open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Вужовыя

**Вужовыя** (*Colubridae*) — сямейства зьмеяў.

Самае вялікае сямейства рэптыліяў, якое ўключае больш за палову прадстаўнікоў падатрада зьмей. Уваходзіць 7-8 падсямействаў, больш за 200 родаў, каля 1700 відаў (больш за 60 % сучасных зьмеяў).

Пашыраны на ўсіх кантынэнтах, акрамя Антарктыды. Наземныя, рыючыя, дрэвавыя, паўводныя і водныя.

Найбольш вядомыя: вуж звычайны, мядзянка звычайная, полазы, зьмяя-страла. На Беларусі 2 віды — вуж звычайны і мядзянка.

Даўжыня ад 10 да 350 см. Выгляд і афарбоўка разнастайныя. Цела ўкрыта зьверху аднароднай гладкай або рабрыстай луской, зьнізу брушнымі шчыткамі. Зубы шматлікія, у некаторых заднія верхнясківічныя больш буйныя і злучаны зь ядавітай залозай. Зрэнка, як правіла, круглая. Разьвіта толькі правае лёгкае, левае можа быць рудымэнтарнае або наогул адсутнічае.

Кормяцца бесхрыбетнымі і дробнымі хрыбетнымі. Здабычу душаць або паядаюць жывой.

Большасьць вужовых яйцакладныя, ёсьць яйцажывародныя.

## Глядзіце таксама
* Зьмеі-яйцаеды

Катэгорыя:Зьмеі
Вуж звычайны

**Вуж звычайны** (*Natrix natrix*) — від паўзуноў сямейства вужовых са значнай колькасьцю падвідаў. Самы шматлікі і пашыраны від зьмеяў у Беларусі.

## Апісаньне
Даўжыня цела 50—70 см, радзей да 100 см, хваста — каля 20 см, маса 80—300 г. Ад іншых зьмеяў вуж адрозьніваецца дзьвюма вялікімі жоўтымі, ярка-аранжавымі або белаватымі плямамі па баках галавы. Сьпіна шэрага, іншы раз амаль чорнага колеру. На брушку стракаты малюнак.

## Распаўсюджаньне
Вуж звычайны распаўсюджаны амаль па ўсёй Эўропе (акрамя паўночнай часткі). Пашыраны на паўночным захадзе Афрыкі, а таксама ў Азіі да Ўсходняй Сыбіры і Ірану. У Беларусі вуж сустракаецца практычна ва ўсіх рэгіёнах.

## Літаратура
* 

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Зьмеі
Звычайная гадзюка

**Звычайная гадзюка** (*Vipera berus*) — ядавітая зьмяя сямейства гадзюкавых.

## Апісаньне
Даўжыня цела 35-62 см, разам з хвастом 42-72 см, самкі даўжэйшыя за самцоў, маса 30-180 г. Цела ў адрозьненьне ад іншых зьмей адносна кароткае й тоўстае, з кароткім хвастом. Колькасьць лускавін вакол цела 19-21, брушных шчыткоў 131—162. Галава трохвугольнай формы, выразна адмежавана ад шыі й пакрыта дробнымі шчыткамі, а таксама трыма буйнымі — лобным і двума цемяннымі. Морда круглаватая, тупая. Ноздры прарэзаны пасярэдзіне насавых шчыткоў. Зрэнка вэртыкальная (шчылінападобная). Зьверху на галаве — своеасаблівы Х-падобны малюнак, ад вачэй да вугла рота цягнуцца цёмныя палоскі. На сьпіне зігзагападобны малюнак. Кончык хваста жаўтаваты альбо чырванавата-аранжавы. Для віду характэрна вялікая разнастайнасьць варыянтаў афарбоўкі й малюнка галавы, сьпіны, бруха, хваста; пераважаюць шэрыя й карычневыя тоны з рознымі адценьнямі (зеленаватым, блакітнаватым, чырванаватым), часам трапляюцца асобіны выключна чорнай афарбоўкі. Яд гадзюкі выпрацоўваецца ў відазьмененых сьлінных залозах, разьмешчаных у скроневай частцы галавы. Ядавітая залоза зьвязана пратокай зь верхняй сківіцай, і яд паступае да зубоў. Ядавітыя зубы даўжынёй да 5 мм, трубчастыя й мацуюцца на верхнясківічнай косьці; у стане спакою знаходзяцца ў складзеным становішчы (прыціснуты, канцы накіраваны назад), а пры ўкусе разам з адкрываньнем пашчы высоўваюцца ўперад і ўстаюць вэртыкальна.

## Літаратура
* Земнаводныя. Паўзуны: Энцыкл. даведнік. - Мн.: БелЭн, 1996. 
* Беларуская энцыклапедыя: у 18 т. Т. 4. - Мн.: БелЭн, 1997.

## Вонкавыя спасылкі
* http://slounik.org/149654.html

Катэгорыя:Зьмеі
Галаваногія

**Галаваногія**, або **цэфалаподы** (*Cephalopoda*, ад стар.-грэч. Κεφαλή «галава» і стар-грэч. Πούς «нага») — кляса малюскаў, які характарызуецца двухбаковай сымэтрыяй і 8 ці 10 шчупальцамі вакол галавы, што разьвіліся з «нагі» малюскаў. Галавоногія маюць найбольш дасканалую з бесхрыбетных крывяносную сыстэму і найбольш разьвітую нэрвовую сыстэму. Вядома звыш 650 сучасных відаў (выкапнёвых відаў налічваюць каля 11 тыс.).

## Глядзіце таксама

* Дзесяціногія малюскі
Гадзюкавыя

**Гадзюкавыя** (*Viperidae*) — сямейства ядавігых зьмей атраду лускаватых.

## Агульная характарыстыка
Сямейства налічвае 11 родаў і каля 60 відаў са складаным ядазубным апаратам.

Даўжыня да 2 м. Цела рознай афарбоўкі. Галава акругла-трохвугольнай формы, з прытупленай насавой часткай, выразна адмяжоўваецца ад шыі і пакрыта дробнымі шчыткамі. Тулава адносна тоўстае, хвост кароткі. Характэрная асаблівасьць — вэртыкальная зрэнка. На верхняй сківіцы 1—2 вялікія рухомыя ядавітыя зубы і па 3—5 больш дробных. Ядаправодныя зубы ў стане спакою знаходзяцца ў складзеным становішчы (прыціснуты, канцы накіраваны назад), а пры ўкусе разам з адкрываньнем пашчы высоўваюцца ўперад і ўстаюць вэртыкальна. Дробныя неядавітыя зубы, якія прыстасаваны для заглытвання забітых ядам ахвяраў, размешчаны на нёбных і ніжнясківічных касьцях.

Найбольш вядомыя — гюрза, эфа. На Беларусі 1 від — гадзюка звычайная.

## Пашырэньне
Прадстаўнікі сямейства пашыраны ў Афрыцы (адкуль, верагодна, паходзяць) і Эўразіі. Насяляюць вільготныя экватарыяльныя лясы, сухія саванны і стэпы, бязводныя пустыні, паўночныя хваёвыя лясы, скалістыя горы да 3000 м над узр. м. Большасьць вядзе наземны спосаб жыцьця, іншыя жывуць на дрэвах або пад зямлёй.

## Асаблівасьці біялёгіі
Актыўныя пераважна прыцемкам і ўначы. Дарослыя кормяцца дробнымі жывёламі, птушкамі, яйцамі, моладзь — насякомымі і чэлясонгімі. Яйцажывародныя, некаторыя адкладваюць яйцы.

