Смалявічы

**Смаляві́чы** — места ў Беларусі, на рацэ Плісе. Адміністрацыйны цэнтар Смалявіцкага раёну Менскай вобласьці. Насельніцтва на 2018 год — 16 784 чалавекі. Знаходзяцца за 35 км на ўсход ад Менску; чыгуначная станцыя на лініі Менск — Ворша. Аўтамабільныя дарогі злучаюць места з Ігуменам, Лагойскам, Сьмілавічамі.

Смалявічы — даўняе мястэчка гістарычнай Меншчыны. Сярод мясцовых славутасьцяў вылучалася збудаваная ў стылі барока драўляная царква Сьвятога Мікалая, помнік архітэктуры XVIII ст., зруйнаваны расейскімі ўладамі.

## Назва
Тапонім Смалявічы ўтварыўся ад слова смала, бо галоўным промыслам жыхароў на працягу многіх стагодзьдзяў была яе здабыча з драўніны.

## Гісторыя

### Вялікае Княства Літоўскае
Першы пісьмовы ўпамін пра Смалявічы (*Смальнявічы*) як уладаньне крэўскага намесьніка Алехны Даргіевіча датуецца 1448 годам. Існуюць зьвесткі, што ў 1508 годзе вялікі князь падараваў паселішча гетману Канстантыну Астроскаму. Аднак гісторык Вячаслаў Насевіч прыйшоў да высновы, што пэргамін з гэтай згадкай трэба вызнаць фальсыфікацыяй, зробленай недзе ў XVII або нават XVIII стагодзьдзі

У 2-й палове XVI стагодзьдзя Смалявічы перайшлі ў валоданьне роду Радзівілаў, у чыіх руках заставаліся потым на працягу амаль трох стагодзьдзяў. У 1586 годзе староста барысаўскі і гетман вялікі Крыштап Радзівіл заснаваў тут мястэчка. Паводле інвэнтару на 1588 год, *мястэчка Смалявічы* было цэнтрам маёнтку, ў склад якога ўваходзіла *[[сяло]] Смалявічы*.

У пачатку XVII стагодзьдзя, як сьведчаць інвэнтары, у *мястэчку Смалявічах* было 4 вуліцы — Менская, Барысаўская, Царкоўная і Дворная; колькасьць двароў дасягнула 138. У вайну Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667) Смалявічы трапілі пад маскоўскую акупацыю, у выніку якой у тут засталося толькі 77 двароў (на 1669 год). Паводле інвэнтару, на 1781 год у мястэчку было 5 вуліцаў — да чатырох ранейшых далучылася вуліца Прудовая; двароў налічвалася 74.

### Пад уладай Расейскай імпэрыі

У выніку другога падзелу Рэчы Паспалітай (1793 год) Смалявічы апынуліся ў складзе Расейскай імпэрыі, дзе з 1795 году сталі цэнтрам воласьці Барысаўскага павету. Сьпярша мясьціна знаходзілася ў валоданьні Вітгенштэйнам, потым Гагенлёэ. У пачатку ХІХ стагодзьдзя тут існаваў палац, які згарэў у 1819 годзе. У 1871 годзе каля Смалявічаў збудавалі чыгуначную станцыю Вітгенштэйнаўская. На 1863 год у мястэчку існавалі расейская земская народная вучэльня, паштова-тэлеграфны аддзел, бровар, рамесныя майстэрні вытворчасьці вопраткі і абутку, кузьні.

Паводле вынікаў перапісу 1897 году, у Смалявічах было 299 двароў, дзеялі 2 царквы, капліца, працавалі валасная ўправа, земская народная вучэльня, паштова-тэлеграфная кантора, бровар, рамесныя майстэрні вырабу абутку і адзеньня, 8 кузьняў. У пачатку XX стагодзьдзя працавалі наступныя прамысловыя прадпрыемствы: фабрыкі лесапільная і дрэваапрацоўчая (з 1894 году), лесапільная і мукамольная (з 1890 году), лесапільная мануфактура (з 1895 году), гута «Вікторыя» (з 1909 году). У 1908 годзе местачкоўцы зьвярнуліся да расейскіх уладаў з просьбай не руйнаваць старую царкву па сканчэньні будаваньня мураўёўкі. Адмыслова скліканая камісія пастанавіла, што царква 1759 году пабудовы ня мае каштоўнасьці і таму яе можна зьнішчыць. 

За часамі Першай сусьветнай вайны ў лютым 1918 году Смалявічы занялі войскі Нямецкай імпэрыі.

### Найноўшы час
25 сакавіка 1918 году згодна з Трэцяй Устаўной граматай Смалявічы абвяшчаліся часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. Жыхары мястэчка і воласьці накіроўвалі ў Народны Сакратарыят БНР скаргі на дзеяньні нямецкіх войскаў. 1 студзеня 1919 году ў адпаведнасьці з пастановай І зьезду КП (б) Беларусі Смалявічы ўвайшлі ў склад Беларускай ССР, у Менскі павет («падраён») Менскага раёну. У 1919—1920 гадох мястэчка займалі польскія войскі.

У 1924 годзе Смалявічы сталі цэнтрам раёну. У 1938 годзе яны атрымалі афіцыйны статус пасёлку гарадзкога тыпу. У Другую сусьветную вайну з 26 чэрвеня 1941 да 2 ліпеня 1944 году мястэчка знаходзілася пад акупацыяй Трэцяга Райху.

