Украінская Народная Рэспубліка

**Украі́нская Наро́дная Рэспу́бліка** (**УНР**; ) — украінская дзяржава, якая існавала ў 1917—1920 гадох на тэрыторыі Цэнтральнае, Усходняе й Паўднёвае Ўкраіны са сталіцай у Кіеве. Узьнікла на месцы паўднёва-заходніх губэрняў Расейскае імпэрыі, заселеных украінцамі. Да красавіка 1918 году ўзначальвалася Цэнтральнай Радай на чале зь Міхаілам Грушэўскім, пасьля сьнежня 1918 году — Дырэкторыяй. Абвешчаная 7 лістапада 1917 году, пасьля кастрычніцкага перавароту, як аўтаномная рэспубліка ў складзе Расейскае рэспублікі. 22 студзеня 1918 году, пасьля савецка-ўкраінскае вайны, абвешчаная незалежнай дзяржавай. Да сакавіка 1918 году карысталася міжнароднай падтрымкай Нямецкае імпэрыі. Пасьля паразы апошняй у Першае сусьветнае вайне апынулася ў міжнароднай ізаляцыі. Праводзіла ўнутраную палітыку, абапіраючыся на сацыялістычную папулісцкую ідэалёгію. 22 студзеня 1919 году аб’ядналася з Заходнеўкраінскай Народнай Рэспублікай. Ліквідаваная пасьля паразы ўкраінскай вызваленчай барацьбы 1917—1920 гадоў. У 1921 годзе тэрыторыя рэспублікі паводле вынікаў Рыскае мірнае дамовы 1921 году была анэксаваная паміж Польшчай з аднаго боку, і Савецкай Расеяй (дзейнічала ад імя БССР) і УССР з другога.

## Гісторыя
УНР была абвешчаная III Унівэрсалам Цэнтральнай рады ад  году як шырокая аўтаномія пры захаваньні фэдэратыўнай сувязі з Расеяй. Гэтаму папярэднічала абвяшчэньне нацыянальнай аўтаноміі Ўкраіны  году й падпісаньне А. Ф. Керанскім пратаколу аб прызнаньні Генэральнага сакратарыяту Цэнтральнай рады.

24—25 (11—12) сьнежня 1917 году ў Харкаве Першы Ўсеўкраінскі зьезд саветаў працоўных, салдацкіх і сялянскіх дэпутатаў абвясьціў існавалую на той момант Украінскую Народную Рэспубліку рэспублікай саветаў працоўных, сялянскіх, салдацкіх і казачых дэпутатаў, якая пазьней (у тым ліку, каб ня блытаць з захаванай «несацыялістычнай» Украінскай Народнай Рэспублікай), у шэрагу дакумэнтаў таго часу называлася *[[Украінская Народная Рэспубліка Саветаў|Украінскай Народнай Рэспублікай Саветаў]]*, а таксама *Савецкай Украінскай Народнай Рэспублікай, Украінскай Народнай Савецкай Рэспублікай* і *Украінскай Народнай Сацыялістычнай Рэспублікай* (УНСР, ).

30 (17) сьнежня 1917 году ў Кіеве быў скліканы першы Ўсеўкраінскі зьезд Саветаў працоўных, салдацкіх і сялянскіх дэпутатаў. Рада УНР была абвешчаная зьездам па-за законам. Былі абраныя ЦВК Усеўкраінскага зьезду Саветаў і новы ўрад рэспублікі — Народны Сакратарыят УНР. Народны Сакратарыят УНР быў прызнаны 1 студзеня 1918 году (19 сьнежня 1917 году) Саветам Народных Камісараў Савецкай Расеі адзіным законным урадам Украінскай Народнай Рэспублікі.

