open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Бручка

**Бру́чка, гры́жына** () — двухгадовая караняплодная расьліна роду капуста сямейства капуставых.

У першы год разьвіваецца разетка лісьця і мясісты караняплод, на другі — кветаноснае сьцябло і насеньне. Кветкі залаціста-жоўтыя ў гронках. Караняплоды круглыя, авальныя або сплюшчаныя, жоўтага ці жоўта-белага колеру, утрымліваюць 10—16% сухіх рэчываў, да 2% бялку, да 1,5% клятчаткі, 5—10% цукроў, мінеральныя рэчывы (калій, кальцый, натрый, фосфар, магній), карацін, вітаміны B1, B2, і асабліва C — да 30 мг %. Бручка вельмі падобная да рэпы, адрозьніваецца ад яе канцэнтрычнымі зубчастымі «шрамамі» вакол сьцябла. Своеасаблівы смак і пах бручкі (лепш выражаны ў старых караняплодаў) абумоўленыя эфірнымі алеямі. Адзін з самых трывалых пры захоўваньні караняплодаў, да таго ж вітамін С у бручцы амаль не разбураецца пры варцы, што робіць яе вельмі каштоўнай узімку. Раней гэтая асаблівасьць бручкі была добра вядомай у Беларусі, дзе зь яе ўзімку гатавалі грыжанку. Дыетычныя якасьці бручкі асабліва прыдатныя пры цукровым дыябеце і празьмернай вазе (добра паглынае тлушч). З сырой бручкі гатуюць салаты — найлепей з хрэнам, цыбуляй і зелянінай, запраўленыя сьмятанай або маянэзам; з варанай — супы (малочныя і мясныя), другія стравы (бручка, фаршыраваная тварагом, бручка ў сьмятане, пюрэ з бручкі). Можна гатаваць тыя самыя стравы, што і з морквы; у габрэйскай кухні зь яе гатавалі салодкую страву, падобную да цымусу.

У Сярэднявеччы і раньнім Новым часе бручку вырошчвалі пераважна ва Ўсходняй Эўропе, а таксама ў Скандынавіі, адкуль яе ў канцы XVIII стагодзьдзя запазычылі заходнія эўрапейцы (па-ангельску бручка называецца *swede* — «швэдка»). Адносна танная і даступная, бручка была важным прадуктам харчаваньня ў абедзьве сусьветныя вайны, але гэта сапсавала яе рэпутацыю, і ў наш час яна рэдка ўжываецца ў ежу.

## Літаратура

Катэгорыя:Капуста
Катэгорыя:Бацьвіньне
Катэгорыя:Флёра Эўразіі
Катэгорыя:Караняплоды
Катэгорыя:Віды, апісаныя ў 1753 годзе
Грыжанка

**Грыжа́нка** ( — бручка) — традыцыйная літоўская (беларуская) і жамойцкая (летувіская) страва, суп з бручкі.

Найчасьцей забельвалася малаком — такая грыжанка гатавалася пераважна ўзімку. Часта ў грыжанку дзеля «путранасьці» (мучністасьці) дадавалася бульба. Як правіла, у адрозьненьне ад аналягічных страваў з морквы, гарбузу і г. д., бручка ў грыжанцы не расьціралася ў пюрэ, а заставалася нарэзанай кубікамі. У асобных выпадках грыжанка магла гатавацца і зь мясам, а не малаком. Была важнай крыніцай вітаміну C (амаль не разбураецца пры варцы бручкі) ў зімовым харчаваньні.

## Літаратура
* 

Катэгорыя:Беларускія супы
Катэгорыя:Літоўская кухня
Катэгорыя:Летувіскія супы
Катэгорыя:Стравы з гародніны
Дзічына

**Дзічына** — птушкі і зьвяры, якіх здабываюць паляваньнем і мяса якіх ідзе ў ежу.

Дзічыну падзяляюць на птушыную (баравую, ці лясную, вадаплаўную, балотную, палявую і стэпавую) і чатырохногую (пераважна зайцы і капытныя). На Беларусі водзяцца: з чатырохногай дзічыны — лось, дзік, алень, эўрапейская казуля, заяц-русак; з баравой — глуўэц, цецярук, рабчык, вяхір, клінтух, слонка; з вадаплаўнай — гусі, качкі, паганкі, крахалі, лысуха; з балотнай і лугавой — бакас, дупель, драч, бугаі, кулікі, пастушкі і чаплі і іншыя; з палявой і стэпавай — перапёлка, шэрая курапатка. Паляваньне на рэдкія, зьнікаючыя і асабліва каштоўныя віды дзічыны забаронена або дазваляецца па ліцэнзіях (зубр, лось, дзік, белая курапатка, казулі, высакародны алень, глушэц).

Даўней багацьце жывёльнага сьвету Беларусі дазваляла прывілеяваным пластам грамадзтва мець значна больш разнастайнае, чым сёньня, мэню: храпы і губы лася, зразы з аленіны, паляндвіца з сарны, штука мяса з зубровай пячонкі, курапаткі «ў сьнезе» і г. д. задавальнялі патрэбу шляхты ў пысе і славе, але абумовілі ўрэшце рэшт рэзкае зьмяншэньне колькасьці або зьнікненьне многіх відаў жывёлы. Яшчэ ў XVII стагодзьдзі быў цалкам вынішчаны тур; у XIX стагодзьдзі многія віды дробных птушак; (амялушкі, рабіньнікі) былі пастаўленыя на мяжу зьнікненьня.

Дзічына мае больш шчыльную структуру і цёмную афарбоўку, зьмяшчае больш бялку і значна менш тлушчу, чым мяса свойскай жывёлы. Часта мае спэцыфічны гаркаваты, смалісты прысмак (калі-некалі яго ўдасканальваюць, выкарыстоўваючы ягады ядлоўцу). Тлушч адкладаецца пераважна вакол нырак і мае востры, спэцыфічны смак і таму выдаляецца, як і вантробы дзічыны. Недахоп тлушчу трэба кампэнсаваць перад тэрмічнай апрацоўкай, дадаючы сала, шмалец і г. д. (глядзіце бардзіраваньне, шпігаваньне). Дзічыну належыць рупліва абяскрывіць і перад тэрмічнай апрацоўкай даць як сьлед вылежацца, а ў многіх выпадках і замарынаваць, каб мяса не было занадта жорсткім.

Дзікую птушку часьцей за ўсё смажаць, часам тушаць або запякаюць з рознымі соўсамі. Халодныя стравы і закускі са смажанай дзічыны падаюць пад маянэзам, з разнастайнымі марынадамі з садавіны і гародніны. Скрылікі халоднай дзічыны дадаюць у салаты. Першыя стравы з птушкі гатуюць рэдка, апроч супу-пюрэ і празрыстага булёну. З чатырохногай дзічыны найлепш гатаваць разнастайныя пячысты, штукі мяса, фаршыраваць, рабіць зразы, паштэты і г. д.

## Літаратура

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Харчовыя прадукты
Драч

**Драч**, **дзярка́ч**, **дзяргач** () — птушка сямейства пастушковых атраду жураўлепадобных. Занесеная ў Чырвоную кнігу Рэспублікі Беларусь.

Пашыраны па ўсёй Эўропе, Заходняй Азіі. Жыве на вільготных травяністых лугах, у пасевах сельскагаспадарчых культур, на лясных высечках, агародах. У Беларусі звычайны пералётны від (народныя назвы *дзяргач*, *дзяргун*). Актыўны пераважна ўначы. Даўжыня цела 18—27 см, маса 100—200 г. Афарбоўка сьветла-рыжая зь цёмнымі стракацінамі. Дзюба кароткая, моцная. Бегае хутка. Вясной самец выдае вельмі рэзкія, моцныя, непрыемныя гукі (адсюль назва). Корміцца насякомымі, смаўжамі, дажджавымі чарвямі, насеньнем пустазельля і іншым. Зімуе ў Афрыцы і Міжземнамор’і. Увосені вельмі тлусты.

Аб’ект паляваньня. Мяса вельмі смачнае, гатуецца падобна да перапёлкі, фазана.

