open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Штаб-афіцэры

**Штаб-афіцэры** (ад ) — найменьне катэгорыі старшых афіцэрскіх чыноў у расейскай арміі і на флоце да 1917 году, якія адпавядалі VI—VIII клясам «Табэлі аб рангах», т. б. маёру, падпалкоўніку і палкоўніку. Афіцэры ў гэтых чынах складалі ў XVIII стагодзьдзі штаб палка, што вызначыла іх агульную назву. Штаб-афіцэры мелі права на зварот «ваша высокаблагародзьдзе».

### Вонкавыя спасылкі
* Табель о рангах. // Российское законодательство X—XX вв. В 9 т. Т.4. М., 1986.
* ''Шепелёв Л. Е.'' Титулы, мундиры и ордена Российской империи. М., 2005.

Катэгорыя:Вайсковыя званьні Расейскай імпэрыі
Катэгорыя:Табэль аб рангах
Сэкунд-ротмістар

**Сэкунд-ротмістар** у 1730—1797 гг. вайсковы чын XVIII клясы ў Табелі аб рангах кавалерыйскіх частках гвардыі, адпавядаў капітан-паручыку гвардыі.

## Глядзіце таксама
* Ротмістар

Катэгорыя:Вайсковыя званьні Расейскай імпэрыі
Катэгорыя:Ротмістры
Ротмістар

**Ро́тмістар** — старшы обэр-афіцэрскі чын у кавалерыі расейскай арміі ў 1801—1884 гадах IX клясы, а затым VIII клясы ў Табелі аб рангах, які адпавядаў чыну капітана.

Катэгорыя:Вайсковыя званьні Расейскай імпэрыі
Катэгорыя:Нямецкія фразы
Катэгорыя:Вайсковыя званьні Нямеччыны
Сэкунд-паручык

**Сэкунд-паручык** — обэр-афіцэрскі чын у расейскай арміі, які быў ўведзены ў Расеі Пятром I у 1703 годзе XIII клясы ў пяхоце і заменены Табэлем аб рангах на падпаручыка.

Катэгорыя:Вайсковыя званьні Расейскай імпэрыі
Расейская гвардыя

**Расейская гвардыя** — падразьдзяленьні расейскай арміі, якія адносяцца да гвардыі — адборнай прывілеяванай часткі войскаў. Першае згадваньне аб расейскіх гвардзейскіх часьцях, прыводзіцца ў гістарычным летапісе расейскай арміі, у сувязі з баявымі паходамі пятроўскіх войскаў пад Азоў і Нарву.

## Глядзіце таксама
* Расейска-турэцкія войны

Катэгорыя:Узброеныя сілы Расейскай імпэрыі
Катэгорыя:Узброеныя сілы Расеі
Ізяслаўскае княства

**Ізясла́ўскае (Ізяслаўльскае) княства** — удзельнае княства Полацкай зямлі, пазьней **Заслаўскае княства**. Цэнтар — горад Ізяслаўль, цяпер горад Заслаўе ў Менскай вобласьці Беларусі.

Вылучылася пасьля сьмерці полацкага князя Ўсяслава Полацкага (1101), верагодна, як удзел Давыда Ўсяслававіча. У 1128 годзе князем ізяслаўльскім быў ужо сын Давыда Ўсяслававіча — Брачыслаў. Пасьля высылкі ў 1129 годзе полацкіх князёў у Бізантыю, у тым ліку Давыда Ўсяслававіча з сынамі, лёс княства некаторы час невядомы. Верагодна, зь сярэдзіны 1130-х і да сярэдзіны 1160-х Ізяслаўль у якасьці ўдзелу ўваходзіў у Менскае княства — у сярэдзіне 1160-х ізяслаўльскі сталец займаў Усевалад Глебавіч. Усевалад вымушаны быў адмовіцца да Ізяслаўлю пад ціскам полацкага князя Рагвалода-Васіля на карысьць Брачыслава Давыдавіча, які вярнуўся зь Бізантыі. Усевалад атрымаў замест Ізяслаўля Стражэў і больш крыніцамі не згадваецца. Астатнія Глебавічы не зьмірыліся са стратаю Ізяслаўлю і зноў захапілі яго паланіўшы Брачыслава і яго брата Валодшу, але хутка пад ціскам Рагвалода-Васіля вымушаныя былі вызваліць іх і вярнуць ім Ізяслаўльскае княства. У 1160-х Ізяслаўскае княства раздрабілася, зь яго вылучыўся Лагоскі ўдзел і, магчыма, яшчэ нейкія ўдзелы. У 1180 годзе побач з ізяслаўльскімі князямі, нашчадкамі Брачыслава і Валодшы, згадваецца лагоскі князь Усяслаў Мікуліч, верагодна, іх сваяк. Да 1186 году, пры невядомых акалічнасьцях, нашчадкі Давыда Ўсяслававіча зноў страцілі Ізяслаўль на карысьць менскіх Глебавічаў і цяпер ужо назаўсёды — у 1186 годзе на лагоскім стальцы згадваецца ўжо Васілька Валадаравіч, магчыма, тымчасова Лагойск быў галоўным горадам ізяслаўльскіх земляў.

У 1320-х гадах Ізяслаўскае княства належала Альгерду, які ў 1345 годзе даў яго ўдзелам свайму брату Яўнуту. Ізяслаўскае княства належала нашчадкам Яўнута — князям Заслаўскім, а пасьля перайшло пасагам да Глябовічаў. Ян Янавіч Глябовіч не называўся ўжо князем, але меў тытул графа Сьвяшчэннай Рымскай імпэрыі на Дуброўне і Заслаўі.

## Літаратура
* Заяц Ю.А. Заславль в эпоху феодализма. — Мн.: Навука і тэхніка, 1995. — 207 с.: іл. 

Катэгорыя:Гісторыя Беларусі (862—1236)
Катэгорыя:Удзелы Полацкай зямлі
Хватаўка

Назву **Хватаўка** маюць:

## Населеныя пункты
* Магілёўская вобласьць
** Хватаўка — вёска ў Бялыніцкім раёне 

* Менская вобласьць
** Хватаўка — вёска ў Бярэзінскім раёне 

## Рэкі
* Хватаўка — рака ў Аршанскім раёне Віцебскай вобласьці, правы прыток ракі Лешча, басэйн Дняпра
Хватаўка (рака)

**Хва́таўка** — рака ў Аршанскім раёне Віцебскай вобласьці, правы прыток ракі Лешчы. Пачынаецца ля вёскі Пугляі, вусьце каля вёскі Сьцяпкова.

Катэгорыя:Басэйн Дняпра
Катэгорыя:Рэкі Аршанскага раёну
Марозава

Назву **Маро́зава** маюць:

## Азёры
### [[Беларусь]]
* Марозава — возера ў Аршанскім раёне 

## Населеныя пункты
### [[Беларусь]]
* Віцебская вобласьць:
** Марозава — вёска ў Аршанскім раёне
** Марозава — вёска ў Гарадоцкім раёне
** Марозава Слабодка — вёска ў Лепельскім раёне

### [[Расея]]

## Прозьвішчы
**Маро́зава** — жаночая форма расейскага прозьвішча Марозаў.

### Вядомыя носьбіты
* Ларыса Марозава (Леся Беларуска) — беларуская паэтка

## Падвойныя назвы
* Вялікае Марозава
* Малое Марозава

## Глядзіце таксама
* Мароз
* Марозавічы
* Марозаў
* Марозаўка
* Марозаўшчына
* Марозенкі
* Марозы
Марозава (возера)

**Маро́зава** — возера ў Беларусі, у Аршанскім раёне Віцебскай вобласьці. Разьмешчанае ў басэйне ракі Хватаўкі.

Катэгорыя:Азёры басэйну Дняпра
Катэгорыя:Азёры Аршанскага раёну
Карна (рака)

**Карна** () — рака ў Навазыбкаўскім раёне Бранскай вобласьці Расеі, левы прыток ракі Іпуці, басэйн Дняпра. На рэчцы разьмешчаны горад Навазыбкаў, адміністрацыйны цэнтар раёну. Бярэ свой пачатак у вёсцы Замішэва і працякае па Зоне Адсяленьня ў паўночна-заходнім кірунку да ўпадзеньня ў раку Іпуць у вёсцы Ясная Паляна. Даліна рэчкі вузкая, толькі каля вёскі Шаломы і ніжэй шырыня яе павялічваецца да 1,5 м. На абодвух схілах даліны тут разьвіты дзьве надпойменныя тэрасы вышынёй 5 м і 12 м. Рэчышча ракі мае глыбіню ад 0,3 да 1,5 м пры шырыні 1—5 м, хуткасьць плыні не перавышае 0,2 м/с. Сілкаваньне ракі ажыцьцяўляецца за кошт падземных вод, якія выбіваюцца на дне рэчышча і ў закрайках поймы ў выглядзе моцных крыніц. Агульная працягласьць рэчкі каля 27 км. Акрамя таго ў цэнтры гораду Навазыбкава разьмешчана аднайменнае возера Карна, утворанае ракой Карнай, плошча возера 2,5 га.

