Корнўал

**Ко́рнўал** (, ,  ) — гістарычнае і цырыманіяльнае графства ў Паўднёва-Заходняй Ангельшчыне. На поўначы і захадзе абмежаванае Атлянтычным акіянам, на поўдні — Ангельскім каналам, на ўсходзе па рацэ Тэймар мяжуе з графствам Дэван. Насельніцтва —  чалавек (2019), плошча —  км². Адміністрацыйны цэнтар графства — адзінае места Трура.

Корнўал — радзіма кельцкага народу корнцаў, колішняе брыцкае каралеўства, пазьней каралеўскае герцагства. У 2014 року корнцы атрымалі ў рамках канвэнцыі па абароне нацыянальных меншасьцяў статус нацыянальнай меншасьці.

З Высокага Сярэднявечча ў Корнўале значную частку эканомікі складала цыназдабыча, дасягнуўшы максымуму ў XIX стагодзьдзі. Зь сярэдзіны XIX стагодзьдзя пачынаецца заняпад цынавых і медных шахтаў, наўзамен якім прыходзіць здабыча каалініту. Да канца XX стагодзьдзя шахтавая прамысловасьць была цалкам спыненая.

## Назва і сымбалі
Сучасная ангельская назва **Корнўал** — складнік з двух старажытных этнахаронімаў, узятых зь дзьвюх розных моўных групаў:

* **Корн-** паходзіць ад пракельцкага "**karnos*" („выступ“ або „мыс“)
* **-ўал** паходзіць ад стараангельскага экзоніму , што азначае „чужынец“ або „раманізаваны кельт“ (т. б. валіец).

У корнскай мове Корнўал гучыць як **Кернаў** з такім сама значэньнем з пракельцкімі каранямі.

## Мінуўшчына
Пасьля апошняга ледавіковага пэрыяду Вялікабрытанію насялілі кельцкія плямёны брытаў.

Першыя пісьмовыя згадкі пра Корнўал знаходзяцца ў творы грэцкага гісторыка Дыядоруса Сыцылійскага I стагодзьдзя да Н. Хр., які згадаў пра гандаль цынай з Галіяй.

У часы рымскага панаваньня Корнўал знаходзіўся далёка ад цэнтраў раманізацыі, хоць і тут былі збудаваныя рымскія дарогі ды форты. Але пасьля 410 року Корнўал вярнуўся пад уладу правадыроў племені карновіяў у складзе Брыцкага каралеўства Думноніі. У валійскай літаратуры вядомая паўлегендарная постаць „караля“ Марка; а ў „Трышчане і Іжоры“ ён прадстаўлены блізкім сваяком караля Артура, які, паводле фальклёрнай традыцыі „Гісторыі каралёў Брытаніі“ Гальфрыда Монмуцкага, сам мае корнскае паходжаньне.

У выніку бітвы пры Дыргаме 577 року Думнонія (а разам зь ёй і Корнўал) адышлі ад Ўэйлзу; думноны пачынаюць барацьбу з ангельскім каралеўствам Ўэсэксу. У пачатку IX стагодзьдзя ўэсэцкі кароль Эгбрыхт (Эгбэрт) анэксаваў Корнўал. У 875 року памёр апошні васальны кароль Корнўалу Думгарт (Дон’ярт).

Неўзабаве пасьля нармандзкай заваёвы корнўальскія землі перайшлі да новай брэтонска-нарманскай шляхты. Паступова, аднак, ад валаданьні ад нарманаў пераходзяць да мясцовых корнўальскіх родаў, якія ўкладаюць , графстваі, урэшце, Корнўальскае герцагства. Корнская мова разьвіваецца і паступова набывае адрозныя ад брэтонскай рысы.

## Геаграфія
Корнўал утварае вяршыню паўднёва-заходняга паўвострава на ўскрайку Вялікабрытаніі, таму тут пануюць вятры з Атлянтычнага акіяну. Узьбярэжжа пераважна складаецца з  скалаў, якія паўсюдна пераходзяць у кліфы. Корнўал мяжуе толькі з адным графствам — Дэванам па рацэ Тэймар.

## Населеныя пункты
Адзінае места Корнўалу — ягоны адміністрацыйны цэнтар Трура. Аднак найбольшым населеным пунктам зьяўляецца мястэчка . Разам з суседнім  яно ўтварала цэнтар цыназдабыўчай прамысловасьці XIX стагодзьдзя. Яшчэ адно вялікае мястэчка, , зьяўлялася цэнтрам каалінітавай прамысловасьці Корнўалу.

Найзаходнейшае мястэчка Ангельшчыны — Сэнт Джаст ін Пэнўіт.

