Словаўтварэньне ў эспэранта

**[[Эспэранта]] / [[Граматыка эспэранта|граматыка]] / словаўтварэньне**
----
**Словаўтварэньне ў эспэранта** адбываецца шляхам пераходу слова ў іншыя часьціны мовы (зьмена канчатку), словаскладаньнем і пры дапамозе афіксаў (прыставак і суфіксаў). 

## Зьмена канчатку
Зьмяняючы канчатак слова, атрымліваем новае слова — іншую часьціну мовы:
: **praktiko** = практыка
: **praktika** = практычны
: **praktike** = практычна
: **praktiki** = практыкаваць
Не заўжды гэта магчыма, не для кожнага слова можна ўтварыць усе магчымыя часьціны мовы (напрыклад, што значыць *libri* = дзеяслоў ад слова «кніга», *быць кнігаю*). Тут трэба карыстацца здаровым глуздам.

## Словаскладаньне
Складанае слова мае дзьве часткі: галоўны элемэнт, які дае агульны сэнс слову, і ўдакладняючая частка. Напрыклад, з асноўным элемэнтам **ŝip** (карабель) можна ўтварыць наступныя камбінацыі: 
: **vaporŝipo** = карабель, які рухаецца ад пару, параход. 
: **balenŝipo** = карабель, які палюе на кітоў, кітабоец.
: **trenŝipo** = карабель, які цягне іншыя караблі ці баржы, буксір.
: **aerŝipo** = карабель, які рухаецца ў паветры, паветраны карабель.
Удакладняючы і галоўны элемэнты ў сваю чаргу могуць быць складанымі словамі: 
: ** ''submar''ŝipo** = падводны карабель, субмарына. 
: **ŝarĝ''vaporŝipo'' ** = грузавы параход. 
Магчыма складаць камбінацыі з розных частак мовы: 
: **dikfingro** = вялікі палец (тоўсты палец)
: **skribtablo** = пісьмовы стол (стол каб пісаць)
: **piediri** = ісьці пешшу
: **helruĝa** = сьветла-чырвоны
Важнай асаблівасьцю эспэранта зьяўляецца магчымасьць ствараць камбінацыі ня толькі з каранёў, але і з афіксаў, службовых слоў, лічэбнікаў і г.д. 
: jes (так) — **kapjeso** = ківок галавой (у знак згоды), падтакваньне. 
: mil (тысяча) — **jarmilo** = тысяча гадоў, тысячагодзьдзе. 
: per (пры дапамозе) — **peri** = пасярэднічаць
: sen (без), penso (думка) — **senpense** = бяздумна

## Пры дапамозе афіксаў
Невялікая частка каранёў эспэранта называецца афіксы. Афіксы ўжываюцца пры словаўтварэньні. Тыя, якія ідуць перад корнем, называюцца **прэфіксы** ці **прыстаўкі**. Тыя, якія стаяць пасьля корня, называюцца **постфіксы** ці **суфіксы**.
Пералік прыставак і суфіксаў разам зь іх тлумачэньнямі і прыкладамі ўжываньня зьмешчаны на асобных старонках:
* Прыстаўкі эспэранта
* Суфіксы эспэранта

Эспэранта — аглютынатыўная мова, то бок пры словаўтварэньні складаныя словы ўтвараюцца склейваньнем каранёў, пры гэтым самі корні не зьмяняюцца. Але існуе два суфіксы, пры ўжываньні якіх частка корня адразаецца. Гэта суфіксы **-ĉj-** і **-nj-**, якія ўтвараюць памяншальную форму для мужчынскіх і жаночых слоў, імён.
: Petro = Пётар — **Pecĵo** = Пеценька
: patro = тата — **paĉjo** = татачка
: patrino = маці — **panjo** = маманька
: Maria = Марыя — **Manjo** = Маня
Гэта вельмі рэдка ўжывальныя суфіксы.

З-за вельмі частага і актыўнага ўжываньня словаскладаньня і афіксаў, часам сустракаюцца словы, якія выглядаюць, нібыта ўтвораныя пры дапамозе суфіксаў, або якія магчыма неадназначна падзяліць на складнікі.
: kolego = калега — kol’ego = вялікая шыя
: vojaĝo = падарожжа — voj’aĝo = узрост шляху
: lam’plumo = кульгавае пяро — lamp’lumo = сьвятло лямпы
Звычайна сапраўдны сэнс зразумелы з кантэкста, і вельмі рэдка магчыма памыліцца. Такія неадназначнасьці служаць добрым матар’ялам для слоўных гульняў, жартаў. Але часам яны ўскладняюць жыцьцё тым, хто пачынае вывучаць мову.

Катэгорыя:Эспэранта