Русіны

**Русі́ны** (таксама ***руськія***, ***рускія***, ***русакі***) — гістарычны эндаэтнонім жыхароў Русі, адна з назваў усходнеславянскага насельніцтва. Утварыўся ад назвы Русі дзеля азначэньня адзінкавых яе выхадцаў (у старажытных крыніцах да XVI стагодзьдзя ў множным ліку не выкарыстоўваўся). Сустракаецца ў крыніцах ад самага пачатку існаваньня Русі, пазьней — у крыніцах, якія пішуць пра Галіцка-Валынскае княства, Вялікае Княства Літоўскае, Вялікае Княства Маскоўскае ды іншыя землі, якія былі часткамі Русі ў шырокім сэнсе. У Маскоўскай дзяржаве палітонім *русін* з часам быў выціснуты з ужытку іншым палітонімам *рускі*, але і пазьней зрэдку ўжываўся раўнапраўна зь ім. Форма множнага ліку *русін*'ы**'' ўзьнікла ў XVI ст. і служыла дзеля азначэньня ўсходнеславянскага: [[праваслаўе|праваслаўнага]] і [[уніяцтва|ўніяцкага]] насельніцтва Вялікага Княства Літоўскага і [[Каралеўства Польскае (1385—1569)|Каралеўства Польскага]], [[Дунайскія княствы|Дунайскіх княстваў]] і [[Каралеўства Вугоршчына|Вугорскага каралеўства]]. На сёньняшні час этнонім захаваўся толькі ў некаторых групаў [[усходнія славяне|усходнеславянскага насельніцтва]]: на [[Лемкаўшчына|Лемкаўшчыне]], а таксама ў [[Панонскія русіны|Ваяводзіне і Паноніі]].

Па [[Крэўская унія|Крэўскай уніі]] «русінамі» ў ВКЛ называліся пераважна праваслаўныя ў канфэсійным сэнсе; таксама праваслаўныя жыхары ВКЛ называліся «[[ліцьвіны]] рускае веры», «ліцьвіны грэчаскага закону людзі» і да т. п. Як падкрэсьлівае беларускі гісторык [[Сяргей Паўлавіч Абламейка|Сяргей Абламейка]], «''[[беларусы]] не павінны баяцца тэрміну „рускі“ ў розных гістарычных прыкладаньнях, і, адначасна, не павінны забывацца на этнонім (і палітонім) „ліцьвіны“. Гэта дзьве складовыя часткі сучаснай беларускай ідэнтычнасьці, важныя гістарычныя маркеры этнічнага разьвіцьця нашага народу''».

== У гістарычных, праўных і літаратурных крыніцах ==


* [[Руска-бізантыйская ўмова 911 году]]: ''Мы от рода Рускаг: [[Кароль (імя)|Карлы]], Инегелдъ, Фарлоф, [[Вірмонт|Веремоуд]], Рулавъ, [[Гуда (імя)|Гоуды]], Роуалдъ, Карнъ, Фрелавъ, Руаръ, Актеву, Труанъ, Лидоул, Фостъ, Стемид, иже послани от [[Алег|Олга]], великог князя Роускаг'' ([[Аповесьць мінулых часоў]]) 
* Руска-бізантыйская ўмова 944 году: ''Мы от рода Рускаго, съли и гостье: [[Івар|Иворъ]] солъ [[Ігар|Игоревъ]] великаго князя Рускаго и объчии сли: <…> [[Улеб|Оулебъ]] Володиславль… [[Лібэр|Либиаръ]] Фастовъ; Грим Сфирьков; Прастенъ [[Якун|Акунъ]] нети Игоревъ; [[Кор|Кары]] Тудковъ… Прастенъ … Шибридъ [[Альдона|Алданъ]]… Алвадъ [[Гуда (імя)|Гудовъ]]… купець… Олебъ… [[Бруна|Бруны]], Роалдъ… Игелъдъ, Туръбернъ, [[Ман|Моны]], Руалдъ, Свень, Стиръ, Алданъ, [[Цілен|Тилена]]…'' (Аповесьць мінулых часоў)
* Росьпіс япархіяў [[Канстантынопальская праваслаўная царква|Канстантынопальскага стальцу]], зроблены бізантыйскім цэсарам [[Андронік II|Андронікам ІІ]] (1259—1332), паведамляе: «''[[Літва]], дыяцэзія Вялікае Русі''» ().
* [[Хроніка Прускай зямлі|Хроніка Дусбурга]] двойчы (пад 1296 і 1305 гадамі) паведамляе пра змаганьне нямецкіх рыцараў зь літоўскімі ([[ліцьвіны|ліцьвінамі]]) і абодва разы заўважае, што апошнія былі «рускімі».
* Зь мірнай дамовы [[Сьпіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікага князя]] [[Гедзімін]]а зь [[Інфлянты|Інфлянтамі]] ад 1338 году вынікае, што для літоўскага войска ― сваімі былі як ліцьвіны, так і русіны Вялікага Княства Літоўскага.
* Бізантыйскі гісторык [[Нікіфар Грыгара]] ў 1359 годзе пісаў, што народ «Русі» падзяляецца на чатыры «русі»: кіеўскую, наўгародзкую, маскоўскую і Літву, прытым Літва «амаль непераможная» і ня плаціць даніны [[Залатая Арда|Ардзе]].
* У грашовых рахунках, якія вяліся ў 1388—1402 гадох пры двары караля польскага [[Ягайла|Ягайлы]] і дзе «''[[жамойты|жмойціна]]''» адрозьнівалі ад ліцьвінаў, аднаго зь ліцьвінаў азначылі як «русін або ліцьвін».
* Грамата-наказ вялікага князя [[Вітаўт]]а ад 1392 году (захаваўся польскі пераклад):



