Копны суд

**Ко́пны суд** — суд сельскай, часам гарадзкой грамады на Беларусі.

Узьніклі ў старажытныя часы, і ў іх дзейнасьці доўгі час захоўваліся многія магічныя й паганскія абрады. Зьбіраўся на вызначаным месцы — *капаві́шчы* (ці *ко́пішчы*), ад чаго й пайшла назва. Дзейнічаў на аснове звычаёвага права, аб’ядноўваў сьледчыя й судовыя функцыі. Разглядаў пераважна справы простых людзей, зрэдку фэадалаў (пра забойствы, грабяжы, крадзяжы, падпалы, патравы, зямельныя спрэчкі й інш.). Усе ўдзельнікі судаводзтва фармальна карысталіся роўнымі правамі.

## Этымалёгія паходжаньня
*Ка́па* — старажытнае слова, якое ўтварылася ад дзеяслова *капі́ць*, *капі́цца* — зьбіраць, зьбірацца. Адсюль выходзіць, што *капа* ёсьць тое ж што *збор*, *куча*, *натоўп*.
::*Вялі́кая ка́па*, *ва́льная ка́па* - калі на капе зьбіралася шмат народу
::*Сьвята́я капа* — справядлівая капа
::*Ру́ская капа* — тая капа, што адбывалася ў *Літоўскай вобласьці* (Аршанскі павет)
::*Капава́ць*, *капава́ньне* — само дзеяньне капы (копнага суда).

## Скліканьне капы
: *Звычайная капа* зьбіралася па ініцыятыве зацікаўленных асобаў у загадзьдзя вызначаны тэрмін, найчасьцей прымеркаваны да сьвятаў.
: *Гвалтоўная (гарачая) капа* зьбіралася звычайна на месцы злачынства ў выпадку забойства, падпалу, нападу, калі пацярпелы *падымаў гвалт*.
Капа звычайна зьбіралася за вёскай, у лесе ці на мяжы з суседзкай грамадой.
Дзейнічаў копны суд на акрэсьленай тэрыторыі ў радыюсе прыкладна 2—3 мілі (15—20 км). Звычайная капа зьбіралася на пастаянным месцы, на капавішчы, дзе насыпалася ўзвышша, масьцілася зямля й рабіліся лавы. Гарачая капа, якая зьбіралася для пошуку злачынцы й яго затрыманьня адразу пасьля ўчыненьня злачынства, пастаяннага месца збору ня мела.

У часы ВКЛ роля вызначэньня месца скліканьня ўскладалася на *падкаморыяў*:

## Склад копнага суду
Найчасьцей на копны суд зьбіралася 10—20 судзьдзяў (колькасьць была пастаяннай), якія й праводзілі капу (копны суд):
:* *копныя мужы*, *копнікі*,
:* не апошнюю ролю адыгрывалі кіраўнікі сялянскіх грамадаў — *старцы*' (яны звычайна мелі добрую рэпутацыю, звычайна пажылыя людзі)
:* таксама на капе прысутнічаў прадстаўнік дзяржаўнай (княскай) ці панскай адміністрацыі — *возны* альбо *віж* — які наглядаў за захаваньнем копных звычаяў і копнага права
:* зьбіраліся на капу і іншыя людзі, якія непасрэдна ня ўдзельнічаюць у разглядзе справаў, які маглі садзейнічаць копнаму правасудзьдзю й разам з тым пераймалі й засвойвалі копныя абрады, традыцыі й звычаі.

## Разгляд справаў
Копнае права не прытрымлівалася саслоўнага падзелу грамадзтва — таму ў некаторых актах копных судоў шляхціч, баярын і просты селянін выступалі як раўнапраўныя суб’екты.
У копных судах разглядаліся пераважна справы простых людзей, але маглі разглядацца й справы, якія закраналі інтарэсы паноў, шляхты, асабліва тады, калі яны былі пазоўнікамі й зацікаўленыя ў хуткім выяўленьні й пакараньні злачынцы.
Падсуднасьць апраў копнаму суду не была дастаткова акрэсьлена.
: **У копным судзе разглядаліся наступныя справы:**
* аб забойстве,
* аб калецтве й пабоях,
* аб крадзяжах і грабяжах,
* аб патравах,
* па спрэчках аб межах сярод сялянаў,
* аб псаваньні борцяў і забраньні мёду зь іх,
* аб бойках,
* аб рабаваньнях на дарогах,
* аб маёмасных спрачках сярод сялянаў,

