open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Лех Познань

«**Лех**» () — польскі футбольны клюб з гораду Познані. Заснаваны ў 1922 годзе падча назвай «Лютня Дэнбец». Дзевяціразовы чэмпіён Польшчы, пяціразовы ўладальнік Кубка Польшчы, шасьціразовы ўладальнік Супэркубка Польшчы. З 1930 па 1994 гады клюб быў цесна зьвязаны з Польскай дзяржаўнай чыгункай, у выніку чаго атрымаў мянушку «чыгуначнікі». Дэбют клюба ў польскім найвышэйшым дывізіёне адбыўся ў 1948 годзе, а самая яскравая эпоха клюбу прыпала на пачатак 1980-х і пачатку 1990-х гадоў. Клюб носіць імя Леха, легендарнага заснавальніка польскае нацыі. 

## Гісторыя
У жніўні 1920 году купка маладых актывістаў з Каталіцкай моладзевай асацыяцыі вырашыла аддзяліцца і стварыць уласную футбольную каманду. Заснавальнікамі клюбу былі Ян Новак, Антоні Дызман, Ян Дызман, Леон Навіцкі, Юзэф Магдзяк, Казімеж Змуда, Станіслаў Навіцкі, Стэфан Фідлер, Юзэф Гасьлінскі, Леон Стахоўскі, Юзэф Блюмрэдэр і Ян Войтэк. Паходжаньне «Леха» можна прасачыць да 19 сакавіка 1922 году, калі ён быў афіцыйна зарэгістраваны як футбольны клюб. Першае афіцыйнае імя клюбу было «Спартовае таварыства лігі Дэмбец», бо клюб базаваўся ў мястэчку Дэмбец, які на сёньня ёсьць часткай Познані. У верасьні 1922 году клюб атрымаў футбольную пляцоўку на вуліцы Гжыбова, а свой першы матч наваствораны клюб правёў у траўні 1922 году супраць «Ураніі», які скончыўся ўнічыю зь лікам 1:1. 

Клюб пачаў выступы ў лізе ў самым нізкім дывізіёне, якой на той час была кляса С. Клюб дасягнуў прасоўваньня ў 1928 годзе ў клясу B пасьля шасьці гадоў знаходжаньня ў дывізіёне ніжэй. У 1932 годзе клюб атрымаў прасоўваньне ў клясу А, дзе гулялі найбуйнейшыя каманды рэгіёну, такім чынам да найвышэйшага польскага дывізіёну клюб стаяў на адзіны крок. Аднак, прасунуцца вышэй познанскі клюб ня здолеў да пачатку Другой сусьветнай вайны. У 1930 годзе клюб быў пераназваны ў «Познанскі вайскова-трэніровачны чыгуначны спартовы клуб», а дзяржаўнае прадпрыемства, якое займалася чыгуначным абслугоўваньнем, сталася клюбным апекавальнікам.

У 1947 годзе Польскі футбольны зьвяз вырашыў стварыць першы нацыянальны дывізіён, то бок Экстракляса. Спачатку клюб не быў далучаны да сьпісу камандаў лігі, але пасьля таго кіраўніцтва клюбу зьвярнуўся з апэляцыяй, футбольны зьвяз прыняў рашэньне на спэцыяльнай нарадзе аб пашырэньня лігі да 14 клюбаў, да ліку якіх увайшоў акрамя «чыгунанікаў» яшчэ і лодзкі «Відзэў». Клюб зноўку зьмяніў сваю назву ў студзені 1957 году, на гэты раз на «Лех». У той самы год клюб аняў апошні радок у турнірнай табліцы і выляцеў у дывізіён ніжэй. У 22 матчах «Лех» зарабіў только 12 пунктаў, не зважаючы на тое, што ў трох сэзонах запар з 1949 па 1951 гады нападнік Тэадор Анёла, лепшы бамбардзір клюбу, забіў 141 гол і стаў галоўным бамбардзірам польскага чэмпіянату. Разам з Эдмундам Бяласам і Гэнрыкам Чапчыкам, Анёла стварыў знакамітае трыё, вядомае пад назвай ABC (паводле першых літараў прозьвішчаў гульцоў на польскай мове). За гэты пэрыяд клюб здолеў заняць трэцяе месца ў Першым дывізіёне, што было найлепшым вынікам перад вылетам у Другі дывізіён.

## Склад
: *Актуальны на 22 лютага 2026 году*

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Познань
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1922 годзе
Аляксандар Ступнікаў

**Алякса́ндар Сту́пнікаў** — беларускі журналіст.

## Біяграфія
Скончыў факультэт журналістыкі БДУ, пасьля чаго працаваў у розных рэгіёнах Савецкага Зьвязу. У 1985 годзе эміграваў з СССР, жыў у ЗША, Вялікай Брытаніі і Ізраілі, дзе працаваў у расейскамоўных СМІ. У 1990-х гг. вярнуўся ў Беларусь у якасьці шэфа бюро тэлеканала НТВ у Беларусі і Польшчы. У 1997 годзе Ступнікаў быў дэпартаваны з краіны за крытычныя рэпартажы пра рэжым Аляксандра Лукашэнкі. Пасьля 1997 году Ступнікаў некалькі гадоў працаваў карэспандэнтам НТВ на Блізкім Усходзе, у 2004 г. — вярнуўся ў Беларусь.

Аляксандар Ступнікаў — ляўрэат прэміі ПЭН-клюбаў Швэцыі, Расеі і Беларусі ў намінацыі «За грамадзянскую мужнасьць і прафэсіяналізм». Аўтар шэрагу дакумэнтальна-публіцыстычных фільмаў, у тым ліку фільмаў аб габрэйскім партызанскім руху ў Беларусі й іншых краінах Эўропы, а таксама некалькіх паэтычных зборнікаў.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Блог Аляксандра Ступнікава

Катэгорыя:Выпускнікі Беларускага дзяржаўнага ўнівэрсытэту
Катэгорыя:Беларускія журналісты
Аляксандар Быхавец

**Алякса́ндар Восіпавіч Бы́хавец** гербу «Магіла» (? — 1863, Магілёўцы) — шляхціч, гісторык-аматар XIX стагодзьдзя.

Валодаў маёнткам Магілёўцы ў Ваўкавыскім павеце Гарадзенскай губэрні. У ягонай бібліятэцы ў 1820-х роках быў выяўлены летапісны звод XVI стагодзьдзя па гісторыі Вялікага Княства Літоўскага. У 1834 Аляксандар Быхавец перадаў рукапіс Тэадору Нарбуту, які выдаў яго пад назвай «Хроніка Быхаўца» ў 1846 року.

## Сям’я
* Сын Казімер.
* Сын Станіслаў Юзэф Даніель (1829—1883), генэрал-маёр расейскага войска. Пахаваны ля вёскі Барысікі Пружанскага раёну.

## Крыніцы

Катэгорыя:Беларускія гісторыкі
Катэгорыя:Польскія гісторыкі
Катэгорыя:Беларуская шляхта
Катэгорыя:Польская шляхта
Катэгорыя:Асобы XIX стагодзьдзя
Катэгорыя:Памерлі ў 1863 годзе
Катэгорыя:Памерлі ў Пружанскім раёне
Аляксандар
Подэбрады

**Подэбрады** () — курортны горад у Чэхіі ў Палабскай нізіне на беразе ракі Эльбы, за 50 км ад Прагі. Вядомы Подэбрадзкім замкам і сваімі мінэральнымі крыніцамі.

## Гарады-сябры
* П’ешцяны, Славаччына

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Гарады Чэхіі
Непамацынаўка

**Непамацы́наўка** — вёска ў Пружанскім раёне Берасьцейскай вобласьці. Уваходзіць у склад Сухопальскага сельсавету.

## Насельніцтва
* 2010 год — 41 чалавек
* 1999 год — 90 чалавек

## Асобы
* Ларыса Жаўнярчук, настаўніца беларускай мовы, пружанская краязнаўца
* Віктар Люкевіч, кандыдат філялягічных навук, прафэсар Магілёўскага дзяржаўнага ўнівэрсытэту імя Куляшова

## Крыніцы

Катэгорыя:Населеныя пункты Пружанскага раёну
Катэгорыя:Сухопальскі сельсавет
Малыя Якавічы

**Малы́я Я́кавічы** — вёска ў Пружанскім раёне Берасьцейскай вобласьці. Уваходзіць у склад Пружанскага сельсавету.

## Мінуўшчына
За расейскім часам — у Дабучынскай воласьці Пружанскага павету Гарадзенскай губэрні.

За польскім часам — у гміне Дабучын Пружанскага павету Палескага ваяводзтва.

