Скарыназнаўства

**Скарыназна́ўства** — галіна гістарычных дасьледаваньняў, якая вывучае жыцьцё, дзейнасьць і творчую спадчыну беларускага першадрукара, філёзафа, гуманіста, мэдыка Францішка Скарыны. **Скарыназнаўства** вылучаецца міждысцыплінарным падыходам, што выкарыстоўвае мэтады розчных навук — гісторыі, гісторыяграфіі, інтэлектуальнай гісторыі, мастацтвазнаўства, лінгвістыкі, філязофіі.

**Скарыназнаўства** бярэ свой пачатак у XVII стагодзьдзі ў сувязі з асобнымі згадкамі гісторыкаў і эрудытаў пра кнігі Ф. Скарыны. У другой палове XVIII стагодзьдзя цікавасьць да спадчыны Скарыны істотна расьце, у 1776 року Іван Бакмайстар прысьвяціў асобныя старонкі выданьням Скарыны «Апостал» і «Пяцікніжжа», у 1786 выданьні Скарыны вывучаюць такія дасьледчыкі, як Пётар Аляксееў і Іван Штрытар. Пачынаючы з 1791 року вядомы чэскі філёляг і грамадзкі дзяяч Ёзэф Добраўскі высоўвае шэраг гіпотэзаў пра месца друкарні Скарыны, пра мову твораў і ягоны жыцьцяпіс у сваіх творах і асабліва ў выдадзеным пасьмяротна ліставаньні.

Цягам XVIII — пачатку XIX стагодзьдзяў шматлікія гісторыкі ў Расейскай імпэрыі, у тым ліку і ў Польшчы, выказваліся пра выданьні і мову Скарыны (Аўгуст Людвіг фон Шлёцэр, Васіль Сопікаў, Пётар Кёпэн, Канстанцін Калайдовіч, Самуэль Багуміл Ліндэ, Ежы Самуэль Бандтке, Яўген Балхавіцінаў, Мікалай Карамзін, Павал Строеў, Міхаіл Пагодзін і інш.). У другой палове XIX стагодзьдзя памнажаюцца працы, што апісваюць выданьні і мову Скарыны (Аляксей Віктараў, Ёзэф Пэрвольф, Яўхім Карскі). У 1878 року Іван Каратаеў у «Апісаньні славяна-рускіх кніг, надрукаваных кірылаўскімі літарамі. 1491—1730», надае творчасьці Скарыны ўжо дзясяткі старонак.

Сапраўдны прарыў у скарыназнаўстве адбываецца ў 1888 року, калі Пётар Уладзімераў выдае ўласную манаграфію «Доктар Францішак Скарына: Ягоныя пераклады, друкаваныя выданьні і мова» (СПб., 1888), упершыню падсумаваўшы ўсе наяўныя згадкі і дасьледчыцкія вэрсіі пра Скарыну і прааналізаваўшы ўсе вядомыя на той час ягоныя кнігі. Да пачатку XX стагодзьдзя зьвесткі пра Скарыну друкуюць ва ўсіх найбуйнейшых энцыкляпэдычных выданьнях, у тым ліку і за мяжой.

У сувязі з пачаткам падрыхтоўкі сьвяткаваньня 400-годзьдзя пачатку кнігадрукаваньня ў 1917 року **скарыназнаўства** пераходзіць на якасна новы ўзровень, зьвязаны ня толькі з пошукам, параўнальнай характарыстыкай і інтэрпрэтацыяй помнікаў кнігадрукаваньня Скарыны асобнымі спэцыялістамі, але і з прыданьнем імя Скарыны значэньня нацыянальнага сымбалю. У беларускіх сродках масавай інфармацыі («Гоман», «Вольная Беларусь», «Чырвоны шлях») зьяўляюцца шматлікія публікацыі пра Скарыну такіх выбітных дзеячоў навукі і літаратуры, як Яўхім Карскі, Вацлаў Ластоўскі, Усевалад Ігнатоўскі, Максім Гарэцкі й іншыя.

