open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Цыпрыян Каміль Норвід

**Цыпрыян Каміль Норвід** (; 24 верасьня 1821, Ляскова-Глухы, каля Варшавы — 23 траўня 1883, Парыж) — польскі паэт, драматург, празаік, жывапісец.

## Біяграфія
У 1842 Норвід легальна выехаў у Дрэздэн, афіцыйна — для ўдасканаленьня ў скульптурным мастацтве, і застаўся ў эміграцыі. Жыў у Вэнэцыі і Флярэнцыі, у 1844 пасяліўся ў Рыме. У Бэрліне наведваў лекцыі ва ўнівэрсытэце і сходы польскіх эмігрантаў. У 1846 быў арыштаваны і высланы з Прусіі. Жыў у Брусэлі, потым у Рыме, дзе пазнаёміўся з Адамам Міцкевічам і Зыгмунтам Красінскім.

У 1849—1852 жыў у Парыжы, пазнаёміўся з Юльюшам Славацкім і Фрыдэрыкам Шапэнам, таксама з Іванам Тургеневым і Аляксандрам Герцэнам. Жыў у галечы, пакутаваў ад неразуменьня крытыкі і непаразуменьняў у адносінах з блізкімі людзьмі. Паступова губляў зрок і слых.

Пры садзейнічаньні Ўладзіслава Замойскага ў лістападзе 1852 выехаў у ЗША. У 1853 уладкаваўся ў майстэрні графіка ў Нью-Ёрку. Калі даведаўся аб пачатку Крымскай вайны, вырашыў вярнуцца ў Эўропу. Вярнуўся ўлетку 1854 у Лёндан, зарабляў на жыцьцё выпадковымі працамі. Па вяртаньні ў Парыж апублікаваў некалькі твораў. Зь лютага 1877 жыў у польскім дабрачынным прытулку на ўскраіне Парыжу *Іўры*, дзе і памёр. Прах паэта быў перанесены ў агульны дол невядомых польскіх вандроўцаў на могілках *Манмарансі*.

## Творчасьць

Аўтар навэл («Ad leones!», 1883, і інш.), паэм, драм. Сярод лепшых твораў Норвіда — паэтычны цыкл «Vade-mecum» (1865—1866), філязофская паэма «A Dorio ad Phrygium» (1871), трагедыі «За кулісамі» (1865—1866), "Клеапатра і Цэзар(*Kleopatra i Cezar*, 1870—1872), «Пярсьцёнак велікасьвецкай дамы» (*Pierścień Wielkiej Damy, czyli Ex-machina Durejko*, 1872).

Пры жыцьці была апублікаваная малая частка яго паэзіі і прозы (шмат са спадчыны згублена). Прызнаньне атрымаў пасьмяротна, галоўным чынам пасьля таго, як польскі крытык Зянон Пшасмыцкі «адкрыў» яго ў 1904, пачаўшы публікаваць творы і артыкулы аб творчасьці Норвіда. Стаў прылічацца да найбуйнейшых польскіх паэтаў нароўні з Міцкевічам і Юльюшам Славацкім, зацьміўшы Зыгмунта Красінскага.

Поўны збор твораў выйшаў у адзінаццаці тамах (Варшава, 1971—1976).

## Пераклады на беларускую
* Ідзі за мною : лірыка / Цыпрыян Норвід; пер. з польск., [прадм. і заўв. Алега Мінкіна; маст. С. В. Чарановіч]. — Мінск : «Мастацкая літаратура», 1993.

Творы Норвіда на беларускую перакладаў таксама Васіль Сёмуха.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Цыпрыян Каміль Норвід
* Cyprian NORWID

Катэгорыя:Нарадзіліся 24 верасьня
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1821 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Мазавецкім ваяводзтве
Катэгорыя:Польскія драматургі
Катэгорыя:Польскія літаратары
Катэгорыя:Польскія паэты
Катэгорыя:Памерлі 23 траўня
Катэгорыя:Памерлі ў 1883 годзе
Катэгорыя:Памерлі ў Парыжы
Біржаўскі раён

**Біржаўскі раён** () — адміністрацыйная адзінка на поўначы Летувы, уваходзіць у склад Панявескага павету. Раён адносіцца да этнаграфічнага рэгіёну Аўкштота.

## Паселішчы
У Біржаўскім раёне знаходзяцца наступныя населеныя пункты:
* 2 гарады — Біржы і Вабалнінкі
* 4 мястэчкі — *Купрэлішкі*, *Нёман-Радзівілішкі*, *Пабіржы* і *Папілы*
* 538 вёсак

## Колькасьць насельніцтва
* *Біржы* – 15 262 чал;
* *Вабальнінкі* – 1328 чал;
* *Пабіржы* – 874 чал;
* *Нёман-Радзівілішкі* – 729 чал;
* *Рынкушка* – 703 чал;
* *Мядакі* – 656 чал;
* *Кірдоны* – 492 чал;
* *Нацуна* – 455 чал;
* *Германішкі* – 429 чал;
* *Паравея* – 402 чал.

## Староствы
У склад Біржаўскага раёну ўваходзяць 8 старостваў:

* *Біржаўскае гарадзкое* ()
* *Вабальнінскае* ()
* *Нёман-Радзівілішкаўскае* ()
* *Пабіржаўскае* ()
* *Пачараўкшскае* ()
* *Папільскае* ()
* *Паравейскае* ()
* *Шырвенцкае* ()

Катэгорыя:Панявескі павет
Катэгорыя:Аўкштота
Катэгорыя:Раёны Летувы
991

## Падзеі
* Свэн І Дацкі заняў трон Даніі

## Нараджэньні
* 

## Сьмерці
*
990

## Падзеі
* пачалося будаўніцтва мячэта Аль-Хакім у Каіры
* заснаваны горад Лунд (цяпер Данія)

## Нараджэньні
* Эдмунд ІІ Ангельскі
* Мешка ІІ Ламбэрт польскі кароль
* 

## Сьмерці
* 

## Вонкавыя спасылкі
Уцянскі раён

**Уцянскі раён** () — адміністрацыйная адзінка на паўночным усходзе Летувы ў складзе Ўцянскага павету. Раён адносіцца да этнаграфічнага рэгіёну Аўкштота.

## Паселішчы
У раёне знаходзяцца наступныя населеныя пункты:

* 1 горад — Уцяна;
* 8 мястэчак — *Даўгайлы*, *Кукцішкі*, *Лелюны*, *Салдацішкі*, *Судзейкі*, *Таўрангі*, *Вужпала* і *Віжуны*;
* 592 вёскі.

## Колькасьць насельніцтва
* *Уцяна* — 33 860 чал;
* *Вужпала* — 877 чал;
* *Таўрангі* — 602 чал;
* *Віжуны* — 581 чал;
* *Анталгі* — 564 чал;
* *Кукцішкі* — 485 чал;
* *Лелюны* — 483 чал;
* *Судзейкі* — 407 чал;
* *Аткачышкі* — 393 чал;
* *Салдацішкі* — 389 чал;

## Староствы
У склад Уцянскага раёну ўваходзяць 10 старостваў:

* *Даугайляйскае* (па-летувіску: *Daugailių seniūnija*)
* *Кукцішкаўскае* (па-летувіску: *Kuktiškių seniūnija*)
* *Лелюнскае* (па-летувіску: *Leliūnų seniūnija*)
* *Салдацішкаўскае* (па-летувіску: *Saldutiškio seniūnija*)
* *Судзейкаўскае* (па-летувіску: *Sudeikių seniūnija*)
* *Таўраскае* (па-летувіску: *Tauragnų seniūnija*)
* *Уцянскае* (па-летувіску: *Utenos seniūnija*)
* *Уцянскае гарадзкое* (па-летувіску: *Utenos miesto seniūnija*)
* *Вужпальскае* (па-летувіску: *Užpalių seniūnija*)
* *Віжунскае* (па-летувіску: *Vyžuonų seniūnija*)

## Вонкавыя спасылкі


Катэгорыя:Аўкштота
Манумэнталь Рывэр Плэйт

**Манумэнталь Рывэр Плэйт** — мультыспартовы стадыён у Буэнас-Айрэсе, Аргентына. Зьяўляецца хатняй арэнай футбольнага клюбу «Рывэр Плэйт». З моманту адкрыцьця зьяўляецца месцам правядзеньня большасьці хатніх гульняў нацыянальнай зборнай Аргентыны па футболе. Стадыён быў адкрыты 25 траўня 1938 году, матчам паміж клюбамі «Рывэр Плэйт» і «Пэньяроль».


