Эма Дмахоўская

**Эма Дмахоўская** (, у дзявоцтве *Яле́нская*; 29 лютага 1864, вёска Камаровічы, Мазырскі павет, Менская губэрня, Расейская імпэрыя — 24 студзеня 1919, Вільня) — польская і беларуская пісьменьніца, фальклярыстка, этнографка, асьветніца.

## Жыцьцяпіс
Належала да каталіцкага шляхецкага роду Яленскіх гербу «Корчак», прадстаўнікі якога мелі значныя маёнткі ў Наваградзкім ваяводзтве і Мазырскім павеце ВКЛ, дзе і займалі высокія земскія пасады, адносячыся да рэгіянальнай эліты. У часы Расейскай імпэрыі Яленскія адносіліся да рэгіянальнай эліты Менскай губэрні і мелі значныя маёнткі ў Слуцкім, Мазырскім і Рэчыцкім паветах Менскай губэрні.

Эма Нарадзілася 28 лютага 1864 г. у вёсцы Камаровічы ў сям’і сярэднезаможнага земляўласьніка Мазырскага павету Менскай губэрні Жыгімонта-Гектара Казіміравіча Яленскага (1824—1871) і ягонай жонкі Амэліі (Анэлі) Эмільеўны Аскеркі, якая паходзіла з роду рэгіянальнай эліты Рэчыцкага павету ВКЛ і Рэчыцкага павету Менскай губэрні (Расейская імпэрыя). Бацька Амэліі Аскеркі — Эміль Паўлавіч Аскерка — быў родным братам Баляслава Паўлавіча Аскеркі (1822—1896), мазырскага павятовага маршалка (1862—1863) і паўстанца 1863 году. Бацька Эмы Жыгімонт-Гектар Яленскі валодаў значным маёнткам Камаровічы ў Мазырскім павеце Менскай губэрні.

Поўнае імя, якое дзяўчынка атрымала пры хросьце 7 сакавіка 1864 г. у касьцёле ў мястэчку Капаткевічы (якое належала іншым прадстаўнікам роду Яленскіх) Мазырскага павету, было «Эмілія-Казіміра Жыгімонтаўна-Гектараўна-Маркаўна Яленская».

Атрымала хатняе выхаваньне і адукацыю — пад наглядам маці і прыватных настаўнікаў.

У 1890 г. выйшла замуж за двараніна Расейскай імпэрыі Казіміра Дмахоўскага (1856—1939), які быў лекарам. Сям’я дзяцей ня мела. Пасьля шлюбу Эма ўзяла прозьвішча мужа і пераехала на жыхарства ў Вільню.

У Вільні сям’я Дмахоўскіх падтрымлівала блізкія таварыскія кантакты з графамі Тышкевічамі, Лапацінскімі, князямі Агінскімі, Ромэрамі, Карыбут-Дашкевічамі і іншымі ўплывовымі сем’ямі Віленскай губэрні і Вільні. Эма была таксама знаёмая зь пісьменьніцамі Элізай Ажэшкай і Канстанцыяй Скірмунт.

З 1908 г. Эма Дмахоўская рэдагавала віленскую польскамоўную газэту «Zorza Wileńska», а пасьля закрыцьця гэтай газэты расейскімі ўладамі — рэдагавала з 1909 г. газэту «Jutrzenka», якую паставіла на высокі журналісцкі ўзровень. Дмахоўская неаднаразова ўваходзіла ў спрэчкі з афіцыйнымі расейскімі ўладамі і цэнзурай, што аднойчы скончылася палітычным судовым працэсам і вязьненьнем (з 29 кастрычніка па 30 сьнежня 1911 г.) у віленскай турме ў Лукішках. Яшчэ больш актыўную дзейнасьць у справе падтрымкі польскамоўнага навучаньня і ўмацоўваньня пазыцыяў польскай мовы Дмахоўская разгарнула з пачаткам Першай сусьветнай вайны і заняцьцем Вільні і Віленскай губэрні нямецкімі войскамі, дзейнічала ў поўным паразуменьні з польскім Адукацыйным камітэтам, які кіраваў справамі польскай асьветы ў акупаванай Віленшчыне. Дмахоўская таксама стала заснавальніцай і старшынёй Патрыятычнага саюзу полек, які падтрымліваў ідэю ўключэньня Вільні і Віленшчыны ў склад Польшчы, а не Летувы.

Эма Дмахоўская памерла ад пнэўманіі ў Вільні 24 студзеня 1919 г. і была пахаваная на мясцовых могілках Росы.

## Творчасьць

У літаратурных творах яна закранала маральныя і сацыяльныя праблемы, прыхільнасьць да роднай зямлі, шляхецкія традыцыі. Ейныя творы перакладзеныя на нямецкую, чэскую і расейскую мовы.

Яленская як пісьменьніца працягвала традыцыі Баляслава Пруса і Элізы Ажэшкі. Для ўсіх ейных аповесьцей характэрная займальная фабула, прыгожы аповяд і вобразнасьць, зьвязанасьць з шляхецкімі традыцыямі — і адсюль вырашэньне праблемы заўсёды ў духу пунктуальнай маральнасьці і з альтруістычнага пункту гледжаньня (карысьці і службы ўсяму грамадзтву).