## На рацэ
* Месты: Навазыбкаў
* Вёскі: Замішэва, Ясная Паляна, Шаломы

## Гісторыя
Гістарычна атрымалася так, што рака Карна зьяўлялася натуральнай прыроднай мяжой паміж дзяржавамі, а менавіта паміж Вялікім Княствам Літоўскім і Княствам Маскоўскім у XVI стагодзьдзі.

Катэгорыя:Басэйн Дняпра
Катэгорыя:Рэкі Расеі
Марозава (Аршанскі раён)

**Маро́зава** — вёска ў Аршанскім раёне Віцебскай вобласьці, знаходзіцца за 10 кілямэтраў на поўдзень ад Воршы і за 1,5 кілямэтру на паўднёвы ўсход ад аўтамагістралі Санкт-Пецярбург — Адэса (у межах Беларусі — магістраль ). Месьціцца на беразе аднайменнага возера. Марозава ўваходзіць у склад Бабініцкага сельсавету.

## Гісторыя
18 сьнежня 2009 году сельсавет, у які ўваходзіць вёска, перайменаваны з Панізоўскага ў Бабініцкі.

## Насельніцтва
* 2010 год — 48 чалавек
* 1999 год — 66 чалавек

## Крыніцы

Катэгорыя:Бабініцкі сельсавет (Аршанскі раён)
Катэгорыя:Населеныя пункты Аршанскага раёну
Прэм’ер-маёр

**Прэм’ер-маёр** — штаб-афіцэрскі чын у расейскай імпэратарскай арміі XVIII стагодзьдзя. Адносіўся да VIII клясы «Табелі аб рангах». Па статуце 1716 году маёры падзяляліся на прэм’ер-маёраў і сэкунд-маёраў. Прэм’ер-маёр ведаў у палку шэраговай і інспэктарскай часткамі. Камандаваў 1-м батальёнам, а ў адсутнасьць камандзіра палка — палком.
Падзел на прэм’ер- і сэкунд-маёраў быў скасаваны ў 1797 годзе.

Катэгорыя:Вайсковыя званьні Расейскай імпэрыі
Катэгорыя:Табэль аб рангах
Праабражэнскі лейб-гвардыі полк

**Праабражэнскі лейб-гвардыі полк** () — узброенае фармаваньне Маскоўскай дзяржавы і Расейскай імпэрыі. Сфармаваны царом Пятром I у 1687 годзе з пацешных сяла Праабражэнскага, ад якога і атрымаў сваё найменьне. 

У 1698 году ён быў прыведзены ў склад 4 батальёнаў, кожны з 4 фузэлерных рот; акрамя таго складаліся ў палкі яшчэ бамбардзірская і грэнадзерскія роты. У 1700 годзе названы лейб-гвардыі Праабражэнскім палком. У 1800 году імпэратар Павал загадаў яму звацца Лейб-гвардзейскім Яго Імпэратарскай Вялікасьці палком, але пры імпэратары Аляксандры I, у 1801 годзе, адноўлена яго ранейшае найменьне.

Быў у складзе 1-я Гвардэйскай пяхотнай дывізіі (Гвардзейскі корпус, Санкт-Пецярбурская вайсковая акруга). Расфармаваны ў 1918 годзе.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Узброеныя сілы Расейскай імпэрыі
Катэгорыя:Маскоўская дзяржава
Літоўскі лейб-гвардыі полк

**Літоўскі лейб-гвардыі полк** — узброенае фармаваньне Расейскай імпэрыі, якое існавала ў 1817—1918 гадах у складзе 3-й гвардэйскай пяхотнай дывызіі (23 армейскі корпус, Варшаўская ваенная акруга).

Да 12 кастрычніка 1817 года назву Літоўскага лейб-гвардыі палка насіў Маскоўскі лейб-гвардыі полк, які ўдзельнічаў пад гэтым імем у Барадзінскай бітве. 12 кастрычніка 1817 г. — са знаходзіўшагася ў Варшаве з 1814 году ў Гвардзейскім атрадзе пры цэсарэвічы Канстанціне Паўлавічы 3-го батальёна лейб-гвардыі Літоўскага палка, з даданьнем зь іншых палкоў выхадцаў з Царства Польскага, сфармаваны новы лейб-гвардыі Літоўскі полк на правах і прывілеях старой гвардыі.

Удзельнічаў у расейска-турэцкай і Першай сусьветнай войнах. У 1918 годзе расфармаваны.

Катэгорыя:Узброеныя сілы Расейскай імпэрыі
Лейб-гвардыі конна-грэнадзёрскі полк

**Лейб-гвардыі конна-грэнадзёрскі полк** (*Лейб-гвардыі Конна-Грэнадзёрскі Яго Імпэратарскай Высокасьці Вялікага Князя Насьледніка Цэсарэвіча Аляксея Мікалаевіча полк*) — полк у складзе расейскай імпэратарскай арміі.

У 1803 годзе быў створаны Адэскі ўланскі полк, які празь некалькі месяцаў быў перайменаваны ва ўланскі Яго Імпэратарскай Вялікасьці Цэсарэвіча Канстанціна Паўлавіча полк. У 1809 годзе зь яго 2-га батальёна і паловы запаснога эскадрона быў створаны лейб-гвардыі Драгунскі полк (а зь іншай часткі — лейб-гвардыі Ўланскі полк). У 1831 годзе за выдатную храбрасьць і баявыя дасягненьні пры падаўленьні польскага паўстаньня быў перайменаваны ў лейб-гвардыі Конна-грэнадзёрскі полк. У 1910 годзе таксама за гэта шэфам палка прызначаны насьледнік трона Аляксей Мікалаевіч. Расфармаваны ў 1918 годзе.

Падчас Першай Сусьветнай вайны ўдзельнічаў ва Ўсходне-Прускай, Лодзінскай, Ковельскай апэрацыях, у баявых дзеяньнях у Летуве і Заходняй Беларусі. У 1917 годзе ўдзельнічаў у абарончых баях на рацэ Стаход.

Тры афіцэры палка былі узнагароджаныя ордэнам Сьвятога Георгія: Чычэрын Пётар Аляксандравіч (3-я ступень), Брылевіч Уладзімер Іванавіч (пасьм.) і Генішта Барыс Уладзімеравіч (4-я ступень).

## Вонкавыя спасылкі
* Марш конна-грэнадзерскага палка

Катэгорыя:Узброеныя сілы Расейскай імпэрыі
Крыгскамісар

**Крыгскамісар** — катэгорыя пасадаў вайсковых службоўцаў у арміі Расейскай імпэрыі. Займаліся забесьпячэньнем войскаў, упраўленьнем і ўстановамі грашыма, абмундзіраваньнем, рыштункам, ручной зброяй, абозным і лягерным рыштункам, шпіталямі і інш. Званьне гэта ўсталявана Пятром I у 1711 г. рэгламэнтам Крыгскамісарыята і праіснавала да 1864 г.

Пасады крыгскамісараў:

* Генэрал-крыгскамісар (начальнік камісарыяцкага дэпартамэнта, службовая асоба III катэгорыі).
* Обер-штэр-крыгскамісар (службовая асоба IV катэгорыі).
* Штэр-крыгскамісар (службовая асоба V катэгорыі).
* Обэр-крыгскамісар (службовая асоба VI катэгорыі).
* Крыгскамісар (службовая асоба VII катэгорыі).

