Вялейскі раён

**Вяле́йскі раён** — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка на паўночным захадзе Менскай вобласьці Беларусі. Плошча раёну складае 2,45 тыс. км². Насельніцтва на 2019 год — 46 810 чалавек. Адміністрацыйны цэнтар — места Вялейка.

## Геаграфічнае становішча
На поўначы мяжуе зь Мядзельскім, на поўдні — з Маладэчанскім і Менскім, на ўсходзе — з Лагойскім раёнамі Менскай вобласьці, на паўночным усходзе — з Докшыцкім раёнам Віцебскай вобласьці, на захадзе — са Смаргонскім раёнам Гарадзенскай вобласьці.

## Рэльеф і карысныя выкапні
Паверхня пераважна плоская, разьмешчаная ў межах Нарачанска-Вялейскай нізіны, на крайнім паўднёвым усходзе — Менскае ўзвышша. Пераважаюць вышыні 150—180 м, максымальная — 257,4 м (на поўдзень ад вёскі Хаценчыцы).

## Клімат і расьліннасьць
Клімат умерана кантынэнтальны. Сярэдняя тэмпэратура студзеня −6,5 °C, ліпеня 17,8 °C. Сярэдняя колькасьць ападкаў складе 611 мм.

Лясы (41% тэрыторыі раёну) распаўсюджаныя паўсюдна, пераважаюць хваёвыя і яловыя. У межах раёну разьмяшчаецца частка нацыянальнага парку Нарачанскі.

## Гідраграфія
Найбуйнейшая рака — Вяльля з прытокамі Нарачанкай, Спорняй, Сэрваччу, Іліяй; Вялейскае вадасховішча, зь якога пачынаецца Вялейска-Менская водная сыстэма.

## Насельніцтва
* XXI стагодзьдзе: 2009 год — 52 053 чал. (перапіс); 2016 год — 48 102 чал.; 2017 год — 47 624 чал.; 2018 год — 47 349 чал.; 2019 год — 46 810 чал.

## Гаспадарчая дзейнасьць
Сельская гаспадарка спэцыялізуецца на малочна-мясной жывёлагадоўлі, сьвінагадоўлі, птушкагадоўлі, зьвераводзтве. Пашырана рыбалоўства. Пасевы зерневых і кармавых культураў, ільну, цукровых буракоў, бульбы. Распаўсюджана агародніцтва.

Прадпрыемствы лясной, дрэваапрацоўчай, харчовай прамысловасьці.

Па тэрыторыі раёну праходзіць чыгунка Полацак — Менск, аўтамабільныя дарогі Маладэчна — Мядзел — Нарач, Маладэчна — Докшыцы, Смаргонь — Вялейка.

## СМІ
* «Рэгіянальная газета» — недзяржаўны тыднёвік. Выдаецца ад 1995 году.
* «Шлях перамогі». У савецкія часы — орган партыйных і савецкіх уладаў, сёньня — газета Вялейскага раённага выканаўчага камітэту.

## Культура
* Вялейскі краязнаўчы музэй
* Выставачная зала беларускага мастака Нікадзіма Сілівановіча
* Народны тэатар гарадзкога Дому культуры
* Народны ансамбль гітарыстаў «Адэліта»
* У 2004 і 2012 гадах раён (Вялейка) быў месцам правядзеньня фэстывалю «Адна зямля»

## Турыстычная інфармацыя

### Помнікі архітэктуры
* Каталіцкая капліца ў в. Абадоўцы (пач. XX ст.)
* Касьцёл Зьвеставаньня Найсьвяцейшай Панны Марыі ў в. Альковічы
* Сядзіба Шостакаў у в. Багданаў (XVIII—XX стст.)
* Сьвята-Яна-Хрысьціцельская царква ў в. Бараўцы (1789)
* Сьвята-Георгіеўская царква ў в. Вардамічы (пач. XIX ст.)
* Касьцёл Раства Найсьвяцейшай Панны Марыі ў в. Вязынь (пач. XX ст.)
* Сьвята-Ўсьпенская царква ў в. Вязань (пач. XX ст.)
* Сядзіба Гецавічаў у в. Вязынь (2-я палова XIX ст.)
* Касьцёл Узьвіжаньня Сьвятога Крыжа ў месьце Вялейка (пач. XX ст.)
* Сьвята-Марые-Эгіпецкая царква (1865)
* Каталіцкая капліца ў в. Вялікая Сэрвач (сяр. XIX ст.)
* Сядзіба Козел-Паклепскіх у в. Вялікая Сэрвач (XIX ст.)
* Касьцёл Сьвятога Станіслава ў в. Даўгінаў (сяр. XIX ст.)
* Сьвята-Траецкая царква ў в. Даўгінаў (1870)
* Сьвята-Ёсіфаўская царква ў в. Іжа (1922)
* Касьцёл Найсьвяцейшага Сэрца Езуса ў в. Ільля (кан. XIX ст. — пач. XX ст.)
* Сьвята-Ільлінская царква ў в. Ільля (пач. XX ст.)
* Касьцёл Беззаганнага Пачацьця Найсьвяцейшай Панны Марыі ў в. Касьцяневічы (XVIII ст.)
* Сьвята-Сарака-Пакутнікаў-Севасьційскіх царква ў в. Кастыкі (1756)
* Сьвята-Петра-Паўлаўская царква ў в. Касута (1868)
* Сьвята-Раства-Багародзіцкая царква ў в. Куранец (1870)
* Сьвята-Мікалаеўская царква ў в. Латыгаль (1771)
* Сядзіба Бароўскіх у в. Лукавец (кан. XIX ст. — пач. XX ст.)
* Сьвята-Раства-Багародзіцкая царква ў в. Мільча (1866)
* Сьвята-Ільлінская царква ў в. Нарач (1882)
* Парк у в. Асьцюковічы (закладзены ў 1793)
* Сьвята-Ўсьпенская царква ў в. Рабунь
* Сьвята-Духаўская царква ў в. Рэчкі (XIX ст.)
* Сьвята-Усьпенская царква ў в. Ручыца (XIX ст.)
* Каталіцкія капліцы ў в. Ручыца (сяр. XVIII ст. і XIX ст.)
* Сьвята-Ўсьпенская царква ў в. Сьпягла (1923)

