open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Бітва пад Салтанаўкай

**Бітва пад Салтанаўкай** () — бітва ў часе францускага нашэсьця ў Расею, якая адбылася 23 ліпеня 1812 каля вёскі Салтанаўка (цяпер у Магілёўскім раёне Магілёўскай вобласьці).

2-я расейская армія, узначальваная Пятром Багратыёнам, намервалася злучыцца з асноўнымі сіламі Барклая дэ Тольлі пасьля таго, як францускія войскі ўзялі Магілёў і блякавалі пераправу праз Дняпро. Багратыён накіраваў генэрала Мікалая Раеўскага супраць пяці францускіх дывізіяў пад кіраўніцтвам Люі Нікаля Даву, які разьмяшчаўся між 2-й арміяй і асноўнымі сіламі Барклая дэ Тольлі. Францускі корпус меў больш за 28,000 жаўнераў, у тым ліку 3 пяхотныя дывізіі генэралаў Кампана, Дэсэ і Кляпарэда, а таксама кавалерыю генэралаў Бурдэсоля і Валенса, але ў бітве ўдзельнічала толькі частка францускіх сілаў. Сілы расейскага боку налічвалі каля 20 000 жаўнераў.

Даву здолеў адбіць атакі расейцаў на свае лініі, нагледзячы на адвагу жаўнераў Раеўскага. Пасьля гэтага французы перайшлі ў контарнаступ і перасьледавалі расейцаў на адлегласьці лігі. Параза перашкодзіла злучэньню Багратыёна з асноўнымі часткамі расейскага войска пад кіраўніцтвам Барклая дэ Тольлі, вымусіўшы Багратыёна адступаць да Смаленску. Расейцы страцілі ад 2500 да 5200 жаўнераў, страты французаў ацэньваюцца ад 1000 да 4134 забітымі, параненымі і зьніклымі.

## Крыніцы і заўвагі

## Літаратура
* 

Катэгорыя:Падзеі 23 ліпеня
Катэгорыя:Бітвы расейска-францускай вайны 1812 году
Катэгорыя:Гісторыя Магілёўскай вобласьці
Катэгорыя:Бітвы на Беларусі
Беларуская граматыка для школ (1929)

**«Беларуская граматыка для школ»** — школьная граматыка беларускае мовы, апрацаваная Браніславам Тарашкевічам (1928) і выдадзеная ў Вільні (1929). Граматыка была пятым у Заходняй Беларусі, значна пераробленым і пашыраным выданьнем школьнае граматыкі Тарашкевіча, выдадзенай у 1918 годзе.

Зьмяненьні й дапаўненьні, унесеныя Тарашкевічам, ня ўлічвалі пастановаў, зробленых Беларускай акадэмічнай канфэрэнцыяй (1926). Разам з тым, аўтар лічыў, што праблемы «аканьня» й «правапісу чужаземных словаў» усё яшчэ застаюцца спрэчнымі.

Граматыка складалася з двух разьдзелаў-«колаў»: азнаямляльнага (56 параграфаў) і навучальнага (106 параграфаў) характараў.

## Адметнасьці

Упершыню ў беларускую граматыку быў уведзены нарматыў на беларускі лацінскі альфабэт — з выкарыстаньнем «Ł» (гук [л]), «Č», «Š», «Ž» (шыпячыя гукі), «W» (гук [в]).

Выбухны гук *ґ* узгадваўся як такі, што «*…сустракаецца рэдка і ў беларускім пісьме азначаецца літарай г з коскай над ёй з правага боку ґ*»

Прапаноўваўся варыянт запісу падвойнага мяккага гуку [дз’] у выглядзе «ддз».

## Ацэнкі

Ян Станкевіч адзначыў, што ў 5-м выданьні сэнс шэрагу правілаў стаў процілеглым у параўнаньні зь першымі чатырма, і адзначыў як адмоўнае тое, што Тарашкевіч ня даў навуковых тлумачэньняў да сваіх разьвязаньняў спрэчных пытаньняў беларускае граматыкі, ані ў першых чатырох, ані ў пятым выданьні. Наогул, гэтую граматыку Тарашкевіча Станкевіч адзначыў як маючую шмат русізмаў, палянізмаў і барбарызмаў, скрытыкаваў няўдалую (і нават пагоршаную) граматычную тэрміналёгію.

## Крыніцы і заўвагі

## Літаратура
* 
* 

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Правапісы беларускай мовы
Катэгорыя:Граматыкі беларускай мовы
Катэгорыя:Гісторыя беларускай мовы
Беларуская граматыка для школ

**Беларуская граматыка для школаў**:

* «Беларуская граматыка для школ (1918)» — першае выданьне граматыкі Браніслава Тарашкевіча
* «Беларуская граматыка для школ (1929)» — пятае выданьне граматыкі Браніслава Тарашкевіча
Беларуская граматыка для школ (1918)

«**Беларуская граматыка для школ**» (1918) — школьная граматыка беларускай мовы, апрацаваная Браніславам Тарашкевічам (1917—1918) і выдадзеная ў Вільні (1918), у паралельных кірылічным і лацінскім варыянтах. Граматыка некалькі разоў перавыдавалася ў Заходняй Беларусі, ляжала ў аснове праграмаў выкладаньня беларускай мовы ў БССР. Першая жыцьцяздольная граматыка сучаснай беларускай мовы, аснова ўсіх далейшых лініяў разьвіцьця беларускай граматыкі.

У аснове граматыкі ляжалі фанэтыка-граматычныя асаблівасьці тагачаснага сярэднебеларускага дыялекту, найперш «цьвёрдае р» і «моцнае аканьне». У правілах граматыкі выкарыстоўваліся як марфалягічны (пераважна), так і фанэтычны прынцыпы.

Словы іншамоўнага паходжаньня вылучаліся ў асобную групу. Тарашкевічам было прапанавана пісаць галосныя й зычныя ў іншамоўнай лексыцы так, як яны вымаўляліся ў мове, зь якой былі запазычаныя, фактычна было прынятае пераважнае іх напісаньне як у польскай мове. Так, на гэтыя словы не былі распаўсюджаныя правілы аканьня, дзеканьня й цеканьня, часта не зьмякчаліся зычныя перад галоснымі, перад ётаванымі галоснымі перадаваўся мяккі [л’].

Шмат якія правілы ў граматыцы адсутнічалі або былі недапрацаванымі, напрыклад, нарматывы напісаньня складаных словаў, некаторых канчаткаў, прозьвішчаў, імёнаў, геаграфічных назваў, і дапрацоўваліся іншымі аўтарамі ў практычна выкладаных граматыках.

Зважаючы на недахопы граматыкі Тарашкевіча, браты Лёсікі распрацавалі праект яе рэформы, які быў прадметам разгляду Беларускай акадэмічнай канфэрэнцыі (1926).

## Ацэнкі
Вучэбны дапаможнік Тарашкевіча ўлічваў тагачасныя дасягненьні ў галіне беларускай філялёгіі (Яўхім Карскі, Аляксей Шахматаў і інш.) і быў станоўча прыняты грамадзкасьцю.

Аднак у практычнай працы й ва ўмовах масавай беларусізацыі граматыка выклікала пэўныя цяжкасьці з-за сваёй агульнай складанасьці й пэўных унутраных недахопаў; некаторыя фанэтычныя й марфалягічныя асаблівасьці не атрымалі ў кнізе належнага асьвятленьня; напісаньне іншамоўнай лексыкі працягвала складаць цяжкасьці; некаторыя правілы былі штучнымі й надуманымі, у граматыку быў уведзены шэраг архаічных граматычных формаў у якасьці літаратурных.

«Расейскі і польскі ўплывы» (адпаведна ў марфалёгіі і артаграфіі) адзначалі ў сваіх тагачасных публікацыях, напр., Язэп Лёсік і Ян Станкевіч.

## Крыніцы і заўвагі

## Літаратура
* 

## Вонкавыя спасылкі
* Лёсік Я. «Дзесяцігодзьдзе беларускае граматыкі (1918—1928 г.)»

Катэгорыя:Граматыкі беларускай мовы
Катэгорыя:Правапісы беларускай мовы
Катэгорыя:Гісторыя беларускай мовы
Копач (герб)

**Ко́пач**, **То́пач** — шляхецкі герб, якім карысталіся 62 роды Беларусі, Летувы, Украіны, Польшчы і Расеі.

## Апісаньне
Выкарыстанне прынцыпаў блазонаваньня: у чырвоным полі паднятае ўверх ястрабінае або арлінае чорнае крыло з залатой лапай. Каленам яно зьвернутае ў правы бок шчыта. У кляйнодзе — тры страусавыя пёры. Герб гэты выводзяць з Вугоршчыны, адкуль ён перанесены ў Польшчу пры Казімеры III Вялікім або Людовіку I Вугорскім.