## Літаратура

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Пастушковыя
Слонка

**Слонка**, **Вальдшнэп** () — птушка сямейства бакасавых атраду сеўцападобных.

Жыве ў вільготных мясьцінах, паблізу балот. У Беларусі звычайны пералётны і пралётны від. Народная назва *сломка*. Зімуе на поўдні Эўразіі і ў паўночнай Афрыцы. Даўжыня цела да 38 см, крыла да 20 см, маса да 350 г. Апярэньне сьпіны рыжавата-бурае зь цёмнымі і сьветлымі стракацінамі, брушка рыжавата-шэрае з папярочным бурым малюнкам. Дзюба доўгая, моцная. Ногі адносна кароткія, шаравата-ружовыя. Корміцца чарвямі, смаўжамі, насякомымі.

Мяса ў большасьці выпадкаў вымагае марынаваньня. Паляўнічым прысмакам лічацца маладыя слонкі, запечаныя цалкам (з вантробамі), якіх падаюць на грэнках, нашмараваных паштэтам. Старэйшых лепш тушыць, а таксама рабіць паштэты. Можна ўжываць тыя самыя рэцэпты, паводле якіх гатуюць курапатак, фазанаў.

## Літаратура

Катэгорыя:Бакасавыя
Арабок

**Арабо́к** або **ра́бчык** () — птушка сямейства цецеруковых атраду курападобных.

Пашыраны ў лясной зоне Эўропы і Азіі. Даўжыня да 40 см, маса да 580 г. Апярэньне рабое (адсюль назва), рыжавата-шэрае зь пярэсьцінамі. Аселая птушка, селіцца парамі ў вільготных лясах, асабліва па далінах рэк. Гняздуецца на зямлі. На Беларусі найбольш трапляецца ў паўночных раёнах. Народная назва *арабак*.

Мае вельмі далікатнае мяса і ў адрозьненьне ад большасьці іншых дзікіх птушак (курапатак, цецярукоў, глушцоў) не патрабуе шпігаваньня і бардзіраваньня пры прыгатаваньні. У мясе адчуваецца выразны смалісты прысмак і лёгкая «гарчынка», якія можна часткова выдаліць, вымачыўшы тушку ў халодным малацэ на працягу 1—2 гадзін. Рабчык пасьпявае зварыцца ў кіпячым малацэ за 3—4 хвіліны, пасьля чаго яго можна тушыць у масьле або сьмятане, з садавінай і інш. Рабчыка можна тушыць і без адварваньня, а таксама запякаць, папярэдне абсмажыўшы на масьле або шмальцы.

Высока цаніўся і ў польскай, і асабліва ў расейскай кулінарыі, у якой да пачатку XX стагодзьдзя лічыўся адным з сымбаляў (напрыклад, рабчык «па-астраханску» — смажаныя на патэльні рабчыкі падаваліся халоднымі з чырвонай ікрой; катлеты Пажарскага з рабчыка і г. д.).

## Крыніцы

## Літаратура

## Вонкавыя спасылкі

* Вызначальнік — Ахова птушак Бацькаўшчыны. Арабок

Катэгорыя:Цецеруковыя
Катэгорыя:Расейская кухня
Перапёлка

**Перапёлка звыча́йная** () — птушка сямейства фазанавых атраду курападобных.

Насяляе пераважна ўзьлескі, лясныя паляны, лугі, сельскагаспадарчыя палеткі. У Беларусі трапляецца ўсюды, найболей на поўдні. Пералётная птушка. Даўжыня каля 20 см, маса да 145 г. Апярэньне страката-бураватае. Хвост кароткі. Корміцца пераважна насеньнем расьлін і насякомымі. У шлюбны пэрыяд самцы такуюць. Нясе да 24 яек. Аб’ект спартовага паляваньня і разьвядзеньня (для атрыманьня яек). Яйкі перапёлкі маюць высокія дыетычныя якасьці, добра захоўваюцца ў гандлі.

Маюць далікатнае, тлустае мяса. Скубці належыць асьцярожна, каб не пашкодзіць скуру. Маладых перапёлак лепей пячы, старых тушыць (папярэдне замарынаваўшы на 2—3 дні ў сухім белым віне з карэньнямі). Худых рэкамэндуюць шпігаваць, тлусьцейшых можна запякаць у вінаградным лісьці, паліваючы топленым маслам (ня больш за 20 хвілін). Падаваць можна з рысам або макаронамі.

Сярэднявечныя навуковыя трактаты (асабліва арабскія і яўрэйскія) рэкамэндавалі ўстрымлівацца ад спажываньня перапёлак, спасылаючыся на шматлікія нібыта выпадкі атручваньняў — магчыма, таму што перапёлкі елі атрутныя для чалавека расьліны.

Вельмі папулярны пэрсанаж беларускага фальклёру.

## Літаратура

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Фазанавыя
Дрозд-піскун

**Дрозд-піскун** () — пеўчая птушка сямейства драздовых атраду вераб’інападобных.

У Беларусі пералётны від; у паўднёвых і цэнтральных раёнах часткова зімуе, асабліва ў гады, ураджайныя на ягады рабіны. Прылятае ў першай палове красавіка, адлятае ў кастрычніку. Даўжыня цела 12—18 см, маса 100—210 г. Корміцца ягадамі рабіны, маліны, каліны, ажыны.

Даўней масава лавілі сіламі. Мяса лічыцца самым смачным увосень, калі птушкі сілкуюцца пераважна «ягадамі» ядлоўцу і набываюць спэцыфічны смак і водар, якія раней высока цаніліся шляхецкімі гурманамі (польская назва — *kwiczoły*). Кнігі XIX стагодзьдзя зьмяшчалі парады, як карміць куранят ядлоўцам такім чынам, каб яны набылі смак рабіньніка.

Найлепш смакуюць печанымі, з укладзенымі ў брушную поласьць птушкі кавалкамі масла, зьмяшанага са здробненымі «ягадамі» ядлоўцу. Падавалі таксама халоднымі ў жэле. На зіму рабіньнікаў кансэрвавалі (пасьля папярэдняга запяканьня) гэтаксама як іншых дробных птушак — рабчыкаў, бакасаў, амялушак, перапёлак, вымаючы грудныя косткі разам з вантробамі празь сьпіну, і начыняючы фаршам з працёртай булкі і сала.

## Літаратура

## Вонкавыя спасылкі

* Вызначальнік — Ахова птушак Бацькаўшчыны. Дрозд-піскун

Катэгорыя:Драздовыя
Глушэц (птушка)

**Глушэ́ц** () — птушка сямейства цецеруковых атраду курападобных.

У Беларусі нешматлікі аселы від. Водзіцца ў хваёвых і мяшаных сухадольных лясах, радзей на мохавых балотах Паазер’я, Прыпяцкага Палесься, у Белавескай пушчы. Народная назва на Палесьсі *когут*. У Бярэзінскім запаведніку вывучаецца вальернае ўтрыманьне і разьвядзеньне ў няволі.

Самы буйны з баравой дзічыны. Даўжыня самцоў да 110 см, маса да 6,5 кг, самкі ўдвая меншыя. У самцоў верх галавы, шыя, сьпіна шэрыя зь цёмным малюнкам, крылы карычнева-бурыя, вальлё чорнае з мэталічным бляскам, брушка цёмнае з буйнымі белымі плямамі. Доўгае пер’е на падбародку і гарляку. Самка стракатая: буравата-рыжая з чорнымі пярэсьцінкамі. Палігам. Вясной глушцы зьбіраюцца на шлюбныя гульні, самцы пяюць, б’юцца паміж сабой (такуюць). У час сьпеваў («скірканьня») глушэц нічога ня чуе (адсюль назва). Гняздуецца на зямлі. Корміцца ігліцай, ягадамі, кветкамі, пупышкамі, насякомымі. Колькасьць скарачаецца, у шэрагу краін, у тым ліку у Беларусі, пад аховай.

## У кулінарыі
Мяса жорсткае, перад абскубаньнем здабыты глушэц мусіць вісець уніз галавой да 14 дзён у халодным праветраным месцы. Пасьля абскубаньня абсмаліць, вытрыбушыць, адцяць галаву і крылы. Маладых птушак дастаткова вымачыць на ноч у малацэ, старэйшых лепш у марынадзе (з дадаткам ядлоўцу і імбіру) на працягу 2—3 дзён. Глушца лепш тушыць, чым запякаць, але ў старапольскай кухні быў славуты глушэц, запечаны з валоскімі арэхамі, шынкай і грыбамі. Раней існавала павер’е, нібыта мяса глушца «карыснае для глузду».

