Рожаў

**Ро́жаў** () — сяло ў Макараўскай мястэчкавай тэрытарыяльнай грамадзе Бучанскага раёну Кіеўскай вобласьці Ўкраіны.  Яснагародка (Фастаўскі раён)

## Гісторыя

### Вялікае Княства Літоўскае

Пры разьдзеле добраў пана Барыса Лозы паміж ягонымі сынамі ў 1507 годзе, Яцку Лозе, акрамя іншага, дасталіся заснаванае яшчэ дзедам Хведкам новае мястэчка Рожаеў і вёска Шарэйкавічы пад Мазыром. На старым гарадзішчы ў Рожаве гаспадар збудаваў замачак. Пазьней Я. Лоза выкупіў часткі Рожава, Пукава і Батыева ў швагера Цімафея Праскуры, што засталіся яму па жонцы-нябожчыцы. Ён жа атрымаў ад караля Жыгімонта Старога новыя прывілеі замест даўніх, атрыманых ад вялікіх князёў літоўскіх Вітаўта, Жыгімонта Кейстутавіча і караля Казімера, але зьнішчаных пажарам. Таксама пацьверджаныя правы на Рожаў і іншыя добры на рацє Здвыж. Астатнія дакумэнты датаваныя 1525 годам.  

Пасьля сьмерці Яцка адбыўся падзел ягоных добраў паміж сынамі Філонам, Багданам і Васілём. Уладальнікам Рожава з прылегласьцямі стаў Васіль Лозка.

Напярэдадні падпісаньня акту Люблінскай уніі ўказам караля Жыгімонта Аўгуста ад 6 чэрвеня 1569 году Кіеўскае ваяводзтва (і Рожаў з прылегласьцямі) было далучана да Кароны Польскай.

### Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай

На 1574 год былі вызначаныя межы Рожаўскіх добраў пана Васіля Лозкі з маёнткам Яснагародка паноў Богушаў Гулькевічаў і маёнткам Бышаў паноў Харлінскіх.

У 1586 годзе сыны В. Лозкі Іван, Стэфан і Лаўрын падзялілі бацькоўскую спадчыну. Рожаеў, Ракаўшчына, Ставішча і інш. дасталіся Стэфану, падчашаму кіеўскаму.

У 1596 годзе мястэчку Рожаеву было нададзенае Магдэбурскае права.

12 жніўня 1600 году падкаморы кіеўскі Шчасны Харлінскі з каморнікам Сымонам Уруцкім правялі разьмежаваньне добраў Рожава і Ракавічаў Стэфана Лозкі, маршалка мазырскага, з добрамі Пукаў, Батыеў, Манастырышча, Мілейчычы і Шчэнкаўка, якія ён здумаў прадаць Яну Бутовічу, харунжаму кіеўскаму.

19-м жніўня 1613 году датаваная справа, у якой панства Лукаш і Зофія Кміцянка Сапегі судзіліся з панам Стэфанам Лозкам за падданых, зьбеглых да ягонага Рожава з Тоўстага Лесу, Мухаедавічаў і Смалігавічаў. 12 чэрвеня 1618 году пан Мікалай Харлінскі, уладальнік Хвойніцкіх добраў, паклікаў у суд маці Гальшку з Гулевічаў і недарослага сына Міхала Лозкаў за тое, што іхныя падданыя з маёнткаў Юравічы і Загальле напалі на карчму ў Рашаве, забралі там паташ, а яшчэ валоў у яго падданых з Паселічаў, Карчовага, Малішава, Хвойнікаў і інш., ды ўвялі іх да Загальля і Рожава. Да маёнтку Рожаў нібыта зьбеглі й сяляне Харлінскага з Астраглядавічаў, Дворышча, Храпкава, Хвойнікаў.

