Маладэчна

**Маладэ́чна** — места ў Беларусі, на рацэ Вушы. Адміністрацыйны цэнтар Маладэчанскага раёну Менскай вобласьці. Насельніцтва на 2025 год — 88 290 чалавек. Знаходзіцца за 73 км на паўночны захад ад Менску; вузел чыгунак на Менск, Полацак, Вільню, Ліду і аўтамабільных дарог на Менск, Вільню, Нарач.

Маладэчна — места гістарычнай Меншчыны, колішняя сталіца графства, старажытны замак Вялікага Княства Літоўскага. Да нашага часу тут захаваўся збудаваны ў стылі барока комплекс кляштару трынітарыяў з касьцёлам Сьвятога Казімера, помнік архітэктуры XVIII ст., часткова зруйнаваны савецкімі ўладамі.

## Назва
Тапонім Маладэчна, відаць, паходзіць ад назвы рэчкі Маладачанкі, якая зьнікла ў выніку мэліярацыйных працаў. Таксама існуе меркаваньне, што назва места ўтварылася ад словаў маладзец (у значэньні — 'дзяцюк, ваяр у княскай дружыне'), малады, малодшы або ад спалучэньня двух даўніх словаў мала і надэчыць, што азначае 'малазьмяшчальнае месца'.

Ад пачатку XX ст. у беларускай літаратурнай мове ўсталявалася форма *Маладэчна* ў адпаведнасьці з гаворкай мясцовых жыхароў. У той жа час назва *Маладзечна* ёсьць прыкладам уплыву польскае мовы, адкуль перайшла спачатку ў расейскую, а потым і ў афіцыйны правапіс беларускае мовы.

## Гісторыя

### Вялікае Княства Літоўскае
Першы пісьмовы ўпамін пра Маладэчна зьмяшчаецца ў прысяжным лісьце князя ноўгарад-северскага Дзьмітрыя Альгердавіча вялікаму князю Ягайлу і датуецца 16 сьнежня 1388 году. У 1413 годзе паселішча ўвайшло ў склад Віленскага ваяводзтва.

У XV стагодзьдзі ля сутокаў Маладачанкі і Вушы збудавалі драўляны замак, які неднаразова цярпеў ад пажараў (1519 год — двойчы, а таксама ў 1533 годзе) і быў зруйнаваны ў XVIII ст.

Згодна з адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформай 1565—1566 гадоў Маладэчна ўвайшло ў склад Менскага павету Менскага ваяводзтва. У 1567 годзе тут праходзілі папярэднія перамовы прадстаўнікоў Вялікага Княства Літоўскага і Каралеўства Польскага датычна ўмоваў Люблінскай уніі. У канцы ХVI стагодзьдзя Маладэчна ўваходзіла ў шэрагі 20 найбольшых местаў Вялікага Княства Літоўскага на тэрыторыі сучаснай Беларусі. У розныя часы паселішча знаходзілася ў валоданьні Заслаўскіх, Мсьціслаўскіх, Сангушкаў, Агінскіх і іншых.

За часамі Вялікай Паўночнай вайны (1700—1721) у 1708 годзе Маладэчна пэўны час займалі швэдзкія войскі. У 1757 годзе кароль і вялікі князь Аўгуст Сас надаў мястэчку прывілей на таргі. У 1758 годзе ўладальнік паселішча Міхал Казімер Агінскі збудаваў тут касьцёл Імя Найсьвяцейшай Панны Марыі, пры якім з 1762 году дзеяў кляштар трынітарыяў (ліквідаваны расейскімі ўладамі ў 1831 годзе).

### Пад уладай Расейскай імпэрыі
У выніку другога падзелу Рэчы Паспалітае (1793 год) Маладэчна апынулася ў складзе Расейскай імпэрыі, у Вялейскім павеце Менскай, з 1847 году Віленскай губэрні. У вайну 1812 году 4 сьнежня каля мястэчка расейскія войскі разьбілі ар’ергард францускай арміі маршала Віктора.

