Чылі

**Чылі**, афіцыйна — **Рэспубліка Чылі** (; ) — краіна ў паўднёва-заходняй частцы Паўднёвай Амэрыкі, тэрыторыя якой цягнецца ланцужком з поўдня на поўнач паміж 17° 3' і 56° 30' градусамі паўднёвай шыраты. На захадзе і поўдні краіна мяжуе зь Ціхім акіянам, на поўначы з Пэру, у паўночна-ўсходняй частцы з Балівіяй і на ўсходзе з Аргентынай. Акрамя гэтага Чылі належыць Востраў Пасхі (Рапа Нуі) ў Ціхім акіяне, востраў Салас і Гомес, астравы Хуана Фэрнандэса (з востравам Рабінзона Круза), астравы Дэзвэнтурадас, а таксама паўднёвыя астравы Ільдэфонса і астравы Дыега Рамірэса. Апрэч гэтага Чылі мае тэрытарыяльныя прэтэнзіі на частку Антарктыды.

## Этымалёгія
Адзінай дасканалай тлумачальнай вэрсіі паходжаньня слова *Чылі* не існуе. Згодна распаўсюджанаму тлумачэньню, назва паходзіць ад мовы аймара, на якой слова *chilli* азначае «краіна, дзе канчаецца сьвет». Гэтая вэрсія добра стасуецца з тым фактам, што першыя гішпанцы, якія зьявіліся ў Чылі, пачалі засяленьне краіны з тэрыторый плямён аймара. З самага пачатку калянізацыі Паўднёвай Амэрыкі для зямель на поўдні пустыні Атакама гішпанцы выкарыстоўвалі назву Чылі. У чылійскіх школах вывучаецца таксама вэрсія, згодна якой Чылі — гэта ўпрыгожаная назва птушкі *Trile*.

Згодна іншай, менш распаўсюджанай тэорыі, вытокі слова Чылі патрэбна шукаць у мове інкаў кечуа. Тэрыторыі імпэрыі інкаў прасьціраліся не далей сёньняшняга Сант'яга, таму землі паўднёвей Рыя Аканкагуа з адносна халодным кліматам і пакрытымі сьнежнымі шапкамі вяршынямі Андаў інкі называлі *tchili*, што значыць «сьнег».

## Гісторыя

Гісторыя Чылі пачалася з часоў засяленьня рэгіёну каля 13 тысячаў гадоў таму назад. У 16 стагодзьдзі пачалося заваяваньне і падпарадкаваньне тэрыторыяў сучаснага Чылі гішпанскімі канкістадорамі, у 19 стагодзьдзі чылійскі народ атрымаў незалежнасьць ад каляніяльнай улады. Вельмі значны ўплыў на далейшае разьвіцьцё Чылі да пачатку Другой сусьветнай вайны аказала здабыча сэлітры, а некалькі пазьней — медзі. Багацьце прыроднымі рэсурсамі ў значнай ступені паспрыяла эканамічнаму пад’ёму ў Чылі, але выклікала таксама і залежнасьць ад суседніх краін і прывяло нават да войнаў зь імі. Пасьля амаль што дзесяцігадовага кіраўніцтва на зьмену хрысьціянска-дэмакратычнаму ўраду ў 1970 годзе да ўлады прыйшоў сацыялістычны прэзыдэнт Сальвадор Альендэ. Путч Аўгуста Піначэта 11 верасьня 1973 году ўсталяваў 17-гадовую дыктатуру ў краіне і выклікаў шэраг радыкальных эканамічных рэформаў. З 1988 году ў Чылі вызначылася перакананая тэндэнцыя да дэмакратычнага разьвіцьця краіны.

## Палітыка
На прэзыдэнцкіх выбарах у сьнежні 2005 году ні адзін з кандыдатаў ня змог дасягнуць неабходнай абсалютнай большасьці галасоў. Пры паўторных выбарах 15 студзеня 2006 году Мішэль Бачэлет, кандыдатка ад кааліцыі дэмакратычных партыяў (*Concertación de Partidos por la Democracia*), атрымала перамогу над кандыдатам Сабастыянам Піньерам, атрымаўшы 53,5 % галасоў выбаршчыкаў. Такім чынам, яна стала першай жанчынай-прэзыдэнтам у гісторыі Чылі.

## Геаграфія

Чылійскія Анды зьяўляюцца адным з самых высокіх горных масіваў Зямлі і маюць значную колькасьць гор, вышыня якіх дасягае звыш 6000 мэтраў над узроўнем мора. Сярод іх — самая высокая гара Чылі, Охас дэль Салада (*Ojos del Salado*, 6880 м), якая адначасова зьяўляецца самым высокім патухшым вульканам плянэты. На поўначы краіны знаходзіцца Нацыянальны парк Лаўка.

На тэрыторыі Чылі знаходзіцца самы паўднёвы пункт Паўднёвай Амэрыкі — мыс Горн.

## Эканоміка
З прыходам да ўлады Аўгуста Піначэта сацыялістычны канцэпт чылійскай народнай эканомікі Сальвадора Альендэ быў пасьлядоўна перапрацаваны і дэрэгуляваны на аснове нэалібэральных аспэктаў рыначнай эканомікі. Большая частка дзяржаўных прадпрыемстваў была прыватызаваная ў час кіраваньня Піначэта і пазьней, аднак медныя руднікі, якія перайшлі ў дзяржаўную маёмасьць пры Альендэ і заставаліся пад непасрэдным кантролем ваеннай хунты Піначэта, так і па сёньняшні дзень зьяўляюцца дзяржаўнай уласнасьцю.

## Вонкавыя спасылкі

* ThisisChile.cl - Official Chile website - English and Spanish version