File:Estadio Monumental 1970s.jpg
File:Estadio Monumental Mundial 78.jpg
File:Estadio Monumental display.jpg|Трыбуны стадыёна «Манумэнталь» перад матчам Кубка Лібэртадорэс
File:Estadio Monumental.jpg


## Вонкавыя спасылкі
* Старонка стадыёна на WorldStadiums.com

Катэгорыя:Стадыёны Аргентыны
Катэгорыя:Буэнас-Айрэс
Касьцёл Найсьвяцейшага Сэрца Пана Езуса (Ільля)

**Касьцёл Найсьвяцейшага Сэрца Пана Езуса** — помнік архітэктуры пачатку XX стагодзьдзя ў Ільлі. Знаходзіцца ў цэнтры колішняга мястэчка, на Вялейскай вуліцы. Дзее. Твор архітэктуры нэараманскага стылю.

## Гісторыя

Будаваньне мураванага касьцёла ў Ільлі скончылі ў 1909 годзе. Архітэктарам будынка стаў Аўгуст Клейн. Часткова пабудову касьцёла фундавалі парафіяне, а часткова пан Тукала ўклаў значныя асабістыя сродкі. Сяляне пана Тукалы звозілі з прылеглых тэрыторыяў каменьне на будоўлю, за што атрымлівалі грошы. Датычна гэтага факту ёсьць згадкі ў летапісе Ільлінскай царквы:
*1908 год. У гэтам годзе ў Ільлі пачалі будаваць касьцёл. На жаль, мясцовыя каталікі, зьбіраючы самавольна камяні з чужога поля, узарвалі сем вялікіх камянёў на царкоўным полі. Сьвятар 3 чэрвеня заявіў аб гэтым мясцоваму ўрадніку, прытым сьвятар прасіў скласьці адпаведны пратакол і накласьці арышт на камяні. Ураднік, нягледзячы на другую паперу ад 9 ліпеня з напамінам пра тое ж, ня склаў пратаколу да таго часу, пакуль пра гэта не было заяўлена вялейскаму ўрадніку. Але, пакуль на даручэньне ўрадніка было зроблена дазнаньне, каталікі зьвезлі ўсе камяні з поля, а ўраднік за бязьдзейнасьць і абразу сьвятара словамі «што гэты поп да мяне прывязаўся?» атрымаў толькі вымову*.

Па Другой сусьветнай вайне савецкія ўлады зачынілі касьцёл, а яго будынак перарабілі пад малаказавод.

У 1990-я гады пры аднаўленьні касьцёла над ім паставілі драўляную вежу. У 1993 годзе ксёндз Аляіз Кулік асьвяціў адноўлены касьцёл.

## Архітэктура
Помнік архітэктуры нэараманскага стылю, збудаваны з цэглы і каменю. Да асноўнага прастакутнага ў пляне накрытага 2-схільным дахам аб’ёму далучаюцца нізкая паўкруглая апсыда і кубападобнае крыло трансэпта з боку паўднёва-ўсходняга фасада. Галоўны фасад падзяляецца 2-прыступкавымі контрфорсамі на 3 часткі, у цэнтры — галоўны ўваход у выглядзе аркавага праёму з парталам і аркатурным абрамленьнем. Фасад завяршаецца 2-гранным шчытом, у тымпане якога 3 аркавыя нішы і люкарна, аб’яднаныя аркай. Бакавыя мэтровай таўшчыні сьцены рытмічна падзяляюцца аркавымі аконнымі праёмамі і контрфорсамі ў прасьценках. Архітэктурны дэкор (ліштвы праёмаў, карніз, русты) выконваецца цаглянай муроўкай. 

Унутраная прастора перакрывалася скляпеньнем (не захавалася), у крыле трансэпта крыжовае скляпеньне.

## Крыніцы

## Літаратура
* 

## Вонкавыя спасылкі
* 

Катэгорыя:Ільля (вёска)
Катэгорыя:Касьцёлы Менска-Магілёўскай архідыяцэзіі
Катэгорыя:Храмы пад тытулам Найсьвяцейшага Сэрца Ісуса
Смольгава

**Смо́льгава** (таксама *Смо́льгаў*) — вёска ў Беларусі, у міжрэччы Случы і Арэсы. Цэнтар Юшкавіцкага сельсавету Любанскага раёну Менскай вобласьці. Знаходзіцца за 15 км на паўночны захад ад Любані.

Смольгаў — даўні фальварак гістарычнай Случчыны, месца нараджэньня паэта Людвіка Кандратовіча (Уладзіслава Сыракомлі), які зьвяртаўся да яго ў самым пачатку паэмы «Ян з роду Дубарог» — «*О Радзіма [[Літва]], о Айчына сьвятая*» (падобна таму, як зьвяртаўся да роднай Наваградчыны Адам Міцкевіч у пралогу да паэмы «Пан Тадэвуш» — «*О Літва, айчына мая!…*»).

## Гісторыя

### Вялікае Княства Літоўскае
Упершыню ўпамінаецца ў 1582 годзе, у складзе Слуцкага княства.

### Пад уладай Расейскай імпэрыі
У выніку другога падзелу Рэчы Паспалітай (1793 год) Смольгава апынулася ў складзе Расейскай імпэрыі, у Бабруйскім павеце Менскай губэрні.

У 1832 годзе ў Смольгаве нарадзіўся беларуска-польскі паэт Уладзіслаў Сыракомля. У гэты час населены пункт фактычна складаўся з некалькіх частак: у сярэдзіне разьмяшчалася вёска Смольгава, у якой жылі сяляне; з абодвух яе бакоў, усходняга і заходняга, месьціліся паселішча чыншавай шляхты — засьценкі — *Смольгаў Вялікі* і *Смальгавок адпаведна*; на ўскраінах — усходняй і заходняй — месьціліся два фальваркі, якія зваліся таксама *Смольгаў Вялікі* і *Смальгавок*.

### Найноўшы час
25 сакавіка 1918 году згодна з Трэцяй Устаўной граматай Смольгава абвяшчалася часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 году згодна з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі вёска ўвайшла ў склад Беларускай ССР.

19 чэрвеня 2009 году цэнтар Юшкавіцкага сельсавету перанесьлі зь вёскі Юшкавічаў у Смольгава.


Smolhaŭ, Kandratovič. Смольгаў, Кандратовіч (N. Orda, 1864-76).jpg|Н. Орда, 1864—1876 гг.
Smolhaŭ, Kandratovič. Смольгаў, Кандратовіч (N. Orda, 1877).jpg|Н. Орда, 1877 г.
Smolhaŭ, Kandratovič. Смольгаў, Кандратовіч (1882).jpg|1882 г.
Smolhaŭ, Kandratovič. Смольгаў, Кандратовіч (1884).jpg|1884 г.


## Насельніцтва
* 1999 год — 506 чалавек
* 2010 год — 414 чалавек

## Славутасьці
* Курганны могільнік (IX—XII стагодзьдзі), 0,3 км на поўнач ад усходняй ускраіны Смольгава, налева ад дарогі ў вёску Купнікі, урочышча Швэдзкія могілкі
* Курганны могільнік (IX—XII стагодзьдзі), 0,4 км на поўнач ад заходняй ускраіны Смольгава, у лесе, побач з жывёлагадоўчай фэрмай

## Крыніцы

## Літаратура
* 

## Вонкавыя спасылкі
* Былая ваколіца Сыракомлі, Радыё Свабода

Катэгорыя:Населеныя пункты Любанскага раёну
Катэгорыя:Юшкавіцкі сельсавет
Ігналінскі раён

**Ігналінскі раён** () — адміністрацыйная адзінка на паўночным усходзе Летувы, у складзе Ўцянскага павету. Раён адносіцца да этнаграфічнага рэгіёну Аўкштота. Ігналінскі раён зьяўляецца адным з самых малазаселеных у Летуве.

## Паселішчы

У Ігналінскім раёне знаходзяцца наступныя населеныя пункты:
* 2 гарады — Дукшты і Ігналіна;
* 3 мястэчкі — *Мелагена*, *Рымшы* і *Цверачы*;

## Колькасьць насельніцтва
* *Ігналіна* — 6591 чал;
* *Дзіджасалы (Вялікая Вёска)* — 1744 чал;
* *Відзішкі* — 1084 чал;
* *Дукшты* — 1070 чал;
* *Казіцішкі* — 383 чал;
* *Стрыгайлішкі* — 334 чал;
* *Новыя Дагулішкі* — 313 чал;
* *Канюка* — 307 чал;
* *Мелагена* — 286 чал;
* *Рымшы* — 274 чал.

