open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Парлямэнцкія выбары ў Грузіі 2024 году

Парлямэнцкія выбары ў Грузіі адбудуцца 26 кастрычніка 2024 року.

## Перадумовы
З выбараў 2012 року ва ўладзе знаходзіцца партыя Грузінская мара, якая праводзіць прарасейскую палітыку. Што праўда, пасьля поўнамаштабнага ўварваньня Расеі ва Ўкраіну і армяна-азэрбайджанскага канфлікту грузінскі ўрад аказаў Украіне гуманітарную дапамогу, аднак не падтрымаў санкцыі супраць Расеі. Апошняя, у сваю чаргу, не ўхваліла ідэю Паўднёвай Асэтыі зладзіць рэфэрэндум па далучэньні да Расейскай Фэдэрацыі, а таксама не ўключыла Грузію ў «сьпіс недружалюбных краінаў».

У чэрвені 2022 року Грузія атрымала адмову ўваходу ў Эўрапейскі Зьвяз з прычыны цэнзуры СМІ і недалучэньня да міжнародных санкцыяў супраць Расеі. З тае пары кіроўная партыя намагалася правесьці ў парлямэнце «Закон аб празрыстасьці замежнага ўплыву», які меў кантраляваць грамадзкія арганізацыі, фундаваныя з-за мяжы. У 2023 року ў выніку пратэстаў урад адклікаў законапраект. У сьнежні таго ж году Эўрапейскі Зьвяз надаў Грузіі статус кандыдата на ўваход, абгрунтаваўшы сваё рашэньне вызваленьнем з турмы апазыцыйнага журналіста Нікі Гвараміі, а таксама спыненьнем працэдуры імпічмэнту прэзыдэнткі Саламэ Зурабішвілі, якая падтрымлівае апазыцыю.

Аднак у траўні 2024 року, нягледзячы на трывалыя пратэсты, парлямэнт Грузіі ўхваліў «Закон аб празрыстасьці замежнага ўплыву», што паставіла пад пагрозу далейшыя пэрспэктывы Грузіі ў Эўразьвязе.

## Выбарчая сыстэма

Парлямэнт Грузіі складаецца з 150 сябраў (дэпутатаў), абіраных на чатырохгадовы тэрмін. 26 верасьня 2017 року былі прынятыя папраўкі, якія пастанавілі, што з 2024 року ўводзіцца поўная прапарцыйная выбарчая сыстэма з партыйным парогам абраньня 5%. 6 лютага 2023 року  ўвяла электронную рэгістрацыю выбарцаў і магчымасьць электроннага галасаваньня на большасьці выбарчых участкаў.

## Крыніцы

Катэгорыя:2024 год у Грузіі
Грузія
2024
Гірканская мыш

**Гірканская мыш** (*Apodemus hyrcanicus*) — жывёла клясы сысуноў атрада грызуны (Rodentia) сямейства Мышы (Muridae).

## Распаўсюджваньне
Сустракаецца на захадзе Азіі (Азэрбайджан, Іран). Насяляе нізкагорныя шыракалістыя лясы на на вышынях ад 0 да 2000 метраў.

## Постаць
Даўжыня галавы і тулава складае ад 95 да 107 мм, хвост ад 94 да 107 мм, маса да 35 грамаў. Верх цёмна-карычневы; ніз белы. На грудзях маецца жаўтлява-бурая пляма авальнай формы з расплывістымі бакамі. Хвост цёмны зьверху, сьвятлейшы зьнізу.

## Лад жыцьця
Гэта наземны від.

## Крыніцы
* Kennerley, R. 2016. ''Apodemus hyrcanicus''. The IUCN 

Катэгорыя:Сысуны Азіі
Каўкаская мыш

**Каўкаская мыш** (*Apodemus ponticus*) — жывёла клясы сысуноў атрада грызуны (Rodentia) сямейства Мышы (Muridae).

## Распаўсюджваньне
Сустракаецца на Каўказе (Азэрбайджан, Армэнія, Грузія, Расея). Насяляе зьмешаныя лясы, лесастэпы, травяністыя палі і хмызьнякі. 

## Постаць
Даўжыня галавы і тулава складае ад 83 да 103 мм, хвост ад 97 да 104 мм, маса ? грамаў. Верх інтэнсіўна карычневы; ніз ад светла-шэрага да белага.

## Лад жыцьця
Пераважна начны лад жыцьця. Выкарыстоўвае натуральныя або робіць норы з гнездавымі і запаснымі камерамі. Сілкуецца насеньнем, збожжам, арэхамі і вусякамі. Захоўвае арэхі і іншую ежу. Размнажаецца ў цёплы час года, у прыплодзе 5–6 малых.

## Крыніцы
* Cassola, F. 2016. ''Apodemus ponticus''. The IUCN 

Катэгорыя:Сысуны Азіі
Аляксей Фірсаў

**Аляксе́й Фі́рсаў** ( 7 лютага 2002 году) — беларускі футбаліст, абаронца таджыцкага клюбу «Раўшан».

## Кар’ера
### Клюбная
З 2019 году пачаў выступаць за дубль менскага «Дынама», на наступны год замацаваўся ў дублі. У 2021 годзе стаў часам прыцягвацца да асноўнай каманды, але не дэбютаваў за яе ў афіцыйных матчах. З пачатку 2022 году пачаў трэнавацца з магілёўскім «Дняпром», які ў сакавіку ўзяў абаронцу ў арэнду. Дэбютаваў у Найвышэйшай лізе 20 сакавіка 2022 году ў матчы першага туру супраць бабруйскай «Белшыны» (0:0), адгуляўшы ўсе 90 хвілінаў. У далейшым працягваў зьяўляцца ў асноўнай камандзе, пераважна ў стартавым складзе. У сьнежні 2022 году па заканчэньні арэнды пакінуў магілёўскі клюб.

У студзені 2023 году на правах арэнды далучыўся да берасьцейскага «Дынама». У ліпені 2023 году пакінуў берасьцейскі клюб і быў пераведзены ў наваполацкі «Нафтан». У лютым 2024 году стаў гульцом «Баранавічаў». Быў асноўным цэнтральным абаронцам і капітанам каманды. У студзені 2025 году далучыўся да «Смаргоні», дзе быў гульцом першай адзінаццаткі. Пасьля таго як смаргонцы страцілі месца ў Найвышэйшай лігі футбаліст на пачатку 2026 году прыяднаўся да таджыцкага клюбу «Раўшан».

### Міжнародная
У кастрычніку 2019 году выступаў за зборную Беларусі (да 19 гадоў) у адборачным раўндзе чэмпіянату Эўропы. 21 верасьня 2022 году дэбютаваў у складзе зборнай Беларусі (да 21 году), адгуляўшы ўсе 90 хвілінаў у таварыскім матчы супраць Расеі (1:6).

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Статыстыка «ПБ-Инфо»
* 
* 

Катэгорыя:Беларускія футбалісты
Помнік Сталіну (Прага)

**По́мнік Ста́ліну** () — даўнейшая гранітная статуя вышынёй 15,5 м, усталяваная ў сталіцы сацыялістычнае Чэхаславаччыны Празе ў гонар Ёсіфа Сталіна 1 траўня 1955 року. Да свайго зносу ў канцы 1962 року заставалася найбуйнейшай мастацкай выявай Сталіна.

## Мінуўшчына
Паставіць помнік Сталіну распарадзіўся ў 1949 року  Антанін Запатацкі. Уласна будаўніцтва распачалося толькі ў 1952 року.

Манумэнт мясьціўся на агромністым бэтонным п’едэстале, які дагэтуль можна ўбачыць у . Ён уяўляў працаўнікоў, якія стаялі ў шэрагу адно за другім, са Сталінам на чале. Леваруч ад яго стаялі прадстаўнікі савецкага народу, праваруч — чэхаславацкага. Дзьве постаці прадстаўлялі сапраўдных асобаў — Юліюса Фучыка й Івана Мічурына.

Быў найбуйнейшай групавой статуяй у Эўропе вышынёй 15,5 м, даўжынёй 22 м і шырынёй 12 м. Скульптар — Отакар Швэц, які за колькі дзён да адкрыцьця помніку ўчыніў самагубства. Электрык з кінастудыі «Барандаў», які пазіраваў у якасьці Сталіна, атрымаў мянушку «Сталін», сьпіўся і праз тры гады памёр.

Адкрыцьцё помніку адбылося 1 траўня 1955 року, ужо па сконе Сталіна. Неўзабаве распачаўся дзеячас дэсталінізацыі, і на загад савецкіх уладаў 6 лістапада 1962 року яго ўзарвалі 800 кг выбухоўкі. Кавалкі манумэнту правезьлі вуліцамі Прагі, пасьля чаго скінулі ў сьляпое рукаво Вэлтавы. Праз рок кіроўца грузавіка загінуў у аварыі.

