Сумежны ўзброены канфлікт паміж Аўганістанам і Іранам (2023)

**Суме́жны ўзбро́ены канфлі́кт памі́ж Аўганіста́нам і Іра́нам** пачаўся ў канцы траўня 2023 году. Як заяўляюць СМІ, Талібан, які кіруе Аўганістанам, абвясьціў вайну Ірану.

Па паведамленьнях СМІ, баявікі кіруючага ў Аўганістане Ісламскага руху Талібан прынялі ўдзел у памежным канфлікце зь перастрэлкай у ваколіцах іранскага места Заболь, па выніках якога захапілі Іранскі пагранпост. У адказ на гэта армія Ірану нанесла артылерыйскі ўдар па пазыцыях талібаў, што, па супярэчлівых паведамленьнях з абодвух бакоў, прывяло да гібелі паводле афіцыйных зьвестак трох чалавек, па неафіцыйных, ня менш 14 толькі з аўганскага боку й верагодна двум з іранскай, ня ўлічвая раненых.

Раніцай 29 траўня было заяўлена, што на гэты момант праблем няма, пагранічны пункт адкрыты для руху транспарту.

## Перадгісторыя
У жніўні 2021 году ісламарадыкальны рух «Талібан» на фоне сыходу амэрыканскай арміі аднавіў сваю ўладу ў Аўганістане. 1 сьнежня таго ж году сілавікі новага ўрада атакавалі іранскіх памежнікаў. Сутыкненьні адзначаліся таксама ў ліпені 2022 году. У канцы лютага 2023 году талібы захапілі аднаго іранскага памежніка падчас канфлікту й неўзабаве вярнулі пасьля перамоваў. 5 сакавіка ля КПП Пул-і-Абрышом у правінцы Німроз на паўднёвым захадзе Аўганістану адбыўся бой аўганцаў з іранскімі памежнікамі

Адносіны з суседнім Іранам у ісламістаў не былі добрымі яшчэ да гэтага. Падчас першага праўленьня талібаў ува Аўганістане (1996—2001), 10 іранскіх дыпляматаў у консульстве места Мазары-Шарыф былі пакараны сьмерцю баявікамі. Афіцыйны Тэгеран пачаў мабілізацыю, але эскалацыі ўдалося пазьбегнуць пры пасярэдніцтве ААН. 

У 2001 годзе, калі адбылося ўварваньне ЗША ў Аўганістан, Іран, нягледзячы на складаныя адносіны з Белым домам, супрацоўнічаў з амэрыканцамі для барацьбы з талібамі, а іранскі спэцназ падтрымліваў Паўночны альянс падчас захопу Герата.

## Перадумовы
У траўні 2023 году прэзыдэнт Ірану Ібрахім Раісі запатрабаваў права на ваду ў рацэ Гільменд. Акрамя гэтага, МЗС Ірану заявіў, што яго краіна не прызнае талібаў і настойвае на стварэньні «інклюзіўнага ўрада Аўганістану»

27 траўня 2023 году была адкрыта стральба на мяжы Ірану й Аўганістана, у выніку чаго былі забітыя й параненыя салдаты. Начальніка паліцыі Ірану Касем Рэзаі абвінаваціў Талібан у адкрыцьці агню на мяжы іранскай правінцыі Сістан і Белуджыстан і аўганскай правінцыі Німроз. Афіцыйны прадстаўнік Міністэрства ўнутраных спраў Аўганістану Абдул Нафі Такор абвінаваціў Іран у тым, што ён адкрыў агонь першым. Такер заявіў, што ў перастрэлцы загінулі два чалавекі, па адным ад кожнай краіны, і былі параненыя іншыя. Паводле зьвестак IRNA, двое іранскіх памежнікаў былі забітыя, а Tehran Times паведаміла, што загінулі трое іранскіх памежнікаў. Таксама IRNA паведаміла, што памежны пераход Мілак з Аўганістанам, буйны гандлёвы маршрут, быў зачынены да далейшага паведамленьня з-за перастрэлкі.

