open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Вугляводы

**Вугляво́ды** (**цукрыды**) — агульная назва шырокай клясы прыродных арганічных злучэньняў. Назва паходзіць ад словаў «вугаль» і «вада». Прычынай гэтага зьяўляецца тое, што першыя зь вядомых навуцы вугляводаў апісваліся брута-формулай Cx(H2O)y, фармальна зьяўляючыся злучэньнямі вуглярода й вады. Тэрмін зьяўляецца найбольш распаўсюджаным ў галіне біяхіміі, дзе ён зьяўляецца сынонімам цукрыдаў. Вугляводы падзяляюцца на чатыры хімічныя групы: монацукрыды, дыцукрыды, алігацукрыды й поліцукрыды. Увогуле, монацукрыдаў і дыцукрыдаў, звычайна называюць цукрамі.

Вугляводы выконваюць шматлікія ролі ў жывых арганізмах. Поліцукрыды служаць для захоўваньня энэргіі, як то крухмал і глікаген, а таксама зьяўляюцца структурнымі кампанэнтамі, як то цэлюлёза расьлінаў і хітын ў суставаногіх. Пяцівугляродны монацукрыд рыбоза зьяўляецца важным кампанэнтам кафэрмэнтаў і асновай генэтычнай малекулы вядомай як РНК. Дэзоксырыбоза зьяўляецца складовай часткай ДНК. Цукрыды й іхныя вытворныя рэчывы ўключаюць мноства іншых важных біялягічных малекул, якія гуляюць ключавую ролю ў імуннай сыстэме, прадухіленьня патагенэзу, згусальнасьці крыві й разьвіцьця.

У харчовай навуцы й у многіх неафіцыйных кантэкстах тэрмін вугляводаў часта азначае любую ежу, якая асабліва багатая складанымі вугляводамі крухмаламі, як то збожжавыя прадукты, хлебабулачныя й макаронныя вырабы, ці простыя вугляводы, як то цукар у цукерак, варэньні й дэсэртах.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Вугляводы з анімацыяй
* Складаныя і простыя вугляводы
* Вугляводы


Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы
Маланка Orchestra

**«Маланка Orchestra»** — беларускі музычны гурт зь Менску, граючы ў розных стылях ад ска да gypsy-твісту.

## Гісторыя
Калектыў утварыўся ўвесну 2007 году. «Маланка Orchestra» зьяўляецца малалікім аркестрам танцавальнай музыкі й песень. У працах пераважаюць мэлёдыі румынскіх цыган, рытмы самба, музычныя традыцыі аркестра Леаніда Уцёсава, сёрф-рок фільмаў Таранціна, чачотка рок-н-ролу й лірызм ды драма клезьмэру (*kletzmer*).
Вядучая ідэя аркестру лепш за ўсё выяўляецца праз словы Іггі Попа: «Добрыя танцавальныя рытмы й кранальныя мэлёдыі пагаджаюць людзей».

## Удзел у канцэртах і фэстах
# Музычны фэст «Pustie Kholmy», 2007, Расея, Калуская вобласьць
# Фэст «Muzikalny Apelsin», 2007, 2008, Беларусь, Менск
# Галоўны канцэрт, які ўяўляе Аркестар Malanka, 2008, Беларусь, Менск, тэатар Эстрады
# Аб’яднаны канцэрт Аркестра Malanka з Маскоўскай групай *Kletzmer Nayekhovichi*, 2008, Беларусь, Клюб Гудўін
# Удзел у «Міжнародным Марыянэткавым тэатры Фэст», 2008, Беларусь, Марыянэткавы тэатар

## Альбомы
* *[[Песьни плача и удачи]]* (2010) — дэма-вэрсія

## Удзельнікі
* Леанід Паўлёнак: сьпеў, гітара
* Anaka
* Юрый Навуменка
* Benjamine Cope

## Вонкавыя спасылкі
* Канцэрт у «Графіці»
* Группа «Маланка Orchestra»: Мы играем хорошую поп-музыку

Катэгорыя:Беларускія музычныя гурты
Катэгорыя:Зьявіліся ў 2007 годзе
Франчэска Нэры

**Франчэска Нэры** (; 10 лютага 1964, Трэнта, Італія) — італьянская акторка.

## Фільмаграфія
* 1990 *Капітан Амэрыка* ()
* 1990 *Узрост Лулу* ()
* 1997 *Жывая плоць* ()
* 2000 *Я люблю Андрэа* ()
* 2001 
* 2001 *Ганібал* ()
* 2002 *Гіностра* ()
* 2008 *Папа Джаваньні* ()

## Крыніцы

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Італіі
Катэгорыя:Італьянскія акторкі
Ян Кавалік

**Ян Кавалік** (; нарадзіўся 13 лютага 1948 году ва Ўронаве) — польскі палітык.

## Біяграфія
У 1976 годзе скончыў сельскагаспадарчы факультэт Сельскагаспадарчай акадэміі ў Любліне і стаў працаваць настаўнікам у сельскагаспадарчай школе. Быў тры разы абраны дэпутатам з акругі Замосьць па сьпісах сельскагаспадарчай партыі: у 1989 годзе, 1991 годзе й 1993 годзе. З 1998 году мае мандат дэпутата люблінскага ваяводзкага сойміку.

Узнагароджаны Крыжам кавалерскім ордэна Адраджэньня Польшчы (1999).

## Крыніцы

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Люблінскім ваяводзтве
Катэгорыя:Выпускнікі польскіх ВНУ
Катэгорыя:Дэпутаты Сойму Польскай Рэспублікі
Катэгорыя:Палітыкі мясцовага кіраваньня Польшчы
Выдавецкая справа

**Выдавецкая справа** — від чалавечае дзейнасьці, адгалінаваньне эканомікі, якое спэцыялізуецца на падрыхтоўцы, стварэньні і масавым распаўсюджваньні друкаванай, музычнай прадукцыі і іншых відаў кантэнту.

## Вонкавыя спасылкі
Павукі

*Глядзіце таксама: [[Павук (неадназначнасьць)]]*

**Павукі** (, *Aranei*) — атрад дыхальных суставаногіх, якія маюць восем ног і хеліцэры зь ікламі, якія выводзяць атруту. Яны зьяўляюцца другім паводле колькасьці вядомымі прадстаўнікамі клясы павукападобныя й займаюць сёмы радок ў агульнай відавай разнастайнасьці сярод усіх іншых групаў арганізмаў. Павуковы арэал уключае ў сябе ўсе кантынэнты акрамя Антарктыды. Па стане на 2008 год па меншай меры вядома зараз 43 678 відаў павукоў, а таксама зарэгістравана 109 сем’яў.

Анатамічна, павукі адрозьніваюцца ад іншых суставаногіх тым, што звычайныя сэгмэнты цела зьліваюцца ў дзьве тагматы, галавагрудзі і жывата, да якога далучаюцца невялікія, цыліндрычныя ножцы. У адрозьненьне ад казурак, павукі ня маюць антэнаў. Ва ўсіх, акрамя самых прымітыўных групах, павукі маюць найбольш цэнтралізаваную нэрвовую сыстэму сярод усіх суставаногіх, бо ўсе іхныя гангліі зьліваюцца ў адну масу ў галавагрудзямі. У адрозьненьне ад большасьці суставаногіх, павукі ня маюць цягліцаў, разгінаючы свае канцавіны з выкарыстаньнем гідраўлічнага ціску.

Павукі жывуць пераважна на сушы. Вандроўныя зь іх не будуюць сховішчаў, аселыя ж селяцца ў норках і логавах, вядуць пераважна начны лад жыцьця. Іхная актыўнасьць залежыць ад тэмпэратуры і вільготнасьці асяродзьдзя.

## Глядзіце таксама
* Павукі-птушкаеды
* Вялікі сплаўны павук
* Павукі-скакуны
* Тэрафоза Блонда

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Павукі на Open Directory Project 
* Павукі на Encyclopedia of Life 
* Падборка публікацыяў пра павукоў 


Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы
Кітайскае пісьмо

**Кіта́йскае пісьмо́** () ужо некалькі тысячагодзьдзяў зьяўляецца адзіным агульнапрынятым спосабам запісу кітайскай мовы. Знакі кітайскага пісьма таксама шырока выкарыстоўваюцца ў японскім і карэйскім пісьме (там яны называюцца кандзі й ханчча адпаведна). Да 1945 году кітайскае пісьмо выкарыстоўвалася таксама для запісу віетнамскай мовы (хан ты). У кантэксьце інтэрнацыяналізацыі, пісьменнасьці, заснаваныя на кітайскай, называюць CJK () або CJKV (з даданьнем ).

