Гісторыя Барысава

**[[Барысаў]]** (часам насіў дадатковае азначэньне — *Барысаў [[Літва|Літоўскі]]*) — магдэбурскае места на мяжы гістарычных Меншчыны і Аршаншчыны, старажытны замак Вялікага Княства Літоўскага. Да нашага часу тут захаваліся збудаваныя ў стылі клясыцызму касьцёл Нараджэньня Найсьвяцейшай Панны Марыі і скарбніца, помнікі архітэктуры пачатку XIX стагодзьдзя.

## Раньнія часы

Паводле зьвестак Васіля Тацішчава паселішча заснаваў князь полацкі Рагвалод-Барыс у 1102 годзе (згодна зь іншымі зьвесткамі — князь кіеўскі Яраславаў Мудры у 1032). Ім жа, паводле некаторых зьвестак, неўзабаве па сьмерці полацкага князя Ўсяслава, была вылучаная Барысаўская воласьць, сьляды якой захаваліся ў выглядзе межавых камянёў на паўночным усходзе цяперашняе Менскае вобласьці.

Старажытнае гарадзішча месьцілася на левым беразе ракі Бярэзіны. Тым часам найбольш стары пісьмовы ўпамін пра Барысаў як горад Полацкага княства зьмяшчаецца ў Лаўрэнцеўскім летапісе і датуецца 1127 годам.

## Вялікае Княства Літоўскае

У XIII—XIV стагодзьдзях у Барысаве будаваўся замак. Кіруючыся палітычнай гісторыяй Менскага княства, якое ўвайшло ў склад ВКЛ каля 1323—1326 гадоў, да першай паловы XIV ст. трэба прымяркоўваць далучэньне места да ВКЛ, дзе яно пазьней сталася часткаю Менскага намесьніцтва, па 1345 годзе — часткай альгердавае віленскае «палавіцы» ВКЛ. У другой палове XIV ст., імаверна, адбыўся перанос Барысава зь пачатковага месца (цяпер — гарадзішча ў вёсцы Старабарысаве) на новае, за 4 км ніжэй плыньню Бярэзіны. Новы драўляны замак збудавалі на высьпе ў абалоне ракі, налева ад яе галоўнага рэчышча, прыкладна за 1,5 км на паўночны захад ад сучаснага аўтамабільнага моста. У канцы XIV ст. Барысаў разам з навакольнай воласьцю падпарадкоўваўся беспасярэдне вялікаму князю Вітаўту, які ў 1396 выдаў «*борысовцам*» адмысловы прывілей, дзе вызначаў парадак прыёмкі і ўліку мядовай даніны. Побач з суседнімі валасьцямі адносілася да падаткова-гаспадарчай агульнасьці, вядомай у сучаснай гістарыяграфіі як *[[Падняпроўскія воласьці]]*, што вызначала характар асноўнае гаспадарчае дзейнасьці ў рэгіёне.

У 1413 Барысаў стаў цэнтрам воласьці Віленскага ваяводзтва. У вайну з Маскоўскай дзяржавай (1500—1503) у 1500 тут знаходзілася стаўка вялікага князя Аляксандра, а ў наступную вайну з Масковіяй (1512—1522) у 1514 — месца збору войскаў Вялікага Княства Літоўскага (у Барысаве знаходзілася стаўка вялікага князя Жыгімонта Старога). 27 жніўня 1514 году Канстантын Астроскі разьбіў каля места перадавыя аддзелы маскоўскіх захопнікаў.

У 1563 кароль і вялікі князь Жыгімонт Аўгуст надаў Барысаву Магдэбурскае права, а 10 жніўня 1565 — мескі герб: «*у белым (срэбраным) полі меская брама а дзьвюх вежах, над якой зьмяшчалася выява Сьвятога Пятра з ключом у правай руцэ*». У 1569 Барысаў як цэнтар староства перайшоў зь Менскага павету Менскага ваяводзтва ў Аршанскі павет Віцебскага ваяводзтва. Маёнтак знаходзіўся ў валоданьні Агінскіх, пазьней Радзівілаў. 13 верасьня 1642 барысаўскі староста А. Казаноўскі фундаваў у месьце першы касьцёл.

