open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Сьпіс паўзуноў Беларусі

У **сьпісе [[Паўзуны|паўзуноў]]**, якія пражываюць на тэрыторыі Беларусі прадстаўлены адзін від чарапах, 3 віды яшчарак, 3 віды зьмей, не прадстаўлены кракадзілы і дзюбагаловыя.

## Атрад [[Чарапахі]] (''Testudines'')
* Сямейства Амэрыканскія прэснаводныя чарапахі (*Emydidae*) (гл. Прэснаводныя чарапахі)
** Род Балотныя чарапахі (*Emys*)
*** Від Балотная чарапаха (*Emys orbicularis*)

Файл:Emys.jpg|Балотная чарапаха


## Атрад [[Яшчаркі]] (''Sauria'')
* Сямейства (*Anguidae*)
** Род Вераценьніцы (*Anguis*)
*** Від Вераценьніца ломкая ці Медзяніца (*Anguis fragilis*)
* Сямейства Сапраўдныя яшчаркі (*Lacertidae*)
** Род Зялёныя яшчаркі (*Lacerta*)
*** Від Жвавая яшчарка (*Lacerta agilis*);
** Род Лясныя яшчаркі
*** Від *Zootoca vivipara*

Файл:Anguis_fragilis_Anguidae_OrvetHelfaut.jpg|Вераценніца ломкая
Файл:Lacerta agilis from Tomsk.jpg|Жвавая яшчарка
Файл:WaldeidechseB064.jpg|Zootoca vivipara


## Атрад [[Зьмеі]] (''Serpentes'')
* Сямейства Вужападобныя (*Colubridae*)
** Род Сьліўні (*Coronella*)
*** Від Звычайны сьлівень (*Coronella austriaca*);
** Род Сапраўдныя вужы (*Natrix*)
*** Від Звычайны вуж (*Natrix natrix*);
* Сямейства Гадзюкавыя зьмеі ці Гадзюкі (*Viperidae*)
** Род Гадзюкі, ці сапраўдныя гадзюкі (*Vipera*)
*** Від Звычайная гадзюка (*Vipera (Pelias) berus*);

Файл:CoronellaAustriaca2.jpg|Звычайны сьлівень
Файл:Jeune_couleuvre_Natrix_natrix.jpg|Звычайны вуж
Файл:Kreuzotter_(Skagen,_Denmark).jpg|Звычайная гадзюка


## Зноскі

## Літаратура
* Мильто К. Д. 2003. *О распространении обыкновенного ужа (Natrix natrix) на севере европейской части России* // Современная герпетология. — Т. 2. — С. 100—123.
* Ананьева Н. Б., Орлов Н. Л., Халиков Р. Г., Даревский И. С., Рябов С. А., Барабанов А.В Атлас пресмыкающихся Северной Евразии (таксономичское разнообразие, географическое распространение и природоохранный статус). — СПБ: Зоологический институт РАН, 2004. — 232 с. — ISBN 5-98092-007-2
* Milto K. D., Zinenko O. I. 2005. *Distribution and morphological variability of Vipera berus in Eastern Europe.* In: Herpetologia Petropolitana. Proceedings of the 12h Ordinary General Meeting of the Societas Europaea Herpetologica, 12-16 August 2003, St-Petersburg, Russia. St.-Petersburg. — P. 64-73.

Катэгорыя:Заалёгія
Катэгорыя:Паўзуны Беларусі
Ізмаіл Гамаў

**Ізмаіл Іванавіч Гамаў** (1852, Новачаркаск, вобласьць Войска Данскога — 1883, Новачаркаск) — удзельнік рэвалюцыйнага руху.

## Біяграфія
Нарадзіўся ў дваранскай сям’і, быў вольным слухачом Імпэратарскага маскоўскага тэхнічнага вучылішча. Прымаў актыўны ўдзел у нелегальных студэнцкіх гуртках ды хваляваньнях, а ягоная кватэра была месцам нелегальных сустрэч. Па ўзгадненьні з ІІІ аддзяленьнем міністар унутраных справаў 19 верасьня 1878 году распарадзіўся арыштаваць яго і «за надзвычайную палітычную нядобранадзейнасьць» выслаць ва Ўсходнюю Сыбір.

24 верасьня 1878 году Ізмаіла Гамава заарыштавалі і адправілі ў Іркуцк. Прадпісаньнем генэрал-губэрнатара Ўсходняй Сыбіры ад 2 лістапада 1878 году ён быў прызначаны ў акруговы горад Алёкмінск Якуцкай вобласьці, куды быў дастаўлены 13 студзеня 1879 году.

У 1881 годзе ягоная сястра хадайнічала перад Міністэрствам ўнутраных справаў аб пераводзе яе брата па стане здароўя зь Якуцкай вобласьці. Пастановай Асобай Нарады ад 10 красавіка 1882 году Ізмаіл Гамаў быў вызвалены ад выгнаньня, а 20 ліпеня 1882 году ён выехаў з Алёкмінску ды ў 1883 годзе прыбыў у Новачаркаск, дзе неўзабаве памёр.

У 1894 годзе ў Гомелі, павятовым горадзе Магілёўскай губэрні Расейскай імпэрыі, «типографія Ш. А. Фридланда» надрукавала кнігу : «И. Гамовъ. Очерки далекой Сибири», якая ўяўляла «изданіе книжнаго магазина Я. Г. Сыркина». Зьвесткі пра гэтую кнігу адсутнічаюць ў грунтоўным выданьні «Кніга Беларусі 1517—1917. Зводны каталог», якое было выдадзенае ў Менску ў 1986 годзе, хаця яна захоўваецца ў Нацыянальнае бібліятэцы Беларусі пад шыфрам — Б 9144386.

## Літаратура
* Казарян П. Л. Олекминская политическая ссылка 1826—1917 гг. Якутск. 1995;
* Казарян П. Л. Олекминская политическая ссылка 1826—1917 гг. Изд. 2-е доп. Якутск. 1996. С. 11, 106, 118, 126, 128, 137, 138, 168, 191, 233—234, 468;

Катэгорыя:Расейскія рэвалюцыянэры
Алег Акуліч

**Алег Аляксандравіч Акуліч** (, с. Харык, Іркуцкая вобласьць, РСФСР, СССР) — актор.

## Біяграфія
Нарадзіўся ў інтэлігентнай сям’і — маці дырэктарка клюбу, бацька — мастак. У 1972 годзе ва ўзросьце 12 гадоў разам з бацькамі (бацьку запрасілі на БАМ мастаком-афарміцелям) пераехаў у м. Усьць-Кут (мкр Рачнікі, былое Асятрова) Іркуцкай вобласьці, дзе вучыўся ў школе № 2, наведваў мясцовую драмстудыю. У першым сваім спэктаклі «Два капітаны» (В. Каверын) у народным тэатры гуляў ролю капітана Татарынава.

Пасьля 8 клясы, у 1975 г. паступіў у Асятроўскае рачное вучылішча на аддзяленьне эксплюатацыі рачных суднаў. Будучы курсантам, займаўся самадзейнасьцю, хадзіў у складзе агітацыйных брыгадаў, у якасьці музыкі-забаўніка, на агітцеплаходах па рацэ Лена ажна да Якуцку. Пасьля заканчэньні вучэльні быў разьмеркаваны ў места-порт Алёкмінск у ЯАССР — начальнікам прычалу, але застаўся ў Асятроўскім рачным порце працаваць грузчыкам. У Савецкім войску тэрміновую службу адбываў у музыкальным узводзе ў складзе ваеннага аркестра. Пасьля войска скончыў Іркуцкую тэатральную вучэльню з чырвоным дыплёмам. Працаваў у Куйбышаўскім (цяпер — Самарскі) драматычным тэатры імя Горкага. Праз тры гады атрымаў запрашэньне ў Менск, у тэатар-студыю кінаактора. У Менску працаваў у ансамблі песьні і скокаў Ўзброеных сілаў Рэспублікі Беларусь, удзельнічае ў тэлевізійным шоў «Дзякуй богу, ты прыйшоў!», у тэлеперадачы «Марсавае поле» ды «Армейская крама». Адначасова здымаўся ў Маскве, а на тэлевізіі ў Ханты-Мансійскай аўтаномнай акрузе, не знаходзячыся там, вёў штодзённую музычна-гумарыстычную праграму «Сола на канапе». У 2004 канчаткова перабраўся ў Маскву.