Узрост кітайскай пісьменнасьці стала ўдакладняецца. У 1962 годзе пры раскопках неалітычнага паселішча Цьзяху на рацэ Хуанхэ былі выяўленыя надпісы на панцырах чарапахаў, якія нагадваюць па напісаньні найстаражытныя кітайскія герогліфы. Піктаграмы адносяць да VI тысячагодзьдзя да н. э., што больш старажытнае, чым шумэрская пісьменнасьць. Ранейшы вядомы дасьледчык кітайскай пісьменнасьці Тан Лань выказваў здагадку, што кітайская герагліфіка паўстала 4—5 тысячагодзьдзяў таму.

Функцыянальная пісьменнасьць на пісьмовай кітайскай мове патрабуе ведаў ад трох да чатырох тысяч знакаў. У Японіі ў сярэдняй школе выкладаюць веданьне 2136 герогліфаў, але яшчэ больш за сотні выкарыстоўваюцца ў паўсядзённым жыцьці. З-за спрашчэньня сымбаляў у Японіі пасьля Другой сусьветнай вайны, а таксама рэформы ў Кітаі, кітайскія герогліфы, якія выкарыстоўваюцца сёньня ў Японіі, адрозьніваюцца ад тых, якія выкарыстоўваюцца ў Кітаі ў некалькіх аспэктах. Існуюць розныя нацыянальныя стандартныя сьпісы знакаў, формаў і вымаўленьняў. Спрошчаныя формы пэўных герогліфаў выкарыстоўваюцца ў мацерыковым Кітаі, Сынгапуры й Малайзіі; адпаведныя традыцыйныя сымбалі выкарыстоўваюцца ў Тайвані, Ганконгу, Макао й у абмежаванай ступені ў Паўднёвай Карэі. У Японіі найбольш ужываныя герогліфы пішуцца ў спрошчаных для Японіі формах, упрызвычаеныя пасьля Другой сусьветнай вайны, а рэдкія герогліфы пішуцца ў японскіх традыцыйных формах, якія практычна супадаюць з традыцыйнымі кітайскімі формамі.

У сучаснай кітайскай мове большасьць кітайскіх словаў сёньня складаюцца з двух і больш знакаў. Сымбаль амаль заўсёды адпавядае адзінаму складу, які таксама зьяўляецца марфэмай. Аднак ёсьць некалькі выключэньняў з гэтага агульнага правіла. Гэтак маюцца двухскладовыя марфэмы (напісаныя двума сымбалямі), дзьвюхмарфэмныя склады (таксама напісаныя двума сымбалямі) і выпадкі, калі адзін сымбаль уяўляе сабой шматскладовае слова альбо фразу.

Кітайскую пісьменнасьць звычайна называюць герагліфічнай або ідэаграфічнай. Яна радыкальна адрозьніваецца ад альфабэтнай тым, што кожнаму знаку прыпісана нейкае значэньне, ня толькі фанэтычнае, і лік знакаў вельмі вялікі.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Найбольш выкарыстоўваемыя кітайскія герогліфы
* Інфармацыя пра кітайскую мову
* Кітайскі слоўнік з сыстэмай распазнаньня знакаў, напісаных рукамі

Катэгорыя:Кітайская мова
Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы
Хордавыя

**Хордавыя** () — тып другаснаротых жывёлаў, для якіх характэрна наяўнасьць нутранага восевага шкілета ў выглядзе хорды, якая ў вышэйшых формаў замяняецца хрыбтом.

Існаваньне гэтага тыпу абгрунтаваў Аляксандар Кавалеўскі, які выявіў прынцыповае падабенства будовы ды разьвіцьця бесчарапных і абалоньнікаў з хрыбтовымі жывёламі.

## Асаблівасьці будовы
Для ўсіх хордавых характэрны шэраг агульных рысаў, якія адрозьніваюць іх ад іншых жывёлаў:
* Наяўнасьць **хорды**, якая выконвае ролю нутранага шкілета. Хорда мае эктадэрмальнае паходжаньне і ўяўляе сабой пругкі стрыжань, аточаны абалонкай са злучальнай тканкі. У большасьці вышэйшых хордавых (хрыбтовых) яна прысутнічае толькі на пачатковых стадыях онтагенэзу, а пазьней замяняецца хрыбтом.
* **[[Цэнтральная нэрвовая сыстэма]]** мае выгляд трубкі, якая разьмяшчаецца над хордай. У хрыбтовых жывёлаў яна ўтварае два аддзелы: галаўны мозг і млеч.
* **[[Стрававальная сыстэма]]** разьмяшчаецца пад хордай. Яе пярэдні аддзел — глотка — пранізаны парнымі адтулінамі — жабравымі шчылінамі. У першаснаводных хордавых яны захоўваюцца на працягу ўсяго жыцьця, а у наземных — толькі на раньніх стадыях разьвіцьця.
* **[[Сэрца]]** разьмяшчаецца на брушным баку цела, пад хордай і стрававальнай трубкай.

## Літаратура
* Аллен Р.Д. Наука о жизни: Пособие для учителей / Пер. с англ. и предисл. Е.С. Платонова. — М.: Просвещение, 1981.
* Биологический энциклопедический словарь / Гл. ред. М.С. Гиляров; Редкол.: А.А. Баев, Г.Г. Винберг, Г.А. Заварзин и др. — М.: Сов. энциклопедия, 1986.
* Константинов В.М. Зоология позвоночных: учеб. для студ. высш. учеб. заведений / В.М. Константинов, С.П. Шаталова. — М.: Гуманитар. изд. центр ВЛАДОС, 2004.
* Наумов Н.П., Карташев Н.Н. Зоология позвоночных. — Ч. 1. — Низшие хордовые, бесчелюстные, рыбы, земноводные: Учебник для биолог. спец. ун-тов. — М.: Высш. школа, 1979.
Кальварыя

**Кальварыя** ( — «чэрап») — сьвятое месца ў каталікоў Беларусі, Летувы й Польшчы, якое разьмяшчалася на ўзгорках ці ў лесе на былых язычніцкіх капішчах. Шлях да кальварыі мог складацца зь некалькіх дзясяткаў стаянак (на іхнім месцы стаяць капліцы, брамы, крыжы). Сюды прыходзілі набожныя, хворыя, калекі, старцы на пакаяньне.

Звычайна разьмяшчаліся на пагорках, каб нагадваць сваім палажэньнем Галгофскую гару ля Ерусаліму.

Першая кальварыя паўстала ля Кардобы ў Гішпаніі ў 1405—1420 гадох з ініцыятывы дамініканца Альваруса. Пазьней яны пачалі зьяўляцца на тэрыторыі Нямеччыны й Італіі. Кальварыі ў 2-й палове 16 стагодзьдзя зьяўляліся апорнымі пунктамі каталіцызму.

Утрымоўвалі розную колькасьць стадыяў, ад адзінак да некалькіх дзясяткаў. З разьвіцьцём набажэнства крыжовага шляху стадыі Мукаў Гасподніх, у колькасьці 14, сталі таксама зьмяшчацца ўнутры каталіцкіх храмаў.

Маглі пад гэтай назвай знаходзіцца і могілкі.

## На Беларусі
* Мядзельская Кальварыя — на ўскраіне Мядзелу Менскай вобласьці, абапал аўтатрасы Мядзел — Паставы (праз Чарняты). Паўстала ў 1772 годзе. Складалася з 21 капліцы і 8 брамаў, разьмешчаных па палях, паблізу касьцёла і ў рынку мястэчка. Захаваліся парэшткі 18-ці каменна-цагляных каплічак.
* Менская кальварыя

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* 

Катэгорыя:Сьвятыя месцы
Катэгорыя:Каталіцтва
Катэгорыя:Хрысьціянская архітэктура
Агульная тэорыя адноснасьці

**Агу́льная тэо́рыя адно́снасьці** (АТА) — геамэтрычная тэорыя прыцягненьня, якая разьвівае спэцыяльную тэорыю адноснасьці (СТА), апублікаваную Альбэртам Айнштайнам у 1915—1916 гадах. У рамках агульнай тэорыі адноснасьці, як і ў іншых мэтрычных тэорыях, пастулюецца, што гравітацыйныя эфэкты абумоўленыя не сілавым узаемадзеяньнем целаў і палёў, якія знаходзяцца ў прасторы-часе, а дэфармацыяй самой прасторы-часа, якая зьяўляецца зьвязанай, у прыватнасьці, з прысутнасьцю масы-энэргіі. Агульная тэорыя адноснасьці адрозьніваецца ад іншых мэтрычных тэорыяў прыцягненьня выкарыстаньнем раўнаньняў Айнштайна для сувязі крывіні прасторы-часу з прысутнай у ім матэрыяй.