## Транспарт
Графства Корнўал злучанае з рэштай Вялікабрытаніі аўтатрасамі А38, А39 (Атлянтычная шаша) і А30. Праз раку Тэймар з  да Плімуту ў Дэване ходзіць паром. Таксама праз раку вядзе  інжынэра Ізэмбарда Кінгдама Брунэла.

Побач з Трура дзейнічае марскі порт .

На астравы Сілі ходзіць паром з Пэнзансу; таксама на іх дзейнічае ўласны аэрапорт. На асноўнай тэрыторыі знаходзяцца аэрапорты Лэндз Энд і Ньюкі.

## Прырода
На тэрыторыі графства расьце рэдкая расьліна , якая знаходзіцца пад аховай брытанскага . Флёру вывучаў і апісаў у кнізе „Флёра Корнўалу“ мясцовы батанік Фрэдэрык Гэмілтан Дэйві.

Клімат Корнўалу мерны акіянічны, зь мяккімі зімамі і халоднымі летамі. Праз блізкасьць акіяну і ўплыў Гальфстрыму Корнўал мае наймякчэйшы і адзін з найбольш сонечных кліматаў у Вялікабрытаніі. Сярэднягадовая тэмпэратура вагаецца ад 11,6°C на астравох Сілі да 9,8°C у цэнтральнай частцы. Зімы — адныя з найцяплейшых у краіне, з малой колькасьцю замарозкаў і сьнегу. Аднак леты халаднейшыя, чым у іншых частках паўднёвай Ангельшчыны. Затое колькасьць сонечных дзён адна з найбольшых па краіне (1541 гадзіна/год). Колькасьць ападкаў таксама вышэйшая, чым на ўсходзе: 1051—1290 мм/год — аднак меншая, чым на заходнім узьбярэжжы Вялікабрытаніі. Астравы Сілі — адзіная мясьціна краіны, якая адносіцца да зоны марозаадпорнасьці 10. Частыя штормы і паводкі.

## Культура

### Мова
Корнская мова — прадстаўніца брыцкай галіны кельцкай моўнай сям’і; ажылая мова, носьбіты якой былі вымерлі ў канцы XVIII стагодзьдзя. Прававога статусу ў Вялікабрытаніі ня мае. Адраджэньне пачалося зь сярэдзіны XIX стагодзьдзя дзякуючы навукоўцам і энтузіястам, у 1904 року выйшаў „Даведнік у корнскай мове“ Генры Джэнэра. Пакуль што ёй болей карыстаюцца ў сацсетках, чым у жывых стасунках. Корнўальская рада робіць захады да пашырэньня карыстаньня мовай. Асобныя корнскія тэрміны трапілі ў горназдабыўчую тэрміналёгію ангельскай мовы.

### Сьцяг
Нацыянальны гістарычны сьцяг Корнўалу —  сьвятога Пэрана, які таксама лічыцца сьцягам сучаснага графства. Паводле легенды, сьвяты Пэран выбраў сабе бела-чорныя колеры, убачыўшы белую цыну ў чорным вугалі і попеле, калі адкрыў паклады цыны. Срэбны крыж на чорным фоне — гэта дакладная інвэрсія колішняга брэтонскага чорнага крыжу.

### Мастацтва
З XIX стагодзьдзя марскія відарысы Корнўалу прыцягвалі мастакоў з розных краінаў. У пачатку XX стагодзьдзя асабліва актыўна дзейнічала Ньюлінская мастацкая . У міжваенны пэрыяд у Корнўале жылі мадэрнісцкія пісьменьнікі Дэйвід Гербэрт Лоўрэнс і Вірджынія Ўулф. У пачатку Другой сусьветнай вайны сюды пераехаў расейскі эмігрант Навум Пэўзнэр ды іншыя маляры. У Сэнт-Айвзе знаходзіцца ганчарня, у якой Бэрнард Ліч з вучнямі стваралі мастацкую кераміку.

### Музыка
Традыцыя народнай корнўальскай музыкі захавалася да нашага часу ў тым ліку ў , флёравым танцы з Гелстану і фэсьце „Обі Ос“ у Падстаў.

У Ньюліне ладзіцца кулінарна-музычны фэст з жывой музыкай і дэманстрацыяй прыгатаваньня страваў з вылаўленай рыбы.

Падобна да іншых шахтаздабыўчых раёнаў Брытаніі, у Корнўале дагэтуль папулярныя мужчынскія вакальныя хоры і духавыя аркестры. Музыкі пастаянна бяруць удзел у кельцкіх фэстах як у графстве, так і на іншых кельцкіх тэрыторыях. З Корнўалу паходзяць вядомыя сучасныя музыкі Рычард Дэйвід Джэймз, Люк Вайбэрт і Аляксандра Паркс. У Корнўале вырас Роджэр Тэйлар, музыка гурту Queen. Цяпер напалову з ЗША ў Корнўале пражывае амэрыканская сьпявачка і выканаўца Торы Эймас з сям’ёй.

