open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Вацлаў IV

**Ва́цлаў IV**, (таксама *Wenceslas*, , , ; 1361—1419) — імпэратар Сьвятой Рымскай імпэрыі (1378—1400).

Старэйшы сын імпэратара Карла IV, зь Люксембурскага дому. Заняцьце Вацлавам IV імпэрскага стальца супала з пэрыядам рэлігійнага і палітычнага неспакою ў Нямеччыне. З мэтаю заспакаеньня краіны Вацлаў на нюрнбэрскім сойме (1383) спрабаваў забараніць гарадзкія і шляхецкія саюзы, але гэта не атрымалася ні тады, ні ў 1387 г. у Мерзэбургу, толькі ў 1389 г. у Егеры быў абвешчаны земскі мір. Беспасьпяхова Вацлаў IV імкнуўся спыніць раскол каталіцкай царквы. Няўдачы ўзмацнілі прыхільнасьць Вацлава да віна і паляваньня, за якімі ён неўзабаве зусім кінуў клопаты пра кіраваньне. Запальчывы па натуры, ён часта рабіў жорсткасьці, у тым ліку ў адносінах да шляхты і духавенства; так сьвятара Яна Непамука ён загадаў кінуць у р. Вэлтаву з Праскага мосту. У 1384 г. чэская шляхта, на баку якой выступіў і брат Вацлава IV, вугорскі кароль Жыгімонт, трымала імпэратара некалькі месяцаў у палоне і вызваліла толькі па патрабаваньні нямецкіх князёў. Вацлаў спрабаваў новымі жорсткасьцямі ўзмацніць сваю ўладу, але масавае абурэньне прымусіла яго да саступак, якія значна паменшылі яго ўладу. У Нямеччыне ягоны ўплыў таксама зьнізіўся; у 1398 г. шляхта і саюзы гарадоў пазбавілі яго права ўсталёўваць падаткі. Нарэшце, у 1400 г. чатыры курфюрсты, майнцкі, кёльнскі, трырскі і пфальцкі, абвясьцілі Вацлава скінутым са стальца і на яго месца абралі Рупрэхта, курфюрста пфальцкага, які, праўда, ня ўсімі быў прызнаны. Тымчасова ў Чэхіі зноў пачаліся хваляваньні. Жыгімонт схапіў Вацлава і пратрымаў 19 месяцаў у зьняволеньні. Прыхільны да пасьлядоўнікаў Яна Гуса, Вацлаў нямала аслабіў нямецкі элемэнт у Чэхіі; у гэтым асабліва важны яго дэкрэт ад 18 студзеня 1409 г., паводле якога Праскі ўнівэрсытэт быў пераўтвораны ў чэскі, што стала прычынаю выдаленьня зь яго ўсіх нямецкіх прафэсараў і студэнтаў. Пасьля сьмерці Рупрэхта, у 1410 г., на імпэратарскі сталец быў абраны Жыгімонт, якому Вацлаў саступіў свае правы. Вацлаў дажыў да Праскага паўстаньня і пачатку гусіцкіх войнаў.

## Крыніцы

## Літаратура
* Венцеслав или Венцель // Энц. словарь Брокгауза и Ефрона в 82 тт. и 4 доп. тт. —М.: Терра, 2001 г. — 40726 с.
** Pelzel, «Lebensgeschichte des röm. und böhm. König W.» (Прага, 1788—90);
** Weizsäcker, «Deutsche Reichstagsakten unter König W.» (Мюнхен, 1868—74);
** Linder, «Geschichte des Deutschen Reich unter König W.» (Брауншвейг, 1875).

Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1361 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся 26 лютага
Катэгорыя:Памерлі ў 1419 годзе
Катэгорыя:Каралі Чэхіі
Катэгорыя:Каралі Нямеччыны
Генрых фон Пляўэн

**Генрых IV Ройс фон Пляўэн** (1370 — 28 сьнежня 1429) — 27-ы Вялікі магістар Тэўтонскага Ордэну (1410—1413), комтур гарадоў Насаў (1402—1407), Сьвеце (1407 — лістапад 1410), а таксама — Эльблёнг, зь лістапада 1410 па кастрычнік 1413 году — Вялікі магістар ордэну (афіцыйна адрокся 7 студзеня 1414), кіруючы-папячыцель замка Лохштэт (1429).

## Крыніцы

Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1370 годзе
Катэгорыя:Памерлі 28 сьнежня
Катэгорыя:Памерлі ў 1429 годзе
Катэгорыя:Вялікія магістры Тэўтонскага Ордэну
Катэгорыя:Асобы Турынгіі
Буды

**Бу́ды** — шматзначны тэрмін.

## Населеныя пункты
### [[Беларусь]]
* Берасьцейская вобласьць:
** Буды — вёска ў Дарагічынскім раёне

* Віцебская вобласьць:
** Буды — вёска ў Дрысенскім раёне
** Буды — вёска ў Шаркоўшчынскім раёне

* Гомельская вобласьць:
** Буды — вёска ў Жыткавіцкім раёне

* Магілёўская вобласьць:
** Буды — вёска ў Горацкім раёне

* Менская вобласьць:
** Буды — вёска ў Менскім раёне

### [[Польшча]]
* Падляскае ваяводзтва:
** Буды — вёска ў Беластоцкім павеце
** Буды — вёска ў Гайнаўскім павеце

## Падвойныя назвы
* Новыя Буды
* Старыя Буды

## Глядзіце таксама
* Буда
* Будзішкі
* Будзішча
* Будзянка
* Будка
* Будкі
* Будня
* Будныя
* Будышча
* Сымон Будны
Багданы (Жабінкаўскі раён)

**Багданы́** — вёска ў Жабінкаўскім раёне Берасьцейскай вобласьці. Багданы ўваходзяць у склад Ленінскага сельсавету. Багданы знаходзяцца за чатыры кілямэтры ад аўтамагістралі  .

## Насельніцтва
* 2010 год — 32 чалавекі
* 1999 год — 57 чалавек

## Крыніцы

Катэгорыя:Жабінкаўскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Жабінкаўскага раёну
Антон Леош

**Анто́н Лео́ш** (10 лістапада 1896, Саколка — 8 сакавіка 1975, Беласток) — беларускі каталіцкі сьвятар.

Прыхільнік беларусізацыі каталіцкага касьцёлу на беларускіх землях, чалец Беларускай хрысьціянскай дэмакратыі. З 1945 — пробашч парафіі ў Дайлідах.

Катэгорыя:Нарадзіліся 10 лістапада
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1896 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Саколцы
Катэгорыя:Беларускія каталіцкія сьвятары
Катэгорыя:Памерлі 8 сакавіка
Катэгорыя:Памерлі ў 1975 годзе
Катэгорыя:Памерлі ў Беластоку
Катэгорыя:Сябры Беларускай хрысьціянскай дэмакратыі (Польшча)
Прускі крыжовы паход

Пад **Прускім крыжовым паходам** традыцыйна разумеюць сэрыю кампаніяў балтыйскіх крыжакоў, галоўным чынам рыцараў Тэўтонскага ордэну, якія праводзіліся з мэтай пакарэньня і хрысьціянізацыі язычніцкіх балтамоўных плямёнаў прусаў. Тэўтоны былі выкліканыя на дапамогу палякам пасьля няўдалых ваенных паходаў польскіх князей супраць язычнікаў і шматлікіх набегаў прусаў на прымежныя польскія землі. У 1230 годзе крыжакі пачалі ваенныя кампаніі супраць прусаў. Да канца стагодзьдзя, пераадолеўшы супраціў прусаў і падавіўшы шэраг бунтаў і мецяжоў, крыжакі ўсталявалі полны кантроль над Прусіей.
Павал Крынчык

**Павал Сьцяпанавіч Крынчык** (, в. Едначы, Слонімскі павет — 22 верасьня 1975, Слонім) — дзяяч беларускага руху ў Заходняй Беларусі, публіцыст.

## Біяграфія
Скончыў Екацярынаслаўскі палітэхнікум шляхоў зносінаў у 1921. У 1920-я актыўны ўдзельнік Таварыства беларускай школы. З 1927 віцэ-старшыня Слонімскай акруговай управы ТБШ, з траўня 1929 сябра Галоўнай управы ТБШ.

Пасьля арышту Аляксандра Стагановіча ў чэрвені 1928 году абраны дэпутатам польскага сойма па сьпісе беларускіх арганізацыяў. Адзін з арганізатараў і сябраў Галоўнага сакратарыяту клюбу «Змаганьне». Уваходзіў у заходнебеларускі аргкамітэт па падрыхтоўцы Эўрапейскага сялянскага кангрэсу ў Бэрліне.

