open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Мо Фара

**Махамэд «Мо» Фара** (, ; нарадзіўся 23 сакавіка 1983 году, Магадышу, Самалі) — колішні брытанскі лёгкаатлет самалійскага паходжаньня, бягун на сярэднія й дальнія дыстанцыі, трохразовы алімпійскі чэмпіён 2012 і 2016 гадоў. Чэмпіён сьвету й шматразовы чэмпіён Эўропы ў безе на дальнія дыстанцыі.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт
* Профіль на IAAF

Катэгорыя:Ангельцы афрыканскага паходжаньня
Катэгорыя:Брытанскія бегуны на сярэднія дыстанцыі
Катэгорыя:Брытанскія бегуны на доўгія дыстанцыі
Катэгорыя:Брытанскія лёгкаатлеты і лёгкаатлеткі на Алімпійскіх гульнях
Катэгорыя:Лёгкаатлеты і лёгкаатлеткі на летніх Алімпійскіх гульнях 2008 году
Катэгорыя:Лёгкаатлеты і лёгкаатлеткі на летніх Алімпійскіх гульнях 2012 году
Катэгорыя:Лёгкаатлеты і лёгкаатлеткі на летніх Алімпійскіх гульнях 2016 году
Катэгорыя:Чэмпіёны летніх Алімпійскіх гульняў 2012 году
Катэгорыя:Чэмпіёны летніх Алімпійскіх гульняў 2016 году
Самарская Лука

**Самарская Лука** — самая вялікая, значна выяўленая й вядомая лукавіна ракі Волгі, у ніжняй ейнай плыні паміж вёскай Вусолье й горадам Сызрань. Абмываецца водамі ракі Вусы, Куйбышаўскага й Саратаўскага вадасховішчаў, а, таксама, абгінае Жыгулёўскае ўзвышша.

У раёне вёскі Перавалокі знаходзіцца вузкі пярэсмык шырынёй у 2 км паміж Усінскім залівам і Саратаўскім вадасховішчам, які падзяляе паўвостраў на дзьве часткі: усходнюю (Вялікую Самарскую Луку) і меншую заходнюю (Малую), пераходную ў правы бераг Волгі.

Даўжыня берагавой лініі ўсёй Самарскай Лукі прыкладна ацэньваецца паводле адлегласьці паміж Вусольем і Сызраньню па фарватэры Волгі й складае 230 км, зь якіх 20 км знаходзіцца ў межах Куйбышаўскага вадасховішча. Максымальныя вышыні прымеркаваны да Жыгулёўскіх гораў.

## Вонкавыя спасылкі
* Самарская Лука
* Фатаздымкі Самарскай Лукі

Катэгорыя:Волга
Катэгорыя:Лукавіны
Лукавіна

**Лукаві́на** — участак зьвілістага рэчышча вадацёку паміж дзьвюма сумежнымі пунктамі перагіну ягонай восевай лініі.

Лукавіны рэк утвараюцца як пры мэандраваньні, гэтак і паводле іншых прычынаў: геалягічных, геамарфалягічных і іншых. Калі пры мэандраваньні лукавіны маюць чыньнік стварэньня заканамернае плянавае разьвіцьцё рэчышча, гэта значыць *працэс мэандраваньня*, то ў гэтым выпадку тэрмін лукавіна й мэандраваньне практычна ідэнтычныя.

## Глядзіце таксама
* Мэандр рачны
* Рэчышчавыя працэсы
* Самарская Лука

## Літаратура
* Попов И. В. О формах перемещения речных излучин // Труды ГГИ, вып. 56 (110), 1956, с. 36—57.
* Гендельман М. М. О формах речных излучин // Сборник работ по гидрологии, № 17, 1982, с. 197—207.
* Чалов Р. С., Завадский А. С., Панин А. В. Речные излучины. Изд-во МГУ, 2004, 371 с.
Тамір-Гол

**Тамір-Гол** () — рака, якая працякае праз даліны Хангайскіх гор у цэнтральнай частцы Манголіі. Зьяўляецца асноўным прытокам ракі Архон.

## Глядзіце таксама
* Рэкі Манголіі

Катэгорыя:Рэкі Манголіі
Nitzer Ebb

**Nitzer Ebb** — EBM-гурт, назва якога нічога пэўнага ня значыць, будучы анаграмаю з нарэзкі словаў і літараў «у нямецкім стылі». Заснаваны ў 1982 годзе ў месьце Чэлмсфард, у Ангельшчыне, школьнымі сябрамі Дугласам МакКарці *(Douglas MacCarthy)* (вакал, сынтэзатар, гітара), Бонам Гарысам *(Voghan (Bon) Harris)* (дадатковы вакал, сынтэзатар, пэркусія, гітара, бас) і Дэвідам Гудэем (ударныя).

## Дыскаграфія

### Альбомы
* *That Total Age* (1987)
* *Belief* (1989)
* *Showtime* (1990)
* *Ebbhead* (1991)
* *Big Hit* (1995)
* *Body of Work* — 1984—1997 (2006)
* *Body Rework (remixes)* (2006)
* *Industrial Complex (tour edition — promo)* (2009)
* *Industrial Complex* (2 CD — 2010)

### EPs
* *As Is* (1991)

### Кампіляцыі
* *So Bright So Strong* (1988)
* *The Saw (OST)* (2006), трэк Payroll

### Дэма
* * Basic pain procedure * (1983)

### Самотнікі
* *1985 Isn’t It Funny How Your Body Works*
* *1985 «Warsaw Ghetto»*
* *1985 «So Bright, So Strong»*
* *1986 «Get Clean»*
* *1986 «Murderous»*
* *1987 «Let Your Body Learn»*
* *1987 «Join In The Chant»*
* *1988 «Control I’m Here»*
* *1989 «Hearts And Minds»*
* *1989 «Shame»*
* *1989 «The Machineries Of Joy» (Die Krupps with Nitzer Ebb)*
* *1989 «Lightning Man»*
* *1990 «Fun To Be Had»*
* *1991 «I Give To You»*
* *1991 «Godhead»*
* *1992 «Ascend»*
* *1995 «Kick It»*
* *1995 «I Thought»*

### Відэа
* *Murderous* (1987)
* *Let Your Body Learn* (1987)
* *Control I’m Here* (1988)
* *Hearts and Minds* (1989)
* *Shame* (1989)
* *The Machineries Of Joy* (1989)
* *Lightning Man* (1990)
* *Fun To Be Had* (1990)
* *Family Man* (1991)
* *I Give To You* (1991)
* *Godhead* (1992)
* *Ascend* (1992)
* *Kick It* (1995)
* *I Thought* (1995)
* *Reunion-tour 2006-07* (not released yet)

Катэгорыя:Брытанскія музычныя гурты
Катэгорыя:Электронныя музычныя гурты Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Індастрыял-гурты
Уралёгія

**Уралёгія** (ад  — *мача* й  — *вучэньне, навука*) — навука пра паходжаньне, працяканьне, выяўленьне, лячэньне і папярэджаньне хваробаў органаў мочапалавой сыстэмы, нырак і мочавывадных шляхоў чалавека.

Ёсьць часткай клінічнай мэдыцыны, што вылучылася зь хірургіі. Асобныя галіны ўралёгіі тычацца раку і сухотаў. Таксама вылучаюць дзіцячую ўралёгію, андралёгію і ўрагенікалёгію.

