстова» і пачатак году зь 1 студзеня касаваліся. Адлік гадоў пачынаўся з 22 верасьня 1792 году, даты скасаваньня каралеўскай улады і абвяшчэньня рэспублікі, якая ў той год супала з днём восеньскага раўнадзенства. Наступныя гады пачыналіся апоўначы таго дня, на які даводзіўся момант восеньскага раўнадзенства (па сярэднім парыскім часе). Год падзяляўся на 12 месяцаў па 30 дзён. Пакінутыя 5 ці 6 дзён году зваліся *санкулятыдамі*. Кожны дзень году таксама атрымаў адмысловыя назвы. Назвы месяцаў і дзён былі прапанаваныя дэпутатам Канвэнту Фабром д’Эглянтынам і, таксама як у сучасным беларускім календары, былі злучаны з прыроднымі зьявамі. Назвы месяцаў былі сканструяваны з францускіх, лацінскіх і грэцкіх каранёў (напрыклад, «фруктыдор» — «які дорыць плады», ад  «плён» і  «дарунак», «прэрыяль» — «месяц сенажацяў», ад  «сенажаць»). Назвы 360 дзён (акрамя санкулятыд) насілі імёны зьяваў прыроды, расьлінаў, жывёл, напрыклад,  «карова»,  «рабарбар»,  «морква». Функцыянальна назвы дзён былі аналяґічныя ранейшым імёнам сьвятых у сьвятцах; у прыватнасьці, бацькам часам рэкамэндавалася зваць дзяцей, якія нарадзіліся ў гэтыя дні, Ваш (Каровай), Карот (Морквай) і да т. п., хоць рэальна гэтых рэкамэндацый прытрымліваліся рэдка, і наогул індывідуальныя назвы дзён, у адрозьненьне ад назваў месяцаў і дзён дэкады (гл. ніжэй), фактычна не ўжываліся.

Замест тыдня была ўведзена дэкада; гэты крок вынікаў агульнай тэндэнцыі рэвалюцыянэраў да пераходу на дзесятковыя адзінкі (тады ж была ўведзена мэтрычная сыстэма мер і дзяленьне прамога куту на 100 град замест 90 градусаў), а таксама спрыяў дэхрысьціянізацыі (нядзелі і, у прыватнасьці, Вялікдзень, Ушэсьце, Сёмуха звычайна траплялі на працоўныя дні). Дням дэкады, па ўзоры францускіх назваў дзён тыдня — lundi, mardi… — былі дадзены «нумарныя» назвы, ад primidi да decadi; decadi лічыўся выходным днём, аналяґічна нядзелі. Месяц складаўся, такім чынам, з трох дэкад.

Рэспубліканскі каляндар быў адноўлены падчас Парыскай камуны і дзейнічаў з 18 сакавіка па 28 траўня 1871 году. Пасьля гэтага зноў быў уведзены грыгарыянскі каляндар.

## Высакосныя гады
Чатырохгадовы пэрыяд паўтаранасьці высакосных гадоў атрымаў адмысловае найменьне «франсіяда» (), хоць паводле першапачатковай вэрсіі календара ён павінен быў звацца «алімпіядай» (). Апошні (высакосны) год франсыды зваўся *сэкстыль* (), тым самым пазначаючы, што ў ім шэсьць санкулятыд. Слова *sextile* павінна было выцесьніць састарэлае *bissextile* (высакосны).

Аднак выразнай сыстэмы вызначэньня высакоснасьці году прапанавана не было. Паводле афіцыйнага вызначэньня, высакосныя гады павінны былі быць разьмеркаваныя такім чынам, каб на даўгаце Парыжа восеньскае раўнадзенства даводзілася на першы дзень месяца вандэм’ер, такім чынам, была б дасягнута ідэальная дакладнасьць календара. Вызначаць то, якія менавіта гады зьяўляюцца высакосныя, павінна была Парыская абсэрваторыя. Так, высакоснымі сталі 3-і, 7-ы і 11-ы гады, таксама павінны імі былі стаць 15-ы і 20-ы гады (гэта значыць са скокам у пяць гадоў замест чатырох). Аднак, астраномы сапхнуліся з тым, што яны ня могуць прадказаць, на які дзень выпадзе восеньскае раўнадзенства ў аддаленай будучыні (так, раўнадзенства 144 году павінна было супасьці з паўноччу, і было незразумела, да якога з двух дзён яго вынікала аднесьці).

