Бялынічы

**Бялы́нічы** — места ў Беларусі, на рацэ Друці. Адміністрацыйны цэнтар Бялыніцкага раёну Магілёўскай вобласьці. Насельніцтва на 2018 год — 9887 чалавек. Знаходзяцца за 44 км на захад ад Магілёва, на аўтамабільнай дарозе Менск — Магілёў.

Бялынічы — даўняе магдэбурскае мястэчка гістарычнай Аршаншчыны (частка Віцебшчыны), старажытны замак Вялікага Княства Літоўскага. Сярод мясцовых славутасьцяў вылучаўся збудаваны ў стылі барока комплекс кляштару кармэлітаў з касьцёлам Унебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі, помнік архітэктуры XVIII ст., зруйнаваны савецкімі ўладамі. Цудоўны абраз Маці Божай, што захоўваўся ў касьцёле, зьнік з Магілёўскага музэю ў Другую сусьветную вайну.

## Назва
Паводле географа Вадзіма Жучкевіча, тапонім Бялынічы ўтварыўся ад уласнага прозьвішча Бялыніч.

## Гісторыя

### Вялікае Княства Літоўскае
Упершыню Бялынічы ўпамінаюцца ў XVI ст. як сяло ў Аршанскім павеце Віцебскага ваяводзтва. З 1577 году яны знаходзіліся ў складзе маёнтку Цяцерына, якім валодалі князі Збараскія. Стэфан Збараскі заснаваў тут замак (Белагародак) і мястэчка. Па сьмерці С. Збараскага ў 1591 годзе Бялынічы перайшлі ў распараджэньне Льва Сапегі, апякуна маладой уладальніцы Барбары Збараскай. У 1603 годзе ён набыў у валоданьне частку мястэчка. На 1620 год тут быў 331 вулічны і 16 гандлёвых пляцаў.

У 1624 годзе Леў Сапега заснаваў у Бялынічах кляштар кармэлітаў — адзін з найбагацейшых у Вялікім Княстве Літоўскім. У кляштары знаходзіўся цудоўны абраз Божай Маці, шанаваны хрысьціянамі розных канфэсіяў. Праз шматлікія працэсіі і паломніцтвы да яго Бялынічы зваліся «Беларускай Чанстаховай» (абраз зьнік у Другую сусьветную вайну з Магілёўскага краязнаўчага музэю). У 1624 годзе коштам Казімера Льва Сапегі алтар касьцёла аздобілі срэбрам, а абраз Маці Божай — каштоўнымі камянямі. Ён жа заснаваў у мястэчку друкарню.

З 1627 году Бялынічы сталі цэнтрам маёнтку. У мястэчку знаходзіўся Рынак, вакол якога месьціліся 12 мяшчанскіх двароў. Ад Рынку адыходзілі вуліцы Віленская з 42 дварамі на ёй, Манастырская з 19 дварамі, Цяцерынская з 20, Крукава з 25, Плітніцкая з 56, Татарская з 36, Гайная з 28 і Красная з 22 дварамі. Апроч таго, за царквой знаходзілася вуліца Глініцкая альбо Слабада (29 двароў), да мяшчанскіх гумнаў ішла новая (яшчэ, відаць, неназваная) вуліца з 20 дварамі, яшчэ адна новая вуліца з 6 дварамі на ёй вяла ад Рынку да «кладовішчаў жыдоўскіх» (юдэйскіх могілак). Насупраць Плітніцкай была яшчэ адна вуліца з 8 дварамі, зь якіх 4 былі ўласнасьцю царквы Сьвятога Ільлі, а ўжо за мястэчкам, на канцы ворыўных валокаў ля балота Бушкарова ўтварылася яшчэ адна новая вуліца з 38 дварамі. Такім чынам, Бялынічы на той час зьмяшчалі 361 двор і маглі лічыцца даволі значным паселішчам. На 1630 год тут налічвалася 513 дымоў. 4 кастрычніка 1634 году згодна з прывілеем караля і вялікага князя Ўладзіслава Вазы мястэчка атрымала Магдэбурскае права, пячатку і герб. 

