open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Сузор’е

**Сузо́р’і** — участкі неба ў сучаснай астраноміі, на якія ўмоўна падзеленая нябесная сфэра для зручнасьці арыентаваньня па зорным небе. Гэтыя ўчасткі ўтвораныя вакол астэрызмаў — узораў на небе, складзеных зь яскравых зорак. У старажытнасьці сузор’ямі называлі фігуры, якія гэтыя яскравыя зоркі ўтваралі.

Ад 1922 году Міжнародны астранамічны зьвяз (IAU) вызначае 88 сузор’яў. Большасьць бярэ вытокі з 48 сузор’яў, вызначаных Пталемэем у «Альмагесьце». Астатнія сузор’і былі вызначаныя ў XVII—XVIII стагодзьдзях. Апошнія зь іх былі вылучаныя ў працы *«Coelum australe stelliferum»* Нікаля Люі дэ Лякайля (1763).

Існуюць таксама мноствы былых сузор’яў, якія не прызнае Міжнародны астранамічны зьвяз, або тыя, што зьяўляюцца часткай мясцовых астранамічных і астралягічных традыцыяў, напрыклад, кітайскай, індыйскай, або астраноміі аўстралійскіх тубыльцаў.

## Гісторыя

Сучасны сьпіс з 88 сузор’яў, якія прызнае Міжнародны астранамічны зьвяз, заснаваны на 48 сузор’ях Пталемэя, якія ён вызначыў у яго творы «Альмагесьце» ў II стагодзьдзі. Крыніцай пталемэеўскага твору былі веды Эўдокса Кнідзкага, грэцкага астранома IV стагодзьдзя да нашай эры, які прыўнёс Бабілёнскую астраномію ў эліністычную культуру. 30 з 48 пталемэеўскіх сузор’яў на самой справе маюць болей доўную гісторыю, якая сягае прынамсі позьняга Бронзавага веку. Гэта, у першую чаргу, задыякальныя сузор’і.

## Сузор’і паводле Міжнароднага астранамічнага зьвязу

У 1922 годзе Генры Норыс Расэл дапамагаў МАЗ у падзеле нябеснай сфэры на 88 афіцыйных сузор’яў. Дзе гэта было магчыма, новым сузор’ям давалі назвы старых грэка-рымскіх сузор’яў, такіх як Арыён, Леў, або Скарпіён. 36 з 88 сузор’яў знаходзяцца ў паўночнай частцы сфэры, астатнія 52 — у паўднёвай.

У 1930 годзе Эжэн Дэльпорт распрацаваў новыя граніцы паміж 88 сузор’ямі, якія пралягалі ўздоўж простага ўзьняцьця і схіленьня экватарыяльнай сыстэмы каардынат. Аднак зьвесткі, якімі карыстаўся Дэльпорт, былі актуальнымі для эпохі B1875.0, калі Бэнджамін Гулд упершыню прапанаваў вызначыць новыя межы сузор’яў на нябеснай сфэры. З-за прэцэсіі зямной восі граніцы за доўгі час ссунуліся, таму сучасныя зорныя мапы не супадаюць зь першапачатковымі ў граніцах.

## Глядзіце таксама
* Астэрызм (астраномія)
* Нябесная сфэра
* Скасаваныя сузор’і

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі


Катэгорыя:Астралёгія
Катэгорыя:Назіральная астраномія
Ураніборг

**Ураніборг**, таксама **Ураніенборг** () — былы замак-абсэрваторыя Тыха Брагэ, пабудаваны ў 1576 годзе на востраве Вен у праліве Эрэсунд (да сярэдзіны XVII стагодзьдзя Вен, як і ўвесь Сконэ, належыў Даніі; цяпер ён зьяўляецца швэдзкім). Зямля пад будаўніцтва Ураніборгу была падаравана Тыха Брагэ дацкім каралём Фрэдэрыкам II, а названы ён быў у гонар Ураніі — грэцкай музы астраноміі. Будынак зьяўляецца амаль копіяй вілы Ратонда архітэктара Палядыё, якая знаходзіцца ў Вічэнцы, аднак у ім прысутнічае й значны ўплыў галяндзкай архітэктуры. Ураніборг меў найлепшае для свайго часу абсталяваньне для астранамічных назіраньняў.

У 1584 годзе Тыха Брагэ пабудаваў побач з Ураніборгам яшчэ адну абсэрваторыю — Шэрнэборг.
Аднак ужо праз некалькі гадоў пасьля таго як Брагэ пакінуў Вен, Ураніборг прыйшоў у заняпад — да нашага часу засталіся толькі сьляды ад валоў ды контуры галоўнага будынку.

Ураніборг надаў назву аднаму з кварталаў Осьлё — Ураніенборг.

Катэгорыя:Абсэрваторыі Даніі
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1576 годзе
Катэгорыя:Сконэ (ляндскап)
Катэгорыя:Тыха Брагэ
Порплішча

**По́рплішча** — вёска ў Беларусі, цэнтар сельсавету Докшыцкага раёну Віцебскай вобласьці. Насельніцтва на 2010 год — 688 чал. Знаходзіцца на скрыжаваньні аўтамабільных дарог Докшыцы — Глыбокае і Каралеўшчына — Параф’янава.

## Гісторыя
Першы пісьмовы ўспамін пра Порплішча датуецца 8 ліпеня 1511 года, калі яго ўладальнік Сямён Чартарыйскі прадаў Порплішча разам з двума суседнімі сёламі Юрыю Зяновічу.

У XVI—XVII стагодзьдзях за 5 км на ўсход ад Порплішча, пры дарозе Докшыцы — Галубічы, узьнік аднайменны фальварак. Згодна з адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформай (1565—1566) мясьціна ўвайшла ў склад Ашмянскага павету Віленскага ваяводзтва. У 1628 годзе ў Порплішчы збудавалі першую царкву. У XVIII стагодзьдзі маёнткам валодалі Радзівілы.

У выніку другога падзелу Рэчы Паспалітай (1793) Порплішча апынулася ў складзе Расейскай імпэрыі, у Вялейскім павеце Менскай, пазьней Віленскай губэрні. На 1795 год тут было 45 двароў. Празь вёску праходзіў паштовы тракт зь Дзісны на Вялейку. У 1864 годзе адкрылася народная вучэльня. Паводле вынікаў перапісу (1897) — 24 двары.

Згодна з Рыскай мірнай дамовай (1921) Порплішча апынулася ў складзе міжваеннай Польскай Рэспублікі, дзе зрабіліся цэнтрам гміны Дунілавіцкага павету Наваградзкага, з 1922 году Віленскага ваяводзтва. У 1922 годзе адкрылася школа. На 1930 год — 71 двор, 608 дзесяцінаў зямлі, управа гміны, пастарунак паліцыі, пошта, 7-клясная школа, чыгуначны прыпынак, царква. У 1937 годзе ў цэнтры вёскі збудавалі касьцёл.

У 1939 годзе Порплішча ўвайшло ў БССР, дзе 12 кастрычніка 1940 году зрабілася цэнтрам сельсавету. Бальшавікі зачынілі касьцёл, зьнесьлі вежу (адноўленыя ў 1993 годзе). На 2001 год у вёсцы было 293 двары, на 1 студзеня 2006 году — 276 двароў.

У 2009 годзе царкоўны прыход супольна зь сьвятаром БЭМП пакрылі сайдынгам вежу і купал царквы, а ў 2011 годзе зафарбавалі інтэр’ер. На думку старшыні добраахвотнага таварыства аховы помнікаў Антона Астаповіча, гэта зьяўляецца крымінальным злачынствам. Ён зьвярнуўся ў пракуратуру зь лістом, у якім просіць прыцягнуць ад адказнасьці арганізатараў і выканаўцаў працаў у адпаведнасьці з ч. 2 арт. 344 КК за наўмыснае пашкоджаньне гістарычна-культурнай каштоўнасьці групай асобаў.

## Насельніцтва
* **XVIII стагодзьдзе**: 1795 год — 249 чал.;
* **XIX стагодзьдзе**: 1886 год — 135 чал., зь іх 69 каталікоў і 66 праваслаўных; 1897 год — 186 чал.
* **XX стагодзьдзе**: 1921 год — 395 чал.; 1930 год — 364 чал.; 1930 год — 306 чал.; 1999 год — 756 чал.
* **XXI стагодзьдзе**: 2001 год — 785 чал.; 1 студзеня 2006 году — 738 чал.; 2010 год — 688 чал.