14 красавіка 1831 году за часамі вызвольнага паўстаньня аддзел Міхала Ходзькі пры падтрымцы местачкоўцаў вызваліў Маладэчна з-пад расейскага панаваньня. Аднак ужо 22 красавіка 1831 году царскія карнікі занялі паселішча, пачалі дзеяць ваенна-палявыя суды над паўстанцамі. У 1864 годзе з мэтаю маскалізацыі краю ўлады адкрылі настаўніцкую сэмінарыю, выкладаньне ў якой вялося на расейскай мове пад наглядам Маскоўскага патрыярхату. У 1873 годзе будаваньне Лібаўска-Роменскай чыгункі спрыяла пераўтварэньню невялікага мястэчка ў чыгуначны вузел.

За часамі Першай сусьветнай вайны ў 1918 годзе Маладэчна занялі войскі Нямецкай імпэрыі.


Maładečna. Маладэчна (D. Strukov, 1864-67).jpg|Старая царква. Д. Струкаў, 1864 г.
Maładečna, Zamkavaja. Маладэчна, Замкавая (1887).jpg|Вуліца Замкавая. Касьцёл (направа), 1887 г.
Maładečanskaja synagoga. Маладэчанская сынагога (1887).jpg|Сынагога, 1887 г.
Maładečna, Vilenskaja-Zamkavaja. Маладэчна, Віленская-Замкавая (1896).jpg|Царква-мураўёўка, 1896 г.


### Найноўшы час

25 сакавіка 1918 году згодна з Трэцяй Устаўной граматай Маладэчна абвяшчалася часткай Беларускае Народнае Рэспублікі. Жыхары мястэчка і воласьці накіроўвалі ў Народны Сакратарыят скаргі на дзеяньні нямецкіх войскаў, жыхары Маладэчанскай воласьці атрымалі Пасьведчаньні Народнага Сакратарыяту БНР, а ў самім мястэчку дзеяў рээвакуацыйны пункт для беларускіх уцекачоў. 1 студзеня 1919 году ў адпаведнасьці з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі Маладэчна ўвайшло ў склад Беларускай ССР. Паводле Рыскай мірнай дамовы 1921 году яно апынулася ў складзе міжваеннай Польскай Рэспублікі, дзе стала самастойнай гмінай у Вялейскім павеце Віленскага ваяводзтва. У 1925 годзе Маладэчна атрымала статус асобнага павету, а ў 1929 годзе — зноў статус места. У 1922—1939 гадах на тэрыторыі фальварку Гелянова (з 1929 году ў складзе места) разьмяшчаўся гарнізон 86-га пяхотнага палка Войска Польскага.

У 1939 годзе Маладэчна ўвайшло ў БССР, дзе ў 1940 годзе стала цэнтрам раёну Вялейскай вобласьці (у 1944—1960 гадах цэнтар асобнай вобласьці). На 1940 год тут адкрылася пэдагагічная вучэльня, працавалі 2 клюбы, бібліятэка, лякарня, 2 аптэкі. У Другую сусьветную вайну з 25 чэрвеня 1941 да 5 ліпеня 1944 году места знаходзілася пад акупацыяй Трэцяга Райху.

У 1946—1947 гадох у Маладэчне дзеяла суполка Саюзу беларускіх патрыётаў, сярод мэтаў якога была абарона нацыянальных і грамадзянскіх правоў, захаваньне і разьвіцьцё беларускай культуры і мовы, і ўрэшце — пабудова сувэрэннай, незалежнай Беларусі. У 1949—1951 гадох тут дзеяла грамада Саюз супольнай справы, мэтай якой было змаганьне з бальшавікамі.

25 красавіка 1993 году за часамі дэмакратычных мескіх уладаў на чале з Генадзем Карпенкам на галоўным пляцы Маладэчна ў прысутнасьці некалькіх тысячаў месьцічаў адбылося ўрачыстае адкрыцьцё помніка пакутнікам за волю і незалежнасьць Беларусі (у наш час пры падрыхтоўцы да «Дажынак» помнік перанесьлі ў мескі парк). 18 сакавіка 1997 году ў месьце адбылася ўрачыстая кансэкрацыя новага касьцёла Сьвятога Язэпа.


