Ў

**Ў**, **ў** (**у нескладо́вае** ці **у каро́ткая**; ) — 22-я літара беларускага кірылічнага альфабэту, якая адсутнічае ў іншых кірылічных славянскіх альфабэтах, хоць літара ёсьць і ва ўкраінскай мовазнаўчай літаратуры, а таксама ўжываецца ў некалькіх мовах народнасьцяў былога СССР, для якіх савецкімі мовазнаўцамі былі распрацаваныя варыянты кірылічнай азбукі (узбэцкая, дунганская, асэтынская, эскімоская мовы).

Гук [w] уяўляе сабой звонкі паўгалосны гук ().

## Гісторыя
Лічыцца, што падставай зьяўленьня гуку [ў] на месцы этымалягічнага [в] (кроў, праўда) была наяўнасьць у старабеларускіх дыялектах губна-губнога [ў] супраць губна-зубнога [в] у расейцаў і палякаў, а прычынаю — заняпад [ъ], [ь]. Дакладна невядома, калі адбыўся дадзены пераход, але ўжо ў грамаце 1229 году пісалася: оутвєрдять; уздоумалъ; оу ризє; оу роусе; оустоко (усток); оу смольнєскь; оузяти; наоуспять і г. д.

Даўней [у] пісалася амаль так, як і прынята ў сучаснай беларускай мове — пасьля зычных — *у* складовае: будучи дей у мене (Акты, 1600 г.), а пасьля галосных *в* замест *у* нескладовага: добре в парсуну познавши (Акты, 1569 г.); злого вмыслу (Акты, 1569 г.).

Выгляд знаку *ў* паходзіць ад зьяднаньня іжыцы з гакам (Іереѵ̆ская власть, пучина Егеѵ̆ская і да т. п.), што выкарыстоўвалася ў некаторых старабеларускіх выданьнях XVI — пачатку XVII стагодзьдзя. Пазьней гэты знак ужываўся ў румынскай кірыліцы, адкуль яе ў 1837 годзе запазычылі складальнікі зборкі ўкраінскай паэзіі «Русалка днѣстровая». У прадмове аўтары, між іншым, пісалі:"…мы прынялі сэрбскае *џ*… і валоскае *ў*…". У гэтай кнізе *ў* выкарыстоўвалі, у асноўным, на месцы этымалягічнага [л], там, дзе гэты гук ужо ператварыўся ў гук [ў] ва ўкраінскай мове.

Упершыню ў сучаснай беларускай мове асобная літара для гука *[ў]* зьявілася ў сярэдзіне XIX стагодзьдзя ў беларускай лацінцы ў розных варынтах — *ú,* *курсіўнае* *u*, *u* з гачыкам (*ǔ*), *w̆,* *ŭ*. У вершаванай брашуры Яна Чачота «Da milych mužyczkoú», якая была выдадзеная ў 1846 годзе, літара выглядала як *u* з рыскай — *ú*. У Вінцэнта Дунін-Марцінкевіча выкарыстоўваецца курсіўнае *u* (у адрозьненьне ад звыклага u для галоснага гука [u], напрыклад: jon umie*u*). Звычайная *u* на месцы нескладовай зьмешчаная ў выданьнях Кастуся Каліноўскага 1862—1863 гадоў. Сустраканыя таксама варыянты *u* з гачыкам (*ǔ*). *W* з гакам (*w̆*) выкарыстоўваў Браніслаў Эпімах-Шыпіла (1889). У 1897 выдаецца першы том «Люду беларускага» этнографа Міхала Федароўскага; ва ўсім шматтомніку багата запісаў, запісаных Федароўскім беларускай лацінкай. У гэтых запісах у пазыцыі пасьля галосных гук *[ў] (у нескладовае)* перадаецца як *u̯* (напрыклад: *kazau̯; pierapau̯zła; jak u̯ziau̯ by u̯ ruku; uhledzieu̯*), у той час як *ŭ* выкарыстоўвалася для вельмі кароткага (і ў шпаркай мове выпадаючага) [у] (напрыклад, *pakazŭwaj; padwiazŭwaje; panakruczŭwała*, *dziakŭwać Bohu*).

Доўгі час лічылася, што свой сучасны выгляд — *ŭ —* літара набыла ў кракаўскім выданьні «Dudka Białaruskaja» 1891 году Францішка Багушэвіча. Цяпер вядома, аднак, што этнограф і выдавец Аляксандар Рыпінскі ўпершыню ўжыў літару *ŭ* у беларускіх тэкстах кнігаў, выдадзеных у Лёндане ў 1853-54 гг.

