Зьміцер Жылуновіч

**Зьмі́цер Хве́даравіч Жылуно́віч** (псэўд. **Ці́шка Га́ртны**; , мяст. Капыль Слуцкага пав. Менскай губ., цяпер Менская вобласьць — 11 красавіка 1937, Магілёў) — беларускі пісьменьнік, грамадзкі і дзяржаўны дзяяч. Удзельнік рэвалюцыі 1905—1907 гадоў.

Іншыя псэўданімы і крыптанімы: *Авадзень*; *Авадзён*; *Аглядальнік*; *В.Аса*; *Беларус*; *Беларус-Камуніст*; *Бэйгар*; *Вар*; *П.Вартавы*; *Паўлюк Вартавы*; *Васа*; *Сымон Гляк*; *Габрусь Друк*; *Сымон Друк*; *Зета*; *Зьміжыла*; *Зьміцер*; *Знаёмы*; *Зьмітро Капылянін*; *Янка Кліч*; *Мешчанін*; *Мінчанін*; *Цішка Г.*; *Мужык*; *С.Смык*; *Я.Смык*; *Стары С-Д*; *Твой сын Зьмітро*; *Чырвонь*; *Язэп Чырвонь*; *Шулятнік*; *А.*; *Ц. Г.*; *Д. Ж.*; *З. Ж.*; *У. Ж.*; *Ул. Ж.*; *Д.Ж-ч*; *З.Ж-ч*; *Я.К-іч* і інш.

## Праца
Працаваў рамесьнікам-гарбаром у Капылі, Летуве, Украіне, на заводзе ў Санкт-Пецярбургу. Друкавацца пачаў з 1908 году ў газэце «Наша ніва». Першая кніга «Pieśni» выйшла ў 1913 годзе. Прадстаўляў беларускія інтарэсы ў Дэмакратычнай нарадзе ў Петраградзе з 14(27) верасьня па 23 верасьня(6 кастрычніка) 1917 году, як прадстаўнік Беларускай сацыялістычнай грамады.
Быў абраны ў склад Дэмакратычнай Рады, што была пераўтворана ў Часовую Раду Расейскай рэспублікі (Перадпарлямэнт).
У 1918 годзе сакратар Беларускага нацыянальнага камісарыяту. Рэдактар першай беларускай бальшавіцкай газэты «Дзяньніца». З кастрычніка 1918 году ў РКП(б). З 1 студзеня па 3 лютага 1919 году — старшыня Часовага рабоча-сялянскага савецкага ўраду Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі Беларусі. Потым — палітработнік Чырвонай Арміі.

У 1921 годзе ў Бэрліне наладзіў выданьне беларускіх кніг. Пасьля вяртаньня ў Менск — рэдактар газэты «Савецкая Беларусь», ініцыятар стварэньня літаратурнага аб’яднаньня і часопіса «Полымя», узначальваў Дзяржвыдавецтва БССР і Цэнтральны архіў БССР, працаваў намесьнікам наркама асьветы БССР, у Інстытуце гісторыі Акадэміі навук Беларусі.

У 1923 годзе пленум ЦК КП(б)Б прыняў пастанову пра прысваеньне Ц. Гартнаму званьня Народнага паэта Беларусі, але яна так і не была выкананая. Акадэмік БелАН з 1928 году. Быў знаёмы і падтрымліваў сяброўскія, творчыя сувязі й вёў перапіску зь Юліасам Фучыкам, Здэнекам Неедлым, Ёханесам Бехерам, Францам Вайскопфам і інш. Апрача беларускай і расейскай, ведаў нямецкую, польскую і ўкраінскую мовы.

### Рэпрэсіі

Выключаны з ВКП(б) 16 студзеня 1931 году з фармулёўкай «*за сувязь з <…> нацдэмаўскімі і фашысцкімі элемэнтамі*». Арыштаваны 15 лістапада 1936 году. 7 красавіка 1937 году пераведзены ў Магілёўскую псыхіятрычную лячэбніцу, дзе і памёр (паводле афіцыйнай вэрсіі ад гангрэны лёгкіх; паводле іншых зьвестак — скончыў жыцьцё самагубствам).

Пахаваны на ўскраіне Пячэрскага парку ў Магілёве.

Рэабілітаваны ў грамадзянска-прававых адносінах 15 кастрычніка 1955 году. Цалкам (палітычна) рэабілітаваны 10 верасьня 1987 году.