## Беларусь
На 2014 год у Беларусі налічвалася каля 10 000 глушцоў.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Глушэц. Вызначальнік — Ахова птушак Бацькаўшчыны

Катэгорыя:Цецеруковыя
Цецярук

**Цецяру́к палявы́** ( ці *Tetrao tetrix*) — птушка сямейства цецеруковых атраду курападобных.

## Апісаньне
Пашыраны ў лясной і лесастэпавай зонах Эўразіі. У Беларусі звычайны аселы від, найбольш шматлікі ў Паазер’і і Палесьсі. Даўжыня да 57 см, маса да 1,8 кг. Самцы («касачы») чорныя зь сінявата-фіялетавым адлівам, брыво чырвонае, на крыле белая паласа, хвост лірападобны (адсюль лацінская назва роду), падхвосьце белае. Самкі меншыя за самцоў, шэрыя, стракатыя. Корміцца пупышкамі, каташкамі, парасткамі і насеньнем дрэваў, ягадамі, збожжам і іншым, птушаняты — жывёльным кормам. Паляваньне дазволенае толькі на самцоў у час такаваньня.

## У кулінарыі
Падрыхтоўка тушкі да тэрмічнай апрацоўкі і прыгатаваньне аналягічныя глушцу.

## Літаратура

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Цецеруковыя
Бугаі

**Бугаі́** — птушкі зь сямейства чаплевых атраду галянастых.

У Беларусі (найболей на Палесьсі) 2 пералётныя віды: бугай вялікі (; народныя назвы: *бухала*, *бугай*, *вадзяны бык*, *гібейла*) і бугай малы (па-лацінску: *Ixobrychus minutus*; народныя назвы: *малы бугайчык*, *лазьнюга*, *ваўчок*, *малы гібялюйчык*). Жывуць на балотах, па берагах вадаёмаў. Гучныя крыкі самцоў у гнездавы пэрыяд нагадваюць рыканьне быка (адсюль назва). Даўжыня цела бугая вялікага 66—70 см, маса да 1,7 кг, бугая малога — 32—35 см і 130—170 г адпаведна.

У мінулым — аб’ект паляваньня. У эўрапейскай кулінарыі здаўна лічылася, што смак мяса нагадвае зайцаў ці трусоў.

## Літаратура

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Чаплевыя
Арак

**Арак** (арабскае) — моцны (60 % аб.) алькагольны напой.

Арак атрымліваюць пры дыстыляцыі меласы з цукровага трысьнёгу або з рысавага сусла (Ява), або меласы, рысавага сусла і соку гэтак званай цукровай пальмы *Arenga saccharifera* (Цэйлон, Тайлянд, Індыя). У розных варыянтах распаўсюджаны на Блізкім Усходзе, Сярэдняй Азіі і інш. У Эўропу мода на арак завезеная з сучаснай Інданэзіі нідэрляндцамі, якія пілі яго з фруктовымі сокамі. Смакам і спосабамі ўжытку нагадвае ром. Дадаецца ў дражджовую бабу, уваходзіць у склад кактэйляў, пуншаў і г. д. У канцы XVIII—XIX стагодзьдзі быў досыць папулярным ў шляхецкім асяродзьдзі, дадаваўся ў гарбату і чорную каву, соўсы для мяса і птушкі, лічыўся адным з 5 алькагольных напояў, якія абавязкова мусяць быць у паважным доме. «Літоўская гаспадыня» падае спосаб імітацыі араку зь перагнанай жытнёвай гарэлкі, падфарбаванай карамельлю.

Слова «арак» у многіх азіяцкіх народаў азначае моцныя алькагольныя напоі ўвогуле, у тым ліку гарэлку.

## Вонкавыя спасылкі
* Гатаваньне араку

Катэгорыя:Аныжавыя алькагольныя напоі
Катэгорыя:Беларускія алькагольныя напоі
Катэгорыя:Моцныя сьпіртныя напоі
Катэгорыя:Арабская кухня
Катэгорыя:Міжземнаморская кухня
Паўгускі

**Паўгускі** — салёныя гусіныя грудзі, сьцісла рулон, сшытыя і абвязаныя шнурком, вэнджаныя 2 – 3 дні, як правіла, халодным дымам. Былі вельмі папулярнай халоднай закускай у ВКЛ, у Польшчы лічыліся традыцыйным літоўскім (беларускім) і польскім далікатэсам. Выкарыстоўваліся і як паўфабрыкат для бігасу, верашчакі, крупені і іншых.

## Прыгатаваньне

Забіўшы і абскубаўшы гусь, адняць вантробы, хрыбет і сьцёгны, выразаць грудзі, як мага больш зьбіраючы мяса, нацерці моцна сольлю з салетрай, беручы на 10 паўгусак фунт солі і лют салетры. Пасьля належнага націраньня сольлю з абодвух бакоў, скласьці паўгусак у драўлянае начыньне, перасыпаючы сольлю і карэньнямі: ядлоўцам, перцам простым і ангельскім ды размарынам, прыкрыць вечкам і прыціснуць каменьнем. Так паўгускі мусяць ляжаць не даўжэй за тыдзень, а па праміненьні гэтага часу іх трэба абгарнуць паперай і вэндзіць 2 дні. Заміж паперы можна паўгускі проста з солі абваляць у пшанічным вотруб'і, а затым вэндзіць у лёгкім агні.

Катэгорыя:Беларускія стравы
Катэгорыя:Польская кухня
Сьвятая (гара)

**Сьвята́я** (з 1958 году — *Дзяржы́нская*) — гара, найвышэйшы пункт Менскага ўзвышша і Беларусі. Вышыня над узроўнем мора — 345 мэтраў, бачная вышыня 40—50 м.

Знаходзіцца ля вёскі Скірмантава, за 20 км на поўнач ад Койданава і за 30 на паўднёвы захад ад Менску.

## Агульныя зьвесткі
Гару складаюць марэны, пакрытыя суглінкамі і супяскамі, якія сфармаваліся падчас паазерскага зьледзяненьня.

Ля падножжа гары пачынаюцца рэкі, што належаць да басэйнаў Нёмана і Дняпра. Гэта Пціч, Іслач, Сула, Вуса.

Паўднёва-заходнія схілы стромкасьцю да 5º, паўночныя і ўсходнія схілы спадзістыя — да 2º, разараныя. 15 % тэрыторыі на паўночным захадзе пад маладым лесам.

Папулярны аб’ект пешаходнага турызму.

## Гісторыя
Назва гары, відаць, паходзіць з дахрысьціянскіх часоў, калі на ёй знаходзілася паганскае капішча. Паводле мясцовага паданьня, разьмешчаная на гары вёска Скірмунтава атрымала сваю назву ў гонар беларускага асілка «Скірмуня», што здабыў перамогу ў бітве з татарамі.

У першай палове XX ст. па прыходзе савецкай улады тэрыторыя гары апынулася ў складзе мэханізаванага двара саўгасу «Камсамолец». У часы сталінскіх рэпрэсіяў, якія праводзілі супрацоўнікі НКУС пад лёзунгамі барацьбы з шпіёнамі-здраднікамі і варожымі элемэнтамі, у пагранічнай зоне (за шэсьць кілямэтраў ад граніцы міжваеннай Польскай Рэспублікі) многіх жыхароў вёскі Скірмунтава выслалі на Салаўкі і ў Сыбір, ніхто зь іх не вярнуўся. У Другую сусьветную вайну 30 ліпеня 1943 году нацысцкія карнікі ўшчэнт спалілі вёску  разам з 140 мірнымі жыхарамі.

У 1958 годзе бальшавікі перайменавалі Сьвятую гару ў «Дзяржынскую» ў гонар савецкага партыйнага дзеяча, аднаго з арганізатараў «чырвонага тэрору» — Фэлікса Дзяржынскага.

У канцы XX ст. на вяршыні гары паставілі памятны знак «Гара Дзяржынская. Вышэйшая кропка Беларусі. Вышыня 345 мэтраў над узроўнем мора». У пачатку XXI ст. тэрыторыю гары добраўпарадкавалі.

## Заўвагі

## Крыніцы

## Літаратура
* Целеш Л. А была гара Святая… // Народная Воля. №61—62, 24 красавіка 2008 г.
* 

## Вонкавыя спасылкі
* Зьміцер Бартосік. «Бясконцая гара»
* Михайлов С. Станет ли Дзержинская гора Святой? // «Экспресс Новости», 8 ліпеня 2004 г.

