open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Філіп Вішніч

**Філіп Вішніч** (; 1767—1834) — сэрбскі эпічны паэт і гусьляр, народжаны ў паўночнай Босьніі. Стаў сьведкам найбольш значных падзей сэрбскай гісторыі, складаў паэмы пра падзеі, якія цяпер займаюць значную частку традыцыйнага сэрбскага эпасу. Вук Караджыч адклікаецца пра яго як пра лепшага аўтара баляд і сьпевака свайго часу. Часта Вішніча завуць «сэрбскім Гамэрам» за яго сьлепату і такі ж выдатны паэтычны талент.

## Жыцьцяпіс
Нарадзіўся ў 1767 годзе ў вёсцы Трнова недалёка ад гораду Ўглевік Басьнійскага эялету Асманскай імпэрыі (цяпер Босьнія і Герцагавіна). Вядома, што яго сапраўднае прозьвішча Віліч. Па дадзеных некаторых дасьледчыкаў, Вішнічам яго празвалі па імені маці Вішня, альбо па кварталу Вішніца ў вёсцы Меджяшы, дзе ён пражываў да пераезду ў Сэрбію.

У роднай вёсцы ён жыў ўсяго толькі тры гады, пасьля чаго ўсю яго сям’ю зьнішчылі туркі, якія туды ўварваліся. Яго маці выжыла і паўторна выйшла замуж, далучылася да сям’і Мірканавіч і пераехала ў Меджяшы ў нізінах Сэмбэрыі, узяўшы Філіпа з сабой. Тут ён навучыўся граць на гусьле, галоўным інструмэнце сэрбскіх эпічных паэтаў, і напісаў свае першыя вершы. Па ўсёй верагоднасьці, першыя яго выступы маглі адбывацца ў царкве Сьвятых Пятра і Паўла ў Бродац-Доні. Паколькі з-за перанесенай воспы Філіп з раньняга дзяцінства быў сьляпым, складаньне і выкананьне народных песень заставалася для яго адзіным магчымым сродкам заробку.

Падчас першага сэрбскага паўстаньня супраць Асманскай тыраніі, ня маючы магчымасьці пайсьці ў бой, Вішніч спрабаваў падняць баявы дух суайчыньнікаў і складаў мноства патрыятычных песень, апісаў бітвы, якія адбываліся, у выглядзе эпічных хронік. Калі ў 1813 годзе туркі задушылі паўстаньне, пераехаў у вёску Грк у Срэме, дзе сустрэў Вука Караджыча, які ўзяў яго з сабой у манастыр Шышатовац і запісаў там некалькі песень. Пасьля Караджыч апублікаваў трынаццаць песень Вішніча, сярод іх «Почетак буне против дахия», «Бой на Чокешини», «Бой на Мишару», «Кнез Иво Кнежевич» і інш. Паэзія Вішніча часьцяком выходзіць за рамкі традыцыйнага народнай творчаьці: ён з дакладна апісвае бітвы і зьявы, якія адбываюцца, але пры гэтым таксама вялікую ўвагу надае складаньню псыхалягічных партрэтаў асобных удзельнікаў гэтых падзей, як то лідэр вызвольнага руху Карагеоргі або князь Іван Кнежавіч, якія ахвяравалі ўсім дзеля вызваленьня свайго народа ад турэцкай дыктатуры.

Філіп Вішніч памёр у 1834 годзе ў той жа вёсцы Грк, якая пазьней у яго гонар была перайменаваная ў Вішнічава, недалёка ад гораду Шыд, які ў той час зьяўляўся часткай Аўстрыйскай імпэрыі.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Филип Вишњић — певач и песник   — статья на сайте Проекта Растко

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Асманскай імпэрыі
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Босьніі і Герцагавіне
Катэгорыя:Памерлі ў Харватыі
Катэгорыя:Сэрбскія сьпевакі і сьпявачкі
Катэгорыя:Сэрбскія музыкі
Катэгорыя:Сьляпыя музыкі
Наперад, наперад! (мультсэрыял)

«**Наперад, наперад!**» () — амэрыканскі-канадзкай мультсэрыял рэжысэра Эндру Дункан і Кіран Шангэра. Дэбютаваў 26 студзеня 2021 году на канале Netflix. Другое сэзон выйшаў 7 сьнежань 2021 году і складаецца з 9 эпізодаў.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* 
* «Наперад, наперад!» на сайце Netflix
* 

Катэгорыя:Мультфільмы ЗША
Двухбаковы абразок з Менскага замчышча

**Двухбаковы абразок зь Менскага замчышча** — унікальны абразок, знойдзены на Менскім замчышчы.

## Апісаньне
Двухбаковы абразок мае прамавугольную, амаль квадратную форму з выступам зьверху і адтулінай для шнурка. На адным боку — паясная выява Маці Божай Агіасарытысы, ці Халкапратыйскай (паводле назвы Халкапратыйскага храма ў Канстантынопалі). Характэрнае для вобраза Маці Божай становішча рук: яны знаходзяцца на левым боку, левая павернутая далоньню, правая — зьнешнім бокам. Трактоўка твару нагадвае абразок Канстантына і Алены з Полацку. Выява Маці Божай Халкапратыйскай добра вядома па бізантыйскіх камеях, аднак ва ўсходнеславянскай дробнай каменнай плястыцы сустракаецца ўпершыню.

На другім боку абразка — выява апостала Пятра. Яго фігура пададзена франтальна, іконаграфічны тып не зусім традыцыйны: прадаўгаваты твар, кароткія валасы ў выглядзе паўкруглых завіткоў. Выявы Маці Божай і апостала Пятра пабудаваны на традыцыях аб’ёмаў. Фігуры плястычныя, разьба барэльефная. Па стылявых асаблівасьцях і графіцы надпісу абразок можна датаваць XII—XIII стагодзьдзямі.

## Крыніцы

## Літаратура
* 

Катэгорыя:Беларускае дэкаратыўна-прыкладное мастацтва
Катэгорыя:Зьявіліся ў XII стагодзьдзі
Катэгорыя:Абразы Беларусі
Катэгорыя:Менскае замчышча
Катэгорыя:Каменныя абразкі
БГ

* «Банк Грузіі» — найбольшы прыватны банк Грузіі;
* «Банк Грэцыі» — галоўны банк Грэцыі, заснаваны ў 1927 годзе;
*  «Берасьцейская газэта» — прыватная газэта Беларусі, якую выдавалі ў 2002—2020 гадох.
МБ

* «Македонская біржа» — фондавая біржа Паўночнай Македоніі;
* Манітоба — правінцыя ў Канадзе;
* «Маскоўская біржа» — фондавая біржа Расеі, заснаваная ў 1992 годзе;
* Мілібар — пазасыстэмная адзінка вымярэньня ціску (таксама мэгабар);
* Мэгабайт — адзінка вымярэньня колькасьці інфармацыі;
* «Мэрсэдэс-Бэнц» — марка нямецкіх самаходаў.
Сабачае сэрца (фільм, 1976)

**«Саба́чае сэ́рца»** (), **«Чаму́ брэ́ша спада́р Бо́бікаў?»** ) — італьянска-нямецкі камэдыйны фільм рэжысэра Альбэрта Лятуады, прэзэнтаваны ў 1976 року. Першая экранізацыя аднайменнага раману Міхаіла Булгакава. У галоўных ролях — Макс фон Сюдаў, Элеанора Джорджы ды Марыё Адорф.

## Сюжэт

Прафэсар Прэабражэнскі ладзіць нябачаны экспэрымэнт — апэрацыю зь перасадкай чалавечага мазгавога прывеску і семявых залозаў сабаку Бобіку. У выніку ў кватэры прафэсара зьяўляецца новы жыхар — Паліграф Паліграфавіч Бобікаў.

## У ролях

## Цікавосткі
* Пэрсанаж арыгінальнага твору *Шарыкаў* у фільме называецца *Бобікаў*.
* Ролю *прафэсара Прэабражэнскага*, выкананую швэдзкім акторам Максам фон Сюдавам, італьянскай мовай агучыў іншы актор.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
*  
* «Сабачае сэрца»  на бачыне «Mymovies» 
* 
* 
* «Сабачае сэрца» — іншы позірк: фільм італьянца Лятуады 

Катэгорыя:Фільмы 1976 году
Катэгорыя:Фільмы на італьянскай мове
Катэгорыя:Італьянскія фільмы
Катэгорыя:Італьянскія фільмы 1976 году
Катэгорыя:Італьянскія навукова-фантастычныя фільмы
Катэгорыя:Заходненямецкія фільмы
Катэгорыя:Фільмы Альбэрта Лятуады
Катэгорыя:Экранізацыі твораў Міхаіла Булгакава
Катэгорыя:Экранізацыі расейскіх раманаў
Катэгорыя:Фільмы пра СССР
Катэгорыя:Фільмы Constantin Film
Катэгорыя:Сабачае сэрца
Шыд

**Шыд** () — горад у Сэрбіі, у грамадзе Шыд, у Срэмская акрузе аўтаномнага краю Ваяводзіна, у гісторыка-геаграфічнай вобласьці Срэм. Згодна перапісу насельніцтва 2002 году ў горадзе жылі 16311 жыхароў (у 1991 годзе — 14 275 жыхароў).

