Амсьціслаў

**Амсьці́слаў** — места ў Беларусі, на рацэ Віхры. Адміністрацыйны цэнтар Амсьціслаўскага раёну Магілёўскай вобласьці. Насельніцтва на 2018 год — 10 343 чалавекі. Знаходзіцца за 95 км ад Магілёва, за 19 км ад чыгуначнай станцыі Ходасы (лінія Ворша — Крычаў). Вузел аўтамабільных дарог на Магілёў, Горкі, Крычаў, Чавусы, Хаславічы.

Амсьціслаў — магдэбурскае места, цэнтар гістарычнага рэгіёну, старажытны замак Вялікага Княства Літоўскага. Да нашага часу тут захаваліся гарадзішчы Дзявочая і Замкавая горы, фрагмэнты даўняга Тупічэўскага манастыра (зруйнаваны савецкімі ўладамі), барокавы комплекс езуіцкага калегіюма з касьцёлам Сьвятога Міхала, клясыцыстычныя Траецкая і Спаская цэрквы і перабудаваны расейскімі ўладамі пад мураўёўку колішні касьцёл Найсьвяцейшай Панны Марыі Анёльскай пры кляштары бэрнардынаў. Сярод мясцовых славутасьцяў вылучаецца касьцёл Найсьвяцейшай Панны Марыі пры кляштары кармэлітаў, помнік архітэктуры віленскага барока з унікальнымі фрэскамі, прысьвечанымі гвалту над мірным насельніцтвам з боку маскоўскіх захопнікаў у 1654 годзе. Гэты і іншыя архітэктурныя помнікі Амсьціслава з савецкіх часоў знаходзяцца ў занядбаным стане і патрабуюць неадкладнай кансэрвацыі і рэстаўрацыі.

## Назва

Тапонім Амсьціслаў утварыўся ад імя Мсьціслаў (імаверна, ад асновы мост — масьціць). Летапісны заснавальнік места, князь смаленскі Расьціслаў Мсьціславіч, унук Уладзімера Манамаха, ушанаваў у ягонай назьве памяць пра свайго бацьку Мсьціслава Вялікага. Варыянты напісаньня назвы ў гістарычных крыніцах: *Мстислав*, *Мстиславль*. Варыянт лацінскага напісаньня назвы места на мапе 1695 году — *Mscislau*.

У сучаснай беларускай мове (клясычны правапіс) старадаўні тапонім і вытворны ад яго прыметнік аформіўся з устаўным галосным «а»: Амсьціслаў — амсьціслаўскі, што адпавядае традыцыйнаму вымаўленьню мясцовых жыхароў. Цяперашняе афіцыйнае напісаньне назвы места — *Мсціслаў*, тым часам у нарматыўным даведніку «Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь» форма *Амсціслаў* фіксуецца як варыянтная. Гэта значыць, што пры жаданьні мясцовых жыхароў і ўладаў яна можа стаць нарматыўнай. Мовазнаўца Валянціна Лемцюгова зьвяртае ўвагу на тое, што форма Амсьціслаў адлюстроўвае адну з характэрных фанэтычна-артаграфічных асаблівасьцяў беларускай мовы (наяўнасьць прыстаўных галосных) і таму зусім заканамерна можа прэтэндаваць на нарматыўную. Разам з тым яна аддае перавагу форме *Мсьціслаў* з прычыны большай блізкасьці да старажытнай марфалягічнай формы (*Мстиславль*), што дазваляе рэканструяваць паходжаньне назвы места. Тым часам мовазнаўца Вінцук Вячорка паказвае, што зьбег зычных у пачатку назвы ўсё ж вымагае прыстаўнога галоснага — дзеля мілагучнасьці і зручнасьці вымаўленьня. У якасьці абгрунтаваньня слушнасьці назвы Амсьціслаў ён прыводзіць наяўную ў мясцовых гаворках спрошчаную форму *Амці́слаў*, прытым гэтая форма (як і асноўная назва Амсьціслаў) ужываецца незалежна ад таго, на які гук (зычны або галосны) сканчаецца папярэдняе слова.