### Страчаная спадчына
* Сядзіба Тукалаў у в. Асьцюковічы (XIX ст.)
* Сьвята-Раства-Багародзіцкая царква ў в. Багданава (XIX ст.)
* Касьцёл кармэлітак у месьце Вялейка (XVIII ст.)
* Касьцёл Бяззаганага Пачацьця Найсьвяцейшай Панны Марыі ў в. Куранец (XIX ст.)
* Касьцёл у в. Нябышына (XIX ст.)
* Вадзяны млын у вёсцы Іжа і мост праз раку Нарачанка (пачатак XX ст., знішчаны ў 1980-х гадах)

## Асобы
* Баляслаў і Восіп Адамовічы — амэрыканскія авіятары-аматары
* Леў Альпяровіч (1874—1913) — беларускі мастак
* Эва Марыя Астроўская (1938—2012) — польская пісьменьніца і журналістка
* Андрэй Валынец — Герой Савецкага Саюзу, удзельнік камуністычнага падпольля Заходняй Беларусі
* Павал Валынцэвіч (1875—1962) — фотамастак, сьвятар
* Эдвард Жалігоўскі — польскі паэт, філёзаф
* Юры Герасіменка-Жызьнеўскі (1948—1997) — беларускі мастак
* Міхаіл Казінец — беларускі дырыгент, народны артыст Беларусі (1987)
* Зміцер Казлоўскі — беларускі бард
* Мікалай Ляпіцкі (1907, в. Грэлікі — 1976) — беларускі царкоўны дзеяч.
* Расціслаў Лапіцкі (1928, в. Касута — 1950) — арганізатар і кіраўнік антыкамуністычнага падпольнага руху ў 1948—1950 гадах
* Іван Лашутка — беларускі паэт
* Аляксандар Манцэвіч — сузаснавальнік і галоўны рэдактар найбуйнейшага беларускамоўнага пэрыядычнага рэгіянальнага выданьня Беларусі «Рэгіянальная газета» (1958)
* Яўген Мірановіч (1917—1980) — гаспадарчы дзяяч, Герой Сацыялістычнай Працы, заслужаны аграном БССР
* Ганна Новік — беларуская паэтка, удзельніца падпольнага беларускага руху ў Польшчы (1914—1997)
* Піліп Орлік — дзяржаўны дзеяч Украіны, паплечнік Івана Мазепы, гетман Правабярэжнай Украіны, паэт, публіцыст
* Валеры Пазьнякоў — беларускі гісторык і археолаг
* Анатоль Рогач — беларускі краязнаўца, дасьледчык гісторыі Беларускага Павільля
* Нікадзім Сілівановіч (1834—1919) — беларускі мастак
* Вадзім Сьвірыдаў (1931—2002) — хімік, акадэмік НАН Беларусі
* Пётра Сыч (1912, в. Батурына — 1964) — рэпрэсаваны беларускі пісьменьнік, мэмуарыст
* Аляксандар Уласаў — беларускі грамадзка-палітычны дзяяч, публіцыст, палітык і сэнатар міжваеннай Польскай Рэспублікі, эканаміст
* Іван Фёдараў — адзін зь першых рускіх кнігадрукароў, выдавец першай рускай кнігі «Апостал» і «Эвангельля Вучыцельнага». Існуе гіпотэза аб нараджэньні Івана Фёдарава на тэрыторыі сучаснага Вялейскага раёну.
* Янка Філістовіч (1926—1953) — удзельнік антысавецкага падпольнага руху
* Ігнат Ходзька (1794—1861) — пісьменьнік, мэмуарыст
* Кандрат Церах — міністар гандлю СССР (1986—1991)
* Аляксей Чубат — беларускі паэт

## Крыніцы

## Літаратура
* Вилейский район // 

## Вонкавыя спасылкі
* 
*