У жніўні 1930 арыштаваны польскімі ўладамі і асуджаны на 10 гадоў вязьніцы. У верасьні 1932 патрапіў пад абмен палітвязьнямі паміж Польшчай і СССР.

Працаваў на гаспадарчай рабоце. Арыштаваны 26 кастрычніка 1935. Асуджаны 1 красавіка 1936 «тройкай» НКУС за «*сувязь з [[выведка]]й буржуазнай Польшчы*» да 5 гадоў папраўчых калёніяў. Этапаваны ў адзін з Калымскіх лягераў. Рэабілітаваны 30 сакавіка 1956.

Жыў у Слоніме. Муж А. К. Лябецкай. Асабовая справа К. № 6824-с захоўваецца ў архіве КДБ Беларусі.

Перад сьмерцю расказаў свайму пляменьніку Уладзімеру Шундрыку, нібыта ў 30-х гадах у БССР існавала антысавецкае падпольле, якое выбрала падпольны ўрад, куды ўваходзіў і Крынчык. А пасьля пачаліся арышты. Напэўна, Крынчык быў адзіны з кіраўніцтва падпольля, які вярнуўся з канцлягераў.

Аўтар успамінаў «*Як мы змагаліся за ўдзел у Еўрапейскім сялянскім кангрэсе*» (У суровыя гады падполля. Мн., 1958).

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Слоўнік Маракова

Катэгорыя:Нарадзіліся 17 верасьня
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1898 годзе
Катэгорыя:Беларускія грамадзкія дзеячы і дзяячкі
Катэгорыя:Беларускія парлямэнтарыі Польскай Рэспублікі (1918—1939)
Катэгорыя:Дэпутаты Сойму Польскай Рэспублікі (1918—1939)
Катэгорыя:Сябры Таварыства беларускай школы
Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў Польскай Рэспубліцы (1918—1939)
Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў БССР
Катэгорыя:Высланыя на Калыму
Катэгорыя:Памерлі 22 верасьня
Катэгорыя:Памерлі ў 1975 годзе
Катэгорыя:Памерлі ў Слоніме
Ра

**Ра**&nbsp;— бог Сонца ў стараэгіпецкай рэлігіі, творца сьвету. Часьцей за ўсё, на выявах выглядаў чалавекам, што замест звычайнай галавы меў галаву ястраба. Ягоныя асноўныя сымбалі&nbsp;— сонечны круг і абэліск. Часам, яго выяўлялі ў выглядзе барана.

Паводле згадак, бог Ра быў зьвязаны зь іншымі багамі старажытнага Эгіпту, у тым ліку, з Амонам і Горам. Эгіпцяне таго часу цягнуліся да пакланеньня таму, ад чаго залежала іхняе штодзённае жыцьцё&nbsp;— Сонцу. Таму, пад імем «Ра» яны абагаўлялі гаспадара неба, які штодня плыў з усходу на захад, а з надыходам ночы працягваў свой небясьпечны шлях у падземным царстве.

Катэгорыя:Старажытны Эгіпет
Рабіна

**Рабіна** (*арабіна*, *Sorbus*) — род лістападных дрэваў і кустоў сямейства ружакветных.

Дрэвы вышынёй 4-10 м (часам да 20 м). Кара гладкая, крона ажурная. Лісьце ад простага да няпарнаперыстага, зубчастае. Кветкі белыя, духмяныя, у суквецьцях. Плады - дробныя, чырвона-аранжавыя яблыкі, у гронках. Плады рабіны багатыя цукрамі, пекцінавымі рэчывамі, выкарыстоўваюцца ў харчовай прамысловасьці і мэдыцыне.

На Беларусі пашыраны адзін від — рабіна звычайная. Расьце ў падлеску, на палянах, па берагах рэк, вырошчваецца як дэкаратыўнае дрэва. Цьвіце ў траўні-чэрвені. Сьпелыя плады застаюцца на галінках да зімы.

У садах і парках Беларусі можна сустрэць больш за 20 інтрадукаваных відаў рабіны.

## Вонкавыя спасылкі

* Рабіна

Катэгорыя:Дрэвы
Дубна (неадназначнасьць)

Назву **Ду́бна** маюць:

## Населеныя пункты
### [[Беларусь]]
* Дубна — вёска ў Мастоўскім раёне Гарадзенскай вобласьці
* Дубна — вёска ў Прапойскім раёне Магілёўскай вобласьці

### [[Расея]]
* Дубна — навукаград у Маскоўскай вобласьці

### [[Украіна]]
* Дубна — горад у Ровенскай вобласьці

## Адміністрацыйныя адзінкі
* Гміна Дубна — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў Гарадзенскім павеце Беластоцкага ваяводзтва
Дубненскі сельсавет

**Ду́бненскі сельсавет** — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Мастоўскага раёну Гарадзенскай вобласьці. Цэнтар сельсавету — вёска Дубна.

## Гісторыя
Утвораны 12 кастрычніка 1940 году ў складзе Скідзельскага раёну Беластоцкай вобласьці БССР. З 20 верасьня 1944 году ў складзе Гарадзенскай вобласьці. 5 красавіка 1960 году перададзены ў склад Мастоўскага раёну. З 25 сьнежня 1962 году па 6 студзеня 1965 году ў складзе Шчучынскага раёну.

28 жніўня 2013 году вёска Пладовая перададзеная з Луньненскага ў склад Дубненскага сельсавету; таксама ў склад сельсавету перададзеныя ўсе населеныя пункты — Агароднікі, Казакоўцы, Каўшова, Лаўна, Мазанава, Нёман, Раўкі, Русінаўцы, Харціца, Чарлёна, Чарлёнка — ліквідаванага Харціцкага сельсавету.

## Насельніцтва
Насельніцтва сельсавету паводле перапісу 2009 году (8 населеных пунктаў) — 1515 чалавек, зь іх 90,2 % — беларусы, 5,3 % — палякі, 3,2 % — расейцы.

## Крыніцы


Катэгорыя:Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Мастоўскага раёну
Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі
Катэгорыя:Сельсаветы, створаныя ў 1940 годзе
Рабаам

**Рабаам** — цар юдэйскі, сын і пераемнік Саламона.

Паводле Бібліі, узышоў на сталец ва ўзросце 41 году і валадарыў 17 гадоў. Пры ім адбыўся падзел Ізраільска-Юдэйскага царства на Ізраільскае і Юдэйскае. За сталіцу меў Ерусалім, галоўны горад Юдэі. Нягледзячы на ператварэньне сталіцы і 15 іншых гарадоў у моцныя крэпасьці, на пятым годзе свайго валадарства пацярпеў паражэньне ад эгіпецкага цара Сусакі. Біблія падае яго прадаўжальнікам разьбэшчанага вобраза жыцьця свайго бацькі Саламона, які меў шмат жонак і наложніцаў і мноства дзяцей ад іх. Любімай жонкай Раваама была Мааха, дачка ці ўнучка Авесалома. Сваім пераемнікам на стальцы ён прызначыў свайго сына Авію.

## Крыніцы

## Літаратура
* Скарына Ф. Творы: Прадмовы, сказанні, пасляслоўі, акафісты, пасхалія / Уступ. арт., падрыхт. тэкстаў, камент., слоўнік А.Ф. Коршунава, паказальнікі А.Ф. Коршунава, В.А. Чамярыцкага. —Мн.: Навука і тэхніка, 1990. —207 с.: іл. С.145. ISBN 5-343-00151-3.

Катэгорыя:Цары Юдэі
Рагацік песьцікавы

**Рагацік песьцікавы** ці **кляварыядэльфус** () — рэдкі від грыбоў сямейства Clavariadelphaceae. Рагацік песьцікавы не прыгодны ў ежу.

## Апісаньне
Пладовае цела булавападобнае. Пафарбаваны ў аранжава-жоўтыя ці лімонна-жоўтыя тоны, пры націсканьні набывае чырванавата-карычневае адценьне. ножка ўнізе вужэйшая. Споры белыя або сьветла-жоўтыя.

## Арэал
Арэал перарывісты, ахоплівае Эўропу, Усходнюю Азію, Паўночную Амэрыку. У Беларусі адзначаны ў Берасьцейскай (Пружанскі раён), Віцебскай (Ушацкі раён), Гомельскай (Жыткавіцкі раён), Менскай (Смалявіцкі раён) і Магілёўскай (Асіповіцкі раён) абласьцях.

