Эрыс (карлікавая плянэта)

**136199 Эры́с** (; раней выкарыстоўваліся часавыя назвы: афіцыйнае — **2003 UB<sub>313</sub>**, неафіцыйныя — **Ксэ́на**, **Зэ́на** () і **Лі́ла** (); сымбаль: ) — карлікавая плянэта, транснэптунавы аб’ект, які, паводле дадзеных астраномаў з Палямарскай абсэрваторыі (Каліфорнія), мае большы памер, чым Плютон, які да 24 жніўня 2006 году лічыўся плянэтай (раней меркавалася, што аб’ект можа быць нават буйней за Мэркурый). Першаадкрывальнікі, а ўсьлед за імі НАСА і некаторыя СМІ абвясьцілі гэты аб’ект дзясятай плянэтай Сонечнай сыстэмы, аднак 24 жніўня 2006 году МАЗ зацьвердзіў азначэньне плянэты, па якім 2003 UB313 не зьяўляецца такой. Аб’ект быў аднесены да разраду «карлікавых плянэт».

Гэты аб’ект ня варта блытаць зь іншымі буйнымі транснэптунавымі аб’ектамі, у прыватнасьці з Сэднай і 2003 EL<sub>61</sub>.

## Гісторыя адкрыцьця
Першаадкрывальнікамі гэтага аб’екта сталі Майк Браўн () з Каліфарнійскага тэхналягічнага інстытуту, Чэд Трухільлё () з абсэрваторыі Джэміні і Дэйвід Рабіновіч () зь Ельскага ўнівэрсытэту. Аб’ект быў упершыню сфатаграфаваны 21 кастрычніка 2003 г. з дапамогай 48-дзюймовага (122-см) тэлескопа імя Самуэля Ошына (), разьмешчанага ў абсэрваторыі Палямар. Для таго, каб знайсьці аб’ект на гэтых фатаграфіях, спатрэбілася складаная апрацоўка выяваў. Толькі 5 студзеня 2005 году аб’ект быў выяўлены на фатаграфіях. Запатрабавалася яшчэ некалькі месяцаў дасьледаваньняў, каб вызначыць парамэтры арбіты і прыблізны памер аб’екта. Вынікі дасьледаваньняў былі апублікаваныя 27 ліпеня 2005 году.

## Уласьцівасьці

Цяпер аб’ект знаходзіцца за 97 а. а. (14,5 мільярду кілямэтраў) ад Сонца. Арбіта моцна выцягнутая, максымальная адлегласьць да Сонца складае 97,61 а. а. (14,6023 мільярду км), мінімальнае — 37,808 а. а. (5,65598 мільярду км). Пэрыяд звароту вакол Сонцы складае 557 гадоў, а арбіта нахіленая пад кутом 44,177° да плоскасьці экліптыкі.

Памеры аб’екта вызначыць значна цяжэй. Бачная яркасьць аб’екта прапарцыйная плошчы паверхні, памножанай на альбеда (дзель сонечных прамянёў, адбіваных аб’ектам). Такім чынам, каб разьлічыць дыямэтар, трэба ведаць бачную яркасьць (якую лёгка вымераць) і альбеда (якое невядома). Але 2003 UB313 так яркі, што нават калі альбеда роўна 1, яго дыямэтар павінен быць больш дыямэтра Плютона (2274&nbsp;км).

Па назіраньнях касьмічнага тэлескопа «Сьпітцэр» у канцы жніўня 2005 https://web.archive.org/web/20070713131756/http://www.spitzer.caltech.edu/Media/happenings/20050915/, дыямэтар аб’екта складаў каля 2700&nbsp;км.

У лютым 2006 у часопісе Nature апублікаваныя вынікі вымярэньня цеплавыдзяленьня плянэтоіда, зыходзячы зь якіх яго дыямэтар быў вызначаны як 3000±300&nbsp;км http://www.astro.uni-bonn.de/~bertoldi/ub313/

У красавіку 2006 быў апублікаваны электронны прэпрынт astro-ph/0604245, у якім прадстаўленыя вынікі вымярэньняў дыямэтра й альбеда аб’екта, выкананыя з дапамогай касьмічнага тэлескопа імя Хабла. Апынулася, што дыямэтар Эрыс роўны 2400±100&nbsp;км (толькі на 6% больш дыямэтар Плютона), а альбеда — 86±7%. Такім чынам, паверхня Эрыса мае больш высокае альбеда, чым паверхня любога іншага аб’екта Сонечнай сыстэмы, за выключэньнем Энцэлада.

Спэктраскапічныя назіраньні паказваюць, што на паверхні аб’екта ляжыць мэтанавы сьнег, чым і тлумачыцца высокае альбеда. Гэтым Эрыс падобны на Плютон і спадарожнік Нэптуна Трытон. Аднак Плютон і Трытон чырванаватыя, а Эрыс шэрага колеру. Невядома, з чым зьвязаная такая розьніца колераў.

Маса Эрыс вызначаная дзякуючы наяўнасьці спадарожніка, яна на 27% больш масы Плютона. Яго шчыльнасьць блізкая па значэньні да шчыльнасьці як Плютона, так і розных астэроідаў пояса Койпэра.

## Назва

Папярэдняя назва 2003 UB313 было прысвоена аўтаматычна.

У СМІ распаўсюдзілася інфармацыя аб тым, што Майк Браўн прапанаваў назваць гэтую плянэту імем сваёй дачкі — **Ліла** (). Паводле іншых дадзеных, плянэтоід меркавалася назваць **Ксэна (Зэна)** (), у гонар галоўнай гераіні сэрыяла «Зэна — каралева ваяроў». Аднак, па словах першаадкрывальнікаў, раней у МАЗ была адпраўлена ня гэтыя назва.

Да пачатку 2006 г. у СМІ і ў астранамічнай грамадзкасьці зацьвердзілася імя Ксэна, якое згадваецца практычна гэтак жа часта, як самы «папулярны» транснэптунавы аб'ект Сэдна.

Назва «Эрыс» () у гонар грэцкай багіні разладу было прынята Міжнародным астранамічным зьвязам 13 верасьня 2006.

## Спадарожнік
У плянэты адкрыты спадарожнік Дыcномія ((136199) Eris I Dysnomia), першапачаткова названы S/2005 (2003 UB313). Першаадкрывальнікі далі спадарожніку часавую назву **Габрыела** (Gabrielle) у гонар спадарожніцы Зэны.

Пэрыяд звароту Дысноміі вакол Эрыс складае прыкладна 16 зямных сутак.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Маса Эрыс больш за масу Плютона


Катэгорыя:Пояс Койпэра