Лынтупы

**Лы́нтупы** — мястэчка ў Беларусі, на рацэ Лынтупцы. Цэнтар сельсавету Пастаўскага раёну Віцебскай вобласьці. Насельніцтва на 2018 год — 1451 чалавек. Знаходзяцца за 42 км ад Паставаў і за 4 км ад граніцы зь Летувою. Чыгуначная станцыя на лініі Падбродзе — Каралеўшчына, аўтамабільныя дарогі зьвязваюць мястэчка з Паставамі і Сьвірам.

Лынтупы — даўняе мястэчка гістарычнай Ашмяншчыны (частка Віленшчыны).

## Назва
Тапонім Лынтупы ўтварыўся ад назвы ракі Лынтупкі, што ў балтаў і фінаў літаральна перакладаецца як 'птушыная рака'. Паводле Ёсіфа Быхаўца, такую назву паселішча магло атрымаць толькі ў часы знаходжаньня на тэрыторыі Беларусі балтаў (IV—IX стагодзьдзі).

## Гісторыя
### Вялікае Княства Літоўскае
Першы пісьмовы ўпамін пра Лынтупы датуецца 1385 годам. У 1459 годзе ваявода віленскі А. Даўгірдовіч фундаваў тут драўляны касьцёл Сьвятога Андрэя. Згодна з адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформай 1565—1566 гадоў Лынтупы ўвайшлі ў склад Ашмянскага павету Віленскага ваяводзтваа. У розныя часы маёнтак знаходзіўся ў валоданьні Бучынскіх, Астроўскіх, Гільзэнаў.

Паводле інвэнтару, на 1591 год у Лынтупах існаваў Рынак і 2 вуліцы — «Да млына» і «Да сяла Судоўскага», 28 дымоў. Сядзіба ўладара маёнтку складалася з старога дома з 6 памяшканьнямі і гаспадарчых пабудоваў.

### Пад уладай Расейскай імпэрыі
У выніку трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай (1795 год) Лынтупы апынуліся ў складзе Расейскай імпэрыі, з 9 верасьня 1801 году ў Завілейскім павеце Віленскай губэрні. За часамі вызвольнага паўстаньня 5 траўня 1831 году ў мястэчка ўвайшлі аддзелы паўстанцаў, адкуль яны накіраваліся ў Ашмянскі павет. У 1843 годзе Лынтупы сталі цэнтрам воласьці Сьвянцянскага павету. У 1854—1939 гадох маёнтак належаў Бішэўскім.

На 1885 год у Лынтупах было 13 двароў, дзеялі касьцёл і юдэйскі малітоўны дом, працавалі валасная ўправа, школа (адкрылася ў 1866 годзе), багадзельня, 3 крамы і карчма, праводзіліся кірмашы. У 1897 годзе празь мястэчка прайшла чыгунка, якая злучыла Полацак зь Вільняю. У канцы XIX стагодзьдзя *маёнтак Лынтупы* складаўся зь мястэчка Лынтупаў, вёсак Шудаўцаў, Казнадзеюшкаў, Пожлікаў, Пешкаўцаў і засьценкаў Стукаўшчызны, Яўнелішкаў, Жакаў, Балдука, Сенькішкаў, або Балдучка, Трабуцішкаў, Ігнацішкаў (усе яны належалі да Лынтупскай сельскай суполкі). Празь мястэчка праходзіла вузкакалейка Новасьвянцяны — Глыбокае. У пачатку XX стагодзьдзя Бішэўскія збудавалі ў Лынтупах двухпавярховы мураваны палац (захаваўся), раней тут заклалі парк з рэдкімі пародамі дрэваў, выкапалі ўручную 3 ставы, якія злучаліся ручаямі. У 1904 годзе ў мястэчку пачаў працаваць вінакурны завод. У 1908 годзе на месцы ранейшага драўлянага збудавалі мураваны касьцёл. У 1909 годзе ў Лынтупах адкрылася расейская народная вучэльня. 

За часамі Першай сусьветнай вайны ў 1915 годзе Лынтупы занялі войскі Нямецкай імпэрыі, каля мястэчка праходзіла лінія фронту.

### Найноўшы час
25 сакавіка 1918 году згодна з Трэцяй Устаўной граматай Лынтупы абвяшчаліся часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 году ў адпаведнасьці з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі яны ўвайшлі ў склад Беларускай ССР. Згодна з Рыскай мірнай дамовай 1921 году Лынтупы апынуліся ў складзе міжваеннай Польскай Рэспублікі, дзе сталі цэнтрам гміны Сьвянцянскага павету. Мясцовую вучэльню рэарганізавалі ў прагімназію. На 1937 год у мястэчку было 194 двары.

У 1939 годзе Лынтупы ўвайшлі ў БССР, у Пастаўскі раён. У Другую сусьветную вайну з чэрвеня 1941 да 8 ліпеня 1944 году мястэчка знаходзілася пад нямецкай акупацыяй. У 1967 годзе паселішча атрымала афіцыйны статус пасёлку гарадзкога тыпу. 8 красавіка 2004 году Лынтупскі пасялковы савет расфармавалі, замест яго ўтварыўся Лынтупскі сельсавет (Лынтупы не ўваходзяць у яго склад, але зьяўляецца яго цэнтрам). 28 лютага 2011 году афіцыйна зацьвердзілі герб і сьцяг мястэчка.