## Насельніцтва
* 1999 год — 70 чалавек
* 2010 год — 55 чалавек

## Крыніцы

Катэгорыя:Пружанскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Пружанскага раёну
Эрвэ Рэнар

**Эрвэ Рэнар** (;  30 верасьня 1968 году, Экс-ле-Бэн, Францыя) — былы францускі футбаліст, цяпер галоўны трэнэр нацыянальнай зборнай Саудаўскай Арабіі. Самым значным посьпехам у кар’еры зьяўляецца перамога на Кубку афрыканскіх нацыяў са зборнай Замбіі ў 2012 годзе ў якасьці трэнэра.

## Біяграфія
### Кар’ера гульца
Эрвэ гуляў на пазыцыі абаронца за клюбы «Кан», «Валярыс», «Драгіньян», якія выступалі ў ніжэйшых дывізіёнах Францыі.

### Кар’ера трэнэра
Кар’еру трэнэра пачаў у клюбе «Драгіньян», за які гуляў у якасьці футбаліста ў апошнія гады сваёй гульнявой кар’еры. Пасьля чаго працаваў памочнікам трэнэра ў адным з кітайскіх клюбаў. У 2004 годзе быў галоўным трэнэрам ангельскага клюбу «Кембрыдж Юнайтэд», а потым францускага «Шэрбуру». У наступным зьяўляўся памочнікам Клёда Ле Руа ў зборнай Ганы. З траўня 2008 году стаў галоўным трэнэрам зборнай Замбіі, якую ачольваў да красавіка 2010 году. Пасьля гэтага быў два дні галоўным трэнэрам Анголы. Са студзеня 2011 году працаваў у альжырскім клюбе «УСМ Альжыр».

#### Вяртаньне ў Замбію
22 кастрычніка вярнуўся ў якасьці галоўнага трэнэра ў зборную Замбіі, зь якой на пачатку 2012 году перамог у Кубку афрыканскіх нацыяў, забясьпечыўшы такім чынам першую перамогу Замбіі на міжнародных спаборніцтвах.

#### «Сашо»
7 кастрычніка 2013 году стаў налоўным трэнэрам клюбу «Сашо».

## Дасягненьні
* Пераможца Кубка афрыканскіх нацыяў: 2012

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* 
* 
* 

Катэгорыя:Францускія футбалісты
Катэгорыя:Францускія футбольныя трэнэры
Kaltherzig

**Kaltherzig** — беларускі музычны праект з Менску. Грае ў сынт-гатычным кірунку.

## Гісторыя
Kaltherzig у 2007 пачынаўся, як one-man праект (тады яшчэ пад назовай KAlt).
Заснавальнікам гурта зьяўляецца Alexander Krupp, вядомы, як лідэр першага беларускага гурта Saudade, які выконваў музыку ў стылі love-metal.

### KAlt
Праз год пасьля заснаваньня да праекта далучылася вакалістка JadFeel.
Пры яе удзеле была запісана першая прома-плытка «Sip The Entity» (жнівень 2008), а таксама рэалізаваны першыя жывыя выступы праекта на буйнейшым на прасторах СНД штогадовым фэстывалі цёмнай культуры «Чорна Рада: Дзеці ночы» ў Кіеве ды легендарным пецярбургскім клюбе Арктыка.
Але супрацоўніцтва з JadFeel было нядоўгім.
На зьмену ёй прыйшла Alice з Гомля — праект з таго часу быў геаграфічна раскіданы. У такім складзе дуэта гурт і запомніўся слухачам. Першым вынікам гэтага супрацоўніцтва быў падвойны інтэрнэт сынгл «Separated». Дзе прысутнічае першая беларускамоўная песьня гурта пад назвай «Distant Love».

### Kaltherzig
2010 год пачаўся для праекта папаўненьнем складу. Да праекта далучылася Nika Noname, дагэтуль ня меўшая ніякага дачыненьня да гатычнай субкультуры і спяваўшая ў асноўным у рознага кшталту R'n'B праектах. Гэта дадало гучаньню праекта новых адценьняў і дынамікі.
Акурат пасьля гэтага, у траўні праект вымушаны быў зьмяніць назову.
Падчас перамоваў з лэйблам высьветлілася, што гурт з такой самай назовай ужо існуе ў Нямеччыне. З усіх варыянтаў была абрана зьмена назовы.
У выніку з KAlt гурт ператварыўся ў Kaltherzig.
Улетку было абвешчана аб пачатку супрацоўніцтва зь нямецкім лэйблам «Batleth' Records». На якім у красавіку 2011 быў выдадзены дэбютны паўнафарматны альбум «The First Cold», куды ўвайшлі перазапісаныя песьні з раньняй творчасьці праекта, а таксама некалькі невыдадзеных ды новых песень.
У верасьні таго ж года выйшаў інтэрнэт рэліз пад назвай «Dead/Angels», дзе апроч дзьвюх арыгінальных кампазыцый было некалькі рэміксаў ад польскіх Lily Of The Valley і Controlled Collapse, швэдзкага Waves Under Water, а таксама летувіскага Mirrors Of Mind. Дадзены сынгл вылучыўся тым, што ў адрозьненьні ад мінулых, дзе аўтарам усяго матэрыяла зьяўляўся Alexander Krupp, аўтарам тэксту песьні «Angels» стала Nika Noname.

## Дыскаграфія

### Альбумы
* *The First Cold* (2011)

### Сынглы, EP
* *Sip The Entity* (2008, EP)
* *Separated* (2009, падвойны інтэрнэт-сынгл)
* *Dead/Angels* (2011, інтэрнэт-сынгл)

### Удзел у складанках
* *Shadow Places: Selected tracks from the darker side* (2010) — «Cross the Night»
* *Shadow Places 2: Halflights* (2011) — «Angels»
* *An Inner Holiday — 2* (2011) — «Dead»

### Рэміксы
* *Mirrors Of Mind — Dellamorte Dellamore* — «Dellamorte Dellamore», EP
* *Lily Of The Valley — Recognize* — «Recognize», сынгл
* *Riddle — Страсть* — «Страсть», EP

## Удзельнікі
* Alexander Krupp: сьпеў, музыка, лірыка, сэмплінг/праграмінг
* Alice: сьпеў — (2009 — ..)
* Nika Noname: сьпеў, лірыка (2010 — ..)

### Былыя ўдзельнікі
* JadFeel: сьпеў — (2008)

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт
* Падвойны інтэрнэт-сынгл «Separated»
* Старонка на Facebook

Катэгорыя:Беларускія музычныя гурты
Шарль Мэсье

**Шарль Мэсье** (, , Баданвілер, Францыя — , Парыж, Францыя) — францускі астраном, чалец Парыскай акадэміі навук з 1770 году. Мэсье сыстэматычна вёў пошукі новых камэтаў. У 1763—1802 гады ён адкрыў 13 камэтаў, у тым ліку кароткапэрыядычную камэту D/1770 L1, старое абазначэньне якой ёсьць *1770 I*, названую пазьней імем расейскага навукоўца Андрэя Лекселя. Ён таксама склаў каталёг туманнасьцяў і зорных скупнасьцяў, які атрымаў назву ад імя астранома. Першае выданьне каталёгу выйшла ў 1774 годзе і ўтрымлівала 45 аб’ектаў. Другое выданьне каталёгу, якое пабачыла сьвет у 1781 годзе, утрымлівала 103 аб’екты. Сучасная ягоная вэрсія зьмяшчае 110 аб’ектаў, зь якіх больш за 60 былі адкрыты самім Мэсье.

У гонар Мэсье названы кратэр на Месяцы ў Моры Багацьця й астэроід 7359 Мэсье.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Аматарскія фатаздымкі аб’ектаў Мэсье
* Маратон Мэсье. Паспрабуйце знайсьці як мага больш аб’ектаў Мэсье за адну ноч
* Табліца аб’ектаў Мэсье
* Шарль Мэсье на findagrave.com
* Тлумачэньне каталёгу Мэсье

Катэгорыя:Францускія астраномы
Катэгорыя:Сябры Францускай акадэміі навук
Катэгорыя:Памерлі ў Парыжы
Катэгорыя:Асобы, у гонар якіх названы кратэр на Месяцы
Катэгорыя:Асобы, у гонар якіх названы астэроід
Straż imienia Marii

«**Straż imienia Marii**» — каталіцкі рэлігійны часопіс, заснаваны ў Менску ў 1906 годзе; выдаваўся самае позьняе да 1910 году. Першы польскамоўны часопіс, выдаваны ў гэтым горадзе.