* У сваім пахвальным слове [[Віленскія мучанікі|віленскім мучанікам]], створаным паміж 1390 і 1394 гадамі, прасьвітар [[Канстантынопальская праваслаўная царква|Канстантынопальскага патрыярхату]] Міхаіл Вальсамон пісаў, што яны былі русінамі, але ня з тых русінаў, што жывуць бліжэй да [[Бізантыйская імпэрыя|Бізантыі]], а з тых, што жывуць далей на поўнач і завуцца ліцьвінамі.
* Складзены ў канцы XIV ст. [[Сьпіс рускіх гарадоў далёкіх і блізкіх]] пералічае «літоўскія гарады» ў спісе «рускіх» гарадоў, разглядаючы такім спосабам Літву як славянскі і хрысьціянскі край.
* [[Крыжакі|Крыжацкі]] дакумэнт 1409 году, у якім брат караля [[Ягайла|Ягайлы]] князь [[Скіргайла Альгердавіч|Скіргайла]] залічваўся да «русінаў»:

* Грамата [[Жыгімонт Кейстутавіч|Жыгімонта I]] ад 27 верасьня 1432 году месьцічам Віленскім:
<blockquote>
В. князь літоўскі Жыгімонт, жадаючы «месту сваяму Вільні быцьцё лепшае ўчыніці, даруе Віленскім месьцічам веры рымскае і **рускім, што суць рускае веры,** і ўсяму паспольству места Віленскага нямецкае права»
</blockquote>
* Ананімная турэцкая аповесьць пачатку XVI ст. называе войска Вялікага Княства Літоўскага «рускім».
* З прадмовы [[Францішак Скарына|Францішка Скарыны]] да Псалтыра ([[Псалтыр (Скарына)|Прага, 1517 год]]; [[Псалтыр (Скарына, 1522)|Вільня, 1522 год)]]: «''Павялеў есьмі Псалтыру ціснуці рускімі словамі а славенскім языком''» («''рускія словы''» тут азначаюць [[Кірыліца|кірылічны альфабэт]]).