У 1925—1926 роках адбываецца новы ўсьплёск дасьледаваньняў, зьвязаны з 400-годзьдзем кнігадрукаваньня, за пункт адліку якога ўзяты 1525 — год меркаванага заснаваньня друкарні ў Вільні (цяпер у **скарыназнаўстве** вызначаная ранейшая дата — 1522, год выхаду «Малой падарожнай кніжкі»). Сярод сьвяточных мерапрыемстваў асабліва заўважнай падзеяй было правядзеньне канфэрэнцыі й выданьне зборніку ейных матэрыялаў «400-лецьце беларускага друку». Тут пабачылі сьвет ключавыя для скарыназнаўства артыкулы — першая пасьля дасьледаваньня Пятра Ўладзімерава гісторыяграфічна поўная «Скарыніяна» Ўладзімера Пічэты, «Гравюры і кніжныя аздобы ў выданнях Францішка Скарыны» Міколы Шчакаціхіна й інш. Зь перарваньнем палітыкі беларусізацыі і пачаткам спусташальных рэпрэсіяў супраць беларускай інтэлігенцыі **скарыназнаўства** на тэрыторыі БССР перарываецца да сканчэньня Другой сусьветнай вайны.

З другой паловыы 1930-х у Чэхіі пачынае свае публікацыі пра Скарыну гісторык-эмігрант Антоні Флароўскі, які давёў несумнеўны ўплыў чэскай Бібліі (выдадзенай у Вэнэцыі ў выдавецтве П. Ліхтэнштайна ў 1506 року) на мову скарынавых выданьняў, а таксама абгрунтаваў магчымасьць працы Скарыны каралеўскім садоўнікам у Празе напрыканцы жыцьця (паводле дакумэнта 1552 року, выдадзенага каралём Фэрдынандам I сыну Ф. Скарыны Сімяону). Менавіта Флароўскі зноўку прыцягнуў увагу навуковай супольнасьці да факту магчымага падарожжа Скарыны ў Маскву пасьля першых публікацыяў Ёзэфа Фідлера і Ёзэфа Пэрвольфа. У цэлым варта адзначыць выбітны ўнёсак беларускіх дзеячоў **скарыназнаўства**, якія працавалі за мяжой. Адкрыцьці Вітаўта Тумаша, Янкі Садоўскага, Аляксандра Надсана, дзякуючы якім стала вядома пра мешканьне Скарыны на пасадзе сакратара караля Даніі або пра год выданьня ў віленскай друкарні «Малой падарожнай кніжкі» — 1522, цяжка пераацаніць. У той самы час у самой Беларусі дасьледаваньні ў галіне скарыназнаўства ў пасьляваенны пэрыяд спатыкалі вялікія перашкоды. Як пісаў выбітны прадстаўнік скарыназнаўства Яўген Неміроўскі, «Жупел абвінавачаньня ў нацыяналізьме маячыў перад кожным, хто хацеў крануцца гэтай напаўзабароненай тэмы» (Няміроўскі 1990, с. 61). Тым ня меней, дзякуючы працам Уладзімера Анічэнкі, Валянціны Чапко, Мікалая Алексютовіча, Уладзімера Конана, Сямёна Падокшына, а таксама пазьнейшым Віктара Дарашкевіча, Алега Лойкі, Вячаслава Чамярыцкага, Віктара Шматава, Адама Мальдзіса, Яўгена Неміроўскага, Георгія Галенчанкі ў Беларусі пачынаюць складацца дасьледчыя школы скарыназнаўства, арыентаваныя на розныя падыходы — лінгвістычныя, гісторыка-культурныя, філязофскія і літаратуразнаўчыя.

Хрушчоўская «адліга» і пэўная лібэралізацыя гісторыяграфіі стварылі неабходныя ўмовы дзеля адраджэньня грамадзкай цікавасьці да скарыназнаўства. Пра гэта сьведчаць і шырокае сьвяткаваньне 450-годзьдзе беларускага кнігадрукаваньня ў 1967 року, і шматлікія публікацыі, сярод якіх працы Сьцяпана Александровіча, Аляксандра Булыкі, Анатоля Грыцкевіча, Сьцяпана Майхровіча, Якава Парэцкага, Георгія Галенчанкі. Наступнай вяхою ў **скарыназнаўстве** былі мерапрыемствы, прысьвечаныя сьвяткаваньню ў 1986—1990 роках 500-гадовага юбілэю Скарыны. Вынікам сталі шматлікія выданьні, сярод якіх вылучаюцца фундамэнтальныя дасьледаваньні і зборы, якія сталі рэфэрэнцыяльнымі — зборнікі дакумэнтаў і матэрыялаў пра Скарыну, зборнікі сачыненьняў Скарыны, бібліяграфія.

