Тану-Ўранхай

**Тану́-Ўранха́й** (, , ) — гістарычны рэгіён Мангольскай імпэрыі, затым — дынастыі Цын, які займаў у асноўным тэрыторыю сучаснае рэспублікі Тыва (Расея), а таксама некаторыя сумежныя зь ёй тэрыторыі Манголіі ды Расеі.

Назва ўтвораная ад горнага хрыбта Тану-Ала ў паўднёвай Сыбіры і мангольскага слова *урианхай*, якім манголы пазначалі тувінцаў і, адпаведна, рэгіён іх пражываньня.

Па абвяшчэньні Зьнешняй Манголіяй сваёй незалежнасьці ад імпэрыі Цын (Тану-Ўранхай уваходзіў у склад гэтага рэгіёну падчас панаваньня Цын) Тану-Ўранхай трапіў пад расейскі ўплыў, стаўшыся спачатку ейным пратэктаратам, пазьней — незалежнай дзяржавай Тану-Тува (пасьля пераназваная ў Тувінскую Народную Рэспубліку), якая ў 1944 годзе была далучаная да СССР у якасьці Тувінскай аўтаномнай вобласьці РСФСР.

Рэгіён лічыць сваёй часткай Кітайская Рэспубліка, якая, аднак, на цяперашні момант кантралюе толькі востраў Тайвань і некаторыя навакольныя тэрыторыі (гл. мапу).

## Гісторыя
З падзеньнем дынастыі Юань (1368) у Кітаі Тану-Ўранхай стаў кантралявацца заходнемангольскім этнасам айратаў да пачатку XVII ст.. Пасьля гэтых падзеяў гісторыя захаду Манголіі, а таксама Тану-Ўранхаю, перайшла ў этап складаных ваенных адносінаў паміж Алтайскім ханствам і айратамі, якія змагаліся за кантроль над заходняй Манголіяй.

Кантроль цынскага Кітаю над рэгіёнам усталяваўся пасьля яго ўмяшаньня ў канфлікт паміж айратамі і халха (мангольскія плямёны ва ўсходняй частцы Манголіі). У 1691 годзе імпэратар Кансі прызнаў прыхільніцтва халхасцаў перад Кітаем у Долан-Норы (Унутраная Манголія), а затым узначаліў войска ў Манголіі, разьбіўшы айратаў у 1696 годзе пад Улан-Батарам. Ад гэтага часу Манголія, у тым ліку й Тану-Ўранхай знаходзіліся пад уладай Кітаю. Між тым, існавала вызначаная пагроза гэтаму панаваньню: так, напрыклад, існуюць зьвесткі пра паведамленьне жыхарам Уранхаю з боку цынскіх чыноўнікаў пра сталае існаваньне небясьпекі.

## Цынскае кіраваньне

Пад цынскім кіраваньнем Тану-Ўранхай быў падзелены на пяць *хашунаў*, якія ў сваю чаргу падзяляліся на 46 або 47 *самонаў*. Кожны хашун кіраваўся спадчынным князём, які прызначаўся цынскім вайсковым губэрнатарам ва Ўліястаі (паўднёвы захад Манголіі). У другой палове XVIII ст. князь аднаго з хашунаў быў падвышаны да губэрнатара (*амбань-наён*) у знак прызнаньня ягонай вайсковай службы дынастыі.

Тану-Ўранхай займаў унікальнае месца ў адміністрацыйнай сыстэме імпэрыі Цын. У прыватнасьці, нічога не вядома пра ўдзел арыстакратыі Тану-Ўранхаю ў абавязковых адміністрацыйных працэдурах, вядомых для арыстакратыі Манголіі, Цынхаю і Джунгарыі. Пасьля дэмаркацыі мяжы паміж Кітаем і Расеяй паводле Кяхцінскае дамовы 1727 году, Цынскае кіраўніцтва разьмясьціла памежную ахову не каля Саянаў, якія аддзялялі Тану-Ўранхай ад Расеі, а на поўдзень ад гораў Тану-Ала, якія аддзяляюць Тыву ад Манголіі, што пазьней было выкарыстана расейскімі палемістамі як аргумэнт на карысьць апраўданьня тэзісаў пра гістарычна спрэчны характар гэтага рэгіёну паміж Кітаем і Расеяй. Уліястайскі губэрнатар ніколі не перасякаў гораў Тану-Ала і не наведваў Тану-Ўранхай, а пры ўзьнікненьні праблем у рэгіёне ваенны губэрнатар не займаўся асабістым іх вырашэньнем, пасылаючы ў Тану-Ўранхай сваіх мангольскіх пасланьнікаў.

Не існуе дакумэнтальна занатаваных выпадкаў (апрача 1726 году) наведваньня рэгіёну будзь-якім цынскім чыноўнікам, а да ХХ ст. кітайскім гандлярам было забаронена перасякаць мяжу Тану-Ўранхаю.