* [[Хроніка Быхаўца]]:
<blockquote>
«І той князь Барыс заснаваў горад у імя сваё на рацэ Бярэзіне і назваў яго Барысаў. І **як русін быў ён вельмі набожны** і пабудаваў у Полацку царкву каменную сьвятое Сафіі»
</blockquote>
<blockquote>
«У брата ж вялікага князя Альгерда — у Кейстута, які валадарыў у Троках і ў зямлі Жамойцкай, было шасьцёра сыноў. **Першаму сыну, Вітаўту, калі стаў ён русінам, далі імя Юры*', а калі ахрысьціўся ў ляскую веру, тады далі яму імя Аляксандар»
</blockquote>
<blockquote>
«Але чарнец, званы Лаўрашам, а па-літоўску [[Рымант|Рымонтам]], а па-руску Васілём, шкадуючы бацьку свайго, вялікага князя [[Трайдзень|Тройдзена]], пакінуў чын манаскі»
</blockquote>
* [[Летапіс Рачынскага]]: «*І пайметь Кгінвіл дачку ў вялікага князя цьвярскога ў Барыса іменем Марыю, для каторае ся ахрэсьціў у рускую веру, і далі яму імя Барыс. І меў зь ёй сына іменем Рагвалода, каторага назваў рускім іменем Васілей. І тот Кгінвіл, рачоны Барыс, учыніў горад на імя сваё на рацэ Бярэзыні і назваў яго Барысаў. І будучы яму русінам, быў вельмі набожан і ўчыніў цэркаў каменную ў Полацку сьвятое Соф’і, a другую сьвятого Спаса…*».
* Азначэньне «рускія князі літоўскага роду» атрымалі [[Адаеўскія]], [[Бялеўскія]], [[Бельскія (род)|Бельскія]], [[Глінскія (род)|Глінскія]], [[Варатынскія]], [[Мязеўскія]], [[Масальскія]], [[Амсьціслаўскі раён|Мсьціслаўскія]] ды іншыя служылыя князі — прытым як [[Гедзімінавічы]], так і [[Рурыкавічы]] — якія ў XV—XVI стагодзьдзях пераходзілі на службу ў [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскую дзяржаву]] зь Вялікага Княства Літоўскага.


* На Віленскім сойме 1565 году разглядалася пытаньне «*садночаньня народу Літоўскага з Рускім*».
* З [[Прамова Мялешкі|прамовы Мялешкі]], кашталяна смаленскага, на сойме 1589 году: «*Але Жыґімонта Першага — салодкая памяць яго! Той немцаў, як сабак, не любіў, і ляхаў зь іх хітрасьцю вельмі не любіў, а літву і русь нашу* [*але нашу літву і русь нашу*] *любіцельна мілаваў*».
* Нямецкі гісторык [[Станіслаў Борнбах]] у сваім камэнтары да [[Хроніка Віганда|Хронікі Віганда]], зробленым у канцы XVI ст., адзначыў, што ў апісаньні Віганда магістар [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскага ордэну]] Лютар з Браўншвайгу меў шмат збройных канфліктаў «*з русінамі, гэта значыць зь ліцьвінамі, а таксама з палякамі*» ().
* Нямецкі навуковец  у сваёй этнаграфічнай працы 1614 году («Newe Summarische Welt-Historia…») зазначаў: «*Мова ў іх, у палякаў і ліцьвінаў — вэндзкая, у русінаў таксама, а ў прусаў нямецкая каля мора, усярэдзіне краіны — вэндзкая. У Лівоніі, аднак, маюць часткова нямецкую, часткова асаблівую мову, але зь некаторымі словамі вэндзкага паходжаньня, як то „нябёсы“ называюцца па-славянску *nebesih*, па-польску *niebiessich*, па-лівонску *debbessis*… „Імя“ называецца па-вэндзку або па-славянску *imi*, па-польску *imie*… але па-лівонску *waarz*. „Дзяржава“ называецца па-вэндзку *Krailestuo*, па-польску *Krolestuvo*, па-лівонску *Walstibe*… „Хлеб“ называе лівонец *Mayse*… паляк і багемец — *Chlieba».
* Пісьменьнік-палеміст, грамадзка-палітычны і царкоўны дзяяч [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] [[Мялеці Сматрыцкі]], які ня мог ня ведаць рэальнай сытуацыі з мовай і рэгіянальнай сьвядомасьцю ў Вялікім Княстве Літоўскім, у сваім творы «Апраўданьне нявіннасьці» ([[Вільня]], 1621 год) называе ліцьвінаў сярод рускіх народаў:

* Адпіска [[Сеўск|сеўскіх]] ваяводаў да маскоўскага гаспадара (1649 год): «*літоўскія… людзі ў Лоеве рускіх людзей пабілі*» ().
* Складзены ў XVII стагодзьдзі [[Кіеўскі сынопсіс]] адзначаў, што ў Эўропе «*…Татары Перакопскія, Славяне, Русь, Масква, Польшча, Літва, Мазоўша, Жмудзь, Курляндыя, Ліфлянты або Лівонія, Прусы…*», прытым сярод «*нашых прашчураў славенарасійскіх*» пералічваў адно «*Масква, Росы, Палякі, Літва, Памаране, Валынцы*».
* У гістарычных крыніцах XVII—XVIII ст. пашырылася азначэньне жыхароў пераважна [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]] (яе заходняй часткі) як [[Старалітва|«старалітвы» («старой літвы», «стараліцьвінаў»)]], прытым неаднаразова адзначалася беспасярэдняя повязь старалітвы з русінамі: «*старажытныя ліцьвіны, г. зн. русіны*» () ([[Сьвір (мястэчка)|Сьвір]], 1689 год), «*старыя русіны або старалітва*» () ([[Ваверка]], 1692 год), «*русіны…, званыя старажытнымі яцьвягамі або іншым імем — па-народнаму „Старая Літва“*» () ([[Чарнаўчыцы]], 1721 год).



