Тарас на Парнасе

«**Тара́с на Парна́се**» — сатырычна-гумарыстычная паэма Канстанціна Вераніцына (паводле асобных дасьледчыкаў Элегія Пранціша Вуля), напісаная ў 1855 годзе і ўпершыню апублікаваная ў газэце «Минскій листокъ» 16 траўня 1889 году. Помнік беларускай літаратуры ХІХ ст.

Паэма напісаная чатырохрадковымі катрэнамі зь перакрыжаванай рыфмоўкай abab, дзе a — жаночыя рыфмы і b — мужчынскія. Завяршаецца паэма катрэнам з аднымі парнымі мужчынскімі рыфмамі.

## Тэмы паэмы
* *Адлюстраваньне нацыянальнага мэнталітэту беларуса* — цэнтральная тэма паэмы «Тарас на Парнасе» і адна з галоўных задачаў яе аўтара. Прасякнутая гарманічным, аптымістычным сьветаадчуваньнем аўтара, паэма сьцьвярджае неўміручасьць народа, яго таленавітасьць і жыцьцялюбства.
* *Адлюстраваньне барацьбы перадавога і рэакцыйнага рухаў у літаратуры XIX стагодзьдзя* — другая тэма паэмы «Тарас на Парнасе». Непасрэдна разьвіцьцю гэтай тэмы прысьвечаная сцэна ўзыходжаньня літаратараў на Парнас. У полі зроку паэта расейская літаратура. Сымпатыі аўтара цалкам на баку перадавых пісьменьнікаў, якія вызначалі сваёй творчасьцю поступ літаратуры, сымбалізавалі яе важнейшыя і этапныя дасягеньні і посьпехі.

## Сюжэт
Сюжэт твора — прыгоды палесаўніка Тараса, які, выправіўся ў пушчу, а трапіў на Парнас — месца, дзе жылі багі і паэты. Вобразы старажытных багоў і герояў у паэме зьніжаны, аўтар скептычна ставіцца да эстэтыкі клясыцызму. 3 сымпатыяй і майстэрствам створаны вобраз Тараса — адзін зь першых рэалістычных вобразаў чалавека з народа ў беларускай літаратуры. У паэме даецца яскравая, напоўненая мноствам рэаліяў карціна побыту беларускіх сялянаў. Сатырычныя выпады скіраваныя супраць псэўданароднай эстэтыкі, славянафільскай ідэалізацыі патрыярхальнага побыту, сэнтымэнталізму. Паэма сьцьвярджала неўміручасьць народа, яго таленавітасьць і жыцьцялюбства.

У аснове мовы твора ўсходнебеларускія гаворкі, якімі аўтар віртуозна валодае. Адчуваецца шчыльная сувязь з фальклёрам і народным гумарыстычным апавяданьнем.

## Кампазыцыя паэмы
* **уступ-экспазыцыя з зачынам** — аўтарская характарыстыка галоўнага героя;
* **асноўная частка** — апавяданьне Тараса пра свае прыгоды на Парнасе;
* **заключэньне-канцоўка** — кароткае аўтарскае васьмірадкоўе.

## Вобраз Тараса
Вобраз Тараса падаецца ў разьвіцьці як праз аўтарскія характарыстыкі ў пачатку і канцы паэмы, так і праз апавяданьне самога героя.

Спачатку адзначаецца рахманасьць, цьвярозасьць, цягавітасьць героя, згадваецца пра прызнаньне яго высокіх станоўчых якасьцяў з боку пана, пані і брахлівага войта. Пасьля ж усяго перажытага падчас парнаскіх прыгодаў перад чытачом паўстае ўжо ня той ранейшы служка сваіх гаспадароў, як на пачатку твора.

З тых пор Тарас ужо ня ходзіць
Так рана дужа па барам
А цераз тое і ня шкодзіць
Бервеньня красьці ён варам

Тарас — цудоўны апавядальнік. У паэме выдатна перададзеная артыстычная манэра народнага аповеду — зь яго канкрэтнасьцю, прадметнасьцю, экспрэсіяй, шматлікімі гукапераймальнымі словамі і выклічнікамі. За слоўнай плыньню бачацца адпаведныя жэстыкуляцыі і міміка, пэўны сцэнічны вобраз:

Іду сабе я панямногу,
Але й на пень троху прысеў,
Аж разам: лоп!-лоп!-лоп! цераз дарогу,
Здаецца, цецярук зьляцеў.

Прастадушны Тарас знае сабе цану і ведае, што ён зусім ня горшы за іншых вяскоўцаў, і ў той жа час ня строіць зь сябе нейкага бязгрэшнага героя, але як і належыць бываламу палесаўніку-паляўнічаму, Тарас ня супраць часам нешта прыбавіць, прыхарошыць сытуацыю на сваю карысьць.

Хоць не пужлівы я дзяціна,
Але затросься, як асіна,
Зу́бам быць цюцька ляпачу.

