Наваградзкі раён

**Навагра́дзкі раён** — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка на ўсходзе Гарадзенскай вобласьці Беларусі. Плошча раёну складае 1,7 тыс. км². Насельніцтва на 2018 год — 45 019 чалавек. Адміністрацыйны цэнтар — места Наваградак.

Наваградзкі раён мяжуе зь Івейскім, Зьдзецельскім, Карэліцкім і Лідзкім раёнамі Гарадзенскай вобласьці, Баранавіцкім раёнам Берасьцейскай вобласьці і Стаўпецкім раёнам Менскай вобласьці.

## Гісторыя
* 15 студзеня 1940: утвораны Наваградзкі раён у складзе Баранавіцкай вобласьці.
* 1954: Наваградзкі раён увайшоў у склад Гарадзенскай вобласьці.
* 15 студзеня 1963: места Наваградак перададзенае ў веданьне прамысловага аблвыканкаму.
* 7 сакавіка 1963: Наваградак вылучаны ў места абласнога падпарадкаваньня.
* 22 жніўня 1997: Наваградак і Наваградзкі раён аб’яднаныя ў адну адміністрацыйную адзінку раённага падпарадкаваньня.

## Прырода

### Рэльеф
Раён разьмешчаны пераважна на Наваградзскім узвышшы, на паўночным усходзе, поўначы і паўночным захадзе — частка Нёманскай нізіны. Паверхня буйнаўзгорыстая і плятопадобная, пераважаюць вышыні 150—250 м, найвышэйшы пункт — 323 м (гара Замкавая), найніжэйшы — 118 м (урэз ракі Нёман).

### Карысныя выкапні
На тэрыторыі раёну разьмешчаныя 10 радовішчаў сыравіны для вытворчасьці цэглы з агульнымі запасамі каля 2 млн м³, 3 радовішчы крэйды — 0,9 млн т, радовішчы пяску будаўнічага, жвіровай сумесі і торфу.

### Клімат
Клімат умерана кантынэнтальны. Сярэдняя тэмпэратура студзеня −6,5&nbsp;°C, ліпеня 17,2&nbsp;°C. Сярэднегадавая колькасьць ападкаў складае 769 мм. Працягласьць вэгетацыйнага пэрыяду — 190 дзён.

### Гідраграфія
Па тэрыторыі раёну цячэ 47 рэчак і 20 струмянёў, агульная іх працягласьць складае 527 км. Найбуйнешая рака — Нёман (працягласьць 78 км) з прытокамі Валоўка, Пліса, Крамушаўка, Ізва, на поўдні цячэ рака Неўда (прыток Сэрвачы). На тэрыторыі раёну разьмешчанае возера Сьвіцязь.

### Расьліннасьць
Пад лясамі занятыя 41,5% тэрыторыі раёну, зь іх 40,1% — у дзяржаўным лясным фондзе. Агульная плошча лясоў 69,4 тыс. га. Найвялікшыя лясныя масівы знаходзяцца на захадзе ўздоўж ракі Нёман, на ўсходзе — частка Налібоцкіх лясоў і Графскае пушчы. Агульная плошча балотаў складае 3,4 тыс. га.

Заказьнікі дзяржаўнага значэньня: ляндшафтавыя Наваградзкі і Сьвіцяскі, частка біялягічнага заказьніка Налібоцкі, біялягічны заказьнік мясцовага значэньня — Бярозаўскі.

## Насельніцтва
* XXI стагодзьдзе: 2009 год — 49 107 чал. (перапіс); 2016 год — 45 886 чал.; 2017 год — 45 385 чал.; 2018 год — 45 019 чал.

Насельніцтва раёну на 2006 год складала 53,2 тыс. чалавек. Сярэдняя шчыльнасьць — 31,29 чалавек на 1 км². Найвялікшыя паселішчы паводле колькасьці жыхароў:
* места Наваградак — 30,7 тыс. чал.;
* мястэчка Любча — 1,4 тыс. чал.;
* в. Нягневічы — 1,1 тыс. чал.;
* в. Уселюб — 0,7 тыс. чал.;
* в. Шчорсы — 0,6 тыс. чал.;
* вв. Вераскава, Гарадзечна, Пятрэвічы, Ацьмінава — па 0,5 тыс. чал.

