Вэнэды

**Вэнэ́ды**, таксама *вэнэты*, *вэнды*, *вінды* — найбольш старажытная зафіксаваная ў пісьмовых крыніцах назва славянаў. Сустракаецца ў працах Плініюса Старэйшага, Тацыта, Пталемэя ды іншых. Сучасныя дасьледнікі адзначаюць складанасьць гэтай назвы ў гістарычным аспэкце.

## Назва
Назва вэнэды ўзыходзіць да індаэўрапейскай моўнай агульнасьці. У гістарычных крыніцах сустракаецца ў формах *Venety, Vinety, Venedy, Venty, Henety, Anty, Vannes, Winitha, Winetes* ды іншых, якія хутчэй за ўсё маю повязь з словам «вада» (праслав. *venda*) — 'водныя людзі'.

Празь землі вэнэдаў з Балтыйскага мора ракой Віслай і Карпацкім перавалам у Рымскую імпэрыю прыходзіў Бурштынавы шлях. Вэнэды адыгрывалі важную ролю ў асваеньні гэтага шляху, таму рымляне пашырылі назву вэнэды на ўсе тыя народы, якія насялялі басэйн Віслы. У Заходняй Эўропе назва вэнэды за славянамі захавалася ад Рымскай імпэрыі да позьняга сярэднявечча (напрыклад, Вэнэдзкія горы, Вэнэдзкая затока у Балтыйскім моры, Паўночныя Вэнэды на берагох Балтыйскага мора ды іншыя).

У XIII ст. прускі храніст Хрысьціян сьведчыў: «*калісьці звалася Вэнэдыяй, а цяпер гэта [[Літва старажытная|Літва]], адсюль і назва Вэнэдзкай затокі*» (). Нямецкі гуманіст XVI ст. Філіп Мэлянхтон разумеў пад вэнэдамі ўсе тыя народы, якія карысталіся славянскай мовай, а дакладней, якія «*гутараць на польскай мове*». Але тут жа ўдакладняў, што вэнэды мелі агульную мову, якая магла адрозьнівацца асаблівасьцямі маўленьня ў залежнасьці ад мясьцінаў, дзе яны расьсяліліся. У пераліку краінаў, дзе жылі вэнэды, ён вылучыў Русь, Літву і Польшчу.

Нямецкі дыплямат Жыгімонт Гербэрштайн у XVI стагодзьдзі адзначаў, што народ, які размаўляў на славянскай мове, немцы за Лабай называлі «вэндамі» і «віндамі» (*Wenden, Winden*). Там жа існавалі землі Вэнэдыя і Славія, жыхарамі якіх былі вільцы-люцічы.

Нямецкі навуковец  у сваёй этнаграфічнай працы 1614 году («Newe Summarische Welt-Historia…») зазначаў: «*Мова ў іх, у палякаў і [[Ліцьвіны|ліцьвінаў]] — вэндзкая, у [[Русіны|русінаў]] таксама, а ў прусаў нямецкая каля мора, усярэдзіне краіны — вэндзкая. У [[Лівонія|Лівоніі]], аднак, маюць часткова нямецкую, часткова асаблівую мову, але зь некаторымі словамі вэндзкага паходжаньня, як то „нябёсы“ называюцца па-славянску *nebesih*, па-польску *niebiessich*, па-лівонску *debbessis*… „Імя“ называецца па-вэндзку або па-славянску *imi*, па-польску *imie*… але па-лівонску *waarz*. „Дзяржава“ называецца па-вэндзку *Krailestuo*, па-польску *Krolestuvo*, па-лівонску *Walstibe*… „Хлеб“ называе лівонец *Mayse*… паляк і багемец — *Chlieba».

Лічыцца, што назва ўсходнеславянскага племя вяцічаў мае повязь з вэнэдамі. Паводле адной з вэрсіяў, места Вэндэн заснавалі вэнэды, якія раней жылі ў зямлі куршаў. У сучаснай фінскай мове сугучную з вэнэдамі назву (*Venaja*) маюць расейцы.

## Гістарычныя крыніцы

Рымскі консул, гісторык Публіюс Карнэліюс Тацыт (58—117 гады) пісаў, што вэнэды «*перанялі шмат з нораваў [[германцы|германцаў]]*», падобна «*будуюць сабе дамы, носяць шчыты і падарожнічаюць пешшу*». Ён разьмяшчаў вэнэдаў паміж пеўкінамі (востраў Пеўкі ў вусьці Дунаю) і фенамі (продкі паўночнага народа саамаў).

