open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Брук

**Брук**, альбо **брукаванка** — паверхня вуліцы, пляцу ці ходніка, узмоцненая з дапамогаю пакладзеных на яе пласту шчыльна прылеглых адзін да аднаго камянёў, каменных кубікаў (брукаванкі), цэмэнтавых кубікаў.

Камяні ўкладаюцца на адмыслова падрыхтаваную аснову з друзу і пяску, якія патрэбныя для выраўнаньня глебы і дрэнаж у дажджвавой вады. Брук гэта трывалы, лёгкі да дэмантажу і рамонту. Пачаткова тэрмін брук тычыўся паверхні звычайных камянёў, ці няправільна абцясанага каменьня, з часам тэрмін пачаў ужывацца і да паверхні з каменных ці бэтонных кубікаў.

Брукаваньне вуліц гарадоў і дарог было папулярным яшчэ ў старажытным сьвеце, аднак пазьней было забыта і адрадзілася ў Эўропе толькі пасьля 1100 году.

Беларускае слова «брук» мае нямецкае паходжаньне і ў перакладзе азначае «мост». Выходзіць гэта з таго, што ў сярэднявечных гарадах стан вуліц быў вельмі дрэнны і ў дажджлівую пару цяжка было перайсьці нават з аднаго боку вуліцы на другі. Таму ў некаторых месцах праз дарогу клаліся драўляныя бэлькі і такім чынам атрымліваліся вулічныя «масты». З часам усю вуліцу пачалі выкладаць дрэвам, а пазьней — каменем.

Зь сярэдзіны XVIII стагодзьдзя распачалася эпоха так званых «каціных лбоў», ці звычайнага бруку. Такое брукаваньне заключалася ва ўкладаньні адзін каля аднаго звычайных палявых камянёў у выніку чаго атрымлівалася ня вельмі зручная, але цалкам прыдатная для перамяшчэньня вуліца або дарога. 

З 80-х гадоў XIX стагодьдзя ў найбагацейшых гарадах, напрыклад, у Варшаве, вуліцы пачалі брукаваць гранітнымі кубікамі, намнога больш трывалымі і зручнымі.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* На гродзенскім бруку. Як і чым выкладалі вуліцы ў старым Гродне

Катэгорыя:Будаўнічыя матэрыялы
Катэгорыя:Дарожная будоўля
Макабі Хайфа

«**Мака́бі**» () — ізраільскі футбольны клюб з гораду Хайфы. Заснаваны ў 1913 годзе. 15-разовы чэмпіён Ізраілю (1984, 1985, 1989, 1991, 1994, 2001, 2002, 2004, 2005, 2006, 2009, 2011, 2021, 2022, 2023). Шасьціразовы ўладальнік Кубка Ізраілю (1962, 1991, 1993, 1995, 1998, 2016).

## Гісторыя
Футбольны клюб «Макабі» быў створаны ў 1913 годзе на тэрыторыі мутасарыфату Ерусаліму. Паколькі мясцовай футбольнай не існавала на тэрыторыі дзеяньня Брытанскага мандату ў Палестыне да ліпеня 1928 году, клюб гуляў толькі таварыскія матчы. Пасьля некаторага часу занядбаньня, клюб рэарганізаваўся ў лютым 1923 году. У тыя часы клюб ладзіў толькі некалькі матчаў за сэзон, а таксама браў удзел у Габрэйскім кубку. На працягу доўгіх гадоў «Макабі» знаходзіўся ў ценю вечнага канкурэнта «Гапаэлю». У 1942 годзе клюб выйшаў у фінал Народнага кубка, які потым быў пераназваны ў Кубак Ізраілю па стварэньні сувэрэннай ізраільскай дзяржавы. У фінале хайфаўцы з буйным лікам 12:1 саступілі тэль-авіўскаму клюбу «Бэйтар». Нейкімі посьпехамі клюб ня мог пахваліцца ажно да пачатку 1960-х гадоў. У 1962 годзе «Макабі» зноў дакрочыў да фіналу ізраільскага кубка, дзе, нарэшце, перамог суперніка. Фінальны матч супраць тэль-авіўскага «Макабі» скончыўся зь лікам 5:2 на карысьць гульцоў з Хайфы. У наступным годзе каманда яшчэ раз трапіла ў фінал, але гэтым разам саступіла землякам з «Гапаэлю» зь лікам 1:0.

## Склад
: *Актуальны на 22 лютага 2026 году*

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Хайфа
Дамброўка (неадназначнасьць)

Назву **Дамброўка** маюць:

* Дамброўка  — мікрараён у Менску

## Населеныя пункты

### [[Беларусь]]
* Дамброўка — хутар у Берасьцейскім раёне Берасьцейскай вобласьці

### [[Польшча]]
* Дамброўка — хутар ў Сакольскім павеце Падляскага ваяводзтва Польшчы
201

## Падзеі
* 

## Нараджэньні
* рымскі імпэратар Дэцыюс Траянус

## Сьмерці
* 

## Вонкавыя спасылкі
Брэм Стокер

**Абрагам «Брэм» Стокер** (; 8 лістапада 1847, Дублін, Ірляндыя — 20 красавіка 1912, Лёндан) — ірляндзкі пісьменьнік. Аўтар раману «Дракула».

## Біяграфія
Абрагам «Брэм» Стокер нарадзіўся 8 лістапада 1847 году ў Дубліне. У дзяцінстве з-за хваробы ён да сямі гадоў ня быў здольны паднімацца і хадзіць. Гэтая акалічнасьць пакінула сьлед у творчасьці пісьменьніка — граф Дракула, пэрсанаж яго галоўнага раману, шмат часу праводзіць у сьне. Аднак, пераадолеўшы хваробу, Стокер падчас вучобы ва ўнівэрсытэце Дубліна быў добрым футбалістам і лёгкаатлетам.

Пасьля сканчэньня Трыніці-коледжу Стокер доўгі час працаваў на дзяржаўнай службе, адначасова выступаючы на старонках дублінскай газэты «The Evening Mail» як журналіст і тэатральны крытык. У гэты час у яго завязаліся сяброўскі стасункі з ангельскім акторам Генры Ірвінгам. У 1878 годзе Ірвінг прапанаваў Стокеру стаць дырэктарам-распарадчыкам тэатра «Ліцэюм» (*Lyceum Theatre*), і Стокер пераехаў у Лёндан. Цягам 27 гадоў Стокер быў мэнэджарам Ірвінга да самой сьмерці апошняга ў 1905 годзе. Стокер цяжка перажываў сьмерць сябра — зь ім здарыўся ўдар, і суткі ён не прыходзіў у сьвядомасьць.

Сяброўства зь Ірвінгам дапамагло Стокеру ўвайсьці ў найвышэйшыя колы Лёндану і пазнаёміўся з Артурам Конан Дойлам і Джэймзам Ўістлерам. Стокер быў жанаты на Флорэнс Бэлкам, у якую быў закаханы Оскар Ўайльд.

Хоць Стокер зьяўляўся аўтарам мноства твораў, славу яму прынёс раман «Дракула», апублікаваны ў 1897 годзе. Над раманам Стокер правёў восем гадоў, вывучаючы эўрапейскі фальклёр і легенды пра вампіраў.

Брэм Стокер памёр у Лёндане 20 красавіка 1912 году з-за прагрэсуючага паралюша.

## Раманы і навэлі
* 1874 — Хрустальная чаша
* 1875 — Праезд Прымроўз
* 1879 — Абавязьніцтвы Мелкіх Клеркаў у Ірляндыі
* 1890 — Перавал Зьмяі
* 1895 — Скорбь Сатаны
* 1897 — Дракула
* 1902 — Тайна Мора
* 1906 — Асабістыя ўспаміны пра Генры Ірвінга
* 1907 — Скарб Сямі Зораў
* 1909 — Дама ў Саване
* 1911 — Логава Белага Чэрвя

## Зборнікі апавяданьняў
* 1882 — Пад Заходам
* 1914 — Госьць Дракулы і іншыя дзіўныя аповеды

## Крыніцы

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Дубліне
Катэгорыя:Ірляндзкія літаратары
Катэгорыя:Брытанскія літаратары-фантасты
Катэгорыя:Памерлі ў Лёндане
Кыргыская мова

**Кыргы́ская мова** (саманазва: *кыргыз тили*, *кыргызча*, قىرعىزچا, قىرعىز تىلى) — дзяржаўная мова Кыргыстану, адносіцца да цюрскіх моваў (кыпчацкая група моваў). На кыргыскай мове гавораць каля 4,5 млн чалавек, большая частка якіх пражывае ў Кыргыстане і зьяўляецца этнічнымі кыргызамі. Пісьменства да 1928 году ў СССР і па цяперашні час у Кітаі — арабскі альфабэт. З 1928 па 1940 год выкарыстоўваўся лацінскі альфабэт. Сучасная пісьменнасьць — на аснове кірыліцы.