## Турыстычная інфармацыя

### Славутасьці
* Касьцёл Маці Божай Каралевы (1937—1941)
* Царква Праабражэньня Гасподняга (1794; колішняя грэка-каталіцкая, цяпер у валоданьні БЭМП)

## Галерэя

Porplišča. Порплішча (2008).jpg|Царква
Porplišča, carkva (4.06.2008).jpg|Царква, бакавы фасад
Porplišča. Порплішча (06.2008).jpg|Касьцёл
Porplišča, kaścioł (4.06.2008).jpg|Касьцёл


## Крыніцы

## Літаратура
* 
* Porpliszcze //  S. 827.

## Вонкавыя спасылкі
* 

Катэгорыя:Порплішчанскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Докшыцкага раёну
Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVI стагодзьдзі
Шэрнэборг

**Шэрнэборг** () — былая, пераважна, падземная абсэрваторыя Тыха Брагэ, пабудаваная ў 1584 годзе побач зь яго замкам-абсэрваторыяй Ураніборг на востраве Вен. Яшчэ ў 1581 годзе Брагэ вырашыў, што для правядзеньня яго дасьледваньняў аднаго Ураніборгу недастаткова. Новую абсэрваторыю ён назваў па-лацінску *Stellaburgi*, што як і *Шэрнэборг* перакладаецца як *«Зоркавы замак»*.

Да інструмэнтаў, якія знаходзіліся ў Шэрнэборгу, належылі між іншым, сэкстант, радыюсам 1,55 м і армілярная сфэра з кутом які можна было вылічыць з дакладнасьцю да хвіліны дугі.
У 1950—1951 гадох былі праведзеныя раскопкі падземнай часткі абсэрваторыі і надбудаваны купал.

Катэгорыя:Абсэрваторыі Даніі
Катэгорыя:Збудаваньні 1584 году
Катэгорыя:Тыха Брагэ
Катэгорыя:Вэн (востраў)
Катэгорыя:Будынкі і збудаваньні Швэцыі
Зеляневіцкі сельсавет

**Зеляне́віцкі сельсаве́т** — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Пружанскага раёну Берасьцейскай вобласьці. Адміністрацыйны цэнтар — вёска Зеляневічы.

## Гісторыя
12 кастрычніка 1940 году створаны ў складзе Ружанскага раёну Берасьцейскай вобласьці (з 8 студзеня 1954 году да 19 чэрвеня 1954 году — Гарадзенскай). 16 ліпеня 1954 году сельсавет перайменаваны ў Зіновіцкі. Сельсавет перайменаваны ў Зеляневіцкі.

7 верасьня 2006 року рашэньнем Берасьцейскага абласнога савету дэпутатаў №261 у склад сельсавету ўлучаныя населеныя пункты Барысікі, Вільянава, Груск, Гута, Лібярполь, Лыскаў, Масявічы са скасаванага Лыскаўскага сельсавету.

## Населеныя пункты
* 1 студзеня 1947 году — 10

## Крыніцы і заўвагі

## Літаратура
*  С. 128
*  С. 507


Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі
Катэгорыя:Сельсаветы, створаныя ў 1940 годзе
Плянэтарная туманнасьць

**Плянэтарная туманнасьць** — астранамічны аб’ект, які складаецца з іянізаванай газавай абалонкі і цэнтральнай зоркі, белага карліка. Плянэтарныя туманнасьці ўтвараюцца ў час выбрасу слаёў (абалонак) чырвоных гігантаў і звышгігантаў з масай 2,5—8 сонечных на завяршальнай стадыі іх эвалюцыі. Плянэтарная туманнасьць — хуткапрацякальная (па астранамічным меркам) зьява, якая цягнецца хіба некалькі дзясяткаў тысячаў гадоў, параўноўваючы з працягласьцю жыцьця зоркі-продка ў некалькі мільярдаў гадоў. Цяпер вядома каля 1500 плянэтарных туманнасьцяў, якія знаходзяцца ў нашай галяктыцы.

Працэс утварэньня плянэтарных туманнасьцяў, нароўні з выбліскам звышновых, грае істотную ролю ў хімічнай эвалюцыі галяктык, выкідваючы ў міжзорнае асяродзьдзе матэрыял, узбагачаны цяжкімі элемэнтамі — прадуктамі зорнага нуклеасынтэзу (у астраноміі цяжкімі разглядаюцца ўсе элемэнты, акрамя прадуктаў першаснага нуклеасынтэзу Вялікага выбуху — вадароду і гелю — напрыклад, вуглярод, азот, тлен і вапень).

У апошнія гады з дапамогай здымкаў, атрыманых касьмічным тэлескопам «Габл», атрымалася выявіць, што многія плянэтарныя туманнасьці маюць вельмі складаную і своеасаблівую структуру. Нягледзячы на тое, што прыблізна пятая частка зь іх мае калясфэрычную форму, большасьць не валодае якой бы то ні было сфэрычнай сымэтрыяй. Мэханізмы, якія падтрымліваюць утварэньне такой разнастайнасьці формаў, застаюцца на сёняшні дзень ня выяўленымі. Мяркуецца, што істотную ролю ў гэтым могуць граць узаемадзеяньне зорнага ветру і падвойных зорак, магнітнага поля і міжзорнага асяродзьдзя.

## Глядзіце таксама
* Белы карлік
* Зорная эвалюцыя
* Міжзорнае асяродзьдзе
* Сьпіс плянэтарных туманнасьцяў
* Туманнасьць Скат

## Літаратура
* 
* 
* 
* 


Катэгорыя:Зорная эвалюцыя
МАЗ

Пад абрэвіятурай **МАЗ** могуць мецца на ўвазе:
* Менскі аўтамабільны завод
* Міжнародны астранамічны зьвяз
* Міністэрства аховы здароўя
Зіновічы (Берасьцейская вобласьць)

**Зіно́вічы** — вёска ў Пружанскім раёне Берасьцейскай вобласьці. Уваходзіць у склад Зеляневіцкага сельсавету.

## Мінуўшчына
За расейскім часам — у Зэльзінскай воласьці Ваўкавыскага павету Гарадзенскай губэрні. 428 дзесяцінаў зямлі.

5 лютага 2010 року вёска ўлучаная ў склад аграгарадку Зеляневіцкі.

## Насельніцтва
* 1999 год — 274 жыхары
* 2010 год — 184 жыхары

## Інфраструктура
Філія РУП «Берасьцеэнэрга» «Аграэнэрга „Зеляневічы“» (былы калгас імя Сталіна, пасьля калгас «Зеляневічы»).

## Транспарт
Празь вёску праходзяць аўтадарогі  Горадня — Ружаны — Івацэвічы і  Ярашэвічы — Зіновічы — Магілёўцы.

## Крыніцы

Катэгорыя:Зеляневіцкі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Пружанскага раёну
Ляжайка

**Ляжа́йка** — вёска ў Пружанскім раёне Берасьцейскай вобласьці. Уваходзіць у склад Мокраўскага сельсавету.

## Мінуўшчына
За расейскім часам — у Котранскай воласьці Пружанскага павету Гарадзенскай губэрні, уласнасьць Віславухаў. Паводле перапісу 1897 року ў вёсцы 35 двароў, 194 мяшканцы, царква і каплічка.

За польскім часам — аколіца з фальваркам Зянавіль, сьпярша ў гміне Котра, а з 1932 — у складзе гміны Руднікі Пружанскага павету Палескага ваяводзтва.

## Насельніцтва
* 2010 год — 42 чалавекі
* 1999 год — 66 чалавек

## Транспарт
Аўтамабільныя дарогі  Пружаны — Клепачы — Котра і  Калядзічы — Ражковічы — Ляжайка.

## Турыстычная інфармацыя
* Прысядзібны парк пры былой сядзібе Віславухаў (XIX стагодзьдзе)

### Страчаная спадчына
* Сядзіба Віславухаў «Зянавіль» (XIX стагодзьдзе)

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* 
*  

Катэгорыя:Населеныя пункты Пружанскага раёну
Катэгорыя:Мокраўскі сельсавет
Сьпіс гісторыка-культурных каштоўнасьцяў Магілёва

У Магілёве знаходзяцца 55 аб’ектаў, якія ўключаныя ў Дзяржаўны сьпіс гісторыка-культурных каштоўнасьцяў Рэспублікі Беларусь, зь іх: 5 — помнікі археалёгіі, 44 — помнікі архітэктуры, 4 — помнікі гісторыі, 1 — помнік горадабудаўніцтва, 1 — помнік мастацтва.