## Творчасьць
Цішка Гартны аўтар раманаў: першы беларускі вялікі эпічны твор «Сокі цаліны» і «Перагуды»; зборнікаў вершаў: «Pieśni», «Песьні працы і змаганьня», «Урачыстасьць»; зборнікаў п’есаў: «Хвалі жыцьця», «Сацыялістка», «На стыку», «Дзьве сілы»; зборнікаў апавяданьняў: «Трэскі на хвалях» і «Прысады»; публіцыстычных нарысаў «Па чатырох краінах»; артыкулаў па літаратурнай крытыцы й пра падзеі сьведкам якіх ён быў.

Мікола Равенскі вельмі ўдала паклаў на музыку верш  Зьмітра Жылуновіча «Ах ты, Нёман-рака», які тады й доўга пасьля меў вялікую папулярнасьць, ня меншую хіба за «Люблю наш край» Канстацыі Буйлы — так блізкімі ўсім былі, у праніклым музычным агучэньні Равенскага, ягоныя заключныя словы пра тое, 
 
Песьні на словы Цішкі Гартнага яшчэ стварылі: Міхаіл Мацісон, Несьцер Сакалоўскі, Альбін Стаповіч, Аляксей Туранкоў.

## Сям’я
Жонка — Жылуновіч Надзея Сьцяпанаўна (народжаная ў верасьні 1894 г. у Ленінградзе ў сям’і рабочага). 8 кастрычніка 1938 году асобай нарадай пры НКУС БССР асуджана як «член сям’і здрадніка радзімы» і «саўдзел у антысавецкай дзейнасьці» да 5 гадоў ссылкі і этапавана ў Баровічы Ленін­град­зкай вобласьці. Далейшы лёс невядомы. Рэабілітавана 17 чэрвеня 1966 году Вярхоўным судом БССР.

Дачка Галіна нарадзілася 21 лютага 1917 году ў Ленінградзе. Сябра ВЛКСМ, паступіла ў Менскі мэдычны інстытут. 25 жніўня 1937 году ў Менску арыштавана, 8 кастрычніка 1938 году асобай нарадай пры НКУС БССР разам з маці асу­джана за «неданясеньне» да 5 гадоў ссылкі і этапавана ў Баровічы Ленінградзкай вобласьці. Пасьля вызваленьня жыла ў Беларусі. Рэабілітавана 17 чэрвеня 1966 году Вярхоўным судом БССР. Беларускі мовазнавец (беларуская, расейская мовы), кандыдат філялягічных навук, складальнік зборніка ўспамінаў пра Цішку Гартнага.

## Памяць
* На выяўленым месцы пахаваньня 11 красавіка 1989 году пастаўлены мэмарыяльны помнік.
* У 2000 годзе побач з Капыльскім раённым краязнаўчым музэем устаноўлены помнік Цішку Гартнаму (скульптар Уладзімер Бандарэнка).
* Бюст Цішкі Гартнага. Зроблены Заірам Азгурам у бронзе. Выстаўлены ў Капыльскім краязнаўчым музэі.
* Мэмарыяльная шыльда Зьмітру Жылуновічу на доме па вул. Карла Маркса, 30 у Менску.
* Імем Жылуновіча названы вуліцы ў Менску, Капылі.
* Без эпітафіі дакумэнтальны фільм пра Зьмітра Жылуновіча ад Белтэлерадыёкампаніі
* 

## Бібліяграфія

### Паэзія
* 
* 
* 
* 
### П'есы
*  
* 
* 
### Апавяданьні, аповесьці
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
### Раманы
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
### Артыкулы
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  
*  
### Зборы твораў
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
### Пераклады зь іншых моў
* 
* 
* 
### Крытыка, рэцэнзіі
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Крыніцы

## Літаратура

* 
* Гартны, Цішка. //  С. 367, 368.
* Гартны, Цішка // 
* ГАРТНЫ, Цішка 

* 
* 
* 
* Žyłunovič Źmicier // 
* 

## Вонкавыя спасылкі
* Творы на «Беларускай Палічцы»
* 

Катэгорыя:Беларускія палітыкі
Катэгорыя:Беларускія літаратары
Катэгорыя:Беларускія паэты
Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты і паэткі
Катэгорыя:Беларускія публіцысты
Катэгорыя:Беларускія раманісты
Катэгорыя:Беларускія грамадзкія дзеячы і дзяячкі
Катэгорыя:Акадэмікі Акадэміі навук БССР
Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў БССР
Катэгорыя:Літаратары-самагубцы
Катэгорыя:Палітыкі-самагубцы