## Крыніцы

## Літаратура
* Library of Congress, Country Studies, Kyrgyzstan
* Comrie, Bernard. 1983. *The languages of the Soviet Union*. Cambridge: Cambridge University Press
* Beckwith, Christopher I. 1987/1993. «The Tibetan Empire in Central Asia.» Princeton: Princeton University Press
* Tchoroev, Tyntchtykbek. 2003. The Kyrgyz.; in: The History of Civilisations of Central Asia, Vol. 5, Development in contrast: from the sixteenth to the mid-nineteenth century /Editors: Ch. Adle and Irfan Habib. Co-editor: Karl M. Baipakov. — UNESCO Publishing. Multiple History Series. Paris. — Chapter 4, p.&nbsp;109 — 125. 

## Вонкавыя спасылкі

* UCLA Language Materials Project: Language Profile
* https://web.archive.org/web/20070113052100/http://jnw.name/papers/2006wi-kgvowels.pdf
* ページが見つかりません — JICA
* The Talking Kyrgyz Phrasebook
* Кыргыз тили — введение
* Кербен Translit — Кыргызчаны ӨҢҮ менен жазыңыз!
* Kyrgyz Cyrillic — Arabic — Latin converter / Киргизский транслитератор
* Новая литература Кыргызстана
* Kırgız Türkçesi Sözlüğü
* киргизский (информация о языке)
Латышы (неадназначнасьць)

Назву **Латышы́** маюць:

* Латышы — балтыйскі народ, які складае 60% насельніцтва Латвіі

## Населеныя пункты
### [[Беларусь]]
* Віцебская вобласьць:
** Латышы — вёска ў Бешанковіцкім раёне
** Латышы — вёска ў Глыбоцкім раёне
** Латышы — вёска ў Мёрскім раёне
** Латышы — вёска ў Расонскім раёне
** Латышы — вёска ў Шаркоўшчынскім раёне

* Гарадзенская вобласьць:
** Латышы — вёска ў Зьдзецельскім раёне

## Глядзіце таксама
* Латышкі
* Латышова
* Латышонкі
* Латышчына
Харунжы вялікі каронны

**Харунжы вялікі каронны** () — дварцовая пасада ў Рэчы Паспалітай.

Пасада існавала ўжо ў час кіраваньня польскага караля Казіміра Вялікага. Першая пісьмовая згадка належыць пяру Яна Длугаша ў апісаньні ім Грунвальдзкай бітвы.

Харунжы вялікі каронны насіў харугву (сьцяг) Вялікага Каралеўства Польскага перад каралём падчас найважнейшых дварцовых цырымоніяў, такіх як каранацыя, пахаваньне, прыняцьцё ў падданства (омаж, васальства).

Падчас вайны адказваў за галоўную харугву, як галоўны сымбаль дзяржавы.

Звычайна стаяў па правы бок ад караля.

## Вялікія каронныя харунжыі
* Марцін з Врацімавіцаў (? — 1442) — харунжы вялікі каронны караля Уладзіслава II Ягайлы
* Мацей Грушэцкі — харунжы вялікі каронны караля Уладзіслава II Ягайлы пасьля Марціна
*  (1552—1614) — харунжы вялікі каронны караля Стэфана Баторыя
Анджэй Надольскі

**Анджэй Надольскі** (; 26 лістапада 1921, Кракаў — 24 сьнежня 1993, Лодзь) — польскі прафэсар, археоляг і гісторык, які спэцыялізаваўся на ваеннай гісторыі Польшчы. Падчас Другой сусьветнай вайны зьяўляўся чальцом Арміі Краёвай. З 1968 па 1969 год рэктар Лодзкага ўнівэрсытэту.

Катэгорыя:Нарадзіліся 26 лістапада
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1921 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Кракаве
Катэгорыя:Жаўнеры Арміі Краёвай
Катэгорыя:Выкладчыкі Люблінскага каталіцкага ўнівэрсытэту імя Яна Паўла II
Катэгорыя:Рэктары
Катэгорыя:Польскія гісторыкі
Катэгорыя:Польскія археолягі
Катэгорыя:Памерлі 24 сьнежня
Катэгорыя:Памерлі ў 1993 годзе
Катэгорыя:Памерлі ў Лодзі
Яўген Разін

**Яўген Андрэевіч Разін** (да 1924 — **Некляпаеў**, 13 (25) кастрычніка 1898, в. Пакінічы, Рослаўскі павет, Смаленская губэрня — 6 красавіка 1964, Масква) — савецкі ваенны гісторык.

Дацэнт Ваеннай акадэміі імя М. В. Фрунзэ, генэрал-маёр. Напісаў сэрыю кніг па ваенным мастацтве са старажытных часоў да пачатку XX ст. Яго кніга «История военного искусства» лічыцца клясыкай гісторыі ваеннай справы.

Катэгорыя:Нарадзіліся 25 кастрычніка
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1898 годзе
Катэгорыя:Расейскія гісторыкі
Катэгорыя:Савецкія генэралы
Катэгорыя:Выкладчыкі ВНУ
Катэгорыя:Памерлі 6 красавіка
Катэгорыя:Памерлі ў 1964 годзе
Катэгорыя:Памерлі ў Маскве
Марыян Біскуп

**Марыян Біскуп** (; 19 сьнежня 1922 — 16 красавіка 2012) — польскі дасьледчык гісторыі Торуню і біяграфіі Капэрніка.

## Біяграфія
Біскуп нарадзіўся ў Інаўроцлаве. Напісаў шэраг працаў на гістарычныя тэмы і ў прыватнасьці пра Мікалая Капэрніка. Прафэсар Біскуп вядомы сваёй працай па гісторыі Торуню.

## Крыніцы

Катэгорыя:Польскія гісторыкі
Мікола Купава

**Мікола Купава** ( 31 студзеня 1946 г.) — беларускі мастак.

Уладальнік найвышэйшай узнагароды ў галіне кніжнага мастацтва ў Беларусі — Дыплёма і мэдаля імя Францішка Скарыны, ляўрэат прэміі Беларускага Фонду імя Тадэвуша Касьцюшкі, пераможца конкурсу «Вечныя месты». Сябра Саюзу мастакоў (з 1978).

## Жыцьцяпіс
Скончыў Беларускі дзяржаўны тэатральна-мастацкі інстытут (1976). Выкладаў у мастацкай вучэльні пры Беларускай акадэміі мастацтваў, на архітэктурным факультэце Беларускага нацыянальнага тэхнічнага ўнівэрсытэту.

### Творчасьць
Працуе ў галіне кніжнай і станковай графікі, акварэлі, малярства і эксьлібрыса. Дасьледуе беларускую архітэктуру, у прыватнасьці аршанскае абарончае і сакральнае дойлідзтва.

Выканаў мастацкае аздабленьне звыш 30-ці кніжак і альбомаў. Браў удзел у больш як 70 нацыянальных, пэрсанальных і міжнародных выставах. Творы мастака захоўваюцца ў Нацыянальным мастацкім музэі Беларусі, у Дзяржаўным літаратурным музэі імя Максіма Багдановіча, у Дзяржаўным літаратурным музэі імя Янкі Купалы, у Дзяржаўным літаратурна-мэмарыяльным музэі Якуба Коласа і інш.

### Прыхільнасьць да тарашкевіцы
10 лістапада 2017 году адзначыў на «круглым стале» ў газэце Адміністрацыі прэзыдэнта Беларусі: «Галоўнае адрозненьне тарашкевіцы — ужываньне мяккага знака для пазнакi асыміляцыйнай мяккасьці зычных. Вы паслухайце, як сёньняшнія сьпевакi вымаўляюць: «песня», «снег» — зь цьвёрдым «с». Гэта таму, што яго мяккасьць не пазначаная. Таму пэрспэктыва далейшага разьвіцьця нашай мовы — гэта толькі тарашкевіца».