## Дэмаграфія
У горадзе Шыд, згодна перапісу 2002 году пражывалі 12 825 паўналетніх жыхароў, сярэдні ўзрост якіх — 38,1 гадоў (36,5 гады ў мужчын і 39,6 гады ў жанчын). У горадзе было 5510 хатніх гаспадарак, а сярэдняя колькасьць жыхароў у хатнія гаспадаркі — 2,96.

Катэгорыя:Гарады Ваяводзіны
Катэгорыя:Гарады Сэрбіі
Паўднёва-Асэтынская аўтаномная вобласьць

**Паўднёва-Асяцінская аўтаномная вобласьць** (коратка: ПАВВ, або Паўднёвая Асэтыя) &mdash; аўтаномная вобласьць на поўдні СССР, на поўначы Закаўказьзя і ў складзе Грузінскае ССР. . Плошча ПАСВ 3,9 тыс. км2. 

## Насельніцтва
Насельніцтва па стане на 1985 год &mdash; 99 000 чал., зь іх мяшчан 46 %. Насельнікі ПАСВ &mdash; асяціны, грузіны, расейцы і інш.

## Земскі падзел
Паўднёвая Асэтыія ня мела вобласьцяў. Яна дзялілася на раёны.

ПААВ мела 1 места &mdash; Цхінвалі.

Сталіца ПАСВ &mdash; Цхінвалі.

## Краявід
міні|Здымак Асеціі з вышыні спадарожнікам Зямлі.
ПААВ была разьмешчаная на схіле Вялікага Каўказу. Надвор'е ў ПАСВ было ўмеранае. Сярэдняя цеплыня студзеня ад &mdash;4 да &mdash;6 Ц у гарах, ліпеня адпаведна 20 Ц і 13 Ц. Ападкаў ад 500 да 1 000 мм у год.

Лясы займалі значную частку ПААВ.

## Мінулае
У 6 ст. да н. э. была на землях ПААВ Калхідзкае царства, ў 4&mdash;3 ст. да н.э. Ібэрыя. У пач. 6&mdash;10 ст.ст. пад уладаю Грэцыі, Арабскае дзяржавы. У 11&mdash;12 ст.ст. культурны росквіт Грузыі і ПААВ. У 13&mdash;14 ст.ст. пад уладаю манголаў. У 15&mdash;19 ст.ст. землі ПАСВ былі месцам барацьбы паміж Асманамі і Пэрсыяю. У 1801 годзе землі ПАСВ далучаныя да Расеі. У 1918 годзе землі ПАСВ былі захопленыя асманамі, а затым ангельцамі. З 1919 па 1920 гады землі ПАСВ сталі часткаю незалежнае Грузіі.

### Незалежнасьць (1919-1920)
З 1919 па 1920 гады землі ПААВ сталі часткаю незалежнае Грузіі. У 1921 годзе землі ПАСВ захопленыя РСФСР. 

### Савецкая ўлада (1920-1991)
У 1921 годзе землі захопленыя РСФСР. 20 красавіка 1922 году створаная ПААВ у складзе ГССР, якая была ў складзе Закаўкаскае СФСР. Зь 5 сьнежня 1936 ГССР стала саюзнаю рэспублікаю, а ЗСФСР перастала існаваць. Улада саветаў існавала да 1991 году.

## Узнагароды
ПАСВ была ўзнагароджаная наступнымі ордэнамі СССР:
* Леніна (1967)
* Дружбы народаў (1972)

## Кампартыя
У ПААВ не было кампартыі з выкарыстаньнем назвы ***паўднёва-асэтынская***, а была часткаю **'Камуністычнае партыі Грузіі***  (коратка ***КПГ***), пачала сваю дзейнасьць у 1920 годзе. Яна ўзьнікла пад назваю ***Камуністычная партыя (бальшавікоў) Грузіі**''.

## Гаспадарка
Пад уладаю бальшавікоў ПААВ пераўтварылася з сялянскае краіны ў прамыслова-земляробчую. Важнейшыя галіны прамысловасьці:
* выкап з гораў срыавіны каляровае мэталюргіі
* машынабудаўнічая
* харчовасмакавая прамысловасьць
** тытунёвая
** вінаробчая
** кансэрвовая
* дзераваапрацоўка

### Сельская гаспадарка
Важнейшыя сельска-гаспадарчыя вырабы:
* зернавыя
** пшаніца
** кукуруза
** ячмень
* бульба
* агародніна
* цукровыя буракі

Было разьвіта вытворчасць агародніны і садавіны. Было вінаробства. Мелася пчалярства, зьверагадоўлю.

У гарах мелася авечкагадоўля.

### Адпачынак
Курорт у Джава.

### Возныя
ПААВ мела чыгунку і дарогі. Чыгунка была з Цхінвалі ў Тбілісі.

## Крыніцы

## Заўвагі

Катэгорыя:СССР
Катэгорыя:Аўтаномныя вобласьці СССР
Катэгорыя:Аўтаномная вобласьць ГССР
Катэгорыя:Паўднёва-Асэтынская аўтаномная вобласьць
Катэгорыя:Паўднёвая Асэтыя
Сусьветны дэфіцыт чыпаў (2020—2022)

**Сусьве́тны дэфіцы́т чы́паў** — сусьветны крызіс, які пачаўся ў 2020 року і працягваецца дагэтуль, зьвязаны зь перавышэньнем попыту на інтэгральныя схемы (вядомыя таксама як паўправадніковыя чыпы) над прапановай. Гэта спрычыніла скачок коштаў, чэргі і спэкуляцыі таварамі, якім неабходныя паўправадніковыя прыборы (аўтамабілі, графічныя карткі, гульнявыя кансолі, кампутары ды іншыя). Сярод галоўных прычынаў дэфіцыту — пандэмія каранавіруснай інфэкцыі, гандлёвая вайна між ЗША і КНР, а таксама розныя экстрэмальныя прыродныя ўмовы.

## Прычыны
Прычынамі сусьветнага дэфіцыту чыпаў стала спалучэньне розных падзеяў, што выклікалі эфэкт сьнежнай кулькі. Асноўнай прычынай зьніжэньня прапановы паслужыў пачатак пандэміі каранавіруснай інфэкцыі. Пераход на дыстанцыйную працу і дыстанцыйнае навучаньне падвысіў патрэбу ў кампутарах, сеткавым абсталяваньні ды іншай спажывецкай электроніцы з чыпамі, у той час як праз ізаляцыю іхняя вытворчасьць спынялася.

У верасьні 2020 року пасярод эканамічнага канфлікту з КНР Міністэрства гандлю ЗША наклала абмежаваньні на найбуйнейшага кітайскага вытворцу мікрасхемаў, Паўправадніковую вытворчую міжнародную карпарацыю (SMIC). З гэтай прычыны кампаніі былі вымушаныя зьвяртацца па закупкі да іншых вытворцаў, такіх як Тайваньская паўправадніковая вытворчая кампанія (TSMC) і Самсунг, якія і так ужо працуюць на поўную магутнасьць.

Праз суворы зімовы шторм у лютым 2021 року два заводы ў Остыне (Тэхас), якія належаць «Самсунгу» ды NXP Semiconductors, вымушаныя былі закрыцца, што затрымала пастаўкі зь іх на некалькі месяцаў.

У 2021 року Тайвань, які ёсьць лідэрам сусьветнай паўправадніковай прамысловасьці, перажыў найгоршую сухмень за больш як паўстагодзьдзя, што выклікала праблемы ў вытворчаў чыпаў, якім патрэбная вялікая колькасьць звышчыстай вады.

У кастрычніку 2020 року здарыўся пажар на паўправадніковай фабрыцы японскай кампаніі Асахі Касэі, спэцыялізаванай на вытворчасьці аналягава-лічбавых і лічбава-аналягавых пераўтваральнікаў. У сакавіку 2021 року палала фабрыка яшчэ аднае японскай кампаніі Рэнэсас Электронікс, якая пастаўляе 30% сусьветнага рынку мікракантролераў для аўтамабіляў. У студзені 2022 року праз пажар на бэрлінскім заводзе ASML запаволілася вытворчасьць ЭУФ-літаграфічнага абсталяваньня, неабходнага ў вытворчасьці чыпаў.