Гэтае сьцьвярджэньне стала асновай шматлікіх адкрыцьцяў, такіх як гравітацыйны чырвоны зрух, скрыўленьне промняў сьвятла каля вялікіх гравітацыйных масаў (як то зорак), чорныя дзіркі, запаволеньне часу ў гравітацыйным полі і г. д. Але варта адзначыць, што з прынцыпу эквівалентнасьці не вынікае адзінасьць раўнаньняў крывіні прасторы-часу, і гэта ў прыватнасьці прывяло да зьяўленьня гэтак званай касмалягічнай сталай, якая фігуруе ў шэрагу тэорыяў.

Мадыфікацыі закона сусьветнага прыцягненьня Ньютана прывялі да першага посьпеху новай тэорыі: карэктнага прадказаньня эфэкту прэцэсіі (ваганьня) пэрыгелію арбіты Мэркурыя. Многія іншыя прадказаньні тэорыі былі ў далейшым пацьверджаны астранамічнымі назіраньнямі. З прычыны высокай складанасьці гэтых назіраньняў і цяжкасьці з дасягненьнем здавальняючай дакладнасьці вымярэньняў набылі права на існаваньне альтэрнатыўныя тэорыі гравітацыі, як то тэорыя Бранза — Дыке або бімэтрычная тэорыя Розэна. Але няма пакуль такіх экспэрымэнтальных зьвестак, якія б маглі выклікаць неабходнасьць перагляду агульнай тэорыі адноснасьці.

Тым ня менш, існуюць тэарэтычныя падставы казаць, што агульная тэорыя адноснасьці зьяўляецца няскончанай тэорыяй. Яна не стасуецца з квантавай мэханікай, а ейнае найбольш прамое квантавае абагульненьне паказвае некарэктныя вынікі ва ўмовах высокіх энэргіяў. Пытаньне аб аб’яднаньні гэтых двух тэорыяў — адна з фундамэнтальных праблемаў сучаснай тэарэтычнай фізыкі.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Айнштайн анлайн — артыкулы пра розныя аспэкты рэлятывісцкай фізыкі


Катэгорыя:Зьявіліся ў 1915 годзе
Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы
Паўночны Кіпр

**Турэ́цкая Рэспу́бліка Паўно́чнага Кі́пру** (, таксама **Паўно́чны Кіпр** ) — абвешчаная ў 1983 годзе часткова прызнаная дзяржава, якая займае паўночную траціну выспы Кіпр. З 1975 па 1983 мела назву **Турэ́цкая Фэдэраты́ўная Дзяржа́ва Кі́пр** ().

## Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел
Турэцкая Рэспубліка Паўночнага Кіпру падзяляецца на 5 раёнаў або ільчэ́ ().

## Крыніцы і заўвагі
Zypern Times
Робат

**Робат** () — аўтаматычнае прыстасаваньне з антрапаморфным дзеяньнем, якое часткова ці цалкам замяняе чалавека пры выканьні работ у небясьпечных для жыцьця варунках, пры адноснай недаступнасьці аб’екта ці для іншага выкарыстаньня. У большасьці выпадкаў сучасныя робаты — гэта «рукі», маніпулятары, замацаваныя на аснове і прызначаныя для выкананьня аднастайнай працы тыпу складаньня, перамяшчэньня. Галіной тэхналёгіі, якая займаецца распрацоўкай, будаўніцтвам, эксплюатацыяй і прымяненьнем робатаў, а таксама кампутэрнымі сыстэмамі для іхнага кіраваньня, сэнсарнай зваротнай сувязі і апрацоўкі інфармацыі зьяўляецца робататэхніка.

Робат можа непасрэдна падпарадкоўвацца камандам апэратара, можа працаваць па загадзя складзенай праграме альбо прытрымлівацца набору агульных указаньняў з дапамогай тэхналёгіі штучнага інтэлекту. Робаты могуць кіравацца зьнешняй прыладай кіраваньня, альбо элемэнтам кіраваньня ўбудаваным унутр. Гэтыя задачы дазваляюць палегчыць або зусім замяніць чалавечую працу на вытворчасьці, у будаўніцтве, пры працы зь цяжкімі грузамі, шкоднымі матэрыяламі, а таксама ў іншых цяжкіх або небяспечных для чалавека умовах. Робаты таксама здольныя выконваць працы на вялікіх глыбінях і ў космасе. Гэта выклікае пэўную заклапочанасьць і перагляд ролі робатаў у грамадзтве. Робатаў вінавацяць у павелічэньні тэхналягічнага беспрацоўя, паколькі іх людзей-працаўнікоў лёгка замяняюць на робатаў, якія маюць больш функцыяў і ня ведаюць стомы. Выкарыстаньне робатаў у баявых дзеяньнях выклікае этычныя праблемы. Магчымасьці аўтаномнай працы робатаў і разьвіцьцё штучнага інтэлекту, а таксама магчымыя наступствы шырока разглядаюцца ў мастацкай літаратуры і могуць выклікаць у будучыні рэальныя праблемы.

Слова «робат» было прыдумана чэскім пісьменьнікам Карэлам Чапэкам і ягоным братам Ёзэфам і ўпершыню выкарыстана ў п’есе Чапэка *«[[Р. У. Р.]]»* («Росумскія ўнівэрсальныя робаты», 1920). Да зьяўленьня прамысловых робатаў лічылася, што робаты павінны выглядаць падобна людзям.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Расейскамоўны сайт заўзятараў практычнай робататэхніцы.
* Расейскі партал па распрацоўцы робатаў.
* Робаты.
* Робаты на Curlie.


Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы
Магніт

**Магні́т** — матэрыял ці цела, якое валодае ўласным магнітным полем. Гэта магнітнае поле зьяўляецца нябачным, але дзякуючы яму набываюцца найбольш прыкметныя ўласьцівасьці магніта: сіла, якая ўзьдзейнічае на іншыя фэрамагнітныя матэрыялаў, як то жалеза, а таксама прыцягвае ці адштурхвае іншыя магніты.

Сталы магніт ёсьць аб’ектам, які зроблены з матэрыялу, які намагнічваецца й стварае сваё ўласнае сталае магнітнае поле. Матэрыялы, якія могуць таксама быць намагнічанымі й моцна прыцягваюцца да магніта, называюць фэрамагнітамі. Да іх ставяцца жалеза, нікель, кобальт, некаторыя сплавы рэдказямельных мэталаў, а таксама некаторыя натуральныя мінэралы, такія як магнэтыт. Найпростым і самым маленькім магнітам можна лічыць электрон. Магнітныя ўласьцівасьці ўсіх астатніх магнітаў абумоўлены магнітнымі момантамі электронаў ўнутры іх. З пункту гледжаньня квантавай тэорыі поля электрамагнітнае ўзаемадзеяньне пераносіцца безмасавым базонам — фатонам, часьцінкай, якую можна прадставіць як квантавае ўзбуджэньне электрамагнітнага поля. Фэрамагнітныя матэрыялы ёсьць адзінымі, якія прыцягваюць магніты досыць моцна, каб іх можна лічыць магнітнымі, усе астатнія рэчывы слаба рэагуюць на магнітнае поле адным.