Бальшавіцкі ўрад Расеі абвясьціў Цэнтральнай радзе ўльтыматум з патрабаваньнем сілай спыніць расейскіх казакоў і афіцэраў, якія рухаліся праз Украіну на Дон. У выпадку выкананьня патрабаваньняў ультыматуму Ўкраіна апынулася б уцягнутай у грамадзянскую вайну ў Расеі. У адказ на ўльтыматум Цэнтральная рада 25 (12) студзеня 1918 году сваім IV Унівэрсалам абвясьціла поўную незалежнасьць УНР ад Расеі. Бальшавікі распачалі няўдалую спробу захопу ўлады ў Кіеве 16 (29) студзеня—6 лютага (22 студзеня) 1918 году, а 8 лютага (26 студзеня) 1918 году бальшавіцкія часткі занялі Кіеў. Цэнтральная рада зьвярнулася да Цэнтральных дзяржаваў з просьбай накіраваць ва Ўкраіну свае войскі для абароны ад гэтай агрэсіі (дэлегацыя УНР прыняла ўдзел у Берасьцейскіх перамовах, дзе склала дамову з Цэнтральнымі дзяржавамі). Нямецкія войскі ў кароткі тэрмін выбілі бальшавіцкія часткі з тэрыторыі Ўкраіны, а затым ініцыявалі зьмену Цэнтральнай рады ўрадам Скарападаскага. 17—19 сакавіка 1918 году Украінская Народная Рэспубліка Саветаў аб’ядналася зь іншымі тэрытарыяльнымі фармаваньнямі бальшавікоў (Данецка-Крывароская Савецкая Рэспубліка, Адэская Савецкая Рэспубліка) ва Ўкраінскую Савецкую Рэспубліку ў складзе РФСР.

Пасьля падзеньня Гетманату пры Дырэкторыі (урад Сымона Пятлюры) УНР была адноўленая. У сакавіку 1919 году з буйных гарадоў Украіны пад кантролем УНР знаходзіліся толькі Жытомір і Віньніца.

УНР праіснавала да 1920 году. Вялікая частка тэрыторыі, на якую яна прэтэндавала, увайшла ў склад Украінскай ССР, тэрыторыя Заходняй Украіны (Усходняя Галіцыя, Валынь, Падляшша) адышла да Польскай рэспублікі, Кубанская вобласьць і Вобласьць Войска Данскога засталіся ў складзе Савецкай Расіі, паўночныя тэрыторыі адышлі БССР.

## Дыпляматычныя высілкі й міжнароднае прызнаньне

З выданьнем Цэнтральнай Радай Трэцяга Ўнівэрсалу 20 лістапада 1917 году ўкраінскія палітыкі пачалі спробы ўсталяваньня дыпляматычных адносінаў з замежнымі дзяржавамі. Першапачаткова найлепшыя пэрспэктывы для ўсталяваньня такіх адносінаў існавалі зь дзяржавамі Антанты й іх саюзьнікамі — у сувязі з агоніяй Усходняга фронту й абвяшчэньнем Украінай сваёй аўтаноміі, вайсковыя прадстаўнікі зь вядучых краінаў Антанты прыбылі ў Кіеў дзеля таго, каб высьветліць стаўленьне Цэнтральнай Рады да пытаньня працягу вайны й дзеля таго, каб паўплываць на гэтае стаўленьне на карысьць «Краінаў Пагадненьня» — увосень 1917 — узімку 1918 гг. у Кіеве знаходзіліся вайсковыя й дыпляматычныя прадстаўнікі Вялікабрытаніі, Францыі, ЗША, Бэльгіі, Румыніі, Японіі. Усе яны дамагаліся прыхільнасьці Ўкраіны ў адносінах да Антанты, спрабавалі заручыцца ўдзелам Украіны ў працягу вайны на іх баку й у падтрыманьні належнай баяздольнасьці Паўднёва-заходняга й Румынскага франтоў, разьмешчаных непасрэдна на тэрыторыі Ўкраіны. Аднак, як успамінаў пра тыя дні Д. І. Дарашэнка: «Марныя былі ўсе высілкі генэральнага сакратара замежных справаў А. Я. Шульгіна зрабіць з Украіны ўдзельніка міжнародных зносінаў і выкарыстоўваць гэтую спрыяльную сытуацыю» — Украіна вырашыла скласьці сэпаратны мір з Цэнтральнымі Дзяржавамі. Пасьля яго заключэньня ўсе вышэйпаказаныя дыпляматычныя й вайсковыя прадстаўнікі краінаў Антанты пакінулі Ўкраіну.