## Літаратура
* Виктор Сирык. Олег Акулич: я не настолько богат, чтобы работать в театре. // «Союз. Беларусь-Россия»/СБ/ № 285 от 26 октября 2006 г.;

Катэгорыя:Беларускія акторы
Катэгорыя:Расейскія акторы
Цеплазабясьпячэньне

**Цеплазабясьпячэньне** — сыстэма забясьпячэньня цеплынёй збудаваньняў і прамысловых спажыўцоў. Сыстэма цеплзабясьпячэньня ўключае ў сябе сыстэмы выпрацоўкі, перадачы і спажываньня пары. Цеплыня выкарыстоўваецца для ацяпленьня, вентыляцыі, гарачага вадазабясьпячэньня і розных тэхнічных патрэб. Для перадачы цеплыні звычайна выкарыстоўваецца вада ў выглядзе вадкасьці або пары. Сыстэмы цеплазабесьпячэньня могуць быць як *мясцовымі* (калі крыніца цеплыні выкарыстоўваецца невялікай колькасцью спажыўцоў, якія месьцяцца непасрэдна каля яе) так і *цэнтралізаванымі* (адна ці некалькі крыніц цеплаэнэргіі забясьпечваюць цеплынёй групу спажыўцоў з дапамогай прыстасаваньняў для транспарту цеплыні).

Спосабы выпрацоўваньня цеплыні могуць быць самымі рознымі. Для мясцовых сыстэм цеплазабясьпячэньня гэта кацельныя, міні-ЦЭЦ, цеплавыя помпы, альтэрнатыўныя крыніцы энэргіі (сонечныя калектары, геатэрмальная энэргія) і інш. Для цэнтралізаваных сыстэм выкарыстоўваюць буйныя кацельныя і ЦЭЦ. Цэнтралізаванае цеплазабясьпячэньне дазваляе выкарыстоўваць меншую колькасьць абсталяваньня і камбінавана выпрацоўваць цепла- і электраэнэргію на ЦЭЦ (гл. цеплафікацыя), але ў параўнаньні зь мясцовымі сыстэмамі павялічваюцца выдаткі на перадачу цеплыні.

Спажыўцам, якія карыстаюцца цэнтралізаванымі сыстэмамі цеплазабясьпячэньня звычайна неабходна цеплыня зь ніжэйшай тэмпэратурай чым у сетцы і ня ў выглядзе вады пад ціскам або пары. Таму для пераўтварэння цеплыні ў форму прыдатную для спажыўцоў існуюць цеплавыя пункты. 

Для патрэб гарачага вадазабяспячэння спажыўцоў можна непасрэдна выкарыстоўваць ваду зь цеплавой сеткі (такая сістэма цеплазабяспячэння называецца *адкрытай*) ці грэць халодную ваду з вадаправода ў цеплаабменьніку (*закрытая* сыстэма цеплазабясьпячэньня).

Катэгорыя:Энэргетыка
Элк (рака)

**Элк** (, былыя назвы *Лык*, *Лек*) — рака ў паўночна-ўсходняй Польшчы, у Вармінска-Мазурскім ваяводзтве правы прыток Бобры (басэйн Віслы). Даўжыня 113,6 км. Плошча вадазбору 1524,5 км². Элк працякае праз азёры Лазьня, Ласьмяды, Страдунскае, Элк і Галецкае.

## Асноўныя прытокі
* Праваруч: Гаўлік, Ружаніца, Біндуга
* Леваруч: Мазурка, Паломска Млынаўка, Кармелаўка, Канал Кувасы

## На рацэ
* Месты: Просткі, Граева, Элк
* Вёскі: Страдуны, Новая Вёска Лыцкая, Вішнёва

## Гісторыя
Згодна з гістарычнай рэчаіснасьцю рака Элк знаходзілася ў глыбіні балтыйскага абшару. У VIII—IX ст. на берагах ракі жылі паляксяне — суседзі галіндаў і мазаўшан. А паляксяне ў сваю чаргу былі адным з чатырох найбуйнейшых яцьвяскіх плямёнаў. Існуе меркаваньне што паходжаньне назвы паляксян цесна злучана з назвай ракі.

## Агульныя зьвесткі
Элк зьяўляецца правабярэжным прытокам Бобры. Вадазбор ракі знаходзіцца ў межах трох прыродных рэгіёнаў: Шэскае ўзгор’е, Элцкае паазер’е і Бобраўская катліна. Свой пачатак рака бярэ за 12 км на поўдзень ад места Гольдап, і цячэ ў паўднёвым кірунку. Дно галоўным чынам складаецца з гліністай глебы з фрагмэнтамі пяску і жвіру. Вада ў рацэ амаль па ўсёй даўжыні кваліфікавана як трэці клас чысьціні. Працяглы адрэзак сваёй плыні рака працякае праз Бобраўскую катліну.

## Крыніцы

## Літаратура
* Энцыклапедыя Вялікае Княства Літоўскае, 2-е выданьне, Том 1, 2007 г., С. 58

Катэгорыя:Рэкі Польшчы
Катэгорыя:Падляскае ваяводзтва
UFO (гурт)

**UFO** — брытанскі рок-гурт, заснаваны ў 1969 годзе. Гурт зрабіў значны ўнёсак у фармаваньне стылю гэві-мэтал і паўплываў на разьвіцьцё шматлікіх клясычных мэтал-гуртоў, як то Iron Maiden, Metallica, Megadeth і іншых.

## Гісторыя
Гурт быў заснаваны вакалістам Філам Могам, гітарыстам Мікам Болтанам, басоўцам Пітам Ўэем і гульцом на бубнах Эндзі Паркерам зь першапачатковым назовам Hocus Pocus. Аднак у хуткім часе гурт зьмяніў назву на UFO ў гонар аднайменнага лёнданскага клюбу, дзе гурт быў прыкмечаны прадусарам. Першы гард-рокавы альбом гурта пад назовам *«[[UFO 1]]»* быў складзены ў 1970 годзе, гурт набывае папулярнасьць у Японіі й Нямеччыне. Альбом *«[[UFO 2 - Flying]]»* (1971 году) па гучаньні быў блізкім да раньняга гэві-мэталу, але таксама прыкметны ўплыў папулярнага на той час жанра спэйс-року.

У 1972 годзе Мік Болтан пакідае гурт, і музыкі UFO шукаюць на яго месца замену. Нейкі час зь імі грае Лэры Ўоліс, затым Бэрні Мардсэн, пакуль улетку 1973 году да гурту не далучаецца Міхаэль Шэнкер. Пасьля выхаду альбомаў *«[[Force It]]»* і *«[[No Heavy Petting]]»* UFO набываюць міжнародную папулярнасьць — гурт становіцца папулярным у Вялікабрытаніі й ЗША. У 1976 годзе да гурту далучаецца яшчэ адзін удзельнік — клявішнік і гітарыст Пол Рэйманд. Складзены зь ім альбом «Lights Out» часьцяком называюць вяршынай творчасьці UFO.

У 1978 годзе Шэнкер пакідае гурт, на ягонае месца прыходзіць Пол Чэпмэн, зь якім UFO запісвае альбомы *«[[The Wild, the Willing and the Innocent]]»* і *«[[Mechanix]]»*, якія добра прадаваліся ў Вялікабрытаніі. Аднак у 1983 годзе, пасьля выхаду альбому *«[[Making Contact]]»*, нэгатыўна сустрэты крытыкамі, гурт распадаецца.

Праз два гады Філ Мог набірае новых музыкаў і запісвае альбом *«[[Misdemeanor]]»*, аднак у 1988 годзе UFO зноўку распадаецца. У 1992 годзе Мог і Ўэй вырашаюць зноў закласьці гурт і нейкі час працуюць з гітарыстам Лорэнсам Арчэрам і гульцом на бубнах Клайвам Эдвардсам. У сярэдзіне 90-х UFO з посьпехам гастралюе ў клясычным складзе (Мог, Уэй, Рэйманд, Шэнкер і Паркер). У 2002 годзе, пасьля складаньня альбому *«[[Sharks]]»*, Шэнкер зноўку пакідае калектыў, і яго зьмяняе Віні Мур.

