open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Прышцінскі ўнівэрсытэт (Косаўска Мітравіца)

**Прышцінскі ўнівэрсытэт** () — афіцыйная назва сэрбскамоўнае ўстановы вышэйшай адукацыі, якая фактычна ўзьнікла пасьля вайны ў Косаве, калі тагачасны Прышцінскі ўнівэрсытэт быў эвакуяваны. Апрача афіцыйнай назвы выкарыстоўваецца таксама назва **Косаўска-Мітравіцкі ўнівэрсытэт**, паводле ягонага месцазнаходжаньня з 2001 году. (некаторыя факультэты знаходзяцца ў іншых грамадах зь перавагаю сэрбскага насельніцтва)

## Агульная інфармацыя
Пасьля вайны 1999 году ў Косаве, сэрбская частка выкладнікаў была вымушаная пераехаць да Сэрбіі (такім чынам з 1999 да 2001 году ўнівэрсытэт фактычна знаходзіўся ў Крушаўцы), з 2001 году ўнівэрсытэт (афіцыйна «тымчасова») знаходзіцца ў Косаўскай Мітравіцы (сэрбскамоўнае Паўночнае Косава).

Унівэрсытэт і ягоныя факультэты афіцыйна вядомыя (прызнаныя праз UNMIK ды Эўрапейскую асацыяцыю ўнівэрсытэтаў) пад назваю **Унівэрсытэт у Мітравіцы**, Урад Сэрбіі прызнае яго за сэрбскую вышэйшую навучальную ўстанову. Унівэрсытэт уваходзіць у Канфэрэнцыю ўнівэрсытэтаў Сэрбіі (KONUS) і Эўрапейскую асацыяцыю ўнівэрсытэтаў. На міжнародным узроўні ўнівэрсытэт супрацоўнічае з балканскімі ўнівэрсытэтамі ды іншымі навучальнымі ўстановамі ва ўсім сьвеце (Францыя, Расея, Італія, Нарвэгія, Аман, Ірляндыя, Злучанае Каралеўства і г. д.).

## Факультэты
* Эканамічны (Косаўска Мітравіца)
* Юрыдычны (Косаўска Мітравіца)
* Мэдыцынскі (Косаўска Мітравіца)
* Настаўніцкі (Лепасавіч)
* Філязофскі (Косаўска Мітравіца)
* Сельскагаспадарчы (Зубін-Потак)
* Прыродна-матэматычны (Косаўска Мітравіца)
* Тэхнічны (Косаўска Мітравіца)
* Мастацтваў (Звэчан)
* Фізычнага выхаваньня (Лепасавіч)

## Крыніцы

Катэгорыя:Сэрбскія ўнівэрсытэты
Катэгорыя:Унівэрсытэты Косава
Котарскае паўстаньне

**Ко́тарскае паўстаньне** — паўстаньне матросаў аўстра-вугорскага флёту 1—3 лютага 1918 году ў порце гораду Котару (узьбярэжжа Адрыятычнага мора, Чарнагорыя).

Паўстаньне пачалося 1 лютага 1918 году ў Котарскім заліве з бунту на крэйсэры «Санкт-Георг» і ўзьняцьця чырвонага сьцяга. Пазьней да паўстанцаў далучыліся экіпажы яшчэ 42 судоў (каля 6 тысячаў матросаў) і працоўных порту. Асноўная маса паўстанцаў належала да нацыянальных меншасьцяў імпэрыі — славенцы, сэрбы, харваты, чэхі, вугорцы. Кіравалі паўстаньнем Ф. Раш, М. Брнічавіч, А. Грабар і Е. Шышгорыч. На судах ствараліся Рэўкомы. Паўстанцы патрабавалі неадкладнага заключэньня міру на падставе прапановаў ураду Савецкай Расеі, права на самавызначэньне народаў Аўстра-Вугорскай імпэрыі, стварэньне дэмакратычнага ўраду. 3 лютага з ваенна-марской базы Пула да бухты падышлі некалькі падводных лодак, па сушы да порта была перакінутая пяхота. У той жа дзень паўстаньне было задушана, каля 800 чалавек былі арыштаваныя, кіраўнікі расстраляныя.

Камандуючы задушэньня паўстаньня контар-адмірал Міклаш Хорці (вугорац па нацыянальнасьці) быў прызначаны на пасаду камандуючага флётам Аўстра-Вугоршчыны, замест зьнятага адмірала флёту Максыміліяна Ньегована (харвата па нацыянальнасьці, ).

## Крыніцы

Катэгорыя:Аўстра-Вугоршчына ў Першай сусьветнай вайне
Катэгорыя:Котарскі заліў
Катэгорыя:Паўстаньні на флёце
Катэгорыя:Падзеі 1918 году
Іван Шкрлец

**Іван Шкрлец дэ Ломніча ** (; ; 20 ліпеня 1873 ― 12 студзеня 1951) ― апошні вугорскі бан (намесьнік) ў каралеўстве Харватыі і Славоніі.

Шкрлец нарадзіўся ў вёсцы Орошло, мэд’е Баранья, Вугоршчына. Прэм’ер-міністар Вугоршчыны Іштван Ціса прызначыў Шкрлеца кіраўніком кароннай зямлі Аўстра-Вугоршчыны ў 1913 годзе, незадоўга да пачатку Першай сусьветнай вайны.

Хаця на тэрыторыі Харватыі-Славоніі ня вяліся баявыя дзеяньні, харвацкія войскі прымалі ўдзел у вайне, у асноўным у суседняй Сэрбіі. Шкрлецу ўдалося зноў склікаць харвацкі Сабар (парлямэнт) у Заграбе ў 1915 годзе. Харваты працягвалі патрабаваць усталяваньня мясцовай аўтаноміі і таксама аб’яднаньня Харватыі-Славоніі з Далмацыяй і Босьніяй і Герцагавінай. Стэфан Саркоціч, губэрнатар Босьніі і Герцагавіны, таксама дамагаўся аб’яднаньня правінцый. Аднак састарэлая палітычная сыстэма Аўстра-Вугоршчыны перашкаджала якім-небудзь зьменам паміж раёнамі пад вугорскім і аўстрыйскім сфэрамі ўплыву. Шкрлец мог падтрымаць харватаў, толькі дзейнічаючы аўтаномна. У ходзе вайны многія прадстаўнікі харвацкага грамадзтва сталі лічыць ідэю фармаваньня паўднёваславянскай дзяржавы патэнцыйна выгоднай магчымасьцю.

Шкрлец сышоў у адстаўку са сваёй пасады 29 чэрвеня 1917 году, пасьля таго, як сам Ціса быў адхілены ад улады, і пакінуў краіну не ў лепшым стане, чым яна была, да яго прызначэньня на пасаду. Каралеўства сэрбаў, харватаў і славенцаў было створана ў наступным годзе. Іван Шкрлец вярнуўся ў Вугоршчыну, дзе пасьля памёр у Будапэшце ў 1951 годзе.

## Літаратура
* "Škrlec, Ivan", Croatian Encyclopedia.

Катэгорыя:Харвацкія палітыкі
Катэгорыя:Баны Харватыі
Катэгорыя:Вугорскія палітыкі
Катэгорыя:Памерлі ў Будапэшце
Прышцінскі ўнівэрсытэт (неадназначнасьць)

Пад назваю **Прышцінскі ўнівэрсытэт** вядомыя некалькі вышэйшых навучальных установаў:
* Прышцінскі ўнівэрсытэт (да 1999) — навучальная ўстанова, якая існавала падчас югаслаўскага кантролю ў Косаве, да вайны 1999 году.
* Прышцінскі ўнівэрсытэт (Косаўска Мітравіца) — навучальная ўстанова, прызнаная ўрадам Сэрбіі праванаступнікам папярэдняга ўнівэрсытэту. Зь 2001 году фактычна знаходзіцца ў Косаўскай Мітравіцы.
* Унівэрсытэт у Прышціне — навучальная ўстанова, прызнаная ўрадам Косава праванаступнікам "непадзеленага" ўнівэрсытэту. Фактычна знаходзіцца ў косаўскай сталіцы — Прышціне, не кантралюецца ды не прызнаны сэрбскім урадам.
Урад Сэрбіі

**Урад Сэрбіі** (), афіцыйна **Ўрад Рэспублікі Сэрбіі** (), часта скарачаецца да словазлучэньня **сэрбскі ўрад** (), зьяўляецца найвышэйшым органам выканаўчае ўлады ў Сэрбіі. Усе пытаньні выканаўчае ўлады вырашаюцца Кабінэтам міністраў, які ўзначальвае прэм’ер-міністар. Цяперашні ўрад быў абраны 11 жніўня 2016 году.

