Лідзкі раён

**Лі́дзкі раён** — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка на поўначы Гарадзенскай вобласьці Беларусі. Плошча раёну складае 1566,74 км². Насельніцтва на 2024 год — 132 869 чалавек. Адміністрацыйны цэнтар — места Ліда. Лідзкі раён мяжуе на поўначы зь Вярэнаўскім, на ўсходзе — зь Зьдзецельскім і Івейскім, на поўдні — з Наваградзкім, на захадзе — з Шчучынскім раёнамі Гарадзенскай вобласьці.

## Гісторыя
* 15 студзеня 1940: утвораны Лідзкі раён.
* 9 лютага 2004: Лідзкі раён і места Ліда былі аб’яднаныя ў адну адміністрацыйную адзінку раённага падпарадкаваньня.

## Прырода

### Рэльеф
Тэрыторыя раёну знаходзіцца ў межах Лідзкай раўніны і Нёманскай нізіны. Паверхня раўнінная, пераважаюць вышыні 130—180 м, найвышэйшы пункт — 207 м (за 8 км на поўнач ад Ліды).

### Карысныя выкапні
На тэрыторыі раёну разьмешчаны паклады торфу, пяскоў, жвіру, глінаў, крэйды.

### Клімат
Клімат умерана кантынэнтальны. Сярэдняя тэмпэратура студзеня −5,8&nbsp;°C, ліпеня 17,4&nbsp;°C. Сярэднярочная колькасьць ападкаў складае 660 мм. Працягласьць вэгетацыйнага пэрыяду 194 дні.

### Расьніннасьць
Пад лесам 27% тэрыторыі. Пераважаюць хваёвыя, яловыя, бярозавыя лясы, найвялікшыя масівы на ўсходзе — частка Нёманскіх лясоў. Балоты займаюць 13,4% тэрыторыі раёну, зь іх асушаныя каля 7,2 тыс. га; найвялікшыя Дакудаўскае балота, Жыжма.

Заказьнікі: дзяржаўнага значэньня біялягічны — Дакудаўскі, мясцовага значэньня гідралягічныя — Хвалькоўшчына, Тарнаўскі, Бярэзіна.

### Гідраграфія
З паўночнага ўсходу на паўднёвы захад уздоўж мяжы з Наваградзкім і Зьдзецельскім раёнамі цячэ рака Нёман, якая мае прытокі Гаўя (з Жыжмай), Дзітва (зь Лідзеяй), Лебяда, Нарва. На тэрыторыі раёну азёры Вялічкаўскае і Глухава.

## Насельніцтва
Колькасьць насельніцтва раёну на 1 студзеня 2008 году — 135,2 тыс. чалавек. Сярэдняя шчыльнасьць — 90,13 чалавек на 1 км².

Нацыянальны склад насельніцтва (паводле перапісу 1999 году, бязь места Ліда):
* беларусы — 50,8%;
* палякі — 42,1%;
* расейцы — 5,6%;
* украінцы — 1,0% і іншыя.

Беларускую мову назвалі роднай 87,8% жыхароў раёну, 78,9% пазначылі, што размаўляюць па-беларуску дома.

* XXI стагодзьдзе: 2009 год — 135 096 чал.; 2015 год — 132 291 чал.; 2016 год — 132 114 чал.; 2017 год — 132 099 чал.; 2018 год — 131 860 чал.

### Інфраструктура
У раёне разьмешчаныя 22 сярэднія, 12 базавых, 7 пачатковых, 3 музычныя, 1 спартовая школы, дзіцяча-юнацкі цэнтар, 27 дашкольных установаў, 32 дамы культуры і клюбы, 48 бібліятэк, 7 лякарань, 3 амбулаторыі, 2 фэльдчарска-акушэрскіх пункты, пункт хуткай дапамогі.

## Гаспадарчая дзейнасьць
Агульная плошча сельскагаспадарчых земляў 76,7 тыс. га, зь іх асушаных 29,1 тыс. га. У раёне 16 сельскагаспадарчых прадпрыемстваў, 33 фэрмэрскія гаспадаркі. Вырошчваюць збожжавыя і кармавыя культуры, бульбу, лён. Разьвіваецца мяса-малочная жывёлагадоўля, сьвінагадоўля. Працуе Лідзкая птушкафабрыка.

Галоўны гаспадарчы цэнтар раёну — места Ліда. У месьце Бярозаўка працуе шклозавод «Нёман», хлебазавод. Дзейнічаюць торфапрадпрыемствы ў Дзітве і Першамайскім. У вёсцы Даржы знаходзяцца льнозавод і завод мяса-касьцяной мукі.

На тэрыторыі раёну праходзіць чыгуначныя лініі Маладэчна — Ліда — Горадня, Вільня — Баранавічы, аўтадарогі на Горадню, Вільню, Іўе, Слонім, Наваградак, газаправод Івацэвічы — Вільня з адгалінаваньнямі ў места Шчучын і Бярозаўку.

## Інфармацыя для турыстаў

### Помнікі прыроды
* *Дзяржаўнага значэньня*: парк «Бальцінкі», урочышча Гаік, разьмешчаныя каля вёскі Крупава, насаджэньні (дуб, асіна, яліна) ва ўрочышча Оступ каля вёскі Мінойты.
* *Мясцовага значэньня:* парк Гарні ў вёсцы Гарні (закладзены ў 1881 року).

