Івянец

**Івяне́ц** — мястэчка ў Беларусі, на рацэ Волме. Цэнтар сельсавету Валожынскага раёну Менскай вобласьці. Насельніцтва на 2018 год — 4214 чалавек. Знаходзіцца за 31 км ад Валожына, за 40 км ад чыгуначнай станцыі Койданава (лінія Менск — Баранавічы). Аўтамабільныя дарогі на Менск, Койданаў, Стоўпцы, Наваградак.

Івянец — даўняе мястэчка, колішняя сталіца графства на гістарычнай Меншчыне, якому ўпершыню ў краіне распрацавалі зямельную сымболіку. Да нашага часу тут захаваўся комплекс кляштару францішканаў з касьцёлам Сьвятога Міхала Арханёла («Белым касьцёлам») у стылі віленскага барока, помнік архітэктуры XVIII ст. Сярод мясцовых славутасьцяў вылучаўся касьцёл Найсьвяцейшай Тройцы, разбудаваны з гатычнага збора ў стылі віленскага барока, помнік архітэктуры XVI—XVIII стагодзьдзяў, зруйнаваны расейскімі ўладамі.

## Гісторыя

### Вялікае Княства Літоўскае
Упершыню Івянец упамінаецца ў другой палове XIV ст., калі ён знаходзіўся ў валоданьні вялікага князя літоўскага Вітаўта. Пад 1522 годам Івянец значыцца як мястэчка Менскага павету, уладаньне Салагубаў. У сярэдзіне XVI ст. тут зьявілася пратэстанцкая супольнасьць, дзеялі кальвінскі збор, школа і шпіталь. У 1606 годзе ў мястэчку збудавалі драўляны касьцёл. На 1640 год у Івянцы было 27 двароў. У вайну Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667) маскоўскія захопнікі ўчынілі тут значныя разбурэньні.

У пачатку XVIII ст. утварылася Івянецкае графства. У 1702 годзе стольнік менскі Тэадор Ваньковіч заснаваў у мястэчку касьцёл і кляштар францішканаў, у 1745 годзе падскарбі вялікі літоўскі Ян Міхал Салагуб збудаваў мураваны касьцёл. На 1780 год у Івянцы было 174 двары, існавалі Рынак і 7 вуліцаў.

### Пад уладай Расейскай імпэрыі
У выніку другога падзелу Рэчы Паспалітай (1793 год) Івянец апынуўся ў складзе Расейскай імпэрыі, дзе стаў цэнтрам воласьці Менскага павету. Царскія ўлады перавялі асабіста вольных местачкоўцаў у стан прыгонных сялянаў (толькі ў 1860 годзе яны дамагліся свабоды і вяртаньня мяшчанскага званьня). З 1810 году мястэчка знаходзілася ў валоданьні Плевакаў. На 1859 год у Івянцы было 189 двароў, на 1861 год — 189. Местачкоўцы актыўна бралі ўдзел у нацыянальна-вызвольным паўстаньні (1863—1864).

Па здушэньні паўстаньня ў 1864 годзе з мэтай маскалізацыі колішняга Вялікага Княства Літоўскага расейскія ўлады адкрылі ў Івянцы народную вучэльню, а 28 лістапада 1869 году гвалтоўна перарабілі касьцёлы Сьвятога Міхала і Найсьвяцейшай Тройцы пад цэрквы Ўрадавага сыноду Расейскай імпэрыі (Маскоўскага патрыярхату). У 1880-я гады ў мястэчку было 288 дамоў, дзеялі 2 царквы і 2 сынагогі, працавалі 2 школы, 35 крамаў, 17 ганчарных майстэрняў і 2 заезныя двары, праводзіліся штотыднёвыя таргі і 2 кірмашы ў год. У Івянцы неаднаразова спыняліся беларускі паэт і драматург Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч і пісьменьнік Ядвігін Ш. Паводле вынікаў перапісу 1897 году, колькасьць двароў павялічылася да 399, дзеялі 2 царквы і 2 капліцы, працавалі народная вучэльня, 2 малітоўныя школы, 2 багадзельні, прыёмны пакой, вадзяны млын, 15 майстэрняў з абпальваньня гаршкоў, 9 кузьняў, 64 крамы, 2 карчмы і гарэлкавы склад, праводзіліся 2 кірмашы штогод і таргі ў нядзелі. У пачатку XX ст. існавалі лякарня і амбуляторыя, у якіх працавалі доктар, 3 фэльчары, некалькі санітарак.

За часамі Першай сусьветнай вайны ў лютым 1918 году Івянец занялі войскі Нямецкай імпэрыі.

