Белая (горад)

**Белая** () — места ў Польшчы, на рацэ Кросьне. Адміністрацыйны цэнтар павету і сельскай гміны Люблінскага ваяводзтва, мае правы павету. Знаходзіцца за 36 км ад беларуска-польскай граніцы, каля пагранічных пераходаў у Тэрэспалі і Карошчыне. 

Белая — магдэбурскае места гістарычнай Берасьцейшчыны, колішняя сталіца графства, старажытны замак Вялікага Княства Літоўскага. Побач зь местам праходзіць паўднёва-заходняя мяжа этнічнай тэрыторыі беларусаў. Да нашага часу тут захаваліся збудаваныя ў стылі барока аўстэрыя, замкавы комплекс Радзівілаў, кальвінскі збор, базылянская царква Раства Багародзіцы, комплекс кляштару рэфарматаў з касьцёлам Сьвятога Антонія і ратуша, помнікі архітэктуры XVI—XVIII стагодзьдзі. Сярод мясцовых славутасьцяў вылучаўся палац Радзівілаў, помнік архітэктуры XVI—XVIII стагодзьдзяў, зруйнаваны расейскімі ўладамі. У наш час у месьце працуе консульства Беларусі.

## Назва
Традыцыйная гістарычная беларуская назва места — Белая. Дзеля адрозьненьня ад паселішчаў з такой жа назвай у іншых мясцовасьцяў часам насіла дадатковыя азначэньні — *Белая Радзівілаўская* (паводле роду Радзівілаў, якія валодалі ёй да атрыманьня Магдэбурскага права) або *Белая [[Літва|Літоўская]]*. 

Па Рыскай мірнай дамове 1921 году, у выніку якой Белая апынулася ў Польскай Рэспубліцы, атрымала ўдакладненьне *Падляская* — ад назвы ваяводзтва, у склад якога ўвайшла. У афіцыйных крыніцах сустракаюцца варыянты назвы *Белая Падляска* і *Бяла Падляска*.

## Гісторыя
### Вялікае Княства Літоўскае
Першы пісьмовы ўпамін пра Белую як места датуецца 1522 годам. Яе першымі ўладальнікамі былі Ільлінічы, а заснавальнікам лічыцца Пётар Янавіч Белы — ваявода троцкі, гетман Вялікага Княства Літоўскага. Згодна з адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформай 1565—1566 гадоў мястэчка ўвайшло ў Берасьцейскі павет Берасьцейскага ваяводзтва. У 1569 годзе памёр апошні прадстаўнік роду Ільлінічаў Юры, які пакінуў асноўныя свае маёнткі (у тым ліку Белую) стрыечнаму брату Мікалаю Радзівілу «Сіротку». За Радзівіламі яна дасягнула вялікага росквіту. У канцы XVI ст. у месьце дзеялі царква і кальвінскі збор. У 1622 годзе сын Мікалая «Сіроткі» Аляксандар Людвік Радзівіл збудаваў тут замак. Пры замку існаваў зьвярынец, дзе ўтрымлівалася шмат розных ня толькі мясцовых, але і экзатычных жывёлаў. 

У канцы XVI ст. у Белай, як і ў Слуцку, пачала працаваць кальвінская гімназія. 1 чэрвеня 1621 году места атрымала Магдэбурскае права, а таксама герб *у чырвоным полі постаць [[Міхаіл Арханёл|Арханёла Міхала]], па нагамі якога — забіты [[цмок]]*. У 1628 годзе Крыштап Цыбаровіч-Вільскі заснаваў Бельскую акадэмію, якая ад 1633 году існавала як філія Кракаўскай акадэміі.

У 1655—1660 гадох Белая значна пацярпела ад швэдаў і казакаў. Аднак дзякуючы наступнаму ўладальніку Міхалу Казімеру Радзівілу і ягонай жонцы Кацярыне Сабескай (сястра Яна Сабескага) места хутка аднавілася.  У 1671—1678 гадох тут збудавалі касьцёл і кляштар рэфарматаў. У XVII стагодзьдзі места стала цэнтрам вытворчасьці сукна і фаянсу (фаянсавая мануфактура зьявілася ў 1738 годзе), пазьней — дрэваперапрацоўкі.

За часамі Вялікай Паўночнай вайны ў 1706 годзе Белую на загад Карла XII захапіла і спустошыла швэдзкае войска. У 1720 годзе Ганна Кацярына Радзівіл распачала будаваньне вежы і ўязной брамы, а таксама перабудавала палац у стылі ракако. У 1747—1749 гадох у Белай збудавалі царкву і манастыр базылянаў, дзе захоўваліся мошчы полацкага і віцебскага япіскапа Язафата Кунцэвіча.

