open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
18 чэрвеня

## Падзеі
* 1574 — кароль і вялікі князь Генрык Валезы уцёк у Францыю
* 1586 — Нясьвіж атрымаў герб
* 1812 — Кангрэс ЗША абвясьціў вайну Вялікабрытаніі
* 1815 — параза Напалеона ў бітве пры Ватэрлёо
* 1840 — расейскі імпэратар Мікалай І выдаў указ аб забароне выкарыстаньня ў афіцыйных дакумэнтах тэрмінаў «Беларусь», «Літва», «беларускія» і «Літоўскія» губэрні і ўвядзеньні замест іх назвы «Паўночна-Заходні край»
* 1863 — у Магілёве расейскія ўлады расстралялі Ўладзімера Корсака, Міхала і Яна Манцэвічаў, удзельнікаў нацыянальна-вызвольнага паўстаньня
* 1887 — у Расейскай імпэрыі падпісаны цыркуляр «Аб скарачэньні гімназічнае адукацыі»
* 1923 — горад Ігумен перайменаваны ў Чэрвень
* 1940 — Шарль дэ Голь выступіў па радыё з заклікам да францускага народу працягваць змаганьне з нацысцкімі захопнікамі
* 1979 — ЗША і СССР падпісалі дамову пра абмежаваньне стратэгічных узбраеньняў SALT II
* 1981 — свой першы палёт зьдзейсьніў самалёт F-117 Nighthawk
* 1989 — заснаваны Ліцэй БДУ

## Нараджэньні
* 1808 — Міхал Валовіч, беларускі рэвалюцыянэр, удзельнік нацыянальна-вызвольнага паўстаньня (1830—1831)
* 1818 — Люіс дэ Гээр стары, швэдзкі палітычны й дзяржаўны дзяяч. Першы прэм’ер-міністар Швэцыі.
* 1831 — Міхал Валовіч, беларускі рэвалюцыянэр
* 1838 — Фёдар Махноў, паводле шэрагу зьвестак, самы высокі чалавек з тых, якія калі-небудзь якія жылі на Зямлі
* 1868 — Міклаш Хорці, дзяржаўны дзяяч Вугоршчыны, контар-адмірал
* 1942 — Пол Макартні, брытанскі кампазытар, рок-музыка, сьпявак. Адзін з заснавальнікаў і ўдзельнікаў групы The Beatles.
* 1949 — Лех Качынскі, прэзыдэнт Польшчы
* 1949 — Яраслаў Качынскі, польскі праўнік і палітык
* 1950 — Валянцін Акудовіч, беларускі філёзаф, паэт, літаратурны крытык.
* 1974 — Вінчэнца Мантэла, былы італьянскі прафэсійны футбаліст, нападнік
* 1975 — Мартэн Сэн-Люі, канадзкі хакеіст
* 1979 — Аляксей Грышын, беларускі фрыстайліст
* 1984 — Роні Стам, нідэрляндзкі футбаліст
* 1986 — Аляксандар Валадзько, беларускі футбаліст
* 1987 — Аляксандар Кітараў, беларускі хакеіст

## Сьмерці
* 1580 — Рыгор Осьцік, палітычны дзяяч Вялікага Княства Літоўскага, абвінавачаны ў дзяржаўнай здрадзе і пакараны сьмерцю
* 1857 — Адольф Янушкевіч, беларускі і польскі паэт, этнограф, пісьменьнік.
* 1928 — Руаль Амундсэн (н. 1872), нарвэскі палярны дасьледнік, падарожнік і першаадкрывальнік
* 1936 — Максім Горкі, расейскі пісьменьнік
* 1957 — Вітольд Бялыніцкі-Біруля, адзін з найлепшых беларускіх жывапісцаў-пэйзажыстаў
* 1991 — Юльёнас Сьцепанавічус, летувіскі рымска-каталіцкі дзеяч
* 2010 — Жузэ Сарамагу, партугальскі пісьменьнік, паэт, журналіст, ляўрэат Нобэлеўскай прэміі ў галіне літаратуры (1998)
* 2022 — Яраслаў Клімуць, беларускі літаратуразнаўца

## Сьвяты
* Азэрбайджан, Дзень правоў чалавека
* Аргентына, Дзень сьцяга
* Сэйшэльскія астравы — Дзень канстытуцыі
* Эгіпет — Дзень эвакуацыі. Таксама старажытнаэгіпецкае сьвята Ніла
* Японія, Кітай, ЗША — Дзень бацькі
1586

## Падзеі
* 18 чэрвеня — Нясьвіж атрымаў герб
* 14 сьнежня — у Беларусі ўпершыню ва Ўсходняй Эўропе было зроблена патолягаанатамічнае ўскрыцьцё цела нябожчыка Стэфана Баторыя
* Сімон Стэвін адкрыў гідрастатычны парадаксон
## Нараджэньні
* Давід Алеві — рабін, выбітны заканазнаўца

## Сьмерці
* 28 чэрвеня — Прымаж Трубар, славенскі першадрукар, перакладнік Бібліі
* 12 сьнежня — Стэфан Баторы, кароль Рэчы Паспалітай, вялікі князь літоўскі

## Вонкавыя спасылкі
28 студзеня

## Падзеі
* 1573 — утвораная Варшаўская канфэдэрацыя
* 1577 — Мазыр атрымаў герб
* 1588 — зацьверджаны Трэці Статут Вялікага Княства Літоўскага
* 1897 — першы перапіс насельніцтва ў Маскве; колькасьць насельніцтва склала 1 мільён жыхароў

## Нараджэньні
* 1457 — Генрых VII, кароль Англіі
* 1781 — Юзаф Дашчынскі, беларускі піяніст і кампазытар
* 1885 — Уладзіслаў Рачкевіч, польскі дзяржаўны дзяяч
* 1887 — Артур Рубінштэйн, амэрыканскі піяніст
* 1889 — Язэп Мамонька, беларускі палітык
* 1903 — Іван Былінскі, дзяржаўны дзяяч СССР
* 1912 — Джэксан Полак, амэрыканскі мастак
* 1919 — Павал Кармунін, народны артыст Беларусі
* 1936 — Ісмаіль Кадарэ, альбанскі паэт і пісьменьнік
* 1940 — Леанід Дайнека, гістарычны раманіст
* 1943 — Міхаіл Пташук, беларускі кінарэжысэр
* 1950 — Хамад ібн Іса Аль Халіфа, дзейны кароль Бахрэйну
* 1955 — Нікаля Сарказі, францускі дзяржаўны і палітычны дзеяч, прэзыдэнт Францыі
* 1965 — Сяргей Алейнік, беларускі палітык і дыплямат

## Сьмерці
* 1596 — Фрэнсіс Дрэйк, ангельскі мараход
* 1621 — Павал V, рымскі папа
* 1984 — Васіль Ракашэвіч, удзельнік антысавецкага падпольля
* 1996 — Ёсіф Бродзкі, паэт, эсэіст, драматург, перакладчык, ляўрэат Нобэлеўскай прэміі
* 2001 — Ранка Марынкавіч, харвацкі празаік і драматург
* 2002 — Астрыд Ліндгрэн, швэдзкая дзіцячая пісьменьніца
* 2004 — Леанід Побаль, беларускі археоляг
* 2014 — Генадзь Грушавы, беларускі палітык
* 2017 — Аляксандар Ціхановіч, беларускі сьпявак

## Сьвяты
*
1577

## Падзеі
* 28 студзеня — Мазыр атрымаў герб

## Нараджэньні
*

## Сьмерці
*
Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларусі

**Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларусі** — гэта падзел тэрыторыі Рэспубілікі Беларусь на пэўныя часткі ў мэтах эфэктыўнай арганізацыі дзяржаўнага кіраваньня і мясцовага самакіраваньня.

Цяперашні адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларусі фактычна застаўся з часоў Беларускай ССР. Адміністрацыйна-тэрытарыльныя адзінкі маюць савецкія небеларускія афіцыйныя назвы, з гэтай прычыны прапануецца вярнуць традыцыйныя ад часоў Вялікага Княства Літоўскага назвы — ваяводзтвы (замест вобласьцяў), паветы (замест раёнаў) і староствы (замест сельсаветаў). З улікам таго, што наяўны падзел забясьпечвае моцную цэнтралізацыю і адміністрацыйна-палітычны кантроль над мясцовай ўладай з боку цэнтральных ворганаў улады, дзеля зьмяншэньня цэнтралізацыі, адміністрацыйнай і бюджэтнай нагрузкі выказваюцца прапановы павялічыць колькасьць адзінак самакіраваньня першага ўзроўню (ваяводзтваў).