## Кабінэт міністраў
Цяперашні кабінэт быў абраны 11 жніўня 2016 году (зацьверджаны большасьцю галасоў парлямэнту). Кабінэт міністраў другі раз запар узначальвае Аляксандар Вучыч. Ён складаецца з 19 чальцоў, 16 зь якіх узначальваюць міністэрствы, а 3 зьяўляюцца г. зв. міністрамі без партфэлю.

## Іншыя пазыцыі ва ўрадзе

Апрача міністэрстваў, Сэрбія мае 130 урадавых агенцтваў, што зьяўляецца сусьветным рэкордам і шэсьць іншых урадавых установаў:

* Упраўленьне супрацы з дыяспарай і сэрбамі рэгіёну (кіраўнік: Слаўка Драшкавіч)
* Упраўленьне супрацы з грамадзянскай супольнасьцю (кіраўнік: Івана Чыркавіч)
* Упраўленьне эўрапейскай інтэграцыі (кіраўнік: Срдзян Майсторавіч)
* Упраўленьне ўстойлівага разьвіцьця слаба засвоеных раёнаў (Сулейман Углянін)
* Упраўленьне правоў чалавека і меншасьцяў (Сузана Паунавіч)
* Упраўленьне супрацы з цэрквамі і рэлігійнымі арганізацыямі (Мілэта Радоевіч)
* Упраўленьне рэгулятыўнай рэформы і ацэнкі рэгулятыўнага ўплыву (Міра Пракопіевіч).

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Сэрбія
Урад
Зялёныя кадры

**Зялёныя кадры** () — назва харвацкіх дэзэртыраў з аўстра-вугорскай арміі падчас Першай сусьветнай вайны.

Пасьля ўцёкаў з войска з-за суровых умоў вайны і дрэннай матывацыі, яны хаваліся ў лесе і былі па-за законам. Іх налічвалася некалькі дзясяткаў тысячаў і яны групаваліся на тэрыторыі Харватыі і Срэму. Часткова Зялёныя кадры карысталіся ежай і адзеньнем, што давалі ім сымпатызуючыя сельскія жыхары. Аднак групоўкі таксама мелі прыбытак за кошт рабаваньня гандляроў і багатых фэрмэраў.

Генэрал Стэфан Саркоціч ў лютым 1918 году загадаў наладзіць кантакт з «Зялёнымі кадрамі». Да гэтага тэрмін *Зялёныя кадры* быў невядомы ў аўстра-вугорскай арміі (у Расеі „Зялёнымі кадрамі“ называлі целаахоўнікаў Імпэратара Расеі). Бліжэй да канца вайны колькасьць Зялёных кадраў складала больш за 50000 узброеных дэзэрціраў ў лесе.

Пасьля некаторыя зь іх сьцьвярджалі, што ўцякаючы з войска, толькі выконвалі загад генэрала Бараевіча і таму не парушалі закону.

## Другая сусьветная
Зялёнымі кадрамі падчас Другой сусьветнай вайны называлася парамілітарысцкая арганізацыя мусульман-басьнійцаў. Полк дзейнічаў на ўсходзе Босьніі, ваюючы пераважна з камуністычнай партызанкай Ёсіпа Броз Ціта. На пачатку 1944 году полк быў далучаны да харвацкай 10-й Гарнізоннай брыгады. Восеньню ўдзельнікі Зялёных кадраў перайшлі ў сфармаваную харвацка-мусульманскую 13-ю горную дывізію СС «Ханджар».

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Зялёныя кадры

Катэгорыя:Аўстра-Вугоршчына ў Першай сусьветнай вайне
Катэгорыя:Гісторыя Аўстра-Вугоршчыны
Катэгорыя:Ваенізаваныя арганізацыі
Катэгорыя:Вайсковая гісторыя Харватыі
Браціслаўская фондавая біржа

**Браціслаўская фондавая біржа** () — славацкая фондавая біржа. Знаходзіцца ў сталіцы Славаччыны — Браціславе. Была заснавана 15 сакавіка 1991 году ў адпаведнасьці з указам Міністэрства фінансаў Славаччыны ад 1990 году, і зьяўляецца арганізатарам публічнага гандлю каштоўных папер. Першы гандаль адбыўся 6 красавіка 1993 году.

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт біржы

Катэгорыя:Фондавыя біржы
Катэгорыя:Эканоміка Славаччыны
Катэгорыя:Браціслава
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1991 годзе
Беларускі звон

**Беларускі звон** — назва некалькіх беларускіх газэтаў:

* Беларускі звон (1921) — газэта, якая выходзіла ў Вільні ў 1921—1923 роках
* Беларускі звон (1931) — газэта, якая выходзіла ў Вільні ў 1931—1932 роках
Бобрыкі

Назву **Бобрыкі** маюць:

## Населеныя пункты
### [[Беларусь]]
* Бобрыкі — вёска ў Глыбоцкім раёне Віцебскай вобласьці
* Бобрыкі — вёска ў Івейскім раёне Гарадзенскай вобласьці

## Глядзіце таксама
* Бобрык
Хорашава

Назву **Хорашава** маюць:

* Хорашава — вёска ў Наваградзкім раёне Гарадзенскай вобласьці
* Хорашава — вёска ў Слуцкім раёне Менскай вобласьці
Альбэрт Іпэль

**А́льбэрт І́пэль** (; 2 ліпеня 1885, Бэрлін — 1960, Мюнхэн) — нямецкі пэдагог, клясычны археоляг. Першы дасьледчык беларускага народнага мастацтва.

## Жыцьцяпіс
Альбэрт Іпэль вывучаў клясычную археалёгію ў Фрайбургу, Бэрліне і Боне, і ў 1910 скончыў дактарантуру ў Бонскім унівэрсытэце.

Падчас Першай сусьветнай вайны апынуўся ў складзе 10-й нямецкай арміі на Беларусі, Тут заняўся вывучэньнем народнага мастацтва, у 1918 року зладзіў дзьве выставы — у Вільні і Менску, а таксама ўвёў тэрмін «беларускае мастацтва» () у адрозьненьне ад польскага і расейскага і выдаў на гэтую тэму кнігу.

У 1923—1940 выкладаў у Брэславе і Бэрліне. У 1940 атрымаў званьне ганаровага прафэсара археалёгіі Бэрлінскага ўнівэрсытэту. З 1947 року — ганаровы прафэсар унівэрсытэту Гамбургу. У той жа час працаваў дыктарам Райхсінстытуту фільмаў і выяваў у навуцы і навучаньні ().

З 1954 року на пэнсіі. У 1955 узнагароджаны ордэнам «За заслугі перад Фэдэратыўнай Рэспублікай Нямеччыны».

## Сям’я
Быў жанаты зь Лётай Эрман (1886—1972), дачкой эгіптоляга Адольфа Эрмана.

## Бібліяграфія
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Крыніцы

Катэгорыя:Клясычныя археолягі
Катэгорыя:Нямецкія археолягі
Катэгорыя:Выкладчыкі Гамбурскага ўнівэрсытэту
Катэгорыя:Афіцэры ордэна «За заслугі перад Фэдэратыўнай Рэспублікай Нямеччыны»
Іштван Пастар (палітык)

**І́штван Па́стар** (, ; ; нарадзіўся 20 жніўня 1956 году ў Новым Кнэжэўцы) — сэрбскі палітык вугорскага паходжаньня. Скончыў юрыдычны факультэт Нова-Садзкага ўнівэрсытэту. Цяпер Іштван Пастар зьяўляецца старшынём палітычнае партыі Зьвяз вугорцаў Ваяводзіны, а таксама старшынём найвышэйшага заканадаўчага воргану гэтага рэгіёну — Скупшчыны Ваяводзіны. Падчас існаваньня Вугорскай кааліцыі, да якое ўваходзілі, апрача Зьвязу, яшчэ дзьве палітычныя партыі сэрбскіх вугорцаў, быў ейным лідэрам.

Пастар быў кандыдатам ад Вугорскай кааліцыі на выбарах прэзыдэнта Сэрбіі 2008 году. Тады ён, набраўшы 2,26% галасоў у першым туры, не прайшоў у другі ды падтрымаў іншага кандыдата — Барыса Тадзіча, які прайшоў у другі тур галасаваньня.