## Месяцы
* Восень
** Вандэм’ер () (22 верасьня — 21 кастрычніка) — месяц збору вінаграду
** брумэр () (22 кастрычніка — 20 лістапада) — месяц туманоў
** фрымэр () (21 лістапада — 20 сьнежня) — месяц замаразак
* Зіма
** нівоз () (21 сьнежня — 19 студзеня) — месяц сьнегу
** плювіёз () (20 студзеня — 18 лютага) — месяц дажджу
** вантоз () (19 лютага — 20 сакавіка) — месяц ветру
* Вясна
** жэрміналь () (21 сакавіка — 19 красавіка) — месяц прарастаньня
** флярэаль () (20 красавіка — 19 траўня) — месяц красаваньня
** прэрыяль () (20 траўня — 18 чэрвеня) — месяц сенажацяў
* Лета
** мэсыдор () (19 чэрвеня — 18 ліпеня) — месяц жніва
** тэрмідор () (19 ліпеня — 17 жніўня) — месяц сьпякоты
** фруктыдор () (18 жніўня — 16 верасьня) — месяц пладоў

Месяцы таксама суадносіліся са знакамі задыяку.

## Дні дэкады
* прыміды () — 1-ы дзень дэкады
* дўоды () — 2-і дзень дэкады
* трыды () — 3-і дзень дэкады
* кварціды () — 4-ы дзень дэкады
* кўінтыды () — 5-ы дзень дэкады
* сэкстыды () — 6-ы дзень дэкады
* сэптыды () — 7-ы дзень дэкады
* актыды () — 8-ы дзень дэкады
* наніды () — 9-ы дзень дэкады
* дэкады () — 10-ы дзень дэкады

Грамадзянам прапанавалася самім вызначыць, колькі і якія з гэтых дзён будуць для іх выходнымі. Але для дзяржслужачых усталёўваўся толькі адзін выходны дзень — дэкады.

## Санкулятыды

# Дзень Доблесьці/Дабрадзейнасьць () — 17 верасьня
# Дзень Таленту () — 18 верасьня
# Дзень Працы () — 19 верасьня
# Дзень Меркаваньняў () — 20 верасьня
# Дзень Узнагарод () — 21 верасьня
# Дзень Рэвалюцыі () (у высакосныя гады напярэдадні раўнадзенства)

Само слова «санкулятыды» () утворанае ад санкулётаў.

## Дні году
Падобна таму, як у рымска-каталіцкім календары шматлікія дні былі прысьвечаныя сьвятым, кожны дзень рэспубліканскага календара быў злучаны з жывёлай (дні, якія сканчаюцца на 5), прыладай працы (на 0), расьлінай ці мінэралам (астатнія дні).

### Восень

### Зіма

### Вясна

### Лета

## Новыя адзінкі часу

Нароўні зь дзесятковымі мерамі даўжыні, аб’ёму і вагі, былі таксама ўведзены дзесятковыя адзінкі часу. Кожны дзень падзяляўся на 10 гадзін, гадзіна на 100 хвілін, а хвіліна на 100 сэкунд. 10 дзён складалі дэкаду.

## Глядзіце таксама
* Савецкі рэвалюцыйны каляндар
* Дзесятковы час

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Францускі рэспубліканскі каляндар і дзесятковы час анлайн
* Каляндар на CCXIII год (з найменьнямі дзён і адпаведнасьцю 2004-му году)


Катэгорыя:Зьявіліся ў 1793 годзе