Першае згадваньне ў 1404 р., у афіцыйным дакумэнце — 1413 р. у ВКЛ як «Копач» пад час Гарадзельскай уніі з Польшчаю.

## Выкарыстоўваюць

Бажымоўскія, Байшоўскія, Белашыцкія, Берултоўскія, Бланкенбургі, Быдлоўскія, Вайнэкі, Выстэпы, Галкноўскія, Гальчыноўскія, Галяноўскія, Гедарвохі, Градзіцкія, Градзкія, Гядрохі, Дзядовічы, Дмасінскія, Жэглінскія, Зэгартоўскія, Зэглінскія, Зэрванскія, Іскры, Кагкоўскія, Камянацкія, Капыцінскія, Капычынскія, Карыбскія, Копачы, Крупскія, Крыпскія, Кужэскія, Кужэўскія, Купчынскія, Лісагорскія, Логі, Луўчыцкія, Лысагорскія, Максевічы, Медзыблоцкія, Мрахоўскія, Мядзьведзкія, Навоі, Пжэцескія, Пляндзіцкія, Пяндзіцкія, Рацы, Скідзенскія, Славікі, Срачкоўскія, Старавейскія, Сягроты, Тамковічы, Халкнёўскія, Халкноўскія, Халуковічы, Халчнёўскія, Халчыноўскія, Хвалчнеўскія, Чабелскія, Шашорскія, Шэграды, Шыграды.

## Літаратура
* Лакиер А. Б. «Русская геральдика», 1855, параграф 91, № 252.
* 
* 
* 

## Вонкавыя спасылкі
* Гербоўнік шляхты ВКЛ 
*  
* «Polish Armorial Middle Ages to 20th Century», Tadeusz Gajl, Gdańsk-2007 r.

Катэгорыя:Гербы Гарадзельскай уніі
Катэгорыя:Шляхецкія гербы
Дзеткавіцкі сельсавет

**Дзе́ткавіцкі сельсаве́т** — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Дарагічынскага раёну Берасьцейскай вобласьці з цэнтрам у вёсцы Дзеткавічы.

## Гісторыя
8 жніўня 1959 году да Дарагічынскага раёну далучаны Дзеткавіцкі сельсавет скасаванага Антопальскага раёну.

17 верасьня 2013 году сельсавет скасаваны, яго землі зь вёскамі Бобкі, Буды, Дзеткавічы, Дубавая, Залесьсе, Каты, Лавы, Менявеж, Новая Цемра, Ражок і Рашын увайшлі ў склад Антопальскага сельсавету Дарагічынскага раёну.

## Крыніцы

## Літаратура
*  С. 245

Катэгорыя:Былыя сельсаветы Дарагічынскага раёну
Катэгорыя:Сельсаветы, скасаваныя ў 2013 годзе
Бобкі

**Бо́бкі** — вёска ў Антопальскім сельсавеце Дарагічынскага раёну Берасьцейскай вобласьці.

## Гісторыя
17 верасьня 2013 году вёска перададзеная зь ліквідаванага Дзеткавіцкага ў склад Антопальскага сельсавету.

## Насельніцтва
* 2010 год — 6 чалавек
* 1999 год — 9 чалавек

## Крыніцы

Катэгорыя:Антопальскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Дарагічынскага раёну
Дубавое (Дарагічынскі раён)

**Дубаво́е** — вёска ў Дарагічынскім сельсавеце Дарагічынскага раёну Берасьцейскай вобласьці.

## Насельніцтва
* 2010 год — 46 чалавек
* 1999 год — 53 чалавекі

## Крыніцы

Катэгорыя:Дарагічынскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Дарагічынскага раёну
Закозель

**Зако́зель** — вёска ў Закозельскім сельсавеце Дарагічынскага раёну Берасьцейскай вобласьці. Цэнтар сельсавету.

## Насельніцтва
* 2010 год — 581 чалавек
* 1999 год — 764 чалавекі

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Закозельскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Дарагічынскага раёну
Орлавічы

**О́рлавічы** — вёска ў Закозельскім сельсавеце Дарагічынскага раёну Берасьцейскай вобласьці.

## Насельніцтва
* 2010 год — 92 чалавекі
* 1999 год — 132 чалавекі

## Крыніцы

Катэгорыя:Закозельскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Дарагічынскага раёну
Валавель

**Валаве́ль** — вёска ў Беларусі, на Валавельскім канале. Уваходзіць у склад Закозельскага сельсавету Дарагічынскага раёну Берасьцейскай вобласьці.

## Назва
Назву вёскі зьвязваюць з гоцкім (шырэй — германскім) этымонам.

## Насельніцтва
* 1999 год — 497 чалавек
* 2010 год — 380 чалавек

## Славутасьці
* Царква Сьвятога Юрыя (1766)

## Крыніцы

Катэгорыя:Закозельскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Дарагічынскага раёну
Сенчыцы

**Се́нчыцы** — былая вёска ў Закозельскім сельсавеце Дарагічынскага раёну Берасьцейскай вобласьці. Цяпер у складзе вёскі Орлавічы.

## Крыніцы

Катэгорыя:Колішнія населеныя пункты Дарагічынскага раёну
Немяржанскі сельсавет

**Немяржа́нскі сельсавет** (таксама — *Няме́ржаўскі сельсавет*) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Дарагічынскага раёну Берасьцейскай вобласьці з цэнтрам у вёсцы Нямержа.

## Гісторыя
12 кастрычніка 1940 году створаны ў складзе Дарагічынскага раёну Пінскай вобласьці.

20 жніўня 2021 году згодна з пастановай Берасьцейскага абласнога савета дэпутатаў, да сельсавету далучаны скасаваны Вулькаўскі сельсавет, разам зь вёскамі: Вулька, Асаўляны, Белянок, Ласінцы, Сіманавічы.

## Крыніцы


Катэгорыя:Сельсаветы, створаныя ў 1940 годзе
Нямержа (Берасьцейская вобласьць)

**Няме́ржа** — вёска ў Немяржанскім сельсавеце Дарагічынскага раёну Берасьцейскай вобласьці. Цэнтар сельсавету.

## Насельніцтва
* 2010 год — 282 чалавекі
* 1999 год — 366 чалавек

## Крыніцы

Катэгорыя:Немяржанскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Дарагічынскага раёну
Радастаўскі сельсавет

**Ра́дастаўскі сельсавет** — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Дарагічынскага раёну Берасьцейскай вобласьці з цэнтрам у вёсцы Радастава. 

## Гісторыя
8 жніўня 1959 году да Дарагічынскага раёну далучаны Радастаўскі сельсавет Дзівінскага раёну.

## Літаратура
*  С. 245

## Вонкавыя спасылкі
* Сельскія выканаўчыя камітэты Дарагічынскага раёну


Катэгорыя:Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Дарагічынскага раёну
Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі
Залесьсе (Радастаўскі сельсавет)

**Зале́сьсе** — вёска ў Радастаўскім сельсавеце Дарагічынскага раёну Берасьцейскай вобласьці.

## Насельніцтва
* 2010 год — 37 чалавек
* 1999 год — 89 чалавек

## Крыніцы

Катэгорыя:Радастаўскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Дарагічынскага раёну
Гнілец

**Гніле́ц** — вёска ў Хомскім сельсавеце Дарагічынскага раёну Берасьцейскай вобласьці.

## Насельніцтва
* 2010 год — 101 чалавек
* 1999 год — 165 чалавек

## Крыніцы

Катэгорыя:Хомскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Дарагічынскага раёну
Мікалай Янчук

**Мікала́й Андрэ́евіч Янчу́к** (псэўданімы: Н. Корницкий, Białorusin; крыптонимы: Н. Я., Я. Н., Я.; 17 (29) лістапада 1859, в. Карніца, Канстанцінаўскі павет, Сядлецкая губэрня, Расейская імпэрыя — 6 сьнежня 1921, Масква, РСФСР) — пісьменьнік, этнограф, фальклярыст, літаратуразнавец, антраполяг.