## Ахова
4 віды гадзюк знаходзяцца у Чырвонай кнізе МСАП.

## Утрыманьне ў няволі
Аб’екты адлову і ўтрыманьня ў сэрпэнтарыях для атрыманьня змяінага яду.

## Літаратура
* 
* 

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Зьмеі
Узвышша (літаратурнае аб’яднаньне)

**«Узвы́шша»** — беларускае літаратурна-мастацкае згуртаваньне, якое існавала з 26 траўня 1926 году па сьнежань 1931-га. Заснавальнікамі выступілі 6 пісьменьнікаў (А. Бабарэка, З. Бядуля, У. Дубоўка, К. Крапіва, Я. Пушча і К. Чорны), якія выйшлі з аб’яднаньня «Маладняк» празь яго пралеткультаўскую недаацэнку мастацкай спадчыны. Яны абгрунтавалі літаратурна-мастацкі кірунак аквітызм ( — жывая вада) — разьвіцьцё звычаяў нацыянальнага адраджэньня і творчае выкарыстаньне новаўвядзеньняў сусьветнай мастацкай культуры. Заява згуртаваньня 1927 г. асуджала адмаўленьне літаратурнай традыцыі ў творчасьці маладых пісьменьнікаў. Прапаноўвалася выхоўваць адоранасьць праз разьвіцьцё высокай культуры мовы з апорай на аўтэнтычны фальклёр і клясычную літаратуру, выкарыстаньнем мастацкіх знакаў і засяроджанай вобразнасьці, нацыянальна-спэцыфічнай тэматыкі. У выніку перасьледу кіраўніцтва ў 1930 г. ухваліла пастанову «пра палітычныя памылкі ў літаратурна-публіцыстычнай творчасьці», што зьмяшчала пярэчаньні супраць шэрагу артыкулаў У. Дубоўкі, Ф. Купцэвіча і К. Чорнага. У артыкуле «Пралетарскім шляхам» кіраўнікі *вымушана* адмовіліся ад «нашаніўскіх традыцыяў старэйшага пакаленьня пісьменьнікаў» і паабяцалі засвоіць марксізм-ленінізм і ўлучыцца ў змаганьне за калектывізацыю вёскі. У сьнежні 1931 г., пасьля арышту і ссылкі А. Бабарэкі, У. Дубоўкі, Я. Пушчы і У. Жылкі, сход «Узвышша» ўхваліў самароспуск згуртаваньня.

## Часопіс

З 1927 па 1930 год згуртаваньне выдавала аднайменны часопіс, які ў 1931 годзе працягваў выдавацца Беларускім дзяржаўным выдавецтвам у Менску. Усяго было выдадзена 44 нумары часопіса ў 39 кнігах. Лічыцца адным з самых адметных і значных літаратурна-мастацкіх выданьняў у гісторыі новай беларускай літаратуры. Таксама зборнікі творчасьці сваіх сяброў.

## Сябры
Сябрамі аб’яднаньня сталі Кузьма Чорны (старшыня), Кандрат Крапіва (намесьнік старшыні), Адам Бабарэка (сакратар), Зьмітрок Бядуля, Пятро Глебка, Сяргей Дарожны, Уладзімер Дубоўка, Максім Лужанін, Язэп Пушча, Васіль Шашалевіч, Тодар Кляшторны, Фэлікс Купцэвіч, Лукаш Калюга, Андрэй Мрый, Клімэнт Кундзіш (Клімэнт Мартынавіч Якаўчык), Антон Адамовіч, Юрка Віцьбіч.

## Заўвагі

## Крыніцы

## Літаратура
* Конан У. М. Узвышша //  С. 346, 347.
* Чыгрын І. П. Крокі: проза «Узвышша». Мн., 1989.

## Вонкавыя спасылкі
* Электронны архіў часопіса «Узвышша» на Беларускай палічцы
* Літаратурнае аб’яднанне «Ўзвышша» на ПрайдзіСвеце


Катэгорыя:Беларускія творчыя аб’яднаньні і калектывы
Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1926 годзе
Катэгорыя:Травень 1926 году
Катэгорыя:Зьніклі ў 1931 годзе
Катэгорыя:1926 год у Беларусі
Гарыла

**Гары́лы** (*Gorilla*) — род малпаў, які ўключае ў сабе самых прадстаўнікоў атрада прыматаў. Упершыню апісаны на прыкладзе заходняй гарылы 1847 годзе амэрыканскім місіянэрам Т.&nbsp; Саважам (*Thomas S. Savage*).

Жывуць у трапічных лясах заходняй і цэнтральнай Афрыкі.

Катэгорыя:Прыматы
Катэгорыя:Чалавекападобныя малпы
Гепард

**Гепард** (*Acinonyx jubatus*) — драпежная жывёла зь сямейства каціных, зьяўляецца самай хуткай жывёлай на Зямлі, дасягае хуткасьці 110 кілямэтраў у гадзіну, за тры секунды, гэта хутчэй амаль любога гоначнага аўтамабіля. Насяляюць большую частку афрыканскага кантынэнта, на поўдні ад Сахары.

## Выгляд
Мае стройнае цела, доўгія ногі, дліны хвост. Мех грубы і невысокі, з маленькімі круглымі чорнымі кропкамі, дыямэтрам 2-3 см, жывот белы, без кропак, хвост упрыгожаны таксама пятнамі аднак канчаецца афарбоўкай у выглядзе чорных кругоў. Мае невялікую авальную галаву з высока пастаўленымі вачыма.

Сталая асобіна важыць ад 40 да 65 фунтаў. Даўжыня цела ад 115 да 135 см, а даўжыня хваста да 84 см. Асобіна мужчынскага полу ледзь больш за жаночага, але, улічваючы, што існуюць вялікія адрозьненьні ў памерах жывёлаў, цяжка вызначыць, хто зьяўляецца самцом, хто самкай. 

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* BBC: Гепард
* Cheetah: Wildlife summary from the African Wildlife Foundation
* Cheetah Conservation Fund
* National Geographic Profile
* Гепард падчас паляваньня

Катэгорыя:Каціныя
Катэгорыя:Чырвоны сьпіс МСАП уразьлівых відаў
Гогаль звычайны

**Го́галь**, народн.: **вогаль**, **вогаліца**, **гагаліца** (*Bucephala clangula*) — вадаплаўная птушка. Аб’ект паляваньня.

## Апісаньне
Нырковая качка сярэдняй велічыні з вялікай круглявай галавой, кароткай дзюбай і кантрасным чорна-белым апярэньнем. Даўжыня цела да 50 см, маса да 1,4 кг. Галава вялікая, шыя кароткая, тонкая. Самец белы з чорнай спінай і чорнай зь зялёным адценьнем галавой, на крыле вялікае белае «люстэрка», каля дзюбы — круглаватая белая пляма. Самка драбнейшая, шэрая, з карычневай галавой і белым ашыйнікам.

## Распаўсюджаньне
Распаўсюджана ў зоне лясоў паўночнага паўшар’я — як у Эўразіі, так і ў Амэрыцы. Селіцца пераважна на таёжных рэках і азёрах па поймах вялікіх рэк зь лясістымі берагамі. Па тэрыторыі Беларусі праходзіць паўднёвая мяжа арэала віду.

## Асаблівасьці біялёгіі
Добра лятае, плавае і нырае. Корміцца воднымі жывёламі, насеннем расьлінаў. Гняздуецца ў дуплах дрэў па берагах лясных вадаёмаў, у сэзон размнажэньня трымаецца ў цяністых бухтах. Зімуе на марскіх узьбярэжжах і буйных прэснаводных вадаёмах — рэках, азёрах і вадасховішчах. Усюды нешматлікая, але месцамі звычайная птушка.

У адрозьненьне ад многіх іншых качак, у гнездавы пэрыяд буйныя зграі ўтварае вельмі рэдка (выключэньне — навалы на пэрыяд лінькі), аднак часам сустракаецца невялікімі разрозьненымі групамі. У кладцы 5-13 яек з зеленаватым адценнем.

## Крыніцы

## Літаратура
* Гогаль // Беларуская Савецкая Энцыклапедыя. У 12 т. Т.3. Веды — Графік / Беларуская Савецкая Энцыклапедыя; Рэдкал.: П. У. Броўка (гал. рэд.) і інш. — Мн.: Бел. Сав. Эн., 1971. — 608 с.: іл., карты. С. 526.

Катэгорыя:Гусепадобныя
Грызуны

**Грызуны** (*Rodentia*) — самы шматлікі атрад сысуноў. Прадстаўлены 35 сямействамі, каля 530 радамі і каля 2600 відамі. Разам з атрадам зайцападобныя утвараюць групу Glires. Грызуны насяляюць разнастайныя ляндшафты. Іх велічыня можа складаць ад 5,5 см (мыш-малютка) да 135 см (капібара), хаця ў большасьці знаходзіцца ў межах ад 8 да 35 см.

## Апісаньне

Грызуны вельмі добра прыстасоўваюцца да розных умоў існаваньня, гэтае ўменьне дазволіла ім расьсяліцца па ўсяму сьвету. Грызуны жывуць на паверхні зямлі, пад зямлёй, а некаторыя нават асвоілі паветраную прастору.

Большасьць харчуецца ў асноўным травамі, пладамі і зернямі расьлінаў, карнямі і г. д., некаторыя віды харчуюцца казуркамі і хрыбетнымі жывёламі.