## Староствы
Ігналінскі раён складаецца з 12 старостваў:

* *Цэйкінскае* (па-летувіску: *Ceikinių seniūnija*)
* *Дзіджасальскае* (па-летувіску: *Didžiasalio seniūnija*)
* *Дукштскае* (па-летувіску: *Dūkšto seniūnija*)
* *Ігналінскае* (па-летувіску: *Ignalinos seniūnija*)
* *Ігналінскае гарадзкое* (па-летувіску: *Ignalinos miesto seniūnija*)
* *Казіцішкаўскае* (па-летувіску: *Kazitiškio seniūnija*)
* *Лінкмянскае* (па-летувіску: *Linkmenų seniūnija*)
* *Мелагенскае* (па-летувіску: *Mielagėnų seniūnija*)
* *Новадагулішкаўскае* (па-летувіску: *Naujojo Daugėliškio seniūnija*)
* *Рымшаўскае* (па-летувіску: *Rimšės seniūnija*)
* *Цьверацкае* (па-летувіску: *Tverečiaus seniūnija*)
* *Відзішкаўскае* (па-летувіску: *Vidiškių seniūnija*)

## Вядомыя асобы
Станіслаў Булак-Балаховіч (1883, в. Мэйшты — 1940) —  вайсковы дзяяч

## Вонкавыя спасылкі


Катэгорыя:Аўкштота
987

## Падзеі
* Гуга Капэт стаў каралём Францыі

## Нараджэньні
*

## Сьмерці
* 21 траўня — Люі V Францускі

## Вонкавыя спасылкі
982

## Падзеі
* Эрык Руды адкрыў Грэнляндыю

## Нараджэньні
* 

## Сьмерці
*
981

## Падзеі
* адбылася ўварваньне баўгараў у Бізантыйскую імпэрыю

## Нараджэньні
* 

## Сьмерці
* 

## Вонкавыя спасылкі
Анікштаўскі раён

**Анікштаўскі раён** () — адміністрацыйная адзінка ў цэнтральнай Летуве, у складзе Ўцянскага павету. Раён адносіцца да этнаграфічнага рэгіёну Аўкштота.

## Паселішчы
У раёне існуюць наступныя населеныя пункты:

* 3 гарады — *Анікшты*, *Каварсы* і *Трашкуны*;
* 8 мястэчак — *Андрыянішкі*, *Дзябейкі*, *Куркла*, *Скемоны*, *Сурдзегі*, *Сьведасы*, *Траўпы*, *Вешынты*;
* 758 вёсак.

## Колькасьць насельніцтва
* *Анікшты* – 11 958 чал;
* *Сьведасы* – 1002 чал;
* *Каварсы* – 809 чал;
* *Новыя Эльмінінкі* – 696 чал;
* *Трашкуны* – 525 чал;
* *Куркла* – 474 чал;
* *Ажуажэра* – 452 чал;
* *Дзябейкі* – 452 чал;
* *Акніста* – 441 чал.

## Староствы
У складзе Анікштаўскага раёну знаходзяцца 10 старостваў:

* *Андрыянішкаўскае* (па-летувіску: *Andrioniškio seniūnija*)
* *Анікшцкае* (па-летувіску: *Anykščių seniūnija*)
* *Вешынцкае* (па-летувіску: *Viešintų seniūnija*)
* *Дзябейкаўскае* (па-летувіску: *Debeikių seniūnija*)
* *Каварскае* (па-летувіску: *Kavarsko seniūnija*)
* *Курклайскае* (па-летувіску: *Kurklių seniūnija*)
* *Скемонскае* (па-летувіску: *Skiemonių seniūnija*)
* *Сьведаскае* (па-летувіску: *Svėdasų seniūnija*)
* *Траўпіскае* (па-летувіску: *Traupio seniūnija*)
* *Трашкунскае* (па-летувіску: *Troškūnų seniūnija*)

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Уцянскі павет
Катэгорыя:Аўкштота
Катэгорыя:Раёны Летувы
980-я

**980-я**

Стагодзьдзі: IX стагодзьдзе - X стагодзьдзе - XІ стагодзьдзе

Дзесяцігодзьдзі: 
930-я
940-я
950-я
960-я
970-я
**980-я**
990-я
1000-я
1010-я
1020-я
1030-я


Гады: 
980, 981, 982, 983, 984, 985, 986, 987, 988, 989

----

## Асноўныя падзеі
* Кіеўскае Княства прыняло хрысьціянства ўсходняга ўзору
Кіеўская гарадзкая рада

**Кіеўская гарадзкая рада**, **Кіеўрада** () — прадстаўнічы орган мясцовага самакіраваньня насельніцтва Кіева. Колькасны склад рады — 120 дэпутатаў.
 
## Выбары ў Кіеўскую гарадзкую раду
Тэрмін паўнамоцтваў рады — чатыры гады. Да 2006 году дэпутаты абіраліся паводле мажарытарнай выбарчай сыстэмы, ад выбараў 2006 году — паводле прапарцыйнай выбарчай сыстэмы. Бар’ер, неабходны для праходжаньня ў раду — 3 адсоткі.

## Глядзіце таксама
* Выбары ў Кіеўскую гарадзкую раду 2008 году

## Вонкавыя спасылкі
* Кіеўская гарадзкая рада (афіцыйная старонка)
* Кіеўская гарадзкая Адмінінстрацыя (афіцыйная старонка)
Янаўскі раён (Ковенскі павет)

**Янаўскі раён** () — адміністрацыйная адзінка ў цэнтральнай Летуве, у складзе Ковенскага павету. Раён адносіцца да этнаграфічнага рэгіёну Аўкштота.

## Паселішчы
У Янаўскім раёне знаходзяцца наступныя населеныя пункты:
* 1 горад — Янава;
* 3 мястэчкі — *Панатэры*, *Рукла*, *Жэймы*;
* 277 вёсак.

## Колькасьць насельніцтва
* *Янава* — 34 954 чал;
* *Рукла* — 2376 чал;
* *Упнінкі* — 1019 чал;
* *Жэймы* — 962 чал;
* *Швайцарыя* — 848 чал;
* *Ужусала* — 844 чал;
* *Буконы* — 657 чал.

## Староствы
Янаўскі раён складаецца з 9 старостваў:

* *Буконаўскае* (па-летувіску: *Bukonių seniūnija*)
* *Думсуйскае* (па-летувіску: *Dumsių seniūnija*)
* *Жэйменскае* (па-летувіску: *Žeimių seniūnija*)
* *Кулваскае* (па-летувіску: *Kulvos seniūnija*)
* *Руклаўскае* (па-летувіску: *Ruklos seniūnija*)
* *Упнінкаўскае* (па-летувіску: *Upninkų seniūnija*)
* *Ужусальскае* (па-летувіску: *Užusalių seniūnija*)
* *Шылульскае* (па-летувіску: *Šilų seniūnija*)
* *Янаўскае гарадзкое* (па-летувіску: *Jonavos miesto seniūnija*)

## Вонкавыя спасылкі


Катэгорыя:Аўкштота
Вітрувіюс

**Марк Вітрувіюс Поліё** (; каля 70—80 да н. э. — 15 да н. э.) — рымскі архітэктар і вайсковы інжынэр. Быў канструктарам вайсковых машынаў у часы панаваньня Юліюса Цэзара і Актавіяна Аўгуста, стваральнік так званага «вітрувіянскага чалавека» — выявы мужчыны ўпісанага ў кола і квадрат, сымбалізуючы рух (гэтую выяву пазьней аднавіў Леанарда да Вінчы).

Лічыцца што Вітрувіюс нарадзіўся як вольны рымскі грамадзянін у Кампаніі. Атрымаў архітэктурную адукацыю. Самым значным збудаваньнем Вітрувіюса лічацца *базыліка Фанума* ў канструкцыі рымскага акведуку. Ён стварыў аснову прапарцыянаваньня ў выяўленчым мастацтве і архітэктуры.

Вітрувіюс зьяўляецца аўтарам трактату «*Дзесяць кнігаў аб архітэктуры*», які быў напісаны паміж 20 да н. э. і 10 да н. э., а потым знойдзены ў 1414 годзе ў манастыры на гары Монтэ-Касына. Гэтая кніга зьяўляецца бясцэннай крыніцай ведаў аб архітэктуры і структуры будоваў старажытнай Грэцыі і Рыму. Вітрувіюс апісаў у трактаце клясычныя грэцкія архітэктурныя стылі і іх рымскія аналягі. Апісаньні суправаджаюцца адпаведнымі малюнкамі. Былі апісаны, таксама, і рымскія пляны будаваньня гарадоў і прыклады будаваньня.