## Беларусь
У 1953 годзе Беларускі дзяржаўны інстытут удасканаленьня лекараў адчыніў катэдру ўралёгіі. У 1954 годзе Менская абласная клінічная лякарня стварыла аддзяленьне ўралягічнае аддзяленьне. Курсы па ўралёгіі праводзяць 4 мэдычныя ВНУ Беларусі: Беларускі дзяржаўны мэдычны ўнівэрсытэт, Віцебскі дзяржаўны мэдычны ўнівэрсытэт, Гарадзенскі дзяржаўны мэдыцынскі ўнівэрсытэт і Гомельскі дзяржаўны мэдычны ўнівэрсытэт. Уклад у разьвіцьцё ўралёгіі зрабілі: Абрам Міхельсон і Мікалай Саўчанка — лячэньне прыроджаных хваробаў органаў мочаплоцевай сыстэмы; Аркадзь Грэсь і Вячаслаў Мохарт — лячэньне нэўрагеннага мачавіка; Анатоль Маўрычаў, Аляксандар Строцкі і Мікалай Нечыпарэнка — уралёгія раку; І. А. Скобевус і З. А. Трафімава — дзіцячая ўралёгія; Валер Пілатовіч, Мікалай Саўчанка і Г. Т. Казлоў — крывячышчаньне і перасадка ныркі.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

*
Анры Пэрушо

**Анры Пэрушо** (  году, Мансо-ле-Мін, Францыя — 1967, Парыж, Францыя) — францускі пісьменьнік. Вядомы сваімі кнігамі пра жыцьцё Эдуара Манэ, Поля Сэзана, Агюста Рэнуара, Вінцэнта ван Гога, Поля Гагена, Анры дэ Тулюз-Лятрэка, Жоржа-П’ера Сэра. Спалучаў у сваіх раманах белетрыстычную жвавасьць апавяданьня з пэўнасьцю фактаў, спрабуючы зразумець асаблівасьці творчасьці жывапісцаў і эпохі.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Лепшыя кігі Анры Пэрушо

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Мансо-ле-Мін
Катэгорыя:Францускія літаратары
Катэгорыя:Памерлі ў 1967 годзе
Катэгорыя:Памерлі ў Парыжы
Сучаснае пяціборства на летніх Алімпійскіх гульнях 2012 году

**Спаборніцтвы па [[сучаснае пяціборства|сучасным пяціборстве]] на [[Летнія Алімпійскія гульні 2012 году|летніх Алімпійскіх гульнях 2012 году]]** праходзілі 11 (мужчыны) і 12 (жанчыны) жніўня. Спаборніцтвы адбываліся ў «Копэр Боксе» (фэхтаваньне), Водным цэнтры (плаваньне) і Грынўіч Парку (канкур, бег і стральба). Былі разыграныя два камплекты мэдалёў: індывідуальныя ў мужчынаў і жанчын.

## Арэны спаборніцтваў

## Узнагароды

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Летнія Алімпійскія гульні 2012 году
2012
Бэрлінскі кінафэстываль

**Бэрлінскі міжнародны кінафэстываль** () — штогадовы міжнародны кінафэстываль, які праводзіцца з 1951 году ў Нямеччыне. Асноўным прызам зьяўляецца «Залаты мядзьведзь», то бок мядзьведзь ёсьць геральдычным сымбалем Бэрліна. Праводзіцца штогод у лютым, але да 1978 году праводзіўся ўлетку.

У адрозьненьне ад Канскага кінафэстывалю, Бэрлінале арыентаваны на прагрэсіўны геапалітычны кінэматограф. Журы надае адмысловую ўвагу таму, каб у фэстывальнай праграме былі прадстаўленыя фільмы са ўсяго сьвету, у тым ліку фільмы краін былога «Усходняга Блёку». Прэм’еры праходзяць у палацы Бэрлінале.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт
* Бэрлінскае жыцьцё: ўвядзеньне ў Бэрлінскі кінафэстываль
* Агляд Бэрлінскага кінафэстывалю, 2006


Катэгорыя:Зьявіліся ў 1951 годзе
Самэлье

**Самэлье́** ( [sɔməlje]) альбо **чашнік** — працаўнік рэстарану, адказны за набыцьцё, захоўваньне вінаў і прадстаўленьне іх кліенту.

Самэлье складае вінную карту, займаецца дэгустацыяй вінаў і дае рэкамэндацыі з выбару напояў наведвальнікам рэстарану. Самэлье ў сваёй працы карыстаецца спэцыяльным «лейцарам самэлье». Навучаньне самэлье праходзіць у спэцыялізаваных школах самэлье, дзе, акрамя тэарэтычных ведаў аб гісторыі віна й вінаробных рэгіёнах, будучыя самэлье вучацца раскладаць пахі віна на складнікі й інтэрпрэтаваць атрыманыя букеты. У выніку прафэсійны самэлье па паху віна здольны вызначыць якасьць напою, гатунак вінаграду, і часам рэгіён паходжаньня віна й яго ўзрост. Нюх трэніруецца з дапамогай спэцыяльных набораў вінных пахаў.

У сярэднявеччы ў Францыі пры каралеўскім двары «самэлье» называлі слугу, які адказваў за транспартаваньне багажу, а пазьней за бялізну, посуд, правізію й вінны склеп.

Зьвяз самэлье Францыі прысвойвае званьне «Мэтра самэлье» тым, хто прарабіў больш за 10 гадоў на гэтай пасадзе.

## Этымалёгія
Тэрмін паходзіць ад францускага «*conducteur de bêtes de somme*».

## Глядзіце таксама
* Віталье — кансультант па цыгарах

## Вонкавыя спасылкі
* Самэлье. Энцыкляпэдыя — Сьвет віна

Катэгорыя:Віны
Амэрыканская гісторыя Ікс

**«Амэрыканская гісторыя Ікс»** () — амэрыканская кінадрама 1998 году пра нэанацыстаў 1990-х гадоў. Гэта дэбютная карціна Тоні Кэя, як кінарэжысэра і Дэйвіда Маккены як сцэнарыста. Сярод вартасьцяў фільму крытыкі адзначалі таленавітую акторскую гульню выканаўцы галоўнай ролі Эдўарда Нортана, за якую ён быў намінаваны на некалькі кінапрэміяў, у тым ліку на «Оскар». Да недахопаў «Амэрыканскай гісторыі Ікс» былі прылічаныя некаторыя залішне жорсткія сцэны гвалту. Тым ня менш, большасьць крытыкаў палічылі, што гэтыя сцэны адно надаюць карціне вялікую праўдападобнасьць. Карціна займае 311-е месца ў сьпісе «500 найвялікшых фільмаў усіх часоў» паводле вэрсіі часопісу Empire і ўваходзіць у сьпіс 250 лепшых фільмаў паводле вэрсіі IMDb.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт фільму 

Катэгорыя:Фільмы ЗША 1998 году
Катэгорыя:Фільмы-драмы ЗША
Катэгорыя:Фільмы New Line Cinema
Катэгорыя:Фільмы пра зьняволеных
Die Krupps

**Die Krupps** — нямецкі індастрыял-гурт, заснаваны ў 1980 годзе Юргенам Энглерам і Бэрнардам Малакам у Дусэльдорфе.

Назву гурта належыць чытаць па-нямецку. Яна спасылаецца на вядомую нямецкую прамысловую дынастыю Круп, уладальнікаў сталеліцейнай і вайсковай вытворчасьці. Гурт, аднак, мае выразную антымілітарысцкую пазыцыю («Мы вырашылі ўзяць назву, што адлюстроўвае супярэчлівае стаўленьне да Нямеччыны ў сьвеце»

Гурт распушчаны ў 1997 годзе, пасьля выхаду альбому *Paradise Now*, а Энглер заняўся праектам DKay.com, зь якім выпусьціў два альбомы. Аднак у 2005-м, праз 25 год пасьля стварэньня гурта, музыкі зноў сабраліся для некалькіх выступаў. У 2007 Die Krupps перазапісалі найлепшыя рэчы, выдаўшы двайны альбом «Too Much History», у які ўвайшла адна новая песьня і дзьве, раней не выдаваныя. Пачаліся актыўныя гастролі. 22 лістапада 2010 выдадзены ЕР «Als waren wir fur immer» з новаю ЕВМ/мэталёваю песьняй *Die Macht*.

## Дыскаграфія
* 1981 — **Stahlwerkssinfonie** & Wahre Arbeit — Wahrer Lohn
* 1982 — **Volle Kraft Voraus!**
* 1985 — **Entering The Arena**
* 1991 — Metall Maschinen Musik (зборнік)
* 1992 — **I**
* 1993 — A Tribute To Metallica [EP]
* 1993 — **II — The Final Option**
* 1993 — Fatherland [EP]
* 1995 — Rings of Steel (сборник)
* 1995 — **III — Odyssey Of The Mind**
* 1996 — Isolation [EP]
* 1996 — The Remix Wars (DIE KRUPPS vs. FLA) [EP]
* 1997 — Metalmorphosis Of Die Krupps '81-'92 (зборнік)
* 1997 — **Paradise Now**
* 1997 — Foundation (зборнік)

* 2007 — Too Much History (зборнік)
* 2009 — Volle Kraft Null Acht (рэміксы)
* 2010 — Als waren wir fur immer [EP]

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* http://die-krupps.ru расейскі фан-сайт

Катэгорыя:Нямецкія музычныя гурты
Катэгорыя:Індастрыял-гурты
Катэгорыя:Гурты ў стылі індастрыял-мэтал
Даўжыня хвалі

**Даўжыня́ хва́лі** — адлегласьць паміж двума найбліжэйшымі адзін да аднаго пунктамі, якія вагаюцца з аднолькавымі фазамі. Звычайна даўжыня хвалі вызначаецца грэцкай літарай <math>\lambda</math> (лямбда). Зьяўляецца адной з найболей істотных характарыстык ваганьняў. Вымяраецца ў адзінках адлегласьці: мэтрах і вытворных. Велічыня k = \frac{2\pi}{\lambda}, адваротная самой даўжыні хвалі, завецца хвалевым лікам і мае сэнс прасторавай частасьці.