## Помнікі археалёгіі

|}

## Помнікі архітэктуры

|}

## Помнікі гісторыі

|}

## Помнік горадабудаўніцтва

|}

## Помнік мастацтва

|}

## Вонкавыя спасылкі

Магілёў
Гісторыка-культурныя каштоўнасьці
Сьпіс гісторыка-культурных каштоўнасьцяў Амсьціслаўскага раёну

У Амсьціслаўскім раёне знаходзяцца 25 аб’ектаў, якія ўключаныя ў Дзяржаўны сьпіс гісторыка-культурных каштоўнасьцяў Рэспублікі Беларусь, зь іх: 2 — помнікі археалёгіі, 22 — помнікі архітэктуры, 1 — помнік гісторыі.

## Помнікі археалёгіі

|}

## Помнікі архітэктуры

|}

## Помнік гісторыі

|}

Амсьціслаўшчына
Гісторыка-культурныя каштоўнасьці
Сьпіс гісторыка-культурных каштоўнасьцяў Асіпавіцкага раёну

У Асіпавіцкім раёне знаходзяцца 9 аб’ектаў, якія ўключаныя ў Дзяржаўны сьпіс гісторыка-культурных каштоўнасьцяў Рэспублікі Беларусь, зь іх: 1 — помнік археалёгіі, 1 — помнік архітэктуры, 7 — помнікі гісторыі.

## Помнік археалёгіі

|}

## Помнік архітэктуры

|}

## Помнікі гісторыі

|}

## Вонкавыя спасылкі

Асіпавішчына
Гісторыка-культурныя каштоўнасьці
Сьпіс гісторыка-культурных каштоўнасьцяў Бабруйскага раёну

У Бабруйскім раёне знаходзяцца 93 аб’екты, якія ўключаныя ў Дзяржаўны сьпіс гісторыка-культурных каштоўнасьцяў Рэспублікі Беларусь, зь іх: 73 — помнікі археалёгіі, 11 — помнікі архітэктуры, 8 — помнікі гісторыі, 1 — помнік мастацтва.

## Помнікі археалёгіі

|}

## Помнікі архітэктуры

|}

## Помнікі гісторыі

|}

## Помнік мастацтва

|}

## Колішнія каштоўнасьці
2 жніўня 2016 году зь сьпісу каштоўнасьцяў былі выключаныя:

|}

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Бабруйшчына
Гісторыка-культурныя каштоўнасьці
Сьпіс гісторыка-культурных каштоўнасьцяў Быхаўскага раёну

У Быхаўскім раёне знаходзяцца 177 аб’ектаў, якія ўключаныя ў Дзяржаўны сьпіс гісторыка-культурных каштоўнасьцяў Рэспублікі Беларусь, зь іх: 156 — помнікі археалёгіі, 6 — помнікі архітэктуры, 15 — помнікі гісторыі.

## Помнікі археалёгіі

|}

## Помнікі архітэктуры

|}

## Помнікі гісторыі

|}

## Літаратура
* Пастанова Савету мiнiстраў Рэспублікі Беларусь № 578 ад 14.05.2007

## Вонкавыя спасылкі

* Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей (Мaгілёўская вобласць) Беларускі камітэт Міжнароднай Рады па пытаньнях помнікаў і гістарычных мясьцінаў

Быхаўшчына
Гісторыка-культурныя каштоўнасьці
Сьпіс гісторыка-культурных каштоўнасьцяў Бялыніцкага раёну

У Бялыніцкім раёне знаходзяцца 73 аб’екты, якія ўключаныя ў Дзяржаўны сьпіс гісторыка-культурных каштоўнасьцяў Рэспублікі Беларусь, зь іх: 69 — помнікі археалёгіі, 4 — помнікі гісторыі.

## Помнікі археалёгіі

|}

## Помнікі гісторыі

|}

## Вонкавыя спасылкі

Бялыніччына
Гісторыка-культурныя каштоўнасьці
Сьпіс гісторыка-культурных каштоўнасьцяў Глускага раёну

У Глускім раёне знаходзяцца 29 аб’ектаў, якія ўключаныя ў Дзяржаўны сьпіс гісторыка-культурных каштоўнасьцяў Рэспублікі Беларусь, зь іх: 27 — помнікі археалёгіі, 1 — помнік архітэктуры, 1 — помнікі гісторыі.

## Помнікі археалёгіі

|}

## Помнік архітэктуры

|}

## Помнік гісторыі

|}

## Вонкавыя спасылкі

Глушчына
Гісторыка-культурныя каштоўнасьці
Інтэрнацыянальны

**Інтэрнацыяна́льны** — пасёлак у Пружанскім раёне Берасьцейскай вобласьці, за 12 км ад Пружанаў. Уваходзіць у склад Лінаўскага сельсавету.

## Насельніцтва
* 2009 год — 111 чалавек
* 1999 год — 152 чалавекі

## Інфраструктура
ААТ «Ліноўскі крухмальны завод».

## Транспарт
Каля пасёлку праходзіць аўтадарога  Сланімцы — Гарадняны.

## Турыстычная інфармацыя
* Палацава-паркавы комплекс Трамбіцкіх «Лінова»

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* 
* Фатаздымкі на «Глобусе Беларусі»

Катэгорыя:Населеныя пункты Пружанскага раёну
Катэгорыя:Лінаўскі сельсавет
Сыстэма нябесных каардынат

**Сыстэма нябесных каардынат** — сыстэма каардынат, якая выкарыстоўваецца ў астраноміі для вызначэньня месцазнаходжаньня астранамічных аб’ектаў на небе, або пунктаў на ўяўнай нябеснай сфэры. Каардынаты аб’ектаў вызначаюцца дзьвюма велічынямі (або дугамі), што дае адназначнае месцазнаходжаньне аб’ектаў на нябеснай сфэры. Такім чынам, сыстэма нябесных каардынат зьяўляецца сфэрычнай сыстэмай каардынат, у якой трэцяя каардыната — адлегласьць — часьцей невядомая і ня грае істотнай ролі.

Адменай кожнай з сыстэмаў нябесных каардынат зьяўляецца выбар асноўнай, **[[фундамэнтальная плоскасьць|фундамэнтальнай]]**, плоскасьці і пачаткам адліку. У залежнасьці ад пастаўленай задачы, можа быць зручнейшым выкарыстаньне пэўнай сыстэмы каардынат. Найбольш часта выкарыстоўваюцца *гарызантальная* і *экватарыяльная* сытэмы каардынат. Радзей — *экліптычная*, *галяктычная* і іншыя.

## Глядзіце таксама
* Нябесная сфэра
* Сфэрычная сыстэма каардынат


Катэгорыя:Назіральная астраномія
Катэгорыя:Астрамэтрыя
Андэрс Онгстрэм

**Андэрс Юнас Онгстрэм** (), таксама **Ангстрэм** (празь няслушнае вымаўленьне швэдзкай літары Å; нар. 13 жніўня 1814 у Лёгдэ, Мэдэльпад, Швэцыя, памёр 21 чэрвеня 1874 ва Ўпсале) — швэдзкі фізык і астраном, адзін з заснавальнікаў спэктраскапіі. У яго гонар была названа адзінка вымярэньня даўжыні — ангстрэм, а таксама адзін з кратараў на Месяцы. Онгстрэм зьяўляўся прафэсарам (з 1858 году) і рэктарам (у 1870—1871) Упсальскага ўнівэрсытэту. Яго праца «Аптычныя дасьледаваньні» (; 1852) стала фундамантальнай у галіне спэктрааналізу. Андэрс Онгстрэм таксама дасьледаваў спэктар Канцавоснага зьзяньня.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* 
* Anders Jonas Ångström Encyclopædia Britannica

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Швэцыі
Катэгорыя:Швэдзкія фізыкі
Катэгорыя:Швэдзкія астраномы
Сьмедзерава (футбольны клюб)

«**Сьмедзерава**» () — сэрбскі футбольны клюб з гораду Сьмедзерава. Заснаваны ў 1924 годзе. Уладальнік Кубка Сэрбіі і Чарнагорыі (2003).

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Сьмедзерава
Царква Георгія Пераможцы (Котра)

**Царква́ Гео́ргія Перамо́жцы** — праваслаўная царква, якая знаходзілася ля вёскі Котра Гарадзенскага дабрачыньня Гарадзенскай япархіі (цяпер у Гарадзенскім раёне Гарадзенскай вобласьці). Не захавалася.