Катэгорыя:Рымскія архітэктары
Катэгорыя:Рымскія інжынэры
Барыс Рагуля

**Бары́с Рагу́ля** (; 1 студзеня 1920, Турэц, цяпер у Карэліцкім раёне Гарадзенскай вобласьці — 21 красавіка 2005 году, Лёндан, Антарыё, Канада) — афіцэр войска польскага, беларускі настаўнік, вайсковы і палітычны дзяяч, доктар мэдыцыны, заступнік старшыні Рады БНР да 1997 году. Старшыня сусьветнай арганізацыі «Канфэрэнцыя Вольных Беларусаў». Старшыня філіялу Беларускага Інстытуту Навукі і Мастацтва ў Канадзе, дзейны сябра Згуртаваньня Беларусаў Канады.

## Біяграфія
Паступіў Наваградзкай беларускай гімназіі, працягнуў навучаньне ў Наваградзкай польскай гімназіі імя Адама Міцкевіча. У 1938 годзе паступіў на мэдычны факультэт Віленскага ўнівэрсытэту, але неўзабаве быў мабілізаваны. У чэрвені 1939 году скончыў польскую афіцэрскую школу ў Зэмбраве. Быў прызначаны камандзірам эскадрону ў 42-м палку польскага войска ў Беластоку. У пачатку Польскай абарончай вайны абараняў мяжу з Усходняй Прусіяй. 17 верасьня трапіў у нямецкі палон. Адтуль зь некалькіх спробаў здолеў уцячы і вярнуцца на радзіму, у БССР.

Працаваў выкладчыкам нямецкай мовы ў Любчанскай школе. Неўзабаве быў арыштаваны НКУС і празь нейкі час абвінавачаны ў шпіянажы, арганізацыі шпіёнскага кола на карысьць Нямеччыны, распаўсюджваньні антысавецкай прапаганды, падрыхтоўцы ўзброенага паўстаньня ў Беларусі, і прыгавораны да найвышэйшай меры пакараньня. Хутка пачаўся нямецкі напад на Савецкі Саюз, і Рагуля ўцёк з турмы падчас адступленьня савецкай арміі.

Пад нямецкай акупацыяй уладкаваўся ў Наваградзкую адміністрацыю перакладнікам. Прымаў удзел у арганізацыйным сходзе Беларускай незалежніцкай партыі ў 1942 годзе.

На загад нямецкага камісара Наваградзкага павету Вільгэльма Траўба ў лютым — сакавіку 1944 сфармаваў Наваградзкі конны эскадрон. Пасьля заканчэньня Другой сусьветнай вайны апынуўся ў амэрыканскім сэктары Нямеччыны.

Пасьля вайны жыў у Канадзе, быў аўтарытэтным лекарам-анколягам.

Быў адным зь лідэраў беларускай дыяспары ў Канадзе, прадстаўляў беларускую дыяспару ў міжнацыянальных аб’яднаньнях.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Лявон Юрэвіч. «Жыцьцё пад агнем. Партрэт беларускага военачальніка і палітычнага дзеяча Барыса Рагулі на фоне яго эпохі»
* Олег Романько — Новогрудский кавалерийский эскадрон

Катэгорыя:Выпускнікі Наваградзкай беларускай гімназіі
Катэгорыя:Беларускія настаўнікі
Катэгорыя:Палітыкі БНР
Катэгорыя:Сябры Рады БНР
Катэгорыя:Беларускія вайскоўцы
Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў БССР
Катэгорыя:Вязьні «Амэрыканкі»
Катэгорыя:Удзельнікі Другога ўсебеларускага кангрэсу
Катэгорыя:Памерлі ў Канадзе
Катэгорыя:Беларусы ў Бэльгіі
Катэгорыя:Надлейтэнанты Беларускай краёвай абароны
Катэгорыя:Сябры Беларускай незалежніцкай партыі
Катэгорыя:Сябры Наваградзкага коннага эскадрону
Катэгорыя:Сябры Беларускага корпусу самааховы
Катэгорыя:Беларускія калябаранты з нацысцкай Нямеччынай
Катэгорыя:Беларусы ў Канадзе
Мечыслаў Грыб

**Мечыслаў Іванавіч Грыб** (нарадзіўся 25 верасьня 1938 году ў вёсцы Савічы, Наваградзкага ваяводзтва цяпер Зьдзецельскага раёна Гарадзенскай вобласьці) — другі старшыня Вярхоўнага Савету Рэспублікі Беларусь. Зьмяніў на гэтай пасадзе Станіслава Шушкевіча.

## Біяграфія

### Адукацыя
* 1959 — Львоўская пажарна-тэхнічная вучэльня.
* 1967 — Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт.

### Служба ў міліцыі
З 1959 — інспэктар міліцыі Аддзела ўнутраных справаў Пліскага райвыканкаму Віцебскай вобласьці. 1962—1981 — на розных пасадах у органах унутраных справаў Віцебску і Віцебскай вобласьці. З 1981 году начальнік Упраўленьня аховы грамадзкага парадку МУС БССР. З 1985 году начальнік Упраўленьня ўнутраных справаў Віцебскага аблвыканкаму.

### Грамадзка-палітычная дзейнасьць
У 1990 годзе стаў дэпутатам Вярхоўнага Савету БССР. Чалец Прэзыдыюму Вярхоўнага Савету, старшыня сталай Камісіі па пытаньнях нацыянальнай бясьпекі, абароны і барацьбы з злачыннасьцю.

у 1995 — пераабраны народным дэпутатам Рэспублікі Беларусь.

Старшыня Вярхоўнага Савету Рэспублікі Беларусь (студзень 1994 — студзень 199]). Старшыня Камісіі па правах чалавека пры Прэзыдыюме Вярхоўнага Савету. Пад старшынствам Грыба Вярхоўны Савет 15 сакавіка 1994 году прыняў Канстытуцыю Рэспублікі Беларусь.

На пасадзе Старшыні ВС Мечыслаў Грыб накіраваў каля 16 хадайніцтваў у Канстытуцыйны суд аб парушэньнях закона з боку прэзыдэнта Лукашэнкі. Адмовіўся ад заработнай платы ў Вярхоўным Савеце ў знак пратэсту на забарону Лукашэнкі выдаваць заработную плату 80 дэпутатам, якія працавалі на пастаяннай аснове. За месяц да заканчэньня працы Вярхоўнага Савету Беларусі 12-га скліканьня у Грыба, па яго словах, прэзыдэнт Лукашэнка адабраў машыну і ахову. У выніку Мечыслаў Грыб быў вымушаны хадзіць на працу ў Вярхоўны Савет пешшу.

Пасьля сыходу з пасады кіраўніка Вярхоўнага Савету ўладкаваўся на працу ў Менскую калегію адвакатаў. Адпрацаваў толькі 6 месяцаў — пазбавілі ліцэнзіі за ўдзел у шэсьці, прысьвечаным трэцяй гадавіне прыняцьця Канстытуцыі Беларусі.

Затым уладкаваўся выкладчыкам у Інстытут правазнаўства, але скора быў звольнены. Улады папярэдзілі кіраўніцтва інстытуту, што калі Грыба ня звольняць, ВНУ закрыюць.

Сябра Беларускай сацыял-дэмакратычнай партыі (Народная Грамада) у 1996—2001 гадах.

У 2004 годзе балятаваўся ў Палату прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу трэцяга скліканьня ў Менску, але саступіў.

## Цытаты

## Узнагароды
* Заслужаны юрыст Рэспублікі Беларусь (1994)

## Званьне
* Генэрал-лейтэнант міліцыі (1993)

## Крыніцы

## Бібліяграфія
* Гриб, Мечеслав Иванович Белорусский мост: история, факты, события / М. И. Гриб. — [Россия], 2006. — 166, [2] с., [28] л. ил. : ил. ; 22 см — .

## Вонкавыя спасылкі
* Гриб Мечислав // 

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Зьдзецельскім раёне
Катэгорыя:Выпускнікі Беларускага дзяржаўнага ўнівэрсытэту
Катэгорыя:Палітыкі Рэспублікі Беларусь
Катэгорыя:Беларускія юрысты
Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савету Рэспублікі Беларусь 12-га скліканьня
Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савету Рэспублікі Беларусь 13-га скліканьня
Катэгорыя:Старшыні Вярхоўнага Савету Рэспублікі Беларусь
DragonFlyBSD

**DragonFly BSD** — свабодная UNIX-падобная апэрацыйная сыстэма, створаная як «форк» (адгалінаваньне) FreeBSD 4.8. Мэцью Дылан, распрацоўнік на плятформах FreeBSD і Amiga з 1994 году, пачаў працу над DragonFlyBSD у чэрвені 2003 году і зрабіў анонс у паштовай рассылцы FreeBSD 16 ліпеня 2003 году.