## Біялёгія
Пладовыя целы назіраюцца ў восеньскі пэрыяд.

## Ахова
Ахоўваецца ў Летуве, Латвіі, Расейскай Фэдэрацыі, Украіне і Польшчы.

## Крыніцы

## Літаратура
* Пармасто Э. Х. Определитель рогатиковых грибов СССР. — Л.: «Наука», 1965. — С. 47—48.

## Вонкавыя спасылкі

* Рагацік песьцікавы ў Чырвонай кнізе Беларусі
* Таксанамія на сайце www.mycobank.org

Катэгорыя:Неядомыя грыбы
Катэгорыя:Агарыкаміцэты
Рагаціна

**Рагаціна** — разнавіднасьць дзіды. Адрозьнівалася тоўстым дзяржаньнем, даўжынёй каля 2 мэтраў. Забясьпечвалася шырокім лістападобным наканечнікам. Пад ім часта рабілі 1 або 2 перпэндыкулярныя дзяржаньні папярочкі, або крукам унізе наканечніка-грота. Яны служылі абаронай ад працятай жывёліны, або стопарам у баявой зброі, якія не давалі гроту глыбока ўбіцца ў цела, дазвалялі хутка выцягнуць яе і працягнуць бой. Рагаціны выкарыстоўваліся славянамі для паляваньня на мядзьведзяў і дзікоў, а пазьней — для вайны з кавалерыяй. Паколькі вага жывёліны часта пераўзыходзіла паўтоны, яна па інэрцыі магла задушыць чалавека, які ўразіў зьвера простай дзідай. Але папярочкі спынялі тушу, а тоўстае дзяржаньне, якую ўпіралі ў зямлю, не ламалася.

Катэгорыя:Паляваньне
Катэгорыя:Халодная зброя
Рагдол

**Рагдол** — парода напаўдаўгапоўсных котак, выведзеная ў ЗША ў пачатку 1960-х гадоў. Выглядам нагадвае бірманскую котку. Першы рагдол нарадзіўся ад пэрсыдзкай коткі з блакітнымі вачыма і сіямскага ката.

## Зьнешні выгляд
Рагдол — даволі буйная парода. Удоўжкі каты дасягаюць 1 м. Вага катоў дасягае 10 кг.

## Нораў
Рагдолы вельмі ласкавыя і мяккія што да характару. Рагдолы вельмі добрыя, і ня ўмеюць абараняцца — у выпадку небясьпекі рагдол уцячэ. Прыхільнікі рагдолаў сьцьвярджаюць, што яны могуць замяніць дзяцей у сям’і.

Катэгорыя:Коткі
Караліно

Назву **Караліно́** маюць:

## Населеныя пункты
### [[Беларусь]]
* Віцебская вобласьць:
** Караліно — вёска ў Докшыцкім раёне

* Гарадзенская вобласьць:
** Караліно — вёска ў Гарадзенскім раёне
** Караліно — вёска ў Мастоўскім раёне

## Глядзіце таксама
* Каралін
* Караліна
* Каралінка
* Каралінова
* Караліны
Зарудаўеўскі сельсавет

**Заруда́ўеўскі сельсавет** — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Мастоўскага раёну Гарадзенскай вобласьці. Цэнтар сельсавету — вёска Зарудаўе.

## Гісторыя
28 жніўня 2013 году сельсавет ліквідаваны, населеныя пункты — Дзенькаўцы, Кульшычы, Ляда, Рыбакі — перададзеныя ў склад Мастоўскага сельсавету, а населеныя пункты — Агароднікі, Бялавічы, Дамянішкі, Зарудаўе, Міжава, Старына — у склад Пескаўскага сельсавету.

## Крыніцы

Катэгорыя:Былыя сельсаветы Мастоўскага раёну
Катэгорыя:Сельсаветы, скасаваныя ў 2013 годзе
Радаван Караджыч

**Радаван Караджыч** (; нар. 19 чэрвеня 1945) — палітычны дзеяч басьнійскіх сэрбаў, прэзыдэнт Рэспублікі Сербскай (1992—1995), паэт, прафэсар псыхіятрыі.

Заснавальнік Сэрбскай дэмакратычнай партыі Босьніі і Герцагавіны (1990). Падчас Грамадзянскай вайны, распачатай пасьля абвяшчэньня басьнійскімі мусульманамі незалежнасьці Босьніі і Герцагавіны, узначаліў узброены супраціў, дамагаючыся тэрытарыяльных пераваг для басьнійскіх сэрбаў. У 1995 падпісаў мірныя дамовы ў Дэйтане (ЗША), паводле якіх Босьнія была падзеленая на мусульманскую, харвацкую і сэрбскую тэрыторыі.

У 2008 арыштаваны і з таго часу знаходзіцца ў турме Міжнароднага трыбунала па былой Югаславіі.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Нарадзіліся 19 чэрвеня
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1945 годзе
Катэгорыя:Югаслаўскія палітыкі
Катэгорыя:Палітыкі Босьніі і Герцагавіны
Ярдан

**Ярдан** ( — nahr al-urdun,  — nehar hayarden) — галоўная рака Палестыны, вытокі ля падножжа горнага масіву Хармон, працякае па паўпустыннай упадзіне Гхор праз азёры Хула і Тывэрыядзкае і ўпадае ў Мёртвае мора, узровень якога на 417 м ніжэй за Міжземнае мора. Моцнае падзеньне вады і нязначная яе глыбіня робяць раку несуднаходнай. 3 гэтай ракой зьвязаны шмат якія падзеі біблейскай гісторыі.

## Вытворнае культурнае значэньне

Гурт «Spasenie» прысьвяціў рацэ свой альбом «Crossing the Jordan».

## Крыніцы

Катэгорыя:Рэкі Ізраіля
Катэгорыя:Рэкі Азіі
Катэгорыя:Рэкі Палестыны
Інгуры

**Інгуры** (, ) — рака на Заходнім Каўказе, цячэ ў асноўным у Заходняй Грузіі, у ніжнім цячэньні працякае па грузіна-абхаскай мяжы. Даўжыня 213 км, плошча басэйну 4060 км². Жыўленьне ледніковае і дажджавое. Сярэдні гадавы расход вады зблізку вусьця складае 170 м³/сэк. Паводка з сакавіка па верасень. Сплаў лесу. Воды абмежавана выкарыстоўваюцца для арашэньня. Рака адыгрывае вялікую ролю для эканомікі Грузіі. На Інгуры разьмешчаная Інгурская ГЭС магутнасьцю 1300 МВт. Яна была ўведзеная ў эксплюатацыю ў 1987 годзе і забясьпечвае каля 40% патрэб Грузіі ў электраэнэргіі.

Бярэ пачатак некалькімі вытокамі зь ледавікоў Галоўнага, або Водападзельнага, хрыбта Вялікага Каўказу, асноўны выток знаходзіцца на паўднёвым схіле гары Шхара, ля аднайменнага ледавіка, іншыя — у сьнежніках на схілах Эльбрусу і Ўшбы. У вярхоўях цячэ па Сванецкай катлавіне, ніжэй — у глыбокай і вузкай цясьніне, затым у даліне, якая паступова пашыраецца; ля гораду Джаўры выходзіць на Калхідзкую нізіну. Упадае ў Чорнае мора.

Пасьля пачатку грузіна-абхаскага канфлікту абодва бакі трымаюць узброеныя сілы на берагах ракі. Таксама там разьмяшчаюцца міратворчыя сілы Расеі. Адзіным легальным пунктам пераходу зьяўляецца Інгурскі мост даўжынёй 870 мэтраў, пабудаваны ваеннапалоннымі немцамі ў 1944—1948 гадах. Таксама цераз раку пракладзена некалькі нелегальных пераправаў.

## Літаратура
* 

Катэгорыя:Рэкі Абхазіі
Катэгорыя:Рэкі Самэгрэла-Зэма Сванэці
Катэгорыя:Рэкі, якія ўпадаюць у Чорнае мора
Катэгорыя:Абхаска-грузінская граніца
Індыгірка

**Індыгі́рка** — рака ў Азіі. Даўжыня 1726 км. Вадазбор 360 тыс. км². Сярэднегадавы расход вады ў вусьці 1,85 тыс. м³/сек.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Рэкі Расеі
Ака

**Ака** — рака ў Расее. Даўжыня 1500 км. Вадазбор 245 тыс. км². Сярэднегадавы расход вады ў вусьці 1,3 тыс. м³/сэк.


Катэгорыя:Рэкі Мардовіі
Акаванга (рака)

**Акаванга** — рака ў паўднёва-заходняй Афрыцы. Чацьвёртая па даўжыні рачная сыстэма ў Паўднёвай Афрыцы. Цячэ на паўднёвы ўсход. Працягласьць — 1600 км. Сярэдні расход вады — 475 м ³ / с. Бярэ свой пачатак у Анголе, дзе яна называецца **Кубанга**. Паўднёвей па ёй праходзіць частка мяжы паміж Анголай і Намібіяй, пасьля чаго рака цячэ па тэрыторыі Батсваны.