У выніку падпісаньня Берасьцейскага міру УНР стала суб’ектам міжнародных зносінаў. УНР была дэ-факта прызнаная ўсімі Цэнтральнымі дзяржавамі, якія падпісалі Берасьцейскую мірную дамову — Нямецкай імпэрыяй, Аўстра-Вугоршчынай, Асманскай імпэрыяй і Баўгарскім царствам. Дэ-юрэ незалежнаю Ўкраіну прызналі дзьве краіны — Нямецкая імпэрыя й Аўстра-Вугоршчына. Адкрыцьцё амбасадаў і абмен амбасадарамі адбыўся ў сакавіку — красавіку 1918 году. Пасьля пераходу Румыніі на бок Цэнтральных дзяржаваў і заключэньня Бухарэсцкай мірнай дамовы паміж новымі «хаўрусьнікамі» — Украінай і Румыніяй — гэтак жа адбыўся абмен амбасадарамі. Аднак падзеі разьвіваліся імкліва й увосень 1918 году, прадбачачы ваенны крах Цэнтральных дзяржаваў, Румынія ізноў перайшла на бок Антанты. Таму ўкраінскі амбасадар у Бухарэсьце так і не прыступіў да сваіх абавязкаў.

У той жа пэрыяд — зіма — вясна 1918 году — УНР выслала консульскія й дыпляматычныя дэлегацыі, для ажыцьцяўленьня консульскай працы і для наладжваньня міждзяржаўных адносінаў, у шэраг самаабвешчаных на тэрыторыі былой Расейскай імпэрыі дзяржаваў і ў шэраг нэўтральных краінаў — у Грузію, Фінляндыю (якая 12 чэрвеня 1920 году прызнала незалежнасьць УНР дэ-юрэ, стаўшы такім чынам трэцяй краінай), Армэнію, ва Ўсевялікае Войска Донскае, Кубанскую Народную Рэспубліку, Румынію й Швайцарыю (праз Швайцарскую місію плянавалася наладзіць кантакты з краінамі Антанты й іх саюзьнікамі: Італіяй, Бэльгіяй, Гішпаніяй, Вялікабрытаніяй і Францыяй), Нідэрлянды, Данію, Швэцыю, Нарвэгію. Былі прынятыя законы стварэньня консульскіх службаў і пра мэты іх працы — у першай рэдакцыі ад 4 ліпеня 1918 году і ў другой — ад 6 лістапада 1918 году. Задачамі консульскай службы абвяшчаліся: падрыхтоўка асноваў для пашырэньня гандлёва-эканамічных зносінаў паміж Украінай і іншымі краінамі, матэрыяльная й юрыдычная дапамога грамадзянам Украіны, якія знаходзяцца за мяжой. Паводле закону ад 6 лістапада 1918 году плянавалася стварыць консульскія аддзелы ў шматлікіх гарадах былой Расейскай імпэрыі й шматлікіх краінах Эўропы, а таксама ў Турэччыне й у Пэрсіі. Усяго плянавалася адкрыць 54 штатных консульскіх установаў у 24 краінах, а таксама шэраг ганаровых консульстваў. У той жа час ва Ўкраіне адкрыліся консульствы Даніі, Гішпаніі, Нарвэгіі, Пэрсіі, Партугаліі, Швайцарыі, Швэцыі.

Калі ў лістападзе 1918 году Цэнтральныя Дзяржавы былі пераможаныя ў Першай сусьветнай вайне, факт падпісаньня сэпаратнага міру зь імі саслужыў дрэнную службу УНР. Перамоглая Антанта варожа ставілася да ўтварэньняў, якія заключылі сэпаратны мір і як выйшлі з вайны зь яе ворагамі. Разглядаючы ўлады УНР як сваіх супернікаў, Антанта адмовілася афіцыйна прызнаць існую дэ-факта УНР, ужо прызнаную дэ-юрэ краінамі былога Чацьвярнога зьвязу й некаторымі новаўтворанымі й нэўтральнымі Эўрапейскімі дзяржавамі.