У 1990-х на месцы помніку адкрыўся першы праскі рок-клюб. Мармуровы п’едэстал выкарысталі для .

## Крыніцы

Катэгорыя:Скульптуры 1955 году
Катэгорыя:Зьніклі ў 1962 годзе
Катэгорыя:Калясальныя статуі
Катэгорыя:Савецка-чэхаславацкія стасункі
Катэгорыя:Зьнішчаныя збудаваньні Чэхіі
Катэгорыя:Зьнішчаныя скульптуры
Катэгорыя:Гісторыя Прагі
Сталін
Прага
Катэгорыя:Прага 7
Прага, Сралін
Катэгорыя:Гранітныя скульптуры Чэхіі
Календа

**Календа**

* Гаўрыла Календа — царкоўны дзяяч Вялікага Княства Літоўскага, Рэчы Паспалітай
* Сяргей Календа — пісьменьнік, культуроляг, рэдактар
Я нарадзіўся тут (песьня)

**Я нарадзіўся тут** — песьня, якую выконвае Зьміцер Вайцюшкевіч.

## Глядзіце таксама
* Паветраны шар
* Хата бацькоў

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Словы песьні
* Песьня

Катэгорыя:Беларускамоўныя песьні
Паветраны шар (песьня)

«**Паве́траны шар**» ― песьня беларускага рок-гурта N.R.M., напісаная Лявонам Вольскім. Упершыню выдадзена на студыйным альбоме *[[Пашпарт грамадзяніна N.R.M.]]* (1998). У 2004 годзе рэп-кавэр на яе зрабіў гурт «Нестандартный Вариант» (музычны альбом *Не как все…*).

## Глядзіце таксама
* Тры чарапахі

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* 
* Тэкст песьні «Паветраны шар» з гітарнымі акордамі
* Тэкст песьні «Паветраны шар»

Катэгорыя:Музычныя творы 1998 года
Катэгорыя:Беларускія песьні
Катэгорыя:Беларускамоўныя песьні
Катэгорыя:Песьні гурта N.R.M.
Тры чарапахі (песьня)

«**Тры чарапа́хі**» — песьня беларускага гурта N.R.M. з аднайменнага альбома, адна з агульнапрызнаных вяршынь айчыннага року. Самая пазнавальная песьня гурта N.R.M. і Лявона Вольскага, які, пасьля расколу гурта, працягвае выконваць песьню як асобны музыка. Пазыўныя «Трох чарапах» адразу ж абуджаюць сьвядомае беларускае сэрца.

## Гісторыя стварэньня
Піт Паўлаў — гітарыст гурта N.R.M. — распавёў, што чарапашая тэматыка паўстала даволі нечакана: музыкі везьлі ў Польшчу Народны Альбом, а па тэлебачаньні Барыс Ельцын прамаўляў нейкія глупствы. Тады нарадзілася мініяцюра: «Выходзіць Ельцын і заяўляе: расейская дзяржаўнасьць трымаецца на трох кітах. Яго пытаюць: на якіх? А ён адказвае: на першым, другім і трэцім.» Музыкі пасьмяяліся, а праз некалькі дзён Лявон прынёс тэкст песьні.

## Зьмест
Словы песьні будуецца вакол міта аб трох чарапахах (ці трох кітах са сланамі), якія, згодна з верваньнямі старажытных, трымаюць Зямлю. У першым куплеце пра гэты міт аўтара прымушаюць узгадаць як прыкрыя зьявы паўсядзённага жыцьця — камунальныя пахі, горад, людзі, жыцьцё; так і даволі ўзвышаныя рэчы — горы. У другім куплеце цьвёрда і эклектычна адмаўляецца гісторыя чалавецтва — культурная, навуковая, палітычная. Пасьлядоўна называюцца Галілеа Галілей, Боб Марлі, Сальвадор Далі, Уладзімерр Ільіч Ленін, Джон Ленан і Карл Лінэй, якіх не існавала — бадай, уся цывілізаваная гісторыя, бо, адчуваецца, што, калі б было месца, Вольскі ўставіў бы ў свой тэкст увогуле ўсіх — ад Гамера да самога сябе. Трэці куплет выглядае патрыятрычным пастскрыптумам з фактычна даслоўным цытаваньнем радкоў Алеся Ставера «Каб любіць Беларусь нашу мілую [маму], трэба ў розных краях пабываць.»

## Пасьля 2006
Падчас рэвалюцыйных падзей сакавіка 2006 году замест традыцыйных «сюрпрызаў ня будзе» у фінальным прыпеве Лявон Вольскі прыдумаў спяваць «чаканьне дастала». З таго часу гэтак і сьпявае на канцэртах.

## Крыніцы

Катэгорыя:Беларускія песьні
Катэгорыя:Песьні 2000 году
Катэгорыя:Беларускамоўныя песьні
Катэгорыя:Песьні гурта N.R.M.
Сьвядомы беларус

**Сьвядомы беларус** — назва асобы, якая вызначае свае паходжаньне ад беларусаў і ўдзельнічае асабіста ў грамадзкім жыцьці беларусаў. Сваю дзейнасьць можа праводзіць на Беларусі, але і па-за межамі Беларусі.

Сьвядомы Беларус у Беларусі, як вораг ў няволі, туляецца пад градам наруглівых слоў і стрэламі непрыязных поглядоў.

Важная значэньне для росту сьвядомасьці іграе сям'я. У Юры Туронак спамінаў пра сваю сям'ю Браніслава Туронка:

Асноўную ролю ў выхаваўчым працэсе павінен быў адыграць родны дом, у якім бесперашкодна панавала беларуская атмасфэра. Толькі па-беларуску гаварылі бацькі між сабою і зь дзецьмі і патрабавалі, каб і сыны між сабою так гаварылі. З такой мэтай была запрошана з Браслаўшчыны служанка Яня, якая ня толькі дапамагала маме ў хатніх занятках, але і пашырала невялікі сямейны беларускамоўны круг.

## Крыніцы

Катэгорыя:Філязофія
Маці Божая Балесная

**Маці Божая Балесная** ці **Маці Божая Сямі смуткаў** ці **Маці Божая Журботная** — тытул Маці Божай, які падкрэсьлівае яе ролю суадкупіцельніцы. Маці Божая Балесная, між іншым, заступніца Польшчы, Вугоршчыны і Славаччыны.

Літургічны ўспамін Найсьвяцейшай Панны Марыі Балеснай (у традыцыйным календары — урачыстасьць Сямі смуткаў Найсьвяцейшай Панны Марыі) адзначаецца ў Каталіцкім Касьцёле 15 верасьня, на наступны дзень пасьля ўрачыстасьці Ўзвышэньня Сьвятога Крыжа.

## Урачыстасьць Маці Божай Балеснай — гістарычны нарыс
Першапачаткова Каталіцкі Касьцёл адзначаў два сьвяты ў памяць пакут Найсьвяцейшай Панны Марыі:
* 
* у пятніцу перад Вербнай нядзеляй — Маці Божай Балеснай
* 15 верасьня — Сем смуткаў Марыі.

Першае з гэтых сьвятаў упершыню было ўведзена ў 1423 годзе ў дыяцэзіі Кёльну ў Нямеччыне. Яно называўся «Спачуваньне Марыі ў якасьці кампэнсацыі за гвалт, учынены гусітамі над каталіцкімі храмамі». Адзначаўся ён у пятніцу пасьля трэцяй нядзелі Вялікадня. У 1727 годзе папа Бэнэдыкт XIII распаўсюдзіў яго на ўвесь Касьцёл і перанёс яго на пятніцу перад Вербнай нядзеляй. Апошняя зьмена царкоўнага календара скасавала гэтае сьвята.

Другое сьвята ўшаноўвае Маці Божую, як Маці Балесную і Каралеву Пакутнікаў не гэтулькі як ў хрысталягічным, колькі ў гістарычным асьпекце, узгадваючы больш важныя этапы і сцэны драмы Марыі і Яе пакуты. Першымі пачалі адзначаць гэта сьвята сэрвіты. З 1667 году яно пачало распаўсюджвацца на некаторыя дыяцэзіі. У 1814 годзе Папа Піюс VII распаўсюдзіў яго на ўвесь Касьцёл і ўстанавіў сьвята ў трэцюю нядзелю верасьня. Папа Піюс X прызначыў яго на 15 верасьня.

## Іканаграфія
Балесная Маці Божая часта малюецца з адным або сям’ю мячамі, што пранізваюць яе сэрца. Такія выявы зьявіліся ў другой паловай 15 стагодзьдзя.