## Біяграфія
Нарадзіўся ў сям’і ўніяцкага сьвятара. Скончыў расейскую школу ў Карніцы (1871), вучыўся ў гімназіях Бельску і Масквы. Скончыў Маскоўскі ўнівэрсытэт (1885). Працаваў настаўнікам, у 1892 г. вывучаў гарадзішчы в. Чэрнікаўшчына на Койданаўшчыне. З 1892 г. памочнік бібліятэкара Румянцаўскага музэю, хавальнік Дашкаўскага этнаграфічнага музэю ў Маскве. У 1889—1903 гг. сакратар аддзяленьня этнаграфіі Таварыства аматараў прыродазнаўства, антрапалёгіі і этнаграфіі пры Маскоўскім унівэрсытэце, з 1901 г. стваральнік і кіраўнік Музычна-этнаграфічнай камісіі гэтага таварыства. Адзін з заснавальнікаў часопісу «Этнографическое обозрение». Пасьля 1917 г. чытаў курс беларускай і ўкраінскай літаратур у Маскоўскім унівэрсытэце, удзельнічаў у рабоце камісіі па арганізацыі Беларускага ўнівэрсытэту. У 1918—1921 гг. чалец Беларускага навукова-культурнага таварыства ў Маскве, супрацоўнічаў зь Беларускім нацыянальным камісарыятам і Беларускім пададдзелам аддзелу асьветы нацыянальных меншасьцяў Народнага камісарыяту асьветы РСФСР, у 1921 г. прафэсар катэдры беларускай літаратуры і этнаграфіі БДУ, куды чытаць лекцыі студэнтам езьдзіў з Масквы. У адну з такіх паездак, вяртаючыся з Менску ў Маскву, захварэў на тыфус і неўзабаве памёр. Пісаў на беларускай, польскай і расейскай мовах ды палескай гаворцы.

## Творы
* Малорусская свадьба в Корницком приходе Константиновского уезда Седлецкой губернии. Москва. 1886.
* А. К. Киркор, ученый исследователь Литвы и Белоруссии. (Некролог). Читано в заседании Московского археологического общества. Киев. 1887.
* А. К. Киркор. Краткий очерк жизни и деятельности. Москва 1888.
* По Минской губернии. (Заметки из поездки в 1886 году). Москва. 1889.
* К истории и характеристики женских типов в героическом эпосе. Москва. 1900.
* О мнимонародных белорусских песнях исторического и мифологического содержания. Харьков. 1908.
* Словарь членов Общества любителей российской словесности. Москва. 1911.
* Нарысы па гісторыі беларускай літаратуры. Старажытны пэрыяд. Менск. 1922.

## Літаратура

* Białokozowicz B. Mikołaj Janczuk (1859—1921). Ołsztyn. 1996.
* Скалабан В., Шаляговіч М. Янчук Мікалай Андрэевіч. // Энцыкляпедыя гісторыі Беларусі ў 6 тамах. Т. 6. Кн. ІІ. Мінск. 2003. С. 300—301.
* 

Катэгорыя:Беларускія этнографы
Катэгорыя:Беларускія літаратуразнаўцы
Катэгорыя:Памерлі ў Маскве
Катэгорыя:Палеская літаратура
Антон Рынейскі

**Анто́н Альге́рдавіч Рыне́йскі** ( 1903 — 27 жніўня 1937, Менск) — археоляг, гісторык, краязнавец.

## Біяграфія
З 1927 г. вывучаў археалягічныя помнікі Беларусі. У 1929—1937 гг. працаваў у Інстытуце гісторыі БелАН. Дасьледаваў археалягічныя помнікі Палесься і Меншчыны эпохі бронзы і жалезнага веку, дрыгавіцкія курганы, гарадзішчы. На Койданаўшчыне дасьледваў археалягічныя помнікі каля вёсак Грычына, Курганьне й іншых.

Арыштаваны 19 траўня 1937 г. асобай нарадай пры НКВД БССР. Абвінавачваўся ў «шпіянажы на карысьць Польшчы» і ва ўдзеле ў шпіёнска-дывэрсійнай дзейнасьці Польскай арганізацыі вайсковай. 25 жніўня 1937 г. асуджаны да НМП. Расстраляны ў Менску, рэабілітаваны ў 1958 г.

## Творы
* Разьведачная археалягічная экспэдыцыя. // Наш край. Менск. 1929. № 8/9.
* Да археалягічнага вывучэньня Беларусі // Наш край. Менск. 1929. № 11.
* Археалягічныя разьведкі на р. Пціч // Працы сэкцыі археалёгіі Інстытута гісторыі БелАН. Менск. 1932. Т. 3.

## Літаратура
* 
* Рынейскі Антон Альгердавіч. //  С. 42.

Катэгорыя:Беларускія археолягі
Катэгорыя:Расстраляныя ў БССР
Катэгорыя:Расстраляныя НКУС
Катэгорыя:Беларускія краязнаўцы
Капліца

**Каплі́ца**&nbsp;— хрысьціянская культавая пабудова, прызначаная для рэлігійных набажэнстваў і малітваў. Можа быць як асобным будынкам, так і часткай больш значнага комплексу. Да Рэфармацыі капліца ўяўляла сабою месца для набажэнстваў, якое было дапаможным або належыла нейкай асобе ці арганізацыі.

Ва ўсходняй хрысьціянскай традыцыі капліца ўяўляе сабою невялічкую царкву (часта без алтару) або нават просты слуп з абразом.

У заходняй традыцыі хрысьціянства, а таксама ў грэка-каталікоў капліца нярэдка ўяўляе сабой паўнавартасны храм (з алтарам) і мажлівасьцю рэлігійных службаў у ім.

## Глядзіце таксама
* Царква
* Касьцёл

Катэгорыя:Хрысьціянскія збудаваньні
*
Гародня (неадназначнасьць)

Назву **Гаро́дня** маюць:

## [[Айконім|Населеныя пункты]]

### [[Беларусь]]
* Гародня — места, цэнтар Гарадзенскай вобласьці
* Гародня — вёска ў Аршанскім раёне Віцебскай вобласьці
* Гародня — вёска ў Магілёўскім раёне Магілёўскай вобласьці

### [[Расея]]
* Гародня — вёска ў складзе Бацецкага сельскага паселішча ў Бацецкім раёне Наўгародзкай вобласьці
* Гародня — старажытнарускі горад Верцязін, сёньня вёска ў Канакоўскім раёне Цьвярской вобласьці, адміністрацыйны цэнтар муніцыпальнага ўтварэньня Гарадзенскае сельскае паселішча.
* Гародня — вёска ў складзе Ізьвекаўскага сельскага паселішча ў Навадугінскім раёне Смаленскай вобласьці
* Гародня — вёска ў складзе Сьцешынскага сельскага паселішча ў Холм-Жыркоўскім раёне Смаленскай вобласьці
* Гародня — вёска ў складзе Аксіньінскага сельскага паселішча ў Ступінскім раёне Маскоўскай вобласьці

### [[Украіна]]
* Гарадня — места, адміністрацыйны цэнтар Гараднянскага раёну Чарнігаўскай вобласьці
* Гародня — вёска ў Ічнянскім раёне Чарнігаўскай вобласьці

## Рэкі
* Гарадня — рака ў Смаленскай вобласьці Расеі і Магілёўскай вобласьці  Беларусі, прыток Віхры
* Гарадня — рака ў Смаленскай вобласьці Расеі, прыток Сожу
* Гарадня — рака ў Маскоўскай вобласьці Расеі, прыток Ламы
* Гарадня — рака ў Маскве (Расея), прыток Масквы-ракі

## Іншае
* Гародня — простакутны зруб зь бярвёньня ці брусоў, тып абарончага збудаваньня ў X—XVIII стст.
* Гародня — авіябаза ў Чарнігаўскай вобласьці, непадалёк ад раённага цэнтру

## Глядзіце таксама
* Гарадня
* Горадня
Няміга (неадназначнасьць)

**Няміга**:

* Няміга — вуліца ў Менску
* Няміга — гістарычна-архітэктурны комплекс адной з найстаражытнейшых вуліцаў Менску
* Няміга — рака ў Менску
* Няміга — станцыя мэтро ў Менску
* Няміга — менскі духавы канцэртны аркестар
* «Няміга» — адзін з савецкіх кампутараў, які выкарыстоўваўся ў навучальных мэтах

## Глядзіце таксама
* Бітва на Нямізе
Загрожаная мова

**Загрожаная мова** (уцісканая мова)  — мова, што выходзіць з ужытку праз спыненьне выкарыстаньня носьбітамі й перадачы наступнаму пакаленьню ды скарачэньне колькасьці галінаў зносінаў у ёй. У 2009 годзе Арганізацыя Аб’яднаных Нацыяў па пытаньнях адукацыі, навукі і культуры залічыла да такіх моваў беларускую.