Узімку 1918—1919 гг., пасьля падзеньня Аўстра-Вугорскай імпэрыі, украінскія дыпляматычныя дэлегацыі выехалі ў новаўтвораныя дзяржавы — Вугоршчыну і Чэхаславаччыну.

У красавіку 1920 году паміж Украінай і Польшчай (пасьля Берасьцейскай мірнай дамовы якая прызнала незалежнасьць Украіны дэ-факта) была складзеная Варшаўская дамова, паводле якой Польшча прызнала незалежнасьць Украіны дэ-юрэ.

Ватыкан, адмаўляючыся прызнаць незалежную Ўкраінскую дзяржаву дэ-юрэ (датуль, пакуль гэта ня зробіць хоць бы адна з «вялікіх дзяржаваў»), тым ня менш у красавіку 1920 году паслаў ва Ўкраіну , што дазваляе казаць пра прызнаньне дэ-факта.

5 лютага 1921 году Аргентына прызнала УНР.

## Адміністрацыйны падзел

Адміністрацыйны падзел быў устаноўлены законам «аб адміністрацыйнам падзеле УНР».

## Храналёгія
* 17 сакавіка 1917 году на паседжаньні рады Ўкраінскай партыі сацыялістаў-фэдэралістаў створаная Цэнтральная рада, першапачаткова — каардынацыйны орган украінскіх правасацыялістычных партыяў.
* чэрвень 1917 году — абвяшчэньне Цэнтральнай радай «аўтаномнай Украіны» (26 чэрвеня) і падпісаньне Керанскім А. Ф. пратаколу пра прызнаньне Генэральнага сакратарыяту Цэнтральнай рады.
* 20 лістапада 1917 году Цэнтральная рада абвясьціла «Ўкраінскую народную рэспубліку» (УНР) у складзе Расеі.
* сьнежань 1917 — бальшавіцкая фракцыя Цэнтральнай Рады пераехала ў Харкаў. На тэрыторыі Ўсходняй Украіны сталі фармавацца атрады Чырвонай Гвардыі й Чырвонага Казацтва бальшавікоў.
* у сьнежні 1917 — лютым 1918 абвешчаныя некалькі савецкіх рэспублік у складзе РСФСР: **[[Украінская Народная Рэспубліка Саветаў]]**, **[[Данецка-Крывароская Савецкая Рэспубліка]]**, **[[Адэская Савецкая Рэспубліка]]**, '''Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка Таўрыды''' (пазьней '''Крымская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка''').
* 22—25 студзеня 1918 году (пасьля роспуску ў Петраградзе Ўстаноўчага збору й патрабаваньня бальшавікоў перашкаджаць руху казакоў і афіцэраў царскага войска з фронту на Дон), Цэнтральная рада абвясьціла аб незалежнасьці Ўкраіны ад Расеі (абвясьціла сувэрэнітэт УНР).
* 29 студзеня — 4 лютага 1918 году працоўныя кіеўскага заводу «Арсэнал» пад кіраўніцтвам бальшавікоў і эсэраў распачалі няўдалую спробу захопу ўлады ў Кіеве (Студзеньскае паўстаньне ў Кіеве).
* 8 лютага 1918 Кіеў быў узяты ўкраінскімі савецкімі войскамі сумесна з атрадамі Чырвонай гвардыі, якія прыбылі з Расеі. Цэнтральная рада пераехала ў Жытомір.
* 9 лютага 1918 Цэнтральная рада УНР падпісала Брэст-Літоўскую дамову з Цэнтральнымі дзяржавамі. Паводле ўмоваў мірнай дамовы нямецкія й аўстра-вугорскія войскі акупавалі тэрыторыю Ўкраіны, Украіна ўзяла на сябе абавязаньне выплаціць Нямеччыне й Аўстра-Вугоршчыны велізарную кантрыбуцыю харчам, сыравінай, скатом за вайсковую падтрымку Цэнтральнай рады УНР. За змову зь нямецкімі й аўстра-вугорскімі імпэрыялістамі, вынікам чаго была акупацыя Ўкраіны, у народзе Цэнтральная рада атрымала мянушку «Цэнтральная зрада».
* 1 сакавіка 1918 урад Цэнтральнай рады вярнуўся ў Кіеў разам зь нямецкімі й аўстра-вугорскімі войскамі.
