open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Тэсалія

**Тэсалія** () — гістарычны рэгіён на паўночным усходзе Элады на ўзьбярэжжы Эгейскага мора. Існуе пэрыфэрыя з такой жа назвай, якая зьяўляецца адміністрацыйна-тэрытарыяльнай адзінкай Грэцыі.

Горны хрыбет Пінд, які цягнецца з поўначы на поўдзень разьмяжоўвае Паўночную Грэцыю на ўсходнюю і заходнюю часткі. Тэсалія займае найбольш буйныя і ўрадлівыя даліны ўсходняй часткі, разьмешчаныя ўздоўж ракі Пэнэй і яе прытокаў. На Захад ад Тэсаліі за гарамі Пінд разьмешчаны Эпір, які ў старажытнасьці ўжо ня быў грэцкай вобласьцю, але быў моцна падзьвержаны грэцкаму ўплыву, на яго тэрыторыі былі грэцкія калёніі і вядомае сьвяцілішча ў Дадоне. З поўначы натуральнай граніцай Тэсаліі служыць гара Алімп, якую старажытныя грэкі лічылі прыстанкам багоў. Паўночней за Тэсалію, за Алімпам, — тэрыторыя, якая ў старажытнасьці не была грэцкай — Македонія. З поўдня Тэсалія абмежавана гарамі Офрыя, за якімі разьмешчана мноства земляў Цэнтральнае Грэцыі. З усходу Тэсалія амываецца водамі Эгейскага мора і яго заліваў, але выхады да мора абмежаваныя гарамі Алімп і Оса на поўначы і Пэліён на поўдні. 

Разьмяшчэньне Тэсаліі на марскіх шляхох далёка ня самае выгоднае і яе жыхары не адрозьніваліся мараплаўствам. Землі Тэсаліі адны зь лепшых у Грэцыі для заняткаў земляробствам і жывёлагадоўляй. Па свайму месцазнаходжаньню Тэсалія — крайні Фарпост Грэцыі з боку эўрапейскага кантынэнту і галоўная дарога для рознага кшталту ўварваньняў. У склад Тэсаліі ўваходзілі вобласьці: Гестыятыда, Пэлясгія, Фэсаліятыда, Фтыятыда. У асобныя моманты гісторыі да яе адносіліся і сумежныя вобласьці: Магнэсія — на паўднёвым усходзе, Далёпія — на паўднёвым захадзе, Эта і Мэліда на поўдні.

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт пэрфыэрыі.
Пэнэй

**Пэнэй** () — найбуйнейшая рака ў Фэсаліі, упадае ў Эгейскае мора (заліў Тэрмаікас) паміж гарамі Алімп і Оса.

Даліна гэтай ракі зь яе прытокамі і фармуе Фэсалію, як вобласьць. Працягласьць ракі 216 км.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Рэкі Грэцыі
Катэгорыя:Фэсалія
Іван Тургенеў

**Іва́н Сярге́евіч Турге́неў** (;   — ) — расейскі пісьменьнік, паэт, чалец-карэспандэнт Пецярбурскай АН (1860).

## Біяграфія
Іван Тургенеў нарадзіўся 28 кастрычніка 1818 году ў Арле. Бацька, Сяргей Мікалаевіч, быў адстаўным палкоўнікам-кірасірам. Маці, Варвара Пятроўна Лутавінава, паходзіла з дваранскай сям’і. У смутны час адзін з Тургеневых — Пётр Нікітыч — быў пакараны сьмерцю на Лобным месцы за тое, што выкрываў Ілжэдзьмітрыя. Да 9 год Іван Тургенеў пражыў ва ўспадкаваным маёнтку Спаскае-Лутавінава ў 10 км ад Мцэнска Арлоўскай губэрні. У 1827 годзе Тургеневы, каб даць дзецям адукацыю, пасяліліся ў Маскве, у купленым на Самацёке доме.

Іван Сяргеевіч спачатку вучыўся ў пансыёне Вэйдэнгамэра, затым яго аддалі пансыянэрам дырэктару Лазараўскага інстытута Крузэ. У 1833 годзе 15-гадовы Тургенеў паступіў у славесны факультэт Маскоўскага ўнівэрсытэта. Праз год, пасьля таго, як старэйшы брат Івана паступіў у гвардэйскую артылерыю, сям’я пераехала ў Санкт-Пецярбург, і Іван Тургенеў тады ж перайшоў у Пецярбурскі ўнівэрсытэт.

У 1863 годзе Тургенеў скончыў курс са ступеньню сапраўднага сутдэнта. Мроячы аб навуковай дзейнасьці, ён у наступным годзе зноў прайшоў выпускны іспыт, атрымаў ступень кандыдата, а ў 1838 годзе адправіўся ў Нямеччыну. Пасяліўшыся ў Бэрліне, Іван узяўся за вучобу. Слухаючы ва ўнівэрсытэце лекцыі па гісторыі рымскай і грэцкай літаратуры, ён дома занімаўся граматыкай старажытнагрэцкай і лацінскай моваў.

У 1841 годзе Тургенеў вярнуўся на радзіму. Напачатку 1842 году ён падаў у Маскоўскі ўнівэрсытэт просьбу аб дапушчэньні яго да іспыту на ступень магістра філязофіі. У гэты ж час ён пачаў сваю літаратурную дзейнасьць. У 1846 годзе выйшлі аповесьці «Брэтэр» і «Тры партрэта». Пазьней ён піша такія творы, як «Нахлебнік» (1848), «Халасьцяк» (1849), «Правінцыялка», «Месяц у вёсцы», «Заўтрак у правадыра» (1856), «Муму» (1854), «Зацішша» (1854), «Якаў Пасынкаў» (1855) і г. д.

У 1852 годзе выходзіць зборнік кароткіх аповедаў Тургенева пад агульнай назвай «Запіскі паляўнічага». У далейшым Тургенеў піша чатыры буйнейшыя творы: «Рудын» (1856), «Дваранскае гняздо» (1859), «Накануне» (1860) і «Бацькі і дзеці» (1862).

З пачатку 1860-х гадоў ён пасяляецца ў Бадэн-Бадэне. У выніку жыцьця за мяжой атрымаўся самы вялікі па аб’ёму з раманаў Тургенева — «Новь» (1877).

Пісьменьнік сканаў у Бужывалі пад Парыжам 22 жніўня (3 верасьня па новаму стылю) 1883 году. Цела Тургенева згодна зь ягоным жаданьнем было прывезена ў Пецярбург і пахавана на Валкоўскіх могілках пры вялікім зьбегу народу.

## Пераклады на беларускую мову
* 

## Крыніцы

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Арле
Катэгорыя:Памерлі ў Бужывалі
Катэгорыя:Расейскія драматургі
Катэгорыя:Расейскія літаратары
Вялёна

**Вялёна** () — мястэчка ў Летуве, на рацэ Нёмане. Цэнтар староства Юрбурскага раёну Таўроскага павету. Насельніцтва на 2001 год — 883 чалавекі.

Вялёна — даўняе магдэбурскае места гістарычнай Жамойці.

## Назва

Паводле францускага лінгвіста-германіста Раймонда Шмітляйна, які на падставе шматгадовых дасьледаваньняў прыйшоў да высноваў пра германскае паходжаньне літоўскіх уласных імёнаў, назва Вялёна ўтварылася ад гоцкага імя Wilun.

Упершыню ўпамінаецца як *Willune* (1412 год).

## Гісторыя

У 1291 годзе ў Хроніцы Прускай зямлі Пятра з Дусбургу ўпамінаецца паселішча пад назвай *Junigede*, якое зьвязваюць зь пазьнейшай Вілюнай (Вялёнай). 

Зь Вілюнай (Вяленай) мае повязь адзіны гістарычны пісьмовы ўпамін пра аўкштотаў (у адрознасьць ад Аўкштоты як геаграфічнай назвы). Ён датуецца 1412 годам і зьмяшчаецца ў дакумэнце Тэўтонскага ордэну, выкарыстаным на арбітражным працэсе. Гэты дакумэнт засноўваецца на апытаньнях пажылых людзей, пераважна былых служкаў ордэну, у тым ліку жамойтаў: «*Таксама замак Вілюна прускія браты заваявалі 11 гадоў таму ад няверных і ворагаў нашай веры [[Ліцьвіны|ліцьвінаў]], якіх называлі аўкштотамі, а кіраўнікамі ў іх былі [[Сурмін]], [[Матывік]] і [[Гаштольд (імя)|Гаштольд]]. А таксама, што памянёныя кіраўнікі, ад якіх быў адваяваны замак Вілюна, як ужо пісалася, былі ліцьвінамі, і іх род і цяпер завецца ліцьвінкамі і ліцьвінамі, і жывуць яны ў Літве, у Кульве каля Вількаміру, а не ў жамойцкай зямлі. Таксама, што і замак Вілюна, да яго заваяваньня прускімі братамі, як ужо казалі, утрымліваўся і забясьпечваўся ліцьвінамі, якіх звалі і цяпер яшчэ называюць аўкштотамі, а не жамойтамі*».