## Адміністрацыйна-тэрытарыяльныя і тэрытарыяльныя адзінкі

*Адміністрацыйна-тэрытарыяльнымі* адзінкамі Беларусі зьяўляюцца тэрыторыі, у тэрытарыяльных межах каторых ствараюцца і дзейнічаюць мясцовыя саветы дэпутатаў, выканаўчыя і распарадчыя органы.

Тэрыторыя Рэспублікі Беларусь падзяляецца на тэрыторыю сталіцы і тэрыторыі абласьцей. Тэрыторыя вобласьці падзяляецца на тэрыторыю раёнаў і гарадоў абласнога падпарадкаваньня. Тэрыторыя раёну падзяляецца на тэрыторыю сельсаветаў, пасёлкаў і гарадоў раённага падпарадкаваньня.

Тэрыторыі населеных пунктаў, якія не зьяўляюцца адміністрацыйна-тэрытарыяльнымі адзінкамі, і якія ўваходзяць разам зь іншымі тэрыторыямі ў прасторавыя межы сельсаветаў, складаюць іх тэрыторыю.

*Тэрытарыяльнымі* адзінкамі Беларусі зьяўляюцца населеныя пункты, у якіх не ствараюцца мясцовыя саветы дэпутатаў, выканаўчыя і распарадчыя органы, а таксама тэрыторыі адмысловага рэжыму выкарыстаньня (запаведнікі, нацыянальныя паркі, заказьнікі, тэрыторыі памятнікаў прыроды, тэрыторыі нерухомых матэрыяльных гісторыка-культурных каштоўнасьцяў і зоны іх аховы, тэрыторыі абарончага прызначэньня і інш.).

Улік і рэгістрацыя адміністрацыйна-тэрытарыяльных і тэрытарыяльных адзінак Беларусі ажыцьцяўляецца ў адзіным рэестры як складовай часткі Дзяржаўнага зямельнага кадастру.

## Падзел тэрыторыі

### Падзел краіны

Тэрытарыяльна Беларусь падзяляецца на тэрыторыі 6 вобласьцяў і тэрыторыю сталіцы — гораду Менск:

### Падзел вобласьцяў

Тэрыторыя вобласьці падзяляецца на тэрыторыі раёнаў і гарадоў абласнога падпарадкаваньня. На 1 студзеня 2009 году колькасьць раёнаў складала 118, зь якіх 16 раёнаў знаходзіліся ў Берасьцейскай вобласьці, 21 — у Віцебскай, 17 — у Гарадзенскай, 21 — у Гомельскай, 22 — у Менскай, 21 — у Магілёўскай.

## Глядзіце таксама

* Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Закон РБ № 154-З ад 05.05.1998 «Аб адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзеле і парадку вырашэньня пытаньняў адміністрацыйна-тэрытарыяльнага ўладкаваньня Рэспублікі Беларусь»
* Нацыянальнае кадастравае агенцтва Дзяржаўнага камітэту па маёмасьці Рэспублікі Беларусь
* Гісторыя адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу беларускіх тэрыторый на адпаведнай старонцы «Архівы Беларусі»
10 красавіка

## Падзеі
* 1710 — у Англіі пачаў дзейнічаць першы ў сьвеце закон аб аўтарскім праве
* 1762 — Шклоў атрымаў герб
* 1869 — Хасэ Марці стварыў Кубінскую рэвалюцыйную партыю
* 1940 — Ісьляндыя атрымала незалежнасьць ад Даніі
* 1942 — патоп на Дубравенцы (Магілёў, 2 тыс. загінулых)
* 1970 — утварылася Беларускае рэспубліканскае таварыства ратаваньня на вадзе
* 1972 — падпісаная міжнародная Канвэнцыя аб забароне біялягічнай зброі
* 2010 — Катастрофа Ту-154 пад Смаленскам
* 2012 — заснаваны Дзецюкі́ беларускі фольк-панкавы гурт з Горадні.

## Нараджэньні
* 1867 — Джордж Ўільям Расэл, ірляндзкі паэт
* 1874 — Канстантын Пілінкевіч, праваслаўны сьвятар, протаярэй
* 1900 — Гаўрыла Гарэцкі, беларускі геоляг, географ, эканаміст, адзін з заснавальнікаў і акадэмік Беларускай акадэміі навук, дырэктар Беларускага навукова-дасьледчага інстытуту сельскай і лясной гаспадаркі
* 1931 — Іван Чыгрын, беларускі літаратуразнаўца
* 1937 — Міхаіл Сьпірыдонаў, беларускі гісторык
* 1949 — Уладзімер Пруднікаў, летувіскі сьпявак і грамадзка-палітычны дзяяч беларускага паходжаньня

## Сьмерці
* 1756 — Мацей Карвацкі, езуіт ад 1 кастрычніка 1706 году
* 1919 — Эмільяна Сапата, мэксыканскі рэвалюцыянэр
* 1965 — Станіслаў Аляксандар Мяцельскі, польскі грамадзкі дзяяч, выкладчык
* 2004 — Яцэк Качмарскі, польскі бард часоў «Салідарнасьці»
* 2009 — Яўген Весьнік, савецкі актор
* 2010 — Лех Качынскі, 8-ы прэзыдэнт Польшчы, загінуў у авіякатасторфе
* 2010 — Раман Інджэйчык, польскі каталіцкі сьвятар
* 2010 — Яана Агацкая-Індэцкая, польскі адвакат, кіраўнік Вярхоўнай адвакацкай рады
* 2010 — Ганна Валентыновіч, актывістка і заснавальніца прафсаюзу «Салідарнасьць»
* 2010 — Зьбігнеў Васэрман, польскі праўнік, дэпутат Сойму, былы міністар-каардынатар адмысловых службаў
* 2010 — Павал Выпых, польскі дзяржаўны дзяяч
* 2010 — Пшамыслаў Гасеўскі, польскі палітык
* 2010 — Януш Закшэнскі, польскі актор
* 2010 — Станіслаў Камарніцкі, польскі адстаўны генэрал брыгады
* 2010 — Сабастыян Карпінюк, польскі палітык, дэпутат Сойму 5-га й 6-га скліканьняў
* 2010 — Рышард Качароўскі, польскі дзяржаўны дзяяч, апошні прэзыдэнт Польскай Рэспублікі ў выгнаньні
* 2010 — Марыя Качынская, польская эканамістка і грамадзкая дзяячка, жонка 8-га прэзыдэнта Польшчы Леха Качынскага
* 2010 — Януш Крупскі, польскі гісторык, кіраўнік Упраўленьня па вэтэранах і рэпрэсаваных асобах
* 2010 — Януш Куртыка, польскі гісторык, кіраўнік Інстытуту нацыянальнай памяці
* 2010 — Аляксандра Наталі-Сьвят, польскі палітык, дэпутат Сойму 5-га й 6-га скліканьняў
* 2010 — Анджэй Пшэвозьнік, польскі гісторык, генэральны сакратар Рады па ахове памяці змаганьня і пакутніцтва
* 2010 — Рышард Румянэк, польскі каталіцкі сьвятар, прафэсар тэалягічных навук
* 2010 — Славамір Скшыпэк, польскі эканаміст, старшыня Нацыянальнага банку Польшчы
* 2010 — Уладзіслаў Стасяк, польскі дзяржаўны дзяяч
* 2010 — Яланта Шыманэк-Дэраш, польскі дзяржаўны дзяяч

## Вонкавыя спасылкі
1762

## Падзеі
* 10 красавіка — Шклоў атрымаў герб

## Нараджэньні
*

## Сьмерці
*

## Вонкавыя спасылкі
26 сакавіка

## Падзеі
* 1944 — у Менску пад нямецкай акупацыяй у гарадзкім тэатры адбылася прэм’ера опэры «Ўсяслаў Чарадзей» кампазытара Міколы Шчаглова-Куліковіча на вершы Натальлі Арсеньневай
* 1971 — Банглядэш абвяшчае незалежнасьць ад Пакістану
* 1991 —заснаваная «Летувіская энэргетыка»
* 1995 — пачало дзейнічаць шэнгенскае пагадненьне
* 2000 — Уладзімер Пуцін быў першы раз абраны прэзыдэнтам Расеі

## Нараджэньні
* 1874 — Робэрт Фрост, амэрыканскі літаратар
* 1884 — Жорж Імберт, хімік і вынаходца
* 1911 — Тэнэсі Ўільямс, амэрыканскі літаратар
* 1932 — Мікалай Мікулік, беларускі навукоўца-матэматык
* 1937 — Ян Сычэўскі, польскі палітык, дзяяч беларускае дыяспары ў Польшчы
* 1940 — Міхаіл Касьцюк, беларускі гісторык, акадэмік Нацыянальнае акадэміі навук Беларусі
* 1945 — Юхенія Ласарыні, італьянскі матацыклетны гоншчык
* 1949 — Мікалай Казаравец, беларускі сэлекцыянэр жывёлы і палітык
* 1985 — Кіра Найтлі, кінаакторка зь Вялікабрытаніі
* 1988 — Франак Вячорка, беларускі моладзевы актывіст, грамадзкі дзяяч