## Мінуўшчына
Стаяла на беразе ракі Котры на вясковых могілках, за 1,5 вярсты ад вёскі і за 27 вёрстаў ад Горадні. Пабудаваная з дрэва, заснавальнік невядомы. Паводле надпісу на абразе сьвятога вялікамучаніка Георгія Пераможцы, якую прыхаджане шанавалі як цудатворную, ён падараваны царкве ў 1560 року Іванам Верашчынскім.

У 1865 року царква адбудаваная з дапамогай княгіні Надзеі Трубяцкой, пляменьніцы князя Канстантына Сьвятаполка-Чацьвярцінскага, скідальскага вотчыньніка. У прыходзе 1845 чалавек зь вёсак Котра, Бірулічы, Брошкаўцы, Гушчыцы, Кашубінцы, Лашавічы, Мазынаў і Некрашы. Тры царкоўныя школы (Бірулічы, Брошкаўцы, Мазынаў).

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Radzima.net

Катэгорыя:Зьнішчаныя праваслаўныя храмы Беларусі
Котра
Катэгорыя:Гарадзенскі раён
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1560 годзе
Уранія

**Ура́нія** (, ), *Нябесная* — муза астраноміі. Атрыбуты — зорная мапа, нябесны глёбус і цыркуль. Пэрсанаж старажытнагрэцкіх мітаў, папулярны вобраз і сымбаль у мастацтве. Паводле Дыядора, атрымала імя ад накіраванасьці да неба («уранас») тых, хто спасьцігнуў яе мастацтва.

Дачка Зэўса і Мнэмазыны, народжаная ў Піерыі. Ад Апалёна нарадзіла Гімэнэя.

У больш позьніх выявах:
* часам выяўляецца ў блакітным адзеньні, у зорнай кароне.
* часам у якасьці атрыбутаў — глядзельная трубка і ліст зь нябеснымі знакамі.

## Дадатковыя зьвесткі
* дацкі астраном Тыха Брагэ назваў у гонар Ураніі свой замак-абсэрваторыю Ураніборг

## Крыніцы

## Літаратура
* Кун, Н. А. Легенды и мифы древней Греции / Н. А. Кун. - М: Государственное учебно - педагогическое издательство министерства просвещения РСФСР, 1957. - 464с.
* Тахо-Годи, А. А. Греческая мифилогия / А. А. Тахо-Годи. - М: Искусство, 1989. - 304с.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Старажытнагрэцкая міталёгія
Пінскія і тураўскія ўніяцкія біскупы

**Пінскія і тураўскія ўніяцкія біскупы** — біскупы Ўніяцкай царквы ў межах Вялікага Княства Літоўскага ў час існаваньня Рэчы Паспалітай, а пасьля — Расейскае імпэрыі, зьверхнікі пінскай і тураўскай уніяцкай япархіі.

Пінскімі і тураўскімі ўніяцкімі біскупамі былі:
* Лявонці Пяльчынскі (Леўка Зяньковіч-Пяльчыцкі, праваслаўны япіскап 8.7.1585 — 8.1595, падпісаў 12.6.1595 згоду аб уніі з Рымскім Апостальскім Пасадам, але памёр, не дажыўшы да яе абвяшчэньня ў Рэчы Паспалітай на Берасьцейскім саборы 1596 году)
*  (праваслаўны япіскап 22.10.1595 — 9.10.1596, пасьля першы ўніяцкі — 1602)
*  (? — 3.1603 — 13.5.1626)
*  (1626—1632)
* Рафал Корсак (1632—1637)
*  (1637 — 23.6.1653)
*  (1654—1665, у 1640—1654 смаленскі архібіскуп)
*  (1665—1697)
*  (1697 — 3.2.1702)
*  (1703 — 16.6.1716)
* Яўхім Цехановіч (12.05.1716 — 29.4.1719)
*  (1720—1730)
*  (5.9.1730 — 10.5.1769)
**  (каад’ютар пінскі з 30.10.1758, з 24.7.1761 біскуп тураўскі — 1.9.1764, таксама ў гэты час тытулаваўся архімандрытам супрасьлеўскім і полацкім, генэральным вікарыем і афіцыялам усёй Кіеўскай мітраполіі)
*  (1769 — 22.4.1784, з 1766 быў біскупам тураўскім і каад’ютарам пінскім)
* Яўхім Дашковіч-Гарбацкі (1784—1794, пасьля скасаваньня царскімі ўладамі япархіі зьвярнуўся да рыма-каталіцкага абраду і пасяліўся ў Слоніме ў канонікаў рэгулярных, атрымліваў «пэнсію пажыцьцёвую» ў памеры 3000 рублёў)
** Язафат Булгак (1787—1795 біскуп тураўскі і каад’ютар пінскі)

У 1820-30-х гг. двое ўніяцкіх біскупаў — Кірыла Серацінскі і Язафат Жарскі зьяўляліся тытулярнымі біскупамі пінскімі.

## Глядзіце таксама
* Пінская і тураўская ўніяцкая япархія

## Літаратура
* Żychliński T. Złota księga szlachty polskiej, Poznań, T.1-31, 1879—1908.
Астрамэтрыя

**Астрамэ́трыя** — разьдзел астраноміі, які вывучае геамэтрычныя, кінэматычныя і дынамічныя ўласьцівасьці астранамічных аб’ектаў.

Асноўную задачу астрамэтрыі можна разгорнута сфармуляваць як *высокадакладнае вызначэньне месцазнаходжаньня астранамічных аб’ектаў і вэктараў іх хуткасьцяў у дадзены момант часу*. Поўнае апісаньне гэтых дзьвюх велічынь даюць ***шэсьць астрамэтрычных парамэтраў***:
* нябесныя экватарыяльныя каардынаты, або *палажэньні* — прамое ўзыходжаньне (\alpha) і схіленьне (\delta),
* уласны рух — экватарыяльныя хуткасьці ўздоўж прамога ўзыходжаньня і схіленьня ( \dot \alpha, \dot \delta),
* параляксы
* і радыяльная хуткасьць.

Валоданьне гэтымі парамэтрамі для астранамічнага аб’екта дазваляе з высокай дакладнасьцю атрымаць наступную інфармацыю пра яго:
* абсалютная сьвяцільнасьць аб’екта,
* маса і ўзрост аб’екта,
* клясыфікацыя месцазнаходжаньня аб’екта: у Сонечнай сыстэме, у Галяктыцы, за яе межамі і г. д.,
* клясыфікацыя сямейства нябесных целаў, да якога належыць аб’ект,
* наяўнасьць/адсутнасьць у аб’екта нябачных спадарожнікаў,
* і г. д.

Большасьць з гэтых зьвестак неабходныя, каб рабіць высновы пра фізычныя ўласьцівасьці і ўнутраную будову назіранага аб’екта, а таксама адказваць на болей фундамэнтальныя пытаньні — пра аб’ём, масу і ўзрост усяго Сусьвету. Такім чынам, астрамэтрыя зьяўляецца адным зь неабходных разьдзелаў астраноміі, які дае экспэрымэнтальную інфармацыю, неабходную для разьвіцьця іншых разьдзелаў (астрафізыкі, касмалёгіі, касмагоніі, нябеснай мэханікі і г. д.).

## Заўвагі

## Крыніцы
Паралякса

**Параля́кса** (, ад  — «зьмена, чаргаваньне») — зьмяненьне бачнага месцазнаходжаньня аб’екта адносна аддаленага тла ў залежнасьці ад месцазнаходжаньня назіральніка.

Ведаючы адлегласьць паміж пунктамі назіраньня D (*база*) і кут зрушэньня α ў радыянах, можна вылічыць адлегласьць да аб’екта:
L=\frac{D}{2 \sin \alpha/2}

Для малых кутоў L=\frac{D}{\alpha}.

Паралякса выкарыстоўваецца ў геадэзіі і астраноміі (у прыватнасьці — астрамэтрыі) для вылічэньня адлегласьці да аддаленых аб’ектаў (напрыклад, у адмысловых адзінках — парсэках). На зьяве параляксы заснаваны бінакулярны зрок.

## Гісторыя
Галілео Галілей меркаваў, што, калі б Зямля рухалася вакол Сонца, то гэта можна было б заўважыць па непастаянству параляксы для аддаленых зорак.

Упершыню пасьпяховыя спробы назіраньня гадавой параляксы зорак былі зьдзейсьненыя Васілём Струвэ для зоркі Вэга (α Ліры), вынікі апублікаваныя ў 1837 годзе. Аднак навукова абгрунтаваныя вымярэньні гадавой параляксы былі ўпершыню праведзеныя Фрыдрыхам Бэсэлем у 1838 годзе для зоркі 61 Лебедзя. Прыярытэт адкрыцьця гадавой параляксы зорак прызнаецца за Бэсэлем.