* 17—19 сакавіка 1918, з прычыны наступу акупацыйных войскаў, усе Савецкія рэспублікі ва Ўкраіне аб’ядналіся ў адну Ўкраінскую Савецкую Рэспубліку ў складзе РСФСР са сталіцай у Харкаве й з рэвалюцыйным урадам (Народным сакратарыятам).
* **29 красавіка 1918 году Ўкраінская Народная Рэспубліка спыніла сваё існаваньне.**Паводле ініцыятывы нямецкіх уладаў на «Зьезьдзе хлебаробаў» Цэнтральная рада, была распушчаная, Украінская народная рэспубліка ліквідаваная й абвешчаная Украінская Дзяржава — унітарная дзяржава з марыянэткавым урадам (гетманатам), на чале з гетманам Украіны, які быў расейскім генэралам Паўлам Скарападаскім. Да восені 1918 году тэрыторыя цэнтральнай, паўночнай, усходняй, паўднёвай Украіны была абхопленая сялянскімі паўстаньнямі супраць акупантаў і гетманцаў.
* 14 сьнежня 1918 году, пасьля сыходу нямецкіх войскаў з акупаваных тэрыторыяў, паўсталыя войскі пад камандаваньнем Пятлюры занялі Кіеў, выбіўшы зь яго гетманцаў. **Было абвешчана пра аднаўленьне Ўкраінскай Народнай Рэспублікі**. Наступны пэрыяд вядомы як кіраваньне Дырэкторыі Ўкраінскай Народнай Рэспублікі.
* 22 студзеня 1919 абвешчаны Акт Злукі — дамова пра аб’яднаньне Ўкраінскай Народнай Рэспублікі й Заходнеўкраінскай Народнай Рэспублікі ў адзіную ўкраінскую дзяржаву.
* студзень — красавік 1919 году: савецкія войскі Украінскага фронту, у склад якога ўвайшло Ўкраінскае савецкае войска, занялі Харкаў, Палтаву, Екацярынаслаў, а 5 лютага — Кіеў. Войска УНР адступіла на захад.
* 10 сакавіка 1919 у Харкаве на 3-м Усеўкраінскім зьезьдзе саветаў як самастойная незалежная дзяржава была абвешчаная Ўкраінская Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка.
* У траўні 1919 пад кіраўніцтвам камдзіва Грыгор’ева Н. А., былога палкоўніка войска УНР, як рэакцыя на ўвод прадразьвёрсткі і тэрор «чрэзвычаек», ва Ўкраіне ўспыхнула найбуйнае антысавецкае паўстаньне частак Украінскага Чырвонага войска, сфармаванага пры садзейнічаньні Рэвалюцыйнай вайсковай рады галоўным чынам з украінскіх паўстанцкіх атрадаў, вядомае як «Грыгор’еўскае паўстаньне» ці «травеньскі ваенна-палітычны крызіс ва УССР», у выніку якога фармальна незалежная Украінская ССР змушаная была адмовіцца ад сваіх узброеных сілаў. Паўстаньне было задушанае пры ўдзеле расейскіх войскаў, а ў чэрвені 1919 году ўсе ўкраінскія савецкія дывізіі перафармаваныя ў звычайныя нумарныя стралковыя дывізіі адзінага Чырвонага войска.
* Да восені 1919 году значнай часткай тэрыторыі Ўкраіны авалодалі войскі Ўзброеных сілаў Поўдня Расеі (25 чэрвеня імі быў узяты Харкаў, 30 жніўня — Кіеў).
* У выніку контрнаступу Чырвонага войска, 12 сьнежня ў быў адбіты Харкаў, 16 сьнежня — Кіеў, 7 лютага 1920 году — Адэса.
* 25 красавіка 1920 году лідэры УНР дамаўляюцца пра ваенны зьвяз з Польшчай, на ўмовах аднаўленьня незалежнай *Украінскай Народнай Рэспублікі* без Галіцыі, перададзенай у склад Польшчы на правах аўтаноміі, у сувязі з чым лідэры Заходнеўкраінскай Народнай Рэспублікі анулёўваюць Акт Злукі.
* У красавіку 1920 польскімі войскамі быў узяты Кіеў. Аднак ужо да жніўня наступ Войска Польскага быў спынены Чырвоным войскам, а затым уся Правабярэжная Ўкраіна была ўзятая Чырвоным войскам. Фактычна **існаваньне УНР, адноўленай у сьнежні 1918 году, было спыненае**, а яе лідэры апынуліся ў выгнаньні. Амаль уся тэрыторыя Ўкраіны ўвайшла ў склад УССР.