## Сьмерці
* 1827 — Людвіг ван Бэтговэн, нямецкі кампазытар
* 1923 — Сара Бэрнар, француская акторка габрэйскага паходжаньня
* 1932 — Зыгмунт Лазінскі, біскуп, беларускі каталіцкі рэлігійны дзеяч
* 2007 — Міхаіл Ульянаў, расейскі актор, Народны артыст СССР
* 2015 — Тумас Транстрэмэр, швэдзкі паэт

## Сьвяты
* Дзень незалежнасьці Банглядэш
30 студзеня

## Падзеі
* 1667 — дзень Андрусаўскага замірэньня. Так закончылася самая стратная ў гісторыі Беларусі вайна, у якой загінуў кожны другі
* 1922 — у Менску засноўваецца Інстытут беларускай культуры (Інбелкульт), папярэднік Беларускай акадэміі навук
* 1925 — заснаваны Бярэзінскі дзяржаўны запаведнік (з 1978 году — біясфэрны)
* 1972 — Крывавая Нядзеля ў Ландандэры (Паўночная Ірляндыя). Войскамі Вялікай Брытаніі забітыя 14 каталікоў, якія выступілі ў абарону сваіх грамадзянскіх правоў
* 1945 — экіпаж савецкай падводнай лодкі С-13 пад камандаваньнем капітана 3 ранга Аляксандра Марынескі патапіў у раёне Данцыскай бухты нямецкі супэрлайнэр «Wilhelm Gustloff», у сувязі з чым у Нямеччыне была абвечшаная трохдзенная жалоба, а Гітлер аб’явіў Марынеску сваім асабістым ворагам

## Нараджэньні
* 1882 — Франклін Дэлана Рузвэльт, прэзыдэнт ЗША
* 1895 — Кірыла Арлоўскі, адзін з кіраўнікоў партызанскага руху ў Заходняй Беларусі і ў нямецка-савецкую вайну, савецкі выведнік, гаспадарчы дзеяч
* 1902 — Сьцяпан Шутаў, удзельнік грамадзянскай і нямецка-савецкай войнаў, двойчы Герой Савецкага Саюзу (1944)
* 1921 — Іван Шамякін, беларускі савецкі літаратар
* 1923 — Леанід Гайдай, савецкі і расейскі кінарэжысэр, сцэнарыст, актор, Народны артыст РСФСР, Народны артыст СССР
* 1935 — Эрнст Ляўкоў, беларускі геоляг, краязнавец
* 1948 — Аляксандар Фралоў, беларускі кардыёляг-навуковец
* 1959 — Ірына Пудова, якуцкая балерына
* 1960 — Аляксандар Кароль, беларускі дыплямат
* 1968 — Фэліпэ дэ Бурбон, прынц Астурыйскі

## Сьмерці
* 1716 — Марыя Казімера д'Арк'ен, каралева польская й вялікая княгіня літоўская
* 1946 — Ганс Герман Кок (ці *Кох*), нямецкі вайсковы злачынец
* 1946 — Ёган Георг Рыхерт, нямецкі вайсковы злачынец, генэрал-лейтэнант
* 1946 — Готфрыд фон Эрдманздорф, нямецкі вайсковы злачынец, генэрал-маёр
* 1948 — Махатма Гандзі, індыйскі палітык

## Сьвяты
*
14 кастрычніка

## Падзеі
* 1066 — Бітва пры Гастынгсе
* 1773 — У Рэчы Паспалітай створана Адукацыйная камісія — першае ў сьвеце міністэрства адукацыі.
* 1851 — заснаванае інфармацыйнае агенцтва Reuters (Вялікабрытанія)
* 1962 — амэрыканцы выявілі на Кубе базы савецкіх ракетаў. Пачатак Карыбскага крызісу
* 2009 — распачаўся перапіс насельніцтва Беларусі

## Нараджэньні
* 1257 — Пшэмысл II, кароль Польшчы
* 1420 — Томас Тарквэмада, заснавальнік гішпанскай інквізыцыі, першы вялікі інквізытар Гішпаніі.
* 1861 — Фрыцьёф Нансэн, нарвэскі акеанограф, дасьледчык Арктыкі, ляўрэат Нобэлеўскай прэміі міру
* 1864 — Стэфан Жаромскі, польскі пісьменьнік і публіцыст
* 1882 — Эйман дэ Валера, прэзыдэнт і прэм’ер-міністар Ірляндыі.
* 1886 — Шэфіка Гаспрынская, дзяячка крымскататарскага народу
* 1899 — Адам Бабарэка, беларускі пісьменьнік і літаратуразнаўца
* 1903 — Лявон Рыдлеўскі, беларускі палітычны і грамадзкі дзяяч
** Сямён Косбэрг, савецкі канструктар ракетных рухавікоў
* 1911 — Ле Дык Тхо, віетнамскі палітык, дыплямат, ляўрэат Нобэлеўскай прэміі міру (1973).
* 1915 — Усевалад Краўчанка, беларускі пісьменьнік, рэдактар часопісу «Бярозка» ў 1953—1961 гадах
* 1925 — Антон Маркевіч, беларускі грамадзкі дзеяч у Канадзе
* 1929 — Уладзімер Лемяшонак, беларускі гісторык, доктар гістарычных навук
* 1942 — Пэтэр Надаш, вугорскі празаік, драматург, эсэіст. Ляўрэат Эўрапейскай літаратурнай прэміі (1991).
* 1946:
** Мікалай Сакалоў, беларускі гісторык
** Дэн Макафэрці, шатляндзкі рок-сьпявак лідар рок-гурту Nazareth
* 1961 — Яцэк Бартошчэ, польскі вайсковы пілёт
* 1963 — Алессандра Сафіна, італьянскі тэнар і поп-опэрны сьпявак
* 1970 — Даніела Пештава, чэская супэрмадэлька
* 1973 — Анжаліка Борыс, польская грамадзкая дзяячка Беларусі
* 1980 — Сьвятлана Ўсовіч, беларуская лёгкаатлетка (бег)
* 1981 — Руслан Аляхно, беларускі сьпявак, пераможца тэлепраекту «Народны Артыст 2», поп-выканавец прадусарскага цэнтру FBI-music
* 1984 — Ганна Шаркунова, беларуская поп-сьпявачка

## Сьмерці
* 1066 — Гаральд II Годвінсан, апошні англасаксонскі кароль Ангельшчыны да Нармандзкай заваёвы
* 1990 — Леанард Бэрнстайн, амэрыканскі кампазытар і дырыжэр
* 2004 — Іван Шамякін, беларускі пісьменьнік

## Сьвяты
* У Беларусі — традыцыйнае сьвята Пакроў або Пакровы ці Пакравы. Ягоная назва паходзіць ад «покрыва Божае Маці». Існуе мноства народных прымавак, зьвязаных з Пакровам, бо зямля гэтым часам «пакрывалася лістом або сьняжком, вада — лёдам, а пчала — мёдам». Пакроў пазначаў завяршэньне восеньскіх працаў і пераход да зімовых клопатаў на гаспадарцы. А яшчэ гэта спрадвеку быў час пачатку вясковых вясельляў, які будзе цягнуцца да 27 кастрычніка — менавіта да гэтага дня працягваецца і Пакроў
* Беларусь — дзень маці
* Міжнародны дзень стандартызацыі (з 1946 году)
* Емэн — гадавіна рэвалюцыі 1963 году
16 сьнежня

## Падзеі
* 1388 — першы пісьмовы ўспамін пра Маладэчна
* 1773 — «Бостанскае чаяваньне»: жыхары Бостану выкінулі ў мора груз гарбаты з ангельскага судна ў знак пратэсту супраць мытнай палітыкі Вялікабрытаніі; гэтая падзея спрычыныліся да амэрыканскай вайны за незалежнасьць
* 1880 — распачалася Першая бурская вайна
* 1947 — у лябараторыях Bell Labs упершыню стварылі дзейны біпалярны транзыстар
* 1951 — у Нью-Ёрку ўтварыўся Беларускі інстытут навукі і мастацтва
* 1971 — Банглядэш атрымаў незалежнасьць ад Пакістану
* 1976 — увод у эксплюатацыю другой лініі Кіеўскага мэтрапалітэну
* 1991 — Казахстан абвясьціў сваю незалежнасьць
* 2002 — апублікаваныя першыя вэрсіі ліцэнзіяў Creative Commons