Łyntupy, Rynak, Śviatoha Andreja. Лынтупы, Рынак, Сьвятога Андрэя (F. Krauskopf, 1916).jpg|Касьцёл
Łyntupy, Śviatoha Andreja. Лынтупы, Сьвятога Андрэя (F. Krauskopf, 1916).jpg|Інтэр'ер касьцёла
Łyntupy, Bišeŭski. Лынтупы, Бішэўскі (F. Krauskopf, 1916) (2).jpg|Палац
Łyntupy, Bišeŭski, Brama. Лынтупы, Бішэўскі, Брама (1917).jpg|Брама

Łyntupy, Bišeŭski, Łyntupka. Лынтупы, Бішэўскі, Лынтупка (1917).jpg|Мост цераз Лынтупку
Łyntupskaja synagoga. Лынтупская сынагога (1916).jpg|Сынагога
Łyntupy, Rynak-Śviancianskaja. Лынтупы, Рынак-Сьвянцянская (1917).jpg|Сьвянцянская вуліца
Łyntupy, Čyhunačnaja. Лынтупы, Чыгуначная (U. Zahorski, 1897).jpg|Чыгуначная станцыя


## Насельніцтва
### Дэмаграфія


ImageSize = width:auto height:150 barincrement:29
PlotArea = left:50 bottom:20 top:15 right:15
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
Colors =
  id:linegrey2 value:gray(0.9)
  id:linegrey value:gray(0.7)
  id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8)
  id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:2500
ScaleMajor = unit:year increment:500 start:0 gridcolor:linegrey
ScaleMinor = unit:year increment:100 start:0 gridcolor:linegrey2
PlotData =
  color:cobar width:15
  bar:1591 from:0 till:150 
  bar:1866 from:0 till:477 
  bar:1897 from:0 till:685 
  bar:1975 from:0 till:2000 
  bar:1989 from:0 till:2100 
  bar:1997 from:0 till:2200 
  bar:2004 from:0 till:1800 
  bar:2009 from:0 till:1609
  bar:2018 from:0 till:1451
TextData=
  fontsize:10px pos:(25,195)
  text:



* **XVI стагодзьдзе**: 1591 год — 150 чал.
* **XIX стагодзьдзе**: 1866 год — 477 чал., у тым ліку 406 каталікоў, 11 праваслаўных, 50 юдэяў, 6 эвангелістаў, 4 магамэтаніны; 1885 год — 214 чал.; 1897 год — 685 чал.
* **XX стагодзьдзе**: 1975 год — 2 тыс. чал.; 1989 год — 2,1 тыс. чал.; 1997 год — 2,2 тыс. чал.; 1998 год — 2,1 тыс. чал.
* **XXI стагодзьдзе**: 2004 год — 1,8 тыс. чал.; 2006 год — 1,8 тыс. чал.; 2008 год — 1,8 тыс. чал.; 2009 год — 1609 чал. (перапіс); 2016 год — 1519 чал.; 2017 год — 1478 чал.; 2018 год — 1451 чал.

### Інфраструктура
У Лынтупах працуюць аптэка, лякарня, вэтэрынарны ўчастак, 2 дзіцячыя сады, сьпіртзавод, дом побыту, лясьніцтва, міліцэйскі пастарунак, 5 крамаў, лазьня, мэтэастанцыя, АТС, філія ашчаднага банку, філія ПМК-21, пажарная каманда, пошта, нафтабаза, электрастанцыя, цэх дрэваапрацоўкі, сталоўка, хлебанарыхтоўчае прадпрыемства, сярэдняя школа, бібліятэка.

## Забудова
### Вуліцы і пляцы

## Эканоміка
Прадпрыемствы харчовай прамысловасьці. Мэтэастанцыя. Пункты мытнага афармленьня Лынтупы-1 і 2.

У пачатку 1990-х гадоў у Лынтупах адкрыўся пашывачны цэх Віцебскай фабрыкі «Сьцяг індустрыялізацыі», пры саўгасе адкрыўся цэх намоткі электраматораў і трансфарматараў, у 1992 годзе дапаможны цэх пашыву дзіцячых куртак.

## Турыстычная інфармацыя
### Інфраструктура
У Лынтупскай школе дзее музэй «Беларуская хатка» (адкрыўся ў 1992 годзе намаганьнямі М. Нячаевай).

### Славутасьці
На паўночны захад ад Лынтупаў знаходзіцца курганны могільнік балтаў X—XI стагодзьдзяў
* Забудова гістарычная (канец XIX — пачатак XX ст.; фрагмэнты)
* Касьцёл Сьвятога Андрэя Апостала (1908—1914)
* Могілкі старыя каталіцкія, капліцы
* Сядзібна-паркавы комплекс Бішэўскіх (пач. ХХ ст.)

## Галерэя

Лынтупы Сядзібна-паркавы комплекс.JPG|Сядзіба Бішэўскіх
Łyntupy-vieža.jpg|Сядзіба, вежа
ЛынтупыСядзібна-паркавы комплекс 1.JPG|Сядзіба парк
Лынтупы, каплічка.jpg|Каплічка


## Крыніцы

## Літаратура
* 
* Быхавец І. Лынтупы і наваколле: гістарычны нарыс. — Паставы, 1993. — 83 с.
* Харэўскі С. Маршруты па Беларусі: Балдук mon amour // Наша Ніва 17 красавіка 2009 г.
* 
* 

## Вонкавыя спасылкі
* 
* Лынтупы: палац Бішэўскіх