У раёне дзейнічаюць 19 праваслаўных, 5 рымска-каталіцкіх супольнасьцяў, 1 мусульманская супольнасьць, 4 супольнасьці Хрысьціянаў Веры Эвангельскай, 2 супольнасьці Хрысьціянаў Поўнага Эвангельля, 1 супольнасьць Хрысьціянаў Адвэнтыстаў Сёмага Дня, 1 супольнасьць Эвангельскіх Хрысьціянаў-баптыстаў, 1 супольнасьць Сьведак Еговы.

### Адукацыя
У месьце і раёне 20 сярэдніх школаў, 1 гімназія, 9 базавых, 6 школаў-садоў, 1 пачатковая, школа-інтэрнат, спэцшкола-інтэрнат, 19 дашкольных установаў, 2 навучальна-вытворчыя камбінаты, сацыяльна-пэдагагічны цэнтар з аддзяленьнем дзіцячага прытулку, цэнтар карэкцыйна-разьвіваючага навучаньня і рэабілітацыі, цэнтар пазашкольнай работы, цэнтар тэхнічнай творчасьці навучэнцаў, эколяга-біялягічны цэнтар.

Акрамя агульнаадукацыйных установаў, у раёне ёсьць УА «Наваградзкая дзяржаўная прафэсійна-тэхнічная вучэльня №193» на 150 навучэнцаў, УА «Наваградзкі дзяржаўны аграрны каледж» на 200 навучэнцаў на дзённым аддзяленьні і 90 на завочным, УА «Наваградзкі дзяржаўны гандлёва-эканамічны каледж» на 270 навучэнцаў на дзённым аддзяленьні і 180 на завочным.

### Мэдыцына
У раёне разьмешчаныя 8 лякарань, 2 паліклінікі, 31 фэльчарска-акушэрскі пункт.

### Культура
У Наваградзкім раёне 33 клюбныя ўстановы культуры. Працуюць 37 бібліятэкаў, 2 дзіцячыя школы мастацтваў, 1 дзіцячая музычная школа, 1 кінатэатар, 21 кінаўстаноўка, відэасалён, 2 аўтавідэаперасоўкі, відэапракат, 5 музэяў. У раёне налічваецца 8 калектываў, якія маюць назву «народны», «узорны».

### Спорт
Для арганізацыі фізкультурна-аздараўленчай і спартова-масавай работы ў раёне ёсьць дастатковая матэрыяльна-тэхнічная база. Функцыянуюць 162 спартовыя збудаваньні. У раёне 4 спартовыя школы, 6 спартовых сэкцыяў, 21 клюб.

## Гаспадарчая дзейнасьць
Агульная плошча сельгасугодзьдзяў складае 69,3 тыс. га, зь іх асушаных 18,4 тыс. га. Асноўныя галіны сельскай гаспадаркі: мясамалочная жывёлагадоўля, сьвінагадоўля, вырошчваюць збожжавыя, кармавыя культуры, бульбу, лён.

Прамысловасьць раёну ў 2005 годзе была прадстаўленая 12 прадпрыемствамі, сярод іх 2 адкрытыя акцыянэрныя таварыствы, 1 філія закрытага акцыянэрнага таварыства, 2 унітарныя прыватныя прадпрыемствы, 1 сумеснае прадпрыемства. Асноўная спэцыялізацыя: харчовая (натуральныя малочныя прадукты, алей, сыр, віно, піва, сьпірт, рыбныя прадукты) прамысловасьць, мэталаапрацоўка і дрэваапрацоўка, швейная, вытворчасьць будаўнічых матэрыялаў, газавай апаратуры.

Па тэрыторыі раёну праходзяць аўтадарогі Баранавічы — Наваградак — Іўе, Нясьвіж — Наваградак — Ліда, Наваградак — Наваельня, Любча — Наваградак — Зьдзецел, адгалінаваньне газаправоду Бярозаўка — Наваградак.

## Інфармацыя для турыстаў

### Музэі
* Дом-музэй А. Міцкевіча
* Гісторыка-краязнаўчы музэй
* Чарэшлянскі клюб-музэй
* Музэй Любчанскага краю ў мястэчку Любча
* Валеўскі народны гісторыка-краязнаўчы музэй

### Помнікі прыроды
* *Дзяржаўнага значэньня*: парк у в. Уселюб, дуб-траяк і дуб, што зросься з хвояй і знаходзіцца ў Сьвіцяскім лясьнікоўстве; Пуцэвіцкая гара, геалягічны разрэз Камарышкі каля вёскі Ўселюб, Вялікалітоўскі валун са знакамі, Пліскія валуны, Сьвяты камень Сянежыцкі, валун ва Ўселюбскім парку.
* *Мясцовага значэньня*: гара Капліца, Ятраўская гара, Кашалёўскія ўзгоркі, груд Старыя Лагодкі, валуны Лукінскія, дуб Адаму Міцкевічу.