У 1421 годзе вялікі князь Вітаўт заснаваў тут каталіцкую парафію. Вялёнскі касьцёл належыць да найстарэйшых касьцёлаў сучаснай Летувы. У 1636—1644 гадох яго рэканструяваў князь Альбрэхт Станіслаў Радзівіл.

## Крыніцы

Катэгорыя:Населеныя пункты Юрбурскага раёну
Вальдэмар Калінін

**Вальдэма́р Калі́нін** ( 30 траўня 1946, Віцебск, Беларуская ССР) — цыганскі паэт, перакладчык.

У 1996 годзе выдаў у Віцебску «Дабравесьце паводле Мацьвея» на цыганскай мове кірыліцай, якое пачаў перакладаць з 1990 году. У хуткім часе пераехаў у Ангельшчыну. У 2001 годзе выдаў у нямецкім Дыленбургу (зямля Гэсэн) «Новы Запавет» на  беларуска-летувіскай гаворцы цыганскай мовы кірыліцай. У 2005 годзе выдаў у Віцебску кнігу вершаў «Сны цыганоў». У 2014 годзе стаў першым, хто *выдаў* пераклад усёй Бібліі на цыганскую мову. Пераклад надрукавалі кірыліцай і лацінкай на беларуска-летувіскай гаворцы цыганскай мовы адразу 2 выдавецтвы Швайцарыі: адно ў Білі на поўначы (кантон Бэрн), а другое ў Прэвэранжы на захадзе краіны (кантон Во).

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Алена АЛІМАВА. Вальдэмар Калінін // Віцебскі мескі партал

Катэгорыя:Сябры Саюзу беларускіх пісьменьнікаў
Катэгорыя:Беларускія літаратары
Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты і паэткі
Катэгорыя:Цыганскія паэты
Катэгорыя:Перакладчыкі Бібліі
Катэгорыя:Выпускнікі Цьвярскога дзяржаўнага ўнівэрсытэту
Дэйвід Малет

**Дэйвід Малет**  (каля 1705 — 1765)  — шатляндзкі паэт і драматург.

Атрымаў адукацыю ў Эдынбурскім унівэрсытэце. У 1723 пераехаў у Лёндан працаваць прыватным настаўнікам. Тамака ён пасябрыўся з Аляксандрам Поўпам, Джэймсам Томпсанам ды іншымі літаратарамі. Сёлета напісаў свой найбуйнейшы твор «Ўільям і Маргарэт» (англ. *William and Margaret*), адаптаваны з традыцыйнай баляды. У 1740 працаваў з Томпсанам для тэатра масак. Большасьць яго п'есаў і паэзіі, папулярнае ў тагачаснай Ангельшчыне, цяпер забытыя, але Малет быў дастаткова значнай літаратурнай асобай, каб Генры Сэнт-Джон, першы віконт Болінгброк прызначыў яго сваім душапрыказчыкам. Літаратурная спадчына Болінгброка была адрэдагаваная і апублікаваная Малетам у 1754.

Беларускаму чытачу паэзія Дэйвіда Малета збольшага знаёмая па расейскамоўных зборніках балядаў і паэзіі эпохі Рэстаўрацыі.

## Вонкавыя спасылкі
*David Mallet, Scots Poets

Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1700-я гады
Катэгорыя:Памерлі ў 1765 годзе
Катэгорыя:Шатляндзкія літаратары
Олівэр Голдсьміт

**Олівэр Голдсьміт** (; 10 лістапада 1730 — 4 красавіка 1774) — ангельскі празаік, паэт і драматург ірляндзкага паходжаньня, яскравы прадстаўнік сэнтымэнталісцкай прозы ў ангельскай літаратуры.

## Біяграфія
Сын сьвятара. У 1749 годзе скончыў Дублінскі ўнівэрсытэт, спрабаваў працягнуць медыцынскую адукацыю ў Эдынбурзе. Не атрымаўшы дыплёма, самаабвешчаны «доктар Голдсьміт» адправіўся ў падарожжа па Эўропе, адкуль у 1756 годзе абанкрочаным прыбыў у Лёндан і ўладкаваўся дапаможнікам аптэкара. Яго публіцыстычныя нарысы ў вялікай колькасьці друкаваліся ў лёнданскай прэсе, аднак сярод мноства пачынаючых аўтараў Голдсьміта выгодна адзначалі вытанчанасьць і лёгкасьць слога.

Сацыяльна-бытавыя нарысы з сатырычным падтэкстам «Грамадзянін сьвету, альбо Лісты кітайскага філёзафа, які пражывае ў Лёндане, сваім сябрам на Ўсходзе» (1762) прынесьлі яму славу і дазволілі ўвайсьці ў кружок інтэлектуалаў на чале з Сэмюэлем Джонсанам, Эдмундам Бёркам і Джошуа Рэйнальдсам. У 1764 годзе кампанія заснавала ўласны клюб, сярод дзевяці чальцоў-заснавальнікаў якога лічыўся і Голдсьміт. Сёлета вялікі рэзананс выклікала яго паэма «Вандроўнік», якая супастаўляла нацыянальныя звычаі і ступень задаволенасьці жыцьцём у розных кутках Эўропы.

Звычка жыць на шырокую нагу ўцягнула Голдсьміта ў пазыкі, і ён быў вымушаны зарабляць складаньнем кампілятыўных гісторыяў Грэцыі, Рыма і Ангельшчыны. У 1766 годзе ён вырашыўся апублікаваць напісаны чатырма гадамі раней сэнтымэнтальна-мэладраматычны раман «Вэкфільдзкі сьвятар», які апісваў ганеньні дабрадзейнага сьвятара памешчыкам на тле ідэалізаванага вясковага жыцьця. Раман меў грандыёзны посьпех, і ў 1770 годзе Голдсьміт вярнуўся да яго асноўных тэмаў у паэтычнай анты-ідыліі «Пакінутая вёска».

Апошнім буйным творам Голдсьміта быў фарс «Ноч памылак, альбо Зьнявага лепей за ганарыстасьць» (1773), які — адзіны з п’есаў XVIII ст. — не сыходзіў з ангельскай сцэны да самага XX ст. Годам пазьней 43-гадовы пісьменьнік раптоўна сканаў і быў пахаваны ў царкве Тэмпла. Праз 15 дзён пасьля яго сьмерці ў друку зьявілася «Адплата» — сэрыя сатырычных партрэтаў сучасьнікаў, у форме жартаўлівых эпітафіяў.

Са сваім ізрытым воспай тварам і талентам дасьціпнасьці Голдсьміт быў прадметам абмеркаваньня і захапленьня ў лёнданскім грамадзтве. Як азартны гулец і недалёкі жартаўнік ён выведзены ў босуэлаўскай «Жыцьці Сэмюэля Джонсана», які пісаў пра яго, што «няма чалавека болей мудрага зь пяром у руцэ і болей бязглуздага пры яго адсутнасьці». Больш аб’ектыўная характарыстыка зьмяшчаецца ў біяграфіі Голдсьміта, напісанай Ўошынгтанам Ірвінгам.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Разгорнуты артыкул у «Брытаніцы»

Катэгорыя:Ангельскія літаратары
Катэгорыя:Ірляндзкія літаратары
Катэгорыя:Ангельскія паэты
Раўданы

**Раўданы**, **Раўдань** () — мястэчка ў Летуве, на правым беразе Нёману. Цэнтар староства Юрбурскага раёну Таўроскага павету.

## Назва

Адзначаліся старажытныя германскія імёны Raud, Rautin і Rauding, якія паходзяць ад гоцкага rauds 'чырвоны'. На германскае (гоцкае) паходжаньне назваў старажытных паселішчаў на Нёмане зьвярнуў увагу францускі лінгвіст-германіст Раймонд Шмітляйн, які на падставе шматгадовых дасьледаваньняў прыйшоў да высноваў пра германскае паходжаньне літоўскіх уласных імёнаў. 

Летувіскія аўтары зьвязваюць назву мястэчка з назвай ручая Раўдане, назву якога выводзяць ад летувіскага raudona 'чырвоны'.