: **Копныя суды маглі разглядаць любыя справы аб злачынствах зьдзейсьненных на пасуднай ім тэрыторыі**

## Дзейнасьць копнага суду
Судаводзтва мела звычайную й гвалтоўную формы.

:: **Звычайная капа**
* Капа зьбіралася па ініцыятыве зацікаўленых асобаў у загадзя вызначаны тэрмін,
* Удзельнікі копнага суду самі праводзілі расьсьледваньне, пры неабходнасьці адшуквалі злачынцу (*гналі сьлед*),
* Сьледзтва на капе вялося звычайна на трох паседжаньнях — каб вызначыць вінаватасьць злачынцы,
* Апошняе трэцяе паседжаньне капы называлася *завітой капай* (праводзіла сваё сьледзтва пад прысягай усіх копных мужоў, якія мусілі прысягнуць, што ім нічога не вядома аб злачынцы й што яны не рабілі злачынства), на якой *завівалася* (завяршалася) капа,
* Сьледзтва абапіралася на матэрыяльныя доказы й паказаньні сьведкаў,
* Калі капа не магла знайсьці доказаў злачынства й адсутнічалі сьведкі, падазронаму прапаноўвалі самому прызнацца ў зьдзяйсьненьні злачынства,
* Калі падазроны не прызнаваўся, прымянялі катаваньне (*проба*, *мука*),
* Першы допыт рабіўся з дубцом, калі пасьля гэтага абвінанвачаны не прызнаваўся, яго маглі катаваць вагнём,
* у некаторых выпадках допыт вёў адмыслова запрошаны *кат*,
* Прысуд капы залежыў ад вінаватасьці злачынцы, памераў учыненай ім шкоды,
* Копны суд прыгаворваў:
** да штрафу,
** да пакрыцьця стратаў,
** цялеснага пакараньня,
** умоўнага асуджэньня,
** выгнаньня,
** сьмяротнага пакараньня (з дапамогай шыбеніцы),
** сьмяротнага пакараньня праз чвартаваньне,
** сьмяротнага пакараньня праз спаленьне.
* Рашэньні копнага суду абавязкова заносіліся ў актавыя кнігі земскіх альбо гродзкіх судоў, лічыліся канчатковымі й, як правіла, выконваліся адразу.

:: **Гарачая капа**
* Ня мела пэўнага месца збору, бо зьбіралася на месцы злачынства,
* зьбіралася гарачая капа з бліжэйшых суседзяў і пачынала *гнаць сьлед*, прасьледваньні злачынцы,
* калі ўдавалася злавіць злачынцу, то гэтая ж капа яго й судзіла,
* згодна з копным правам злачынец мог быць пакараны адразу, нават сьмерцю.

Пастановы копных судоў, як правіла, абскарджаньню не падлягалі й выконваліся адразу, але прысутныя возны альбо віж маглі затрымаць выкананьне.

**Дзейнасьць копных судоў у Беларусі спынілася ў канцы 18 стагодзьдзя** — пасьля далучэньня Беларусі да Расейскай імпэрыі й увядзеньня сыстэмы сельскага супольнага кіраваньня (сельскія таварыствы), якая не прадугледжвала права сялянаў на ажыцьцяўленьне судовых функцыяў. Копныя суды былі характэрнай зьявай у Беларусі й паўплывалі на фармаваньне своеасаблівых рысаў беларускага этнасу.