## Гісторыя

### Раньнія часы

Першы пісьмовы ўпамін пра Амсьціслаў зьмяшчаецца ў грамаце князя смаленскага Расьціслава, якая датуецца 1136—1150 гадамі, хоць у пазьнейшай летапіснай крыніцы падаецца больш раньняя дата заснаваньня паселішча — 1135 год.

Пад 1156 годам Амсьціслаў упамінаецца ў Іпацьеўскім летапісе як горад Смаленскага княства. Старажытнае паселішча ўзьнікла на Замкавай гары (дасьледнікі ў 1959—1969 гадох выявілі тут культурны пласт з прадметамі ХІІ—XVІІ стагодзьдзяў, драўлянымі пабудовамі, маставымі) і складалася з замка, умацаванага ровам і валамі, і вакольнага места. У 2-й палове ХІІ ст. Амсьціслаў, імаверна, быў другой рэзыдэнцыяй смаленскіх князёў. У 1180 годзе Раман Расьціслававіч адпісаў паселішча ў валоданьне свайму сыну Мсьціславу, які пераўтварыў яго ў сталіцу ўдзельнага княства. Расьціслаў Раманавіч — першы князь амсьціслаўскі.

### Вялікае Княства Літоўскае
У сярэдзіне XІV ст. вялікі князь Альгерд выдзяліў Амсьціслаў з Смаленскага княства і далучыў да Вялікага Княства Літоўскага, дзе места засталося ў валоданьні тутэйшай княскай дынастыі. Тагачаснае Амсьціслаўскае княства яднала ў сваім складзе воласьці ўздоўж сярэдняй плыні Сажа і Дняпра: Магілёў, Цяцерын, Княжыцы, Дрокаў, Крычаў, Папова Гара і Мглін, а таксама далучаную Вітаўтам воласьць Малохву ўздоўж правага берага ракі Віхры і яе прытока Малохвы.

У XІV—XV стагодзьдзяў Амсьціслаў быў гандлёва-рамесным цэнтрам, цесна зьвязаным эканамічна з Магілёвам, Вільняй, Кракавам, Ноўгарадам, Разаньню і іншымі местамі. У 1359 годзе вялікі князь Альгерд пасадзіў у Амсьціславе свайго намесьніка, а пазьней перадаў места свайму сыну Лугвену, заснавальніку роду князёў Мсьціслаўскіх. У 1386 годзе каля места адбылася . 15 ліпеня 1410 году мясцовая харугва ўзяла ўдзел у Грунвальдзкай бітве.

У 1501 годзе пад Амсьціславам адбылася бітва паміж войскамі ВКЛ і Масковіі, у якой перамогу атрымалі маскоўскія войскі. Апошнія, аднак, ня здолелі захапіць горад. На той жа час прыпадае згасаньне роду Лугвенавічаў, а Амсьціслаўскае княжаньне праз шлюбныя зьвязкі перайшло да заслаўскіх князёў. З 1527 году Амсьціслаў праз згасаньне роду Заслаўскіх перайшоў у валоданьне вялікага князя Жыгімонта Аўгуста і стаў цэнтрам староства. Згодна з адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформай 1565—1566 гадоў места атрымала статус сталіцы Амсьціслаўскага ваяводзтва, у склад якога ўвайшла тэрыторыя колішняга Амсьціслаўскага княства, Крычаўскай воласьці і прыватных маёнткаў, папярэдне вылучаных зь іхнага складу. У 1614 годзе ў Амсьціславе збудавалі першы касьцёл з фундацыі старосты Пятра Паца.

16 жніўня 1634 году кароль і вялікі князь Уладзіслаў Ваза надаў Амсьціславу Магдэбурскае права і мескі герб: «у залатым полі збройная рука зь мечам — Малая Пагоня». У 1637 годзе насупраць Замкавай гары збудавалі касьцёл і кляштар кармэлітаў, з 1654 году пачаў дзеяць кляштарны комплекс дамініканаў. У 1641 годзе непадалёк ад Амсьціслава браты Маскевічы заснавалі Тупічэўскі мужчынскі манастыр. У 1690 годзе ў месьце зьявіліся езуіты, якія заснавалі тут місію, пазьней — рэзыдэнцыю і калегіюм.