## Вонкавыя спасылкі

* Вугорская кааліцыя 

Катэгорыя:Сэрбскія палітыкі
Рэйд на Пулу

**Рэйд на Пулу** — марскі рэйд, праведзены 1 лістапада 1918 году двума афіцэрамі Каралеўскіх ВМС Італіі.

Мэтаю рэйду было зьнішчэньне караблёў аўстра-вугорскага флёту, які стаяў у затоцы ў Пуле. Аўстрыйцы перадалі ўвесь флёт новапаўсталай Дзяржаве славенцаў, харватаў і сэрбаў за некалькі гадзінаў перад рэйдам. Новым камандуючым флётам стаў афіцэр ВМС Аўстра-Вугоршчыны Янка Вукавіч. Дзяржава славенцаў, харватаў і сэрбаў абвесьціла нэўтралітэт і паінфармавала пра тое краіны Антанты адразу пасьля пераходу войска 31 кастрычніка. Аднак італьянскія дывэрсанты пра тое ня ведалі і падарвалі выбухоўку каля борту флягмана «Viribus Unitis» (пераназванага «Jugoslavija»), што прывяло да патапленьня карабля і сьмерці Вукавіча.

## Крыніцы

Катэгорыя:Марскія бітвы Першай сусьветнай вайны
Катэгорыя:Аўстра-Вугоршчына ў Першай сусьветнай вайне
Катэгорыя:Італія ў Першай сусьветнай вайне
Катэгорыя:Падзеі 1 лістапада
Катэгорыя:Падзеі 1918 году
Эўрарэгіён Дунай-Крыш-Мурэш-Ціса

**Эўрарэгіён [[Дунай]]-[[Крыш]]-[[Мурэш]]-[[Ціса]]** (; ; ), **DKMT** — эўрарэгіён, які знаходзіцца ў межах трох эўрапейскіх дзяржаваў: Вугоршчыны, Румыңіі ды Сэрбіі. Назва паходзіць ад назваў чатырох рэкаў гэтага геаграфічнага рэгіёну.

## Адміністрацыйны падзел эўрарэгіёну
Заснаваны ў 1997 годзе эўрарэгіён DKMT цяпер складаецца з наступных адміністрацыйных адзінкаў:
* Жудэц Арад (Румынія),
* Бач-Кішкун (Вугоршчына),
* Бэкеш (Вугоршчына),
* Жудэц Караш-Сэвэрын (Румынія),
* Чонград (Вугоршчына)
* Жудэц Хунэдоара (Румынія)
* Жудэц Ціміш (Румынія),
* Ваяводзіна (аўтаномія ў Сэрбіі).

Да 2004 году ў супрацы на ўзроўні эўрарэгіёну ўдзельнічала таксама вугорскае мэд’е Яс-Надзькун-Сольнак.

Найбуйнейшыя месты:
 (*) Не супрацоўнічае ў рамках DKMT з 2004 году.}}

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт 
* Румынскамоўны сайт рэгіёну

Катэгорыя:Эўрарэгіёны Румыніі
Катэгорыя:Эўрарэгіёны Сэрбіі
Катэгорыя:Эўрарэгіёны Вугоршчыны
Аступішча

Назву **Аступішча** маюць:

* Аступішча — былая вёска ў Амговіцкім сельсавеце Слуцкім раёне Менскай вобласьці
* Аступішча — вёска ў Сораскім сельсавеце Слуцкім раёне Менскай вобласьці
Жалезная брама

**Жале́зная бра́ма** (, ) — звужэньне ў даліне Дунаю ў месцы, дзе збліжаюцца Карпаты і Балканскія горы, (рачная брама) на граніцы Сэрбіі і Румыніі ніжэй за горад Оршава. Даўжыня — 15 км, шырыня — 162 м. Гэтае месца лічыцца адным з самых прыгожых у Эўропе.

## Прыродная і гісторыка-культурная каштоўнасьць
На правым беразе знаходзіцца Нацыянальны парк Джэрдап (Сэрбія). Самыя старажытныя зь цяпер прысутных насельнікаў вобласьці Жалезнай брамы — паўкачавыя жывёлагадоўчыя плямёны раманамоўных валахаў (балканараманская моўная група). На паўночным беразе іх нашчадкамі зьяўляюцца сучасныя румыны. На паўднёвым беразе цяпер жывуць як сэрбы, так і сэрбскія влахі.

## Гаспадарчае выкарыстаньне
Быстракі і парог у рэчышчы ракі Дунай, званы Пераграда, перашкаджаў суднаходзтву аж да будаўніцтва Сіпскага абыходнага каналу ў 1896 годзе даўжынёй у 2,5 км. У 1964—1972 гадах Югаславіяй і Румыніяй пры навукова-тэхнічным садзейнічаньні СССР была створана сучасная суднаходная сыстэма, былі ўзьведзены плаціны і дзьве магутныя гідраэлектрастанцыі Джэрдап I і Джэрдап II). Найбуйнейшы горад цясьніны — Драбета-Турну-Северын (Румынія).

## Зноскі

## Вонкавыя спасылкі

* Жалезная брама
* Нацыянальны парк Жалезная брама

Катэгорыя:Балканскія горы
Катэгорыя:Балканы
Катэгорыя:Геаграфія Румыніі
Катэгорыя:Геаграфія Сэрбіі
Катэгорыя:Дунай
АЭС Мохаўцы

**АЭС Мохаўцы** — атамная электрастанцыя ў Славаччыне.

Станцыя знаходзіцца за 15 км на паўночны захад ад гораду Левіцы. Цяперашняя магутнасьць АЭС Мохаўцы пакрывае каля 20% электраэнэргіі, што спажываецца ў Славаччыне.

Пачатак будаўніцтва першай чаргі станцыі з рэактарамі ВВЭР-440 магутнасьцю 470 МВт быў пакладзены ў кастрычніку 1983 году. У сакавіку 1993 году будаўніцтва было афіцыйна прыпынена, аднак ужо сакавіку 1996 году зноў адноўлена. Цяпер працуюць два рэактары ВВЭР-440 першай чаргі.

Будаўніцтва другой чаргі з аналягічнымі рэактарамі стартавала ў студзені 1987 году. У сакавіку 1993 году будаўніцтва было прыпынена, пастанова пра працяг будаўніцтва было прынятая ў чэрвені 2009 году. Супраць гэтага пратэставала Аўстрыя, якая зьяўляецца праціўнікам будаўніцтва АЭС. Меркаваныя тэрміны завяршэньня праектаў — травень 2017 для 3-га энэргаблёку і чэрвень 2018 для 4-га энэргаблёку.

## Інфармацыя пра энергаблёкі

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Атамныя электрастанцыі Славаччыны
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1998 годзе
Slovnaft

**Slovnaft** — славацкі нафтаперапрацоўчы завод, пабудаваны ў 1957 годзе ў Браціславе. У 2000 годзе Slovnaft стала часткай MOL Group, якой належыць 98,5 % акцый кампаніі. Slovnaft мае два замежныя філіялы: Slovnaft CZ у Чэскай Рэспубліцы і Slovnaft Polska у Польшчы.

## Гісторыя
Slovnaft быў пабудаваны на месцы разбуранага ў 1944 годзе падчас авіяналёту нафтаперапрацоўчага завода Apollo (прадпрыемства). Рэшткі заводу Apollo былі нацыяналізаваны ў 1946 годзе і пераназваны ў Slovnaft у 1949 годзе. У траўні 1992 году Slovnaft быў рэарганізаваны ў акцыянэрнае таварыства. У 2000 годзе Slovnaft увайшоў у групу кампаній MOL.

## Дзейнасьць
У 2008 годзе Slovnaft перапрацаваў 5,8 млн т сырой нафты, што на 0,2 млн т менш за паказчык 2007 году. Агульны аб’ём вытворчасьці паліва ў 2008 годзе ў параўнаньні з 2007 годам зьменшыўся на 1,5 %.

Тры чвэрці прадукцыі, што вырабляе Slovnaft, экспартуецца ў Нямеччыну, Аўстрыю, Польшчу, Чэскую Рэспубліку, Швэйцарыю і Францыю. Экспарт складае 80 % ад агульнага даходу кампаніі. На прадпрыемстве працуе амаль 2500 чалавек.

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт Slovnaft 
* Афіцыйны сайт Slovnaft 

Катэгорыя:Прадпрыемствы Славаччыны
Катэгорыя:Нафтавыя кампаніі
Катэгорыя:Славацкія нафтавыя кампаніі
Крывань (гара)

**Крывань** (, ) — адна зь вяршынь Высокіх Татраў. Вышыня над узроўнем мора — 2494 м, перапад вышыні ад пасёлку Тры Студнічкі — 1353 м.

З усходу Крывань абмяжоўвае Важэцкая даліна, у канцы якой знаходзіцца возера Крыванскае Зялёнае плеса. Зь яго бярэ пачатак Белы Ваг — адзін з вытокаў ракі Ваг, самай доўгай на тэрыторыі Славаччыны (406 км).