Катэгорыя:Рэкі Афрыкі
Ішым (рака)

**Ішым** (, ) — рака ў Азіі. Працякае па тэрыторыях Казахстану, потым на тэрыторыі Цюменскай і Омскай абласьцей Расеі. Даўжыня 2450 км, у тым ліку на тэрыторыі Расеі 800 км. Вадазбор 177 тыс. км². Пачынаецца ў горах Ніяз на паўночнай мяжы Казаскага дробнасопачніка, у верхнім цячэньні цячэ пераважна ў вузкай даліне са скалістымі берагамі. Ніжэй за Астану даліна пашыраецца. Агінае ўзвышша Какшэтаў, пасьля чаго робіць вялікую пятлю і ўтварае невялікія парогі. Ніжэй выходзіць на Заходне-Сыбірскую раўніну і цячэ па Ішымскай раўніне са шматлікімі старыцамі, у ніжнім цячэньні працякае пасярод балот. Сілкаваньне сьнегавое. Высокая, але непрацяглая вясеньняя паводка з максымумам у траўні — чэрвені (у ніжнім цячэньні Ішым расьцякаецца да 15 км) пераходзіць у працяглую летне-асеньне-зімовую межаніну. Каля сяла Вікулава (215 км ад вусьця) сьцёк складае  м³/с. Найбольшы расход вады 686 м³/сек. Сярэднегадавы расход вады ў вусьці 0,0056 тыс. м³. Замярзае ў пачатку лістапада, узьнімаецца ў красавіку — траўні. Асноўныя прытокі справа: Калутон, Жабай, Аканбурлык, зьлева — Тэрысакан. На рацэ — Вячаслаўскае і Сяргееўскае вадасховішчы. Воды шырока выкарыстоўваюцца для водазабесьпячэньня і арашэньня. Судаходны ўверх да Петрапаўлу на 270 км і ад Вікулава да вусьця. На Ішыме разьмешчаныя гарады Астана, Дзяржавінск, Есіл, Петрапаўл, Ішым.

## Вонкавыя спасылкі

* 

Катэгорыя:Рэкі Казахстану
Катэгорыя:Рэкі Расеі
Іравадзі

**Іравадзі** — рака ў Азіі. Даўжыня 2170 км. Вадазбор 430 тыс. км². Сярэднегадавы расход вады ў вусьці 13 тыс. м³/сек.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Рэкі Азіі
Алянёк (рака)

**Алянёк** — рака ў Азіі. Даўжыня 2292 км. Вадазбор 219 тыс. км². Сярэднегадавы расход вады ў вусьці 1,21 тыс. м³/сек.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Рэкі Расеі
Амур

**Амур** — рака ў Азіі. Даўжыня 4440 км. Вадазбор 1855 тыс. км². Сярэднегадавы расход вады ў вусьці 10,9 тыс. м³/сэк.

## Глядзіце таксама
* Прыамур’е

Катэгорыя:Памежныя рэкі
Катэгорыя:Рэкі Расеі
Катэгорыя:Рэкі Кітаю
Ангара

**Ангара́** — рака ў Азіі. Даўжыня 1779 км. Вадазбор 1039 тыс. км². Сярэднегадавы расход вады ў вусьці 5,1 тыс. м³/сек.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Рэкі Расеі
Ахтуба

**Ахтуба** — левы рукаў Волгі, які аддзяляецца ад яе вышэй Валгаграду (стары ўваход у Ахтубу перакрыты плацінай Валгаградзкай ГЭС, ніжэй па цячэньні прарыты канал даўжынёй 6,5 км). Даўжыня Ахтубы — 537 км. Сярэдні гадавы выдатак — 153 м³/сэк. На Ахтубе разьмешчаныя гарады Волскі (у пачатку рукава), Ленінск, Знаменск, Ахтубінск, Харабалі (у 5 км ад ракі). Паміж Волгай і Ахтубой разьмешчаная Волга-Ахтубінская пойма, якая зьяўляецца раёнам бахчаводзтва і агародніцтва. Да будаўніцтва каскаду ГЭС шырыня разводзьдзяў у межах гэтай абалоны дасягала 20—30 км.

Катэгорыя:Рэкі Расеі
Катэгорыя:Волга
Мікалай Панцялей

**Мікала́й Пятро́віч Панцяле́й** ( 10 студзеня 1953 году ў вёсцы Касьцюкі Барысаўскага раёну Менскай вобласьці) — беларускі дзяржаўны дзяяч, міністар сувязі і інфарматызацыі Рэспублікі Беларусь ад 2006 да 2014 году.

## Біяграфія
У 1975 годзе скончыў Менскі радыётэхнічны інстытут па спэцыяльнасьці «радыётэхніка». З 1975 году — інжынэр на Менскім электрамэханічным заводзе, пасьля начальнік канструктарскага бюро, начальнік аддзелу, намесьнік сакратара парткаму з правамі райкаму, вызваленым сакратаром парткаму з правамі райкаму, галоўным інжынэрам заводу. У 1994 годзе прызначаны дырэктарам электрамэханічнага заводу.

З 2003 па 2004 гады — першы намесьнік кіраўніка адміністрацыі Ленінскага раёну Менску. У 2004—2005 гг. — кіраўнік адміністрацыі Кастрычніцкага раёну Менску. У 2005—2006 гг. — першы намесьнік старшыні Менскага гарадзкога выканаўчага камітэту. З траўня 2006 году — міністар сувязі і інфарматызацыі Рэспублікі Беларусь. Ад 21 лютага 2014 году ў адстаўцы.

## Узнагароды
* Ляўрэат Дзяржаўнай прэміі Рэспублікі Беларусь у галіне навукі і тэхнікі.

## Крыніцы

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Барысаўскім раёне
Катэгорыя:Выпускнікі Беларускага дзяржаўнага ўнівэрсытэту інфарматыкі і радыёэлектронікі
Катэгорыя:Палітыкі мясцовага кіраваньня Рэспублікі Беларусь
Катэгорыя:Міністры сувязі і інфарматызацыі Рэспублікі Беларусь
Аранжавая

**Аранжавая** (, ) — рака ў паўднёвай Афрыцы. Бярэ пачатак у Драконавых гарах на мяжы ПАР і Лесота, працякае па тэрыторыі Намібіі і ўпадае ў Атлянтычны акіян. Даўжыня 2200 км, плошча басэйна 973 тыс. км ². Найбуйнейшы прыток — Вааль.

На рацэ Аранжавая разьмяшчаецца вядомы 146-мэтровы вадаспад Аўграбіс (ПАР).

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Рэкі Афрыкі
Аргунь

**Аргунь** — рака ў Азіі, цячэ праз Расею і па мяжы Расеі з Кітаем. Даўжыня 1620 км. Вадазбор 164 тыс. км². Сярэднегадавы расход вады ў вусьці 0,34 тыс. м³/сэк.

Катэгорыя:Памежныя рэкі
Катэгорыя:Рэкі Расеі
Катэгорыя:Рэкі Кітаю
Пратакол

[міні|Пратакол [Пясчанка (Блудзенскі сельсавет)|Пяшчанскага гуртка БСРГ.]]
**Пратакол** ( — «першы ліст манускрыпта з пазначэньнем даты, імя пісца і ўладальніка») — від арганізацыйна-распарадчага дакумэнту, які дакладна перадае ўсё, пра што ішла гаворка на сходзе, паседжаньні і інш. Адзін з самых распаўсюджаных арганізацыйных дакумэнтаў. Мае ўступную і асноўную часткі. Можа мець пастанаўляльную частку.

## Літаратура
* Міхальчанка А. М., Давыдава Э. М. Дапаможнік па справаводству — Пособие по делопроизводству. — Мн.: Полымя, 1993. — 333 с. .

Катэгорыя:Права
Пратактын

**Пратактын** () **Pa** — радыяактыўны хімічны элемэнт III групы пэрыядычнай сыстэмы; атамны нумар 91. Адносіцца да актыноідаў. Бліскучы сьветла-шэры мэтал. Адзін з найменш распаўсюджаных на Зямлі элемэнтаў. Асноўная прыродная крыніца пратактыну — уранавыя руды.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Хімічныя элемэнты
Катэгорыя:Актыноіды
Катэгорыя:Мэталы
Дзева (сузор’е)

**Дзе́ва** () — экватарыяльнае задыякальнае сузор’е, якое ляжыць паміж Ільвом і Шалямі. У сузор’і Дзевы ў сучасную эпоху разьмешчаны пункт восеньскага раўнадзенства. Сымбаль сузор’я —  (у Юнікодзе — ).