Захаваліся сьведчаньні азначэньня жыхароў Амсьціслава і ваколіцаў ліцьвінамі: «*литвин мстисловец Юря Телега*» (1609—1610 гады), «*…Матюшка [Михайлов] в роспросе сказался: родом он литвин, [[беларусцы|белорусец]] [[Амсьціслаўскае ваяводзтва|Мстиславского повету]] <…> жена его Полашка сказалась: родом литовка, белоруска Мстиславского ж повету*» (1631 год), «*литвин Куземка Головач… шляхтич… Мстиславского повету*» (1632 год), «*…литвин — белорусец Степан Голынский <…> Мстиславского повету*» (1633 год), «*литвин… Андрюшка Петров, купец мстисловец*» (1644 год). Паводле каталёгу студэнтаў Грэцкай калегіі ў Рыме, Аўгустын Тамашэўскі азначаецца як *Lithuanus, Mscislavia* (1780 год).

22 ліпеня 1654 году ў пачатку вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай маскоўскія захопнікі на чале з А. Трубяцкім учынілі ў Амсьціславе крывавы гвалт, у выніку якога загінулі амаль 15&nbsp;000 чалавек, у жывых засталіся толькі каля 700 месьцічаў. Места знаходзілася пад акупацыяй да 1661 году. Па вайне Амсьціслаў надоўга заняпаў і больш ніколі не дасягнуў былой велічы.

### Пад уладай Расейскай імпэрыі

У выніку першага падзелу Рэчы Паспалітай (1772 год) Амсьціслаў апынуўся ў складзе Расейскай імпэрыі, дзе стаў цэнтрам правінцыі (з 1773 году цэнтар павету Магілёўскай губэрні). У гэты час тут дзеялі 6 мураваных цэркваў, 4 каталіцкія кляштары і адна драўляная царква. У 1781 годзе расейскія ўлады даравалі месту новы герб: у ніжняй часцы шчыта знаходзілася выява чырвонай лісіцы «*якіх зьвяроў у ваколіцах гэтага места вельмі шмат маецца*» (), у верхняй частцы — палова гербу Расейскай імпэрыі, аднак у 1797 годзе імпэратрыца расейская Кацярына II унесла зьмены ў герб: «*чырвоны воўк галава ўлева*» (). На 1785 год у Амсьціславе было 502 двары, у 1791 годзе адкрылася шляхецкая, а ў 1810 годзе — духоўная вучэльня. У 1802 годзе ў месьце збудавалі сьвечкавы завод.

На 1852 год у Амсьціславе працавалі расейскія двухклясная народная вучэльня, дваранская вучэльня, прыватная жаночая школа і 2 жыдоўскія вучэльні. У 1861 годзе працавалі вапнавы завод (з 1830 году), 2 плісавыя мануфактуры, фабрыка баваўняных тканін (з 1833 году) і крупадзёка, з 1865 году пачала працаваць гарбарня, з 1867 году — цагельня, з 1874 году — маслабойня. Дзеяла паштовая станцыя на тракце Ворша — Клімавічы — Касьцюковічы, якая ў 1880 годзе мела 10 коней. У 1883 годзе адкрылася тэлеграфная станцыя, працавалі 136 крамаў, штогод праводзіліся 4 кірмашы.

Паводле перапісу 1897 году, у Амсьціславе дзеялі меская, духоўная і прыходзкая вучэльні, 17 дробных прадпрыемстваў, 3 лякарні. На 1914 год тут было 1048 будынкаў, зь іх 25 — мураваныя, працавалі 28 фабрыкаў і заводаў з агульнай колькасьцю ў 120 работнікаў, якія перапрацоўвалі сельскагаспадарчую сыравіну (вінакурня, паравы і вадзяны млыны, крупадзёрні, маслабойні, ваўначоска, мылаварня, цагляныя і ваннавыя прадпрыемствы, шкіпідарна-дзягцярны завод). У месьце была адна лякарня на 28 месцаў, амбуляторыя, аптэка, тры аптэкарскіх магазыны, 3 лекары, 4 аптэкары, 6 акушэрак і 6 фэльчараў на ўвесь павет. Колькасьцю шынкоў Амсьціслаў займаў другое месца ў губэрні пасьля Магілёва. Места асьвятлялася 82 газавымі ліхтарамі, вадой жыхары карысталіся з ракі і студняў. У 1899—1900 гадох выходзіла штотыднёвая газэта «Белорусский Комиссионер», у 1902 годзе — газэта «Белорусский корреспондент».


