Валожын

**Вало́жын** — места ў Беларусі, на рацэ Валожынцы. Адміністрацыйны цэнтар Валожынскага раёну Менскай вобласьці. Насельніцтва на 2018 год — 10 308 чалавек. Знаходзіцца за 75 км на паўночны захад ад Менску, за 17 км ад чыгуначнай станцыі Валожын (лінія Маладэчна — Ліда), каля аўтамабільнай дарогі Менск — Горадня.

Валожын — даўняе мястэчка гістарычнай Ашмяншчыны (частка Віленшчыны). Да нашага часу тут захаваліся збудаваныя ў стылі клясыцызму палацава-паркавы комплекс Тышкевічаў, касьцёл Сьвятога Язэпа, капліца і ешыбот, помнікі архітэктуры XVIII—XIX стагодзьдзяў.

## Назва
На думку географа Вадзіма Жучкевіча, тапонім Валожын утварыўся ад прозьвішча Валога. Такое прозьвішча мог атрымаць чалавек, што наважыўся пасяліцца ў балоцістай мясцовасьці. Тым часам ад тапоніму паходзіць назва ракі Валожынкі.

Існуе таксама народнае паданьне, паводле якога назва Валожына мае зьвязак зь перагонам валоў і ўтварылася ад выразу «Валы жэнь!» («жэнь» — значыць гані). Магчыма, паселішча спачатку мела назву Валыжэнь.

## Гісторыя

### Вялікае Княства Літоўскае
Паводле Хронікі Быхаўца, у 1440-я гады тут гаспадарылі легендарныя князі Валожынскія, у якіх нібыта за ўдзел у змове супраць вялікага князя канфіскавалі Валожын. Каля 1450 году вялікі князь Казімер падараваў Валожын ваяводу віленскаму Я. Манівідавічу, а ў 1484 годзе — князю В. Вярэйскаму. Пад 1492 годам упершыню ўпамінаецца тутэйшы касьцёл.

З 1507 году Валожын знаходзіўся ў складзе Наваградзкага ваяводзтва. Згодна з адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформай 1565—1566 гадоў ён увайшоў у Ашмянскі павет Віленскага ваяводзтва. У 1582 годзе мястэчка перайшло ў валоданьне Радзівілаў, а ў 1614 годзе — да Слушкаў.

У 1681 годзе маршалак надворны Ю. Б. Слушка заснаваў у Валожыне касьцёл і кляштар бэрнардынаў, пры якім дзеяла школа. Неўзабаве ў 1683 годзе тут зьявілася праваслаўнае брацтва. З канца XVII ст. мястэчка стала цэнтрам староства.

У 1710 годзе Слушкі збудавалі ў Валожыне царкву. У пачатку XVIII ст. у мястэчку было 107 двароў, 5 вуліцаў (Віленская, Смаргонская, Менская, Крывая, Тыльная); дзеялі 2 касьцёлы і 2 царквы. У 1738 годзе Валожын перайшоў да князёў Чартарыйскіх. На 1790 год тут было 186 двароў.

### Пад уладай Расейскай імпэрыі
У выніку другога падзелу Рэчы Паспалітай (1793 год) Валожын апынуўся ў складзе Расейскай імпэрыі, у Ашмянскім павеце Віленскай губэрні. З 1803 году мястэчка знаходзілася ў валоданьні Тышкевічаў. У 1806 годзе Ю. Тышкевіч заснаваў тут касьцёл Сьвятога Язэпа. У 1806—1892 гадох у Валожыне дзеяла юдэйская духоўная акадэмія (Валожынскі ешыбот), якая стала прататыпам большасьці літвакоўскіх ешыботаў сьвету. Апроч таго, у мястэчку было 2 школы, 3 хрысьціянскія сьвятыні, сынагога, 3 малітоўныя дамы, аптэка, шпіталь, суконная фабрыка.

У Першую сусьветную вайну (1915—1918) Валожын значна пацярпеў, бо празь мястэчка праходзіла лінія фронту. У лютым 1918 году Валожын занялі войскі Нямецкай імпэрыі.


Vałožyn. Валожын (XVIII).jpg|Кляштар бэрнардынаў, з мапы XVIII ст.
Vałožyn, Tyškievič. Валожын, Тышкевіч (1887).jpg|Палац Тышкевічаў, 1887 г.
Vałožyn, Rynak. Валожын, Рынак (1887).jpg|Касьцёл, 1887 г.
Vałožyn, Rynak. Валожын, Рынак (1897).jpg|Касьцёл, 1897 г.

Vałožyn, Tyškievič. Валожын, Тышкевіч (B. Tamaševič, 1897).jpg|Палац і парк, 1897 г.
Vałožyn, Vilenskaja. Валожын, Віленская (1897) (2).jpg|Віленская вуліца, 1897 г.
Vałožyn, Smarhonskaja, Ješybot. Валожын, Смаргонская, Ешыбот (B. Tamaševič, 1897).jpg|Ешыбот, 1897 г.
Vałožyn, Rynak. Валожын, Рынак (F. Ruščyc, 1900).jpg|Брама касьцёла. , 1900 г.


### Найноўшы час
25 сакавіка 1918 году згодна з Трэцяй Устаўной граматай Валожын абвяшчаўся часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 году ў адпаведнасьці з пастановай І зьезду КП (б) Беларусі ён увайшоў у склад Беларускай ССР.

Згодна з Рыскай дамовай 1921 году Валожын апынуўся ў складзе міжваеннай Польскай Рэспублікі, дзе стаў цэнтрам павету. У 1929 годе Рада міністраў Польскай Рэспублікі надала паселішчу статус места (часам можна сустрэць памылковыя зьвесткі, што гэта адбылося толькі ў 1940 годзе), адначасна да яго далучылі населеныя пункты з аднайменнай гміны — фальварак Бондары і вёскі Кялевічы, Еўлашы, Панізьзе.