Каб зразумець, чым зьяўляецца даўжыня хвалі, можна ўявіць сабе хвалі, што зьявіліся ад кінутага ў ваду каменя — даўжынёй хвалі будзе зьяўляцца адлегласьць паміж двума найбліжэйшымі хрыбтамі.

Даўжыня хвалі злучаная з фазавай хуткасьцю v і частасьцю f паводле азначэньня. Даўжыня хвалі адпавядае прастораваму пэрыяду хвалі — адлегласьці, якую пункт зь нязьменнай фазай праходзіць за час, роўны пэрыяду ваганьняў T, таму справядлівы наступны стасунак:

:\lambda = vT = \frac{v}{f} =  \frac{2\pi v}{\omega}, дзе \omega — кутавая частасьць.

Хвалі дэ Бройля таксама маюць сваё вызначэньне даўжыні хвалі і частасьці, якія залежаць ад імпульса p і энэргіі E^
:* частасьць: \nu = \frac{E}{h}
:* даўжыня хвалі: \lambda = \frac{h}{p}
дзе h — канстанта Плянка.

Катэгорыя:Хвалевая фізыка
Размова паляка зь літвінам

«**Размова паляка зь літвінам**» () — аналітыка-публіцыстычны трактат, напісаны Аўгустынам Ратундусам у 1564 годзе ў форме палемічнага адказу на трактат Станіслава Ажахоўскага «Quincunx» (1564). Твор быў накіраваны на абарону інтарэсаў Вялікага Княства Літоўскага і супрацьстаяньне польскім прэтэнзіям, выказаным у трактаце Станіслава Ажахоўскага.

Трактат быў напісаны напапярэдадні Сойму 1564 г., дзе павінна было ў чарговы раз разглядацца пытаньне аб уніі Вялікага Княства Літоўскага з Польшчай. Паводле меркаваньня летувіскага гісторыка Інзе Лукшайтэ, «Размова паляка зь літвінам» зьяўляецца плёнам калектыўнай творчасьці

## Крыніцы

Катэгорыя:Зьявіліся ў 1564 годзе
Катэгорыя:Літаратура Вялікага Княства Літоўскага
Вікіпэдыя на спрошчанай ангельскай мове

**Вікіпэдыя на спрошчанай ангельскай мове** () — разьдзел Вікіпэдыі, створаны для чытачоў, якім складана разумець ангельскую Вікіпэдыю. Для працы з разьдзелам дастаткова мець базавыя веды ангельскае мовы. Разьдзел арыентаваны найперш на тых, хто вывучае мову на пачатковым узроўні, таму Вікіпэдыя на спрошчанай ангельскай мове можа быць выкарыстаная падчас заняткаў і для навучальнага чытаньня. Таксама разьдзел можа быць карысны дзецям для выкананьня хатніх заданьняў і пазакляснага навучаньня. Найчасьцей артыкулы ёсьць спрошчанымі й скарочанымі варыянтамі артыкулаў ангельскае Вікіпэдыі, карыстаюцца нашмат меншаю колькасьцю словаў і прасьцейшай граматыкай.

26 ліпеня 2006 году Вікіпэдыя на спрошчанай ангельскай мове дасягнула 10 тысяч артыкулаў.

Існаваньне разьдзелу выклікала нараканьні — асобнае мовы «спрошчаная ангельская» не існуе. Але па абмеркаваньні ўдзельнікі Вікіпэдыі вырашылі працягнуць працу над праектам.

## Глядзі таксама
* Бэйсік-інгліш
* **[http://simple.wikipedia.org/ simple.wikipedia.org]** — Галоўная старонка
* Simple English Wikipedia  — апісаньне мэтаў праекту і тамтэйшага варыянту ангельскай.

## Зноскі

Катэгорыя:Разьдзелы Вікіпэдыі
Катэгорыя:Германскія Вікіпэдыі
Катэгорыя:Ліпень 2006 году
Катэгорыя:Вэб-сайты, якія зьявіліся ў 2006 годзе
Баэтыюс

**Аніцыюс Манліюс Таркват Сэвэрын Баэтыюс** (; каля 480, Рым — 524/525, Павія) — філёзаф, пісьменьнік і палітык са знатнай рымскай сям’і, аўтар кніг па матэматыцы й музыцы, багаслоўскіх трактатаў (у тым ліку супраць арыянства й нэстарыянства). Радца гоцкага караля-арыяніна Тэадорыха Вялікага. Быў пакараны сьмерцю на загад Тэадорыха паводле падазрэньня ў змове на карысьць імпэратара Усходняй Рымскай Імпэрыі. У чаканьні сьмерці напісаў свой найзначнейшы твор, «Суцяшэньне філязофіяй». У Сярэднявеччы творы Баэтыюса былі надзвычай папулярнымі й уплывовымі.

У 1883 годзе Каталіцкі Касьцёл прылічыў Баэтыюса да ліку сьвятых, ягоная памяць — 23 кастрычніка. Яго традыцыйна ўшаноўваюць у Павіі й у касьцёле Санта-Марыя-ін-Портыка ў Рыме.

## Вонкавыя спасылкі
* «Суцяшэньне філязофіяй». 

Катэгорыя:Нарадзіліся ў 480 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Рыме
Катэгорыя:Рымскія філёзафы
Катэгорыя:Памерлі ў Павіі
Гнэй Нэвіюс

**Гнэй Нэвіюс** (; каля 270 да н. э., Капуя, Кампанія (Італія) — каля 200 да н. э., Утыка (цяпер Туніс)) — рымскі эпічны паэт і драматург, удзельнік Пунічных войнаў. Другі з трох раньніх лацінскіх эпічных паэтаў і драматургаў (паміж Лівіюсам Андронікам ды Энэем).

У адрозьненьне ад Лівіюса Андроніка, Нэвіюс не абмяжоўваўся перапрацоўкаю грэкамоўных крыніцаў і стаў пачынальнікам літаратуры на ўласнарымскім матэрыяле. Ён склаў паэму сатурнавым вершам аб Пунічных войнах, у якой, між іншым, ужыў і сюжэт аб Энэі, пазьней дапрацаваны Вэргіліюсам. Апроч шэрагу драматычных твораў, дзеяньне якіх адбываецца ў Грэцыі, Нэвіюс стварыў некалькі й на рымскія тэмы, стаўшы такім чынам пачынальнікам «Fabula Praetexta» (драмы «ў тогах», у адрозьненьне ад «Fabula palliata», драмы «ў грэцкіх плашчах»).

Сатырычнымі творамі Нэвіюс нажыў сабе ворагаў ва ўплывовым родзе Мэтэлаў, некаторы час правёў у турме, памёр у выгнаньні ў паўночнай Афрыцы.

## Вонкавыя спасылкі
* 
* 

Катэгорыя:Старажытнарымскія паэты
Аркада (архітэктура)

**Арка́да** () — рад аднолькавых паводле формы й памеру арак, якія абапіраюцца на калёны або на прамавугольныя ці квадратныя слупы — устоі. Устоі могуць быць упрыгожаны пілястрамі або паўкалёнамі, што падтрымліваюць антаблемэнт, які вянчае аркаду.

Выкарыстаньне шэрагу арак павялічвае трываласьць канструкцыі, таму аркады выкарыстоўваюцца для падтрымкі даху ці антаблемэнту й могуць вытрымліваць вялікія нагрузкі. Аркады ўжываліся пры будаўніцтве старажытных аквэдукаў, пазьней рымляне выкарыстоўвалі іх пры пабудове вялікіх сьценаў, як то пры будаўніцтве Калізэю.

У сярэднявечных ангельскіх саборах і кляштарах сустракаліся крытыя аркады, якія ўяўляюць сабой крыты праход, як вядзе ад трансэпту ці нэфа царквы да ўнутраных памяшканьняў. Часьцяком крытая аркада прылягала да кляштара з усходняга боку, закрываючы праходы, разьмешчаныя ў крыжападобных цэрквах паўднёвей трансэпты. У Глостэршырскім саборы, які быў пабудаваны ў 1029 годзе, крытая аркада разьмяшчаецца ў заходнім канцы нэфа. Крытая аркада сустракалася ў вялікіх хрысьціянскіх цэрквах XI стагодзьдзя, як то Ўінчэстэрскі й Дарэмскі саборы.