### Ход падзеяў перад канфліктам 27 траўня

* У канцы лютага 2023 году талібы захапілі аднаго іранскага памежніка падчас канфлікту й неўзабаве вярнулі пасьля перамоваў.
* 5 сакавіка ля КПП Пул-і-Абрышом Німроз на паўднёвым захадзе Аўганістану адбыўся бой аўганцаў зь іранскімі памежнікамі.

## Прычына пачатку канфлікту
### Перадгісторыя
Паводле зьвестак Харчовай і сельскагаспадарчай арґанізацыі ААН, на працягу 30 гадоў засуха зьяўляецца важнай праблемай у Іране. За апошняе дзесяцігодзьдзе сытуацыя пагоршылася. Іранская мэтэаралягічная арґанізацыя паведамляла, што 97&nbsp;% тэрыторыі краіны адчувалі пэўны ўзровень засухі.

### Пачатак канфлікту
Да гэтага часу незразумела, хто менавіта пачаў канфлікт, але праходзіць ён на фоне спрэчкі за водныя рэсурсы паміж дзьвюма краінамі. Іран абвінавачвае Талібан у парушэньні дамовы ад 1973 году, паводле якога, ён адводзіць частку вод, якія паступаюць у іранскія рэґіёны, якія пакутуюць ад засухі.

Аўганістан настойвае на тым, што выконвае гэтую дамову, але ў рацэ Гельманд і вадасховішчы Каджакі недастаткова вады, каб Іран атрымліваў яе столькі, на колькі разьлічвае.

## Ход канфлікту
Талібы з дапамогай жывой сілы й бронетэхнікі атакавалі іранскую памежную заставу.

Аўганскія талібы апублікавалі відэа, на якім бачна, што яны наблізіліся да іранскай базы ў памежнай зоне.

Лідэры Талібану пачалі заяўляць, што будуць змагацца з «*[[Карупцыя|карумпаванай]] Ісламскай Рэспублікай Іран* з большым энтузіязмам, чым вайной супраць Амэрыкі».
«Калі старэйшыны дазволяць *[[джыгад]]*, мы хутка заваюем Іран» — сказаў адзін зь лідэраў талібаў.

Міністэрства нацыянальнай абароны Аўганістану абвінаваціла іранскія сілы ў адкрыцьці агню.

«Ісламскі эмірат лічыць дыялёг разумным спосабам вырашэньня якой заўгодна праблемы, пошук падстаў для вайны не ў інтарэсах аніводнага боку» — дадалі ў Мінабароны Аўганістана.

У сваю чаргу іранскі бок вінаваціць ва ўрэгуляваньні канфлікту аўганскі.

Па словах іранскіх вайскоўцаў, сілы талібаў распачалі атаку ў парушэньне *«міжнароднага права й прынцыпаў добрасуседзтва»* й сустрэлі *«рашучае й мужнае супраціўленьне з боку памежнікаў»* ісламскай рэспублікі.

«Сёньня ў першае палове дня на нулявым пункце мяжы адбыліся сутыкненьні памежнікаў Забульскага памежнага палка зь невядомымі ўзброенымі людзьмі, якія плянавалі пранікнуць на тэрыторыю Ісламскай Рэспублікі Іран, што прывяло да перастрэлкі й узброены канфлікт» — гаворыцца таксама ў паведамленьні.

Талібы й Іран абмяняліся моцнай стралянінай у суботу на мяжы Ісламскай Рэспублікі з Аўганістанам, забіўшы й параніўшы вайскоўцаў, адначасова рэзка абвастрыўшы напружанасьць паміж дзьвюма краінамі на фоне спрэчкі аб правах на ваду.

Два іранскія памежнікі й адзін баявік талібаў былі забітыя ў выніку страляніны каля памежнага паста паміж Іранам і Аўганістанам, паведамілі ў суботу прадстаўнік талібаў і дзяржаўныя СМІ Ірана.

Пакуль незразумела, што справакавала інцыдэнт, у якім таксама пацярпелі некалькі чалавек, але гэта адбылося на фоне напружанасьці паміж дзьвюма краінамі з-за правоў на ваду.