## Турызм
Крывань належыць да ліку лёгкадаступных пікаў. Звычайна да вяршыні паднімаюцца ад возера Штрбске-Плеса, што не патрабуе ад турыстаў адмысловай падрыхтоўкі. Перад больш складаным уздымам ад таго месца, дзе турыстычная сьцежка сыходзіць ад татранской аўтамагістралі на Тры Студнічкі, можна зрабіць прывал на беразе возера Ямскае плеса (1 447 м).

### Гісторыя ўзыходжаньняў
Лічыцца, што першымі на Крывань ўзьняліся ў 1722 годзе Й. А Чырбеш і яго сябры, аднак да іх гэтую вяршыню несумненна пакарылі паляўнічыя за скарбамі, шукальнікі прыгод або проста цікаўныя. Зь вядомых асобаў на Крывані пабывалі, Р. Таўсан, Бэльсазар Аке і Г. Валенбэрг.

Першае апісаньне ўзыходжаньня на татранскі пік пакінуў Даніель Шпэер (1636—1707) з Уроцлаву: у сярэдзіне XVII стагодзьдзя ён вучыўся ў кежмарскім ліцэі. Разам з аднакурсьнікамі і выкладчыкам, які стаў іх правадніком (і першым горным правадніком у гісторыі Татр), ён адправіўся ў трохдзённы паход. Зь Белаводзкай даліны група паднялася на нейкую татранскую вяршыню паблізу гары Ламніцкі-Шціт. У тую пару сьпіскія жыхары называлі Ламніцкі-Шціт «Дзедкай», а Кежмарскі Шціт «Маткай» або «Бабічкай». Тое, што група паднялася менавіта не на Ламніцкі-Шціт, а па ўсёй верагоднасьці, на Кежмарскі Шціт, ясна з апісаньня: кажучы пра  краявіды, Шпэер згадвае від на «Дзедку». Першае канкрэтнае апісаньне ўздыму на гару з ужо вядомай назвай Слаўкоўскі Шціт належыць пяру пратэстанцкага пастара Юрая Бухгольц-старэйшага (1643—1725) з пасёлку Велька-Ломніца. Самы цяжкі для альпіністаў уздым на Крывань вядзе празь яго перадгор’і, праз Рамена Крываня (2395 м), які ўяўляе сабой выступ у грэбні паміж Крыванем і гарой Кратка.

## Крывань у культуры
Крывань лічыцца славацкай нацыянальнай вяршыняй, сымбалем гэтай краіны. Славакі яго цэняць так, як грэкі Алімп ці чэхі Ржып. Вельмі папулярныя штогадовыя народныя ўзыходжаньні на Крывань. Першы такі паход быў арганізаваны ў 1841 годзе групай славакаў, якія аб’ядналіся вакол грамадзкага дзеяча і патрыёта Людавіта Штура. У паходзе 16 жніўня прынялі ўдзел Людавіт Штур, Міхал Годжа, Янка Краль, Гашпар Фэйэрпатакі-Белапатоцкі і шмат іншых.

Гара Крывань згадваецца ў аповесьці М. В. Гогаля «Страшная помста».

### Легенда аб зьяўленьні горы Крывань
Стварыўшы сьвет, Бог заклікаў самога ўвішнага Анёла і адправіў на зямлю, каб той раскідаў зь мяшка прыродныя прыгажосьці. Анёл выканаў наказ, праляцеўшы па ўсім сьвеце, і, нарэшце, апынуўся каля татранских волатаў. Але кепска разьлічыў вышыню і зачапіў крылом адну зь вяршыняў. Мяшок, напоўнены прыгажосьцямі, парваўся, і высыпаліся зь яго цудоўныя горныя патокі, азёры, лугі і лясы. Па горах разьбегліся алені, серны, суркі, мядзьведзі і многія іншыя жывёлы. А вяршыня піка так і засталася чароўна крывой…

## Вонкавыя спасылкі
* Summitpost.org
* Peakware.com

Катэгорыя:Высокія Татры
Дзядзічы

Назву **Дзядзічы** маюць:

## Населеныя пункты
### [[Беларусь]]
* Дзядзічы — вёска ў Івейскім раёне Гарадзенскай вобласьці
* Дзядзічы — вёска ў Вялейскім раёне Менскай вобласьці

## Глядзіце таксама
* Дзядзінец
Хаціна пад Рысамі

**Хаціна пад Рысамі** (, Hunfalvy-hágó alatti menedékház), таксама ***Хатка пад Вагам*** () – самая высокая  ў верхняй частцы Жабінай  () ў славацкіх Высокіх Татрах. Хаціна, знакамітая найперш дзякуючы зручнаму разьмяшчэньню пад Рысамі, знаходзіцца на вышыні 2250&nbsp;м н. у. м.

## Турызм
Хаціна адчыненая толькі ў летні сэзон (16 чэрвеня — 31 кастрычніка), ня мае дарожнага злучэньня, адзіны спосаб дастаўкі тавараў і прадуктаў — уздым прафэсійнымі «носьбітамі» альбо турыстамі, якія за дастаўку грузаў вагою 5–10 кг атрымліваюць пачастунак. Каб даставіць тавар да хацінкі, трэба прайсьці трасу даўжынёй 4,5 км і ўзьняцца на вышыню 750 м. Рэкорд па пад’ёме грузу да хаціны пад Рысамі складае 122,5 кг (Віктар Бэранэк у 2003 року).

Невялікая колькасьць электраэнэргіі атрымліваецца з сонечных батарэяў, вада здабываецца з талага сьнегу, а пад канец сэзону — з разьмешчанага ніжэй струменьчыку. У ніжняй частцы хаты знаходзіцца сталоўка і буфэт, на паддашку — спальні. Уночы сталоўка асьвятляецца газоўкамі. Туалет знаходзіцца за хвіліну хады ад хаткі, над прорваю.

 — чырвоная турыстычная сьцежка, аддзяляецца ад блакітнае ля  і вядзе Жабінай Мэнгусаўскай далінай праз Вагу на Рысы.

## Мінуўшчына

На гэтым месцы ў 1919 і 1926—1929 роках плянавалася пабудова вялікага гатэлю, але пасьля пратэстаў аматараў Татраў было вырашана спыніцца на маленькай хаціне. Будаўніцтва цягнулася 93 працоўныя дні і скончылася 17 верасьня 1932 року, а 15 ліпеня 1933 адбылося ўрачыстае адкрыцьцё сялібы. На другі дзень працы хаціну наведалі 126 турыстаў.

Будынак некалькі разоў быў зьнішчаны лавінамі, упершыню ў 1948, апошнім разам — у 2003 року. Плянаваўся нават перанос хацінкі на больш бясьпечнае месца, аднак пасьля было вырашана капітальна перабудаваць яго на ранейшым месцы з тым, каб будынак мог вытрымаць напор лавінаў. Перабудова хаціны скончылася ў 2012 року, у наступным сэзоне адбылося яе адкрыцьцё.

## Вонкавыя спасылкі

* Афіцыйная бачына 

Катэгорыя:Горныя хаткі ў Высокіх Татрах
Катэгорыя:Горныя хаткі Славаччыны‎
Катэгорыя:Славацкія Татры
Капачкі Рыт

**Капачкі Рыт** () — прыродны парк у Бараньі, ва ўсходняй частцы Харватыі. Ён знаходзіцца на граніцы з Сэрбіяй, на паўночны захад ад месца ўпадзеньня Дравы ў Дунай і на паўночны ўсход ад Осіеку. Плошча парку складае 17 700 га. У 1976 годзе найбольш каштоўная ў фаўністычным дачыненьні частка парку плошчай 8000 га была адведзена пад заалягічны заказьнік.

Большая частка тэрыторыі прыроднага парку пакрытая водна-балоцістымі ўгодзьдзямі, Капачкі рыт — адзін з самых вялікіх і добра захаваўшыхся прыкладаў некранутага азёрна-балотнага ляндшафту ў басэйне Дунаю. Парк і яго балоты адпавядаюць крытэрам Рамсарскай канвэнцыі, у сьпіс якой занесеныя ўсе водна-балотныя ўгодзьдзі, якія маюць міжнароднае значэньне. Тэрыторыя ўключана ў сьпіс значных арніталягічных раёнаў — IBA (Значныя арніталягічны тэрыторыя). Капачкі рыт таксама намінаваны ў сьпіс Сусьветнай спадчыны ЮНЕСКА.