Арка, якая прыпёрта да сьцяны й ня мае скразных пралётаў, завецца «сьляпой» або «несапраўднай». Шэраг сьляпых арак утварае аркатуру.

## Глядзіце таксама
* Аркатура
* Ордарная аркада

## Літаратура
* Грубе Г., Кучмар А. *Путеводитель по архитектурным формам*. М.: Стройиздат, 2001.

Катэгорыя:Архітэктурныя элемэнты
Паўкалёна

**Паўкалёна** — калёна, звычайна паўкруглая ў пляне, якая выступае з плоскасьці сьцяны на палову або ¾ свайго дыямэтру. Паўкалёны з выступамі на ¾ дыямэтру й больш часьцяком сустракаюцца ў мэблі. Канструктыўна паўкалёна ёсьць кантрафорсам, які павялічвае ўстойлівасьць збудаваньня. Дэкаратыўна паўкалёна зьяўляецца элемэнтам, які ўжываецца для дасягненьня лепшага аптычнага эфэкту.

У гісторыі архітэктуры Сярэднявечча й Новага часу паўкалёны часта завуць пілястрамі.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Архітэктурныя элемэнты
Мэтопа

**Мэто́па** ( — «прастора паміж вачамі») — у архітэктуры элемэнт фрызу дарычнага ордара ў выглядзе каменных або керамічных плітаў, якія запаўняюць прамежкі паміж дзьвюма трыгліфамі. Мэтопы нярэдка ўпрыгожваліся рэльефамі, радзей — жывапісам.

Да разьвіцьця каменнай архітэктуры мэтопамі звалі прамавугольныя прамежкі паміж тарцамі бэлек перакрыцьця, якія выходзяць на фасад будынка.

## Літаратура
* Robertson, D. S. (1929) *Handbook of Greek and Roman Architecture*. Cambridge: Cambridge University Press.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Архітэктурныя элемэнты
Энэй

**Энэй** () — у антычнай міталёгіі адзін з галоўных абаронцаў Троі, легендарны родапачынальнік рымлянаў.

Паводле «Іліяды», Энэй пазьбег сьмерці ў Траянскай вайне дзякуючы ўмяшаньню багоў, бо яму было наканавана прадоўжыць дынастыю траянскіх цароў і адрадзіць славу траянцаў у іншых землях. Гэтая вэрсія ў аснове «Энэіды» Вэргіліюса ёсьць асноўнай крыніцай міту аб Энэі. Пасьля доўгіх вандраваньняў Энэй са спадарожнікамі прыбыў у Італію, дзе дамогся шлюбу зь мясцовай царэўнай і заснаваў горад. Ад Энэя й ягонага сына Асканіюса (іншае імя Юль) лічыў сваё паходжаньне рымскі патрыцыянскі род Юліюсаў, да якога належалі Юліюс Цэзар і Актавіян Аўгуст.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Удзельнікі Траянскай вайны
Катэгорыя:Рымская міталёгія
Катэгорыя:Постаці старажытнагрэцкіх мітаў
Нікаляўс Ота

**Нікаляўс Аўгуст Ота** (; 10 чэрвеня 1832, Гольцгаўзэн, Нямеччына — 26 студзеня 1891, Кёльн, Нямеччына) — нямецкі інжынэр і вынаходнік. Шырока вядомы як стваральнік рухавіка ўнутранага згараньня. Ганаровы прафэсар унівэрсытэту Вюрцбурга (1882).

## Біяграфія
Нарадзіўся ў 1832 ў г. Гольцгаўзэн у Нямэччыне. Страціў бацьку яшчэ ў маленстве. Ён добра вучыўся, але ў 16 гадоў быў вымушаны кінуць вучобу, ды шукаць працу. Пасьля сканчэньня вучэльні працаваў у бакалейнай краме, клеркам, каміваяжорам. Каля 1860 году ўпершыню пачуў пра газавы рухавік вынайдзены Э. Ленуарам, першы працуючы рухавіка ўнутранага згараньня. Прыярытэт Ота неаднаразова, але беспасьпяхова аспрэчваўся, у прыватнасьці, Хрысціянам Райтманам, Альфонсам Бо дэ Роша ды Фэлічэ Матэўччы. У 1864—1865 гадах Ота разам з Ойгенам Лянгэнам заснаваў першую ў сьвеце кампанію па вытворчасьці рухавікоў — **N. A. Otto & Cie.**. Пахаваны на могілках Мэлятэн у г. Кёльне. У 1981 годзе ўведзены ў Нацыянальную залю Гонару вынаходнікаў, у 1996 годзе — у Аўтамабільную залю Гонару.

## Літаратура
*  С. 457

## Крыніцы

Катэгорыя:Нямецкія вынаходнікі
Катэгорыя:Нямецкія інжынэры
Катэгорыя:Памерлі ў Кёльне
Двуверш

**Двуверш**, радзей **дыстых** () — страфа з двух радкоў. Найвядомейшы кшталт такой страфы ёсьць элегічны двуверш. Двуверш мог існаваць і асобна, як то афарызм, выслоўе, эпіграма й іншыя. З антычнай паэзіі двуверш засвойваецца лацінскай паэзіяй раньняга Сярэднявечча й Рэнэсанса.

Катэгорыя:Паэтычныя формы
Катэгорыя:Паэзія
Малочная кісьля

**Малочная кісьля** — α-аксыпрапіёнавая (2-гідраксыпрапанавая) кісьля. Гэтак жа вядомая як «Cal». Малочная кісьля ўтвараецца пры малочнакіслым закісаньні цукроў, у прыватнасьці ў кіслым малацэ, пры закісаньні віна й піва. Была адкрыта швэдзкім хімікам Карлам Шэеле ў 1780 годзе.

У 1807 годзе Ёнс Якаб Бэрцэліюс вылучыў зь цягліцаў цынкавую соль малочнай кісьлі.

## Глядзіце таксама
* Цыкль Коры
* Крэпатура

## Вонкавыя спасылкі

* Малочная кісьля

Катэгорыя:Аднаасноўныя аксікісьлі
Катэгорыя:Харчовыя дабаўкі
Катэгорыя:Гліколіз
Трыгліф

**Трыгліф** (, тры рэжу) — у архітэктуры элемэнт фрызу дарычнага ордэра, які ўяўляе сабой вэртыкальную каменную пліту з трохкутнымі ў пляне падоўжнымі жолабамі. Трыгліфы чаргуюцца з мэтопамі, якія маглі ўпрыгожвацца рэльефамі або жывапісам. Трыгліфы звычайна разьмяшчаюцца па восях калёнаў і інтэркалюмніюмаў і на канцах фрыза ў кутах будынка.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Архітэктурныя элемэнты
Ян Мыліюс

**Ян Мыліюс** (?, Турынгія — 1575, Ена) — паэт-гуманіст Вялікага Княства Літоўскага.

## Біяграфія
Паходзіў з Турынгіі. У 1560—1561 вучыўся ў Кракаўскай акадэміі, дэманстраваў бліскучыя веды ў галіне клясычных моў і літаратур. У 1562 на запрашэньне старосты віленскага і польнага гетмана літоўскага Рыгора Хадкевіча, Я. Мыліюс прыехаў ў Вільню, каб займацца навучаньнем дзяцей магната, Андрэя і Аляксандра.

У 1564 пакідае Вільню, каб апекавацца маладымі Хадкевічамі ў час іхняга выезду на вучобу ў Эўропу. У час знаходжаньня ў Вене ў 1565 паэт быў уганараваны за свае вершы ляўровым вянком з рук імпэратара Максіміліяна II. У 1567 дапамагае атрымліваць адукацыю ў Вітэнбэргу Язэпу Валовічу і Рыгору Сапегу. У 1560-х апынаецца на катэдры гебраістыцы ў Ене, дзе працуе да апошніх дзён жыцьця.