Захавалася сьведчаньне азначэньня жыхароў Бялынічаў ліцьвінамі: «*литвин <…> в роспросе сказался: Савастьяном зовут Иванов // Оршанского повету из-ыменья пана Казимеря Сапеги из Белынич*» (1636 год). 

У вайну Маскоўскае дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667) 24 жніўня 1654 году непадалёк ад Бялынічаў адбылася бітва паміж абаронцамі Вялікага Княства Літоўскага на чале зь Янушам Радзівілам і маскоўскімі захопнікамі (Бітва пад Шапялевічамі), у якой колькасна большае маскоўскае войска ўпершыню за некалькі дзесяцігодзьдзяў атрымала перамогу над невялікім літоўскім войскам. На 1667 год у Бялынічах засталося 327 дамоў, за часамі вайны яны страцілі 2/3 насельніцтва. У 1685 годзе Ўладзіслаў Язапат Сапега прадаў Бялынічы Кацярыне Радзівілавай.

У Вялікую Паўночную вайну (1700—1721) 14 ліпеня 1708 году непадалёк ад Бялынічаў (каля Галоўчына) адбылася бітва паміж расейцамі і швэдамі, якая скончылася перамогай апошніх. З 1733 году мястэчка знаходзілася ў валоданьні Агінскіх. На 1734 год тут было 180 двароў. Па вялікім пажары (1742), у выніку якога згарэў драўляны кляштарны комплекс, пачалося ўзьвядзеньне мураванага касьцёла ў гонар Унебаўзяцьця Маці Божай, якое завяршылася ў 1760 годзе. 13 красавіка 1756 году Папа Рымскі падпісаў Булу аб каранацыі абраза Маці Божай Бялыніцкай. У 2-й палове XVIII ст. у мястэчку дзеяў невялікі кляштар марыявітак, пры якім існаваў пансіянат (навучальная ўстанова) для шляхцянак. Апроч таго, у гэты час працаваў мытны пункт, падпарадкаваны галоўнай мытні ў Магілёве.

### Пад уладай Расейскай імпэрыі
У выніку першага падзелу Рэчы Паспалітай (1772 год) Бялынічы апынуліся ў складзе Расейскай імпэрыі, у Аршанскім павеце Беларускай, з 1801 году Магілёўскай губэрні. На 1773 год у мястэчку дзеялі тры ўніяцкія царквы (Раства Багародзіцы, Сьвятога Ільлі і Святога Мікалая) і касьцёл Унебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі. На 1785 год у Бялынічах было 108 двароў, працаваў млын, штогод праводзіліся 4 кірмашы. У 1803—1832 гадох дзеля вяртаньня сабе правоў жыхароў вольнага мястэчка бялынічане накіравалі спачатку ў Магілёўскі павятовы суд, а потым у Сэнат арыгіналы двух прывілеяў на Магдэбурскае права — фундацыйны (1634 год) і канфірмацыйны (1703 год). Аднак расейскія ўлады назвалі гэтыя дакумэнты «несапраўднымі». Каб адбіць у местачкоўцаў ахвоту бараніць свае законныя правы, найбольш актыўных бялынічанаў залічылі ў прыгонныя, як «летуценьнікаў пра ўяўную вольнасьць» (), а двух найбольш актыўных змагароў прылюдна высеклі бізунамі і выслалі на катаргу ў Сыбір. Паводле інвэнтару, у 1825 годзе ў мястэчку Бялынічы было 287 дымоў, у аднайменным фальварку — 71 дым. На 1845 год налічвалася 992 двары ў мястэчку і 89 — у фальварку. з 1855 году працавала піваварня.

У 1864 годзе ўлады Расейскай імпэрыі з мэтай маскалізацыі колішняга Вялікага Княства Літоўскага адкрылі ў Бялынічах народную вучэльню, выкладаньне ў якой вялося на расейскай мове. У 1876 годзе яны гвалтоўна зачынілі касьцёл і кляштар кармэлітаў і перадалі іх у валоданьне Ўрадавага сыноду Расейскай імпэрыі (Маскоўскай царквы). На 1880 год у мястэчку было 279 драўляных будынкаў; дзеялі 2 царквы, працавалі лякарня, аптэка, бровар, крупадзёрка. У 1909 годзе адкрылася бібліятэка, у 1913 годзе ўтварылася таварыства цьвярозасьці.