Amścisłaŭ, Bernardynski. Амсьціслаў, Бэрнардынскі (1817).jpg|Бэрнардынскі кляштар, 
Amścisłaŭ, Trajeckaja. Амсьціслаў, Траецкая (1825).jpg|Траецкая царква, 1825 г.
Amścisłaŭ. Амсьціслаў (1840).jpg|Панарама, каля 1840 г.
Amścisłaŭ. Амсьціслаў (1872).jpg|Панарама, 1872 г.


Amścisłaŭ. Амсьціслаў (1882).jpg|Панарама, 1882 г.
Amścisłaŭ, Tupičeŭščyna. Амсьціслаў, Тупічэўшчына (1880-99).jpg|Тупічэўскі манастыр, XIX ст.
Amścisłaŭ, Tupičeŭščyna, Duchaŭskaja. Амсьціслаў, Тупічэўшчына, Духаўская (P. Kryštaloŭ, 1911).jpg|Тупічэўскі манастыр. Духаўская царква, 1911 г. 
Amścisłaŭ, Tupičeŭščyna, Duchaŭskaja. Амсьціслаў, Тупічэўшчына, Духаўская (P. Kryštaloŭ, 1911) (2).jpg|Тупічэўскі манастыр. Духаўская царква, 1911 г.


### Найноўшы час
25 сакавіка 1918 году згодна з Трэцяй Устаўной граматай Амсьціслаў абвяшчаўся часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 году згодна з пастановай І зьезду КП (б) Беларусі ён увайшоў у склад Беларускай ССР, аднак 16 студзеня Масква адабрала места разам зь іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад РСФСР. У 1920 годзе газэта Наша Ніва пісала, што ў Амсьціслаўскім павеце дзее партызанскі аддзел, які змагаецца за незалежнасьць Беларусі.

У 1924 годзе Амсьціслаў вярнулі БССР, дзе ён стаў цэнтрам раёну Калінінскай акругі (з 1938 году ў Магілёўскай вобласьці). У 1928 годзе ў месьце збудавалі электрастанцыю. У 1930-я гады ў Амсьціславе працавалі пэдагагічны і фінансавы тэхнікумы, 4 сярэднія школы і школа-сямігодка, рэспубліканская школа слыху і мовы, школа працоўнай моладзі, 2-гадовая сярэдняя школа пэрсаналу, школа брыгадзіраў трактарных брыгадаў, раённая школа жывёлаводаў, дашкольная ўстанова, 3 дзіцячыя дамы, лякарня, амбуляторыя, аптэка, дзіцячы-жаночая кансультацыя, станцыі санітарна-эпідэмічнай і хуткай дапамогі, вэтэрырная лячэбніца, бібліятэка, дом культуры, клюбы, гістарычны і пэдагагічны музэі. У Другую сусьветную вайну з 14 ліпеня 1941 да 28 верасьня 1943 году места знаходзілася пад акупацыяй Трэцяга Райху.

2 сьнежня 2000 году на чарговым паседжаньні ўлады Амсьціслава зацьвердзілі герб места і раёну, распрацаваны Дзяржаўнай геральдычнай службай.


Amścisłaŭ, Trajeckaja hara. Амсьціслаў, Траецкая гара (1860-69).jpg|Панарама места з Траецкай гары, 1860-я гг.
Amścisłaŭski zamak. Амсьціслаўскі замак (1901-18).jpg|Замкавая гара
Amścisłaŭ, Karmelickaja. Амсьціслаў, Кармэліцкая (1912).jpg|Касьцёл кармэлітаў
Amścisłaŭ, Karmelickaja-Smalenskaja. Амсьціслаў, Кармэліцкая-Смаленская (1910) (3).jpg|Вуліца Кармэліцкая. Касьцёл езуітаў