### Пад уладай Расейскай імпэрыі
У выніку трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай (1795 год) Белая апынулася ў складзе Расейскай імпэрыі, дзе стала цэнтрам павету Седлецкай губэрні. Гэта адарвала места ад губэрняў зь пераважна беларускім насельніцтвам. Апошні спадкаемца Белай Дамінік Радзівіл, палкоўнік войска Варшаўскага княства, памёр у Францыі 11 лістапада 1813 году. На 1827 год у месьце было 309 будынкаў, на 1858 год — 323, зь якіх 57 мураваных, на 1878 — 380. 

Захаваліся сьведчаньні азначэньня жыхароў Белай ліцьвінамі: у 1829 годзе ў матрыкуле Каралявецкага ўнівэрсытэтуту адзначыўся *Hoppe Frdr. Guilielm., Bialla Lithuan[us]*.

У Бельскай мужчынскай гімназіі навучаўся пісьменьнік і публіцыст Юзэф Ігнацы Крашэўскі. У 1883 годзе расейскія ўлады разабралі палац Радзівілаў. 

За часамі Першай сусьветнай вайны ў 1915 годзе Белую занялі войскі Нямецкай імпэрыі.


Biełaja, Rynak. Белая, Рынак (M. Jakimovič, 1777).jpg|Рынак. М. Якімовіч, 1777 г.
Bielski zamak. Бельскі замак (K. Stronczyński, 1840-49).jpg|Замак. К Странчынскі, 
Bielski zamak, Rycarskaja. Бельскі замак, Рыцарская (K. Stronczyński, 1840-49).jpg|Замак. К Странчынскі, 
Bielski zamak. Бельскі замак (1855).jpg|Замак, 1855 г.


Bielski zamak. Бельскі замак (XIX).jpg|Замак, XIX  ст.
Biełaja, Refarmacki. Белая, Рэфармацкі (1871).jpg|Касьцёл і кляштар рэфарматаў, 1871 г.
Bielski zbor. Бельскі збор (1872).jpg|Кальвінскі збор, 1872 г.
Biełaja, Hola. Белая, Голя (1883) (2).jpg|Капліца ў Голі, 1883 г.


### Найноўшы час
Згодна з Рыскай мірнай дамовай 1921 году Белая апынулася ў складзе міжваеннай Польскай Рэспублікі, дзе стала цэнтрам павету Беластоцкага ваяводзтва. У гэты час тут паўстала фабрыка *Raabego*, меская электрастанцыя, а ў 1923—1939 гадох існавала Падляская фабрыка самалётаў (), зруйнаваная савецкімі войскамі па 17 верасьня 1939 году.

З пачаткам Другой сусьветнай вайны ў 1939 годзе Белую занялі войскі Трэцяга Райху, па чым прыбылыя сюды ўкраінскія дзеячы пачалі гвалтоўную ўкраінізацыю мясцовага насельніцтва. У 1940 годзе ў Белай пачаў працаваць аддзел Беларускага камітэту, які дамогся адкрыцьця ў шасьці валасьцёх беларускіх школаў, а таксама беларускай мовы ў мясцовых цэрквах. У 1941 годзе мову жыхароў Белай і ваколіцаў дасьледаваў беларускіх лінгвіст Ян Станкевіч, які азначыў гэтую мову як беларускую: *Як колькасьцю сваіх рысаў, так і важнасьцяй яна беларуская; адно пачынаючы км 10—15 на паўдня ад Белае Падляскае ўкраінскія рысы ў мове пераважаюць, але й тут ё ў мове ладне беларускіх асаблівасьцяў*.

У 1944 годзе Белую занялі савецкія войскі, па чым яе зноў перадалі Польшчы. У 1975 годзе места стала цэнтрам ваяводзтва, што прывяло да ўзросту колькасьці яго жыхароў у два разы за 20 гадоў. Згодна з адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформай 1999 году Белая атрымала статус мескага павету Люблінскага ваяводзтва.


Bielski zamak. Бельскі замак (1882).jpg|Замак, 1882 г.
Bielski zamak. Бельскі замак (E. Stumann, 1863).jpg|Замак, 1883 г.
Bielski zamak, Brama. Бельскі замак, Брама (16.10.1916).jpg|Замак, 16.10.1916 г.
Bielski zamak, Kaplica. Бельскі замак, Капліца (1916).jpg|Замкавая капліца, 1916 г.


Biełaja, Bieraściejskaja, Bazylanski. Белая, Берасьцейская, Базылянскі (1901-14).jpg|Царква базылянаў па маскоўскай перабудове, да 1915 г.
Bielski zbor. Бельскі збор (16.10.1916).jpg|Збор, 16.10.1916 г.
Bielski zbor, Brama. Бельскі збор, Брама (16.10.1916).jpg|Брама збору, 16.10.1916 г.
Biełaja, Refarmacki. Белая, Рэфармацкі (1915-18).jpg|Касьцёл рэфарматаў па маскоўскай перабудове, 1915—1918 гг.