Пасьля пачатку расейскага ўварваньня ва Ўкраіну цана нэону, неабходнага для лазэраў у паўправадніковай вытворчасьці, вырасла ў шэсьць разоў у параўнаньні зь сьнежнем 2021 року. Украіна вырабляе каля палову сусьветнага нэону, у прыватнасьці 90% нэону, прыдатнага для паўправадніковай вытворчасьці ЗША. Таксама Ўкраіна зьяўляецца значным імпартэрам крыптону і ксэнону. Расея экспартуе каля 40% сусьветных паставак паляду, патрэбнага ў некаторых кампанэнтах чыпаў, але пастаўкі могуць ускладніцца пасьля ўвядзеньня гандлёвых санкцыяў супраць агрэсаркі.

## Крыніцы

Катэгорыя:Эканамічная гісторыя XXI стагодзьдзя
Катэгорыя:Уплыў пандэміі каранавіруснай інфэкцыі-2019
Катэгорыя:Дэфіцыт інтэгральных схемаў
Капліца Сьвятых Апосталаў Пятра і Паўла (Горадня)

**Капліца Сьвятых Апосталаў Пятра і Паўла** — помнік архітэктуры пачатку XIX стагодзьдзя ў Горадні. Знаходзіцца ў паўднёва-заходняй частцы места, у мясцовасьці Аўгустоўку. Дзее. Твор архітэктуры клясыцызму. Аб’ект Дзяржаўнага сьпісу гістарычна-культурных каштоўнасьцяў Беларусі.

Утварае адзіны ансамбль з брамай-званіцай, частка колішняга палацава-паркава комплекса.

## Гісторыя

Мураваную капліцу пры сядзібна-паркавай рэзыдэнцыі Аўгустоўку збудавалі ў 1818—1821 гадох з фундацыі графа Караля Мэдэма, прыяцеля графа Маўрыкія дэ Ласі, які атрымаў гэты маёнтак у 1797 годзе. Была фамільнай пахавальняй, прыпісанай да францішканскага касьцёла Маці Божай Анёльскай. 

За часамі Першай сусьветнай вайны ў 1915 годзе палац згарэў, а капліца нязначна пацярпела. Па вайне капліцу аднавілі.

Па Другой сусьветнай вайне савецкія ўлады зачынілі і разрабавалі капліцу. У 1996—1998 гадох вялося аднаўленьне капліцы паводле праекту, распрацаванага архітэктурна-канструктарскім бюро Станіслава Шайко. Увосень 1997 году былое сховішча будаўнічых матэрыялаў побач з капліцай рэканструявалі пад часовую капліцу, а ў 2006—2019 гадох тут вялося будаваньне кастцёла Найсьвяцейшай Панны Марыі Вастрабрамскай Маці Міласэрнасьці.

## Архітэктура
Помнік архітэктуры позьняга клясыцызму. Паводле ідэі фундатара мусіла нагадваць базыліку Сьвятога Пятра ў Рыме. Гэта цэнтрычная квадратная ў пляне пабудова, накрытая паўсфэрычным купалам зь ліхтаром з крыжам. Пэрымэтрам кубападобны аб’ём акаймоўваецца дарыцкім (трыгліфным з мэтопамі) фрызам і карнізам на дэнтыкулах. Мэтопы запаўняліся ўтопленым у рашчыну рознакаляровым шчэбнем, што стварала маляўнічы пас на фоне белай тынкоўкі сьценаў. Прастакутны ўваходны партал разьмяшчаецца ў нішы і вылучаецца калёнамі. Бакавыя сьцены праразаюцца паўкруглымі люкарнамі. 

Унутраная прастора (ад пачатку мела форму ратонды) перакрываецца сфэрычным купалам, сьцены дэкаруюцца нішамі-эксэдрамі, прасьценкі — канэлюраванымі пілястрамі. У алтары зьмяшчаўся абраз Маці Божай, абапал якога стаялі скульптуры сьвятых апосталаў Пятра і Паўла ў поўны рост. Пад капліцай месьціцца крыпта, у якой былі пахаваньні рода Ласі.

Тэрыторыя капліцы атачалася мураванай агароджай з брамай-званіцай (2-ярусная з лучковым праездам і прастакутнымі прасьветамі яруса-звона).

## Заўвагі

## Крыніцы

## Літаратура
* 

## Вонкавыя спасылкі
* 

Горадня
Катэгорыя:Касьцёлы Горадні
Дом майстра (Горадня)

**Дом майстра** — помнік архітэктуры XVIII стагодзьдзя ў Горадні. Знаходзіцца на Гарадніцы, пад адрасам *[[Вуліца Элізы Ажэшкі (Горадня)|вуліца Элізы Ажэшкі]], 37*. Твор архітэктуры барока, адзіны ацалелы ўзор першай на беларускіх землях комплекснай тыповай жылой забудовы. Аб’ект Дзяржаўнага сьпісу гістарычна-культурных каштоўнасьцяў Беларусі.

## Гісторыя

### Вялікае Княства Літоўскае
Будаваньне Дома майстра вялося ў 1768—1773 гадох у ансамблі 20 г. зв. «Басьняцкіх дамоў», узьведзеных паводле двух тыповых праектаў архітэктара Ягана Мёзэра на тэрыторыі Гарадніцы сымэтрычна абапал вуліцы Раскошы (цяпер імя Элізы Ажэшкі). Гэтае жытло прызначалася як дзеля басьнякоў — вайсковай варты Гарадзенскай каралеўскай эканоміі, так і дзеля запрошаных Антоніем Тызэнгаўзам замежных майстроў.

### Пад уладай Расейскай імпэрыі
У XIX ст. улады Расейскай імпэрыі зруйнавалі 10 Басьняцкіх дамоў.

### Найноўшы час
Улады міжваеннай Польскай Рэспублікі ўзялі ўсе захаваныя Басьняцкія дамы пад ахову дзяржавы як помнікі архітэктуры. Па Другой сусьветнай вайны ў 1960—1970-я гады савецкія ўлады зьнішчылі ўсе гэтыя помнікі, апроч Дома майстра.

У 1990 годзе Дом майстра адрэстаўравалі паводле праекту архітэктара У. Барсукова, распрацаванага ў 1987 годзе.

## Архітэктура
Помнік архітэктуры барока. Як і іншыя Басьняцкія дамы, гэта 1-павярховы прастакутны ў пляне будынак, узьведзены з драўляных брусоў і цэглы. Сваёй архітэктурнай блізкі да аналягічных дамоў у Паставах і Шаўлях, але трохі меншы памерам і прасьцейшы дэкорам і плянам. Цагляны і атынкаваны галоўны фасад падзяляецца накрытым дахоўкай карнізам і завяршаецца франтонам складанай канфігурацыі. Прастакутныя вокны першага паверху разьмяшчаюцца сымэтрычна, вышэй — акно мансарды. Астатнія сьцены і перакрыцьці драўляныя. Дах 2-схільны, пакрыты дахоўкай.

Унутраная прастора падзяляецца на вытворчую і жылую часткі. На першым паверсе жылы пакой, кухня і сені, зь якіх сходы вядуць на мансарду.

## Галерэя

### Гістарычныя здымкі

Horadnia, Haradnica, Raskoša. Горадня, Гарадніца, Раскоша (1908).jpg|1908 г.
Horadnia, Haradnica. Горадня, Гарадніца (1915-18).jpg|1915—1918 гг.
Horadnia, Haradnica, Raskoša. Горадня, Гарадніца, Раскоша (1936).jpg|1936 г.
Horadnia, Haradnica, Raskoša. Горадня, Гарадніца, Раскоша (1930-39).jpg|1930-я гг.


### Сучасныя здымкі

20090614 006 Гродна (23).JPG|Галоўны фасад
Гродна (2018). Вуліца Ажэшка. Дом рамесніка 16.jpg|Бакавы фасад
Гродна (2018). Вуліца Ажэшка. Дом рамесніка 17.jpg|Фрагмэнт
Гродна (2018). Вуліца Ажэшка. Дом рамесніка 20.jpg|Ахоўная шыльда


## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 

## Вонкавыя спасылкі

* Андрэй Мяцельскі, Як выглядалі дамкі майстроў на вуліцы Ажэшкі ў Гродна, якія знішчылі вялікія грошы, Плянэта Беларусь, 11 красавіка 2018 г.