У беларускую кірыліцу літара *ў* трапляе таксама ў сярэдзіне 19 стагодзьдзя. У 1852 годзе Уладзімер Даль у сваім артыкуле 'О наречиях русского языка' атаясамлівае смаленскую гаворку зь беларускай мовай і, заўважаючы пераход 'в' і 'л' пасьля галосных у 'ў', прапануе пісаць над 'у' дужку ('кратку'), як у літары 'й'. У 1870 годзе выкарыстоўваць камбінацыю *у* з гакам як адпаведнік лацінкавай *ŭ* для беларускай мовы прапанаваў расейскі дасьледчык фальклёру Пётар Бяссонаў (ён таксама выкарыстоўвае *ў* у кнізе «Белорусские песни», выданьня 1871, напрыклад: *я чуў, шоўкову хустку, скарбу жаловаў, а нашаму пану ўсё повялося*). У 1874 этнограф Павал Шэйн выдае кнігу «Белорусские народные песни», у якой аўтарскі тэкст на расейскай мове, але перадача аўтэнтычных тэкстаў беларускіх песень па-беларуску. Тут пасьлядоўна ўжываецца літара *ў*, напрыклад: *не даў, слаўны, жоўтымъ зярномъ, а ўзяў вутку, заўтра раненька, нясуць намъ бутэлькі поўненькі*. Ужываецца «ў» і ў «Смаленскім этнаграфічным зборніку» В. Н. Дабравольскага, выдадзеным у 1891 у Санкт-Пецярбургу: *мужикъ параіў, пра то ня вѣдаў, даўжок, узяў, яны ня ўси.* Сярод раньніх выпадкаў ужываньня кірылічнай літары *ў* — апублікаваная ў Санкт-Пецярбургу ў 1895 годзе брашура зь вершам — A.J. (Александр Ельский) «Сынокъ! Расказъ зъ праўдзиваго здарэньня… 1895 року». Ёсьць літара *ў* і ў пасьмяротным выданьні Янкі Лучыны «Вязанка» (1903). Да 1907 году *ў* пачало ўжывацца ў беларускай кірыліцы больш-менш пасьлядоўна.

У першай трэці XX стагодзьдзя, у сувязі з правядзеньнем палітыкі беларусізацыі ў БССР, вакол правапісу беларускай мовы вяліся працяглыя нарады, сярод іншых, ставілася пытаньне наконт мэтазгоднасьці пазначэньня ці не пазначэньня на пісьме літары *ў*. Супраць пазначэньня скарачэньня на пісьме літары выказваўся, у прыватнасьці, Язэп Лёсік. У выніку правапісная камісія 1926 году пастанавіла: не пазначаць у пісаньні пазыцыйнага чаргаваньня *і/й* (даволі **й** гэтага&nbsp;→ даволі **і** гэтага), але пазначаць чаргаваньне *у/ў* (за выняткам пазычаных словаў ды ўласных найменьняў). Гэтыя пастановы ў 1933 годзе былі ўнесеныя ў новы правапіс, г. зв. «наркамаўку».

## Ужываньне
Пасьля галосных літара *у* заўсёды пераходзіць у літару *ў*: *хлеб увесь* — *хлеб зьелі ўвесь*; *улез у хату* — *увайшлі ў хату*. Літара *ў* можа знаходзіцца ў пачатку, у сярэдзіне і ў канцы слова: *праўда*, *даў*, *воўк*, *поўны*, *доўга*, *ішоў*, *быў*, *на ўлоньні*. Гук [ў] пішацца і вымаўляецца замест гуку [в] пасьля галосных перад зычнымі: галава — галоўка. У адпаведных выпадках гук [ў] пераходзіць таксама ў гук [л]: казала — казаў; падобныя пераходы адзначаюцца і на ўзроўні праславянскай этымалёгіі (напрыклад, пр.-слав. **вьлкъ* > *воўк*). Літара *ў* не ўтварае самастойнага складу, таму і завецца — *у нескладовае* (або *у кароткае*).

Літара *ў* этымалягічна зьяўляецца пасьля галосных пры чаргаваньні:
* *у* з *ў*;
* *в* з *ў*;
* *л* з *ў*.

#### Чаргаваньне ''у'' з ''ў''
Чаргаваньне *у* з *ў* адбываецца (за выключэньнем некаторых выпадкаў):
* на пачатку слова, незалежна ад яго паходжаньня: ва *ў*нівэрсытэце, сонца *ў*зімку, ледзьве *ў*чуў;
* у сярэдзіне слова, незалежна ад яго паходжаньня: кло*ў*н, ка*ў*чук, а*ў*дыякасэта, па-*ў*дарнаму;
* пасьля злучка ці двукосься: паўночна-*ў*сходні, пачуў «будзь ласкавы» *ў*першыню, па-*ў*краінску.
* літараю *ў*, у клясычным правапісе беларускай мовы, калі-некалі пазначаюць гук [ў] у іншамоўных запазычаньнях: т*ў*ітэр, Франс*ў*а.