## Азначэньне і вымярэньне пагрозы
Выразнага парога для ідэнтыфікацыі мовы як загрожанай няма, але звычайна выкарыстоўваюцца тры асноўныя крытэры:
* Колькасьць носьбітаў мовы
* Узрост носьбітаў мовы
* Узровень валоданьня мовай у наймаладзейшага пакаленьня сукупна з практыкамі навучаньня і перадачы ведаў ад старэйшых носьбітаў мовы

Нягледзячы на тое, што на мове (да прыкладу можна ўзяць некаторыя мовы Інданэзіі) могуць размаўляць дзясяткі тысячаў людзей, яна ўсё адно можа быць загрожанай, калі дзеці больш не вывучаюць яе, а носьбіты пачынаюць аддаваць перавагу дзяржаўнай (у дадзеным выпадку інданэзійскай) перад сваёй лякальнай мовай. Зь іншага боку, мова, на якой размаўляюць 500 чалавек, можа лічыцца жывой, калі яна зьяўляецца асноўнай мовай супольнасьці і першай (ці адзінай) размоўнай для ўсіх дзяцей у вызначанай супольнасьці.

Грунтуючыся на практыках успадкоўваньня і перадачы моваў ад старэйшых пакаленьняў малодшым, ЮНЭСКА вылучае чатыры ўзроўні пагрозы:
:

Калі носьбітаў мовы, што вывучаюць яе ад нараджэньня, не застаецца ўвогуле, мова лічыцца зьніклай.

## Захады да адновы
Вылучаюць два пасьлядоўныя захады да адновы ўстойлівага разьвіцьця мовы: дакумэнтаваньне і адраджэньне.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* 

Катэгорыя:Мовы
Катэгорыя:Сацыялінгвістыка
Катэгорыя:Мовазнаўства
Зьезд КПСС

**Зьезд Камуністычнай партыі Савецкага Саюзу** — пастаянна дзейная найвышэйшая ўстанова кіраўніцтва КПСС.

Рэгулярна склікаўся для збору яго паслоў. У 1898 року ў Менску свой 1-ы зьезд склікала Расейская сацыял-дэмакратычная работніцкая партыя, на 2-м зьезьдзе якой у 1903 годзе ўзьнікла камуністычная плыня «бальшавікоў» на чале зь Леніным. Апошні 18-ы зьезд прайшоў у 1990 року, у Маскве. Усяго іх адбылося 28.

## Крыніцы

Катэгорыя:КПСС
Геранім Хадкевіч (сын Юрыя)

**Геранім Хадкевіч** (1560 — 29 жніўня 1617, Крэменец) — дзяржаўны і вайсковы дзяяч Вялікага Княства Літоўскага. Канюшы вялікі літоўскі (1588—1593), ваявода амсьціслаўскі (1593—1595), кашталян віленскі і староста берасьцейскі (з 1595).

## Біяграфія
Прадстаўнік магнацкага роду Хадкевічаў гербу «Касьцеша», сын Юрыя, заснавальніка малодшай галіны, і Соф’і з Алелькавічаў.

Удзельнічаў у войнах з Маскоўскай дзяржавай і Швэцыяй. У часе рокашу Зэбжыдоўскага (1606—1609) забясьпечыў каралю і вялікаму князю Жыгімонту Вазе падтрымку ў Вялікім Княстве Літоўскім.

Браў шлюб чатыры разы. Каля 1582 году ўпершыню ажаніўся з Багданай Аляксандрай Палубінскай. У шлюбе нарадзілася адна дачка:
* Соф’я, жонка Паўла Валовіча, падскарбія дворнага літоўскага

Да 1594 году другі раз ажаніўся з Ганнай Тарла, у шлюбе зь якой нарадзіліся два сыны і пяць дачок:
* Ян Геранім (пам. 1618), падстолі вялікі літоўскі
* Крыштап (пам. 1652), кашталян троцкі і віленскі, ваявода віленскі
* Альжбета, (пам. па 1630), жонка з 1613 году Аляксандра Багдана Сапегі (1585—1633), кашталяна віцебскага 
* Барбара, жонка Васіля Копця, кашталяна наваградзкага
* Ганна, жонка старосты менскага Мікалая Зяновіча
* Крыстына, жонка Вольмара Фарэнсбаха (1586—1633), кашталяна парнаўскага
* Тэафілія

Трэці шлюб з Даротай Рэй і чацьверты шлюб (з 1613 году) з Соф’яй з Карбачэва (пам. 1635) былі бязьдзетнымі.

Памёр 29 жніўня 1617 году. Спачыў у Берасьці.

## Крыніцы

## Літаратура
* 

## Вонкавыя спасылкі
* 

Геранім (сын Юрыя)
Катэгорыя:Канюшыя вялікія літоўскія
Прыпяць (горад)

**Прыпяць**, або **Прып'яць** () — пакінуты горад каля Чарнобыльскай АЭС у паўночнай Украіне (Кіеўская вобласьць), непадалёк ад мяжы зь Беларусьсю.

## Гісторыя
Прыпяць заснаваная 4 лютага 1970 году. Статус гораду атрымала ў 1979 годзе пастановай Вярхоўнага Савету Ўкраінскай ССР № 1264/686. Насельніцтва было эвакуяванае 27 красавіка 1986 году праз Чарнобыльскую катастрофу.

Асноўнай прычынай заснаваньня гораду стала будаўніцтва і наступная эксплюатацыя адной з самых буйных у Эўропе Чарнобыльскай атамнай электрастанцыі, якая і дала Прыпяці званьне гораду атамшчыкаў. Прыпяць стала дзявятым у Савецкім Саюзе атамаградам.

Па апошнім праведзеным да эвакуацыі перапісе насельніцтва (лістапад 1985 году), яго колькасьць складала 47 500 чалавек, і ўключала больш за 25 нацыянальнасьцяў. Штогадовы прырост насельніцтва складаў на той момант больш за 1500 чалавек, сярод якіх каля 800 былі нованароджаныя, і прыблізна 500—600 чалавек — прыбылі з розных рэгіёнаў Савецкага Саюзу.

Праектная, першапачаткова разьлічаная колькасьць насельніцтва — 75—78 тысячаў чалавек.

Прыпяць была чыгуначным вузлом (станцыя Янаў), зручным вузлом транспартных магістраляў Палесься, а таксама прыстаньню рачнога суднаходзтва.

### Сучасны стан
У цяперашні час у горадзе шмат радыяактыўнага пылу, які выпаў з разбуранага энэргаблёку і складаецца ў адносна стабільных радыяактыўных элемэнтаў. Гэты пыл зьбіраецца ў канавах, паглыбленьнях. Пыл трывала ўмацаваўся ў грунце, дрэвах і дамах. На поўдзень ад гораду разьмяшчаецца т. зв. Руды лес, зьнесены ў хадзе дэзактывацыі Прыпяці і ваколіцаў, але цяпер лес аднаўляецца і ўбірае радыяцыю з грунту. Горад парастае чарнобылем, які вырастаў у ваколіцах і да аварыі.

## Панарама

## Вонкавыя спасылкі

* Сайт гораду Прыпяць

Катэгорыя:Населеныя пункты Кіеўскай вобласьці
Катэгорыя:Колішнія гарады Ўкраіны
Катэгорыя:Чарнобыльская катастрофа
Катэгорыя:Пакінутыя гарады
Гатава

**Га́тава** — вёска ў Менскім раёне Менскай вобласьці, на дарозе , за 5,2 км на паўднёвы ўсход ад кальцавай аўтадарогі. Гатава ўваходзіць у склад Навадворскага сельсавету.

## Геаграфія
Вёска разьмешчаная на невялікім узвышшы зь перападамі вышыняў; дакладна вылучаны прыватны сэктар і шматпавярховая забудова. З усходняга боку ён абмежаваны прамзонай, з паўднёвага — лесапаласой і чыгункай, з захаду й усходу — ворыўнымі землямі.

На усход ад вёскі знаходзяцца могілкі. Самыя старыя пахаванні, якія захаваліся, датуюцца першай паловай XX стагоддзя.