Amścisłaŭ, Kijeŭskaja, Bernardynski. Амсьціслаў, Кіеўская, Бэрнардынскі (1914).jpg|Вуліца Бэрнардынская. Колішні касьцёл бэрнардынаў па перабудове
Amścisłaŭ, Paradnaja. Амсьціслаў, Парадная (1912).jpg|Вуліца Парадная. Царква Сьвятой Тройцы
Amścisłaŭ, Tupičeŭščyna. Амсьціслаў, Тупічэўшчына (1906).jpg|Тупічэўскі манастыр
Amścisłaŭskaja synagoga, Kazimieraŭskaja Słabada. Амсьціслаўская сынагога, Казімераўская Слабада (1912) (2).jpg|Казімераўская Слабада. Драўляная сынагога


## Насельніцтва

### Дэмаграфія


ImageSize = width:auto height:200 barincrement:27
PlotArea = left:50 bottom:20 top:30 right:20
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
Colors =
  id:linegrey2 value:gray(0.9)
  id:linegrey value:gray(0.7)
  id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8)
  id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:16500
ScaleMajor = unit:year increment:2500 start:0 gridcolor:linegrey
ScaleMinor = unit:year increment:500 start:0 gridcolor:linegrey2
PlotData =
  color:cobar width:15
  bar:1773 from:0 till:2910 
  bar:1783 from:0 till:2850 
  bar:1825 from:0 till:3492 
  bar:1855 from:0 till:6478 
  bar:1880 from:0 till:7712 
  bar:1897 from:0 till:8514
  bar:1911 from:0 till:16181
  bar:1926 from:0 till:8041 
  bar:1943 from:0 till:3512 
  bar:1959 from:0 till:8100  
  bar:1979 from:0 till:10100 
  bar:1991 from:0 till:11600  
  bar:1998 from:0 till:12300  
  bar:2004 from:0 till:11400
  bar:2009 from:0 till:10804
  bar:2018 from:0 till:10343
TextData=
  fontsize:10px pos:(45,195)
  text:Дынаміка зьмяненьня колькасьці насельніцтва Амсьціслава



* **XVIII стагодзьдзе**: 1773 год — 2910 чал., зь іх 989 муж. і 955 жан. хрысьціянаў, 493 муж. і 473 жан. юдэяў; 1777 год — 6137 чал. (2842 муж., 3295 жан.); 1783 год — 2850 чал.
* **XIX стагодзьдзе**: 1802 год — больш за 3 тыс. чал.; 1825 год — 3492 чал.; 1855 год — 6478 чал.; 1862 год — 8514 чал, зь іх 4946 юдэяў і 586 каталікоў; 1880 год — 7712 чал (3893 муж. і 3819 жан.), зь іх 3065 праваслаўных, 137 рыма-каталікоў, 2 эвангелісты і 4508 юдэяў; 1897 год — 8514 чал., зь іх 38% пісьменных; 1900 год — 10&nbsp;145 чал.
* **XX стагодзьдзе**: 1911 год — 16&nbsp;181 чал.; 1912 год — 16&nbsp;371 чал., зь іх 80% мяшчанаў і рамесьнікаў, 8% сялянаў, 12% шляхты, духавенства і купцоў; 1926 год — 8041 чал.; 1927 год — 8,1 тыс. чал.; 1943 год — 3512 чал.; 1959 год — 8,1 тыс. чал.; 1979 год — 10,1 тыс. чал.; 1991 год — 11,6 тыс. чал.; 1998 год — 12,5 тыс. чал.
* **XXI стагодзьдзе**: 2004 год — 11,4 тыс. чал.; 2006 год — 11,7 тыс. чал.; 2008 год — 11,6 тыс. чал.; 2009 год — 10&nbsp;804 чал. (перапіс); 2015 год — 10 437 чал.; 2016 год — 10 376 чал.; 2017 год — 10 370 чал.; 2018 год — 10 343 чал.

### Адукацыя
У Амсьціславе працуюць ліцэй, каледж, 2 сярэднія, спартовая, некалькі спэцыялізаваных школ, школа мастацтваў імя М. Чуркіна.

### Мэдыцына
Мэдычнае абслугоўваньне насельніцтва ажыцьцяўляюць лякарня і паліклініка.

### Культура
Дзеюць раённы цэнтар культуры і народнай творчасьці, раённы дом рамёстваў, 2 бібліятэкі (цэнтральная і дзіцячая), раённы навукова-мэтадычны цэнтар. З 2001 году ў месьце штогод праходзіць Беларускі фэст камэрнай музыкі.