## Сем смуткаў Маці Божай

* Сімяонава прароцтва
* Уцёкі ў Егіпет
* Адшуканьне Хрыста ў храме
* Сустрэча на Крыжовым шляху
* Укрыжаваньне і сьмерць Езуса
* Зьняцьце з крыжа
* Пахаваньне Хрыста

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Малітвы да Маці Божай Балеснай

Катэгорыя:Хрысьціянскія сьвяты
Катэгорыя:Іканаграфія Дзевы Марыі
Катэгорыя:Тытулы Дзевы Марыі
Катэгорыя:Багародзічныя сьвяты
Стэпавая мыш

**Стэпавая мыш** (*Apodemus witherbyi*) — жывёла клясы сысуноў атрада грызуны (Rodentia) сямейства Мышы (Muridae).

## Распаўсюджваньне
Сустракаецца Эўропі і Азіі (Армэнія, Азэрбайджан, Грузія, Грэцыя (Астравы Усходняга Эгейскага мора), Іран, Ізраіль, Ярданія, Ліван, Пакістан, Расея, Сырыя, Туркмэністан, Турэччына, Украіна). Сустракаецца ў хмызьняках і ў дэградаваных лясах. Мае патрэбу ў хмызьняковым хованцы.

## Постаць
Даўжыня галавы і тулава складае ад 77 да 110 мм, хвост ад 75 да 115 мм, маса ад 16 да 34 грамаў. Верх сярэдне-карычневы; ніз белы; ёсьць выразная мяжа паміж імі. Хвост зьверху цёмны, зьнізу — яркі. Дыплоідны набор храмасом зьмяшчае 48 храмасом (2n=48).

## Лад жыцьця
Асобіны застаюцца на зямлі і шукаюць ежу ноччу. У асноўным яны сілкуюцца насеньнем расьлін і жалудамі, якія дапаўняюцца пладамі, кветкамі, сьцебламі, грыбамі, а таксама вусякамі, слімакамі і дажджавымі чарвякамі. Большасьць нашчадкаў, верагодна, нараджаецца вясной і летам. У адным прыплодзе бывае да сямі нованароджаных.

## Крыніцы
* Bukhnikashvili, A., Shenbrot, G. & Sozen, M. 2016. ''Apodemus witherbyi''. The IUCN 

Катэгорыя:Сысуны Азіі
Катэгорыя:Сысуны Эўропы
Трус эўрапейскі

**Трус эўрапейскі** (*Oryctolagus cuniculus*) — жывёла клясы сысуноў атрада грызуны (Rodentia) сямейства Зайцавыя (Leporidae).

## Распаўсюджваньне
Распаўсюджаны ў Эўропе (Гішпанія, Партугалія, Францыя). Сустракаецца ў змешаных асяроддзях пражываньня ў міжземнаморскай дубовай саване або хмызьняковых лясах, або вобласьці з каля 40% пакрыцця для хованкі ад драпежнікаў і адкрытыя месцы, якія падтрымліваюць іх рацыён травой і злакамі. Тым не менш, на Пірэнэйскім паўвостраве трусы ўсё часьцей сустракаюцца ў высокай шчыльнасьці ў раёнах інтэнсіўнага вядзеньня сельскагаспадарчых угоддзяў.

## Постаць
Даўжыня галавы і тулава складае ад 34 да 50 см, хвост ад 4 да 5 см, маса ад 1300 да 2500 грамаў. Поўсьць, як правіла, шараватая, з чорнымі і карычневымі (і часам чырвонымі) плямамі. Ніз цела больш сьветла-шэры, а ніз хваста белы. Меланісты не з’яўляюцца незвычайнымі.

## Лад жыцьця
Знаходзіць прытулак у хмызьняках у камяністых раёнах, хоць рызыка драпежніцтва вышэй у надземных селішчах. Трусы тэрытарыяльныя і, як правіла, жывуць і здабываюць ежу групамі да 20 дарослых асобін. Еўрапейскі трус можа размнажацца на працягу ўсяго года (рэдка для зайцепадобных), хоць гэта абмежавана кліматам і даступнасьцю рэсурсаў. Яны вырошчваюць ад трох да шасьці маладых асобін. Штогадовая сьмяротнасьць звычайна перавышае 50%.

## Крыніцы
* Villafuerte, R. & Delibes-Mateos, M. 2019. ''Oryctolagus cuniculus''. The IUCN 
* Tislerics, A. 2000. ''Oryctolagus cuniculus''. Animal Diversity Web 

Катэгорыя:Сысуны Эўропы
Гінвін

**Гінвін** (*Кінвін*) — мужчынскае імя.

## Паходжаньне

Генвін або Кіневін (Genuinus, Kinewin) і Вінэкен або Вінген (Winneken, Wingen) — імёны германскага паходжаньня. Іменная аснова -гін- (-ген-, -кін-) (імёны ліцьвінаў Гендрута, Кімунд, Менгін; германскія імёны Genedrudis, Ginmund, Mennigen) паходзіць ад гоцкага gin- 'пачатак' (гоцкае *ginnan, германскае *gennan 'пачынаць'), а аснова -він- (імёны ліцьвінаў Бутвін, Монтвін, Радавін; германскія імёны Butwin, Mondawin, Radowin) — ад гоцкага wins 'сябар'.

Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: *землю… Гинъвиновъщыну* (8 сьнежня 1522 году); *Кинвинъ* (27 сьнежня 1542 году).

## Глядзіце таксама
* Гін
* Віна

## Крыніцы

Катэгорыя:Мужчынскія імёны
Іранская мышападобная соня

**Іранская мышападобная соня** (*Myomimus setzeri*) — жывёла клясы сысуноў атрада грызуны (Rodentia) сямейства соневыя (Gliridae).

## Распаўсюджваньне і экалогія
Від знойдзены ва ўсходняй Турэччыні і паўночна-заходнім Іране на вышынях ад 1500 до 2800 метраў. Сустракаецца ў старых хваёвых лясах на лугах і ва ўсходняй Турцыі ў саванах з рэдкімі дрэвамі. У цэлым гэта вельмі малавядомы від, пра яго біялогію і экалогію практычна нічога невядома.

## Крыніцы
* Kennerley, R. & Kryštufek, B. 2019. ''Myomimus setzeri''. The IUCN 

Катэгорыя:Сысуны Азіі
Іглак індыйскі

**Іглак індыйскі** (*Hystrix indica*) — жывёла клясы сысуноў атрада грызуны (Rodentia) сямейства Іглакавыя (Hystricidae).

## Распаўсюджваньне
Сустракаецца ў Азіі (Азэрбайджан, Армэнія, Аўганістан, Грузія, Емэн, Ізраіль, Індыя, Ірак, Іран, Казахстан, Кітай, Нэпал, Пакістан, Саудаўская Арабія, Сырыя, Туркмэністан, Турэччына, Шры-Ланка, Ярданія) на вышынях да 2400 метраў. Гэты від мае шырокую талерантнасьць да асяроддзя пражываньня, займаючы скалістыя схілы, трапічныя і ўмераныя хмызьнякі, лугі, лясы, ворныя землі, плантацыі і сады.

## Постаць
Даўжыня галавы і тулава складае ад 45 да 93 см, хвост ад 8 да 10 см, маса ад 8 да 27 кг. Жывёлы маюць падоўжанае цела з кароткімі нагамі. Форма галавы вельмі плоская. Шэрсьць на пярэдняй частцы цела чорная, а на шыі ёсьць густая белая паласа. Бліжэй да канца хваста поўсьць перацякае ў падоўжаныя цыліндрычныя чорна-белыя шыпы. На галаве ў іх шэры грэбень.

## Лад жыцьця
Начны від. Сілкуецца каранямі, клубнямі расьлін, карой дрэў, рознымі пладамі, а таксама рэшткамі мёртвых жывёл, каб пакрыць свае патрэбы ў фасфатах, а таксама стачыць грызучыя зубы. Жывуць разам невялікімі групамі і вельмі энергічна абараняюць сваю тэрыторыю ад іншых прадстаўнікоў свайго віду. Самцы пазначаюць сваю тэрыторыю з дапамогай пахкіх залоз. У якасці начлегу выкарыстоўваюць самастойна выкапаныя земляныя валы.

Цяжарнасьць у віду ў сярэднім доўжыцца 240 дзён. Нараджаецца ад 2 да 4 нашчадкаў у год. Яны нараджаюцца з адкрытымі вачыма, а цела пакрыта кароткімі мяккімі пёрамі. Від звычайна манагамны, абодва бацькі знаходзяцца ў нары з нашчадствам на працягу ўсяго года. Сярэдняя працягласьць жыцьця: 27,1 года.