Паводле гісторыка [[Павал Урбан|Паўла Урбана]], у XV—XVI стагодзьдзях адбываўся працэс сьціраньня этнічнай мяжы паміж русінамі і ліцьвінамі. У якасьці факту іх этнічнай інтэграцыі зазначаецца сьцьверджаньне [[Леў Сапега|Львом Сапегам]] у прадмове да [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588 году|Літоўскага Статуту рэдакцыі 1588 году]], што «*…ня обчым якім языком, але сваім уласным правы сьпісаныя маем*», і ў той жа час дэкляраваньне ў 1-м артыкуле 4-га разьдзелу гэтага ж Статуту: «*А пісар земскі маець паруску, літарамі й словы рускімі, усі лісты, выпісы й позвы пісаці, а ня іншым языком і словы*». Яшчэ адным сьведчаньнем атаясамліваньня рускай і [[Ліцьвіны#Славянская літоўская мова|літоўскай]] моваў, што стала адным з вынікаў азначанага працэсу, ёсьць грамата вялікага князя [[Аляксандар Ягелончык|Аляксандра]] да біскупа віленскага [[Войцех Табар|Войцеха Табара]] ад 1503 году, дзе пан [[Іван Сапега]], які працаваў у славянскім сакратарыяце Вялікага Княства Літоўскага і фактычна азначаўся ў дзьвюх папскіх булах ад 1501 году як «*сакратар рускай мовы*» («*secretarius Ruthenicus*», «*in cancellaria Ruthenica secretarium et capitaneum*»), характарызаваўся ўжо як «*secretario nostro Litvano*» («*secretarius noster Litvanus*»), што варта разумець як «*сакратар літоўскай мовы*».



Яшчэ ў XVII ст. польска-прускі гісторык і этнограф  адзначаў тагачаснае атаясамліваньне Русі і Літвы, якое тлумачыў агульным паходжаньнем рускіх і літоўскіх княскіх дынастыяў — «*з Прусаў*». Ён жа сьцьвярджаў паходжаньне назвы [[Літва старажытная|літвы]] ад [[Люцічы|люцічаў]], а таксама сьведчыў, што «*літоўская мова ёсьць настолькі пашыранай у Русі, што літоўскую мову называюць рускай і рускую — літоўскай*», на што зьвяртае ўвагу [[Вацлаў Пануцэвіч]].



Фактам этнічнай інтэграцыі русінаў і ліцьвінаў таксама ёсьць прывілейная грамата новаабранага караля польскага і вялікага князя літоўскага [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонта Вазы]] ад 1 лютага 1588 году, дзе ён пацьвярджаў усе правы і прывілеі жыхароў Вялікага Княства Літоўскага: «*Найпярвей, Статут праў В. К. Літоўскага, цяпер новапапраўлены цераз дэпутатаў, ад станаў Вялікага Княства на то абраных, а на том сойме каранацыі нашай для пацьвержаньня нам паданы, змацняем і да ўжываньня даем (якож аб том прывілей наш, водле права іх Рускага, пісьмом Рускім абывацелем вялікага княства Літоўскага выдаці расказалі есьма)*». У прывілеі ад 28 студзеня таго ж году аб зацьверджаньні і ўвядзеньні ў дзеяньне новага Літоўскага Статуту адзначалася ўдзячнасьць гаспадара палякам і ліцьвінам за пашырэньне межаў Рэчы Паспалітай і трыманьне абароны, і даваўся загад надрукаваць Статут на «рускай» і польскай мовах: «*Мы гаспадар знаючы быці павіннасьць нашу іж есма тым панствам, на каторых нас пан бог з ласкі і волі сваее сьвятое, за дабравольным абодвух народаў Кароны польскае і Вялікага княства Літоўскага, абраньнем пасадзіці рачыў, павінны права вольнасьці і свабоды іх ня толька цэла і непарушна дзяржаці. Але што бы наболей прымнажаці, справядлівасьць і абарону чыніці. Помнячы тэж і на тое, яка тыя абодва слаўныя народы, польскі і літоўскі  нас гаспадара, за пана сабе зьверхняга на карону польскую і на Вялікае княства Літоўскае ўзяці волелі, чаго мы, ўдзячны ад іх будучы і хоцячы ім заўжды праў, вольнасьцей, і свабод усялякіх прыкладам продкаў нашых прыбаўляці і прымнажаці  тот статут права Вялікага княства Літоўскага навапапраўлены сім прывілеем нашым сьцьвярджаем і ўсім станам Вялікага княства Літоўскага ку ўжываньню на ўсі патомныя часы выдаем  А іжбы тым рыхлей усім ку ведамасьці і ўжываньню прыйсьці мог. Прота тот статут навапапраўлены і прывілеямі земскімі пісьмом польскім і рускім друкаваці і ў паветы разаслаці вялелі есма*». У гэтым жа рэчышчы тлумачыцца 9-ы артыкул трэцяга разьдзелу [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1566 году|Літоўскага Статуту рэдакцыі 1566 году]], які азначыў тытульнымі нацыямі Вялікага Княства Літоўскага ліцьвінаў і русінаў, у той час як [[Жамойты|жамойтаў]] аднёс да ліку «обчых, чужаземцаў і загранічнікаў».


