Прасамадыйская мова

**Прасамады́йская прамова** — рэканструяваная мова-продак самадыйскіх моваў, у склад якіх уваходзяць ненецкія (тундравая ды лясная), энецкая, нганасанская, селькупская, а таксама вымерлыя камасінская ды маторская мовы. Самадыйскія мовы зьяўляюцца моўнай галіной у складзе ўральскае моўнае сям'і, прасамадыйская мова ў сваю чаргу — мовай-нашчадкам праўральскае мовы.

## Гісторыя
Вылучылася ў выніку распаду праўральскае мовы, што адбылося паводле розных падлікаў у пэрыяд між VI—III тыс. да н.э. Прарадзіма самадыйцаў, хутчэй за ўсё, ахоплівала міжрэчча сярэдняй Абі й Енісею (цэнтар заходняе Сыбіры) і, верагодна, распасьціралася ў суседнія рэгіёны, не закранаючы прыпалярныя рэгіёны. Асаблівую важнасьць у выяўленьні прарадзімы самадыйцаў адыгралі рэканструяваныя назвы хваёвых пародаў дрэваў — зыходзячы з архаічнага, спрадвечнага характару назваў гэтых дрэваў мяркуецца, што самадыйцы пражывалі ў рэгіёне з нвяўнасьцю дадзеных дрэваў.

Іншай прыкметнай асаблівасьцю зьяўлялася блізкае разьмяшчэньне носьбітаў прасамадыйскае мовы з носьбітамі правугорскае мовы, а таксама цесныя ўзаемныя кантакты зь няроднаснымі няўральскімі мовамі (мангольскімі, енісейскімі, індаэўрапейскімі, тунгуса-маньчжурскімі).

Распалася шляхам адасабленьня прапаўночнасамадыйскае мовы. Гэтаму паслужыла ўзаемнае адасабленьне самадыйцаў або ўварваньне іншых этнічных групаў.

## Лінгвістычная характарыстыка
### Фанэтыка

* **Галосныя**:

Для прасамадыйскай мовы рэканструюецца даволі складаная сыстэма галосных гукаў:

Дзьве якасьці галосных на цяперашні момант захаваныя толькі ў нганасанскай мове, што заключаецца ў наяўнасьці адрозьненьня рэдукаваных галосных пярэдняга шэрагу й задняга шэрагу і супрацьпастаўленьні **i* ды **e*. У астатніх самадыйскіх мовах пасьля зьліцьця **e* → **i* ды **ø̈* → **ø* адбылося павышэньне галоснага **ä* у **e*.

Нягледзячы на вялікую колькасьць галосных гукаў, у прасамадыйскай мове адсутнічалі падоўжаныя галосныя і дыфтонгі. Адной з асаблівасьцяў рэканструяванае сыстэмы галосных зьяўляецца ўзьнікненьне пасьлядоўнасьці галосных, якая заключалася ў папярэдняй пазыцыі любога поўнага галоснага перад рэдукаваным (то бок, скарочаным) галосным /ə/ (напрыклад, **tuə* (), **kåəså* ()). Гэтая сыстэма пасьлядоўнасьці не ўтварала дыфтонг зь дзьвюх вышэйадзначаных галосных з прычыны таго, што яны знаходзіліся ў розных складах слова. Сьляды гэтае зьявы захаваліся толькі ў частцы самадыйскіх моваў, перадусім у нганасанскай ды энецкай.

Як і шматлікія ўральскія мовы, прасамадыйская характарызавалася наяўнасьцю гармоніі галосных, якая ў прасамадыйскай мове выражалася падпарадкаваньнем знаходжаньня галосных пярэдняга або задняга шэрагу ў залежнасьці ад іх месца датычна суфіксаў. Між тым, дысгарманічныя словы, якія могуць аднаўляцца ў мове, сьведчаць на карысьць таго, што гармонія галосных у прасамадыйскай мове не зьяўлялася абсалютнай зьявай (напрыклад,  **kålä* — «рыба»).

* **Зычныя**:

У адрозьненьне ад сыстэмы галосных, сыстэма зычных гукаў не была настолькі разнастайнай і зьмяшчала толькі 13 гукаў:

Варта адзначыць, што вызначэньне афрыкаты не зьяўляецца канчаткова відавочным; яна, магчыма, першапачаткова зьяўлялася рэтрафлексным , а не зубным або альваэалярным . Гэты гук застаўся толькі ў сялькупскай мове, тады як у астатніх адбылося зьліцьцё гэтага гуку з гукам **t*.

Як і ў праўральскай, у прасамадыйскай мове не дапускалася ўзьнікненьне клястэраў зычных (то бок, некалькіх зычных гукаў запар), таму слова магло пачынацца максымум з аднаго зычнага; іншым падабенствам з праўральскай была немагчымасьць зьяўленьня зычных **r*, **ŋ* у пачатку слова. Новай, адрознай рысай было абмежаваньне колькасьці зычных гукаў запар у канцы слова (ва ўсіх іх першы зычны ў канцы слова суседнічаў з **j*, напрыклад **wajŋ* — «подых»). Разам з гэтым, у словах дапускаліся спалучэньні з двух зычных гукаў у сярэдзіне слова і нават з трох, у выпадку, калі першым з трох зычных зьяўляўся **j* (напрыклад, **wajkkə* — «шыя»).

На ўзор праўральскае мовы, націск ў прасамадыйскай падаў заўжды на першы склад.