## Гісторыя
Першыя згадкі пра вёску Гатава ў дакумэнтальных крыніцах зьяўляюцца ў 1567 годзе. З тых часін паселішча мела розных уласьнікаў: памешчыкі, Каталіцкі касьцёл, нават жаночы манастыр.

У гады Вялікай айчыннай вайны на гэтай тэрыторыі дзейнічаў партызанскі атрад.

У 1968 годзе побач зь вёскай Гатава пабудаваны Менскі завод «Другчармет». Пасьля гэтага для засяленьня працоўнікаў заводу тут пачалося будаўніцтва першых шматпавярховых дамоў.

Другая хваля будаўніцтва зьвязаная з гарбарняй, якая пачала працаваць побач з паселішчам у 1988 годзе.

## Пэрспэктыва разьвіцьця
Паводле Генпляну разьвіцьця Менску да 2030 году, прадугледжвалацца ўключэньне ў гарадзкую рысу вёску Новы Двор. Такім чынам, мяжа Менску апыналася за 1—2 км ад паселішча. Акрамя таго, пляны прадугледжваюць блізкае будаўніцтва новае аўташашы Менск — Гомель.

Генэральны плян разьвіцьця паселішча Гатава да 2030 году прадугледжвае павелічэньне колькасьці насельніцтва да 12 тыс. чалавек, працяг шматпавярховай забудовы ў заходняй частцы паселішча (у бок чыгункі) і разьвіцьцё катэджнай забудовы ва ўсходняй частцы мястэчка. У сувязі з павелічэньнем насельніцтва ў плян закладзена будаўніцтва яшчэ адной школы, дзіцячага садку, рэкрэацыйнай зоны са стадыёнам, новай магутнай кацельні.

Праект пляну разьвіцьця паселішча Гатава прадугледжвае працяг вул. Мэталюргічнай (галоўная вуліца мястэчка) і злучэньне яе з вул. Бабушкіна (прамзона Калядзічы). Такім чынам плянуецца палепшыць транспартнае злучэньне зь Менскам, бо вуліца Бабушкіна непасрэдна пераходзіць у Ігуменскі тракт. 

## Насельніцтва
* 1999 год — 7028 чалавек
* 2010 год — 7308 чалавек

## Прадпрыемствы
Найбуйнейшыя прадпрыемствы Гатава:
* РУП «Другчармет»
* ААТ «Менскае вытворчае скураное аб’яднаньне»
* КУП «ЖКГ Менскага раёну»
* ААТ «Белгіпс» (д. 128, з траўня 2019 году)

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Навадворскі сельсавет (Менскі раён)
Катэгорыя:Населеныя пункты Менскага раёну
Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVI стагодзьдзі
Геранім Хадкевіч

Імя **Герані́м Хадке́віч** мелі наступныя асобы:

* Геранім Хадкевіч ( 1500—1561) — падчашы вялікі літоўскі, кашталян віленскі і троцкі, староста генэральны жамойцкі
* Геранім Хадкевіч (1598—1613) — сын Яна Караля
* Геранім Хадкевіч (1560—1617) — канюшы вялікі літоўскі, ваявода амсьціслаўскі, кашталян віленскі
Куля (геамэтрыя)

Ку́ля — гэта мноства пунктаў прасторы, што знаходзяцца ад зададзенага пункта O на адлегласьці ня большае за дадзеную велічыню R. Пры гэтым пункт O называецца цэнтрам, а R — радыюсам. Кожны адцінак, які спалучае цэнтар кулі з пунктам паверхні кулі, таксама называецца радыюсам.

## Крыніцы

Катэгорыя:Эўклідава геамэтрыя
Катэгорыя:Элемэнтарная матэматыка
Чарнобыль

**Чарно́быль** ( — чарнобель, палын) — горад раённага значэньня ў Кіеўскай вобласьці Ўкраіны. Да 1988 быў цэнтрам аднайменнага раёну.

Чарнобыль разьмешчаны на рацэ Прыпяць, непадалёк ад яе ўпадзеньня ў Кіеўскае вадасховішча.

Сумна вядомы праз Чарнобыльскую аварыю (1986 год). Да аварыі ў горадзе пражывала 12,5 тысячаў чалавек. У цяперашні час у горадзе пражываюць толькі супрацоўнікі ўстановаў і прадпрыемстваў зон адчужэньня і безумоўнага гарантаванага адсяленьня Чарнобыльскай АЭС (працуюць на вахтавай аснове) і самасёлы.

## Насельніцтва

## Крыніцы

Катэгорыя:Населеныя пункты Кіеўскай вобласьці
Катэгорыя:Колішнія гарады Ўкраіны
Катэгорыя:Пакінутыя гарады
Радыяцыйная аварыя

**Радыяцыйная аварыя** — страта кіраваньня крыніцай іянізуючага выпраменьваньня, выкліканая няспраўнасьцю, пашкоджаньнем абсталяваньня, няправільнымі дзеяньнямі работнікаў (пэрсаналу), стыхійнымі бедзтвамі ці іншымі прычынамі, якая магла прывесьці ці прывяла да апраменьваньня людзей ці радыяактыўнага забруджваньня навакольнага асяродзьдзя па-за ўсталяванымі нормамі.

**Ядзерная аварыя** — адна з адменаў радыяцыйных аварыяў: аварыя, зьвязаная з пашкоджаньнем цеплавыдзяляльных элемэнтаў, што перавышае ўсталяваныя межы бясьпекі эксплюатацыі, ці/альбо апраменьваньнем пэрсаналу, што перавышае дапушчальнае для нармальнай эксплюатацыі, выкліканая:
* парушэньнем кантролю і кіраваньня ланцуговай ядзернай рэакцыяй у актыўнай зоне рэактару;
* утварэньнем лякальнай крытычнасьці пры перазагрузцы, траспартаваньні і захоўваньні ядзернага паліва;
* парушэньнем цеплаадводу ад ЦВЭЛаў

## Найбольш вядомыя радыяцыйныя аварыі
* , выбух на сховішчы радыяактыўных адкідаў ВА «Маяк»
: 29 верасьня 1957 году адбылася аварыя на ВА «Маяк». Забруджваньне мясцовасьці ўдвая перавышала аналягічнае забруджваньне, выкліканае Чарнобыльскай аварыяй.
* 21 красавіка 1964 году падзеньне спадарожніка «Транзыт-5В» зь ядзернай энэргетычнай устаноўкай SNAP-9A на борце.
*  1987 год.
*  ядзерных бомбаў у вёсцы Палямарэс (Гішпанія).
* Разбурэньне чатырох тэрмаядзерных бомбаў у авіякатастрофе над Грэнляндыяй, 1968 год. Увогуле вядома прыкладна пра 20 авіяцыйных інцыдэнтаў у ЗША са стратай ці/альбо разбурэньнем ядзернай зброі.
*  10 жніўня 1985 году
* Шматлікія здарэньні на палігоне 

**Ядзерныя аварыі**:
* Чарнобыльская катастрофа
* Аварыя на Тры-Майл-Айлэндзкай АЭС 1979 год
* 10 кастрычніка 1957 году аварыя на рэактары ў Ўіндскэйле, Вялікабрытанія
* Атамная аварыя на заводзе «Чырвонае Сормава»
* Аварыя на падлодцы К-19
* Аварыя на АЭС Фукусіма I у Японіі 12 сакавіка 2011

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Дэклярацыя аб прадухіленьні ядзернай катастрофы (1981)
* Канвэнцыя аб апэратыўным апавяшчэньні пра ядзерную аварыю (Вена, 1986)
* Канвэнцыя аб ядзернай бясьпецы (Вена, 1994)
* Канвэнцыя аб фізычнай ахове ядзернага матэрыялу (Вена, 1979)
* Венская канвэнцыя аб грамадзянскай адказнасьці за ядзерную шкоду
* Аб’яднаная канвэнцыя аб абыходжаньні з адпрацаваным палівам і бясьпецы абыходжаньня з радыяактыўнымі адыходамі

Катэгорыя:Радыяцыйныя аварыі
Катэгорыя:Радыябіялёгія
Эйсэльмээр

**Э́йсэльмээр** () — штучнае прэснае возера ў Нідэрляндах, створанае на месцы былое затокі Зёйдэрзээ. Возера мяжуе з правінцыямі Фрысьляндам на паўночным усходзе, Флеваляндам на поўдні й усходзе, Паўночнай Галяндыяй на захадзе. Эйсэльмээр адлучанае ад Паўночнага мора 32-кілямэтровай дамбай Аўсьлёйтдэйк (*Afsluitdijk*) шырынёй каля 60 мэтраў. Вадаём атрымаў сваю назву ад ракі Эйсэлю, якая ўпадае ў яго празь невялічкае возера Кетэльмээр. Эйсэльмээр зьяўляецца найбуйнейшым паводле плошчы прэснаводным вадаёмам Заходняй Эўропы.