Іран абвінаваціў кіраўнікоў талібаў Аўганістану ў парушэньні пагадненьня 1973 году, абмежаваўшы паток вады з ракі Гільменд у перасохлыя ўсходнія рэґіёны Ірана. Талібы адхіляюць гэтыя абвінавачваньні.

«Сёньня ў правінцыі Німроз іранскія памежныя войскі адкрылі агонь у бок Аўганістана, што было сустрэта сустрэчнай рэакцыяй» — гаворыцца ў заяве прэс-сакратара міністэрства ўнутраных спраў, якое кіруецца талібамі, Абдула Нафі Такора.

«Цяпер сытуацыя знаходзіцца пад кантролем. Ісламскі Эмірат не хоча ваяваць са сваімі суседзямі» — сказаў прэс-сакратар, не называючы ахвяраў.

Ён сказаў, што адзін чалавек быў забіты з кожнага боку й некалькі атрымалі раненьні, хоць афіцыйнае іранскае агенцтва IRNA пазьней паведаміла, што двое іранскіх памежнікаў былі забітыя й двое іранскіх грамадзянскіх асоб атрымалі раненьні.

Мяжа Ірану й Аўганістану знаходзіцца пад кантролем сухапутных і пагранічных войскаў Ісламскай рэспублікі, заявіў у нядзелю камандуючы сухапутнымі войскамі (СВ) узброеных сілаў Ірану брыгадны генэрал Кіюмарс Хейдары падчас свайго візыту ў пагранічную з Аўганістанам правінцыю Сістан і Белуджыстан.
«Мяжа з Аўганістанам цалкам пад кантролем сухапутных войскаў… бясьпека меж цалкам гарантавана… Пакуль супрацьлеглая краіна, якая мае з намі агульную мяжу, выконвае правілы, яна будзе бачыць узаемную павагу, але, калі хтосьці адчуе, што не жадае выконваць іх , зь імі будуць зьвяртацца па-іншаму»

## Ход баявых дзеяньняў
27 траўня двое іранскіх памежнікаў (першапачаткова паведамлялася пра аднаго) і адзін баец Талібану былі забіты ў выніку страляніны каля памежнага паста. Бой адбыўся каля 10:00 ля раёну Канг. У правінцыі Німроз і на іранскім КПП Сасалі ў акрузе Забул правінцыі Сістан і Белуджыстан.

У сутычках былі ўжыты стралковая зброя й лёгкая тэхніка. Так, напрыклад у раёне напружанасьці гучалі кулямёты. Аўганцы прымянялі трафейную бранятэхніку краін АПАД, у той час як іранцы абстралялі праціўніка зь мінамётаў

Прадстаўнікі іранскай памежнай службы й падразьдзяленьняў талібаў дамовіліся аб сумесным расьсьледаваньні інцыдэнту. У пачатку канфлікту бакі абвінавацілі адзін аднаго. Са словаў іранцаў, менавіта талібы першымі адкрылі агонь. Пасьля сутыкненьняў іранскія ўлады закрылі памежны пост Мілак-Зарандж.

Апоўначы з 27 на 28 траўня Талібы атакавалі памежны пункт Ірана.

Па заяве іранскіх СМІ, агонь пачаўся на мяжы правінцыі Німроз. Хутчэй за ўсё, уварваньне пачалося зь вёсак Макакі й Сасулі. 

Як сьцьвярджае Талібан агулам было зьнішчана 18 памежных абʼектаў.

Асноўныя сутычкі адбыліся ў ваколіцах іранскага места Заболь. Тут аўганскія талібы захапілі пагранпост. У адказ на гэта армія Ірану нанесла артылерыйскі ўдар па пазыцыях праціўніка, што, па супярэчлівых паведамленьнях з абодвух бакоў, прывяло да гібелі па афіцыйных зьвестках трох чалавек

## Рэакцыя
### Рэакцыя Аўганістану й Ірану
 Энаятула Ховаразьмі, прэс-сакратар Міністэрства абароны Аўганістана, заявіў: «На жаль, сёньня ў чарговы раз у прыгранічных раёнах акругі Конг правінцыі Німроз Іранскія салдаты адкрылі стральбу, [і] успыхнуў канфлікт.»
 Касем Рэзаі, намесьнік начальніка праваахоўных органаў Ірана, заявіў: «Не выконваючы міжнародныя законы й добрасуседзкія адносіны, сілы руху „Талібан“ пачалі стральбу па кантрольна-прапускным пункце Сасолі… выклікаючы рашучы адказ.»