## Глядзіце таксама
* Hipparcos

## Вонкавыя спасылкі
* Даведка пра вымярэньне адлегласьцяў да астранамічных аб’ектаў
Апэрацыя Менск

**Апэра́цыя «Менск»** — польскі наступ на тэрыторыі Беларусі, які скончыўся захопам палякамі Менску 8 жніўня 1919.

Улетку 1919 пасьля посьпеху польскіх войскаў у некалькіх сутычках з войскамі Савецкай Расеі, абодвум бакам спатрэбіўся час, для рэарганізацыі сваіх сілаў і канцэнтрацыі войскаў. Аднак польскае кіраўніцтва вырашыла, што яны павінны зрабіць яшчэ адзін удар па бальшавіках, карыстаючыся з польскага наступу. Мэтаю была 16 армія з камандаваньнем ў Менску. Гэта б дазволіла зьнішчыць матэрыяльна-тэхнічнае забесьпячэньне савецкіх войскаў, пасьля ўзяцьця кантролю над чыгункай у раёне Менску.

4 ліпеня польскія войскі (Літоўска-Беларускі фронт) на чале з генэралам Станіславам Шаптыцкім захапілі Маладэчна. Пасьля камандуючы фронтам спыніў наступ, каб перагрупаваць і папоўніць вайсковыя сілы. Гэтым скарысталіся бальшавікі і паспрабавалі вярнуць Маладэчна. 17 ліпеня атаку распачалі 52-я і 5-я стралковыя савецкія дывізіі. Польскія войскі адбілі суперніка і сіламі — 41-га і 42-га палкоў пяхоты і часткі 2-га палка пяхоты легіянэраў — распачалі контратаку і выйшлі на лінію Заслаўе — Паперня — Беларучча. Генэрал Шаптыцкі ізноў прыпыніў свой наступ чакючы падыходу падмацаваньня — Вялікапольскай групы.

Згодна з польскім плянам Менск абхопліваўся шырокімі абцугамі. 8 жніўня 2 дывізія пяхоты легіянэраў у складзе: 12 000 пяхоты, 2000 кавалерыі і 40 гармат, абароненая на поўначы і паўночным усходзе 1-й Дывізіяй Пяхоты Легіянэраў, пачала наступ на Менск з паўночнага захаду, Вялікапольская група з паўднёвага захаду. 15 уланскі полк атрымаў задачу рэалізацыі перарэзаць чыгунку Менск — Барысаў. На Менск рушылі дзьве дывізіі выдзеленыя з 2ДПЛ: 2 і 3 батальёны 4-га палка пяхоты легіянэраў начале маёра Станіслава Тэсаро і групы маёра Стывэна Джозафа ў сладзе 1-га батальёну 2-га палка пяхоты легіянэраў узмоцненага штурмавым батальёнам з 2, 3 і 4-га Палкоў пяхоты легіянэраў. Штурмавы батальён быў самым пасьпяховым, і ў 10:00 увайшоў у прадмесьце Менску. Палякі, змагаючыся з савецкай пяхотай, якую падтрымлівалі браневікі, каля 12:00 занялі заходнюю частку гораду і падарвалі чыгуначныя рэйкі на Бабруйск. Да вечара польскія войскі ўварваліся ў горад. Бальшавіцкія войскі панесьлі цяжкія страты. Палякі захапілі ў палон каля 500 палонных, захапілі 8 паравозаў, 90 вагонаў якія расейцы не пасьпелі эвакуяваць. 8 жніўня ўвечары Саветы здалі Менск палякам.

Гэты посьпех дазволіў палякам значна пасунуць лінію фронту да канца жніўня, калі Юзэф Пілсудзкі выдаў загад, які забараніў наступ у сувязі з захопам на гэтым участку фронту ўсіх важных для Польшчы земляў.

## Літаратура
* Norman Davies, "Biały Orzeł, Czerwona Gwiazda", Wydawnictwo: Znak 2006, ISBN 83-240-0749-0
* J. Odziemkowski, Leksykon wojny polsko-rosyjskiej 1919-1920, wyd. RYTM Warszawa 2004.

Менск
Катэгорыя:Падзеі 1919 году
Катэгорыя:Гісторыя Менску
Музэй Крашэўскага (Раманаў)

**Музэ́й [[Язэп Крашэўскі|Язэ́па Ігна́цыя Крашэ́ўскага]] ў Рама́наве** — музэй у вёсцы Раманаў Любельскага ваяводзтва, дзе вядомы польскі пісьменьнік жыў у дзяцінстве.

## Мінуўшчына
Клясыцыстычны мураваны палац быў збудаваны Мальскімі ў 1806—1812 роках у старым парку XVII стагодзьдзя замест драўлянае паляўнічае хаты Сапегаў. У 1858 року сядзіба пацярпела ад пажару. Пры яе перабудове новыя ўласьнікі Крашэўскія дабудавалі яшчэ адзін паверх. Стары ганак быў заменены на портык з чатырма тасканскімі калёнамі, якія трымалі гаўбец з каменнай балюстрадай. На пярэднім шчыце быў зьмешчаны картуш з гербам Крашэўскіх «Ястрабец».

У 1915 року ў палацы ізноў адбыўся пажар. Апошнія гаспадары маёнтку Паўліна з Крашэўскіх з мужам Янам Расьцішэўскім зьехалі з Раманава ў 1939 року, выставіўшы палац на продаж. У 1943 року атрад савецкіх партызанаў, складзеных з уцекачоў зь нямецкіх лягероў, падпаліў двор, каб ня даць магчымасьці заняць будынак жандармэрыі.

Па вайне на тэрыторыі парку знаходзілася лясьніцтва. Далейшае разбурэньне будынку спынілася 23 сьнежня 1958 року з прыняцьцем пастановы Нацыянальнай ваяводзкай рады ў Любліне, паводле якога тут было вырашана ствараць музэй Юзэфа Ігнацыя Крашэўскага. У 1959—62 палац быў адрэстаўраваны і набыў выгляд, які надаў яму Каэтан Крашэўскі. Музэй быў адчынены 28 ліпеня 1962 року, на стопяцідзясятыя ўгодкі славутага пісьменьніка.

У 1987—1991 зладжаныя чарговыя рэстаўрацыйныя працы. Перад палацам быў узьведзены пад’езд з рампай, з боку саду — тэраса з гаўбцом.

## Экспазыцыя
Зборы твораў пісьменьніка, часопісаў XIX стагодзьдзя, рукапісаў, лістоў Язэпа Крашэўскага і іншых чальцоў сям’і, дакумэнты, фатаздымкі, мэдалі.

## Дзейнасьць
Музэй супрацоўнічае з музэем-сядзібай «Пружанскі палацык» (Беларусь).

## Глядзіце таксама
* Музэй Крашэўскага ў Дрэздэне

## Крыніцы і заўвагі

## Вонкавыя спасылкі

* Афіцыйная бачына
* Інфармацыя на бачыне староства

Крашэўскі, Юзэф Ігнацы
Раманаў, Сасноўка
Катэгорыя:Люблінскае ваяводзтва
Катэгорыя:Юзэф Ігнацы Крашэўскі
Музэй Крашэўскага

**Музэй Крашэўскага:**
* Музэй Крашэўскага ў Дрэздэне — музэй Язэпа Крашэўскага ў Нямеччыне
* Музэй Крашэўскага ў Раманаве — музэй Язэпа Крашэўскага ў Польшчы
Полацкія ўніяцкія арцыбіскупы

**По́лацкія ўнія́цкія архібі́скупы** — біскуп уніяцкай царквы ў межах Вялікага Княства Літоўскага ў час існаваньня Рэчы Паспалітай, а пасьля Расейскае iмпэрыі, кіраўнік Полацкай уніяцкай архіяпархіі.