## Гісторыя
У 1337 годзе выправа крыжакоў пад камандаю караля Багеміі Ёгана і герцага Ніжняй Баварыі Генрыха XIV заснавала драўляны замак на рацэ Нёмане насупраць руінаў Хрыстмэмэля. У гонар Генрыха замак назвалі Баербург (), што азначае «Замак баварцаў». Замак выкарыстоўваўся як вайсковая база і цэнтар забесьпячэньня дзеля выправаў у Літву і Жамойць.

У XVI ст. замак належаў вялікаму князю Жыгімонту Аўгусту. Новы замак збудаваў на руінах старога дзяржаўны і вайсковы дзяяч Вялікага Княства Літоўскага Геранім Крышпін-Кіршэнштайн. З тых часоў замак неаднаразова перабудоўваўся.

## Глядзіце таксама
* Раўданскі рукапіс

## Заўвагі

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Раўданы

Катэгорыя:Населеныя пункты Юрбурскага раёну
Смольнікі (горад)

**Смольнікі** () — места ў Летуве, на правым беразе Нёману. Цэнтар староства Юрбурскага раёну Таўроскага павету.

## Назва
Назву места зьвязваюць з словам смала. 

У Прусіі мела назвы *Augstogallen* і *Schmalleningken*.

## Крыніцы

Катэгорыя:Населеныя пункты Юрбурскага раёну
Катэгорыя:Гарады Летувы
Леанід Дайнека

**Леані́д Марты́навіч Дайне́ка** (28 студзеня 1940, вёска Зьмітраўка 2-я Клічаўскага раёну Магілёўскай вобласьці — 21 жніўня 2019 году) — беларускі пісьменьнік. Ляўрэат Літаратурнай прэміі СП Беларусі імя І. Мележа (1988) за раман «Меч князя Вячкі», Дзяржаўнай прэміі Беларусі імя К. Каліноўскага (1990) за творы літаратуры і мастацтва для дзяцей — за гістарычныя раманы «Меч князя Вячкі» і «Сьлед ваўкалака».

Скончыў аддзяленьне журналістыкі Беларускага дзяржаўнага ўнівэрсытэту (1967). Працаваў старшым рэдактарам на Віцебскай студыі тэлебачаньня, на Беларускім тэлебачаньні. У 1972—1989 — адказны сакратар часопіса «Маладосьць», з 1989 — загаднік рэдакцыі паэзіі выдавецтва «Мастацкая літаратура». Сябар СП СССР (1970).

Першы верш апублікаваў у 1961. Выдаў кніжкі вершаў «Галасы» (1969), «Бераг чаканьня» (1972), «Начныя тэлеграмы» (1974), «Мая вясна саракавая» (1979), «Вечнае імгненьне» (1985), «Сьняжынкі над агнём» вершы і паэмы (1989). Аўтар зборніка апавяданьняў «Бацькава крыніца» (1976), раманаў «Людзі і маланкі» (1978), «Запомнім сябе маладымі» (1981), «Футбол на замініраваным полі» (1983), «Меч князя Вячкі» (1987), «Сьлед ваўкалака» (1988), «Жалезныя жалуды» (часопіс «Маладосьць», 1990).

У 2008 годзе выйшаў раман «Назаві сына Канстанцінам», дзея якога адбываецца ў XV—XVI ст. у Рыме, Вялікім Княстве Літоўскім і Канстанцінопалі. Раман «Пра лісоўчыка, злога хлопчыка» (2010) друкаваўся ў часопісе «Дзеяслоў» (2010 №1-3). Раман «Той, каго ўдарылі па шчацэ» (2011). Раманы «Ілоты» (2015), «Сын ільва, дачка Зеўса – Леанід і Зінаіда» (2017) выйшлі ў кнізе «Леанід Дайнека. Выбраныя творы», пабачыла свет у выдавецтве «Беларуская навука» у серыі «Беларускі кнігазбор» (2018).

З 1993 з сынамі Сяргеем, Зьмітром і Сьцяпанам Леанід Дайнэка займаўся прадпрымальніцкай дзейнасьцю, заснаваў фірмы «Пасад» і «БелПі». Сямейная кампанія вырабляла гатункі настояў «Крамбамбуля».

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Біяграфія // Афіцыйны сайт
* Анкета Свабоды: Леанід Дайнека // Радыё Свабода, 27.01.2010
* Творы на «Беларускай Палічцы»

Катэгорыя:Нарадзіліся 28 студзеня
Катэгорыя:Беларускія літаратары
Катэгорыя:Выпускнікі Беларускага дзяржаўнага ўнівэрсытэту
Азёрная школа

**Азёрная школа** () — назва групы ангельскіх паэтаў-рамантыкаў канца XVIII — першае паловы XIX, названая гэтак па месцы дзейнасьці яе важнейшых прадстаўнікоў: Ўордсварта, Колрыджа і Саўці. Апошнія, утварыўшы цесны сяброўскі кружок, услаўлялі на берагах азёраў паўночнае Ангельшчыны — Камбэрленда і Ўэстмарленда (іншае найменьне гэтае школы — лейкісты, ад  — возера) чароўную прыгажосьць натуральнага жыцьця на ўлоньні маляўнічае прыроды.

Азёрная школа зьявілася пратэстам супраць асьветніцкага клясыцызму XVIII ст., зь яго рытарычнай напышлівасьцю і ўзьнікла збольшага пад уплывам нямецкіх рамантыкаў. Адмовіўшы рацыяналістычныя ідэалы асьветніцтва, паэты Азёрнай школы супрацьпаставілі ім веру ў ірацыянальнае, у традыцыйныя хрысьціянскія каштоўнасьці, у ідэалізаванае сярэднявечнае мінулае. Ўордсварт і яго сябры, якія былі ў маладосьці заўзятымі рэспубліканцамі і прыхільнікамі францускае рэвалюцыі, робяцца на «азёрах» строгімі торы, якія недалюбліваюць крытычнага стаўленьня да існуючага дзяржаўнага ладу.

*Пры напісаньні гэтага артыкула выкарыстоўваўся матэрыял з [[Энцыкляпэдычны слоўнік Бракгаўза і Эфрона|Энцыкляпэдычнага слоўніка Бракгаўза і Эфрона]] (1890—1907).*

Катэгорыя:Літаратурныя групы Вялікабрытаніі
Льюіс Кэрал

**Льюіс Кэрал** (27 студзеня 1832, в. Дарсбэры, графства Чэшыр, Ангельшчына — 14 студзеня 1898, Гілфард, Сурэй, Ангельшчына) — ангельскі пісьменьнік, матэматык, лёгік, філёзаф і фатограф.

Найбольшы посьпех і вядомасьць атрымаў за «Аліса ў краіне цудаў» і «Скрозь Люстэрка і што ўбачыла там Аліса», а таксама паэму абсурду «Паляваньне на Снарка».

## Творчасьць

## Беларускія пераклады
* «Алесіны прыгоды ў Дзівоснай краіне» (пер. Макс Шчур)
* «Скрозь Люстэрка і што ўбачыла там Аліса» (пер. Вера Бурлак) // ARCHE 10-2009
* Скрозь люстэрка, і што ўбачыла там Аліса / Пер. з англ. Вера Бурлак. -- Мн.: “Галіяфы”, 2017.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* «Алесіны прыгоды ў дзівоснай краіне», на беларускай мове 
* Снаркаловы
* Льюіс Кэрал у перакладзе Макса Шчура

## Літаратура
* 
* John Pudney. Lewis Carroll and his world. Thames and Hudson. London 1976.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Ангельскія літаратары
Катэгорыя:Брытанскія літаратары-фантасты
Катэгорыя:Брытанскія матэматыкі
Катэгорыя:Брытанскія філёзафы
Катэгорыя:Брытанскія фатографы
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Ангельшчыне

Катэгорыя:Памерлі ў Гілфардзе
Катэгорыя:Літаратары, вядомыя пад псэўданімамі
Катэгорыя:Выпускнікі Крайст Чэрчу
Катэгорыя:Англіканскія дыяканы
Катэгорыя:Пахаваныя ў Сарэі
Катэгорыя:Памерлі ад пнэўманіі
Катэгорыя:Ангельскія англіканцы
Катэгорыя:Ангельскія дзіцячыя літаратары
Катэгорыя:Ангельскія фэнтэзійныя літаратары
Катэгорыя:Прафэсары Оксфардзкага ўнівэрсытэту
Катэгорыя:Асобы, у гонар якіх названы астэроід
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Чэшыры
Газатурбінная ўстаноўка

**Газатурбінная ўстаноўка** (ГТУ, газатурбінны рухавік) — цеплавы рухавік, рабочае цела якога ўвесь цыкль знаходзіцца газаабразным. Рабочае цела сьціскаецца ў кампрэсары, награваецца і пашыраецца ў газавай турбіне, дзе выпрацоўвае мэханічную энэргію.