## Творчасьць
Пасьля прыезду ў Вялікае Княства Літоўскае Я. Мыліюс спалучаў пэдагагічную дзейнасьць з паэтычнай творчасьцю. Пісаў эпініцыі, эпіталямы і эпітафіі, склаў цэлую кніжачку на гербы літоўскай і польскай шляхты. У сваіх творах услаўляе Жыгімонта Аўгуста як правадыра барацьбы хрысьціян супраць турак і татар. Прысьвяціў оды М. Р. «Чорнаму» і Ф. Кміту-Чарнабыльскаму. Таксама склаў эпіталяму на вясельле Філона з Соф’яй Хадкевіч, а пасьля раптоўнай сьмерці нявесты суцяшаў яе блізкіх эпіцэдыюмам.

Аўтар памфлета «Да праслаўленага Хрысьціяніна супраць турэцкіх воінаў...» («Ad inclitos Christianorum contra Turcam milites...»).

Самым значным творчым дасягненьнем віленскага пэрыяду зьяўляецца ахвяраваная Р. Хадкевічу нізка вершаў пра Інфлянцкую вайну «Перамога над Маскавітамі, здабытая вяльможным панам Рыгорам Хадкевічам» («Viktoria de Moschis reportata per magnificum dominum Gregorium Chodkievitium»), выдадзеная ў 1564 у Вене. У вершах услаўляюцца вайсковыя подзьвігі самога гетмана, ягоных братоў — Юрыя і Яна, зяця — Філона Кміты-Чарнабыльскага, а таксама некаторых іхніх паплечнікаў (напр., Р. Сангушкі).

## Крыніцы

## Літаратура
* Кавалёў С. Шматмоўная паэзія Вялікага Княства Літоўскага эпохі Рэнесансу: манаграфія / Сяргей Кавалёў. — Мінск: Кнігазбор, 2010. — С. 108—110. — 376 с.

Катэгорыя:Памерлі ў 1575 годзе
Катэгорыя:Паэты Вялікага Княства Літоўскага
Арэны Лютэцыі

**Арэны [[Лютэцыя|Лютэцыі]]** () — найстаражытнейшая, што захавалася да нашага часу, пабудова на тэрыторыі Парыжу. Старажытнарымскі амфітэатар знаходзіцца ў 5-й парыскай акрузе на вуліцы Монж ().

Арэна была пабудавана ў I стагодзьдзі й выкарыстоўвалася да III стагодзьдзя. Падчас мерапрыемстваў, ня толькі тэатральных пастановак, але таксама й крывавых баёў, тут разьмяшчалася да 17 тысячаў гледачоў. З распаўсюджваньнем хрысьціянства рымскія тэатры й цыркі страцілі былое значэньне і, калі ў III—IV стагодзьдзях у Эўропу ўварваліся гуны, Арэны Лютэцыі зусім перасталі выкарыстоўваць, а камяні, зь якіх яны былі пабудаваныя, пайшлі на будынак гарадзкой сьцяны й іншых абарончых збудаваньняў.

Доўгі час руіны знаходзіліся пад зямлёй, пакуль у 1869 годзе на гэтым месцы не пачалося будаўніцтва амнібуснага парку. У ліпені 1883 году Віктор Юго ў адкрытым лісьце гарадзкому савету папрасіў узяць Арэны пад абарону. Савет адразу ж абвесьціў антычны амфітэатар гістарычным помнікам.

## Вонкавыя спасылкі

* Arènes de Lutèce. discoverfrance.net

Катэгорыя:Рымская архітэктура
Катэгорыя:Гісторыя Парыжу
Бар

**Бар** — піцейная ўстанова, у якой прадаюцца й спажываюцца алькагольныя напоі, у асноўным піва, сьпіртныя напоі й гарэлка.

Большасьць бараў зьяўляюцца папулярнымі месцамі сустрэч. Як правіла, адчыняюцца ў канцы дня й заканчваюць працу пад раніцу, некаторыя працуюць даўжэй. Афармляе заказ напояў бармэн. Бар таксама можа быць папулярным месцам для сустрэч падчас выезду ў горад у дзённы час. Шмат бараў прысутнічаюць у начных клюбах, дыскатэках і іншых забаўляльных месцах, як то більярд, дартс і іншыя.

Іншыя значэньні й сацыяльныя функцыі бар прымае ў краінах Міжземнамор’я; напрыклад у Італіі, Гішпаніі або Грэцыі гэта, як правіла, невялікі харчовы аддзел, які больш адпавядае францускай кавярні, якая маецца практычна на кожнай вуліцы гораду. Тут, як правіла, п’юць эспрэса й капучына, шляхам сталага перагляду бягучых падзеяў у прэсе й абмену апошнімі навінамі з суседзямі.

## Глядзіце таксама
* Кавярня
* Паб
* Рэстаран

## Вонкавыя спасылкі
* Кавярні й бары Менску. chatoff.by

Катэгорыя:Аб’екты публічных паслугаў
*
Субрагацыя

**Субрагацыя** ( — замена):
* Субрагацыя (законатворчасьць)
* Субрагацыя (страхаваньне)
Субрагацыя (страхаваньне)

**Субрагацыя** ( — «замена») — пераход да страхоўшчыку, які выплаціў страхавое пакрыцьцё, права патрабаваць кампэнсацыю з асобы, адказнай за шкоду, прычыненую страхавальніку ў межах кампэнсаванага. Субрагацыяй завецца адзін з прыватных выпадкаў пазадамоўнай замены крэдытора ў абавязацельстве. З аднаго боку, субрагацыю варта адрозьніваць ад замены крэдытора ў абавязацельстве паводле дамовы (цэсія, факторынг, індасамэнт), бо ў адрозьненьне ад дамоўных формаў замены крэдытора прававая падстава субрагацыя — не ў дамове, а ў законе. Інстытут субрагацыі здабыў шырокае ўвасабленне ў Кодэксе Напалеона.

## Глядзіце таксама
* Субрагацыя (законатворчасьць)

Катэгорыя:Страхаваньне
Катэгорыя:Грамадзянскае права
Міхаіл Гарбачоў (футбаліст)

**Міхаіл Гарбачоў** ( 29 ліпеня 1983 году, Касьцюковічы, БССР) — колішні беларускі футбаліст, абаронца.

## Кар’ера
### Клюбная
Дзяцінства правёў у Качэрычах, дзе і пачаў займацца футболам. У веку 16 гадоў выправіўся ў вучэльню алімпійскай рэзэрвы ў Бабруйску, некаторы час гуляў у менскім РВАР. У складзе «Белшыны» ў 2001 годзе стаў уладальнікам Кубка і чэмпіёнам Беларусі, а ў 2005 годзе пераможцам першынства Першай лігі. Пасьля таго, як «Белшына» заняла апошняе месца ў сэзоне Найвышэйшай лігі 2006 году, перайшоў у наваполацкі «Нафтан», дзе адразу стаў гульцом асноўнага складу і дапамог клюбу стаць уладальнікам Кубка краіны 2009 году. Быў абаронцам, але тым ня менш стаў у 2009 годзе адным з галоўных бамбардзіраў каманды.

У студзені 2013 году перайшоў у «Белшыну». У бабруйскім клюбе стаў выкарыстоўвацца на пазыцыі цэнтральнага абаронцы. У сьнежні 2013 году падоўжыў кантракт бабруйскім клюбам. У сэзоне 2014 году працягваў гуляць на пазыцыі цэнтральнага абаронцы, дзе чаргаваўся з Арцёмам Бобухам і Валерам Каршакевічам. У красавіку—траўні і ў жніўні 2014 году адсутнічаў праз траўму. У сэзоне 2015 году заставаўся асноўным цэнтральным абаронцам каманды ды звычайна складаў зьвязку з Арцёмам Бобухам або Алегам Карамушкам. У студзені 2016 году стала вядома, што новае кіраўніцтва «Белшыны» плянуе разьвітацца з большай часткай гульцоў, у тым ліку і з Гарбачовым.

У лютым 2016 году падпісаў кантракт з «Нафтанам», дзе стаў асноўным правым абаронцам. У студзені 2017 году падоўжыў кантракт з навапалачанамі. У першай палове сэзону 2017 году гуляў у асноўным складзе на пазыцыі цэнтральнага абаронцы, але пазьней страціў месца ў складзе. У лютым 2018 году вярнуўся ў бабруйскую «Белшыну». Аднак, праз траўмы згуляў за бабруйскі клюб толькі ў адным матчы. У ліпені 2018 году перайшоў у клюб «Ліда», які пакінуў у лістападзе 2018 году.

У ліпені 2020 году паводле вынікаў крымінальнай справы аб дамоўных матчах быў прысуджаны да 3 гадоў абмежаваньня волі, а ў жніўні быў пажыцьцёва дыскваліфікаваны АБФФ.