Полацкімі ўніяцкімі архібіскупамі былі:
* Герман Загорскі (Рыгор Іванавіч, праваслаўны япіскап 22.9.1595 — 9.10.1996, пасьля ўніяцкі — 1600)
*  (1601—1618)
* Язафат Кунцэвіч (1618 — 12.11.1623, з 1617 біскуп-суфраган віцебскі і каад’ютар полацкі)
* Антон Сялява (1624—1655)
**  (1643—1651 каад’ютар полацкі)
* Гаўрыла Календа (1655—1674, з 1653 каад’ютар полацкі)
* Кіпрыян Жахоўскі (1674 — 2.10.1693)
*  (1697 — 18.6.1707)
*  (1709 — 8.9.1714)
* Флярыян Грабніцкі (1714 — 18.7.1762)
* Ясон Юноша-Смагажэўскі (1762—1783, з 1752 каад’ютар полацкі)
* Іраклі Лісоўскі (1783—1794)
* Лявон Духноўскі (1794—1797)
* Рыгор Кахановіч (1797—1809)
*  (1809—1826)
*  (1826—1833)

Па сьмерці Якуба Мартусевіча ў 1833 годзе Полацкае ўніяцкае архібіскупства было скасавана, а яго тэрыторыя далучана да Беларускага ўніяцкага архібіскупства, з катэдрай у Полацку. Беларускімі ўніяцкімі архібіскупамі былі:
* Язафат Булгак (17.4.1833 — 25.2.1838)
* Васіль Лужынскі (1838 — 6.3.1839, пасьля праваслаўны япіскап)

## Глядзіце таксама
* Полацкая ўніяцкая архіяпархія

## Літаратура
* Żychliński T. Złota księga szlachty polskiej, Poznań, T.1-31, 1879—1908.
Смаленскія ўніяцкія арцыбіскупы

**Смаленскія ўніяцкія арцыбіскупы** – біскупы уніяцкай царквы ў межах Вялікага Княства Літоўскага ў час існаваньня Рэчы Паспалітай, кіраўнікі Смаленскай уніяцкай архіяпархіі.

Смаленскімі ўніяцкімі арцыбіскупамі былі:
* Лявон Крэўза-Жавускі (1625 — 1639)
*  (1640 — 1654)
* Варлаам Казінскі (намінаваны 1654 — 21.4.1666)
* Міхал Пашкоўскі (намінаваны 1666/1668 — 1670)
* Мітрафан Друцкі-Сакалінскі (князь Мікалай Мітрафан Друцкі-Сакалінскі, намінаваны 1670 — 1690)
* Юры Малеўскі (1690 — 1695)
* Юзэф Гутаровіч (Язафат?, 1698 — 1702)
* Гедэон Шумлянскі (1702 — 1706)
катэдра вакантная 1706 — 1711
* Міхал Антоні Гратус-Тарноўскі (1711 — 18.2.1718)
* Лаўрэнці Друцкі-Сакалінскі (князь Лявон Лаўрэнці Друцкі-Сакалінскі, 1719 — 15.5.1727)
катэдра вакантная 1727 — 1736
* Антоні Таміловіч (1736 — 23.4.1745)
* Палікарп Міхуневіч (намінаваны 1747, не зацьверджаны, памёр 1751)
катэдра вакантная 1745 — 1754
* Цэзар Сцябноўскі (1754 — 1762)
* Гэраклі Лісянскі (27.9.1763 — 14.3.1771)
* Юзэф Ляпкоўскі (Ян?, 1771 — 1778)

## Глядзіце таксама
* Смаленская ўніяцкая архіяпархія

## Літаратура
* Żychliński T. Złota księga szlachty polskiej, Poznań, T.1-31, 1879—1908.
Дзень H (Ісьляндыя)

**Дзень H** ( ад  — правабаковы рух) — дата 26 траўня 1968, калі ў Ісьляндыі адбыўся пераход на правабаковы дарожны рух. Фармальна пераход адбыўся а 6:00 гадзіне ранку.

Зварот да ўраду пра адмову ад левабаковага руху быў прыняты ісьляндзкім парлямэнтам 13 траўня 1964. Адказным за падрыхтоўку пераходу быў прызначаны Камітэт дарожнага руху (). Болей за 33 мільёны крон спатрэбілася на пераабсталяваньне аўтобусаў, і яшчэ 12 мільёнаў на замену інфраструктуры. Уначы на 26 траўня былі замененыя 1662 дарожныя знакі па ўсёй краіне, а агулам спатрэбілася замена 5727 знакаў.

Адзінай ахвярай пераходу стаў хлопчык-раварыст, які зламаў сабе нагу.

Згодна з тэорыяй  колькасьць ДТЗ на пэўны час зьменшылася за кошт таго, што кіроўцы напачатку езьдзілі больш асьцярожна, прызвычайваючыся да нязвыклага руху.

## Крыніцы і заўвагі

Катэгорыя:Транспарт у Ісьляндыі
Катэгорыя:Правілы дарожнага руху
Катэгорыя:Падзеі 26 траўня
Катэгорыя:Падзеі 1968 году
Помнік Яну Непамуцкаму на Тумскай высьпе

**По́мнік сьв. Я́ну Непаму́цкаму** — помнік аўтарства Яна Юрыя Ўрбанскага ў гонар сьвятога Яна Непамуцкага на Тумскай высьпе ва Ўроцлаве. Маючы вышыню 9,5 мэтраў, зьяўляецца найвялікшым у сьвеце помнікам гэтаму сьвятому.

Ва Ўроцлаве знаходзяцца яшчэ чатыры помнікі сьвятому Яну Непамуцкаму: на вул. Сьвятаянскай, Траўгута, Асабовіцкай і Шэўскай.

## Мінуўшчына
Помнік паўстаў у 1730—1732 роках на замову ўроцлаўскай катэдральнай капітулы. Пастаўлены на Касьцёльным пляцы, перад калегіяцкай царквой Сьв. Крыжа і каталіцкім прытулкам Orphanotropheum. Паводле кронікі, быў адчынены ў траўні 1732 року і каштаваў 2049 флёрынаў.

## Апісаньне
Помнік выкананы зь пяшчаніку ў барокавым стылі, у пляне нагадвае грэцкі крыж. На цокалі пастамэнту зьмешчаныя чатыры сцэны з жыцьця сьвятога. На першай Ян Непамуцкі спавядае каралеву Зоф’ю, жонку чэскага караля Вацлава IV Люксэмбурскага. На другой Непамуцэн паказаны ў адным з эпізодаў паломніцтва, яшчэ адна сцэна датычыць моманту допыту сьвятога ў караля Вацлава, а апошняя — скіданьня яго ў Вэлтаву. Вышэй знаходзяцца картушы з запісамі пра фундатараў і з тэалягічнымі камэнтарамі. Над імі — постаці анёлаў-атлянтаў, якія трымаюць пірамідальны блёк з постацьцю сьвятога Непамуцэна. Ён стаіць на аблоках з паднятай угору рукой, якая трымае крыж. З аблокаў выглядаюць анёлкі. Над галавой сьвятога зоркі, атаясамленыя з тымі зоркамі, што зьявіліся на небе падчас замардаваньня мучаніка. Помнік агароджаны каменнай балюстрадай.


Файл:Slaski tydzien 5057.JPG
Файл:Slaski tydzien 5072.JPG
Файл:Wrocław, Ostrów Tumski, pomnik św. Jana Nepomucena, relief na cokole pomnika przedstawiający strącenie kanonika Jana do Wełtawy-001.JPG
Файл:Wrocław, Ostrów Tumski, pomnik św. Jana Nepomucena, relief na cokole, kanonik odmawia różaniec DSC00060.JPG
Файл:Wrocław, Ostrów Tumski, pomnik św. Jana Nepomucena, relief na cokole.JPG
Файл:Wrocław, Ostrów Tumski, reliew.JPG


## Літаратура
* 
* 

Катэгорыя:Уроцлаў
Катэгорыя:Помнікі Польшчы
Каталёг Глізэ

**Каталёг Глізэ** ( — «каталёг найбліжэйшых зорак Глізэ») — астранамічны каталёг, які ўтрымлівае зоркі, што знаходзяцца ня больш як за 25 пк ад Сонца. Каталёг быў складзены Вільгельмам Глізэ ў 1957 годзе. Пасьля гэтага выйшла яшчэ некалькі пашыраных і дапоўненых выданьняў каталёга.

## Першае выданьне і дапаўненьні
Першае выданьне каталёга ўтрымлівала сьпіс найбліжэйшых зорак у радыюсе 20 парсэк ад Сонца з пазначэньнем іх месцазнаходжаньня і характарыстык. Каталёг утрымліваў 915 зорак, пералічаных па простым узьняцьці, для зорак выкарыстоўвалася абазначэньне: прэфікс GL і нумар у прамежку 1—915.