## Абставіны заснаваньня
Да 1905 году на тэрыторыі былой Рэчы Паспалітай, уключанай у склад Расейскай імпэрыі, выданьне польскамоўнай прэсы было забароненае расейскай уладай. Як вынік рэвалюцыі 1905 году адбылася лібэралізацыя права ў гэтай галіне. Царскі загад 24 лістапада 1905 году зьліквідаваў між іншага прэвэнтыўную цэнзуру прэсы, якая выдавалася ў гарадах, а таксама зьлегалізаваў выданьне яе на нацыянальных мовах, у тым ліку польскай. Палякі, якія жылі на гэтых землях, выкарыстоўвалі гэтую магчымасьць перш за ўсё ў Вільні.

У Менску выданьне польскамоўнай прэсы сустракалася зь цяжкасьцямі і развівалася павольна. Прычынай зьяўлялася малая цікавасьць падобнымі ініцыятывамі з боку мясцовых палякаў. Яны аргумэнтавалі, што іх патрэбы выконвае прэса, выдаваная ў Вільні. У гэтых умовах польскамоўныя выданьні ў Менску абмяжоўваліся перш за ўсё календарамі і аднадзёнкамі.

## Часопіс
«Straż imienia Marii» лічыцца першым у гісторыі польскамоўным часопісам, выдаваным у Менску. Яго заснавальнік, кнігар Юзэф Славінскі, атрымаў дазвол на выданьне 28 лістапада 1906 году ад менскага губэрнатара Якуба Эрдэльлі. Рэдактарамі былі па чарзе: ксёндз Францішак Грабоўскі, Юзэф Нарэйка і Юзэф Славінскі. Часопіс займаўся выключна рэлігійнымі тэмамі і распаўсюджваўся толькі сярод сябраў каталіцкай Марыяцкай кангрэгацыі. З-за тэматыкі і абмежаванага кола чытачоў часопіс не паўплываў значна на менскае грамадзтва. Ад красавіка 1910 году пераемнікам «Straży imienia Marii» быў штомесячнік «Gwiazda Zaranna».

## Глядзіце таксама
* Nad Świsłoczą

## Крыніцы

## Літаратура
* Dariusz Tarasiuk: Między nadzieją a niepokojem. Działalność społeczno-kulturalna i polityczna Polaków na wschodniej Białorusi w latach 1905—1918. Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, 2007, s. 211. .

Катэгорыя:Польскія часопісы
Катэгорыя:Гісторыя Менску
Катэгорыя:Палякі на Беларусі
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1906 годзе
Бітва пад Цёлкавам

**Бітва пад Цёлкавым** (22 студзеня 1863 году) — адбылася ў першы дзень Паўстаньня 1863—1864 гадоў.

Атрад паўстанцаў пад кіраўніцтвам Аляксандра Рагалінскага, які кіраваўся з Варшавы ў бок Плоцка сустрэўся каля вёскі *Цёлкава* з атрадам расейскага палка мурамскіх стралкоў, якім кіраваў палкоўнік *Казьлянінаў*. Паўстанцы поўнасьцю зьнішчылі ўсіх расейскіх жаўнераў.

## Крыніцы
* Józef Piłsudski (1913): *22 stycznia 1863*. Poznań: Karol Rzepecki. ст.&nbsp;13-14

Катэгорыя:22 студзеня
Катэгорыя:Падзеі 1863 году
Катэгорыя:Бітвы паўстаньня 1863—1864 гадоў
Джардана Бруна

**Джардана Бруна** (, 1548, Нола, Нэапалітанскае каралеўства — 17 лютага 1600, Рым, Папская дзяржава) — італьянскі манах-дамініканец, філёзаф і паэт, прадстаўнік пантэізму. Зьяўляючыся каталіцкім манахам, Джардана Бруна разьвіваў нэаплятанізм у духу рэнэсанснага натуралізму, спрабаваў даць у гэтым ключы філязофскую інтэрпрэтацыю вучэньня Капэрніка.

Бруна выказваў шэраг здагадак, якія апярэджвалі ягоную эпоху й былі абгрунтаваны толькі наступнымі астранамічнымі адкрыцьцямі: аб тым, што зоркі ёсьць далёкія сонцы, пра існаваньне невядомых у ягоны час плянэт у межах нашай Сонечнай сыстэмы, пра тое, што ў Сусьвеце існуе незьлічоная колькасьць целаў, якія падобны нашаму Сонцу. Бруна ня першы задумваўся пра множнасьці сьветаў і бясконцасьці Сусьвету: да яго такія ідэі належалі антычным атамістам, эпікурэйцам і Мікалаю Кузанскаму.

Бруна быў асуджаны каталіцкай царквой як герэтык і прысуджаны сьвецкімі судовымі ўладамі Рыма да сьмяротнага пакараньня праз спаленьне. У 1889 годзе, амаль праз тры стагодзьдзі, на месцы пакараньня сьмерцю Джардана Бруна быў узьведзены помнік у ягоны гонар.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Сайт прысьвечаны Бруна. Біяграфія, працы на расейскай і італьянскай мовах, артыкулы, выявы.
* Сайт прысьвечаны Джардана Бруна.
* Пратаколы судовай справы Джардана Бруна.
* Джардана Бруна ў філязофскай бібліятэцы Рэнэсансу.
* Джардана Бруна на IMDB.

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Ноле
Катэгорыя:Італьянскія астраномы
Катэгорыя:Італьянскія матэматыкі
Катэгорыя:Памерлі ў Рыме
Катэгорыя:Спаленыя на вогнішчы
Аль-Біруні

**Абу Рэйхан Мухамэд ібн Ахмэд аль-Біруні** (; 4 верасьня 973, Кят, Харэзм — 9 сьнежня 1048, Газьні, суч. Афганістан) — выбітны навуковец з Харэзма, аўтар шматлікіх капітальных працаў па гісторыі, геаграфіі, філялёгіі, астраноміі, матэматыцы, геадэзіі, мінэралёгіі, фармакалёгіі, геалёгіі й іншых навук. Аль-Біруні валодаў амаль усімі навукамі свайго часу. У Эўропе быў вядомы пад ліцінізаваным імём **Альбэроніюс**.

Аль-Біруні лічыцца адным з найвялікшых вучоных Сярэднявечча ісламскай эры. Ён добра разьбіраўся ў фізыцы, матэматыцы, астраноміі й прыродазнаўстве, а таксама праявіў сябе як гісторык, лінгвіст і хранікёр. Ён быў знаёмы з хорэзмскай, фарсі, арабскай, санскрытам і цюркскімі мовамі, а таксама ведаў грэцкую, іўрыт і сырыйскую мовы. Аль-Біруні правёў большую частку свайго жыцьця ў Газьні, у сучасным Аўганістане, і ў 1017 годзе адправіўся на Індыйскі субкантынэнт. Ён стаў самым важным перакладчыкам працаў індыйскіх навукоўцаў на арабскую мову. Ён таксама зрабіў унёсак у навукі аб Зямлі, і лічыцца «бацькам геадэзіі» за яго важны ўнёсак у гэтую галіну, разам зь ягоным значным унёскам у разьвіцьцё геаграфіі.

## Біяграфія
Аль-Біруні нарадзіўся на ўскрайку Кята, сталіцы афрыгідзкай дынастыі Харэзма. Аль-Біруні атрымаў шырокую матэматычную і філязофскую адукацыю. Яго настаўнікам у Кяце быў выбітны матэматык і астраном Ібн Ірак. Пасьля захопу Кяту ў 995 годзе эмірам Гурганджа і пераносу сталіцы Харэзма ў Гургандж аль-Біруні зьехаў у Рэй, дзе працаваў у аль-Гаджандзі. Затым ён працаваў у Гургане пры двары Шамс аль-Малі Кабуса, якому ён каля 1000 году прысьвяціў «Храналёгію», затым вярнуўся ў Харэзм і працаваў у Гурганджэ пры двары харэзмшагаў Алі (997—1009) і Мамуна II. Ад 1017 году, пасьля заваяваньня Харэзма султанам Махмудам Газнэві ён быў вымушаны пераехаць у Газну, дзе працаваў пры двары султана Махмуда і яго пераемнікаў Масуда і Маўдуда. Аль-Біруні ўдзельнічаў у паходах Махмуда ў Індыю, дзе пражыў колькі год і азнаёміўся з ладам індыйскага жыцьця, у тым ліку вучыў санскрыт. У гэты час ён напісаў кнігу «Індыя» (*Kitab ta'rikh al-Hind*); кніга была скончаная каля 1030 году.