### Ацэнкі
Палітоляг Мікіта Мяндковіч заявіў, што гаворка ідзе пра чарговы памежны канфлікт. Падобныя адносіны ў мінулым ўзьнікалі ў Талібана з Пакістанам, калі таксама хадзілі чуткі аб магчымым пачатку вайны, але ў выніку крыза стабілізаваўся. Падобнае прагназавалася і ў выпадку з Іранам, так як Аўганістан не зацікаўлены ў вайне з суседзямі, бо мае патрэбу ў імпарце шырокага кола тавараў і выхадзе з гандлёвай ізаляцыі. Як лічыў Мяндковіч, памежныя сутыкненьні&nbsp;— выпадковае абвастрэньне, абумоўленае праблемамі з падтрыманьнем дысцыпліны на аўганскім баку й досыць складанымі ідэалягічнымі адносінамі паміж аўганска-іранскім кіраўніцтвамі. Абодва зьяўляюцца клерыкальнымі й належаць да розных галінах ісламу, што падмацоўвае магчымыя непаразуменьне. Аднак паўнавартаснай вайны экспэрт не чакаў і лічыў, што падзеі зьяўляюцца часовай зьявай, а Аўганістан паступова павінен выйсьці з крызе і адаптавацца да нармальных адносін з суседзямі.

Ґазэта *Kayhan* усклала віну за сутыкненьні на ЗША й іхніх рэґіянальных хаўрусьнікаў. Амір-Алі Хаджызадэ, камандуючы Паветрана-касьмічнымі сіламі КСІР, заявіў, што «ворагі» Ірана хацелі, каб памежны канфлікт з талібамі ператварыўся ў паўнавартасную вайну. У сваім выступе ён заявіў, што ЗША стварылі «розныя пасткі», каб уцягнуць Іран у вайну.

Па паведамленьні іранскага інфармацыйнага агенцтва Tasnim, сутыкненьні пачаліся, калі група ўзброеных кантрабандыстаў наркотыкаў паспрабавала перасекчы мяжу Ірана, і іранскія сілы адкрылі па іх агонь. Мясцовыя сілы талібаў, не падазраючы аб тым, што адбываецца, выказалі здагадку, што іранскія сілы атакуюць іх, і завязалася сутыкненьне. Сілы Талібану затым паспрабавалі атакаваць прымежныя вёскі Сасулі, Хатам і Макакі, а таксама ім удалося захапіць некалькі кантрольна-прапускных пунктаў.

## Спробы ўрэгуляваць канфлікт
Пасьля сумежных сутыкненьняў былі зроблены крокі па дээскалацыі канфлікту. 28 траўня ў Кабуле прайшла сустрэча выконваючага абавязкі кіраўніка МЗС часовага пераходнага ўрада Аўганістану Аміра Хана Мутакі з паслом Ірану Хасанам Каземі Комі , падчас якой бакі абмеркавалі пэрспэктывы пераходу да дыялёгу.

Падчас сустрэчы абмяркоўваліся правы Ірану на ваду з ракі Гільменд. В.а. кіраўніка МЗС Аўганістану падкрэсьліў, што спрэчныя пытаньні, якія існуюць ува адносінах паміж Кабулам і Тэгеранам, могуць быць вырашаны шляхам *«дыялёгу й узаемаразуменьня»*.

В.а. кіраўніка МЗС Аўганістана:
«Спрэчныя пытаньні ў адносінах паміж Кабулам і Тэгеранам можна вырашыць шляхам дыялёгу.»