### Міжнародная
У 2004—2005 гадох выклікаўся ў моладзевую зборную Беларусі, у складзе якой удзельнічаў у кваліфікацыі да моладзевага чэмпіянату Эўропы 2006 году. Але зборная, заняўшы 4-е месца ў групе, ня трапіла на чэмпіянат.

## Дасягненьні
**[[Белшына Бабруйск|Белшына]]**:
* Чэмпіён Беларусі: 2001
* Уладальнік Кубка Беларусі: 2001

**[[Нафтан Наваполацак|Нафтан]]**:
* Уладальнік Кубка Беларусі: 2009, 2012

## Статыстыка

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Профіль на сайце «Белшыны»
* Профіль на афіцыйным сайце «Нафтану»
* Статыстыка на сайце transfermarkt.de
* Статыстыка «ПБ-Инфо»

Катэгорыя:Беларускія футбалісты
Брашоў

**Брашоў** (, ) — горад у Румыніі, адзін зь дзесяці найбуйнейшых гарадоў краіны. У даўнасьці быў вядомы пад нямецкай назвай Кранштат (). З 1950 па 1960 гады горад меў назву Арашул-Сталін, у гонар савецкага камуністычнага лідэра Сталіна. Горад зьяўляецца цэнтрам гістарычнай вобласьці Цара Барсэй. Горад зьяўляецца аднім з галоўных культурных і гістарычных цэнтраў трансыльванскіх саксаў.

## Гісторыя
Кранштацкая крэпасьць была заснавана ў 1211 годзе Тэўтонскім ордэнам. Упершыню згадваецца як Брашоў пад 1251 годам. У сярэднявечных дакумэнтах горад называўся рознымі назовамі, як то Браска, Браса, Стэфанопаліс, Кранштат і Брашоў. Дзякуючы ўдаламу геаграфічнаму становішчу й гандлёвым сувязям з Малдовай і Валахіяй, горад стаў адным з самых важных эканамічных цэнтраў Трансыльваніі.

Яганэс Гонтэр, правадыр трансыльванскіх пратэстантаў, нарадзіўся й памёр у Брашаве. Менавіта тут ён арганізаваў першую ў Трансыльваніі друкарню ў 1535 годзе, і менавіта тут ўбачыла сьвет першая друкаваная кніга на румынскай мове. Ужо ў 1559 годзе тут існавала румынскамоўная школа — верагодна, першая ў краіне.

21-31 ліпеня 1959 году ў месьце прайшла 1-я Міжнародная алімпіяда па матэматыцы.

У 1987 годзе жыхары Брашава падняліся супраць рэжыму Чаўшэску. Гэтыя падзеі ўвайшлі ў гісторыю як Брашоўскае паўстаньне.

## Славутасьці
* Царква сьв. Барталамэя — самы стары гістарычны помнік у Брашаве, які быў пабудаваны ў 1223 годзе;
* Царква сьв. Мікалая — царква была пабудавана з каменя ў 1495 годзе дзякуючы падтрымцы лідэраў усіх румынскіх абласьцей;
* Першая румынская школа — пабудавана ўсяго толькі за мэтар ад Царквы сьв. Мікалая;
* Чорная Царква — першапачаткова вядомая як Царква сьв. Марыі, будынак быў часткова разбураны пасьля вялікага пажару ў 1689 годзе. Царква была пабудаваная прыблізна ў 1380 годзе, яна зьяўляецца самым ёмістым помнікам гатычнай архітэктуры ў Румыніі.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Сайт гораду
* Віртуальная экскурсія па горадзе

Катэгорыя:Гарады Румыніі
Сальныя залозы

**Сальныя залозы** — залозы, які разьмешчаныя ў скуры, выдзяляюць сакрэт, які надае скуры й валасам воданепрымальныя ўласьцівасьці й элястычнасьць. Залозы маюць выгляд разгалінаваных пузыркоў. У адрозьненьне ад потавых залозаў, якія выдзяляюць сакрэт у зьнешняе асяродзьдзе без парушэньня сваёй цэласнасьці, эпітэль сальных залозаў у працэсе выдзяленьня скурнага сала разбураецца.

Скурнае сала складаецца з прадуктаў распаду эпітэляльных вузаў, вітамінаў А, C і іншых элемэнтаў. Пад уплывам поту скурнае сала раскладаецца з утварэньнем тлустых кісьляў, якія валодаюць характэрным пахам. Вывадныя пратокі сальных залозаў часьцей за ўсё адкрываюцца ў валасяныя сумкі. Скурнае сала змазвае валасы, якія растуць, і скуру, ахоўваючы іх ад высыханьня й змочваньня вадой; дзякуючы тлушчавай змазцы валасы выглядаюць элястычнымі й бліскучымі.

За содні сальныя залозы дарослага чалавека выдзяляюць да 20 грамаў сакрэту.

## Літаратура
* Машчанка М. Біялогія: вучэб. дапам. для 9-га кл. устаноў агульн. сярэдн. адукацыі з бел. мовай навучання / М.В.Машчанка, А.Л.Барысаў; пер. з рус. мовы В.У.Клімко. — 3-е выд. — Мн.: Нар. асвета, 2011. ISBN 978-985-03-1531-1.

Катэгорыя:Залозы
Катэгорыя:Покрыўная сыстэма
Пасэта

**Пасэта** ( — «маленькі калідор») — умацаваны калідор даўжынёй каля 800 мэтраў, які злучае Ватыкан з замкам Сьвятога Анёла ў раёне Борга. Збудаваньне была пабудавана ў 1277 годзе пры папе Мікалаі III.

У сьцяне знаходзіцца схаваны ход, то бок папа Аляксандар VI выкарыстоўваў яго для ўцёкаў пры нападзе на Рым войскаў караля Францыі Карла VIII у 1494 годзе, а ў 1527 годзе па гэтым калідоры папе Клімэнту VII давялося бегчы з Ватыкана пасьля захопу горада шматнацыянальнымі войскамі імпэратара Карла V.

## Вонкавыя спасылкі

## Літаратура
* 

Катэгорыя:Славутасьці Рыму
Катэгорыя:Ватыкан
Барабан (архітэктура)

**Бараба́н** — цыліндрычная або шматгранная частка будынка, якая нясе купал. Ніжняя частка барабана абапіраецца на сьцены або падпружныя аркі, якія ўмацоўваюць або падтрымліваюць скляпеньні. Звычайна барабан вянчае будынак не ратандальнай, а прамавугольнай формы, а для пераходу ад квадратнага ў пляне падмурка да круглага ў сячэньні барабана выкарыстоўваюцца або асобыя трохвугольныя скляпеньні — ветразі або тромпы, то бок нішападобныя скляпеністыя канструкцыі па вуглах квадратнага падножжа.

Барабан, як правіла, прарэзаны выцягнутымі вокнамі, а знадворку можа быць аформлены аркатурным ці аркатурна-калёнчатым поясам і іншым архітэктурным дэкорам. Барабан часьцяком выкарыстоўваецца ў архітэктуры купальных хрысьціянскіх цэркваў, асабліва праваслаўных.

У архітэктуры Беларусі барабан вядомы з XI стагодзьдзя.

## Галерэя

Файл:Nikortsminda (7).jpg|Сабор Нікарцмінда. Грузія. Барабан купала.
Файл:Dome of Saint Peter's Basilica (interior) - Vatican City - 13 May 2011.jpg|Сьветлавы барабан і купал сабора сьв. Пятра, Ватыкан.
Файл:Cupola duomo1109.jpg|Барабан і купал працы Філіпа Брунэлескі Санта-Марыя-дэль-Ф’ёрэ, Флярэнцыя.


## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Гісторыя архітэктуры
Катэгорыя:Храмавая архітэктура
Катэгорыя:Архітэктурныя элемэнты
Пячора

Назва **Пячора** і некаторыя аднакарэнныя зь ёй словы маюць некалькі значэньняў:

* Пячора — форма рэльефу, поласьць у зямной паверхні
* Пячора — рака ў рэспубліцы Комі (Расея)
* Пячора — горад у рэспубліцы Комі
* Пячора — адміністрацыйная адзінка ў рэспубліцы Комі
* Пячора — старажытнае самаедзкае племя, што жыло на поўначы рэспублікі Комі
Бэйсік-інгліш

**Бэйсік-інгліш** ( — базавая ангельская) — міжнародная штучная мова на аснове ангельскай, створаная ў 1925 годзе брытанскім лінгвіcтам Чарлзам Огдэнам. Асноўнае адрозьненьне ад ангельскае — спрошчаны слоўнік (850 словаў), ангельская ж граматыка збольшага ня зьмененая. Бэйсік-інгліш падобны да «мовы» Simple English, на якой існуе асобны разьдзел Вікіпэдыі.