Прызначаная быць «*лягічным працягам FreeBSD 4.x сэрыі*», DragonFly разьвіваецца ў кірунку, цалкам розным ад FreeBSD 5, лучна з новай рэалізацыяй лёгкавагавых ніцяў ядра (LWKT) і лёгкавагавай сыстэмай партоў/паведамленьняў увод-вываду. Многія канцэпцыі, заплянаваныя для сыстэмы, склаліся пад уплывам AmigaOS.

## Гісторыя
М. Дылан адкрыў гэты праект, мяркуючы, што мэтады й тэхнікі ажыцьцяўленьня пуску патокаў і сымэтрычнай мультыпрацэсарнасьці, уведзеныя ў FreeBSD 5-й сэрыі, дадуць у выніку сыстэму зь нізкай прадукцыйнасьцю, якую будзе цяжка суправаджаць. Раней ён спрабаваў выправіць прадбачаныя ім праблемы ў межах праекту FreeBSD, але ўвайшоў з-за гэтага ў канфлікт зь іншымі распрацоўнікамі FreeBSD, і ў выніку страціў магчымасьць замацоўваньня зьмяненьняў у базе выточнага коду FreeBSD.

У наш час, не зважаючы на колішні канфлікт, праекты DragonFlyBSD і FreeBSD супрацоўнічаюць, узаемна ўносячы выпраўленьні памылак, абнаўленьні драйвэраў і іншыя ўдасканаленьні.

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт праекту DragonFly BSD

Катэгорыя:Свабодныя апэрацыйныя сыстэмы
Катэгорыя:BSD
Berkeley Software Distribution

**Berkeley Software Distribution** (скарочана **BSD**, літаральна азначае «*Дыстрыбуцыя праграмнага забесьпячэньня Бэрклі*») — гэта вытворная ад UNIX апэрацыйная сыстэма, якая распаўсюджвалася Каліфарнійскім унівэрсытэтам Бэрклі, пачынаючы з 1970-х.

Гістарычна BSD лічыцца адгалінаваньнем UNIX («BSD UNIX»), таму што яны супольна выкарыстоўвалі пачатковую кодавую базу й дызайн з арыгінальным UNIX кампаній AT&T, і абагульнялі намаганьні па распрацоўцы ў часы станаўленьня UNIX.

У цяперашні час тэрмін «BSD» часта ўжываецца як агульная назва праектаў-пасьлядоўнікаў, такіх як, напрыклад, FreeBSD, NetBSD ці OpenBSD, якія разам складаюць асобную галіну Unix-падобных сыстэм.

Катэгорыя:BSD
Катэгорыя:Юнікс
NetBSD

**NetBSD** — адна з вэрсій аперацыйнай сістэмы BSD зь сям’і Unix з адкрытым крынічным кодам. Вылучаецца сваёй пэраноснасьцю й якасьцю архітэктурных і альгарытмічных рашэньняў, зробленых супольнасьцю распрацоўшчыкаў. Часта выкарыстоўваецца ва ўбудаваных камп’ютэрных сыстэмах. Мае шэраг выбітных функцый, якія падвышаюць узровень бясьпекі сыстэмы, зручную сыстэму аўтаматычнай інсталяцыі пакункаў pkgsrc і інш.

У 1994 з шэрагаў галоўных распрацоўшчыкаў NetBSD быў скандальна выкінуты Тэа дэ Раадт, які пазьней у тым жа годзе распачаў свой праект распрацоўкі BSD-сыстэмы на базе адкрытага коду NetBSD — OpenBSD.

Апошняя выдадзеная вэрсія сыстэмы — 5.1.

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйная пляцоўка праекта NetBSD
* Старонка арыгінальнай інсталяцыйнай сыстэмы пакункаў NetBSD

Катэгорыя:Свабодныя апэрацыйныя сыстэмы
Катэгорыя:BSD
Катэгорыя:Юнікс
Зруб

**Зруб** — канструкцыя зь бярвеньняў, аснова драўлянага збудаваньня ў выглядзе пакладзеных адно на адно і змацаваных па краёх бярвеньняў. Зруб рабіўся звычайна з сасны, радзей зь яліны, на Берасьцейшчыне таксама ўжывалася асіна і алешына.

На тэрыторыі сучаснай Беларусі зруб вядомы з ІІ-ІІІ стагодзьдзяў, калі ён прыйшоў на зьмену больш архаічнай слупавай канструкцыі збудаваньняў. А з ў Х-ХІІІ стагодзьдзях зрубная тэхніка стала пануючай на Беларусі. У далейшым на аснове зруба як плянава-прасторавай адзінкі збудаваньняў у выніку вар’іраваньня парамэтраў саміх збудаваньняў і іх завяршэньня былі вынайдзены разнастайныя віды кампазыцый: падоўжана-восевая, цэнтрычная і ярусная. Асабліва гэта характэрна для культавай архітэктуры.

На Беларусі па традыцыі зруб рабіўся адкрытым, не абмазваўся глінаю і не тынкаваўся. Для ўцяпленьня пазы між бярвеньняў маглі закладвацца імхом, або замазвацца глінаю. Ужо ў ХХ ст. шырокае распаўсюджаньне атрымала практыка ашалёўваньня зруба хаты звонку.
Звычайна першы вянок зруба рабіўся з моцнага дрэва (дуба), якое магло класьціся проста на зямлю ці на спэцыяльныя калодкі (штандары) ці камяні па вуглах.

## Віды змацаваньня зруба
Злучалі бярвеньні шляхам урубкі аднаго бервяна ў другое па вуглах зруба. Выдзяляюць наступныя спосабы змацаваньня бярвеньняў:

### Вугал у чашку

* Вугал **у чашку** (спосабы злучэньня *у абло*, *у вугал*, *просты вугал*, *расейскі вугал*), або вугал з астаткам, калі за сьцены зруба выступалі канцы бярвеньня. Спачатку чашкі і пазы высякаліся ў ніжніх бярвеньнях, а на іх накладваліся верхнія, а пазьней пачалі высякацца ў верхніх, што лепей засьцерагала бярвеньні ад узьдзеяньня вільгаці. Тэхніка распаўсюджана ва ўсходняй і паўночнай Беларусі.

### Просты замок

* Зруб клаўся з брусоў, у месцы злучэньня якіх рабіліся выемкі зьнізу і зьверху для больш трывалага змацаваньня. Тэхніка распаўсюджана ў заходнім Палесьсі. Магчыма запазычаны з Украіны.

### Вугал у каню

* Чашкі вырэзваюцца з выемкай у адным бервяне і з выступам ў другім. Лічыцца самабытнай зьявай заходняга Палесься.

### Чысты вугал

* Таксама *гладкі*, *нямецкі* або вугал *у лапу* — зруб клаўся з брусоў, якія не выступалі вонкі. Лічыцца, што тэхніка ўзьнікла пад уплывам мураванай архітэктуры. Параўнальна шырока распаўсюджаны на захадзе Беларусі.

## Літаратура
* Якімовіч, Ю. А. Драўлянае дойлідства беларускага Палесся. Мн., 1978.
* Сабаленка, Э. Р., Гуркоў, У. С., Іваноў, У. М., Супрун, Дз. Д. Беларускае народнае жыллё. Мн., 1973

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Архітэктурныя элемэнты
Катэгорыя:Драўляная архітэктура
Катэгорыя:Беларускае народнае дойлідзтва
970-я

**970-я**

Стагодзьдзі: IX стагодзьдзе — X стагодзьдзе — XІ стагодзьдзе

Дзесяцігодзьдзі:
920-я
930-я
940-я
950-я
960-я
**970-я**
980-я
990-я
1000-я
1010-я
1020-я


Гады:
970, 971, 972, 973, 974, 975, 976, 977, 978, 979

----

## Асноўныя падзеі
*
Каркас

**Каркас** — нясучая ўнутраная або зьнешняя канструкцыя збудаваньня.

## Драўлянае дойлідзтва
Першы варыянт каркаса, т. зв. слупавая або закідная тэхніка (або тэхніка *у шулы*)вядома на тэрыторыі Беларусі з каменнага веку. Узводзілася яна досыць проста: па вуглах ставіліся вэртыкальныя слупы, а прастора між імі закідалася жэрдкамі ці тонкімі бярвеньнямі. У далейшым, пачынаючы з ІІ-ІІІ стагодзьдзяў яе ў значнае ступені пачала выцясьняць зрубная канструкцыя збудаваньняў. Даволі шырока слупавая або закідная тэхніка да нашага часу ўжываецца пры ўзьвядзеньні гаспадарчых памяшканьняў.