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Пэрсанальны сайт мастака Міколы Купавы
* 

Катэгорыя:Выпускнікі Беларускай дзяржаўнай акадэміі мастацтваў‎
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Воршы
Катэгорыя:Беларускія мастакі
Мацей Грушэцкі

**Мацей Грушэцкі** () — рыцар гербу Любіч і каронны харунжы караля Ўладзіслава II Ягайлы. Пасаду атрымаў падчас Грунвальдзкай бітвы. За крывавыя рыцарскія заслугі атрымаў ад караля Ягайлы ў 1411 годзе вёску ў Люблінскім ваяводзтве —  (Грушыцы), ад якой узяў сваё прозьвішча — «Грушэцкі» () і стаўся такім чынам родапачынальнікам шляхецкага рыцарскага роду Грушэцкіх гербу Любіч.

## Біяграфія

### Атрыманьне пасады
Напачатку Грунвальдзкае бітвы каронным харунжым караля Ўладзіслава II Ягайлы быў рыцар Марцін з Врацімавіцаў гербу Полуказы. Але ў пылы бітвы ён абраніў сьцяг Каралеўства Польскага. Гэта здарылася тады, калі войска літоўскае зьвярнулася ва ўцёкі, і разгарнулася жорсткая бітва паміж польскімі і прускімі войскамі. Між тым, як крыжакі сталі намагаць ўсе сілы да перамогі, вялікая харугва польскага караля Ўладзіслава зь белым арлом, якую нёс Марцін з Врацімавіцаў, пад варожым націскам валіцца на зямлю. Крыжакі ўжо спадзяваліся на хуткую перамогу, але дзякуючы вопытным і адважным рыцарам, якія былі побач са сьцягам і затрымалі яго падзеньне, сьцяг быў хутка падняты ізноў. Каб замяць ганьбу і крыўду і адстаяць гонар сьцягу, польскія рыцары, натхнёныя падняцьцём сьцягу і жаданьнем адстаяць яго гонар, у ярасным націску абрушыліся на ворага.

З гэтага часу каронным харунжым стаў рыцар Мацей гербу Любіч. За крывавыя заслугі кароль Ягайла, які паставіў рыцара Мацея каронным харунжым, дараваў яму ў Люблінскім ваяводзтве вёскі Грушыцы, і Малыя і , навечна. Ад назвы гэтай мясьціны пайшло і прозьвішча, што замацавалася за ім — «Грушэцкі», а ён такім чынам стаў родапачынальнікам Грушэцкіх. Прозьвішча гэта таксама атрымалі і двое яго братоў. Мацей, будучы яшчэ да гэтага рыцарам і шляхцічам, валодаў вёскамі  і , таксама ў Люблінскім ваяводзтве.

### Нашчадкі
Яго сын Эдржэй () мужна сябе праявіў ў розных кампаніях каралёў Зыгмунта і Стэфана. З васьмі сыноў унука Мацея, Пятра, шэсьць палеглі ў розных ваенных кампаніях. Праўнук яго, Браніслаў Самуэль Шуміліст названы, войскім і лоўчым Чарнігаўскім. На Падольлі, у Галасковічах, выбудаваў замак. Другі праўнук, Станіслаў Ян, быў судзьдзя земскі Падольскі, стольнік Лецічэўскі, дэпутат на Каронны Трыбунал 1694 г.

## Літаратура
* Gruszecki herbu Lubicz // . Herbarz Polski. T. 4: E—J. — Lipsk, 1839. S. 301—302.
* Jan Długosz. Bitwa Grunwaldzka: (z historii Polski). — Kraków, 1920.

## Вонкавыя спасылкі
* Грушэцкія на сайце «Польская генэалёгія»
* Грушэцкія (Gruszecki) ў Польскім гербоўніку (1738 г.) Каспра Нясецкого, стр. 301—302)
* Ян Длугаш; Гісторыя Польшчы; Год гасподзень 1410

Катэгорыя:Грушэцкія гербу Любіч
Катэгорыя:Удзельнікі Грунвальдзкай бітвы
Катэгорыя:Рыцары
Фараон

**Фарао́н** — агульны тытул цароў у Старажытным Эгіпце, таксама тытул Пталямэяў у грэка-македонскай гісторыі. Паводле старажытнаэгіпецкіх вераваньняў, фараон лічыўся сынам сонца (Ра), зямным увасабленьнем Хору і спадчыньнікам Асырыса.

## Этымалёгія
Паходжаньне слова «фараон» сапраўды невядома. Паводле Ёсыфа Флявію, яно азначае «цар». Гэтае жа значэньне знойдзена ў копцкім слове «пуро» або «фура» (адпаведнікам у (старажытна)габрэйскай мове зьяўляецца слова «фірах»).

Іншыя адносяць яго дарэчы «Фра» або «пра», т. б. сонца, сустракаемаму ў герогліфах.

Найноўшыя эгіптолягі лічаць што старажытныя эгіпцяне, не жадаючы зваць сьвятое імя цара дарэмна, замест яго казалі «пёр-аб» («per-oh») — «вялікі дом», «палац».

У Бібліі тытул эгіпецкіх цароў быў перакладзены як «фараон» (, ).

## Вонкавыя спасылкі
* https://web.archive.org/web/20030515041521/http://alexhistory.narod.ru/World/Hronology/Titles/Faraon_of_Egypt.htm
* https://web.archive.org/web/20050414152006/http://www.whp.057.ru/egipe.htm


Катэгорыя:Тытулы
Маскоўская патрыярхія

**Маскоўская патрыярхія** — падразьдзяленьне Расейскай праваслаўнай царквы, якое яднае ўстановы пад наўпроставым кіраўніцтвам маскоўскага патрыярха.

Паводле 8-й главы Статуту РПЦ 2000 году, валодала паўнамоцтвамі прадстаўляць патрыярха. У яе склад уваходзілі: адміністрацыйны сакратарыят, выдавецтва, прэс-служба, кіраўніцтва справамі, управа Маскоўскай мітраполіі, управа ў справах япархіяў у краінах блізкага замежжа, а таксама 3 камісіі: 1) каардынацыі выставачнай дзейнасьці, 2) фізычнай культуры і спорту, 3) узнагародная.

Да ўхваленьня Статуту РПЦ 2000 году мела адначасна ўзаемазамяняльную назву Маскоўскі патрыярхат, які пасьля стаў 2-й афіцыйнай назвай РПЦ. У царкоўна-гістарычнай літаратуры тэрмін ужываецца для пазначэньня той часткі цяперашняй Расейскай праваслаўнай царквы з 1589 да канца XVII стагодзьдзя, якая знаходзілася ў юрысдыкцыі маскоўскіх патрыярхаў, гэта значыць з выняткам Кіеўскай мітраполіі Канстантынопальскага патрыярхату і ўніяцкіх япархіяў Сьвятога Пасаду ў Рэчы Паспалітай. Назва «Маскоўскі патрыярхат» часта ўжываецца, каб адрозьніць гэтае рэлігійнае аб'яднаньне ад іншых праваслаўных арганізацыяў усходняй традыцыі, якія не ўзаемадзейнічаюць з патрыярхам маскоўскім або маюць вялікую ступень адміністрацыйнай незалежнасьці ад Сынода МП.

## Глядзіце таксама
* Найсьвяцейшы ўрадавы сынод

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* 
** Навіны
* Аддзел вонкавых царкоўных сувязяў Маскоўскага патрыярхату

Катэгорыя:Кананічныя падразьдзяленьні Расейскай праваслаўнай царквы
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1589 годзе
Катэгорыя:Масква
Аляксандар Ярашэвіч

**Аляксандар Адамавіч Ярашэвіч** (, в. Любкаўшчына Стаўпецкага раёну — ) — беларускі мастацтвазнавец. Кандыдат мастацтвазнаўства (2003).

## Біяграфія
Нарадзіўся 28 жніўня 1940 году ў в. Любкаўшчына Стаўпецкага раёну Менскай вобласьці. Скончыў БДУ у 1962 годзе. З 1965 году працаваў у Інстытуце ядравай энэргетыкі, у 1979—2003 гадох — у Інстытуце мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклёру НАН Беларусі, у 2004—2016 гадох — у Нацыянальным мастацкім музэі Беларусі.

Дасьледаваў мастацтва эпохі барока (скульптуру, іканапіс, алтарнае малярства, іканаграфію) і гісторыю рэлігіі на Беларусі (беларускія манастыры). Праводзіў атрыбуцыі твораў беларускага мастацтва з музэйных збораў, быў натхняльнікам і аўтарам ідэяў многіх выставаў старажытнабеларускага мастацтва. У апошнія гады займаўся падрыхтоўкай каталёгаў беларускага гістарычнага партрэта і алтарнай скульптуры.

Памёр 28 кастрычніка 2016 году.