Найбольшую цікавасьць уяўляе арнітафаўна парку. Тут гняздуецца каля 260 відаў птушак (шэрая гусь, белы і чорны буслы, балотны і поплаўны луні, скапа, арлан-белахвост, вялікі баклан, зімародак, зялёны дзяцел, сініца-Рэмезаў, сокал-балабан, розныя віды чаплевых, крачкавых, чаек, качак, кулікоў і многія іншыя). Шмат птушак, пераважна насельнікі водна-балотных угодзьдзяў, выкарыстоўваюць Капачкі рыт як месца для адпачынку падчас сэзонных міграцыяў. Некаторыя віды птушак тут гняздуюцца калёніямі.

У азёрах і сажалках парку водзіцца больш за 40 відаў рыб (шчупак, язь, лінь, лешч, карп, сом, судак, акунь і т. д.). Сярод насельнікаў лясоў — алені, казулі, дзікі, куніцы, ласка, собаль, лясны кот, барсук, выдра. Багатая расьліннасьць, тыповая для водна-балотных угодзьдзяў, шырока прадстаўлена ў парку.

Парк адчынены для наведваньня ў складзе экскурсій. Наведваньне платнае. Рыбалка на ўмовах ліцэнзіі дазволена толькі ў адмыслова адведзеных месцах.

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт парку

Катэгорыя:Прыродныя паркі Харватыі
Катэгорыя:Дунай
Кадыс (футбольны клюб)

«**Ка́дыс**» () — гішпанскі футбольны клюб з гораду Кадыс. Заснаваны ў 1910 годзе.

## Гісторыя
Першая задакумэнтаваная гульня «Кадысу» была згуляная ў чацьвер 8 верасьня 1910 году супраць іншаша кадыскага клюбу «Спортынг». Перамогу сьвяткавалі футбалісту «Кадысу» зь лікам 1:0. Праз два дні, 10 верасьня 1910 году, некалькі кадысцаў зьвярнуліся да мясцовага ўрада з просьбай зарэгістраваць новы клюб. Адным з заснавальнікаў новай каманды быў Хасэ Рывэра-і-Лёра, які быў абраны першым прэзыдэнтам клюбу. Ужо праз год наваствораны клюб далучыўся Паўднёвай фэдэрацыі футболу. Грамадзянская вайна перапыніла арганізацыю спаборніцтваў, у выніку «Кадыс» быў вымушаны браць удзел толькі ў таварыскіх матчах, у тым ліку супраць такіх камандаў, як то «Бэтысу» і «Сэльты».

Кадыс згуляў свой першы поўны сэзон 1939—1940 гадоў у Сэгундзе толькі па грамадзянскай вайне ў Гішпаніі. Клюб заняў 1 месца ў групе 5, здабыўшы 11 перамог у 14 гульнях. У тым сэзоне пасаду трэнэра займаў Сантʼяга Нуньес, які адначасова быў гульцом. На працягу наступных трох сэзонаў «Кадыс» быў далёкі ад паўтарэньня гэтага посьпеху. Сваё першае прасоўваньне ў Ля Лігу адбылося ў сэзоне 1977—1978 гадоў пасьля таго, як два два дзесяцігодзьдзі клюб браў удзел у матчах Сэгунды. Выніковая перамога, якая праклала шлях да ўзвышэньня была здабытая 5 чэрвеня 1977 году ў матчы супраць «Тэрасы» (2:0). Страціўшы месца ў эліце праз год, клюб, аднак, адразу вярнуўся і пратрымаўся ў найвышэйшым дывізіёне яшчэ 13 гадоў.

У 1980-х гадах сапраўднай зорка клюбу быў сальвадорскі футбаліст Махіка Гансалес. У канцы 1980-х і пачатку 1990-х гадоў клюб атрымаў мянушку «жоўты падводны човен» праз сваю здольнасьць «усплываць» кожны год з апошніх радкоў табліцы і захоўваць сваё месца ў найвышэйшым дывізіёне, не зважаючы на тое, што большую частку сэзону каманда «зануралася» на дно. Аднак шасьціла клюбу толькі да 1994 году, калі клюб спачатку выбыў у Сэгунду паводле вынікаў сэзону 1993—1994 гадоў. Праз год «Кадыс» апусьціўся яшчэ ніжэй — у Сэгунду 2. У 1995 годзе паўднёвагішпанскі клюб апынуўся на мяжы выміраньня празь фінансавыя чыньнікі. Тагачасныя інвэстары больш не ўкладалі сродкі ў клюб і абвесьцілі аб прыпыненьні плацяжоў. Выратавалі каманду толькі група кадысцаў, на чале з Антоніё Муньясам і Мануэлем Гарсіяй, якія паразумеліся з крэдыторамі і рэарганізавалі клюб.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Кадыс
Харвацкая акадэмія навук і мастацтваў

** Харвацкая акадэмія навук і мастацтваў ** (; HAZU; раней: Югаслаўская акадэмія навук і мастацтваў () — JAZU) — вышэйшая навуковая ўстанова Харватыі. Штаб-кватэра акадэміі знаходзіцца ў горадзе Загрэб. Прэзыдэнт акадэміі Мілан Могуш.

## Гісторыя
Ідэя стварэньня Акадэміі ўзьнікла ў 1848 годзе па ініцыятыве Ёсіпа Юрая Штросмаера. 4 сакавіка 1866 году ў Загрэбе была заснавана Югаслаўская акадэмія. З 1945 па 1990 год акадэмія была часткай Акадэміі навук Югаславіі. З 1990 году — незалежная навуковая ўстанова, статус якой быў замацаваны ў канстытуцыі Харватыі.

## Структура

Харвацкая акадэмія навук і мастацтваў складаецца з 9 сэкцый.
* I. Сацыяльныя навукі
* II. Матэматыка, фізыка, хімія
* III. Прыродазнаўчыя навукі
* IV. Мэдыцына
* V. Філялёгія
* VI. Літаратура
* VII. Выяўленчае мастацтва
* VIII. Музыка і музыказнаўства
* IX. Інжынэрная справа

## Акадэмічныя падразьдзяленьні
* Навуковыя цэнтры
* Музэі і галерэі
* Архіў Харвацкай акадэміі навук і мастацтваў
* Бібліятэка Харвацкай акадэміі навук і мастацтваў
* Дэндрарый у Трстэне
* Фонд Харвацкай акадэміі навук і мастацтваў

## Прэзыдэнты акадэміі
* Франья Рачкі (1866—1886)
* Паваа Мухіч (1887—1890)
* Ёсіп Торбар (1890—1900)
* Тадзія Смічыклас (1900—1914)
* Томіслаў Марэціч (1915—1918)
* Уладзімір Мажураніч (1918—1921)
* Густаў Яначак (1921—1924)
* Гаўра Манойлавіч (1924—1933)
* Альбэрт Базала (1933—1941)
* Тома Маціч (1942—1946)
* Андрыя Штампар (1947—1958)
* Грга Новак  (1958—1978)
* Якаў Сіроткавіч (1978—1991)
* Іван Супек (1991—1997)
* Іва Падаван (1997—2003)
* Мілан Могуш (2003 —)

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйная старонка

Катэгорыя:Заграб
Катэгорыя:Нацыянальныя акадэміі
Катэгорыя:Адукацыя Харватыі
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1946 годзе
Адукацыя ў Харватыі

**Адукацыя ў Харватыі** – у краіне існуе абавязковая васьмігадовая базавая адукацыя . Большасьць школ Харватыі — дзяржаўныя. Базавая школа ўключае ў сябе дзьве ступені: першая ступень — чатырохгадовая, дзе навучаньне вядзе толькі адзін выкладчык, і другая ступень — таксама чатырохгадовая, але з выкладаньнем розных прадметаў рознымі настаўнікамі. Па заканчэньні пачатковай школы каля 94% навучэнцаў працягваюць навучацца ў 4-гадовых агульнаадукацыйных, гуманітарных, чатырох - альбо трохгадовых гандлёвых вучылішчах, сярэдніх прафэсійна-тэхнічных школах альбо ў школах мастацтваў. У цэлым 97 % дарослага насельніцтва краіны умеюць чытаць і пісаць.

## Дзяржаўныя ўнівэрсытэты
У Харватыі дзейнічае пяць дзяржаўных унівэрсітэтаў — у Загрэбе, Задары, Спліце, Осіеке і Рыеке.

Усяго ва ўнівэрсытэтах каля 80 факультэтаў, 5 акадэмій мастацтваў, 7 політэхнічных ВНУ, 6 устаноў вышэйшай прафэсійнай адукацыі, Пэдагагічная акадэмія, 8 пэдагагічных інстытутаў. Філіялы ўнівэрсытэтаў знаходзяцца ў многіх гарадах краіны (Крыжэўцы, Чакоўцы, Карлоўцы, Дуброўніку, Петрыне, Пожаге, Шыбеніке). Прафэсарска-выкладчыцкі склад унівэрсытэтаў налічвае каля 2300 чалавек. Агульная колькасьць студэнтаў каля 92 тыс., зь іх 58% навучаецца ў Загрэбе.