Палесаўнік Тарас цікава і артыстычна перадае ня толькі выключна падзейныя паляўнічыя прыгоды. Зусім ня чужое яму і непасрэднае захапленьне красой прыроды, навакольнага сьвету, ён жывы, душэўны, эмацыянальны чалавек:

Ахвоці мне! Як там прыгожа!..
Ну быццам хто намаляваў:
Чырвоны краскі, мак і рожа,
Як бы шырынку хто паслаў.
І птушкі ёсьць там дужа стройны —
Пяюць палепшай салаўя.
Ай-е… авохці мне… авой-е!..
Куды ж гэта патрапіў я?..

Гэтак жа натуральна, нязмушана і дасьціпна Тарас дае ацэнку ўсяму ўбачанаму і пачутаму ім на Парнасе і на падыходах да знакамітай гары. Перад чытачом паўстае чалавек прыметлівы, па-народнаму ашчадны і далікатны. Парадкам прагаладаўшыся за цэлы дзень блуканьняў і прыгодаў, Тарас ня просіць багоў яго накарміць (гэта немагчыма для яго гонару, для яго народных уяўленьняў пра прыстойнасьць), ён толькі вельмі далікатна намякае:

Ці не была б, паночак, ласка
Адсюль дамоў мяне адвесьць?
Хадзіўшы па гарэ Парнаскай,
Мне дужа захацелась есьць.

## Аўтарскае пытаньне

Аўтарства «Тараса на Парнасе» прыпісвалі Вінцэнту Дуніна-Марцінкевічу і Арцёму Вярыгі-Дарэўскаму, творчая манэра якіх адрозьніваецца ад манэры аўтара паэмы. Меркавалася, што паэма была напісаная Вікенціям Равінскім, зь якім зьвязваецца і аўтарства паэмы «Энэіда навыварат», або беглым дзекабрыстам, які жыў у Клімавіцкім павеце на Магілёўшчыне пад імем Яўхіма Крупенькі.

Пэрспэктывы для дасьледчыкаў адкрыў сьпіс паэмы з паметкай: «*К. Вераніцын, 15.4.1855, Гарадок*». *К. Вераніцын* (1834—1904) вучыўся ў Віцебскай гімназіі, Пецярбурскай мэдыка-хірургічнай акадэміі і Горы-Горацкім інстытуце. Магчыма, у напісаньні паэмы ўдзельнічаў яго гімназійны сябар Я. Вуль.

Паэма адыграла вялікую ролю ў станаўленьні беларускай літаратурнай мовы, разьвіцьці беларускай літаратуры.

## Тэкст у школьнай праграме
Беларускі мовазнавец Ю. Пацюпа ўказвае на тое, што прыняты ў школьнай практыцы тэкст паэмы зьмяшчае русізм «палясоўшчык» (суфіксы -чык, -шчык гістарычна не ўласьцівыя для беларускага словаўтварэньня)

## Замежныя пераклады
На сёньняшні дзень паэма «Тарас на Парнасе» перакладзеная на паўдзясятка замежных моваў.

На ўкраінскай мове існуе тры пераклады (А. Танюка, А. Шаўчэнкі, В. Стралко), па два пераклады на ангельскай (Ўолтэр Мэй, Вера Рыч) і расейскай (М. Лазінскага і М. Ісакоўскага) мовах. «Тарас на Парнасе» перакладзены на нямецкую мову беларускім паэтам і перакладчыкам Уладзімерам Папковічам, на гішпанскую К. Шэрманам, на баўгарскую мову Н. Вылчава.

## Крыніцы

## Літаратура
* *Кісялёў Г. Пошукі імя. — Мн., 1978;*
* *Лазарук М. Станаўленне беларускай паэмы. — Мн., 1968;*
* *Скалабан В. Новыя матэрыялы з гісторыі беларускай літаратуры XIX ст. // Шляхам гадоў. Мн., 1990. (Вып. 1);*
* *Хаўстовіч М. Вераніцын ці Вуль? // XIX стагоддзе: Навук.-літ. альманах. Мн., 2000. Кн. 2.*

## Публікацыі
* Вераніцын Канстанцін. Тарас на Парнасе. Паэмы / Уклад. з тэкст. падрыхт. і камент. Юрыя Пацюпы, прадм. Язэпа Янушкевіча. — Мінск: Мастацкая літаратура, 2009. — 79 с.
* Энеіда навыварат; Тарас на Парнасе. Мн., 1982;
* Тарас на Парнасе: Нар. паэма. Мн., 1998.

## Вонкавыя спасылкі

* Тарас на Парнасе на Беларускай Палічцы
* Тарас на Парнасе ў перакладзе на ангельскую мову на Беларускай Палічцы
* Тарас на Парнасе ў перакладзе на расейскую мову на Беларускай Палічцы

Катэгорыя:Беларуская літаратура
Катэгорыя:Творы Канстанціна Вераніцына
Катэгорыя:Ананімныя літаратурныя творы
Катэгорыя:Сатырычныя паэмы