### Бібліяграфія
* Рымска-каталіцкія Кальварыйскія могілкі ў Мінску на Беларусі. Т. 1. Варшава, 1996; Т. 2. Варшава, 2000. 
* Маці Божая Снежная ў Беларусі. «Про Хрысто», 2003.
* Абраз Маці Божай Будслаўскай. «Про Хрысто», 2004. 
* Музей старажытнабеларускай культуры. Менск, 2004.
* Будслаўская базіліка Унебаўзяцця Панны Марыі. Менск, 2005.
* Мінскі Свята-Духаў кафедральны сабор. Менск, 2006.

## Заўвагі

## Крыніцы

## Літаратура
* 

## Вонкавыя спасылкі
* Аляксандр Ярашэвіч, аўтары часопіса «Наша Вера»

Катэгорыя:Нарадзіліся 28 жніўня
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1940 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Стаўпецкім раёне
Катэгорыя:Выпускнікі Беларускага дзяржаўнага ўнівэрсытэту
Катэгорыя:Беларускія мастацтвазнаўцы
Катэгорыя:Кандыдаты мастацтвазнаўства
Алесь Жлутка

**Але́сь Жлу́тка** ( 12 верасьня 1954, вёска Запольле Клічаўскага раёну Магілёўскай вобласьці) — беларускі мовазнаўца і гісторык. Кандыдат філялягічных навук (1990). Ляўрэат узнагароды імя Льва Сапегі (2009).

## Біяграфія
Скончыў геолягаразьведны тэхнікум, факультэт замежных моваў Львоўскага ўнівэрсытэту па спэцыяльнасьці «Клясычная філялёгія» (1983), асьпірантуру Інстытуту літаратуры Акадэміі навук Беларускай ССР (1985—1988). Абараніў кандыдацкую дысэртацыю па лацінскай паэзіі Беларусі эпохі Асьветніцтва (1990).

У 1988—1994 роках працаваў у Інстытуце літаратуры НАН БССР і Нацыянальным навукова-асьветным цэнтры імя Францішка Скарыны. З 1994 року — у Інстытуце гісторыі НАН Беларусі: старэйшы навуковы супрацоўнік аддзела спэцыяльных гістарычных навук (1996—2005), старэйшы навуковы супрацоўнік аддзела гісторыі Беларусі Сярэдніх вякоў і пачатку Новага часу (2005—2013), старэйшы навуковы супрацоўнік аддзела крыніцазнаўства і археаграфіі (2014—2020).

Выкладаў у Віцебскім дзяржаўным мэдычным унівэрсытэце, Беларускім інстытуце культуры, Беларускім гуманітарным ліцэі, Пінскай духоўнай сэмінарыі імя Тамаша Аквінскага.

8 лістапада 2020 году ў час пратэстаў супраць фальсыфікацыі выбараў, гвалту і беззаконьня затрымліваўся супрацоўнікамі сілавых структураў рэжыму Лукашэнкі за ўдзел у «Маршы народаўладзьдзя» і прысуджаны да 10 содняў арышту. Праз два тыдні кіраўніцтва Інстытуту гісторыі НАН Беларусі не працягнула зь ім кантракту.

## Навуковая і перакладніцкая дзейнасьць
Дасьледуе лацінамоўную літаратуру Беларусі, лацінамоўныя крыніцы з гісторыі Вялікага Княства Літоўскага, гісторыю раньняга хрысьціянства на беларускіх землях, беларускую анамастыку.

У ягоным перакладзе на беларускую мову друкаваліся паэзія Гарацыюса, байкі Эзопа і творы анакрэонтыкаў.

Аўтар больш як 50 навуковых публікацыяў. Падрыхтаваў да выданьня кнігу дакумэнтаў і сьведчаньняў «Міндаў — кароль Літовіі».

## Кніжныя публікацыі
* Міндаў, кароль Літовіі, у дакумэнтах і сьведчаньнях. Менск, 2005.
* Метадычныя рэкамендацыі да выдання лацінскіх дакументаў X—XІV ст. , 2005.
* Кароткая граматыка лацінскай мовы. — Мн., 2008.
* Лацінска-беларускі слоўнік актавай мовы Вялікага Княства Літоўскага XIII—XVIII ст. , 2011.
* Метадычны дапаможнік па вусных тэмах па англійскай мове — 2011.
* Лацінская актавая палеаграфія. — Мн.: БелНДІДАС, 2015.
* Францыск Скарына ў дакументах і сведчаннях. — Мн.: Беларуская навука, 2020.

## Прэміі і ўзнагароды
* Узнагарода імя Льва Сапегі (Польшча, 2009)

## Сям’я
Жонка — філёляг Марыя Жлутка. Сын  — празаік і літаратурны перакладнік з украінскай і ангельскай моваў Алег Жлутка.

## Заўвагі

## Крыніцы

## Літаратура
* 

## Вонкавыя спасылкі
* Алесь Жлутка, аўтары часопіса Наша Вера
* Выйшла кніга «Міндаў кароль Літовіі…», Радыё Свабода, 16 лістапада 2005 г.

Катэгорыя:Нарадзіліся 12 верасьня
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1954 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Клічаўскім раёне
Катэгорыя:Выпускнікі Львоўскага ўнівэрсытэту
Катэгорыя:Беларускія гісторыкі
Катэгорыя:Беларускія мовазнаўцы
Катэгорыя:Скарыназнаўцы
Андрэй Самусік

**Андрэй Фёдаравіч Самусік** (нар. 1972) — беларускі гісторык. Кандыдат гістарычных навук. Дацэнт катэдры эканамічнай гісторыі Беларускага дзяржаўнага эканамічнага ўнівэрсытэту.

Навуковыя інтарэсы: сыстэма адукацыі на Беларусі ў XVIII—XIX стст., эканамічная гісторыя Беларусі і замежных краінаў, гісторыя Беларусі ў кантэксьце сусьветных цывілізацыяў. 

Аўтар навуковых публікацыяў, суаўтар навучальных дапаможнікаў па гісторыі Беларусі.

## Вонкавыя спасылкі
* Самусік, Андрэй Федаравіч (нар. 1972) у Каталёгу ЦНБ НАН Беларусі

Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1972 годзе
Катэгорыя:Беларускія гісторыкі
Катэгорыя:Выкладчыкі ВНУ
Катэгорыя:Кандыдаты гістарычных навук
Валюа (дынастыя)

**Валюа́** () — дынастыя каралёў Францыі, адгалінаваньне дому Капэтынгаў. Сваю назву атрымала ад тытула графа дэ Валюа, якую насіў заснавальнік гэтае галіны, Карл Францускі, граф дэ Валюа.

Прадстаўнікі дынастыі Валюа займалі францускі пасад з 1328 па 1589 год, калі яе зьмяніла больш малодшае адгалінаваньне Капэтынскага дому, дынастыя Бурбонаў.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Гісторыя Францыі
Плантагенэты

**Плантагенэты** () — каралеўская дынастыя францускага паходжаньня, адна з адгалінаваньняў дома Гатынэ-Анжу, асноўныя ўладаньні якой (графства Анжу) першапачаткова знаходзіліся ў Францыі, але ў наступстве значна пашырыліся. У выніку Плантагенэты аказаліся кіраўнікамі Англіі (1154—1485), Нармандыі (1144—1204, 1346—1360 і 1415—1450), а таксама Гасконі і Гіені (1153—1453). Аднак у хадзе канфліктаў з францускімі каралямі Плантагенэты былі вымушаныя саступіць само графства Анжу Францыі ў 1206 г.

Імя «Плантагенэт» паходзіць ад жаўтазелю (planta genista), кветкі, якая была эмблемай Жофруа V, графа Анжуйскага. Дзякуючы ўдаламу шлюбу з Матыльдай, дачкой Генрыха I, караля Ангельшчыны, Жофруа атрымаў шанец успадкаваць ангельскую карону. Сын Жофруа і Матыльды Генрых II стаў першым каралём Ангельшчыны (1154—1189) і родапачынальнікам дынастыі.

Апошнім каралём у прамой лініі быў Рычард II. Ланкастэры і Ёркі, якія ўладарылі пасьля яго, былі прадстаўнікамі бакавых адгалінаваньняў дома Плантагенэтаў, якія ішлі ад малодшых сыноў караля Эдўарда III.