Колькасьць грызуноў мяняецца з году ў год, залежыць ад надвор’я, наяўнасьці драпежнікаў і барацьбы чалавека з грызунамі-шкоднікамі. Здольныя аднавіць сваю колькасьць усяго за год, прычына ў вялікай пладавітасьці.

## Клясыфікацыя
**Грызуны** (Rodentia)
* Падатрад Anomaluromorpha
**** сямейства Anomaluridae
**** сямейства Pedetidae
**** сямейства Zenkerellidae
* Падатрад Castorimorpha
*** надсямейства Castoroidea
**** сямейства бабровыя (Castoridae)
*** надсямейства Geomyoidea
**** сямейства гоферавыя (Geomyidae)
**** сямейства Heteromyidae
* Падатрад Hystricomorpha
** інфраатрад Ctenodactylomorphi
**** сямейства Ctenodactylidae
**** сямейства Diatomyidae
** інфраатрад Hystricognathi
**** сямейства іглакавыя (Hystricidae)
**** сямейства Bathyergidae
**** сямейства Heterocephalidae
**** сямейства Petromuridae
**** сямейства Thryonomyidae
*** надсямейства Cavioidea
**** сямейства грызухавыя (Caviidae) (напрыклад, марская сьвінка)
**** сямейства Cuniculidae
**** сямейства Dasyproctidae
*** надсямейства Chinchilloidea
**** сямейства шыншылявыя (Chinchillidae)
**** сямейства Dinomyidae
*** надсямейства Erethizontoidea
**** сямейства Erethizontidae
*** надсямейства Octodontoidea
**** сямейства Octodontidae
**** сямейства Abrocomidae
**** сямейства Ctenomyidae
**** сямейства Echimyidae
* Падатрад Myomorpha
*** надсямейства Dipodoidea
**** сямейства тушканчыкавыя (Dipodidae)
**** сямейства Sminthidae
**** сямейства Zapodidae
*** надсямейства Muroidea
**** сямейства мышыныя (Muridae)
**** сямейства Calomyscidae
**** сямейства хамяковыя (Cricetidae) (напрыклад, хамяк звычайны)
**** сямейства Nesomyidae
**** сямейства Platacanthomyidae
**** сямейства сьляпунавыя (Spalacidae)
* Падатрад вавёркападобныя (Sciuromorpha)
**** сямейства вавёркавыя (Sciuridae)
**** сямейства аплядонтыевыя (Aplodontiidae)
**** сямейства соневыя (Gliridae) — у тым ліку соня-палчок, соня садовая

## Крыніцы

## Літаратура
* *Юлия Школьник*. Животные. Полная энциклопедия. М.: Эксмо, 2007


Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы
Даўганосік серабрысты

**Даўганосік серабрысты** (*Phyllobius argentatus*) — від жукоў зь сямейства даўганосікаў.

Даўжыня цела серабрыстага даўганосіка звычайна не перавышае 5 мілімэтраў. Надкрылы жука амаль што цалкам пакрытыя залёнай бліскучай луской. Цела прадаўгаватай формы. Шырока распаўсюджаны ў Эўропе. Селіцца на лісьцевых дрэвах, асабліва на бярозах, у разнастайных жыцьцёвых арэалах.

## Літаратура
* Горностаев Г. Н. Насекомые СССР / Г. Н. Горностаев; под ред. Г. А. Мазохина-Поршнякова. — М.: Мысль, 1970. — Справочники-определители географа и путешественника.

Катэгорыя:Крылатыя вусякі
Дзікі

**Дзікі** (*Sus*) — род сысуноў атраду парнакапытных.

## Віды

* Sus barbatus
* Sus bucculentus†
* Sus cebifrons
* Sus celebensis
* Sus domesticus
* Sus falconeri†
* Sus heureni
* Sus hysudricus†
* Sus philippensis
* Sus salvanius
* Sus scrofa — дзік
* Sus strozzi†
* Sus timoriensis
* Sus verrucosus

Катэгорыя:Парнакапытныя
Драпежныя

**Мясажэры**, **Драпежныя** (*Carnivora*) — атрад пляцэнтарных сысуноў, які ўключае больш за 260 відаў. Амаль усе жывёлы ядуць мяса, як асноўны корм, хоць некаторыя, амаль выключна траваедныя (хоць і могуць часам спажываць рыбу, яйкі і вусякоў). Прадстаўнікі атрада драпежных маюць характэрную форму чэрапа і драпежныя зубы.

Драпежныя жывёлы прысутнічаюць на ўсіх кантынэнтах. Частка зь іх прыстасавалася да воднага асяродзьдзя і калянізавала большасьць марскіх і некаторых прэснаводных вадаёмаў. Віды тут дасягаюць ад некалькі сотняў грамаў да некалькі тон, у выпадку наземнай формы да 700 кг. Драпежныя сілкуюцца амаль выключна жывёльнай ежай, для некаторых відаў мяса зьяўляецца толькі часткай рацыёну. Існуюць таксама шматлікія дробныя мошкаедныя віды, драпежныя вады галоўным чынам сілкуюцца рыбай, малюскамі і ракападобнымі.

## Клясыфікацыя

Драпежныя падзяляюцца на два падатрады:

* Коткападобныя (*Feliformia*) (напрыклад, мангусты, дзікі кот Жафруа, залатая котка, кот-рыбак, манул, гепард, сэрвал, чаротавы кот, кот калімантанскі, сурыкат)
* Сабакападобныя (*Caniformia*) (напрыклад, медаед)

## Галерэя

Выява:Cave_hyena.JPG|Пячорная гіена (рэканструкцыя)
Выява:Crocuta-hejda.jpg|Плямістая гіена
Выява:Ilder.jpg|Тхор лясны
Выява:Hydrurga leptonyx.JPG|Леапард марскі
Выява:Gato andino.jpg|Андзкая котка
Выява:Felis margarita.jpg|Барханны кот
Выява:Himalayan Bear 01.JPG|Белагруды мядзьведзь
Выява:Proteles cristatus1.jpg|Воўк земляны
Выява:Fuchsmanguste 2.jpg|Жоўты мангуст


## Крыніцы

*
Катэгорыя:Атрады сысуноў
Дрозд чорны

**Дрозд чорны** (*Turdus merula*) — від птушак з роду драздоў.

Дразды жывуць у лясах. Яны селяцца як у цёплых трапічных лясах, так і ў паўночных гаях, нават у зарасьніках і саванах.

Распаўсюджаны ў большасьці краін Эўропы. Арэал з Эўропы даходзіць да паўночнага ўзьбярэжжа Афрыкі. У меншай колькасьці, чорныя дразды распаўсюджаны ад берагоў Чорнага мора да берагоў Касьпійскага мора. У Расеі колькасьць чорнага дразда невялікая. Таксама распаўсюджаны на паўвысьпе Індакітай у Аўстраліі і Новай Зэляндыі.

## Вонкавыя спасылкі

* Вызначальнік — Ахова птушак Бацькаўшчыны. Дрозд чорны

Катэгорыя:Драздовыя
Дэльфінавыя

**Дэльфінавыя** (*Delphinidae*) — сямейства атраду кітападобных. 24 роды, 53 віды.

Даўжыня цела 1—10 м, маса да 8 т. У большасьці ёсьць сьпінны плаўнік, морда выцягнута ў «дзюбу», зубы шматлікія (больш за 70). Хваставы плаўнік гарызантальны, дзьвюхлопасьцевы. Скура голая, рознага колеру. Дэльфіны добра арыентуюцца ў вадзе з дапамогай эхалякацыі і слыху (успрымаюць ваганьні ад некалькіх дзясяткаў Гц да 200 кГц). Маюць складаную галасавую сыгналізацыю і гукасыгнальны (эхалякацыйны) орган, добра разьвіта цэнтральная нэрвовая сыстэма: галаўны мозг вялікі, шараладобны, вялікія паўшар’і са шматлікімі зьвілінамі.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Кітападобныя
Жаба азёрная

**Жаба азёрная** (*Rana ridibunda*) — земнаводнае сямейства сапраўдных жаб.

## Апісаньне
Даўжыня цела 6—13 см, маса да 200 г. Цела падоўжанае, морда авальная, крыху завостраная. Зьверху цела афарбавана ў буравата-зялёны колер розных адценьняў зь цёмнымі плямамі. Уздоўж галавы і хрыбта ў большасьці асобін (да 90%), якія пашыраны ў Беларусі, праходзіць сьветлая паласа рознай ступені выразнасьці. Ніжняя частка цела афарбавана ў брудна-белы або зьлёгку жаўтаваты колер, у большасьці выпадкаў са шматлікімі цёмнымі, часам чорнымі плямамі. Вочы ярка-залацістага колеру. Лічынка-апалонік, сьветла-аліўкавай афарбоўкі, грушападобнай формы.