## Вонкавыя спасылкі
* Больш падрабязная інфармацыя аб адукацыі ў Харватыі
* Republika Hrvatska
* Адукацыя ў Харватыі
Крк

**Крк** () — востраў у Адрыятычным моры. Уваходзіць у склад Харватыі. Плошча — 405,78 км². Насельніцтва — 19 286 чалавек (па стане на 2011 год). Адміністрацыйны цэнтар — Крк.

## Прырода
Крк — адзін з найбуйнейшых астравоў Харватыі і ўсяго Адрыятычнага мора. Аддзелены ад мацерыка вузкім пралівам (каля 1430 м), празь які ў 1980 годзе быў пабудаваны мост. Сфармаваны пераважна вапнякамі. Паўночныя берагі скалістыя. Паўднёвыя — спадзістыя, са шматлікімі пляжамі. Найвышэйшы пункт — 568 м. На цэнтральных і паўднёвых узгор’ях захаваліся рэшткі шыракалістых і хваёвых лясоў.

## Гісторыя
Крк быў населены ў эпоху нэаліту. Знойдзены таксама рэшткі паселішчаў бронзавага веку, жалезнага веку і рымскіх часоў. Відавочна, у пэрыяд знаходжаньня ў складзе Рымскай імпэрыі быў населены выхадцамі з сучаснай Італіі, бо кіраваўся італійскімі законамі. У 49 г. да н.э. недалёка ад Крку адбылася марская бітва паміж Цэзарам і Пампэям.

У раньняе Сярэднявечча ўваходзіў у склад Бізантыі, што было пацьверджана дагаворам 812 году паміж бізантыйскім і франскім імпэратарамі. У гэты час на востраў перасяляліся славяне, якіх адціскалі авары. Відавочна, насельніцтва ў гэты час было зьмешаным, бо крыніцы сьведчаць, што жыхары Крку размаўлялі на «стракатай мове». Акрамя харвацкай мовы, тут доўгі час карысталіся веглійскім дыялектам далмацкай мовы.

У XI стагодзьдзі захоплены вэнэцыянцамі. Яны перадалі ўладу над Кркам мясцовай сям’і Дуджамаў, прадстаўнікі якой атрымалі тытул графаў Крку. Дуджамы выплочвалі Вэнэцыі падаткі, аднак захоўвалі ўнутраную аўтаномію і вялі актыўную зьнешнюю палітыку. У XIII стагодзьдзі яны захапілі таксама частку мацерыковага адрыятычнага ўзьбярэжжа і фармальна падпарадкаваліся Вугоршчыне. У 1430 годзе за іх сям’ёй замацавалася прозьвішча Франкапанаў. Сьцьвярджалася, што яны маюць старажытнае рымскае паходжаньне. Адгалінаваньні Франкапанаў заставаліся дамінуючымі магнатамі Харватыі да сярэдзіны XVII стагодзьдзя.

XIV — XVI стагодзьдзі адзначаныя культурным росквітам Крку. Дзякуючы дзейнасьці графаў, востраў наведвалі многія інтэлектуальныя дзеячы Харватыі. Тут доўгі час карысталіся глаголіцай.

У 1480 годзе Крк зноў адышоў да Вэнэцыі. У 1797 годзе далучаны да Аўстрыйскай імпэрыі. У 1918—1920 гадох акупаваны Італіяй. У 1920 г. стаў часткай Югаславіі. У гады II Сусьветнай вайны зноў акупаваны Італіяй, а ў 1943—1945 гг. — нацысцкай Нямеччынай. Пасьля вайны вярнуўся ў склад Югаславіі. З 1991 году ў складзе незалежнай Харватыі.

## Насельніцтва

## Эканоміка
Асновай эканомікі зьяўляюцца сельская гаспадарка, вытворчасьць белага віна і абслугоўваньне турыстаў.

## Галерэя

Image:Bridge by Martin - 02.JPG|Мост, які злучае з мацерыком
Image: Monument to fisherman.jpg|Помнік рыбаку ў Нівіцэ
Image:Biserujka Höhle 2007 Kroatien 112.jpg|Карставая пячора Бісеруйка
Image:Baška beach.jpg|Пляж каля гораду Башка
Image:Felsenküste krk mali.jpg|Лес на ўзьбярэжжы
Image:Suha Ričina 1.jpg|Рака


## Вонкавыя спасылкі

*Island Krk
*Turistička zajednica otoka Krka

Катэгорыя:Астравы Харватыі
Катэгорыя:Астравы Адрыятычнага мора
Ян Грыб

**Ян Я́навіч Грыб** ( 21 лістапада 1936, вёска Куршынавічы Ляхавіцкага раёну Берасьцейскай вобласьці) — беларускі пісьменьнік. Сябра Саюзу беларускіх пісьменьнікаў.

## Жыцьцяпіс
На самым пачатку нямецка-савецкай вайны бацьку Яна Грыба расстралялі нацысцкія акупанты, і сям´я пераехала ў Пагарэльцы (цяпер у Нясьвіскім раёне Менскай вобласьці), дзе Янка скончыў сямігодку. Пасьля вайны зьехаў на заробкі ў Расею, скончыў чалябінскую рамесьніцкую вучэльню. У 1956—1957 роках быў курсантам, лётчыкам вайсковай адукацыі на Далёкім Усходзе. Камісаваны па стане здароўя.

У 1960 прыехаў у Менск. Скончыў фізычны факультэт БДУ. Працаваў на вытворчым аб’яднаньні «Інтэграл», ПТВ «Электроніка», выкладчыкам у Менскім коледжы электронікі, займаўся прадпрымальніцкай дзейнасьцю.

Пасьля выхаду на пэнсію перасяліўся ў лясную хату ў Клыпаўшчыне пад Койданавам, якую сам збудаваў. Пражыў у ёй 15 гадоў,

Узначальвае менскую Кастрычніцкую раду Таварыства беларускай мовы з часу ягонага ўтварэньня.

## Творчасьць
Друкаваўся ў пэрыёдыцы. У 2005 року выдаў зборнік вершаў «На сваёй зямлі».

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Профіль на бачыне Саюзу беларускіх пісьменьнікаў
* Сябар Васіля Быкава — Як змагацца з сістэмай, калі табе за 80.

Катэгорыя:Беларускія паэты
Катэгорыя:Сябры Саюзу беларускіх пісьменьнікаў
Катэгорыя:Сябры Таварыства беларускай мовы
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Ляхавіцкім раёне
Вюрцбургер Кікерс

«**Вюрцбургер Кікерс**» () — нямецкі футбольны клюб з гораду Вюрцбургу. Заснаваны ў 1907 годзе.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Вюрцбург‎
Драўляныя цацкі Харвацкага Загор’я

**Драўляныя цацкі Харвацкага Загор’я** () — традыцыйны харвацкі прадукт, які паўстаў у XIX стагодзьдзі ў Загор’і.

Вытворчасьць цацак пачалася і застаецца дасюль у вёсках вакол мястэчак Марыя Бістрыца і Горна Стубіца. Вырабляюцца каля 50 мадэляў цацак, такіх як дудкі, ляскоткі (птушак з коламі, якія штурхаюць на палачцы), тамбура, драўляныя жывёлы (зазвычай коні), сьвістулькі, аўтамабілі, грузавікі, цягнікі, самалёты, дзіцячая мэбля для лялек і гэтак далей.

Цацкі характарызуюцца тым, што яны вырабляюцца ўручную мужчынамі, а фарбуюцца ў асноўным жанчынамі. Не існуе ніколі дзьвюх зусім аднолькавых цацак, бо кожная зь іх робіцца ўручную. Цацкі ствараюцца зь мясцовых дрэваў: вярбы, клёну, буку і ліпы. Дрэва сьсякаюць, сушаць, рэжуць і прыдаюць форму з дапамогай драўляных або кардонных шаблёнаў. Найбольш распаўсюджаныя колеры цацак: чырвоны, сіні, белы і чорны. Упрыгожваюцца кветкавымі і геамэтрычнымі ўзорамі. Прыёмы вытворчасьці перадаваліся ў сем’ях з пакаленьня ў пакаленьне і захаваліся да цяперашняга часу.

