Глуск

**Глуск** — мястэчка ў Беларусі, на рацэ Пцічы. Адміністрацыйны цэнтар Глускага раёну Магілёўскай вобласьці. Насельніцтва на 2018 год — 7138 чалавек. Знаходзіцца за 170 км на паўднёвы захад ад Магілёва, за 33 км ад чыгуначнай станцыі Ратміравічы (лінія Бабруйск — Рудабелка). Аўтамабільныя дарогі злучаюць мястэчка з Бабруйскам, Старымі Дарогамі, Рудабелкай, Любаньню.

Глуск — мястэчка на гістарычнай Случчыне (частка Наваградчыны) каля мяжы з Панізоўем, колішняя сталіца графства, старажытны замак Вялікага Княства Літоўскага. Сярод мясцовых славутасьцяў вылучаўся збудаваны ў стылі барока комплекс кляштару бэрнардынаў з касьцёлам Сьвятой Ганны, помнік архітэктуры XVII ст., зруйнаваны супольнымі намаганьнямі расейскіх і савецкіх уладаў.

## Назва
На думку географа Вадзіма Жучкевіча, тапонім Глуск утварыўся ў выніку трансфармацыі словаў «глух», «глуш».

## Гісторыя

### Вялікае Княства Літоўскае
Назва «Глуск» у пісьмовых крыніцах пачынае сустракацца з другой паловы XV ст. Першым гаспадаром вотчыны з цэнтрам Стары Глуск (з XIX ст. — Гарадок) быў Юры Гальшанскі. Па яго сьмерці ўладаньні падзялілі паміж сабой спадкаемцы. Каля 1520 году Юры Гальшанскі-Дубровіцкі выдзяліў сваю частку ў асобнае ўладаньне з цэнтрам у Глуску Дубровіцкім, які ўпершыню ўпамінаецца ў 1522 годзе ў каралеўскім прывілеі на заснаваньне замка.

У 1525 годзе Глуск атрымаў ад вялікага князя Жыгімонта Старога прывілей на правядзеньне кірмашоў. Па сьмерці Юрыя Гальшанскага-Дубровіцкага паселішчам валодалі спачатку ягоныя сыны Януш і Ўладзімер, потым Сямён, якія ўсе сышлі беспатомнымі. У 1558 годзе ўсю рухомую і нерухомую маёмасьць князёў Гальшанскіх-Дубровіцкіх падзялілі паміж дочкамі Юрыя — князёўнамі Гальшанскімі Настасьсяй Заслаўскай і Соф’яй Палубінскай. Гэты падзел замацаваны лістом Жыгімонта Аўгуста ад 23 траўня 1558 году. Па сьмерці Настасьсі ў 1561 годзе ейная доля перайшла ўнукам Янушу і Міхаілу Заслаўскім, якія праз 10 гадоў саступілі палову сваёй часткі цётцы Ганьне Чартарыйскай, дачцэ княгіні Настасьсі, якая ў 1581 годзе выкупіла ў пляменьнікаў і іх палову. Згодна з адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформай 1565—1566 гадоў Глуск увайшоў у Наваградзкі павет (Слуцкае княства) Наваградзкага ваяводзтва. У 1568 годзе Ян Хадкевіч атрымаў тытул «графа на Шклове, Быхаве, Мышы і Глуску». На 1571 год у мястэчку было 124 дамы і 12 крамаў.

У канцы XVI ст. Глускам супольна валодалі Палубінскія, і Чартарыйскія. У 1626 годзе М. Ю. Чартарыйскі прадаў сваю частку Глуску К. А. Палубінскаму, які стаў адзіным яго ўладальнікам. На 1638 год у мястэчку было 7 вуліцаў і 332 пляцы. У вайну Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай у сакавіку 1655 году Глуск «агнём і мячом датла» разбурылі казакі, па вайне ўлады Вялікага Княства Літоўскага вызвалілі мястэчка ад падаткаў тэрмінам на 10 гадоў. Па пажары замак, умацаваны гароднямі, у 1670-х гадох ператварылі ў замак зь землянымі валамі і пяцьцю бастыёнамі. У 1667 годзе князь Палубінскі заснаваў у мястэчку кляштар бэрнардынаў. У 1672—1677 гадох у Глуску жыў гравёр А. Тарасевіч, які меў тут сваю майтэрню. У 1673 годзе мястэчка атрымала паўторнае вызваленьне ад падаткаў яшчэ на 12 гадоў. Па сьмерці князя Палубінскага Глуску перайшоў да ягонай дачкі Ганны, жонцы Дамініка Мікалая Радзівіла. З гэтага часу і да канца XVIII ст. мястэчка знаходзілася ў валоданьні Радзівілаў, за якімі Глуская воласьць мела назву «графста». На 1727 год у Глуску было 36 крамаў, у сярэдзіне XVIII ст. — 320 двароў. Пабудовы разьмяшчаліся на 12 вуліцах, сярод якіх былі дарогі на Менск, Слуцак, Мазыр, Бабруйск. Кампазыцыйным цэнтрам зьяўляўся 12-кутны Рынак, дзе разьмяшчаліся драўляныя Ўваскрасенская і Траецкая цэрквы, 47 крамаў і 25 камораў, якія ўтваралі замкнёныя гандлёвыя рады. Існавала прадмесьце Карпілаў, разьмешчанае на скрыжаваньні 2 дарог. У 1775 годзе Глуск пацярпеў ад пажару. У 1791 годзе ён увайшоў у Случарэцкі павет Наваградзкага ваяводзтва.


