Ёнас Басанавічус

**Ёнас Басана́вічус ** (;  23 лістапада 1851 г. у ,  16 лютага 1927 г. у Вільні, пахаваны на могілках Росы) — летувіскі грамадзкі дзеяч, першы рэдактар ​​газэты «Аўшра», адзін з найвядомейшых змагароў за адраджэньне й незалежнасьць летувіскага народа, навуковец, лекар.

## Біяграфія

### Сям’я
Ёнас Басанавічус нарадзіўся ў 1851 годзе ў сям’і заможных сялян. Калі Ёнас падрос, бацькі пачалі клапаціцца пра яго адукацыю, спачатку Ёнас навучаўся ў вясковага настаўніка — , пазьней ён быў прыняты ў . Правучыўшыся там толькі першы сэмэстар, ён паспрабаваў паступіць у мар’ямпальскую гарадзкую вучэльню. Аднак іспытаў не здаў і заставаўся яшчэ на год вучыцца ў Лукшыцкай пачатковай школе. У 1868 годзе быў прыняты ў чатырохклясную гарадзкую вучэльню ў Мар’ямпалі. У 1873 годзе пасьля заканчэньня чатырох клясаў Мар’ямпальскай вучэльні, Ёнас Басанавічус супраць волі бацькоў, якія настойвалі, каб той працягнуў навучаньне ў , паехаў працягваць вучобу ў Маскву.

### Маскоўскі ўнівэрсытэт
У 1873 г. паступіў на гістарычна-філялягічны факультэт Маскоўскага ўнівэрсытэта, але ўжо ў 1874 г. восеньню, атрымаўшы навуковую стыпэндыю, перавёўся на мэдычны факультэт. 11 чэрвеня 1879 скончыў унівэрсытэт і атрымаў права на практыку лекара.

Культурна-палітычную дзейнасьць пачаў яшчэ ў час навучаньня ў Маскоўскім унівэрсытэце. Дасьледаваў гісторыю Летувы, летувіскую культуру, мову, зьбіраў фальклёр, клапаціўся пра народную асьвету, агітаваў за скасаваньне забароны на летувіскі друк. У 1874 г. падрыхтаваў лемантар на летувіскай мове, але не атрымаў дазволу на яго друк.

### Жыцьцё ў Баўгарыі і Чэхіі

Па дамоўленасьці з баўгарскім урадам у студзені 1880 выехаў у Баўгарыю. У 1879—1882 быў дырэктарам шпіталя й лекарам у Лом-Паланцы (Мантанская вобласьць). Маючы сталую працу, ён працягваў займацца летувіскай справай: пісаў артыкулы для летувіскіх ґазэт — «» і «Naują Keleivį». Прабыўшы ў Баўгарыі да 1882 г., ён пакінуў Лом-Паланку і ненадоўга вярнуўся ў Летуву, дзе ініцыяваў выданьне ґазэты «Аўшра» (), пасьля чаго пераехаў у Прагу, дзе працягную навучаньне на лекара.

Са сьнежня 1882 г. па люты 1884 г. жыў ў Празе, дзе зь некалькімі супрацоўнікамі падрыхтаваў да друку першы нумар «Аўшра». У Празе ён арганізаваў выданьне першага нумару летувіскай ґазэты, які выйшаў у 1883 г. у Рагніце. У ім ён напісаў і знакамітую прамову да гэтага нумара — Маніфэст адраджэньня летувіскага народа. *Аўшра* пісала, што народ жыве да таго часу, пакуль жывая ягоная мова. У першым нумары выданьня выкарыстаў лацінскі эпіграф: *Homines historiarum ignorari sunt pueri* (Людзі, якія ня ведаюць гісторыі, застаюцца дзяцьмі). Пазьней Басанавічус зьмяніў летувіскі правапіс: на старонках рэдагаванай ім ґазэты ён замяніў польскія «sz» і «cz» чэскімі «š» i «č».

Адначасова ў легальным расейскім друку ён даводзіў непатрэбнасьць летувіскай забароны друку да расейскай улады, накіраваў імпэратару пэтыцыю, у якой прасіў легалізаваць часопіс «Аўшра».

Таксама ў Празе ён пазнаёміўся са сваёй будучай жонкай, чэскай немкай Габрыеляй Элеанорай Мол. Яны пажаніліся 15 красавіка 1884 г. у Вене.