## Месцы скліканьня капаў
Капы праводзіліся ў наступных месцах:

:***[[Берасьцейскае ваяводзтва]]**
::**урочышча *Станавішча* (на мяжы вёсак Шчытнага й Ятвязі)
::**урочышча ў *Брода*
::**урочышча *Гарнанка*
::**урочышча *на Градах* (на мяжы маёнткаў Зьдзітавецкага Карэнева й Сіхновіч)
::**урочышча ў *Пезьнецкага Фалева маста*
::**урочышча *Перакопа*, што на *Кобрынскім і Гарадзецкім гасьцінцы*
::**на *Бальцэўскай і Смаленскай мяжы*
::**у маёнтку *Быковічах*
::**у *Белавескай Пушчы*, над рэчкай *Нарэўка*
::**ля *Наваселецкай царквы*
::**урочышча за *Гарбаней у Будах*
::**на мяжы двух маёнткаў — вёскі *Каменя* й *Каменя ля вёскі Шляхецкая* 
::**у вёсцы *Варатынічы* на мяжы маёнтку *Шляхецкі Камень*, над ракою *Валака* ля пераправы
::**на мяжы зямель Віленскага падкамор'я *Чыжа й Шухціцкіх* і княскіх земляў вёскі *Патрык*
::***Сехнеўская мяжа з Машковічамі*
::**урочышча *Скокі* на *Кавярдзяцкай мяжы*
::**урочышча *Муравая*
::**маёнтак *Астрамеч*, у полі, на мяжы вёскі *Астрамеч*
::**пад *Алізаравым Ставам*
:***[[Менскае ваяводзтва]]**
::**урочышча за рэчкай *Ушанка*, *на піўным месцы*, на мяжы маёнткаў *Грэбня* й Віленскага біскупа
::**урочышча *Дубок*, на *Прылепскай дарозе* (з Менска ў Прылепы)
::**у маёнтку *Гарэцкім* (у бары)
::**на мяжы маёнткаў *Зэбіна* й *Гатэя*
::**на мяжы *Лагойскай з Каладзежанамі*
::**недалёка ад вёскі *Драчкова* ля возера, на мяжы *Бакштанскай*
::**ля вёскі *Драчкова*, над ракою *Ожа*
::**урочышча Праходы, каля маста, на мяжы *Земерэцкай* і *Белічанскай* земляў
::**на мяжы *Рэваніцкай* і *Шыпянскай* земляў
::**урочышча *Акуліна*, у бары на мяжы земляў *Валчанскага* й *Заборскіх*, недалёка ад дарогі, што вядзе ад вёскі *Амлішава* да вёскі *Забор'я*
::**насупраць вёскі *Усяжы*, на рацэ *Усяжы*
::**ля *Чорнага Лесу* на старой *Барысаўскай дарозе*
::**на *зямлі Каладзейскай*, на мяжы маёнткаў *Селіцкага* й *Заазерскага*
::**на дарозе з *Лагойска* да *Каменя* ля сяла *Слагавоскае* (урочышча *Лужыцы*)
::**на дарозе з *Плешчаніцаў* да *Каменя*
::**ля вёска *Ільінскае*, на рацэ *Дрозд*
::**на мяжы вёскі *Пуцілаўка*
::**у *Андрыянаўцы*, у *Чэркаская зямлі*
:***[[Пінскі павет]]**
::**урочышча *Ліпкі*, на мяжы вёсак *Стахава* й *Плотніцы*
::**на рацэ *Ясельда* ля *Лагішынскага маста*
::**на мяжы вёсак *Купяціч* і *Высокае*, пад *Крыжам*
:***[[Слонімскі павет]]**
::** урочышча *Алешка*, на мяжы *Ласасенскай* і *Сялецкай* пушчаў 
::** у *Петралеўскім* маёнтку на дарозе з Слоніма да *Харашэвічаў* і да *Дзераўное* 
::** у маёнтку *Агнешычы*
::** урочышча ля *Грушавай гары*, ля *Курганаў* па-за дваром *Цівінскага*
::** у *Хадакоўскай* пушчы, ля царквы сьвятога Юр'я ў Міхновічах
::** урочышча *Кладавішча* на *Касьцянеўскай* дарозе
:***[[Троцкае ваяводзтва]]**
::** у вёсцы *Крываны* (яго княскай міласьці *Жыжморскай*)
::** у мястэчку *Еўе*
::** у *Чырвонай* вёсцы  пана *Прэтоцкага*
::** у *Бэкштанах* (вёска *Паморцкага* пана *Кішчынам*)
::** пры мураваны кляштары ў *Старых Троках*
::** у вёсцы *Сорак Татараў*
::** мястэчка *Руднікі* (мястэчка княскай міласьці)
::** у вёсцы *Палукна* над рэчкай *Лукна* - за мастом насупраць хаты *Пятруся Кудры*
::** у мястэчку *Валькенікі* ў *Лепунах*
::** у мястэчку *Ганусішкі*
::** на *Аліцкім гасьцінцу* ў карчмы пана *Станіслава Шчасновіча Стравінскага* па-над *Стравою*
::** у мястэчку *Самілішкі*
::** пад *Дзержыковымі* ліпамі ў *Бірулішках*
::** у вёсцы *Навасады* (вёска пана войскага *Троцкага*, пана *Бальцэра Раецкага*)
:***[[Слуцкае княства]]**
::** на мяжы вёсак *Прошчыца*, *Грэжына*, *Кулікова* ва ўрочышчы *Гарычыва* ў бару
::** у мяжы вёскі *Ганежыч*
::** у вёсцы *Балотчыцы*