## Вядомыя прадстаўнікі роду
; Каралі Ангельшчыны
* Генрых II (1154—1189)
* Рычард I Львінае Сэрца (1189—1199), сын папярэдняга
* Ян Безьзямельны (1199—1216), брат папярэдняга
* Генрых III (1216—1272), сын папярэдняга
* Эдўард I (1272—1307), сын папярэдняга
* Эдўард II (1307—1327), сын папярэдняга
* Эдўард III (1327—1377), сын папярэдняга
* Рычард II (1377—1399), унук папярэдняга, сын Эдўарда Чорнага прынца

## Вонкавыя спасылкі


Катэгорыя:Гісторыя Ангельшчыны
Катэгорыя:Каралеўскія дынастыі
200

## Падзеі
* згодна падлікаў навукоўцаў колькасьць чалавецтва дасягнула 257 млн. чалавек

## Нараджэньні
* Дыяфант, старажытнагрэцкі матэматык
* Марк Кляўдыюс Тацыт, рымскі імпэратар
* Валеры І, рымскі імпэратар

## Сьмерці
* 

## Вонкавыя спасылкі
Крыжакі (фільм)

**«Крыжакі́»** — польскі гістарычны фільм 1960 году, зьняты па аднайменнай аповесьці Генрыка Сянкевіча.

Афіцыйная прэм’ера фільму адбылася 2 верасьня 1960 году, хоць яго першы публічны паказ меў месца 15 ліпеня 1960 (на 550-ю гадавіну Грунвальдзкай бітвы) ў лодзкай спартовай залі.

## Фабула
Дзеяньне фільму адбываецца на мяжы XIV i XV стагодзьдзяў. Асноўныя тэмы аповеду:
* гістарычна-палітычная — польска-крыжацкі канфлікт і Вялікая вайна 1410 году з крыжакамі.
* рамантычная лінія — каханьне Данусі Юрандуўны і Збышака з Багданьцу і закаханасьць Ягенкі Зыхуўны ў яго ж
* гісторыя Юранда са Спыхава

Найвядомейшым эпізодам фільму ёсьць Грунвальдзкая бітва — вялікая батальная сцэна ў фінале.

## Крыніцы і заўвагі

Катэгорыя:Фільмы 1960 году
Катэгорыя:Польскія гістарычныя фільмы
Катэгорыя:Фільмы на польскай мове
Вайна за брэтонскую спадчыну

**Вайна за брэтонскую спадчыну** () або **вайна дзьвюх Жанн** () — другарадны ваенны канфлікт, які выбухнуў падчас Стогадовай вайны ў 1341—1364 гг. паміж Домам Блуа і Домам Манфор за кантроль над герцагствам Брэтань.

Вайна пачалася пасьля сьмерці герцага Жана III Брэтонскага, які не пакінуў спадкаемцаў. Жанна дэ Пэнцьеўр і Жанна Фляндрская аспрэчвалі адна ў адной спадчыннае права і, у рэшце рэшт, падштурхнулі сваіх мужэй, Жана дэ Манфора і Карла дэ Блуа заявіць свае правы на герцагства. У тыя часы Англія і Францыя ўжо некалькі год знаходзіліся ў стане канфлікту (Стогадовая вайна пачалася ў 1337 годзе). Эдўард III абвясьціў сябе каралём Францыі, і Жан дэ Манфор прынёс яму амаж. А Карл дэ Блуа пакляўся ў адданасьці свайму дзядзьку, Філіпу VI.

У 1341 годзе французы ўзялі ў палон Жана дэ Манфора і аддалі герцагства Карлу дэ Блуа, але ў 1342 годзе Эдўард III высадзіўся ў Брэсьце. Жана дэ Манфора кінулі ў турму, Жанна Фляндрская звар’яцела. У 1343 годзе было заключанае перамір’е.

Status quo саблюдаўся усутыч да паражэньня французаў у бітве пры Орэ ў 1364 годзе. Перамога праангельскай партыі дазволіла ў 1365 годзе заключыць першую Герандзкую дамову, якая зрабіла законным спадкаемцам Жана IV Брэтонскага. Жан у сваю чаргу падпісаў саюзную дамову з Англіяй.

Катэгорыя:Войны XIV стагодзьдзя
Катэгорыя:Стогадовая вайна
Катэгорыя:Гісторыя Брэтані
Марыя Тарноўская

**Марыя Тарноўская** з князёў Сьвятаполк-Чацьвяртынскіх (1880—1965) — польская грамадзкая дзяячка.

Нарадзілася ў Мілянаве, у маёнтку бацькі Ўладзімера князя Сьвятапэлк-Чэтвэртынскага, удзельніка студзеньскага паўстаньня й Марыі Ванды з графаў Урускіх. Выйшла замуж за дыплямата Адама графа Тарноўскага. 

За часам балканскіх войнаў і Першай сусьветнай вайны працавала мэдсястрой. За часам польско-бальшавіцкай вайны была камэндантам аддзелу Польскага Чырвонага Крыжа. Пасьля вайны працавала ва ўрадзе Польскага Чырвонага Крыжа. У 1942 годзе арыштаваная. Пасьля звальненьня ўступіла ў кансьпірацыю, атрымала чын паручніка Арміі Краёвай, у верасьні 1944 году чын маёра. За часам варшаўскага паўстаньня дзякуючы высокай грамадзкай пазыцыі й вопыту была дэлегатам у перамовах аб эвакуацыі грамадзкага насельніцтва, а таксама капітуляцыі. У 1945 годзе была арыштаваная камуністычнай міліцыяй у абвінавачваньні калябарацыянізму зь немцамі, затрымлівалася адзін месяц у Олькушу. У 1946-1958 гадох прабывала за мяжой. Вярнулася, памерла ў Варшаве.    

У 2002 годзе апублікавалі яе ўспаміны (Maria Tarnowska, *Wspomnienia*, KAW, 2002, ISBN 83-88072-49-8). 

## Бібліяграфія
* Norman Davies, *Powstanie '44*, Wydawnictwo Znak, Kraków 2004, ISBN 83-240-0459-9, s. 448.
* Władysław Bartoszewski, *1859 dni Warszawy*, Wydawnictwo Znak, 2008.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Maciej Gliński, ''Ocalić od zapomnienia. Maria Tarnowska'', Sanktuarium św. Andrzeja Boboli, kwiecień 2006 

Марыя
Катэгорыя:Польскія грамадзкія дзеячы і дзяячкі
Катэгорыя:Узнагароджаныя крыжам Мужных
Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў Трэцім Райху і яго акупаваных тэрыторыях
Катэгорыя:Жаўнеры Арміі Краёвай
Катэгорыя:Удзельнікі Варшаўскага паўстаньня
Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў Польскай Народнай Рэспубліцы
Брэтань (герцагства)

**Герцагства Брэтань** () — фэадальнае ўладаньне на паўднёвым захадзе Францыі, уладаньні якога разьмяшчаліся на тэрыторыі гістарычнай вобласьці, а затым увайшлі ў склад сучаснага францускага рэгіёну Брэтань. Кіраўнікі насілі тытул герцагаў. У 939 годзе каралеўства Брэтань захапілі нарманы, на месцы якога заснавалі герцагства Брэтань. У 1559 годзе герцагства аб’ядналася з каралеўствам Францыя.

Катэгорыя:Зьявіліся ў 939 годзе
Катэгорыя:Гісторыя Брэтані
Марк Твэн

**Марк Твэн** (, сапраўднае імя **Сэмюэл Лэнгхорн Клемэнс** (); 30 лістапада 1835, пасёлак Флорыда, штат Мізуры — 21 красавіка 1910, Рэдынг, штат Канэктыкут; пахаваны ў Элмайры, штат Нью-Ёрк) — выбітны амэрыканскі пісьменьнік, журналіст і грамадзкі дзеяч. Яго творчасьць ахоплівае мноства жанраў — рэалізм, рамантызм, гумар, філязофская фантастыка, публіцыстыка і іншыя, і ва ўсіх жанрах ён нязьменна займае пазыцыю гуманіста і дэмакрата.

На піку кар’еры ён быў, верагодна, найпапулярнейшай фігурай у Амэрыцы. Ўільям Фолкнэр пісаў, што ён быў «першым па-сапраўднаму амэрыканскім пісьменьнікам, і ўсе мы з тых часоў — яго спадкаемцы», а Эрнэст Гэмінгўэй пісаў, што «ўся сучасная амэрыканская літаратура выйшла з адной кнігі Марка Твэна, якая называецца „Прыгоды Гэкльбэры Фіна“».