Гэта самы буйны від сярод земнаводных Палеарктыкі. Трапляюцца гіганты даўжынёй да 17 см. Саміцы звычайна буйнейшыя за самцоў.

## Літаратура
* Земнаводныя. Паўзуны: Энцыклапедычны даведнік. Мн., БелЭн, 1996. 
* Пікулік М. М. Навошта нам амфібіі? — Мн.: Навука і тэхніка, 1992. 
* Пикулик М. М. Земноводные Белоруссии. — Мн.: Наука и техника, 1985.
* Пикулик М. М. Знакомые незнакомцы: Об амфибиях Белоруссии. — Мн.: Наука и техника, 1981.

## Вонкавыя спасылкі
* Артыкул на Slounik.org

Катэгорыя:Амфібіі
Жалобны какаду белавухі

**Белавухі жалобны какаду**, таксама **белавухі чорны какаду** (*Calyptorhynchus baudinii*) — птушка сямейства какаду. Жыве на паўднёвым захадзе Аўстраліі ў эўкаліптавых лясах і зарасьніках.

## Апісаньне
Жалобны белавухі какаду мае ў даўжыню каля 56 см. Афарбоўка апярэньня чорна-бурая зь зеленаватым адценьнем, ўсё пер’е апраўлена бела-жоўтым колерам. У вобласьці вуха разьмешчана белая пляма, дзякуючы якой папугай атрымаў сваю назву. На хвасьце маецца папярочная палосачка таксама белага колеру, але кончыкі пер’яў зьяўляюцца чорнымі. Хахалок на галаве складаецца з шырокіх пёраў.

## Вонкавыя спасылкі

* Усё пра папугаяў

Катэгорыя:Папугаі
Жалобны какаду белахвосты

**Белахвосты жалобны какаду** (*Calyptorhynchus (Zanda) latirostris*) — птушка сямейства какаду, эндэмік Аўстраліі.

Катэгорыя:Папугаі
Дзюгонь

**Дзюгонь** (*Dugong dugon*) — водны сысун сямейства дзюгоневых атрада сырэнаў; адзіны від.

Даўжыня цела 2,5-3,2 м (да 5,8 у самцоў), маса да 170 кг. Тулава верацёнападобнае. Сьпіна зеленаватая, шаравата-бураватая або чарнаватая, бруха ружаватае або белаватае. Хваставы плаўніх двухлопасьцевы, гарызантальны. Галава невялікая, маларухомая. У кожнай сківіцы 1 пара разцоў і 2 пары карэнных зубоў. У самцоў верхнія разцы ператварыліся ў біўні даўжынёю 20-25 см.

Жыве ў Індыйскім і заходняй частцы Ціхага акіяна, каля берагоў Усходняй Афрыкі, Паўднёвай Азіі, выспаў Рукю, Маршалавых і Саламонавых. Зрэдку заходзіць у вусьці рэк.

Трымаецца па адным або парамі. Корміцца воднай расьліннасьцю. Нараджае 1 дзіцяня.

Занесена ў Чырвоную кнігу МСАП.

Катэгорыя:Сысуны
Дзесяціногія малюскі

**Дзесяціногія малюскі** (лац. *Decapodiformes*) — надатрад галаваногіх малюскаў, які ўключае ўсе віды з дзесяцьцю канечнасьцямі (8 рук і 2 шчупальцы). Мяркуецца, што іх продкі, старажытныя калеаідэі, мелі 5 пар аднолькавых канечнасьцяў. Затым, IV пара ў дзесяціногіх зьмянілася на шчупальцы, а ў васьміногіх (да якіх адносяцца васьміногі і пякельны вампір) была ператворана і пазьней страчана II пара канечнасьцяў.

## Гл. таксама

* Кальмары

Катэгорыя:Малюскі
Жалобныя какаду

**Жалобныя какаду**, альбо **Чорныя какаду**, альбо **Крумкачовыя какаду** (*Calyptorhynchus*) — род птушак сямейства какаду.

## Зьнешні выгляд
Даволі буйных памераў птушка, прыкладна з крумкача. У гэтых папугаяў вельмі доўгія і вострыя крылы, ногі вельмі моцныя, хвост шырокі і доўгі. Дзюба вялікая і моцна скрыўленая. Апярэньне мяккае, на патыліцы маецца хахалок з доўгіх пёраў.

## Распаўсюджаньне

Жывуць у Аўстраліі і Тасманіі.

## Лад жыцьця

Засяляюць густыя трапічныя лясы. Спрытна, але павольна лазаюць па дрэвах, на зямлі вельмі непаваротлівыя і няўклюдныя.

## Размнажэньне

Гняздуюцца ў дуплах дрэваў, пасьцілаюць дно трэскамі.

## Утрыманьне ў няволі

У хатнім утрыманьні сустракаюцца рэдка. Здольнасьць да навучаньня «гутарковай мовы» разьвіваецца слаба. Ўтрымліваюць іх аматары прыроды ў асноўным за прыгожую афарбоўку апярэньня.

Катэгорыя:Папугаепадобныя
Жужаль рашэцісты

**Жужаль рашэцісты** (*Carabus cancellatus*) — жук зь сямейства жужаляў.

Даўжыня цела 20—28 мм. Надкрылы выпуклыя, з рэзкімі падоўжнымі рэбрамі і радамі бугаркоў. Афарбоўка верху медная або бронзавая, радзей цёмна-сіняя, цёмна-зялёная ці бронзава-чорная. Першы членік вусікаў і часта сьцёгны — чырвоныя.

Сустракаецца ў Эўропе і Сыбіры. На Беларусі — па ўсёй тэрыторыі, на Палесьсі радзей.

Від занесены ў Чырвоную кнігу Беларусі (IV катэгорыя аховы).

## Літаратура
* Горностаев Г.Н. Насекомые СССР. — М.: Мысль, 1970.

## Вонкавыя спасылкі

* Жужаль рашэцісты. Артыкул у Чырвонай кнізе Беларусі

Катэгорыя:Жужалі
Залатая котка

**Залата́я ко́тка**, таксама **залатая афрыканская котка** (*Caracal aurata*) — драпежны сысун сямейства каціных.

## Распаўсюджаньне
Залатая котка жыве ў трапічных дажджавых лясах Экватарыяльнай Афрыкі, трапляецца ад Сэнэгалу да паўночнай Анголы і ад Конга на захадзе да паўднёвай Кеніі на ўсходзе. Асноўная яе папуляцыя жыве ў басэйне Конга і на вакольных тэрыторыях.

## Постаць
Удвая большая за свойскую котку. Даўжыня цела 0,9—1,2 м, доля хваста 2/7—1/3 агульнай даўжыні; вышыня ў карку — 38—50 см. Вага самцоў у сярэднім — 11—14 кг; адзіная ўзважаная саміца важыла 6,2 кг. Вушы закругленныя, звонку цёмныя; галава маленькая.

## Вонкавыя спасылкі

* Bahaa-el-din, L., Mills, D., Hunter, L. & Henschel, P. 2015. Caracal aurata. The IUCN
* Beadle, S. 2011. "Profelis aurata" (On-line), Animal Diversity Web
* Caracal aurata | ARKive
* *Ronald M. Nowak* Walker's carnivores of the world. — JHU Press, 2005. — С. 248. — . 

Катэгорыя:Каціныя
Катэгорыя:Чырвоны сьпіс МСАП уразьлівых відаў
Звычайная лісіца

**Звычайная лісіца**, таксама **Рудая лісіца** (*Vulpes vulpes*) — драпежны сысун сямейства сабачых, найбольш распаўсюджаны і самы буйны від роду лісаў. Даўжыня цела 60—90 см, хваста — 40—60 см, маса — 6—10 кг.

Катэгорыя:Сабачыя
Гальбэрштат

**Гальбэрштат** () — горад на ўсходзе Нямеччыны, у зямлі Саксонія-Ангальт. Насельніцтва на 31 сьнежня 2009 году — 42 794 чалавекі. Вядомы з 804 году.