## Мураваная архітэктура
Новую хвалю разьвіцьця каркас атрымаў з вынаходжаньнем у ХІХ ст. будаўнічых канструкцый з мэталу, а ў далейшым і з бэтону.

Катэгорыя:Архітэктурныя элемэнты
Катэгорыя:Драўляная архітэктура
Мазырскі замак

**Мазы́рскі за́мак** — помнік гісторыі і абарончай архітэктуры ў Мазыры. Знаходзіўся на беразе Прыпяці, на старажытным гарадзішчы. Існаваў у XV—XVIII стагодзьдзях. Аб’ект Дзяржаўнага сьпісу гістарычна-культурных каштоўнасьцяў Беларусі.

## Гісторыя
Замак у Мазыры збудавалі ў XV ст. на месцы драўляных фартыфікацыяў XIV ст. У 1520—1530-я гады яго зруйнавалі татары. Каля 1543 году замак аднавілі, ён меў тры гародні. У XVI стагодзьдзі цэнтральную частку места атачылі астрогам. Па перабудове ў 1576 годзе замак меў пяць вежаў. У 1609 годзе ён цалкам згарэў, адноўлены ў 1613 годзе.

У ходзе ваенных дзеяньняў XVII ст. замак неаднойчы разбураўся і паступова прыйшоў y заняпад. У XVIII ст. ён пераўтварыўся ў парадны замкава-палацавы комплекс, які складаўся з драўлянага палаца ў цэнтры і гаспадарчай зоны.

16 верасьня 2005 году на Замчышчы адкрыўся музэй «Мазырскі замак» (*«гістарычны цэнтар «Мазырскі замак»*). У трох адбудаваных з дрэва вежах знаходзіцца тры экспазыцыі: «Зброевая», «Паляўнічая» і «Адміністрацыйная».

## Архітэктура
Займаў мыс паміж шырокімі ярамі, якія праразалі высокі карэнны бераг Прыпяці. 4-гранныя вежы мелі па сем баявых ярусаў з падсябіцьцямі, а зьверху накрываліся шатровым дахам. Сьцяна з гароднямі мела два баявыя ярусы і таксама мела падсябіцьці з блянкаваньнем. Дзьве гародні былі прыстасаваныя для жылых мэтаў. На замкавым двары стаяла замкавая царква Сьвятога Спаса, некалькі 3-камэрных дамоў, скарбніца, сьвіраны, піўніца ды іншыя.

Пры дасьледаваньні Замчышча выявілі рэшткі жылой пабудовы XVI ст. з кафлянай печчу, складзенай з гаршковай і каробчатай кафлі, аздобленай геамэтрычным арнамэнтам.

## Галерэя

Mazyrski zamak. Мазырскі замак (1906).jpg|1906 г.
Mazyrski zamak. Мазырскі замак (1901-17).jpg|да 1918 г.
Mazyrski zamak. Мазырскі замак (1901-17) (2).jpg|да 1918 г.
Mazyrski zamak. Мазырскі замак (1901-17) (3).jpg|да 1918 г.


## Крыніцы

## Літаратура
* 
* Якімовіч Ю. Драўлянае дойлідства беларускага Палесся. — , 1978.

## Вонкавыя спасылкі

* 

Катэгорыя:Замкі Беларусі
Катэгорыя:Замкі Вялікага Княства Літоўскага
Замак
Замак
Беларуская разьба

**Беларуская разьба** — самабытны стыль у дэкаратыўна-прыкладным мастацтве Беларусі, або традыцыя ў галіне разьбярства, якая склалася ў Беларусі ў XVI—XVII стагодзьдзях. Характэрнымі яе ўласьцівасьцямі стала выкарыстаньне пышнага расьліннага арнамэнту, разам з выявамі чалавека і жывёлаў.

## Літаратура
* Якімовіч, Ю.А. Драўлянае дойлідства беларускага Палесся. Мн., 1978.

Катэгорыя:Беларускае народнае дойлідзтва
Катэгорыя:Мастацтва
Астрог

Назву **Астро́г** маюць:
* Астрог — кляштар у Чарнагорыі
* Астрог — горад у Ровенскай вобласьці Ўкраіны
* Астрог — старажытная назва вязьніцы
* Астрог або тын — тып абарончага ўмацаваньня ў выглядзе вэртыкальна пастаўленых кольляў
* Астрог — у 18—19 стагодзьдзях — дасудовая турма
Кобрынскі замак

**Ко́брынскі за́мак** —  помнік гісторыі і абарончай архітэктуры ў Кобрыні. Знаходзіўся на рацэ Кобрынцы, на месцы старажытнага дзядзінца і вакольнага гораду. Існаваў у XIV—XVIII стагодзьдзях.

## Гісторыя
Драўляны замак у Кобрыні збудавалі ў XIV ст. Захаваўся інвэнтар 1597 году.

У канцы XVIII ст. на загад Суворава, якому ўлады Расейскай імпэрыі перадалі Кобрынь, замак зруйнавалі. У 1840-я гады пры пракладаньні Маскоўска-Варшаўкай чыгункі зьнесьлі замкавыя насыпы.

## Архітэктура
У XVI ст. складаўся зь Верхняга і Ніжняга замкаў. Апошнія мелі драўляныя фартыфікацыі ў выглядзе гародняў і вежаў, адна зь якіх выконвала адначасна функцыю млына. Пабудовы мелі гонтавыя дахі. Ва ўнутраным двары існавалі драўляныя гаспадарчыя і жылыя пабудовы.

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* Якімовіч Ю. Драўлянае дойлідства беларускага Палесся. — , 1978.

Катэгорыя:Замкі Беларусі
Катэгорыя:Замкі Вялікага Княства Літоўскага
Катэгорыя:Гісторыя Кобрыню
Штандар

* Штандар (архітэктура) — драўляная калода, якая клалася ў падмурак драўлянага збудаваньня.
* Штандар — сьцяг.
Штандар (архітэктура)

**Штандар** (таксама: *шандар*, *шкандар*, *штэмпаль*, *падкопіны*, *стаяк*, *стопчык*) — моцная дубовая ці смалістая калода ці кор да 1 мэтру ў вышыню, што клалася ў падмурак драўлянага збудаваньня. Вядомы з ХІ—ХІІ стагодзьдзяў.

## Літаратура
* Сабаленка Э.Р., Гуркоў У.С., Іваноў У.М., Супрун Дз.Д. Беларускае народнае жыллё. Мн., 1973

Катэгорыя:Архітэктурныя элемэнты
Катэгорыя:Драўляная архітэктура
Катэгорыя:Беларускае народнае дойлідзтва
Падваліны

**Падваліны**, або **падруб(а)** — першы вянок зруба з моцнай пароды дрэва (найчасьцей дуба).

## Літаратура
* Сабаленка, Э.Р., Гуркоў, У.С., Іваноў, У.М., Супрун, Дз.Д. Беларускае народнае жыллё. Мн., 1973

Катэгорыя:Архітэктурныя элемэнты
Катэгорыя:Драўляная архітэктура
Катэгорыя:Беларускае народнае дойлідзтва
Брус

**Брус** — абчасанае з двух, з трох або з чатырох бакоў бервяно.

## Літаратура
* 

Катэгорыя:Драўляная архітэктура
Іван Палякоў

**Іван Яўцеевіч Палякоў** (12 лістапада 1914 – 18 лютага 2004) — беларускі савецкі палітычны дзяяч. 

1964–1977 — першы сакратар абласнога камітэту КПБ (Менская вобласьць).

З 28 лютага 1977 па 29 лістапада 1985 Старшыня Прэзыдыюму Вярхоўнага Савету БССР.

## Зноскі

Катэгорыя:Нарадзіліся 12 лістапада
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1914 годзе
Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савету БССР
Катэгорыя:Старшыні Вярхоўнага Савету БССР
Катэгорыя:Памерлі 18 лютага
Катэгорыя:Памерлі ў 2004 годзе
Нічыпар Наталевіч

**Нічыпар Якаўлевіч Наталевіч** — беларускі савецкі палітычны дзяяч.

З 27 ліпеня 1938 году па 17 сакавіка 1947 году — Старшыня Прэзыдыюму Вярхоўнага Савету БССР.

## Вонкавыя спасылкі
* Біяграфія Нічыпара Якаўлевіча Наталевіча — Радавод

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Воршы
Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савету БССР 1-га скліканьня
Катэгорыя:Старшыні Вярхоўнага Савету БССР
Мікалай Дземянцей

**Мікалай Іванавіч Дземянцей** (, в. Хотліна, Чашніцкі раён — , Ждановічы) — беларускі савецкі палітычны дзяяч, Старшыня Вярхоўнага Савету БССР (1990—1991). Падтрымаў Дзяржаўны камітэт па надзвычайным становішчы, пасьля чаго быў вымушаны пайсьці ў адстаўку ў жніўні 1991 года.