## Урад у выгнаньні
З прычыны бальшавіцкай акупацыі ўрад УНР знаходзіўся спачатку часткова (канец 1919 году), а з канца 1920 году цалкам па-за межамі УНР, на тэрыторыі Польшчы ў Тарнаве (некаторыя ўстановы ў Чанстахове) пасьля дзяржаўныя ўстановы былі ў Варшаве, а таксама ў Парыжы й Празе.

Прававой асновай ураду УНР былі «Закон аб часовым вярхоўным Кіраваньні й парадак заканадаўства ва УНР» і «Закон аб Дзяржаўнай Народнай Радзе», зацьверджаныя 12 лістапада 1920 году Дырэкторыяй ва Ўкраіне. Гэтыя акты, грунтуючыся на законах Працоўнага кангрэсу Ўкраіны, перадалі Дзяржаўнай народнай радзе заканадаўчыя функцыі й кантроль над урадам УНР. Аднак да скліканьня гэтай Рады ейныя функцыі былі ўскладзеныя на Раду Народных Міністраў, а старшыня Дырэкторыі выконваў функцыі кіраўніка дзяржавы, зацьвярджаў законы, дамовы, прызначэньні, прадстаўніцтва перад замежнымі дзяржавамі. Кіраўніка Дырэкторыі, на выпадак немагчымасьці выконваць абавязкі, замяняла калегія, а ў выпадку немагчымасьці яе склікаць — старшыня Рады Народных Міністраў.

У выгнаньні дзяржаўны цэнтар існаваў без заканадаўчага органу, толькі кароткі тэрмін у 1921 годзе ў Тарнаве дзейнічала Рада Рэспублікі, прадстаўнічы орган УНР у складзе дэлегатаў партыяў, прафэсійных і культурных арганізацыяў. Толькі ў 1948 годзе створаная Ўкраінская народная рада, як парлямэнт у выгнаньні.

Падчас Другой сусьветнай вайны ўрад УНР ня дзейнічаў, але Андрэй Лівіцкі падпісваў дакумэнты як старшыня Дырэкторыі. Пасьля заканчэньня вайны рэфармаваны склад ураду, у які ўвайшлі дзеячы некаторых партыяў з Заходняй Украіны і арганізаванай грамадзкай супольнасьці з савецкай Украіны.

22 жніўня 1992 году прэзыдэнт УНР у выгнаньні Мікалай Плаўюк перадаў грамату Дзяржаўнага цэнтру УНР Прэзыдэнту Ўкраіны Леаніду Краўчуку. Гэта азначала, што ўкраінская незалежная дзяржава, абвешчаная 24 жніўня 1991 году, зьяўляецца правапераемніцай Украінскай Народнай Рэспублікі.