Катэгорыя:Рэльеф Беларусі
Аджыка

**Аджы́ка** (лацінка: *adžyka*) — абхаская й грузінская нацыянальная прыправа.

Вырабляюць з чырвонага перцу, часнаку, солі, каляндры, кропу, пажытніку блакітнага, воцату. Прадаецца ў выглядзе пасты (можна зрабіць і ў хатніх умовах). Ужываюць паводле смаку пры варцы баршчоў, капусты, запяканьні, тушэньні і смажаньні мяса, рыбы, гародніны. Як сталовая прыправа ўжываецца таксама з таматным сокам.

З сумесі аджыкі (1 частка) і кансэрваваных брусьніц (3 часткі) у савецкай кухні гатавалі вострую прыправу да страваў зь мяса, рыбы і гародніны.

Аджыкай у краінах былога СССР часьцяком называюць вострыя хатнія кансэрвы зь перцу, таматаў, часнаку, яблыкаў і іншага.

Катэгорыя:Абхаская кухня
Катэгорыя:Грузінская кухня
Жыта

**Жы́та** () — род адна- і шматгадовых травяністых расьлінаў сямейства злакаў. 6—8 відаў.

Вырошчваюць (з 1—2-га тыс. да н. э.) пераважна ў краінах паўночнага паўшар’я жыта пасяўное (*Secale cereale*) — азімыя і яравыя формы. У Беларусі жыта азімае — адна з найважнейшых збожжавых і кармавых прамежкавых культур. Жыта пасяўное — аднагадовая расьліна вышынёй 60—180 см. Каранёвая сыстэма валасьніковістая, магутная. Сьцябло — саломіна, лісьце лінейна-ланцэтнае. Каласы шчыльныя, двухрадковыя, пры высьпяваньні шэра- або сьветла-жоўтыя. Каласкі дзьвюхкветныя, каласковыя лускавінкі завостраныя, з кароткім асьцюком. Зярняўкі маршчакаватыя, з глыбокай баразёнкай і невялікім чубком. Зерне мае 9—13 % бялкоў, 55—70 % крухмалу, 1—2 % тлушчу, вітаміны Вр Вд, PP. Самая марозаўстойлівая культура сярод азімых злакаў, пераносіць кароткатэрміновыя маразы да -20 °С (на глыбіні вузла кушчэньня). Пэрыяд актыўнай вэгетацыі 140—170 сутак. Раянаваныя гатункі беларускай селекцыі: тэтраплоідныя — Пухаўчанка, Верасень, Ігуменская; дыплоідныя — Радзіма, Калінка.

Продкам культурнага жыта была травяністная расьліна — горнае жыта (*Secale montanum*), абарыген паўночнай Афрыкі і горных раёнаў Блізкага Ўсходу. Каля 3 тысячагодзьдзя да н. э. яго пачалі вырошчваць на захадзе Турцыі, у Армэніі і поўначы Ірану. Продкам славянскіх народаў яно пачаткова было вядомае як пустазельле ў пасевах пшаніцы, і толькі падчас прасоўваньня калянізацыі на поўнач (на мяжы н. э.) на жыта зьвярнулі ўвагу як на самастойную культуру. З усіх злакавых расьлінаў азімае жыта — самае марозаўстойлівае: расьце ў арктычных раёнах Скандынавіі, а ў Гімалаях — да вышыні 4250 м. Народы поўдня Эўропы, маючы больш спрыяльныя кліматычныя ўмовы для вырошчваньня жыта, традыцыйна грэбавалі ім і жытнім хлебам, але ў германскіх і славянскіх народаў на працягу каля 2000 гадоў жытні хлеб заставаўся асноўным прадуктам харчаваньня.

Жыта ўтрымлівае мала глютэну, таму жытні хлеб больш шчыльны, «ацесьлівы», чым пшанічны, але больш бясьпечны для хворых на цэліякію.

Жыта — выдатная сыравіна для моцных алькагольных напояў, асабліва гарэлкі.

## Беларусь
У 2019 годзе Беларусь знаходзілася на 6-м месцы ў сьвеце паводле збору жыта.

## Крыніцы

## Літаратура
*
Глютэн

**Глютэн** (ад  <- *glue* — клей) — глейкае і элястычнае рэчыва, якое складаецца пераважна зь бялкоў праламінаў і роднасных да іх глютэнінаў. Глютэн утрымліваецца ў большасьці відаў збожжа (можна атрымаць зь цеста, выдаліўшы крухмал хімічным шляхам). Бялкі глютэну складаюцца ў асноўным з рэштаў двух амінакісьляў: глютаміну (30 — 55% мал. м. бялку) і праліну (15 — 30%) і малой колькасьці асноўных амінакісьляў.

Яго асабліва шмат у пшаніцы (у гатункаў, што вырошчваюцца ў Беларусі — менш, чым у традыцыйных яе экспарцёраў), ячмені, менш у жыце, амаль няма ў аўсы, грэчцы, сланечніку і рысе. Якасны глютэн вызначаецца здольнасьцю зьвязваць ваду ды элястычнасьцю, што мае вялікі ўплыў на якасьці мукі пры выпяканьні, асабліва ў булачных ды кандытарскіх вырабаў. Без глютэну немагчымае пышная, лёгкая выпечка з дражджавога цеста. У вэгетарыянскай дыеце глютэн з разнастайнымі смакавымі дадаткамі выкарыстоўваюць як замяняльнік мяса.

Апошнія дзесяцігодзьдзі ў заходняй дыеталёгіі прынята лічыць, што менавіта глютэн адказны за парушэньне абмену рэчываў — глютэнавую хваробу, або цэліякію, на якую ў той ці іншай форме пакутуе значная доля эўрапейцаў. Глютэн шкодзіць варсінкі ў тонкай кішцы, выклікаючы панос, болі ў жываце і парушаючы нармальнае засваеньне пажыўных рэчываў. Спадчынная схільнасьць да цэліякіі перадаецца генетычна. Некаторым людзям уласьцівая таксама алергія на глютэн, якая праяўляецца ў дэрматытах, і некаторыя дасьледаваньні паказваюць на сувязь паміж глютэнам і некаторымі псыхічнымі разладамі (аўтызм, сындром Аспергера і г. д.). На Захадзе актыўна распрацоўваюцца безглютэнавыя дыеты.

Глютэн выкарыстоўваецца для атрыманьня глутамата натрыю.

## Крыніцы

Катэгорыя:Біяхімія
Ангельскае зельле

**Анге́льскае зе́льле** () — прыправа, якая вырабляецца зь недасьпелых і высушаных пладоў піментавага дрэва, якое належыць да роду міртавых (). Плод — цёмная ягада з двума насеньнямі.

## Гісторыя

Упершыню з эўрапейцаў знойдзена гішпанцамі ў канцы XV — пачатку XVI стагодзьдзя на выспах Карыбскага мора й памылкова прынятая за перац, з гэтага паходзіць гішпанская (*pimenta*) і лацінская (*Pimenta officinalis*) назвы — перац. Дадавалася ацтэкамі ў шакаляд. Шырокавядомай у Эўропе стала з канца XVII стагодзьдзя. Водарам нагадвае гвазьдзікі й цынамон, а вастрынёй — перац, таму ў ангельскай мове за гэтай прыправай замацавалася вызначэньне «all spice» («усе спэцыі»).

## Уласьцівасьці

Высушаныя ягады ўтрымліваюць 3,5 — 5% этэрнага алею, у склад якога ўваходзяць эўгенол (60 — 80%), мэтылеўгенол, экваліптол, ліналол і іншыя субстанцыі. Вырошчваецца пераважна ў Паўднёвай і Цэнтральнай Амэрыцы, галоўныя экспартэры да сёньняшняга дня — Ямайка й Барбадос. Вялікія плянтацыі знаходзяцца таксама ў Паўднёва-Ўсходняй Азіі.

## Выкарыстаньне

У кухні выкарыстоўваецца як прыправа да мясных страваў, каўбас, марынадаў. Некалькі цэлых ці здробленых зярнятак, даданых да тлустых соўсаў, надаюць ім прыемны водар. Ужываецца таксама як прыправа да страваў з гародніны й рыбы. Было прынята дадаваць ангельскае зельле ў дэсэрты й печыва. Слынны бэнэдыктынскі лікёр (*Benedictine Chartreuse*), які вырабляўся і ў бэнэдыктынскіх кляштарах у ВКЛ, гатаваўся з выкарыстаньнем ангельскага зельля (традыцыя вырабу гэтага лікёру адноўленая ў Літве ў другой палове XX стагодзьдзя). Эсэнцыя ангельскага зельля выкарыстоўваецца таксама ў касмэтычнай, парфумэрнай і фармацэўтычнай вытворчасьці.