## Біяграфія
Дэбютаваў апавяданьнем «Знакамітая жаба-скакуха з Калавераса» (1865). Уражаньні ад падарожжа ў Эўропу і Палестыну ў кнізе нарысаў «Прасьцякі за мяжой» (1869). Аўтар аўтабіяграфічных нарысаў «Загартаваныя» (1872), сатырычнага рамана «Пазалочанае стагодзьдзе» (1873, з Ч. Д. Ўорнерам), гумарыстычнага зборніка «Старыя і новыя апавяданьні» (1875). Найбольшую вядомасьць атрымалі два цыклі твораў Марка Твэна: своеасаблівы эпас ракі Місысыпі (зборнікі нарысаў «Даўнія часы на Місысыпі», 1875, «Жыцьцё на Місысыпі», 1883; аповесьці «Прыгоды Тома Соера», 1876, «Прыгоды Гекльберы Фіна», 1884) і проза на «сярэднявечныя» тэмы (алегарычная аповесьць «Прынц і жабрак», 1882; раман-антыўтопія «Янкі з Канэктыкута пры двары караля Артура», 1889; раман «Асабістыя ўспаміны пра Жанну д’Арк яе пажа і сакратара Люі дэ Конта», 1896, і інш.). Уражаньні ад кругасьветнага падарожжа ў кнізе «Па экватары» (1897). Аўтар аповесьцей «Прасьцяк Вільсан», «Том Соер за мяжой» (абедзьве 1894), «Том Соер — сышчык» (1897), «Чалавек, які спакусіў Гедлібэрг» (1899), сэрыі памфлетаў і інш. У творах выкрываў сацыяльна-грамадзкія заганы, расізм і каланіяльную палітыку, ілжывасьць афіцыйнай маралі, параўноўваў амэрыканскую мінуўшчыну з сучаснасьцю, Старому сьвету супрацьпастаўляў Новы як увасабленьне амэрыканскай цывілізацыі; яны насычаныя фальклёрнымі і міталягічнымі матывамі і вобразамі, прыгодніцкімі сюжэтамі, адметныя багатай палітрай камічнага (сатыра, гратэск, пародыя, гумар), фабульным дынамізмам. Яго творы неаднаразова экранізаваліся.

## Беларускія пераклады
Сярод перакладчыкаў твораў Марка Твэна на беларускую мову Ільля Гурскі, Павал Кавалёў, Макар Краўцоў, Алесь Марціновіч, Янка Маўр, Іван Пташнікаў, Алесь Савіцкі, Барыс Сачанка, Язэп Семяжон, Мікола Татур, Міхась Ткачоў, Тарас Хадкевіч і інш. У 1982 годзе Беларускі тэатар імя Якуба Коласа паводле яго аднайменнай аповесьці паставіў спэктакль «Прыгоды Гекльбэры Фіна».

### Некаторыя пераклады
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* «Прыгоды Тома Соера». Урывак

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Мізуры
Катэгорыя:Памерлі ў Канэктыкуце
Катэгорыя:Літаратары ЗША
Катэгорыя:Амэрыканскія літаратары-фантасты
Катэгорыя:Аўтары гістарычных раманаў
Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы
Мяляхавіцкі сельсавет

**Мяля́хавіцкі сельсавет** — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Зьдзецельскага раёну Гарадзенскай вобласьці. Адміністрацыйны цэнтар — вёска Мяляхавічы.

## Гісторыя
26 сьнежня 2016 году населенаму пункту Выгада нададзены статус хутару.

## Крыніцы


Катэгорыя:Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Зьдзецельскага раёну
Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі
Катэгорыя:Сельсаветы, створаныя ў 1940 годзе
Катэгорыя:Сельсаветы, скасаваныя ў 2021 годзе
Ягадная

Назву **Ягадная** маюць:

## Населеныя пункты
### [[Беларусь]]
* Ягадная — вёска ў Баранавіцкім раёне Берасьцейскай вобласьці
* Ягадная — вёска ў Зьдзецельскім раёне Гарадзенскай вобласьці
* Ягадная — вёска ў Пухавіцкім раёне Менскай вобласьці

## Глядзіце таксама
* Ягаднава
* Ягаднае
* Ягаднікі
Гярбелевіцкі сельсавет

**Гярбе́левіцкі сельсаве́т** — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Зьдзецельскага раёну Гарадзенскай вобласьці. Адміністрацыйны цэнтар — вёска Гярбелевічы.

## Гісторыя
Ліквідаваны 13 ліпеня 2007 году рашэньнем Гарадзенскага абласнога Савету дэпутатаў. 7 населеных пунктаў — Гярбелевічы, Лозкі, Лявонавічы, Малдавічы, Мядзьвінавічы, Скіпоравічы, Сьверплевічы — перададзеныя Казлоўшчынскаму пасялковаму савету, 5 населеных пунктаў — Белякі, Буйкі, Сачыўляны, Сьцяткоўшчына, Явар — Вензавецкаму сельсавету.

## Крыніцы

Катэгорыя:Былыя сельсаветы Зьдзецельскага раёну
Катэгорыя:Сельсаветы, скасаваныя ў 2007 годзе
Дзямянаўскі сельсавет

**Дзямя́наўскі сельсавет** (афіцыйная назва — *Дзямянавецкі сельсавет*) — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Зьдзецельскага раёну Гарадзенскай вобласьці. Адміністрацыйны цэнтар — вёска Дзямянаўцы.

## Гісторыя
12 кастрычніка 1940 году створаны ў складзе Жалудоцкага раёну Баранавіцкай вобласьці БССР. З 20 верасьня 1944 году ў складзе Гарадзенскай вобласьці. З 17 красавіка 1962 году ў складзе Зьдзецельскага раёну, з 25 сьнежня 1962 году ў складзе Слонімскага раёну, з 6 студзеня 1965 году ў складзе адноўленага Зьдзецельскага раёну.

Ліквідаваны 13 ліпеня 2007 году рашэньнем Гарадзенскага абласнога Савету дэпутатаў. Усе населеныя пункты — Гузьні, Дзямянаўцы, Ліпічанская Пушча, Чырвоны Бор, Шаршні, Яблынька — перададзеныя ў Парэцкі сельсавет.

## Населеныя пункты
* 1 студзеня 1947 году — 5
* 1 чэрвеня 1955 году — 4
* 1 студзеня 1964 году — 4
* 1 студзеня 1968 году — 6
* 1 студзеня 1974 году — 6
* 1 студзеня 1981 году — 6
* 1 студзеня 1986 году — 6

## Крыніцы

## Літаратура
*  С. 245
*  С. 143
*  С. 105

Катэгорыя:Былыя сельсаветы Зьдзецельскага раёну
Катэгорыя:Сельсаветы, створаныя ў 1940 годзе
Катэгорыя:Сельсаветы, скасаваныя ў 2007 годзе
Дзянісаўскі сельсавет

**Дзянісаўскі сельсавет** — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Зьдзецельскага раёну Гарадзенскай вобласьці. Адміністрацыйны цэнтар — вёска Дзянісава.

## Гісторыя
Утвораны 12 кастрычніка 1940 году як **Падвялікаўскі сельсавет** у складзе Казлоўшчынскага раёну Баранавіцкай вобласьці БССР. Цэнтар — вёска Падвялікае.

З 8 студзеня 1954 году ў Гарадзенскай вобласьці. З 20 студзеня 1960 году ў складзе Дзятлаўскага раёну. З 25 сьнежня 1962 году ў Слонімскім раёне. З 6 студзеня 1965 году ў складзе адноўленага Зьдзецельскага раёну.

28 сакавіка 1977 году цэнтар сельсавету перанесены ў вёску Дзянісава, сельсавет перайменаваны ў Дзянісаўскі.

Ліквідаваны 30 сьнежня 2003 году рашэньнем Гарадзенскага абласнога Савету дэпутатаў. Усе населеныя пункты — Амбражылевічы, Ананічы, Гарадкі, Дзянісава, Доўбневічы, Драбавічы, Дубароўшчына, Колкі, Куцкі, Малая Воля, Маськаўцы, Нянадавічы, Падвялікае, Пархуты, Пацавічы, Рандзілаўшчына, Русакі, Салавічы, Самойлаўшчына, Скрундзі, Скрэндзевічы, Смаляная Печ, Трахімавічы, Хамічы, Чарлёнка — перададзеныя ў Казлоўшчынскі пасялковы савет.