## Славутасьці
Гістрычны цэнтар гораду, у т. л. Саборны пляц з Саборам (1240 год — канец XV стагодзьдзя) і касьцёлам Божай Маці; касьцёл Сьв. Марціна; былы біскупскі палац Пэтэрсгоф і інш. Музэй прыроды Гайнэанум, вядомы сваёй калекцыяй птушак; музэй Гляймгаўс (адзін з найстарэйшых літаратурных музэяў Нямеччыны); Музэй скарбаў сабору і інш. У гарадзкой частцы Шахдорф Штробэк (, літаральна «Шахматная вёска Штробэк», якая да 1 студзеня 2010 сапраўды была асобнай вёскай) адбываецца тэтралізаваная гульня «Жывымі шахматамі», дзе людзі выконваюць ролі шахматных фігураў (падобная гульня адбываецца й у некаторых іншых гарадах Эўропы, напрыклад, у італьянскай Маростыцы).

## Асобы
* Альбрэхт фон Гальбэртштат (каля 1200) — паэт
* Марцін Борман (1900—1945) — нямецкі (нацысцкі) палітык

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт гораду

Катэгорыя:Гарады Саксоніі-Ангальт
Звычайны ляляк

**Звычайны ляляк** (*Caprimulgus europaeus*) — птушка сямейства Сапраўдныя лялякі, роду Лялякі. Распаўсюджаны ў Эўразіі і ў паўночна-заходняй Афрыцы. На Беларусі сустракаецца на ўсёй тэрыторыі.

## Апісаньне

Памерамі з дразда, адрозьніваецца неяркім шэравата-бурым апярэньнем, якое добра хавае птушку на фоне кары ці лясной коўдры. Як і іншыя віды сямейства, мае вялікія вочы, кароткі клюў зь вельмі вялікім разрэзам рта і кароткія ногі, якія не вельмі падыходзяць для перамяшчэньня па зямлі і для абхоплівання галін дрэваў. Насяляе светлыя сасновыя бары, вырубкі, просекі, пустэчы. Харчуецца вусякамі, на якіх палюе зь лёту.

## Гняздо
Ямка без высьцілкі пад прыкрыцьцем расьліннасьці. 

## Літаратура

* Птушкі Еўропы. Палявы вызначальнік. Варшава: Навуковае выдавецтва ПНВ, 2000. — 540 с., іл.

Катэгорыя:Лялякавыя
Любецкі зьезд

**Любецкі зьезд** — першы вядомы зьезд князёў Кіеўскай Русі. Адбыўся ў  1097 року ў месьце Любеч (на Дняпры).

Зьезд адбываўся з ініцыятывы Ўладзімера Манамаха з удзелам Сьвятаполка II, Васількі Расьціславіча, Алега і Давыда Сьвятаславічаў і іншых рускіх князёў. Мэтаю было спыніць міжусобіцы з-за ўдзелаў, прымірыцца і аб’яднацца супраць  полаўцаў, што зьдзяйсьнялі набегі на Русь.

Было прынятае рашэньне пра падзел княстваў наступным чынам:
* Сьвятаполку Ізяславічу, як найстарэйшаму, застаўся Кіеў з Туравам і Пінскам і тытул вялікага князя;
* Уладзімеру II Манамаху — Пераяслаўскае княства, Суздальска-Растоўская зямля, Смаленск і Белавозера;
* Алегу, Давыду і Яраславу Сьвятаславічам — Чарнігаў і Северская зямля, Разань, Мурам і Тмутаракань;
* Давыду Ігаравічу — Уладзімер з Луцкам; 
* Васільку і Валадару Расьціславічам — Церабавель, Чэрвень, Перамышль.

Любецкі зьезд абвясьціў прынцып успадкаваньня князямі земляў сваіх бацькоў. Гэтае рашэньне скасавала , якое існавала ў Кіеўскай Русі два стагодзьдзі, і канстатавала зьяўленьне на Русі новага палітычнага ладу, асновай якога было складзенае буйное фэўдальнае землеўладаньне.

Аднак Любецкі сход ня мог цалкам спыніць міжусобныя сутычкі. Амаль адразу ж ягоныя дамовы былі парушаныя Давыдам Ігаравічам са згоды Сьвятаполка, якія паланілі і асьляпілі Васільку Расьціславіча, каб адабраць ягоныя ўладаньні. Гэты ўчынак выклікаў абурэньне астатніх князёў, і дзеля залагоджваньня канфлікту спатрэбіўся новы сход, які адбыўся . У выніку князі здолелі дабіцца замірэньня і дамагчыся важнага пералому ў барацьбе з палавецкімі набегамі.

У 1103 року аб’яднаныя дружыны Сьвятаполка Кіеўскага, Уладзімера Манамаха і іншых князёў у бітве пад Суценяй разграмілі орды качэўнікаў. Загінулі 20 палавецкіх ханаў. У 1111 року ў верхавінах Паўночнага Данцу Ўладзімер Манамах з хаўрусьнікамі нанёс полаўцам новую буйную паразу. У выніку наступальны парыў палавецкіх ханаў стаў сьцішвацца. Бакі ўсе часьцей будавалі свае стасункі на дагаворных пачатках, нярэдка змацоўваючы іх дынастычнымі шлюбамі.

## Глядзіце таксама
* Уветыцкі зьезд

## Літаратура
* Греков Б. Д., Киевская Русь, М., 1953;
* Рыбаков Б. А., Первые века русской истории, М., 1964.

Катэгорыя:Кіеўская Русь
Катэгорыя:Падзеі 1097 году
Звычайныя жабы

**Звычайныя жабы** (*Ranidae*) — сямейства бясхвостых земнаводных, уключае 6 падсямействаў, 46 родаў, больш за 550 відаў.

Жабы — наземныя і водныя жывёлы, пашыраны амаль усюды (выключэньне — Паўднёвая Амэрыка, поўдзень Аўстраліі і Новая Зэляндыя).


Лягушка на мхе.jpg|Жабка на мху (Беларусь, 22 ліпеня 2021 г.)


## Глядзіце таксама

* Ага

Катэгорыя:Амфібіі
Зьмеяшыйныя чарапахі

**Зьмеяшыйныя чарапахі** (*Chelidae*) — сямейства паўзуноў падатрада бакашыйных чарапах.

Каля 15 родаў, больш за 50 відаў. Пашыраны ў рэках і азёрах Паўднёвай Амэрыкі, Аўстраліі і Новай Гвінэі. Найбольш вядомыя: , , , , якая жыве ў Паўднёва-Заходняй Аўстраліі.

Даўжыня панцыра да 40 см. Характэрна доўгая шыя, якая разам з галавой закладваецца збоку пад панцыр, а не ўцягваецца ўнутр. Панцыр звычайна значна пляскаты.

Адкладваюць 15-20 яец.

Некаторыя віды — аб’екты паляваньня (мяса, яйкі).

Катэгорыя:Чарапахі
Зьмеі-яйцаеды

**Зьмеі-яйцаеды** афрыканскія (*Dasypeltis*) — род вужападобных зьмей.

Пашыраны ў Паўднёвай і Цэнтральнай Афрыцы.

Даўжыня да 80 см. Верх цела пясчана-жоўты або бураваты, аднаколерны або з цёмным малюнкам з палосаў ці плямаў, якія часта зьліваюцца ў зігзагападобную або рамбічнай формы паласу ўздоўж хрыбта.

Кормяцца птушынымі яйцамі, якія заглынаюць цалкам. У страваводзе шалупіна яйца расьціскаецца ніжнімі адросткамі пазванкоў, якія ўваходзяць у яго поласьць. Шалупіны выкідваюцца праз рот.

Катэгорыя:Зьмеі
Кіўсякі

**Кіўсякі**, **тысячаножка** (*Julida*) — найбольш звычайны атрад двупарнаногіх мнаганожак. Распаўсюджаная група наземных бесхрыбетных, якія жывуць у лясной падсцілцы, у тым ліку і ва ўмераных шыротах.

Катэгорыя:Мнаганожкі
Кайманы

**Кайманы** (*Caiman*) — род паўзуноў сямейства алігатаравых (*Alligatoridae*). Ад іншых алігатараў яны адрозьніваюцца наяўнасьцю коснага брушнага панцыра. Род уключае тры віды, распаўсюджаных у Цэнтральнай і Паўднёвай Амэрыцы.

## Глядзіце таксама
* Чорны кайман

Катэгорыя:Кракадзілы
Какаду

**Какаду́** (*Cacatuidae*, сін. *Kakatoeidae*) — сямейства з атраду папугаепадобных. Раней уключаліся як падсямейства ў сямейства папугаевых.