У 1969 годзе Глізэ апублікаваў істотна дапоўненую вэрсію каталёга: былі ўключаныя зоркі ў радыюсе 22 пк. Каталёг утрымліваў 1529 зорак, для зорак выкарыстоўвалася абазначэньне: прэфікс GI і нумар у прамежку 1.0—915.0. Зоркі, дададзеныя ў гэтым выданьні, абазначаліся дробнымі нумарамі.

У 1970 годзе Рычард Вулі з калегамі выдаў дапаўненьне да каталёга (пашырэньне адбылося да 25 парсэк). Былі выкарыстаныя нумары 9001—9850 з прэфіксам Wo (у цяперашні час выкарыстоўваецца прэфікс GJ).

## Наступныя выданьні
У 1979 годзе Глізэ разам з Гартмутам Яграйсам () апублікаваў пашырэньне да другога выданьня каталёга, якое атрымала назву Gliese-Jahreiß (GJ). Гэты каталёг быў складзены з дзьвюх табліц: табліцы №1 з абазначэньнямі GJ NNNN (нумар) для пацьверджаных найбліжэйшых зорак — з нумарамі 1000—1294, і табліцы №2 з нумарамі 2001—2159 для непацьверджаных найбліжэйшых зорак. Пасьля публікацыі гэтага выданьня ўсе зоркі ў састаўным каталёгу абазначаюцца прэфіксам GJ.

Трэцкі каталёг () быў апублікаваны Глізэ таксама ў суаўтарстве з Яграйсам у 1991 годзе і ўтрымлівае больш за 3800 зорак. Зь іх многія зоркі ўжо ўваходзілі ў папярэднія выданьні і абазначаныя прэфіксам GJ, але 1388 зорак першапачаткова нумарацыі не атрымалі (пасьля атрымалі прэфікс NN ( — бяз назвы) з нумарамі 3001—4388.

У 1998 годзе Гартмут Яграйс арганізаваў публікацыю сеціўнай вэрсіі каталёга (ARICNS).

## Вонкавыя спасылкі
* Сеціўная вэрсія каталёга Глізэ 

Катэгорыя:Астранамічныя каталёгі
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1957 годзе
АІК Стакгольм

**АІК** () — швэдзкі футбольны клюб з гораду Стакгольму. Заснаваны ў 1896 годзе. 12-разовы чэмпіён Швэцыі, васьміразовы ўладальнік Кубка Швэцыі.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Стакгольм
Хобненскі сельсавет

**Хо́бненскі сельсаве́т** — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Каленкавіцкага раёну Гомельскай вобласьці. Адміністрацыйны цэнтар — вёска Хобнае.

## Гісторыя
1 сьнежня 2009 году сельсавет ліквідаваны рашэньнем Гомельскага абласнога Савету дэпутатаў, усе населеныя пункты — Дзеравішча, Муціжар, Хобнае — перададзеныя ў склад Вялікааўцюкоўскага сельсавету.

## Крыніцы

Катэгорыя:Былыя сельсаветы Каленкавіцкага раёну
Катэгорыя:Сельсаветы, скасаваныя ў 2009 годзе
Уладзімерскія і берасьцейскія ўніяцкія біскупы

**Уладзімерскія і Берасьцейскія ўніяцкія біскупы** — біскупы Ўніяцкай Царквы ў межах Вялікага Княства Літоўскага і Кароны Каралеўства Польскага ў час існаваньня Рэчы Паспалітай, а пасьля Расейскае імпэрыі, зьверхнікі Уладзімерскай і Берасьцейскай уніяцкай япархіі.

Катэдры ўніяцкіх біскупаў Ўладзімерскіх і Берасьцейскіх знаходзіліся ў царкве  ва Ўладзімеры-Валынскім і царкве сьвятога Мікалая ў Берасьці.

Уладзімерскімі і берасьцейскімі ўніяцкімі біскупамі былі:
* Іпаці Пацей (праваслаўны япіскап 1591 — 1596, пасьля ўніяцкі — 18.7.1613)
*  (1613 — 1631)
** Язэп Велямін-Руцкі (адміністратар 1631 — 1632)
*  (26.1.1632 — 1654)
** Якуб Суша (адміністратар 1650 — 1655)
* Ян Міхал Адам Пацей (7.1655 — 15.9.1666)
* Бэнэдыкт Глінскі (23.10.1666 — 1678)
* Леў Шлюбіч-Заленскі (1679 — 21.7.1708)
**  (адміністратар 1708 — 1711)
* Леў Кішка (1711 — 19.11.1728)
*  (12.8.1729 — 22.1.1730)
*  (1730 — 12.9.1756)
* Фэліцыян Піліп Валадковіч (1758 — 13.2.1778)
*  (2.1778 — 12.7.1778, з 1.9.1764 — каад’ютар, з 28.8.1768 — адміністратар апостальскі)
*  (19.9.1779 — 6.9.1795)
** Арсень Галаўнеўскі (каад’ютар берасьцейскі (26.04.1791 — 6.9.1795)

Уладзімерская і берасьцейская япархія была ліквідавана ўказам расейскай імпэратрыцы Кацярыны ІІ у 1795. Указам Паўла І ад 28 красавіка 1797 узноўлена і булай папы Пія VI «Maximus undique» ад 17 лістапада 1798 пацьверджана як **берасьцейская япархія**. 

Берасьцейскімі ўніяцкімі біскупамі былі:
* Арсень Галаўнеўскі (наменаваны біскупам 28.04.1797 — 8.05.1798, кароткі час перад сьмерцю, незацьверджаны папам)
* Язафат Булгак (1798 — 1828)
** Адрыян Бутрымовіч (берасьцейскі дапаможны біскуп 1798 — 1802)
**  (у 1805 — 1809 намінаваны на супрасьлеўскага ўніяцкага біскупа, але пасьля далучэньня Беласточчыны да Расейскае імперыі і ліквідаваньня супрасьлеўскай уніяцкай япархіі 14 лютага 1809 прызначаны берасьцейскім дапаможным біскупам, а 27 студзеня 1811 адбылася яго ардынацыя на біскупа-суфрагана берасьцейскага).

## Глядзіце таксама
* Уладзімерская і берасьцейская ўніяцкая япархія

## Літаратура
* Żychliński T. Złota księga szlachty polskiej, Poznań, T.1-31, 1879—1908.
Міхаіл Ламаносаў

**Міхаіл (Міхайла) Васільевіч Ламаносаў** (, вёска Мішанінская, Расейскае царства — 4 (15) красавіка 1765, Санкт-Пецярбург, Расейская імпэрыя) — расейскі навуковец-прыродазнавец, энцыкляпэдыст, хімік і фізык; увайшоў у навуку як першы хімік, які даў вызначэньне фізычнай хіміі, вельмі блізкае да сучаснага, і перадвызначыў шырокую праграму фізыка-хімічных дасьледаваньняў; ягоная малекулярна-кінэтычная тэорыя цеплыні шмат у чым апярэдзіла сучаснае ўяўленьне пра будову матэрыі — шматлікія фундамэнтальныя законы, у ліку якіх адзін з пачаткаў тэрмадынамікі; заклаў асновы навукі пра шкло. Астраном, прыборабудаўнік, географ, мэталюрг, геоляг, паэт, зацьвердзіў падставы сучаснай расейскай літаратурнага мовы, мастак, гісторык, прыхільнік разьвіцьця расейскай асьветы, навукі й эканомікі. Распрацаваў праект Маскоўскага ўнівэрсытэту, пасьля названага ў ягоны гонар. Адкрыў наяўнасьць атмасфэры ў плянэты Вэнэры. Сапраўдны чалец Акадэміі навук і мастацтваў (ад’юнкт фізычнай клясы з 1742 году, прафэсар хіміі з 1745 году).

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Сайт прысьвечаны 300-годзьдзю нараджэньня

Катэгорыя:Расейскія астраномы
Катэгорыя:Расейскія фізыкі
Катэгорыя:Расейскія хімікі
Катэгорыя:Расейскія гісторыкі
Катэгорыя:Памерлі ў Санкт-Пецярбургу
Дыфузная туманнасьць

**Дыфузная (сьветлая) туманнасьць** — у астраноміі, агульны тэрмін, які выкарыстоўваецца для абазначэньня туманнасьцяў, што выпраменьваюць сьвятло. Існуе тры тыпы дыфузных туманнасьцяў — адлюстравальная туманнасьць, эмісійная туманнасьць і рэшткі звышновай. Дыфузным туманнасьцям супрацьпастаўляюць недыфузныя цёмныя туманнасьці, гэта значыць туманнасьці, малекулы якіх моцна разасяроджаныя.