## Склад
* Філ Мог — вакал
* Віні Мур — гітара
* Пол Рэйманд — гітара, клявішныя
* Піт Ўэй — бас-гітара
* Эндзі Паркер — бубны

## Дыскаграфія
* *[[UFO 1]]* (1970)
* *[[UFO 2: Flying]]* (1971)
* *[[Phenomenon]]* (1974)
* *[[Force It]]* (1975)
* *[[No Heavy Petting]]* (1976)
* *[[Lights Out]]* (1977)
* *[[Obsession]]* (1978)
* *[[Strangers in the Night]]* (1979)
* *[[No Place to Run]]* (1980)
* *[[The Wild, the Willing and the Innocent]]* (1981)
* *[[Mechanix]]* (1982)
* *[[Making Contact]]* (1983)
* *[[Misdemeanor]]* (1985)
* *[[Ain't Misbehavin']]* (1988)
* *[[High Stakes & Dangerous Men]]* (1992)
* *[[Walk on Water (гурт)|Walk on Water]]* (1995)
* *[[Covenant]]* (2000)
* *[[Sharks]]* (2002)
* *[[You Are Here]]* (2004)
* *[[The Monkey Puzzle]]* (2006)
* *[[The Visitor]]* (2009)

## Вонкавыя спасылкі

* Афіцыйны сайт UFO
* Інтэрвію зь Філам Могам
* Старонка на peoples.ru
* Фотафакт. Канцэрт UFO у Данецку

Катэгорыя:Брытанскія музычныя гурты
Катэгорыя:Гард-рок
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1969 годзе
Філ Мог

**Піліп Джон Філ Мог** (; 15 красавіка 1948, Вуд Грын, Лёндан, Ангельшчына) — вакаліст гурта UFO, які заснаваў разам з сябрамі Пітам Ўэем і Эндзі Паркерам. Таксама ў гурце спачатку значыўся Мік Болтан, але праз нейкі час пасьля спрэчкі з Філам, Болтан быў зволены. Мог напісаў большасьць тэктаў да песень, чым хто-небудзь зь іншых удзельнікаў гурта. У 1997 годзе Мог склаў сола-альбом разам з Пітам Ўэем, які атрымаў назоў «*Mogg/Way*». Падчас часовага прыпынку дзейнасьці UFO, Філ заклаў асабісты праект «*$ign of 4*». Мог зьяўляецца адзіным удзельнікам UFO, які значыцца на ўсіх альбомах гурта. Філ — дзядзька Найджэла Мога, басоўца гурта The Quireboys.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Сайт гурта UFO

Катэгорыя:Брытанскія сьпевакі
Катэгорыя:Удзельнікі UFO
Альфа-Банк

**Альфа-Банк** — даччыны камэрцыйны банк расейскай Альфа-Групы ў Беларусі, што валодае 99,9% яго акцыяў. Статутны фонд — 101 368 726,95 рублёў.

## Дзейнасьць
Мае 49 аддзяленьняў у 16 гарадох Беларусі (2019).

Асноўныя акцыянэры:
* ТАА «ABH Belarus limited» (Кіпр) — 69,159026%
* АТ «Альфа-Банк» (Расея) — 30,7732976%.

## Рэквізыты
Месцазнаходжаньне: Менск, вул. Сурганава, д. 43, п. 47.

БІК ALFABY2X.

S.W.I.F.T. ALFABY2X.

Тэлекс 225190 ITIB BY.

## Мінуўшчына
[28 студзеня 1999 году быў заснаваны «Міжгандальбанк». На пачатак 2007 году банк меў 5 аддзяленьняў — у Берасьці, Менску, Наваполацку, Гомелі й Магілёве. Напэрэдадні перайменаваньня й продажу Альфа-Групе ў 2008 годзе асноўнымі пайшчыкамі зьяўляліся Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь — 38,94%, Dаltоtrаdе Limitеd (Ангельшчына) — 42,70%, Vikаsh Invеstmеnts Limitеd — 9,33%, ААТ Банк «Адраджэньне» — 6,41%, Беларускі мэталюргічны завод — 1,98%.

14 чэрвеня 2013 року пастановаю Нацыянальнага банку Беларусі ў склад «Альфа-Банку» ўключаны ЗАТ «Альфа-Банк Фінанс». 26 красавіка 2022 году Ўправа Нацыянальнага банку Беларусі ўхваліла Пастанову № 171 аб дзяржаўным уліку далучэньня «Франсабанку» да «Альфа-Банку», якая набыла моц 4 траўня 2022 году.

У лістападзе 2022 году банк быў даданы ў санкцыйны сьпіс Канады. З кастрычніка 2024 году банк знаходзіцца пад санкцыямі Вялікабрытаніі.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Банкі Беларусі
Катэгорыя:1999 год у Беларусі
Катэгорыя:Акцыйныя таварыствы Беларусі
Катэгорыя:Кампаніі, заснаваныя ў 1999 годзе
Катэгорыя:Студзень 1999 году
Палеазаалёгія

**Палеазаалёгія** (**архезаалёгія**) — разьдзел палеанталёгіі, які вывучае выкапнёвых жывёл. Умоўна падзяляюць на палеазаалёгію пазваночных і беспазваночных.

Палеазаалёгія вывучае біялягічную разнастайнасьць, яго зьмены ў часе і праторы. Такая разнастайнасьць усталёўваецца праз марфалёгію, вызначэньне сыстэматычнага складу і пабудова новых клясыфікацый.

## Глядзі таксама
* Палеабатаніка

## Вонкавыя спасылкі
* Палеазаалёгія - артыкул з ВСЭ

Катэгорыя:Разьдзелы заалёгіі
Катэгорыя:Палеанталёгія
Плянкталёгія

**Плянкталёгія** — гэта разьдзел заалёгіі, які займаецца вывучэньнем плянктону — мікраарганізмаў, якія насяляюць водныя глыбіні.

## Гісторыя
Пачатак гэтаму кірунку паклала вывучэньне цьвіценьня вады. У XVI стагодзьдзе Захарый Янсэн вынайшоў першы прататып мікраскопа, які дазволіў выявіць, што нагодай цьвіценьня вады зьяўляецца празмернае размнажэньне мільёнаў мікраскапічных арганізмаў. У асобны кірунак яго вылучыў нямецкі вучоны Віктар Гензэн у 1887 годзе, які і ўвёў тэрмін «плянктон».

У гэтай навуцы працавалі такія знакамітыя вучоныя, як Антон Левэнгук, Ян Свамэрдам, Хрыстыян Готфрыд Эрэнбэрг і Ота-Фрэдэрык Мюлер. Апошні ўпершыню паспрабаваў зьдзейсьніць вылаў плянктону пры дапамозе мелкавузавай сеткі, мадэль якой легла ў аснову стварэньня сучасных сетак для лоўлі плянктону.

Для вывучэньня плянктону арганізоўваліся шматлікія навуковыя экспэдыцыі, найбольш выніковайзь якіх зьяўляецца экспэдыцыя на судне «Чэленджэр». Менавіта ёй удалося высьветліць, што плянктон існуе нават на глыбіні ў 1000 мэтраў. Тады ж зьявіліся буйныя манаграфіі, якія прысьвечаны разнастайнасьці прэснаводных арганізмаў, якія ўяўляюць зь сябе немалую долю плянктона. Сярод іх працы аб ракападобных В. Лілджэборга, аб галінавусых рачках Аўгуста Вэйсмана і іншыя.

Сучасная плянкталёгія вывучае паводзіны мікраарганізмаў «In situ», шляхам атрыманьня выяў з дапамогай спэцыяльных прыстасаваньняў.

## Папулярызацыя
Існуюць праекты, якія дазваляюць удзельнічаць у вывучэньні плянктону ў рэжыме он-лайн з дапамогай аўтаматычных сродкаў «Доўгатэрміновая экалягічная абсэрваторыя».

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Плянкталёгія на Архіве ведаў
Протазаалёгія

**Протазаалёгія** — разьдзел заалёгіі, які вывучае аднавузавыя жывёлы прасьцейшых (амёба, інфузорыі і іншыя). Мэдыцынская і вэтэрынарная протазаалёгія вывучаюць пратазойныя хваробы, якія вызываюць некаторыя прасьцейшыя (плазмодыі, трыпанысомы, лейшманіі і іншыя паразыты).