25 жніўня 1618 году ў Кіеўскі гродзкі суд шляхетны Пётар Жароўскі, слуга пані Гальшкі Лозчынай, маршалкавай мазырскай, ад яе імя падаў пратэст супраць нейкага Яраша Сумы, палкоўніка «*людей люзныхъ, своволныхъ, драпезцовъ и лупезцовъ*», Андрэя Воўка,  Себасьціяна Грушэцкага, Нячэцкага, Вольскага, Сускага, як прынцыпалаў, а і супраць іншых шэраговых наезьнікаў. Адбылося тое, што 12 жніўня Я. Сума, нібыта рыхтуючыся да выправы з войскам каралевіча Ўладыслава ў Масковію, паслаў сваіх людзей да адміністратара Рожава пана Валерыяна Хрусьлінскага і мяшчанаў пад маркай збору стацыі. Пакуль пасланцы адцягвалі ўвагу, полк збройных «*лупезцовъ*» атачыў места. Пачаліся рабаўніцтвы, а разам забойствы і калечаньне зусім непадрыхтаваных да нападу жыхароў. Уварваўшыся ў замак, свавольнікі, акрамя іншага, забралі вайсковыя запасы. Рожаўскія добры былі тады моцна зруйнаваныя і спустошаныя.

Згодна з падатковым рэестрам Кіеўскага ваяводзтва 1628 году, пані маршалкавая Стэфанавая Лозчына зь мястэчка Рожава, з дымоў рынкавых і вулічных, з млыновых колаў за шэсьць пабораў выплаціла 72 злотых.

Міхал Лозка ў 1638 годзе прадаў Рожаўскі маёнтак Мікалаю Цэтнэру.    

Паводле тарыфу падымнага «dwoiego» Кіеўскага ваяводзтва 1640 году, з сотні дымоў мястэчка Рожава і сяла Сітнікаўшчыны пана Мікалая Цэтнэра выбіралася 100 злотых.  

У студзені 1654 году царскі слуга Леонтей Лопухин, пасланы з Масквы да Белацаркоўскага палку, прыводзіў да прысягі на вернасьць Расейскай дзяржаве жыхароў 20 местаў, сярод якіх былі Фастаў-«пуст», Бышаў-«пуст» і Рожаў-«пуст». Недзе пры канцы 1654 году расейскі цар Аляксей Міхайлавіч падараваў бязьлюднае мястэчка Рожаў з прылегласьцямі Данілу Выгоўскаму, які менавіта тады езьдзіў да Масквы з чалабіцьцем па сямейных справах ад свайго брата пісара Івана Выгоўскага.

Пасьля Андрусаўскага замірэньня 1667 году, Рожаў і іншыя паселішчы вярнуліся да паноў-шляхты, падданых Рэчы Паспалітай. Але ў якім стане... Згодна зь люстрацыяй падымнага падатку Кіеўскага ваяводзтва, у 1683 годзе з 2 дымоў места Рожава пана Цэтнэра выплачваўся 1 злоты.

Мястэчка Рожаў згаданае ў тарыфах падымнага Кіеўскага ваяводзтва 1711 і 1714 гадоў. У тарыфе 1715 году паведамляецца, што Рожавам, Сітнікамі і Камароўкай валодалі вяльможныя Аляксандар, Мікалай, Юзаф і Францішак Цэтнэры. На 1724 год у мястэчку Рожаве налічвалася 22 двары, зь якіх выплачвалася 76 грошаў, Сітнікі, Камароўка, Карашын — puste. У 1734 годзе ў Рожаве было 30 двароў, у Сітніках 20, у Карашыне 9, у Хвасаве 20.

Найранейшыя пакуль зьвесткі аб прыходзе Рожаўскай царквы Зьвеставаньня Найсьвяцейшай Багародзіцы вядомыя зь візыты Фастаўскага дэканату 1740 году. Да яго належалі верныя з 56 двароў у самым мястэчку і 28 двароў у вёсцы Карашыне. Душ, дапушчаных да споведзі, — каля 350. Узначальваў прыход сьвятар Андрэй Данкевіч. Будынак царквы, узьведзены каля 1700 году, стаяў нахілены, як бы не абваліўся.

Згодна з матэрыяламі візыты Фастаўскага дэканату 1751 году, у Рожаве красаваў ужо новы будынак царквы, узведзены ў 1742 годзе намаганьнямі тутэйшага дэкана і пароха царквы ў Матыжыне Яна Клеваноўскага са згоды афіцыяла кіеўскага Язафата Высоцкага на месцы старога лядашчага. Парохам — рэкамэндаваны яснавяльможным Ігнацыем Сапегай, падскарбіем надворным літоўскім, а. Раман Бардзякоўскі. Прыход складалі верныя з 100 двароў мястэчка Рожава і сяла Небеліцы. Душ да споведзі — 500.