## Крыніцы
* Amori, G., Hutterer, R., Kryštufek, B., Yigit, N., Mitsainas, G. & Palomo, L. 2021. ''Hystrix indica''. The IUCN 
* Schlimme, K. 2000. ''Hystrix indica''. Animal Diversity Web 

Катэгорыя:Сысуны Азіі
Тушканчык малы

**Тушка́нчык малы́** (*Allactaga elater*, syn. *Scarturus elater*) — жывёла клясы сысуноў атраду грызуны (Rodentia) сямейства Тушканчыкавыя (Dipodidae).

## Распаўсюджваньне
Сустракаецца ў Азіі і Эўропе (Азэрбайджан, Армэнія, Аўганістан, Грузія, Іран, Казахстан, Кітай, Кыргызстан, Манголія, Пакістан, Расея, Таджыкістан, Туркмэністан, Турэччына, Узбэкістан) на вышынях да 2500 мэтраў.

Засяляе розныя біятопы ў пустэльнях і паўпустэльнях у залежнасьці ад тыпу глебы і расьліннасьці. Аддае перавагу пясчаным, шчабністым і суглінкавым глебам, сустракаецца ў саланцаватых пустэльнях, але ніколі не засяляе сапраўдныя пустэльні. Аддае перавагу ўчасткам са зьмяшанай расьліннасьцю, уключаючы хмызьнякі. Пазбягае адкрытых прастораў і густой расьліннасьці. Гэты від сустракаецца ў некаторых дэградаваных месцах пражываньня і па краях сельскагаспадарчых тэрыторый.

## Постаць
Даўжыня галавы і тулава складае ад 9 да 11.5 см, хвост ад 14.4 да 18.5 см, маса ад 44 да 73 грамаў. Афарбоўка вар’іруецца ад пясочнага або чырвонага да цёмна-карычневага або чорнага, з бледным нізам і белай палоскай на сьцёгнах. Яго ступні маюць пяць пальцаў. Від добра прыстасаваны да перамяшчэньня вялікімі скачкамі ў выпадку спалоху, і было зафіксавана перасоўваньне з хуткасьцю да 48 км/гадзіну.

## Лад жыцьця
Сілкуецца рознымі травамі, насеньнем і вусякамі. Ён адзіночны, актыўны ў прыцемках і ноччу. Жыве ў норах даўжынёй да 2 м і глыбінёй да 70 см. На большай частцы арэалу ўпадае ў сьпячку каля чатырох месяцаў (з сярэдзіны лістапада да сярэдзіны сакавіка), але ў Закаўказьзі не ўпадае ў сьпячку. Рэпрадуктыўны пэрыяд пачынаецца пасля сьпячкі (у Закаўказьзі ў лютым). Адзначаюцца два пікі размнажэньня ў красавіку і ў жніўні-верасьні. Дае 2-3 прыплоды ў год з 2-6 дзіцянятамі ў прыплодзе.

## Вонкавыя спасылкі
* Shenbrot, G., Tsytsulina, K., Batsaikhan, N., Avirmed, D., Tinnin, D., Sukhchuluun, G & Lkhagvasuren, D. 2016. ''Scarturus elater''. The IUCN 
* Closey, C. 2001. ''Allactaga elater''. Animal Diversity Web 

Катэгорыя:Сысуны Эўропы
Катэгорыя:Сысуны Азіі
Тушканчык малаазіяцкі

**Тушканчык малаазіяцкі** (*Allactaga williamsi*, syn. *Scarturus williamsi*) — жывёла клясы сысуноў атрада грызуны (Rodentia) сямейства Тушканчыкавыя (Dipodidae).

## Распаўсюджваньне
Сустракаецца в Азіі (Афганістан, Армэнія, Азэрбайджан, Іран, Турэччына) на вышынях ад 360 да 3200 метраў.

Гэты від сустракаецца ў стэпавых раёнах з рэдкай расьліннасьцю. Рэдка сустракаецца на акультураных землях.

## Постаць
Даўжыня галавы і тулава складае ад 10.2 да 14.6 см, хвост ад 16.7 да 25.5 см, маса ад 54 да 143 грамаў. Прыкметнага дымарфізму няма. Верх ад колеру вохры да бураватага. Ніз белы. Пэндзлік на канцы доўгага хваста вялікі і трохкаляровы. Спачатку прыкаранёвае сьветла-вохрыстае кольцо даўжынёй 2 см, затым чорная зона даўжынёй каля 4 см і белы кончык даўжынёй каля 2 см. Пальцы задніх лап зьнізу пакрытыя мяккімі белымі валасінкамі. Разцы спераду белыя; яны зьлёгку выступаюць.

## Лад жыцьця
Жывёлы вядуць начны лад жыцьця. Сілкуецца ў асноўным вусякамі і насеньнем, а летам — таксама зялёнымі расьлінамі. Гэты від жыве ў норах, якія маюць даўжыню ад 90 да 200 см, глыбіню ад 20 да 80 см і заканчваюцца камерай дыямэтрам ад 12 да 14 см. Раз-пораз у якасьці аварыйных выхадаў ствараюцца адзін-два дадатковых тунэля.

Дае 2 прыплоды ў год (з канца мая па чэрвень і ў жніўні-кастрычніку) з 3–6 дзіцянятамі ў прыплодзе. Пэрыяд цяжарнасьці — ад 25 да 30 дзён.

## Крыніцы
* Eken, G., Bozdogan, M. & Molur, S. 2016. ''Scarturus williamsi''. The IUCN 

Катэгорыя:Сысуны Азіі
Вожыкі

&nbsp;— падсямейства мошкаедных сысуноў сямейства вожыкавых (Erinaceidae). Прадстаўнікі падсямейства, адрозна ад гімнураў, характарызуюцца куцым целам, кароткім хвастом. Сьпіна і бакі цела пакрытыя калючкамі.


Катэгорыя:Падсямействы сысуноў
Катэгорыя:Жывёлы, якія коцяцца
Вожык (неадназначнасьць)

**[[Вожыкі|Вожык]]** — прадстаўнік падсямейства сысуноў. Іншыя значэньні:

## Культура і мастацтва
* «Вожык»&nbsp;— польскі шляхецкі герб;
* «Вожык»&nbsp;— францускі фільм 2009 року;
* «Вожык»&nbsp;— фільм ЗША 2017 року;
* «Вожык у тумане»&nbsp;— савецкі мультфільм 1975 року;
* «Вожык»&nbsp;— беларускі сатырычны часопіс.

## Навука
* Вожык&nbsp;— прыклад мэтрычнай прасторы ў тапалёгіі.

## Тэхніка
* Вожык&nbsp;— стужка з шыпамі для прымусовага спыненьня колавага транспарту;
* Вожык&nbsp;— супрацьтанкавая абарончая канструкцыя.

## Іншае
* Вожык&nbsp;— разьмяшчэньне латнікаў на шахматнай дошцы.

## Глядзіце таксама
* Вожыкі
* Вужык
Вожыкі (неадназначнасьць)

**Во́жыкі** — падсямейства сысуноў. Іншыя значэньні:

* Вожыкі&nbsp;— вёска ў Менскім раёне Менскай вобласьці Беларусі;
* Марскія вожыкі&nbsp;— кляса іголкаваскурых.

## Глядзіце таксама
* Вожык
* Вужыкі
* Ёжыкі
Чыятурскі краязнаўчы музэй

**Чыяту́рскі краязна́ўчы музэ́й** — гістарычны музэй у месьце Чыятуры (Грузія).

## Экспазыцыя
У музэі захоўваюцца прадметы, знойдзеныя ў часе археалягічных раскопак у ваколіцах Чыятуры: каменныя і касьцяныя прылады працы і бойкі, жаночыя бронзавыя ўпрыгажэньні, керамічны посуд. Да фэадальнага часу належыць ваенны рыштунак грузінскіх, пэрсыдзкіх і асманскіх ваяроў. Прадстаўленыя нумізматычныя і этнаграфічныя матэрыялы новага часу, карціны і творы дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва мясцовых майстроў, фатаздымкі, дакумэнты.

## Мінуўшчына
Заснаваны ў 1962 року.

## Кантактная інфармацыя
Адрэса: 5500, г. Чыятура, вул. Тхелідзэ, 5.

Тэлефон: (+995 95) 20 16 61. E-mail: ch.culturiscenter@gmail.com

Музэй працуе штодня, акрамя нядзелі-панядзелка, з 10:00 да 17:00. Кошт квітка — 1 лары.

## Вонкавыя спасылкі
* Аб’яднаньне музэяў Грузіі 

Катэгорыя:Музэі Грузіі
Катэгорыя:Славутасьці Імэрэці
Катэгорыя:Чыятура
Палёўка дагестанская

**Палёўка дагестанская** (*Microtus daghestanicus*) — жывёла клясы сысуноў атрада грызуны (Rodentia) сямейства Хамяковыя (Cricetidae).