Фэрамагнітныя матэрыялы можна падзяліць на магнітна «мяккія» матэрыялы, такія як адпаленае жалеза, якія можна намагнітызаваць, але якіе не імкнуцца заставацца намагнітызаванымі, і магнетычна «цвёрдымі», якія застаюцца намагнітызаванымі. Сталыя магніты вырабляюцца зь «цьвёрдых« фэрамагнітных матэрыялаў, такіх як альніко й фэрыт, якія падвяргаюцца адмысловай апрацоўцы ў моцным магнітным полі падчас вырабу, каб выраўнаваць іхную унутраную мікракрышталічную структуру, што не дае ім у будучыні быць размагнічанымі. Каб размагнічыць насычаны магніт, неабходна прымяніць пэўнае магнітнае поле, і гэты парог залежыць ад коэрцытыўнасьці адпаведнага матэрыялу. «Цьвёрдыя» матэрыялы валодаюць высокай коэрцытыўнасьцю, тады як «мяккія» матэрыялы маюць нізкі паказчык коэрцытыўнасьці. Агульная сіла магніту вымяраецца ягоным магнітным момантам або, як альтэрнатыва, агульным магнітным струменем, які ён вырабляе. Мясцовая сіла магнетызму ў матэрыяле вымяраецца ягонай намагнічанасьцю.

Электрамагніт вырабляецца з шпулькі дроту, які дзейнічае як магніт, калі электрычны ток праходзіць празь яго, але перастае быць магнітам, калі рух току спыняецца. Часьцяком шпулька абгортваецца вакол стрыжня зь «мяккага» фэрамагнітнага матэрыялу, напрыклад, мяккай сталі, што значна ўзмацняе магнітнае поле, выпрацоўванае шпулькай.

Слова паходзіць ад  (*Magnētis líthos*), «камень з Магнэсіі» — ад назвы рэгіёна Магнэсія і старажытнага гораду Магнэсія ў Малой Азіі, дзе ў старажытнасьці былі выяўленыя паклады магнэтыта.

## Вонкавыя спасылкі
* HyperPhysics E/M 
* Падрабязная тэорыя праектаваньня электрамагнітаў 
* Пра магніты 

Катэгорыя:Магнэтызм
Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы
Кветка

**Кве́тка** (мн. **кве́ткі**,  -oris,  -ου) — орган насеннага размнажэньня кветкавых (пакрытанасенных) расьлінаў. Кветка ўяўляе сабой відазьменены, скарочаны і абмежаваны ў росьце спораносны атожылак, прыстасаваны для ўтварэньня спораў, гаметаў і палавога працэсу, які завяршаецца ўтварэньнем плоду з насеньнем. Выключная роля кветкі як асаблівай марфалягічнай структуры зьвязаная з тым, што ў ёй цалкам сумешчаны ўсе працэсы бясполага і палавога размнажэньня.

У двухполай кветцы праходзяць мікра- і мэгаспорагенэз, мікра -і мэгагамэтагенэз, апыленьне, апладненьне, разьвіцьцё зародка, мтварэньне плоду з насеньня. Зьяўленьне кветкі ў працэсе эвалюцыі зьяўляецца арамарфоз, які забясьпечыў шырокае расьсяленьне пакрытанасенных на Зямлі.

Кветкай сканчаюцца галоўныя або бакавыя сьцеблы. Бязьліставая частка сьцябла пад кветкай называецца кветаножкай. У сядзячых кветак кветаножка скарочаная ці, нават, зусім адсутнічае. Кветаножка пераходзіць у скарочаную вось кветкі, ейную сьцеблавую частку — кветадоньне. Форма кветадоньня можа быць рознай, на ім разьмешчаны ўсе астатнія часткі кветкі: чашалісьцікі, якія ўтвараюць падвяночкі, пялёсткі, якія фармуюць венца, тычачкі і мажджэр. У поўнай кветцы існуюць усе названыя часткі. Ніжнія ейныя долі ўтвараюць калякветнік, які часьцяком складаецца з падвяночка й венца, вышэй разьмешчаны тычачкі й маждэр.

Парастак, на якім разьмешчана кветка або суквецьце, часьцяком называюць кветканосам. Лісток, з-за пазухі якога выходзіць кветка, называюць якая крыючым у адносінах да дадзенай кветкі. У расьлінаў на кветаножках ёсьць невялікія лісточкі — прыкветкі. Часам прыкветкі называюць як крыючы ліст, а лісточкі на кветаножках — прыкветнічымі, як то ў браткоў.

Кветкі здаўна выкарыстоўваюцца людзьмі ў афармленьні жытла праз іхную эстэтычную прыгажосьць і як сымбаль гармоніі прыроды, а таксама як прадмет рамантыкі, рытуалаў, рэлігіі, мэдыцыны і як крыніца харчаваньня.

## Будова
Глябальна, кветку можна падзяліць на дзьве часткі, першая зь якіх ёсьць вэгэтатыўная, якая складаецца зь пялёсткаў і зьвязаных зь ёй структураў у калякветніку, і рэпрадуктыўная частка. Звычайна кветка складаецца з чатырох відаў структураў, прымацаваных да кончыка кароткага сьцябла. Кожная з гэтых структураў разьмяшчаецца ў кальчаку на кветадоньні. Кветка зьяўляецца верхавінным органам, але можа разьмяшчацца як на верхавіне галоўнага парастку, гэтак і на ягоным баку. Кветка мацуецца да сьцябла з дапамогай кветканожцы. Калі кветканожка моцна скарочаная альбо адсутнічае, кветка называецца сядзячай, як прыклад такую структуру можна пабачыць у трыпутніку, вэрбэны й канюшыны. На кветканожцы таксама маюцца два, у двухдольных расьлінаў, ці адзін, у аднадольных, маленькі пялёстак — прыкветак, але яны часта могуць адсутнічаць.

## Вонкавыя спасылкі
* Native Plant Information Network
* Ikebana International
* Кветкі й фрукты


Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы
Рыс (род)

**Рыс** () — род аднагадовых і многагадовых травяністых расьлінаў сямейства метлюжковыя; крупяная культура.

## Глядзіце таксама
* Булгур

Катэгорыя:Метлюжковыя
Сыстэма лінейных альгебраічных раўнаньняў

**Сыстэма m [[лінейнае раўнаньне|лінейных раўнаньняў]] з n невядомымі** (або, **лінейная сыстэма**) ў лінейнай альгебры — гэта сыстэма раўнаньняў выгляду

Тут *x*1, *x*2, …, *x**n* — невядомыя, якія патрэбна вызначыць. *a*11, *a*12, …, *a**mn* — каэфіцыенты сыстэмы — і *b*1, *b*2, … *b**m* — мяркуецца, што свабодныя складнікі зьяўляюцца вядомымі. Індэксы каэфіцыентаў (*a**ij*) сыстэмы пазначаюць нумары раўнаньня (*i*) і невядомага (*j*), пры якім стаіць каэфіцыент, адпаведна.

## Крыніцы

Катэгорыя:Лінейная альгебра
Катэгорыя:Раўнаньні
Нэон

**Нэон** () **Ne** — хімічны элемэнт 18 (VIII) групы пэрыядычнай сыстэмы; атамны нумар 10. Нягледзячы на тое, што нэон вельмі распаўсюджаны элемэнт у Сусьвету, ён даволі рэдкі на Зямлі. Бескаляровы, ня мае паху.

інэртны газ бяз паху і смаку ў стандартных умовах, нэон дае розныя чырванавата-аранжавае сьвятленьня пры выкарыстанні ў любой нізкавальтовай лямпе. Нэон лягчэйшы за паветра. Другі пасьля гелю інэртны газ паводле лёгкасьці. Нэона ў 3,5 разоў больш за гель у атмасфэры Зямлі. Назва «нэон» паходзіць ад грэцкага *neos* («новы»). Адкрыты адначасова з крыптонам у 1898 годзе брытанскімі хімікамі сэрам Ўільямам Рамзаем ды Морысам Травэрсам () ў якасьці кампанэнту самай лятучай фракцыі вадкага аргону, атрыманага з паветра.

## Прыродныя крыніцы
Паветра — адзіная крыніца нэону. У сухім паветры 0,0018 % нэона паводле аб'ёму. Доля нэона на Зямлі большая, чым у Сусьвеце.

## Прымяненьне
Напаўняльнік люмінэсцэнтных, індыкатарных лямпаў, газасьветлавых трубак (у сумесі з азотам), геле-нэонавага лазэра. Упершыню нэонныя знакі зьявіліся ў 1920-я.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* 

Катэгорыя:Хімічныя элемэнты
Катэгорыя:Інэртныя газы
Гарызонт (турысцкі клюб)

**Турысцкі клюб «Гарызонт»** () — студэнцкі турысцкі клюб, які дзейнічае ў менскім пэдунівэрсытэце з 1966 году. Першым кіраўніком турклюбу быў С. А. Голуб.