Праз фінансавыя праблемы Басанавічус быў вымушаны вярнуцца ў Баўгарыю. Спачатку ён быў прызначаны ў мястэчка , адкуль яго пазьней перавялі назад у Лому. Аднак другі пэрыяд яго жыцьця ў Ломе быў не такім шчасьлівым: на Басанавічуса напалі, у яго двойчы стрэлілі, але раненьні не былі сьмяротнымі. Прычыны гэтага здарэньня засталіся нераскрытымі. Мяркуецца, што матывы замаху былі палітычныя.

У 1889 жонка Ё. Басанавічуса Элеанора памерла ад сухотаў. Гэтая страта яшчэ больш пагоршыла й без таго паслабленае здароўе Басанавічуса. Пасьля сьмерці Элеаноры, Басанавічус у 1892 пераехаў у горад Варна. Там, нягледзячы на ​​хваробу, вывучаў матэрыялы архіваў і бібліятэк, шукаў зьвесткі пра мінулае Летувы.

У 1891 г. прыняў баўгарскае грамадзянства, і з 1893 працаваў прыдворным лекарам баўгарскага князя .

## Дзейнасьць у Летуве

Пачатак у 1904 годзе расейска-японскай вайны даў магчымасьць Басанавічусу вярнуцца на Радзіму. 31 ліпеня 1905 г. ён па Нёмане прыбыў у Коўна, а на наступны дзень паехаў у Вільню. Знаходзячыся ў Вільні, ён неўзабаве пазнаёміўся са шматлікімі летувіскімі інтэлектуаламі.

Намаганьнямі Ёнаса Басанавічуса былі арганізаваны археалягічныя раскопкі ў розных месцах Літвы, аказваўся супраціў спробе расейскіх чыноўнікаў выкарыстаць замкавую вежу Гедыміна як частку гарадзкога водаправода. Пры падрыхтоўцы ў 1905 , Ёнас Басанавічус узначаліў яго арганізацыйны камітэт.

25 верасьня 1907 Ёнас Басанавічус заснаваў , якім кіраваў да 1927, рэдагаваў выданьне таварыства часопіс «» (). У 1911 стаў адным з заснавальнікаў акцыянэрнага таварыства «Vilija». Улетку 1913 году Ёнас Басанавічус і  на некалькі месяцаў выехалі ў Амэрыку, выступаючы там зь лекцыямі, зьбіралі ахвяраваньні на будаўніцтва Народнага дому.

18 верасьня-22 верасьня 1917 году ў Вільні адбывалася канфэрэнцыя прадстаўнікоў летувіскага народу, на якой была абрана Летувіская Тарыба. 16 лютага 1918 зьдзейсьнілася доўгачаканая мара Ёнаса Басанавічуса — 20 сябраў Тарыбы Летувы пад яго старшынствам абвясьцілі незалежнасьць Летувы. Ёнас Басанавічус першым падпісаў Акт аб незалежнасьці.

Пасьля «» Вільня ў 1922 годзе ўвайшла ў склад міжваеннай Польшчы. Нягледзячы на гэта й на разрыў дыяпляматычны адносінаў Польшчы й Летувы, Ёнас Басанавічус застаўся жыць у Вільні. У 1924 годзе ён стаў ганаровым сябрам Нацыянальнай летувіскай студэнцкай арганізацыі «». 16 лютага 1927, калі ўся Летува радасна сьвяткавала дзявятую гадавіну незалежнасьці Летувы, а 18-й гадзіне 50 хвілін Ёнас Басанавічус памёр. У Летуве была аб’яўлена 5-дзённая жалоба. Пахаваньне адбылося 21 лютага ў Вільні, на пахаваньне польскімі ўладамі была запрошана дэлегацыя зь Летувы. Ёнас Басанавічус быў пахаваны на могілках Росы.

## Навуковая і публітыстычная дзейнасьць

Напісаў каля 40 дасьледаваньняў па гісторыі, археалёгіі, гісторыі культуры, этнаграфіі, фальклярыстыцы, лінгвістыцы, медыцыне, каля 140 разнастайных артыкулаў. Складаў і выдаваў зборнікі фальклёру. Ё. Басанавічус таксама арганізаваў Летувіскае навуковае таварыства.

Друкаваўся з 1885 г. Публікаваў працы й артыкулы, прысьвечаныя гісторыі летувісаў, археалёгіі, этнаграфіі, гісторыі культуры, асобным галінам мовазнаўства, летувіскаму фальклёру. Выдаваў матэрыялы да біяграфій летувіскіх пісьменьнікаў, іх успаміны, эпісталярную спадчыну, а таксама зборнікі летувіскага фальклёра.