## Глядзіце таксама
* Сьпіс дыфузных туманнасьцяў
Гравітацыйны каляпс

**Гравітацы́йны каля́пс** — катастрафічна хуткі сьціск масіўных целаў пад дзеяньнем гравітацыйных сілаў. Гравітацыйным каляпсам можа заканчвацца эвалюцыя зорак з масай звыш трох сонечных мас. Пасьля вычарпаньня ў такіх зорках матэрыялу для тэрмаядзерных рэакцыяў яны губляюць сваю мэханічную ўстойлівасьць і пачынаюць зь вялікай хуткасьцю сьціскацца да цэнтру. Калі павялічваючыся ўнутраны ціск спыняе гравітацыйны сьціск, то цэнтральная вобласьць зоркі становіцца звышшчыльнай нэўтроннай зоркай, што можа суправаджацца скідам абалонкі й назірацца як успышка звышновай зоркі. Аднак калі маса зоркі перавысіць мяжу Апэнгаймэра — Воўкава, то каляпс працягваецца да ейнага ператварэньня ў чорную дзірку.

## Глядзіце таксама
* Зорная эвалюцыя
* Белы карлік
* Нэўтронная зорка
* Мяжа Апэнгаймэра — Воўкава
* Чорная дзірка

## Вонкавыя спасылкі
* «Гравітацыйны каляпс» у Фізычнай энцыкляпэдыі

Катэгорыя:Зорная эвалюцыя
Катэгорыя:Астрафізыка
Катэгорыя:Чорныя дзіркі
Катэгорыя:Рэлятывісцкія і гравітацыйныя зьявы
Рэліктавае выпраменьваньне

**Рэліктавае выпраменьваньне** (альбо **касьмічнае мікрахвалёвае фонавае выпраменьваньне** ад ) — касьмічнае электрамагнітнае выпраменьваньне з высокай ступеньню ізатропнасьці й са спэктрам, характэрным для абсалютна чорнага цела з тэмпэратурай 2,725 К.

Існаваньне рэліктавага выпраменьваньня было прадказана тэарэтычна ў рамках тэорыі Вялікага выбуху. Хоць у цяперашні час многія аспэкты першапачатковай тэорыі Вялікага выбуху былі перагледжаны, асновы, якія дазволілі прадказаць тэмпэратуру рэліктавага выпраменьваньня, засталіся нязьменнымі. Лічыцца, што рэліктавае выпраменьванне захавалася з пачатковых этапаў існаваньня Сусьвету й раўнамерна яе запаўняе. Экспэрымэнтальна ягонае існаваньне было пацьверджана ў 1965 годзе. Нараўне з касмалягічным чырвоным зрушэньнем, рэліктавае выпраменьваньне разглядаецца як адно з галоўных пацьверджаньняў тэорыі Вялікага выбуху.

## Вонкавыя спасылкі
* Мікрахвалёвае фонавае выпраменьваньне
* Рэліктавае выпраменьваньне ў энцыкляпэдыі «Кругосвет»
* The Cosmic Microwave Background Radiation

Катэгорыя:Касмалёгія
Катэгорыя:Астрафізыка
Катэгорыя:Электрамагнітнае выпраменьваньне
Астранамічны гадзіньнік

**Астранамічны гадзіньнік**, ***зэгар ***— мэханічны гістарычны гадзіньнік, які акрамя часу паказвае таксама месцазнаходжаньне астранамічных аб’ектаў (Сонца, Месяцу) у знаках Задыяку, фазы Месяцу і інш. Найстарэйшым астранамічным гадзіньнікам быў гадзіньнік Астрарыюм, зроблены ў 1344 годзе Джаваньні дэ Донды, які разьмяшчаўся на палацы Капэтаната ў Падуі, аднак ён быў разбураны яшчэ ў 1390 годзе. Вельмі старым зьяўляецца гадзіньнік Страсбурскага сабору, зроблены першапачаткова таксама ў XIV стагодзьдзі і перабудаваны ў другой палове XVI. Сярод найстарэйшых гадзіньнікаў-астралябіяў найбольшую вядомасьць набылі Праскі ды Бэрнскі астранамічныя гадзіньнікі. Гэткі тып гадзіньнікаў шырока распаўсюджаны ў шэрагу краінаў Эўропы, як то Францыі, Ангельшчыне, Італіі, Чэхіі, Нямеччыне (на поўначы краіны — у былых ганзейскіх, на поўдні — у былых імпэрскіх гарадах), а таксама ў Швэцыі, Бэльгіі, ды ў некаторых іншых краінах.

## Галерэя

File:Lunddomirkeur2.jpg|Астранамічны гадзіньнік Люндзкага сабору, Люнд, Швэцыя
File:Heilbronn-Rathaus-AstronomischeUhr.JPG|Астранамічны гадзіньнік Гайльбронскай ратушы, Нямеччына
File:Uhr Fassade.jpg|Астранамічны гадзіньнік у Эсьлінгене-на-Нэкары, Нямеччына
File:Astroclock BMK.jpg|Гадзіньнік–астралябія ў саборы Мюнстэра, Нямеччына
File:Zytglogge de Berne.jpg|Гадзіньнік–астралябія на Гадзіньнікавай вежы ў Бэрне, Швайцарыя
File:Cathedrale de Strasbourg - Horloge Astronomique.jpg|Астранамічны гадзіньнік у Страсбурскім саборы, Страсбург, Францыя
File:Horloge astronomique Besancon.jpg|Астранамічны гадзіньнік у Бэзансоне, Францыя
File:Lombardia Mantova2 tango7174.jpg|Астранамічны гадзіньнік у Мантуі, Італія


## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Гадзіньнікі
Катэгорыя:Астраномія
Слабада Тузла

«**Слабада**» () — басьнійскі футбольны клюб з гораду Тузлы. Заснаваны ў 1919 годзе.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Тузла
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1919 годзе
Аляксандар Корвін-Гасеўскі

**Аляксандар Корвін-Гасеўскі** (каля 1575 — красавік 1639) — дзяржаўны дзяяч Вялікага Княства Літоўскага. Рэфэрэндар (1610—1625) і пісар вялікі літоўскі (1615—1625), ваявода смаленскі (з 1625). 

Быў старостам маркаўскім, купіскім, пуньскім і вяліскім (з 1600).

## Біяграфія

Прадстаўнік шляхецкага роду Корвін-Гасеўскіх гербу «Сьлепаўрон», сын Яна.

Займаў некалькі высокіх дзяржаўных пасадаў, у тым ліку рэгента дзяржаўнай канцылярыі пры Льву Сапегу (1596). У 1599 і 1600 быў паслом у Маскву. У 1606 быў паслом да Дзьмітрыя Самазванца I, схоплены ў часе зрынаньня апошняга ў Маскве, вызвалены ў 1608.

Супольна зь Львом Сапегам быў ініцыятарам інтэрвэнцыі ў Маскву, браў удзел у аблозе Смаленску (1610). З лістапада 1610 дп студзеня 1612 г. зьяўляўся камэндантам гарнізона Рэчы Паспалітай і цара Ўладзіслава Вазы на Крамлі. 22 чэрвеня 1611 г. справакаваў забойства І. Ляпунова і развал першага расейскага апалчэньня. Атрымаў узнагароду за службу ў складзе Сталічнай канфэдэрацыі. У 1612—1615 разам з войскам ВКЛ адказваў за абарону Белай і Смаленска. У 1617—1618 удзельнічаў у другой выправе каралевіча Ўладзіслава на Маскву, у 1621—1622 у вайне з швэдамі за Інфлянты. У 1630 атрымаў урад пісара польнага.

У 1613 быў абраны маршалкам вальнага сойму ў Варшаве.

Заснаваў езуіцкія калегіюмы ў Смаленску і Віцебску, кляштар у Берасьці (у ім прыняла манаства ягоная дачка Ганна).

У шлюбе з Эвай Пац меў 4 сыноў і 3 дачок.

## Крыніцы

## Літаратура
* 

## Вонкавыя спасылкі

Аляксандар
Катэгорыя:Дыпляматы Рэчы Паспалітай
Катэгорыя:Удзельнікі вайны Расеі з Рэччу Паспалітай 1632—1634 гадоў
Катэгорыя:Рэфэрэндары вялікія сьвецкія літоўскія
Катэгорыя:Пісары вялікія літоўскія
Катэгорыя:Ваяводы смаленскія
Катэгорыя:Памерлі ў 1639 годзе