Church of Bernardine (Hlusk) XVIII.jpg|Касьцёл бэрнардынаў і бастыённы замак, XVIII ст.
Hłusk, Bernardynski. Глуск, Бэрнардынскі (1833).jpg|Касьцёл і кляштар бэрнардынаў, абмеры 
Hłusk. Глуск (1833) (2).jpg|Касьцёл і кляштар бэрнардынаў, 1833 г.
Hłusk, Bohajaŭlenskaja. Глуск, Богаяўленская (D. Strukov, 1864-67).jpg|Крыж з царквы. Д. Струкаў, 1864 г.


### Пад уладай Расейскай імпэрыі
У выніку другога падзелу Рэчы Паспалітай (1793 год) Глуск апынуўся ў складзе Расейскай імпэрыі, у Бабруйскім павеце. На 1798 год тут было 143 двары, замак, 2 касьцёлы, 3 царквы, гаспадарскі двор, 48 крамаў, паштовая станцыя, працаваў медналіцейны завод. З 1800 году маёнтак знаходзіўся ў валоданьні графа Юдзіцкага, пазьней перайшоў да Бжастоўскіх. 

У 1861 годзе ў Глуску было 430 двароў, мураваныя касьцёл і кляштар, 2 драўляныя цэрквы, 5 малітоўных дамоў. У 1885 годзе ў мястэчку працавалі 5 скураных заводаў і 82 крамы. Паводле вынікаў перапісу 1897 году, у Глуску было 675 двароў; працавалі 2 расейскія народныя вучэльні, царкоўнапрыходзкая школа, лячэбніца, паштова-тэлеграфная кантора, 125 крамаў, 9 заезных дамоў, 3 медаварні; дзеялі 2 цэрквы, касьцёл, 5 сынагог. На 1907 год — 870 двароў.

За часамі Першай сусьветнай вайны ў лютым 1918 году Глуск занялі войскі Нямецкай імпэрыі.

### Найноўшы час
25 сакавіка 1918 году згодна з Трэцяй Устаўной граматай Глуск абвяшчаўся часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 году згодна з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі ён увайшоў у склад Беларускай ССР. З жніўня 1919 да 12 ліпеня 1920 году Глуск займалі польскія войскі. У 1921 годзе ў мястэчку пачалі працаваць аптэка і тэлеграф, у 1922 годзе — 7-гадовая школа, хата-чытальня і вэтэрынарны пункт, у 1923 годзе — лякарня. 17 ліпеня 1924 году Глуск стаў цэнтрам раёну (у 1962—1966 гадох уваходзіў у склад Бабруйскага раёну). З 1927 году пачала працаваць мэтэаралягічная станцыя, з 1929 году — народны дом. З прадпрыемстваў найбольш значнымі былі паравы і вадзяны млыны, электрастанцыя, стужкавая (269 работнікаў), абутковая (57 работнікаў) і кравецкая (70 работнікаў) арцелі. 17 верасьня 1938 году Глуск атрымаў афіцыйны статус гарадзкога пасёлку. У Другую сусьветную вайну з 27 чэрвеня 1941 да 26 чэрвеня 1944 году мястэчка знаходзілася пад акупацыяй Трэцяга Райху.

У 1944 годзе ў Глуску пачалі працаваць 2 электрастанцыі, 2 паравыя млыны, 2 лесапільні, ваўначоска і сукнавальня, аднавілі працу гарбарны завод, лякарня, амбуляторыя, аптэка. У 1956 годзе адбыўся ўвод у эксплюатацыю плодаагародніннага, у 1971 годзе — масласырзавода, у 1975 годзе — мэблевай фабрыкі.


Hłuski zamak, Bernardynski. Глускі замак, Бэрнардынскі (1930-39).jpg|Касьцёл бэрнардынаў, 
Hłuski zamak. Глускі замак (1914).jpg|Касьцёл, 1914 г.
Hłusk, Mienskaja. Глуск, Менская (1901-17).jpg|Менская вуліца, удалечыні касьцёл, да 1918 г.
Hłuski zamak, Bernardynski. Глускі замак, Бэрнардынскі (1920).jpg|Пахаваньне жаўнера каля касьцёла, 1920 г.

Hłusk, Babrujskaja. Глуск, Бабруйская (1901-17).jpg|Бабруйская вуліца, 
Hłusk, Handlovaja. Глуск, Гандлёвая (1901-17).jpg|Гандлёвая вуліца, да 1918 г.
Hłusk, Rynak. Глуск, Рынак (1919).jpg|Рынак, удалечыні царква, 1919 г.
Hłusk, Carkoŭnaja, Vaskrasiensakaja. Глуск, Царкоўная, Васкрасенская (1944-49).jpg|Царква, да 1950 г.