### Найноўшы час
25 сакавіка 1918 году згодна з Трэцяй Устаўной граматай Івянец абвяшчаўся часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. Жыхары мястэчка і воласьці атрымалі Пасьведчаньні Народнага Сакратарыяту БНР, накіроўвалі ў Народны Сакратарыят скаргі на дзеяньні нямецкіх войскаў. 1 студзеня 1919 году ў адпаведнасьці з пастановай І зьезду КП (б) Беларусі Івянец увайшоў у склад Беларускай ССР. У жніўні 1919 году яго занялі польскія войскі. Згодна з Рыскай мірнай дамовай 1921 году мястэчка апынулася ў складзе міжваеннай Польскай Рэспублікі, дзе ў 1923 годзе стала цэнтрам гміны Валожынскага павету Наваградзкага ваяводзтва. У гэты час Івянец знаходзіўся за 16 км ад граніцы з БССР. Рака Волма, што цякла празь мястэчка, брала свой пачатак па-за гэтай граніцай. Івянец месьціўся на пагорках у атачэньні лясоў і складаўся зь некалькіх вуліцаў, найбольшымі зь якім былі: вул. Пілсудзкага (гістарычная Койданаўская), на ёй месьціліся пошта, гродзкі суд і тры школьныя будынкі, вул. Т. Касьцюшкі (гістарычная Ракаўская) з адміністрацыяй гміны, будынкам агульнаадукацыйнай школы, шпіталем і касьцёлам Сьвятога Аляксея, вул. 3 Мая (гістарычная Віленская), на ёй знаходзіліся найбольш значныя жылыя будынкі, два гатэлі, паліцэйскі пастарунак, аптэка, касьцёл Сьвятога Міхала. У 1934 годзе распачалася электрыфікацыя мястэчка. Прыватныя асобы заснавалі электрычную станцыю. Яна месьцілася над рэчкай, у будынках даўняга двару Салагубаў. Праца машыны электрычнай станцыі выкарыстоўвалася на мясцовай лесапільні. У 1936 годзе ў Івянцы збудавалі новую школу на вуліцы Закляштарнай, большасьць вуліцаў забрукавалі, а некаторыя асьвятлілі. На 1938 год у мястэчку было 574 будынкі (зь іх 10 мураваных), працавалі шматлікія цагельні, кінатэтар «Jutrzenka» () у Доме жаўнера, вайсковы аэрапорт пры кашарах.

У 1939 годзе Івянец увайшоў у БССР, дзе стаў цэнтрам раёну Баранавіцкай вобласьці (з 1962 году ў Валожынскім раёне). 12 кастрычніка 1940 году паселішча атрымала афіцыйны статут пасёлку гарадзкога тыпу. У гэты час тут было 523 двары. У Другую сусьветную вайну з 25 чэрвеня 1941 да 6 ліпеня 1944 году мястэчка знаходзілася пад акупацыяй Трэцяга Райху. Ад 1962 году да 1965 году ўлучаўся ў склад Стаўпецкага раёна.

У 1998 годзе афіцыйна зацьвердзілі герб Івянца, створаны на аснове гербу Праўдзіч роду Салагубаў. 18—20 ліпеня 2008 году ў мястэчку прайшла 1-я Міждыяцэзіяльная сустрэча моладзі.


Ivianiec, Vołma. Івянец, Волма (1930-39).jpg|Панарама, да 1939 г.
Ivianiec, Fara. Івянец, Фара (1901-13).jpg|Рынак. Фарны касьцёл, да 1918 г.
Ivianiec, Fara. Івянец, Фара (1900).jpg|Фарны касьцёл з боку апсыды
Ivianiec, Vilenskaja-Zaklaštarnaja. Івянец, Віленская-Закляштарная (1900).jpg|Вуліца Віленская. «Белы касьцёл», каля 1900 г.

Ivianiec, Rakaŭskaja, Śviatoha Alaksieja. Івянец, Ракаўская, Сьвятога Аляксея (1930).jpg|Вуліца Ракаўская. «Чырвоны касьцёл», 1930 г.
Ivianiec, Vilenskaja-Rakaŭskaja. Івянец, Віленская-Ракаўская (1918).jpg|Рог Віленскай і Ракаўскай, 1918 г.
Ivianiec, Vilenskaja. Івянец, Віленская (24.09.1929).jpg|Вуліца Віленская, 
Ivianiec, Rynak-Nadrečnaja. Івянец, Рынак-Надрэчная (1918).jpg|Рог Рынку і вуліцы Надрэчнай, 1918 г.