Захавалася сьведчаньне азначэньня жыхароў Барысава ліцьвінамі: «*Степанка Борисов… в роспросе сказал: родом де он литвин, родился в [[Белая Русь|Белой Руси]] в Борисове городе… а отец де у него жив в Литве*» (1621 год).

З пачаткам вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667) 19 чэрвеня 1655 маскоўскія войскі захапілі і спалілі Барысаў. Увосень 1657 партызанскі аддзел Багровіча колькасьцю 400—500 чалавек спрабаваў выгнаць акупантаў, аднак места атрымалася вызваліць толькі 9 ліпеня 1662. На 1670 у Барысаве было 104 дымы, дзеялі касьцёл і 4 царквы, працаваў заезны двор. Існавалі вуліцы Замкавая, Полацкая, Бярэзінская, Млынавая, Маставая, Аршанская, Забалоцкая і інш. У 1680 у месьце было 382 будынкі, Рынак і 9 вуліцаў.

На 1732 у Барысаве было 9 вуліцаў, на 1764—230 будынкаў. 14 чэрвеня 1792 кароль і вялікі князь Станіслаў Аўгуст Панятоўскі пацьвердзіў мескі герб: «*у срэбным полі брама, паміж дзьвюма вежамі над брамай постаць сьвятога Пётры з двума ключамі ў руцэ*».

## Пад уладай Расейскай імпэрыі
У выніку другога падзелу Рэчы Паспалітай (1793) Барысаў апынуўся ў складзе Расейскай імпэрыі, дзе з 1795 стаў цэнтрам павету Менскай губэрні. У вайну 1812 году ў канцы чэрвеня места занялі францускія войскі, аднак 26—29 лістапада каля Барысава расейскія войскі нанесьлі ім значную паразу ў часе пераправы праз раку Бярэзіну. На 1825 у месьце было 319 будынкаў (зь іх 1 мураваны), на 1854—600 будынкаў, дзеялі касьцёл, 2 царквы, сынагога і 5 малітоўных дамоў, працавалі 70 крамаў.

На 1863 у Барысаве быў 601 жылы дом, дзеялі касьцёл, 2 царквы, 8 сынагогаў і малітоўных дамоў, працавалі 70 крамаў, 5 гарбарных, піваварны і цагельны заводы. У 1871 праз Барысаў прайшла Маскоўска-Берасьцейская чыгунка; на правым беразе Бярэзіны ўзьнікла чыгуначная станцыя, а пры ёй — паселішча Новабарысаў, злучанае з старым местам драўляным мостам. На 1878—1188 будынкаў (зь іх 5 мураваных), дзеялі 2 царквы (1 мураваная), касьцёл (мураваны) і сынагога, працавалі павятовая і прыходзкая вучэльні, 2 піваварных і лесапільны заводы, 5 корчмаў. Паводле вынікаў перапісу (1897) працавалі паштова-тэлеграфная кантора, 2 лякарні, меская вучэльня, жаночы пансіён, 215 крамаў, 9 заводаў.

У 1901 і 1910 Барысаў моцна пацярпеў ад пажараў. На 1904 у месьце было 27 вуліцаў і завулкаў, 2 пляцы, 1868 жылых дамоў (зь іх 73 мураваныя), 244 газавыя ліхтары, 11 фабрык і заводаў, 59 рамесных майстэрняў, банк, 2 натарыяльныя канторы, паштова-тэлеграфная кантора, 6 заезных двароў, 11 корчмаў і харчэўняў, 10 гасьцініцаў, 2 друкарні, бібліятэка-чытальня, чытальня, 8 школаў (17 настаўнікаў, 404 вучні), 2 лякарні, 2 аптэкі і 5 аптэных магазынаў. Штогод праводзіліся 4 кірмашы. На 1910 тут было больш за 1520 двароў, 32 прамысловыя прадпрыемствы, зь іх найбольшыя — запалкавыя фабрыкі «Вікторыя» і «Бярэзіна», 2 лесапільныя заводы, гута, вінакурня, паперня «Папірус», паравы млын, працавалі 112 крамаў, ніжэйшая лясная школа, мужчынская гімназія, жаночая прагімназія, мэтэастанцыя.