## Распаўсюджваньне
Сустракаецца в Азіі і Эўропі (Армэнія, Азэрбайджан, Грузія, Расея, Турэччына) на вышынях ад 2000 да 2600 метраў. Яго можна сустрэць на пашах.

## Постаць
Даўжыня галавы і тулава складае ад 91 да 105 мм, хвост ад 33 да 22 мм, маса ад 15 да 25 грамаў. Верх цёмна-карычневы. Ніз серабрыста-шэры. Дыплоідным набор храмасом можа ўтрымліваць ад 38 да 54 храмасом.

## Лад жыцьця
Вядуць пераважна начны лад жыцьця. Харчаваньне складаецца з розных частак расьлін. Можна было зарэгістраваць саміц, якія маюць 4-5 прыплодаў.

## Крыніцы
* Kryštufek, B., Bukhnikashvili, A. & Shenbrot, G. 2016. ''Microtus daghestanicus''. The IUCN 

Катэгорыя:Сысуны Азіі
Катэгорыя:Сысуны Эўропы
Палёўка хмызьняковая

**Палёўка хмызьняковая** (*Microtus majori*) — жывёла клясы сысуноў атрада грызуны (Rodentia) сямейства Хамяковыя (Cricetidae).

## Распаўсюджваньне
Сустракаецца в Азіі і Эўропі (Армэнія, Азэрбайджан, Грузія, Расея, Іран, Турэччына) на вышынях ад 500 да 2100 метраў. Сустракаецца ў зьмешаных лясах, хмызьняках і лясных палянах, а таксама на альпійскіх пашах; добра сябе адчувае ў дэградаваных месцах пражываньня. Сустракаецца і на балотах.

## Постаць
Даўжыня галавы і тулава складае ад 90 да 112 мм, хвост ад 32 да 49 мм, маса ад 20 да 29 грамаў. Верх бураваты. Ніз ад шэрага да гліністага колеру. Бялёсая поўсьць на верхавінах рук і ног, а таксама на ніжняй частцы хваста каля цела. Верх хваста чорна-буры. Жоўтая або аранжавая эмаль сустракаецца на верхніх разцах, у той час як ніжнія разцы заўсёды жоўтыя.

## Лад жыцьця
У цёплы час года сілкуецца пераважна зялёнымі часткамі расьлін і збірае збожжа на зіму. Выгляд дзеліць сваю тэрыторыю з ляснымі мышамі (*Apodemus*) і снежнай мышшу Роберта (*Chionomys roberti*), а таксама з чырвоназубымі землярыйкамі (*Sorex*). Размнажэньне пачынаецца ў красавіку ў перадгор'ях і ў маі на большай вышыні. Да восені самкі мінулага года могуць мець пяць памётаў з двума-чатырма маладымі жывёламі.

## Крыніцы
* Kry�tufek, B., Shenbrot, G. & Sozen, M. 2016. ''Microtus majori''. The IUCN 

Катэгорыя:Сысуны Азіі
Катэгорыя:Сысуны Эўропы
Gazeta Literacka Wileńska (1806)

«**Gazeta Literacka Wileńska**» () — літаратурна-навуковы штотыднёвік, які выходзіў ў 1806 годзе.

## Гісторыя
Выдаваў і рэдагаваў прафэсар Вілэнскага ўнівэрсытэту Готфрыдас Эрнэстас Гродэк і Казімерас Контрымас. Пісаў на літаратурна-навуковыя тэмы, друкаваў рэцэнзіі на выдадзеныя кнігі, абмяркоўваў працу Рады Віленскага ўнівэрсытэту, друкаваў апісаньні набытых кніг. Супрацоўнічаў з прафэсарам Юзафам Франкам ды іншымі. Выйшла 52 нумары. Надрукавана ў друкарні Я. Завадзкага.

## Крыніцы

Катэгорыя:Газэты на польскай мове
Сіямская котка

**Сія́мская ко́тка** ()&nbsp;— папулярны караткашэрсны завод свойскіх котак родам з Тайлянду. Назва коткі паходзіць ад назвы Тайлянду да 1939 году&nbsp;— Сіям. Сіямская котка — гнуткая котка з доўгім целам, тонкімі лапамі й доўгім тонкім хвастом. У яе доўгая клінаватая галава й блакітныя вочы.

Сіямская котка была выведзеная ад вічыянмацкай пароды ляндрас, адной зь некалькіх разнавіднасьцяў тайляндзкіх котак. Арыґінальная сіямская котка стала адной з самых папулярных парод у Эўропе й Паўночнай Амэрыцы ў XIX стагодзьдзі.

## Апісаньне
Сіямская котка мае вельмі характэрную зьнешнасьць, адметнымі рысамі якой зьяўляюцца тонкае, доўгае, гнуткае цела, галава ў выглядзе доўгага кліну, вялікія міндалепадобныя коса пастаўленыя вочы ярка-сіняга колеру, вельмі вялікія вушы, шырокія ў падставе й завостраныя на канцох, пастаўленыя такім чынам, каб паміж мочкай носа й кончыкамі вушэй ўтвараўся роўнабаковы трыкутнік.

Шэрсьць кароткая, шчыльна прылеглая да цела, без падшэрстка. Вельмі доўгі хлыстообразный хвост, тонкі ад самага заснаваньня з завостраным доўгім кончыкам.

## Тэмпэрамэнт
Сіямскія коткі, як правіла, вельмі ласкавыя й разумныя коткі, вядомыя сваёй таварыскасьцю. Шмат каму зь іх падабаецца быць зь людзьмі, і іх часам называюць «экстравертамі». Часта яны моцна прывязваюцца да аднаго чалавека.

Мірна Мілані апісвае сіямскіх котак як больш дзённых, больш схільных трымацца бліжэй да свайго гаспадара й менш схільных да паляваньня, чым іншыя коткі.

Сіямскія коткі лёгка паддаюцца дрэсіроўцы.

## Колер
Сіямскія коткі могуць мець больш за 100 розных варыянтаў афарбоўкі й малюнка.

У выніку скрыжаваньня й гібрыдызацыі з чатырох асноўных клясычных афарбовак, якія зьяўляюцца вынікам мутацыі й існуюць натуральным чынам ў ґеноме сіямскіх котак, зьявіліся іншыя варыяцыі афарбоўкі.

Акрамя таго, існуюць адпаведныя камбінацыі з «tortie» (ангельская назва панцыра чарапахі, ґенэтычны чырвоны колер) і паласатым малюнкам.

## Асаблівасьці размнажэньня
Коткі сіямскага заводу пладавітыя. Нашчадзтва могуць прыносіць двойчы ў год. Колькасьць кацянят у прыплодзе&nbsp;— 5—6 (да 10). Кацяняты нараджаюцца сьветлымі, без пазнак, хутка разьвіваюцца. Пазнакі зьяўляюцца празь некалькі тыдняў, а канчаткова фармуюцца да падгадаванаму ўзросту. Афарбоўка сіямаў тэрмазалежная.

## Глядзіце таксама
* Каціныя
* Абісынская котка

## Крыніцы

## Літаратура
* 

Катэгорыя:Заводы котак
Пскоўскія летапісы

**Пскоўскія летапісы** — тры рускія летапісы XV—XVII стагодзьдзяў.

Першы Пскоўскі летапіс XV—XVII стагодзьдзяў мае некалькі рэдакцыяў: звод 1469 году (Ціханаўскі сьпіс), 1481 году (Архіўскі 1-ы сьпіс), 1547 году (Пагодзінскі сьпіс і сьпіс Абаленскага).

Другі Пскоўскі летапіс — звод 1486 году, які захаваўся толькі ў адным сьпісе канца XV ​​стагодзьдзя — Сынадальным.

Трэці Пскоўскі летапіс — звод 1567 году, працягнуты потым да сярэдзіны XVII стагодзьдзя.

## Ліцьвіны

У адрознасьць ад Сафійскага першага летапісу, які адзначаецца большай паўнатой і блізкасьцю да арыгіналу пры апавяданьні пра Даўмонта Пскоўскага і ўпамінае, што Даўмонт «*стража постави на реце Двине Давыда [[Якун]]овича, внука Лаврова, с Лукою с [[Ліцьвіны|литвином]]*», другі і трэці Пскоўскія летапісы называюць Луку «*Лувою*».

## Крыніцы

Катэгорыя:Старажытнарускія летапісы
Траецкі летапіс

**Траецкі летапіс** — рускі летапіс пачатку XV стагодзьдзя, які не захаваўся.

Атрымаў назву паводле Тройца-Сергіева манастыра, дзе захоўваўся. Напісаны паўуставам XV стагодзьдзя на пэргаміне. Выяўлены ў бібліятэцы манастыра ў 1760-я гады. Згарэў у час маскоўскага пажару 1812 году.