## Блізкія разьдзелы
* Пратысталёгія

## Таварыствы
* *Беларускае таварыства протазаолягаў* 
* *Таварыства протазаолягаў* пры РАН (Расея)
* *Міжнароднае таварыства протазаолягаў* — International Society of Protistologists
* *British Society for Protist Biology* (раней як British Section of the Society of Protozoologists British, BSSP, Вялікабрытанія)
* *Czech Section* (Czech Society for Parasitology, зас.1964, Прага)
* *Deutsche Gesellschaft für Protozoologie* e.V., DGP (German Society of Protozoologists, Нямеччына)
* *Groupement des Protistologues de Langue Francaise* (Францыя) 
* *Israel Society for Parasitology, Protozoology and Tropical Diseases* (Ізраіль)
* *Società Italiana di Protozoologia* (Італія)
* *Міжнародная камісія па протазаалёгіі*

## Кангрэсы
Міжнародныя кангрэсы склікаюцца з 1961 году.
* 1-ы Міжнародны протазаалягічны кангрэс, 1961 год, Чэхаславаччына, (Прага)
* 2-і Міжнародны протазаалягічны кангрэс, 1965 год, Вялікабрытанія, (Лёндан)
* 3-і Міжнародны протазаалягічны кангрэс, 1969 год, СССР (Ленінград)
* 4-ы Міжнародны протазаалягічны кангрэс, 1973 год, Францыя (Клермон-Фэран)
* І Усесаюзны зьезд протазаолягаў, 1971, Баку
* 3-і зьезд Усесаюзнага таварыства протазаолягаў, Вільня, 1982
* IV зьезд Усесаюзнага таварыства протазаолягаў, Ленінград, 9—14 лютага 1987
* V зьезд Усесаюзнага таварыства протазаолягаў, Віцебск, 7—10 верасьня 1992
* V Эўрапейскі кангрэс па пратысталёгіі (V European congress of protistology), 23—27 ліпеня 2007, Санкт-Пецярбург

## Інстытуты
* *Сэкцыя протазаалёгіі*, створ. 1996 (дьве лябараторыі ў Інстытуце заалёгіі Баўгарскай АН)

## Лябараторыі
* *Лябараторыя протазаалёгіі* Заалягічнага інстытута РАН, Санкт-Пецярбург.
* *Лябараторыя цыталёгіі аднавузавых арганізмаў* (ЛЦАА) Інстытута цыталегіі РАН, Санкт-Пецярбург.

## Часопісы
* *Протазаалёгія* (у 1976—1993 пад эгідай УТПР выйшла 14 тэматычных складанак)
* *Раразыталягічная складанка* Заалягічнага інстытута РАН
* *Acta Protozoologica* (International Journal on Protistology, Польшча, з 1963)
* *Аrсhiv für Protistenkunde* (Jena, з 1902)
* *European Journal of Protistology* (з 1964)
* *Journal of Eukaryotic Microbiology* (з 1954)
* *Protistology* (Расея, з 1992)

## Глядзіце таксама
* Паразыталёгія
* Пратысталёгія
* Эпідэміялёгія

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Тэрыялёгія

Катэгорыя:Разьдзелы заалёгіі
Хіраптэралёгія

**Хіраптэралёгія** — разьдзел заалёгіі (тэрыялёгіі), які вывучае рукакрылых сысуноў, такіх як кажаны.

## Таварыствы і арганізацыі
* *Камісія па рукакрылым* пры Тэрыялягічным таварыстве РАН http://zmmu.msu.ru/bats/rbgrhp/history.htm
* *Міжнародны зьвяз аховы рукакрылых* — Bat Conservation International (BCI), Остын, штат Тэхас (ЗША, заснаваны ў 1982 годзе). https://web.archive.org/web/20130623184422/http://www.batcon.org/

## Часопісы
* *Acta Chiropterologica* (Польшча)https://web.archive.org/web/20160305101041/http://www.miiz.waw.pl/miz/index.php?option=com_wrapper&Itemid=124&lang=iso-8859-2
* *Plecotus et al.* (1998-, Расея) http://zmmu.msu.ru/bats/plecotus/plecot.htm

## Міжнародная ноч кажаноў

Сьвята кажаноў адбываецца ў ноч восеньскага раўнадзенства 21 верасьня. Гісторыя сьвята бярэ пачатак ў антычнай старажытнасьці, калі ён называўся па-іншаму і насіў містычны, а не прыродаахоўны характар. У цяперашні час ён праводзіцца ў шэрагу Эўрапейскіх краінаў, дзе найбольш папулярна экалягічная палітыка.http://www.museum.ru/N14740

## Глядзіце таксама
* Рукакрылыя
* Тэрыялёгія
* Хіраптэрафілія

## Вонкавыя спасылкі
* Сайт «Кажаны»
* nyctalus.com

Катэгорыя:Разьдзелы заалёгіі
Тэрыялёгія

**Тэрыялёгія**, **мамалёгія** (ад  — «жывёла» і -лёгія; мамаліялёгія) — разьдзел заалёгіі, які вывучае сысуноў. Субдысцыпліцы тэрыялёгіі, зьвязаныя з вывучэньнем асобных груп сысуноў, як правіла, ня маюць сталых уласных назваў, за выключэньнем прыматылёгіі (*primatology*, вывучэньне малпаў і іншых прыматаў), а таксама кеталёгіі (*cetology*, вывучэньне кітападобных).

## Глядзіце таксама
* Тэрыялягічная школа

## Вонкавыя спасылкі

* Тэрыялёгія


Катэгорыя:Разьдзелы заалёгіі
Субоч

**Субо́ч** () — горад у паўночнай Летуве, у Купішкаўскім раёне Панявескага павету. Колькасьць насельніцтва налічвае каля 1,1 тыс. чалавек. Горад адносіцца да этнаграфічнага рэгіёну Аўкштота. Субоч аддалены ад Купішак на 14 км. Праз горад праходзіць аўтамабільная дарога Дзьвінск — Панявеж, акрамя гэтага зьяўляецца чыгуначнай станцыяй на лініі Радзівілішкі — Дзьвінск. Субоч разьмешчаны на ўзьбярэжжы ракі Субочу.

## Гісторыя
Упершыню Субоч узгадваецца ў 1837 годзе як невялікае сельскае паселішча. Пасьля таго як празь яго прайшла чыгуначная галіна Радзівілішкі — Дзьвінск у 1873 годзе, паселішча пачало хутка разьвівацца. У пачатку ХХ стагодзьдзя, Субоч стаў валасным цэнтрам. У 1958 годзе Субоч атрымаў статус гораду.

## Вонкавыя спасылкі

* Субоч, мапа і гісторыя

Катэгорыя:Гарады Панявескага павету
VVVVVV

**VVVVVV** — кампутарная гульня ў жанры плятформэр, распрацаваная і выдадзеная Тэры Кевэнэгам (*Terry Cavanagh*) для Windows і Mac OS у студзені 2010 году. Вэрсія для Linux распрацоўвалася раней, але праз тэхнічныя складанасьці распрацоўка была прыпыненая.

У *VVVVVV* гулец кантралюе капітана Вірыдыяна, які згубіўся ў альтэрнатыўным вымярэньні ў пошуку зьніклых чальцоў каманды свайго касьмічнага карабля. Замест выкананьня прыжкоў гулец здольны кантраляваць кірунак гравітацыі, дазваляючы капітану Вірыдыяну пераскокваць паміж падлогай і стольлю ў межах узроўню.

На графічны стыль *VVVVVV* моцна паўплываў Commodore 64; таксама гульнявы саўндтрэк складаецца цалкам з чыпцюн-музыкі, створанай Магнусам Полсанам пад назвай *PPPPPP*.

## Сюжэт
Гулец кантралюе капітана Вірыдыяна, які напрыканцы *VVVVVV* павінен эвакуяваць свой карабель разам са сваёй камандай у той час, калі на касьмічнае судна пачынае ўзьдзейнічаць «прасторавая інтэрфэрэнцыя» (). Каманда ўцякае праз тэлепорт; аднак капітан знаходзіць сябе аддзеленым ад каманды, якая перамясьцілася ў іншы канец тэлепортэра. Па вяртаньні на карабель капітан заўважае, што судна трапіла ў альтэрнатыўнае вымярэньне (вымярэньне *VVVVVV*) і што яго каманда расьцярушылася па ўсёй прасторы гульнявога сьвету. Мэтай гульца, у ролі капітана Вірыдыяна, зьяўляецца выратаваньне зьніклых чальцоў каманды і выяўленьне прычыны прасторавай інтэрфэрэнцыі.

