Арэхаўск

**Арэ́хаўск**, **Арэхі-Выдрыца** — мястэчка ў Беларусі, на беразе Арэхаўскага возера і рацэ Выдрыцы, каля вытоку ракі Аршыцы. Цэнтар сельсавету Аршанскага раёну Віцебскай вобласьці (само паселішча адміністрацыйна падпарадкоўваецца раёну). Насельніцтва на 2018 год — 2359 чалавек. Знаходзіцца за 15 км на паўночны ўсход ад Воршы, за 10 км ад чыгуначнай станцыі Хлюсьціна (лінія Ворша — Смаленск).

## Гісторыя
### Вялікае Княства Літоўскае
Упершыню паселішча ўпамінаецца ў ХVII стагодзьдзі як вёска *Арэхі* ў Аршанскім павеце Віцебскага ваяводзтва. Маёнтак знаходзіўся ў валоданьні князёў Сапегаў, пазьней Пацёмкіных.

### Пад уладай Расейскай імпэрыі
У выніку першага падзелу Рэчы Паспалітай (1772 год) Арэхі апынуліся ў складзе Расейскай імпэрыі, у Аршанскім павеце. У 1792 годзе вёска належала да маёнтку Межаўскі Ключ, уладаньне Любамірскіх, 6 двароў. 

У 1830-я гады ў Арэхах было 13 двароў. У гэты час тут збудавалі Траецкую царкву са званіцай; на будоўлі працавала каля 70 цесьляроў. 

Праз вёску Арэхі з другой паловы 18 стагоддзя і да 1840 года праходзіў паштовы тракт з Санкт-Пецярбурга ў Кіеў. У вёсцы Арэхі была драўляная паштовая станцыя. Знаходзілася яна каля царквы, насупраць цяперашняга будынка № 8. У маі 1820 года праз вёску Арэхі ехаў у паўднёвую спасылку А.С. Пушкін.

У 1841 годзе здадзены ў эксплуатацыю ўчастак ад Віцебска да Оршы шашы Санкт-Пецярбург – Кіеў. Паштовы тракт пачаў праходзіць па новай шашы. Там былі пабудаваны тры паштовыя станцыі: Дыманава, Паграбёнка і Грышаны. Паштовыя станцыі Палавікі і Арэхі закрылі.

У пачатку ХХ ст. — 29 двароў, каля Арэхаў працаваў завод сухой перагонкі драўніны. Паселішча пры заводзе атрымала сваю назву ад аднайменнага ўрочышча *[[Выдрыца (урочышча)|Выдрыца]]*. У 1917 годзе па закрыцьці заводу яна стала сельскім паселішчам.

### Найноўшы час
25 сакавіка 1918 году згодна з Трэцяй Устаўной граматай Выдрыца абвяшчалася часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 году згодна з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі яна ўвайшла ў склад Беларускай ССР, аднак 16 студзеня Масква адабрала мястэчка разам зь іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад РСФСР. У 1924 годзе Выдрыцу вярнулі БССР, дзе яна ўвайшла ў Аршанскі раён. У 1929 годзе з пачаткам будаваньня Беларускай ДРЭС Выдрыцу аб’ядналі зь вёскай Арэхі й пераўтварылі ў працоўны пасёлак пад назвай Арэхі-Выдрыца; электрастанцыя спачатку называлася Асінаўская ДРЭС. У Другую сусьветную вайну зь ліпеня 1941 да 24 чэрвеня 1944 году мястэчка знаходзілася пад нямецкай акупацыяй.

11 ліпеня 1946 году Арэхі-Выдрыца атрымалі афіцыйны статус пасёлку гарадзкога тыпу і новую назву Арэхаўск. У 1946—1956 гадох мястэчка было цэнтрам раёну. 8 красавіка 2004 году Арэхаўскі пасялковы савет ліквідавалі, замест яго ўтварылі адпаведны сельсавет (Арэхаўск не ўваходзіць у яго склад, але зьяўляецца яго цэнтрам). 28 лютага 2011 году афіцыйна зацьвердзілі герб і сьцяг мястэчка.


Arechi-Vydryca. Арэхі-Выдрыца (1932).jpg|Жылыя дамы, 1932 г. 
Arechi-Vydryca, Asinaŭskaja. Арэхі-Выдрыца, Асінаўская (1932).jpg|Асінаўская ДРЭС, 1932 г.
Arechi-Vydryca, Asinaŭskaja. Арэхі-Выдрыца, Асінаўская (1933).jpg|Асінаўская ДРЭС, 1932 г. 
Arechi. Арэхі (12.1942).jpg|Царква, сьнежань 1942 г. 


## Насельніцтва
### Дэмаграфія
* **XIX стагодзьдзе**: 1830 год — 120 чал.; 1857 год — 151 чал.
* **XX стагодзьдзе**: 1901 год — 110 чал.; 1910 год —  214 чал.; 1940 год — 5,5 тыс. чал.; 1960 год — 4174 чал.; 1969 год — 5,3 тыс. чал.; 1990 год — 4,3 тыс. чал.; 1998 год — 3,6 тыс. чал.
* **XXI стагодзьдзе**: 2006 год — 3,1 тыс. чал.; 2009 год — 2755 чал. (перапіс); 2016 год — 2402 чал.; 2017 год — 2396 чал.; 2018 год — 2359 чал.

### Інфраструктура
У Арэхаўску працуюць сярэдняя і дзіцячая музычная школы, 2 дзіцячыя ясьлі-сады, лякарня, дом культуры, 2 бібліятэкі, дом побыту, аптэка, пошта.

## Эканоміка
Завод кандэнсатараў «Лантан», ільнозавод, цяплічны камбінат, дзялнкі Лукомскага будаўнічага кіраваньня і «Белэнэргарамналадкі», Беларуская ГРЭС.

## Транспарт
За 3 км на захад ад Арэхаўску — міжнародная аўтамагістраль Санкт-Пецярбург — Адэса (у межах Беларусі — магістраль ). Празь мястэчка праходзіць рэспубліканская дарога Лёзна — Арэхаўск ().

## Турыстычная інфармацыя

### Славутасьці
Каля Арэхаўску, на беразе возера, археалягічны помнік — курганны могільнік (26 насыпаў; выявіў у 1926 годзе Д. Васілеўскі, дасьледаваў у 1981 годзе М. Лашанкоў).
* Сядзіба Хлюсьцінаў (канец ХІХ ст.)
* Царква Сьвятой Тройцы (1832—1838)
* Электрастанцыя (1927—1930) — першая ў Беларусі, збудаваная паводле пляну «ГОЭЛРО»

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 
* Шпакоўская, Г. Арэхаўск // «Народнае слова», 8 сьнежня 2007. С. 4.

## Вонкавыя спасылкі
* 
* Арэхаўск, Прыдзьвінскі край: Гісторыя і сучаснасьць
* Арэхаўск — парафія Аб’яўленьня Пана і сьв. Ірынэя, біскупа, Catholic.by

 

Катэгорыя:Арэхаўскі сельсавет (Аршанскі раён)
Катэгорыя:Населеныя пункты Аршанскага раёну
Катэгорыя:Мястэчкі Віцебскай вобласьці
Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVII стагодзьдзі