Яшчэ адным сьведчаньнем этнічнай інтэграцыі ліцьвінаў і русінаў ёсьць верш, напісаны ў 1621 годзе [[Ян Казімер Пашкевіч|Янам Казімерам Пашкевічам]] на аркушы [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1529 году|Літоўскага Статуту рэдакцыі 1529 году]]: «*Польска квітнець лаціною, Літва квітнець рушчызною, / Бяз той у Польсцы не прабудзеш, / Бязь сей у Літве блазнам будзеш. / Той лаціна язык даець. / Та бяз Русі не ўтрываець / Ведз жа юж, Русь, іж твая хвала / Па ўсем сьвеце юж дайзрала / Весялі ж ся ты, русіне, / Твая слава нігды ня згіне*».

Пра этнічную інтэграцыю ліцьвінаў і русінаў (на думку аўтара, з прычыны агульнага германскага паходжаньня кіроўных дынастыяў) пісаў яшчэ ў 1835 годзе прафэсар-паліглёт [[Восіп Сянкоўскі]], выхадзец зь [[Віленскі павет (ВКЛ)|віленскай]] шляхты і навучэнец [[Менскі езуіцкі калегіюм|Менскага езуіцкага калегіюму]] і [[Віленскі ўнівэрсытэт|Віленскага ўнівэрсытэту]], якога часопіс [[Міністэрства абароны Летувы|Міністэрства абароны]] [[Летува|Летувы]]  (у першым артыкуле першага нумару 2020 году) назваў заснавальнікам [[Ліцьвінства|«ліцьвінізму»]].

Як зазначаецца ў другім томе выданьня [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] «Гісторыя філязофскай і грамадзка-палітычнай думкі Беларусі», «*слушным здаецца меркаваньне Генадзя Сагановіча: „У ВКЛ, думаю, можна было адначасна быць і „літвінам“, і „русінам“ — гэта не выклікала канфлікту ў свядомасьці таго часу, і толькі ў індустрыяльным грамадзтве адначасная прыналежнасьць да некалькіх нацыяў стала немагчымай*“».

<gallery caption="Мапы, дзе [[Белая Русь]] атаясамліваецца зь [[Літва|Літвой]], тым часам [[Жамойць]] падаецца асобна ад Літвы, а [[Маскоўская дзяржава|Масковія]] — ад [[Русь|Русі]]" widths="215" heights="180" class="center">
Samogitie, Litthauwen-Wit Rusland, Moscovie (I. Tirion, 1733).jpg|[[Амстэрдам]], 1733 г. (*Samogitie*, *Litthauwen* і *Wit Rusland*, *Moscovie*)
Samogitia, Lituania-Russia Bianca, Moscovia (G. Albrizzi, I. Tirion, 1740).jpg|[[Вэнэцыя]], 1740 г. (*Samogitia*, *Lituania* і *Russia Bianca*, *Moscovia*)
Polish-Lithuanian Commonwealth (Polonia) (1770) (2).jpg|Вэнэцыя, 1770 г. (тоеснасьць арэалаў Белай Русі і Літвы і адасобленасьць Жамойці дадаткова сьцьвярджаецца табліцамі)
</gallery>