Катэгорыя:Збудаваньні Горадні
Княства Сэрбія

***Княства Сэрбія*** (, *Kneževina Srbija*) — балканская дзяржава, утвораная пасьля сэрбскай рэвалюцыі ў 1817 годзе.

## Гісторыя
Першапачаткова дзяржава займала тэрыторыю былога Бялградзкага пашалыку, аднак у 1831—1833 гадах яна пашырыла свае межы на захад, усход і поўдзень. У 1829 годзе адбылося прызнаньне туркамі аўтаноміі Сэрбіі.
У 1867 годзе асманскія войскі пакідаюць тэрыторыю княства.
У 1869 новая канстытуцыя вызначыла Сэрбію як незалежную дзяржаву.
У 1878 Княства Сэрбія яшчэ пашырыла свае межы на паўднёвы ўсход, у тым жа годзе адбыўся Бэрлінскі кангрэс, які гарантаваў прызнаньне Сэрбіі з боку дзяржаваў і поўную незалежнасьць ад Асманскай імпэерыі.
У 1882 Княства Сэрбія абвешчана Каралеўствам.


File:Serbia1817.png| Княства Сэрбія ў 1817 годзе
File:Serbia1833.png| Княства Сэрбія ў 1833 годзе
File:Serbia1878.png| Княства Сэрбія ў 1878-1882 гг


## Кіраўнікі
Дзяржавай кіравала дынастыя Абрэнавічаў ().
* Мілаш Абрэнавіч 1815—1839
* Міхаіл III Абрэнавіч 1839—1842
У 1842 Абрэнавічы былі выгнаны з краіны. Князем быў абвешчаны Аляксандр Карагеоргіевіч. У 1858 Абрэнавічы адноўлены на сэрбскім прастоле.
* Мілаш Абрэнавіч 1858—1860 (другі раз)
* Міхаіл III Абрэнавіч 1860—1868 (другі раз)
* Мілан IV Абрэнавіч 1868—1882 ён жа, як кароль Сэрбіі Мілан I: 1882—1889

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Абрэнавічы ў Вялікай савецкай энцыкляпэдыі
* Княства Сэрбія ў 1833 годзе
* Княства Сэрбія ў 1878 годзе 
* 1878
* Карта
* Карта

Катэгорыя:Колішнія дзяржавы Балканаў
Катэгорыя:Гісторыя Сэрбіі
Анэксія

**Анэ́ксія** (ад  — *далучэньне*) — захоп адной дзяржавай часткі або ўсёй тэрыторыі іншай дзяржавы, а таксама гвалтоўнае ўтрыманьне народнасьці ў межах чужой дзяржавы. Згодна зь міжнародным правам анэксія — адзін зь відаў агрэсіі, які цягне міжнародна-праўную адказнасьць.

Анэксію варта адрозьніваць ад акупацыі, якая ня цягне за сабой зьмены юрыдычнай прыналежнасьці тэрыторыі. Напрыклад, Аўстра-Вугоршчына анэксавала Босьнію і Герцагавіну толькі ў 1908 годзе, а ў 1878—1908 гадох апошняя знаходзілася пад яе акупацыяй, бо фармальна лічылася тэрыторыяй Асманскай імпэрыі.

Статут Арганізацыі Аб’яднаных Нацыяў дэкляруе права нацыяў на самавызначэньне і абавязвае сябраў ААН устрымлівацца ад анэксіі.

## Глядзіце таксама
* Падзелы Рэчы Паспалітай
* Расейская акупацыя Беларусі

## Крыніцы

## Літаратура
* 

Катэгорыя:Міжнароднае права
Дэфіцыт туалетнай паперы (2020)

**Дэфіцыт туалетнай паперы** — імпульсіўныя пакупкі ў запас туалетнай паперы ў часе пандэміі каранавіруснай інфэкцыі 2020 року. Крызіс закрануў такія краіны, як Гішпанія, Ганконг, Японія, Вялікабрытанія, Злучаныя Штаты Амэрыкі, Францыя, Сынгапур, Аўстралія і некаторыя лацінаамэрыканскія краіны. У выніку дэфіцыту запасы туалетнай паперы скараціліся па ўсім сьвеце, а дзе-нідзе былі ўведзеныя абмежаваньні на яе набыцьцё.

## Прычыны
Прычынамі крызісу стала спалучэньне розных фактараў:
* **Брак інфармацыі**. Дэзынфармацыя пра пандэмію Ковід-2019 і недастатняя інфармацыя ад уладаў спрыяла распаўсюду супярэчлівых зьвестак. Напрыклад, пра тое, што вірус небясьпечны, але дзеля абароны ад яго дастаткова мыць рукі. Такія зьвесткі і падштурхоўвалі да імпульсіўных і неадэкватных рашэньняў;
* **Візуальны эфэкт**. Рулоны туалетнай паперы даволі вялікія з памеру, таму ў крызісных сытуацыях прыцягваюць увагу і даюць пачуцьцё бясьпекі. А пры малой колькасьці тавару ў крамах гэта адразу кідаецца ў вочы і прымушае спажыўцоў набываць яго падсьвядома;
* **Статкавы эфэкт**. Выгляд іншых пакупнікоў, якія назапашваюцца туалетнай паперай, схіляе іншых наступаваць іхняму прыкладу, узмацняючы эфэкт;
* **Першая неабходнасьць**. У крызісных сытуацыях людзі інтуітыўна спрабуюць найперш задаволіць базавыя чалавечыя патрэбы, адной зь якіх зьяўляецца гігіена.

## Глядзіце таксама
* Сацыяльна-эканамічныя наступствы пандэміі каранавіруснай інфэкцыі-2019

## Крыніцы

Катэгорыя:Уплыў пандэміі каранавіруснай інфэкцыі-2019
Катэгорыя:Эканоміка здароўя
Катэгорыя:Дэфіцыт
Катэгорыя:Туалетная папера
Катэгорыя:Масавая гістэрыя
Ёван Раіч

**Ёван Ра́іч** (, Срэмскі-Карлаўцы, Сэрбія — ) — сэрбскі гісторык.

## Жыцьцяпіс
Нарадзіўся ў паселішчы Срэмскі-Карлаўцы, вучыўся ў езуіцкай гімназіі ў Комаране, потым у пратэстанцкай у Шопране і нарэшце ў 1752—1756 гадах вывучаў багаслоўе ў Кіева-Магілянскай акадэміі. Пасьля некаторы час выкладаў у Срэмскі-Карлаўцах і Нові Садзе, а ў 1772 годзе прыняў пострыг у Ковільскім манастыры, дзе ў пазьней стаў архімандрытам і правёў астатак жыцьця за напісаньнем літаратурных і гістарычных прац. Пісаў на мностве моў, сярод якіх нямецкая, вугорская, расейская, царкоўнаславянская і лацінская.

## Навуковая дзейнасьць
Аўтар «Гісторыі розных славянскіх народаў і найперш за ўсё баўгар, харватаў і сэрбаў…» (*Исторія разныхъ славенскихъ народовъ, наипаче болгаръ, хорватовъ и сербовъ, изъ тмы забвенія изятая*, Вена, 1794—1795, ч. 1—4), у якой найбольшую значнасьць маюць ч. 2 (канец) — 4, прысьвечаныя гісторыі Сэрбіі ад часоў старажытнасьці да другой паловы 18 стагодзьдзя. У гэтым творы Раіча адлюстраваўся рост нацыянальнай самасьвядомасьці сэрбскага народу і яго імкненьне да вызваленьня ад турэцкай няволі. У 1772 гадах прыняў манаскі сан і займаўся напісаньнем багаслоўскіх твораў і перакладамі.

## Крыніцы

## Літаратура
* 

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Аўстрыйскай імпэрыі
Катэгорыя:Пахаваныя ў Сэрбіі
Катэгорыя:Літаратары XIX стагодзьдзя
Катэгорыя:Сэрбскія літаратары
Катэгорыя:Паліглоты
Крывая афіцына (Горадня)

**Крывая афіцына** — помнік архітэктуры XVIII стагодзьдзя ў Горадні. Знаходзіцца на Гарадніцы, пад адрасам *[[Плошча Антонія Тызэнгаўза (Горадня)|пляц Антонія Тызэнгаўза]], 4*. Твор архітэктуры барока. Аб’ект Дзяржаўнага сьпісу гістарычна-культурных каштоўнасьцяў Беларусі.

## Гісторыя

### Вялікае Княства Літоўскае
Будаваньне мураванага музычнага флігеля ў Горадні вялося ў 1760-х гадох. Будынак ўваходзіў у ансамбль Гарадніцы Антонія Тызэнгаўза. Назву «крывая афіцына» будынак атрымаў з прычыны сваёй выгнутай формы. У 1774—1780 гадох тут працавала тэатральная школа Антонія Тызэнгаўза. Апроч навучальных мэтаў, будынак таксама выкарыстоўваўся дзеля канцэртаў з наведваньнем публікі. У 1780 годзе школу перавялі ў Паставы.