Катэгорыя:Вайсковыя званьні Расейскай імпэрыі
Генэрал-фэльдцэйхмайстар

**Генэрал-фэльдцэйхмайстар** () — вайсковае званьне, чын і тытул галоўнага начальніка артылерыі ў Расейскай імпэрыі і шэрагу эўрапейскіх краінаў.

Да Пятра Вялікага пасада начальніка артылерыі не была сталая; у ваенны час прызначаўся ў арміі адмысловы ваявода ад нарада. У 1699 годзе Пётар I прызначыў імярцінскага царэвіча Аляксандра Арчылавіча судзьдзём Пушкарскага прыказа (які кіраваў тады артылерыяй) з тытулам генэрал-фэльдцэйхмайстар. Пасьля ўступленьня на прастол імпэратара Паўла генэрал-фэльдцэйхмайстар быў заменены інспэктарам усёй артылерыі. У 1798 годзе, у дзень нараджэньня вялікага князя Міхаіла Паўлавіча, ён быў прызначаны генэрал-фэльдцэйхмайстрам, але ў кіраваньне артылерыяй уступіў у 1819 годзе. Пасьля яго сьмерці прызначаны (1852) вялікі князь Мікалай Мікалаевіч, які ўступіў на пасаду ў 1859 годзе.

Катэгорыя:Вайсковыя званьні Расейскай імпэрыі
Пачэсныя грамадзяне (саслоўе)

**Пачэсныя грамадзяне** — адна з саслоўных катэгорыяў гарадзкога насельніцтва ў Расейскай імпэрыі канца 18 ст. — 1-й траціне 19 ст.

У іх лік уключаліся асобы вольных прафэсіяў (навукоўцы, мастакі, музыкі), купцы і прадпрымальнікі. Пачэсныя грамадзяне вызваляліся ад цялесных пакараньняў, мелі права трымаць фабрыкі і трымацца ў ладзе жыцьця дваранам.

## Літаратура
* Святая Русь: Энциклопедический словарь русской цивилизации / сост. О.А. Платонов. — М, 2000. — 1040 с. ISBN 5-901364-01-5

Катэгорыя:Расейская імпэрыя
Заўрад-прапаршчык

**Заўра́д-пра́паршчык** (з 1907 па 1917 гады ў расейскай арміі) — найвышэйшае воінскае званьне для унтэр-афіцэраў. Знакамі адрозьненьня для заўрад-прапаршчыкаў былі ўсталяваныя пагоны падпрапаршчыка зь вялікай (больш за афіцэрскую) зорачкай у верхняй траціне пагона на лініі сымэтрыі. Званьне прысвойвалася найбольш дасьведчаным звыштэрміновікам унтэр-афіцэрам, з пачаткам Першай Сусьветнай вайны яго сталі прысвойваць падпрапаршчыкам у парадку заахвочваньня, часта непасрэдна перад прысваеньнем першага обэр-афіцэрскага званьня (прапаршчыка або карнэта).

Катэгорыя:Вайсковыя званьні Расейскай імпэрыі
Егерскі лейб-гвардыі полк

**Егерскі лейб-гвардыі полк** — гвардзейскі полк Расейскай імпэрыі ў складзе 1-й гвардзейскай пяхотнай дывізіі Гвардзейскага корпуса (Санкт-Пецярбурская вайсковая акруга).

Сфармаваны ў 1796 годзе зь егерскіх каманд палкоў л.-гв. Сямёнаўскага і Ізмайлаўскага і зь егерскай роты Гатчынскіх войскаў. У 1806 г. перафармаваны у лейб-гвардыі Егерскі полк. У 1856 полк названы л.-гв. Гатчынскім, але ў 1871 г. яму вернута ранейшая назва.

Адрозьненьні:
* георгіеўскі палкавы сьцяг «За адрозьненьне пры паразе і выгнаньні непрыяцеля зь межаў Расеі 1812 г.»
* георгіеўскія трубы «За адрозьненьне ў бітве пры Кульме 17 жніўня 1813 г.»
* знакі на шапкі: «За Целіш, 12 кастрычніка 1877 г.»

Расфармаваны ў 1918 годзе.

Катэгорыя:Узброеныя сілы Расейскай імпэрыі
Абавязаныя сяляне

**Абавязаныя сяляне** — прыватнаўласьніцкія сяляне ў Расейскай імпэрыі, якіх паводле ўказа 2 красавіка 1842 г. памешчык меў права вызваляць ад прыгоннай залежнасьці, надзяляць зямлёй у часовае карыстаньне, «абавязваючы» павіннасьцямі ў форме аброку або паншчыны. Указ не вызначаў памераў зямельных надзелаў, абавязкаў сялянаў і не абмяжоўваў улады памешчыкаў над імі. Таму становішча абавязаных сялянаў засталося такое, як і ў прыгонных. З 10 млн прыгонных сялян мужчынскага полу да 1885 г. у катэгорыю абавязаных пераведзена 24 тыс.

Катэгорыя:Расейская імпэрыя
Абавязковыя пастановы

**Абавязко́выя пастано́вы** — у Расейскай імпэрыі ў 2-й палове XIX — пачатку XX стст. акты службовых асобаў (генэрал-губэрнатараў, губэрнатараў, граданачальнікаў), якія выдаваліся дыскрэцыйна (ад  — у залежнасьці ад асабістага меркаваньня) і зьмяшчалі юрыдычныя санкцыі. Прымаліся для барацьбы з рэвалюцыйным рухам. Паводле палажэньня ад 13 ліпеня 1876 г. губэрнатары атрымалі права выдаваць абавязковыя пастановы аб забароне сходаў, органаў друку і іншае. Палажэньне ад 14 жніўня 1881 г. акрэсьлівала паўнамоцтвы службовых асобаў на прыняцьце абавязковых пастаноў у мясцовасьцях, аб’яўленых на асобым становішчы, пазьней губэрнатары атрымалі права выдаваць абавязковыя пастановы тэрмінам на 1 год і ў мясцовасьцях, дзе выключнага становішча не было. У 1904—1907 гг. паўнамоцтвы на абавязковых пастаноў мелі менскі і магілёўскі, у 1909—1913 гг. — віленскі, віцебскі, менскі, магілёўскі губэрнатары. Абавязковыя пастановы існавалі да Лютаўскай рэвалюцыі 1917 г.

## Літаратура
* Блинов И. Губернаторы: Историко-юридический очерк / Ив. Блинов. — СПб.: Типо-литография К. Л. Пентковского, 1905. — 360 с.
* Гессен В. М. Исключительное положение / В. М. Гессен. — СПб.: Юридический книжный склад «Право», 1908. — VIII, 410 с.
* Сукала, А. Я. Абавязковыя пастановы / А. Я. Сукала // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 тамах. Том 1. А — Беліца. — Мн.: БелЭн, 1993. — С. 7.

Катэгорыя:Расейская імпэрыя
Аднадворцы

**Аднадво́рцы** — катэгорыя дзяржаўных сялян у Расейскай імпэрыі.

Утварылася з нашчадкаў служылых людзей, якія ў XVI-XVII стст. сяліліся на паўднёвых мяжах Расейскай цэнтралізаванай дзяржавы для яе абароны ад набегаў крымскіх і астраханскіх татараў. У сувязі зь перамяшчэньнем мяжы на поўдзень апынуліся ўнутры краіны. Да сяр. XIX ст. налічвалася каля 1,3 млн аднадворцаў, на пач. XX ст. пражывалі ў асноўным у Курскай, Тамбоўскай, Тульскай, Разанскай, а таксама інш. губэрнях.

На тэрыторыі Беларусі ў XIX ст. у стан аднадворцаў, паводле закону ад 19.10.1831 г., залічвалі шляхту, якая не прайшла зацьвярджэньня дваранскіх правоў. Аднадворцы плацілі штогадовы падатак і падлягалі рэкруцкай павіннасьці, большасьць зь іх ня мела сваёй зямлі.

У 1868 аднадворцы пераведзеныя ў сельскія і гарадзкія грамады і як асобная катэгорыя перасталі існаваць.