  
Паводле тарыфу падымнага 1754 году, Рожаўскі маёнтак вяльможных Ігнацыя і Людвікі з Патоцкіх Цэтнэраў складалі 60 двароў места Рожава (×6 — каля 360 жыхароў), зь якіх «*do grodu*» (Жытомірскага замку) выбіралася 9 злотых, 11 грошаў і паўтара шэляга, «*do skarbu*» 37 зл., 16 гр.; 40 двароў (≈240 жыхароў) вёскі Sytniki адпаведна — 6 зл., 7 гр. і паўтара шэл., 25 зл.; 14 двароў (≈84 жыхары) вёскі Jurowka — 2 зл., 5 гр., 8 зл., 20 гр.; 40 двароў (≈240 жыхароў) вёскі Fasowa — 6 зл., 7 гр. і паўтара шэл., 25 зл.; 34 двары (≈204 жыхары) вёскі Karaszyn — 5 зл., 9 гр., 21 зл., 6 гр.; 21 двор (≈126 жыхароў) вёскі Niebylica — 3 зл., 8 гр. і паўтара шэл., 13 зл., 4 гр.; 2 двары (≈12 жыхароў) вёскі Komarowka — 9 гр., 1 зл., 6 гр.; 3 двары (≈18 жыхароў) вёскі Kopijowka — 13 гр. і паўтара шэл., 24 гр..

У верасьні-лістападзе 1763 году пан А. Дубіскі, пасэсар, склаў і зацьвердзіў уласнай пячаткай інвэнтар Рожаўскага ключа. Згодна з дакумэнтам, у месьце Рожаў было 13 хрысьціянскіх і 11 габрэйскіх двароў, у прадмесьці рожаўскім — 61 цяглы двор, а 3 належалі казакам на дворскай службе, у сяле Новы Карашын 50 сялянскіх і 4 казацкіх, у Старым Карашыне 24 сялянскіх і 3 казацкія, у Юраўцы 17 сялянскіх і 2 двары казацкія, у Каптыеўцы 15 сялянскіх, у Сітняках 44 цяглых, 2-е каморнікаў і 7 казацкіх двароў, у сяле Кодак 23 двары, у Небеліцы 34 сялянскіх і 6 казацкіх, у Фасаве 55 цяглых і 9 двароў казакоў на службе, у Змораўцы 6 двароў. Маюцца апісаньне Рожаўскага двара, пералік панскіх палеткаў, агародаў, сенажацяў, апісаньні корчмаў у Новым Карашыне, Старым Карашыне, Сітняках, Небеліцы, Фасаве, Камароўскай рудні, начыньня былой гуты. Асобна расьпісаныя розныя адпрацоўкі. Гадавы даход з усяго ключа складаў 18 880 злотых і 27 грошаў, у тым ліку з Рожава і прадмесьця — 5 237 зл., 9 гр..

Канвакацыйны сойм 1764 году зацьвердзіў дазвол ваяводзе бэлзскаму Ігнацыю Цэтнэру замены дзедічнага Рожава з прылегласьцямі на каралеўшчыну Бунаў, Любыні, Хатынчу, частку Грушава, а таксама Дарагомышаль і частку Княжа ў ваяводзтве Рускім. З таго часу Рожаў ператварыўся ў цэнтар староства, якое трымаў сам Ігнацы Цэтнэр.

У 1770 годзе Ігнацы Цэтнэр выплачваў з Рожаўскага староства, г. зн. з мястэчка Рожава, вёсак Небыліцы, Сітнякоў, Камароўкі з Рудняй і Змораўкі (Жмураўкі), 3706 злотых і 6 грошаў кварты.