## Назва
Цяперашнюю назву турклюб носіць са дня заснаваньня. Турысты аддаюць перавагу «рамантычнае» вэрсіі паходжаньня назвы клюбу: «*Ведь горизонт — это кажущаяся линия, где якобы небо соединяется с землей. Приближаешься к горизонту, а он отодвигается, словно зовет вперед, к неведомому тебе миру*» . Існуюць памылковыя меркаваньні, што назва клюбу была дадзеная ў гонар тэлевізараў пад той сама маркай (ці нават заводу). Аднак зьяўленьне першых тэлевізараў «Гарызонт» датуецца красавіком 1968 году.

## Дзейнасьць

Турклюб «Гарызонт» зьяўляецца цэнтрам арганізацыі турысцкага жыцьця ўнівэрсытэту, супрацоўнічае з іншымі турысцкімі суполкамі Беларусі, дапамагае ў правядзеньні турысцкіх зьлётаў БГПУ, а таксама турысты ўдзельнічаюць у міжунівэрсітэцкіх, раённых, абласных ды рэспубліканскіх спаборніцтвах. Сябры клюбу ладзяць фотавыставы, акцыі па здароваму ладу жыцьця і інш. Аднак асноўная дзейнасьць скіраваная на правядзеньне паходаў (4 катэгорый складанасьці).

Асноўныя віды турызму, які прадстаўленыя ў клюбе: пешы, горны, водны, лыжны, роварны.
Геаграфія паходаў разнастайная: Карпаты, Хібіны, Урал, Кольская паўвыспа, Каўказ, Крым, Саяны, Алтай, Фаны, Гімалаі, Карэлія…
Шмат маршрутаў пракладзена па Беларусі.

## Крыніцы

Катэгорыя:Моладзевыя арганізацыі
Катэгорыя:Студэнцтва
Катэгорыя:Турызм у Беларусі
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1966 годзе
Сродак масавай інфармацыі

**Сро́дак ма́савай інфарма́цыі** (СМІ, мас-мэдыя) — сродак данясеньня інфармацыі паводле прынцыпу шырокавяшчальнага каналу, які ахоплівае вялікую аўдыторыю і дзейнічае на пастаяннай аснове.

Віды: паводле вестак — візуальны, гукавы, тэкставы; паводле выданьня — 1) друкаваны (газэта і часопіс), 2) электронны (Сеціва, тэлебачаньне і радыё); паводле зьместу — забаўляльны і фармавальны (для грамадзкай думкі); паводле сувязі — аднанакіраваны і зносінавы (са зваротнай сувязьзю для выказваньня меркаваньня глядачоў, слухачоў і чытачоў).

## Прычыны выкарыстаньня
Да выкарыстаньня СМІ спрычыняюцца наступныя патрэбы:
# парада;
# зьмяншэньне пачуцьця асабістай небясьпекі;
# веды пра навакольны сьвет;
# падтрымка сваіх поглядаў;
# разуменьне жыцьцёвых абставінаў;
# спагада;
# грамадзкая сувязь;
# замяшчэньне грамадзкай сувязі;
# супольнасьць зь іншымі — узаемападтрымка й салідарнасьць;
# уцёкі ад турботаў;
# стварэньне сьвету мрояў;
# баўленьне часу;
# зьняцьцё пачуцьцёвай напружанасьці;
# плянаваньне часу.

## Беларусь

На ліпень 2013 году на ўліку ў Міністэрстве інфармацыі Рэспублікі Беларусь стаяла 523 друкаваныя пэрыядычныя выданьні (газэты і часопісы), 166 радыёстанцыяў і 89 тэлеканалаў. Пагатоў у Беларусі распаўсюджвалі каля 4000 замежных газэтаў і часопісаў, звыш паловы якіх складалі расейскія выданьні. Астатнія друкаваныя выданьні паходзілі з ЗША, Казахстану і 9 краінаў Эўропы: сумежных Латвіі, Летувы, Польшчы і Ўкраіны, а таксама Вялікабрытаніі, Італіі, Нідэрляндаў, Нямеччыны і Фінляндыі. Агульны разавы наклад замежнай пэрыёдыкі складаў каля 1 млн асобнікаў. Таксама ў Беларусі паказвалі звыш 130 замежных тэлеканалаў, якія маглі дасягаць звыш 50% хатніх гаспадарак.

На 1 траўня 2021 году ў Беларусі налічвалася 9 інфармацыйных агенцтваў, зь іх 7 прыватных. Дзейнічала 262 электронныя СМІ, у тым ліку 181 (69 %) дзяржаўны. Сярод іх было: 1) 98 тэлеканалаў, зь іх 54 прыватныя; 2) 164 радыёстанцыі, зь іх 137 (83 %) дзяржаўных. Існавала 1615 друкаваных СМІ, у тым ліку 1183 (73 %) прыватных. Сярод іх было: 1) 854 часопісы, зь іх 647 (75 %) прыватных; 2) 720 газэтаў, зь іх 506 (70 %) прыватных; 3) 41 альманах, бюлетэнь і каталёг, зь іх 30 прыватных.

## Глядзіце таксама
* Мультымэдыя

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
Плястмаса

**Плястма́са** **(плястычныя масы)** — штучныя арганічныя матэрыялы, асновай якіх зьяўляюцца сынтэтычныя або прыродныя высокамалекулярныя злучэньні (палімэры). Выключна шырокае прымяненьне атрымалі плястмасы на аснове сыстэтычных палімераў. Плястмасы фармуюць пры павышанай тэмпэратуры, у той час калі яны маюць высокую плястычнасьць. Сыравінай для атрыманьня палімераў зьяўляецца нафта, прыродны газ, каменны вугаль, лупняк. Назва «плястмасы» азначае, што гэтыя матэрыялы пад узьдзеяньнем нацяпленьня і ціску здольныя фармавацца і захоўваць пасьля ахалоджваньня або ацьвярдзеньня зададзеную форму. Працэс фармаваньня суправаджаецца пераходам плястычна дэфармуемага (вязкацякучага) стану ў шклопадобны стан.

## Гісторыя
У 1600 гады да н. э. у Мэзаамэрыцы выкарыстоўвалі натуральны каўчук для вырабу мячоў і статуэтак. Раньнія плястмасы мелі біялягічнае паходжаньня, як то яйкі й бялок з крыві, якія зьяўляюцца арганічнымі палімерамі. У 1800-х гадох разьвіцьцё плястыкі паскорылася з вынаходзтвам Чарлзам Гуд’еарам працэсу вульканізацыі ў якасьці шляху вырабу тэрмарэактыўных матэрыялаў, атрыманых з натуральнага каўчуку. У 1830 годзе ангельскі вынаходнік Ўолтан вынайшаў ліноліюм, выкарыстоўваючы замест каўчука лінаксын.

У пачатку 1900-х гадох быў вынайшаны бакеліт, першы цалкам сынтэтычны тэрмарэактыў. Вынаходзтва належыла бэльгійскаму хіміку Лео Бакелянду. У 1922 годзе нямецкі хімік Герман Штаўдынгер, які стаў нобэлеўскім ляўрэатам у 1953 годзе, вызначыў малекулярную будову плястмасы. Неўзабаве пачалася вытворчасьць сылікону. Пазьней гэта паспрыяла стварэньню акрылу, паралёну, паліфэну і поліўрэтану.

У 1933 годзе поліэтылен быў вынайдзены дасьледчыкамі кампаніі Imperial Chemical Industries (ICI) Рэджыналдам Гібсанам і Эрыкам Фосэтам. Пасьля Першай сусьветнай вайны разьвіцьцё хімічнай тэхналёгіі прывяло да вынаходніцтва новых формаў плястмасаў, масавая вытворчасьць якіх пачалася ў 1940-я й 1950-я гады. Поліпрапілен быў вынайдзны ў 1954 годзе італьянскім хімікам Джуліё Ната, ён быў запушчаны ў вырабніцтва ў 1957 годзе.

## Адкіды
Тэрмін раскладаньня плястыкавага сьмецьця перавышае 450 гадоў. Пакінуты ў глебе плястык зьмяншае яе ўрадлівасьць праз паніжэньне колькасьці жывых мікраарганізмаў. Для атрыманьня цеплавой і электрычнай энэргіі плястыкавае сьмецьце спальваюць пры тэмпэратуры звыш +1000 °C. Аднак пры яго спальваньні ўтвараюцца такія дымавыя газы, як дыяксіны і фураны, што патрабуе ачысткі паветра.