== Гісторыя ==



Упершыню тэрмін зьявіўся ва [[Руска-бізантыйская ўмова 911 году|ўмове Русі зь Бізантыяй 911 году]], потым у [[Праўда Яраслава|Праўдзе Яраслава]] (пачатак XI ст.), Падрабязнай Рускай Праўдзе (пачатак XII ст.), [[Лаўрэнцьеўскі летапіс|Лаўрэнцьеўскім летапісе]], на [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|беларускіх землях]] — ва ўмове [[Смаленск]]у з [[Рыга]]й 1229 году. Разам з тым, першая вядомая дзяржава на этнічнай тэрыторыі беларусаў — [[Полацкае княства]] — у летапісах XII стагодзьдзя не лічылася [[Русь]]сю. Напрыклад, [[Аповесьць мінулых часоў]] нават супрацьпастаўляе «Рускай зямлі» Полацкую і [[Смаленск]]ую. У пісьмовых крыніцах жыхары Полацкага княства да другой паловы XII стагодзьдзя выступалі пад старой племянной назвай — [[крывічы]].




У 1383 годзе ўпершыню упамінаецца [[юрыдыка]] праваслаўных (уніяцкіх) мітрапалітаў ([[Кіеўская, галіцкая і ўсяе Русі мітраполія (уніяцкая)|Кіеўская, галіцкая і ўсяе Русі мітраполія]]) у [[Вільня|Вільні]], якая атрымала назву [[Рускі Горад (Вільня)|Рускі Горад]]. Тым часам сярод параўнальна шматлікіх дакумэнтаў уласна [[Полацкае княства|Полацку]], складзеных у першай палове XV ст., зусім не ўжываецца азначэньне «рускі»: жыхары места ідэнтыфікуюць сябе проста як «палачане» альбо ўжываецца вызначэньне «нашы». Гісторык [[Вітаўт Чаропка]] зьвяртае ўвагу на тое, што ва ўмове вялікага князя [[Казімер Ягайлавіч|Казімера]] з [[Наўгародзкая рэспубліка|Ноўгарадам]] (1440 год) асобна называюцца палачанін, віцьбіч, смалянін і русін, што сьведчыць пра тое, што жыхары адпаведных земляў хоць і лічыліся «рускімі» паводле праваслаўнай веры, але не належалі да [[Этнас|этнічных]] рускіх. У [[Віцебск]]у, аднесенага ў [[Сьпіс рускіх гарадоў далёкіх і блізкіх|Сьпісе рускіх гарадоў далёкіх і блізкіх]] да *літоўскіх гарадоў* (як і большасьць беларускіх гарадоў), гістарычна ўтварылася [[Русь (Віцебск)|прадмесьце Русь (Рускі пасад)]], дзе сяліліся купцы з [[Кіеў|Кіева]]. Мясцовасьць [[Руская Слабада]] (таксама як і ў Віцебску — у Задзьвіньні, па-за асноўным местам) існавала і ў суседнім [[Вяліж]]ы. А ў [[Берасьце|Берасьці]], паводле дакумэнту 1485 году, існавалі Нямецкая і Руская вуліцы. Як адзначаюць дасьледнікі, у XVI—XVII стагодзьдзях этнонім «русь» перайшоў у разрад [[канфэсія|канфэсіёнімаў]], а як этнонім ужываўся толькі датычна жыхароў [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]], тым часам найбольш абагульняльнай этнанімічнай формай самасьвядомасьці [[беларусы|беларускага народу]] была назва [[ліцьвіны]], якая адлюстроўвала найбольш шырокі ўзровень яго нацыянальнай кансалідацыі.




Па [[Падзелы Рэчы Паспалітай|анэксіі]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] [[Русіфікацыя Беларусі|палітыка татальнай русіфікацыі]], якую праводзілі ўлады [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]], спрыяла паступоваму зьнікненьню з ужытку назвы «ліцьвіны» ў гістарычным сэнсе і яе адначаснаму замацаваньню за суседнім [[Балтыйскія мовы|балтыйскім]] народам ([[летувісы|летувісамі]]). Тым часам на ўсе землі ліцьвінаў пашырылася назва «[[Белая Русь]]», «Беларусь», якая раней ужывалася датычна ўсходняй часткі ВКЛ, дзе праваслаўных жыхароў называлі «русінамі».