## Крытыка іранскага МЗС
Сытуацыя з талібамі ўжо наклікала крытыку на іранскі МЗС, які не прадставіў аргумэнтаў, перш чым санкцыянаваць дыпляматычную прысутнасьць талібаў у Тэгеране. Былы іранскі дэпутат Хешматала Фалахатпішэ заявіў, што ініцыятыва аддаць руху будынак дыпмісіі была слабой. Сама дыпляматыя Ірану ў рэґіёне сьведчыць аб неэфэктыўнасьці зьнешнепалітычнага ведамства Ісламскай Рэспублікі, падкрэсьліў ён.

## Вынік
Міністар унутраных справаў Ірану Ахмад Вахідзі пракамэнтаваў сумежны канфлікт паміж ІРІ й Аўганістанам, заявіўшы, што з Талібамі былі праведзеныя перамовы, і на гэты момант ніякіх праблем няма.

«На мяжы адбылася перастрэлка з боку аўганскіх пагранічнікаў, і, зразумела, іхняя рэакцыя была адпаведнай» — падкрэсьліў міністар.

Сказаўшы, што на гэты момант праблем няма, ён дадаў, што пагранічны пункт адкрыты для руху транспарту.

Гаворачы аб правах Ірану на ваду з ракі Гільменд, міністар унутраных спраў Ірану адзначыў: «Калі ў плятынах ёсьць вада, бок „Талібану“ павінен даць долю Ірану, а калі не, гэтае пытаньне павінна быць высьветлена для нас. Таму што нашыя экспэрты лічаць, што ў гэтых плятынах ёсьць вада, але талібскі бок сьцьвярджае, што вады там няма.»

Па словах Вахідзі, будзе сфармаваны сумесны камітэт для наведваньня плятын і вырашэньня праблемы.

### Наступствы
28 траўня Іран зноў адкрыў мяжу з Аўганістанам на мосьце Абрышам, які раней быў зачынены з-за сутыкненьняў. Падтрымка іранскім урадам талібаў падвергнулася крытыцы з боку іранскіх рэфармісцкіх СМІ і Ахмада Масуда.
Пасьля гэтага пасольства Ірана ў Кабуле і аўганскія афіцыйныя асобы ўстанавілі кантакт для расьсьледаваньня інцыдэнту. Іранскі генэрал Кіюмарс Хейдары і намесьнік начальніка праваахоўных органаў Ірана Гасем Рэзаі таксама правялі сумесную сустрэчу з прадстаўнікамі талібаў у месьце Забол, на якой абмеркавалі, як прадухіліць падобныя інцыдэнты ў будучыні. Пасьля непрацяглай сутычкі міністар унутраных спраў Ірана Ахмад Вахідзі заявіў, што сытуацыя на ірана-аўганскай мяжы нармальная і пераходы зноў адкрытыя.

Афіцыйны прадстаўнік Аўганістану заклікае да дыпляматычнага вырашэньня спрэчкі. Міністэрства замежных спраў Аўганістану заявіла, што ня мае намеру ўступаць у канфлікт з Іранам: «У цяперашні час сытуацыя знаходзіцца пад кантролем. Праблемы на мяжы вырашаны». Сябры камісіі Талібану таксама заклікалі да добрых адносінаў з суседнімі краінамі, асабліва з Іранам.

## Мапы канфлікту

IranSistanBaluchistan-SVG.svg|Сумежныя тэрыторыі Ірану, дзе адбываліся сутыкненьні
Nimruz in Afghanistan.svg|Сумежныя тэрыторыі Аўганістану, дзе адбываліся сутыкненьні


## Ахвяры й страты

## Глядзіце таксама
* Сутыкненьні паміж Аўганістанам і Іранам (2021)
* Сутыкненьні паміж Аўганістанам і Іранам (2023)

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* На мяжы Ірану й Аўганістану пачаліся баі на фоне спрэчкі аб вадзе (відэа) // «Unian.ua»

Катэгорыя:Войны Ірану
Катэгорыя:Войны Аўганістану
Катэгорыя:Войны XXI стагодзьдзя