Івянецкае гета

**Гета ў Івянцы** (10 лістапада 1941 года — 9 чэрвеня 1942 года) — габрэйскае гета, месца прымусовага перасяленьня габрэяў мястэчка Івянец Валожынскага раёну Менскае вобласьці ў працэсе перасьледу і зьнішчэньня габрэяў падчас акупацыі тэрыторыі Беларусі войскамі нацысцкай Германіі ў перыяд Другой сусьветнай вайны.

## Акупацыя Івянца і стварэньне гета

Немцы знаходзіліся на тэрыторыі Івянца 3 гады — з 25 чэрвеня 1941 года па 6 ліпеня 1944 года.
Многія габрэі не хацелі ні своечасова эвакуіравацца, ні ісьці затым у лес, таму што памяталі па Першай сусветнай вайне, што немцы паводзілі сябе без асаблівай жорсткасьці.

Ужо летам 1941 года немцы, з мэтай кантролю за выкананьнем сваіх загадаў і арганізацыі прымусовых работ, прымусілі габрэяў Івянца арганізаваць юдэнрат. Пад страхам сьмерці габрэям было загадана нашыць на адзеньне шасьціканцовыя зоркі.

Мясцовыя паліцаі ўвесь час зьбівалі і рабавалі габрэяў. Іх прымушалі выконваць брудныя і цяжкія працы, выкарыстоўваючы як рабоў на ўборцы вуліц, стайняў і для іншай чорнай працы.

Немцы вельмі сур’ёзна ставіліся да магчымасьці габрэйскага супраціву, і таму ў большасьці выпадкаў у першую чаргу забівалі ў гета ці яшчэ да яго стварэньня габрэяў-мужчын ва ўзросьце ад 15 да 50 гадоў — нягледзячы на эканамічную немэтазгоднасьць, бо гэта былі самыя працаздольныя вязьні. З гэтай прычыны 14 ліпеня 1941 года 14 габрэяў-мужчын маладога і сярэдняга ўзросту, прадстаўнікоў інтэлігенцыі, эсэсаўцы з Валожына з дапамогай мясцовай паліцыі і некаторых з мясцовых жыхароў арыштавалі і пад надуманай падставай павезьлі і расстралялі.

5 верасьня 1941 г. ў Івянец прыбыла зондэркаманда, якая разам з мясцовай паліцыяй забіла каля 50 габрэяў.

10 лістапада 1941 года нацысты, рэалізуючы гітлераўскую праграму зьнішчэньня габрэяў, сагналі астатніх габрэяў — у большасці старых, жанчын і дзяцей, — у гета, абмежаванае вуліцамі Школьнай, Млынавай і ракой. У гета таксама трапілі і габрэі з бліжэйшых вёсак — з Камяня, Налібакаў, Дзераўнога і Рубяжэвічаў.

## Умовы ў гета
11 лістапада 1941 года габрэяў прымусілі збудаваць плот, які атачыў гета з трох бакоў, а з чацьвёртага боку натуральнай мяжой гета стала рака (гэта дапамагло ажыцьцяўленьню некалькіх уцёкаў, асабліва зімой па лёдзе). Гета было абгароджана калючым дротам і ахоўвалася нямецкімі жаўнерамі і паліцаямі, якія спынялі спробы кантакту вязьняў з мясцовым насельніцтвам.

Унутры гета ў кожную хату былі заселеныя па 4-5 сем’яў, змушаных жыць у надзвычай сьціснутых умовах без каналізацыі і пры поўнай адсутнасьці медыцынскай дапамогі. Асноўнай ежай была бульба, якую употай габрэі абменьвалі на рэчы і іншыя каштоўнасьці ў мясцовых сялян. Штодзень габрэяў ганялі на прымусовыя працы. Нягледзячы на гэтыя ўмовы, у двух сінагогах, якія знаходзіліся на тэрыторыі гета, працягвалі выконвацца юдэйскія рэлігійныя абрады. 

У красавіку 1942 года немцы сабралі 120 самых працаздольных з габрэйскіх мужчын. Майстроў-спецыялістаў пешшу дэпартавалі ў Наваградзкае гета, а астатніх у якасьці чорнарабочых адправілі пад упраўленьне арганізацыі Тодта ў Дварэц. Па дарозе многія загінулі ад голаду і зьнясіленьня, а частка была застрэлена канваірамі.

## Зьнішчэньне гета
Чарговая «акцыя» (такім эўфемізмам гітлераўцы называлі арганізаваныя імі масавыя забойствы) у Івянцы адбылася ў красавіку 1942 года, калі былі забітыя прыкладна 120 габрэяў.

8-9 траўня 1942 года ў Івянецкае гета таксама былі прыгнаны працаздольныя габрэі з Волмы, Дзераўной, Каменя, Налібак, Рубяжэвіч і іншых мястэчак Налібоцкай пушчы.

1 чэрвеня 1942 года вязьняў гета ва ўзросце ад 15 да 55 гадоў сагналі ў памяшканьне польскай казармы, зьбілі і, пратрымаўшы пад замком усю ноч, адправілі пешшу ў Любчу і далей цягніком у Наваградак. Тых, што падалі ад зьнясіленьня ў дарозе расстрэльвалі.

8 чэрвеня 1942 года немцы прывялі каля 40 габрэяў з гета да Чырвонага касьцёла, што знаходзіцца па вул. 17 верасьня, далі ім рыдлёўкі, і на ўскрайку лесу за 500 метраў ад касьцёла, ва ўрочышчы Пішчугі недалёка ад паўночнай ускраіны Івянца па дарозе на Пяршаі, вялікую і глыбокую яму. У гэты ж дзень у Івянец прыбылі 2-3 машыны з летувіскімі паліцаямі.

На наступны дзень, 9 чэрвеня 1942 года, усе габрэі, якія знаходзіліся ў Івянецкім гета, былі раніцай прыгнаны ў лес і забіты каля прыгатаванай ямы з кулямётаў — 600 старых і 200 дзяцей. Забойства працягвалася з 04.00 да 11.00 раніцы. Мноства людзей былі ськінуты ў яму яшчэ жывымі і засыпаліся вапнай. Маленькім дзецям паліцаі разьбівалі галаву ці проста кідалі ў яму жывымі. Забойствы ажыццяўляла толькі летувіская паліцыя, беларускія паліцаі ў знішчэньні івянецкіх габрэяў не прымалі ўдзелу.

## Каты і арганізатары забойстваў

Пасьля акупацыі Івянца кіраўніком камандаваньня СД быў унтерштурмфюрер СС Вальдэмар Амелунг (Waldemar Amelung) (памёр у 1954 годзе). У красавіку 1942 года на яго месца быў прызначаны оберштурмфюрэр СС Франц Грунцфельдэр (Franz Grunzfelder), забіты 9 чэрвеня 1942 года.

## Памяць

У лесе каля Івянца на брацкай магіле габрэяў Івянецкага гета, забітых нацыстамі, узьведзены мемарыял. 

Апублікаваны няпоўныя сьпісы забітых габрэяў Івянца.

## Крыніцы

Катэгорыя:Гета ў Беларусі