У кнізе нямецкага навукоўца  «Описание всех в Российском государстве обитающих народов», выдадзенай у 1799 годзе пры Імпэратарскай акадэміі навук у Санкт-Пецярбург, зазначалася, што «*літоўцы — старажытнае племя русаў… гэты народ у пляне сваіх звычаяў, павер’яў, ладу жыцьця, адзеньня і нораваў мае падабенства часткова з палякамі і маларосамі, а часткова зь вядомымі плямёнамі старажытных русаў, што жывуць у Расеі*». Як зазначае гісторык [[Мікола Хаўстовіч]], «*шматлікія навукоўцы нашага краю (перадусім, гісторыкі), а таксама навукоўцы з Польшчы ня раз падкрэсьлівалі рускае паходжаньне ліцьвінаў (ці больш правільна — рускія карані ліцьвінаў)*».

Яшчэ ў 1785 годзе [[Кіеўскія ўніяцкія мітрапаліты|ўніяцкі мітрапаліт]] [[Ясон Смагаржэўскі]] вызначыў сябе як «*рускі ліцьвін родам*». У 1825 годзе расейскі навуковец  прапаноўваў называць беларускую мову літоўска-рускай, а ў 1827 годзе ён азначаў нашчадкаў [[крывічы|крывічоў]] як «літоўска-рускіх» (), «ліцьвіна-русаў» () і «[[Беларусцы|беларусцаў]]» (). Літоўска-рускую мову таксама згадвалі ў 1828 годзе , у 1829 годзе — , у 1842 годзе — [[Фёдар Шымкевіч]], у 1852 годзе — Фёдар Галатузаў, у 1878 годзе — , у 1890 годзе — . У 1842 годзе славуты паэт [[Адам Міцкевіч]], які нарадзіўся і вырас на [[Наваградзкі павет|Наваградчыне]] і ў самім [[Наваградак|Наваградку]], зазначаў у сваёй лекцыі ў [[Парыж]]ы: «*На беларускай мове, якую называюць рускай або літоўска-рускай, гавораць каля дзесяці мільёнаў чалавек; гэта самая багатая і самая чыстая гаворка, яна ўзьнікла даўно і выдатна распрацавана. У пэрыяд незалежнасьці Літвы вялікія князі карысталіся ёй для сваёй дыпляматычнай перапіскі*». Назву «руска-літоўская мова» () у 1854 годзе ўжыў гісторык і бібліёграф . У 1836 годзе расейскі гісторык  пісаў пра Ўкраіну: «*Прыйшлі жа туды яшчэ пазьней літоўцы або беларусцы, з Гедзімінам, і ўвялі ў пісьмовы ўжытак сваю мову*».
У 1839 годзе ўкраінскі і расейскі лінгвіст, гісторык і этнограф  зазначаў, што беларускую мову дакладней называць літоўска-рускай. У 1841 годзе расейскі пісьменьнік і аўтар шматлікіх падручнікаў расейскай мовы Іван Пенінскі ў прадмове да трэцяга выданьня «Славянскай хрэстаматыі», у якое ён дадаў вытрымкі зь [[Літоўская Мэтрыка|Літоўскай мэтрыкі]], зазначаў: «*Бракавала таксама ранейшым выданьнях Хрэстаматыі артыкулаў, якія пазнаёмілі б выхаванца з мовамі Беларускай і Літоўскай, слушна названымі мовай Заходне-Рускай; і ў гэтых адносінах кніга папоўненая цяпер здавальняльна*» (). Выдадзеная у 1843 годзе 2-я частка «Геаграфіі Расейскай імпэрыі»  паведамляла, што «*ў Беларусі агулам жывуць літоўцы і рускія; у местах пераважна палякі і жыды*». У выдадзенай у 1845 годзе пры Маскоўскім унівэрсытэце працы гісторыка  адзначалася, што [[Казімер Ягайлавіч]] быў «*трэці кароль, родам ліцьвін-русін*», які заняў польскі сталец. У 1849 годзе расейскі этнограф  ужыў датычна беларусаў назву літоўца-русы (), датычна беларускай мовы — назву «*літоўска-руская гаворка*», а таксама апублікаваў [[Царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянска]]-беларускі слоўнік [[Лаўрэнці Зізані|Лаўрэнція Зізанія]] пад назвай «Літоўска-рускі слоўнік» (). Напісаную каля 1857 году і выдадзеную ў 1867 годзе кнігу пра гісторыю [[Тураў]]скай япархіі народжаны на [[Пінскі павет|Піншчыне]] архімандрыт [[Найсьвяцейшы ўрадавы сынод|Урадавага сыноду Расейскай імпэрыі]]  пачынаў наступнымі словамі: «*Якім бедным ня быў бы выгляд цяперашняга Турава, але ўсё-ткі памяць пра Тураў, як калыску праваслаўя ў Літве, сьвятая для ўсякага руса-ліцьвіна*» (). Літаратар [[Вінцэсь Каратынскі]] ў назьве свайго вершу на беларускай мове, напісанага дзеля прывітаньня маскоўскага гаспадара ў 1858 годзе і зьмешчанага ў [[Віленскі альбом|Віленскі альбом]], адзначыў, што той верш «*ад літоўска-русінскай мужыцкай грамады*». Мовазнаўца [[Яўхім Карскі]] ў сваім дакладзе пра старабеларускую мову, зробленым у 1893 годзе, прывёў некалькі назваў беларускай мовы, сярод якіх былі *руская*, *наша простая руская*, *літоўская* і *літоўска-руская*.