Катэгорыя:Спэцыі
Юлія Цімашэнка

**Ю́лія Цімашэ́нка** (), дзявоцкае прозьвішча *Грыгян* (нарадзілася 27 лістапада 1960 году) — украінскі палітык, лідарка палітычнага руху «Бацькаўшчына» і БЮТ (Блёк Юліі Цімашэнкі), прэм’ер-міністар Украіны (2005 і 2007—2010 гадоў), асноўная паплечніца Віктара Юшчанкі на прэзыдэнцкіх выбарах ва Ўкраіне ў 2004 годзе, адна зь лідараў «Аранжавай рэвалюцыі».

## Біяграфія

Юлія Цімашэнка нарадзілася і жыла ў Днепрапятроўску, у 1984 годзе скончыла эканамічны факультэт тамтэйшага ўнівэрсытэту. А ў 1979 годзе пабралася шлюбам з партыйным службоўцам Александрам Цімашэнкам.

На пачатку 90-х гадоў Цімашэнка сур’ёзна занялася бізнэсам. Паводле некаторых ацэнак, у 1996 годзе кіраваная ёй сетка кампаніяў «Аб’яднаныя энэргасыстэмы Ўкраіны» (асноўны імпартэр газу з Расеі ва Ўкраіну) кантралявала чвэрць эканомікі краіны. На той момант Юлія Цімашэнка была самай багатай жанчынай Украіны.

У 1999 годзе яна стала віцэ-прэм’ерам ва ўрадзе Віктара Юшчанкі. Пасьля адстаўкі ўраду Віктара Юшчанкі Юлію Цімашэнку абвінавацілі ў карупцыі. Яна нават часова трапіла ў турму, дзе правяла некалькі тыдняў. Яе бізнэс-імпэрыя была дашчэнту разбураная, і тады Цімашэнка пайшла ў палітыку. У 2002 годзе яе блёк («Блок Юлії Тимошенко») паказаў неблагі вынік падчас парлямэнцкіх выбараў (7,2%), а Цімашэнка стала адным з самых рэзкіх і радыкальных крытыкаў прэзыдэнта Кучмы.

У першым студзеньскім нумары 2005 году вядомы ўкраінскі часапіс «Карэспандэнт» назваў Юлію Цімашэнку «рэвалюцыянэрам году» (2004). На думку рэдакцыі, безь яе падтрымкі і напору Віктару Юшчанку наўрад ці хапіла б рашучасьці давесьці справу да перамогі. Нават непахісныя праціўнікі назвалі Цімашэнку «галоўнай сілай ды адначасна галоўнай слабасьцю» ўкраінскай апазыцыі.

У студзені 2005 году прэзыдэнт Украіны Віктар Юшчанка прызначыў Юлію Цімашэнку прэм’ер-міністрам. У верасьні 2005 году Віктар Юшчанка зьняў Юлію Цімашэнку з пасады прэм’ер-міністра. Ад 18 сьнежня 2007 году Юлія Цімашэнка зноў на пасадзе прэм’ер-міністра.

11 кастрычніка 2011 г. Пячэрскі суд Кіева вырак Ю. Цімашэнку да 7 гадоў зьняволеньня за «перавышэньне службовых паўнамоцтваў». 22 лютага 2014 г. Вярхоўная Рада Ўкраіны ўхваліла Пастанову № 751 «Аб выкананьні міжнародных абавязкаў Украіны адносна вызваленьня Цімашэнкі Ю.В.» паводле рашэньня Эўрапейскага суда па правах чалавека ад 30 красавіка 2013 г. датычна «палітычнай матываванасьці» перасьледу. Адразу па вызваленьні прыбыла з Харкава на «Эўрамайдан». Публічна абвясьціла пра рашэньне балатавацца на пост Прэзыдэнта Ўкраіны. На выбарах 2014 году атрымала 2 месца з 12,81% галасоў выбарцаў; Пятро Парашэнка перамог у першым туры.

Зарэгістраваная ў якасьці кандыдата на выбарах прэзыдэнта ў 2019 годзе. На выбарах заняла трэцяе месца з 13,40% галасоў выбарцаў і не прайшла ў другі тур.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Афіцыйная старонка
* Сайт Блёку Юліі Цімашэнка
* Хто такая Юлія Цімашэнка? (Радыё Свабода)

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Дніпры
Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнай рады Ўкраіны 4-га скліканьня
Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнай рады Ўкраіны 5-га скліканьня
Катэгорыя:Кандыдаты ў прэзыдэнты Ўкраіны
Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Ўкраіны
Катэгорыя:Удзельнікі Аранжавай рэвалюцыі
Дубальт

**Ду́бальт** () — птушка сямейства бакасавых атраду сеўцападобных. Занесеная ў Чырвоную кнігу Рэспублікі Беларусь.

У Беларусі рэдкі пералётны гняздуючы від. Гняздуе на асоковых балотах і на балоньнях, пад восень трапляецца і на выганах. Даўжыня цела каля 24 см, маса 130—230 г. Прылятае ў красавіку. Такаваньне ўначы на лугах і балотах. Гнёзды на зямлі. Маладняк з канца чэрвеня. Адлятае ў канцы жніўня — верасьні. Корміцца глебавымі беспазванковымі.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Вызначальнік — Ахова птушак Бацькаўшчыны. Дубальт
* Красная книга Республики Беларусь. Дупель

Катэгорыя:Бакасавыя
Пажытнік блакітны

**Пажы́тнік блакі́тны**, **Трыганэ́ла**, **Грэ́цкае се́на** () — аднагадовая травяністая расьліна сямейства бабовых.

Радзіма — Балканскі паўвостраў, Каўказ, Паўднёвая Азія. Быў вядомы ўжо ў Старажытным Эгіпце. У Беларусі часам культывуюць як кармавую расьліну. Сьцябло простае вышынёй 30—100 см, з узьнятымі ўверх галінкамі і прадаўгаватымі востразубымі сіне-блакітнымі лістамі. Мае рэзкі спэцыфічны пах, пры адварваньні вельмі непрыемны, моташлівы. Цьвіце ў чэрвені — ліпені. Плод — струк. Насеньне мае спэцыфічны прана-грыбны смак.

Фармацэўтычная прамысловасьць выпускае араматызаваны парашок з насеньня пажытніку блакітнага, які прымаюць па адной кававай лыжачцы перад ежай для паляпшэньня страваваньня. Пажытнік блакітны лічыцца выдатным танізатарам, сродкам лекаваньня парушэньня абмену рэчываў, здаўна выкарыстоўвалася жанчынамі на Ўсходзе як сродак супраць хударлявасьці; уваходзіць у склад некаторых сучасных аральных кантрацэптываў.

Можна дадаваць у хатнія кансэрвы з садавіны. Пажытнік блакітны — важны кампанэнт аджыкі, кары й іншых усходніх прыправаў, гэтак званага “зялёнага” сыру (паводле Ганны Цюндзявіцкай, звычайнага ў Беларусі ў сярэдзіне XIX стагодзьдзя).

Катэгорыя:Спэцыі
Катэгорыя:Trifolieae
Катэгорыя:Ядомыя зернебабовыя
Леў Талстой

**Леў Мікала́евіч Талсто́й** (; , Ясная Паляна, Тульская губэрня, Расейская імпэрыя — , станцыя Астапава, Тамбоўская губэрня, Расейская імпэрыя) — расейскі пісьменьнік і публіцыст. Ганаровы акадэмік Пецярбургскай Акадэміі навук (н. 1900).

## Біяграфія

### Нараджэньне і паходжаньне
Нарадзіўся ў сядзібе Ясная Паляна ў Тульскай губэрні. Належаў да старажытнага дваранскага роду, атрымаў ад бацькі ў спадчыну тытул графа.

### Адукацыя
Атрымаў хатнюю адукацыю, затым паступіў у Казанскі ўнівэрсытэт, які, аднак, ня скончыў, а вярнуўся ў Ясную Паляну. Але ўжо праз два гады адмовіўся ад спакойнага вясковага жыцьця і пераехаў у Маскву, а ў 1851 годзе скіраваўся на Каўказ і запісаўся добраахвотнікам у армію.