### У Беларусі
За 2022 год у Беларусі ўтварылася 280 000 тонаў плястыкавых адкідаў, то бо па 30 кг на душу насельніцтва. Зь іх 12 % плястыка спалілі пры тэмпэратуры звыш +1000 °C для атрыманьня цеплавой і электрычнай энэргіі. У паўторнае выкарыстаньне накіравалі яшчэ 9 % плястыка.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Узьдзеяньне плястмасы на здароўе 
* Усё пра перапрацоўку плястмасы 
* Ліст больш чым за 600 вядомых плястыкаў 
* З чаго вырабляецца плястык? 


Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы
Вінаград

**Вінагра́д** () — род расьлінаў сямейства вінаградавыя, а таксама плады такіх расьлінаў, якія ў сьпелым выглядзе ўяўляюць сабой салодкія ягады.

Катэгорыя:Вінаградзтва
Катэгорыя:Двухдольныя
Ячмень звычайны

**Ячмень звычайны** () — від ячменя, менавіта ён звычайна ўзрабляецца ў сельскай гаспадарцы, адно з найстаражытнейшых культурных расьлінаў у гісторыі чалавецтва (10 тысяч год таму).

## Выкарыстаньне
### Альгіцыд
У Ангельшчыне салома ячменю ў сеткаватых торбах плавае ў рыбных сажалках або водных садках, каб дапамагчы паменшыць рост багавіньня, не наносячы шкоды расьлінам або жывёлам. Ячменная салома не зьяўляецца пэстыцыдам, а ейная эфэктыўнасьць у якасьці альгіцыду ў сажалках дала розныя вынікі пры ўнівэрсытэцкіх тэставых выкарыстаньнях як у Штатах гэтак і ў Вялікабрытаніі.

### Корм для жывёлаў
Палова ячменю Злучаных Штатаў выкарыстоўваецца як корм хатніх жывёлаў. Ячмень зьяўляецца вельмі важным кармавым збожжам ў многіх краіных сьвету, якія маюць невялікую дзель кукурузнай вытворчасьці, асабліва ў паўночных кліматычных зонах, як то паўночнай і ўсходняй Эўропе. Ячмень зьяўляецца асноўным кармавым збожжам ў Канадзе, Эўропе, і на поўначы ЗША. Дыета зь ячменю зьяўляецца адной з вызначальных характарыстык заходне-канадзкіх вытворцаў ялавічыны.

### Напоі

#### Алькагольныя
Большая частка (каля 25%) астатку выкарыстоўваецца для вырошчваньня соладу, для чаго ячмень зьяўляецца лепшым збожжам. Ён зьяўляецца ключавым інгрэдыентам ў вытворчасьці піва і віскі. Двайчасты ячмень традыцыйна выкарыстоўваўся ў нямецкай і ангельскай броварнай справе. Шасьцірадковы ячмень традыцыйна выкарыстоўваўся пры вытворчасьці амэрыканскага піва, але цяпер абодва сорты выкарыстоўваюцца паўсюдна.

#### Безалькагольныя
Безалкагольныя напоі як то ячменная вада і ячменная гарбата, як то японская мігуця, гатуюцца шляхам кіпеньня ячменя ў вадзе. У Італіі таксама выкарыстоўваецца як заменьнік кавы — ячменная кава ().

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Ячмень. Энцыкляпэдыя Братыніка
* Рэцэпты з выкарыстаньнем ячменю. About.com
* Перавагі ўжываньня зялёнага ячменю

Катэгорыя:Метлюжковыя
Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы
Сорга

**Со́рга** () — род аднагадовых і шматгадовых травяністых расьлінаў сямейства метлюжковыя. Сорга ўключае ў сябе каля 30 відаў, якія вырошчваюцца ў Азіі, Афрыцы, Паўднёвай і Паўночнай Амэрыцы, Эўропе і Аўстраліі. Шэраг відаў сорга, як то сорга двухколернае, вырошчваецца як культурная расьліна.

## Выкарыстаньне
Мэтазгоднасьць вырошчваньня сорга ў засушлівых і паўзасушлівых рэгіёнах плянэты абумоўліваецца ягонай унівэрсальнасьцю і высокай прадуктыўнасьцю. Зялёная маса і зерне ахвотна есца многімі відамі сельскагаспадарчых жывёлаў. Сорга ня толькі высокаўраджайная культура, але яна багатая на вугляводы, бялкі, каратын, дубільныя рэчывы, вітаміны, якія гуляюць важную ролю ў падвышэньні прадуктыўнасьці жывёлаў.

Паводле пажыўных уласьцівасьцях збожжа і зялёная маса сорга амаль не саступаюць кукурузе, а ў некаторых рэгіёнах і пераўзыходзяць яе. Акрамя фуражу збожжа сорга выкарыстоўваецца для сьпіртавой і крахмалапаточныай прамысловасьці. У краінах трэцяга сьвету тэхнічнае сорга шырока выкарыстоўваецца для вытворчасьці розных мётлаў і венікаў.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Identified gaps for Sorghum genepool. GapAnalysis
* Sorghum and millets in human nutrition. FAO
* Compendium on Post-harvest Operations. FAO
* Grain Sorghum (Milo). Alternative Field Crops Manual

Катэгорыя:Метлюжковыя
Дзюдо

**Дзюдо** () — японскае баявое мастацтва, філязофія й спартовае адзінаборства бяз зброі, створанае ў канцы XIX стагодзьдзя на аснове дзюдзюцу японскім майстрам баявых мастацтваў Дзігора Кано (), які таксама сфармуляваў асноўныя правілы й прынцыпы трэніровак і правядзеньня спаборніцтваў. Датай нараджэньня дзюдо лічыцца дзень заснаваньня Кано першай школы дзюдо Кадакан (, «дом вывучэньня Шляху») у 1882 годзе. Паводле прынятай у Японіі клясыфікацыі, дзюдо ставіцца да гэтак званых сучасных баявых мастацтваў.

У адрозьненьне ад боксу, каратэ й іншых ударных стыляў адзінаборстваў, асновай дзюдо зьяўляюцца кідкі, болевыя прыёмы, утрыманьні й задушваньні, як у стойцы, гэтак і ў партэры. Удары й частка найбольш траўманебясьпечных прыёмаў вывучаюцца толькі ў кірунку ката. Ад іншых відаў барацьбы, як то грэка-рымская барацьба, вольная барацьба, дзюдо адрозьніваецца меншым ужываньнем фізычнай сілы пры выкананьні прыёмаў і вялікай разнастайнасьцю дазволеных тэхнічных дзеяньняў.

Валодаючы значным філязофскім складнікам, дзюдо грунтуецца на двух галоўных прынцыпах: ўзаемная дапамога й разуменьне для дасягненьня большага прагрэсу, а таксама найлепшае выкарыстаньне цела й духу. Перад дзюдаістамі традыцыйна ставяцца мэты фізычнага выхаваньня, падрыхтоўкі да рукапашнага бою й удасканаленьня сьвядомасьці, што патрабуе дысцыпліны, настойлівасьці, самакантролю, выкананьня этыкету, разуменьня суадносінаў паміж посьпехам і неабходнымі для ягонага дасягненьня намаганьнямі. Акрамя гэтага, дзюдо спрыяе разьвіцьцю іншых пазытыўных якасьцяў, як то маральнасьць, назіральнасьць, памяць і ўяўленьне.

У цяперашні час паралельна разьвіваюцца гэтак званае традыцыйнае дзюдо й спартовае дзюдо, спаборніцтвы па якім праводзяцца на міжнародным узроўні і ўваходзяць у праграму Алімпійскіх гульняў. У спартовым дзюдо, якое разьвіваецца пад эгідай Міжнароднай фэдэрацыі дзюдо (IJF), робіцца большы акцэнт на спаборніцкі складнік, у той час як у традыцыйным дзюдо дадатковая ўвага надаецца пытаньням самаабароны й філязофіі, што, не ў апошнюю чаргу, паўплывала на адрозьненьні ў правілах спаборніцтваў і дазволеных прыёмах.

