Тунгуса-маньчжурскія мовы

**Тунгу́са-маньчжу́рскія мовы** — сям'я моваў, распаўсюджаная ва Ўсходняй Сыбіры і Маньчжурыі, на мовах якой размаўляюць тунгуса-маньчжурскія народы. Многія з тунгуса-маньчжурскіх моваў знаходзяцца пад пагрозаю зьнікненьня, праз што доўгатэрміновая будучыня сям'і зьяўляецца нявызначанай.

Традыцыйна лічыцца як частка алтайскае моўнае сям'і, у якую ўваходзіць разам зь цюрскай і мангольскай сем'ямі, аднак паводле іншых дасьледаваньняў алтайская сям'я можа зьяўляцца толькі моўным зьвязам.

## Клясыфікацыя
Лінгвістычныя дасьледаваньні прапаноўваюць розныя варыянты для ўнутранае клясыфікацыі тунгуса-маньчжурскіх моваў, для чаго выкарыстоўваюцца марфалягічныя, фанэтычныя й лексычныя крытэры. Адной з падобных характарыстык, якая на цяперашні момант зьяўляецца найбольш распаўсюджанай, падае наступны падзел тунгуса-маньчжурскіх моваў, згодна зь якім мовы падзяляюцца на паўночную і паўднёвую галіны.

* **Паўночныя**:
** эвенская мова
** *удэгейская падгаліна* (адлюстроўвае моцны ўплыў з боку паўднёвае галіны):
*** орацкая
*** удэгейская мовы
** *эвенкійская падгаліна*:
*** арачонская
*** салонская
*** негідальская
*** эвенкійская мовы

* **Паўднёвыя**:
** *Маньчжурская падгаліна*:
*** чжурчжэньская ды маньчжурская мовы — мовы чжурчжэняў і маньчжураў, заснавальнікаў дынастыяў Цьзінь і Цын.
**** сібо — рапспаўсюджаная серад нашчадкаў маньчжурскіх плямёнаў, адпраўленых за часамі дынастыі Цын у Сіньцьзян у якасьці чальцоў вайсковага гарнізону. Часам лічыцца дыялектам маньчжурскае мовы.
** *Нанайская падгаліна*:
*** нанайская
*** орацкая
*** ульцкая мовы.

Чжурчжэньская ды маньчжурскія мовы фактычна зьяўляюцца храналягічнымі этапамі разьвіцьця аднае мовы, адрозьненьне ў назвах зьвязанае з успрыняцьцем у XVII ст. чжурчжэнямі этноніму «маньчжуры». Маньчжурская мова зьяўляецца адзінай тунгуса-маньчжурскай мовай, якая мае сталую літаратурную традыцыю, якая ўзыходзіць да ХІІ ст.; гэтая акалічнасьць зьяўляецца важнай пры рэканструкцыі протатунгуса-маньчжурскае мовы. Адным з найважнейшых старажытных чжурчжэньскіх тэкстаў зьяўляецца стэла ў гонар перамогі дынастыі Цьзінь, адбудаваная ў 1185 годзе. Стэла зьмяшчае скарочаны пераклад па-кітайску.

## Некаторыя характарыстыкі
Тунгуса-маньчжурскія мовы адзначаюцца аглютынацыяй у марфалёгіі, некаторыя з моваў сям'і маюць складаныя склонавыя сыстэмы й складаныя паказчыкі часу ды віду. Фанэтыка адзначаецца наяўнасьцю гармоніі галосных. Маюцца падабенствы ў лексыцы.

### Зносіны зь іншымі мовамі
Тунгуса-маньчжурскія мовы, зьяўляючыся складовай часткай алтайскай моўнай сям'і, традыцыйна былі зьвязаныя з мангольскімі ды цюрскімі мовамі. Паводле іншых дасьледаваньняў, тунгуса-маньчжурскія мовы могуць мець таксама сувязі з карэйскай, японскай і айнскай мовамі.

## Літаратура
* Kane, Daniel. *The Sino-Jurchen Vocabulary of the Bureau of Interpreters*. Indiana University Uralic and Altaic Series, Volume 153. Bloomington, Indiana: Indiana University Research Institute for Inner Asian Studies, 1989. ISBN 0-933070-23-3.
* Miller, Roy Andrew. *Japanese and the Other Altaic Languages*. Chicago: The University of Chicago Press, 1971.
* Poppe, Nicholas. *Vergleichende Grammatik der Altaischen Sprachen*. Wiesbaden: Otto Harrassowitz, 1960.
* В. И. Цинциус. Сравнительная фонетика тунгусо-маньчжурских языков. Л.:, 1949.
* Stefan Georg. „Unreclassifying Tungusic”, in: Carsten Naeher (ed.): *Proceedings of the First International Conference on Manchu-Tungus Studies (Bonn, August 28 – September 1, 2000), Volume 2: Trends in Tungusic and Siberian Linguistics*, Wiesbaden: Harrassowitz, 45-57
* Vovin, Alexander (2009) [2006]. „Tungusic Languages”. In Keith Brown, Sarah Ogilvie. Concise Encyclopedia of Languages of the World (1st ed.). Amsterdam and Boston: Elsevier. pp. 1103–1105. ISBN 978-0-08-087774-7. OCLC 264358379.
* Сравнительный словарь тунгусо-маньчжурских языков: Материалы к этимологическому словарю. В 2-х томах / Отв. ред. В. И. Цинциус. Т. I, Л.: Наука. Ленингр. отд-ние, 1975, т. II, Л., 1977.

## Вонкавыя спасылкі
* Tungusic languages, MultiTree
* Грамматические очерки языков тунгусо-маньчжурской семьи, Monumenta altaica
* Tungusic Research Group: About the Languages: Preface
* Lengua manchú
* Vergleich der Reziproken des Ewenischen mit verwandten Sprachen.
* Тунгусо-маньчжурские языки, Лингвистический энциклопедический словарь

## Крыніцы

Катэгорыя:Тунгуса-маньчжурскія мовы
Катэгорыя:Алтайскія мовы