Астраноміі аль-Біруні прысьвяціў звыш 45 твораў. Папулярнымі уводзінамі ў астранамічную навуку служыць ягоная «Кніга настаўленьня на розум пачаткам навукі зорак», напісаная ім каля 1029 году й якая дайшла да нас у двух варыянтах: на арабскай мове й на фарсі. Гэтая кніга складаецца з 530 пытаньняў і адказаў па геамэтрыі, арытмэтыцы, астраноміі, геаграфіі, храналёгіі й астралёгіі.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* аль-Біруні на энцыкляпэдыі Іраніка.
* аль-Біруні на сайце The MacTutor History of Mathematics archive.
* Працы аль-Біруні пра Індыю
* Некаторыя з працаў аль-Біруні

Катэгорыя:Пэрсыдзкія астраномы
Катэгорыя:Пэрсыдзкія філёзафы
Катэгорыя:Асобы на марках
Якаў Малайчук

**Я́каў Сямё́навіч Малайчу́к** (15 верасьня 1944, в. Дзераўная Дарагічынскага раёну Берасьцейскай вобласьці — 25 кастрычніка 2015, Пружаны) — беларускі харавы дырыгент, краязнаўца. Заснавальнік адзінага на Беларусі музэю Рыгора Шырмы, які знаходзіцца ў Пружанах.

## Жыцьцяпіс
Нарадзіўся ў в. Дзераўная (цяпер у Дарагічынскім раёне Берасьцейскай вобласьці) ў сялянскай сям’і. Бацька загінуў на вайне ў 1945 року.

У 1961 Якаў скончыў Імянінскую сярэднюю школу і паступіў у Берасьцейскую музычную вучэльню (дырыгенцка-харавое аддзяленьне). На трэцім курсе забраны на вайсковую службу. Скончыў вучэльню ў 1968 року і накіраваны на працу дырэктарам Ружанскай музычнай школы. Тут адразу зладзіў хор, які неўзабаве займеў папулярнасьць па ўсёй Берасьцейшчыне. Адначасна навучаўся ў .

З 10 лютага 1971 — дырэктар Пружанскай музычнай школы. Менавіта ў час ягонага знаходжаньня на пасадзе дырэктара музычная школа ператварылася ў дзіцячую школу мастацтваў, а ў 1978 яна атрымала імя Рыгора Шырмы. У 1982 року пры школе Якуб Сямёнавіч стварыў мэмарыяльны музэй у імя славутага дырыгента. На пасадзе дырэктара працаваў да 15 чэрвеня 2005 року, пасьля — выкладчык гэтай школы.

У 1976 Якаў Малайчук стварыў пры пружанскім Палацы культуры хор, які ўзначальваў да 1992 року. У 2003 узначаліў народны камэрны хор пружанскага Палацу культуры. Хор зьяўляецца дыплямантам разнастайных конкурсаў і фэстаў, выконвае творы беларускіх і замежных кампазытараў, духоўныя сьпевы.

У 1991—1995 гг. — дэпутат Пружанскага гарадзкога выканаўчага камітэту. Адзін з ініцыятараў пераназову вуліцы Леніна ў вуліцу Рыгора Шырмы.

У 1999 року ўзнагароджаны мэдалём Францішка Скарыны за значны асабісты ўнёсак у памнажэньне духоўнага і інтэлектуальнага патэнцыялу.

Пахаваны ў Пружанах на Слабудзкіх могілках.

## Крыніцы і заўвагі

## Літаратура
* 

Катэгорыя:Нарадзіліся 15 верасьня
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1944 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Дарагічынскім раёне
Катэгорыя:Узнагароджаныя мэдалём Францішка Скарыны
Катэгорыя:Асобы Пружанаў
Катэгорыя:Беларускія дырыгенты
Катэгорыя:Памерлі 25 кастрычніка
Катэгорыя:Памерлі ў 2015 годзе
Катэгорыя:Памерлі ў Пружанах
Палацава-паркавы комплекс Дзяконскіх

**Палацава-паркавы комплекс Дзяконскіх:**
* Палацава-паркавы комплекс Дзяконскіх — былая сядзіба Дзяконскіх між вёскамі Каштанаўка і Чахец Пружанскага раёну
* Палацава-паркавы комплекс Дзяконскіх — былая сядзіба Быхаўцаў і Дзяконскіх у вёсцы Магілёўцы Пружанскага раёну
Радзецк

**Ра́дзецк** — вёска ў Пружанскім раёне Берасьцейскай вобласьці. Уваходзіць у склад Велікасельскага сельсавету.

## Мінуўшчына
За расейскім часам — у Котранскай воласьці Пружанскага павету Гарадзенскай губэрні, уласнасьць Шыраевых.

За польскім часам — у гміне Котра Пружанскага павету Палескага ваяводзтва.

## Насельніцтва
* 1999 год — 78 чалавек
* 2010 год — 40 чалавек

## Транспарт
Аўтамабільная дарога  Ліхасельцы — Радзецк.

## Турыстычная інфармацыя
* Каплічка сьв. Мікалая (канец XX стагодзьдзя)

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
*  

Катэгорыя:Населеныя пункты Пружанскага раёну
Катэгорыя:Велікасельскі сельсавет
Асошнікі

**Асо́шнікі** — вёска ў Беларусі, на правым беразе ракі Шчыбы. Уваходзяць у склад Зеляневіцкага сельсавету Пружанскага раёну Берасьцейскай вобласьці. Насельніцтва на 2012 год — 292 чалавекі. Знаходзяцца за 60 км на паўночны ўсход ад Пружанаў, 27 км ад чыгуначнай станцыі Ваўкавыск (лінія Баранавічы — Сьвіслач), на аўтамабільнай дарозе  Ружаны — Лыскаў — Дабучын.

## Назва
Паводле пружанскай гісторыка і краязнаўцы Веры Церахавай, назва вёскі паходзіць ад слова «асочнік», бо паселішча было населенае адмысловай вартай для аховы Белавескай пушчы.

## Гісторыя
У XIX стагодзьдзі Асошнікі ўваходзілі ў склад Лыскаўскай воласьці Ваўкавыскага павету Гарадзенскай губэрні Расейскай імпэрыі, 775 дзесяцін. 

25 сакавіка 1918 году згодна з Трэцяй Устаўной граматай Асошнікі абвяшчаліся часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 году ў адпаведнасьці з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі яны ўвайшлі ў склад Беларускай ССР. Згодна з Рыскай мірнай дамовай 1921 году Асошнікі апынуліся ў складзе міжваеннай Польскай Рэспублікі, у гміне Лыскаў Ваўкавыскага павету Беластоцкага ваяводзтва.

У 1939 годзе Асошнікі ўвайшлі ў склад БССР, з 15 студзеня 1940 у Ружанскім, з 25 сьнежня 1962 у Пружанскім раёнах Берасьцейскай вобласьці (з 8 студзеня да 19 чэрвеня 1954 — Гарадзенскай вобласьці).

На 2003 год у Асошніках было 162 двары, на 2005 год — 158 двароў, на 2012 год — 129 двароў

## Насельніцтва
* XX стагодзьдзе: каля 1901 году — 350 чал.; 1959 год — 452 чал. (перапіс); 1970 год — 652 чал.; 1999 год — 358 чал.
* XXI стагодзьдзе: 2003 год — 370 чал.; 2005 год — 327 чал.; 2010 год — 265 чал.; 2012 год — 292 чал.