Гоцкі гісторык і царкоўны дзяяч Ярдан (першая палова VI ст.) у кнізе «Аб паходжаньні і дзеях готаў» зьмяшчаў вэнэдаў ня на тэрыторыі Беларусі, а на тэрыторыі сучаснай Польшчы, у раёне Кракава. Вэнэдаў нібыта перамог у IV ст. гоцкі кароль Германарых.

На думку польскага гісторыка і археоляга В. Генсаля, народ пад назвай вэнэці ў 1400 да н. э. засяляў паўночную Францыю, у 1200 да н. э. — Адрыятычнае ўзьбярэжжа паўночнай Італіі. Каля 1000 гадоў да н. э. народ пад назвай енатоі фіксуецца старажытнымі гісторыкамі ў Малой Азіі, у VI ст. да н. э. — на берагох Чорнага мора і ў басэйне ніжняй Віслы. Паводле зьвестак старажытнагрэцкага гісторыка Скалака Карыяндзкага, (в)энэты адрыятычныя — ілірыйскага паходжаньня або блізкія да кельтаў. У сярэдзіне I тысячагодзьдзя да н. э. да прыходу кельтаў у паўночную Італію яны займалі тэрыторыю Адрыятычнага ўзьбярэжжа паміж рэкамі По і Ізонца да Альпаў.

Паводле зьвестак старажытнагрэцкага гісторыка Палібіюса (III—II ст. да н. э.), які жыў у Рымскай імпэрыі і добра ведаў народы, што лякалізаваліся на тэрыторыі сучаснай Італіі, вэнэды ўжо ў канцы II тысячагодзьдзя да н. э. насялялі землі на поўнач ад Пічэны (Адрыятычнае ўзьбярэжжа). Адзеньнем і звычаямі яны не адрозьніваліся ад кельтаў, але размаўлялі на асаблівай мове (захавалася 200 кароткіх запісаў іх мовы).

Паводле высноваў расейскага гісторыка Аляксандра Неміроўскага, паганскае славянскае сьвята Купальле мае свае карані ў Купавоне — вобразе чалавека-лебедзя, створаным рымскім паэтам I т. да н. э. Вэргіліюсам.

Швэдзкі гісторык  у сваёй працы «Дасьледаваньні старажытнай гісторыі некаторых паўночных народаў» (Бэрлін, 1772 год) зазначаў наконт паходжаньня «лецкіх народаў» (летувісаў і латышоў), што паўднёва-заходняя Русь, Літва, большая частка Прусіі і Польшчы былі пачатковым месцам пражываньня славянаў або вэнэдаў і што «леты», якія насяляюць частку гэтых краін — гэта «*не асобны народ, не старажытная нацыя, а славяне, зьмяшаныя зь [[Фіна-вугорскія народы|фінамі]] і [[Готы|готамі]]*».


Sarmatiae Europaeae Delineatio (P. Briet, 1649).jpg|Sarmatiae Europaeae Delineatio, 1649 г.
Europa vetus - ex conatibus geographicis N. Sanson... ; A. Peyrounin sculp. - btv1b8490389b (1 of 2).jpg|Europa vetus, 1697 г.
Sarmatia Antiqua (2).jpg|Sarmatia Antiqua, 1801 г.
Sarmatia (J. Thomas, 1835).jpg|Sarmatia, 1835 г.


## Археалёгія
Археалягічна немагчыма зьвязаць адпаведныя рэчавыя комплексы з прыведзенымі пісьмовымі зьвесткамі. На ўсіх названых тэрыторыях у шырокім храналягічным дыяпазоне, напрыклад, у жалезным веку, вылучаюцца розныя археалягічныя культуры, якія ня маюць паміж сабой тыпалягічнх і храналягічных зьвязкаў. У польскай археалягічнай навуцы зь вэнэдамі звычайна зьвязваюць пшэворскую культуру. З вэнэдамі можа мець повязь таксама зарубінецкая культура і шэраг культураў у Заходняй Эўропе.

## Глядзіце таксама
* Вэндзкая дзяржава

## Заўвагі

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Ляхіцкія плямёны
Катэгорыя:Індаэўрапейскія народы
Катэгорыя:Зьніклыя народы
Катэгорыя:Старажытныя славяне
Катэгорыя:Геаграфія Старажытнага Рыму