У 1864 годзе нямецкі этнограф і палкоўнік арміі Расейскай імпэрыі [[Радэрык фон Эркерт]], які не прызнаваў беларусаў асобнай народнасьцю і па здушэньні [[Паўстаньне 1863—1864 гадоў|нацыянальна-вызвольнага паўстаньня 1863—1864 гадоў]] на заказ расейскіх уладаў дасьледаваў [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічную тэрыторыя беларусаў]], пакінуў наступнае афіцыйнае патрабаваньне да вызначэньня праваслаўных ліцьвінаў:

 
Адзначаючы бытаваньне сярод беларусаў азначэньня ўласнай мовы як [[літоўская мова|літоўскай]] (а ўласнай краіны — як [[Літва|Літвы]]), этнограф і фальклярыст [[Мікалай Янчук]], паводле вынікаў свайго падарожжа [[Менская губэрня|Менскай губэрняй]] у 1886 годзе, засьведчыў вынятковую канфэсійнасьць азначэньня «рускі» ў тыя часы: «*У народзе існуе толькі падзел на рускіх і палякаў, але ня варта думаць, што адрознасьць сапраўды засноўваецца на нацыянальнасьці: гэта — падзел паводле веры*». Вынятковую канфэсійнасьць азначэньня «рускі» таксама засьведчыў этнограф і фальклярыст [[Павал Шэйн]] пра беларусаў [[Віцебская губэрня|Віцебскай губэрні]]: «*Называюць сябе беларусы наськімі, тутэйшамі, рускімі жа або беларусамі — ніколі. Раскольнікаў (расколаў) называюць маскалями, паноў і дробную шляхту — палякамі; на пытаньні жа: якой яны веры? адказваюць: рускай, а каталікі — панскай веры, але розьніцы паміж рускай і панскай верай, здаецца, ніякага не прызнаюць, а з аднолькавым пачуцьцем ходзяць як у царкву, так і ў касьцёл»''.

На беларускіх землях назва «русіны» зрэдку ўжывалася да пачатку XX стагодзьдзя. Таксама тэрмін «русіны» выкарыстоўваўся ў замежных працах дзеля азначэньня этнічных групаў насельніцтва Заходняй Украіны (Букавіна, Галіччына, Закарпацьце). У час перапісу 1921 году ў Польскай Рэспубліцы русінамі назвалі сябе некаторыя жыхары Палескага (156 142 чал.; у склад гэтага ваяводзтва ўвайшлі этнічна ўкраінскія Камень-Кашырскі і Сарненскі паветы) і Наваградзкага (250 чал.) ваяводзтваў, Віленскай зямлі (56 чал.), Браслаўскага, Дунілавіцкага, Дзісенскага й Вялейскага паветаў.

## Заўвагі

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 
* 
* 
* Короткий В. «Литва», «Русь», «литвин», «русин» в памятниках литературы Великого Княжества Литовского XVI—XVII веков // Bibliotheca archivi lithuanici. — № 7. — Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2009. C. 187—196.

Катэгорыя:Усходнія славяне
Катэгорыя:Гісторыя Беларусі
Катэгорыя:Гісторыя Ўкраіны
Катэгорыя:Гісторыя Расеі