За часамі Першай сусьветнай вайны ў лютым 1918 году Барысаў занялі войскі Нямецкай імпэрыі.

## Найноўшы час
25 сакавіка 1918 згодна з Трэцяй Устаўной граматай Барысаў абвяшчаўся часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 у адпаведнасьці з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі ён увайшоў у склад Беларускай ССР. У красавіку 1919 тут адбылося антысавецкае паўстаньне. Зь верасьня 1919 да 25 траўня 1920 места займалі польскія войскі. 17 ліпеня 1924 Барысаў стаў цэнтрам раёну. У 1925 у месьце працавалі 5 лесапільных і фанэрных заводаў, запалкавая і папяровая фабрыкі, шклозавод і іншыя прадпрыемствы. 27 верасьня 1938 паселішча атрымала афіцыйны статус гораду абласнога падпарадкаваньня. На 1939 тут працавала каля 40 прамысловых прадпрыемстваў, 3 сярэднія спэцыяльныя навучальныя ўстановы, 10 агульнаадукацыйных сярэдніх школаў, 11 дашкольных установаў, 2 лякарні, паліклініка, 2 кінатэатры, тэатар, 31 бібліятэка.

У Другую сусьветную вайну з 2 ліпеня 1941 да 1 ліпеня 1944 году Барысаў знаходзіўся пад акупацыяй Трэцяга Райху. У баях супраць 18 танкавай гітлераўскай дывізіі у чэрвені — ліпені 1941 году бралі ўдзел Зводная дывізія Грышына, 1-я Маскоўская дывізія Крэйзера, асобныя часткі НКВД па ахове чыгункі, ўмацаваныя бронецягнікамі. У ліпені 1944 году пры штурме места адзначылася каманда з трох танкаў Т-34, два зь якіх прабіліся на правы бераг Бярэзіны, але хутка былі зьнішчаныя.

У XX ст. межы Барысава пашырыліся за кошт улучэньня ў склад места вёсак і хутароў Лядзішчаў, Печаў, Цагельні, Разувы.

16 жніўня 2020 году ў Барысаве прайшоў Марш за свабоду.

## Галерэя

### Рака Бярэзіна

Barysaŭ, Biarezina. Барысаў, Бярэзіна (1900).jpg|да 1900
Barysaŭ, Biarezina. Барысаў, Бярэзіна (M. Astankovič, 1905).jpg|1905
Barysaŭ, Biarezina. Барысаў, Бярэзіна (1910).jpg|1910
Barysaŭ, Biarezina, Čyhunačny most. Барысаў, Бярэзіна, Чыгуначны мост (1910).jpg|1910
Barysaŭ, Biarezina. Барысаў, Бярэзіна (1901-17) (2).jpg|да 1918 г.

Barysaŭ, Biarezina. Барысаў, Бярэзіна (S. Prokudin-Gorsky, 1911) (colour retouch).jpg|С. Пракудзін-Горкі, 1911
Barysaŭ, Biarezina. Барысаў, Бярэзіна (S. Prokudin-Gorsky, 1911).jpg|С. Пракудзін-Горкі, 1911
Barysaŭ, Biarezina, Čyhunačny most. Барысаў, Бярэзіна, Чыгуначны мост (1901-17).jpg|да 1914
Barysaŭ, Biarezina. Барысаў, Бярэзіна (1918) (7).jpg|1915
Barysaŭ, Biarezina. Барысаў, Бярэзіна (1918) (4).jpg|1918