За часамі Першай сусьветнай вайны ў лютым 1918 году Бялынічы занялі войскі Нямецкай імпэрыі.


Białyničy, Rynak. Бялынічы, Рынак (1861).jpg|Касьцёл і кляштар кармэлітаў, 1861 г.
Białyničy, Baharodzickaja. Бялынічы, Багародзіцкая (1863).jpg|Праект царквы-мураўёўкі, 1863 г.
Białyničy, Rynak. Бялынічы, Рынак (N. Orda, 1873).jpg|Рынак. Н. Орда, 1873 г.
Białyničy, Rynak. Бялынічы, Рынак (1901-10).jpg|Рынак. Малюнак, 


### Найноўшы час
25 сакавіка 1918 году згодна з Трэцяй Устаўной граматай Бялынічы абвяшчаліся часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 году згодна з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі яны ўвайшлі ў склад Беларускай ССР, аднак 16 студзеня году Масква адабрала мястэчка разам зь іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад РСФСР. У 1924 годзу Бялынічы вярнулі БССР, дзе яны сталі цэнтрам раёну. 27 верасьня 1938 году паселішча атрымала афіцыйны статус пасёлку гарадзкога тыпу. 

У Другую сусьветную вайну з 6 ліпеня 1941 да 29 чэрвеня 1944 году Бялынічы знаходзіліся пад акупацыяй Трэцяга Райху. У 1960-я гады савецкія ўлады зьнішчылі помнік архітэктуры барока — касьцёл Маці Божай Шкаплернай і кляштар кармэлітаў. 

23 сьнежня 2009 году да Бялынічаў далучылі вёску Міхайлоў. 19 сьнежня 2016 году Бялынічы атрымалі статус места (пастанова набыла моц 17 студзеня 2017 году). У 2020 годзе тут прайшоў Дзень беларускага пісьменства. З гэтай нагоды праводзілася аднаўленьне аб’ектаў інфраструктуры і рэканструкцыя музэю В. Бялыніцкага-Бірулі, а Белпошта выдала спэцыяльны сьвяточны канвэрт.


Białyničy, Rynak. Бялынічы, Рынак (1862).jpg|Разбудова касьцёла, 1862 г.
Białyničy, Rynak. Бялынічы, Рынак (1911).jpg|Касьцёл і царква
Białyničy, Rynak. Бялынічы, Рынак (1901-10) (2).jpg|Рынак
Białyničy, Rynak. Бялынічы, Рынак (1.05.1925).jpg|Рынак. Мітынг, 1925 г.

Białyničy, Vilenskaja. Бялынічы, Віленская (1901-18).jpg|Вуліца Віленская
Białyničy, Vilenskaja. Бялынічы, Віленская (1923).jpg|Вуліца Віленская, 1923 г.
Białyničy, Słabada. Бялынічы, Слабада (1901-18).jpg|Слабада
Białyničy, Manastyrskaja. Бялынічы, Манастырская (1901-18).jpg|Вуліца Манастырская


## Насельніцтва

### Дэмаграфія


ImageSize = width:auto height:180 barincrement:27
PlotArea = left:50 bottom:20 top:15 right:15
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
Colors =
  id:linegrey2 value:gray(0.9)
  id:linegrey value:gray(0.7)
  id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8)
  id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:11000
ScaleMajor = unit:year increment:2500 start:0 gridcolor:linegrey
ScaleMinor = unit:year increment:500 start:0 gridcolor:linegrey2
PlotData =
  color:cobar width:15
  bar:1785 from:0 till:831
  bar:1823 from:0 till:556
  bar:1846 from:0 till:940
  bar:1861 from:0 till:1945
  bar:1897 from:0 till:2215
  bar:1926 from:0 till:2425
  bar:1959 from:0 till:4244
  bar:1995 from:0 till:10700
  bar:2004 from:0 till:10100
  bar:2009 from:0 till:10688
  bar:2018 from:0 till:9887
TextData=
  fontsize:10px pos:(10,195)
  text:



* **XVIII стагодзьдзе**: 1785 год — 831 чал.
* **XIX стагодзьдзе**: 1823 год — 556 чал.; 1827 год — 1085 чал.; 1846 год — 940 чал.; 1861 год — 1945 чал.; 1880 год — 859 чал.; 1897 год — 2215 чал.
* **XX стагодзьдзе**: 1926 год — 2425 чал.; 1959 год — 4244 чал.; 1977 год — 6,6 тыс. чал.; 1995 год — 10,7 тыс. чал.
* **XXI стагодзьдзе**: 2004 год — 10,1 тыс. чал.; 2005 год — 9,9 тыс. чал.; 2006 год — 9,8 тыс. чал.; 2008 год — 9,7 тыс. чал.; 2009 год — 10 688 чал. (перапіс); 2015 год — 10 316 чал.; 2016 год — 10 220 чал.; 2017 год — 10 035 чал.; 2018 год — 9887 чал.

### Адукацыя
У Бялынічах працуюць 2 сярэднія школы, школа-інтэрнат, школа мастацтваў.

### Культура
Дзеюць цэнтар культуры, 2 бібліятэкі.

### [[Мас-мэдыя]]
У Бялынічах выдаецца раённая газэта «Зара над Друцьцю».

## Забудова

### Плян
Бялынічы разьвіваюцца паводле генэральнага пляну і праектаў дэталёвага плянаваньня цэнтру. Галоўная вось места забудоўваецца 1—2-павярховымі дамамі, утварыўся мікрараён з 3—5-павярховай жылой забудовай.

### Вуліцы і пляцы

Паводле інвэнтару 1627 году, у Бялынічах таксама існавалі вуліцы Гайная, Красная, Крукава, Плітніцкая, Татарская і Цяцерынская. Гістарычны Рынак у наш час ня мае афіцыйнай назвы.

### Мясцовасьці
Гістарычныя мясцовасьці Бялынічаў: Глінішча, Пяскі, Слабада, Сьвінтар.

## Эканоміка
Прадпрыемствы харчовай прамысловасьці.

## Турыстычная інфармацыя

### Інфраструктура
Дзее Бялыніцкі раённы мастацкі музэй імя В. Бялыніцкага-Бірулі. Спыніцца можна ў гатэлі.

### Славутасьці
* Могілкі юдэйскія
* Парк пры былой сядзібе Агінскіх (1740-я)

### Страчаная спадчына
* Касьцёл Унебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі і кляштар кармэлітаў (1742—1763)
* Кляштар марыявітак (XVIII ст.)
* Палацава-паркавы комплекс Агінскіх (XVIII ст.)
* Царква Раства Багародзіцы (1863; мураўёўка)

## Галерэя

Бровар. Бялынічы.jpg|Колішні бровар
Ільінская гара.jpg|Ільлінская гара
Будынак ветлячэбніцы. Бялынічы.jpg|Будынак вэтэрынарнай лячэбніцы
Будынка пошты ў Бялынічах 2.jpg|Будынак пошты


## Асобы
* Наталя Батракова (нар. 1964) — беларуская пісьменьніца
* Уладзімер Белахвостаў (нар. 1949) — беларускі дзяржаўны дзяяч
* Мікалай Малюшыцкі (1872—1929) — аграхімік, акадэмік АН БССР
* Валяр'ян Снытка (нар. 1939) — географ, сябар-карэспандэнт РАН
* Янка Шарахоўскі (1908—1973) — беларускі пісьменьнік
* Міхаіл Юшкевіч (1899—1952) — вайсковы дзяяч, генэрал-маёр

## Заўвагі

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* «Бялыніцкая даўніна» № 1 (15), кастрычнік 2007. http://kamunikat.org/download.php?item=6480-15.pdf
* 
* 
* Несцярэнка Ю. Маё мястэчка ў часе і прасторы. — : Выдавец Зміцер Колас, 2015. — 128 с. [іл.] 
* 
* 
* 

## Вонкавыя спасылкі
* 
* 
* Бялыніцкі выканкам