Самая яркая зорка — Сьпіка (α Дзевы), што на лацінскай значыць «колас» — масіўная спэктральная падвойная 0,98 зорнай велічыні. Зорка Парыма (γ Дзевы), што значыць «багіня прароцтва» — адна з найбліжэйшых да нас падвойных зорак (адлегласьць 32 сьв. гады) зь вельмі выцягнутай арбітаю і пэрыядам 171 год. Бляск кожнага зь яе кампанэнтаў складае 3,45 зорнай велічыні, а разам — 2,7; максымальная адлегласьць паміж імі ў 1929 складала каля 6″ , але да 2007 яна зьменшылася да 0,5″ і зорка стала бачная як адзіночная.

На адлегласьці каля 59 млн сьветлавых гадоў знаходзіцца скупнасьць галяктык Дзевы, якая зьмяшчае ня менш як 1500 кампанэнтаў, сярод якіх эліптычныя галяктыкі M49, M59, M60, M84, M86, M87 (крыніца радыёвыпрамяненьня) і M89; сьпіральныя галяктыкі: перасечаная M58, яскравая M90, павернутая да нас кантам M85 і вялікая, разгорнутая плазам, M61. Амаль з канту бачная Галяктыка Самбрэра (M104), названая так з-за магутнай цёмнай пылавай лініі, якая праходзіць уздоўж экватарыяльнай плоскасьці. У сузор’і Дзевы разьмешчаны найярчэйшы квазар 3C 273 (12-я бачная зорная велічыня), найбольш далёкі аб’ект, даступны аматарскаму тэлескопу (чырвонае зрушэньне z = 0,158; адлегласьць 3 млрд сьв. гадоў).

## Крыніцы


Катэгорыя:Экватарыяльныя сузор’і
Катэгорыя:Сузор’і, пералічаныя Пталемэем
Катэгорыя:Заходняя астралёгія
Пробашч

**Про́башч** — ксёндз, які кіруе адміністрацыйнай адзінкай касьцёла (парафіяй);

У Каталіцкім касьцёле пробашч прызначаецца біскупам душпастырам і кіраўніком парафіі. Такім чынам ён адказны за душпастырства сярод парафіянаў і матэрыяльнае становішча ў парафіі. Статус пробашча ў кананічным праве акрэсьлены фармуліроўкай: «Пастыр даручанай яму парафіі пад уладай біскупа» (*Pastor proprius paroeciae sibi commisae sub auctoritate Episcopi*).
Проса

**Проса** (*Panicum*) — род аднагадовых травяністых расьлінаў сямейства злакаў, налічваецца каля 500 відаў.

З III тысячагодзьдзя да нашай эры проса выгадоўваюць як сельскагаспадарчую культуру ў Кітаі і Манголіі.

Са збожжа проса вырабляюць крупы. Проса зьяўляецца каштоўнай крупяной культурай, якая здольная забясьпечыць адносна высокія і даволі стабільныя ўраджаі нават у засушлівыя гады. Пры выкананьні тэхналёгіі гадоўлі яно дае часта больш высокія ўраджаі, чым іншыя збожжавыя культуры.

Пасяўныя плошчы проса займаюць чацьвёртае месца ў сьвеце сярод асноўных збожжавых культураў. У апошнія гады вытворчасьць проса павялічылася ў шматлікіх краінах Амэрыкі, Эўропы і Азіі.

## Глядзіце таксама
* Яглі

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Метлюжковыя
Катэгорыя:Збожжа
Простыя рэчывы

**Про́стыя рэ́чывы** — рэчывы, якія складаюцца з атамаў аднаго хімічнага элемэнта. Прыклад простага рэчыва - тлен O2.

Катэгорыя:Хімія
Краіны Балтыі

**Краі́ны Ба́лтыі** (, , ), таксама **Ба́лтыя**&nbsp;— вобласьць у паўночна-ўсходняй Эўропе, якая ўключае ў сябе Латвію, Летуву й Эстонію. У савецкай гістарыяграфіі выкарыстоўваўся тэрмін *«Прыбалтыка»* ().

Праз гаспадарчы роськвіт 2000—2006 гадоў краіны Балтыі атрымалі назоў балтыйскіх тыграў.

## Назва
### Вызначэньні словаў Балтыя й Прыбалтыка
У цяперашні час «Прыбалтыка» ў геаграфічным сэнсе ўяўляе сабой сукупнасьць дзяржаў, разьмешчаных на ўзьбярэжжы Балтыйскага мора — Расеі, Латвіі, Эстоніі, Літвы, Польшчы, Нямеччыны й скандынаўскіх краін — Фінляндыі й Швэцыі.

Латвія, Летува й Эстонія бяз Расеі, Нямеччыны, Польшчы й іншых маюць назву «*краіны Балтыі*» альбо «*Балтыя*».

У апошнія гады і ў навуковай літаратуры, і ў публіцыстыцы ўкараняецца тэрмін «Краіны Балтыі», які прымяняецца выключна ў дачыненьні да трох рэспублік, без расейскага Калінінграда: *Сучасная Прыбалтыка: Калінінградзкая вобласьць, Летува, Латвія, Эстонія*

### Палітычны сэнс

Цяпер прынята выкарыстоўваць назву «краіны Балтыі» для абазначэньня Латвіі, Летувы й Эстоніі. У Расеі і ў савецкай гістарыяграфіі выкарыстоўваецца тэрмін «Прыбалтыка».

На думку Паўла Ляўрынца, дацэнта, доктара гуманітарных навук, загадчыка катэдры расейскае філялёгіі Віленскага ўнівэрсытэту, тэрмін «Прыбалтыка» — гэта імпэрыялістычны погляд: Так і найменьне «Прыбалтыка» нясе ў сабе масквацэнтрычную арыентацыю, імпэрыялістычны погляд расейскай дзяржавы на сваю ўскраіну, пазбаўленую палітычнай субʼектнасьці.

Паводле філёзафа Гінтаўтаса Мажэйкіса, тэрмін «Прыбалтыка» цяпер ня ўказвае на штосьці ў палітычным пляне: Цяпер гэты тэрмін ані на што не ўказвае ў палітычным пляне, паколькі краіны Балтыі называюць і адносяць сябе да катэгорыі менавіта краін Балтыі. Такім чынам, тыя, хто прамаўляе слова «прыбалтыйскія» — адносяць гэтае значэньне да некаторага ўяўнага адчуваньня «савецкасьці», якая нібыта зараз нейкім чынам прысутнічае.*— філёзаф Гінтаўтас Мажэйкіс*

## Агульная статыстыка
Усе тры парлямэнцкія рэспублікі ўступілі ў Эўрапейскі Зьвяз 1 траўня 2004 году.

## Крыніцы
Працоўная партыя Карэі

**Працоўная партыя Карэі** () — кіроўная партыя ў Карэйскай Народна-Дэмакратычнай Рэспубліцы. ППК зьяўляецца лідыруючай партыяй у КНДР з 1946 году. Узначальвалася Кім Ду Бонам, Кім Ір Сэнам (1946—1994) і сынам апошняга, Кім Чэн Ірам (з 1994). ППК — кіруючая партыя ў краіне (у краіне дзейнічаюць таксама Сацыял-дэмакратычная партыя Карэі і Партыя маладых сяброў нябеснага шляху Чхандаге-Чханудан, якія прызнаюць кіруючую ролю ППК). Ідэалёгія партыі ўпісваецца ў канцэпцыю *[[чучхе]]*, якая падносіцца як карэйскі варыянт марксізму-ленінізму.

Катэгорыя:Паўночнакарэйская палітыка
Працыён

**Працыён**, **α Малога Пса** — зорка ў сузор’і Малога Пса. Бачная зорная велічыня 0,4. Нябесныя каардынаты: прамое ўзыходжаньне 7 гадз.39 хв.18 сэк.; скланеньне 5°13´30´´. Спэктральная кляса F5 IV. Адлегласьць ад Сонечнай сыстэмы 11 сьветлавых гадоў.

Катэгорыя:Малы Пёс
Авінішчанскае ўзвышша

**Авінішчанскае ўзвышша** — узвышша, разьмешчанае на паўночным усходзе Цьвярской вобласьці ў басэйне Волгі. Назва зьвязаная зь вёскай Авінішча Весьягонскага раёну. У кнігах савецкага часу згадваецца як Усходне-Калінінскае ўзвышша.

Узвышша выцягнутае з паўночнага захаду на паўднёвы ўсход прыкладна на 100 кілямэтраў. Ахоплівае тэрыторыі Весьягонскага, Краснахолмскага, Малокаўскага і Сандоўскага раёнаў, а таксама тэрыторыі Ўсьцюжанскага раёну Валагодзкай вобласьці і інш. Найвышэйшы пункт — 267 м, разьмешчаны зблізку закінутай вёскі Пападзіна.