## Насельніцтва

### Дэмаграфія


ImageSize = width:auto height:150 barincrement:28
PlotArea = left:50 bottom:20 top:15 right:15
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
Colors =
  id:linegrey2 value:gray(0.9)
  id:linegrey value:gray(0.7)
  id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8)
  id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:6000
ScaleMajor = unit:year increment:2000 start:0 gridcolor:linegrey
ScaleMinor = unit:year increment:400 start:0 gridcolor:linegrey2
PlotData =
  color:cobar width:15
  bar:1815 from:0 till:418 
  bar:1861 from:0 till:1799
  bar:1897 from:0 till:2445 
  bar:1923 from:0 till:2226 
  bar:1931 from:0 till:3084
  bar:1940 from:0 till:3303 
  bar:1971 from:0 till:3700
  bar:1994 from:0 till:5200
  bar:1998 from:0 till:5000
  bar:2006 from:0 till:4800
  bar:2009 from:0 till:4320
  bar:2018 from:0 till:4214
TextData=
  fontsize:10px pos:(20,195)
  text:



* **XIX стагодзьдзе**: 1815 год — 418 чал.; 1861 год — 1799 чал.; 1897 год — 2445 чал.
* **XX стагодзьдзе**: 1923 год — 2226 чал. у *мястэчку Івянцы* і 38 чал. у *фальварку Івянцы*; 1931 год — 3084 чал., зь іх 1521 хрысьціянін і 563 юдэі; 1940 год — 3303 чал.; 1971 год — 3,7 тыс. чал.; 1994 год — 5,2 тыс. чал.; 1998 год — 5 тыс. чал.
* **XXI стагодзьдзе**: 2006 год — 4,8 тыс. чал.; 2008 год — 4,8 тыс. чал.; 2009 год — 4320 чал. (перапіс); 2016 год — 4178 чал.; 2017 год — 4206 чал.; 2018 год — 4214 чал.

### Адукацыя
У Івянцы працуюць сярэдняя і музычная школы, дашкольная ўстанова.

### Мэдыцына
Мэдычнае абслугоўваньне насельніцтва ажыцьцяўляе местачковая лякарня.

### Культура
Дзеюць дом культуры, 2 бібліятэкі, кінатэатар.

## Забудова

### Плян
Плян Івянца гістарычна склаўся паводле традыцыйнай схемы: сетка вуліцаў бярэ свой пачатак ад Рынку, разьмешчанага ў цэнтры мястэчка. Ад гэтага пляцу разыходзяцца шэсьць вулічных кірункаў, зь якія тры пераходзяць у шляхі да іншых местаў і мястэчак: Ракаў (гістарычная вул. Ракаўская), Стоўпцы (гістарычная вул. Віленская) і Койданаў (гістарычная вул. Койданаўская).

### Вуліцы і пляцы

З урбананімічнай спадчыны Івянца да нашага часу гістарычныя назвы захавалі Надрэчная, Падлесная, Стаўпецкая і Школьная вуліцы.

## Эканоміка

Івянец — адзін з ганчарных цэнтраў Беларусі. У даўнія часы мясцовая прадукцыя вывозілася ня толькі ў навакольныя сёлы і мястэчкі, але і на рынкі Вільні і Менску. Ганчарнае рамяство існуе тут і ў наш час.

## Турыстычная інфармацыя

### Інфраструктура
У Івянцы знаходзіцца музэй традыцыйнай культуры (краязнаўчы музэй).

### Славутасьці
* Капліца прыдарожная (пач. ХХ ст.)
* Касьцёл Сьвятога Аляксея (1905—1907)
* Касьцёл Сьвятога Міхала Арханёла («Белы касьцёл») і кляштар францішканаў (1741—1749)
* Могілкі: каталіцкія, капліца (ХІХ ст.); юдэйскія
* Сынагога (1912)
* Сядзіба (пач. ХIХ ст.)

### Страчаная спадчына
* Касьцёл Найсьвяцейшай Тройцы (1745)

## Галерэя

Kasciol Sv. Michala Archaniola (Ivianiec).jpg|Касьцёл Сьвятога Міхала Арханёла («Белы касьцёл»)
Franciszkanie Iwieniec fc03.jpg|«Белы касьцёл», галоўны алтар
Franciszkanie Iwieniec fc15.jpg|Кляштар францішканаў
Івянец. Касцёл Святога Аляксея.jpg|Касьцёл Сьвятога Аляксея («Чырвоны касьцёл»)


Iwieniec muzeum-A fc31.jpg|Краязнаўчы музэй
Franciszkanie red Iwieniec fc27.jpg|«Чырвоны касьцёл», інтэр’ер
Івянец. Могілкі. Капліца каталіцкая.jpg|Могілкавая капліца
Synagogues in Ivyanets 1a.jpg|Сынагога


## Месты-сябры

## Асобы
* Лявон Більдзюкевіч (1895—1942) — беларускі пэдагог, матэматык, грамадзкі дзяяч
* Апалінар Пупка (1893—1984) — самабытны майстар-разьбяр
* Вацлаў Пупка (1879—1925) — грамадзкі і палітычны дзяяч
* Адам Пучкар-Хмялеўскі (1891—1938) — беларускі рымска-каталіцкі сьвятар, грамадзкі і культурны дзяяч

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 
* 
* 
* Kuźmiński J.J. Z Iwieńca i Stołpców do Białegostoku. — Białystok, 1993. .
* 

## Вонкавыя спасылкі
* 
* Сайт мястэчка Івянца і Івянецкага графства
* Гісторыя мястэчка