7 сакавіка 1968 году Смалявічы атрымалі статус места. 5 верасьня 2000 году афіцыйна зацьвердзілі мескі герб. 13 верасьня 2008 году ў парку каля каталіцкай капліцы адбылося ўрачыстае адкрыцьцё помніка Сьвятому Валянтыну. 18 чэрвеня 2008 году ў склад Смалявічаў улучылі вёскі Крыніцу, Рабы Слуп і Ўборкі.


Smalavičy, Carkoŭnaja, Mikolskaja. Смалявічы, Царкоўная, Мікольская (03.1909).jpg|Вуліца Царкоўная. Царква Сьвятога Мікалая, сакавік 1909 г.
Smalavičy, Carkoŭnaja, Mikolskaja. Смалявічы, Царкоўная, Мікольская (1910).jpg|Бакавы фасад царквы, каля 1910 г.
Smalavičy, Mikolskaja. Смалявічы, Мікольская (23.03.1909).jpg|Інтэр’ер царквы, 23 сакавіка 1909 г.
Smalavičy, Rynak. Смалявічы, Рынак (1901-17) (2).jpg|Рынак, да 1918 г.

Smalavičy, Rynak. Смалявічы, Рынак (1901-17).jpg|Рынак, да 1918 г.
Smalavičy, Carkoŭnaja, Alaksandraŭskaja. Смалявічы, Царкоўная, Аляксандраўская (1910-17).jpg|Царква-мураўёўка, 
Smalavičy, Carkoŭnaja. Смалявічы, Царкоўная (1918).jpg|Царква-мураўёўка, 1918 г.
Smalavičy, Vitgienštejnaŭskaja. Смалявічы, Вітгенштэйнаўская (1880-89).jpg|Станцыя Вітгенштэйнаўская, 1880-я гг.


## Насельніцтва

### Дэмаграфія


ImageSize = width:auto height:180 barincrement:29
PlotArea = left:50 bottom:20 top:15 right:15
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
Colors =
  id:linegrey2 value:gray(0.9)
  id:linegrey value:gray(0.7)
  id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8)
  id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:17000
ScaleMajor = unit:year increment:3000 start:0 gridcolor:linegrey
ScaleMinor = unit:year increment:500 start:0 gridcolor:linegrey2
PlotData =
  color:cobar width:15
  bar:1601 from:0 till:1000
  bar:1781 from:0 till:590
  bar:1796 from:0 till:737
  bar:1855 from:0 till:800
  bar:1897 from:0 till:2757
  bar:1939 from:0 till:6800
  bar:1975 from:0 till:10000
  bar:1991 from:0 till:13900
  bar:2001 from:0 till:14000
  bar:2007 from:0 till:14200
  bar:2009 from:0 till:15092
  bar:2018 from:0 till:16784
TextData=
  fontsize:10px pos:(10,195)
  text:



* **XVII стагодзьдзе**: 1601 год — каля 1 тыс. чал.
* **XVIII стагодзьдзе**: 1781 год — каля 450 чал. у *мястэчку Смалявічах* і каля 140 чал. у *вёсцы Смалявічах*; 1796 год — 737 чал.
* **XIX стагодзьдзе**: 1855 год — каля 800 чал.; 1889 год — каля 1 тыс. чал.; 1897 год — 2757 чал.; 1900 год — больш за 3 тыс. чал.
* **XX стагодзьдзе**: 1939 год — 6,8 тыс. чал.; 1975 год — 10 тыс. чал.; 1991 год — 13,9 тыс. чал.; 2000 год — 14,1 тыс. чал.
* **XXI стагодзьдзе**: 2001 год — 14 тыс. чал.; 2006 год — 14,2 тыс. чал.; 2007 год — 14,2 тыс. чал.; 2009 год — 15 092 чал. (перапіс); 2016 год — 16 547 чал.; 2017 год — 16 643 чал.; 2018 год — 16 784 чал.

### Адукацыя
У Смалявічах працуюць 3 сярэднія, музычная і спартовая школы, 5 дашкольных установаў.

### Мэдыцына
Мэдычнае абслугоўваньне насельніцтва ажыцьцяўляюць мескія лякарня і паліклініка.

### Культура
Дзеюць 3 бібліятэкі, дом культуры, дом народнай творчасьці, кінатэатар.

## Забудова

### Вуліцы і пляцы

## Эканоміка
Прадпрыемствы машынабудаваньня, будаўнічых матэрыялаў, харчовай, лясной і дрэваапрацоўчай прамысловасьці.

## Турыстычная інфармацыя
### Інфраструктура
* *Гатэлі*: «Вясна», «Прыазёрная».

### Славутасьці
* Забудова гістарычная (пачатак ХХ ст.; фрагмэнты)
* Могілкі юдэйскія
* Сынагога (XIX ст.)

### Страчаная спадчына
* Касьцёл
* Царква Аляксандра Неўскага (1910; мураўёўка)
* Царква Сьвятога Мікалая (XVIII ст.)

## Галерэя

Smalavicy-administracyja.jpg|Адміністрацыя
Smalavičy-kaścioł.jpg|Касьцёл Сьвятога Валянціна
Smalavičy-carkva.jpg|Царква
Дом культ.JPG|Дом культуры


## Асобы
* Уладзімер Алейнік (нар. 1959) — спартовец-скакун у ваду
* Пятро Краўчанка (нар. 1950) — палітык і дыплямат, міністар замежных справаў, амбасадар у Японіі і Філіпінах
* Аляксандар Кулінковіч (1972—2018) — беларускі рок-музыка, заснавальнік і вакаліст гурта «Neuro Dubel»
* Гаўрыла Ціхаў (1875—1960) — астраном, сябар-карэспандэнт АН СССР, ганаровы акадэмік АН Беларусі

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 
* 
* 
* 

## Вонкавыя спасылкі
*