## Тыпы

ГТУ бываюць адкрытага і закратага (замкнутага) тыпу. У адкрытых ГТУ рабочым целам зьяўляецца паветра, якое паступае з атмасфэры, за кошт якога адбываецца спальваньне паліва ў камэры згараньня і атрыманыя газы пасьля турбіны адводзяцца ў атмасфэру. У зактрытых ГТУ рабочым целам можа зьяўляцца любы газ, які цыркулюе па замкнёнаму контуру, і цеплыня да якога падводзіцца і адводзіцца ў спэцыяльных цеплаабменьніках. Найбольш распаўсюджаныя адкрытыя ГТУ.

Для ГТУ закрытага тыпу можа вакарыстоўвацца любое паліва. Для адкрытых — газаабразнае або высакаякаснае вадкаснае; вугаль ці іншае цьвёрдае паліва можа выкарыстоўвацца ў іх толькі пасьля папярэдняй газіфікацыі.

ГТУ могуць быць прастымі і складанымі. Цыкль простых ГТУ складаецца зь сьцісканьня рабочага цела, падвода да яго цеплыні, пашырэньня яго ў турбіне і адвода цеплыні (гл. Тэрмадынамічны цыкль Брайтана). Складаныя ГТУ могуць мець шматпрыступкавы кампрэсар, некалькі турбінаў, або камэр згараньня.

## Выкарыстаньне
ГТУ выкарыстоўваюцца ў транспарце (часьцей у авіяцыі), для выпрацоўкі электраэнэргіі (газатурбінная цеплаэлектрастанцыя), на газакампрэсарных станцыях. ГТУ выкарыстоўваюцца і на атамных электрастанцыях з газавымі рэактрарамі, якія не атрымалі шырокага распаўсюду.

ГТУ, якія выкарыстоўваюцца ў энэргетыцы, маюць ККДз ніжэйшы чым на паратурбінных электрастанцыях, акрамя гэтага яны, у асноўным, могуць спажываць толькі адносна дарагое паліва (прыродны газ, дызельнае паліва і г.д.). Але іх кошт ніжэйшы, да таго ж яны больш манэўрэныя, чым паратурбінныя электрастанцыі. Таму газатурбінныя электрастанцыі звычайна выкарыстоўваюць як пікавыя крыніцы энэргіі.

Пасьля газавай турбіны газы маюць даволі высокую тэмпэратуру, таму іх можна ў камбінаваных устаноўках: атрымліваецца пар, які ідзе потым у паравую турбіну. Сумарны ККДз такіх установак можа дасягаць 60 % (хаця ККДз саміх ГТУ звычайна ня больш 40 %). Таксама выхлапныя газы могуць выкарыстоўваць для нагрэва вады або атрыманьня пары (ГТУ-ЦЭЦ) ці для іншых мэтаў.

Катэгорыя:Энэргетыка
Францішак Грышкевіч

**Францішак** (**Франук**) **Грышкевіч** (1904 або 1906, мястэчка Сухаволя Сакольскага павету Гарадзенскай губэрні — 1946, Менск) — беларускі паэт, публіцыст, перакладнік, пэдагог. Доктар філязофіі (1931).
 
Скончыў Віленскую беларускую гімназію (1926), літаратурны факультэт Карлава ўнівэрсытэту (1931). На 3-м і 4-м зьездах Аб’яднаньня беларускіх студэнцкіх арганізацыяў ў Празе абіраўся сакратаром ураду АБСА.

Ад 1940 загадваў беларускімі школамі Віленскай школьнай акругі. Падчас нямецкай акупацыі працаваў дырэктарам Віленскай беларускай гімназіі. Удзельнічаў у 2-м Усебеларускім кангрэсе (1944), за што быў арыштаваны ў Вільні, пасьля заняцьця места Чырвонай Арміяй.

Публікаваўся ў газэтах «Беларуская крыніца», «Сялянская ніва», часопісе «Студэнцкая думка», «Родныя гоні», «Iskry Skaryny», «Крыгалом», «Беларускі летапіс», «Przegląd Wileński». Перакладаў з чэскай, нямецкай, сэрбахарвацкай, украінскай, славенскай моваў. У Празе актыўна супрацоўнічаў з часопісам «Slovanský přehled», рэцэнзаваў у ім менскія выданьні.

## Творы

* 
* 
* 
* 
* 
** 

* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Крыніцы

## Літаратура

* Вяртаньне да сваіх, Станіслаў Грынкевіч, Франук Грышкевіч, Уладыслаў Казлоўшчык. — Беласток: Беларускі Саюз у Рэчыпаспалітай, 1999. — 190 с.
* 
* ГРЫШКЕВІЧ Францішак // 

* 
* Янка Саламевіч. «Францішак Грышкевіч». //  — С. 488.
*  
   

Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1904 годзе
Катэгорыя:Выпускнікі Віленскай беларускай гімназіі
Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскай беларускай гімназіі
Катэгорыя:Беларускія літаратары
Катэгорыя:Удзельнікі Другога ўсебеларускага кангрэсу
Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў БССР
Катэгорыя:Памерлі ў 1946 годзе
Катэгорыя:Памерлі ў Менску
Уладзімер Даль

**Уладзі́мер Іва́навіч Даль** (10 лістапада 1801, мястэчка Луганскі Завод Кацярынаслаўская губэрня — 22 верасьня 1872, Масква) — расейскі навуковец і пісьменьнік, вядомы як аўтар «Тлумачальнага слоўніка жывой вялікарасейскай мовы».

Чалец-карэспандэнт Пецярбурскай акадэміі навук па фізыка-матэматычным аддзяленьні (21 сьнежня 1838), ганаровы чалец Акадэміі па Аддзяленьні прыродазнаўчых навук (1863). Чалец Таварыства аматараў Расейскай славеснасьці (ад 1868 — ганаровы). Чалец Таварыства гісторыі і старажытнасьцяў Расейскіх. Адзін з дванаццаці чальцоў-заснавальнікаў Расейскага геаграфічнага таварыства.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Нарадзіліся 10 лістапада
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1801 годзе
Катэгорыя:Расейскія літаратары
Катэгорыя:Расейскія этнографы
Катэгорыя:Памерлі 22 верасьня
Катэгорыя:Памерлі ў 1872 годзе
Катэгорыя:Памерлі ў Маскве
Аўгіньня Кавалюк

**Аўгі́ньня Трафі́маўна Кавалюк** (**Сідаро́віч**, 13 сакавіка 1934, вёска Стральцы Скідзельскага раёну — 2 лістапада 2007, Санкт-Пецярбург) — беларуская паэтка.

## Біяграфія
Скончыла Гарадзенскі пэдагагічны інстытут імя Янкі Купалы. Працавала ў Рызе настаўніцай у міжгаліновай вучэльні павышэньня кваліфікацыі працаўнікоў народнай гаспадаркі. Ад 1987 жыла ў Пецярбургу, актыўна ўдзельнічала ў грамадзкім жыцьці беларусаў.

Вядомая беларускаму чытачу сваімі паэтычнымі зборнікамі «Белае дзіва», «Маўклівыя скарбы», «Кропля бурштыну», «Імгненьняў сьлед».

## Літаратура
* Адклікаюцца рэхам гады. — Менск: ЗБС «Бацькаўшчына», 2005
* Мікола Нікалаеў. У Санкт‑Пецярбургу памерла паэтэса Аўгіньня Кавалюк // Наша Ніва, 4 лістапада 2007

Катэгорыя:Беларускія літаратаркі
Катэгорыя:Беларусы ў Расеі
Катэгорыя:Памерлі ў Санкт-Пецярбургу
Юліюш Бардах

**Юліюш Бардах** (3 лістапада 1914 — 26 студзеня 2010) — польскі гісторык дзяржавы і права. Адзін з найбольш аўтарытэтных польскіх гісторыкаў ХХ ст.