Катэгорыя:Геаграфія Расеі
Агульны Сырт

**Агульны Сырт** — узгорыста-ўвалістае ўзвышша (сырт) на паўднёвым усходзе эўрапейскай часткі Расеі. Працягваецца ў шыротным кірунку на 500 км; на ўсходзе прымыкае да гораў Паўднёвага Ўралу. Вышыня да 405 м, найвышэйшы пункт — гара Мядзьведжы лоб (Арапава гара) — 405 м.

Па Агульным Сырце праходзіць водападзел паміж басэйнамі рэк Волгі і Ўралу. Гэтым і тлумачыцца першая частка тапоніму — «Агульны», сырт падзяляе воды двух басэйнаў на ўсім сваім працягу.

Сырт складзены пяшчанікамі, глінамі, вапнякамі пермскага і мэзазойскага ўзросту. Для Агульнага Сырту характэрныя платападобныя водападзелы і ступеньчатасьць схілаў. Месцамі сустракаюцца купалападобныя астанцы — шыханы. Разьвіты карст. На тэрыторыі Агульнага Сырту разьмешчаныя стэпы, зь перавагай дзернавінна-злакавых.

Катэгорыя:Геаграфія Расеі
Андамскае ўзвышша

**А́ндамскае ўзвышша** — узвышша на паўночным захадзе Ўсходне-Эўрапейскай раўніны. Знаходзіцца ў Валагодзкай вобласьці і Карэліі. Вышыня — да 293 м. На ўзвышшы бярэ пачатак рака Андама, якая і дала назву ўзвышшу. Зьяўляецца водападзелам басэйнаў азёраў Лача, Анескага і Белага. Складзеная галоўным чынам вапняком. Паверхня роўная з марэннымі ўзгоркамі і мноствам зьвілістых азёраў. Характэрны карст.

Катэгорыя:Геаграфія Расеі
Бежацкі верх

**Бежацкі верх** — узвышша, разьмешчанае на ўсходзе Цьвярской вобласьці ў басэйне Волгі. Назва зьвязана з горадам Бежацкам. Узвышша выцягнутае з паўднёвга захаду на паўночны ўсход прыкладна на 100 кілямэтраў і мае форму дугі з выгінам на паўднёвы ўсход. Ахоплівае тэрыторыі Бежацкага, Кесавагорскага, Краснахолмскага, Рамяшкоўскага і Сонкаўскага раёнаў) Цьвярской вобласьці. На ўзвышшы знаходзяцца вытокі рэк — прытокаў Волгі 1, 2 і 3 парадку (Кашынка, Каражэчна, Магоча, Малога, Сіць і інш.).

Катэгорыя:Геаграфія Расеі
Бугульмінска-Белябееўскае ўзвышша

**Бугульмінска-Белябееўскае ўзвышша** — узвышша ў Прыўральлі, утварае водападзел вышынёй да 418 м левых прытокаў рэк Белай, Камы і Волгі. Уваліста-ўзгорыстае плято. Складзена вапнякамі, пяшчанікамі. Карстовые правалы і прорвы, пячоры, у некаторых зь іх маюцца наскальныя малюнкі. Лесастэпы і стэпы моцна зьмененыя чалавекам — разараныя. На тэрыторыі Бугульмінска-Белябееўскага ўзвышша ёсьць радовішчы нафты.

Катэгорыя:Геаграфія Расеі
Бяжаніцкае ўзвышша

**Бяжаніцкае ўзвы́шша** — узвышша ў Пскоўскай вобласьці, у міжрэччы Ловаці і Вялікай. Мае авальную форму. Працягласьць з паўднёвага ўсходу на паўночны захад — 86 км, пры шырыні 35-45 км. Плошча — 4126 км².

Падэшва ўзвышша разьмяшчаецца на поўначы і ўсходзе на вышыні 100—120 м, на поўдні і паўднёвым захадзе — 140—180 м. Паверхня моцна разьдзеленая, схілы маюць вышыню да 50-60 м, пераважныя вышыні — 180—220 м над у.м. У межах узвышша вылучаецца шэраг буйных масіваў і паніжэньняў. Буйнымі масівамі зьяўляюцца Лабноўскі, дзе знаходзяцца горы Лабно вышынёй 337,9 м і Ліпніцкая вышынёй 339,1 м (вышэйшая кропка Пскоўскай вобласьці), а таксама Тархоўскі і Лугаўской. Тут знаходзяцца вытокі рэк Вялікай, Алоля, Локні, Ушчы, Сораці і іншых.

На ўзвышшы звыш 500 азёраў, якія займаюць 6% яе паверхні. У азёрах водзяцца мноства відаў рыб. Амаль траціна ўзвышша занятая зьмяшанымі лясамі. На платападобных участках сустракаюцца дубравы. Бяжаніцкае ўзвышша — папулярнае месца адпачынку.

Катэгорыя:Геаграфія Пскоўскай вобласьці
Катэгорыя:Узвышшы Расеі
Катэгорыя:Усходне-Эўрапейская раўніна
Бійска-Чумыскае ўзвышша

**Бійска-Чумыскае ўзвышша** — узвышша на поўдні Заходняй Сыбіры. Заходняя і паўднёвая мяжы праходзяць па рэчышчах рэк Обі і Біі, на паўночным усходзе ўзвышша аблямоўвае Салаірскі краж. Даўжыня каля 250 км, шырыня — да 400-450 км, абсалютныя вышыні дасягаюць 400 м.

Катэгорыя:Геаграфія Расеі
Валдайскае ўзвышша

**Валдайскае ўзвышша** — узвышша у паўночна-заходняй частцы Рускай раўніны, у межах Ленінградзкай, Наўгародзкай, Цьвярской, Пскоўскай, Смаленскай вобласьцей, працягласьцю больш за 600 км. Вышыня ад 150 да 250 м, найвышэйшы пункт — 346,9 м. Раён турызму.

У склад Валдайскага ўзвышша звычайна ўключаюць Ціхвінскую, Мягорскую грады, Вепсаўскае ўзвышша і інш.

Катэгорыя:Геаграфія Расеі
Вэпскае ўзвышша

**Вэпскае ўзвышша** — узвышша на паўночным усходзе Ленінградзкай вобласьці, на поўдзень ад Анескага возера Вышыня да 304 м. Узгорыста-марэнны рэльеф; шмат азёраў. Звычайна ўключаецца ў склад Валдайскага ўзвышша. Назва па народзе вепсаў. Асноўныя рэкі: Шокша, Ояць, Капша, Паша, Тутока і Явосьма.

Катэгорыя:Геаграфія Расеі
Верхнякамскае ўзвышша

**Верхнякамскае ўзвышша** — узвышша у вярхоўях рэкаў Кама і Чапца, у межах Удмуртыі, Пермскага краю і Кіраўскай вобласьці Расеі. На ўсходнім схіле ўзвышша бяруць свой пачатак галоўныя правабярэжныя прытокі Камы — рака Каса, рака Іньва, рака Обва, на іншым схіле водападзелу разьмяшчаецца выток самой ракі Камы. Вышыня рэльефу ў найбольш прыпаднятай частцы ўзвышша дасягае 300—335 м (вышэйшая кропка — 337 м), сярэднія жа яго адзнакі 240—280 м. Складзеная глінамі, мэргелямі і пяскамі. Рэльеф моцна разьдзелены. Пакрытая большай часткай хваёвымі лясамі.

## Літаратура
* артыкул пра Верхнякамскае ўзвышша зь Вялікай Савецкай Энцыкляпэдыі
 
Катэгорыя:Геаграфія Расеі
Вяземскае ўзвышша

**Вяземскае ўзвышша** — узвышша ў Эўрапейскай частцы Расеі, у Смаленскай вобласьці. Найвышэйшая частка Смаленскага ўзвышша. Тэрытарыяльна разьмяшчаецца ў асноўным у Вяземскім раёне Смаленскай вобласьці. Найвышэйшы адзнака: 319 мэтраў над узроўнем мора каля вёскі Мар'іна на паўднёвым захадзе ад Вязьмы, гэты пункт зьяўляецца найвышэйшай адзнакай Смаленскай вобласьці і Смаленска-Маскоўскага ўзвышша. Узьнікла ў дачвэртычны час. 

Узвышша складаецца з вапнякоў карбону і ў большай частцы перакрываецца лёсападобнымі суглінкамі. Рэльеф: буйна-ўзгорыста-градавы краявых утварэньняў з ваганьнем вышыняў у 20-25 м у выглядзе добра выяўленых палосаў, падзеленых участкамі палогахвалістых марэнных раўнінаў. Узвышша ўтварае натуральны водападзел басэйнаў рэк Угры, Дняпра і Вазузы.