## Нараджэньні
*Гл. таксама: *':Катэгорыя:Нарадзіліся 16 сьнежня***
* 1770 — [[Людвіг ван Бэтговэн]], нямецкі кампазытар
* 1775 — [[Джэйн Остын]], ангельская раманістка
* 1787 — [[Мэры Расэл Мітфард]], ангельская літаратарка
* 1809 — [[Пэтэр Філіп ван Басэ]], прэм’ер-міністар Нідэрляндаў
* 1851 — [[Тэо дэ Мээстэр]], прэм’ер-міністар Нідэрляндаў
* [[1867]] — [[Эмі Кармайкл]], ірляндзкая пратэстанцкая місіянэрка
* [[1903]] — [[Іван Ахрэмчык]], беларускі мастак
* [[1905]] — [[Мікалай Сярдобаў]], беларускі опэрны сьпявак ([[барытон]]), народны артыст Беларусі
* 1917 — [[Артур Кларк]], ангельскі пісьменьнік
* 1928 — [[Філіп Дык]], пісьменьнік-фантаст ЗША
* 1934 — [[Леанід Антымонаў]], беларускі мастак
* 1938 — [[Зьбігнеў Рэліга]], польскі лекар (кардыяхірург) і палітык
* 1939 — [[Алег Бембель]], беларускі філёзаф, паэт, публіцыст, антыкамуністычны дысыдэнт
* 1944 — [[Нкхаў Цома]], намібійскі бушмэн, актор
* [[1946]] — [[Бэні Андэрсан]],[[Швэцыя|швэдзкі]] [[кампазытар]], музычны [[прадусар]], [[аранжыроўшчык]] і [[сьпявак]]. Адзін з заснавальнікаў квартэта [[ABBA]]
* 1954 — [[Андрэй Філатаў]], беларускі барабаншчык
* 1958 — [[Алег Грузьдзіловіч]], беларускі журналіст
* 1959 — [[Юры Шаўцоў]], беларускі гандбаліст і трэнэр
* 1962 — [[Валяр’ян Янушкевіч]], беларускі скульптар
* 1966 — [[Дэніс Ўайз]], ангельскі футбаліст і футбольны трэнэр
* 1969 — [[Аляксей Ягораў]], беларускі юрыст
* 1973 — [[Міраслаў Рамашчанка]], беларускі футбаліст і трэнэр
* 1977:
** [[Мікалай Бранфілаў]], беларускі футбаліст і трэнэр
** [[Сыльвэн Дыстэн]], францускі футбаліст
* 1982 — [[Ганна Седакова]], украінская сьпявачка і тэлевядучая
* 1987 — [[Мамэ Бірам Дыюф]], сэнэгальскі футбаліст
* 1988:
** [[Матс Гумэльс]], нямецкі футбаліст
** [[Томас Опэнгаймэр]], нямецкі хакеіст
** [[Сяргей Песьякоў]], расейскі футбаліст
** [[Аляксандар Паль]], расейскі актор
* 1992 — [[Том Рогіч]], аўстралійскі футбаліст
* 1996 — [[Антон Смольскі]], беларускі біятляніст

== Сьмерці ==
''Гл. таксама: '''[[:Катэгорыя:Памерлі 16 сьнежня]]***
* 2022 — Алег Гулак, беларускі юрыст, грамадзкі дзяяч і праваабаронца. Старшыня Беларускага Хэльсынскага камітэту

## Сьвяты
* Бангладэш — Дзень перамогі
* Казахстан — Дзень незалежнасьці
Серада

**Серада́** — дзень тыдня паміж аўторкам і чацьвяргом. Яго назва ў беларускай мове, як і ў некаторых іншых, паказвае на палажэньне дня пасярэдзіне працоўнага тыдня. Назва яго на лаціне *Dies Mercurii* (дзень Мэркурыя), адпавядае богу Мэркурыю (бог гандлю), у германскіх мовах гэта бог *Woden*. Вацлаў Ластоўскі прапанаваў назву радаўнік.

## Крыніцы

Катэгорыя:Дні тыдню
Чацьвер

**Чацьве́р** — дзень тыдня паміж серадой і пятніцай. Яго назва ў беларускай мове паходзіць ад нумара гэтага дня ў тыдні — чацьверты. Назва яго на лаціне *Dies Iovis* (дзень Юпітэра), адпавядае богу Юпітэру (бог маланкі), у германскіх мовах богу *Thor*. Вацлаў Ластоўскі прапанаваў назву пярунец у гонар Перуна-Грамавіка.

Катэгорыя:Дні тыдню
Пятніца

**Пя́тніца** — дзень тыдня паміж чацьвяргом і суботай. Яго назва ў беларускай мове паходзіць ад нумара гэтага дня ў тыдні — пяты. Назва яго на лаціне *Dies Veneris* (дзень Вэнэры) адпавядае багіне Вэнэры, у германскіх мовах багіне каханьня *Frigg* (ці *Freya*). Вацлаў Ластоўскі прапанаваў назву грамніца, у гонар багіні Грамавіцы.

## Глядзіце таксама
* Пятніца 13
* Вэнэра

## Крыніцы

Катэгорыя:Дні тыдню
Субота

**Субо́та** — дзень тыдня паміж пятніцай і нядзеляй. У габрэйскай мове, дзе дні тыдня проста пранумараваныя, субота мае сваю назву — *Sabbath* (שבת, шабат). Адсюль пайшла назва гэтага дня ў беларускай і многіх іншых мовах. Назва яго на лаціне *Saturni Dies* (дзень Сатурна) адпавядае богу Сатурну. Вацлаў Ластоўскі прапанаваў назву ладзіч, ад бога Ладона.

Згодна юдэйскай традыцыі ў суботу сьвяткуюць шабаш. Паводле Бібліі, сьвяткаваньне Суботы ўсталяванае Богам у памяць аб 7-м дні Стварэньня (Кніга Роду, 2, 1-3). Яно пацьверджанае выбранаму народу пад час Зыходу як 4-е зь Дзесяці Прыказаньняў Божых — Дэкалёгу. (Зыход, 20, 8-11). Паводле хрысьціянскай традыцыі, у сувязі з выратавальнай ахвярай Езуса Хрыста сьвяткаваньне суботы перанесенае на дзень Яго ўваскрасення (нядзелю). Адвентысты сёмага дня, як і габрэі (юдаісты), не прызнаюць гэтай рэформы.

Субота — першы з выходных дзён. Большая частка прадпрыемстваў не працуе, хаця школьнікі і студэнты могуць навучаюцца. У Савецкім Саюзе была традыцыя камуністычных суботнікаў, якая застаецца жывой і ў сучаснай Беларусі.

У некаторых беларускіх гаворках назва гэтага дня тыдня вымаўляецца як «*сыбота*».
 

Катэгорыя:Дні тыдню
Нядзеля

**Нядзе́ля** — дзень тыдня паміж суботай і панядзелкам. У хрысьціянскіх краінах гэты дзень — сьвяты, дзень Бога, дзень для сьвятой імшы і адпачынку. Адсюль пайшла назва гэтага дня ў беларускай мове: ня дзелаць, не рабіць. На лаціне ён называецца *Dies Solis* (дзень Сонца) і ў многіх мовах у назвах ужываюць адпаведны корань, іншыя ўтварылі назву ад *Dies Dominicalis* (дзень Гасподні). Вацлаў Ластоўскі прапанаваў назву соўнік, у гонар сонца.
 