## Вонкавыя спасылкі
* Basic-English Institute
* Basic English ordered wordlist
* Сьпіс 200 словаў-малюнкаў
* Spell check for OpenOffice.org
* Лилия Соколова. Уроки Basic English. Наука и жизнь-2001 № 1, № 2, № 3, № 4, № 5, № 6, № 7
* Праграмы для вывучэньня Basic English і Basic English Technics
* «Tutor For Simple English» — трэнажэр

Катэгорыя:Ангельская мова
Катэгорыя:Штучныя мовы
Саламяны мост

**Саламяны мост** ( — адзін з мастоў Вэнэцыі праз Палацавы канал — Рыё-ды-Паляцыё.

Знаходзіцца зьлева ад Палаца Дожаў. Назва моста зьвязана альбо з прычалам, да якога прышвартоўвалася баржа, якія прывозіла салому для турмаў, альбо з хаткай гандляра саломай, якая стаяла на гэтым месцы.

Мост быў пабудаваны ў 1360 годзе й пашыраны ў XIX стагодзьдзі. З гэтага месца адкрываецца хвалюючая карціна змрочнага Палацавага канала з мостам Уздыхаў, якія злучаюць Палац Дожаў з будынкам XVI стагодзьдзя Новых турмаў.

## Вонкавыя спасылкі
* Fiche sur le site Structurae

Катэгорыя:Масты Вэнэцыі
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1360 годзе
Катэгорыя:Масты паводле альфабэту
Вітольд Цэраскі

**Вітольд Карлавіч Цэраскі** (, Слуцак — 29 траўня 1925) — расейскі і савецкі астраном, чалец-карэспандэнт Пецярбурскай АН (ад 1914 году). Пасьля сканчэньня Слуцкай гімназіі навучаўся на фізыка-матэматычным факультэце Маскоўскага ўнівэрсытэту. Абараніўшы доктарскую дысэртацыю «Астранамічны фатамэтар і яго прыстасаваньні», стаў прафэсарам. З 1891 году — загадчык Маскоўскай унівэрсытэцкай абсэрваторыі.

Вітольд Цэраскі — адзін зь піянэраў выкарыстаньня фатаграфіі ў астраноміі, заснаваў маскоўскую школу астрафатамэтрыі. У 1885 адкрыў прамянеючыя ў начы срэбрыстыя воблакі, назіраў іх у 1885—1892 гадох, вызначыў іх сярэднюю вышыню. Прапанаваў аналітычны спосаб вызначэньня каардынат мэтэорнага радыянту і мэтад вызначэньня кутавай хуткасьці мэтэораў.

У гонар Цэраскага названая малая плянэта 807 Цэраскія.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Вітольд Карлавіч Цэраскі // *Pawet*
* 

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Слуцку
Катэгорыя:Астраномы
Катэгорыя:Выпускнікі Слуцкай гімназіі
Сындром Фрэголі

**Трызьненьне станоўчага двайніка** (сымптом станоўчага двайніка, трызьненьне Фрэґолі) — перакананасьць хворага ў тым, што навакольныя людзі насамрэч зьяўляюцца знаёмым яму чалавекам, які зьмяняе зьнешнасьць і грыміруецца. Часта трызьненьне носіць паранаідальны характар: хворы лічыць, што гэты чалавек яго перасьледуе.

Назва «трызьненьне Фрэґолі» паходзіць ад імі італьянскага актора Леапольда Фрэґолі, які славіцца сваім уменьнем зьмяняць зьнешнасьць па ходзе дзеяньня.

Упершыню апісаны ў 1927 у артыкуле П. Курбона й Дж. Фэйла фр. *«Syndrome d’illusion de Frégoli et schizophrénie»*. 27-гадовая жанчына лічыла, што яе перасьледваюць два акторы з тэатра, дзе яна часта бывала, прымаючы выгляд людзей, якіх яна ведала або сустракала.

## Глядзіце таксама
* Трызьненьне
* Сындром Капгра

## Вонкавыя спасылкі
* Ellis, H. D.; Whitley, J.; & Luaute, J. P. (1994). Delusional misidentification. The three original papers on the Capgras, Fregoli and intermetamorphosis delusions. (Classic Text No. 17). *History of Psychiatry* **5** (17 pt. 1) 117—146.
* Mojtabai, R. (1994). Fregoli syndrome. *Australia and New Zealand Journal of Psychiatry* **28** (3) 458—462.

Катэгорыя:Псыхіятрыя
Высока-Літоўск (станцыя)

**Высо́ка-Літо́ўск** — чыгуначная станцыя ў вёсцы Абяроўшчына Камянецкага раёну Берасьцейскай вобласьці з кірункамі на Берасьце і Беласток.

Катэгорыя:Станцыі Беларускай чыгункі
Макшанская мова

**Макша́нская мова** — фіна-вугорская мова мардоўскае падґрупы фіна-волскае ґрупы фіна-вугорскіх моваў, на якой размаўляе фіна-вугорскі народ мокша.

Распаўсюджаная на захадзе рэспублікі Мардовія, у суседніх рэґіёнах (Ніжагародзкая, Ульянаўская, Пензенская, Разанская вобласьці, рэспубліка Чувашыя), а таксама ў асобных раёнах Арэнбурскае й Тамбоўскае вобласьцяў, рэспублік Татарстан і Башкартастан, Сыбіры.

## Колькасьць носьбітаў
Колькасьць носьбітаў макшанскае і эрзянскае мовы вылічыць і ўстанавіць дакладна вельмі цяжка з нагоды вузка распаўсюджанай этнічнае самасьвядомасьці сярод макшанаў і эрзянаў і традыцыйнасьці ўжываньня ў стаўленьні адначасова да двух народаў разам этноніму «мардва». Часта макшане й эрзяне ўказваюць сваю нацыянальнасьць як мардва, а сваю размоўную мову як мардоўскую (перапісы насельніцтва Расеі 2002 і 2010 гадоў).

У 2002 годзе пры перапісе насельніцтва Расеі прыкладна 610 000 чалавек указалі сваё валоданьне мардоўскай, макша-мардоўскай і эрзя-мардоўскай мовамі. Паводле перапісу насельніцтва Расеі 2010 году прыкладна 390 000 чалавек указалі валоданьне мардоўскай мовай, зь іх толькі 2025 чалавек указалі валоданьне макшанскай.

Улучана ў Атляс зьнікаючых моваў паводле вэрсіі ЮНЭСКО.

## Агульная характарыстыка

### Пісьмовасьць
Першыя запісы на мардоўскіх мовах адносяцца да канцу 17 ст., яны былі выкананы галяндзкім вандроўнікам Нікаляасам Вітсэнам. У сярэдзіне 19 ст. у выдадзеных макшанскіх і эрзянскай ґраматыках ужываўся лацінскі альфабэт, які засноўваўся на фанэтычным прынцыпе.

У 1930 гадох на хвалі ўсесавецкае лацінізацыі быў уведзены агульны лацінскі альфабэт для макшанскае й эрзянскае моваў, які пазьней быў заменены на кірылічны.

Сучасны макшанскі альфабэт зацьверджаны ў 1927 годзе, ён поўнасьцю аналяґічны эрзянскаму. Раней ў часы Расейскае імпэрыі, а таксама пры рэформах ґрафікі пры СССР у альфабэт дадаваліся дадатковыя літары, якія пазьней былі скасаваны.

#### Сучасны макшанскі альфабэт

### Дыялекты
Макшанская мова падзяляецца на 5 дыялектаў: заходні, паўднёва-ўсходні, пераходны дыялект паміж заходнім і паўднёва-ўсходнім, цэнтральны дыялект і зьмяшаныя гаворкі.

* Заходні (зубу) дыялект — распаўсюджаны на крайнім захадзе Мардовіі, у Зубава-Палянскім і часткова ў Тарбееўскім раёнах.
* Зьмяшаныя гаворкі — распаўсюджаныя ў раёнах цеснага кантактаваньня макшанаў з эрзянамі і сярод макшанскае меншасьці ў іншых рэґіёнах Расеі.
* Паўднёва-ўсходні — распаўсюджаны ў цэнтральнай частцы поўдня Мардовіі.
* Пераходны дыялект — распаўсюджаны на захад ад цэнтру рэспублікі, паміж заходнім і паўднёва-ўсходнім дыялектамі.
* Цэнтральны дыялект — распаўсюджаны на поўначы і значнай частцы цэнтру рэспублікі.