Maładečna, Vilenskaja-Zamkavaja. Маладэчна, Віленская-Замкавая (1900).jpg|Царква-мураўёўка, каля 1900 г.
Maładečna, Zamkavaja. Маладэчна, Замкавая (1925).jpg|Вуліца Замкавая, 1925 г.
Maładečna, Zamkavaja. Маладэчна, Замкавая (1930).jpg|Касьцёл і кляштар трынітарыяў, 1930 г.
Maładečna, Hielanova, Mienskaja brama. Маладэчна, Гелянова, Менская брама (1937) (2).jpg|Трыюмфальная брама, 

Maładečna, Vilenskaja. Маладэчна, Віленская (1930).jpg|Колішняя каталіцкая капліца, 1930 г.
Maładečna, Vakzalnaja. Маладэчна, Вакзальная (1915) (2).jpg|Чыгуначная станцыя, 1917 г.
Maładečna, Vakzalnaja. Маладэчна, Вакзальная (1930).jpg|Чыгуначная станцыя, 1930 г.
Maładečna, Libava-Romienskaja. Маладэчна, Лібава-Роменская (1930-39).jpg|Будынак староства, 1930 г.


## Геаграфія

### Геаграфічнае становішча
Разьмяшчаецца на паўночным захадзе Менскай вобласьці, уваходзіць у склад Маладэчанскага раёну і знаходзіцца паблізу межаў Валожынскага, Вялейскага, Менскага і Смаргонскага раёнаў. 75% тэрыторыі знаходзіцца на Менскім ўзвышшы, рэльеф пагорысты.

Займае выгаднае геаграфічнае становішча паміж дзьвюма сталіцамі — Менскам і Вільняй. Праз Маладэчна працякае рака Вуша, басэйн ракі Вяльлі.

### Клімат

## Насельніцтва

### Дэмаграфія


ImageSize = width:auto height:180 barincrement:27
PlotArea = left:50 bottom:20 top:15 right:15
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
Colors =
  id:linegrey2 value:gray(0.9)
  id:linegrey value:gray(0.7)
  id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8)
  id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:100000
ScaleMajor = unit:year increment:25000 start:0 gridcolor:linegrey
ScaleMinor = unit:year increment:5000 start:0 gridcolor:linegrey2
PlotData =
  color:cobar width:15
  bar:1600 from:0 till:3000
  bar:1850 from:0 till:1330
  bar:1897 from:0 till:2393
  bar:1921 from:0 till:1997
  bar:1939 from:0 till:6600
  bar:1959 from:0 till:26300
  bar:1973 from:0 till:58000
  bar:1991 from:0 till:93500
  bar:1997 from:0 till:98200
  bar:2004 from:0 till:98384
  bar:2009 from:0 till:94282
  bar:2018 from:0 till:95011
  bar:2020 from:0 till:91719
  bar:2023 from:0 till:89268
TextData=
  fontsize:10px pos:(10,195)
  text:



* **ХVI стагодзьдзе**: каля 1600 году — 3 тыс. чал.
* **ХIХ стагодзьдзе**: 1850 год — 1330 чал.; 1885 год — 1332 чал. (629 муж. і 703 жан.); 1897 год — 2393 чал..
* **ХХ стагодзьдзе**: 1921 год — 1997 чал.; 1939 год — 6,6 тыс. чал.; 1959 год — 26,3 тыс.чал.; 1970 год — 50 тыс. чал.; 1972 год — 56,1 тыс. чал.; 1973 год — 58 тыс. чал.; 1991 год — 93,5 тыс. чал.; 1997 год — 98,2 тыс. чал.; 1998 год — 98 тыс. чал.
* **ХХI стагодзьдзе**: 2004 год — 98&nbsp;384 чал.; 2006 год — 98&nbsp;514 чал.; 1 студзеня 2007 году — 104&nbsp;021 чал.; 1 кастрычніка 2007 году — 101,3 тыс. чал.; 2008 год — 98&nbsp;415 чал.; 1 студзеня 2009 году — 97,6 тыс. чал.; 2009 год — 94 282 чал. (перапіс); 2015 год — 94 686 чал.; 2016 год — 94 922 чал.; 2017 год — 95 233 чал.; 2018 год — 95 011 чал.; 2020 год — 91 719 чал.; 2023 год — 89 268 чал.

### Рэлігія
У Маладэчне дзеюць цэрквы Покрыва Багародзіцы, Прачыстай Багародзіцы або Сьвята-Ўсьпенская, Раства Хрыстова, Усіх Сьвятых (Беларускі экзархат Маскоўскага патрыярхату) і Хрыста Чалавекалюбцы (Беларуская грэцка-каталіцкая царква), касьцёлы Сьвятога Язэпа парфіі Сьвятога Язэпа й Касьцёл Сьвятога Айца Піо парафіі Сьвятога Казімера.