### Гісторыка-архітэктурныя каштоўнасьці
* Бровар у в. Адампаль (1861—1877).
* Сядзібна-паркавы комплекс у в. Асташына (XIX ст.).
* Млын у в. Асташына (XIX ст.).
* Млын у в. Брольнікі (пач. ХХ ст.)
* Былы касьцёл дамініканцаў, цяпер царква Сьвв. апп. Пятра й Паўла ў в. Валеўка (1685).
* Царква Сьвв. апп. Пятра й Паўла ў в. Вераскава (XIX ст.).
* Капліца-пахавальня Брахоцкіх у в. Вераскава (XIX ст.).
* Сядзібна-паркавы комплекс Брахоцкіх у в. Вераскава (XIX ст.).
* Капліца-пахавальня Абламовічаў у в. Гарадзечна (1824).
* Царква Ўзвышэньня Сьв. Крыжа ў в. Дзяляцічы (1876).
* Сядзіба ў в. Дзяляцічы (XIX ст.).
* Царква Сьв. Тройцы ў в. Сеньненскае Загор’е (1877).
* Магіла Пуслоўскіх у в. Сеньненскае Загор’е (XIX ст.).
* Былая вуніяцкая, цяпер праваслаўная царква Ўсьпеньня Прасьв. Багародзіцы ў в. Лаўрышава (1798).
* Мячэт у в. Лоўчыцы (1688).
* Царква Сьв. Пр. Ільлі ў мястэчку Любча (1910).
* Замак Радзівілаў у мястэчку Любча (XVI—XVII стагодзьдзі)
* Касьцёл у мястэчку Любча (1930-я).
* Гаспадарчы двор Юрэвічаў у в. Мілушава (XIX ст.).
* Могілкавая царква ў в. Малыя Вераб’евічы (XIX ст.).
* Руіны вялікалітоўскага замка ў месьце Наваградак (XIII—XVI стагодзьдзі)
* Царква Сьв. Барыса й Глеба ў месьце Наваградак (XVI ст.).
* Дом-музэй Адама Міцкевіча ў месьце Наваградак (XIX ст.).
* Гандлёвыя рады ў месьце Наваградак (1812).
* Капліца-пахавальня Альбрыхта Заборскага ў месьце Наваградак (XIX ст.).
* Касьцёл Фарны (Сьв. Перамяненьня Божага) у месьце Наваградак (XІV, XVIIІ стагодзьдзі).
* Касьцёл Сьв. Міхала Арханёла ў месьце Наваградак (1724).
* Гара Міндоўга ў месьце Наваградак.
* Курган Бесьсьмяротнасьці Адама Міцкевіча ў месьце Наваградак (1924—1931).
* Мячэт у месьце Наваградак (1855).
* Былы касьцёл францішканцаў, цяпер сабор Сьв. Мікалая ў месьце Наваградак (1780).
* Былая вуніяцкая, цяпер праваслаўная царква Маці Божай Казанскай у в. Нягневічы (1795).
* Прыдарожная капліца ў в. Несутычы (XIX ст.).
* Царква Нараджэньня Божай Маці ў в. Поўбераг (1839).
* Касьцёл Узвышэньня Сьв. Крыжа ў в. Уселюб (XV ст.).
* Царква Сьв. Міхала Арханёла ў в. Уселюб (1884).
* Капліца-пахавальня О’Руркаў у в. Уселюб (1837).
* Прыдарожная капліца ў в. Харосіца (пач. ХХ ст.).
* Бібліятэка Храптовічаў у в. Шчорсы (XVIII ст.).
* Былая вуніяцкая, цяпер праваслаўная царква Сьв. Дзьмітрыя Салунскага ў в. Шчорсы (1770—1776).
* Фальварак Мураванка ў в. Шчорсы (XIX ст.).
* Сядзіба Храптовічаў у в. Шчорсы (XVIII ст.).