У 1975 годзе Эйсэльмээр быў падзелены на дзьве часткі дамбай Маркерваарддэйк (*Markerwaarddijk*), у выніку чаго ўтварылася возера Маркермээр.

Пазьней, у 1986 годзе на месцы асушаных польдэрамі тэрыторыях была ўтворана новая нідэрляндзкая правінцыя Флевалянд.

## Прызначэньне

Сёньня возера служыць важным сховішчам прэснае вады й выкарыстоўваецца для патрэбаў сельскае гаспадаркі, водазабесьпячэньня гарадоў. Магчымасьці возера шырока выкарыстоўваюцца для рэкрэацыі.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Азёры Нідэрляндаў
Катэгорыя:Штучныя азёры
Катэгорыя:Водна-балотныя надзелы
Чарнобыльскі раён

**Чарнобыльскі раён** () — адміністрацыйная адзінка Кіеўскай вобласьці, што існавала ў 1923—1988 гг з цэнтрам у горадзе Чарнобыль.

Чарнобыльскі раён Кіеўскай губэрні (з 1932 году — Кіеўскай вобласьці) быў утвораны падчас адміністрацыйнай рэформы 1923 году. Паміж 1919 і 1923 існаваў Чарнобыльскі павет, што быў выдзелены з Радомышльскага павету.

У 1986 годзе пасьля катастрофы на Чарнобыльскай АЭС, Чарнобыльскі раён быў ліквідаваны, а населеныя пункты, якія не падпалі пад адсяленьне, перадаліся да Іванкаўскага раёну. Большая частка тэрыторыі колішняга Чарнобыльскага раёну належыць да зоны адчужэньня.

## Ураджэнцы
* Аляксандар Шпак (1948—2022) — беларускі эканаміст-распрацоўнік рынкавай зямельнай рэформы

Катэгорыя:Раёны Кіеўскай вобласьці
Катэгорыя:Зона адчужэньня Чарнобыльскай АЭС
Леанід Цялятнікаў

**Леанід Пятровіч Цялятнікаў** (; 25 студзеня 1951, пас. Уведзенка, СССР — 2 сьнежня 2004, Кіеў, Украіна) — афіцэр-пажарнік, Герой Савецкага Саюзу, падчас ліквідацыі катастрофы на Чарнобыльскай АЭС начальнік ваенізаванай пажарнай часткі Ўпраўленьня ўнутраных справаў Кіеўскага аблвыканкаму Ўкраінскай ССР, маёр унутранай службы.

## Біяграфія
Нарадзіўся 25 студзеня 1951 г. у пасёлку Ўведзенка Бароўскага раёну Кастанайскай вобласьці Казахстану ў сям’і службоўца. Паводле нацыянальнасьці — расеец. З 1978 г. — чалец Камуністычнай партыі Савецкага Саюзу. Скончыў сярэднюю школу.

З 1968 г. — у органах унутраных справаў СССР. У 1971 г. скончыў Сьвярдлоўскую пажарна-тэхнічную вучэльню МУС СССР, з 1978 г. — вышэйшую інжынэрную пажарна-тэхнічную школу МУС СССР.

У ноч на 26 красавіка 1986 г., падчас пажару на чацьвёртым энэргаблёку Чарнобыльскай АЭС, празь сем хвілінаў пасьля катастрофы першыя пажарныя часткі, прызначаныя да ЧАЭС, прыступілі да яе ліквідацыі. Іх непасрэдны начальнік маёр унутранай службы Цялятнікаў Л. П., прыбыўшы да аварыйнага энэргаблёку, незважаючы на рэальную пагрозу радыяактыўнага апраменьваньня, нароўні з падначаленымі быў у першых шэрагах з вогнеборцамі.

Указам Прэзыдыюму Вярхоўнага Савету СССР ад 1986 году за мужнасьць, гераізм і самаадданыя дзеяньні, праяўленыя пры ліквідацыі катастрофы на Чарнобыльскай АЭС, маёру ўнутраных справаў Цялятнікаву Леаніду Пятровічу прысвоена званьне Героя Савецкага Саюзу з уручэньнем ордэна Леніна і мэдалі «Залатая Зорка» (№ 11549).

Пасьля лекаваньня працягнуў службу ва ўнутраных войсках МУС СССР, а пасьля распаду Савецкага Саюзу служыў ва ўнутраных войсках Украіны. З 1998 году ачольваў Дабравольнае пажарнае таварыства Кіева, быў заснавальнікам кіеўскага дзіцячага руху «Юны пажарнік».

Памёр 2 сьнежня 2004 году. Пахаваны ў Кіеве на Байкавых могілках.

## Ушанаваньне

На будынку кіеўскага Галоўнага ўпраўленьня МНС Украіны, дзе з 1986 па 1993 год працаваў Леанід Цялятнікаў 26 красавіка 2006 году ўсталявана мэмарыяльная шыльда (бронза, граніт).

## Крыніцы

## Літаратура
* Герои Советского Союза. Краткий биографический словарь. Том 2. М.: Воениз., 1988

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Кастанайскай вобласьці
Катэгорыя:Украінскія пажарнікі
Катэгорыя:Ліквідатары Чарнобыльскай катастрофы
Катэгорыя:Сябры КПСС
Катэгорыя:Асобы Кіева
Катэгорыя:Пахаваныя на Байкавых могілках
Камуністычная партыя Савецкага Саюзу

**Камуністычная партыя Савецкага Саюзу** () — кіруючая (на працягу большай часткі гісторыі Савецкага Саюзу — адзіная) партыя ў СССР, вядучая палітычная сіла савецкага грамадзтва. Паводле шостага артыкула Канстытуцыі СССР 1977 году, зьяўлялася «кіраўнічай і накіруючай сілай савецкага грамадзтва, ядром яго палітычнай сыстэмы, дзяржаўных і грамадзкіх арганізацыяў».

## Колькасьць
Перад кастрычніцкім пераваротам у РСДРП(б) знаходзілася прыкладна 350 тысячаў чалавек. З тых часоў колькасьць чальцоў КПСС зьмянялася наступным чынам:
* 1927 год — 786 288 чалавек;
* 1937 год — 1 453 828 чалавек;
* 1941 год — 2 490 479 чалавек;
* 1945 год — 3 965 530 чалавек;
* 1950 год — 5 510 787 чалавек;
* 1955 год — 6 610 238 чалавек;
* 1960 год — 8 017 249 чалавек;
* 1965 год — 10 811 443 чалавекі;
* 1970 год — 13 395 253 чалавекі;
* 1972 год — 14 109 432 чалавекі;
* 1973 год — 14 330 525 чалавек.

Да 1991 году ў партыі знаходзілася ня менш за 20 мільёнаў чальцоў; колькі сярод іх было камуністаў — дыскусійнае пытаньне.

## Глядзіце таксама
* Зьезд КПСС
* ЦК КПСС

## Вонкавыя спасылкі
Ядзерная фізыка

**Я́дзерная фі́зыка** — разьдзел фізыкі, які вывучае атамныя ядры, іх структуру, уласьцівасьці і пераўтварэньні.
__TOC__
Задачы, які ўзнікаюць ў ядзернай фізіцы — гэта тыповы прыклад задач некалькіх целаў. Ядра складаюцца з нуклонаў (пратонаў і нэўтронаў), і ў тыповых ядрах месцяцца дзясяткі и сотні нуклонаў.

