Грудзёндз

**Грудзёндз** () — места ў Польшчы ў нізавінах Віслы, уваходзіць у Куяўска-Паморскае ваяводзтва. Займае плошчу 58,70 км². Насельніцтва 99578 чалавек (на 2006 год).

## Гісторыя
Самыя старажытныя сьляды прысутнасьці чалавека ў гэтай мясцовасьці адносяцца да пэрыяду позьняга палеаліту, каля 8000 г. да н. э.

* 1064 г. — верагодна, першы ўспамін пра Грудзёндз.
* 11 красавіка 1065 году — гэтая дата прынята ў якасьці пасьведчаньня аб нараджэньні гораду.
* 1207 г. — захоп Канрадам Мазавецкім Хэлмінскай зямлі з Грудзёндзам.
* 1218 г. — перадача гораду біскупу Крысьціяну.
* 1231 г. — захоп Грудзёндза Тэўтонскім ордэнам.
* каля 1235 г. — пачалося будаўніцтва Тэўтонскага замка. Праца над ім была завершана каля 1299 году. Разбураны ў 1945 годзе.
* 18 чэрвеня 1291 г. — выдадзены акт аб разьмяшчэньні гораду, які юрыдычна ўрэгуляваў яго межы і надаў яму Хэлмінскае права.
* 1410 г., мяжа ліпеня і жніўня — малачасны захоп гораду і замка войскам караля Ягайлы.
* 8 лютага 1454 г. — узяцьце гораду войскамі Прускай канфэдэрацыі — канец улады Тэўтонскага ордэна.
* 1455 — Тэўтонскія войскі з Квідзына і Ласіна напалі на Грудзёндз і спалілі яго прадмесьці.
* 19 кастрычніка 1466 г. — Другі Торуньскі мір — Грудзёндз і ўся Каралеўская Прусія перададзены Польшчы.
* 21 сакавіка 1522 г. — Мікалай Капэрнік на Генэральнай асамблеі Каралеўскай Прусіі, якая адбылася ў Грудзёндзу, выступіў з трактатам аб манэце De aestimatione monetae.
* 1622 г. — прыход езуітаў і адкрыцьцё імі калегіюма.
* 2 сакавіка 1624 г. — прыезд бенэдыктынак.
* 1655—1659 — швэдзкая акупацыя.
* 1703 г. — чарговая швэдзкая акупацыя.
* 1707—1718 — расейская акупацыя.
* 21 верасьня 1772 г. — Першы падзел Рэчы Паспалітае, Грудзёндз у прускім падзеле.
* 6 чэрвеня 1776 г. — пачатак будаўніцтва цытадэлі.
* Канец XVIII стагодзьдзя — прускі кароль з дваром на кароткі час пераяжджае ў Грудзёндз.
* 1801 г. — пачатак разбурэньня Тэўтонскага замка.
* 1806/1807 г. — спробы арміі Напаліёна захапіць Грудзёндз, сарваныя Курб’ерам.
* другая палова ХІХ ст.- разьвіцьцё гораду, пашырэньне межаў Грудзёндза, стварэньне новых жылых кварталаў (асабліва з мэтай анямечваньня гораду, бо гэта павінна было спрыяць прыходу немцаў), будаўніцтва рачнога порта і атрыманьня чыгуначных зносінаў з Торунем (каля мяжы з расейскім падзелам, якая праходзіла ў 10 км на ўсход ад Торуня, гэтая лінія злучалася з чыгункай, якая ішла на Варшаву і далей на ўсход), Яблонава-Паморскім, Быдгашчам, Тчэвам, Ласковіцы або Хэлмжа і іншыя гарады нямецкага падзелу, а таксама іншыя нямецкія гарады, напр. Кёнігсбэрг.
* 1876—1878 — будаўніцтва маста празь Віслу.
* 1894 г. — пачатак выданьня на польскай мове газэты *«Gazeta Grudziądzka»* для палякаў, якія жылі ў Грудзёндзу і ва ўсіх буйнейшых мястэчках прускага (нямецкага) падзелу.
* 1900 — горад становіцца гарадзкой акругай (Stadtkreis) у Квідзынскім павеце правінцыі Заходняя Прусія.
* 1918 г. — палякі складаюць 18 насельніцтва гораду.
* 23 студзеня 1920 г. — уключэньне Грудзёндза ў склад Польшчы.
* 15 жніўня 1920 г. — стварэньне ў Грудзёндзу Цэнтральнай школы верхавой язды, якая дала пачатак Цэнтру падрыхтоўкі кавалерыі.
* 26 чэрвеня — 12 ліпеня 1925 г. — Першая Паморская сельскагаспадарча-прамысловая выстава.
* 1 студзеня 1930 г. — стварэньне Цэнтра падрыхтоўкі жандармерыі.
* 2 верасьня 1939 г. — баі 16-й пяхотнай дывізыі за горад.
* 4 верасьня 1939 г. — у горад уваходзяць нямецкія войскі, улады якіх у ратушы перадаюць ключы акупантам. У кастрычніку і лістападзе адбыліся шматлікія арышты і расстрэлы прадстаўнікоў польскай інтэлігенцыі і жыдоў.
* 1939—1945 — нямецкі нацыянальны сьпіс падпісалі 87 насельніцтва.
* 6 сакавіка 1945 г. — узяцьце Чырвонай Арміяй Грудзёндза, забудова гораду разбурана больш чым на 60.
* 1946 — горад узнагароджаны ордэнам Грунвальдзкага крыжа III ступені.
* 27 мая 1990 г. — першыя пасьляваенныя дэмакратычныя выбары ў гарсавет.
* 30 кастрычніка 2006 г. — візыт Прэзыдэнта Рэспублікі Польшча Леха Качыньскага ў Грудзёндз, першы візыт кіраўніка дзяржавы з 1936 году.
* 2010 г. — візыт Маршалка Сэйма, выконваючага абавязкі Прэзыдэнта Рэспублікі Польшча Браніслава Камароўскага.
* 2013 г. — 2-і візыт прэзыдэнта Браніслава Камароўскага (падпісаў дакумэнт аб унясеньні ў парлямэнт праекта зьмяненьняў у пастановы, якія спрыяюць будаўніцтву пешаходных і роварных дарожак на супрацьпаводкавых набярэжных).

## Славутасьці
* Галоўная славутасьць Грудзёндза — гэта комплекс старадаўніх збожжасховішчаў (сьвіранаў) на беразе Віслы. Цагляныя будынкі збожжасховішчаў будаваліся ў XVII—XVIII стагодзьдзях ушчыльную адзін да другога, так каб утварыць абарончы мур з боку ракі. Дзякуючы гэтай сьцяне горад атрымаў вялікі і пазнавальны выгляд.
* Батанічны сад (Грудзёндз)
* Рынкавы пляц (Грудзёндз)
* Сярэднявечная гарадзкое плянаваньне Старога гораду.
* Гарадзкія муры 14-га/15-га стагодзьдзя (уключаючы Вадзяныя вароты)


Grudziądz, dzielnica staromiejska, 1291, 2 poł. XIX.JPG|Збожжасховішча другай паловы XIX стагодзьдзя
Graudenz Kirche.jpg|Касьцёл
Grudziadz kolegium jez.jpg|Ратуша
Graudenz Rynek.jpg|Рынкавы пляц
Rynek Markt in Grudziadz.JPG|Рынкавы пляц


## Крыніцы

Катэгорыя:Гарады Польшчы на правах павету
Катэгорыя:Гарады Куяўска-Паморскага ваяводзтва
Катэгорыя:Грудзёндз