## Біяграфія
Нарадзіўся 25 траўня 1930 году ў в. Хотліна Чашніцкага раёна Віцебскай вобласьці. У 1956 г. пачаў працаваць аграномам машынна-трактарнай станцыі. У 1957 годзе ўступіў у Камуністычную Партыю Савецкага Саюза. У 1959 годзе скончыў Беларускую дзяржаўную сельскагаспадарчую акадэмію. Ад 1979 да 1989 году сакратар цэнтральнага камітэту Камуністычнай партыі Беларусі па сельскай гаспадарцы.

Старшыня Прэзыдыюму Вярхоўнага Савету БССР (28 ліпеня 1989 па 15 траўня 1990).
 
Старшыня Вярхоўнага Савету БССР (19 траўня 1990 па 25 жніўня 1991).

У 1990 пад старшынствам Дземянцея Вярхоўны Савет БССР прыняў Дэклярацыю аб дзяржаўным сувэрэнітэце Беларусі.

У 1996 — 2000 гг сябра Савету Рэспублікі Нацыянальнага сходу РБ па прэзыдэнцкай квоце.

Аўтар кнігі ўспамінаў «Уроки жизни».

Ён дзядзька старшыні партыі Справядлівы сьвет С. Калякіна.

Памёр 10 ліпеня 2018 году ў Ждановічах ў Рэспубліканскім клінічным мэдычным цэнтры.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Дземянцей: той, хто не жадаў быць першым // Радыё Свабода

Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савету Рэспублікі Беларусь 12-га скліканьня
Катэгорыя:Старшыні Вярхоўнага Савету БССР
Катэгорыя:Сябры Савету Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 1-га скліканьня
Фёдар Сурганаў

**Фё́дар Ані́сімавіч Су́рганаў** (па нараджэньні *Сурган*; 25 траўня 1911 — 27 сьнежня 1976) — беларускі савецкі палітычны дзяяч.

Чалец КПСС з 1940 году.

1954—1955 — старшыня абласнога выканаўчага камітэту
(Менская вобласьць).

1955—1956 — першы сакратар абласнога камітэту КПБ (Менская вобласьць).

З 16 ліпеня 1971 па 27 сьнежня 1976 Старшыня Прэзыдыюму Вярхоўнага Савету БССР. Двойчы выконваў абавязкі Старшыні Прэзыдыюму Вярхоўнага Савету БССР (2 сьнежня 1967 — 22 студзеня 1968 і 13 чэрвеня — 16 ліпеня 1971).

Загінуў у аўтаздарэньні.

## Крыніцы

Катэгорыя:Нарадзіліся 25 траўня
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1911 годзе
Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савету БССР
Катэгорыя:Старшыні Вярхоўнага Савету БССР
Катэгорыя:Памерлі 27 сьнежня
Катэгорыя:Памерлі ў 1976 годзе
Васіль Іванавіч Казлоў

**Васі́ль Іва́навіч Казло́ў** (5 лютага 1903 — 2 сьнежня 1967) — беларускі савецкі палітычны дзяяч. Герой Савецкага Саюзу (1.9.1942)

1944—1948 — першы сакратар абласнога камітэту КПБ (Менская вобласьць).

З 17 сакавіка 1948 па 2 сьнежня 1967 Старшыня Прэзыдыюму Вярхоўнага Савету БССР.

## Крыніцы

Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савету БССР
Катэгорыя:Старшыні Вярхоўнага Савету БССР
Надзея Грэк

**Надзе́я Рыго́раўна Грэк (Грэ́кава)** — беларуская савецкая палітычная дзяячка. Была жонкай генэрала арміі, Героя СССР Міхаіла Малініна.

## Жыцьцяпіс

Кар’еру пачынала работніцай менскай швейнай фабрыкі «Кастрычнік» (з 1927). Была ўдарніцай сацыялістычнай працы другой пяцігодкі. З 1933 старшыня Цэнтральнага камітэту саюзу рабочых швейнай прамысловасьці.

## На партыйнай працы

У 1937—1940 намесьніца і загадчыца прамыслова-транспартнага аддзелу Цэнтральнага камітэту, 3-і сакратар Цэнтральнага камітэту КП(б)Б. У 1938—1940 сябра Цэнтральнага камітэту і Бюро Цэнтральнага камітэту КП(б)Б (мела тады 28 гадоў і няпоўную сярэднюю адукацыю ). Тады ж зьмяніла форму прозьвішча на расейскае — Грэкава (). Сябра Цэнтральнай рэвізыйнай камісіі ВКП(б) (1939—1952).

У 1938—1947 дэпутат Вярхоўнага Савету БССР. З 25 ліпеня 1938 па 12 сакавіка 1947 — Старшыня Вярхоўнага Савету БССР (не выконвала абавязкі з 28 чэрвеня 1941 па 3 ліпеня 194).

Скончыла Вышэйшую школу партарганізатараў пры ЦК ВКП(б) (1941). З 1941 сакратар Казанскага гаркаму ВКП(б). З 1943 намесьніца старшыні СНК БССР.

З 1947 міністар харчовай прамысловасьці БССР, у 1949—1952 намесьніца міністра харчовай прамысловасьці РСФСР. Дэпутат Вярхоўнага Савету СССР (1946—1950) і РСФСР (1951—1955).

## Зьмены ў беларускі правапіс

Надзея Грэк была ініцыятарам зьмены напісаньня галоўнага пралетарскага лёзунгу на гербе БССР. Аўген Калубовіч апісваў гэта наступным чынам:

 *- Ну а Грэкава? — зноў перапыніў яго [[Якуб Колас|Я.Колас]]. Відаць было, што ён сьпяшаўся. Грэкава, працягваў [[Канстанцін Іванавіч Гурскі|К.Гурскі]], загадала ўнесьці ў правапіс дзьве зробленыя ёю «папраўкі» ў лёзунг «Пролетарыі ўсіх краёў, злучайцеся!» Па-першае, слова «злучайцеся» замяніць на «еднайцеся», бо вось яна як сакратар ЦК часта падпісвае «дырэктывы» калгасам, што ўжо пара пачынаць «злучную кампанію для ската»; таму заклік «злучайцеся!» у дачыненьні да пралетарыяту «неяк нядобра гучыць». Па-другое, у слове «яднайцеся» пачатнае «я», хоць і стаіць у першым складзе перад націскам, павінна пісацца празь «е», бо могуць быць выпадкі, тлумачыла Грэкава, калі слова гэтае пры пісьме ці друку трэба пераносіць і тады пры падзеле яго можа выйсьці «яд-». Для палітычнага лёзунгу гэта недапушчальнае і ЦК партыі на гэта ня можа згадзіцца. Я.Колас нічога не адказаў.* 

## Памяць

У Менску імем Грэкавай названы парк, у якім усталяваны мэмарыяльны знак.

## Крыніцы

Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савету БССР 1-га скліканьня
Катэгорыя:Старшыні Вярхоўнага Савету БССР
Сямён Шарэцкі

**Сямён Гео́ргіевіч Шарэ́цкі** (нарадзіўся 23 верасьня 1936 году, в. Лаўрышава Наваградзкага ваяводзтва, цяпер Наваградзкі раён) — беларускі дзяржаўны дзяяч, трэці старшыня Вярхоўнага Савету Рэспублікі Беларусь.

## Адукацыя
Скончыў Беларускую сельскагаспадарчую акадэмію (1959), Вышэйшую партыйную школу пры ЦК КПБ (1970). Кандыдат эканамічных навук (1972), доктар эканамічных навук (1984), прафэсар (1989). Акадэмік Акадэміі аграрных навук Рэспублікі Беларусь (1996), чалец-карэспандэнт Расейскай сельскагаспадарчай акадэміі, акадэмік Украінскай акадэміі аграрных навук і Міжнароднай акадэміі інфармацыйных працэсаў і тэхналёгіяў.

## Працоўная дзейнасьць
Працаваў намесьнікам старшыні (з 1959), старшынём калгасу «Зорка» (з 1963), старэйшым выкладчыкам (1970—1976), загадчыкам катэдрай «Эканоміка і арганізацыя сельскагаспадарчай вытворчасьці» ў ВПШ (з 1976), старшынём калгасу «Чырвоны Сьцяг» Валожынскага раёну Менскай вобласьці (1984—1993).

## Палітычная дзейнасьць
У 1993 саветнік Старшыні Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь. Старшыня створанай ім жа Аграрнай партыі Беларусі (з 1994).