## Геймплэй

У адрозьненьне ад многіх плятформавых гульняў у *VVVVVV* гулец ня здольны скакаць. Замест гэтага, стоячы на паверхні, ён зьмяняе кірунак дзеяньня гравітацыі, спрычыняючы капітана падаць уверх альбо далоўку. Гулец выкарыстоўвае гэты спосаб паўсюль, мінаючы шматлікія небясьпекі ў форме чырвоных дзідаў і рухомых ворагаў. Пазьнейшыя лякацыі прадстаўляюць новыя спосабы кантраляваньня скажоным вымярэньнем: рухальныя плятформы альбо памяшканьні, якія па датыканьні да краю гульнявога экрану пераносяць гульнявога пэрсанажа ў супрацьлеглы бок памяшканьня. *VVVVVV* складаецца з шасьці асноўных узроўняў, якія знаходзяцца ў межах больш вялікага гульнявога сьвету. Праз высокі ўзровень складанасьці гульня зьмяшчае шмат кантрольных пунктаў, да якіх пасьля сьмерці вяртаецца гульнявы пэрсанаж.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* ''VVVVVV'' афіцыйны сайт
* ''VVVVVV'' Wiki
* ''PPPPPP'' афіцыйны сайт
* ''VVVVVV'' на Kongregate
* ''VVVVVV'' на Steam

Катэгорыя:Кампутарныя гульні 2010 году
Катэгорыя:Гульні пад Windows
Кампутарная гульня

**Кампу́тарная гульня́** і **ві́дэагульня** () — кампутарная праграма, якая служыць для арганізацыі гульнявога працэса, сувязі з партнэрамі па гульні, альбо сама выступаючая ў якасьці партнэра. Існуюць спробы выдзеліць кампутарныя гульні як асобную вобласьць мастацтва, у шэрагу з тэатрам, кіно і г. д. Адмысловыя распрацаваныя гульні дазваляюць выкарыстоўваць гульцоў у навукова-дасьледніцкіх работах. Па некаторых кампутарных гульнях праводзіцца аматарскія і прафэсіянальныя спаборніцтвы — такога кшталту спаборніцтвы называюцца кібэрспортам. Кампутарныя гульні часта ствараюцца на аснове фільмаў і кнігаў, альбо наадварот.

## Беларусіфікаваныя
# Сімутранс (; 1999);
# Контр-удар (; 2000);
# Прага хуткасьці: гарачы перасьлед 2 (; 2002);
# Маўклівы груд 3 (; 2003);
# Чыгуначны магнат 3 (; 2003);
# Іншасьветны стралок (; 2003);
# Болеспатольны сродак (; 2004);
# Далёкая адлегласьць (; 2004);
# НЛО2000 (; 2004);
# Цывілізацыя IV (2005);
# Героі меча і магіі V (2006);
# Рыцары гонару (; 2007);
# Сьвет ліпучак (; 2008);
# НХЛ 09 (2008) ;
# Цывілізацыя V (2010);
# Сонечная энэргія (; 2011);
# Цывілізацыя VI (2016).

## З афіцыйна уключанай беларусізацыяй

# Шахцёрскае рамяство (2009; беларусізацыя дададзеная 29 лютага 2016 году);
# Сьвет танкаў (2010; беларусізацыя дададзеная 10 сакавіка 2016 году);
# Заводзіа (; 2012; беларусізацыя дададзеная ў 2015 годзе)
# Сьвет баявых караблёў (2015; беларусізацыя дададзеная 29 красавіка 2016 году, 19 сьнежня 2018 году беларусізацыя была прыбраная з гульні);
# Легенды Айзэнвальда (2015);
# Гром вайны (; 2016; беларусізацыя дададзеная 18 верасьня 2017 году);
# Кніга дэманаў (; 2018);
# Феадальны сплаў (; 2019).

## Зробленыя ў [[Беларусь|Беларусі]]
# Сьвет танкаў (2010);
# Сьвет баявых самалётаў (2013);
# Сьвет баявых караблёў (2015);
# Легенды Айзэнвальда (2015).

## Глядзіце таксама
* The Elder Scrolls V: Skyrim
* Pac-Man
* VVVVVV

## Крыніцы


Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы
Крыло

**Птушынае крыло** — парная пярэдняя канцавіна ў птушак, будова якой, як правіла, дазваляе ствараць пад’ёмную сілу. Крылы надаюць птушкам здольнасьць да палёту.

У нелятаючых птушак крылы альбо атрафаваліся, альбо адсутнічаюць зусім (напрыклад, у ківі).

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Анатомія птушак
Жако

**Афрыканскі шэры папугай**, ***жако*** () — адзіны прадстаўнік роду ў сямействе папугаевых.

## Апісаньне
Даўжыня цела можа дасягаць 30-35 см, размах крылаў 65, даўжыня крыла 22, а хвасту 8 см. Маюць чорную загнутую дзюбу, сьвінцова-шэрыя лапы. У апярэньні жако два асноўныя колеры — пер’е попельна-шэрага колеру з крыху сьвятлейшымі краямі і вішнёва-чырвоны колер хваста.

## Падвіды

Найчасьцей вылучаюць два падвіды:
* **Чырванахвосты жако** () — даўжныя цела да 35 см, пер’е попельна-шэрае, хвост вішнёвага колеру, дзюба цалкам чорная. Распаўсюджаны з паўднёва-ўсходняга Берагу слановай косткі да заходняе Кеніі, паўночна-заходняе Танзаніі, паўднёвае ДР Конга і паўночнае Анголы.
* **Бурахвосты жако** () — меншыя, даўжынёй цела да 29 см, маюць цямнейшюю афарбоўку, цёмна-малінавы хвост, на верхняй частцы дзюбы маюць зону колеру слановай косткі. Пражывае ў заходняй частцы Верхняе Гвінэі і ў саваннах Заходняе Афрыкі ад Гвінэі-Бісаў, Сьеры-Леонэ і паўднёвае Малі на ўсход да ракі Бандама ў Кот д’Івуары.

Некаторыя арнітолягі вылучае яшчэ трэці і чацьверты падвіды.

## Розум і перайманьне словаў

Папугаевыя лічацца аднымі з самых разумных птушак, здольных да гукаперайманьня (хоць ацэнка разумовых здольнасьцяў у пэўнай меры ўмоўная). Жако ў сярэднім можа запомніць больш за 100 выразаў. Шматразовыя , адным зь якіх быў , праведзеныя доктарам навук , паказалі, што гэтыя птушкі могуць асацыяваць словы чалавечай мовы з прадметамі, якія яны абазначаюць, а таксама здольныя ўспрымаць паняцьце формы, колеру, парадкавага нумару, нуля і да т.п. Яшчэ адзін папугай, , у 2004 годзе меў слоўнікавы запас 950 словаў і мог складаць зь іх фразы.

Шматлікія жако пачынаюць вывучаць мову да двух-трох гадоў, бурахвостыя жако робяць гэта крыху раней. У хатніх умовах часта імкнуцца паўтараць гукі бытавой электронікі: тэлефонаў, дамафонаў ці гадзіньнікаў. Часта імітуюць гукі іншых птушак.

## Крыніцы і заўвагі

## Вонкавыя спасылкі

* Афрыканскі шэры папугай у энцыкляпэдыі папугаеў
* Афрыканскі шэры папугай на бачыне Fauna.by
* Зьвесткі пра ахову папуляцыі на бачыне BirdLife International

Катэгорыя:Папугаі
Катэгорыя:Гаворачыя птушкі
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1758 годзе
Катэгорыя:Птушкі Афрыкі
Астраўныя кельцкія мовы

**Астраўны́я ке́льцкія мовы** — падгрупа кельцкіх моваў. У сваю чаргу, падзяляецца на брыцкую і гайдэльскую падгрупы. Усе мовы, якія належаць да астраўной падгрупы, маюць сваіх жывых носьбітаў, апроч кумбрыйскай.

## Склад
### Гайдэльскія мовы
* Ірляндзкая мова 
* Шатляндзкая (гэльская) мова 
* Мэнская мова

### Брыцкія мовы
* Валійская мова 
* Брэтонская мова
* Корнская мова
* Кумбрыйская мова †

## Глядзіце таксама
* Кантынэнтальныя кельцкія мовы

## Літаратура
* Cowgill, Warren (1975). "The origins of the Insular Celtic conjunct and absolute verbal endings". In H. Rix (ed.). Flexion und Wortbildung: Akten der V. Fachtagung der Indogermanischen Gesellschaft, Regensburg, 9.–14. September 1973. Wiesbaden: Reichert. pp.&nbsp;40–70. .
* McCone, Kim (1991). "The PIE stops and syllabic nasals in Celtic". Studia Celtica Japonica 4: 37–69.
* McCone, Kim (1992). "Relative Chronologie: Keltisch". In R. Beekes, A. Lubotsky, and J. Weitenberg (eds.). Rekonstruktion und relative Chronologie: Akten Der VIII. Fachtagung Der Indogermanischen Gesellschaft, Leiden, 31. August–4. September 1987. Institut für Sprachwissenschaft der Universität Innsbruck. pp.&nbsp;12–39. .
* Schrijver, Peter (1995). Studies in British Celtic historical phonology. Amsterdam: Rodopi. .