Нядзеля — другі з выходных дзён. У некаторых народаў гэта апошні дзень тыдня, але некаторыя культуры лічаць яго першым днём наступнага тыдня.
21 кастрычніка

## Падзеі
* 1923 — у Вільні пачала выдавацца беларуская газэта «Воля народу»
* 1992 — Вярхоўны Савет Беларусі на закрытым паседжаньні ратыфікаваў Пагадненьне аб скарачэньні звычайных узброеных сілаў у Эўропе
* 1999 — заснаванае прадпрыемства «Сэрвалюкс», што стала найбольшым вытворцам мяса птушкі ў Беларусі

## Нараджэньні
* 1772 — Сэм′юэл Тэйлар Колрыдж, ангельскі паэт-рамантык, крытык і філёзаф, выбітны прадстаўнік «азёрнай школы»
* 1833 — Альфрэд Нобэль, швэдзкі хімік, інжынэр, вынаходнік дынаміту, фундатар Нобэлеўскай прэміі
* 1841 — Сільвестар Балтрамайціс, летувіскі бібліёграф і этнограф
* 1876 — Сяргей Скандракоў, беларускі навуковец-аграном, журналіст, краязнавец
* 1878 — Уладзімер Пічэта, беларускі гісторык, першы рэктар БДУ
* 1904 — Патрык Каванах, ірляндзкі паэт
* 1914 — Казімер Сьвёнтак, кардынал, арцыбіскуп, мітрапаліт Менска-Магілёўскі
* 1921 — Іван Муравейка, беларускі паэт
* 1950 — Генадзь Анішчанка, расейскі дзяржаўны дзяяч, галоўны дзяржаўны санітарны доктар Расеі, кіраўнік Расспажыўнагляду
* 1951 — Зьміцер Гаеў, начальнік ДУП «Маскоўскі мэтрапалітэн»
* 1958 — Максім Клімковіч, беларускі пісьменьнік, драматург
* 1975 — Энрыке Іларыю, партугальскі брамнік, брамнік клюбу Ангельскай Прэм’ер-Лігі «Чэлсі»
* 1985 — Ігар Стасевіч, беларускі футбаліст, паўабаронца «ФК БАТЭ»
* 1987 — Ганна Ташпулатава, беларуская лёгкаатлетка, чэмпіёнка краіны

## Сьмерці
* 1878 — Восіп Кавалеўскі, філёляг, манголазнаўца
* 1984 — Франсуа Труфо, вядомы францускі рэжысэр, кінаактор, сцэнарыст, адзін з заснавальнікаў францускай новай хвалі

## Сьвяты
*
Панядзелак

**Панядзе́лак** — дзень тыдня паміж нядзеляй і аўторкам. Яго назву ў беларускай мове можна патлумачыць: «пасьля нядзелі». Назва яго на лаціне *Dies Lunae* (дзень Месяца) паказвае на сувязь зь Месяцам, што паўплывала на назвы гэтага дня ў іншых эўрапейскіх мовах. Вацлаў Ластоўскі назваў яго месіч.

Панядзелак часам лічаць першым днём тыдня (асабліва ў сучаснай Эўропе), а часам — другім, пачынаючы адлік ад нядзелі (традыцыйны погляд, ідзе ад антычных юдэяў, і захаваны дасюль у ЗША і Вялікабрытаніі).

## Крыніцы
Аўторак

**Аўто́рак** — дзень тыдня паміж панядзелкам і серадой. Яго назва ў беларускай мове магчыма паходзіць ад слова *вторы* — «другі». Назва яго на іншых мовах паказвае на сувязь гэтага дня з богам вайны: на лаціне *Dies Martis* (дзень Марса), адпаведна *Tyr* ці *Tiw* у германскіх мовах. Вацлаў Ластоўскі прапанаваў назву ярэц (ад бога Ярылы).

## Крыніцы

Катэгорыя:Дні тыдню
Сьпіс

**Сьпіс** (у праграмаваньні) — структура зьвестак, якая зьмяшчае лінейна ўпарадкаванае мноства элемэнтаў. Кожны элемэнт мае спасылку на зьвесткі і адну ці дзьве спасылкі на наступны і папярэдні элемэнты. У сьпіс можна дадаваць/выдаляць элемэнты ў любым месцы за пастаянны час, але немагчымы адвольны доступ, толькі пасьлядоўны.

## Варыянты

### Просты адназьвязаны сьпіс
*Адназьвязаны сьпіс* — найпрасьцейшы варыянт. У мове Lisp, дзе сьпісы — асноўная структура зьвестак, такі сьпіс уяўляе сабой пару: *галава* (спасылка на зьвесткі: **head**) і *хвост* (працяг сьпісу: **tail**, або іншымі словамі, спасылка на наступны элемэнт: **next**), які можа быць пустым (роўны null). Гэта выглядае ў кропачнай натацыі:
 **(** галава **.** хвост **)**
Адназьвязны сьпіс з трыма элемэнтамі A, null, 21 можа быць запісаны: (A . (null . (21 . null)))  ці ў  скарочаным выглядзе: (A null 21). Графічна гэта паказана на наступным малюнку (перакрэсьлены квадрат азначае пустую спасылку — null):
Адназьвязны сьпіс (A null 21)
Каб указаць адназьвязны сьпіс, напрыклад, перадаць у якасьці парамэтру ў працэдуру, дастаткова пазначыць адрас яго першага элемэнту. Усе іншыя элемэнты можна атрымаць паступова, калі рухацца па спасылках, пачынаючы ад першага.

### Двузьвязаны сьпіс
*Двузьвязаны сьпіс* — больш складаны варыянт адназьвязанага сьпісу. Кожны элемэнт мае дзьве спасылкі — ня толькі на наступны элемэнт (**next**), але і на папярэдні (**prev**). Той жа самы сьпіс (A null 21):

У такім сьпісе магчымы рух у абодвух напрамках: ад першага да апошняга элемэнту і наадварот.

### Цыклічны сьпіс
У *цыклічным сьпісе* апошні элемэнт мае спасылку не на null, а на першы, ствараючы цыкль, колца. Цыклічным можа быць і двузьвязаны сьпіс, у такім разе дадаткова і prev-спасылка першага элемэнту ўказвае на апошні элемэнт. Каб указаць адназьвязны цыклічны сьпіс пазначаюць адрас *апошняга* элемэнта, таму што празь яго можна лёгка атрымаць першы, пры гэтым застаецца магчымасьць хутка дадаваць новыя элемэнты пасьля апошняга ці перад першым.

### Элемэнты-вартавыя
Часам сьпісы маюць спэцыяльныя дапаможныя *элемэнты-вартавыя* перад першым і/ці пасьля апошняга. Яны не зьмяшчаюць зьвесткі, але прызначаны для спрашчэньня ці паскарэньня апрацоўкі сьпісу. Наяўнасьць такіх элемэнтаў гарантуе, што кожны элемэнт мае наступніка/папярэдніка, і што ў кожным сьпісе, нават пустым, ёсьць першы і апошні элемэнт.

## Параўнаньні
Сьпіс адрозьніваецца ад масіваў тым, што дазваляе дадаваць і выдаляць элемэнты (масівы, акрамя дынамічных — звычайна статычныя, колькасьць элемэнтаў у іх нязьменна), устаўляць новыя элемэнты паміж ужо існуючых бяз руханьня іншых элемэнтаў, але доступ да элемэнтаў сьпісу — толькі пасьлядоўны, а не па індэксе, як у масіве.

Катэгорыя:Структуры зьвестак
23 траўня

## Падзеі
* 1430 — Жанна д’Арк трапіла ў палон да Філіпа III Бургундзкага
* 1568 — першая бітва Нідэрляндзкае рэвалюцыі
* 1592 — у Вэнэцыі інквізыцыя арыштавала Джардана Бруна
* 1618 — чэскія пратэстанты выкінулі заступніка імпэратара з акна Праскага Гроду
* 1761 — кароль і вялікі князь Аўгуст Сас надаў Шчучыну Магдэбурскае права і герб
* 1910 — Янка Купала закончыў сваю паэму-баляду «Курган»
* 1923 — у Менску адкрылася першая ашчадная каса
* 1940 — Уінстан Чэрчыль абраны прэм’ер-міністрам Вялікабрытаніі
* 1992 — У Лісабоне Беларусь, ЗША, Расея, Казахстан і Ўкраіна падпісалі пратакол да дамовы START 1 (аб скарачэньні стратэгічных наступальных узбраеньняў). Паводле пратаколу, уся ядзерная зброя на тэрыторыі Беларусі, Казахстану і Ўкраіны падлягала зьнішчэньню альбо пераводу пад кантроль Расеі
* 1988 — францускі футбаліст Мішэль Плятыні разьвітаўся зь вялікім футболам
* 1990 — на вайсковай базе «Лясная» ў Баранавіцкім раёне ліквідавалі апошнюю балістычную ракету тыпу Р-12 (СС-4)
* 1994 — «Залатую пальмавую галіну» прысудзілі фільму амэрыканскага рэжысэра Квэнтына Тарантына «Крымінальнае чытво»
* 1996 — пад Баранавічамі разьбіўся Су-27. Загінуў Уладзімер Карват, якога пазьней пасьмяротна ўзнагародзілі званьнем Герой Беларусі (упершыню ў краіне)
* 1997 — заснаваны «Тэлекам Сэрбіі»

## Нараджэньні
* 1707 — Карл Лінэй, швэдзкі прыродазнавец, стваральнік адзінай сыстэмы расьліннага і жывёльнага сьвету.
* 1842 — Марыя Канапніцкая, польская пісьменьніца, паэтка, перакладчыца
* 1907 — Уладзімер Мяжэвіч, беларускі пісьменьнік
* 1923 — Мікола Ганько, беларускі грамадзка-культурны дзяяч
* 1924 — Грант Кэнэт, вядомы брытанскі пісьменьнік і маг
* 1949 — Алан Ґарсія, пэруанскі палітык, прэзыдэнт Пэру
* 1952 — Фэдэрыка Трыльля, гішпанскі палітык
* 1974 — Моніка Наранха, гішпанская сьпявачка

