Расейска-японская вайна

**Расейска-японская вайна (1904—1905)** — буйны ўзброены канфлікт паміж Расейскай імпэрыяй і Японскай імпэрыяй за кантроль над Маньчжурыяй, Карэяй і ў Ціхім акіяне. Гэтая вайна стала першай буйной вайной XX стагодзьдзя і першым выпадкам паразы вялікай эўрапейскай дзяржавы ад азіяцкай.

## Прычыны і пачатак
Глыбінныя прычыны канфлікту палягалі ў непазьбежным сутыкненьні дзьвюх імпэрыялістычных экспансіяў ва Усходняй Азіі. Расейская імпэрыя пры Мікалаі II рэалізоўвала праграму Жоўтарасеі, якая прадугледжвала ўсталяваньне поўнага кантролю над Маньчжурыяй і атрыманьне выхаду да незамярзаючых портаў Ціхага акіяна. Будаўніцтва Кітайска-Ўсходняй чыгункі (КУЧ) і атрыманьне ў арэнду ад Кітаю Ляодунскага паўвострава з крэпасьцю Порт-Артур зрабілі Расею ключавым гульцом у рэгіёне.

Японская імпэрыя, якая пасьля рэформаў Мэйдзі актыўна нарошчвала вайсковую магутнасьць, разглядала Карэю і Маньчжурыю як сваю жыцьцёвую прастору. Японія была глыбока пакрыўджаная «Трайной інтэрвэнцыяй» 1895 году, калі Расея разам зь Нямеччынай і Францыяй прымусіла Токіё вярнуць Кітаю захоплены Ляодунскі паўвостраў, які Расея пазьней фактычна заняла сама. Дадатковым фактарам стала дзейнасьць «бязабразаўскай клікі» пры расейскім двары, якая прасоўвала агрэсіўную эканамічную экспансію ў Карэі, ігнаруючы папярэджаньні дыпляматаў пра непазьбежнасьць вайны.

Дыпляматычныя перамовы аб падзеле сфэраў уплыву зайшлі ў тупік у пачатку 1904 году. Японія патрабавала поўнага вываду расейскіх войскаў з Маньчжурыі і прызнаньня сваіх правоў на Карэю. Не дачакаўшыся адказу на свой апошні ўльтыматум, 6 лютага 1904 году Японія афіцыйна анулявала дыпляматычныя стасункі з Расеяй.

Вайна пачалася ў ноч на 9 лютага (27 студзеня паводле старога стылю) 1904 году, калі японскі флёт пад камандаваньнем адмірала Тога Хэйхаціра зьдзейсьніў раптоўны напад на расейскую эскадру, якая стаяла на рэйдзе ля Порт-Артура. У выніку тарпэднай атакі былі сур’ёзна пашкоджаныя найлепшыя расейскія браняносцы «Цэсарэвіч» і «Рэтвізан». У гэты ж дзень у карэйскім порце Чамульпа адбыўся бой крэйсэра «Вараг» і кананэрскай лодкі «Карэец» супраць сілаў японскай эскадры. Гэтыя падзеі азнаменавалі пераход ініцыятывы на моры да японцаў зь першых гадзінаў вайны.

## Хада баявых дзеяньняў
Вайна разгортвалася як на сушы, гэтак і на моры, прычым марскія апэрацыі мелі вырашальнае значэнне для забесьпячэньня сухаземных войскаў. Пасьля раптоўнага нападу на Порт-Артур японскае камандаваньне забясьпечыла сабе панаваньне на моры, што дазволіла бесьперашкодна высадзіць дэсант у Карэі і на Ляодунскім паўвостраве. Расейскі Ціхаакіянскі флёт апынуўся заблякаваным у гавані Порт-Артура. Спроба актыўных дзеяньняў пад кіраўніцтвам адмірала Сьцяпана Макарава скончылася трагедыяй, бо ў красавіку 1904 году флягманскі браняносец «Петрапаўлаўск» падарваўся на міне, і адмірал загінуў разам з камандаю.

На сушы галоўныя сілы сутыкнуліся ў Маньчжурыі. Першая буйная бітва адбылася на рацэ Ялу, пасьля якой расейскія войскі пачалі адступаць на поўнач. У жніўні 1904 году адбылася бітва пры Ляояне, дзе расейская армія пад камандаваньнем генэрала Курапаткіна адступіла перад сіламі маршала Оямы. Паралельна з гэтым працягвалася гераічная, але безнадзейная абарона Порт-Артура. Крэпасьць вытрымала чатыры штурмы, але пасьля захопу японцамі гары Высокая яны атрымалі магчымасьць беспасярэдняга абстрэлу гораду і флёту. У студзені 1905 году генэрал Стэсэль, насуперак меркаваньням рады абароны, падпісаў акт аб капітуляцыі крэпасьці.

Кульмінацыяй сухаземнай вайны стала Мукдэнская бітва, якая адбылася ў лютым і сакавіку 1905 году. У гэтай самай маштабнай бітве эпохі, дзе з абодвух бакоў бралі ўдзел больш за 500 тысячаў чалавек, расейская армія атрымала цяжкую паразу і была вымушаная пакінуць Мукдэн. Апошняй надзеяй Пецярбурга стала Другая Ціхаакіянская эскадра пад камандаваньнем адмірала Раждзественскага, якая зьдзейсьніла беспрэцэдэнтны паход з Балтыйскага мора вакол Афрыкі. Аднак 27—28 траўня 1905 году ў Цусімскай пратоцы расейскі флёт быў амаль цалкам зьнішчаны сучаснымі і хуткаходнымі японскімі караблямі. Цусімская катастрофа паставіла кропку ў вайсковым супрацьстаяньні і вымусіла Мікалая II пачаць перамовы пра мір.

## Вынікі і наступствы
Вайна скончылася складаньнем Портсмуцкай мірнай дамовы. Расея прызнала дамінаваньне Японіі ў Карэі, саступіла ёй Паўднёвы Сахалін, правы на арэнду Порт-Артура і чыгунку ў Маньчжурыі. Параза ў вайне рэзка паскорыла ўнутраныя палітычныя працэсы ў Расеі, стаўшы адным з каталізатараў Першай расейскай рэвалюцыі 1905—1907 гадоў. Японія ж замацавала статус вялікай імпэрыялістычнай дзяржавы, чый уплыў у Азіі стаў неаспрэчным да канца Другой сусьветнай вайны.

Катэгорыя:Войны Японіі
Катэгорыя:Войны Расеі