Цацкі прадаюцца на кірмашах, падчас рэлігійных сьвят, а таксама ў самым вялікім храме ў Марыі Бістрыцы. Таксама цацкі захоўваюцца ў музэях. Уключаны ў сьпіс ахоўных аб’ектаў нематэрыяльнай спадчыны Рэестру культурных каштоўнасьцяў Рэспублікі і, з 2009 году ў сьпіс нематэрыяльнай культурнай спадчыны ЮНЭСКО.

## Крыніцы

Катэгорыя:Аб’екты Сусьветнай спадчыны ў Харватыі
Катэгорыя:Драўляныя цацкі
Катэгорыя:Разьба па дрэве
Катэгорыя:Харвацкая культура
Заграбская катэдра

**Заграбская катэдра** (), поўная назва — Сабор Ушэсьця Дзевы Марыі і сьвятых Сьцяпана і Ўладзіслава () — каталіцкі сабор у Заграбе, Харватыя. Катэдра Заграбскай архіепархіі-мітраполіі, катэдра прымаса Харватыі (у 2009 годзе — кардыналу Іосіпа Базаніча). 5 званоў у Паўночнай вежы і 3 —  упаўднёвай.
 
Будаўніцтва сабора пачалося ў 1093 годзе, аднак ў 1242 годзе будынак быў разбураны падчас аднаго з набегаў манголаў. Напрыканцы XV стагодзьдзя Асманская імпэрыя ўварвалася на тэрыторыю Босьніі і Харватыі, з-за гэтага многія гарады пачалі ўзводзіць фартыфікацыйныя ўмацаваньні. Вакол сабора быў таксама пабудаваны мур, частка якога захавалася да нашых дзён. У XVII стагодзьдзі на паўднёвага боку будынка ўзьведзена вежа, якая выкарыстоўвалася ў якасьці вайсковага назіральнага пункту.
 
У 1880 годзе храм сур’ёзна пацярпеў у выніку моцнага землятрусу — быў разбураны асноўны нэф. Рэстаўрацыю сабора даручылі архітэктару Герману Болю. Яму атрымалася аднавіць нэагатычнае аблічча будынку, а таксама аднавіць дзьве вежы вышынёй 105 м. У прэзбітэрыі сабору знаходзіцца магільны склеп кардынала Аляізіё Сьцепінаца.
 
Сабор намаляваны на адваротным баку банкноты наміналам у 1000 харвацкіх кун, уведзеных у 1993 годзе.

## Галерэя

Файл:1265973400998 MZ fototeka 01a.jpg|Заграбская катэдра падчас рэканструкцыіпасьля землятрусу 1880 году (1894)
Файл:Zagreb Cathedral areal.jpg|Від на сабор — гарадзкі краявід (2008)
Файл:Katedrala pogled ka nebu.jpg|Частка галоўнага фасаду
Файл:Katedrala Zagreb.JPG|Інтэр’ер сабору


## Вонкавыя спасылкі
* Старонка катэдры 

Катэгорыя:Славутасьці Заграбу
Катэгорыя:Катэдры Харватыі
Катэгорыя:Каталіцкія храмы Харватыі
Катэгорыя:Гісторыя Харватыі
Катэгорыя:Гатычныя катэдры
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1093 годзе
Катэгорыя:Зьявіліся ў XI стагодзьдзі
Павал Праўн

**Павал Праўн** (; 1836—1910) — кіраўнік пажарнай службы у Львове. Ён прапрацаваў у гэтай пасадзе да сваёй адстаўкі 21 студзеня 1906 году (дэ-факта да красавіка, калі на яё заступіў д-р Зыгмунт Рігэр).  

Нарадзіўся ў в. Каралёўка недалёка ад Ляжайску (цяпер горад у Падкарпацкім ваяводзтве, Польшча). Вывучаў сапёрную (акадэмія ў Тульну) й пажарную (Бэрлін, Майнц) справы. Прайшоў вайсковую службу, прымаў удзел ў аўстра-італа-францускай вайне (1859). Капітан інжынерных войскаў. Узнагароджаны ордэнам Жалезнай кароны 3-й ступені. Шляхціц.

У 1864 годзе праз сьмяротную траўму, атрыманую пры ліквідацыі пажару, загінуў Эйтэльбэргер, кіраўнік львоўскай пажарнай брыгады, якая абслугоўвала пажарныя помпы. Павал Праўн стаў ягоным наступнікам. 15 лістапада 1867 году ў Аўстра-Вугоршчыне быў прыняты закон аб добраахвотных таварыствах. Ён паўплываў на фармаваньне сыстэмы дзяржаўнага кіраваньня пажарнай аховы на тэрыторыі Галічыны. Ў адпаведнасьці з законам Праўн ініцыюваў стварэньне Зьвязу добраахвотных пажарных Галічыны і Ладамэрыі (1875 год). Геты зьвяз стаў першым на ўкраінскай тэрыторыі цэнтрам пажарных добраахвотнікаў.

У 1886 годзе Праўн узначаліў краёвыя курсы пажарнай справы. Ўласным коштам выдаў аб'ёмны дапаможнік «Praktyczne wskazówki urządzania straży ogniowej i gaszenia pożarów») (1869).

Праўн таксама быў чальцам часовага арганізацыйнага камітэту польскага Таварыства гімнастычнага «Сокал» (статут зацьверджаны 7 лютага 1867 году).

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Музей під покровом святого Флоріана
* Stanisław Schnür-Pepłowski, «Obrazy z przeszłości Galicyi i Krakowa, 1772—1858». 1896 год
* Архіў нумараў друкаванага органу Зьвязу добраахвотных пажарных Галічыны і Ладамэрыі «Przewodnik Pożarniczy»

Катэгорыя:Украінскія пажарнікі
Катэгорыя:Пажарнікі
Катэгорыя:Пажарная справа
Катэгорыя:Адзначаныя ўзнагародамі Аўстрыі
Белаварская катэдра

**Белаварская катэдра**, **Белаварскі сабор**, **Сабор Сьвятой Тэрэзы Авільскай**  — каталіцкі сабор у горадзе Белавар, Харватыя. Катэдральны сабор эпархіі Белавар-Крыжэўцы, помнік архітэктуры. Атрымаў статус катэдральнага сабору ў 2009 годзе, пасьля стварэньня эпархіі з цэнтрам у Белавары. Да гэтага быў парафіяльным храмам.

## Гісторыя
У 1756 годзе ў Белавары была пабудавана вялікая крэпасьць ў рамках фартыфікацыйных прац па стварэньню вайсковай граніцы, што выклікала прыток насельніцтва ў горад. У 1761 годзе па запрашэньню адміністрацыі Вайсковай граніцы ў Белавар прыбылі чэскія манахі з ордэна піяраў. Адзіным рэлігійным збудаваньнем ў горадзе была невялікая капліца, таму манахі пастанавілі будаваць вялікі храм, які мог бы зьмясьціць усіх вернікаў. 10 красавіка 1765 году быў закладзены першы камень будучага храма. У 1770 годзе будаўніцтва асноўнай часткі царквы было завершана, 15 кастрычніка 1772 году храм быў асьвечаны ў гонар Сьвятой Тэрэзы Авільскай. Абраньне імя сьвятой Тэрэзы зьвязана з тым, што яна была сьвятой апякункай імпэратрыцы Марыі Тэрэзіі, па загаду якой была ўзьведзена Белаварская крэпасьць. У 1774 годзе было скончана будаўніцтва званіцы над фасадам. Царква пабудавана ў стылі барока.

Землятрус 1880 году пашкодзіў царкву. У 1888 годзе царква была рэканструявана і перабудаваная па праекту архітэктара Германа Боле, у 1896 годзе быў значна абноўлены інтэр’ер храма.

Аж да 1980 году касьцёл быў адзіным храмам у Белавары і ваколіцах, яе парафіянамі былі ўсе жыхары гораду каталіцкага веравызнаньня, у 1980 годзе была пабудавана яшчэ адна царква — сьвятога Антонія Падуанскага.

29 верасьня 1990 году падчас вайны за незалежнасьць калі адбываліся баі паміж ЮНА і харвацкімі сіламі ў царкву патрапіў снарад. Выбух забіў трох жанчын, якія маліліся ў той час у храме, і пашкодзіў будынак. Пасьля заканчэньня вайны царква была адрэстаўраваная, у памяць па загінуўшым кабетам усталявана мэмарыяльная дошка.

5 сьнежня 2009 году папа Бэнэдыкт XVI стварыў эпархію Белавар-Крыжэўцы, царква сьвятой Тэрэзы Авілскай стала катэдральным саборам новай эпархіі.