### Пад уладай Расейскай імпэрыі
У другой палове XIX ст. будынак рэканструявалі.

### Найноўшы час
У першай палове XX ст. праводзілася частковая рэканструкцыя будынка. Выкарыстоўваўся як жылы дом.

## Архітэктура
Помнік архітэктуры барока. Гэта крывалінейны ў пляне ад пачатку 2-павярховы будынак, накрыты складаным 2-ярусным дахам. Плян будынка, з усяго відаць, абралі зь меркаваньняў утварэньня цэльнага архітэктурнага ансамблю вакол Гарадніцкага пляцу. Аднак ансамбль ня скончылі, таму няма суседніх будынкаў, якія б падтрымлівалі такія крывалінейныя абрысы. Сьцены будынка падзяляюцца шырокімі лапаткамі, філёнгамі, міжпавярховымі пасамі. Ад пачатку першы паверх на галоўным фасадзе з ўвагнутага боку меў адкрытую галерэю з аркадай, у якой было тры ўваходы. Па перабудовах мансарду замянілі на трэці паверх, зьявіліся бальконы.

Плян цалкам зьмяніўся. Ад пачатку на першым і другім паверхах разьмяшчаліся невялікія залі і клясы для заняткаў, у мансардзе — інтэрнат для навучэнцаў і жылыя пакоі выкладнікаў.

## Галерэя

Horadnia, Haradnicki. Горадня, Гарадніцкі (1925).jpg|1925 г.
Horadnia, Haradnicki, Kryvaja aficyna. Горадня, Гарадніцкі, Крывая афіцына (L. Gelgor, 1928).jpg|Л. Гелгар, 1928 г.
Horadnia, Haradnicki, Kryvaja aficyna. Горадня, Гарадніцкі, Крывая афіцына (1931).jpg|1931 г.
Horadnia, Haradnicki, Kryvaja aficyna. Горадня, Гарадніцкі, Крывая афіцына (1930-39).jpg|1930-я гг.


Horadnia, Haradnicki. Горадня, Гарадніцкі (1930-39) (2).jpg|1930-я гг.
Horadnia, Haradnicki. Горадня, Гарадніцкі (D. Aneryk, 1930-39).jpg|Д. Анэрык, 1930-я гг.
Horadnia, Haradnicki. Горадня, Гарадніцкі (1919-39).jpg|да 1939 г.
Horadnia, Haradnicki. Горадня, Гарадніцкі (1941-43).jpg|1941—1943 гг.


## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 

## Вонкавыя спасылкі

* 

Катэгорыя:Збудаваньні Горадні
Лямус (Гарадніца)

**Лямус** — помнік архітэктуры XVIII стагодзьдзя ў Горадні. Знаходзіцца на Гарадніцы, на гістарычнай Лапенскай вуліцы. Твор архітэктуры барока. Аб’ект Дзяржаўнага сьпісу гістарычна-культурных каштоўнасьцяў Беларусі.

## Гісторыя

### Вялікае Княства Літоўскае
Будаваньне мураванага лямуса ў Горадні вялося ў другой палове XVIII ст. Будынак ўваходзіў у ансамбль Гарадніцы Антонія Тызэнгаўза і прызначаўся пад склад дзеля мануфактурнай вытворчасьці.

### Пад уладай Расейскай імпэрыі
У пачатку XX ст. будынак выкарыстоўваўся як начлежка.

### Найноўшы час
У 1939 годзе будынак прыстасавалі пад жылы дом.

## Архітэктура
Помнік архітэктуры барока. Гэта 2-павярховы прастакутны ў пляне будынак з мансардай, накрыты высокім вальмавым дахам. Усходні фасад сымэтрычны, зь невялікім рызалітам у цэнтры. Цэнтральныя часткі заходняга, паўночнага і паўднёвага фасадаў гладкія, з сымэтрычна разьмеркаванымі вокнамі. Вокны другога паверха невялікія квадратныя і значна заглыбляюцца ў тоўшчу сьцяны. Вокны першага паверха нізкія прастакутныя. Цагляныя коміны высокія, шматпрыступкавыя. 

Мае нерэгулярную сыстэму ўнутранага пляну. Перакрыцьці, унутраныя перагародкі і вузкія 2-маршавая сходы з высокімі прыступкамі — драўляныя. Пачатковы інтэр’ер зьмяніўся.

## Заўвагі

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 

## Вонкавыя спасылкі

* 

Катэгорыя:Збудаваньні Горадні
Сядзіба Станіславова

**Сядзіба Станіславова** — помнік архітэктуры і садова-паркавага мастацтва XVIII стагодзьдзя ў Горадні. Знаходзіцца ў паўночна-ўсходняй частцы места, у мясцовасьці Станіславове. Твор архітэктуры позьняга барока. Аб’ект Дзяржаўнага сьпісу гістарычна-культурных каштоўнасьцяў Беларусі.

Складаецца з палаца, двух флігеляў, парку і гаспадарчых пабудоваў.

## Гісторыя

### Вялікае Княства Літоўскае
Сядзіба сфармавалася ў 1760—1770-я гады паводле праекту італьянскага архітэктара Джузэпэ Сака. Была замескай рэзыдэнцыяй караля і вялікага князя Станіслава Аўгуста Панятоўскага.

### Пад уладай Расейскай імпэрыі
У 1814 годзе сядзібу набыў Францішак Ксавэры Друцкі-Любецкі. У другой палове XIX ст. агульны выгляд сядзібы замаляваў Напалеон Орда.

### Найноўшы час
Па Другой сусьветнай вайне ў палацы разьмясьцілася катэдра расьлінаводзтва Гарадзенскага аграрнага ўнівэрсытэту.

## Архітэктура
Помнік архітэктуры позьняга барока. У пляне ансамблю захаваліся элемэнты рэгулярнасьці. Цэнтральнае месца займае палац, які знаходзіцца на вяршыні пакатага схілу. Сымэтрычна разьмешчаныя бакавыя флігелі ствараюць парадны курданэр, абнесены з боку ўезду невысокай цаглянай агароджай. Гаспадарчыя пабудовы разьмяшчаюцца за заходнім флігелем.

Палац — прастакутны ў пляне 2-павярховы (ад пачатку 1-павярховы) будынак. Сярэдзіна галоўнага фасаду вылучаецца рызалітам зь філёнгавым фігурным атыкам і тэрасай, цэнтар дваровага фасаду — паўкруглым эркерам з манаграмай караля на атыку. Прастакутныя і аркавыя аконныя праёмы аздабляюцца лучковымі і трыкутнымі франтонамі, гірляндамі, роўнымі ліштвамі. У дэкоры будынка шырока выкарыстоўваюцца карнізы, пілястры і паясы.

Плян калідорнага тыпу, значна зьмяніўся. Цэнтральная частка аб’ядноўвае парадную групу памяшканьняў (вэстыбюль, верхнюю і ніжнюю залі). У вэстыбюлі захаваліся 2 каміны, выкананыя ў стылі нэаготыкі, абкладзеныя паліванымі керамічнымі пліткамі цёмна-карычневага колеру (сярэдзіна XIX ст.).

Флігелі — прастакутныя ў пляне 1-павярховыя будынкі пад высокімі чарапічнымі дахамі — меншыя маштабам, разьмешчаныя на рэльефе ніжэй за палац, маюць падпарадкаванае значэньне.

## Парк
За палацам — парк радыяльна-прамянёвага пляну.

## Галерэя

Horadnia, Stanisłavova. Горадня, Станіславова (1901-14).jpg|да 1915 г.
Horadnia, Stanisłavova. Горадня, Станіславова (1901-14) (2).jpg|да 1915 г.
Horadnia, Stanisłavoŭskaja. Горадня, Станіславоўская (1901-14) (3).jpg|да 1915 г.
Horadnia, Stanisłavova. Горадня, Станіславова (1915-18).jpg|1915—1918 гг.


## Заўвагі

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 

## Вонкавыя спасылкі

* 

Катэгорыя:Збудаваньні Горадні
Катэгорыя:Збудаваньні барока Беларусі
Катэгорыя:Палацы Беларусі
Вайсковая акадэмія Сэрбіі

**Вайсковая акадэмія Сэрбіі** () — дзяржаўная навучальная ўстанова вышэйшай вайсковай адукацыі і баявой падрыхтоўкі, якая працуе з 1850 году ў Бялградзе, Сэрбія. Зьяўляецца адным з двух факультэтаў бялградзкага ўнівэрсытэту абароны, уваходзіць у структуру Міністэрства абароны Сэрбіі, займаецца падрыхтоўкай кваліфікаваных кадраў для Узброеных Сіл Сэрбіі.