Катэгорыя:Геаграфія Расеі
Вяцкі Ўвал

**Вяцкі Ўвал** — узвышша ў Рэспубліцы Марый Эл і Кіраўскай вобласьці Расеі. Вышыня 284 м. Вяцкі Ўвал выцягнуты амаль мэрыдыянальна. Перасякаецца далінай ракі Вятка. Складзены даламітамі, вапнякамі і гіпсамі. Шырока разьвітыя карставыя зьявы: карставыя варонкі і «сьляпыя» карставыя даліны, таму большасць азёраў (Яльчык, Глухое, Таір, Сайвер, Зрыў і т. д.) маюць карстовое паходжаньне. Лясы з хвоі і піхты.

Катэгорыя:Геаграфія Расеі
Віцімскае пласкагор’е

**Віцімскае пласкагор’е** — пласкагор’е ў басэйне верхняга цячэньня ракі Віцім, галоўным чынам у Буратыі і Забайкальскім краі. Шырокія невысокія ўвалы (вышыня ад 1200 да 1600 м) чаргуюцца зь міжгорнымі паніжэньнямі. Складзена гранітамі і крышталічнымі сланцамі; на паўднёвым захадзе — базальты; ёсьць больш за 15 конусаў старажытных вульканаў. Распаўсюджаныя шматгадовыя мёрзлыя горныя пароды. Міжрэччы пакрытыя лістоўнічнай тайгой, у паніжэньнях — зарасьнікі хмызняковых бярозаў, лугі і балоты.

Катэгорыя:Геаграфія Расеі
Прыволская фэдэральная акруга

**Прыволская фэдэральная акруга** — адна з фэдэральных акруг Расейскай Фэдэрацыі. Створана згодна з ўказам Прэзыдэнта РФ № 849 ад 13 траўня 2000 «Аб паўнамоцным прадстаўніку Прэзыдэнта Расейскай Фэдэрацыі ў фэдэральнай акрузе». Адміністрацыйным цэнтрам акругі ёсьць Ніжні Ноўгарад. Найбуйнейшым местам акругі ёсьць Казань.

Прыволская фэдэральная акруга ўключае 6 рэспублікаў, 7 вобласьцей, 1 край. Яго плошча — 1 038 000 км² (6,8 % тэрыторыі Расеі):
Прыднястроўскі дзяржаўны ўнівэрсытэт

**Прыднястроўскі дзяржаўны ўнівэрсытэт імя Т. Шаўчэнкі** — вядучая вышэйшая навучальная установа Прыднястроўскай Малдаўскай Рэспублікі. Разьмешчаны ў Тыраспалі. Створаны ў 1992 годзе шляхам аб’яднаньня Тыраспальскага дзяржаўнага пэдагагічнага інстытута імя Т. Г. Шаўчэнкі і Тыраспальскага дзяржаўна-карпаратыўнага ўнівэрсытэта Прыднястроўскага рэгіёну. На іх базе быў створаны Прыднястроўскі дзяржаўна-карпаратыўны ўнівэрсытэт ім. Т. Р. Шаўчэнкі. У 1992 годзе ён быў прыняты ў Асацыяцыю ВНУ Расеі.

Катэгорыя:Прыднястроўе
Катэгорыя:Малдаўскія ўнівэрсытэты
Шчара (неадназначнасьць)

Назву **Шчара** маюць:

* Шчара — рака ў Берасьцейскай і Гарадзенскай абласьцях Беларусі, левы прыток Нёману
* Шчара — вёска ў Мастоўскім раёне Гарадзенскай вобласьці
Прыказ тайных справаў

**Прыка́з та́йных спра́ваў** — адзін з прыказаў у Маскоўскай дзяржаве, створаны каля 1658 царом Аляксеем Міхайлавічам і быў, з аднаго боку, асабістай канцылярыяй Цара, з іншай — установай, у якую перадаваліся справы зь іншых прыказаў па ўказе Цара. Яму быў падпарадкаваны Палацавы прыказ. Быў скасаваны пасьля сьмерці Аляксея Міхайлавіча. Некаторымі дасьледнікамі разглядаецца як першая інстытуцыялізаваная спэцслужба ў Расеі. У прыказе засядалі дзяк і каля 10 пад'ячых.

Баяры і думныя людзі не ўваходзілі ў склад прыказа, бо ён быў заснаваны галоўным чынам для назіраньня за іх дзейнасьцю. Пад'ячыя праказа тайных справаў пасылаліся з пасламі ў розныя дзяржавы і на пасольскія зьезды, а таксама разам з ваяводамі на вайну. Яны павінны былі сачыць за дзеяньнямі паслоў і ваяводаў і аб усім паведамляць цару.

У Прыказе тайных справаў праводзіліся сьледзтвы па найважнейшых дзяржаўных справах, напрыклад па выпуску фальшывай манэты, справе патрыярха Нікана і інш., разглядаліся гранатнай справы майстры, гранатная справа і заводы. У вядзеньні гэтага жа прыказа была любімая царская пацеха — птушкі, крэчаты і ястрабы з адмысловым штатам для іх лоўлі і навучаньні, а таксама галубятні, у якіх было больш 100 тысяч галубіных гнёздаў для корму драпежных птушак.

Катэгорыя:Масковія
Прынц

**Прынц** (, анг. і франц. *prince*, , ад лац. *princeps* — першы) — адзін з найвышэйшых тытулаў прадстаўнікоў арыстакратыі.

Большасьць асноўных сюжэтаў казак і народнага фальклёру зьвязана з прынцамі і прынцэсамі.
Прыліўная электрастанцыя

**Прыліўная электрастанцыя** (ПЭС) — гідраэлектрычная станцыя, якая выкарыстоўвае энэргію марскіх прыліваў для стварэньня напору.

ПЭС будуецца на беразе заліва або штучнага басэйну, адрэзанага ад мора плацінаю. Пры адлівах і прылівах утвараецца перапад узроўняў мора і заліва (басэйна), які прыводзіць у дзеяньне гідраагрэгаты, устаноўленыя ў плаціне.

Катэгорыя:Гідраэлектрастанцыі
Прытча

**Прыпо́весьць** (прытча) — старажытны дыдактычна-алегарычны жанр фальклёру і літаратуры, вельмі блізкі да байкі, маральнае або рэлігійнае павучаньне. Характэрныя асаблівасьці — бытаваньне толькі ў пэўным кантэксьце, адсутнасьць разьвітага сюжэту і схільнасьць да павучальнага характару (прамудрасьці). Прытча магла рэдуцыравацца, г. зн. спрашчацца, да звычайнага параўнаньня, але захоўваць пры гэтым сваю зьмястоўнасьць. Дзеючыя асобы ня маюць ні сваіх зьнешніх рысаў, ні характару і паўстаюць перад чытачом не як аб’екты мастацкіх назіраньняў, а як суб’екты этычнага выбару пісьменьніка.

Найбольшае разьвіцьцё прытча атрымала ў краінах Блізкага Ўсходу, дзе была надзвычай папулярным жанрам і адкуль разам з Бібліяй аказалася перанесенай у раньнехрысьціянскія і сярэднявечную эўрапейскія літаратуры. Бытавалі розныя пісьмовыя і вусныя прытчы. Прытчы былі папулярным жанрам і ў літаратуры на Русі, сьведчаньнем чаго зьяўляюцца зборнікі «Пчала», «Ізмарагд», «Рымскія дзеі», перакладная аповесьць пра Варлаама і Іасафа, дыдактычныя творы Кірылы Тураўскага і інш. На сюжэт вядомай эвангельскай прытчы Сімяон Полацкі напісаў «Камэдыю пра блуднага сына». Ляканізм, прастату і выразнасьць адлюстраваньня рэчаіснасьці праз алегорыю, этычны дыдактызм гэтага жанру выкарыстоўвалі розныя пісьменьнікі новага часу.

## Літаратура
* 

Катэгорыя:Літаратура мудрасьці
Катэгорыя:Рыторыка
Катэгорыя:Наратыўныя тэхнікі
Катэгорыя:Алегорыя

Катэгорыя:Традыцыйныя гісторыі
Псыхалінгвістыка

**Псыхалінгвістыка** — навуковая дысцыпліна, якая паводле прадмету дасьледаваньня блізкая да лінгвістыкі, а паводле мэтадаў бліжэйшая да псыхалёгіі.

Асноўнымі кірункамі дасьледаваньня псыхалінгвістыкі зьяўялецца распрацоўка:
* агульных тэарэтычных мадэлей спараджэньня і ўспрыняцьця маўленьня 
* структуры маўленчых працэсаў, фактаў распазнаваньня маўленьня, разьвіцьця дзіцячага маўленьня
* стварэньне слоўнікаў асацыяцыйных нормаў і інш.