## Распаўсюджаньне
Жывуць у Аўстраліі, Інданэзіі, на Новай Гвінэі і Філіпінскіх выспах.

## Лад жыцьця
У негняздовы пэрыяд трымаюцца зграямі. Некаторыя віды шкодзяць пасевам. Працягласьць жыцьця 60—80 год. Некаторыя падвіды занесеныя ў «Міжнародную Чырвоную кнігу».

## Размнажэньне
Гнёзды ладзяць у дуплах альбо расколінах скал, заўсёды на вялікай вышыні ад зямлі. У кладцы буйных відаў 2-3 яйкі, у дробных 5—6.

## Клясыфікацыя

### Падсямейства '''Чорнадзюбыя какаду''' ''Microglossinae''
* Род **Пальмавыя какаду** *Probosciger*
** Чорны пальмавы какаду *Probosciger aterrimus*

### Падсямейства Чорныя какаду ''Calyptorhynchinae''
* Род **Шаломаносныя какаду** *Callocephalon*
** Шаломаносны какаду *Callocephalon fimbriatum*
* Род **Карэлы** *Nymphicus*
** Карэла-німфа *Nymphicus hollandicus*
* Род Жалобныя какаду *Calyptorhynchus*
** Белавухі жалобны какаду *Calyptorhynchus baudinii*
** Белахвосты жалобны какаду *Calyptorhynchus latirostris*
** Жалобны какаду Бэнкса *Calyptorhynchus banksii*
** Жоўтавухі жалобны какаду *Calyptorhynchus funereus*
** Карычнегаловы жалобны какаду *Calyptorhynchus lathami*

### Падсямейства Белыя какаду ''Cacatuinae''
* Род **Ружовыя какаду** *Eolophus*
** Ружовы какаду *Eolophus roseicapillus*
* Род **Какаду-інка** *Lophocroa*
** Какаду-інка *Lophocroa leadbeateri*

* Род **Какаду** *Cacatua*
** Вялікі белахохлы какаду *Cacatua alba*
** Галавокі какаду *Cacatua sanguinea*
** Какаду Гофіна *Cacatua goffini*
** Вялікі жоўтахохлы какаду *Cacatua galerita*
** Малы жоўтахохлы какаду *Cacatua sulphurea*
** Малукскі какаду *Cacatua moluccensis*
** Насаты какаду *Cacatua tenuirostris*
** Какаду акуляравы *Cacatua ophthalmica*
** Салямонскі какаду *Cacatua ducorpsii*
** Тонкадзюбы какаду *Cacatua pastinator*
** Філіпінскі какаду *Cacatua haematuropygia*

Катэгорыя:Папугаепадобныя
Какаду акуляравы

**Акуляравы какаду** (*Cacatua ophthalmica*, сін. *Plyctolophus ophthalmicus*) — птушка сямейства какаду.

## Зьнешні выгляд
Папугай буйных памераў. Дарослыя асобіны дасягаюць 47—56 см; вага 800—900 г. Афарбоўка апярэньня белая. Вушкі, аснова шыі і шчокі зь лёгкім жаўтаватым адценьнем. Падкрылкі і падхвосьце — жаўтаватыя. Хахалок доўгі, шырокі, акруглы, пафарбаваны ў розныя колеры: аранжавы, лімонны і сьветла-ружовы. Кольцы вакол вачэй пазбаўленыя пёркаў, голыя, шэра-блакітнага колеру, падобныя на акуляры, што і паслужыла падставай для назвы гэтага віду. Дзюба шэра-чорная. Лапы цёмна-шэрыя. Радужка у самца цёмна-карычневая, у саміцы чырванаваты-карычневая.

Катэгорыя:Папугаепадобныя
Зьвяры

**Зьвяры́** (*Theria*) — падкляса сысуноў, які аб’ядноўвае ўсіх сучасных жывародзячых сысуноў, якія нараджаюць без адкладаньня яек, як пляцэнтарных, так і сумчатых. Зьвярамі зьяўляюцца амаль усе сучасныя сысуны, падкласу зьвяроў сярод сысуноў супрацьпастаўлены падклясе яканосных першазьвяроў.

## Сыстэматыка
**Зьвяры**:
* Інфракляса пляцэнтарныя
* Інфракляса сумчатыя
Зьмяя-акулярніца

**Зьмяя-акулярніца** (*Naja naja*) — зьмяя роду сапраўдных кобраў.

Пашырана ў Паўднёвай і Паўднёва-Усходняй Азіі. Жыве сярод камянёў і кустоў, у тэрмітніках, норах грызуноў і інш.

Даўжыня 1,6-2 м. Афарбоўка зьменлівая, агульны фон ад жаўтавата-шэрага да бураватага і чорнага. Бруха сьветла-шэрае або жаўтавата-бурае. Пры небясьпецы на расшыраным сьпінным баку шыі сьветлы малюнак у выглядзе акуляраў (адсюль назва). У індыйскім падвідзе «акулярны» малюнак звычайна ўтвораны з аднаго кальца.

Корміцца земнаводнымі, грызунамі, радзей птушкамі. Ядавітая.

Яд выкарыстоўваюць у мэдыцыне.

Катэгорыя:Зьмеі
Какаду вялікі белахохлы

**Вялікі белахохлы какаду** (*Cacatua alba*, сін. *Plyctolophus alba*) — птушка сямейства какаду.

## Зьнешні выгляд

Даўжыня цела 45-50 см, крыла 25-31 см, хваста каля 20 см; вага да 600 г. апярэньне белае з бляскам. Падхвосьце і падкрылкі — жоўтыя. Хахол вельмі прыгожы, бліскуча-белага колеру, у паднятым стане ўтварае карону. Калявокавае кальцо блакітна-шэрае. Адрознай прыкметай самцоў і саміц зьяўляецца афарбоўка радужкі. У саміц яна светлая — чырвона-карычневага колеру, а ў самцоў цёмна-карычневая. Лапы і дзюба чорна-шэрыя.

## Распаўсюджаньне

Распаўсюджаны на Малукскім архіпэлягу і на выспах Тыдор, Бацьян, Тэрынаце, Обі і Хальмахера.

Катэгорыя:Папугаепадобныя
Какапа

**Какапа**, або **савіны папугай** (*Strigops habroptilus*) — птушка зь сямейства папугаевых, адзіны від падсямейства Савіныя папугаі. Зьяўляецца эндэмікам Новай Зэляндыі, сустракаецца вельмі рэдка.

## Апісаньне
Буйная птушка, каля 60 см вышыні. Самец буйнейшы за самку. Пер'е імшыста-зялёнае, на сьпіне з чорнымі, а ў іншых месцах з бурымі і жоўтымі палосамі. Добра разьвітае апярэньне на твары надае падабенства да савы, што і абумовіла назву.

З-за слаба разьвітых грудных мышцаў і кіля какапа не можа лётаць.

## Экалёгія
Какапа сустракаецца ў вільготных месцах на раўнінах і ў гарах (да 1400 м вышэй за ўзровень мора).

Корміцца расьліннай ежай, пераважна ягадамі.

Гнёзды робіць у шчылінах скал, паміж каранёў дрэваў. Адкладвае 2 яйкі, звычайна ў студзені — лютым.

## Літаратура
* Жизнь животных в 6-ти т. Т. 5. Птицы. / Под ред. Н.А. Гладкова, А.В. Михеева — 2-е изд., перераб. — М.: Просвещение, 1970.

## Вонкавыя спасылкі
* Птушкі Новай Зеландыі: Какапа 

Катэгорыя:Папугаепадобныя
Каракал

**Карака́л**, або **пустынная (стэпавая) рысь** (*Caracal caracal*) — драпежны сысун сямейства каціных.

## Апісаньне
Зьнешне нагадвае рысь, але драбнейшы па памерах, больш стройны і аднастайнай афарбоўкі. Даўжыня цела 65—82 см, хваста — 25—30 см, вышыня ў карку 45 см; вага — 11—19 кг. Вушы з кістачкамі (да 5 см) на канцах. На лапах разьвітая шчотка з шорсткай поўсьці, якая аблягчае перасоўваньне па пяску.

Футра кароткае і дыхтоўнае. Афарбоўкай нагадвае паўночнаамэрыканскую : пясчаны альбо чырвона-карычневы верх, белаваты ніз; па баках пысы чорныя адмеціны. Кістачкі і вонкавы бок вушэй чорныя. Вельмі рэдка сустракаюцца чорныя каракалы-мэляністы.

## Паходжаньне назвы
Назва «каракал» паходзіць ад  «чорнае вуха», бо задні бок вушэй гэтых котак чорны. У Паўночнай Афрыцы каракала таксама называюць *бербэрыйскай рысьсю*.