Габрэйскі перапіс 1775 году засьведчыў, што ў цэлым Рожаўскім кагале налічвалася 106 плацельшчыкаў пагалоўшчыны, зь іх у самым месьце ў 8 дварах 59 чалавек, у Фасаве 7, у Карашыне 9, у Сітняках 6, у Капцееўцы 6, у Небеліцы 10, у Красным 9. У 1778 годзе агульная колькасьць głow у кагале – 105; зь іх у Рожаве – 8 двароў, 34 głowy, у Сітняках 4 głowy, у Юраўцы 10, у Капцееўцы 8, у Краснай Слабадзе 13, у Карашыне Вялікім 13, у Карашыне Малым 9, у Небеліцы 6, у Фасаве 8. На 1784 год у мястэчку ў 5 дварах жыло 15 чалавек, у Сітняках 5, у Юраўцы 9, у Хвасаве 8, у Красным 4, у Карашыне Малым 5, у Карашыне Вялікім 6, у Небеліцы 6, у Капцееўцы 2, усяго – 60 głow. У 1787 годзе кагал налічваў 68 głow, зь якіх у Рожаве было 8 двароў з 25 жыхарамі, у Фасаве 9 асобаў, у Юраўцы 8, у Капцееўцы 3, у Сітняках 4, у Красным 4, у Небеліцы 6, у Карашыне Вялікім 6, у Карашыне Малым 3.

Згодна зь люстрацыяй 1789 году, мястэчка Рожаў над ракой Здвыж мела 70 двароў хрысьціянскіх і 9 двароў юдэйскіх, замачак над ставам, апаркаваны дубовым тынам, што пачаў ужо ападаць, царкву і два млыны. Да староства, якое заставалася ў трыманьні Ігнацыя Цэтнэра, ваяводы бэлзскага, належалі вёскі Небеліца, Камароўка, Сітнякі, Жмураўка і Бароўка; агульны прыбытак складаў 17 847 злотых, 23 грошы.

### Пад уладай Расейскай імпэрыі

Пасьля другога падзелу Рэчы Паспалітай (1793) Рожаў апынуўся ў Расейскай імпэрыі. З 1797 году мястэчка — у межах Радамышальскага павету Кіеўскай губэрні.

У парэформавы пэрыяд мястэчка Рожаў адміністрацыйна належала да Ставіцкай воласьці. На 1885 год тут налічваўся 201 двор з 1966 жыхарамі, дзейнічалі царква, 3 габрэйскія малітоўныя дамы, школа, 3 піўных, 14 лавак, праводзілася 8 кірмаоў.

На 1900 год адміністрацыйная прыналежасьць Рожава часткова зьмянілася. Тады ўладальніцкае мястэчка адносілася да Брусілаўскай воласьці Радамышальскага павету. У яго 328 дварах налічвалася 1167 жыхароў мужчынскага і 1189 жаночага полу, усяго — 2356 чалавек. Зямлі ў мястэчку — 1703 дзесяціны, зь якіх 112 дз. належалі абшарніку Віктару Якаўлеву Тапачэўскаму, 40 дз. — цэркве, 1473 дз. — сялянам, 78 дз. — людзям іншых саслоўяў. Гаспадарка ўсімі вялася паводле трохпольнай сістэмы. У мястэчку дзейнічалі праваслаўная царква, сінагога,  аднакласная міністэрская школа, 2 вадзяныя млыны, 3 кузьні і 1 хлебазапасны магазын, у якім на 1 студзеня 1900 году было хлеба 175 чвэрцяў азімага і 87 чв. яравога. Запасны харчовы капітал складаў 482 рублі. Пажарны абоз — 5 бочак. У Рожаўскай габрэйскай калёніі — 41 двор з 384 мужчынамі і 343 жанчынамі, усіх — 727 чалавек. Асноўныя заняткі жыхароў — земляробства і гандаль. Зямлі ў калоніі лічылася 48 дзесяцін. Трохпольная сістэма.

### Найноўшы час

На 1925 год мястэчка Рожаў — у складзе Макараўскага раёну Кіеўскай акругі УССР.

## Заўвагі

## Крыніцы

## Літаратура
* Edward Rulikowski. Rożów // Słownik geograficzny Krółewstwa Polskiego і innych krajów słowiańskich. — Warszawa, 1888. T. IX. S. 870—872
* Похилевичъ Л. И. Сказанія о населённыхъ местностяхъ Кіевской губерніи или Статистическія, историческія и церковныя заметки о всѣхъ деревнях, мѣстечкахъ и городахъ, въ предѣлахъ губерніи находящихся / Собралъ Л. Похилевичъ. — Кіевъ, 1864 (перавыданьне: Біла Церква: Видавець О. В. Пшонківський, 2005. — XXII+642 с, 8 іл.)

Катэгорыя:Населеныя пункты Кіеўскай вобласьціКатэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVI стагодзьдзі