### Гісторыка-архітэктурныя каштоўнасьці
* Капліца Сьвв. Іахіма й Ганны ў в. Агароднікі (1763).
* Былая вуніяцкая, цяпер праваслаўная царква Ўзвышэньня Сьв. Крыжа ў в. Бабры (1810).
* Капліца Маці Божай Анёльскай у в. Бахматы (1919).
* Касьцёл Сьв. Міхала Арханёла ў в. Белагруда (1903—1908).
* Касьцёл Сьвятога Георгія ў в. Беліца (канец ХІХ — пач. ХХ стагодзьдзя).
* Царква Ўзвышэньня Сьв. Крыжа ў в. Беліца (1928).
* Сядзібна-паркавы комплекс Захватовічаў у в. Бердаўка (XIX ст.).
* Шклозавод у в. Бярозаўка (1883).
* Сядзіба Стольле і парк ў в. Бярозаўка (ХІХ — пач. ХХ стагодзьдзя).
* Касьцёл Перамяненьня Пана ў в. Ваверка (1840, 1934).
* Былая вуніяцкая, цяпер праваслаўная царква Покрыва Прасьв. Багародзіцы ў в. Ганчары (1774).
* Былая вуніяцкая, цяпер праваслаўная царква Нараджэньня Божай Маці ў в. Голдава (1795).
* Царква Нараджэньня Божай Маці ў в. Дакудава 2 (1866).
* Царква Праабражэньня Гасподняга ў в. Дзікушкі (сяр. ХІХ ст.).
* Сядзіба Грабоўскіх у в. Дзікушкі (XVIII—XIX стагодзьдзі).
* Царква Покрыва Прасьв. Багародзіцы ў в. Збляны (пачатак ХХ ст.).
* Касьцёл Найсьв. Тройцы ў в. Крупава (1918—1926).
* Царква Сьв. Мікалая ў в. Лебяда (1898—1900).
* Вялікалітоўскі замак у месьце Ліда (XІV ст.).
* Касьцёл Сьвятога Язэпа (цяпер царква Сьв. Міхала Арханёла) у месьце Ліда (1797—1825).
* Касьцёл Узвышэньня Сьвятога Крыжа ў месьце Ліда (1765—1770).
* Царква Сьв. Георгія ў месьце Ліда (1875).
* Сядзібна-паркавы комплекс Ромэраў у в. Мажэйкава (XVIII ст.).
* Касьцёл Найсьв. Сэрца Езуса і Сьв. Андрэя Баболі ў в. Мінойты (1928—1930).
* Капліца ў в. Мохавічы (ХІХ ст.).
* Царква Покрыва Прасьв. Багародзіцы ў в. Мыто (1865—1966).
* Касьцёл Сьв. Міхала Арханёла ў в. Няцеч (1837).
* Царква Ўсьпеньня Прасьв. Багародзіцы ў в. Радзівонішкі (1895).
* Сядзібны комплекс у в. Тарнова (ХІХ — пач. ХХ стагодзьдзя).

### Страчаная спадчына
* Сынагога ў в. Беліца (ХІХ ст.)
* Касьцёл Найсьвяцейшая Тройцы ў в. Бердаўка (пач. ХХ ст.).
* Касьцёл Спасланьня Сьв. Духа ў в. Бярозаўка (1924—1932).
* Капліца ў в. Гімбуты (1782).
* Сядзіба Важынскіх у в. Голдава (XVIII ст.).
* Капліца ў Дворышча (1860).
* Касьцёл Маці Божай Ружанцовай і кляштар дамініканаў у в. Ельня (1667).
* Касьцёл Бяззаганага Пачацьця Найсьв. Панны Марыі і кляштар кармэлітаў у месьце Ліда (XVIII ст.).
* Харальная Сынагога ў месьце Ліда (1891).
* Палацава-паркавы комплекс Кастравіцкіх у в. Паперня (ХІХ ст.).
* Вуніяцкая царква Сьв. Ганны ў в. Радзівонішкі (XVIII ст.).
* Царква Сьв. Дзьмітрыя Салунскага ў в. Тарнова (1892).
* Капліца ў в. Цьвермы (1933—1935).

## Асобы
* Вітольд Ашурак (1970, в. Агароднікі  — 2021) — беларускі грамадзкі і палітычны дзяяч, палітычны вязень памёршы у калёніі
*Мацей Догель (1715—1760) — пэдагог, гісторык-архівіст, прававед
* Кіпрыян Кандратовіч (1859 в.Зіневічы — 1932) — вайсковы дзяяч, сябра Народнага Сакратарыяту БНР
* Міхал Карыцкі (1714—1781) — паэт, пэдагог
* Аляксей Логвін (1934, в. Збляны — 2004) — беларускі грамадскі дзеяч. Сябра і адзін з кіраўнікоў антыкамуністычнай Лідскай моладзевай падпольнай арганізацыі у 1950—1951 гадах, рэпрэсаваны савецкай уладай.
* Зыгмунд Макрэцкі (1865—1936) — заснавальнік музэю прыроды ў месьце Сімфэропаль
* Казімер Нарбут (1738—1807) — асьветнік, філёзаф
* Апалёнія Серакоўская (1838, фальварак Кункулка — 1919) — грамадзкая дзяячка, удзельніца паўстаньня 1863 году, жонка Зыгмунта Серакоўскага.

## Паселішчы
Уключае гарады Ліду і Бярозаўку, пас. Першамайскі, 276 сельскіх населеных пунктаў, 15 сельсаветаў: Беліцкі, Бердаўскі, Вавёрскі, Ганчарскі, Голдаўскі, Дакудаўскі, Дварышчанскі, Дзітвянскі, Дубровенскі, Крупаўскі, Мажэйкаўскі, Пескаўскі, Тарноўскі, Трацьцякоўскі, Ходараўскі.

## Крыніцы

## Літаратура
* Лидский район // 

## Вонкавыя спасылкі
* 
* 
* Турыстычны даведнік па Лідзкаму раёну