Катэгорыя:Кельцкія мовы
Оклэнд

**Мэтрапо́льная зо́на О́клэнд** (, , ) — найбольшы горад Новай Зэляндыі з насельніцтвам больш за 1,5 мільёна чалавек, што складае амаль траціну ўсяго насельніцтва Новай Зэляндыі. Разьмешчаны на Паўночным востраве, плошча — 605,67 км².

У 1840—1865 роках Оклэнд быў сталіцай брытанскай калёніі, тады ж атрымаў назву ў гонар графа Оклэнду Джорджа Ідэна.

## Славутасьці
* Оклэндзкі заапарк

## Асобы
* Антоніё тэ Маёха — актор

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйная бачына 
* Праваднік для турыстаў 
* Энцыкляпэдыя Новай Зэляндыі
Оклэндзкі заапарк

**Оклэндзкі заапарк** — заапарк у Оклэндзе плошчай 16,35 га. Адчынены ў 1922 годзе.

Тэрыторыя заапарку ўмоўна падзяляецца на зоны паводле мясцовасьці паходжаньня жывёлаў, таксаноміі або біёму. Удзельнічае ў праграме захаваньня відаў (асабліва новазэляндзкіх), дасьледваньні і адукацыі.

## Выставы

У цяперашні час у Оклэндзкім заапарку пражываюць прыкладна 700 жывёлаў 117 розных відаў. Паводле мясцовасьці паходжаньня жывёлаў, таксаноміі або біёму арганізаваныя экспазыцыі (напрыклад, «шпацыр па Аўстраліі», «рака гіпа», «сьцежка прыматаў», «прайды» і інш.).

## Крыніцы і заўвагі

## Вонкавыя спасылкі

* Афіцыйная бачына

Катэгорыя:Заапаркі Новай Зэляндыі
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1922 годзе
Заапарк
Слэп

**Слэп** — прыём, выкананы, галоўным чынам, на бас-гітарах. Стандартнага пазначэньня ня мае; напачатку выкарыстаньня прыёму над нотнай постацьцю можа быць напісана «slap».

Існуюць два прыёмы выкананьня слэпу, якія цесна камбінуюцца паміж сабой. Першы спосаб складаецца ў нацягваньні струны пальцам правай рукі (p, i ці a) у кірунку ад грыфа з наступным скідам яе. Пры скідзе ад удару струны пра лады ўзнікае рэзкі характэрны гук з мэталічным адценнем. Другі спосаб зьяўляецца ўдарным і выконваецца вялікім пальцам правай рукі. Пры гэтым бакавая частка вялікага пальца зь сілай ударае па струне, выклікаючы гук са своеасаблівым нападам.

Для лягчэйшага выкананьня прыёму рэкамендуецца трымаць перадплечча правай рукі як мага больш паралельна грыфу гітары, для чаго гітару варта разьмясьціць на рамяні вышэй, чым пры звычайнай гульні.

Катэгорыя:Тэхнікі гульні на гітары
Слайд

**Слайд** (з ) — сьлізгаючы пераход ад аднаго гуку да іншага. Пазначаецца прамой рысай, праведзенай ад адной ноты да іншай. Для выкананьня гэтага прыёму неабходна выняць першую ноту, пасьля чаго палец левай рукі павінен сьлізгаць, па-ранейшаму прыціскаючы струну, да наступнага гуку. У момант дасягненьня пальцам другой ноты правай рукой здабываецца гук.

Магчыма камбінаванае выкананьне слайда й легата. У гэтым выпадку прыём выконваецца таксама, як і звычайны слайд, з той толькі розьніцай, што правая рука другую ноту не здабывае; яна гучыць самастойна ад ваганьняў струны, выкліканых сьлізгаценьнем пальца.

Таксама існуе спэцыяльная прылада для граньня слайдам — слайдэр.

Катэгорыя:Тэхнікі гульні на гітары
Хамэр

**Hammer-on** ( — «набіваць») узыходнае легата — прыём гульні на струнных прыладах, асабліва на гітары, які складаецца ў выманьне гуку шляхам удару пальцам левай рукі па струне. Hammer-on забясьпечвае пераход ад адной ноты да іншай — больш высокай ноты. Назва паходзіць ад ангельскага слова Hammer, якое пазначае «малаток». Сутнасьць гэтага прыёму ў наступным: адзін палец (паказальны ці сярэдні) ставіцца на адзін лад, мэдыятарам удараюць па струне, а потым другі палец (сярэдні, безназоўны ці мезенец) ударае па другім ладзе.

Катэгорыя:Тэхнікі гульні на гітары
Фаўна

**Фа́ўна** (, ад  — багіня лясоў і палёў, апякунка статкаў жывёлаў) — гістарычна складзеная сукупнасьць відаў жывёлаў, якія жывуць у дадзенай вобласьці і якія ўваходзяць ва ўсе яе біягеацэнозы. Хатнія жывёлы, жывёлы ў заапарках і г. д. не ўваходзяць у склад фаўны. У паняцьце фаўны ўкладваецца як сыстэматычны, так і геаграфічны зьмест, таму прынцып абмежаваньня павінен быць геаграфічным (фаўна выспы Куба, фаўна Зымбабвэ, фаўна Эўразіі і г. д.) і сыстэматычным (фаўна птушак (арнітафаўна), фаўна вусякоў (энтамафаўна), фаўна рыб (іхтыяфаўна) і г. д.). Апошняя акалічнасьць зьвязана з тым, што на практыцы немагчыма атрымаць поўны сьпіс відаў дадзенай тэрыторыі па прычыне як велізарнай іх разнастайнасьці, так і недахопу адмыслоўцаў-сыстэматыкаў.

Істотнай прыкметай любой фаўны зьяўляецца экалягічная прырода складнікаў яе відаў. Напрыклад, для фаўны трапічных тэрыторыяў характэрна вялікая колькасьць відаў, прыстасаваных да пражываньня на дрэвах і зьвязаных зь імі трафічным адносінамі; для фаўны стэпавых тэрыторыяў характэрна перавага бегаючых і рыючых жывёлаў, якія ўпадаюць у сьпячку, жывёл, якія сілкуюцца жорсткай травой і інш.

Адным з асноўных паказчыкаў фаўны зьяўляецца доля эндэмікаў. Яна паказвае ступень ізаляванасьці і ўзрост фаўны.

Віды, якія адрозьніваюцца падобным распаўсюджваньнем, групуюцца ў *геаграфічныя элемэнты* фаўны. Геаграфічны аналіз фаўны можа сказаць пра асаблівасьці паходжаньня фаўны і яе сувязях з суседнімі і аддаленымі фаўнамі. Па геаграфічных элемэнтах віды могуць адносіцца да фаўны міжземнаморскай, цыркумбарэальнай, эўрапейска-сыбірскай, цэнтральнаазіяцкай, цыркумпалярнай і інш. Адвэнтыўныя віды — віды, якія былі штучна занесены зь іншых рэгіёнаў і інтрадуцыраваныя.

Важным напрамкам фаўністычных дасьледаваньняў зьяўляецца высьвятленьне шляхоў пападаньня відаў у склад фаўны. Па гэтай прыкмеце віды падзяляюцца на *аўтахтонныя* (элемэнты фаўны, якія ўзьніклі ў межах вывучаемай тэрыторыі) і *[[алахтоны|алахтонныя]]* (віды, якія трапілі на дадзеную тэрыторыю ў выніку расьсяленьня зь іншых цэнтраў). Пытаньне аб паходжаньні фаўны мае асабліва важнае значэньне пры вывучэньні маладых фаўнаў (напрыклад, фаўны захаду Эўрапейскай Расіі, нядаўна вызваленай ад ледніка).

## Глядзіце таксама
* Расьліннасьць
* Жывёльны сьвет
* Флёра
Глушэньне далоньню

**Глушэньне далоньню** — прыём граньня на электрагітары, пры якім рабро далоні правай рукі кладзецца на струны як мага бліжэй да брыджа, дзякуючы чаму ствараецца прыглушаны гук, больш падыходзячы для гульні на перагружаным узмацняльніку.

Найболей часта ў рок-музыцы, мэтале і панк-року ў якасьці рытму выкарыстоўваецца граньне прыглушанымі кўінтамі (кўінтавымі акордамі).

Таксама гэты прыём атрымаў шырокі распаўсюд у стылі «сэрф» ад The Beach Boys да сучасных гуртоў накшталт расейскай Messer Chups. Гітара Fender Jaguar у асобных мадыфікацыях мае мэханізм, пры ўключэньні якога да струн прыціскаецца невялікая каўчукавая мяккая пласьціна. Такім чынам, можна атрымліваць такі ж гук, як пры гульні прыёмам глушэньня далоньню, але не прыціскаючы пры гэтым далонь да струнаў. Галоўнае правіла пры граньні гэтым прыёмам — не дапусьціць залішне яркага гучаньня, але і зусім заглушаць струны ня варта.