## Гісторыя
Пачаткам разьвіцьця ядзернай фізыкі можна лічыць адкрыцьцё новага тыпу выпраменьваньня — радыяактыўнасьці — Антуанам Анры Бэкерэлем у 1896 годзе, які атрымаў за гэта Нобэлеўскую прэмію. Эрнэста Рэзэрфорда адкрыў альфа- ды бэта-распад, а ягоны экспэрымэнт па рассейваньні альфа-часьцінак на ядрах прывёў да перавароту ў разуменьні будовы ядра. Першыя дасьледчыкі не маглі ведаць пра небясьпеку з боку іянізавальнага выпраменьваньня, у выніку чаго некаторыя зь іх сталі ахвярамі прамянёвай хваробы. Ад 1920-х гадоў пачала разьвівацца ядзерная бясьпека — разьдзел ядзернай інжынэрыі, які прысьвечаны вывучэньню мэтадаў ды тэхнік абароны чалавека ад шкоднага ўплыву іянізавальнага выпраменьваньня. Адным з разьдзелаў ядзернай інжынерыі зьяўляецца ядзерная хімія, якая вывучае радыёактыўныя рэчывы ды ядзерныя матэрыялы. Тыпы іянізавальных выпраменьваньняў атрымалі свае назвы ў парадку адкрыцьця. У 1932 годзе Джэймз Чадўік упершыню выявіў неўтрон. Дзяленьне ядра было адкрыта ў 1939 годзе Фрыцам Штрасманам ды Ота Ганам, апошні зь якіх у 1944 годзе атрымаў за гэта Нобэлеўскую прэмію. У 1942 годзе упершыню пабудаваны дасьледчыцкі ядзерны рэактар. У 1951 годзе атамная энэргія пачала выкарыстоўвацца для сілкаваньня спажывецкіх патрэб. На сёньняшні дзень у сьвеце працуе некалькі соцень ядзерных рэактараў, таму зьявілася праблема радыёактыўных адыходаў. У сьвеце абмежаваныя запасы урану, які зьяўляецца галоўным відам паліва для ядзерных рэактараў.

## Вонкавыя спасылкi
* Кафедра ядзернай фізікі — Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт

Катэгорыя:Фізыка
Васіль Ігнаценка

**Васіль Іванавіч Ігнаценка** (; 13 сакавіка 1961 в. Сьпярыжжа, Брагінскі раён, Гомельская вобласьць — 13 траўня 1986, Масква) — ліквідатар катастрофы на Чарнобыльскай АЭС, камандзір аддзяленьня 6-й самастойнай ваенізаванай пажарнай часткі па ахове гораду Прыпяць, Герой Украіны.

## Біяграфія
Нарадзіўся 13 сакавіка 1961 году ў вёсцы Сьпярыжжа Брагінскага раёну Беларусі. Бацькі  — 
Іван Тарасавіч Ігнаценка і Тацьцяна Пятроўна Ігнаценка .

Пасьля заканчэньня Гомельскага вучылішча электратэхнікі працаваў па спэцыяльнасьці ў Бабруйску. На службу ў армію трапіў у адну з пажарных частак Масквы, дзе захапіўся пажарнай справай. Пасьля службы працаваў у спэцыялізаванай ваенізаванай пажарнай часцы № 6 г. Прыпяць. Старэйшы сяржант унутранай службы, майстар спорту СССР.

Васіль Ігнаценка прымаў непасрэдны ўдзел у тушэньні пажару на Чарнобыльскай АЭС уначы з 25 на 26 красавіка 1986 году. Ён быў у ліку першых пажарных, якія прыбылі на тушэньне пажару на чацьвёртым энэргаблёку ЧАЭС, у выніку атрымаў сьмяротную дозу радыяактыўнага апраменьваньня. Перавезены на лячэньне ў Маскву ў шостую клініку інстытуту біяфізыкі.

Памёр 13 траўня 1986 году. Пахаваны ў Маскве на Міцінскіх могілках.

## Памяць
* 25 жніўня 2007 году ў г. Бярэзань усталяваная і асьвечаная памятная шыльда ў гонар герою Чарнобылю — Васіля Ігнаценкі
* манумэнт на цэнтральнай плошчы Брагіна
* імем Васіля Ігнаценкі названыя вуліцы ў Брагіне, Бярэзані і Менску
* бюст у вёсцы Буда-Люшава Буда-Кашалёўскага раёну  
* экспазыцыя ў Брагінскім гістарычным музэі (верасень 2008 году)

## Узнагароды
* ордэн Чырвонага Сьцягу (пасьмяротна) — узнагароджаны Ўказам Прэзыдыюму Вярхоўнага Савету СССР ад 24 сьнежня 1986 году «За мужныя і самаадданыя дзеяньні, праяўленыя пры ліквідацыі катастрофы на Чарнобыльскай АЭС і ліквідацыі яе наступстваў» 
* Адзнака Прэзыдэнта Ўкраіны — крыж «За мужнасьць» (пасьмяротна) — узнагароджаны Ўказам Прэзыдэнта Ўкраіны ад 8 траўня 1996 году «За асабістую мужнасьць і адвагу, праяўленыя пры ліквідацыі катастрофы на Чарнобыльскай АЭС» 
* Герой Украіны (пасьмяротна, з уручэньнем ордэну Залатая Зорка) — узнагароджаны Ўказам Прэзыдэнта Ўкраіны ад 21 красавіка 2006 году «За гераічны подзьвіг у імя жыцьця цяперашніх і будучых пакаленьняў, асабістую мужнасьць і самаахвяраваньне, праяўленыя пры ліквідацыі катастрофы на Чарнобыльскай АЭС» 

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Помнікі ў Краснагорску. Ліквідатары аварыі на ЧАЭС, якая загінулі ад прамянёвай хваробы.

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Брагінскім раёне
Катэгорыя:Памерлі ў Маскве
Катэгорыя:Ліквідатары Чарнобыльскай катастрофы
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1961 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся 13 сакавіка
Катэгорыя:Пахаваныя на Міцінскіх могілках
Аляксандар Акімаў

**Аляксандар Фёдаравіч Акімаў** (6 траўня 1953 — 11 траўня 1986) — начальнік начной зьмены, якая працавала на чацьвёртым энэргаблёку Чарнобыльскай АЭС 26 красавіка 1986 году. Разам са сваімі падначаленымі працаваў да раніцы, спрабуючы закачаць ваду ў рэактар. Ніводны зь іх ня быў апрануты ў ахоўныя касьцюмы. Памёр на трэці тыдзень пасьля катастрофы ад прамянёвай хваробы ва ўзросьце 33 гадоў.

## Крыніцы

Катэгорыя:Нарадзіліся 6 траўня
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1953 годзе
Катэгорыя:Памерлі 11 траўня
Катэгорыя:Памерлі ў 1986 годзе
Катэгорыя:Асобы Ўкраіны
Катэгорыя:Асобы, зьвязаныя з Чарнобыльскай АЭС
Катэгорыя:Ліквідатары Чарнобыльскай катастрофы
Віктар Бруханаў

**Віктар Пятровіч Бруханаў** (1 сьнежня 1935, Ташкент, СССР — 13 кастрычніка 2021, Кіеў) — колішні дырэктар Чарнобыльскай АЭС.

## Біяграфія
Пасьля сканчэньня ў 1959 годзе энэргетычнага факультэту Ташкенцкага політэхнічнага інстытуту працаваў на Ангрэнскай ТЭС (Ташкенцкая вобласьць) на пасадах дзяжурнага дээратарнай устаноўкі, машыністам сілкуючых насосаў, памочнікам машыніста турбіны, старэйшага машыніста турбіннага цэху, начальніка зьмены, начальніка турбіннага цэху.

У 1966 годзе запрошаны працаваць на Славянскую ГРЭС (Данецкая вобласьць), дзе праработаў да 1970 году на пасадах старэйшага майстра, намесьніка начальніка кацельна-турбіннага цэху, начальніка гэтага цэху, намесьніка галоўнага інжынэра.

Чалец КПСС з 1966 году. Дэлегат XXVII зьезда КПСС (1986). У пэрыяд з 1970 па 1986 гг. неаднаразова абіраўся чальцом бюро Кіеўскага абласнога, Чарнобыльскага раённага і Прыпяцкага гарадзкога камітэтаў партыі, дэпутатам Чарнобыльскага раённага і Прыпяцкага гарадзкога Саветаў народных дэпутатаў.

Ад красавіка 1970 году па ліпень 1986 году — дырэктар Чарнобыльскай АЭС імя У. І. Леніна. Пасьля катастрофы ў 1986 годзе адхілены ад пасады дырэктара і зь ліпеня 1986 году па ліпень 1987 году — намесьнік начальніка вытворча-тэхнічнага аддзела ЧАЭС.

3 ліпеня 1986 году рашэньнем Палітбюро ЦК КПСС «за буйныя памылкі і недахопы ў рабоце, якія прывялі да катастрофы зь цяжкімі наступствамі», выключаны з шэрагаў КПСС.