## Жыцьцяпіс
1914 г. — нарадзіўся ў Адэсе. Вучыўся ў гімназіі ва Ўладзімеры Валынскім. 1930-я — студэнт унівэрсытэту Стэфана Баторыя ў Вільні. Вучыўся ў знакамітых гісторыкаў Стэфана Эгрэнкройца і Генрыка Лаўмянскага. 1938—1939 гг. — рэдактар віленскай вэрсіі газэты «Robotnik», актыўны сябра Польскай сацыялістычнай партыі. 1943—1945 гг. — афіцэр Арміі Людовай. 1945—1947 гг. — вайсковы аташэ Амбасады Польшчы ў Маскве. 1948 г. — абараніў доктарскую дысэртацыю ў Ягелонскім унівэрсытэце. Прафэсар Варшаўскага ўнівэрсытэту, з 1983 г. — чалец Польскай Акадэміі Навук. Меў тытул доктара honoris causa. Адзначаны крыжам Вялікага Ордэна Адраджэньня Польшчы.

## Творчасьць
Аўтар больш як 600 гістарычных публікацыяў. Сфэры зацікаўленасьці вельмі шырокія — гісторыя права, гісторыя ВКЛ, гісторыя парлямэнтарызму.

## Выбраныя працы
* *Historia państwa i prawa Polski do połowy XV wieku* (1957)
* *Historia państwa i prawa polskiego* (1976, wspólnie z Bogusławem Leśnodorskim i Michałem Pietrzakiem, )
* *Themis a Clio czyli Prawo a historia* (2001, )
* *Dzieje Sejmu Polskiego* (1993, )
* *O dawnej i niedawnej Litwie* (1988, )
* *Historia ustroju i prawa polskiego* (1993, )
* *O Rzeczpospolitą Obojga Narodów* (1998, )
* *Statuty litewskie a prawo rzymskie* (1999, )
* *W obiektywie nauki i w lustrze pamięci (o uczonych, pisarzach i politykach XIX i XX wieku)* (2004, )

У 2002 г. выйшаў зборнік артыкулаў Юліюша Бардаха ў перакладзе на беларускую мову пад абагульненай назвай «Штудыі з гісторыі Вялікага Княства Літоўскага» ў сэрыі «Бібліятэка часопіса «Беларускі гістарычны агляд»».

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Сьпіс публікацыяў
* Алег Дзярновіч. In memoriam. Юліюш Бардах // Наша Ніва, 30 студзеня 2010
* Бардах Ю. Штудыі з гісторыі Вялікага Княства Літоўскага. — Мн., 2002

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Адэсе
Катэгорыя:Польскія гісторыкі
Катэгорыя:Узнагароджаныя Вялікім крыжам ордэна Адраджэньня Польшчы
Ганна Чартарыская

**Ганна Марыя Тэрэса Чартарыская** гербу уласнага Чартарыскі (адмена гербу Пагоня літоўская) (; нарадзілася 8 студзеня 1984 году ў Варшаве) — польская дыплямаваная акторка.

Дачка Станіслава Яна Чартарыскага і Евы зь Мінкоўскіх гербу Нязгода. Нашчадак многіх магнацкіх сямей. Яе айчым, генэрал брыгады Станіслаў Камарніцкі, загінуў у авіякатастрофе пад Смаленскам.

У 2009 годзе скончыла Тэатральнаю акадэмію імя Аляксандра Зэльвэровіча ў Варшаве. З 2009 году працуе ў Тэатрам сучасным у Варшаве. Мае ролі ў тэатры ды тэлевізійных сэрыялах.

## Глядзіце таксама
* Тамара Чартарыская

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Ганна
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Варшаве
Катэгорыя:Польскія акторкі
Тамара Чартарыская

**Тамара Ляўра Чартарыска** гербу ўласнага Чартарыскі (варыянт гербу Пагоня літоўская) , вядомая таксама як **Тамара Чартарыскі-Бурбон** (, ; нар. 23 красавіка 1978 году ў Лёндане) — польская й ангельская акторка. 

Дачка Адама Кароля Чартарыскага і Нора дэ Пічёты. Нашчадак многіх магнацкіх сямей, сваячка Бурбонаў, Габсбургаў і іншых родаў . Унучка апошняга сеняўскага ардыната Аўгустына Юзафа Чартарыскага.  

Была вядучай тэлешоў. Мае малыя ролі ў некалькіх фільмах . Зьяўляецца чальцом Рады Фундацыі князёў Чартарыскіх .  

## Крыніцы

## Глядзіце таксама
* Ганна Чартарыская 

Тамара
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Лёндане
Катэгорыя:Польскія акторкі
Катэгорыя:Брытанскія акторкі
Кізільскае

**Кізільскае** () — сяло, адміністрацыйны цэнтар Кізільскага раёну Чалябінскай вобласьці Расеі.

Разьмешчана на поўдні вобласьці, за 528 км да паўднёвы-захад ад Чалябінску (па аўтадарозе — 348 км), пры ўпадзеньні ракі Вялікі Кізіл у раку Урал, за 18 км ад чыгуначнай станцыі Сібай (Рэспубліка Башкартастан). Насельніцтва 6496 жыхароў (2007), у складзе Кізільскага сельскага паселішча — 6888 жыхароў.

## Гісторыя
Заснаванае ў 1743 годзе губэрнатарам Арэнбурскай губэрні І. І. Няплюевым як ваеннае паселішча-крэпасьць на вартавай лініі Траецк—Орск. Назва паходзіць ад ракі Вялікі Кізіл (па-цюрску «Кызыл» — чырвоны, ад чырванаватых скальных выхадаў на яе берагах).

Кізільская крэпасьць была месцам ссылкі палонных паўстанцаў 1794 году, дзекабрыстаў і іншых.

У 1823—1825 гадах ссылку тут адбываў беларуска-польскі паэт Ян Чачот.

Зь сярэдзіны 19-га стагодзьдзя крэпасьць страціла ваеннае значэньне і стала казацкай станіцай.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Кизильский районный историко-краеведческий музей

Катэгорыя:Населеныя пункты Чалябінскай вобласьці
Праект беларускай азбукі Каруся Каганца

**Праект беларускай азбукі Каруся Каганца** — гэта спроба вядомага беларускага літаратара і мовазнаўца Каруся Каганца скласьці ўласнабеларускі альфабэт і вылучыць найбольш прыдатныя для перадачы беларускіх гукаў знакі, аналізуючы кірылічныя, лацінкавыя і арабічныя графічныя сыстэмы. Чарнавы варыянт праекту захаваўся да нашых дзён.

## Зьмест рукапісу
Пачынаецца рукапіс разважаньнямі аўтара аб найважнейшым, зь ягонага пункту гледзішча, прынцыпе, на якім павінен грунтавацца новы альфабэт — на прынцыпе найбольш поўнай адпаведнасьці паміж гукамі і літарамі:

### Новаўвядзеньні
За аснову сваёй азбукі Каганец узяў рускі варыянт традыцыйнае кірыліцы, надаўшы неўласьцівы гукавы сэнс літарам «е», «ъ», «ѡ», «*[[ѣ]]*» (). Таксама ён прапанаваў тры новыя літары: «ε», «γ», «»:

* літара «е» прызначалася для перадачы галоснага пярэдняга раду сярэдняга пад’ёму пасьля цьвёрдых зычных ва ўсіх складах незалежна ад націску;

* літара «ε» — для перадачы гэтага ж гука пасьля мяккіх зычных пад націскам;

* літара «*[[ѣ]]*» — для перадачы ўсіх галосных сярэдняга і ніжняга пад'ёму ў ненаціскных складах пасьля цьвёрдых зычных, за выключэньнем канцавога адкрытага складу, у якім памянёныя гукі, на думку аўтара, у большасьці беларускіх гаворак адрозьніваюцца паміж сабою ў вымаўленьні і пагэтаму на пісьме павінны адлюстроўвацца асобнымі літарамі («е», «а», «о»);

* літара «ѡ» — для перадачы галоснага задняга раду ніжняга пад’ёму *о*, які «можна гаварыць, калі зь яго, пачынаецца слова, як *го* або *во*, а калі ўсярэдзіне слова, то як *оў*»;

* літара «γ» — для перадачы фрыкатыўнага «г», «прымерам *γуліца* — вуліца або гуліца»

* «» — для перадачы гука «ц» на месцы этымалягічнага мяккага «т».

Карусь Каганец указваў на неабходнасьць прыняцьця асобнай літары і для дыграфа «д», якое «беларусы найбольш гавораць востра, з прысьвістам і цяперашнія пісьменьнікі пішуць дз».

## Крыніцы

Катэгорыя:Правапісы беларускай мовы
Катэгорыя:Беларускі альфабэт
Падароскі сельсавет

**Падаро́скі сельсаве́т** — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Ваўкавыскага раёну Гарадзенскай вобласьці. Адміністрацыйны цэнтар — вёска Падароск.