## Славутасьці
* Мэмарыяльная калёна (XVIII—XIX стагодзьдзі)
* Курганны могільнік пэрыяду раньняга сярэднявечча (XI стагодзьдзе)

## Асобы
* Пётар Суцько — беларускі журналіст, заслужаны работнік культуры Беларусі

## Крыніцы

## Літаратура
* 

## Вонкавыя спасылкі
* 
* Асошнікі на «Глобусе Беларусі»

Катэгорыя:Населеныя пункты Пружанскага раёну
Катэгорыя:Зеляневіцкі сельсавет
Котра (неадназначнасьць)

Назву **Котра** маюць:

## Населеныя пункты
### [[Беларусь]]
* Котра — вёска ў Пружанскім раёне Берасьцейскай вобласьці
* Котра — вёска ў Гарадзенскім раёне Гарадзенскай вобласьці

## Гідронімы
* Котра — рака
Котра (Берасьцейская вобласьць)

**Ко́тра** — вёска ў Пружанскім раёне Берасьцейскай вобласьці. Уваходзіць у склад Мокраўскага сельсавету. Знаходзіцца за 18 км на поўнач ад Пружанаў, 30 км ад чыгуначнай станцыі Аранчыцы на лініі Баранавічы — Берасьце.

## Мінуўшчына
За расейскім часам — сядзіба воласьці Пружанскага павету Гарадзенскай губэрні. 12 дымоў, 183 мяшканцы. Праваслаўная парафія шарашоўскага дабрачыньня, школа. Паводле перапісу 1897 року 206 жыхароў, 31 двор, народная вучэльня, валасное праўленьне, хлебазапасная крама, 2 царквы.

За польскім часам — цэнтар гміны ў Пружанскім павеце Палескага ваяводзтва. У 1921 року 127 жыхароў, 21 двор.

Зь верасьня 1939 року ў складзе БССР, з 15 студзеня 1940 у Шарашоўскім раёне Берасьцейскай вобласьці, да 1954 — цэнтар сельсавету. У 2003 року 63 жыхары, 39 двароў.

## Насельніцтва
* 1999 год — 91 жыхар
* 2005 год — 57 жыхароў, 38 двароў
* 2010 год — 43 жыхары

## Транспарт
Аўтамабільныя дарогі  Сьвіслач — Поразаў — Пружаны і  Пружаны — Клепачы — Котра.

## Турыстычная інфармацыя
### Страчаная спадчына
* Храм Усьпеньня Найсьвяцейшай Багародзіцы (1773). Зьнішчаны ў Другую сусьветную вайну, напрыканцы 50-х рокаў разабраны.
* Праваслаўная капліца (1883)

## Крыніцы

## Літаратура
* 

## Вонкавыя спасылкі
* Надвор’е ў Котры

Катэгорыя:Мокраўскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Пружанскага раёну
Квазар

**Кваза́р** () — надзвычай магутнае і далёкае актыўнае ядро галяктыкі. Квазары ёсьць аднымі з найярчэйшых аб’ектаў у Сусьвеце — іх магутнасьць часам у дзясяткі й сотні разоў перавышае агульную магутнасьць усіх зорак галяктык, падобных да нашай. Сьляды бацькоўскіх галяктык вакол квазараў (прычым, далёка ня ўсіх) былі выяўленыя пазьней. У першую чаргу квазары былі апазнаныя як аб’екты зь вялікім чырвоным зрушэньнем, якія маюць электрамагнітнае выпраменьваньне (у тым ліку радыёхвалі і бачнае сьвятло) і настолькі малыя кутавыя памеры, што на працягу некалькіх гадоў пасьля адкрыцьця не было магчымым адрозьніць іх ад «кропкавых крыніц» — зорак (наадварот, працяглыя крыніцы болей адпавядаюць галяктыкам).

## Этымалёгія
Ангельскі тэрмін  утвораны ад словаў  («квазізорны», падобны да зоркі) і  («радыёкрыніца») і літаральна перакладаецца як «квазізорная радыёкрыніца».

## Глядзіце таксама
* Мікраквазар
* Гама-усплёск
* Квазаг

## Крыніцы

Катэгорыя:Актыўныя галяктыкі
Катэгорыя:Касмалёгія
Мэтэарыт

**Мэтэарыт** — малое цела Сонечнай сыстэмы, якое трапіла на Зямлю зь міжплянэтнай прасторы, частка мэтэарытнага цела, якое не пасьпела згарэць у атмасфэры.

Масы мэтэарытаў — ад долі грама да дзясяткаў тон. Самы буйны мэтэарыт Гоба (маса каля 60 т) знойдзены на поўдні Афрыкі.

Адрозьніваюць мэтэрыты: каменныя (92% агульнай колькасьці), жалезныя (6%) і жалеза-каменныя (2%).

На Беларусі вядомыя 5 мэтэарытаў: Брагін, Грэск, Жмень, Забродзьдзе, Чорны Бор.

## Вонкавыя спасылкі
Ёган Гале

**Ёган Готфрыд Гале** (, 9 чэрвеня 1812, Радыс — 10 ліпеня 1910, Патсдам) — выбітны нямецкі астраном, які адкрыў новую плянэту Нэптун.

## Біяграфія
Скончыў Бэрлінскі ўнівэрсытэт, з 1835 пачаў працаваць памочнікам Ёгана Фрыдрыха Энке ў Бэрлінскай абсэрваторыі. З 1851 па 1897 гады быў дырэктарам абсэрваторыі й прафэсарам унівэрсытэта ў Брэславе (зараз Уроцлаў).

У 1872 годзе ўпершыню прапанаваў вызначаць паралякс Сонца паводле назіраньняў малых плянэт падчас іхніх супрацьстаяньняў. У гэтым жа годзе пры назіраньні малой плянэты Фоксі (№ 25) вывеў паралякс Сонца 8,87".

На працягу свайго жыцьця ён вывучаў камэты, і ў 1894 годзе, з дапамогай свайго сына Андрэаса Гале, ён выдаў табліцу-агляд з элемэнтамі арбітаў 178 камэт. Сам ён выявіў 3 камэты на працягу кароткага прамежку: з 2 сьнежня 1839 году да 6 сакавіка 1840 году. У 1872 годзе ўсталяваў тоеснасьць мэтэорнага патоку Андромэдыдаў зь камэтай Біелы. У 1843 годзе выявіў унутранае колца Сатурна.

23 верасьня 1846 году атрымаў ліст ад Урбэна Левэр’е з просьбай правесьці пошук заўранавай плянэты па вылічаным іхным каардынатам. У той жа вечар Гале адшукаў новую плянэту, якая атрымала пазьней назоў Нэптун. У ягоны гонар названыя кратэры на Месяцы й Марсе, колца Нэптуна й астэроід № 2097 (Гале 2097).

## Вонкавыя спасылкі

* Ёган Готфрыд Гале. Біяграфічны каталёг.

Катэгорыя:Нарадзіліся 9 чэрвеня
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1812 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Радысе
Катэгорыя:Памерлі 10 ліпеня
Катэгорыя:Памерлі ў 1910 годзе
Катэгорыя:Памерлі ў Патсдаме
Катэгорыя:Нямецкія астраномы
Гоба (мэтэарыт)

**Гоба** — найбуйнейшы сярод знойдзеных мэтэарытаў. Гэты жалезісты мэтэарыт масай 60 тон і аб’ёмам 9 м³ быў знойдзены ў Намібіі ў 1920. Мэтэарыт упаў прыкладна 80 тыс. гадоў таму.

## Знаходка мэтэарыта

Гэты жалезісты мэтэарыт вагой у 60 тон і аб’ёмам у 9 м³ быў знойдзены ў Намібіі ў 1920 каля Гротфантэйна. Назву сваё атрымаў ад Hoba West Farm, дзе, уласна, яго і выявіў ўладальнік фэрмы. Паводле яго словаў, ён натыкнуўся на мэтэарыт, калі араў адно з сваіх палёў.

## Агульныя зьвесткі

Мэтэарыт упаў прыкладна 80 тыс. гадоў таму. Знойдзены быў выпадкова, таму што не засталося ні кратэра, ні іншых сьлядоў падзеньня. Мабыць, атмасфэра замарудзіла падзеньне мэтэарыта, і вялікіх выкідаў энэргіі не адбылося. Мэтэарыт таксама цікавы тым, што мае параўнальна гладкую і плоскую паверхню.

Мэтэарыт Гоба ўяўляе сабой шчыльнае мэталічнае цела памерамі 2,7×2,7×0,9 мэтраў, на 84% складаецца з жалеза і на 16% — зь нікелю зь невялікім дамешкам кобальту. Зьверху мэтэарыт пакрыты гідраксідамі жалеза. У пляне крышталічнай будовы Гоба ўяўляе сабой багаты нікелем атаксіт.