## Забудова

### Плян
У Амсьціславе захаваўся гістарычны плян, у структуру якога ўваходзяць помнікі архітэктуры XVII—XIX стагодзьдзяў, а таксама помнікі археалёгіі (Траецкая, Замкавая і Дзявочая горы). Забудова галоўнай восі — 2—3-павярховыя дамы, цэнтру — 2—5-павярховыя. На вольных тэрыторыях уздоўж Магілёўскай шашы ўзводзяцца шматпавярховыя будынкі. У 1985 годзе зьявіўся праект рэгенэрацыі гістарычнага цэнтру, які прадугледжвае захаваньне старога пляну, яго рэканструкцыю з мэтай наданьня месту значэньня турыстычнага цэнтру.


Amścisłaŭ. Амсьціслаў (1778).jpg|Праект, 1778 г. 
Amścisłaŭ. Амсьціслаў (1800) (2).jpg|Праект, 1800 г. 
Amścisłaŭ. Амсьціслаў (1833).jpg|Праект, 1833 г.
Amścisłaŭ. Амсьціслаў (1912).jpg|1912 г.


### Вуліцы і пляцы

З урбананімічнай спадчыны Амсьціславу да нашага часу гістарычныя назвы часткова захавалі вуліцы Кармэліцкая і Пірагоўская (афіцыйна гэтыя назвы вярнулі 2 верасьня 2016 году). Гістарычны Рынак атрымаў назву ў гонар Пятра Мсьціслаўца.

## Эканоміка
Прадпрыемствы харчовай, лёгкай прамысловасьці.

## Турыстычная інфармацыя

### Інфраструктура
Дзее Амсьціслаўскі гістарычна-археалягічны музэй. З 2008 году ў месьце штогод праводзіцца сьвята сярэднявечнай культуры — «Рыцарскі фэст». Спыніцца можна ў мескім гатэлі.

У ХІІ—ХІХ стагодзьдзях Амсьціслаў стаў буйным цэнтрам ганчарных рамёстваў і архітэктурна-дэкаратыўнай керамікі.

Помнікі: Пятру Мсьціслаўцу (1986 год, каля езуіцкага касьцёла; 2001 год, на гістарычным Рынку)

### Славутасьці

* *Помнікі археалёгіі*: Дзявочая гара, Замкавая гара, два селішчы (XVI—XVIII стагодзьдзі)
* *Помнікі грамадзянскай архітэктуры* (XVIII — пачатак ХХ ст.), у тым ліку вайсковая ўстанова, дом ліхвяра В. Віленкіна, гандлёвыя рады, гатэль «Лёндан», земская ўправа, лямус, мужчынская гімназія, павятовая вучэльня, пажарная вежа, паравы млын, пошта, скарбніца, шляхецкі сход і гатэль «Парыж»
* *Помнікі сакральнай архітэктуры*
** *Праваслаўныя і грэцка-каталіцкія*: манастыр Тупічэўскі Духаўскі (Канстантынопальскі патрыярхат), у тым ліку брамы і агароджа (XIX ст.); царква Сьвятога Спаса (ХІХ ст.); царква Сьвятой Тройцы (1834, значна перабудаваная; Маскоўскі патрыярхат); царква Ўзьвіжаньня Сьвятога Крыжа (1871, мураўёўка; Маскоўскі патрыярхат)
** *Рымска-каталіцкія*: касьцёл Найсьвяцейшай Панны Марыі Анёльскай (1775, пацярпеў ад маскоўскай перабудовы 2-й паловы XIX ст.; цяпер царква Аляксандра Неўскага Беларускага экзархату Маскоўскага патрыярхату), касьцёл Унебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі і кляштар кармэлітаў (XVII ст.), касьцёл Сьвятога Міхала Арханёла і калегіюм езуітаў (XVII—XIX стагодзьдзі)

Каля падножжа Замкавай гары знаходзіцца крыніца Кагальны калодзеж — гідралягічны помнік прыроды мясцовага значэньня.