### Адукацыя

У Маладэчне працуюць 15 школаў, зь іх адна беларускамоўная (Маладэчанская беларуская гімназія на базе сярэдняй школы № 10, але яе беларускамоўныя клясы згортваюцца з кожным годам), мастацкая школа; 6 навучальных установаў тыпу вучэльні, у іх ліку мэдычная і музычная; політэхнічны каледж, гандлёва-эканамічны каледж, 4 публічныя бібліятэкі.

### Культура

Маладэчна лічыцца рэп ці гіп-гоп местам, тут таксама існуюць і альтэрнатыўныя гурты (Usplёsk, Буркіна Фасо, ХЗКН, Stickoxydal, Botanic Project ды іншыя). Раз на два гады, з 1993 году, у Маладэчне праходзіць фэстываль беларускай песьні і паэзіі «Маладзечна». Значнае месца ў культурным жыцьці места займае абласны драматычны тэатар, а таксама абласны тэатар лялек «Батлейка».

Выпускаецца гістарычна-краязнаўчы і літаратурна-мастацкі альманах «Куфэрак Віленшчыны».

### [[Мас-мэдыя]]
Друк:
* «Маладэчанская газэта»
* «Рэгіянальная газета»

Мясцовыя тэлебачаньне і радыё:
* Маладэчанскае кабэльнае тэлебачаньне
* Мясцовае радыё

### Грамадзкія аб’яднаньні, палітычныя партыі
Прадстаўніцтва партыі БНФ, аддзяленьне праваабарончай арганізацыі Беларускі Хэльсынскі камітэт, скаўцкая дружына «Маладэчына» (кіраўнік Валеры Трацяк).

## Забудова

### Плян
Сетка вуліцаў прастакутная. Чыгункі падзяляюць места на чатыры плянавальныя раёны: заходні (раён канцэнтрацыі большасьці прамысловых прадпрыемстваў); паўночны (зона індывідуальнай жылой забудовы); усходні (прамысловы раён; старая частка места з пляцам Старое Места, дзе захаваліся Пакроўская царква, сынагога і частка гістарычнай забудовы); паўднёвы (зона шматпавярховай капітальнай жылой забудовы, грамадзкі цэнтар). На вуліцы Замкавай часткова захаваўся помнік архітэктуры XVIII ст. — кляштар трынітарыяў. Забудова цэнтральнай часткі места 2—9-павярховая.

### Вуліцы і пляцы
Маладэчна — адзінае места ў Беларусі, дзе ў наш час большасьць афіцыйных урбанонімаў зьяўляюцца альбо гістарычнымі, альбо маюць беспасярэдні зьвязак з тутэйшай гісторыяй і культурай. Выпраўленьне перайменаваных і нададзеных савецкімі ўладамі назваў, зьвязаных з палітыкай маскалізацыі Беларусі, адбылося за часамі дэмакратычных мескіх уладаў на чале з Генадзем Карпенкам.

Вернутыя гістарычныя назвы — нематэрыяльныя культурныя каштоўнасьці: вуліцы Віленская, Гарадоцкая, Замкавая, Лебедзеўская, Новы Сьвет.

Аб’екты, пераназваныя на падставе мясцовай тапанімікі: Вялікі Гасьцінец, пляц Старое Места, вуліцы Бухаўшчына, Вялікасельская, Заслаўская, Лібава-Роменская, Маладэчанская, Местачковая, Нагорная, Полацкая, Рымарская, Сьвятаянская, Сэмінарская, Ушацкая, Цівідаўская.

Аб’екты, пераназваныя ў гонар выдатных дзеячоў лякальнай і агульнабеларускай гісторыі: вуліцы Канстантына Астроскага, Канстанцыі Буйло, Ігната Буйніцкага, Уладзіслава Галубка, Язэпа Драздовіча, Міхася Забэйды-Суніцкага, Язэпа Лёсіка, Францішка Скарыны, Якуба Ясінскага.

## Эканоміка
Прадпрыемствы машынабудаваньня і мэталаапрацоўкі, лёгкай, харчовай, дрэваапрацоўчай, будаўнічых матэрыялаў прамысловасьці.