## Ахова мэтэарыта

У 1920 годзе маса мэтэарыта складала 66 тон, але эрозія, навуковыя дасьледаваньні і вандалізм зрабілі сваю справу — мэтэарыт «схуднеў» да 60-ці тон. Гэта заахвоціла ўрад тагачаснай Паўднёва-Заходняй Афрыкі у сакавіку 1955 абвясьціць мэтэарыт нацыянальным помнікам, каб ахаваць ад замахаў вандалаў.

У 1985 годзе Rossing Uranium Ltd. вылучыла ўраду Паўднёва-Заходняй Афрыкі сродкі для ўзмацненьня мер па ахове мэтэарыта ад вандалаў. У 1987 ўладальнік фермы Hoba West ахвяраваў мэтэарыт і зямлю, на якой ён знаходзіцца, дзяржаве. Пасьля гэтага ўрад у гэтым месцы адкрыў турыстычны цэнтар. Кожны год на мэтэарыт прыязджаюць паглядзець тысячы турыстаў. Акты вандалізму прыпыніліся.

## Вонкавыя спасылкі

Гоба
Індэксны каталёг

**Індэксны каталёг**, **Індэксны каталёг туманнасьцяў**, або **Індэксны каталёг туманнасьцяў і зорак** () — каталёг галяктык, туманнасьцяў і зорных скупнасьцяў, які зьяўляецца дадаткам да Новага агульнага каталёгу (NGC).

Дадатковы каталёг IC-I, складзены з 1529 аб’ектаў Джонам Людвігам Эмілем Дрэерам, зьявіўся ў 1895 годзе. Другі дадатак, IC-II, на 5386 аб’ектаў, быў апублікаваны ім жа ў 1908 годзе; колькасьць аб’ектаў дасягнула .

У каталёгу IC-I апублікаваныя аб’екты, выяўленыя візуальна паміж 1888 і 1894 гадамі. У каталёгу IC-II — аб’екты, выяўленыя паміж 1895 і 1907 гадамі. 1400 гэтых аб’ектаў былі выяўленыя візуальна вялікімі тэлескопамі, але большасьць была знойдзеная фатаграфічна. Большасьць аб’ектаў IC зьяўляюцца вельмі аддаленымі і слабымі. Некаторыя зь іх надзвычай складана або ўвогуле немагчыма выявіць візуальна.

## Глядзіце таксама
* Каталёг Гэнры Дрэйпэра
* Новы агульны каталёг
* Каталёг Мэсье

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Індэксны каталёг

Катэгорыя:Астранамічныя каталёгі
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1895 годзе
Балід

**Балі́д** (; ад *βολίς* — «кідальная дзіда») — мэтэор яркасьцю ня менш за −4m (больш яркі за плянэту Вэнэру), альбо мае прыкметныя вуглавыя памеры. Міжнародны астранамічны зьвяз не вызначае афіцыйна паняцьця «балід».

Траекторыі палёту балідаў звычайна гіпэрбалічныя. Пры заходзе ў атмасфэру Зямлі баліды пакідаюць сьлед (хвост) з пылу ды іянізаваных газаў. Ад баліда могуць аддзяліцца і ўпасьці на Зямлю мэтэарыты. Палёт можа суправаджацца гукам; магчымае парушэньне радыёсувязі.

Буйныя баліды можна назіраць удзень. Адным з найбуйнейшых балідаў зьяўляецца Бэнэша. Яго сьвяцільнасьць дасягала −21m зорнай велічыні (для параўнаньня: бляск Месяца прыкладна −13m, Сонца −26m). Для назіраньня за балідамі былі створаныя балідныя сеткі ў ЗША, Канадзе і Эўропе.

## Прыклады
* 19 сакавіка 1718 году Галей назіраў пралёт баліда дыямэтрам 2,5 вёрст на вышыні 476 вёрст (вымярэньні Галея), які «зіхцеў, як Сонца»

## Крыніцы

Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты
Катэгорыя:Астранамічныя зьявы
Катэгорыя:Назіральная астраномія
Катэгорыя:Плянэталёгія
Васіль Гарустовіч

**Васі́ль Іо́сіфавіч Гарусто́віч** (26 лютага 1914, Адэса — 15 сакавіка 1987, Пружаны) — лекар, хірург пружанскай цэнтральнай больніцы, які правёў больш за 20 000 апэрацыяў.

## Жыцьцяпіс
Нарадзіўся 26 лютага 1914 ў Адэсе, куды ягоныя бацькі выехалі на пачатку XX стагодзьдзя ў пошуках лепшае долі. Перад самай вайной сям’я вярнулася ў родную вёску Табарыскі Сухопальскай воласьці. У сям’і было восем дзяцей.

Васіль атрымаў хатнюю адукацыю, а ў 1928 року паступіў у 5 клясу Шарашоўскай агульнаадукацыйнай гімназіі. Скончыўшы 7-ю клясу, вырашыў паступаць у Пружанскую сэмінарыю, аднак плата за навучаньне аказалася вельмі вялікай (500 злотых), таму працягнуў навучаньне ў 5-й клясе Пружанскай вышэйшай гімназіі (тут навучаньне каштавала 135 злотых). Адначасна падпрацоўваў рэпэтытарствам, вырабамі з лазы, каб аплочваць навучаньне і малодшага брата.

Скончыўшы гімназію ў 1935, працаваў настаўнікам да 1937 року, пасьля паступіў на мэдычны факультэт унівэрсытэту імя Стэфана Баторыя (Вільня). Да прыходу Саветаў пасьпеў скончыць два курсы, пасьля працягнуў вучобу ў Львоўскім мэдычным інстытуце (1939—41). Вайна спаткала яго падчас праходжаньня практыкі ў г. Віжніца (Украіна). Вярнуўшыся на радзіму, даведаўся, што ягоная родная вёска Табарыскі спаленая нацыстамі, а бацькі аселі ў Пружанах. Тут Васіль пачаў працаваць лябарантам у больніцы, а ў 1942 року паступіў на пяты курс мэдычнага факультэту Кёнігзбэрскага ўнівэрсытэту і праз рок атрымаў дыплём урача-хірурга. У гэтым самым року пачаў працаваць у Пружанскай больніцы.

Пасьля прыходу Саветаў у ліпені 1944 року прызначаны загаднікам хірургічнага аддзяленьня, з 1945 року — галоўны ўрач больніцы, пазьней паліклінікі. Аднак потым савецкія ўлады адмовіліся прызнаць ягоны нямецкі дыплём, пагражалі адхіленьнем ад працы. У 1949 року Васіль Гарустовіч быў залічаны на пяты курс Менскага мэдычнага інстытуту, які скончыў у наступным року, атрымаўшы другі дыплём. Вярнуўся на працу ў Пружанскую больніцу, у 1951—1973 — загаднік хірургічнага аддзяленьня, у 1973—1985 — урач-хірург.

Карыстаўся вялізным аўтарытэтам жыхароў, стаў знакамітым хірургам, адным зь першых атрымаў першую атэстацыйную катэгорыю. Праз усё жыцьцё пранёс пашану і любоў да роднай мовы, ахвотна ёю карыстаўся, любіў сьпяваць беларускія песьні. Меў двух сыноў, адзін зь якіх, доктар, памёр заўчасна. Бацька паставіў на ягонай магіле гранітны помнік зь беларускамоўным надпісам — адзін зь нямногіх падобных на пружанскіх могілках:

Памёр у 1987 року.

## Публікацыі
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Узнагароды
* Значык «Выдатнік аховы здароўя БССР» (1969)

## Крыніцы і заўвагі

## Літаратура
* 
* 

Катэгорыя:Нарадзіліся 26 лютага
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1914 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Адэсе
Катэгорыя:Беларускія лекары
Катэгорыя:Беларускія хірургі
Катэгорыя:Навучэнцы гімназіі імя Адама Міцкевіча (Пружаны)
Катэгорыя:Памерлі 15 сакавіка
Катэгорыя:Памерлі ў 1987 годзе
Катэгорыя:Памерлі ў Пружанах
Крыстыян Гюйгэнс

**Крыстыян Гюйгэнс** (; 14 красавіка 1629, Гаага — 8 ліпеня 1695, там жа) — нідэрляндзкі мэханік, фізык, матэматык, астраном і вынаходнік.

## Біяграфія
Гюйгэнс нарадзіўся ў Гаазе. Ягоны бацька, Канстантэйн Гюйгэнс, тайны саветнік прынцаў Аранскіх, быў выдатным літаратарам, які атрымаў таксама добрую навуковую адукацыю. Малады Гюйгэнс вывучаў права і матэматыку ў Лейдэнскім унівэрсытэце, затым вырашыў прысьвяціць сябе навуцы. У 1651 годзе была апублікаваная праца «Разважаньні пра квадратуру гіпэрбалы, эліпса і круга».