Неўхваляльна адклікаўся пра маскоўскага князя Дзмітрыя Данскога, і, наадварот, выступаў за яго супернікаў вялікага князя літоўскага Альгерда і цьвярскога князя Міхаіла Аляксандравіча.

## Ліцьвіны

Пад 1289 годам зьмяшчаў упамін пра высьвячэньне цьвярскога япіскага Андрэя, сына Гердзеня: «*сіи Андрѣи бяше родомъ [[Ліцьвіны|Литвинъ]], сынъ Ерденевъ, Литовскаго князя*».

## Крыніцы

Катэгорыя:Старажытнарускія летапісы
Сафійскі першы летапіс

**Сафійскі першы летапіс** (CIЛ, С1Л) — рускі летапіс XV стагодзьдзя (датуецца 1430-мі гадамі), даведзены да 1418 году. Склаў аснову ўсіх рускіх летапісаў другой паловы XV — пачатку XVI стагодзьдзя. Разам з Наўгародзкім чацьвертым летапісам (Н4Л) узыходзіць да іх агульнай крыніцы, якую ўмоўна азначаюць Наўгародзка-Сафійскім зводам.

## Ліцьвіны

Зьмяшчае тэкст апавяданьня пра Даўмонта Пскоўскага, які адзначаецца большай паўнатой і блізкасьцю да арыгіналу за іншыя летапісы. Упамінае, што Даўмонт «*стража постави на реце Двине Давыда [[Якун]]овича, внука Лаврова, с Лукою с [[Ліцьвіны|литвином]]*» (у Пскоўскіх другім і трэцім летапісах «*с Лувою*»).

## Крыніцы

Катэгорыя:Старажытнарускія летапісы
Наўгародзкі чацьверты летапіс

**Наўгародзкі чацьверты летапіс** (НIVЛ, Н4Л) — рускі летапіс XV стагодзьдзя. Атрымаў назву чацьвертага паводле парадку публікацыі наўгародзкіх летапісаў пры першым іх выданьні. Храналягічна другі з захаваных (пасьля Сынадальнага сьпісу Наўгародзкага першага летапісу).

## Крыніцы

Катэгорыя:Старажытнарускія летапісы
Катэгорыя:Рукапісы XV стагодзьдзя
Катэгорыя:Наўгародзкая рэспубліка
Наўгародзкі першы летапіс

**Наўгародскі першы летапіс** (НIЛ, Н1Л) — рускі летапіс, найстарэйшы з захаваных помнікаў. Зьмяшчае шматлікія важныя зьвесткі з гісторыі Вялікага Ноўгараду ды іншых рускіх земляў. Найважнейшая пісьмовая крыніца з гісторыі і культуры Наўгародзкай рэспублікі. Нароўні з «Аповесьцю мінулых часоў», ключавы помнік дзеля рэканструкцыі найболей раньніх этапаў рускага летапісаньня.

## Крыніцы

Катэгорыя:Старажытнарускія летапісы
Катэгорыя:Рукапісы XIV стагодзьдзя
Катэгорыя:Рукапісы XV стагодзьдзя
Катэгорыя:Наўгародзкая рэспубліка
Андрэй (япіскап цьвярскі)

**Андрэй** (? — 14 лютага 1324, Багародзічны манастыр на Шошы) — япіскап цьвярскі (1289—1316).

## Біяграфія
Сын нальшанскага, потым полацкага князя Гердзеня. Магчыма, у 1266 годзе разам з маці і братам трапіў у палон да пскоўскага князя Даўмонта. Заснаваў Багародзічны манастыр на Шошы, быў яго ігуменам (або ігуменам Цьвярскога Отрача манастыра). У 1289 годзе на просьбу цьвярскога князя Міхаіла Яраславіча атрымаў высьвячэньне ад мітрапаліта Максіма на япіскапа цьвярскога. У 1300 годзе разам зь мітрапалітам Максімам і япіскапам растоўскім Сімеонам браў удзел у пасталеньні ў Ноўгарадзе архіяпіскапам наўгародзкім Тэактысты.

Каля 1308—1310 гадоў, напэўна, як вылучэнец князя Міхаіла Яраславіча, незадаволенага адхіленьнем прапанаванай ім кандыдатуры ігумена Геронтыя на мітрапалічы сталец, зьвінаваціў мітрапаліта Пятра ў сыманіі і блаславеньні некананічных шлюбаў перад канстантынопальскімі патрыярхам Атанасам I, а потым Нітантам і на Саборы Рускай царквы ў Пераяслаўлі (не пазьней за зіму 1311 году). Па апраўданьні мітрапаліта Пятра, відаць, атрымаў абарону вялікага князя і таму захаваў цьвярскую катэдру.

28 сакавіка 1316 году пакінуў катэдру, якая была вакантнай год (пераемнік Варсаноты пастаўлены толькі 13 лютага 1317 году). Пайшоўшы ў Шоскі манастыр, заставаўся палітычна ўплывовай асобай. Спачыў ў катэдральным Спаскім саборы Цьвяры.

## Крыніцы

## Літаратура
* 

Катэгорыя:Літоўскія князі
Армяне ў Беларусі

**Армяне Беларусі** () — дыяспара армянаў у Рэспубліцы Беларусі. Колькасьць — 8512 чалавек (2009). Пражываюць кампактна ў Менску, Магілёве, Бабруйску і Горадні.

## Мінуўшчына
У XX стагодзьдзі армяне спарадычна перасяляліся ў Беларусь пераважна дзеля гандлю. Значная хваля армянаў-эмігрантаў зьявілася пасьля падзеяў 1988 року ў Нагорным Карабаху, Сьпітацкага землятрусу. Паводле вынікаў перапісу 1989 року іхняя колькасьць склала 4933 чалавекі (0,04% насельніцтва рэспублікі).

У 1990 року ў Менску прадстаўнікі армянскай інтэлігенцыі заснавалі культурна-асьветніцкае таварыства «Аястан». У 1991 годзе ў памяць аб ахвярах сьпітацкага землятрусу з Армэніі быў прывезены і ўсталяваны на могілках па вул. Казлова помнік «Хачкар» (Камень-Крыж). З 1995 року дзейнічае нядзельная армянская школа, у якой праводзяцца рэпэтыцыі фальклёрнага ансамблю «Эрэбуні».

Паводле зьвестак наступнага перапісу ў 1999 року ў Беларусі жыў 10 191 армянін (0,1% насельніцтва краіны).

## Вядомыя асобы
За савецкім часам у Беларусі дзейнічалі дзяржаўныя дзеячы, а ў нямецка-савецкую вайну ваявалі прадстаўнікі армянскага народу:
* Аляксандар Мясьнікян — старшыня Аблвыканкамзаху (1918), старшыня ЦК КП(б)Б (1918), старшыня Цэнтральнага выканаўчага камітэту ССРБ (1919).
* Амазасп Бабаджанян — галоўны маршал бранятанкавых войскаў, Герой Савецкага Саюзу.
* Гайк Бжышкян — удзельнік савецка-польскай вайны на тэрыторыі Беларусі.
* Аванэс Баграмян — маршал, двойчы Герой Савецкага Саюзу.

## Глядзіце таксама
* 

## Літаратура
* Этнокультурные процессы Центральной Беларуси в прошлом и настоящем / А. Вл. Гурко [и др.]; науч. ред. А. Викт. Гурко ; Нац. акад. наук Беларуси, Центр исслед. белорус. культуры, языка и лит., Фил. «Ин-т искусствоведения, этнографии и фольклора им. К. Крапивы». — Минск : Беларуская навука, 2016. — Раздел «Традиции питания армян Центрального региона Беларуси» — С. 503—508.
* A. Tichomirow, Armenians in Belarus Today and in the Past [in:] Armenians in Post-Socialist Europe /Herausgegeben von: Konrad Siekierski und Stefan Troebst, Wien, Köln, Weimar 2016, p. 107—120.

## Вонкавыя спасылкі
* Армяне Беларусі 
*
Аляксандар Малыхін

**Аляксандар Малыхін** ( 17 жніўня 1987) — беларускі аўтагоначнік, удзельнік Чэмпіянату сьвету па гонках на вытрываласьць за каманду Мантэй Рэйсінг пад кітсаўскай гоначнай ліцэнзіяй. Бронзавы прызэр Сусьветнага выкліку Эўропы GT-2023, чэмпіён Азіяцкай сэрыі Ле-Ману (2023—2024).