## Вядомыя крыніцы копнага права
Дзеля больш дасканалага вывучэньня копнага права трэба праглядзець наступныя крыніцы (з парады складальнікаў 18 тома Актаў выдадзеных Віленскай Археографічнай камісіяй)с:
:* Гістарычнае дасьледваньне аб *копе* прафэсара Кіеўскага ўніверсітэта Іванішэва, пад назвай "О сельскихъ общинахъ Юго-Западной Руси", надрукаванай у "Русской Беседе" ад 1857 года
:* Нарыс графа Еўстафія Тышкевіча аб археалагічных рэчах пад назвай: "Badania archeologiczne nad zabytkami przedmiotow sztuki i t.d. w dawney Litwie i Rusi Litewskiey, z tablicami rycin na kamieniu rznietemi. Wilno. 1850"
:* Віленскі Археаграфічны Зборнік: т. 1. - ст. 129, 166, 220, 292; т. 3. - ст. 239; т. 6. - ст. 217
:* Акты Віленская Археаграфічнай Камісіі: т. 6. - ст. 34, 41, 92; т. 13. - акт№5; т. 17. - ст. 11, 19, 39, 49, 82, 83, 163, 257, 258, 282, 317, 330, 390, 379
:* Акты Віцебскага Цэнтральнага Архіва: т. 2. - ст. 338, 345, 350, 352
:* Зборнік артыкулаў, што тлумачаць польскую справу ў дачыненьні Заходняй Расеі, пад аўтарствам С. Шолкавіча, вып. 2, ст. 109-131

## Глядзіце таксама
* Трыбунал Вялікага Княства Літоўскага
* Гаспадарскі суд
* Гродзкі суд
* Земскі суд
* Падкаморскі суд

## Крыніцы

## Літаратура
* Юхо І. А. Крыніцы беларуска-літоўскага права. — Мн.: Беларусь, 1991. — 238 с.
* 
* Этнаграфія Беларусі: Энцыклапедыя / Рэдкал. Шамякін І. П. (гал. рэд) і інш. — Мінск.: БелСЭ, 1989. — 575 с.
* Народная культура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік / Пад агул. рэд. Цітова В. С.; Маст. Бокі І. І., Жук У. М. — Мінск. Беларуская Энцыклапедыя, 2002. — 430 с.: іл. — .
* Н. Иванишевъ. О древнихъ сельскихъ общинахъ въ Югозападной Россіи — КІЕВЪ: В тип. Федорова и Мин., 1863.
* І. А. Юхо. Копныя суды старажытнай Беларусі // Юстиция Беларуси, №4 1999.
* Копныя суды ў Беларусі // Мікола Шкялёнак. Беларусь і суседзі: Гістарычныя нарысы. — Беласток: Беларускае Гістарычнае Таварыства, 2003. — 298 с. .

Катэгорыя:Суды Вялікага Княства Літоўскага