Працаваў у шматлікіх летувіскіх пэрыядычных выданьнях (Vіlnіaus žіnіos, «Вільціс» і інш.), таксама ў балгарскіх ґазэтах і летувіскай ґазэце на польскай мове «Lіtwa», у расейскіх і нямецкіх навуковых выданьнях. Карыстаўся псэўданімамі й крыптанімамі *A. B.*, *Bassianis*, *Birsztonas*, *J. Sapalius* і інш.

## Ушанаваньне памяці
За заслугі перад Летувай Ё. Басанавічусу пры жыцьці была прызначана дзяржаўная пэнсыя. Ковенскі Унівэрсытэт Вітаўта Вялікага абраў яго сваім ганаровым сябрам і прафэсарам. Пасьля сьмерці Басанавічуса, Ковенскі вайсковы шпіталь, дзе ён лячыўся, быў названы яго імем. Шматлікія гарады ўвекавечылі яго памяць помнікамі й бюстамі, зьявіліся вуліцы, плошчы, паркі й розныя грамадзкія будынкі, названыя імем Ёнаса Басанавічуса. Першы помнік Ё. Басанавічусу быў усталяваны ў 1923 г. у садзе . У адкрыцьці помніка (скульптар ) прымаў удзел сам «Патрыярх нацыі», як яшчэ пры жыцьці ўвекавечылі летувісы Ёнаса Басанавічуса. Пазьней яго выява была намалявана на купюры ў 50 літаў.

Са шматлікіх вуліцаў імя Ё. Басанавічуса найбольш вядомая ў Летуве знаходзіцца ў Паланзе, дзе ў пачатку вуліцы знаходзіцца помнік Ёнасу Басанавічусу (скульптар Ю. Зікарас).

 зь вялікім дубовым гаем знаходзіцца на малой радзіме Ёнаса Басанавічуса ў .

Файл:Lithuania-1927-Basanavicius.jpg|Летувіская паштовая марка 1927 году
Файл:5 LT 1936 A.png|Срэбраная манэта Банку Летувы 5 літаў (1936)
Файл:LT-2001-50litų-Basanavičius-b.png|Манэта 50 літаў Банку Летувы (2001)
Файл:Palanga popiersie Basanaviciusa.jpg|Бюст Басанавічусу ў Паланзе
Файл: Jono Basanavičiaus paminklas Birštone.jpg|Бюст Ёнаса Басанавічуса ў Бірштанах, плошча Ё. Басанавічуса.
Файл:J. Basanavičiaus biustas Kaune.jpg|Бюст Ёнаса Басанавічуса ў садзе Вайсковага музэя Вітаўта вялікага ў Коўне
Файл:Basanovich.JPG|Помнік Ёнасу Басанавічусу ў старым горадзе Вільні перад будынкам філярмоніі.


## Бібліяграфія

* *Lietuviškos pasakos*, tautosakos rinkinys, 2 d., 1898—1902 m.
* *Ožkabalių dainos*, 2 t., 1902 m.
* *Iš gyvenimo vėlių bei velnių*, 1903 m.
* *Lietuviškos pasakos įvairios*, 4 d., 1903—1905 m.
* *Lietuviškai-trakiškos studijos*, 1898 m.
* *Levas lietuvių pasakose ir dainose*, išleista 1919 m.
* *Apie trakų prygų tautystę ir jų atsikėlimą Lietuvon*, 1921 m.
* *Iš lietuvių gyvenimo 1915—1917 m. po vokiečių jungu*, 1919 m.
* *Rinktiniai raštai*, 1970 m.

## Перавыданьні твораў
* Rinktiniai raštai («Выбраныя творы»). Vilnius: Vaga, 1970.

## Ёгас Басанавічус у мастацкай літаратуры
У рамане  «» Ёнас Басанавічус прадстаўлены ў якасьці загадніка катэдры альхіміі Вольнага Віленскага ўнівэрсытэта.

## Заўвагі

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Юозас Б. Лаўчка. ''Біяграфія Басанавічуса на ангельскай мове''
* Сядзіба-музэй Ёнаса Басанавічуса
* Ёнас Басанавічус (1851—1927) | lrs.lt
* Прадвесьнікі нацыянальнага адраджэньня

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Ваўкавішкаўскім раёне
Катэгорыя:Летувіскія лекары
Катэгорыя:Летувіскія гісторыкі
Катэгорыя:Палітыкі-эмігранты