## Гісторыя
12 кастрычніка 1940 году створаны ў складзе Поразаўскага (з 20 студзеня 1960 году — Сьвіслацкага, з 25 сьнежня 1962 году — Ваўкавыскага) раёну Берасьцейскай (з 20 верасьня 1944 году — Гарадзенскай) вобласьці БССР. 

16 ліпеня 1954 году да сельсавету далучаная тэрыторыя скасаванага Нізянскага сельсавету.

## Насельніцтва
Насельніцтва сельсавету паводле перапісу 2009 году — 1509 чалавекаў, зь іх 75,5 % — беларусы, 14,6 % — палякі.

## Населеныя пункты
* 1 студзеня 1947 году — 16
* 1 чэрвеня 1955 году — 23
* 1 студзеня 1964 году — 21
* 1 студзеня 1968 году — 21
* 1 студзеня 1974 году — 19
* 1 студзеня 1981 году — 14
* 1 студзеня 1986 году — 14

## Крыніцы

## Літаратура
*  С. 485
*  С. 322
*  С. 217
*  С. 144


Катэгорыя:Сельсаветы, створаныя ў 1940 годзе
Браніслаў Плотнікаў

**Бранісла́ў Алякса́ндравіч Пло́тнікаў** (15 сьнежня 1940, Быхаў — 14 студзеня 2005) — беларускі мовазнавец. Доктар філялягічных навук, прафэсар. Ляўрэат Дзяржаўнай прэміі.

## Біяграфія
Скончыў філялягічны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўнівэрсытэту. Працаваў дэканам філялягічнага факультэту БДУ.

У 1998 абараняў права «Нашай Нівы» выдавацца клясычным правапісам.

## Асноўныя працы
Напісаў звыш 300 навуковых прац, у тым ліку больш за 30 кніг.

* Беларуская навуковая спецыяльная лексіка / Л. А. Антанюк, Б. А. Плотнікаў. — Мінск, 1987.
* Агульнае мовазнаўства вучэб. дапаможнік для студэнтаў філалагічных факультэтаў ВНУ. — Мінск: Універсітэцкае, 1994. — 350 с.
* Беларуская мова ў сістэме славянскіх моў: Вучэбны дапаможнік. — Мн., 1999. — 119 с.
* Кіраўніку аб мове. — Мн.: Акад. кіравання пры Прэзідэнце Рэсп. Беларусь, 2001. — 126 с.
* Кароткая гісторыя беларускай мовы і мовазнаўства : Вучэб. дапам. — Мн.: Акад. кіравання пры Прэзідэнце Рэсп. Беларусь, 2002. — 103 с.
* Беларуская мова. Лінгвістычны кампендыум / Плотнікаў Б. А., Антанюк Л. А. — Мн.: Інтэрпрэссэрвіс, Кніжны Дом, 2003. — 672 с.

## Крыніцы

## Літаратура
* Уладзімер Кароткі. Браніслаў Плотнікаў // Наша Ніва, 2005 — 03

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Быхаве
Катэгорыя:Выпускнікі Беларускага дзяржаўнага ўнівэрсытэту
Катэгорыя:Беларускія мовазнаўцы
Катэгорыя:Выкладчыкі БДУ
Усьць-Літва

**Усьць-Літва́** () — вёска ў Салікамскім муніцыпальным раёне Пермскага краю.

## Крыніцы

Катэгорыя:Населеныя пункты Пермскага краю
Восаўскі сельсавет

Назву **Во́саўскі [[сельсавет]]** маюць:

* Восаўскі сельсавет — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Бярозаўскага раёну Берасьцейскай вобласьці
* Восаўскі сельсавет — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Кобрынскага раёну Берасьцейскай вобласьці
* Восаўскі сельсавет — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Докшыцкага раёну Віцебскай вобласьці
* Восаўскі сельсавет — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Крывіцкага раёну Вялейскай вобласьці
* Восаўскі сельсавет — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Рэчыцкага раёну Гомельскай акругі
* Восаўскі сельсавет — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Бабруйскага раёну Магілёўскай вобласьці

## Глядзіце таксама
* Асаўскі сельсавет
Воса

Назву **Во́са** маюць:

## Населеныя пункты
### [[Беларусь]]
* Берасьцейская вобласьць:
** Воса — вёска ў Кобрынскім раёне 

### [[Расея]]
* Кіраўская вобласьць:

* Пермская вобласьць:

* Усьць-Ардынская Бурацкая аўтаномная акруга:

## Глядзіце таксама
* Асавая
* Асавец 
* Асавок
* Асавы
* Асавыя
* Асаўляны
* Асаўніца
* Асаўцы 
* Восава 
* Восаў
Старалітва (неадназначнасьць)

Назву **Старалітва** маюць:

* Старалітва — назва пэўнай часткі ліцьвінаў-каталікоў, якая часта сустракаецца ў дакумэнтах Касьцёлу Вялікага Княства Літоўскага ў XVII—XVIII стагодзьдзях
* Старалітва — беларускі музычны гурт, які выконвае старажытную музыку
*  — вёска ў Высокамазавецкім павеце Падляскага ваяводзтва

## Глядзіце таксама
* Літва
АКСМ-221

**АКСМ-221** — двухвосны нізкападлогавы тралейбус вытворчасьці Белкамунмаш. Тралейбус створаны на базе аўтобуса МАЗ-103, таму большасьць вузлоў у тралейбуса і аўтобуса сумяшчальныя. Мадэль мае тырыстарна-імпульсную сыстэму кіраваньня цягавым электрарухавіком (ТІСК). Як і ў большасьці мадэляў, маецца інфармацыйнае табло і моўны аўтаінфарматар.

У 2003—2004 гадох было створана 43 тралейбусы. У 2007 вытворчасьць мадэлі была адноўленая. Усе тралейбусы выкарыстоўваюцца ў Менску.

На базе МАЗ-103 таксама існуе ўласная мадэль Менскага аўтамабільнага заводу МАЗ-103Т.

## Крыніцы

Катэгорыя:Тралейбусы Белкамунмашу
Ян Цеханоўскі

**Ян Цеханоўскі** (30 сакавіка 1888, в. Якімаўка, Гомельшчына — 5 кастрычніка 1938, Ашмяны) — нацыянальны дзяяч Заходняй Беларусі, пэдагог, дырэктар Наваградзкай беларускай гімназіі.

## Біяграфія
Скончыў Менскую настаўніцкую сэмінарыю. Два гады вучыўся ў Політэхнічным інстытуце ў Санкт-Пецярбургу. У 1909 годзе ў Менску ажаніўся на Ксеніі Баландовіч. У 1914 годзе скончыў адукацыю і працаваў выкладчыкам спэцыяльных прадмэтаў. Ад 1 жніўня 1918 да 1921 году быў дырэктарам рэальнае школы ў Ракаве. У 1921 годзе за нацыянальную патрыятычную дзейнасьць быў арыштаваны польскімі ўладамі. Пасьля вызваленьня пераехаў у Наваградак. Ад 1 верасьня 1921 году быў абраны дырэктарам Наваградзкай беларускай гімназіі. З-за перасьледу польскімі ўладамі быў вымушаны эміграваць у Францыю. Вярнуўся ў Заходнюю Беларусь у 1927 годзе. Пасьля 14-гадовай напружанай працы ў арганізаванай ім беларускай школе быў пераведзены польскімі ўладамі ў Ашмяны. Аднойчы падбухтораная банда хуліганаў напала на Яна Цеханоўскага і моцна яго зьнявечыла. У кастрычніку 1938 году Цеханоўскі памёр ад інфаркту. Пахаваны ў Вільні на Ліпаўскіх могілках разам з памёршай пазьней жонкай — былой настаўніцай гімназіі Ксеніяй Баландовіч.

## Літаратура
* Чэмер, Андрэй. Наваградзкая беларуская гімназія / Андрэй Чэмер. — Вільнюс : Savarenas, 1997. — 135 с : іл. ; 20 см — .

Катэгорыя:Нарадзіліся 30 сакавіка
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1888 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Гомельскай вобласьці
Катэгорыя:Выкладчыкі Наваградзкай беларускай гімназіі
Катэгорыя:Беларускія пэдагогі
Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў Польскай Рэспубліцы (1918—1939)
Катэгорыя:Памерлі 5 кастрычніка
Катэгорыя:Памерлі ў 1938 годзе
Катэгорыя:Памерлі ў Ашмянах
Катэгорыя:Пахаваныя на Сьвята-Эўфрасіньнеўскіх могілках
Пётар Скрабец

**Пётр Скрабец** (1882, мяст. Любча, Наваградзкі павет, Менская губэрня (цяпер Наваградзкі раён, Гарадзенская вобласьць) — 1963, Наваградак) — пэдагог, выкладчык Наваградзкай беларускай гімназіі.