## Навука
Ваенная акадэмія займаецца падрыхтоўкай кваліфікаваных афіцэраў для далейшага праходжаньня службы ў шэрагах Узброеных Сіл Сэрбіі — навучэнцы атрымліваюць неабходны ўзровень ведаў і навыкаў для камандаваньня ўсімі родамі войскаў. Бакаляўрыят вучэбная праграма ўключае ў сябе як абавязковыя дысцыпліны і дадатковыя факультатыўныя курсы, даступныя для курсантаў па жаданьні. Першыя два гады навучаньня аднолькавыя для ўсіх курсантаў, але потым кожны навучэнец павінен абраць адно з шасьці магчымых напрамкаў: кіраўніцтва абаронай, электронная інжынэрыя, мэханічная інжынэрыя, хімічная інжынэрыя, вайсковая авіяцыя або абарончая лягістыка. Кожнае з напрамкаў мае па некалькі адмысловых курсаў.
.

## Вайсковыя годнасьці

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт Вайсковай акадэміі Сэрбіі 

Катэгорыя:Зьявіліся ў 1850 годзе
Сэрбія
Катэгорыя:Узброеныя сілы Сэрбіі
Катэгорыя:Вышэйшыя навучальныя ўстановы Сэрбіі
Срэмскі-Карлаўцы

**Срэмскі-Карлаўцы** (, , , , , ) — горад у Ваяводзіне, які ўваходзіць у склад Сэрбіі, у рэгіёне Срэм, разьмешчаны на беразе ракі Дунай, у 8 км ад гораду Нові Сад.

У 1698—1699 гг у горадзе праходзіў міжнародны кангрэс, па выніках якога быў заключаны Карлавіцкі мір паміж Асманскай імпэрыяй і Аўстрыяй і яе саюзьнікамі, у выніку якога Карлаўцы адышлі да Аўстрыі і ўвайшлі ў склад Ваеннай мяжы.

## Вядомыя асобы
* Ёван Раіч (1726—1801) — сэрбскі гісторык.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Гарады Сэрбіі
Катэгорыя:Гарады Ваяводзіны
Катэгорыя:Гарады на Дунаі
Дом віцэ-адміністратара (Горадня)

**Дом віцэ-адміністратара** — помнік архітэктуры XVIII стагодзьдзя ў Горадні. Знаходзіцца на Гарадніцы, пад адрасам *[[Плошча Антонія Тызэнгаўза (Горадня)|пляц Антонія Тызэнгаўза]], 2*. Твор архітэктуры барока і клясыцызму. Аб’ект Дзяржаўнага сьпісу гістарычна-культурных каштоўнасьцяў Беларусі.

## Гісторыя

### Вялікае Княства Літоўскае
Будаваньне мураванага дома віцэ-адміністратара ў Горадні вялося ў другой палове XVIII ст. Будынак ўваходзіў у ансамбль Гарадніцы Антонія Тызэнгаўза.

### Пад уладай Расейскай імпэрыі
У XIX ст. будынак рэканструявалі.

### Найноўшы час
Па Другой сусьветнай вайне ў будынку разьмяшчаўся Цэнтральны дзяржаўны гістарычны архіў БССР. У 1978 годзе старшыня Дзяржбуду БССР Уладзімер Кароль, імём якога савецкія ўлады назвалі вуліцы ў Менску і Ігумене, публічна выступіў за зьнішчэньне гэтага помніка архітэктуры.

## Архітэктура
Помнік архітэктуры барока і клясыцызму. Гэта 2-павярховы прастакутны ў пляне будынак, накрыты вальмавым дахам. Сьцены праразаюцца прастакутнымі аконнымі праёмамі. Да заходняй тарцовай сьцяны далучаецца 1-павярховы аб’ём, галоўны фасад якога паўтарае элемэнты афармленьня першага паверха асноўнага аб’ёму. Галоўны фасад выходзіць на пляц і вылучаецца з бакоў роўнымі рызалітамі. Фасады падзяляюцца шырокімі пілястрамі, нішамі, філёнгамі, міжпавярховым карнізным пасам. Больш нізкі верхні паверх мае насычаны архітэктурны дэкор.

Плян цалкам зьмяніўся, пачатковая аздоба інтэр’еру на захавалася.

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 

## Вонкавыя спасылкі

* 

Катэгорыя:Збудаваньні Горадні
Аксана Колб

**Аксана Колб** (трансьл. *Aksana Kolb*,  у 1968, Гомель, Беларусь) ― беларуская журналістка, грамадзкая дзяячка, рэдактарка газэты «Новы Час» з 2015 году.

## Жыцьцяпіс

Нарадзілася ў Гомлі. Дзіцячыя гады прайшлі ў Лідзе.

Скончыла гістарычны факультэт БДУ.

З 1995-га працавала ў газэце «Згода», з 2007-га — у «Новым часе».

Пасьля сьмерці Аляксея Караля ў верасьні 2015 году ўзначаліла «Новы час».

Замужам, мае дарослую дачку і ўнука.

## Газэта «Новы Час»

З 2007 году працуе ў «Новым часе». З 2015 зьяўляецца галоўнай рэдактаркай газэты.

Пэрыяд рэдактарства А. Колб можна назваць найбольш складаным за ўвесь час існаваньня выданьня. Да 2017 году газэта распаўсюджвалася альтэрнатыўным шляхам, бо РУП «Белсаюздрук» і РУП «Белпошта» не падпісвалі дамову на распаўсюд.

Але ў 2020 годзе ў выніку рэпрэсіяў зноў пачаўся цяжкі пэрыяд газэты: затрымліваліся і арыштоўваліся журналісты і фотарэпартэры газэты. «Белсаюздрук» зноў разарваў дамову з рэдакцыяю газэты.

19—20 кастрычніка 2021 году ў сядзібе выданьня й па месцах жыхарства журналістаў прайшлі ператрусы, былі дапытаныя супрацоўнікі, у тым ліку рэдактарка Аксана Колб.

З жніўня 2021 году «Новы час» не выходзіць у папяровым фармаце, сайт novychas.by быў заблякаваны ўладамі ў кастрычніку 2021 году. 8 лістапада 2021 улады ліквідавалі Таварыства беларускай мовы — заснавальніка «Новага Часу». У адказ на блякіроўку рэдакцыя запусьціла люстэрка novychas.online.

20 красавіка 2022 году Аксану Колб затрымалі на па арт. 342 КК. Пасля 3 дзён на Акрэсціна змясцілі ў СІЗА №1. 15 чэрвеня суддзя Цэнтральнага суда Мінска Дзмітрый Карсюк прысудзіў Колб да 2 годоў і 6 месяцаў абмежавання свабоды з накіраваннем у папраўчую ўстанову адкрытага тыпу. 22 ліпеня суддзя Фрунзенскага суда Юлія Блізнюк прысудзіла Аксане Колб 13 сутак адміністрацыйнага арышту па арт. 19.11. 29 ліпеня Колб пакінула Беларусь.

## Крыніцы

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Гомлі
Катэгорыя:Беларускія журналісткі
Катэгорыя:Беларускія рэдактары
Катэгорыя:Рэпрэсаваныя
Тацяна Кузіна

**Тацяна Кузіна** (нар. у 1973 годзе, Менск, Беларусь) ― беларуская дасьледніца, грамадзкая дзяячка, лектарка, экспэртка ў сфэры грамадзянскай супольнасьці, грамадзянскага ўдзелу і публічнага адміністраваньня.

## Жыцьцяпіс

Нарадзілася ў Менску.

Тацьцяна працавала ў ЭГУ з 1996 па 2009 год, была намесьніцай дэкана Франка-беларускага факультэту палітычных і адміністрацыйных навук, узначальвала Офіс публічных і міжнародных сувязяў, выкладала на бакаляўрскай праграме «Палітычныя і эўрапейскія дасьледаваньні».

У 2010—2015 гадах была выканаўчай дырэктаркай Беларускага інстытуту стратэгічных дасьледаваньняў (BISS), а таксама супрацоўнічала зь Беларускай дасьледчай радай (BRC) ды іншымі навукова-дасьледчымі цэнтрамі і арганізацыямі грамадзянскай супольнасьці на працягу ўсёй сваёй кар’еры.

Магістарка палітычных навук (ЭГУ). Выкладала ў Эўрапейскім гуманітарным унівэрсытэце.