## Падвіды каракала
* *Caracal caracal caracal*
* *Caracal caracal algira*
* *Caracal caracal damarensis*
* *Caracal caracal limpopoensis*
* *Caracal caracal lucani*
* *Caracal caracal michaelis*
* *Caracal caracal nubicus*
* *Caracal caracal poecilictis*
* *Caracal caracal schmitzi*

## Вонкавыя спасылкі
* Breitenmoser-Wursten, C., Henschel, P. & Sogbohossou, E. 2008. Caracal caracal. The IUCN 
* Phillips, L. 2009. "Caracal caracal" (On-line), Animal Diversity Web
* Caracal caracal | ARKive
* *Ronald M. Nowak* Walker's carnivores of the world. — JHU Press, 2005. — С. 246. — . 

Катэгорыя:Каціныя
Калядны чарвяк

**Spirobranchus giganteus**, агульнавядомы як **калядны чарвяк** — від многашчацінкавых чарвякоў сямейства Serpulidae.

## Анатомія і марфалёгія
Калядны чарвяк, як і большасьць іншых паліхетаў, што будуюць вапняковыя трубкі, мае трубчастае, сэгментаванае цэла, аперазанае шчаціньнем, якія дапамагаюць чарвяку пры перамяшчэньні. Паколькі ён ніколі не вылазіць са свае трубкі, ніякіх дадатковых прыстасаваньняў для руху ці плаваньняў ня мае.

Найбольш заўважная асаблівасьць каляднага чарвяка — дзьве «кароны», якія па форме нагадваюць калядную ялінку. Яны выконваюць функцыю вельмі зьмененых перадротавых шчупальцаў. Кожная сьпіраль складаецца зь пер’епадобных шчупальцаў- з мноствам веечкаў, якія дазваляюць транспартаваць спайманую здабычу непасрэдна ў рот чарвяка. Акрамя гэтага, радыёлі выконваюць дыхальную функцыю, таму часам іх называюць шчэлепамі.

Зьяўляючыся прадстаўнікамі колцавых, калядны чарвяк мае разьвітую стрававальную і крывяносную сыстэму. Добра разьвітая нэрвовая сыстэма з мозгам і вялікай колькасьцю нэрвовых вузлоў, у тым ліку нажны гангаль, што незвычайна для многашчацінкавых. Размнажаючыся, яны проста скідаюць уласныя гамэты ў ваду, дзе яйкі (і народкі) злучаюцца з зоаплянктонам і пераносяцца плыняй.

## Распаўсюджаньне

Пражываюць у Ціхім і Індыйскім акіянах у рэгіёне трапічных водаў.

## Клясыфікацыя
ITIS выдзяляе два падвіды калядных чарвякоў: *S. gigantea corniculatus* і *S. gigantea gigantea*.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Энцыкляпэдыя жыцьця

Катэгорыя:Фаўна Азіі
Катэгорыя:Многашчацінкавыя чарвякі
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1766 годзе
Бран

**Замак Бран** (, , ) — замак у Румыніі, у гістарычнай вобласьці Трансыльваніі, за 30 км ад Брашава, які набыў вядомасьць як замак Дракулы.

## Гісторыя
У 1212 годзе рыцары Тэўтонскага ордэну пабудавалі ў вобласьці Бурцэнлянд у Карпатах драўляны замак Дытрыхштайн, але ўжо ў 1242 ён быў зьнішчаны манголамі. У 1377 годзе вугорскі кароль Людвіг Вялікі выдаў прывілей брашаўскім немцам пабудаваць на гэтым месцы мытны замак. Да 1427 замак належыў вугорскай кароне, з 1498 — гораду Кронштату. У XV—XVIII стагодзьдзях Бран некалькі разоў спрабавалі ўзяць туркі, але беспясьпяхова. У XIX стагодзьдзі замак заняпаў. З 1916 — у складзе Румыніі. У 1920 жыхары Брашава падаравалі замак каралеве Румыніі Марыі. Пасьля Другой сустветнай вайны належаў камуністычнай Румыніі. 26 траўня 2006 быў вернуты прадстаўнікам сям’і Габсбургаў, якія 1 чэрвеня 2009 адчынілі ў замку музэй.

## Вонкавыя спасылкі

* Інфармацыя аб замку Бран

Катэгорыя:Замкі Румыніі
Уладзіслаў Гуроўскі

**Уладзіслаў Гуроўскі** (; каля 1715 — , Варшава) — дзяржаўны дзяяч Рэчы Паспалітай. Пісар вялікі каронны (1764—1768), маршалак надворны (1768—1781) і вялікі літоўскі (з 1781). Кавалер ордэнаў Сьвятога Станіслава і Белага Арла (1772), расейскіх ордэнаў Сьвятой Ганны і Аляксандра Неўскага (1774).

## Біяграфія
Прадстаўнік шляхецкага роду Гуроўскіх гербу «Ўчэле», сын Мэльхіёра і Соф’і з Прыемскіх. Разам з трыма братамі навучаўся ў Францыі, потым служыў у францускім войску.

У 1748 на даручэньне Маўрыція Саскага накіраваўся ў Пецярбург, дзе беспасьпяхова спрабаваў падкупіць А. Бястужава з мэтай пераканаць расейскую імпэратрыцу Кацярыну II пасадзіць Маўрыція на сталец Герцагства Курляндзкага і Зэмгальскага.

Адзін з найбольш уплывовых прадстаўнікоў прарасейскай групоўкі, супраціўнік Караля Станіслава Радзівіла «Пане Каханку». 24 сакавіка 1768 выступіў за ўвядзеньне ў Рэч Паспалітую расейскіх войскаў з мэтай здушэньня Барскай канфэдэрацыі. Інфармаваў расейцаў пра ўсе дзеяньні караля і вялікага князя Станіслава Аўгуста Панятоўскага, вінаваціў яго ў таемнай змове з Францыяй.

Ініцыятар стварэньня і актыўны ўдзельнік Пастаяннай Рады, у 1775 правёў дэмаркацыю новай граніцы з Расеяй.

## Крыніцы

Уладзіслаў
Катэгорыя:Узнагароджаныя ордэнам Белага арла
Катэгорыя:Пісары вялікія каронныя
Міхал Юры Вандалін Мнішак

**Міхал Юры Вандалін Мнішак** (; 1748 — , Слонім) — дзяржаўны дзяяч Рэчы Паспалітай. Чашнік каронны (1777—1778), сакратар сьвецкі вялікі літоўскі (1778—1781), маршалак надворны літоўскі (1781—1783) і вялікі каронны (з 1783—1793).

Трымаў Люблінскае, Явораўскае, Слонімскае, Растоцкае і Прасяткоўскае староствы. Кавалер шэрагу ордэнаў: Сьвятога Станіслава (1774) і Белага Арла (1778), расейскіх Андрэя Першазванага і Аляксандра Неўскага (1781).
 
## Біяграфія

Прадстаўнік шляхецкага роду Мнішкаў гербу ўласнага, сын Яна Караля, падкаморага вялікага літоўскага, і Кацярыны з Замойскіх. Меў братоў Юзэфа Яна і Станіслава Юрыя.

Навучаўся ў Варшаве, Швайцарыі; вандраваў па краінах Эўропы.

Наблізіўся да караля і вялікага князя Станіслава Аўгуста Панятоўскага. Падтрымліваў ідэі Асьветніцтва, распрацаваў праект акадэміі навук і нацыянальнага музэю. Быў сябрам Таварыства элемэнтарных кнігаў, Адукацыйнай камісіі.

У 1780—1781 займаў пасаду сакратара дэпартамэнту замежных інтарэсаў Пастаяннай Рады, у 1782—1786 — старшыня дэпартамэнту паліцыі. Выступаў супраць Канстытуцыі 3 траўня 1791. Выступаў за правядзеньне рэформаў у Рэчы Паспалітай з апорай на Расею, за далучэньне караля і вялікага князя да Таргавіцкай канфэдэрацыі.

На Гарадзенскім сойме (1792) адмовіўся падпісаць акты аб падзеле Рэчы Паспалітай і пакінуў пасаду маршалка вялікага кароннага. Па адмаўленьні С. А. Панятоўскага ад стальца ў Горадні суправаджаў яго ў Пецярбургу.

Першы раз ажаніўся зь Пелагеяй Тэрэзай Патоцкай, другі — з Уршуляй Замойскай. У другім шлюбе меў дачок Ізабэлу і Паўліну.