У 1939 годзе Валожын увайшоў ў склад БССР, дзе 15 студзеня 1940 году стаў цэнтрам раёну Баранавіцкай вобласьці (з 20 верасьня 1944 у Маладэчанскай, з 20 студзеня 1960 году ў Менскай вобласьці). У Другую сусьветную вайну з 25 чэрвеня 1941 да 5 ліпеня 1944 году места знаходзілася пад акупацыяй Трэцяга Райху.


Vałožyn, Rynak. Валожын, Рынак (1918).jpg|Касьцёл, 1918 г.
Vałožyn, Bernardynski, Brama. Валожын, Бэрнардынскі, Брама (1919-39).jpg|Званіца касьцёла, да 1939 г.
Vałožyn, Tyškievič, Młyn. Валожын, Тышкевіч, Млын (1936).jpg|Палац, 1930-я гг.
Vałožyn, Tyškievič. Валожын, Тышкевіч (1933).jpg|Палац, 1933 г.

Vałožyn, Vilenskaja, Śviatych Kanstantyna i Aleny. Валожын, Віленская, Сьвятых Канстантына і Алены (1918).jpg|Царква-мураўёўка, 1918 г.
Vałožyn, Kaplica. Валожын, Капліца (1921-39).jpg|Капліца, да 1939 г.
Vałožyn, Rynak. Валожын, Рынак (1919-39).jpg|Рынак, да 1939 г.
Vałožyn, Kalonija. Валожын, Калёнія (1920-39).jpg|Калёнія ўраднікаў, да 1939 г.


## Насельніцтва
### Дэмаграфія


ImageSize = width:auto height:180 barincrement:27
PlotArea = left:50 bottom:20 top:15 right:15
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
Colors =
  id:linegrey2 value:gray(0.9)
  id:linegrey value:gray(0.7)
  id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8)
  id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:12500
ScaleMajor = unit:year increment:2500 start:0 gridcolor:linegrey
ScaleMinor = unit:year increment:500 start:0 gridcolor:linegrey2
PlotData =
  color:cobar width:15
  bar:1803 from:0 till:2446
  bar:1865 from:0 till:2500
  bar:1897 from:0 till:4533
  bar:1921 from:0 till:4070
  bar:1939 from:0 till:6800
  bar:1959 from:0 till:4800
  bar:1969 from:0 till:5800
  bar:1995 from:0 till:11500
  bar:2004 from:0 till:11400
  bar:2009 from:0 till:10558
  bar:2018 from:0 till:10308
TextData=
  fontsize:10px pos:(10,195)
  text:



* **XIX стагодзьдзе**: 1803 год — 2446 чал.; 1865 год — 2,5 тыс. чал.; 1887 год — 2446 чал., зь іх 406 праваслаўных, 140 каталікоў, 1900 юдэяў; 1897 год — 4533 чал.
* **XX стагодзьдзе**: 1921 год — 4070 чал.; 1931 год — 6269 чал.; 1939 год — 6,8 тыс. чал.; 1959 год — 4,8 тыс. чал.; 1969 год — 5,8 тыс. чал.; 1992 год — 11,3 тыс. чал.; 1995 год — 11,5 тыс. чал.
* **XXI стагодзьдзе**: 2004 год — 11,4 тыс. чал.; 2006 год — 11,3 тыс. чал.; 2007 год — 11,2 тыс. чал.; 2009 год — 10 558 чал. (перапіс); 2016 год — 10 329 чал.; 2017 год — 10 276 чал.; 2018 год — 10 308 чал.

### Адукацыя
У Валожыне працуюць 3 сярэднія, дзіцяча-юнацкая спартовая і музычная школы, 6 дашкольных установаў.

### Мэдыцына
Мэдычнае абслугоўваньне насельніцтва ажыцьцяўляюць мескія лякарня і паліклініка.

### Культура
Дзеюць дом культуры, кінатэатар, 2 бібліятэкі.

## Забудова
### Вуліцы і пляцы

## Эканоміка
Прадпрыемствы харчовай, лёгкай, дрэваапрацоўчай прамысловасьці.

## Турыстычная інфармацыя

### Інфраструктура
Працуе Валожынскі краязнаўчы музэй. Спыніцца можна ў гатэлі «Валожын».

### Славутасьці
* Ешыбот (1803)
* Забудова гістарычная (ХІХ — 1-я палова ХХ ст.; фрагмэнты)
* Касьцёл Сьвятога Язэпа (1816)
* Могілкі: хрысьціянскія, капліца (1850); юдэйскія
* Палац Тышкевічаў (1782—1806)
* Царква Сьвятых Канстантына і Алены (1866)

### Страчаная спадчына
* Касьцёл і кляштар бэрнардынаў (1681—1690)

## Галерэя

Yeshybot in Valozhyn town.jpg|Будынак ешыботу
Валожын, царква сьвятых Канстанціна і Алены, foto 7 by futureal.jpg|Царква Сьвятых Канстантына і Алены
Валожын, палац Тышкевічаў.jpg|Палац Тышкевічаў
Валожын, флігель палаца Тышкевічаў, foto 2.JPG|Флігель палаца Тышкевічаў


## Асобы
* Дзіяна Арбеніна (нар. 1974) — сьпявачка
* Стары Ўлас (Уладзіслаў Сівы-Сівіцкі; 1865—1939) — беларускі пісьменьнік

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 
* 
* 

## Вонкавыя спасылкі
* Валожын, Radzima.org