## Сьмерці
* 1173 — Эўфрасіньня Полацкая, княжна полацкая, прылічаная да сьвятых (нар. 5.1.1104)
* 1498 — Джыраляма Саванароля, флярэнтыйскі грамадзкі дзяяч, паэт, каталіцкі багаслоў
* 1753 — Францішка Ўршуля Радзівіл, пісьменьніца, асьветніца і драматург Рэчы Паспалітай
* 1863 — Данііл Канапасевіч, праваслаўны сьвятар, забіты паўстанцамі падчас паўстаньня 1863—1864 гадоў
* 1871 — Яраслаў Дамброўскі, польскі, расейскі ды францускі рэвалюцыянэр, царскі афіцэр, генэрал і адзін з кіраўнікоў нацыянальна-вызвольнага паўстаньня, а таксама Парыскае камуны
* 1883 — Цыпрыян Каміль Норвід, польскі паэт, драматург, празаік, жывапісец
* 1906 — Генрык Ібсэн, выбітны нарвэскі драматург
* 1946 — Кастусь Езавітаў, беларускі палітычны, грамадзкі і ваенны дзяяч
* 1967 — Мікола Дзямідаў, беларускі пэдагог, вайсковец
* 1980 — Ларыса Александроўская, беларуская опэрная сьпявачка і рэжысэрка
* 1980 — Мікалай Марцінчык, беларускі грамадзка-палітычны дзяяч у Заходняй Беларусі, доктар, публіцыст, мэмуарыст
* 1996 — Уладзімер Карват, беларускі вайсковы лётчык першай клясы, падпалкоўнік, начальнік паветрана-агнявой базы ў горадзе Баранавічы
* 2018 — Філіп Рот, амэрыканскі пісьменьнік, ляўрэат Пулітцэраўскай прэміі

## Сьвяты
* 

## Вонкавыя спасылкі
Студзень

**Сту́дзень** — першы месяц году ў грыгарыянскім календары, мае 31 дзень.

Назва гэтага месяца ў многіх эўрапейскіх мовах паходзіць ад лацінскай *Ianuarius* (месяц прысьвечаны богу Янусу). У беларускай мове назва паходзіць ад слоў *сьцюдзіць* або *сьцюжа*.

## Сьвяты
* Новы год — 1 студзеня 
* Божае Нараджэньне — 7 студзеня (паводле Юліянскага календара)
* Дзень беларускай навукі — апошняя нядзеля студзеня
1761

## Падзеі
* 24 красавіка — распачаўся надзвычайны Сойм празь незаконнае ўжываньне ў Прусіі грошаў Рэчы Паспалітае
* 23 траўня — Шчучын атрымаў герб

## Нараджэньні
* 6 траўня — Станіслаў Баніфацы Юндзіл, прафэсар Віленскага ўнівэрсытэту
* 24 ліпеня — Якуб Ясінскі, кіраўнік паўстаньня 1794 у ВКЛ

## Сьмерці
* 25 сьнежня — Елізавета, расейская імпэратрыца

## Вонкавыя спасылкі
Люты

**Лю́ты** — другі месяц году ў грыгарыянскім календары. Мае 28 дзён у звычайны год і 29 дзён у высакосны.

Назва гэтага месяца ў многіх эўрапейскіх мовах паходзіць ад лацінскай *Februarius* (месяц прысьвечаны Фэбруусу — богу ачышчэньня).
23 жніўня

## Падзеі
* 1572 — Барталямэеўская ноч у Парыжы
* 1633 — Крычаў атрымаў герб
* 1923 — зацьвярджаецца Кабінэт Міністраў БНР пад кіраваньнем Аляксандра Цьвікевіча 
* 1925 — выходзіць апошні нумар газэты «Крыніца»
* 1939 — у Маскве падпісаны Пакт Молатава-Рыбэнтропа
* 1968 — Рынга Стар сышоў з гурта «The Beatles»
* 1989 — Сьпяваючая рэвалюцыя: 2 мільёны чалавек з Эстоніі, Латвіі і Летувы, узяўшыся за рукі, выстраіліся ўздоўж дарогі Вільня — Талін, дамагаючыся незалежнасьці балтыйскіх краінаў
* 1990 — Заходняя і Ўсходняя Нямеччыны прызначаюць дату ўзьяднаньня на 3 кастрычніка
* 2013 — Заканчэньне этнаграфічнай экспэдыцыі «Горкі-2013», арганізаванай Студэнцкім этнаграфічным таварыствам.

## Нараджэньні
* 1486 — Зыгмунт Гербэрштэйн, аўстрыйскі дыплямат і падарожнік, пакінуў унікальныя ўспаміны пра тагачасную Беларусь
* 1740 — Іван VI, расейскі імпэратар (ад 1740 да 1741 году пры рэгенцтве Бірона ды Ганны Леапольдаўны)
* 1754 — Людовік XVI, кароль Францыі
* 1880 — Аляксандар Грын, расейскі пісьменьнік
* 1898 — Генрык Лаўмянскі, гісторык, дасьледчык ВКЛ
* 1917 — Пімен Панчанка, беларускі паэт
* 1938 — Мікола Сташкевіч, беларускі гісторык
* 1947 — Кіт Мун, бубнач ангельскага рок-гурта The Who
* 1953 — Артурас Паулаўскас, летувіскі палітычны дзеяч, старшыня Сейму Летувіскай Рэспублікі ад 2000 да 2004 году
* 1955 — Рыгор Кісель, беларускі журналіст і дыплямат
* 1970 — Рывэр Фэнікс, амэрыканскі актор
* 1974 — Сяргій Жадан, украінскі паэт, празаік, перакладчык постмадэрнісцкага кірунку
* 1988 — Вольга Гаварцова, беларуская тэнісістка

## Сьмерці
* 634 — Абдалах Абу Бакр, першы мусульманскі каліф
* 1176 — Рокуё, 79-ы імпэратар Японіі
* 1305 — Уільям Уолес, нацыянальны герой Шатляндыі
* 1806 — Шарль Кулон, францускі фізык
* 1847 — Ян Чачот, беларускі паэт
* 1893 — Міхал Эльвіра Андрыёлі, мастак, графік, удзельнік вызваленчага руху ў Літве і ў Жамойці
* 1926 — Рудольф Валянтына, італьянскі актор
* 1927 — Нікаля Сака і Барталамеа Ванцэці, анархісты (пакараныя сьмерцю)
* 1937 — Альбер Русэль, францускі кампазытар
* 1944 — Абдул-Мэджыд II, апошні каліф Асманскай імпэрыі
* 1954 — Васіль Русак, беларускі нацыянальны дзеяч, удзельнік Слуцкага збройнага чыну
* 1955 — Іван Краскоўскі, беларускі грамадзка-палітычны дзеяч, публіцыст, пэдагог
* 2018 —  Алесь Ліпай, беларускі журналіст і паэт, заснавальнік і кіраўнік БелаПАН і сайту «Беларускія навіны»

## Сьвяты
* Міжнародны дзень памяці ахвяраў гандлю людзьмі і яго ліквідацыі. У 1793 годзе ў гэты дзень адбылося паўстаньне рабоў на востраве Санта-Дамінга (дзе цяпер знаходзяцца Гаіці і Дамініканская Рэспубліка)
* Дзень Чорнай стужкі ў Летуве (у памяць пакта Молатава-Рыбэнтропа, 1939)
* Дзень Незалежнасьці Армэніі (1990)
* Дзень воінскай славы Расеі, усталяваны ў гонар разгрома савецкімі войскамі нямецкіх войскаў на Курскай дузе
* Дзень дзяржаўнага сьцягу ()
Сьнежань

**Сьне́жань** — апошні, дванаццаты месяц году ў грэгарыянскім календары. Мае 31 дзень. У Паўночнай паўкулі — зімовы месяц, у Паўднёвай — летні.

Назва гэтага месяца ў многіх эўрапейскіх мовах паходзіць ад лацінскай *December* (дзясяты месяц), бо ў рымскім календары пэўны час было толькі 10 месяцаў, студзень і люты былі даданыя пазьней.