## Транспарт

Маладэчна — чыгуначны вузел на Менск, Вільню, Ліду і Полацак.
Места мае зручную транспартную сетку. Яна ўлучае:
* аўтобусны парк (рух аўтобусаў ажыцьцяўляецца на 23 маршрутах);
* службы таксі;
* маршрутныя таксі (рух ажыцьцяўляецца на найбольш загружаных аўтобусных маршрутах).

## Турыстычная інфармацыя

### Інфраструктура

Маладэчна ўваходзіць у турыстычны маршрут «У краі Нарачанскім».

Гатэль «Маладэчна» знаходзіцца побач з цэнтральнай плошчай, за 10 хвілінаў хады ад чыгуначнага і аўтобуснага вакзалаў. У месьце працуе краязнаўчы музэй.

### Славутасьці
* Гарадзішча (XV—XVII стагодзьдзі)
* Забудова гістарычная (ХІХ — пачатак ХХ ст.; фрагмэнты)
* Касьцёл Сьвятога Казімера і кляштар трынітарыяў (1762, ад касьцёла часткова захаваліся сьцены бакавых фасадаў)
* Мэмарыяльны комплекс «Шталаг 342»
* Сынагога (XIX—XX стагодзьдзі)
* Царква Покрыва Багародзіцы (1867—1871; мураўёўка)
* Чыгуначная станцыя (1907)

### Страчаная спадчына
* Арка Трыюмфальная (1929)
* Капліца рымска-каталіцкая, пазьней Аляксандра Неўскага (1776)
* Касьцёл Сьвятога Язэпа (1930-я)
* Палац Агінскіх (XVІІI ст.)
* Царква (XVI ст.)
* Царква Сьвятых Космы і Даміяна (XVІІI ст.)

## Галерэя

PloshchaStarojeMesca.jpg|Пляц Старое Места
Vilienskaja vulica. Maladziečna Old Town.jpg|Камяніцы на Віленскай вуліцы
Eastern Orthodox Church in Maladzechna, Belarus.JPG|Царква Покрыва Багародзіцы

MaladzetšnaStation Minsk Region2.jpg|Чыгуначная станцыя
Адзін з 8-кватэрных жылых дамоў на тэрыторыі гарнізона выгляд на 2012 год.JPG|Міжваенная забудова ў Гелянова
Theatre in Maladzechna.JPG|Драматычны тэатар
Belarus-Maladzechna-Steam Locomotive-1.jpg|Помнік-паравоз


## Месты-сябры

## Асобы
* Зэлік Аксэльрод (1904—1941) — пісьменьнік
* Меер Аксэльрод (1902—1970) — мастак
* Тацьцяна Беланогая (нар. 1984) — беларуская паэтка і бард
* Леся Беларуска (пам. 1948?) — беларуская пісьменьніца
* Сяржук Вітушка (1965—2012) — беларускі грамадзка-палітычны дзяяч. Кіраўнік менскага таварыства «Талака»
* Ірына Ганецкая (нар. 1961) — археоляг, гісторык
* Аляксандар Грышкевіч (нар. 1961) — мастак
* Уладзімер Карыцька (нар. 1979) — футбаліст
* Аляксандар Каханоўскі (нар. 1963) — гісторык
* Генадзь Каханоўскі (1936—1994) — гісторык
* Аляксандар Куган (нар. 1991) — футбаліст
* Ян Станіслаў Сапега (1589—1635) — дзяржаўны дзяяч Вялікага Княства Літоўскага
* Людміла Сільнова (нар. 1957) — беларуская паэтка

## Глядзіце таксама
* Маладзечна-2007
* Гурт «Марцін С.»
* 14-ы полк урадавай сувязі

## Заўвагі

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 
* Каханоўскі Г. Маладзечна: гіст.-экан. нарыс / Г. Каханоўскі. — : Полымя, 1988. — 118, [2] с.
* 
* 

## Вонкавыя спасылкі
* Маладэчна, Radzima.org
* Маладзечанскі дэканат, Catholic.by
* Прагноз надвор’я ў м. Маладэчна
* Рэгіянальная газета
* Маладэчанскае аддзяленьне РАА «БХК»


Катэгорыя:Абласныя цэнтры БССР