### Вайсковая кар’ера
Прымаў удзел у Крымскай вайне (1853—1856), падчас якой перавёўся ў Дунайскую армію, прымаў удзел у бітве пры Альтэніцы і ў аблозе Сілістрыі, а зь лістапада 1854-га па канец жніўня 1855 году быў у Севастопалі.

Доўгі час жыў на 4-м бастыёне, які часта падвяргаўся атакам, камандаваў батарэяй. Няглядзячы на ўсе цяжкасьці і жыцьцёвыя клопаты ў гэты час ён напісаў апавяданьне «Рубка лесу» і першы з трох «Севастопальскіх апавяданьняў» — «Севастопаль у сьнежні 1854 г.».

### Літаратурная дзейнасьць
Да літаратуры зьвярнуўся падчас вайсковай службы; ужо першы раман Талстога «Дзяцінства» (1852) быў заўважаны крытыкай. Да 1856 году, калі Талстой перастаў служыць, ён ужо пасьпеў стаць знакамітым пісьменьнікам. У 1859 годзе ён вярнуўся ў Ясную Паляну, дзе адчыніў школу для сялянскіх дзяцей і працягваў пісаць. У 1862 годзе ён ажаніўся з Соф’яй Берс. Наступныя пятнаццаць гадоў былі для Талстога самімі плённымі ў яго творчасьці. У 1865—1869 гадах ён выдаў сваю эпапэю «Вайна і мір», а ў 1875—1877 гадах пабачыла сьвет «Ганна Карэніна». Напрыканцы 1870-х гадоў Талстой перажыў духоўную крызу, пазьней яго захапіла ідэя маральнага ўдасканаленьня і «опрощения» («спрашчэньня»), і Талстой пачаў крытыкаваць грамадзкі лад, дзяржаву, царкву (у 1901 годзе яго адлучылі ад праваслаўнай царквы), увесь жыцьцёвы лад «адукаваных клясаў». Адначасова ў творчасьці Талстога ўсё часьцей сталі ўзьнікаць тэмы сьмерці, граху, пакаяньня, маральнага перараджэньня. Разлад у сям’і прымусіў Талстога пакінуць Ясную Паляну.

### Сьмерць і пахаваньне
У хуткім часе ён захварэў на запаленьне лёгкіх і 20 лістапада 1910 году памёр на станцыі Астапава Разана-Ўральскай чыгункі. Пахаваны Леў Талстой у Яснай Паляне.

## Бібліяграфія
* Вайна і мір
* Ганна Карэніна
* Хаджы-Мурат
* Сьмерць Івана Ільіча
* Казакі
* Кройцэрава саната

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* 
* Талстой Леў Мікалаевіч // 

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Яснай Паляне
Катэгорыя:Расейскія літаратары
Катэгорыя:Расейскія драматургі
Катэгорыя:Расейскія публіцысты
Катэгорыя:Аўтары гістарычных раманаў
Катэгорыя:Удзельнікі Крымскай вайны (расейскі бок)
Катэгорыя:Ганаровыя сябры Санкт-Пецярбурскай акадэміі навук
Катэгорыя:Графы
Катэгорыя:Памерлі ў Тамбоўскай губэрні
Катэгорыя:Памерлі ад пнэўманіі
Катэгорыя:Людзі, у гонар якіх названыя вуліцы
Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы
Катэгорыя:Талстоўцы
Катэгорыя:Хрысьціянскія анархісты
Катэгорыя:Расейскія анархісты
Францішак Нарвойш

**Франці́шак (Мількант) Нарво́йш** (15 студзеня 1742 — 26 чэрвеня 1819) — беларускі і польскі матэматык, інжынэр, заслужаны прафэсар вышэйшае матэматыкі ў Віленскім унівэрсытэце, катэдральны канонік Самагіцкай дыяцэзіі.

Праславіўся тым, што ў другой палове XVIII стагодзьдзя кіраваў расчысткай рэчышча Нёмана ад парогаў. Тады было падарвана каля трох мільёнаў валуноў. Пасьля гэтага Нарвойш рабіў машыны і варштаты для гарадзенскіх мануфактур, а тады стаў прафэсарам Віленскай акадэміі і першы ў нашых краях стаў выкладаць вышэйшую матэматыку ды выхаваў цэлае пакаленьне матэматыкаў, фізыкаў, астраномаў.

## Біяграфія
Нарадзіўся 15 студзеня 1742 году ў Хадуцішках Вількамірскага павету Віленскага ваяводзтва. Ва ўзросьце васьмі год паступіў у езуіцкую вучэльню першае ступені, па заканчэньні курсу 16 сьнежня 1756 году, перайшоў у езуіцкую калегію ў Шэнберзе. Уступіўшы ў ордэн езуітаў, Нарвойш адправіўся ў Вільню, куды ў гэты час прыбылі два знакамітых матэматыка — выгнаныя з Францыі езуіты Расьсіноль і Флеры. У шэрагу нешматлікіх вучняў, дапушчаных да заняткаў вышэйшай матэматыкай пад кіраўніцтвам францускіх навукоўцаў, быў і Нарвойш. У хуткім часе ён настолькі вылучыўся сярод іншых слухачоў сваімі посьпехамі і здольнасьцямі, што, калі Расьсіноль і яго таварыш пакідалі Вільню, адпраўляючыся ў Кітай, яны разглядалі яго, як свайго годнага пераемніка. Нарвойшу была прапанаваная катэдра вышэйшае матэматыкі і ў той жа час ён быў удастоены ступеняў доктара філязофіі і багаслоўя. Празь некаторы час, з прычыны непаразуменьняў з начальствам, Нарвойш быў пазбаўлены катэдры і сасланы ў Гародню, дзе выкладаў «піітыку». У год зьнішчэньня езуіцкага ордэна (1773) ён быў выкладчыкам матэматыкі ў Нясьвіжы. Затым, пад яго кіраўніцтвам і пры непасрэдным яго ўдзеле былі вызначаныя геаграфічныя каардынаты шматлікіх мясцовасьцяў Літвы. Па заканчэньні гэтае працы Нарвойшу было даручана кіраваць працамі па ўрэгуляваньні рэчышча Нёмана і зьнішчэньню прыродных перашкодаў для судаходзтва па гэтай рацэ. Працы ішлі на працягу трох гадоў, і Нарвойш, удала вырашыў прапанаваную яму складаную задачу. Пасьля зьнішчэньня езуіцкага ордэна Нарвойшу была прапанаваная катэдра філязофіі ў Вільні, але ён адмовіўся, бо літоўскі падскарбі граф Антоні Тызэнгаўз запрасіў яго да сабе для дапамогі па справах, якія мелі мэтай узьняцьце народнага гандлю і прамысловасьці. Неўзабаве Нарвойш быў камандзіраваны ў Нямеччыну, Галяндыю і Ангельшчыну для агляду розных фабрык і іншых прамысловых пабудоваў і куплі аптычных прыбораў для астранамічнае абсэрваторыі ў Гародні. За мяжой Нарвойш прабыў пяць гадоў. У 1783 годзе ён заняў катэдру вышэйшае матэматыкі ў Віленскім унівэрсытэце, застаючыся ў той жа час катэдральным віленскім канонікам і плябанам прыходаў гарадзенскага і сабоцкага. Прафэсарскую катэдру Нарвойш займаў да самой сьмерці 26 чэрвеня 1819 году ў Вільні. Ён пакінуў шмат цікавых навуковых працаў, якія захоўваліся разам зь іншымі яго работамі ў бібліятэцы Віленскага ўнівэрсытэту. Пахаваны на Бэрнардынскіх могілках на Зарэччы ў Вільні.

## Крыніцы

Катэгорыя:Езуіты
Катэгорыя:Канонікі віленскія
Катэгорыя:Беларускія матэматыкі
Катэгорыя:Польскія матэматыкі
Катэгорыя:Інжынэры
Азу

**Азу** — традыцыйная татарская страва з абсмажаных кавалкаў мяса (ялавічыны, бараніны або маладой каніны), тушаных з памідорамі (або таматным соўсам), цыбуляй, бульбай (часам з дадаткам салёных агуркоў) у вострым соўсе. Азу з бараніны можна тушыць з морквай, парэзанай тонкімі колцамі. У савецкія часы шырока распаўсюдзілася сярод іншых народаў былога СССР праз грамадзкае харчаваньне.

