Шурпаты вяз

**Шурпаты вяз** (горны вяз) — гэта від лістападных дрэваў з роду вязаў сямейства вязовых.
## Сынонімы
# Ulmus campestris L.	 
# Ulmus campestris var. latifolia 	 
# Ulmus campestris var. major (Sm.) Walp.	          
# Ulmus campestris f. major (Sm.) 	 
# Ulmus cebennensis Audib. ex 	 
# Ulmus communis 	 
# Ulmus glabra var. horizontalis (G.Kirchn.) 		 
# Ulmus latifolia 	 
# Ulmus major 	 	 
# Ulmus montana var. pendula 	 
# Ulmus montana var. pendula-variegata Hartwig & Rümpler	 
# Ulmus podolica 	 
# Ulmus scabra 	 
# Ulmus scabra f. horizontalis (G.Kirchn.) 	 
# Ulmus scabra f. pendula (Loudon) 	 
# Ulmus sukaczevii 
### Формы
# f. purpurea  — лісьце ў маладым веку пурпуровыя.
# f. atropurpurea  — лісьце цёмна пурпуровыя. 
# f. lutescens  — лісьце жаўтлявыя.
# f. cornuta  — лісьце з 3–5 лопасьцямі ў верхняй частцы.
# f. crispa  — лісьце вельмі вузкія, глыбока надрэзаныя зубчатыя.
# f. pendula  — дрэва з шатровіднай каронай і адвіслымі маладымі галінамі.
# f. Camperdownii  — дрэва з шатровіднай ніцай каронай.
# f. fastigiata  — дрэва зь пірамідавіднай каронай і прыціснутым да галін лісьцем.
# f. nana  — нізкарослая карлікавая форма да 2 м вышыні. 
## Батанічнае апісаньне
Дрэва да 30—40 м вышыні, са ствалом да 2 м у дыямэтры; карона са шматлікімі коса ўгару скіраванымі асноўнымі галінамі і пэрыфэрыйнымі, якія нікнуць маладымі галінкамі, густая шырока цыліндрычная, наверсе закругленая. Маладыя галінкі таўставатыя, густа рудаваты валасістыя, зь цёмна бурай карой. Кара на сталых галінах шэрая ці жоўта-бурая й на ствалах бурая з глыбокімі расколінамі. Кольца драўніны судзінкавыя зь ядром. Абалона жаўтлявага колеру. Ядро — бурага колеру, гадавыя пласты добра бачны. Парасткі тоўстыя, цёмна-бурыя, шурпатыя, цьвёрда валасістыя. Пупышкі шырока канічныя тупыя, густа апушаныя, 6—9 мм даўжынёй. Хвосьцік тоўсты, вельмі кароткі, 1—4 мм даўжынёй, цёмна-карычневы, апушаны. Лісьце эліптычнае ці яйцападобнае, у аснове не раўнабокія скругленыя ці клінаватыя, на верхавіне больш-менш завостраныя й часам на моцных парастках, часам 3-лопасьцевыя, па краі зубцы буйныя, двойчы зубчастыя, зьверху цёмна-зялёныя, шурпатыя, зьнізу больш бледныя, па жылках апушаныя часам амаль голыя, да 18—20 см даўжынёй і 10—12 см шырынёй; бакавых жылак з кожнага боку 14—19. 
Кветкі ў густых пучках, кветаножкі карацей за крылаткі. Калякветнік 5—6-лопасьцевай. Квітнее ў красавіку. Крылаткі яйцападобныя, да 3 см даўжынёй і 2 см шырынёй, голыя. Плод — арэшак у цэнтры крылаткі. 
 
## Спосабы размнажэньня
Цьвіце ў красавіку, плоданосіць у канцы траўня — пачатку чэрвеня. Размнажаецца насеньнем, парасткамі, каранёвымі атожылкамі. 1000 штук насеньня важаць 14 г; у 1 кг 73—83 тысячаў штук насеньня. Норма высеву 8 г на 1 м грады; выйсьце сеянцаў у сярэднім 50 штук. Сеянцы над семядолямі маюць 1–4 пары супрацьлеглага лісьця. Жыве да 300 гадоў.

## Распаўсюджаньне
Агульнае пашырэньне: Эўропа, на Атлянтычным узьбярэжжы Скандынаўскай паўвыспы да 66° пн. ш.; на поўдні ў горах падымаецца да 1500 м. Распаўсюджваньне ў Беларусі: ува ўсіх абласьцях краіны часта, асабліва ў паўднёвай часткі. Расьце ў абалонных шыракалістых і зьмяшаных лясах, па берагах рэк і азёраў, часта ў другім ярусе дубовых, яловых і букавых лясоў. Да глебы даволі патрабавальны. Засаленьня й сухасьці амаль не выносіць. Дасягае буйных памераў, утвараючы ў гушчарах даволі стройны ствол. Расьце хутка ў вышыню толькі да 40—60 гадоў. У лесе дае багатае насеннае аднаўленьне й пры моцным зацяненьні нярэдка кусьціцца.

## Хваробы
Пры поўным асьвятленьні растуць даволі добра й утвараюць магутную крону. Сьвятлалюбная,  у маладосьці даволі ценявыносьлівыя, засухаўстойлівая расьліна, але пашкоджваецца моцным марозам і схільная к грыбковым хваробам. Часам назіраецца масавая згуба, якая выклікаецца грыбком Графій ільмавы (лац. *Graphium ulmi* Schw); пераносчыкам яго зьяўляецца жучок (лац. *Geolytus scolytus*).

## Фізыка-механічныя ўласьцівасьці
* Вільготнасьць — 15%; 
* аб’ёмная шчытнасьць — 0,62 г/см³; 
* каэфіцыент аб’ёмнай усушкі — 0,60;
* супраціўленьня сьцісканьню ўздоўж валокнаў — 381 кг/см²;
* супраціўленьне статычнаму выгіну — 782 кг/см²;
* супраціўленьне на скол — 64 кг/см²;
* мулкасьць у напрамку тарца — 565 кг/см²;

## Выкарыстаньне
;Дрэвы
Шырока й даўно ўжываецца як асноўнае паркавае дрэва па ўсяму арэалу. Вырошчваецца як дэкаратыўнае дрэва ў вулічных насаджэньнях, садах і парках. Меданосная расьліна. 
;Кара
Кара багатая дубільнымі й фарбавальнымі рэчывамі. 3 кары вырабляюць жоўтую фарбу і дубільнікі.
;Насеньне
Насеньне багатае на алей, лісьце мае вітамін С.  
;Драўніна
Мае моцную, трывалую, мулкую й пруткую драўніну, якая скарыстоўваецца для рознага роду вырабаў. Ужываецца ў бондарстве, дзе збольшага замяняе дуб, а таксама ў сталярнай вытворчасьці, карабельніцтве і інш.

## Крыніцы

## Літаратура
* Гельтман, В.,   Анціпаў, В. ВЯЗ, лём (Ulmus). //  С. 513. 516.
* Вяз. //  — С. 339.
*  
*  
*  
*  
*  

## Вонкавыя спасылкі
*  Ulmaceae Ulmus glabra Hudus.

Катэгорыя:Дрэвы
Катэгорыя:Ружакветныя
Катэгорыя:Вязавыя