### Сьпіс кіраўніцтва УНР у выгнаньні
***Кіраўнікі Дырэкторыі УНР***
# Сымон Пятлюра: 11.02.1919 — 25.05.1926 (з 12.11.1920 — аднаасобны носьбіт вярхоўнай улады)
# Андрэй Лівіцкі: 1926—1948
# Вячаслаў Пракаповіч: 1939—1940, в. а.

***Прэзыдэнты УНР***
# Андрэй Лівіцкі: 1948 — 17.01.1954
# Сьцяпан Вітвіцкі: 06.03.1954 — 1965 (у студзені — сакавіку 1954 в. а.)
# Мікалай Лівіцкі: 1965 — 08.12.1989
# Мікалай Плаўюк: 08.12.1989 — 22.08.1992

***Віцэ-прэзыдэнты УНР***
# Аляксандар Ўдавічэнка: 1954—1960
# Іван Баграны: 1961—1965 (у 1965—1967 в. а.)
# Мікалай Сьцепаненка: 1967—1984
# Юры Г. Бойка-Блахін: 1984—1988
# Мікалай Плаўюк: 1989—1989
# Яраслаў Рудніцкі: 1989—1992

***Кіраўнікі ўраду УНР***
# Вячаслаў Пракаповіч: 05.1920 — 10.1920
# Андрэй Лівіцкі: 10.1920 — 1921 (в. а.)
# Піліп Піліпчук: 1921—1922
# Андрэй Лівіцкі: 1922 — 25.05.1926
# Вячаслаў Пракаповіч: 1926—1939
# Аляксандар Шульгін: 1939—1940
# Вячаслаў Пракаповіч: 1940—1942
# няма дадзеных: 1942—1944
# Андрэй Якаўлеў: 1944—1945 (в. а.)
# Косьць Панькоўскі: 1945—1948
# Ісак Мазэпа: 1948—1952 (зь перапынкам у 1951 г.)
# Сьцяпан Баран: 1952—1953
# Сьцяпан Вітвіцкі: 1954—1954
# Сымон Сазонаў: 1954—1957
# Мікалай Лівіцкі: 1957—1965
# няма дадзеных: 1965—1967
# Атанас Фігаль: 1967—1969
# Сьпірыдон Доўгаль: 1969—1972
# Васіль Федарчук: 1972—1974
# Тэафіль Леонці: 1974—1980
# Яраслаў Рудніцкі: 1980—1989
# Іван М. Самойленка: 1989—1992

***Кіраўнікі УНРады***
# Барыс Іваніцкі: 1948—1952
# Іван Баграны: 1952—1954 (в. а.)
# Восіп Бойдунык: 1954—1955
# Яўген Гловінскі: 1955—1957 (в. а.)
# Іван Баграны: 1957 −1961
# Восіп Бойдунык: 1961—1965
# Сьпірыдон Доўгаль: 1966—1967 (в. а.)
# Якаў Макавецкі: 1967—1971
# Пётар Балееў: 1971—1972 (в. а.)
# Сьпірыдон Доўгаль: 1972—1975
# Іван Кедрын-Рудніцкі: 1976—1978 (в. а.)
# Уладзімер Бяляеў: 1979—1984
# Павал Лымарэнка: 1984—1989
# Міхаіл Васкабойнікаў: 1989—1992

## Дзяржавы-пераемніцы
* Польская Рэспубліка (1918—1939)
* Чэхаславаччына
* Каралеўства Румынія
* УССР
* РСФСР
* БССР

## У кіно
* «Круты 1918» — фільм пра падзеі савецка-ўкраінскай вайны 1917—1921
* Чорны Крумкач (укр. Чорний ворон) — фільм пра паўстанцаў Халоднага Яру, якія змагаліся супраць савецкай акупацыі Ўкраіны

## Глядзіце таксама
* Павал Базылеўскі — падпалкоўнік Арміі УНР (у эміграцыі — генэрал-харунжы)
* Міхаіл Дзяркач — адміністрацыйны палкоўнік Арміі УНР

## Заўвагі

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Дзьмітрый Кісель, Станіслаў Коршунаў. Каму належыў Брэст у 1918 годзе? // «Брэсцкая Газэта»