29 ліпеня 1987 году пастановай судовай калегіі па крымінальных справах Вярхоўнага суда СССР асуджаны на 10 гадоў пазбаўленьня волі ў выпраўленча-працоўнай установе агульнага тыпу.

Ад жніўня 1991 г. пражывае ў Ватуцінскім (цяпер — Дзясьнянскім) раёне гораду Кіева. Зь лютага 1992 году работнік дзяржаўнага прадпрыемства «Укрінтэрэнэрга». Удзельнік ліквідацыі наступстваў катастрофы на ЧАЭС (катэгорыя 1). Інвалід II групы.

Памёр 13 кастрычніка 2021 году ў Кіеве.

## Узнагароды
Ляўрэат рэспубліканскай прэміі УССР (1978). Узнагароджаны: ордэнам Чырвонага Працоўнага Сьцягу (1978), ордэнам Кастрычніцкай рэвалюцыі (1983), мэдалямі «За доблесную працу. У азнаменаваньне 100-годзьдзя з дня нараджэньня Ўладзімера Ільліча Леніна» і «Ветэран працы», Ганаровай граматай Вярхоўнага Савету УССР (1980).

## Сям’я
* Жонка — Валянціна Міхайлаўна, інжынэр-энэргетык, у 1975—1990 гадах — старэйшы інжынэр вытворчага аддзела ЧАЭС, цяпер на пэнсіі
:* Сын — Алег (нарадзіўся ў 1969 годзе), сьлесар аўтаматычных сыстэмаў кіраваньня ЦЭЦ-5, кіяўлянін
:* Дачка — Лілія (нарадзілася ў 1961 годзе), лекар-пэдыятар, жыхарка Хэрсону

## Вонкавыя спасылкі
* 
* 

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Ташкенце
Катэгорыя:Асобы, зьвязаныя з Чарнобыльскай АЭС
Катэгорыя:Ліквідатары Чарнобыльскай катастрофы
Катэгорыя:Інжынэры
Анатоль Дзятлаў

**Анато́ль Сьцяпа́навіч Дзя́тлаў** (3 сакавіка 1931 — 13 сьнежня 1995) — колішні намесьнік галоўнага інжынэра па эксплюатацыі Чарнобыльскай АЭС.

Паводле афіцыйнай (усё больш аспрэчваемай у апошні час) вэрсіі прызнаны адным зь вінаватых у катастрофе на ЧАЭС.

## Біяграфія
А. С. Дзятлаў нарадзіўся ў 1931 годзе, у сяле Атаманава Краснаярскага краю. У 1945 паступіў у Нарыльскі горна-матэлюргічны тэхнікум. У 1953—1959 навучаўся ў Маскоўскім інжынэрна-фізычным інстытуце па спэцыяльнасьці «аўтаматыка і электроніка», па сканчэньні атрымаў дыплём з адзнакай. Працаваў на суднабудаўнічым заводзе ім. Ленінскага камсамолу ў Камсамольску-на-Амуры. У 1973 перавёўся на Чарнобыльскую АЭС, якая яшчэ ўзводзілася.

## Катастрофа на ЧАЭС

Дзятлаў атрымаў вялікую дозу радыяцыі — каля 550 бэр. Быў асуджаны на 10 гадоў калёніі агульнага рэжыму па артыкуле 220 ч. 2 УК УССР і, нягледзячы на захворваньні, у адпаведнасьці зь якімі асуджаны прыпыняе адбываньне пакараньня, быў этапаваны пасьля суда ў Кіеў, у Лук’янаўскую турму і далей у калёнію ў пасёлак Крукава.

Праз чатыры гады, пасьля афіцыйных лістоў за подпісам акадэміка Сахарава і іншых самавітых дзеячоў навукі, быў датэрмінова вызвалены ў сувязі з захворваньнем. Лекаваўся ў апёкавым цэнтры ў Мюнхэне. 13 сьнежня 1995 г. Дзятлаў памёр ад сэрцавай няздатнасьці, што сталася сьледзтвам прамянёвай хваробы.

А. С. Дзятлаў узнагароджаны ордэнамі Знак Пашаны і Працоўнага Чырвонага Сьцягу.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* «Чернобыль. Как это было» 
* Успаміны пра Анатоля Сьцяпанавіча Дзятлава
* Фільм «За минуту до катастрофы»
* Чарнобыльскі суд. Нарыс па матэрыялах суда над работнікамі ЧАЭС

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Краснаярскім краі
Катэгорыя:Выпускнікі Маскоўскага інжынэрна-фізычнага інстытуту
Катэгорыя:Савецкія інжынэры
Катэгорыя:Асобы, зьвязаныя з Чарнобыльскай АЭС
Катэгорыя:Ліквідатары Чарнобыльскай катастрофы
Інфраструктура

**Інфраструкту́ра** ( — ніжэй, пад і  — будынак, размяшчэньне) — комплекс узаемазлучаных абслуговых структураў, што складаюць і/ці забясьпечваюць падмурак для вырашэньня праблемы (задачы).

Тэрмін запазычаны з ваеннай лексыкі, дзе азначае сыстэму стацыянарных аб'ектаў, прызначаных для забесьпячэння навучаньня, разгортвання і баявых дзеяньняў войскаў.

## Вонкавыя спасылкі
Вішнявецкія

**Вішняве́цкія**, *Карыбут-Вішнявецкія* — княскі род гербу Карыбут.

Валодалі вялізнымі маёнткамі на тэрыторыі сучасных Украіны і Беларусі (у тым ліку з 1509 року — Брагінскім староствам).

## Паходжаньне
Сваё паходжаньне выводзілі ад князя ноўгарад-северскага Зьмітра Карыбута Альгердавіча, якога дасьледнікі атаясамліваюць зь Фёдарам Нясьвіцкім. Ягоны ўнук, Міхал Збараскі (пам. па 1516), валодаў замкам Вішнявец у Крамянецкім павеце на Валыні (адсюль прозьвішча роду).

Тым часам праведзеныя генэтычныя вышукі паказваюць на зьвязак Вішнявецкіх з Рурыкавічамі. Апроч Вішнявецкіх, да Рурыкавічаў належаць Варанецкія, Збараскія і Нясьвіцкія. З усіх гэтых радоў да нашага часу дайшоў толькі род князёў Варанецкіх. 

У XVI ст. падзяліліся на дзьве лініі: старэйшую (пайшла ад старосты прапойскага, чачэрскага і варнянскага князя Івана) і малодшую (пайшла ад старосты рэчыцкага князя Аляксандра). Першая лінія ў мужчынскім родзе згасла ў 1744 року, другая — у 1673 року.

## Найбольш вядомыя з роду
* Міхал Карыбут Вішнявецкі (1640—1673) — кароль польскі і вялікі князь літоўскі
* Януш Антоні Вішнявецкі (1678—1741) — гетман вялікі літоўскі, ваявода віленскі
* Міхал Сэрвацы Вішнявецкі (1680—1744) — гетман і канцлер вялікі літоўскі, ваявода віленскі
* Францішка Ўршуля Радзівіл (1705—1753) — пісьменьніца, асьветніца і драматург

## Галерэя

Ivan Višniaviecki. Іван Вішнявецкі.jpg|Іван Вішнявецкі
Januš Višniaviecki. Януш Вішнявецкі (XVII).jpg|Януш Вішнявецкі
Michał Karybut Višniaviecki. Міхал Карыбут Вішнявецкі (1669-99).jpg|Міхал Карыбут Вішнявецкі
Eleanora Višniavieckaja (Habsburg). Элеанора Вішнявецкая (Габсбург) (XVII).jpg|Элеанора Марыя Юзэфа Габсбург
Jonušas Antanas Višnioveckis.jpg|Януш Антоні Вішнявецкі
Teafilija Višniavieckaja (Laščynskaja). Тэафілія Вішнявецкая (Ляшчынская) (XVIII).jpg|Тэафілія Вішнявецкая (зь Ляшчынскіх)
Michał Servacy Višniaviecki. Міхал Сэрвацы Вішнявецкі (XVIII).jpg|Міхал Сэрвацы Вішнявецкі
Alaksandra Radzivił (Višniavieckaja). Аляксандра Радзівіл (Вішнявецкая) (XVII).jpg|Аляксандра Радзівіл (зь Вішнявецкіх)


## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 

*