## Літаратура
* Герасіменя В. Аднадворцы // Малая краязнаўчая энцыклапедыя / Ганцавіцкі раённы краязнаўча-інфармацыйны партал

Катэгорыя:Сацыяльная структура Расейскай імпэрыі
Катэгорыя:Расейскае казацтва
Катэгорыя:Дробнамаянтковая шляхта
Сьвіта Яго Імпэратарскай Вялікасьці

**Сьвіта Яго Імпэратарскай Вялікасьці** — у Расейскай імпэрыі ў XVII — пачатку XX стагодзьдзях асобы, якія служылі пры імпэратары.

З 1843 году ўваходзіла ў склад Імпэратарскай галоўнай кватэры. Уключала генэрал-ад'ютантаў (званьне ўведзена Пятром I), генэрал-маёраў (або контр-адміралаў) сьвіты (званьне заснаванае ў 1827 годзе) і флігель-ад'ютантаў (званьне ўведзена ў 1775 годзе). Чыны сьвіты несьлі дзяжурства пры двары, выконвалі спэцыяльныя даручэньні імпэратара.

## Літаратура
* Грыгорый Міларадавіч. Спісак асобаў світы іх вялікасцяў з царствавання Імператара Пятра I па 1886 г.

Катэгорыя:Расейская імпэрыя
Форт Рос

**Форт Рос** (, ) — былая расейская цьвердзь на заходнім каліфарнійскім беразе ЗША, за 80 км на поўнач ад Сан-Францыска. Заснаваны Расейска-амэрыканскай кампаніяй для промыслу і гандлю пушнінай. Функцыянаваў з 1812 па 1841 гады. У цяперашні час зьяўляецца музэем пад адкрытым небам, належыць штату Каліфорнія. аб’яўлены аб’ектам гістарычнай каштоўнасьці нацыянальнага значэньня.

## Спасылкі

* Официальный сайт 
* ''Майнічава А. Ю.'' Форт Рос у гістарыяграфіі ЗША 
* Форт Рос в Энцыкляпэдыі расейска-амэрыканскіх адносінаў 
* Форт Рос 
* Барацьба за міжнароднае прызнаньне 
* Fort Ross Interpretive Association Home Page 
* Fort Ross History на сайце *Fort Ross Interpretive Association* 
* History of Fort Ross 
* History of Fort Ross на сайте parks.sonoma.net 
* Fort Ross chronology 

Катэгорыя:Гісторыя Расеі
Катэгорыя:ЗША
Катэгорыя:Гісторыя ЗША
Катэгорыя:Расейская імпэрыя
Анэстэзія

**Анэстэзія** ( — «без пачуцьця») — зьява памяншэньня адчувальнасьці якой-небудзь вобласьці цела або органа, нават да поўнай яе страты.

Адвольная анэстэзія можа назірацца пры некаторых нэўралягічных ці псыхічных захворваньнях, напрыклад, пры паражэньні або пашкоджаньні адчуваньняў нэрваў скуры, цягліцаў, нутраных органаў і органаў пачуцьцяў, а таксама пры такіх захворваньнях, як істэрыя і некаторых псыхозах.
Анескае возера

**Анескае возера** (**Анега**, карэл. *Oniegu*, фін. *Ääninen, Äänisjärvi*) — возера на паўночным захадзе Эўрапейскай часткі Расейскай Фэдэрацыі, разьмешчанае на тэрыторыі Карэліі, Ленінградзкай і Валагодзкай абласьцей. Другое па велічыні возера ў Эўропе пасьля Ладаскага. Адносіцца да басэйну Балтыйскага мора Атлянтычнага акіяна.

Плошча возера бяз выспаў складае ад 9,7 тыс. км²; аб’ём воднай масы — 285 км³; даўжыня з поўдня на поўнач — 245 км, найбольшая шырыня — 91,6 км. Сярэдняя глыбіня — 30 м, а максымальная — 127 м.

## Вонкавыя спасылкі
Андгра-Прадэш

**А́ндгра-Прадэ́ш** (, ) — штат на паўднёвым усходзе Індыі. Мяжуе са штатамі Арыса на паўночным усходзе, Тамілнад на поўдні і Карнатака на захадзе, абмываецца Бэнгальскім залівам на ўсходзе. Адміністрацыйны цэнтар — Гайдэрабад. Як і большасьць штатаў Індыі, утвораны ў 1950—1970-х гг. пры падзеле былых правінцыяў Брытанскай Індыі ў межах кампаніі па рэарганізацыі штатаў, мэтаю якой было стварэньне новых штатаў або зьмена межаў старых на моўнай прыкмеце. Асноўнае насельніцтва штату — народ тэлугу, які размаўляе на аднайменнай мове.

2 чэрвеня 2014 году паўночны захад штату вылучаны ў якасьці асобнага штату, стаўшы 29-м штатам Індыі пад назваю *[[Тэлангана]]* (літ. «зямля тэлугу»). У склад новаўтворанага штату трапіў у тым ліку адміністрацыйны цэнтар Андгра-Прадэш места Гайдэрабад, аднак гэты горад выконвацьме функцыю адміністрацыйнага цэнтру адразу абодвух штатаў у часы пераходнага пэрыяду. Па вылучэньні новага штату Андгра-Прадэш страціў мяжу са штатамі Магараштра й Чгатысгарг.


Файл:Andhra Pradesh and Telangana.png|Андгра-Прадэш да 2 чэрвеня 2014 году. Белым — штат Тэлангана, вылучаны з Андгра-Прадэш 2 чэрвеня.


## Вонкавыя спасылкі
* Урад Андгра-Прадэш
* Інфармацыя пра Андгра-Прадэш на партале The Indian Analyst
Арыса

**Арыса** () — штат на ўсходзе Індыі на ўзьбярэжжы Бэнгальскага заліва. Займае 9-е месца сярод штатаў па плошчы (155 820 км²) і 11-е паводле насельніцтва (36,7 млн чалавек, 2001). Адміністрацыйны цэнтар — Бубанешвар.

## Геаграфія
Нутраныя раёны штата гарыстыя, слаба заселеныя. Прыбярэжная зона і дэльта ракі Махандзі вылучаюцца ўрадлівай глебай. Вільготны даждлівы клімат дазваляе зьбіраць два ўраджаі ў год. Частыя моцныя цыклоны.

## Эканоміка
Вялікія залежы мінэральнай сыравіны. Здабыча карысных выкапняў, выплаўка сталі, алюміну. Адносна разьвітая прамысловая і транспартная інфраструктура. Штат — адзін з цэнтраў інфармацыйнай індустрыі Індыі.

## Насельніцтва
Пераважная большасьць насельніцтва спавядае індуізм (больш за 95%), ёсьць хрысьціяне і мусульмане (па 2%).

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Урад штата

Катэгорыя:Штаты і тэрыторыі Індыі
Асам

**Асам** () — штат на ўсходзе Індыі. Мяжуе з Бутанам і Банглядэшам. Разам з шасьцю іншымі штатамі паўноча-заходняй Індыі, зьвязанымі з асноўнай тэрыторыяй краіны вузкім калідорам у Заходняй Бэнгаліі (Аруначал-Прадэш, Нагаленд, Маніпур, Мізарам, Мэгхалая, Трыпура), утварае групу «Сямі сёстраў». Займае 16-е месца сярод штатаў па плошчы (78 438 км²) і 14-е па насельніцтву (26,6 млн чалавек, 2001). Адміністрацыйны цэнтар — Дыспур.

Асам славуты сваёй гарбатай, шоўкам, радовішчамі нафты, багатым расьлінным і жывёльным сьветам.

Рэгіён заселены чалавекам з Каменнага веку. Апісаньне тэрыторыі, на якой сёньня разьмяшчаецца штат Асам, знаходзіцца ў Магабгараце. Асамскія землі на працягу шасьці стагодзьдзяў уваходзілі ў склад заснаванага ў VI стагодзьдзі Ахомскага царства (ад якога выводзіцца этымалёгія назвы штата). Брытанская правінцыя з 1838 (у Асаме ангельцамі вырошчваўся мак для опіюмнага гандлю з Кітаем), штат Індыі з 1947. З 2006 урад штата пачаў працэс зьмены назвы штата на Асом.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Партал штата

Катэгорыя:Штаты і тэрыторыі Індыі
Бігар

**Бігар** (, , ; вымаўл. ) — штат на паўночным усходзе Індыі на высокаўрадлівай інда-ганскай раўніне. Мяжуе з Нэпалам на поўначы, са штатамі Утар-Прадэш на захадзе, Джаркганд на поўдні і Заходняя Бэнгалія на ўсходзе. Займае дванаццатае месца сярод штатаў па плошчы (94 164 км²) і трэцяе па насельніцтве (82,8 млн чалавек, 2001). Адміністрацыйны цэнтар — Патна, старажытная сталіца першых індыйскіх імпэрыяў Нандаў (4 ст. да н. э.) і Маур’яў (4—2 стст. да н. э.).