Разам з братам ён удасканаліў тэлескоп, давёўшы яго да 92-кратнага павелічэньня, і пачаў вывучэньне неба. Першую вядомасьць Гюйгэнс спазнаў, калі ён адкрыў кольцы Сатурна (Галілей таксама бачыў іх, але ня змог зразумець, што гэта такое) і спадарожнік гэтай плянэты, Тытан.

У 1657 годзе Гюйгэнс атрымаў галяндзкі патэнт на канструкцыю ківачовага гадзіньніка. У апошнія гады жыцьця гэты мэханізм намагаўся стварыць Галілей, але яму перашкодзіла прагрэсуючая сьлепата. Гадзіньнік Гюйгэнса рэальна працаваў і забясьпечваў выдатную для таго часу дакладнасьць ходу. Цэнтральным элемэнтам канструкцыі быў вынайдзены Гюйгэнсам якар, які пэрыядычна падпіхваў ківач і падтрымліваў незгасальныя ваганьні. Сканструяваныя Гюйгэнсам дакладныя і танныя ківачовыя гадзіньнікі хутка атрымалі шырокі распаўсюд па ўсім сьвеце.

У 1665 годзе па запрашэньні Жана-Батыста Кальбэра асеў у Парыжы і быў залічаны ў сябры Францускай акадэміі навук. У 1666 годзе на прапанову Кальбэра Крыстыян Гюйгэнс стаў яе першым прэзыдэнтам. Гюйгэнс кіраваў Акадэміяй 15 гадоў.

У 1673 годзе пад назвай «Ківачовы гадзіньнік» выйшла выключна зьмястоўная праца па кінэматыцы паскоранага руху. Гэтая кніга была настольнай у Ньютана, які скончыў пачатае Галілеем і працягнутае Гюйгэнсам складаньне фундамэнта мэханікі

У сувязі з хуткім скасаваньнем Нанцкага эдыкта ў 1681 годзе Гюйгэнс, ня маючы жаданьня пераходзіць у каталіцызм, вярнуўся ў Галяндыю, дзе працягнуў свае навуковыя дасьледваньні.

## Ушанаваньне памяці
У гонар Гюйгэнса былі названыя:
* кратэр на Месяцы,
* гара *Mons Huygens* на Месяцы,
* кратэр на Марсе,
* астэроід *2801 Huygens*,
* эўрапейскі касьмічны зонд, які дасягнуў Тытана,
* лябараторыя ў Лейдэнскім унівэрсытэце ў Нідэрляндах.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Астраномы
Катэгорыя:Асобы, у гонар якіх названы астэроід
Дукла Банская Быстрыца

«**Ду́кла**» () — славацкі футбольны клюб з гораду Банскай Быстрыцы. Заснаваны ў 1965 годзе, расфармаваны ў 2017 годзе, але адноўлены празь нейкі час. Двухразовы ўладальнік Кубка Славаччыны (1981, 2005).

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Банска Быстрыца
Катэгорыя:1965 год у Славаччыне
Катэгорыя:Футбольныя клюбы, заснаваныя ў 1965 годзе
Катэгорыя:Ліпень 1965 году
Казімер Пацэвіч

**Казі́мер Пацэ́віч** (; 22 лістапада 1895, Пружана Гарадзенскай губэрні, Расейская імпэрыя — 15 жніўня 1974, Пэнлі, Уэльс, Вялікабрытанія) — афіцэр кавалерыі войска Польскага, мастак.

## Жыцьцяпіс
Сын Аўгустына Пацэвіча і Соф’і з Галоўняў. Навучаўся ў гарадзенскай гімназіі, пасьля яе закрыцьця скончыў гандлёвую школу ў Берасьці і працягнуў навучаньне ў Гандлёвым інстытуце ў Маскве.

У 1916 годзе мабілізаваны ў артылерыйскія войскі. У 1917 скончыў  ў Петраградзе. У студзені 1918 року далучыўся да , дзе служыў афіцэрам 2-й брыгады артылерыі. Калі корпус расфармавалі, быў камэндантам выведнага аддзелу Польскай вайсковай арганізацыі ва Ўкраіне.

Зь лістапада 1918 — у . У 1920 годзе атрымаў званьне паручніка. Ваяваў ва Ўкраіне і на летувіскім фронце. З 1921 служыў у 5-й дывізіі коннай артылерыі, дзе атрымаў званьне капітана.

29 чэрвеня 1922 року ажаніўся з Соф’яй з Голубаў.

Да 1924 навучаўся ў кракаўскай  пад кіраўніцтвам , а з 1924 — знанага кракаўскага мастака Юзэфа Панкевіча.

У 1925 быў пераведзены ў вайсковую рэзэрву на 12 месяцаў, але на службу ўжо не вярнуўся. У сьнежні 1925 выехаў зь іншымі вучнямі Панкевіча ў Парыж дзеля працягу навучаньня, але ў 1927 з прычыны хваробы жонкі вярнуўся дахаты. Ад 1930 зноўку жыў у Парыжы, падтрымліваючы стасункі з Панкевічам. Удзельнічаў у выставах «Парыскае групы польскіх плястыкаў» і ў індывідуальных выставах, у Амстэрдаме.

Другая сусьветная вайна спаткала сям’ю Пацэвічаў у Парыжы, адкуль у 1940 року яны пераехалі ў Вялікабрытанію. Выканаў тут 30 каляровых плякатаў для альбому «Польскія ўзброеныя сілы цягам стагодзьдзяў», выдадзены ў 1944 року. Выкладаў у мастацкай школе ў Рэдынгу, працягваў маляваць і выстаўляцца ў галерэях.

Казімер памёр 15 жніўня 1974 у  ў Пэнлі (Ўэйлз). Пахаваны на могілках у лёнданскім прадмесьці Ганэрзбэры.

Па ягонай сьмерці жонка ахвяравала вялікую частку твораў мастака розным польскім музэям. У 1988 року Нацыянальны музэй у Варшаве перадаў творы Пацэвіча са сваіх збораў  ў Седльцах. Цяпер гэты музэй зьмяшчае найвялікшую калекцыю карцінаў мастака ў Польшчы — больш за 70 карцінаў алеем.

## Сям’я
* Бацькі — Аўгустын і Сафія Пацэвічы.
* Сястра — Гелена Пацэвіч (1901—1984).
* Жонка Сафія (у дзявоцтве Голуб; 1895 — 20 сакавіка 1979) — географ, лыжніца, чэмпіёнка Польшчы сярод жанчын (1920).

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Біяграфія на бачыне Рэгіянальнага музэю ў Седльцах

Катэгорыя:Афіцэры Другой Рэчы Паспалітай
Катэгорыя:Польскія мастакі
Кніга рэкордаў Гінэса

**Кні́га рэко́рдаў Гі́нэса** () — штогадовы зборнік сусьветных рэкордаў, дасягненьняў чалавека, жывёлаў і прыродных велічынь. Артыкулы ў кнізе разьмешчаны тэматычна. Упершыню яна была апублікаваная ў 1955 годзе на замову ірляндзкай броварнай кампаніі «Гінэс».

## Гісторыя
Напачатку кніга выдавалася як салідны даведнік, але зь цягам часу ў яе сталі ўключацца таксама экстравагантныя дасягненьні. За першыя некалькі месяцаў было прададзена больш за 5000 асобнікаў. А да 1956 аб’ём продажаў пераваліў за адзнаку ў 5 млн асобнікаў.

На цяперашні момант выдаецца больш чым у 100 краінах сьвету, на больш чым 23 мовах. У 2005 годзе выйшла юбілейнае, 50-е выданьне дадзенага зборніку.

## Беларусь
У Беларусі шматкроць ставіў рэкорды і трапляў кнігу рэкордаў у Гінэса магілёвец Аляксандар Бендзікаў.

## Крыніцы

## Літаратура
* 

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт «Кнігі рэкордаў Гінэса»
Часовая менская газэта

**Часовая менская газэта** () — беларуская штотыднёвая легальная газэта. Выдавалася ў Менску ў пэрыяд 18(1).7.1812 — 25(8).10.1812, падчас акупацыі Менску Напалеонам Банапартам. Першая газэта, якая была выдадзена ў Менску. Выйшла 25 нумароў. Друкавалася па-польску ў Менскай губэрнскай друкарні. Разавы тыраж нумару невядомы.