Тэхніка дзюдо была пакладзена ў аснову шматлікіх сучасных стыляў адзінаборстваў, як то самба, бразыльскага джыў-джытсу, Каваісі Ру дзюдзюцу, Косэн дзюдо. Дзюдо ў юнацтве займаліся Марыхэй Ўэшыба (стваральнік айкідо), Міцуі Маэда (родапачынальнік бразыльскага джыу-джытсу), Васіль Ашчэпкаў (адзін са стваральнікаў самба) і Годзю Сіёда (заснавальнік стылю Ёсінкан айкідо).

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Афіцыйны сайт Кадакан дзюдо
* Міжнародная фэдэрацыя дзюдо
* «Мір дзюдо». Расейскі спартовы часопіс
* Гісторыя дзюдо
* Дзюдо для ўсіх. Відэа тэхніцы дзюдо
* Відэафільмы пра дзюдо


Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы
Уладзімер Марук

**Уладзімер Антонавіч Марук** (6 студзеня 1954, в. Гута, Ганцавіцкі раён, Пінская вобласьць — 23 студзеня 2010, Менск) — беларускі паэт, перакладнік, рэдактар.

## Жыцьцяпіс
Нарадзіўся 6 студзеня 1954 году ў в. Гута Ганцавіцкага раёну Пінскай вобласьці ў сялянскай сям’і. У 1970 годзе скончыў Моўчадзкую сярэднюю санаторную школу-інтэрнат і паступіў у Магілёўскі бібліятэчны тэхнікум. Па сканчэньні тэхнікуму працаваў ва ўстановах культуры Ганцавіцкага раёну — у Шашкоўскай сельскай, раённай дзіцячай бібліятэках, загадчыкам аўтаклюбу.

У 1980 годзе скончыў філялягічны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўнівэрсытэту імя У. І. Леніна. Працаваў настаўнікам беларускай мовы і літаратуры ў сярэдняй школе № 106 у Менску.

3 28 красавіка 1981 году — карэспандэнт, загадчык аддзелу літаратуры і мастацтва газэты «Звязда», з 1986 году — рэдактар, загадчык рэдакцыі выдавецтва «Юнацтва». 3 1998 году — галоўны рэдактар выдавецтва «Белфакс». З 2003 году працаваў у часопісе «Полымя».

Чалец Саюзу беларускіх пісьменьнікаў з 1984 году.

Памёр 23 студзеня 2010 году ў Менску. Пахаваны на Каладзішчанскіх могілках пад Менскам.

## Творчасьць
Першыя вершы апублікаваў у 1972 годзе ў газэце «Магілёўская праўда». Аўтар зборнікаў паэзіі «Зоркі ў кронах» (1982), «Ліст рабіне» (1987), «Інкрустацыя голасам» (1991), «Ехаў чыж у Парыж» (1994), «Чыж вярнуўся з-за мяжы» (2003), «Кудмень» (2011).

Вершы паэта надрукаваны ў газэтах «Чырвоная зьмена», «Знамя юности», «Менская праўда», часопісы «Маладосьць». 

Перакладаў з узбэцкай, армянскай, туркмэнскай моваў.

## Крыніцы і заўвагі

## Літаратура

## Вонкавыя спасылкі
* 
* Уладзімір Марук на нацыянальным паэтычным партале «Вершы.ru»

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Ганцавіцкім раёне
Катэгорыя:Выпускнікі Беларускага дзяржаўнага ўнівэрсытэту
Катэгорыя:Беларускія паэты і паэткі
Катэгорыя:Беларускія перакладчыкі
Катэгорыя:Памерлі ў Менску
Катэгорыя:Пахаваныя на Каладзішчанскіх могілках
Матчы зборнай Беларусі па футболе 1994 году

__БЯЗЬ_ЗЬМЕСТУ__
### Таварыскі матч

### Таварыскі матч

### Адборачны матч [[Чэмпіянат Эўропы па футболе 1996 году|ЧЭ-1996]]

### Адборачны матч [[Чэмпіянат Эўропы па футболе 1996 году|ЧЭ-1996]]

### Адборачны матч [[Чэмпіянат Эўропы па футболе 1996 году|ЧЭ-1996]]

Катэгорыя:1994 год у футболе
Катэгорыя:Зборная Беларусі па футболе
Целяшы

Назву **Целяшы** маюць:

## [[Беларусь]]

### [[Віцебская вобласьць]]
* Целяшы — былы хутар у Браслаўскім раёне
* Целяшы — вёска ў Глыбоцкім раёне
* Целяшы — вёска ў Докшыцкім раёне

### [[Гомельская вобласьць]]
* Целяшы — вёска ў Гомельскім раёне

### [[Магілёўская вобласьць]]
* Целяшы — вёска ў Прапойскім раёне

## [[Расея]]
* Целяшы (Бранская вобласьць)
* Целяшы (Смаленская вобласьць)
Натальля Варлей

**Ната́льля Ўладзімераўна Варле́й** (нарадзілася 22 чэрвеня 1947, Канстанца, Румынія) — савецкая і расейская акторка тэатру й кіно. заслужаная артыстка РСФСР (1989), ляўрэат Дзяржаўнай прэміі Расеі.

## Жыцьцяпіс
Натальля Варлей нарадзілася 22 чэрвеня 1947 году ў румынскім месьце Канстанца. Бацька Ўладзімер Віктаравіч — капітан дальняга плаваньня, маці — Арыядна Сяргееўна.

Вучылася ў мурманскай школе. Напрыканцы 1950-х сям’я пераехала ў Маскву. Скончыла акрабатычнае аддзяленьне Дзяржаўнае вучэльні цыркавога і эстраднага мастацтва (1965), працавала эквілібрысткай у трупе Маскоўскага цырку на Цьвятным бульвары.

У 1966 годзе падчас аднаго з выступаў яе заўважыў рэжысэр Адэскай кінастудыі Георгі Юнгвальд-Хількевіч і прапанаваў зьняцца ў сваім новым фільме «Формула вясёлкі». Усесаюзную вядомасьць Варлей атрымала ўжо пасьля свайго наступнага фільму «Каўкаская палоньніца, або Новыя прыгоды Шурыка».

Да 1967 году працавала эквілібрысткай Маскоўскага дзяржаўнага цырку. У 1971 годзе скончыла . У 1971—1978 гадах была акторкай .

У 1971 годзе выйшла замуж за , сына Вячаслава Ціханава.

У 1980-х паступіла ў .

## Прэміі і ўзнагароды
* Ордэн сяброўства (30 ліпеня 2010 году)
* Ляўрэатка Дзяржаўнае прэміі РСФСР (за фільм «Ня хочу быць дарослым»)

## Фільмаграфія

# 1966 — «Формула вясёлкі»
# 1966 — «Кавказская пленница, или Новые приключения Шурика»
# 1967 — «Вий»
# 1969 — «Золото»
# 1970 — «Бег»
# 1971 — «12 стульев»
# 1971 — «Семь невест ефрейтора Збруева»
# 1972 — «Чёрные сухари»
# 1973 — «Мегрэ и человек на скамейке»
# 1974 — «Дмитрий Кантемир»
# 1974 — «Три дня в Москве»
# 1975 — «Весна двадцать девятого»
# 1975 — «Большой аттракцион»
# 1976 — «Соло для слона с оркестром»
# 1979 — «Сегодня или никогда»
# 1980 — «Клоун»
# 1980 — «Мой папа — идеалист»
# 1981 — «Старые письма»
# 1981 — «Переходный возраст»
# 1981 — «Единственный мужчина»
# 1982 — «Не ждали, не гадали?»
# 1982 — «Не хочу быть взрослым»
# 1983 — «Талисман»
# 1984 — «Нам не дано предугадать»
# 1984 — «Гостья из будущего»
# 1984 — «Огненные дороги»
# 1986 — «Посторонним вход разрешён»
# 1989 — «Ошибки юности»
# 1992 — «Чужая игра»
# 1993 — «Маленькие человечки Большевистского переулка, или Хочу пива»
# 1994 — «Волшебник Изумрудного города»
# 1997 — «Старые песни о главном 2»
# 2005 — «12 месяцев»
# 2005 — «Оскар»
# 2006 — «1-й Скорый»
# 2006 — «Волкодав из рода Серых Псов»

## Вонкавыя спасылкі

* Біяграфия на peoples.ru
* Інтэрвію Натальлі Варлей
* Біяграфія на rusactors.ru

Катэгорыя:Нарадзіліся 22 чэрвеня
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1947 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Канстанцы
Катэгорыя:Кавалеры ордэна Сяброўства (Расея)
Катэгорыя:Савецкія акторкі
Катэгорыя:Расейскія акторкі
Катэгорыя:Заслужаныя артысты РСФСР
Штрых-код

**Штрых-код** () — спосаб візуальнага выяўленьня зьвестак, сэнс якога ў інтэрпрэтацыі адмысловым сканэрам пасьлядоўнасьці рысак і прагалаў рознай таўшчыні. Такія штрых-коды звычайна называюць лінейнымі (ці 1D) з-за спосабу іх інтэрпрэтацыі. Таксама існуць двумерныя, ці матрычныя штрых-коды, якія складаюцца з рознакаляровых (звычайна чорна-белых) квадратаў, кропак, мнагакутнікаў.