## Крыніцы

## Літаратура
* 

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Сакратары вялікія сьвецкія літоўскія
Катэгорыя:Старосты слонімскія
Катэгорыя:Узнагароджаныя ордэнам Белага арла
Станіслаў Эрнэст Дэнгаф

**Станіслаў Эрнэст Дэнгаф** (каля 1673, Касьцежына Паморскага ваяводзтва — 16 верасьня 1744, Гданьск) — дзяржаўны дзяяч Вялікага Княства Літоўскага, Рэчы Паспалітай. Лоўчы вялікі літоўскі (з 1697), гетман польны літоўскі (з 1709), мечнік вялікі каронны (1704—1721), ваявода полацкі (з 1723).

Меў маёнткі ў Сандамірскім ваяводзтве, палацы ў Гданьску і Варшаве, трымаў шматлікія староствы, у тым ліку Мазырскае.

## Біяграфія

Прадстаўнік шляхецкага роду Дэнгафаў гербу ўласнага «Дзік», сын Уладзіслава і Канстанцыі з Слушкаў. Навучаўся ў піярскім калегіюме ў Варшаве, падарожнічаў па Нямеччыне і Францыі.

Удзельнічаў у абраньні каралём і вялікім князем Аўгуста Моцнага (1697), спрыяў яму ў барацьбе са Станіславам Ляшчынскім. У 1702—1717 маршалак Сандамірскай канфэдэрацыі, якая падтрымлівала Аўгуста Моцнага. Браў удзел у бітвах са швэдамі пад Варшавай (31 ліпеня 1705) і з прыхільнікамі Станіслава Ляшчынскага пад Калішам (29 кастрычніка 1706). Захаваў вернасьць Аўгусту Моцнаму па ягоным адрачэньні ад стальца і выезду з краіны.

Па вяртаньні Аўгуста Моцнага атрымаў прызначэньне на пасаду гетмана польнага літоўскага. Недастатковая, на думку С. Э. Дэнгафа, ацэнка ягоных заслугаў прывяла да пагаршэньня адносінаў з каралём і вялікім князем, але ён працягваў служыць Аўгусту Моцнаму, уціскаў прыхільнікаў Станіслава Ляшчынскага ў Вялікім Княстве Літоўскім.

Па скасаваньні ў 1717 Сандамірскай канфэдэрацыі страціў уплывовае становішча ў краіне. Незадаволены палітыкай Аўгуста Моцнага, скіраванай на зьмяншэньне войска Вялікага Княства Літоўскага, перайшоў на бок сваіх былых супраціўнікаў. У апазыцыі каралю і вялікаму князю да 1721, каб супрацьдзейнічаць яму, дапамагаў зрываць соймы.

У першым шлюбе зь Янай Дэнгаф, меў дачку Канстанцыю, другі шлюб з Марыяй Соф’яй Сяняўскай быў бязьдзетным.

## Крыніцы

## Літаратура
* 

## Вонкавыя спасылкі

Станіслаў Эрнэст
Катэгорыя:Лоўчыя вялікія літоўскія
Катэгорыя:Старосты мазырскія
Орсан Ўэлз

**Джордж О́рсан Ўэ́лз** (; 6 траўня 1915, Кэноша, ЗША — 10 кастрычніка 1985, Лос-Анджэлес, ЗША) — амэрыканскі кінарэжысэр, актор, сцэнарыст. Яго фільмы адзначаюцца вынаходніцтвам ў тэхнічных рашэньнях.

## Фільмаграфія
* 1941 — Грамадзянін Кейн / Citizen Kane
* 1942 — Надзвычайныя Эмбэрсаны / The Magnificent Ambersons
* 1944 — Джэйн Эйр / Эдўард Рочэстэр
* 1946 — Чужаземец / The Stranger
* 1947 — Лэдзі з Шанхаю / The Lady from Shanghai
* 1948 — Макбэт / Macbeth
* 1949 — Трэці чалавек / The Third Man (актор)
* 1952 — Атэла / The Tragedy of Othello: The Moor of Venice
* 1954 — Тайны Вэрсалю / Si Versailles m'était conté
* 1955 — Містэр Аркадын / Mr. Arkadin
* 1956 — Мобі Дык
* 1958 — Пячатка зла / Touch of Evil
* 1963 — Працэс / Le procès
* 1965 — Паўночныя заваны (Фальстаф) / Campanadas a medianoche — Джон Фальстаф
* 1967 — Марак з Гібральтару / Le Marin de Gibraltar
* 1968 — Несьмяротная гісторыя / The Immortal Story
* 1975 — Ф як Фальшыўка / F for Fake — камэо

Катэгорыя:Рэжысэры ЗША
Катэгорыя:Прадусары ЗША
Катэгорыя:Акторы ЗША
Катэгорыя:Сцэнарысты ЗША
Катэгорыя:Памерлі ў Лос-Анджэлесе
Міхал Фрыдэрык Чартарыйскі

**Міхал Фрыдэрык Чартарыйскі** ( — ) — дзяржаўны дзяяч Вялікага Княства Літоўскага. Падстолі вялікі літоўскі (1720—1722), кашталян віленскі (1722—1724), падканцлер (1724—1752) і канцлер вялікі літоўскі (з 1752).

Быў старостам гарадзенскім, гомельскім і купіскім. Кавалер шэрагу ордэнаў: Белага Арла (1726), расейскага Андрэя Першазваннага (1754) і прускага Чорнага Арла (1764).

## Біяграфія

З княскага роду Чартарыйскіх гербу «Пагоня», сын Казімера, кашталяна віленскага, і Ізабэлы Альжбеты з Морштынаў.

Быў палітычным кіраўніком «фаміліі» ў 1740—1770-х гадох. У 1720-я гады наблізіўся да Я. Г. Флемінга, першага міністра Аўгуста Моцнага. Па сьмерці Аўгуста Моцнага ў 1733 годзе падтрымаў Станіслава Ляшчынскага, у 1736 годзе пагадзіўся з Аўгустам Сасам. У 1744—1750 гадох спрабаваў правесьці рэформы дзяржаўнага ладу Рэчы Паспалітай з апорай на падтрымку Расеі і Аўстрыі.

Па сьмерці Аўгуста Саса (1763 год) у 1764 годзе пад аховай расейскіх войскаў зладзіў у Вільні Генэральную канфэдэрацыю Вялікага Княства Літоўскага, скіраваную супраць К. С. Радзівіла «Пане Каханку», і дамогся яго выгнаньня з краіны. Аднак Кацярына II, каб не ўзмацняць «фамілію», ініцыявала ў 1767 годзе Радамскую канфэдэрацыю на чале з К. С. Радзівілам.

Да антырасейскай Барскай канфэдэрацыі не далучыўся, але выступаў супраць выкарыстаньня расейскіх войскаў для яе здушэньня. Удзельнічаў у дэлегацыі, якая падпісала трактат аб вызнаньні першага падзелу Рэчы Паспалітай. У 1763—1764 гадох як галава «фаміліі» падтрымліваў кандыдатуру свайго пляменьніка Адама Казімера Чартарыйскага на сталец Рэчы Паспалітай.

Ажаніўся 30 кастрычніка 1726 году з Элеанорай Монікай Вальдштайн (1712—1795). У шлюбе нарадзіліся 3 дачкі і сын:
* Антаніна (1728—1746), 13 лютага 1744 году выйшла замуж за Яна Юрыя Флемінга
* Канстанцыя (1729—1749), 2-я жонка Яна Юрыя Флемінга
* Аляксандра (1730—1798)
* Антоні (памёр у 1753)

## Галерэя

Michał Fryderyk Čartaryjski. Міхал Фрыдэрык Чартарыйскі (1710-20).jpg|У маладым веку. Невядомы мастак, 1710—1720 гг.
Michał Fryderyk Čartaryjski. Міхал Фрыдэрык Чартарыйскі (L. Silvestre, 1753-60).jpg|Люі дэ Сыльвэстэр, 
Michał Fryderyk Čartaryjski. Міхал Фрыдэрык Чартарыйскі (K. Aleksandrovič, 1780).jpg|К. Александровіч, 1780 г.
Michał Fryderyk Čartaryjski. Міхал Фрыдэрык Чартарыйскі (XVIII).jpg|Невядомы мастак, XVIII ст.


## Крыніцы

## Літаратура
* 

Міхал Фрыдэрык
Катэгорыя:Падстоліі вялікія літоўскія
Катэгорыя:Узнагароджаныя ордэнам Белага арла
Катэгорыя:Старосты гомельскія
Катэгорыя:Старосты гарадзенскія