Першая аповесьць «Жоўтыя ружы» (закранала становішча жыдоў у родным краі) была высока ацэненая Чэславам Янкоўскім, але не была нідзе надрукаваная. Першым друкаваным творам стала навэля «З Літвы», у якой Эма распавядала пра гвалтоўны перавод каталікоў у «Літве» (г.зн. у Паўночна-Заходнім краі) у праваслаўе пасьля задушэньня паўстаньня 1863—1864 гг. у краі, — яна была надрукаваная ў 1889 г. пазнаньскай газэце «Wielkopolanin».

Апрача літаратурнай дзейнасьці зьбірала фальклёрны матэрыял. Запісала 11 сшыткаў народных песень, склала два рукапісныя зборнікі — казак, сабраных у Мазырскім, Рэчыцкім і Наваградзкім паветах Менскай губэрні (62 творы ў рукапісе, выдадзеныя ў 1976 г. пад назвай «Беларускі казачны эпас»), і «Песьні, прыслоўі і загадкі з Камаровічаў».

Асаблівую ўвагу надала адлюстраваньню гісторыі, геаграфіі і культуры сваёй роднай вёскі Камаровічы. У этнаграфічнай працы «Вёска Камаровічы ў Мазырскім павеце» (1891), выдадзенай спачатку ў часопісе «Wisła» і пасьля асобнай кніжкай у Варшаве ў 1892 г., з замілаваньнем апісала жыцьцёвы ўклад, традыцыі, працоўную дзейнасьць і эстэтычныя погляды камаровіцкіх сялянаў.

У францускім часопісе «La tradition» («Традыцыя») у 1894—1895 гг. было надрукавана ейнае дасьледаваньне «Палескі фальклёр» і 8 беларускіх народных песень у перакладзе на францускую мову. У тым жа часопісе «La tradition» (сакавік-красавік 1895 г.) Яленская надрукавала і сваё дасьледваньне пра вёску Камаровічы «Un village en Polésie» («Вёска на Палесьсі») у перакладзе на францускую мову.

Шырокая літаратарская дзейнасьць пачалася пасьля 1897 г., калі на конкурсе газэты «Kurier Codzienny» Эма атрымала першы прыз (узнагароду) за аповесьць «Паненка». Пасьля былі напісаныяь аповесьць «Двор у Галінішках» (1899), надрукаваная ў газэтах «Kurier Codzienny», «Nowa Reforma» і ў кніжным варыянце; аповесьць «Віленская кальварыя» (1903), надрукаваная ў часопісе «Tygodnik Ilustrowany» і асобнай кніжкай у Вільні ў друкарні Завадзкага ў 1903 г.; аповесьць «Ад каханьня» (1903) — у часопісе «Dobra Gospodyni», газэце «Kurier Lwowski» і асобнай кніжкай у 1909 г.; аповесьць «Буслы» (1908) — у газэце «Słowo» і ў зборніку «Буслы», куды ўвайшло некалькі навэляў («Буслы», «Трыюмфатар», «У день патрона», «Пры лямпе», «Пантофэлькі» і інш.); аповесьць «Пярсьцёнкі» (1907) і «Жанчына, пуху марны» (1909) — у газэце «Kurier Litewski» і асобнымі кніжкамі. У кніжных варыянтах выйшлі ейныя аповесьці «Юбілей» (1911), «Роза і муха», «Тры пакаленьні» (1913), «Як адламаная галінка» (1914). Аповесьць «Маці» была апублікаваная ў 1922 г. — ужо пасьля сьмерці аўтаркі.

Публікавала некаторыя свае артыкулы і аповесьці ў газэце «Kurier Litewski» — адным з самых папулярных польскамоўных пэрыядычных выданьняў таго часу ў літоўска-беларускіх губэрнях.

У 1951 годзе ўсе ейныя творы ў Польшчы былі цалкам цэнзураваныя і забароненыя ў бібліятэках і кнігарнях.

## Творы
* 1899: Panienka,
* 1903: Dwór w Haliniszkach,
* 1903: Z miłości,
* 1903: Kalwarya pod Wilnem,
* 1904 — Syn (п’еса),
* 1907 — Obrączka,
* 1908 — Bociany (зборнік навэляў),
* 1909 — Kobieto, puchu marny...,
* 1911 — Jubileusz i inne nowele (зборнік навэляў),
* 1912 — Krzywda (п’еса),
* 1913 — Trzy pokolenia,
* 1914 — Jak odłamana gałąź,
* 1922 — Matka.

## Крыніцы

Катэгорыя:Польскамоўныя пісьменьнікі
Катэгорыя:Беларускія літаратаркі
Катэгорыя:Польскія літаратаркі
Катэгорыя:Беларускія фальклярысты
Катэгорыя:Польскія фальклярысты
Катэгорыя:Беларускія этнографы
Катэгорыя:Польскія этнографы
Катэгорыя:Польскія драматургі
Катэгорыя:Беларускія драматургі
Катэгорыя:Асобы Вільні