У культурным пляне Бігар зьяўляецца часткай бгаджпурымоўнага «гартлэнду» Індыі. Афіцыйныя мовы штату — два літаратурныя рэгістры гіндустані, гіндзі і ўрду, аднак гістарычна ў Бігары распаўсюджаныя мовы й іншыя ідыёмы г. зв. клястэру ўсходняга гіндзі — асобных моваў дыялектнага кантынуўму, якія традыцыйна лічацца дыялектамі гіндзі.

## Вонкавыя спасылкі

* Урад штату

Катэгорыя:Штаты і тэрыторыі Індыі
Гоа

**Гоа** () — штат на паўднёвым захадзе Індыі. Мяжуе са штатамі Махараштра на поўначы, Карнатака на поўдні і ўсходзе, на захадзе абмываецца Арабійскім морам. Самы маленькі сярод штатаў па плошчы (3702 км²) і адзін з апошніх (25-ы з 28-мі) паводле насельніцтва (1,4 млн чалавек, 2001). Адміністрацыйны цэнтар — Панаджы.

Вядомы сваімі пляжамі, старажытнай каляніяльнай архітэктурай, багатым расьлінным і жывёльным сьветам, Гоа стаў адным з сусьветных турыстычных цэнтраў.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Урад штата
* Goa on Wikivoyage

Катэгорыя:Штаты і тэрыторыі Індыі
Гуджарат

**Гуджарат** () — штат на захадзе Індыі. Самы высокаіндустрыялізаваны штат Індыі — дае 19,8% агульнага аб’ёму прамысловай прадукцыі краіны. Мяжуе з Пакістанам на паўночным захадзе, а таксама са штатамі Раджастхан на паўночным усходзе, Мадх’я-Прадэш на ўсходзе, Махараштра і саюзнымі тэрыторыямі Дадра і Нагархавелі і Даман і Дыў на поўдні, абмываецца Арабскім морам на захадзе. Займае 7-е месца сярод штатаў па плошчы (196 024 км²) і 10-е паводле насельніцтва (50,6 млн чалавек, 2001). Адміністрацыйны цэнтар — Гандынагар. Найбуйнейшы горад і эканамічны цэнтар штата — Ахмадабад.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Урад штата
Джгаркганд

**Джгаркганд** (, , вымаўл. ) — штат на ўсходзе Індыі, мяжуе са штатамі Бігар на поўначы, Утар-Прадэш і Чгатысгарг на захадзе, Арыса на поўдні і Заходняя Бэнгалія на ўсходзе. Займае 15-е месца сярод штатаў па плошчы (79 700 км²) і 13-е па насельніцтве (26,9 млн чалавек, 2001). Адміністрацыйны цэнтар — Ранчы.

Большасьць насельніцтва размаўляе на ідыёмах, якія структурна ўяўляюць сабою асобныя мовы дыялектнага кантынуўму, вядомага пад тэрмінам *усходні гіндзі*, аднак традыцыйна яны лічацца дыялектамі мовы гіндзі (шырэй — гіндустані). Гэтыя мовы палеглі ў аснову такіх моваў як фіджыйскі гіндзі, карыбскі гіндустані, сурынамскі гіндустані, што тлумачыцца міграцыяй індусаў на Карыбы й Фіджы менавіта з гэтых рэгіёнаў у якасьці наёмных працоўных. Апрача таго, распаўсюджаныя няроднасныя ўсходняму гіндзі мовы мунда й асобныя дробныя дравідыйскія мовы.

## Вонкавыя спасылкі

* Урад штату

Катэгорыя:Штаты і тэрыторыі Індыі
Заходняя Бэнгалія

**Заходняя Бэнгалія** () — штат на ўсходзе Індыі, на ўзбярэжжы Бэнгальскай затокі. Займае 18-е месца сярод штатаў па плошчы (88 752 км²) і 4-е паводле насельніцтва (90,3 млн чалавек, 2010). Адміністрацыйны цэнтар — Калката. Мяжуе з Банглядэш, Бутанам, Нэпалам, штатамі Асам, Сыкім, Арыса, Джхаркханд, Біхар. Кіруючая партыя (на працягу трох дзесяцігодзьдзяў) — Камуністычная партыя Індыі (марксісцкая).

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Урад штата

Катэгорыя:Штаты і тэрыторыі Індыі
Карнатака

**Карнатака** () — штат на поўдні Індыі. Мяжуе са штатамі Гоа на паўночным захадзе, Махараштра на поўначы, Андхра-Прадэш на ўсходзе, Тамілнад на паўднёвым усходзе, Керала на паўднёвым захадзе, абмываецца Арабскім морам на захадзе. Займае 8-е месца сярод штатаў па плошчы (192 000 км², 5,8% плошчы краіны) і 9-е паводле насельніцтва (52,8 млн чалавек, 2001). Адміністрацыйны цэнтар — Бангалёр.

## Адукацыя
Ад траўня 1909 году ў Бангалоры дзейнічае Індыйскі навуковы інстытут.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Урад штата
Керала

**Керала** () — штат на паўднёвым усходзе Індыі. Мяжуе са штатамі Тамілнад і Карнатака на поўначы і паўночным усходзе, абмываецца Індыйскім акіянам на захадзе і поўдні. Займае 21-е месца сярод штатаў па плошчы (38,8 км²) і 12-е паводле насельніцтва (31,8 млн чалавек, 2001). Адміністрацыйны цэнтар — Тхіруванантхапурам.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Урад штата

Катэгорыя:Штаты і тэрыторыі Індыі
Мадг’я-Прадэш

**Мадг'я-Прадэш** (, , літаральна — «цэнтральны рэгіён») — штат у цэнтральнай частцы Індыі. Мяжуе са штатамі Утар-Прадэш на паўночным усходзе, Чгатысгарг на ўсходзе, Магараштра на поўдні, Гуджарат на захадзе і Раджастган на паўночным захадзе. Займае другое месца сярод штатаў па плошчы (308 144 км²) і 7-е па насельніцтве (60,4 млн чалавек, 2001 год). Адміністрацыйны цэнтар — Бгапал.

Афіцыйная мова штату — літаратурная гіндзі, аднак насельніцтва штату, як і насельніцтва іншых буйных рэгіёнаў паўночнай Індыі, размаўляе на разнастайных дыялектах, якія ўтвараюць дыялектныя кантынуўмы г. зв. заходняга гіндзі й усходняга гіндзі. Гэтыя дыялекты традыцыйна лічацца дыялектамі гіндзі (або, шырэй, гіндустані).

## Вонкавыя спасылкі

* Урад штату

Катэгорыя:Штаты і тэрыторыі Індыі
Маніпур

**Маніпур** () — штат на паўночным усходзе Індыі. Мяжуе са штатамі Нагаленд на поўначы, Мізарам на поўдні і Асам на захадзе, а таксама з М’янмай на ўсходзе. Займае 23-е месца сярод штатаў па плошчы (22 327 км²) і 22-е паводле насельніцтва (2,4 млн чалавек, 2001). Адміністрацыйны цэнтар — Імпхал.

Знаходжаньне іншаземцаў на тэрыторыі штата абмежаванае. Індыйскія ўлады вядуць барацьбу з Аб’яднаным фронтам нацыянальнага вызваленьня, які змагаецца за незалежнасьць Маніпура.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Урад штата

Катэгорыя:Штаты і тэрыторыі Індыі
Магараштра

**Магара́штра** (, ) — штат на паўднёвым захадзе Індыі, мяжуе са штатамі Гуджарат на паўночным захадзе, Мадг’я-Прадэш на поўначы, Чгатысгарг на ўсходзе, Андгра-Прадэш на паўднёвым усходзе, Карнатака на поўдні, Гоа на паўднёвым захадзе і з хаўруснай тэрыторыяй Дадра і Нагаргавэлі на паўночным захадзе. На захадзе абмываецца Арабскім морам. Займае трэцяе месца сярод штатаў па плошчы (307 713 км²) і другое па насельніцтве (97 млн чалавек, 2001). Адміністрацыйны цэнтар — Мумбаі.