Чаргаваньне не адбываецца ў клясычным і акадэмічным правапісах беларускай мовы:
* пасьля знакаў прыпынку;
* на пачатку слова, пачынаючага сказ;
:: у акадэмічным правапісе сьпіс выключэньняў дапаўняецца наступнымі выпадкамі:
:* на пачатку ўласных імёнаў і назваў: кніга *У*ладзімера, ва *У*збекістане;
:* на канцы нязьменных запазычаных слоў: но*у*-ха*у*, шо*у*, фра*у*;
:* у запазычаных словах, якія канчаюцца на ***-ум***, ***-ус***, і вытворных ад іх: прэзіды*у*м, кансілі*у*м, со*у*с, стра*у*сіны.

#### Чаргаваньне ''в'' з ''ў''
Чаргаваньне адбываецца ў большасьці славянскіх і неславянскіх словаў: ла*ў*ка, кро*ў*, ма*ў*р, А*ў*рора.

#### Чаргаваньне ''л'' з ''ў''
Чаргаваньне адбываецца ў большасьці славянскіх словаў і некаторых неславянскіх словах: во*ў*к, мо*ў*чкі, па*ў*мэтры.

## Распаўсюджаньне ў іншых кірылічных азбуках
*Ў* прысутнічае таксама ў некаторых неславенскіх кірылічных альфабэтах.
* Выкарыстоўваецца ў дунганскай азбуцы, уведзенай у 1953 годзе.
* Выкарыстоўваецца ў азбуцы эскімосаў.
* Выкарыстоўваецца ў ніўскай азбуцы, уведзенай у канцы 1970-х гадоў.
* Раней ужывалася ва ўзбэцкай азбуцы, дзе пазначала гук [o]; у сучаснай узбэцкай лацінцы ёй адпавядае знак *o‘*.
* Да лацінізацыі 1923 году ўжывалася для запісу асэтынскіх пісьмаў (так званая «шэгрэнаўская азбука») — у прыватнасьці, у першай асэтынскай газэце «Ірон газэт» (1906).
* У 1961—1964 гадах (у Карачаева-Чаркесіі да 1970-х) выкарыстоўвалася ў карачаева-балкарскай азбуцы.
* У 1989 годзе спрабавалі ўвесьці знак *ў* у татарская азбука.

## Помнік

У верасьні 2003 году падчас дзясятых сьвяткаваньняў «Дня беларускага пісьменства» полацкія гарадзкія ўлады ўстанавілі ў найстарэйшым месьце Беларусі помнік у гонар гэтай літары. Першапачатковая ідэя помніка належыць беларускаму каліґрафу прафэсару Паўлу Семчанку, які шмат гадоў вывучае мастацкія шрыфты.

## Беларуская раскладка клявіятуры
Стандартная раскладка беларускай клявіятуры мае выгляд:

## Спосаб перадачы ў сеціве ў ЗША

У HTML вялікая літара **Ў** запісваецца &amp;#1038;(&amp;#x40E;), маленькая **ў** — &amp;#1118;(&amp;#x45E;).

## Заўвагі

## Крыніцы

## Літаратура
* Беларуская мова: Вучэб. дапам. / Э. Д. Блінава, Н. В. Гаўрош, М. Ц. Кавалёва і інш.; Пад рэд. М. С. Яўневіча. — Мн. : Выш. школа, 1991. ISBN 5-339-00539-9.
* Беларуская мова: Правілы арфаграфіі. Беларуска-рускі слоўнік; У. І. Куліковіч, Э. А. Ялоўская — Мінск: Беларус. асац. «Конкурс», 2010. ISBN 978-985-6821-66-3.
* Гістарычная граматыка беларускай мовы: Вучэб. дапам. / Янкоўскі Ф. М. — Мн. : Выш. школа, 1989. ISBN 5-339-00178-4.

## Вонкавыя спасылкі
* «Беларускі клясычны правапіс. Збор правілаў. Сучасная нармалізацыя». Электронны варыянт; Варыянты для загрузкі на кампутар
* Закон Рэспублікі Беларусь. «Правілы беларускай арфаграфіі і пунктуацыі. 2008.»
* *[[Юры Пацюпа]]*. Занядбаная старонка правапісу: прапановы пісаньня прыназоўніка у/ў перад словамі, што пачынаюцца з галоснай.

Катэгорыя:Кірылічныя літары
Катэгорыя:Беларускі альфабэт