## Біяграфія
Нарадзіўся ў 1882 годзе ў Любчы, у вялікай сялянскай сям’і. Скончыў Маладзечанскую настаўніцкую сэмінарыю, Віленскі пэдагагічны інстытут і Гандлёвую акадэмію у Кіеве. У 1904 г. здаваў экзамены ў Полацкім кадэцкім корпусе. Працаваў у пачатковых і сярэдніх школах. Ад 1920 году выкладаў (і ў адсутнасьць Яна Цеханоўскага быў дырэктарам) у Наваградзкай беларускай гімназіі фізыку, матэматыку, прыроду і беларускую мову. У гады Другой сусьветнай вайны быў дырэктарам Наваградзкай беларускай настаўніцкай сэмінарыі. За гэта пасьля вайны быў зьняволены на 8 гадоў у магаданскія лягеры. Пасьля вызваленьня вярнуўся ў Наваградак і неўзабаве памёр на 81-м годзе жыцьця. Пры небывала масавым удзеле наваградчан, пахаваны на новых могілках (на шляху ў Гарадзечна). Над магілай высіцца помнік, спраектаваны яго вучнем Раманам Лецкам.

## Літаратура
* Чэмер, Андрэй. Наваградзкая беларуская гімназія / Андрэй Чэмер. — Вільнюс : Savarenas, 1997. — 135 с : іл. ; 20 см — ISBN 9986-749-04-2.

Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1882 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Любчы
Катэгорыя:Памерлі ў 1963 годзе
Катэгорыя:Памерлі ў Наваградку
Катэгорыя:Выкладчыкі Наваградзкай беларускай гімназіі
Катэгорыя:Беларускія пэдагогі
Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў БССР
Якімаўка

Назву **Які́маўка** маюць:

## Населеныя пункты
### [[Беларусь]]
* Гомельская вобласьць:
** Якімаўка — пасёлак у Буда-Кашалёўскім раёне
** Якімаўка — вёска ў Рэчыцкім раёне
** Якімаўка — пасёлак у Рэчыцкім раёне

* Менская вобласьць:
** Якімаўка — вёска ў Крупскім раёне

## Глядзіце таксама
* Якім 
* Якімава 
* Якімавічы 
* Якімаў 
* Якімаўцы 
* Якімы
Міхал Чатырка

**Міхал Чатырка** (1883, мяст. Любча, Наваградзкі павет, Менская губэрня, цяпер Наваградзкі раён, Гарадзенская вобласьць — пасьля 1939, Краснаярскі край, ГУЛАГ) — пэдагог, выкладчык Наваградзкай беларускай гімназіі. Сусьветна вядомы навукоўца Барыс Кіт лічыць М. Чатырку самым таленавітым пэдагогам Наваградзкай гімназіі.

## Біяграфія
Вучыўся ў настаўніцкай сэмінарыі ў Маладэчне, пасьля ў Віленскім пэдагагічным інстытуце, на матэматычным факультэце. Працаваў у в. Сенна, у Наваградку. Некаторы час быў настаўнікам у Міры, а з 1924 году выкладаў матэматыку і фізыку ў Наваградзкай беларускай гімназіі. Пасьля ліквідацыі гімназіі Чатырку перавялі ў заходнюю Польшчу (Цеханаў). З упадкам польскай дзяржавы вярнуўся ў Любчу, дзе быў арыштаваны супрацоўнікам НКУС і разам з усімі грамадоўцамі вывезены ў Ачынскія лягеры (Краснаярскі край), дзе і загінуў.

## Крыніцы

## Літаратура
* Чэмер, Андрэй. Наваградзкая беларуская гімназія / Андрэй Чэмер. — Вільнюс: Savarenas, 1997. — 135 с.: іл.; 20 см — ISBN 9986-749-04-2.

Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1883 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Любчы
Катэгорыя:Выкладчыкі Наваградзкай беларускай гімназіі
Катэгорыя:Беларускія пэдагогі
Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў БССР
Менскі тралейбус

**Ме́нскі трале́йбус** — адзін зь відаў мескага транспарту ў Менску. Пачаўшы сваю працу 19 верасьня 1952 году, на сёньняшні дзень менская тралейбусная сыстэма зьяўляецца самай вялікай ў сьвеце: 188  лініяў, 61 маршрут, 4 тралейбусныя паркі і больш за 1000 тралейбусаў, зь якіх максымальна 695 выходзяць на маршруты.

## Гісторыя
Тралейбусны рух у Менску быў пачаты 19 верасьня 1952 году здачаю першае чаргі тралейбуснай лініі, якая аб’яднала Плошчу Перамогі (Круглую плошчу) і чыгуначны вакзал. Агульная працягласьць лініі складала 6 км, на якой працавала 5 тралейбусаў. У 1961 годзе ў Менску ўжо дзейнічала 6 лініяў і каля 100 машын.

Падчас існаваньня рухомы склад тралейбуснай сыстэмы зьмяняўся: ад першых высокападлогавых МТБ-82 і ЗіУ-5 зь яго мадыфікацыямі, да сучасных тралейбусаў вытворчасьці Белкамунмаш, якія амаль цалкам замясьцілі састарэлую тэхніку.

18 верасьня 2006 году быў закрыты тралейбусны парк №1. Таксама ў 2002—2006 гадох паступова быў скасаваны рух тралейбусаў на праспэкце Незалежнасьці (да 2005 — Францыска Скарыны) ад плошчы Незалежнасьці да Маскоўскага аўтавакзалу.

## Працоўныя характарыстыкі

Менская тралейбусная сыстэма мае радыяльна-кальцавую структуру. Ад галоўных транспартных вузлоў (Інстытут Культуры, Прывакзальная плошча, Няміга) разыходзяцца ў розныя бакі радыяльныя лініі, ад якіх адгаліноўваюцца другасныя лініі. Да 2006 году тралейбусная сетка праходзіла па дыямэтры з паўночнага захаду на паўночны ўсход (падобна Маскоўскай лініі Менскага мэтрапалітэну).

На працягу некалькіх дзесяцігодзьдзяў амаль цалкам сфармавалася тралейбусная лінія ўздоўж «Другога транспартнага кальца».

### Рухомы склад
 год тралейбусныя лініі абслугоўвала 1050 тралейбусаў, што робіць менскую тралейбусную сыстэму найбуйнейшай у сьвеце. Рухомы склад зьмяшчае як мадыфікацыі ЗіУ-9, нязначная колькасьць якіх засталася з савецкіх часоў, гэтак і тралейбусы беларускае вытворчасьці:
* прадукцыя Белкамунмаш:
** АКСМ-101 (36 шт.)
** АКСМ-201 (61 шт.)
** АКСМ-213 (146 шт.)
** АКСМ-221 (148 шт.)
** АКСМ-321 (528 шт.)
** АКСМ-333 (39 шт.)
** АКСМ-420 (5 шт.)
* прадукцыя МАЗ:
** МАЗ-103Т (43 шт.)

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Менскі тралейбус. Bytrans.net

Катэгорыя:Тралейбусныя сыстэмы Беларусі
Тралейбус
Антон Валынчык

**Антон Валынчык** (23 ліпеня 1896, в. Мяльканавічы, Слонімшчына — 13 лістапада 1985, Горадня) — харавы дырыгент, кампазытар, пэдагог, выкладчык Наваградзкай беларускай гімназіі.

Увасабляў у канцэртных праграмах творы Ё. Баха, Л. Бетховена, П. Чайкоўскага, Ф. Шуберта, С. Манюшкі, К. Вебера. Апрацоўваў беларускія народныя песьні. Пісаў і рыхтаваў для выкананьня свае песьні і хоры на словы Янкі Купалы, Якуба Коласа, Адама Русака, Петруся Броўкі ды іншых беларускіх паэтаў. Практыкаваў у хорах выкананьне ў стылі «а капэла».

## Біяграфія
Нарадзіўся ў сям’і царкоўнага рэгента. Пасьля заканчэньня Жыровіцкай духоўнай сэмінарыі быў прызваны ў войска, дзе 19-гадовым юнаком кіраваў салдацкім хорам. Пасьля войска вярнуўся на радзіму і ў пэрыяд з 1939 па 1947 гг. працаваў выкладчыкам музыкі і сьпеваў у рэальным вучылішчы ў Лунінцы, пасьля ў Клецкай беларускай гімназіі, потым у Наваградзкай беларускай гімназіі, а таксама ў беларускай настаўніцкай сэмінарыі ў Слоніме. У 1937 Антон Валынчык завочна скончыў Вышэйшыя музычныя курсы Варшаўскай кансэрваторыі пры Крамянецкім музычным ліцэі. У гады Другой сусьветнай вайны жыў у Слоніме, дзе кіраваў рознымі хорамі.