Утвораны ў 1950—1970-х гадах у рамках кампаніі адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформы (г. зв. рэарганізацыя штатаў) у Індыі, паводле якой старыя штаты, заснаваныя на межах правінцыяў Брытанскай Індыі былі скасаваныя, а іх тэрыторыі былі падзеленыя між новымі штатамі, заснаванымі на моўнай прыкмеце. Асноўнае насельніцтва штату — індаарыйскі народ маратгі, які размаўляе на аднайменнай мове, што мае афіцыйны статус у штаце. Таксама пражываюць прадстаўнікі блізкага маратгі народу канкані, а таксама дробныя групы дравідыйскіх народаў.

## Вонкавыя спасылкі
* Урад штату
Мэггалая

**Мэггалая** (вымаўл. *Мэґгалая*, ) — штат на паўночным усходзе Індыі, мяжуе са штатам Асам на поўначы і з Банглядэш на поўдні. Займае 22-е месца сярод штатаў па плошчы (22 429 км²) і 23-е па насельніцтве (2,3 млн чалавек, 2001). Адміністрацыйны цэнтар — Шылонг.

У параўнаньні зь іншымі штатамі паўночнага ўсходу Мэггалая найменш закранутая сэпаратысцкімі рухамі, тым ня менш, знаходжаньне іншаземцаў на тэрыторыі штату абмяжоўваецца.

Утвораны ў рамках палітыкі рэарганізацыі штатаў 1950—1970-х гг., калі старыя штаты, створаныя на аснове межаў правінцыяў Брытанскай Індыі, былі скасаваныя, а іх тэрыторыя разьмеркаваная паміж новымі, створанымі на аснове моўнага крытэру.

## Вонкавыя спасылкі

* Урад штату

Катэгорыя:Штаты і тэрыторыі Індыі
Мізарам

**Мізарам** () — штат з групы «Сямі сёстраў» на паўночным усходзе Індыі на мяжы з М’янмай і Банглядэш. Займае 24-е месца сярод штатаў па плошчы (21 081 км²) і 27-е паводле насельніцтва (0,9 млн чалавек, 2001). Адміністрацыйны цэнтар — Аіджал.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Урад штата

Катэгорыя:Штаты і тэрыторыі Індыі
Нагалэнд

**На́галэнд** () — штат на паўночным усходзе Індыі на мяжы з М’янмай і індыйскімі штатамі Асам, Аруначал-Прадэш і Маніпур. Займае 25-е месца сярод штатаў па плошчы (16 579 км²) і 24-е па насельніцтве (2,7 млн чалавек, 2008). Адміністрацыйны цэнтар — Кагіма.

Першапачаткова — частка штату Асам. Утвораны ў выніку рэгіяналісцкіх рухаў народу нага, галоўнымі патрабаваньнямі якіх было стварэньне асобнага штату або мясцовага самакіраваньня для прадстаўнікоў гэтага этнасу.

## Вонкавыя спасылкі

* Урад штату

Катэгорыя:Штаты і тэрыторыі Індыі
Панджаб (Індыя)

**Панджа́б** () — штат на паўночным захадзе Індыі, на мяжы з Пакістанам. Займае 15-е месца сярод штатаў па плошчы (50 362 км²) і 15-е паводле насельніцтв (24,2 млн чалавек, 2001). Адміністрацыйны цэнтар — Чандыгарх, які кіруецца непасрэдна ўрадам Індыі як Саюзная тэрыторыя, таму што ён зьяўляецца адначасова і адміністрацыйным цэнтрам штата Хар’яна.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Урад штата

Катэгорыя:Штаты і тэрыторыі Індыі
Раджастган

**Раджастга́н** (, , вымаўл. , літаральна «зямля раджаў») — штат на захадзе Індыі, найбольшы штат краіны (342 269 км²). Займае 8-е месца ў краіне паводле колькасьці насельніцтва (56,7 млн чалавек, 2001). Адміністрацыйны цэнтар — Джайпур.

Афіцыйная мова — гіндзі, аднак большасьць мясцовага насельніцтва размаўляе на раджастгані, адной з моваў дыялектнага кантынуўму г. зв. *заходняга гіндзі*, якія традыцыйна лічацца дыялектамі гіндзі (або, шырэй, гіндустані). У сваю чаргу, мова раджастгані раздрабняецца на вялікую колькасьць досыць адрозных ідыёмаў, якія таксама могуць разглядацца ў якасьці асобных моваў. Акрамя раджастгані ўжываньне маюць іншыя індаарыйскія мовы суседніх народаў, напрыклад, панджабі.

## Вонкавыя спасылкі
* Урад штату

Катэгорыя:Штаты і тэрыторыі Індыі
Сыкім

**Сікім** () — штат на паўночным усходзе Індыі ў прадгор’ях Гімалаяў, гранічыць з КНР, Бутанам і Нэпалам, а таксама са штатам Заходняя Бэнгалія. Займае 27-е месца сярод штатаў па плошчы (7096 км²) і 28-е паводле насельніцтва (0,5 млн чалавек, 2001). Адміністрацыйны цэнтар — Гангток.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Урад штата

Катэгорыя:Штаты і тэрыторыі Індыі
Тамілнад

**Тамілнад** () — штат на поўдні Індыі, на ўзьбярэжжы Бэнгальскага заліва, гранічыць са штатамі Андхра-Прадэш, Карнатака, Керала, саюзнай тэрыторыяй Пандышэры. Займае 11-е месца сярод штатаў па плошчы (130 058 км², параўнальна з плошчай Грэцыі) і 6-е паводле насельніцтва (67 млн чалавек, 2008). Адміністрацыйны цэнтар — Чэнаі.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Урад штата
Трыпура

**Трыпура** () — штат на паўночным усходзе Індыі, акружаны Банглядэш з поўначы, поўдня і захада, гранічыць са штатамі Асам і Мізарам на ўсходзе. Займае 26-е месца сярод штатаў па плошчы (10 492 км²) і 21-е паводле насельніцтва (3,2 млн чалавек, 2001). Адміністрацыйны цэнтар — Агартала. Трыпура — адзін з трох штатаў краіны (разам з Кералай і Заходняй Бэнгаліяй), дзе традыцыйна моцныя левыя сілы.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Урад штата

Катэгорыя:Штаты і тэрыторыі Індыі
Утар-Прадэш

**Утар-Прадэш** (, [ˈʊttʌr prʌˈdeːʃ]; ) — штат на поўначы Індыі, гранічыць з Нэпалам, а таксама са штатамі Мадг’я-Прадэш, Хімачал-Прадэш, Утаракханд, Гар’яна, Чхатысгарх, Джгаркганд, Біхар, Раджастхан, саюзнай тэрыторыяй Дэлі. Займае 5-е месца сярод штатаў па плошчы (238 566 км²) і 1-е па насельніцтве (190 млн чалавек, 2008). Адміністрацыйны цэнтар — Лакхнаў.

Утар-Прадэш займае асобае месца ў індыйскай культуры: тут зарадзіўся індуізм, а таксама існуе мноства месцаў, сьвятых для будыстаў (у тым ліку, месца, дзе памёр Сыдхартха Гаўтама). Дыялекты Ўтар-Прадэша паслужылі асновай для стварэньня ў канцы XIX ст. літаратурнай гіндзі. Утар-Прадэш — радзіма многіх выдатных і ўплывовых індыйцаў (Джавахарлал Нэру, Індыра Гандзі і інш.).

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Урад штата
Утаракганд

**Утаракганд** (, ) — штат на поўначы Індыі, мяжуе з КНР, Нэпалам, а таксама са штатамі Утар-Прадэш, Гімачал-Прадэш, Гар’яна. Займае 18-е месца сярод штатаў паводле плошчы (53 566 км²) і 19-е паводле насельніцтва (8,5 млн чалавек, 2008). Адміністрацыйны цэнтар — Дэградун.