## Тэхніка выкананьня прыёму
Рабро далоні граючай рукі кладзецца на струны поруч брыджа, але так каб яны гучалі прыглушана, але не зусім заглушаліся. Зручней усяго пры такім спосабе граньня, здабываць гукі з басовых струнаў (6-я, 5-я, 4-я). На электрагітары, як правіла, граюць мэдыятарам. Пры выкарыстаньні сумесна з эфэктам дысторшн можна атрымаць вельмі магутны (нізкі) гук. Сумяшчаючы гульню прыглушанымі нотамі са звычайнымі, можна дамагацца разнастайных рытмаў, якія ўжываюцца ў такіх стылях як гард-рок і фанк. Глушэньне далоньню можа эфэктыўна ўжывацца сумесна з прыёмам трэмала.

Дадзены прыём таксама ўжываюць бас-гітарысты.

## Крыніцы

Катэгорыя:Тэхнікі гульні на гітары
Юр’я

**Юр’я** (*Юрай, Юр’е, Ягор’я*) — традыцыйнае сьвята, якое адзначаецца 6 траўня (23 красавіка па старым стылі).

Гэта адно з найбольш адметных сьвятаў земляробчага календара, абстаўлена шэрагам урачыстых абрадавых дзеяньняў. Сьвята адзначаецца ў гонар сьв. Георгія-пераможцы — заступніка свойскай жывёлы і сялянскай нівы. У хрысьціянскія часы ён пераняў рысы і функцыі язычніцкага бога Ярылы. Варыянты назваў сьвята, прысьвечанага гэтаму боству — Ярылавіца, Ярылкі. Веснавы Юрай знаменаваў сабою сапраўдны пачатак вясны. Менавіта з гэтага дня, як лічылі амаль усюды, пачынае кукаваць зязюля.

## Абрады
На Юр’е сяляне выходзілі зь песьнямі ды ахвярнымі стравамі аглядаць свае зарунелыя палеткі. Зь Юр’ем зьвязваўся, як правіла, і першы выпас жывёлы. Адначасна з апякунствам свойскай жывёлы Юр’я лічыўся валадаром ваўкоў. У народзе ўяўлялі, што Юр’я едзе на белым кані і замыкае пашчы дзікім зьвярам, пасьля чаго тыя менш нападаюць на скаціну. Сьвята было напоўнена шматлікімі абрадавымі дзеяньнямі, песьнямі, павер’ямі, прыкметамі апатрапеічнага і заклінальнага характару.

Першаму выгану каровы за вароты ў поле папярэднічае ваджэньне карагоду і сьпеў юраўскіх песьняў:

«Ой, што ж карагод

Сам Бог напярод.

Дзе карагод ходзіць —

там жыта родзіць,

А дзе не бывае —

То там палягае...»

## Прыказкі
На гэтае сьвята існуе шмат прыказак, прыкмет.
* Як дождж на Юр’я, то будзе хлеб у дурня.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Выган жывёлы на Юр’я
* «Этнаграфія Беларусі: Юр’я веснавы»
* Юр’я: фотарэпартаж Андрэя Лянкевіча з Палесься

Катэгорыя:Традыцыйныя сьвяты беларусаў
Овэрдрайв

**Овэрдрайв** () — гукавы эфэкт, які дасягаецца скажэньнем сыгналу шляхам яго «мяккага» абмежаваньня па амплітудзе, ці адпаведная прылада.

## Прынцып дзеяньня
Калі казаць пра прыроду паходжаньня, то овэрдрайв і дысторшэн працуюць па адным фізычным прынцыпе — абмежаваньне сыгналу па амплітудзе. У овэрдрайве гэта абмежаваньне «мяккае», гэта значыць верхавіны сынусоіды абразаюцца ня роўнаю лініяю, а плыўнымі закругленьнямі. У дысторшэн абмежаваньне «цьвёрдае», гэта значыць верхавіны сынусоіды проста роўна абразаюцца.

З-за «мяккага» абмежаваньня выходны сыгнал пачынае скажацца прапарцыйна ўзроўню ўваходнага сыгналу. Такім чынам, пры выкарыстаньні овэрдрайву для апрацоўкі гітарнага сыгналу можна падкрэсьліць дынаміку гучаньня. У залежнасьці ад сілы ўдару па струнах будзе зьмяняцца скажэньне гітарнага сыгналу, што кардынальна адрозьніваецца ад дысторшэну. Дысторшэн скажае ўваходны сыгнал незалежна ад яго ўзроўню (амплітуды).

## Прылады

Катэгорыя:Гітара
Арльбэрскі тунэль

**Арльбэрскі тунэль** () — тунэль у заходняй Аўстрыі, ва Ўсходніх Альпах, на вышыні каля 1300 мэтраў над узроўнем мора. Зьяўляецца цэнтральнай часткай Арльбэрскай чыгункі. Даўжыня тунэлю складае 10 240 мэтраў.

Праз Арльбэрскі тунэль праходзіць трансальпійская электрыфікаваная чыгунка Інсбрук — Блюдэнц. Пабудаваны ў 1880—1883 гадох, рух праз тунэль быў адкрыты ў 1884 годзе.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Транспарт у Аўстрыі
Катэгорыя:Чыгуначныя тунэлі
Катэгорыя:Тунэлі ў Аўстрыі
Эўмэтазоі

**Эўмэтазоі**, ці **сапраўдныя шматвузавыя** () — падцарства жывёл, у якое ўваходзяць усе віды, што маюць шматвузавую структуру.

Супрацьпастаўлена менш разьвітым падцарствам паразояў і агнатазояў, у якія ўваходзяць губкі і пласьцінкавыя адпаведна. Часам пласьцінкавых і губак адносяць да аднаго падцарства прамэтазоі (). Да падцарства прамэтазояў некаторыя аўтары адносілі таксама артанектыд і дыцыямід.

Эўмэтазоі адрозьніваюцца наяўнасьцю мышачных і нэрвовых вузаў, а таксама спэцыялізаваных міжвузавых кантактаў. У цяперашні час многія аўтары адхіляюць вылучэньне падцарстваў прамэтазоі і эўмэтазоі. Згодна сучасным малекулярна-біялягічным і параўнальна-анатамічным дадзеным, пласьцінкавыя зьяўляюцца сястрынскай групай кішачнаполасьцевых, а губкі — сястрынскай групай грэбневікоў. Верагодна, адсутнасьць у гэтых жывёлаў мышачных і нэрвовых вузаў — вынік другаснага спрашчэньня.

## Глядзіце таксама
* Агнатазоі
* Паразоі
* Прамэтазоі

## Літаратура
* *Малахов В. В.* Загадочные группы морских беспозвоночных. — М., 1990.
* *В. В. Алёшин, Н. Б. Петров.* Регресс в эволюции многоклеточных животных. Природа, 2001, № 7.

Катэгорыя:Жывёлы
Герман Шыманюк

**Ге́рман Шыманю́к** (*Шыманюк-Парыш-Паплаўскі*, псэўд. *Скамарох*; 1892, в. Грабавец Бельскага павету — ?) — кіраўнік беларускага антыпольскага руху на Гарадзеншчыне і Беласточчыне.

## Жыцьцяпіс
Яшчэ да Першай сусьветнай вайны жыў у Маскве, дзе вучыўся ў гімназіі, працуючы дворнікам. Па сканчэньні гімназіі да канца 1921 працаваў артыстам маскоўскага тэатру «Буф». Магчыма, агент АДПУ з 1921. У сьнежні 1921 вярнуўся у в. Грабавец з жонкай Лізай (карэнная маскоўка) і маленькай дачкой Надзяй. У гэты самы час у Агароднічкі пад Беластокам вярнулася Вера Маслоўская (з роду Матэйчукоў). Маслоўская й Шыманюк стварылі разам падпольную арганізацыю, якая змагалася за Беларускую Народную Рэспубліку. Арганізацыя атрымала назву «Брацтва сялян-беларусаў». Яны зьвязаліся зь летувіскім штабам у Мерычы, які арганізоўваў партызанаў, якія прызнавалі ўрад Беларускай Народнай Рэспублікі ў Коўне. Шыманюк атрымаў псэўданім «Скамарох» і стаў атаманам Гарадзеншчыны, узначальваў штаб Бельскага павета беларускіх партызанаў.