### Літаратура
У Корнўале нарадзіўся і дзеяў раманіст і літаратурны крытык Артур Кўілер-Куч, які ў сваіх творах пісаў пра радзіму. Тут жыла Дафна дзю Мар’е, якая таксама месцам дзеяньня мноства раманах абрала Корнўал. Паводле аднаго зь ейных апавяданьняў, „Птушкі“, зьняты аднайменны фільм жахаў Альфрэда Гічкока.

У Корнўале адбываюцца дзеяньні апавяданьня „Д’яблава нага“ Артура Конана Дойла з цыклю пра Шэрлака Голмза; сэрыі „Полдарк“ Ўінстана Грэма; раманаў „Над морам, пад камянём“ і „Грынўіч“ С’юзэн Купэр; „Рамонкавы лужок“ Мэры Ўэсьлі.

У Корнўале жыў і дзеяў аўтар шпіёнскіх раманаў Дэйвід Корнўэл, кароткі час мешкаў Дэйвід Гербэрт Лоўрэнс. Тут нарадзіліся нобэлеўскі ляўрэат Ўільям Голдынг і пісьменьніца Разамунда Пілчэр.

### Спорт
Асноўныя віды спорту ў Корнўале: рэгбі, футбол і крыкет. У турыстаў асабліва папулярны сэрфінг. Корнўал — адна зь нешматлікіх мясьцінаў Ангельшчыны, дзе гуляюць у ; тут жа знаходзіцца Ангельская асацыяцыя шынці.

### Кухня
Моцныя кулінарныя традыцыі ў Корнўале грунтуюцца на пладавітай рыбалоўлі; Ньюлін — найбуйнейшы рыбалоўны порт Вялікабрытаніі з разгалінаванай сеткай рэстарацыяў. У Ўотэргейцкай затоцы ля Ньюкі адкрыў свой другі рэстаран Джэймі Олівэр.

Вядомая мясцовая страва пад назвай „“, у якім галовы рыбаў выглядаюць з-пад слою цеста, як бы „назіраючы зоркі“. Але найбольш Корнўал вядомы сваімі , якія звычайна начыняюць біфштэксам, цыбуляй, бульбай і бручкай з сольлю і белым перцам, але начыньні маглі быць і іншыя, у тым ліку салодкія.

Вільготны клімат і параўнальна бедная глеба Корнўалу непрыдатныя для вырошчваньня большасьці ворных культураў, аднак на іх ідэальна расьце кармавая трава. Дзякуючы гэтаму Корнўал вядомы экспартам . Таксама на гэтым прадукце заснаваныя такія стравы, як  і корнскае марозіва.

Мясцовыя пірагі і дэсэрты ўключаюць , **', **', ** і чарнічны пірог. Дзейнічаюць бровары па варцы розных гатункаў піва: стаўтаў эляў ды іншых.

## Палітыка
Разам з Брэтаніяй, Ірляндыяй, востравам Мэн, Ўэйлзам і Шатляндыяй Корнўал складае шэсьць кельцкіх нацыяў. Штороку Корнўал бярэ ўдзел у Міжкельцкім фэсьце ў Ляр’ене.

Колькасьць корнцаў, што пражываюць у Корнўале, цяжка ацаніць. Паводле перапісу 2001 року, 7 адсоткаў насельнікаў графства запісаліся корнцамі. Аднак актывісты цьвердзяць, што гэтая лічба магла быць большай, калі б у форме для перапісу існавала яўная магчымасьць выбару корнскай нацыянальнасьці. Пазьнейшыя апытаньні налічылі да 44% апытаных, якія лічылі сябе корнцамі.

24 красавіка 2014 року корнцы атрымалі статус нацыянальнай меншасьці ў рамках эўрапейскай канвэнцыі па абароне нацыянальных меншасьцяў.

Корнўал мае мясцовую  — Корнўальскую раду ў Трура, але астравы Сілі кіруюцца асобнай Радай астравоў Сілі.

Корнўальцы абіраюць шэсьць прадстаўнікоў ад графства ў Палату грамадаў Вялікабрытаніі. На выбарах у 2019 року ўсе шэсьць месцаў былі аддадзеныя прадстаўнікам кансэрватараў. Дзейнічаюць дзьве нацыянальныя партыі: Сыны Корнўала і Корнская нацыянальная партыя — а таксама панкельцкая арганізацыя Кельцкая ліга.

## Эканоміка

### Турызм

### Рыбалка

### Сельская гаспадарка

### Шахтаздабыча

### Тырнэт

### Аэракасманаўтыка

## Крыніцы