## Грамадзкая і экспэртная дзейнасьць

Тацяна стаяла ля вытокаў стварэньня Школы маладых мэнэджэраў публічнага адміністраваньня (SYMPA) і Беларускага інстытуту рэформы і трансфармацыі публічнага адміністраваньня (BIPART), у межах якіх выкладала і займалася дасьледчай дзейнасьцю.

Тацяна Кузіна зрабіла важны ўнёсак у шматлікія праграмныя, стратэгічныя і дасьледчыя дакумэнты, у тым ліку ў рамках удзелу SYMPA ў EU-STRAT — міжнародным дасьледчым праекце, які ажыцьцяўляўся кансорцыюмам вядучых эўрапейскіх унівэрсытэтаў (улучна з Свабодным унівэрсытэтам Бэрліна і Лейдэнскім унівэрсытэтам ў Нідэрляндах) і навукова-дасьледчых цэнтраў (think tanks) у 2016—2019 гадах.

## Арышт

28 чэрвеня 2021 году Тацяна Кузіна была арыштаваная ў менскім аэрапорце. Тацяне Кузінай прад’яўлены абвінавачваньні па па ч. 1 арт. 357 КК (дапамаганьне дзеяньням, учыненым з мэтай захопу ўлады) і па ч. 3 арт. 361 (заклікі да дзеяньняў, накіраваных на прычыненьне шкоды нацыянальнай бясьпецы).

20 ліпеня 2021 году разам зь іншымі арыштаванымі калегамі была прызнаная палітзьняволенай.

6 лютага 2023 году ў Менску пачаўся суд над Тацянай Кузінай і Валерыяй Касьцюговай. У залежнасьці ад ролі Валерыю Касьцюгову і Тацяну Кузіну абвінавачваюць па трох артыкулах КК: ч. 1 арт. 357 («дапамаганьне дзеяньням, учыненым з мэтай захопу ўлады»), ч. 3 арт. 361 («заклікі да дзеяньняў, накіраваных на прычыненьне шкоды нацыянальнай бясьпецы») і ч. 3 арт. 130 («распальваньне іншай сацыяльнай варожасьці»).

17 сакавіка 2023 году Валерыі Касьцюговай і Тацяне Кузінай прысудзілі па 10 гадоў калёніі агульнага рэжыму.

## Крыніцы

Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1973 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Менску
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Беларусі
Катэгорыя:Беларускія дасьледнікі
Катэгорыя:Выкладчыкі Эўрапейскага гуманітарнага ўнівэрсытэту
Катэгорыя:Асобы Менску
Катэгорыя:Грамадзянская супольнасьць
Катэгорыя:Публічная адміністрацыя
Лаўкава

**Лаўкава**, або **Лаўкаў** (, па-руску: *Лавковъ*) — места ў Летуве, разьмешчанае ў Таўроскім павеце ў Шылэльскім раёне, 16 км на поўднёвы-ўсход ад м-ка Цьверы, 998 насельнікаў (2001). Сядзіба ўправы Лаўкоўскае воласьці. У месьце маюцца касьцёл, пошта, школа і мэтэаралягічны стан.

Мястэчка знаходзіца на дарогах Ворны-Швекшне, Калтынены-Цьверы а да Рэтава.

## Вонкавыя спасылкі
* Tomasz Krzywicki: Litwa: przewodnik. Pruszków: Oficyna Wydawnicza "Rewasz", 2005, s. 232. ISBN 83-89188-40-6.
* Tomasz Krzywicki: Litwa: przewodnik. Pruszków: Oficyna Wydawnicza "Rewasz", 2005, s. 232. ISBN 83-89188-40-6.

Катэгорыя:Мястэчкі Летувы
Катэгорыя:Таўроскі павет
Катэгорыя:Мястэчкі Таўроскага павету
Катэгорыя:Населеныя пункты Таўроскага павету
Паветы Летувы

**Паветы Летувы** — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка першага ўзроўню ў Летуве.

## Сьпіс паветаў
У Летуве налічваецца 10 паветаў:

Катэгорыя:Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Летувы
Эрзянь Мастор

**Эрзянь Мастор** ()&nbsp;— гістарычная і этнічная бацькаўшчына эрзянскага народу, сярэднявечнае дзяржаўнае ўтварэньне і тэрыторыя, на якой праходзіў этнагенэз эрзі. Разьмешчаная ў міжрэччы Волгі, Акі, Мокшы і Суры.

## Мінуўшчына
Захаваліся гістарычныя сьведчаньні пра сярэднявечную дзяржаву эрзянаў. На пачатку XIII стагодзьдзя ёю кіраваў выдатны інязор Пургаз. Заходнія суседзі пакінулі згадкі пра гэтую краіну як пра «Пургасаву воласьць». Пургаз пасьпяхова процістаяў экспансіі суседніх княстваў, галоўным пляцдармам якой служыў Ніжні Ноўгарад, пазьней інязор узначаліў рух супраць ардынскай навалы. Як і іншыя краі рэгіёну, Эрзянь Мастор паглынула Залатая Арда, якая пазьней распалася на асобныя ханствы і бэйлыкі. З усталяваньнем маскоўскай улады ў XVI стагодзьдзі пачалася актыўная хрысьціянізацыя, а пазьней русыфікацыя ды этнацыд эрзі. Адбылося некалькі паўстаньняў супраць расейскага панаваньня, жорстка здушаных расейскімі войскамі . Пасьля сканчэньня аднаго з паўстаньняў царская ўлада забараніла эрзянам паляваць, мець зброю, займацца кавальствам.

Шматлікія эрзяне вымушаныя былі эміграваць па-за межы Эрзянь Мастору. Так паўсталі этнічныя паселішчы ў Пензенскай, Саратаўскай і Ульянаўскай абласьцёх, а таксама ў Заволжы (Самарская і Арэнбурская вобласьці, Татарстан, Башкартастан). Колькасьць эрзянаў, якія зьбераглі нацыянальную самасьвядомасьць на новых тэрыторыях, урэшце рэшт перавысіла колькасьць аднапляменьнікаў, што засталіся на карэнных землях.

З прычыны расьсеянасьці эрзянскага насельніцтва бальшавікі вырашылі ўключыць у нацыянальную акругу пашыраны арэал пражываньня эрзі й мокшы, назваўшы іх адным народам&nbsp;— «мардвою» і ў 1928 року ўтварыўшы Мардоўскую нацыянальную акругу, якая часткова ахоплівала карэнныя землі Эрзянь Мастору. Пазьней акруга пераўтвораная ў аўтаномную вобласьць і аўтаномную рэспубліку. Цяпер эрзя і мокша ў Мардовіі складаюць разам толькі 40&nbsp;% ад агульнай колькасьці насельніцтва, зазнаючы далейшую русыфікацыю.

## Крыніцы

Катэгорыя:Геаграфія Ніжагародзкай вобласьці
Катэгорыя:Гістарычныя вобласьці Расеі
Катэгорыя:Мардовія
Катэгорыя:Эрзя
Катэгорыя:Сярэднявечныя дзяржавы Расеі
Катэгорыя:Русіфікацыя
Сырэсь Баляень

**Сырэсь Баляень** (;  7 траўня 1958, Саранск, РСФСР) — украінскі грамадзкі дзяяч, эрзянскі паэт і перакладнік, інязор эрзянскага народу, старшыня таварыства эрзя ва Ўкраіне Erzäń val (*Эрзянскае слова*), сузаснавальнік грамадзкага руху Вольны Ідэль-Урал.

## Жыцьцяпіс
Нарадзіўся ў Саранску ў сям’і расейскай маці і эрзянскага бацькі. Ягоная бабуля па мячы Матрона Буцяцкіна расказвала казкі, легенды і міты пра эрзянскі народ і герояў. Сырэсь Баляень быў піянэрам, камсамольцам, на першым курсе вайсковай вучэльні ўступіў у КПСС.

У 1978 року пераехаў ва Ўкраіну, служыў у Жытомірскай вобласьці. Навучаўся ў Кіеўскім інстытуце ВПС. У 1990-х роках пазнаёміўся з Вячаславам Чарнаволам, які падштурхнуў яго да вывучэньня роднай культуры.

Сырэсь Баляень заснаваў у Кіеве таварыства «Эrzäń val» («Эрзянскае слова»), якое выдавала кнігі эрзянскай мовай, выпускалі электронны эрзяна-расейскі слоўнік. Сырэсь Баляень займаецца перакладам на эрзянскую мову ўкраінскую паэізю і песьні. Супрацоўнічае зь незалежнай газэтай «Эрзянь Мастор».