## Крыніцы

## Літаратура
* Владимиров П. В. Доктор Франциск Скорина. Его переводы, печатные издания и язык. Спб.: Типография Академии Наук, 1888. — 433 с.
* Галенчанка, Г. Я. Францыск Скарына: Спадчына і пераемнікі. Анатаваны бібліяграфічны паказальнік. Мінск: Красіка-Прынт, 2002. 175 с.
* Галечанка Г. Я. Францыск Скарына: у паціне версій, стэрэатыпаў і міфаў. // Российские и славянские исследования. Ред. П. Сальков, О. Яновский. Мінск: БГУ, 2008. Выпуск 3. С. 123—138.
* Немировский Е. Л. Франциск Скорина: Жизнь и деятельность белорусского просветителя. Мінск: Мастацкая літаратура, 1990. 597 с.
* Немировский Е. Славянские издания кирилловского (церковнославянского) шрифта: 1491—2000. Инвентарь сохранившихся экземпляров и указатель литературы. Т.1: 1491—1550. Москва: Знак, 2009. 588 с.
* Пічэта У. Scoriniana. 1776—1926//400-лецце беларускага друку. Мінск: Інстытут беларускай культуры, 1926. С. 284—327.
* Скарына і яго эпоха. Рэд. В. А. Чамярыцкі. Мінск: Навука і тэхніка, 1990. 482 с.
* Скарына Ф. Библия: Факс. ўзнаўленне Библии, выд. Ф. Скарынаю ў 1517—1519: У 3 т. — Мн.: Беларуская Савецкая Энцыклапедыя. Т. 1, 1990. 830 с; Т. 2. 1991. 807 с; Т. 3., 1991. 782 с.
* Флароўскі А. В. Skoriniana // 450 год беларускага кнігадрукавання. Мінск: Навука і тэхніка, 1968. С. 389—433.
* 
* 
* Францыск Скарына: Жыццё і дзейнасць: Паказальнік літаратуы. Склад. Я. Л. Неміроўскі, Л. А. Осіпчык; Рэд. А. І. Мальдзіс. Мінск: Навука і тэхніка, 1990. 269 с.
* Францыск Скарына: З6орнік дакументаў і матэрыялаў. Прадм., уклад., паказ. В. І. Дарашкевіча. Мінск: АН БССР. Ін-т літаратуры, 1988. 347 с.
* Чатырохсотлецце беларускага друку. 1525—1925. Мінск: Інстытут беларускай культуры, 1926. VIII, 360 с.
* Шчакаціхін М. Гравюры і кніжныя аздобы ў выданнях Францішка Скарыны // 400-лецце беларускага друку. Мінск: Інстытут беларускай культуры, 1926. С. 180—227.
* Шчакаціхін М. Увагі да ілюстрацыяў // 400-лецце беларускага друку. Мінск: Інстытут беларускай культуры, 1926. С. 329—340.
* Braha, Symon,. Геаграфічная лякалізацыя жыцьцяпісу доктара Скарыны // Запісы Беларускага Інстытута Навукі й Мастацтва. Munchen, 1964, 3, pp. 9—33.
* Florovskij Anton, 1946, 1988. Ceskaja Biblia v istorii russkoj kul’tury i pismennosti, Praha, Munchen: Verlag Otto Sagner. From Collection ‘Sbornik filologicky’. III. Trida Ceske Akademie ved a Umeni. Svazek XII.
* Tumas, Vitaut (Braha, Symon). Пяць стагоддзяў Скарыніяны XVI—XX. Five Centuries of Scoriniana XVI—XX, Нью-Ёрк: Беларускі Інстытут Навукі й Мастацтва, 1989. 282 с.
* Tumas, Vitaut (Braha, Symon). Скарына у Падуі // Запісы Беларускага Інстытута Навукі й Мастацтва. Munchen, 1970, 5, pp. 35—79.

## Вонкавыя спасылкі
* Выданьні Францішка Скарыны ў фондзе Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі

Катэгорыя:Францішак Скарына
Катэгорыя:Гісторыя беларускага кнігадрукаваньня
Катэгорыя:Літаратуразнаўства