Сэрбская эпічная народная паэзія

**Сэрбская эпічная народная паэзія** (**Сэрбская эпічная народная песьня**; ) — гэта форма эпічнае паэзіі (песень), створаная сэрбамі, якія паходзяць зь сёньняшняе Сэрбіі, Босьніі і Герцаґавіны, Харватыі, Паўночнай Македоніі й Чарнагорыі. Асноўныя цыклы былі створаныя невядомымі сэрбскімі аўтарамі між XIV і XIX стагодзьдзямі. Яны ў значнай ступені зьвязаныя з гістарычнымі падзеямі і асобамі. Паэмы звычайна чытаюцца рэчытатывам суправаджэньні гусьле.

Сэрбская народная эпічная паэзія спрыяла розьвітку сэрбскай нацыянальнай самасьвядомасьці. Цыклы вершаў пра Марка Кралевіча, гайдуках ды ўскоках натхнялі сэрбаў на аднаўленьне свабоды і іх гераічнага мінулага. Гайдукі разглядаюцца як неад’емная частка нацыянальнае ідэнтычнасьці; у апавяданьнях гайдукі былі героямі: яны гулялі ролю сэрбскае эліты падчас кіраваньня Асманскае імпэрыі, абаранялі сэрбаў ад асманскага прыгнёту, рыхтаваліся да нацыянальнага вызваленьня і спрыялі Сэрбскай рэвалюцыі.

## Гісторыя
Найраньнейшы запіс сэрбскае эпічнае паэмы — гэта фраґмэнт песьні бугарштыцы 1497 року пра паланеньне Янаша Гуньядзі Джураджам Бранкавічам. Вядома, што сэрбы сьпявалі на гусьле ў пэрыяд Асманскае імпэрыі. Вядомыя сэрбскія выканаўцы гралі пры польскіх каралеўскіх дварах у 16-м і 17-м стагодзьдзях, і пазьней ва Ўкраіне і ў Вугоршчыне. Вугорскі гісторык Сэбастыян Тынодзі пісаў у 1554 годзе, што «тут у Вугоршчыне шмат хто грае на гусьле, але нікога няма лепшага у сэрбскім стылі, чым Дзімітрые Караман». Ён апісаў выступ Карамана перад знатным туркам Улуманам у 1551 годзе ў Ліпаве: гусьляр трымаў гусьле між каленяў, ягонае выкананьне было незвычайна эмацыйным з сумным выразам твару. Гісторык і паэт Мацей Стрыйкоўскі (1547-1582) улучыў у сваю хроніку 1582 року эпічныя вершы сэрбаў, у якіх мовіцца пра гераічную барацьбу іх продкаў з туркамі.

У 1824 годзе Вук Караджыч накіраваў копію сваёй калекцыі народных песень Якабу Ґрыму, які быў асабліва ў захапленьні ад «*Будынка Скадара*». Ґрым пераклаў гэты твор на нямецкую мову, і ахарактарызаваў як «адзін з найкранальнейшых вершаў усіх часоў і народаў».

Большасьць эпічных вершаў прысьвечаныя эпосе асманскага прыгнёту і барацьбы за вызваленьне ад яго. Дзякуючы намаганьням этноґрафа Вука Караджыча, шматлікія з гэтых эпасаў былі сабраныя і апублікаваныя ў кнігах у першай палове і ў сярэдзіне XIX стагодзьдзя. Караджыч запісаў гэтыя паэмы «з вуснаў народу». Сэрбская паэзія была добразычліва прынятая ў Эўропе, паколькі зборнікі вершаў выйшлі ў самы росквіт пэрыяду рамантызму. Якаб Ґрым пачаў вывучаць сэрбскую, каб чытаць вершы ў арыґінале. Ён напісаў падрабязны аналіз кожнага новага зборніка сэрбскіх эпічных вершаў. Ён называў іх роўнымі песьні песьняў, як і Ґётэ некалькі пазьней. Дзякуючы Якабу Ґрыму і славенцу Ернэру Капітару, сэрбская народная літаратура знайшла сваё мейсца ў сусьветнай літаратуры.