Назва Ўтаракганд сустракаецца ў старажытных індуісцкіх рукапісах, перакладаецца з санскрыту як «паўночная краіна»: *uttara* (उत्तर) — поўнач, *khaṇḍ* (खण्ड्) — краіна ці рэгіён.

Афіцыйныя мовы штату — гіндзі й нэпалі, ужываньне маюць таксама мовы, роднасныя нэпалі, якія ўваходзяць у падгрупу пагары індаарыйскае групы моваў індаэўрапейскае моўнае сям’і.

## Вонкавыя спасылкі
* Урад штату
Гар’яна

**Гар’яна** ( з гіндзі: *Дом бога* (*Hari*+*ayana*)) — штат на поўначы Індыі, мяжуе са штатамі Панджаб і Гімачал-Прадэш на поўначы, Раджастган на захадзе і поўдні, Утар-Прадэш і Утаракганд на ўсходзе. Гар’яна акружае Дэлі з поўначы, захаду і поўдня. Займае 20-е месца сярод штатаў паводле плошчы (44 212 км²) і 16-е паводле насельніцтва (21 млн чалавек, 2001). Адміністрацыйны цэнтар — Чандыгарг, які не ўваходзіць у склад штату (утварае асобную хаўрусную тэрыторыю, то бок падпарадкоўваецца непасрэдна фэдэральнаму ўраду) і зьяўляецца таксама сталіцай суседняга Панджабу.

Утвораны ў рамках палітыкі рэарганізацыі штатаў Індыі шляхам вылучэньня ўсходняй часткі штату Панджаб. Афіцыйныя мовы — гіндзі й панджабі, распаўсюджваньне мае таксама гар’янві, адна з моваў дыялектнага кантынуўму *ўсходні гіндзі*, якія традыцыйна лічацца дыялектамі гіндзі (або, шырэй, гіндустані).

## Вонкавыя спасылкі

* Урад штату

Катэгорыя:Штаты і тэрыторыі Індыі
Гімачал-Прадэш

**Гімачал-Прадэш** ( з гіндзі: «краіна засьнежаных гор») — штат на поўначы Індыі. Мяжуе са штатамі Джаму і Кашмір на поўначы, Панджаб на захадзе і паўднёвым захадзе, Гар’яна і Ўтар-Прадэш на поўдні, Утаракганд на паўднёвым усходзе, з Кітаем (Тыбэт) на ўсходзе. Займае 17-е месца сярод штатаў паводле плошчы (55 673 км²) і 20-е паводле насельніцтва (6 млн чалавек, 2001). Адміністрацыйны цэнтар — Шымла, некалі — летняя сталіца Брытанскай Індыі.

## Вонкавыя спасылкі

* Урад штату

Катэгорыя:Штаты і тэрыторыі Індыі
Чгатысгарг

**Чгатысгарг** (, , вымаўл. ) — штат у цэнтральнай Індыі, утвораны ў 2000 годзе выдзяленьнем 16 акругаў са штату Мадг’я-Прадэш. Мяжуе са штатамі Мадг’я-Прадэш на паўночным захадзе, Магараштра на захадзе, Андгра-Прадэш на поўдні, Арыса на ўсходзе, Джгаркганд на паўночным усходзе, Утар-Прадэш на поўначы. Займае 10-е месца сярод штатаў паводле плошчы (135 тыс. км²) і 17-е паводле насельніцтва (20,8 млн чалавек, 2001 год). Адміністрацыйны цэнтар — Райпур.

Чгатысгарг адносіцца да тых штатаў, дзе традыцыйна моцная Бгаратыя джаната парці, у цяперашні час менавіта ёю сфармаваны ўрад штату.

На тэрыторыі штату дзейнічаюць мааісцкія паўстанцы, аб’ект іх атак — пераважна паліцыя і ваенныя.

## Вонкавыя спасылкі

* Урад штату

Катэгорыя:Штаты і тэрыторыі Індыі
Андаманскія і Нікабарскія астравы

**Андаманскія і Нікабарскія астравы** () — група астравоў у Індыйскім акіяне і саюзнай тэрыторыі Індыі. Плошча — каля 8 тыс. км². Насельніцтва — 356 тыс. чалавек (2001). Адміністрацыйны цэнтар — Порт-Блэр.

## Геаграфія
Тэрыторыя знаходзіцца ў Індыйскім акіяне і геаграфічна адносіцца да Паўднёвай Азіі, разьмяшчаецца непадалёку ад інданэзійскай правінцыі Ачэх (паўночная Суматра), ад якой аддзеленая Андаманскім морам. Складаецца з дзьвюх груп астравоў: паўночнай — Андаманскія астравы і паўднёвай — Нікабарскія астравы. З захаду абмываецца Бэнгальскім залівам. Тэрыторыю складаюць 572 астравы, зь якіх 38 населеныя пастаянна.

## Эканоміка
ВУП саюзнай тэрыторыі Андаманскія і Нікабарскія астравы — 350 млн дал. ЗША (2004). Аснова эканомікі — сельская гаспадарка і рыбалоўства (апошняе мае экспартнае значэньне).

## Насельніцтва
Колькасьць насельніцтва тэрыторыі з 1951 па 2001 вырасла больш як у дзесяць разоў: з 31 000 да 356 000. Асноўныя мовы насельніцтва рэгіёна — бэнгальская (25,9%), гіндзі (18,5%), урду(14,2%), а таксама тамільская, нікабарская, тэлугу, малаялам і ангельская.

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Індыі
Дадра і Нагаргавэлі

**Дадра і Нагаргавэлі** (, , гудж. દાદરા અને નગર હવેલી) — хаўрусная тэрыторыя Індыі. Плошча — каля 487 км². Насельніцтва — 220 тыс. чалавек (2001). Адміністрацыйны цэнтар — Сылваса. Дадра і Нагаргавэлі былі партугальскімі калёніямі з канца 18 стагодзьдзя. У 1954 годзе атрымалі самакіраваньне, у 1961 уключаныя ў склад Індыі праз вынікі кароткатэрміновай інда-партугальскай вайны.

## Вонкавыя спасылкі

* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Індыі
Даман і Дыў

**Даман і Дыу** () — саюзная тэрыторыя Індыі. Плошча — каля 112 км². Насельніцтва — 158 тыс. чалавек (2001). Адміністрацыйны цэнтар — Даман. Да 1961 Даман і Дыў былі партугальскімі калёніямі, сувэрэнітэт Індыі над тэрыторыяй Партугалія прызнала ў 1974.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Індыі
Агепста

**Агепста** — горная вяршыня на мяжы Расеі і Грузіі (Абхазія), найвышэйшы пункт Гаграўскага хрыбта. Вышыня 3256 м (па іншых зьвестках — 3261 м). Добра бачная з назіральнай вежы гары Вялікі Ахун зблізку Сочы. Складзеная вапнякамі. Схілы пакрытыя лесам, вяршыня скалістая. На паўночных схілах маецца некалькі ледавікоў, якія жыўляюць раку Ціхую, левы прыток Мзымты.

Згодна з абхаскай легендай, Агепста ёсьць старэйшы з трох братоў пастушкі Рыцы, якія скамянелі ад гора пасьля таго, як іхная сястра выбрала сьмерць у возеры, чым ганьбу.

## Вонкавыя спасылкі
* Фатаздымкі гары

Катэгорыя:Геаграфія Абхазіі
Катэгорыя:Каўказ
Аканкагуа

**Аканка́гуа** — гара ў горнай сыстэме Чылійска-Аргентынскіх Андаў, знаходзіцца на тэрыторыі Аргентыны ў правінцыі Мэндоса. Вышынёю сягае 6960 мэтраў. Гэта найвышэйшая гара ў Амэрыцы і самая высокая па-за межамі Азіі, а таксама найвышэйшая гара як у Заходнім, гэтак і ў Паўднёвым паўшар’ях. Месьціцца ўсяго за 112 кілямэтраў на паўночны захад ад сталіцы правінцыі гораду Мэндоса блізу мяжы Аргентыны з Чылі. Гара і ейныя навакольлі ёсьць часткай правінцыйнага парку Аканкагуа. На гары маюцца некалькі ледавікоў.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Горныя вяршыні Зямлі
Алімп (Марс)

**Алімп**, **Алімпус Монс** () — горная вяршыня, згаслы шчытавы вулькан на плянэце Марс. Вышыня над навакольнай раўнінай ~21000 м. Найвышэйшае горнае ўтварэньне ў Сонечнай сыстэме. Шырыня кратэра-кальдэры больш за 80 км, вонкавы дыямэтар асновы больш за 480 км.