## Гісторыя
Газэта была заснавана праз 10 дзён пасьля ўваходу Напалеонаўскай арміі ў Менск (18 ліпеня 1812 году па старым стылі). Газэта распавядае пра падтрыманьне парадку ў горадзе, пра тое, як быў уладкаваны побыт мясцовых жыхароў, пра грашовыя і рэчавыя ахвяраваньні, якія былі сабраныя мінчанамі для дапамогі «францускай арміі-вызваліцельніцы», пра справы напалеонаўскіх войскаў у вайне супраць Расейскай Імпэрыі.

Газэта ўтрымлівае шмат невядомых фактаў і прозьвішчаў мясцовых людзей, якія змагаліся на баку Напалеона ці падтрымлівалі Напалеонаўскую армію грашыма ці сродкамі. Цытата з 25 нумару:

Таксама ў газэце прыводзяцца імёны 20 жыхароў тэрыторыі сучаснай Беларусі, якія былі ўзнагароджаны вышэйшай узнагародай Францыі — ордэнам Ганаровага легіёну. Многія з гэтых імёнаў былі б невядомыя без гэтай газэты.

Пасьля адступленьня частак Напалеона з Менску газэта была ліквідаваная.

Упершыню пасьля 1812 году газэта была заўважаная ў 1909 годзе. У пэрыядычным выданьні Рускага гістарычнага таварыства амаль усе нумары былі выкладзеныя на рускай мове, але скарочана. Матэрыялы былі названыя самастойнай гістарычная крыніцай, якая «впервые выступает как документ, дающий обширный материал для исследования политической, общественной и бытовой жизни прошлого».

У 1910 годзе, пры выданьні кнігі «Отечественная война и Русское общество» (Москва, 1910—1912, Т. 1-7) гэтыя ж нумары былі крыху дапоўненыя і перавыдадзеныя.

Да 2000 году Нацыянальная бібліятэка Беларусі ня мела аніводнага экзэмпляру «Часовай Менскай Газэты». У 2000 годзе дырэктар Цэнтру напалеонаўскіх дасьледаваньняў (Францыя, Парыж), прафэсар Фэрнан Бакур памяняў ксэракопіі гэтай газэты на ксэракопіі некаторых рукапісаў часоў Напалеону.

## Крыніцы

Катэгорыя:Зьявіліся ў 1812 годзе
Катэгорыя:Гісторыя Менску
Катэгорыя:Беларускія газэты
Катэгорыя:Расейска-француская вайна 1812 году
Катэгорыя:Газэты на польскай мове
Пескі (Пружанскі раён)

**Пе́скі** — вёска ў Пружанскім раёне Берасьцейскай вобласьці. Уваходзіць у склад Мокраўскага сельсавету.

## Мінуўшчына
За расейскім часам — у Котранскай воласьці Пружанскага павету Гарадзенскай губэрні.

За польскім часам — у гміне Котра Пружанскага павету Палескага ваяводзтва.

## Насельніцтва
* 1999 год — 26 чалавек
* 2010 год — 20 чалавек

## Крыніцы

Катэгорыя:Мокраўскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Пружанскага раёну
Царква Сьвятых апосталаў Пятра і Паўла (Мокрае)

**Царква́ сьвяты́х апо́сталаў Пятра́ й Па́ўла** — праваслаўная царква ў вёсцы Мокрае Пружанскага раёну Берасьцейскай вобласьці. Помнік архітэктуры рэтраспэктыўна-рускага стылю, ахоўваецца дзяржавай.

## Мінуўшчына
Асьвечаная 3 чэрвеня 1873 року сьвятаром пружанскага дабрачыньня Мікалаем Жуковічам у імя Сьвятых першавярхоўных апосталаў Пятра і Паўла.

## Архітэктура
Храм мае прадольна-восевую кампазыцыю, якая ўключае ў сябе званіцу, трапэзную, асноўны аб’ём і апсыду. Званіца трохярусная з цыбулінавай галавой на васьмігранным барабане. На даху асноўнага аб’ёму такі самы васьмігранны барабан з цыбулепадобным купалам.

## Вонкавыя спасылкі

* 
* 

Мокрае
Мокрае
Катэгорыя:Псэўдарускія збудаваньні Беларусі
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1873 годзе
Ружанскае гета

**Ружа́нскае ге́та** — жыдоўскае гета ў Ружанах, створанае нацыстамі ў пэрыяд акупацыі Беларусі.

На пачатку XX стагодзьдзя з 5000 насельнікаў Ружанаў 4000 складалі жыды. Яны жылі ў цэнтры мястэчка ў камяніцах, займаліся вырабам тавараў на продаж, пашывам адзежы, абутку, гандлем; трымалі некалькі гарбарняў. Беларусы ж жылі на «канцах» (ускраінах) і займаліся пераважна сельскай гаспадаркай. Акрамя таго, жыды здаўна насялялі суседнія вёскі Паўлава і Канстанцінава.

З пачаткам нямецкай акупацыі Польшчы ў Ружаны прыбылі яшчэ прыкладна 1500 жыдоў-уцекачоў зь Беластоку, Варшавы ды іншых местаў, акупаваных нацыстамі.

24 чэрвеня нацысцкімі войскамі ўвайшлі ў Ружаны, нязначная частка жыдоўскай моладзі пасьпела пакінуць мястэчка з адыходам савецкіх войскаў. Сынагогі адразу ж былі зачыненыя (драўляныя — разбураныя) і пачаліся рабаваньні жыдоўскага насельніцтва. У ліпені на ружанскіх жыдоў была накладзеная кантрыбуцыя ў памеры 10 кг золата і 20 кг срэбра, былі ўведзеныя шматлікія абмежаваньні, у тым ліку абавязак насіць на правым рукаве белую павязку з надпісам «jude». 12 ліпеня немцы забілі 12 прадстаўнікоў жыдоўскай інтэлігенцыі; 14 ліпеня — яшчэ 17 жыдоў (сярод іх 3 жанчыны) і аднаго паляка па абвінавачаньні ў тым, што яны камуністы.

Для кантролю выкананьня ўласных загадаў немцы стварылі юдэнрат, першым абавязкам якога стала рэгістрацыя жыдоўскага насельніцтва. Кіраўніком юдэнрату стаў 75-гадовы лідэр грамады Эпштайн.

У пачатку кастрычніка 1941 року, неўзабаве пасьля Ём-Кіпуру, было створанае гета, куды перасялілі таксама жыдоў з суседніх вёсак Паўлава і Канстанцінава. Гета не было агароджанае і не ахоўвалася, аднак ягоныя межы было забаронена пакідаць, а зь дзявятай гадзіны вечара дзейнічала камэнданцкая гадзіна, за парушэньне якое каралі сьмерцю. Насельнікаў гета выкарыстоўвалі для прымусовае працы па капаньні траншэяў, рамонце дарог, будынкаў.

2 лістапада 1942 року нямецкія падразьдзяленьні супольна з атрадамі беларускай паліцыі акружылі гета, ягоных насельнікаў пагналі пешкі ў Ваўкавыск. Частка зь іх была расстраляная яшчэ ў дарозе — тыя, хто ня мог працягваць шлях (збольшага старыя, хворыя і дзеці). Напрыканцы лістапада астатнія былі дэпартаваныя ў лягер сьмерці Трэблінка.

Некалькі дзясяткаў маладых жыдоў пасьпелі ўцячы падчас ліквідацыі гета, аднак пазьней былі спайманыя і расстраляныя. Выратаваліся толькі тры-чатыры чалавекі.

На братэрскай магіле жыдоў і савецкіх ваеннапалонных у Ружанах, у якой пахаваныя 3000—4000 чалавек, у 1965 року ўсталяваны абэліск.

## Крыніцы і заўвагі

Катэгорыя:Гісторыя Пружанскага раёну
Катэгорыя:Гета ў пэрыяд Другой сусьветнай вайны
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1941 годзе
Катэгорыя:Зьніклі ў 1942 годзе
Мольдэ (футбольны клюб)

«**Мо́льдэ**» () — нарвэскі футбольны клюб з гораду Мольдэ. Заснаваны ў 1911 годзе. Пяціразовы чэмпіён Нарвэгіі (2011, 2012, 2014, 2019, 2022), шасьціразовы ўладальнік Кубка Нарвэгіі (1994, 2005, 2013, 2014, 2022, 2023).

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Мольдэ