Паляталізацыя зычных, перадусім **k*, адсочваецца ва ўсіх занатаваных самадыйскіх мовах. Гэтая зьява ўзьнікла ўжо пасьля існаваньня прасамадыйскае мовы і адлюстроўваецца па-рознаму ў асобных мовах у залежнасьці ад паводзінаў галосных:

* Ненецка-энецкая падгрупа: паляталізацыя **k*, **s* у /sʲ/.
* Нганасанская, сялькупская, камасінская мовы: паляталізацыя **k* у /ʃ/, у нганасанскай таксама **s* у /sʲ/ .
* Ненецка-энецкая падгрупа і нганасанская мова: паляталізацыя іншых зычных, што таксама паўплывала на галосныя гукі.

Серад іншых новых узьніклых рысаў адзначаюцца пратэза **ŋ*, леніцыя пачатковага **p* і фартыцыя паўзычных **w*, **j*.

* Зьяўленьне пачатковага /ŋ/ у словах, што пачынаюцца з галосных гукаў, у нганасанскай, ненецкай, энецкай мовах.
* Леніцыя прасамадыйскага пачатковага **p* у /f/ у энецкай, у маторскай ды нганасанскай — у /h/ (/f/, аднак, заўважаецца ў старых сьведчаньнях нганасанскае мовы).
* Захаваньне пачатковага **w* толькі ў ненецкай, у той час як у сялькупскай адбыўся пераход у /kʷ/, а ў іншых — у /b/.
* Захаваньне пачатковага **j* толькі ў ненецкай ды энецкай, тады як у сялькупскай адбыўся пераход /tʲ/, у іншых мовах — у /dʲ/.
* Пераход /b/, /dʲ/ у насавыя /m/, /nʲ/ перад насавымі гукамі ўнутры слова ў камасінскай ды маторскай.

### Граматыка
Прасамадыйская мова зьяўлялася тыповай аглютынацыйнай мовай зь невялікай дзеляй марфаналягічных зьменаў.

Вылучаліся тры лікі: адзіночны, дваісты і множны. Прыналежнасьць выражалася адпаведнымі суфіксамі.

Назоўнікі зьмяняліся па сямі склонах:

* Назоўны: без канчаткаў
* Родны: *-n
* Вінавальны: *-m
* Мясцовы: *-kə-nå / *-kə-nä
* Аблятыў: *-kə-t(ə)
* Давальны: *-kə-
* Падоўжны: *-mə-nå / *-mə-nä

Дзеяслоў узгадняўся паводле нахіленьня, часу, ліку і асобы.

### Адрозьненьні
Большасьць гукаў праўральскае мовы перайшлі нязьменнымі ў прасамадыйскую. Серад зьменаў адзначаюцца:

* Праўральскае **s, ś* > прасамадыйскае **t, s*.
* Праўральскае **δ* > прасамадыйскае **r*.
* Праўральскае **δ́*', а таксама праўральскае **l* у большасьці пазыцыяў > прасамадыйскае **j*. **l* засталося перад праўральскім **ï*, а таксама ў інтэрвакальнай пазыцыі ў прасамадыйскай.
* Праўральскае **x* > прасамадыйскае **ø* (у выпадку пазыцыі гуку перад зычнай)
* Праўральскае **u* > прасамадыйскае **ø* (перад каранёвым праўральскім **a*)
* Праўральскае **ï* > прасамадыйскае **ë* (у закрытых складах)
* Праўральскае **ü* > прасамадыйскае **i*. Прасамадыйскае **ü* мае другаснае паходжаньне
* Перадкаранёвае праўральскае **i* скарацілася ў прасамадыйскай у **ø̈*/*ø* (гармонія галосных), потым — страцілася (у выпадку, калі не знаходзілася перад клястэрам зычных).
* Праўральскія **a, o* галоўным чынам перайшлі ў прасамадыйскае **å*, хоць у многіх выпадках зьяўляецца таксама **a*; зьява ёсьць не да канца дасьледжанай.
* Праўральскі **å* у канцы кораню ператварыўся ў прасамадыйскай у **ä* у пазыцыі пасьля лятэральных зычных (праўралськае **l*або **δ́*; гэта ўказвае на прамежкавую стадыю **ĺ* у разьвіцьц апошняга.)
* Захаваньне **o* ў аднаскладовых каранёх.
* Страта праўральскіх **k*, **x*, **w*, **j* між галоснымі ў каранёх тыпу *CVCi, яякія саступілі прасамадыйскім аднаскладовым караням.
* Страта праўральскага **k* і перадзычнага **w* у мэдыяльных спалучэньнях зычных.

**Прыклады**:

* Праўральскае *äjmä «ігла» > прасамадыйскае *äjmä
* Праўральскае *kala «рыба» > прасамадыйскае *kålä
* Праўральскае *muna «яйка» > прасамадыйскае *mønå
* Праўральскае *weti «вада» > прасамадыйскае *wet
* Праўральскае *nüδi «ручка» > прасамадыйскае *nir
* Праўральскае *ïpti «валасы» > прасамадыйскае *ëptø
* Праўральскае *täwði «поўны» > прасамадыйскае *tärø̈
* Праўральскае *mośki- «поўны» > прасамадыйскае *måsø-
* Праўральскае *suksi «лыжы» > прасамадыйскае *tutø
* Праўральскае *ńïxli «страла» > прасамадыйскае *ńëøj
* Праўральскае *käxli «мова» > прасамадыйскае *käøj

## Крыніцы
* Janhunen, Juha 1998. Samoyedic. In: Daniel Abondolo (ed.), *The Uralic Languages*, pp.&nbsp;457–479. London / New York: Routledge.

## Літаратура
* Janhunen, Juha (1977). Samojedischer Wortschatz: Gemeinsamojedische Etymologien. Castreanumin toimitteita 17. Helsinki. ISBN 951-45-1161-1. ISSN 0355-0141.

Катэгорыя:Самадыйскія мовы
Катэгорыя:Прамовы