## Крыніцы

Катэгорыя:Былыя сельсаветы Зьдзецельскага раёну
Катэгорыя:Сельсаветы, скасаваныя ў 2003 годзе
Косьцевічы

Назву **Косьцевічы** маюць:

* Косьцевічы — вёска ў Астравецкім раёне Гарадзенскай вобласьці
* Косьцевічы — вёска ў Ваўкавыскім раёне Гарадзенскай вобласьці
* Косьцевічы — вёска ў Зэльвенскім раёне Гарадзенскай вобласьці
* Косьцевічы — вёска ў Койданаўскім раёне Менскай вобласьці
Лешна

Назву **Лешна** маюць:

* Лешна — возера ва Ўшацкім раёне Віцебскай вобласьці
* Лешна — вёска ў Полацкім раёне Віцебскай вобласьці
* Лешна — вёска ў Зэльвенскім раёне Гарадзенскай вобласьці
* Лешна — вёска ў Маладэчанскім раёне Менскай вобласьці

## Глядзіце таксама
* Лешня
Луконіца

Назву **Луко́ніца** маюць:

* Луконіца — вёска ў Зэльвенскім раёне Гарадзенскай вобласьці
* Луконіца — возера ў Лепельскім раёне Віцебскай вобласьці
* Луконіца — рака ў Гарадзенскай вобласьці, левы прыток ракі Шчара (басэйн Нёману)
190-я

**190-я**

Стагодзьдзі: І стагодзьдзе - II стагодзьдзе - III стагодзьдзе

Дзесяцігодзьдзі: 
140-я
150-я
160-я
170-я
180-я
**190-я**
200-я
210-я
220-я
230-я
240-я


Гады: 
190, 191, 192, 193, 194, 195, 196, 197, 198, 199

----

## Асноўныя падзеі
* 

## Сьмерці
* 192 — Камод
Швайцарскі Генэральны Камітэт Дапамогі Ахвярам Вайны ў Польшчы

**Швайцарскі Генэральны Камітэт Дапамогі Ахвярам Вайны ў Польшчы** (таксама вядомы як **Камітэт у Вэвэ**) — арганізацыя створаная ў Вэвэ ў Швайцарыі ў 1915 годзе Генрыкам Сенкевічам і Ігнатам Янам Падэрэўскім, якая матэрыяльна дапамагала польскім ахваярам Першай сусьветнай вайны.

Катэгорыя:Грамадзкія аб’яднаньні
Вэвэ

**Вэвэ** () — горад на захадзе Швайцарыі, знаходзіцца ў франкамоўным кантоне Во.

## Вонкавыя спасылкі

* Сайт гораду Вэвэ
Барабан

**Бараба́н**, таксама **бу́бен** — ударны музычны інструмэнт. У залежнасьці ад канструкцыі, адносіцца да мэмбранафонаў або ідыяфонаў. Распаўсюджаны ў большасьці народаў.

Мэмбранныя барабаны складаюцца з пустога корпусу-рэзанатару пэўнай формы або рамы, на якія нацягнутыя скураныя або плястыкавыя мэмбраны. Адносная вышыня гуку можа рэгулявацца ступеньню нацягненьня мэмбранаў. Шчылінная барабаны маюць іншую канструкцыю, без мэмбранаў. Корпус барабану робіцца з драўніны, мэталу (сталі, латуні), акрылавага плястыку, або нават з гліны.

Гук атрымліваюць ударам па мэмбране драўлянай калатушкай зь мяккай канцавінай, палачкай, рукамі, а часам і церцем. Для выкарыстаньня адначасова некалькіх інструмэнтаў барабаны зьбіраюцца ва ўдарную ўстаноўку.

## Гісторыя
Пры раскопках у Мэсапатаміі былі знойдзеныя адны з самых старажытных ударных інструмэнтаў у сьвеце, зробленыя ў выглядзе маленькіх цыліндраў, паходжаньне якіх датуецца 6 тысячагодзьдзем да нашай эры, да гэтага ж часу адносяць і наскальныя малюнкі ў пячорах Паўднёвай Амэрыкі. Узрост знойдзенага ў Маравіі барабану датуецца 5 тысячагодзьдзем да н. э., у Старажытным Эгіпце барабаны паўсталі за 4 тысяч гадоў да н. э. Вядома аб існаваньні барабанаў у старажытным Шумэры каля 3 тысяч гадоў да н. э. Аб працяглай гісторыі разьвіцьця інструмэнту сьведчыць і вялікая разнастайнасьць ягоных відаў у нашыя дні.

З самых старажытных часоў барабан выкарыстоўваўся як сыгнальны інструмэнт, а таксама для суправаджэньня рытуальных танцаў, рэлігійных абрадаў, вайсковых шэсьцяў і дзеяньняў, такіх, дзе існавала неабходнасьць выконваць рытм, напрыклад, ісьці, бегчы, цягнуць, веславаць ці біць зладжана. Да прыкладу, яшчэ ў старажытных грэкаў і рымлянаў барабан-тымпан, папярэднік сучасных літаўраў, выкарыстоўваўся ў культах Кібэлы і Вакха, а таксама ў войску і на вясьлярным флёце. І гэтак далей, напрыклад, у XVI стагодзьдзі барабаны выкарыстоўваліся ў Брытанскім войску ў пяхоце, драгунамі і кавалерыяй. За часам Генрыха VIII у кожнай роце ад 100 чалавек было двое барабаншчыкаў. У XVII стагодзьдзі асноўнымі выкарыстоўванымі сыгналамі барабаншчыкаў былі «Увага», «Шыхтавацца», «Гатоўнасьць», «Марш», «Атака», «Адступіць».

## Крыніцы і заўвагі

## Вонкавыя спасылкі

* Барабаны на Open Directory Project


Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы
Бубен

**Бу́бен** — ударны музычны інструмэнт нявызначанай вышыні гучаньня, які складаецца з скураной мэмбраны, нацягнутай на драўняны обруч. Да пэўных відаў бубнаў падвешаныя мэталічныя званочкі, якія пачынаюць зьвінець, калі выканаўца б’е па мэмбране бубна, трэ яе або трасе ўвесь інструмэнт.

Бубен, які ўжываўся ў паўднёваэўрапейскай музыцы з часоў крыжовых паходаў і ў заходняй сымфанічнай і духавой музыцы з XIX стагодзьдзя, быў створаны па ўзоры старажытнага ўдарнага інструмэнта, на якім на працягу тысячагодзьдзяў гралі на Блізкім Усходзе. Бубен падобнай канструкцыі, па якім б’юць калатушкай, выкарыстоўваецца ў якасьці магічнай прылады сыбірскіх і індзейскіх шаманаў.

## Глядзіце таксама
* Асатаяк

Катэгорыя:Ударныя музычныя інструмэнты
Катэгорыя:Шаманізм
Катэгорыя:Мэмбранафоны
199

## Падзеі
* Мэсапатамія падзеленая на дзьве рымскія правінцыі зь мяжой па рацэ Эўфрат

## Сьмерці
* Віктар I (папа рымскі)

## Вонкавыя спасылкі
Аляксей Чубат

**Аляксей Леанідавіч Чубат** (нарадзіўся 15 кастрычніка 1979 году ў Вялейцы) — беларускі паэт.

## Біяграфія
Нарадзіўся 15 кастрычніка 1979 году ў Вялейцы. Скончыў сярэднюю школу №4 у Вялейцы, затым — факультэт журналістыкі БДУ. У 2004 годзе стварыў першы ў Беларусі PR-партал «APRэль» і цяпер займаецца PR-мэнэджмэнтам. Па выніках таго ж году заняў другое месца на літаратурным конкурсе газэты «Звязда» з апавяданьнем «Гісторыя банта».

## Творчасьць
Першыя вершы былі надрукаваны ў газэце «Наша Ніва» ў 1996 годзе. 2 кастрычніка 2008 году выдаў першы паэтычны зборнік «Гліняны чалавек», які сваёй крытыкай дабраславіў паэт і драматург старэйшага пакаленьня Анатоль Вярцінскі.

## Кнігі
* Гліняны чалавек : вершы / Аляксей Чубат. — Менск : Галіяфы, 2008. — 78 с — (Другі фронт мастацтваў). 

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Бачына ў Фэйсбуку
* Піяр беларускай культуры: як ператварыць Гётынгенскі плян у плён? // Сеціўны часопіс «Новая Эўропа». 7 красавіка 2010.
* Гуказапіс вершаў «Ноч зімовая вэльмам зямлю ахінула» й «Цыкл» // Камунікат. 27 траўня 2010.
* 11 першых вершаў зборніка «Гліняны чалавек». Старонкі 9—21 // Гліняны чалавек : вершы / Аляксей Чубат. — Менск : Галіяфы, 2008. — 78 с — (Другі фронт мастацтваў). .
* Віляйчанін Аляксей Чубат. З фізіка стаў лірыкам // Рэгіянальная газета

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Вялейцы
Катэгорыя:Беларускія літаратары
Катэгорыя:Беларускія паэты і паэткі
Бобра

**Бобра**, **Бебра** () — рака ў Польшчы, правы прыток Нарава (басэйн Віслы). Цячэ ў Падляскім ваяводзтве. Даўжыня 165,1 км. Плошча вадазбору 7054,4 км². Сярэдні выдатак вады ў вусьці 33,6 м³/с. Сярэдні нахіл воднай паверхні 0,13 ‰. Праз Аўгустоўскі канал злучаецца з ракой Нёманам. 