## Крыніцы

Катэгорыя:Вульканы Марса
Катэгорыя:Горы Марса
Катэгорыя:Комплексы вульканаў
Катэгорыя:Квадрангль Тарсыс
Анапурна

**Анапурна** — горны масіў і вяршыня ў горнай сыстэме Гімалаяў. Вышыня 8091 м.

Анапурна I зьяўляецца адным з чатырнаццаці васьмітысячнікаў і дзясятай паводле вышыні вяршыняй Зямлі. Першае пакарэньне адбылося 3 чэрвеня 1950 году групай францускіх альпіністаў (Марыс Эрцог, Люі Ляшэналь). Гэта было першае пасьпяховае пакарэньне васьмітысячніка.

Катэгорыя:Горныя вяршыні Зямлі
Катэгорыя:Васьмітысячнікі
Анкаўма

**Анкаўма** — гара ў горнай сыстэме Цэнтральных Андаў. Вышыня — 6425 м. Гэта трэцяя па вышыні гара ў Балівіі.

Катэгорыя:Горныя вяршыні Зямлі
Катэгорыя:Геаграфія Балівіі
Катэгорыя:Анды
Пік Балівар

**Пік Балівар** — гара ў горнай сыстэме Паўночна-Заходніх Андаў.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Горныя вяршыні Зямлі
Бэн-Нэвіс

**Бэн-Нэвіс** (, ) — гара на захадзе Шатляндыі. Самы высокі пункт Брытанскіх выспаў. Разьмешчаная ў Грампіянскіх гарах у вобласьці Гайлэнд. Мясцовыя жыхары завуць Бэн-Нэвіс скарочана — **Бэн**.

## Крыніцы

Катэгорыя:Шатляндыя
Блэкбэрн (гара)

**Блэкбэрн** — гара ў гарах Урангеля горнай сыстэмы Кардыльераў. Вышыня — 4996 м.

Катэгорыя:Горныя вяршыні Зямлі
Масіў Вінсан

**Вінсан** — гара ў горнай сыстэме гор Элсуэрт. Вышыня — 4892 м. Зьяўляецца найвышэйшай гарой Антарктыды.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Вінсан
Аўстралійскія Альпы

**Аўстралійскія Альпы** — найвысокая горная сыстэма ў Аўстраліі. Адна з частак Вялікага Водападзельнага хрыбта. Найвысокі пункт — гара Касьцюшка, 2230 м, таксама зьяўляецца і найвышэйшым пунктам усяго мацярыка Аўстралія. На паўночна-заходнім схіле бярэ свой пачатак самая працяглая рака Аўстраліі Марэй. Даўжыня парадку 400 км.

Катэгорыя:Горныя вяршыні Зямлі
Катэгорыя:Горы
Пунчак-Джая

**Пунчак-Джая** — гара на востраве Новая Гвінэя. Вышыня 4884 мэтра. Найвышэйшы пункт Акіяніі.

## Галерэя

Image:Puncak Jaya (NASA astronaut photograph).jpg
Image:Puncak Jaya icecap 1936.jpg
Image:Puncak Jaya icecap 1972.jpg


Джая
Катэгорыя:Інданэзія
Канчэнджанга

**Канчэнджанга** — гара ў горнай сыстэме Гімалаяў. Вышыня 8585 м.

## Вонкавыя спасылкі

Канчэнджанга
Касьцюшка (гара)

**Касьцю́шка** — найвышэйшая гара Аўстраліі ў складзе Сьнежных гор.

## Паходжаньне назвы
Абарыґены лічаць гару сьвятою й завуць Тар-Ган-Жыў. Цяперашнюю назву гара атрымала ў 1840 годзе, калі на яе ўзышоў польскі вандроўца й геоляг граф Павал Эдмунд Стршэлецкі. Зь яго падачы гару назвалі імем генэрала Андрэя Тадэвуша Банавэнтуры Касьцюшкі — нацыянальнага героя Беларусі, Польшчы й ЗША.

## Дадатковыя зьвесткі
* Касьцюшка доўгі час лічылася самай высокай гарой у Аўстралійскіх Альпах. Аднак, пазьнейшыя дасьледаваньні ўсталявалі, што гара Таўнсэнд зьяўляецца найвышэйшай. З павагі да Паўла Эдмунда Стршэлецкага, улады пераназвалі Касьцюшка ў Таўнсэнд, а Таўнсэнд у Касьцюшка.
* Менавіта тут калісьці шукалі капітана Гранта яго дзеці, з аднайменнай кнігі Жуля Вэрна.
* Гэта адна з самых ветлых і ўладкаваных вяршыняў сьвету. На яе папросту можна падняцца, прычым літаральна з усімі выгодамі. З-за адмысловай папулярнасьці ў турыстаў, на вяршыні гары адміністрацыя была змушана пабудаваць самы высокі ў Аўстраліі, ды і, мабыць, ва ўсім сьвеце туалет.

## Вонкавыя спасылкі
* Mt Kosciuszko Inc — сайт пра гару Касьцюшка
* Фота гары

Катэгорыя:Горы
Катэгорыя:Геаграфія Аўстраліі
193

## Падзеі
* 

## Нараджэньні
* 

## Сьмерці
* 28 сакавіка: Петрынакс, рымскі імпэратар
* 1 чэрвеня: Дудыюс Юліянус, рымскі імпэратар

## Вонкавыя спасылкі
Юстын Мурашка

**Юсты́н Мура́шка** (?, в. Маркаўцы, Вішнеўская воласьць, Вялейскі павет — 1952) — беларускі грамадзка-палітычны дзеяч.

## Біяграфія
Да беларускага руху далучыўся ў 1909 годзе. Да 1917 году працаваў ў беларускіх арганізацыя Петраграду. Сябар Цэнтральнай беларускай вайсковай рады. У 1918 годзе ў якасьці прадстаўніка ўваходзіў у склад Рады БНР. Удзельнік Першага ўсебеларускага сходу.

У чэрвені 1919 абраны сакратаром Прэзыдыюму Беларускай Рады Віленшчыны і Гарадзеншчыны. Сябра Беларускай вайсковай камісіі. Пасьля 1920 году жыў у Заходняй Беларусі.

У 1928 годзе балатаваўся ў польскі сойм па выбарчым сьпісе «Беларускія сяляне і работнікі» начале зь Янкам Станкевічам.

У лістападзе 1941 году быў бурмістам Ашмянаў, дзе арганізаваў беларускае школьніцтва й адміністрацыю. Пасьля далучэньня Ашмянаў да Летувы, быў бурмістам у Валожыне. На нейкі час быў арыштаваны паліцыяй з даносу польскага падпольля. Пасьля 1944 — зьехаў на Захад.

У 1949 годзе браў удзел у Першым сусьветным зьезьдзе беларускай эміграцыі.

## Крыніцы

## Літаратура
* Кароткі нарыс беларускага пытаньня (пер з польск.). Менск: Логвінаў, 2009. С.274, нататка 627.
* Юстын Мурашка. (На 30-я ўгодкі сьмерці.) «Беларус», № 305, кастрычнік 1982, с. 3—4. Кастусь Калоша

Катэгорыя:Удзельнікі Першага ўсебеларускага кангрэсу
Катэгорыя:Палітыкі БНР
Катэгорыя:Беларуская вайсковая камісія
Катэгорыя:Асобы Ашмянаў
Катэгорыя:Асобы Валожына
Катэгорыя:Памерлі ў 1952 годзе
Катэгорыя:Цэнтральная беларуская вайсковая рада
Катэгорыя:Беларускія калябаранты з нацысцкай Нямеччынай
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Вялейскім павеце Расейскай імпэрыі
Катэгорыя:Беларускія бурмістры (1941—1944)
189

## Падзеі
* Рымскім папам абраны Віктар I

## Нараджэньні
* 7 сакавіка — Публіюс Сэптыміюс Гэта, Імпэратар Рымскай імпэрыі

## Сьмерці
* Алеўтэр, папа рымскі