## Літаратура

Катэгорыя:Татарская кухня
Галубцы

**Галубцы́** — даўняя традыцыйная страва, вядомая большасьці народаў Цэнтральнай і Ўсходняй Эўропы.

Гатуецца найчасьцей з капуснага лісьця, бланшаванага ў кіпені (або з разабранай заквашанай у цэлых галоўках капусты), начыненага мясным фаршам з адвараным да напаўгатоўнасьці рысам, тушыцца ў соўсе. Да зьяўленьня ў нашай кухні рысу (XVII стагодзьдзе) і часта пазьней гатаваліся з бланшаванай грубай ячневай крупы (груца) і нарэзанай на дробныя кавалкі ялавічыны з дадаткам пасераванай цыбулі, грыбоў і прыправаў. Хуткія, або «лянівыя», галубцы не начыняюць, а робяць з нашаткаванага капуснага лісьця, зьмяшанага з фаршам. Заміж капусты даўней выкарыстоўвалася і іншая зеляніна (напрыклад, лісьце хрэну). У Беларусі, Польшчы, Летуве робяць і галубцы з тоўчанай варанай бульбы. Галубцы з вінаграднага лісьця, вядомыя ў Міжземнамор’і, на Блізкім Усходзе, на Каўказе называюцца «далма».

## Літаратура

Катэгорыя:Беларускія стравы
Катэгорыя:Стравы з капусты
Катэгорыя:Стравы зь мяса
Бланшыраваньне

**Бляншыраваньне** ( — апарваць) — від тэрмічнай апрацоўкі прадуктаў, хуткае абварваньне або апарваньне.

Прадукт абдаюць варам або парам у закрытым посудзе або пагружаюць у вар (0,5 — 5 хв.). Ужываецца пры першаснай апрацоўцы некаторай гародніны, пераважна для выдаленьня горычы (бручкі і інш.). Капуснае лісьце для галубцоў бляншыруюць, каб яны распрасталіся. Бляншыраваньнем нельга злоўжываць, бо яно выклікае страты мінэральных рэчываў (кальцыю, натрыю — да 94%). На паверхні мясных прадуктаў у выніку бляншыраваньня ўтвараецца тонкая засьцерагальная плёнка.

Катэгорыя:Прыгатаваньне ежы
PGP

**PGP** ( — даволі добрая прыватнасьць) — кампутарная праграма для шыфраваньня і электроннага лічбавага подпісу паведамленьняў, файлаў і іншай інфармацыі. Упершыню разробленая Філіпам Цымэрманам ў 1991 годзе.

## Агульныя весткі
PGP мае вялікую колькасьць розных рэалізацыяў, сумяшчальных адна з другой і шэрагам іншых праграм (GnuPG, FileCrypt і інш.) дзякуючы стандарту OpenPGP (RFC 4880), якія ў сваю чаргу маюць розныя мажлівасьці. Такім чынам, рэалізацыі PGP існуюць ва ўсіх распаўсюджаных апэрацыйных сыстэмах. Акрамя вольна распаўсюджваемых ёсьць камерцыйныя разробкі.

## Ключы
Карыстальнік PGP робіць ключавую пару: адчынены і зачынены ключ. Падчас ґенэрацыі ключоў уводзяцца іх уладальнік (імя і адрас электронная пошты), тып ключа, даўжыня ключа і тэрмін яго дзейснасьці.

PGP падтрымлівае тры тыпы ключоў: RSA v4, RSA legacy (v3) ды Fiffie-Hellman/DSS (Elgamal у тэрміналёгіі GnuPG).

Для ключоў RSA legacy даўжыня ключа можа складаць ад 1024 да 2048 біт, а для Diffie-Hellman/DSS і RSA — ад 1024 да 4096. Ключы RSA legacy маюць адну ключавую пару, а ключы Diffie-Hellman/DSS і RSA могуць мець адзін галоўны ключ і дадатковыя ключы для шыфраваньня. У гэтым выпадку ключ электроннага подпісу ў ключах Diffie-Hellman/DSS заўсёды мае памер 1024 біт. Тэрмін дзейнасьці для кожнага з тыпаў ключоў можа быць вызначаны як неабмежаваны ці да пэўнай даты. Для абароны ключавога кантэйнера задаецца сакрэтная фраза.

Ключы RSA legacy (v3) зараз не выкарыстоўваюцца і выдалены са стандарта OpenPGP.

## Электронны лічбавы подпіс
Электронны лічбавы подпіс фармуецца шляхам подпісу выліку хэш-сумы паведамленьня (файла) зачыненым ключом адпраўшчыка (аўтара). Для фармаваньня хэш-сумы выкарыстоўваюцца альгарытмы MD5, SHA-1, RIPEMD-160, SHA-256, SHA-384, SHA-512. У новых вэрсіях PGP падтрымка MD5 ажыцьцяўляецца дзеля заховы сумяшчальнасьці са старымі вэрсіямі. Для подпісу выкарыстоўваюцца альгарытмы RSA ці DSA (залежыць ад тыпа ключа).

## Крыніцы

Катэгорыя:Крыптаграфія
Катэгорыя:PGP
Катэгорыя:Праграмнае забесьпячэньне
Катэгорыя:Праграмы для абароны інфармацыі
Валяваны

**Валяваны** (ад &nbsp;— «ляціць у паветры»)&nbsp;— акруглыя піражкі з прэснага (гэтак званага францускага або паўфранцускага) цеста, якія непасрэдна перад ужыткам напаўняюць сьвежай (часам гарачай) начынкай: птушкай, рыбай, грыбамі (баравікамі, шампіньёнамі), садавіной (спаржа, брусэльская капуста) і г.&nbsp;д. Як правіла, аднапарцыйныя, але могуць быць разьлічаныя і на некалькі порцыяў. Падаюць да булёнаў, а таксама як хуткую закуску на прыёмах і інш.

Валаваны вынайдзеныя славутым францускім кухарам першай трэці XIX стагодзьдзя Мары-Антуанам Карэмам.

## Крыніцы

Катэгорыя:Беларускія стравы
Катэгорыя:Бэльгійская кухня
Катэгорыя:Француская кухня
Катэгорыя:Заедкі
Катэгорыя:Выпечка
Катэгорыя:Стравы з слоенага цеста
Агурочнік

**Агуро́чнік лёкавы**, **Бура́чнік**, **Агуро́чная трава́** () — шматгадовая травяністая расьліна сямейства бурачнікавых.

Вышынёй 30 — 100 см. Зрэдку трапляецца па ўсёй Беларусі як пустазельле, іншы раз вырошчваюць у агародах. Цьвіце у чэрвені — ліпені; кветкі блакітныя з ружовым адценьнем. Лацінская і (дыялектычная беларуская) назвы ад *burra* — «жорсткія валасы» (якімі пакрытая расьліна), літаратурная беларуская — ад паха агуркоў, які зыходзіць ад лісьця. Радзімай расьліны лічыцца Міжземнамор'е і Блізкі Усход. Утрымлівае дубільныя рэчывы, сапанін, смолы, кальцый, крэмневую кіслату, вітамін C, рутын, каратын.

У многіх эўрапейскіх краінах (таксама і ў Беларусі) вялікае, моцна зморшчанае, лісьце (часам і кветкі) агурочніку ўжываюць у веснавых салатах (у Нямеччыне такія салаты звычайна гатуюць з кропам); у Францыі і Італіі яго таксама дадаюць у тушаныя стравы, і вараць адмысловы суп. Сьцябло, ачышчанае ад скуркі, адварваюць як гародніну, праціраюць на пюрэ (гарнір да рыбы ці мяса). У Брытаніі і Паўночнай Амэрыцы лісьце выкарыстоўваецца як інгрэдыент прахаладжальных напояў, а таксама некаторых гатункаў джына. У Заходняй Эўропе даўней меў рэпутацыю танізуючага сродку, які нібыта ўздымае настрой, паляпшае ўвагу і г. д. У Кітаі з лісьцем агурочніку гатуюць страву накшталт галубцоў або далмы.

Катэгорыя:Травы
Капэрсы

**Ка́пэрсы** (даўней **капары**) — высушаныя, а затым марынаваныя ў аліве або салёныя пупышкі кветак, маладыя парасткі і зялёныя плады міжземнаморскай расьліны *Capparis spinosa*, кустоўя вышынёй 120—150 см.