## Літаратура
* Vinko Gregur. Posveta crkve sv. Ane, Prosvjeta Bjelovar 1993.

Катэгорыя:Каталіцкія храмы Харватыі
Катэгорыя:Белавар
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1772 годзе
Катэгорыя:Зьявіліся ў XVIII стагодзьдзі
Заграбская абсэрваторыя

**Заграбская астранамічная абсэрваторыя** () — астранамічная абсэрваторыя ў сталіцы Харватыі Заграбе. Заснавана ў 1903 годзе і знаходзіцца ў падпарадкаваньні Заграбскага астранамічнага таварыства. Галоўнай дзейнасьцю абсэрваторыі зьяўляецца адукацыйная.

## Месцазнаходжаньне і абсталяваньне
Галоўным тэлескопам, разьмешчаным пад купалам абсэрваторыі, зьяўляецца рэфрактар TMB APO 175/1400 мм, усталяваны ў 2007 годзе. Стары тэлескоп фірмы Carl Zeiss (130/1950 мм) усталяваны паралельна першаму; зь яго дапамогай пасьля мадэрнізацыі пляануецца праводзіць фатаздымку Сонца ў вадародным (лінія H<sub>α</sub>) спэктры . Таксама ў абсэрваторыі маюцца некалькі партатыўных тэлескопаў паменш, сярод іх — Celestron 200/2000 мм і Konus refractor 80/900 мм. Фоталябараторыя пры абсэрваторыі праяўляе здымкі ў чорна-белым колеры.

Абсэрваторыя знаходзіцца ў цэнтры гораду, недалёка ад галоўнай плошчы. Разьмяшчаецца на апошнім паверсе вежы пад нумарам 22 на вуліцы Опатычка (), званай «Вежай сьвятара» (), якая была ўзьведзена ў XIII стагодзьдзі ў часы пагрозы татарскага нашэсьця і раней была ва ўлададаньні Заграбскага архіэпіскапа. Акрамя непасрэдна купала на верхняй тэрасе, абсэрваторыя зьмяшчае лекцыйную залю на 50 чалавек, фоталябараторыю, 5 офісаў, бібліятэку і невялікі каворкінг.

## Гісторыя
Абсэрваторыя была заснавана Харвацкім таварыствам натуральных навук. Памяшканьні на версе вежы былі прадстаўлены гарадзкім урадам, які таксама фінансаваў рэканструкцыю і ўстаноўку купала. Адкрыцьцё адбылося 5 сьнежня 1903 году. Першым яе кіраўніком быў Атон Кучэра, вядомы харвацкі папулярызатар навукі.

Астэроід нумар 589, адкрыты ў 1906 годзе ў Гэйдэльбергэскай абсэрваторыі Аўгустам Копфам, у гонар адкрыцьця Заграбской абсэрваторыі атрымаў назву «Харватыя».

Нягледзячы на чаканьні Кучэры, абсэрваторыя не стала дасьледчыцкім цэнтрам — у сувязі зь недахопам спэцыялістаў. Яна заўсёды выкарыстоўвалася пераважна для папулярызацыі навукі. У сярэдзіне XX стагодзьдзя атрымалі вядомасьць выданьні на эспэранта, выпушчаныя пад эгідай абсэрваторыі. Яна была зачынена ў пэрыяд Другой сусьветнай вайны. У 1963 годзе абсэрваторыя і Харвацкае астранамічнае таварыства зрабілі важны ўклад у культуру гораду, сканструяваўшы плянэтарый. Пазьней ён быў перададзены ў дар Тэхнічнаму музэю, дзе функцыянуе да гэтага часу. Рэфрактар Zeiss замяніў тэлескоп, першапачаткова ўсталяваны ў абсэрваторыі, ў 1966 годзе.

У сярэдзіне 1980-х будынак абсэрваторыі быў адрамантаваны. У 1992 годзе быў устаноўлены новы купал, тады ж падвергнулася абнаўленьню абсталяваньне. Цяпер абсэрваторыя зьяўляецца месцам сустрэчы аматараў астраноміі і іншых натуральных навук. Тут праходзяць назіраньні за начным небам, лекцыі і іншыя адукацыйныя мерапрыемствы на астранамічную тэматыку. Навуковыя дасьледаваньні абсэрваторыі прысьвечаны фізыцы Сонца і праводзяцца ў супрацоўніцтве з Хварскай абсэрваторыяй.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт абсэрваторыі

Катэгорыя:Астранамічныя абсэрваторыі Харватыі
Абсэрваторыя
Барнсьлі (футбольны клюб)

«**Ба́рнсьлі**» () — ангельскі футбольны клюб з гораду Барнсьлі. Заснаваны ў 1887 годзе.

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Барнсьлі
Лычкаўцы

Назву **Лычкаўцы** маюць:

## Населеныя пункты
### [[Беларусь]]
* Гарадзенская вобласьць:
** Лычкаўцы — вёска ў Івейскім раёне
** Лычкаўцы — хутар у Астрынскім сельсавеце Шчучынскага раёну
** Лычкаўцы — вёска ў Васілішкаўскім сельсавеце Шчучынскага раёну
Усяжа (неадназначнасьць)

Назву **Усяжа** маюць:

* Усяжа — рака ў Менскім і Смалявіцкім раёнах Беларусі, правы прыток ракі Гайна, басэйн Дняпра
* Усяжа — вёска ў Смалявіцкім раёне Менскай вобласьці

## Глядзіце таксама
* Усяж
Янка Вукавіч

**Янка Вукавіч-Подкапельскі** (, 27 верасьня 1871 — 1 лістапада 1918) — харвацкі афіцэр флёту.

## Біяграфія
Служыў у Аўстра-Вугорскім вайскова-марскім флёце і на працягу кароткага пэрыяду быў галоўнакамандуючым вайскова-марскім флётам Дзяржавы славенцаў, харватаў і сэрбаў. Вукавіч удзельнічаў у баявых дзеяньнях падчас Першай сусьветнай вайны і быў прызначаны камандуючым флётам 31 кастрычніка 1918 году, калі Аўстра-Вугоршчына распалася і ўвесь флёт быў перададзены новаўтворанай Дзяржаве славенцаў, харватаў і сэрбаў. Загінуў, знаходзячыся за штурвалам SMS Viribus Unitis, які быў затоплены італьянскімі дывэрсантамі.

## Літаратура
* Vukušić, Stjepan. *Admiral. Roman o Janku Vukoviću pl. Podkapelskom, prvom hrvatskom admiralu*. Zagreb, Naklada Pavičić, 2004; 
* Katušić, Ivan. *Admiralski stijeg*. Zagreb, Znanje, 1987

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Харватыі
Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусьветнай вайны
Катэгорыя:Адміралы Харватыі
Катэгорыя:Адміралы Аўстра-Вугоршчыны
Катэгорыя:Загінулі ў баях Першай сусьветнай вайны
Андрусь Такінданг

**Андру́сь Такінда́нг** ( 4 верасьня 1983, Менск, БССР) — беларускі мастак, музыка, паэт, тэлевядоўца.

## Жыцьцяпіс
Нарадзіўся ў сям’і беларускі і ўраджэнца Чаду, які навучаўся ў СССР на фізыка. Дзяцінства правёў у вёсцы Чэрцы на Віцебшчыне, дзе скончыў пачатковую школу. Вярнуўшыся ў Менск, скончыў Гімназію-каледж мастацтваў імя Ахрэмчыка (1994—2002; 12Б кляса), дзе абараніў дыплёмную працу па-беларуску, і Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт культуры. Працуе мастаком-рэстаўратарам і грае ў гурце фолькмадэрновай музыкі «Recha», а таксама ў «ска-джаз-рэгі-панк» гурце «Гаротніца». Жыве ў менскім мікрараёне Сокал.

## Узнагароды і ўшанаваньне
19 кастрычніка 2013 атрымаў (разам зь Дзянісам Міжуем) узнагароду «Бронзавая бульба» фэстывалю беларускіх відэа- і кінафільмаў «Бульбамуві» за анімацыйны фільм «Горад» (аб уплыве мастацтва на людзей).

У 2013 годзе рэжысэр Ігар Чышчэня стварыў на студыі «Летапіс» дакумэнтальны фільм «Андрэй Такінданг. Спыняюся ў сярэдзіне».

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Андрусь Такінданг. Будзьма ўцешнымі!

Катэгорыя:Беларускія мастакі
Катэгорыя:Беларускія музыкі
Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты і паэткі‎
Катэгорыя:Беларускія тэлевядучыя
Нацыянальныя паркі Эстоніі

У Эстоніі існуе пяць нацыянальных паркаў, якія займаюць 4,26% тэрыторыі краіны.

## Крыніцы

Катэгорыя:Нацыянальныя паркі Эстоніі
Катэгорыя:Прырода Эстоніі