## Назва
Гідронім Бобра, магчыма, паходзіць ад баброў, якія стагодзьдзямі жылі на рацэ.

## Асноўныя прытокі
* *Правыя*: Нэта, Лега, Лык, Віса
* *Левыя*: Сідра, Бярозаўка

Басэйн Бобры характарызуецца асымэтрыяй: больш разьвіты правыя прытокі — 75,5% (галоўным чынам рэкі, якія вынікаюць з Мазурскіх азёраў), левыя прытокі ўсяго — 24,5% вады ад агульнай масы.

## На рацэ
* *[[Горад|Месты]]*: Ліпск, Асавец-Крэпасьць, Гонядзь
* *Гістарычныя [[мястэчка|мястэчкі]]*: Новы Двор, Штабін, Радзілаў

## Гісторыя
Гістарычна склалася так, што рака Бобра была натуральнай прыроднай мяжой дзякуючы яе багністаму характару. Мяркуецца, што спачатку гэта была мяжа паміж балтыйскімі княствамі яцьвягаў і галіндаў, а потым паміж Мазавецкім княствам і Вялікім Княствам Літоўскім. І сёньня гэты рэгіён сутыкненьня беларускай і польскай культуры, дзе захоўваюцца відавочныя культурныя адрозьненьні.

## Агульныя зьвесткі

У даліне Бобры знаходзіцца найвялікшы балотны абшар у Польшчы — так званыя Бобраўскія багны. Гэтыя багны маюць вялікае значэньне для вялізарнай колькасьці птушак якія водзяцца і гняздуюцца пераважна ў балотах. Таму вялікая частка гэтай унікальнай прыроднай тэрыторыі абаронена — тут знаходзіцца Бобраўскі нацыянальны парк. Амаль уся Бобра знаходзіцца ў парку (каля 155 км). Праз свае прыродныя багацьці рака ёсьць папулярным месцам для турыстычных сплаваў на байдарках і каяках. 

## Культурнае і лінгвістычнае навакольле
Жыхарства басэйну ракі Бобры належыць да разнастайных культураў, моваў і рэлігіяў. У той час як большасьць размаўляе на дзяржаўнай польскай мове, некаторыя насельнікі вярхоўяў ракі (гміны Ліпск, Дуброва Беластоцкая і часткова Штабін) размаўляюць на мясцовым дыялекце беларускае мовы, незалежачы ад веравызнаньня. У паўночнай частцы вярхоўяў Бобры ёсьць таксама некалькі вёсак, дзе так званыя «стараверы» размаўляюць на архаічным дыялекце расейскае мовы. Некаторыя з гэтых супольнасьцяў захавалі вялікую частку іх традыцыйнай культуры нягледзячы на працяглую палітыку ўраду, накіраваную на асыміляцыю няпольскіх культурных і лінгвістычных меншасьцяў.

## Галерэя

Файл:Rozlewiska_Biebrzy.jpg|Паводка Бобры каля Бростава
Файл:Biebrza53.jpg|Зімовы пэйзаж ракі ў ваколіцах Бростава
Файл:Krowy.jpg|Шчасьлівыя каровы з Бростава
Файл:Biebrza o zmroku.jpg|Бобра ў змроку
Файл:Goniadz plaza.jpg|Мескі пляж на рацэ Бобры ў Гонядзі
Файл:Biebrza.JPG|Мост цераз Бобру
Файл:Biebrzaosowiec1.JPG|Бобра непадалёк ад Асаўцу
Файл:Biebrza001xx.jpg|Расьліннасьць на заліўным лузе каля Бобры


## Глядзіце таксама
* Аўгустоўскі канал
* Нараў

## Крыніцы

Катэгорыя:Нараў
Катэгорыя:Вісла
Катэгорыя:Рэкі Польшчы
Катэгорыя:Падляскае ваяводзтва
Гумарэскі з тэчкі Варшылы

**«Гумарэскі з тэчкі Варшылы»** () — навэла Генрыка Сенкевіча, якая складаецца з двух апавяданьняў, пад назвамі «Ніхто не зьяўляецца прарокам паміж сваімі» (), а таксама «Дзьве дарогі» (), выдадзеная ў 1872 годзе. Лічыцца клясычным узорам традыцыйнага тэндэнцыйнага пісьменьніцтва. Сам аўтар пасьля саромеўся гэтага твора і не хацеў нават ўключыць яго да зборніка сваіх «Пісьмаў». Навэла была перавыдадзеная ў 1901 годзе.

## Крыніцы

## Літаратура
* Żabski T., Sienkiewicz, Wrocław 1998, s. 48-52.

Катэгорыя:Творчасьць Генрыка Сянкевіча
Сталінградзкая бітва

**Сталінгра́дзкая бі́тва** — бітва паміж войскамі СССР, з аднаго боку, і войскамі нацыскай Нямеччыны, Румыніі, Італіі, Вугоршчыны, Славаччыны, зь іншага, у хадзе нямецка-савецкай вайны. Бітва была адной з найважнейшых падзеяў Другой сусьветнай вайны і разам з бітвай на Курскай дузе была пераломным момантам у хадзе ваенных дзеяньняў, пасьля якіх нямецкія войскі згубілі стратэгічную ініцыятыву. Бітва ўключала ў сябе спробу вэрмахта захапіць левабярэжжа Волгі ў раёне Сталінграда (сучасны Валгаград) і сам горад, супрацьстаяньне ў горадзе, і контрнаступленьне Чырвонай арміі (апэрацыя «Ўран»), у выніку якога 6-я армія вэрмахта і іншыя сілы саюзьнікаў Нямеччыны ўнутры і вакол гораду былі акружаныя і часткова зьнішчаныя, сумарныя страты абодвух бакоў у гэтай бітве перавышаюць два мільёны чалавек. Дзяржавы Восі згубілі вялікую колькасьць людзей і ўзбраеньня і ў наступстве не былі здольныя цалкам аправіцца ад паразы.

Для Савецкага Саюзу, які таксама панёс вялікія страты ў хадзе бітвы, перамога ў Сталінградзе адзначыла пачатак вызваленьня краіны, а таксама акупаваных тэрыторыяй Эўропы, што прывяло да канчатковага паражэньня нацыскай Нямеччыны ў 1945 годзе.

## Глядзіце таксама
* Нямецкія ваеннапалонныя ў СССР

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Дзяржаўны гісторыка-мэмарыяльны музэй-запаведнік «Сталинградская битва»
* Апісаньне Сталінградзкай бітвы, хроніка падзеяў, сводкі Савецкага інфармбюро
* Сталінградзкая бітва — фотадакумэнты, якія захоўваюцца ў дзяржаўных архівах РФ

Катэгорыя:Бітвы і апэрацыі Другой сусьветнай вайны
Катэгорыя:Нямецка-савецкая вайна
Катэгорыя:Падзеі 1942 году
Катэгорыя:Падзеі 1943 году
Дабраселецкі сельсавет

**Дабрасе́лецкі сельсавет** — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Зэльвенскага раёну Гарадзенскай вобласьці. Цэнтар — вёска Цяглевічы.

## Гісторыя
12 кастрычніка 1940 году створаны ў складзе Ружанскага раёну Берасьцейскай вобласьці (з 8 студзеня 1954 году да 19 чэрвеня 1954 году — Гарадзенскай). Станам на 1 студзеня 1947 году адміністрацыйны цэнтар сельсавету знаходзіўся ў вёсцы Дабрасельцы.

25 сьнежня 1962 году раён скасаваны, сельсавет далучаны да Ваўкавыскага раёну. 30 ліпеня 1966 году сельсавет перададзены ў склад адноўленага Зэльвенскага раёну.

18 красавіка 2017 году ў склад сельсавету перададзеныя ўсе населеныя пункты — Авечыцы, Запрудзьдзе, Зенькаўцы, Манцякі, Мелехавічы, Паўлавічы, Пічукі, Славацічы, Хамічы, Церахавічы, Яруцічы — ліквідаванага Славаціцкага сельсавету.

## Населеныя пункты
* 1 студзеня 1947 году — 6

## Крыніцы

## Літаратура
*  С. 456
*  С. 128
*  С. 68


Катэгорыя:Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Зэльвенскага раёну
Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі
Катэгорыя:Сельсаветы, створаныя ў 1940 годзе