Barysaŭ, Biarezina. Барысаў, Бярэзіна (1918) (3).jpg|1918
Barysaŭ, Biarezina. Барысаў, Бярэзіна (1918).jpg|1918
Barysaŭ, Biarezina, Čyhunačny most. Барысаў, Бярэзіна, Чыгуначны мост (1918).jpg|1918
Barysaŭ, Biarezina. Барысаў, Бярэзіна (1918) (6).jpg|1918
Barysaŭ, Biarezina. Барысаў, Бярэзіна (1918) (2).jpg|да 1918


### Вуліцы і пляцы

Barysaŭ, Aršanskaja-Andrejeŭskaja. Барысаў, Аршанская-Андрэеўская (1901-17).jpg|Рог Аршанскай і Андрэеўскай
Barysaŭ, Aršanskaja. Барысаў, Аршанская (1901-17) (2).jpg|Аршанская
Barysaŭ, Aršanskaja. Барысаў, Аршанская (1910) (1).jpg|Аршанская
Barysaŭ, Charuhviennaja. Барысаў, Харугвенная (1907) (2).jpg|Харугвенная
Barysaŭ, Charuhviennaja. Барысаў, Харугвенная (1910).jpg|Харугвенная

Barysaŭ, Lepielskaja. Барысаў, Лепельская (1910).jpg|Лепельская
Barysaŭ, Michajłaŭskaja. Барысаў, Міхайлаўская (1910).jpg|Міхайлаўская
Barysaŭ, Mienskaja. Барысаў, Менская (1901-17).jpg|Менская
Barysaŭ, Mienskaja. Барысаў, Менская (I. Sierbaŭ, 1911).jpg|Менская. І. Сербаў, 1911
Barysaŭ, Rynak-Pałynskaja. Барысаў, Рынак-Палынская (1918).jpg|Палынская

Barysaŭ, Pałynskaja, Pošta. Барысаў, Палынская, Пошта (1901-17).jpg|Палынская
Barysaŭ, Połackaja-Pałynskaja. Барысаў, Полацкая-Палынская (1907) (2).jpg|Рог Полацкай і Палынскай
Barysaŭ, Połackaja-Pałynskaja. Барысаў, Полацкая-Палынская (1910).jpg|Рог Полацкай і Палынскай
Barysaŭ, Rynak. Барысаў, Рынак (1910).jpg|Рынак
Barysaŭ, Rynak-Pałynskaja. Барысаў, Рынак-Палынская (1910).jpg|Рынак

Barysaŭ, Rynak. Барысаў, Рынак (1901-17).jpg|Рынак
Barysaŭ, Słabadzkaja. Барысаў, Слабадзкая (1908).jpg|Салдацкая Слабада
Barysaŭ, Vilenskaja-Savucinskaja. Барысаў, Віленская-Савуцінская (1901-17) (2).jpg|Рог Віленскай і Савуцінскай
Barysaŭ, Vilenskaja. Барысаў, Віленская (1910).jpg|Віленская
Barysaŭ, Mienskaja-Vižynskaja. Барысаў, Менская-Віжынская (1909).jpg|Рог Віжынскай і Менскай


### Касьцёл Раства Найсьвяцейшай Панны Марыі

Barysaŭ, Mienskaja, Naradžeńnia. Барысаў, Менская, Нараджэньня (1900).jpg|каля 1900
Barysaŭ, Mienskaja, Naradžeńnia. Барысаў, Менская, Нараджэньня (M. Astankovič, 1905).jpg|1905
Barysaŭ, Mienskaja, Naradžeńnia. Барысаў, Менская, Нараджэньня (1909) (2).jpg|1909
Barysaŭ, Mienskaja, Naradžeńnia. Барысаў, Менская, Нараджэньня (1914) (2).jpg|1914
Barysaŭ, Mienskaja, Naradžeńnia. Барысаў, Менская, Нараджэньня (1914).jpg|1914


### Царква Ўваскрасеньня Гасподняга

Barysaŭ, Rynak, Sabornaja. Барысаў, Рынак, Саборная (1872-79).jpg|1870-я
Barysaŭ, Rynak. Барысаў, Рынак (A. Vanjur, 1900).jpg|каля 1900
Barysaŭ, Rynak. Барысаў, Рынак (1900).jpg|каля 1900
Barysaŭ, Rynak. Барысаў, Рынак (1905).jpg|1905
Barysaŭ, Rynak, Sabornaja. Барысаў, Рынак, Саборная (1910).jpg|1910