## Расейскае засваеньне
Расейская калянізацыя рэгіёну пачалася ў 1839 годзе з адкрыцьцём двух залатых руднікоў у Саянах, пазьней, збольшага на поўначы Тану-Ўранхаю, пачалася здабыча й іншых выкапняў. У 1883 годзе агульная колькасьць расейскіх пасяленцаў дасягнула 485 чалавек. У наступным, асабліва пасьля адкрыцьця Кітаю замежным гандлярам у 1860 годзе, у рэгіён пачалі пранікаць купцы зь Мінусінску. Купцоў прываблівалі, паводле словаў аднаго з сучасьнікаў, «дзікія кошты», якімі тувінцы былі гатовыя расплочвацца за расейскія тавары; на канец 1860-х гг. у Тану-Ўранхаі ўжо існавала шаснаццаць камэрцыйных установаў. Між тым, перацінаньне Саянаў было небясьпечным, таму гандаль вёўся вельмі малой колькасьцю чалавек і быў актыўным толькі ўлетку.

Засваеньне рэгіёну з боку расейскіх перасяленцаў пачалося ў 1856 годзе са спробы старавераў пасяліцца ў Тану-Ўранхаі як у месцы, якое адпавядала іхным рэлігійным цікаўнасьцям, пасяляліся таксама і ўцекачы з катаргаў. Аднак фармальная калянізацыя пачалася ў 1885 годзе, калі іркуцкі генэрал-губэрнатар даў дазвол на заснаваньне фэрмы ў раёне сучаснага мястэчка Туран. Урэшце, на першае дзесяцігодзьдзе ХХ ст. у Тану-Ўранхаі налічвалася прыкладна 2000 расейскіх перасяленцаў і купцоў.

У 1870-х і 1880-х гадох расейская прысутнасьць у рэгіёне набыла палітычную афарбоўку. У 1878 годзе расейцамі было знойдзенае золата ва ўсходняй частцы Тану-Ўранхаю. Пачалося распаўсюджваньне чутак пра вялікія запасы карысных выкапняў у краі, а расейскія правінцыйныя ўлады памежных губэрняў пачалі атрымоўваць шмат запытаў на дазвол здабычы ў рэгіёне. Дазвол быў атрыманы, купцы і шахцёры зьвярнуліся па расейскіх уладаў з просьбаю пра прадастаўленьне аховы. У 1886 годзе была створаная асаблівая ўстанова па прасоўваньні расейскіх інтарэсаў ва Ўранхаі. Зь цягам некаторага часу сталі высоўвацца патрабаваньні па атрыманьні некаторых уладавых функцыяў у рэгіёне, такіх як падаткаабкладаньне, кіраваньне паліцыяй і адміністрацыйнымі справамі, у прыватнасьці, сталі гучаць прагнозы пра будучае далучэньне Тану-Ўранхаю да Расеі. Між тым, царскі ўрад неахвотна павялічваў актыўнасьць у рэгіёне, асьцерагаючыся нэгатыўнае рэакцыі з боку цынскіх уладаў. Расейскае кіраўніцтва аддало перавагу мірным захадам па засваеньні, напрыклад, правядзеньні палітыкі мірнае калянізацыі.

## Рэакцыя Цын
Кітай не зьвяртаў увагі на расейскую прысутнасьць у Тану-Ўранхаі. У 1860—1870 гг. губэрнатар Уліястаю паведамляў цэнтральным уладам пра дзеяньні расейцаў у рэгіёне, аднак гэтыя перасьцярогі ня выклікалі выніку. На перамовах паміж Кітаем і Расеяй, у выніку якіх у 1864 годзе была падпісаная Тарбагатайская дамова, прадстаўнік Расеі настойваў на варыянце расейска-кітайскае мяжы ўздоўж гораў Тану-Ала, ваенны губэрнатар Уліястаю атрымоўваў ад расейскіх прадстаўнікоў мапу з адлюстраваньнем гэтага варыянту мяжы. Аднак у другой палове ХІХ ст. цынскі ўрад быў вымушаны вырашаць праблемы ў цэнтральнай частцы краіны, у выніку чаго ўвесь лёс кітайскага кіраваньня Тану-Ўранхаем быў ускладзены на губэрнатара Ўліястаю, дзеяньні якога маглі абмяжоўвацца толькі пратэстамі супраць расейскай дзейнасьці.