Ужываліся з антычных часоў як каштоўная гаркавата-кіслая прыправа да соўсаў, сыроў, рыбы, мяса (біфштэксаў, эскалёпаў), звараных укрутую яек, кампанэнт марынадаў (напрыклад, для селядцоў) і як запраўка ў салаты. Традыцыйная закуска — з капэрсаў, брынзы і сардзінаў. Дзякуючы ўтрыманьню гліказіда рутына (5 %) узбуджаюць апэтыт. Капэрсы зь іх характэрнай цёмнааліўкавай фарбай ужываюцца і як дэкаратыўная аздоба стала.

Зьявіліся ў Польшчы і Літве пад уплывам італьянскай кухні (глядзіце Бона Сфорца) ў XVI стагодзьдзі, пастаўляліся марынаваныя ў воцаце або кансэрваваныя ў аліве. Капэрсы спажывалі на закуску або прыпраўлялі мясныя стравы і соўсы. Праз даражнечу «Літоўская гаспадыня» раіла ўжываць імітацыю капэрсаў — з насеньня настурак або пупышак чорнага бэзу (*Sambucus nigra*). Яшчэ адзін сурагат капэрсаў — марынаваныя бутоны дзьмухаўца (*kaczeńca* ?).

Капэрсы дзіка растуць па ўсёй Паўднёвай Эўропе, найбольшыя сучасныя вытворцы — Гішпанія і Італія.

## Літаратура

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Спэцыі
Катэгорыя:Італьянская кухня
Канцэпты

**«Канцэ́пты»** (ад , старабеларускае «задума») — іранічная зборная назва кулінарных штукаў (выбрыкаў?), папулярных у асяродку магнатэрыі Рэчы Паспалітай у XVIII стагодзьдзі, у эпоху позьняга барока.

«Канцэпты» былі разьлічаныя ня так на задавальненьне гастранамічных ды дыетычных прыхільнасьцяў, як на вонкавы эфэкт, які мусіў сьведчыць пра заможнасьць, дасьціпнасьць і таварыскасьць гаспадароў-замоўцаў «канцэпту», а таксама дэманстраваць тэхнічнае майстэрства кухара. Каплуноў, напрыклад, спрабавалі запячы жывымі, напаіўшы гарэлкай і ахалоджваючы мозаг вільготнымі кампрэсамі, каб яны маглі квахтаць, калі ад іх адразалі запечаныя кавалкі. Дасьціпным штукарствам лічылася прыгатаваньне фаршыраванага каплуна ўнутры шклянай фляшы. У паштэты (пірагі) пад скарынку імкнуліся зьмясьціць жывых птушак, а часам і слуг-карузьлікаў. Вельмі папулярнай пацехай была апісаная Адамам Міцкевічам «рыбіна, старанна з канца падсмажана, а далей запякана, а пры хвасце, як заліўная, згатавана». У апошнія гады Рэчы Паспалітай, пры Станіславе-Аўгусьце Панятоўскім, грамадзкая думка зрабілася менш прыхільнай да многіх марнатраўных а часам жорсткіх забаў, але ў некаторых заможных дамах яны пратрывалі яшчэ першую трэць XIX стагодзьдзя.

Катэгорыя:Беларуская кухня
Катэгорыя:Польская кухня
Барбарыс

**Барбары́с** (па-лацінску: *Berberis*) — род кветкавых раслін сямейства барбарысавых.

У Беларусі дзікарослы барбарыс звычайны (*Berberis vulgaris*), расце на схілах у далінах рэк, на ўзлесках, у светлых лясах і хмызняках). Лістападны калючы куст вышынёй да 2 м з рабрыстымі прамастойнымі або дугападобнымі парасткамі. Кветкі жоўтыя, духмяныя, у павіслых гронках. Плады ягадападобныя, ярка-чырвоныя, падоўжаныя, сабраныя ў гронкі, збіраюць у верасні – кастрычніку. Народныя назвы *кіслец*, *кіслянка* — плады маюць вельмі кіслы смак. Багатыя вітамінамі C (до 53 мг%) і K, цукрамі (да 7 %), кіслотамі (яблычнай, лімоннай, вінна-кіслай — да 7,5 %). Таксама ўтрымліваюць флаваноіды, дубільныя рэчывы, пектыны, крыху алкалоідаў.

Раней барбарыс шырока выкарыстоўваўся ў беларускай шляхецкай кулінарыі. Яго сушылі, гатавалі варэнне (гронкамі ці асобнымі ягадамі) ў цукры і ў мёдзе, жэле. Салёны барбарыс нарыхтоўвалі позняй восенню і ўжывалі потым як гарнір, а таксама гатавалі з яго пікулі і салаты. У сусветнай кулінарыі найбольш вядомыя жэле, мармелады і джэмы з барбарысу (асабліва славутыя ў Францыі), кісялі, наліўкі і лікёры; выкарыстоўваецца таксама і лісце барбарысу, якое надаецца на салаты. На Каўказе з барбарысу гатуюць вострыя прыправы да мясных страў. У карэйскай і японскай кулінарыі папулярны блізкі сваяк барбарысу звычайнага, *Berberis thunbergii*.

## Вонкавыя спасылкі

* Барбарыс

Катэгорыя:Ягады
Судак (рыба)

**Суда́к** — драпежная рыба сямейства акунёвых.

Цела прадаўгаватае, сьціснутае з бакоў, пакрытае шчыльнай лускай. Завостраны лыч, на сківіцах і паднябенных касьцях іклы. Сьпіна зяленавата-шэрая, бруха белае, на баках 8—12 бура-чорных папярочных палос. У Беларусі водзіцца ў невялікай колькасьці ў буйных рэках і многіх чыстых азёрах. Даўжыня звычайна 50—80 см, вага 1—3 кг, у іншых краінах сустракаюцца асобнікі даўжэй за 1 м і цяжэй за 12 (да 20) кг. Мяса белае, нятлустае, далікатнае, бяз дробных костак, з высокімі смакавымі вартасьцямі. Утрымлівае 19% бялкоў, 1% тлушчу, добра засвойваецца. Штучна зарыбляюць прамысловыя вадаёмы. У рэстаранах сучаснай Беларусі — адна з найбольш папулярных рыб (пераважна завозіцца). Прадаецца ў сьвежым, марожаным выглядзе і ў кансэрвах.

Існуе велізарная колькасьць рэцэптаў прыгатаваньня, як гарачага, так і халоднага: смажаць (у тым ліку шашлыкі), вараць, запякаюць, тушаць у малацэ з цыбуляй, гатуюць пад маянэзам, у жэле, гатуюць галубцы і г. д. Асабліва смачныя заліўныя з судака. Вельмі складаная тэхналёгія судака «па-Радзівілаўску» (адна з самых складаных страваў літоўска-беларускай кухні). Чысьціць судака належыць асьцярожна, бо ў плаўніках і жаберных вечках маюцца вострыя калючкі.

## Беларусь
У 2014 годзе Міністэрства прыродных рэсурсаў і аховы навакольнага асяродзьдзя Беларусі ўсталявала забарону на аматарскую лоўлю судака ў рыбалоўных угодзьдзях з 1 красавіка па 30 траўня ў сувязі зь веснавым нерастам. Таксама забаранілі аматарскае рыбалоўства ў месцах масавага нерасту судака. Сярод гэтых мясьцінаў былі: Мікашэвіцкі канал у Лунінецкім раёне на 2,5 км уверх ад яго ўпадзеньня ў Прыпяць, Аўгустоўскі канал у Гарадзенскім раёне ад шлюза каля ГЭС Нёмнава да ўпадзеньня ў Нёман, поплаўныя вадаёмы Нёмана, участак Дняпра ў Магілёўскім раёне і прылеглыя поплаўныя вадаёмы ад вадазбору Магілёўскага аўтамабільнага заводу да вусьця Дзебры.

## Крыніцы

## Літаратура

Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1758 годзе
Катэгорыя:Акунёвыя
Катэгорыя:Чырвоны сьпіс МСАП відаў з найменшай рызыкай
Катэгорыя:Прамысловыя рыбы
Катэгорыя:Спартовыя рыбы
Катэгорыя:Рыбы Балтыйскага мора
Катэгорыя:Рыбы Касьпійскага мора
Катэгорыя:Рыбы Чорнага мора