## Жыцьцяпіс
У 2022 року Аляксандар Малыхін спаборнічаў у Брытанскім чэмпіянаце GT за каманду «Элайд Рэйсінг» і перамог у чэмпіянаце GT3 Silver-Am разам з Джэймзам Дорлінам. У тым жа годзе спаборнічаў у Сусьветным выкліку Эўропы GT і Кубку вытрываласьці Сусьветнага выкліку Эўропы GT, а таксама ў першым коле Кубка спрынту Сусьветнага выкліку Эўропы GT. У 2023 року Малыхін спаборнічаў у СВЭ GT, Кубку вытрываласьці і Кубку спрынту за каманду П’юр Рэйсінг. Заваяваў чэмпіёнства ў Бронзавым кубку ў СВЭ GT і Кубку спрынту.

У сэзоне 2023—2024 рокаў Малыхін спаборнічаў у Азіяцкай сэрыі Ле-Ману ў катэгорыі GT, стаўшы пераможцам чэмпіянату разам з Кляўсам Бахлерам і Ёэлем Штурмам. Утраёх яны таксама удзельнічаюць у сёлетнім Чэмпіянаце сьвету па гонках на вытрываласьць у катэгорыі LMGT3 ды Кубку вытрываласьці Сусьветнага выкліку Эўропы GT.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* 

Катэгорыя:Беларускія аўтагоначнікі
Катэгорыя:Гоначнікі Азіяцкай сэрыі Ле-Ману
Катэгорыя:Гоначнікі Брытанскага чэмпіянату GT
Катэгорыя:Гоначнікі Кубак вытрываласьці Сусьветнага выкліку Эўропы GT
Катэгорыя:Гоначнікі чэмпіянату сьвету на вытрываласьць
Катэгорыя:Кіроўцы „Мантэй Рэйсінг“
Палёўка Назарава

**Палёўка Назарава** (*Microtus nasarovi*) — жывёла клясы сысуноў атрада грызуны (Rodentia) сямейства Хамяковыя (Cricetidae).

## Распаўсюджваньне
Сустракаецца в Азіі (Армэнія, Азэрбайджан). Слаба вывучаны, перавагі асяроддзя пражываньня і экалогія падобныя на *Microtus daghestanicus*.

## Постаць

## Лад жыцьця

## Крыніцы
* Gerrie, R. & Kennerley, R. 2016. ''Microtus nasarovi''. The IUCN 

Катэгорыя:Сысуны Азіі
Кубак Амэрыкі па футболе 2024 году

**[[Кубак Амэрыкі па футболе]] 2024 году** — 48-ы чэмпіянат сярод нацыянальных зборных Паўднёвай Амэрыкі, які ладзіўся арганізацыяй КОНМЭБОЛ. Між тым гэты турнір праходзіў у ЗША і быў арганізаваны КОНКАКАФ. Зборная ЗША брала ўдзел у турніры ужо ў другі раз пасьля таго, як у 2016 годзе яны бралі ўдзел у розыгрышу. Турнір прайшоў з 20 чэрвеня па 14 ліпеня 2024 году. Зборная Аргентыны пасьпяхова абараніла свой тытул. Фінал быў згуляны 14 ліпеня 2024 году на стадыёне Гард-Рок Стэдыюм у Маямі-Гардэнз у штаце Флорыда.

## Выбары гаспадара
Чакалася, што Кубак Амэрыкі 2024 году будзе ладзіцца ў Эквадоры праз парадак ратацыі гаспадароў КОНМЭБОЛ. Аднак прэзыдэнт арганізацыі Алехандра Дамінгес сказаў, што Эквадор быў намінаваны, але яшчэ не абраны гаспадаром турніру. У лістападзе 2022 году краіна ўвогуле адмовілася ад правядзеньня турніру. У той жа час, Пэру і ЗША выказалі зацікаўленасьць у арганізацыі турніру.

27 студзеня 2023 году было абвешчана, што ў рамках новага стратэгічнага партнэрства КОНКАКАФ і КАНМЭБОЛ ЗША будуць ладзіць турнір у сябе, а агулам на першынство будуць запрошаныя шэсьць зборных з КОНКАКАФ, якія пройдуць праз кваліфікацыю Лігі нацыяў КОНКАКАФ 2023—2024 гадоў. Турнір таксама разглядаўся як частка падрыхтоўкі да чэмпіянату сьвету 2026 году, які поруч з ЗША прымуць Канада і Мэксыка.

## Стадыёны
Матч адкрыцьця быў згуляны на стадыёне Мэрсэдэс-Бэнц у Атланце, а фінал ладзіўся на стадыёне Гард-Рок Стэдыюм у Маямі-Гардэнз. Пра гэтыя абедзьве пляцоўкі было абвешчана 20 лістапада 2023 году. Усе астатнія пляцоўкі былі абраныя і абвешчаныя 4 сьнежня 2023 году, праз два тыдні пасьля зацьверджаньня адкрыцьця і канчатковых пляцовак.

## Склады

Максымальны склад камандаў быў павялічаны з 23 гульца да 26 гульцоў. Каманды мусілі надаць сьпіс, які зьмяшчае мінімум 23 гульцы і ня больш за 26 гульцоў да скрайняга тэрміну 15 чэрвеня.

## Групавы этап
На групавым этапе каманды падзеленыя на 4 групы па 4 каманды. У 1/8 фіналу трапілі па дзьве найлепшыя каманды з кожнай групы. Лёсаваньне групавога этапу адбылося 7 сьнежня 2023 году ў Маямі.

### Група A

### Група B

### Група C

### Група D

## Плэй-оф

:¹ — матч завершыўся ў сэрыі пэнальці
:² — матч завершыўся ў дадатковы час

### 1/4 фіналу

### 1/2 фіналу

### Матч за 3-е месца

### Фінал

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт.


Катэгорыя:2024 год у футболе
Кубак Амэрыкі па футболе 2024 году (склады)

16 камандаў-удзельніцаў мусяць да 15 чэрвеня 2021 году ўключна падаць заяўкі на ўдзел у фінальным турніры Кубка Амэрыкі, якія складаюцца ад 23 да 26 гульцоў, зь якіх 3 мусяць быць брамнікамі. Да першага матчу каманды на турніры замены ў заяўцы магчымыя толькі з прычыны траўмы ці хваробы гульца, якія пацьверджаныя доктарам каманды, а таксама доктарам мэдычнай камісіі КОНМЭБОЛ.

## Група A
### 
Галоўны трэнэр: Ліянэль Скалёні

### 
Галоўны трэнэр: Джэсэ Марш

### 
Галоўны трэнэр: Хорхэ Фасаці

### 
Галоўны трэнэр: Рыкарда Гарэка

## Група B
### 
Галоўны трэнэр: Фэрнанда Батыста

### 
Галоўны трэнэр: Хаймэ Лясана

### 
Галоўны трэнэр: Фэлікс Санчэс Бас

### 
Галоўны трэнэр: Гэймір Гальгрымсан

## Група C
### 
Галоўны трэнэр: Антонію Карлус Загу

### 
Галоўны трэнэр: Грэг Бэргалтэр

### 
Галоўны трэнэр: Томас Крыстыянсэн

### 
Галоўны трэнэр: Марсэлё Б’ельса

## Група D
### 
Галоўны трэнэр: Дорывал Жуніяр

### 
Галоўны трэнэр: Нэстар Лярэнса

### 
Галоўны трэнэр: Густава Альфара

### 
Галоўны трэнэр: Даніель Гарнэра

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт турніру

Склады
Палёўка Шалкоўнікава

**Палёўка Шалкоўнікава** (*Microtus schelkovnikovi*) — жывёла клясы сысуноў атрада грызуны (Rodentia) сямейства хамяковыя (Cricetidae).

## Распаўсюджваньне
Сустракаецца в Азіі (Азэрбайджан, Іран) на вышынях ад 100 да 1500 метраў. Від сустракаецца ў вільготных субтрапічных лясах перадгор'я і ніжняга горнага пояса і аддае перавагу лясным палянам на раньняй сукцэсійнай стадыі. Верагодна, залежыць ад лесу; сустракаецца на стромкіх схілах і ў глыбокіх ярах, парослых хмызьняком, папараццю і імхамі.

## Постаць
Даўжыня яго цела 107 мм, даўжыня хваста 18–24 мм, маса 7–10 грамаў. Колер верхняга боку цёмна-шэры і бураваты. Хвост выразна двухколерны.

## Лад жыцьця
Вядзе паўпадземны лад жыцьця. У адрозненьне ад многіх іншых відаў палёвак не робіць праходаў паміж выхадамі з нор. Сілкуецца падземнымі часткамі расьлін. Хутчэй за ўсё жыве сямейнымі групамі. Размнажэньне пачынаецца ў канцы сакавіка, памер прыплоду — 1–4 асобіны.