## Грамадзкае жыцьцё
Макшанская мова зьяўляецца дзяржаўнай мовай рэспублікі Мардовія нароўні з эрзянскай і расейскай мовамі. Макшанская мова мова выкладаецца ў некаторых школах Мардовіі як навучальны прадмэт зь першае да адзінаццатае клясы, таксама вядзецца навучальны працэс на мове ў некаторых школах зь 1 па 4 клясы.

На макшанскай мове выдаецца ґазэта «Мокшень правда», а таксама часопісы «Мокша» і «Якстерь тяштеня».

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Мовы Расеі
Катэгорыя:Фіна-вугорскія мовы
Белавескі

**Белаве́скі** — пасёлак у Камянецкім раёне Берасьцейскай вобласьці, за 25 км на захад ад Камянцу, за 48 км на паўночны захад ад Берасьця і за 7 км на ўсход ад чыгуначнай станцыі Высока-Літоўск на лініі Берасьце — Беласток, паблізу аўтадарогі Кобрынь — Высокае (). Зьяўляецца цэнтрам Белавескага сельсавету.

## Гісторыя
* 1981—1985: будаўніцтва пасёлку і буйнога сьвінагадоўчага комплексу (на 108 тысяч галоў). У будоўлі, якая была аб’яўлена ўдарнай камсамольскай, удзельнічалі ўсе раёны вобласьці.
* 1986: пасёлак, цэнтар саўгасу-камбінату «Белавескі», цэнтар сельсавету.

## Насельніцтва
* 2010 год — 2264 жыхары
* 2005 год — 2238 жыхароў, 736 двароў
* 1999 год — 2176 жыхароў
* 1995 год — 628 двароў, 2200 жыхароў

## Інфраструктура
У пасёлку працуе сярэдняя школа, дом культуры, бібліятэка, аддзяленьне сувязі, лазьнева-пральны камбінат, крамы.

## Крыніцы

## Літаратура
*  С. 19.

Катэгорыя:Белавескі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Камянецкага раёну
16-ы армейскі корпус (Вэрмахт)

**16-ы армейскі корпус** (), сфармаваны 20 кастрычніка 1944 году.

## Баявы шлях корпусу
У складзе 16-й арміі ваяваў у Курляндзкім катле. Пасьля капітуляцыі Нямеччыны 8 траўня 1945 году — корпус здаўся ў савецкі палон.

## Склад корпусу
**У студзені 1945 году:**
* 81-я пяхотная дывізія
* 21-я палявая дывізія

## Камандуючыя корпусам
* З 20 кастрычніка 1944 году — генэрал кавалерыі Філіп Клефэль
* З 17 сьнежня 1944 году — генэрал пяхоты Эрнст-Антон фон Крозыг
* З 15 сакавіка 1945 году — генэрал-лейтэнант Готфрыд Вэбэр

## Літаратура
* Georg Tessin: *Verbände und Truppen der Deutschen Wehrmacht und Waffen-SS im Zweiten Weltkrieg 1939—1945*. Biblio-Verlag, Bissendorf 1973, 

Катэгорыя:Вэрмахт
Катэгорыя:Нямецкія карпусы ў Другой сусьветнай вайне
Эбанікс

**Афраамэрыканская ангельская** (у ангельскамоўным асяродзьдзі вядомая пад назовамі: Afroamerican English, Black English, Ebonics ( і ), AAVE — African American Vernacular English) — асаблівы разнавід ангельскай мовы з прыкметамі дыялекту і сацыялекту. Гутарковая, а часам і літаратурная мова афраамэрыканцаў.

## Гісторыя
Лінгвісты дагэтуль ня высьветлілі, дзе менавіта пачалося фармаваньне эбаніксу. Два асноўныя пукты гледжаньня:
# Афраамэрыканская мова — крэольская мова, зароджаная ў Заходняй Афрыцы яшчэ ў XVII стагодзьдзі сярод карэнных народаў, што належаць да макрасям'і нігера-кангалескіх моваў (народы сем'яў ква, гур, мандынга, атлянтычнай (заходнеатлянтычнай) сям'і, часткова - сям'і моваў бэнуэ-конга). Гэтая мова была сродкам зносін паміж абарыгенамі і ангельцамі.
# Афраамэрыканская мова — вынік зьмешваньня ангельскай лексыкі з афрыканскім вымаўленьнем і, часткова, граматыкай, які зьявіўся на тэрыторыі сёньняшніх ЗША з пачаткам інтэнсіўнага ўвозу рабоў.

Няпэўным застаецца статус афраамэрыканскай ангельскай: ад самастойнай мовы да дыялекту, гаворкі ў межах амэрыканскай ангельскай.

## Вонкавыя спасылкі

* Расейскі артыкул пра эбанікс
* Black English Vernacular (Ebonics) and Educability. A Cross-Cultural Perspective on Language, Cognition, and Schooling- 
* http://www.hawaii.edu/satocenter/langnet/definitions/aave.html African American Vernacular English (Ebonics)

Катэгорыя:Мовы
Катэгорыя:Ангельская мова
Катэгорыя:Афраамэрыканцы
Рут Ўолер

**Рут Ўо́лер** (; 19 жніўня 1921, Каліфорнія, ЗША — 4 жніўня 1946, Менск, БССР) — амэрыканская місіянэрка, чалец беларускай місіі ААН у справе дапамогі й аднаўленьня (ЮННРА).

Па сканчэньні Другой сусьветнай вайны Рут разам з мужам працавалі ў Менску ў рамках місіі з удзелам грамадзянаў ЗША і Новай Зэляндыі. Задачай Адміністрацыі дапамогі і аднаўленьня было аказаньне эканамічнай дапамогі, рэпатрыяцыя і падтрымка ўцекачоў. Ўолер займалася арганізацыяй паставак у БССР прадуктаў, адзеньня, мэдыцынскіх прэпаратаў.

Улетку 1946 Рут Ўолер выратавала трох хлопчыкаў, якія танулі ў возеры. Захварэўшы пасьля гэтага на запаленьне лёгкіх і мэнінгіт, 4 жніўня таго ж року яна памерла.

Пахаваная на Вайсковых могілках Менску.

Дзень памяці Рут Ўолер шторок адзначаюць у амбасадзе ЗША ў Беларусі і ў прадстаўніцтве ААН. У музэі Вялікай Айчыннай вайны створаны аддзел, прысьвечаны памяці Рут Ўолер.

## Крыніцы і заўвагі

## Вонкавыя спасылкі
* Памяць

Катэгорыя:Нарадзіліся 19 жніўня
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1921 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Каліфорніі
Катэгорыя:Памерлі 4 жніўня
Катэгорыя:Памерлі ў 1946 годзе
Катэгорыя:Памерлі ў Менску
Катэгорыя:Памерлі ад пнэўманіі‎
Катэгорыя:Пахаваныя на Вайсковых могілках
Афраамэрыканцы

**Афраамэрыканцы** ()  — жыхары ЗША, якія належаць да экватарыяльнай расы і маюць поўнае або частковае афрыканскае паходжаньне. Слова ўвайшло ў ангельскую мову ЗША пасьля таго, як у афіцыйных колах краіны стала пераважаць меркаваньне аб некарэктнасьці назвы нэгры () і абразьлівае нігеры ().  Распаўсюджана таксама нэўтральнае абазначэньне «чорныя» (Black people). 

У шырокім сэнсе слова, «афраамэрыканцы» — усе чарнаскурыя грамадзяне ЗША, якія адпаведным чынам вызначаюць сваю расавую прыналежнасьць. Аднак, як правіла, пад «афраамэрыканцам» маюцца на ўвазе выхадцы з Афрыкі (нашчадкі рабоў і даўніх мігрантаў), якія жывуць у ЗША цягам шэрагу пакаленьняў  і якія зьяўляюцца носьбітамі асаблівай субкультуры. У цяперашні час афраамэрыканцы - сама заможная група чарнаскурых на плянэце пры сярэднім даходзе на душу каля 25 000 даляраў на год на чалавека, хоць гэта значна ніжэй за сярэднеамэрыканскі паказьнік (40 000).

## Гл.таксама
* Кванзаа
* Эбанікс

Катэгорыя:Этнічныя групы ЗША
Катэгорыя:Афраамэрыканцы