Увесну 1922 г. разам зь Я. Грыцюком арганізаваў атрад у 15—24 чалавек, які зьдзейсьніў шэраг узброеных нападаў. 6 траўня 1922 г. польская паліцыя разьбіла лягер атраду Г. Шыманюка, але сам ён здолеў уцячы. Зь сярэдзіны 1922 г. Шыманюк у Літве, а з канца 1923 г. — у БССР. З 1926 г. — сябра КП(б)Б. Скончыў камуністычны ўнівэрсытэт Беларусі пры Цэнтральнай саўпартшколе ў Менску. З 1930 г. працаваў у Полацкім райгандлі. З 1933 г. — кіраўнік Магілёўскага заавэтрабфаку. У 1937 г. арыштаваны органамі НКВД. Далейшы лёс невядомы.

## Літаратура
* Латышонак А. Жаўнеры БНР / А. Латышонак. — Беласток: Інстытут беларусістыкі Вільня, 2009. — 367 с. ISBN 978-83-60456-05-7

## Вонкавыя спасылкі
* 

Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1892 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Бельскім павеце (Гарадзенская губерня)
Катэгорыя:Вайскоўцы БНР
Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў БССР
Катэгорыя:Асобы Заходняй Беларусі
Катэгорыя:Выпускнікі Камуністычнага ўнівэрсытэту БССР
Ракавіна

**Ра́кавіна** — вонкавы абарончы шкілетны покрыў цела шматлікіх бесхрыбетных жывёлаў. Вывучэньнем ракавінаў бесхрыбетных займаецца канхалёгія.

Найбольшую цікавасьць з пункту погляду практычнага выкарыстаньня і калекцыянаваньня ўяўляюць ракавіны малюскаў.

## Структура
Складаецца з трох слаёў:
* Пэрыястракум — вонкавы слой
* Астракум — сярэдні слой
* Гіпастракум — унутраны пэрлінавы

## Выкарыстаньне

З ракавінаў малюскаў людзі выраблялі рыбалоўныя кручкі, разцы, шкрабкі, насадкі для матыкаў, ужывалі ў выглядзе посуду, музычных інструмэнтаў (конх) і ўпрыгажэньняў. У некаторых выпадках ракавіны служылі грашыма — напрыклад, ракавіны кауры на выспах Акіяніі.

Пэрлямутар, які здабываюць з ракавінаў, мае вельмі шырокае прымяненьне — ён ужываецца для вырабу гузікаў, інкрустацыяў, ювэлірных вырабаў.

### У мастацтве

Буйныя ракавіны часта адлюстроўвалі на сваіх карцінах мастакі Рэнэсансу. Прыкладам могуць служыць карціны, якія апісваюць міталягічны сюжэт — нараджэньне Вэнэры. На карціне Сандра Батычэльлі Вэнэра выяўленая стаячай на агромністай ракавіне-грэбні, якая была яе сымбалем.

На карціне Вільяма Бугро ракушкі ўжываюцца і як музычны інструмэнт.

## Літаратура
* 

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Заалёгія
Талёнас

**Талёнасы**, «**вагноркі**», **летувіскія талёны** — неафіцыйная назва «агульных талёнаў», часовых грошай, уведзеных у Летуве ў якасьці аплатнага сродку спачатку раўналежна, затым наўзамен савецкаму рублю пасьля абвяшчэньня ёю ў 1991 року незалежнасьці ад СССР.

Назву «вагноркі» () атрымалі паводле прозьвішча прэм’ер-міністра Летувы з 13 студзеня 1991 па 21 ліпеня 1992 року Гедымінаса Вагноруса. Яшчэ адна назва — «žvėriukai» ().

Былі ўведзеныя ў абарот 5 жніўня 1991 і з 1 кастрычніка 1992 року абвешчаныя адзіным законным аплатным сродкам у Летувіскай Рэспубліцы. Такім чынам Летува выйшла з рублёвай зоны.

## Выпуск 1991 року
На «вагнорках» разьмешчаныя выявы фаўны Летувы (выпуск 1991):
* 1 — дзьве яшчаркі
* 3 — шэрыя чаплі
* 5 — сокал
* 10 — куніцы-беладушкі
* 25 — рысь
* 50 — лось
* 100 — зубар

Выпускаліся разьменныя часткі талёнаў — 0,10 і 0,50 талёнаў.


Файл:0.10 талонас.jpg|0,10 талёнаў
Файл:0.20 талонас.jpg|0,20 талёнаў
Файл:0.50 талонас.jpg|0,50 талёнаў
Файл:Lithuania-1991-Bill-1-Obverse.jpg|1 талён
Файл:Lithuania-1991-Bill-3-Obverse.jpg|3 талёны
Файл:Lithuania-1991-Bill-3-Reverse.jpg|3 талёны


У паўторным выпуску быў дададзены надпіс пра пакараньне за падробку і ўведзеная яшчэ адна разьменная частка — 0,20 талёнаў.


Файл:Lithuania-1991-Bill-5-Obverse.jpg|5 талёнаў
Файл:Lithuania-1991-Bill-5-Reverse.jpg|5 талёнаў
Файл:Lithuania-1991-Bill-10-Obverse.jpg|10 талёнаў



Файл:Lithuania-1991-Bill-50-Obverse.jpg|50 талёнаў
Файл:Lithuania-1991-Bill-50-Reverse.jpg|50 талёнаў
Файл:Lithuania-1991-Bill-100-Obverse.jpg|100 талёнаў


## Выпуск 1992 року
У 1992 годзе выпушчаныя талёны новага ўзору — меншага памеру і зь іншым малюнкам:
* 1 — два бакасы
* 10 — зязюля ў гнязьдзе
* 50 — глушэц
* 100 — дзьве куніцы
* 200 — алені
* 500 — мядзьведзь
 

Файл:Lithuania-1992-Bill-10-Obverse.jpg|10 талёнаў
Файл:Lithuania-1992-Bill-10-Reverse.jpg|10 талёнаў
Файл:Lithuania-1992-Bill-50-Reverse.jpg|50 талёнаў
Файл:Lithuania-1992-Bill-100-Reverse.jpg|100 талёнаў


У пачатку 1993 былі выпушчаныя мадыфікацыі:
* 200 — алені
* 500 — два ваўкі

«Вагноркі» адрозьніваліся прымітыўнасьцю вырабу і нізкім узроўнем абароны ад падробак.

З увядзеньнем у зварот 25 чэрвеня 1993 літа «часовыя грошы» мяняліся ў суадносінах 100&nbsp;:&nbsp;1. Талёнасы знаходзіліся ў абароце да 20 ліпеня 1993.

## Глядзіце таксама
* Летувіскі літ
* Беларускія «зайчыкі»

Катэгорыя:Гістарычныя валюты
Катэгорыя:Валюты Летувы
Лешак Шарэпка

**Лешак Францішак Шарэпка** (; нар. у 1964 годзе ў Отвацку) — польскі ўрадовец і дыплямат.

У 1991 годзе скончыў гістарычны інстытут Варшаўскага ўнівэрсытэту. У 1992—1994 гадох працаваў у Міністэрстве ўнутраных справаў Рэспублікі Польшча, а затым до 1998 году ў Цэнтры ўсходніх дасьледаваньняў. У 1998—2002 гадох быў першым сэкрэтэрам амбасады Рэспублікі Польшча ў Маскве. Пасьля зноў працаваў у Цэнтры ўсходніх дасьледаваньняў. У 2007—2010 гадох быў радцам-міністрам і намесьнікам амбасадара ў Кіеве. У 2010 годзе зноў працаваў у Цэнтры ўсходніх дасьледаваньняў.

Зьяўляецца суаўтарам кніжкі *Wyzwania migracyjne w państwach wschodniego sąsiedztwa Unii Europejskiej*, Ośrodek Studiów Wschodnich, Warszawa, styczeń 2007, ISBN 978-83-925190-0-3.

7 сьнежня 2010 году прызначаны быў амбасадарам у Рэспубліцы Беларусь. Афіцыйна абавязкі пачаў выконваць 20 лютага 2011 году. 28 лютага 2012 году беларускі бок запрапанаваў яму выехаць у свой край для кансультацый. Пасаду займаваў да 15 жніўня 2015 году.

У 2025 годзе выйшаў пераклад на беларускую мову палітычнага трылера Шарэпкі «Беларускі снайпэр», зроблены .

## Крыніцы

Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1964 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Отвацку
Катэгорыя:Выпускнікі Варшаўскага ўнівэрсытэту
Катэгорыя:Амбасадары Польшчы ў Беларусі