У выданьнях Францішка Скарыны падаецца народная назва — *прасинецъ*, у «Храналёгіі» Андрэя Рымшы (1581) згадваецца як *просинецъ*. Сучасная назва, ужываная ў літаратурнай мове, паходзіць ад словаў *сьнег*, *сьнежны* ды ўзьнікла ў асяродзьдзі газэты «Наша ніва» і набыла больш-менш канчатковую форму ў 1912, калі ў календары «Нашай нівы» былі пададзеныя прапанаваныя назвы месяцаў з тлумачэньнямі. Пасьлядоўна ў «Нашай ніве» ўжываліся варыянты назвы: у 1907 — *грудзень*, у 1908 — *грудзень (дзекабр)*, у 1909 — *сьнежань (дзекабр)*, у 1910—1912 — *сьнежань*; у далейшым — *сьнежань* («*ад сьнегу*»).

Галоўныя сьвяты ў сьнежні: Каляды і Новы год.

У Паўночнай паўкулі ў сьнежні адбываецца зімняе сонцастаяньне — найкарацейшы сьветлавы дзень; у Паўднёвай паўкулі — летняе сонцастаяньне.

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 
*
1633

## Падзеі
* 23 жніўня — Крычаў атрымаў герб

## Нараджэньні
* Якаў II (кароль Ангельшчыны)

## Сьмерці
* 1 сакавіка — Джордж Гэрбэрт, ангельскі паэт-мэтафізык, сьвятар
* 7 ліпеня — Леў Сапега, палітычны, грамадзкі і ваенны дзяяч Вялікага Княства Літоўскага
* 27 сьнежня — Мялеці Сматрыцкі, царкоўны, грамадзка-палітычны дзяяч, пісьменьнік-палеміст

## Вонкавыя спасылкі
2 чэрвеня

## Падзеі
* 1625 — гішпанскія войскі ўзялі пратэстанцкае места Брэда
* 1792 — Браслаў атрымаў герб
* 1807 — бітва пад Фрыляндам між Напалеонам і расейска-аўстрыйскім войскам, у складзе якога былі беларускія фармаваньні
* 1842 — выйшаў у сьвет першы том паэмы Мікалая Гогаля «Мёртвыя душы»
* 1848 — у Празе адкрыўся Пан-Славянскі кангрэс
* 1863 — Нацыянальна-вызвольнае паўстаньне: расейскія карнікі расстралялі Міхала Цюндзявіцкага
* 1875 — улады Расейскае імпэрыі заснавалі ў Нясьвіжы настаўніцкую сэмінарыю
* 1946 — у Італіі адбыўся рэфэрэндум, на якім большасьць падтрымала абвяшчэньне рэспублікі
* 1953 — каранацыя Лізаветы II на каралеву Вялікабрытаніі
* 1992 — заснаваная «Электраэнэргетыка Сэрбскай Рэспублікі»

## Нараджэньні
* 1894 — Ян Гамарнік, савецкі ваеначальнік, дзяржаўны і партыйны дзеяч
* 1896 — Пётар Татарыновіч, каталіцкі сьвятар заходняга абраду, папскі прэлат, доктар тэалёгіі, рэлігійны і культурна-асьветны дзеяч, удзельнік беларускага хрысьціянскага руху, выкладчык, выдавец, рэдактар, пісьменьнік, перакладчык і публіцыст
* 1905 — Юрка Віцьбіч, беларускі пісьменьнік, дзеяч эміграцыі ў Амэрыцы
* 1926 — Пятро Рашэтнік, сябра СБМ, ахвяра палітычных рэпрэсіяў, вэтэран нацыянальнага руху
* 1933 — Віктар Гацак, расейскі зьбіральнік і тэарэтык фальклёру, дасьледчык традыцыйнае культуры народаў Расеі, Эўропы й Азіі
* 1942 — Эдуард Малафееў, савецкі і беларускі футбаліст і трэнэр
* 1970 — Віталь Шкраба, прафэсійны беларускі баксэр, двухразовы чэмпіён Беларусі
* 1972 — Кацярына Карстэн, беларуская вясьлярка
* 1977 — Кацярына Станкевіч, польская сьпявачка

## Сьмерці
* 1826 — Мікалай Карамзін, расейскі гісторык, пісьменьнік, публіцыст
* 1863 — Міхал Цюндзявіцкі, жаўнер, які служыў ў расейскай арміі і падчас паўстаньня 1863—1864 гадоў быў пакараны сьмерцю за агітацыю
* 2006 — Вячаслаў Клыкаў, расейскі скульптар
* 2018 — Віктар Бялевіч, беларукі баскетбольны трэнэр

## Сьвяты
*  : Дзень Рэспублікі.
Красавік

**Красаві́к** — чацьвёрты месяц году ў грыгарыянскім каляндары. Другі месяц вясны ў паўночным паўшар’і. Мае 30 дзён.

У выданьнях Ф. Скарыны падаецца народная назва красавіка — *кветень*, таксама яна згадваецца ў «Храналёгіі» А. Рымшы (1581). Назва, ужываная ў сучаснай беларускай літаратурнай мове, узьнікла ў асяродзьдзі газэты «Наша ніва» і набыла больш-менш канчатковую форму ў 1912, калі ў календары «Нашай нівы» былі пададзеныя прапанаваныя назвы месяцаў з тлумачэньнямі. Пасьлядоўна ў «Нашай ніве» ўжываліся варыянты назвы: у 1907—1908 — *апрыль*, у 1909 — *апрэль*, у 1910—1912 — *красавік (апрыль)*; з 1913 — *красавік*.

Назва гэтага месяца ў лаціне *Aprilis* паходзіць або ад слова *aperire* (адчыняць, раскрываць — расьліны распускаюцца) або ад этрускага імя *Apru* багіні Афрадыта.

## Крыніцы

## Літаратура
* Андрей Рымша. [Хронология] (1581) // Транслитерация О. Лицкевича по факсимиле в изд.: Запаско Я. П. Мистецька спадщина Івана Федорова. Львів, 1974. С. 33, 36.
* 
*
Травень

**Тра́вень** (**май**) — пяты месяц году ў грэгарыянскім календары. Мае 31 дзень.

Назва зьявілася яшчэ ў старажытнаславянскія часы, бо ў гэты час зьяўлялася зялёная трава. Вядомыя таксама назвы *песеньнік*, *грымотнік*, *траўнік*. Пазьней пад уплывам бізантыйскай традыцыі месяц атрымаў назву «май» () паводле імя старажытнарымскай багіні вясны Маі.

Назва *травень* існуе ў украінскай (), а таксама існавала ў старапольскай мове (), а ў харвацкай *travanj* (саст. *traven*) азначае красавік.

У старажытнабеларускіх творах часьцей фіксавалася форма «май», «маі»:

Праславянскае слова травень выяўленае ў творах старабеларускай мовы двойчы: у Полацкім Эвангельлі ХІІІ ст. і слоўніку (1627) Памвы Бярынды.

У сучаснай беларускай літаратурнай мове амаль ад пачатку назва месяцу існавала ў форме «*май*». «Наша Ніва» пачатку XX стагодзьдзя ўжывала форму *травень (май)* толькі ў 1910—1912 гадах. Больш шырокае ўжываньне слова травень займела за часам беларусізацыі (1920—30-я гг.), пасьля чаго прызнаецца састарэлым. У афіцыйным ужытку слова травень аднаўляецца ў 1990-я гады.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Праграма Моўнік, выпуск 70: «Май ці травень»
Чэрвень

**Чэ́рвень** — шосты месяц году ў грэгарыянскім календары. Мае 30 дзён.

Назва паходзіць ад слова &nbsp;— сокажыўны вусяк, які зьяўляецца акурат у гэты час. Зь яго даўней здабывалі чырвоную фарбу, якою фарбавалі старажытнарускія сьцягі. Яе таксама прадавалі суседнім дзяржавам. Да гэтага месяц называўся: крэсень, гедзень, чарвівы месяц, гнілец, ізок (конік).

Паводле іншае вэрсіі, назва зьявілася таму, што ў гэтым месяцы чырванеюць ягады.

Назва месяца ў лаціне *Junius* паходзіць ад багіні Юна (*Юнона?*), жонкі Юпітэра.

У чэрвені адбываецца летняе сонцастаяньне.
Ліпень

**Лі́пень** — сёмы месяц году ў грэгарыянскім каляндары. Мае 31 дзень.

Назва месяца ў славянскіх мовах паходзіць ад слова *[[ліпец]]* (ліпавы мёд): на гэты месяц прыпадае пэрыяд асноўнага медазбору. У народзе часам называлі таксама *бялец* (час, калі адбельвалі палатно), *гразавік*, *даждавік*.