Barysaŭ, Charuhviennaja-Vilenskaja. Барысаў, Харугвенная-Віленская (1901-17) (2).jpg|да 1914
Barysaŭ, Rynak, Sabornaja. Барысаў, Рынак, Саборная (1918) (6).jpg|1918
Barysaŭ, Charuhviennaja-Vilenskaja. Барысаў, Харугвенная-Віленская (1918) (2).jpg|1918
Barysaŭ, Charuhviennaja-Vilenskaja. Барысаў, Харугвенная-Віленская (1918).jpg|1918
Barysaŭ, Rynak. Барысаў, Рынак (1918).jpg|1918


### Новае Места

Barysaŭ, Novaje Miesta, Trubiackoha. Барысаў, Новае Места, Трубяцкога (1910).jpg|1910 г.
Barysaŭ, Novaje Miesta, Trubiackoha. Барысаў, Новае Места, Трубяцкога (1908).jpg|1908 г.
Barysaŭ, Novaje Miesta, Trubiackoha, Skład. Барысаў, Новае Места, Трубяцкога, Склад (1901-17).jpg|1910

Barysaŭ, Novaje Miesta, Kandryjan. Барысаў, Новае Места, Кандрыян (1908).jpg|да 1914
Barysaŭ, Novaje Miesta, Trubiackoha. Барысаў, Новае Места, Трубяцкога (1901-17).jpg|да 1918 г.
Barysaŭ, Novaje Miesta, Trubiackoha. Барысаў, Новае Места, Трубяцкога (1918).jpg|1918

Barysaŭ, Novaje Miesta. Барысаў, Новае Места (1918) (2).jpg|1918
Barysaŭ, Novaje Miesta, Čyhunačnaja. Барысаў, Новае Места, Чыгуначная (1871).jpg|Чыгуначная станцыя, 1871
Barysaŭ, Novaje Miesta, Čyhunačnaja. Барысаў, Новае Места, Чыгуначная (1918).jpg|Чыгуначная станцыя, 1918


### Старабарысаў

Starabarysaŭ, Radzivił. Старабарысаў, Радзівіл (1910).jpg|1910
Starabarysaŭ, Radzivił. Старабарысаў, Радзівіл (1909) (2).jpg|да 1914
Starabarysaŭ, Radzivił. Старабарысаў, Радзівіл (1910) (4).jpg|да 1914


### Іншае

Barysaŭski zamak. Барысаўскі замак (1901-17) (2).jpg|Замак
Barysaŭski zamak. Барысаўскі замак (1901-17).jpg|Замак
Barysaŭ, Gazetny, Andrejeŭskaja. Барысаў, Газэтны, Андрэеўская (1914).jpg|Завулак Газэтны. Царква
Barysaŭ, Kalvaryja, Kaplica. Барысаў, Кальварыя, Капліца (1914).jpg|Кальварыя. Капліца
Barysaŭ, Kalvaryja. Барысаў, Кальварыя (1944-49).jpg|Кальварыя. Капліца

Barysaŭ, Kalinkoŭski. Барысаў, Калінкоўскі (1901-17).jpg|Прыстань Калінкоўскага
Barysaŭ, Scha. Барысаў, Сха (1910).jpg|Млын на рацэ Сха
Barysaŭ. Барысаў (1910).jpg|Мужчынская гімназія
Barysaŭ, Viktoryja. Барысаў, Вікторыя (1901-17) (2).jpg|Запалкавая фабрыка
Barysaŭ, Viktoryja. Барысаў, Вікторыя (1910).jpg|Запалкавая фабрыка


## Заўвагі

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 
* 
* Дзевяць стагоддзяў Барысава / Ж. В. Гілевіч, Г. В. Штыхаў, В. Л. Насевіч, Л. Ф. Белая. — Менск: БЕЛТА, 2002. — 224 с 
* 
* 
*