## Крыніцы
* Kennerley, R. 2016. ''Microtus schelkovnikovi''. The IUCN 

Катэгорыя:Сысуны Азіі
Палёўка грамадзкая

**Палёўка грамадзкая** (*Microtus socialis*) — жывёла клясы сысуноў атрада грызуны (Rodentia) сямейства Хамяковыя (Cricetidae).

## Распаўсюджваньне
Сустракаецца в Азіі і Эўропі (Армэнія, Азэрбайджан, Грузія, Кітай (Сіньцзян), Іран, Казахстан, Кыргызстан, Ліван, Расея, Сырыя, Таджыкістан, Турэччына, Украіна, Узбэкістан) на вышынях ад 0 да 2480 метраў. Сустракаецца ў стэпавых месцапражываньнях.

## Постаць
Гэта невялікая палёўка са светлай поўсьцю і кароткім хвастом. Даўжыня галавы і тулава складае ад 9,2 да 10,0 сантыметраў, хвост ад 2,0 да 2,5 сантыметраў. Даўжыня задняй ступні складае ад 17 да 18 міліметраў Верх бледна-пясочна-карычневы. Бакі цела больш сьветлыя, жаўтлявыя. Ніз шэры, валасы маюць пясочныя кончыкі. Хвост двухколерны з пясочна-карычневай верхняй паверхняй і больш сьветлай ніжняй часткай пясочнага колеру. Верх рук і ног ад сьветла-пяшчанага да белага колеру, а ступні маюць пяць падушачак.

## Лад жыцьця
Жыве складанымі калоніямі, утворанымі палігінічнымі сем'ямі. Нары складаныя, але неглыбокія, з шэрагам уваходаў і жылых і складскіх камер. Надземная дзейнасьць абмежаваная, асабліва летам. Гэты від у асноўным сілкуецца збожжавымі і бабовымі культурамі. Увосень у рацыёне пераважаюць насеньне. Часам можа харчавацца вусякамі і малюскамі. Размнажэнне адбываецца круглы год, саміцы прыносяць да пяці памётаў з 6–8 малымі ў кожным.

## Крыніцы
* Tsytsulina, K., Kryštufek, B., Yigit, N., Bukhnikashvili, A. & Shenbrot, G. 2016. ''Microtus socialis''. The IUCN 

Катэгорыя:Сысуны Азіі
Катэгорыя:Сысуны Эўропы
Хамяк Бранта

**Хамяк Бранта** (*Mesocricetus brandti*) — жывёла клясы сысуноў атрада грызуны (Rodentia) сямейства хамяковыя (Cricetidae).

## Распаўсюджваньне
Сустракаецца в Азіі і Эўропі (Армэнія, Азэрбайджан, Грузія, Іран, Расея, Турэччына) на вышынях ад 0 да 2600 метраў. Сустракаецца ў сухіх адкрытых стэпавых месцах пражываньня са злакавымі і палыннымі або злакавымі і травяністымі расьлінамі. Таксама можна сустрэць на сельскагаспадарчых землях.

## Постаць
Даўжыня галавы і тулава складае ад 120 да 180 мм, маса ад 100 да 300 грамаў. У яго вельмі кароткі хвост (каля 39 мм) і адносна вялікія вушы, а таксама защечные мяшкі. Верх цёмна-шэры, а ніз шаравата-жоўты; ён мае вельмі выразныя плямы на твары, з чорнай паласой над вухам і папярочнай чорнай паласой на грудзях.

## Лад жыцьця
Сілкуецца травамі і злакамі, часам ужывае вусякоў і іншых бесхрыбетных. Упадае ў сьпячку і робіць запасы на зіму. Гэтыя прадукты ўключаюць збожжавыя культуры, карані траў, цыбуліны і лісьце. У залежнасьці ад тыпу грунта нары могуць быць ад 50 см да 2 м у глыбіню і ад 6 да 10 м у даўжыню. Норы маюць некалькі хадоў, камеру для гнездаваньня, камеру харчаваньня і туалетную камеру. Часта мае норы ў калоніях *[[Microtus arvalis]]* і *[[Microtus socialis]]*.

Размнажаецца 2–3 разы на год. У добрыя гады ў перадгор'ях рэгістравалася да 4 вывадкаў. Вывадак — ад 4 да 20 маладых, у сярэднім — 10. Цяжарнасьць: 16–17 дзён.

## Крыніцы
* Kryštufek, B., Yigit, N. & Amori, G. 2008. ''Mesocricetus brandti''. The IUCN 

Катэгорыя:Сысуны Азіі
Катэгорыя:Сысуны Эўропы
Ellobius lutescens

***Ellobius lutescens*** — жывёла клясы сысуноў атрада грызуны (Rodentia) сямейства хамяковыя (Cricetidae).

## Распаўсюджваньне
Сустракаецца ў Азіі (Азэрбайджан, Армэнія, Ірак, Іран, Турэччына) на вышынях ад 700 да 2500 мэтраў. Распаўсюджаны пераважна ў горных лугах і стэпах. Сустракаецца таксама ў пяшчаных паўпустэльнях у перадгор’ях.

## Постаць
Даўжыня галавы і тулава складае ад 100 да 140 мм, хваста ад 7 да 19 мм, маса ад 58 да 84 грамаў. Для віду тыповая кароткая круглявая галава з малюсенькімі вачыма, вонкавымі вушамі, якія складаюцца толькі з невялікіх лоскутаў скуры і шчаціністых вібрысаў даўжынёй да 14,5 мм. Больш доўгія валасы ўтвараюць пэндзлік на хвасьце з добрай поўсьцю. Для капаньня на задніх лапах ёсьць кароткія моцныя кіпцюры. Від мае мяккую, шчыльную поўсьць ад румянай да цёмна-карычневай афарбоўкі, якая найбольш цёмная вакол вачэй і над мордай. Часам белыя плямы з’яўляюцца на ніжняй баку або рэдка ў іншых месцах.

## Лад жыцьця
Від каланіяльны і падземны; ён з’яўляецца на зямлі толькі тады, калі перамяшчае глебу з нор. Сілкуецца пераважна падземнымі часткамі расьлін.

## Крыніцы
* Kryštufek, B. & Shenbrot, G. 2016. ''Ellobius lutescens''. The IUCN 

Катэгорыя:Сысуны Азіі
Шэры хамячок

**Шэры хамячок** (*Cricetulus migratorius* syn. *Nothocricetulus migratorius*) — жывёла клясы сысуноў атрада грызуноў (Rodentia) сямейства хамяковых (Cricetidae).

## Распаўсюджваньне
Сустракаецца в Азіі і Эўропе (Аўганістан, Азэрбайджан, Баўгарыя, Грэцыя, Індыя, Іран, Ірак, Ізраіль, Ярданія, Казахстан, Кітай, Лібан, Малдова, Манголія, Пакістан, Расея, Румынія, Сырыя, Турэччына, Украіна) на вышынях ад 0 да 4300 мэтраў. Пачаткова ён сустракаўся ў сухіх лугах, стэпах і паўпустэльнях. Цяпер ён таксама насяляе сельскагаспадарчыя землі і сады, часам нават жыве ў дамах

Шэрыя хамячкі пазьбягаюць лясоў і вільготных месцаў.

## Постаць
Даўжыня галавы і тулава складае ад 87 да 134 мм, хвост ад 22 да 37 мм, маса ад 33 да 38 грамаў. Верх ад бледна-шэрага до вохрыста карычнева-шэрага; ніз белаваты, белыя валасінкі часта маюць шэрыя асновы. Валасы звычайна становяцца трохі цямней уздоўж хрыбетніка. Вушы вялікія, чэрап уплощенный з вузкім выступам.

## Лад жыцьця
Звычайна сілкуецца каранямі, парасткамі і насеньнем, а таксама есьць вусякоў і смаўжоў. Роючы, начны грызун. Ён капае комплекс глыбокіх нор, які можа працягвацца на 150 см пад паверхняй зямлі і які ўключае бакавыя праходы, некалькі месцаў для гнездаваньня і камэры для захоўваньня ежы зімой. Запасная колькасьць ежы — ад 400 да 500 грамаў. Ён не ўпадае ў сьпячку, размнажэньне адбываецца летам, штогод вырабляецца да трох вывадкаў. Памер вывадку звычайна шэсьць ці сем, але вагаецца ад аднаго да трынаццаці.

## Вонкавыя спасылкі
* Kryštufek, B.; Bukhnikashvili, A.; Sozen, M.; Isfendiyaroglu, S. 2016. ''Nothocricetulus migratorius''. The IUCN 
* *Ronald M. Nowak* Walker’s carnivores of the world. — JHU Press, 2005. — ISBN 0801880327. 

Катэгорыя:Сысуны Эўропы
Катэгорыя:Сысуны Азіі