Дэпутат Вярхоўнага Савету Рэспублікі Беларусь (з 1995). З студзеня па лістапад 1996 году Старшыня Вярхоўнага Савету Рэспублікі Беларусь.

Дэпутаты Вярхоўнага Савету Рэспублікі Беларусь XIII скліканьня, якія не прызналі вынікаў рэфэрэндуму 24 лістапада 1996 г., працягвалі дзейнасьць у выгнаньні.

21 ліпеня 1999 дэпутаты Вярхоўнага Савету Рэспублікі Беларусь XIII скліканьня, прыхільнікі Канстытуцыі рэдакцыі 1994 году, прызначылі Шарэцкага в. а. прэзыдэнта Рэспублікі Беларусь. З канца ліпеня 1999 Сямён Шарэцкі жыў у Вільні, лічыўся легітымным кіраўніком Беларусі; яму была прадстаўленая дзяржаўная ахова.

## Цытаты

## Бібліяграфія
* Трагедыя Беларусі, Або што такое сапраўдны лукашызм. Мінск, 1998. -96 с.
* Наш беларускі дом. Лёс нацыі на еўрапейскім скрыжаванні. Мінск: Бацькаўшчына, 1999. -270 с. ISBN: 985-6026-14-8
* Іх лёсы звязаны з Вільняй. Вільня, 2002.
* Абаронім наш дом - Беларусь. Вільня: ULA, 2002.
* 

## Крыніцы

Катэгорыя:Лаўрышава
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Наваградзкім раёне
Катэгорыя:Палітыкі Рэспублікі Беларусь
Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савету Рэспублікі Беларусь 13-га скліканьня
Катэгорыя:Старшыні Вярхоўнага Савету Рэспублікі Беларусь
Катэгорыя:Сябры Беларускай аграрнай партыі
Катэгорыя:Прэзыдэнты Рэспублікі Беларусь
Катэгорыя:Дзейныя кіраўнікі дзяржаваў
Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь

**Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь** — найвышэйшы бесьперапынна дзейны прадстаўнічы і заканадаўчы орган дзяржаўнай улады ў Беларусі ў 1991—1996 гадох. Валодаў вяршэнствам і паўнатой заканадаўчай улады, ажыцьцяўляў яе ад імя народу ў межах і формах, вызначаных Канстытуцыяй і законамі Беларусі. Запазычаная з расейскай мовы назва перайшла з савецкіх часоў ад Вярхоўнага Савету БССР, традыцыйная беларуская назва парлямэнту ад часоў Вялікага Княства Літоўскага — Сойм.

## Структура, паўнамоцтвы
Складаўся з адной палаты (260 дэпутатаў). Дэпутаты выбіраліся грамадзянамі краіны на аснове ўсеагульнага выбарчага права тэрмінам на 5 гадоў (першыя выбары ў Вярхоўны Савет БССР, які зьяўляўся прадстаўнічым і заканадаўчым органам саюзнай рэспублікі да набыцьця ёю самастойнасьці, адбыліся ў 1938 годзе). Парадак дзейнасьці ВС, яго органаў і дэпутатаў вызначаўся Канстытуцыяй 1994 году, законам «Аб Вярхоўным Савеце Рэспублікі Беларусь», а таксама Рэглямэнтам Вярхоўнага Савету. Для арганізацыі работы Вярхоўнага Савету выбіраліся Старшыня, яго намесьнікі, ствараліся камісіі.

Штогод праводзіліся веснавая й асеньняя сэсіі, пры неабходнасьці — спэцыяльныя й нечарговыя пасяджэньні. Да кампэтэнцыі Вярхоўнага Савету належала прыняцьце Канстытуцыі й унясеньне ў яе зьмяненьняў і дапаўненьняў, прыняцьце законаў і пастаноў, кантроль за іх выкананьнем, назначэньне чарговых выбараў Прэзыдэнта Рэспублікі Беларусь, правядзеньне рэспубліканскіх рэфэрэндумаў, вызначэньне асноўных кірункаў унутранай і міжнароднай палітыкі Рэспублікі Беларусь, іншыя пытаньні.

Друкаваны орган ВС — газэта «Ведамасці Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь».

## Спыненьне дзейнасьці
Дзейнасьць Вярхоўнага Савету спынена 27 лістапада 1996 году ў выніку праведзенага рэфэрэндуму і прыняцьця Канстытуцыі Рэспублікі Беларусь 1994 (са зьмяненьнямі і дапаўненьнямі), паводле якой функцыі былога вышэйшага прадстаўнічага органа адышлі да Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь і Прэзыдэнта Рэспублікі Беларусь.

## Старшыні Вярхоўнага Савету
* Станіслаў Шушкевіч (1991 — 26 студзеня 1994)
* Мечыслаў Грыб (28 студзеня 1994 — 1996)
* Сямён Шарэцкі (10 студзеня — 27 лістапада 1996)

## Глядзіце таксама
* Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь 12-га скліканьня
* Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь 13-га скліканьня

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі


Катэгорыя:Гісторыя Беларусі (пасьля 1990 году)
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1991 годзе
Катэгорыя:Зьніклі ў 1996 годзе
Грэк

**Грэк**:

* Надзея Грэк — беларуская савецкая палітычная дзяячка. 
* Феафан Грэк — рускі іканапісец.
Дземянцей

**Дземянцей** — беларускае прозьвішча.
*  — намесьнік старшыні Дзяржаўнага мытнага камітэту Беларусі, уваходзіў у Чорны сьпіс Эўразьвязу
* Мікалай Дземянцей — беларускі савецкі палітычны дзяяч

Катэгорыя:Беларускія прозьвішчы
979

## Падзеі
* быў заснаваны горад Брусэль

## Нараджэньні
* 

## Сьмерці
* 

## Вонкавыя спасылкі
Міхаіл Гарбачоў

**Міхаі́л Сярге́евіч Гарбачо́ў** (нарадзіўся  году, Прывольнае, Стаўрапольскі край, РСФСР — , Масква, Расея) — генэральны сакратар ЦК КПСС з 11 сакавіка 1985 году па 23 жніўня 1991 году, першы і апошні прэзыдэнт СССР з 15 сакавіка 1990 году па 25 сьнежня 1991 году. Былы глава Гарбачоў-Фонду. Меў шэраг узнагарод і ганаровых званьняў, найбольш вядомая зь якіх — Нобэлеўская прэмія міру 1990 году. Зь дзейнасьцю Гарбачова на пасадзе главы КПСС і СССР зьвязаная маштабная спроба рэфармаваньня — Перабудова, якая скончылася распадам Савецкага Саюзу, а таксама завяршэньнем халоднай вайны. Пэрыяд кіраваньня Гарбачова ацэньваецца неадназначна. У 1990 годзе Ўнівэрсытэт Аляскі прысвоіў Гарбачову званьне ганаровага прафэсара гуманітарных навук.

## Жыцьцяпіс

Гарбачоў памёр увечары ў аўторак, 30 жніўня 2022, пасьля цяжкай і працяглай хваробы, заявілі журналістам у Цэнтральнай клінічнай бальніцы ў Маскве.

### Гарбачоў і Беларусь
У 1986 годзе Гарбачоў, атрымаўшы ліст беларускай інтэлігенцыі пра крытычны стан беларускай мовы, накіраваў у Менск адмысловую камісію. Кіраўніцтву ЦК КПБ давялося карэктаваць сваё стаўленьне да моўнай палітыкі.

Заява пра ўтварэньне Аргкамітэту БНФ «Адраджэньне» у кастрычніку 1988 году пачыналася з узгадкі пра перабудову «распачатую лепшымі сіламі КПСС». Аналягічныя адсылкі рабіліся і ініцыятарамі Народных Франтоў тагачасных рэспублік Балтыі.

Міхаіл Гарбачоў прыязна ставіўся да Васіля Быкава і Алеся Адамовіча, спрабаваў абараніць іх (няўдала) ад артадаксальнага камуністычнага кіраўніцтва БССР. Ён наведаў цырымонію разьвітаньня з Адамовічам у студзені 1994 году і даў вялікае інтэрвію беларускай службе Радыё Свабода пра Васіля Быкава на 40-ы дзень сьмерці .

## Крыніцы


Катэгорыя:Нарадзіліся ў Стаўрапольскім краі
Катэгорыя:Перабудова
Катэгорыя:Генэральныя сакратары ЦК КПСС
Катэгорыя:Кавалеры ордэна Леніна
Катэгорыя:Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі міру
Катэгорыя:Расейскія палітыкі
Катэгорыя:Савецкія юрысты
Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Бэрліну