### Страчаная спадчына
* Замак (XIV ст.)
* *Помнікі сакральнай архітэктуры*
** *Праваслаўныя і грэцка-каталіцкія*: манастыр Тупічэўскі Духаўскі (Канстантынопальскі патрыярхат), у тым ліку цэрквы Сьвятога Духа (1645), Сьвятога Мікалая, Ўвядзеньня Багародзіцы (1771) і Прачыстай Багародзіцы (1895); царква Сьвятога Апанаса
** *Рымска-каталіцкія*: касьцёл і кляштар дамініканаў (XVII ст), кляштар бэрнардынаў (XVIII ст.), кляштар кармэлітак, кляштар марыявітак
** *Юдэйскія*: сынагога (XVIІI ст.)

## Галерэя

### Помнікі сакральнай архітэктуры

Кармяліцкі касьцёл 2.jpg|Касьцёл і кляштар кармэлітаў
Галоўны алтар касьцёла.jpg|Касьцёл кармэлітаў, галоўны алтар
Касцёл Святога Міхаіла Арханёла. Мсціслаў.jpg|Касьцёл і калегіюм езуітаў
Вид с Замковой горы на колегиум иезуитов.JPG|Касьцёл езуітаў, бакавы фасад

Фото путешествия по Беларуси 322.jpg|Царква Сьвятой Тройцы
Мсьціслаў, царква сьв. Аляксандра Неўскага і брама.jpg|Колішні касьцёл бэрнардынаў, цяпер царква Аляксандра Неўскага
Спасо Преображенская церковь.JPG|Спаская царква
Мсціслаўскія замалёўкі 02.jpg|Узьвіжанская царква-мураўёўка


### Іншыя славутасьці

Мсціслаў. Замкавая гара.JPG|Замкавая гара 
Мсьціслаў, замкавы роў 3.jpg|Замкавы роў
Мсьціслаў, земская ўправа.jpg|Земская ўправа
Мужская гимназия alefirenko.JPG|Мужчынская гімназія

Мсціслаў. Дваранскі сход.jpg|Шляхецкі сход і гатэль «Парыж»
Мсьціслаў, скарбніцтва.jpg|Скарбніца
Мсьціслаў, павятовая вучэльня.jpg|Павятовая вучэльня
Мсьціслаў, лямус 19 ст..jpg|Лямус


## Месты-сябры

## Асобы
* Ізраіль Басаў (1918—1994) — беларускі жывапісец і графік
* Сымон Дубінаў (1860—1941) — жыдоўскі гісторык
* Ільля Капіевіч (~1651—1714) — асьветнік, выдавец, пісьменьнік
* Абрам Маневіч (1881—1942) — мастак-мадэрніст
* Яўген Марцыноўскі (1874—1934) — навуковец-бактэрыёляг
* Пётра Мсьціславец (~XVI ст.) — першадрукар і гравёр
* Сьцяпан Палубес (~XVІI ст.) — кафляных справаў майстар
* Міхась Ткачоў (1942—1992) — беларускі гісторык, археоляг, грамадзка-палітычны дзяяч
* Алег Трусаў (нар. 1954) — беларускі археоляг, палітык і грамадзкі дзяяч

## Заўвагі

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 
* 
* Караткевiч У. Мсціслаў: Эсэ пра гісторыю і людзей адной зямлі — : Беларусь, 1985. — 140 с.
* Мяцельскі А. Мсціслаўскае княства і ваяводства ў XII—XVIII cтст. — 2-е выд. — : Беларуская навука, 2014. — 664 с .
* Ткачоў М., Трусаў А. Старажытны Мсціслаў. — Менск: Полымя, 1992. — 109 с.
* 
* 
* 
* 
* Краснянский В. Г. Город Мстиславль: (Могилевской губернии): с 50 автотипиями. — Вильна, 1912. — 99 с.
* Цыпин В. Евреи во Мстиславле. — Иер.: Скопус, 2006. — 366 с.: ил. .
* Ясинский О. А., Гасенков В. Л. Мстиславль: историко-экономический очерк. ― Мн., 1975.

## Вонкавыя спасылкі
* 
* Сяргей Харэўскі. Мсьціслаў. Падарожжа на край, Наша Ніва, 9 чэрвеня 2006 г.
* Сайт штодзённых навінаў Горацкага і Мсьціслаўскага раёнаў
* Інфармацыя на старонцы «Rzeczpospolita wirtualna — Kresy wschodnie»