Удзельнік Эўрамайдану, на Банкавай вуліцы жорстка зьбіты «бэркутаўцамі». З пачаткам вайны на Данбасе валянтэрыў у зоне антытэрарыстычнай апэрацыі, пазьней мабілізаваны ў шэрагі 10-й горна-штурмавой брыгады Ўзброеных сілаў Украіны, браў удзел у баявых дзеяньнях.

21 сакавіка 2018 разам з сваім татарскім паплечнікам Рафісам Кашапавым і ўкраінскім фіна-вугарыстам Расьціславам Мартынюком абвясьціў пра стварэньне грамадзкага руху «Вольны Ідэль-Урал».

13 ліпеня 2019 року на родавым маленьні эрзянскага народу ў Мардовіі абраны галоўным старэйшынам — інязорам. Баючыся рэпрэсіяў, эрзя правялі цырымонію інаўгурацыі ва Ўкраіне.

21 красавіка 2021 року Сырэсь Баляень у складзе ўкраінскай дэлегацыі выступіў на XX сэсіі Сталага форуму ААН па пытаньнях карэнных народаў. У сваім выступе раскрытыкаваў расейскую ўладу за ейную палітыку ў дачыненьні нацыянальных рэспублік. Гэты выступ стаў першым на трыбуне ААН, прамоўленым па-эрзянску.

У студзені 2022 року стаў адным з падпісантаў публічнай заявы „Народы Расейскай Фэдэрацыі салідарныя з народам Казахстану“, якая заклікала расейцаў ня ехаць на здушэньне пратэстаў у складзе так званага «міратворчага кантынгэнту АДКБ».

Сырэсь Баляень крытыкуе палітыку мардвінізацыі — спробу расейскіх уладаў прадставіць эрзянаў і макшанаў адзіным народам — мардвой.

## Прэміі і ўзнагароды
* Ляўрэат Эрзянскай літаратурнай прэміі (2014)

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Сырэсь Баляень: Чым далей ад расейскай мовы, тым болей міру 
* «У імпэрскай дзяржаве будучыні для эрзянскага народу няма» 
* Галоўны старэйшына эрзянскага народа: Задача Масквы — ператварыць беларусаў і эрзян у рускіх

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Саранску
Катэгорыя:Перакладчыкі з украінскай мовы
Катэгорыя:Перакладчыкі на эрзянскую мову
Катэгорыя:Украінскія грамадзкія дзеячы
Катэгорыя:Украінскія вайскоўцы
Катэгорыя:Эрзянскія паэты
Пачат

**Пачат** () — традыцыйная страва мардоўскага народу, бліны з пшанічнай, прасяной, грэчневай або гарохавай мукі, прычым часьцей за ўсё сумесі некалькіх. Як і ва ўсіх фіна-вугорскіх народаў, у мардоўскіх блінах вялікая колькасьць яек і мукі, іншай ад пшанічнай. Таксама пачат заўсёды вельмі тоўстыя і пухнатыя, бо расчыненыя на дрожджах.

## Літаратура
* 

## Вонкавыя спасылкі
* Побыт і норавы мардвы ў XVIII стагодзьдзі 
* У Мардовію — на бліны пачат 

Катэгорыя:Мардоўская кухня
Катэгорыя:Бліны
Катэгорыя:Стравы з мукі
Пургаз

**Пургаз** (, ) — эрзянскі вайсковы і дзяржаўны дзяяч першай паловы XIII стагодзьдзя, інязор Пургасавай воласьці. Нацыянальны герой як зьбіральнік эрзянскіх земляў. Адыграў значную ролю ў станаўленьні дзяржаўнасьці эрзянскага народу.

## Жыцьцяпіс
Пергаз згаданы ў рускіх летапісах некалькі разоў. У студзені 1229 року ягонае войска адбіла наезд князёў Яраслава Ўсеваладавіча, Васіля Канстанцінавіча і Ўсевалада Канстанцінавіча. Пазьней адолеў макшанскага князя Пурэша. Для супольнай абароны ад набегаў рускіх князёў уклаў хаўрус з валжанскімі булгарамі.

У красавіку 1229 спрабаваў адбіць у Залескай Русі Ніжні Ноўгарад — колішні эрзянскі Обран Ош. Ён спаліў пасад і ваколіцы, але крэпасьць выстаяла. Празь некалькі месяцаў сам быў разьбіты Пурэшам.

Улетку 1237 пасьпяхова адбіў мангольскі наступ, у 1238—1239 зазнаў паразу.

## Памяць
З XIII стагодзьдзя стаў шанавацца як мітычны герой і нават валадар Мардовіі. Нацыянальны дэвіз эрзянаў — «Пургазонь тэўтне&nbsp;— мельсэнек!» («Мы памятаем імя і справу інязора Пургаза!»).

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Энцыкляпэдыя Ніжняга Ноўгараду 

Катэгорыя:Валжанскія фіна-вугры
Катэгорыя:Эрзяне
Катэгорыя:Нацыянальныя героі
Катэгорыя:Кіраўнікі XIII стагодзьдзя
Катэгорыя:Інязоры
Катэгорыя:Гісторыя Мардовіі
СарЭкс

**[[Адкрытае акцыянэрнае таварыства]] «СарЭкс»** — расейскі вытворца трактароў, экскаватараў, пагрузчыкаў, камунальнай і спэцыяльнай тэхнікі. Штаб-кватэра знаходзіцца ў Саранску.

## Мінуўшчына
У 1943 року ў Саранску адкрыты матарнарамонтны завод, які працаваў на франтавыя патрэбы. Па вайне прадпрыемства працягнула рамантаваць рухавікі, выпускала сельскагаспадарчае абсталяваньне. Рашэньнем Савету Міністраў РСФСР і Мардоўскага Саўнаркаму ад 5 траўня 1959 року пераўтворанае ў Саранскі экскаватарны завод. Асноўная спэцыялізацыя — вытворчасьць гідраўлічных землякопных машынаў.

У 1990 року ў часе прыватызацыі пераўтвораны ў ААТ «СарЭкс».

У 2007 року кантроль над прадпрыемствам перайшоў да ЗАТ «Агроевросоюз», пастаўнік у Расею трактароў вытворчасьці ААТ «Харкаўскі трактарны завод». Акрамя традыцыйнага выпуску экскаватараў, «СарЭкс» пачаў зборку трактароў.

У верасьні 2007 року пачаўся выпуск унівэрсальна-ворнага трактару «Беларус-1221.2» паводле ліцэнзіі Менскага трактарнага заводу.

У 2009 року «СарЭкс» перайшоў пад кіраваньне канцэрну «Трактарныя заводы». Засвоены выпуск трактароў «Беларус-82.6» і «Беларус-82.1», а таксама франтальных пагрузчыкаў, прыборачных, сьнегаачышчальных, фрэзэрных ды іншых машынаў. Адзін з найбуйнейшых на Расеі вытворцаў экскаватараў на базе колавых трактароў МТЗ-80/82 ды ЮМЗ-6АК.

З 2019 року знаходзіцца ў працэсе банкруцтва.

## Асноўныя акцыянэры

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйная бачына
* Экскаватар.ру 

Катэгорыя:Машынабудаўнічыя кампаніі Расеі
Катэгорыя:Машынабудаўнічыя кампаніі СССР
Катэгорыя:Саранск
Мардоўская Аўтаномная Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка

**Мардо́ўская Аўтано́мная Саве́цкая Сацыялісты́чная Рэспу́бліка** — аўтаномная рэспубліка ў складзе РСФСР, якая існавала з 20 сьнежня 1934 па 25 сьнежня 1993 року. Сталіца — места Саранск.

## Мінуўшчына
Мардоўская Аўтаномная Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка створаная з Мардоўскай аўтаномнай вобласьці ў складзе Куйбышаўскага краю.

Пасьля пераўтварэньня Куйбышаўскага краю ў Куйбышаўскую вобласьць Мардоўская АССР стала самастойным суб’ектам РСФСР.

7 сьнежня 1990 року Вярхоўны Савет МАССР прыняў *Деклярацыю аб дзяржаўна-прававым статусе рэспублікі* і перайменаваньні ў Мардоўскую ССР. 25 сьнежня 1993 року набыла сілу Канстытуцыя Расейскай Фэдэрацыі, паводле якой Мардоўская ССР была перайменаваная ў Рэспубліку Мардовію.

## Вонкавыя спасылкі
* Рэспубліка Мардовія. Мінуўшчына 

Катэгорыя:Аўтаномныя рэспублікі РСФСР
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1934 годзе
Катэгорыя:Зьявіліся 20 сьнежня
Катэгорыя:Зьніклі ў 1993 годзе
Катэгорыя:Зьніклі 25 сьнежня