### Страчаная спадчына
* Мячэт у в. Асмолава (1924).
* Сядзіба О’Руркаў у в. Басіна (XIX ст.).
* Сядзіба ў в. Бенін (XIX ст.).
* Царква Сьвв. апп. Пятра й Паўла ў в. Валеўка (XVIII ст.).
* Царква Ўсьпеньня Прасьв. Багародзіцы ў в. Ваўковічы (1866).
* Царква Сьв. Тройцы ва ўр. Войнава (1841).
* Сядзіба Наргелевічаў ва ўр. Войнава (XIX ст.).
* Сядзіба Кярсноўскіх у в. Гарадзілоўка (XIX ст.).
* Сядзіба Шпілеўскіх у в. Гарадзечна (XIX ст.).
* Сядзіба Незабытоўскіх у в. Гурка (XVIII ст.).
* Сядзіба Сямірадзкіх у в. Косічы (XVIII ст.).
* Сядзібна-паркавы комплекс Дуніных-Раецкіх у в. Кашалева (XVIII ст.).
* Сядзіба Давідоўскіх у в. Лозаўцы (XVIII ст.).
* Сынагога ў мястэчку Любча (XIX ст.).
* Сядзіба Юрэвічаў у в. Мілушава (XIX ст.).
* Сядзібна-паркавы комплекс Верашчакаў у в. Мольнічы (XIX ст.).
* Царква Усьпеньня Прасьв. Багародзіцы (Замкавая) у месьце Наваградак (XIV ст.).
* Сынагога Вялікая ў месьце Наваградак (XVII ст.).
* Палац Радзівілаў у месьце Наваградак (XVIII ст.).
* Ратуша ў месьце Наваградак (1664).
* Сядзібна-паркавы комплекс Абуховічаў у в. Сенна (XVIII ст.).
* Касьцёл у в. Сянежыцы (XIX ст.).
* Сядзіба О’Руркаў у в. Уселюб (XIX ст.).
* Сядзіба Карповічаў ва ўр. Шамброў (XVIII ст.).
* Палац Храптовічаў у в. Шчорсы (1770—1776).
* Вуніяцкая царква ў в. Ятра (1761).

## Асобы
* Фабіян Абрантовіч (1884, засьценак Вераскоўшчына — 1946) — рэлігійны і культурна-грамадзкі дзяяч
* Уладыслаў Борзабагаты (1831—1886) — удзельнік нацыянальна-вызваленчага паўстаньня 1863—1864 гадоў
* Стэфан Грабоўскі (1767, вёска Асташына — 1847) — вайсковы і дзяржаўны дзяяч, генэрал. Адзін з кіраўнікоў паўстаньня Т. Касьцюшкі
* Міхаіл Касьцюк (1940 в. Масьцішча — 2019) — беларускі гісторык, акадэмік НАН Беларусі
* Уладзімер Конан (1934 в. Вераскава — 2011) — беларускі філёзаф, літаратуразнаўца, крытык, культуролаг
* Адам Міцкевіч (1798—1855) — беларускі і польскі паэт
* Павaл Навара (1927, в. Купіск — 1983) — беларускі грамадскі дзеяч у Вялікабрытаніі
* Янка Нёманскі (1890—1937) — беларускі празаік, публіцыст, эканаміст, грамадзкі дзеяч
* Аляксандр Орса (1896, мяст. Нягневічы — 1959) — беларускі пэдагог і грамадзка-культурны дзяяч
* Васіль Рагуля (1879, в. Ачукевічы — 1955), беларускі грамадзка-палітычны дзяяч. Пасол польскага сойму ў 1922 годзе і сэнатар польскага сойму 1928 году.
* Кастусь Рамановіч (1927, в. Лозкі — 31 студзеня 2005) — дзяяч беларускага нацыянальнага супраціву, адзін з арганізатараў і кіраўнікоў падпольнага Саюзу вызваленьня Беларусі
* Язэп Сажыч (1917, в. Гарадзечна — 2007) — беларускі грамадзка-палітычны дзяяч, старшыня Рады БНР
* Алесь Усюкевіч (1925, в. Хадасы — 2004) — дзяяч беларускага нацыянальнага супраціву, удзельнік падпольнага Саюза вызвалення Беларусі ў Навагрудку.

## Крыніцы

## Літаратура
* Новогрудский район // 

## Вонкавыя спасылкі
* Навагрудскі раён // Гродзенскі аблвыканкам
* 
*