Упершыню штрых-коды былі выкарыстаныя для акрэсьленьня вагонаў, але не знайшлі значнага попыту, пакуль не былі выкарыстаныя для аўтаматызацыі ўліку тавараў у супэрмаркетах. З той пары штрых-коды ўжываюцца ў вялікай колькасьці галінаў гаспадарчай дзейнасьці. Адзначаная ўнівэрсальнасьць і таннасьць імплемэнтацыі і выкарыстаньня штрых-кодаў: кошт аднаго штрых-коду складае 0,5¢ (даляраў ЗША) супраць 7-30¢ для RFID-меткі.

## Глядзіце таксама
* QR-код

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
Вінт

**Вінт** — частка рухавіка самалёта, гэлікоптэра, парахода і іншых машынаў у выглядзе лопасьцяў, якія замацаваныя на валу. Вінт паветраных суднаў — самалётаў, гэлікоптэраў, дырыжабляў, — а таксама аэрасаняў называецца **паветраным вінтом** або **прапэлерам**.

Катэгорыя:Дэталі машынаў і мэханізмаў
Катэгорыя:Дэталі караблёў
Катэгорыя:Авіяцыйныя тэрміны
Катэгорыя:Самалёты
Гнаявік

**Гнаявік звычайны** () — цьвердакрылы жук зь віду гнаевікоў-землякопаў.

## Апісаньне
Мае даўжыню 14—25 мм. Афарбоўка цёмна-сіняватая, зь зеленаватым адлівам і мэталічным бляскам. Цела авальнае, выпуклае. На кожным надкрылку сем доўгіх шэрагаў ледзь заўважных кропак. Вусікі кароткія, у канцы пашыраюцца. На кожнай лапцы па некалькі шыпоў.

Шырока распаўсюджаны ў Эўропе. Дарослыя жукі сустракаюцца з красавіка па лістапад.

## Жыцьцядзейнасьць
Жук харчуецца экскрэмэнтамі траваедных жывёлаў, часта пасяляецца побач з фэрмамі, таксама ў лясох. Сваімі заднімі лапамі вырабляе цвырканьне. Увесну самец і самка роюць у зямлёй пад купай гною ход, які можа мець даўжыню да 50 см. Ад яго самка прарывае бакавыя прахоны, у кожныя зь якіх прыносіць купку гною і адкладае яйка. Пасьля заляпляе праход гноем. Лічынкі, вылупіўшыся зь яйка, год харчуюцца гноем, пасьля чаго акукляюцца. Зь яе паўстае дарослы жук.

## Крыніцы і заўвагі

## Літаратура
* 
* 

## Вонкавыя спасылкі

* BioLib Taxon profile — species Common Dor Beetle *Geotrupes stercorarius* (Linnaeus, 1758)

Катэгорыя:Вусякі
Сьцяпанкі

**Сьцяпа́нкі** — вёска ў Жабінкаўскім раёне Берасьцейскай вобласьці. Сьцяпанкі ўваходзяць у склад і зьяўляюца адміністрацыйным цэнтрам Сьцяпанкаўскага сельсавету.

## Насельніцтва
* 2010 год — 280 чалавек
* 1999 год — 270 чалавек

## Крыніцы

Катэгорыя:Сьцяпанкаўскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Жабінкаўскага раёну
Ані-Фрыд Люнгстад

**Ані-Фрыд Лю́нгстад** (), нарадзілася 15 лістапада 1945 году, Балянген, фюльке Нурлян, Нарвэгія) — швэдзкая сьпявачка нямецка-нарвэскага паходжаньня, найбольш вядомая як салістка гурта ABBA.
З 1992 году пасьля замужжа — прынцэса Ані-Фрыд Ройс фон Пляўэн.

## Дыскаграфія
Альбомы, зборныя кружэлкі і кампакт-дыскі

* 1971 — Frida
* 1972 — Anni-Frid Lyngstad / Min Egen Stad (зборная кружэлкка)
* 1975 — Frida Ensam
* 1982 — Something's Going On
* 1984 — Shine
* 1991 — På Egen Hand (зборны кампакт-дыск)
* 1993 — Tre Kvart Från Nu (зборны кампакт-дыск)
* 1996 — Djupa Andetag
* 1997 — Frida 1967-1972 (зборнік з 2 кампакт-дыскаў)
* 1998 — Frida - The Mixes (зборнік рэміксаў альбому 1996)
* 1998 / 2000 — Svenska Popfavoriter - Frida / 14 Hits (зборны кампакт-дыск)
* 2001 — The Collection (зборны кампакт-дыск)
* 2005 — FRIDA 4CD DVD (камплект-скрынка з 4 альбомаў і відэадыскаў)

Катэгорыя:Нарадзіліся 15 лістапада
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1945 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Нарвэгіі
Катэгорыя:Швэдзкія сьпевакі і сьпявачкі
Катэгорыя:ABBA
Sony Ericsson K750i

**Sony Ericsson K750i** — мабільны тэлефон фірмы Sony Ericsson.

## Вонкавыя спасылкі

K750i
Бэні Андэрсан

Ёран Брур **Бэ́ні А́ндэрсан** (; 16 сьнежня 1946, Стакгольм, Швэцыя) — швэдзкі кампазытар, музычны прадусар, аранжыроўшчык і сьпявак. Адзін з заснавальнікаў квартэта ABBA.

## Дыскаграфія
### Альбомы
* Ring Ring
* Waterloo
* ABBA
* Arrival
* The Album
* Voulez-Vous
* Super Trouper
* The Visitors

### Зборнікі і альбомы на іншых мовах
* Greatest Hits
* Greatest Hits Vol. 2
* Gracias Por La Música
* The Singles: The First Ten Years
* ABBA Gold: Greatest Hits
* More ABBA Gold: More ABBA Hits
* Thank You For The Music
* ABBA Oro: Grandes Éxitos
* The Definitive Collection
* Number Ones
* The Complete Studio Recordings

Катэгорыя:Нарадзіліся 16 сьнежня
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1946 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Стакгольме
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Швэцыі
Катэгорыя:Швэдзкія кампазытары
Катэгорыя:Швэдзкія музыкі
Катэгорыя:ABBA
Экстрадыцыя

**Экстрадыцыя** — форма міжнароднага супрацоўніцтва паміж дзяржавамі ў барацьбе са злачыннасьцю. Экстрадыцыя — гэта перадача злачынца дзяржавай, на тэрыторыі якой ён знаходзіцца, іншай дзяржаве для прыцягненьня яго да крымінальнай адказнасьці або для прывядзеньня ў выкананьне прысуду, які ўступіў у законную сілу. Праца па экстрадыцыі праводзіцца на падставе міжнародных дагавораў і пагадненьняў — двухбаковых (Беларусі з Польшчай) і шматбаковых (Канвэнцыі аб прававой дапамозе і прававых адносінах па грамадзянскіх, сямейных і крымінальных справах ад 22 студзеня 1993 году і ад 7 кастрычніка 2002 году (у рамках СНД). Некаторыя канвэнцыі ў рамках ААН таксама служаць інструмэнтам, якія дазваляюць запытваць выдачу асобаў, якiя знаходзяцца ў вышуку. Зь дзяржавамі, зь якімі ў Беларусі адсутнічаюць дагаворы аб выдачы, работа па экстрадыцыі вядзецца на аснове прынцыпу ўзаемнасьці. У адпаведнасьці зь ім міжнародная прававая дапамога па крымінальных справах аказваецца на аснове пісьмовага абавязацельства ад імя дзяржавы аказаць такога роду прававую дапамогу.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Міжнароднае права
Катэгорыя:Крымінальнае права