## Канец цынскага кіраваньня
На пачатак ХХ ст. сур’ёзна пагоршыўся эканамічны стан Тану-Ўранхаю, што прывяло да зьніжэньня ўзроўню жыцьця яго жыхароў. На гэта паўплывала, напрыклад, скарачэньне папуляцыі карысных зьвяроў з прычыны празьмернага паляваньня на іх і пэрыядычныя стыхійныя бедзтвы (засухі і эпідэміі). Крызісу ў мясцовай эканоміцы спрыяла таксама асаблівая сыстэма грашовых зносінаў паміж тувінцамі і расейцамі, у выніку чаго тувінцы часта станавіліся ахвярамі забраньня быдла або нават сваякоў на карысьць згашэньня доўгу. У адказ на гэта жыхары Тану-Ўранхаю сталі практыкаваць набегі.

Сытуацыя пагоршылася з прыходам кітайцаў. У 1902 цынскае кіраўніцтва дазволіла прыход кітайскіх гандляроў з мэтай нэўтралізацыі расейскага эканамічнага ўплыву, напрыклад, на 1910 год налічвалася прыкладна трыццаць кітайскіх крамаў. Па цэлым шэрагу прычынаў кітайскі гандаль апынуўся больш канкурэнтназдольным за расейскі, у выніку чаго тувінцы назапасілі пазыкі і ў кітайцаў.

10 кастрычніка 1911 годзе ў Кітаі адбылася рэвалюцыя і зрынаньне дынастыі Цын, неўзабаве пасьля гэтага не-кітайскія правінцыі пачалі абвяшчаць аб сваёй незалежнасьці ад Кітаю. 1 сьнежня абвесьціла пра сваю незалежнасьць Зьнешняя Манголія, у другой палове сьнежня ўранхайскія банды сталі рабаваць кітайскія крамы.

У сваю чаргу адбыўся палітычны раскол у тувінскай арыстакратыі. Тану-Ўранхайскі амбань-наён Гамбо-Даржу выступаў за пераўтварэньне краю ў пратэктарат Расеі, спадзеючыся на атрыманьне пасады губэрнатара рэгіёну, але князі двух хашунаў выступілі за далучэньне да ўсталяванай на той момант тэакратычнай мангольскай дзяржавы.

Не спалохаўшыся імкненьняў па далучэньні да Манголіі, Гамбу-Даржу накіраваў зварот да расейцаў, заявіўшы пра сябе як пра кіраўніка незалежнага Тану-Ўранхаю. Ён падаў просьбу аб ахове і прапанаваў увесьці расейскія войскі з мэтаю прадухіленьня аднаўленьня кітайскае ўлады ў рэгіёне. На гэтую просьбу не пасьледавала адказу, аднак расейская рада міністраў ужо тры месяцы раней вырашыла пра паступовую інкарпарацыю Тану-Ўранхаю шляхам заахвочваньня расейскае калянізацыі; між тым, рада асьцерагалася правакаваньня Кітаю. Гэтыя перасьцярогі, аднак, былі адрынутыя празь імкненьне захаваньня расейскае маёмасьці, ціск расейскіх камэрцыйных колаў і хадайніцтва ў восені 1913 году двух хашунаў Уранхаю з просьбай аб уваходжаньні ў склад Расеі. Іншыя хашуны неўзабаве палічылі патрэбным паступіць на ўзор першых двух хашунаў і ў 17 красавіка 1914 року Тану-Ўранхай быў прыняты ў якасьці пратэктарату Расеі — Мікалай ІІ адказаў згодай на даклад міністра замежных справаў Расеі Сяргея Сазонава, у адміністрацыйным пляне рэгіён быў падпарадкаваны Енісейскай губэрні, палітычныя і дыпляматычныя паўнамоцтвы былі перададзеныя Іркуцкаму генэрал-губэрнатару.

## Новая і найноўшая гісторыя
У 1921 годзе ў Тану-Ўранхаі была абвешчаная незалежная дзяржава пад назваю Народная Рэспубліка Тану-Тува, пераназваная ў 1926 годзе ў Тувінскую Народную Рэспубліку.

У 1944 годзе рэспубліка ўвайшла ў склад СССР, стаўшыся пры гэтым не асобнай саюзнай рэспублікай, а ўвайшоўшы ў склад непасрэдна РСФСР у якасьці Тувінскай аўтаномнай вобласьці, падвышаная ў 1961 годзе да статусу АССР. З 1991 году — суб’ект фэдэрацыі незалежнае Расеі як Рэспубліка Тува, у 1993 годзе — як Рэспубліка Тыва.

## Крыніцы

Катэгорыя:Геаграфія Тувы
Катэгорыя:Гісторыя Тувы
Катэгорыя:Дынастыя Цын
Катэгорыя:Кітайска-савецкія стасункі
Катэгорыя:Тэрытарыяльныя спрэчкі Рэспублікі Кітаю
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1757 годзе
Катэгорыя:Зьніклі ў 1911 годзе
Катэгорыя:Колішнія пратэктараты Расейскай імпэрыі