## Насельніцтва

### Дэмаграфія


ImageSize = width:auto height:160 barincrement:29
PlotArea = left:50 bottom:20 top:15 right:15
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
Colors =
  id:linegrey2 value:gray(0.9)
  id:linegrey value:gray(0.7)
  id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8)
  id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:9000
ScaleMajor = unit:year increment:2500 start:0 gridcolor:linegrey
ScaleMinor = unit:year increment:500 start:0 gridcolor:linegrey2
PlotData =
  color:cobar width:15
  bar:1727 from:0 till:673
  bar:1798 from:0 till:1336
  bar:1861 from:0 till:3278
  bar:1882 from:0 till:5000
  bar:1897 from:0 till:4778
  bar:1911 from:0 till:6680
  bar:1939 from:0 till:5125 
  bar:1970 from:0 till:5000
  bar:1977 from:0 till:6400
  bar:1995 from:0 till:8600
  bar:2006 from:0 till:7700
  bar:2009 from:0 till:7500
  bar:2018 from:0 till:7138
TextData=
  fontsize:10px pos:(10,195)
  text:



* **XVIII стагодзьдзе**: 1727 год — 673 чал.; 1798 год — 1336 чал.
* **XIX стагодзьдзе**: 1861 год — 3278 чал.; 1864 год — каля 3 тыс. чал.; 1882 год — каля 5 тыс. чал.;1897 год — 4778 чал.
* **XX стагодзьдзе**: 1911 год — 6680 чал.; 1924 год — 4600 чал.; 1939 год — 5125 чал.; 1970 год — 5 тыс. чал.; 1977 год — 6,4 тыс. чал.; 1995 год — 8,6 тыс. чал.
* **XXI стагодзьдзе**: 2006 год — 7,8 тыс. чал.; 2008 год — 7,6 тыс. чал.; 1 студзеня 2009 год — 7,5 тыс. чал.; 2016 год — 7233 чал.; 2017 год — 7152 чал.; 2018 год — 7138 чал.

### Адукацыя
У Глуску працуюць 3 сярэднія, санаторная школа-інтэрнат, школа мастацтваў.

### Мэдыцына
Мэдычнае абслугоўваньне насельніцтва ажыцьцяўляе местачковая лякарня.

### Культура
Дзеюць дом культуры, 2 бібліятэкі.

### Мас-мэдыя
У мястэчку выдаецца раённая газэта «Радзіма».

## Забудова
### Плян
Па апошняй вайне ў Глуску галоўным чынам будаваліся драўляныя хаты сядзібнага тыпу. Пазьней, паводле генэральнага пляну сфармаваліся паўночная жылая і паўднёвая прамысловая зоны, дзе ў наш час працуюць 8 прадпрыемстваў.

### Вуліцы і пляцы

Таксама ў Глуску існавалі Бабруйская вуліца і пляц Рынак.

## Эканоміка
Прадпрыемствы харчовай, дрэваапрацоўчай прамысловасьці.
* Глуская філія ААТ «Асіповіцкі малочны камбінат»
* ЗАТ «Глускдрэў»
* ПУП «Глускі камбінат каапэратыўнай прамысловасьці»

## Турыстычная інфармацыя

### Інфраструктура
Спыніцца можна ў гатэлі «Глуск».

### Славутасьці
* Забудова гістарычная (канец ХІХ — пачатак ХХ ст.; фрагмэнты)
* Замчышча (XVI—XVII стагодзьдзі)
* Могілкі юдэйскія

### Страчаная спадчына
* Замак (XVI—XVІI стагодзьдзі)
* Касьцёл Сьвятой Ганны і кляштар бэрнардынаў (1662)
* Кляштар марыявітак
* Царква Божага Яўленьня (XVI ст.)
* Царква могілкавая (1900)
* Царква Ўваскрасеньня Хрыстова (1898)

## Галерэя

Hlusk bernardine church 01.jpg|Падмуркі касьцёла
Hlusk Castle 01.jpg|Паўночна-заходняя курціна фартэцыі
Hlusk Castle 03.jpg|Рэшткі паўднёвага землянога бастыёна
Hulsk 05.jpg|Гістарычная забудова

Hulsk 08.jpg|Даўняя камяніца
Hulsk 01.jpg|Мяшчанская забудова
Hulsk_04.jpg|Вуліца мястэчка
Hulsk 06.jpg|Вуліца


## Асобы
* Янка Бобрык (1905—1942) — беларускі паэт
* Сяргей Грахоўскі (1913—2002) — беларускі паэт
* Аляксандар Тарасевіч (XVIІ — пач. XVIІІ стагодзьдзя) — гравёр і мастак

## Заўвагі

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 
* Ганецкая І. Глускі замак: гісторыя аднаго помніка ў асобах // Беларускі гістарычны часопіс. — 2006. — № 9. — С. 22—29.
* Ганецкая І., Дубіцкая Н., Дучыц Л., Крывальцэвіч М., Лашанкоў М., Ярашэвіч А. Глуская зямля: дыялог з гісторыяй. — Глуск, 1999.
* 
* 
* 

## Вонкавыя
* 
*