## Літаратура
* Сцяцко П.У. Уводзіны ў мовазнаўства: Дапаможнік. — Гродна: ГрДУ, 2001. — 231 с. ISBN 985-417-212-0.
Псыхапомп

**Псыхапо́мп** (ад  — душа) — постаць рэлігійнай міталёгіі, апякун, праваднік душаў у іхняй вандроўцы пасьля сьмерці чалавека. Ролю П. ў розных рэлігіях выконвалі розныя постаці, напрыклад Гермес у старажытных грэкаў і Тот у эгіпцянаў.

Катэгорыя:Рэлігія
Катэгорыя:Міталёгія
Псыхоз

**Псыхоз** — парушэньне адвольнай адаптацыі псыхічнай дзейнасьці чалавека. Псыхатычны разлад — гэта зборная назва групы разнастайных псыхічных разладаў, якія суправаджаюцца прадуктыўнай псыхапаталягічнай сымптаматыкай — трызьненьнямі, галюцынацыямі, псэўдагалюцынацыямі, дэперсаналізацыяй, дэрэалізацыяй і інш.

Катэгорыя:Псыхіятрыя
Псыхіятрыя

**Псыхіятры́я** — галіна клінічнай мэдыцыны, якая вывучае псыхічныя разладжаньні, займаецца іх лячэньнем, прафіляктыкай і аказаньнем дапамогі псыхічна хворым, а таксама ізаляцыяй асобаў з псыхічнымі разладжаньнямі з дэвіянтнымі паводзінамі, якія ўяўляюць патэнцыйную небясьпеку для сябе і навакольных.

## Беларусь
За 2000 год псыхіятрычная служба Беларусі ўпершыню выявіла ў выніку зваротаў па дапамогу душэўныя разлады ў 57 177 (0,6%) жыхароў краіны, зь іх у 10 978 дзяцей і 3537 падлеткаў. На 1 студзеня 2001 году на ўліку ў псыхіятраў Беларусі стаяла 391 тыс. (4%) жыхароў краіны з душэўнымі разладамі і нарказалежнасьцю, у тым ліку алькагольнай. Псыхіятры складалі каля 1% агульнага ліку лекараў Беларусі.

## Глядзіце таксама
* Дэмэнцыя
* Трансвэстызм

## Крыніцы
Псалтыр

«**Псалтыр**» — кніга, якая зьмяшчае кнігу Псальмаў і нярэдка іншы дастасоўны матэрыял накшталт літургічнага календару і літанію да Ўсіх Сьвятых.

У эпоху сярэднявечча Псалтыр быў адной з галоўных кніг для навучаньня грамаце. Вывучэньне гэтай кнігі лічылася дастатковым для таго, каб быць падрыхтаваным да выкананьня царкоўнай службы, бо той, хто ведаў Псалтыр, успрымаўся тады грамадзтвам як асоба адукаваная, здольная чытаць усялякія іншыя кнігі. Псалтыр у далёкім мінулым служыў ня толькі настольнай кнігай кожнага адукаванага чалавека, але нярэдка быў і яго неразлучным спадарожнікам у часы розных доўгатэрміновых паездак і падарожжаў. Таму невыпадкова, што Францішак Скарына, улічваючы такую вострую практычную патрэбу ў гэтай кнізе, пачаў сваю друкарскую дзейнасьць менавіта з Псалтыра і выдаў яго двойчы: у Празе (1517) і ў Вільні (1522) у складзе так званай «Малой падарожнай кніжкі».

## Вядомыя беларускія псалтыры
* Смаленскі псалтыр

## Крыніцы

## Літаратура
*  — С.127—128

## Вонкавыя спасылкі
* 


Катэгорыя:Ілюмінаваныя рукапісы
Навінка

Назву **Наві́нка** маюць:

## Населеныя пункты
### [[Беларусь]]
* Берасьцейская вобласьць:
** Навінка — вёска ў Янаўскім раёне

* Віцебская вобласьць:
** Навінка — вёска ў Талачынскім раёне

* Гарадзенская вобласьць:
** Навінка — вёска ў Мастоўскім раёне
** Навінка — хутар у Смаргонскім раёне

* Магілёўская вобласьць:
** Навінка — вёска ў Чавускім раёне

* Менская вобласьць:
** Навінка — вёска ў Койданаўскім раёне
** Навінка — пасёлак у Менскім раёне

### [[Польшча]]
* Навінка — сельская гміна ў Аўгустоўскім павеце Падляскага ваяводзтва
* Навінка — вёска ў Аўгустоўскім павеце Падляскага ваяводзтва

## Глядзіце таксама
* Навінкі
* Навіны
Птушкі-мышы

**Птушкі-мышы**, або **Мышанкі** (*Coliidae*) — сямейства птушак, адзіныя ў аднайменным атрадзе (*Coliiformes*). Зьмяшчае два роды і 6 відаў. Сваю назву птушкі-мышкі атрымалі за колер пёраў і за звычку вокамгненна перамяшчацца ў кустах.

## Вонкавыя спасылкі
Птушкі-насарогі

**Птушкі-насаро́гі** (*Bucerotidae*) — сямейства птушак атраду ракшападобных. Уключае 57 відаў, які насяляюць Афрыку і Паўднёва-Ўсходнюю Азію, на выспах Ціхага і Індыйскага акіянаў; 10 зь іх зьяўляюцца эндэмікамі паўднёвай Афрыкі. Навуковая назва гэтых птушак паходзіць ад  — «бык» і  — «рог», што літаральнае азначае ў перакладзе «рог быка».
Пугач рыбны малайскі

**Малайскі рыбны пугач** (*Bubo ketupu* альбо *Ketupa ketupu*) — адзін зь відаў пугачоў, якія адносяцца да падсямейства сапраўдныя совы сямейства Совападобныя. Жыве ў Паўднёва-усходняй Азіі.

Катэгорыя:Совападобныя
Пугачы

**Пугачы** (*Bubo*) — род птушак атраду совападобных, уключае 16 відаў. Прыцемкавая альбо начная птушка руда-бурай з стракацінкамі афарбоўкай зь пер’евымі «вушкамі» па баках галавы. Даўжыня цела 36—75 см, у памерах рэзка вылучаецца палавы дымарфізм.

## Глядзіце таксама
* Пугач рыбны малайскі

Катэгорыя:Совападобныя
Пуку

**Пуку** (*Kobus vardonii*) — афрыканская антылёпа роду вадзяных казлоў. Ейная бінамінальная назва, дадзеная дасьледчыкам Афрыкі Дэйвідам Лівінгстоўнам, увекавечвае імя ягоная сябра Франка Вардона. Арэалам антылёпы зьяўляюцца сырыя лугі на поўдні Дэмакратычнай Рэспублікі Конга, Намібіі, Танзаніі і Замбіі.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Жывёлы
Пульманалёгія

**Пульманалёгія**, таксама **пнэўмалёгія** — разьдзел мэдыцыны, які займаецца вывучэньнем, дыягностыкай і ляченьнем захворваньняў лёгкіх і дыхальных шляхоў. Пульманалёгія як самастойная галіна мэдыцыны вылучылася ад фтызіятрыі і анкалёгіі ў другой палове XX стагодзьдзя. Гэтаму спрыяў рост захворваньня на хранічныя неспэцыфічныя захворваньні лёгкіх (ХНЗЛ), ​​у прыватнасьці бранхіт. Пульманалёгія цесна павязаная з рэаніматалёгіяй. Яна часта ўлучае лячэньне пацыентаў, якія маюць патрэбу ў падтрыманьні жыцьцядзейнасьці і штучнай вэнтыляцыі лёгкіх. Пульманолягі маюць адмысловую падрыхтоўку ў захворваньнях, зьвязаных з грудзьмі, асабліва ў такіх хваробах, як то пнэўманія, астма, сухоты, расьцяг лёгкіх і складаных інфэкцыях грудзей.

## Крыніцы
Пума

**Пума**, або **кугуар**, або **горны леў** () — жывёла клясы сысуноў атрада драпежных сямейства каціных.

Сустракаецца ў Паўночнай і Паўднёвай Амэрыцы. Да 1993 г. мела назву *Felis concolor*. Слова «пума» паходзіць з мовы кечуа.

## Постаць
Самец буйнейшы за саміцу. Даўжыня цела самца (галава з тулавам) дасягае 196 см, даўжыня хваста да 96 см, маса да 120 кг. У саміц даўжыня цела дасягае 151,7 см, даўжыня хваста 81,5 см, маса цела да 64 кг.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Caso, A., Lopez-Gonzalez, C., Payan, E., Eizirik, E., de Oliveira, T., Leite-Pitman, R., Kelly, M., Valderrama, C. & Lucherini, M. 2008. Puma concolor. The IUCN 

Катэгорыя:Каціныя
Катэгорыя:Таксоны, найменаваныя Карлам Лінэем