## Насельніцтва
### Дэмаграфія
* **XIX стагодзьдзе**: 1827 год — 3386 чал.; 1841 год — 3,5 тыс. чал.; 1858 год — 3756 чал., у тым ліку 2394 юдэяў; 1878 год — 7112 чал.; 1890 год — 1029 чал., зь іх 2080 каталікоў, 1013 праваслаўных, 6864 юдэяў, 65 лютэранаў, 7 іншай веры; 1897 — 13,1 тыс. чал.
* **XX стагодзьдзе**: 1921 год — 13,0 тыс. чал.; 1931 год — 10,7 тыс. чал.; 1939 год — 19,3 тыс. чал.; 1946 год — 15,0 тыс. чал.; 1950 год — 13,3 тыс. чал.; 1955 год — 15,7 тыс. чал.; 1960 год — 20,1 тыс. чал.; 1965 год — 22,6 тыс. чал.; 1970 год — 26,5 тыс. чал.; 1975 год — 31,8 тыс. чал.; 1985 год — 47,0 тыс. чал.; 1995 год — 56,5 тыс. чал.
* **XXI стагодзьдзе**: 2001 год — 59,3 тыс. чал.; 2007 год — 57,8 тыс. чал.; 2009 год — 57,9 тыс. чал.

### Адукацыя
У Белай працуюць філія Акадэміі фізычнага выхаваньня ў Варшаве, Дзяржаўная вышэйшая школа імя Папы Яна Паўла II, рамесны тэхнікум, 6 ліцэяў, 9 гімназіяў і 11 школ. 

### Культура
Дзеюць 8 бібліятэк, тэатар і 3 кінатэатры.

### Спорт
У месьце ёсьць 4 стадыёны і 2 басэйны.

## Турыстычная інфармацыя
### Інфраструктура
У Белай працуюць музэй Паўднёвага Падляшша, галерэі — Падляская Бельскага цэнтру культуры і аўтарская Януша Максімюка.

### Славутасьці
* Акадэмія (XIX ст.)
* Аўстэрыя (1777)
* Забудова гістарычная (XIX — пачатак XX ст.; фрагмэнты)
* Замкавы комплекс Радзівілаў (XVI—XVIII стагодзьдзі)
* Кальвінскі збор (1572; цяпер касьцёл Сьвятой Ганны)
* Касьцёл Сьвятога Антонія і кляштар рэфарматаў (XVII ст.)
* Могілкі: вайсковыя часоў 1-й сусьветнай вайны, каталіцкія з капліцай Сьвятога Роха, праваслаўныя, юдэйскія
* Ратуша (1835)
* Царква Раства Багародзіцы пры манастыры базылянаў (XVIII ст.)
* Чыгуначная станцыя (1920-я)

### Страчаная спадчына
* Манастыр базылянаў (XVIII ст.)
* Палац Радзівілаў (XVI—XVIII стагодзьдзі)
* Сынагога (XIX ст.)

## Галерэя

Zespół pałacowo-parkowy Radziwiłłów w Białej Podlaskiej.jpg|Замак Радзівілаў
Zabytkowy kosciol pw sw Anny w Bialej Podlaskiej.jpg|Кальвінскі збор
Kościół św Anny w Białej Podlaskiej - dzwonnica.jpg|Званіца пры зборы
Biala Podlaska kosciol na Brzeskiej.jpg|Царква базылянаў


Kościół św. Antoniego w Białej Podlaskiej - 01.JPG|Касьцёл і кляштар рэфарматаў
Plac wolnosci magistrat poczta.jpg|Гістарычны Рынак
Akademia-bialska-14a.jpg|Акадэмія
Biala-Podlaska-dworzec-od-ulicy.jpg|Чыгуначная станцыя


## Месты-сябры

## Асобы
* Станіслаў Мікалаеўскі (XVIII ст.) — прыдворны мастак Радзівілаў
* Геранім Флярыян Радзівіл (1715—1760) — дзяржаўны дзяяч Вялікага Княства Літоўскага, падчашы і харунжы вялікі літоўскі 
* Дамінік Геранім Радзівіл (1786—1813) — вайсковы дзяяч Рэчы Паспалітай, палкоўнік войска Княства Варшаўскага і гвардыі Напалеона.
* Ядзьвіга Разьдзялоўская (1902—1992) — малярка

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 
* 

## Вонкавыя спасылкі
* Уладзімер Міхневіч, Белая Падляская, Беларуская служба Польскага радыё, 1 жніўня 2009 г.