Пасьля вайны быў мастацкім кіраўніком Беларускага міжабласнога ансамбля песьні і танца ў Ашмянах. Каб пазьбегнуць рэпрэсыяў, супрацоўнічаў з хорамі ў праваслаўных храмаў у Клецку, Наваградку, Слоніме, Жыровічах і Менску. У 1956 годзе кампазытар паехаў у Магілёўскую вобласьць, дзе ўладкаваўся кіраўніком хору Беларускай сельскагаспадарчай акадэміі ў Горках. Праз год вярнуўся ў Маладэчна, дзе стаў кіраўніком міжабласнога Маладэчанскага ансамбля песьні і танца, які ўзначальваў чатыры гады. У 1961 пераехаў у Горадню. Там ён узначальваў катэдру музыкі і сьпеваў Гарадзенскага пэдінстытута, адначасова працаваў хормайстрам Гарадзенскага народнага ансамбля песьні і танца «Нёман» (ад кіраўніцтва якога пасьля быў адхілены савецкай намэнклятурай) і мастацкім кіраўніком Гарадзенскай народнай харавой капэлы настаўнікаў. Кансультаваў як хормайстар многія харавыя капэлы Гарадзеншчыны. Памёр 13 лістапада 1985 году. Пахаваны на гарадзкіх могілках Горадні. На яго магіле няма помніка, пастаўлены просты жалезны крыж.

## Крыніцы

## Літаратура
* Чэмер, Андрэй. Наваградзкая беларуская гімназія / Андрэй Чэмер. — Вільнюс : Savarenas, 1997. — 135 с : іл. ; 20 см — ISBN 9986-749-04-2. 

## Вонкавыя спасылкі
* 

Катэгорыя:Нарадзіліся 23 ліпеня
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1896 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Мяльканавічах
Катэгорыя:Памерлі 13 лістапада
Катэгорыя:Памерлі ў 1985 годзе
Катэгорыя:Памерлі ў Горадні
Катэгорыя:Беларускія кампазытары
Катэгорыя:Выкладчыкі Наваградзкай беларускай гімназіі
Катэгорыя:Беларускія пэдагогі
320-я

**320-я**

Стагодзьдзі: ІII стагодзьдзе - IV стагодзьдзе - V стагодзьдзе

Дзесяцігодзьдзі: 
270-я
280-я
290-я
300-я
310-я
**320-я**
330-я
340-я
350-я
360-я
370-я


Гады: 
320, 321, 322, 323, 324, 325, 326, 327, 328, 329

----

## Асноўныя падзеі
*
Аляксандар Шумскі

**Алякса́ндар Шу́мскі** (1869 — , Наваградак) — пэдагог, выкладчык Наваградзкай беларускай гімназіі.

## Жыцьцяпіс
Скончыў Нясьвіскую настаўніцкую сэмінарыю. Працаваў шэсьць гадоў у пачатковай школе, у Баранавіцкай чыгуначнай, у школе дырэкцыі Палескай чыгункі ў Вільні. Ад 1919 году — у Наваградзкай беларускай гімназіі. Выкладаў беларускую мову, геаграфію, арытметыку, сьпевы. Памёр у 17 сьнежня 1930 году. Пахаваны на мясцовых могілках.

## Крыніцы

## Літаратура
* Чэмер, Андрэй. Наваградзкая беларуская гімназія / Андрэй Чэмер. — Вільнюс : Savarenas, 1997. — 135 с : іл. ; 20 см — ISBN 9986-749-04-2.

Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1869 годзе
Катэгорыя:Выкладчыкі Наваградзкай беларускай гімназіі
Катэгорыя:Беларускія пэдагогі
Яўген Мілоў

**Яўген Мілоў** — пэдагог. Выкладчык Наваградзкай беларускай гімназіі. Расеец па паходжаньню.

## Біяграфія
Скончыў матэматычны факультэт Казанскага ўнівэрсытэта перад самой вайной у 1914 годзе. Мабілізаваны ў войска, прабыў на фронце Першай сусьветнай вайны да сярэдзіны 1917 года. Ад пачатку 1918 да канца 1919 гг. выкладаў матэматыку, фізыку і хімію ў сярэдняй школе ў Бабруйску. Ад верасьня 1923 года да канца жыцьця працаваў выкладчыкам матэматыкі, фізыкі, хіміі і рысунку ў Наваградзкай беларускай гімназіі. Нягледзячы на слабое засваеньне беларускай мовы, карыстаўся сярод настаўнікаў, вучняў і бацькоў павагаю і аўтарытэтам. Памёр у 1932 годзе. Пахаваны ў Наваградку.

## Літаратура
* Чэмер, Андрэй. Наваградзкая беларуская гімназія / Андрэй Чэмер. — Вільнюс : Savarenas, 1997. — 135 с : іл. ; 20 см — ISBN 9986-749-04-2.

Катэгорыя:Выкладчыкі Наваградзкай беларускай гімназіі
Катэгорыя:Беларускія пэдагогі
Францішак Грынкевіч

**Франці́шак Грынке́віч** (5 кастрычніка 1884, Новы Двор — 26 ліпеня 1933) — ксёндз, беларускі каталіцкі дзеяч.

## Біяграфія
Вучыўся ў Віленскай духоўнай каталіцкай сэмінарыі, у Духоўнай каталіцкай акадэміі ў Пецярбурзе. Пасьвячоны ў сьвятары ў 1907, у 1907—1909 гадах вучыўся ў Інсбруку і ў Мюнхэне.

З 1909 году навучаў закону Божага ў гімназіі ў Горадні, дзе сарганізаваў Гарадзенскі гурток беларускай моладзі, зь якога выйшла шмат сьведамых беларусаў і пазьнейшых беларускіх дзеячаў. Служыў пробашчам пры кляштары брыгітак. Супрацоўнічаў з газэтай «Biełarus» (1913—1915).

Пасьля І сусьветнай вайны адышоў ад беларускай дзейнасьці. Памёр у Горадні. Пахаваны там побач капліцы на старых каталіцкіх могілках.

Брат Станіслава Грынкевіча.

## Вонкавыя спасылкі
* Грынкевіч Францішак Сымонавіч — Архітэктура Гродна. Гісторыя і сучаснасць — harodnia.com

Катэгорыя:Нарадзіліся 5 кастрычніка
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1884 годзе
Катэгорыя:Беларускія каталіцкія сьвятары
Катэгорыя:Памерлі 26 ліпеня
Катэгорыя:Памерлі ў 1933 годзе
Катэгорыя:Памерлі ў Горадні
Тамаш Грыневіч

**Тамаш Грыневіч** (1817 — 16 (28) ліпеня 1863, Рагачоў) — удзельнік Паўстаньня 1863—1864 гадоў.

У 1834—1844 на ваеннай службе. Выйшаў у адстаўку ў чыне штабс-ротмістра і пасяліўся ў родавым маёнтку Верхняя Тошчыца (Рагачоўскі пав. Магілёўскай губ., цяпер Быхаўскі р-н Магілёўскай вобласьці).

У час Паўстаньня — камандзір паўстанцкага атраду ў Рагачоўскім павеце (арганізаваў у красавіку 1863). Калі атрад быў разьбіты — быў схоплены і паводле прысуда ваенна-палявога суда публічна расстраляны ў Рагачове.

## Прататып
Вобраз Грыневіча стаў прататыпам *Усяслава Грынкевіча* ў творах Уладзімера Караткевіча.

Ня выключана таксама, што Грыневіч быў продкам пісьменьніка па мацярынскай лініі.

## Вонкавыя спасылкі
* ГРЫНЕВІЧ Тамаш Міхайлавіч
* Нацыянальная бібліятэка Беларусі — ПЕРСАНАЛІІ
* Анатоль Верабей. РАДАВОД УЛАДЗІМІРА КАРАТКЕВІЧА
**Федосов Д.Г.* “Об одной ветви Гриневичей герба Przyjaciel. Родословный очерк”. Almanach Historyczny. Kielce, 2019. T. 21, s. 55–99.

Катэгорыя:Нарадзіліся ў XIX стагодзьдзі
Катэгорыя:Паўстанцы 1863—1864 гадоў
Катэгорыя:Памерлі 28 ліпеня
Катэгорыя:Памерлі ў 1863 годзе
Катэгорыя:Памерлі ў Рагачове
Катэгорыя:Расстраляныя