У старажытнарымскім календары ліпень быў пятым месяцам году, які да рэформы Юліюса Цэзара пачынаўся з сакавіка. Таму ліпень сьпярша называўся *Quintilis* (ад &nbsp;— пяць). Па рэформе быў названы ў гонар першага рымскага імпэратара Юліюса Цэзара, які нарадзіўся ў гэтым месяцы.
Жнівень

**Жні́вень** — восьмы месяц году ў грэгарыянскім каляндары. Мае 31 дзень.

Назва паходзіць ад слова жніво, час якога надыходзіў у гэтым месяцы. Іншыя назвы, што існавалі ў народзе, таксама датычаць жніва: копень, густар, хлебачол, серпень, гароднік, прыбярыха-прыпасіха.

Назва гэтага месяца ў лаціне *Augustus* паходзіць ад імя імпэратара Актавіяна Аўгуста. Раней жнівень называўся *Sextilis* (шосты), бо быў шостым, пачынаючы ад сакавіка. Гэты імпэратар пажадаў ня толькі месяц у свой гонар, але і каб колькасьць дзён у ім быў ня меншая, чым у ліпені, месяцы Юлія Цэзара, таму гэты месяц парушае чаргаваньне 31—30.
Верасень

**Ве́расень** — дзявяты месяц году ў грэгарыянскім каляндары. Мае 30 дзён. 22 верасьня адбываецца восеньскае раўнадзенства. Пры канцы месяца пачынаецца бабіна лета.

## Этымалёгія
Назва месяцу (паводле Брукнэра) паходзіць ад квітнеючага ў гэтым месяцы верасу.

У выданьнях Францішка Скарыны ўжываецца назва *вресень*, яна ж згадваецца і ў «Храналёгіі» Андрэя Рымшы (1581). Назва, ужываная ў сучаснай беларускай літаратурнай мове, паўстала ў асяродзьдзі газэты «Наша Ніва» і набыла больш-менш канчатковую форму ў 1912, калі ў календары «Нашай Нівы» былі пададзеныя прапанаваныя назвы месяцаў з тлумачэньнямі. Пасьлядоўна ў «Нашай Ніве» ўжываліся варыянты *сенцябр (верасень)*, *сенцябр*, *верасень (сенцябр)* і ўрэшце *верасень*.

Лацінская назва *September* паходзіць ад слова *septem* — сёмы, паколькі ў рымскім календары, які пачынаўся ад сакавіка, гэты месяц меў сёмы парадкавы нумар. Пасьля каляндарнай рэформы перад сакавіком былі дададзеныя студзень і люты, аднак ранейшая назва месяцу захавалася. Да юліянскае рэформы верасень меў 29 дзён, пасьля — 30.

Старажытныя грэкі называлі верасень *бедраміён*.

## Дадатковыя зьвесткі
Шторок верасень і сьнежань пачынаюцца ў адзін дзень тыдню, паколькі паміж 1 верасьня і 1 сьнежня 91 дзень, лік, які дзеліцца на 7 (колькасьць дзён у тыдні).

Ніякі іншы месяц году не сканчаецца ў той самы дзень, што й верасень. Такой уласьцівасьцю валодаюць толькі верасень ды травень.

## Сьвяты
* 1 верасьня — дзень ведаў
* 1 нядзеля месяцу — дзень беларускага пісьменства
* 26 верасьня — эўрапейскі дзень моваў

## Крыніцы

## Літаратура
* Андрей Рымша. [Хронология] (1581) // Транслитерация О.Лицкевича по факсимиле в изд.: Запаско Я. П. Мистецька спадщина Івана Федорова. Львів, 1974. С.33, 36.
* 
*
Сакавік

**Сакаві́к**, альбо **Марац** — трэці месяц году ў грыгарыянскім календары. Мае 31 дзень. 20—21 сакавіка адбываецца веснавое раўнадзенства. У Паўночнай паўкулі пачынаецца астранамічная вясна, у Паўднёвай — восень.

## Этымалёгія
Беларуская назва «соковикъ» зафіксаваная ў слоўніку Івана Насовіча (1870) і праілюстраваная прыказкаю «Які сакавік, такі і красавік».

У выданьнях Францішка Скарыны падаецца старадаўняя назва месяцу — *марець*, у «Храналёгіі» Андрэя Рымшы (1581) ён называецца *марецъ*. У газэце «Наша Ніва» ўжываліся варыянты *марац* (1907—1909); сакавік (март) (1910—1912); далей — *сакавік*, хоць сустракалася і назва *марац* (1913—1915).

Назва гэтага месяца ў многіх эўрапейскіх мовах паходзіць ад лацінскага *Martius* (ад Марса, бога вайны).

## Мінуўшчына
Напачатку сакавік быў першым месяцам году ў рымскім календары. У 45 годзе да н. э. Юлі Цэзар увёў рэформу календара, і першым месяцам году стаў студзень. Пры ўмове, што сакавік — першы месяц году, атрымаем, што кожны дзень году мае пастаянны нумар, незалежна ці ў высакосны ці ў просты год. А цяпер, калі год пачынаецца ў студзені, 1 сакавіка мае нумар 60 у простым годзе, але 61 у высакосным.

## Крыніцы

## Літаратура
* Андрей Рымша. [Хронология] (1581) // Транслитерация О.Лицкевича по факсимиле в изд.: Запаско Я. П. Мистецька спадщина Івана Федорова. Львів, 1974. С.33, 36.
* 
*
Кастрычнік

**Кастры́чнік** — дзясяты месяц году ў грэгарыянскім календары. Мае 31 дзень.

Назва гэтага месяца ў лаціне *October* паходзіць ад слова *octo* — восьмы, яго парадкавы нумар, пачынаючы ад сакавіка.

Беларуская назва месяца паходзіць ад слова «кастрыца». У гэтым месяцы ў даўнейшыя часы беларусы церлі ды трапалі лён, зь якога ападала шмат кастры.

## Падзеі месяца
* Дні становяцца карацейшымі і халаднейшымі.
* Працягваецца лістапад.
* Адлятаюць у вырай гракі, шпакі, дразды.
* Закончваецца лінька пушных зьвяроў.
* Грыбы: зялёнкі і падзялёнкі, радоўкі.
Лістапад

**Лістапа́д** — адзінаццаты месяц году ў грыгарыянскім каляндары. Мае 30 дзён. Апошні месяц каляндарнай восені ў Паўночным паўшар’і, вясны ў Паўднёвым.

## Этымалёгія
Назва месяцу (паводле Брукнэра) паходзіць ад падаючага лісьця, што тыпова ў гэтую пару ў цэнтральнаэўрапейскім клімаце.

У выданьнях Францішка Скарыны падаецца народная назва *грудень*, яна ж згадваецца і ў «Храналёгіі» Андрэя Рымшы (1581). Назва, ужываная ў сучаснай беларускай літаратурнай мове, паўстала ў асяродзьдзі газэты «Наша Ніва» і набыла больш-менш канчатковую форму ў 1912, калі ў календары «Нашай Нівы» былі пададзеныя прапанаваныя назвы месяцаў з тлумачэньнямі. Пасьлядоўна ў «Нашай Ніве» ўжываліся варыянты *наябр*, *лістапад (наябр)* і ўрэшце *лістапад*.

Лацінская назва *November* паходзіць ад слова *novem* — дзявяты, паколькі ў рымскім календары, які пачынаўся ад сакавіка, гэты месяц меў дзявяты парадкавы нумар. Пасьля каляндарнай рэформы перад сакавіком былі дададзеныя студзень і люты, аднак ранейшая назва месяцу захавалася.

## Дадатковыя зьвесткі
Шторок лістапад пачынаецца ў адзін дзень тыдню зь лютым (акрамя высакосных) і сакавікок, а сканчаецца ў адзін дзень тыдню з жніўнем.

## Крыніцы

## Літаратура
* Андрей Рымша. [Хронология] (1581) // Транслитерация О.Лицкевича по факсимиле в изд.: Запаско Я. П. Мистецька спадщина Івана Федорова. Львів, 1974. С.33, 36.
* 
*
Дзень

**Дзень** — сьветлая частка гэтага пэрыяду, то бок ад усходу да захаду і абавязаны вярчэньню Зямлі вакол сваёй восі. Днём лічыцца пэрыяд часу содняў, калі дзённае сьвятло падае на Зямлю, пры гэтым кожны момант часу ў якімсьці рэгіёне Зямлі маецца дзень, калі ў іншым, які знаходзіцца на процілеглым адносна мэрыдыяну баку плянэты, маецца ноч. Пераход дня і ночы адбываецца таму, што Зямля круціцца вакол сваёй восі, але Сонца трапляе толькі на адзін на бок. У побытавым выкарыстаньні дзень часьцяком зьяўляецца сынонімам да содняў.

## Глядзіце таксама
* Ноч

## Вонкавыя спасылкі
* Мапа, якая паказвае рэгіёны, якія маюць дзень на цяперашні час

Катэгорыя:Суткі