## Цыклы
Сэрбская эпічная паэзія падзеленая на цыклы:
* Негістарычны цыкл () — вершы пра славянскую міталёґію, у прыватнасьці пра цмокаў і німф
* Дакосаўскі цыкл () — вершы пра падзеі, якія папярэднічалі бітве на Косавам полі (1389)
* Косаўскі цыкл () — вершы пра падзеі, якія адбыліся непасрэдна перад і пасьля бітвы на Косавам поле
* Цыкл Кралевіча Марка ()
* Посткосаўскі цыкл () — вершы пра падзеі пасьля бітвы
* Цыкл гайдукоў й ускокаў () — вершы пра разбойнікаў і мяцежнікаў
* Вершы пра вызваленьне Сэрбіі і Чарнагорыі () — вершы пра баі супраць асманаў, якія адбываліся ў 19-ым стагодзьдзі
Вершы апісваюць гістарычныя падзеі з рознаю ступеньню дакладнасьці.

## Характарыстыка
Эпічныя песьні складаюцца амаль выключна зь дзесяціскладаных вершаў з цэзураю пасьля 4-га складу; заразом верш можа складацца або зь пяці слушных трахеяў, або ж з абодва склады, што стаяць побач і ствараюць стапу. У апошнім выпадку празаічнае чытаньне вершу не адпавядае ягонаму скандаваньню, пры якой сьпявак не зьвяртае ўвагі на натуральную даўгату складу, а прамаўляе яго адпаведна зь месцам, займаным ім у стапе. Рыфма (у шырокім сэнсе, улучаючы сюды і алітэрацыю і г. д.) у сэрбскіх народных песьнях ня ёсьць абавязковым патрабаваньнем, але выпадкі сугучча сустракаюцца вельмі часта, як і ў расейскіх народных песьнях. Гэтыя сугуччы трапляюцца і ў адным і тым жа вершы, калі супастаўляюцца словы аднаго кораня, напрыклад:


Нека зове и призивље;
Да се бијем и пребијаю;
Не има лица без облика… и т. д.


Заразом часта атрымліваецца гульня словаў:


Поломље га поломило;
Льубичица љуби мене;
Грличица грли мене… и т. д.


Сустракаюцца рыфмы і ва ўласным сэньсе, што злучаюць два побач стаячых вершы:


Можемо ли с турци бојак бити?
Можемо ли турке придобити?


або што падзяляюць верш на дзьве паловы:


«То му рече, уз кулу утече…»
«Кажи право, тако био здраво…»


або, нарэшце, у вершы побач стаяць два словы з сугучнымі канчаткамі:


«Дај ми Боже од Дрине ведрине…»
«Док доћера цара до дувара…»


Зь фіґураў часьцей за іншых сустракаюцца запытаньне, ўсклік, параўнаньне, і ў асаблівасьці паўтарэньне, напрыклад:


«Поранио краљевићу Марко
Поранио низ Косово равно».


Як і ў расейскіх народных песьнях, у сэрбскіх сустракаецца вялікае багацьце эпітэтаў; *Мили Боже, чуда великога! сив соко, вино pyјно, бјeсан коњ* і г. д. Дужа прыгожа пачынаюцца шматлікія эпічныя песьні: або воклічамі (*Боже мили, на своему ти фала*), або пытаньнямі (*Или грми, ил’се земља тресе? Што протужи рано у недељу?*), або параўнаньнямі, нярэдка так званымі адмоўнымі:


Два субора напоредо расла
Међу њима танковрха јела;
То не била два бора зелена
Ни међ’њима танковрха јела
Beћ то била два брата рођена:
Meђy њима сестрица Іелица.


Элізія у шырокім сэньсе, як і наогул апушчэньне галоснага гуку ў канцы або ў сярэдзіне слова, хоць і рэдка, але дапускаецца сэрбскімі сьпевакамі і ў некаторых выпадках даходзіць да дзіўнае адвагі. Так, напрыклад, магчымае ўжываньне *ил′* замест *или*, *м′* замест *ме*, *с′* замест *се*, *г′* замест *га*, *тад′* замест *тада*, *говор’те* замест *говорите* і да т. п. Сэрбская народная эпічная песьня ўтрымлівае як правіла ад 200 да 400 вершаў, хоць нярэдкія песьні і ў 600—700 вершаў; сустракаюцца песьні ў 800—1000 вершаў, a «Женидба Максима Црнојевића» мае нават 1225 вершаў.

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Дзяржаўныя сымбалі Сэрбіі
Катэгорыя:Сэрбская культура
Катэгорыя:Сэрбская літаратура
Катэгорыя:Фальклёр Сэрбіі