Жытомір

**Жытомір** або **Жытомер** () — места на захадзе цэнтральнай часткі Ўкраіны, на рацэ Цецераве. Адміністрацыйны цэнтар Жытомірскай вобласьці і Жытомірскага раёну. Плошча 65 км². Насельніцтва на 2023 год — 260 000 чал.

Знаходзіцца за 131 км на захад ад Кіева. Вузел чыгуначных і аўтамабільных шляхоў.

## Гісторыя
* 884: паводле паданьня, паселішча заснаваў дружыньнік князёў Аскольда ды Дзіра — Жытомір, які нібыта адмовіўся служыць Алегу, схаваўся ў лясох і пасяліўся на высокай скале каля сутоках рэчак Каменка і Цецераў.
* 1240: першы пісьмовы ўспамін пра Жытомір (паводле іншых зьвестак — у 1305 року) у зьвязку з ардынскай навалай.
* 1324: вялікі князь Гедымін далучыў Жытомір да Вялікага Княства Літоўскага.
* 2-я пал. XIV ст.: існаваў драўляны Жытомірскі замак.
* 1444: атрымаў Магдэбурскае права.
* 1471: цэнтар павету Кіеўскага ваяводзтва.
* 1520-я: у месьце паўстаў мураваны замак.
* 1569: згодна з умовамі Люблінскай уніі перайшоў да Каралеўства Польскага.
* 1572: у Жытоміры было 142 двары.
* 1596: атрымаў прывілей на два кірмашы.
* 1609: у Жытоміры было 246 дамоў мяшчанскіх і 16 шляхецкіх.
* 1634—1636: жытомірскі староста Я. Тышкевіч заснаваў тут кляштар кармэлітаў.
* 1648: места спустошылі казакі Б. Хмяльніцкага.
* 1686: сталіца Кіеўскага ваяводзтва, рэзыдэнцыя кіеўскіх біскупаў.
* 1724: у Жытоміры пачала сваю дзейнасьць місія езуітаў, пры якой працавала школа з клясамі граматыкі, сынтаксысу, паэтыкі і рыторыкі, курсы маральнай тэалёгіі, музычная бурса, бібліятэка, аптэка.
* 1735—1744: у месьце збудавалі катэдральны касьцёл, у 1761 року — бэрнардынскі кляштар.
* 1765: у Жытоміры было 285 будынкаў (у 1788 року — 288), дзейнічалі 5 храмаў (3 каталіцкія і 2 праваслаўныя).
* 1793: у выніку другога падзелу Рэчы Паспалітай апынуўся ў складзе Расейскай імпэрыі.
* 1838: расейскія ўлады разабралі Жытомірскі касьцёл езуітаў.
* 1918: некалькі тыдняў у Жытоміры працаваў урад УНР.
* 1920: у складзе УССР.
* 1937: цэнтар вобласьці.
* 9 ліпеня 1941 — 13 лістапада 1944: знаходзіўся пад нямецкай акупацыяй.

## Насельніцтва
* 1861 — 40&nbsp;564 чал.
* 1885 — 54&nbsp;935 чал. (27&nbsp;587 мужчынаў і 27&nbsp;368 жанчын), зь іх паводле стану: 4245 шляхты; 62 праваслаўныя, 17 каталіцкіх, 5 эвангелісцкіх, 5 юдаісцкіх духоўных асобаў; 46&nbsp;705 мяшчанаў, 815 сялянаў, 940 рэгулярнага войска, 2906 жаўнераў і іхных радзінаў, 175 іншаземцаў; паводле веры: 22&nbsp;265 праваслаўных, 1002 раскольнікаў, 9337 рымска-каталікоў, 160 эвангелістаў, 33 чэскія гусіты, 22&nbsp;111 юдаістаў, 27 магамэтанаў.
* 1891 — 69&nbsp;785 чал., зь іх праваслаўных 23&nbsp;500, раскольнікаў 1073, юдаістаў 24&nbsp;062, рымска-каталікоў 9009.
* 1913 — 45 тыс. чал.
* 1939 — 92,9 тыс. чал.
* 1959 — 95&nbsp;106 чал.
* 1971 — 167 тыс. чал.
* 1991 — 297,5 тыс. чал.
* 2001 — 284,2 тыс. чал.

### Мова

## Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел
Падзяляецца на Каралеўскі і Багунскі раёны.

## Эканоміка
Прадпрыемствы машынабудаваньня і мэталаапрацоўкі (ВА «Электравымяральнік»; заводы: станкоў-аўтаматаў, побытавых прыбораў і інш.); заводы: хімічнага валакна, па перапрацоўцы лекавай расьліннай сыравіны; лёгкай (у тым ліку льнокамбінат), харчовай (мясной, кансэрвавай і інш.) прамысловасьці; мэблевы камбінат, фабрыка музычных інструмэнтаў і інш.

## Славутасьці

Да ліку гістарычна-архітэктурных каштоўнасьцяў Жытоміру належаць:
* Воданапорная вежа (1897)
* Касьцёл Сьв. Яна з Дуклі (1842)
* Катэдральны касьцёл Сьв. Сафіі (1847)
* Катэдральны сабор Праабражэньня Гасподняга (1866—1874)
* Кляштар езуітаў (1724)
* Царква Сьв. Міхала (1856)
* Царква Ўзьвіжаньня Сьв. Крыжа (Музэй прыроды)
* Царква Ўсьпеньня Прасьв. Багародзіцы (Падольская, 1874)
* Якаўлеўская царква (1837)

## Галерея

ZhytomyrCathedral.jpg|Касьцёл Сьв. Яна з Дуклі
Svyato-Preobrajenskiy-Sobor Zhytomyr 2008.jpg|Катэдральны сабор Праабражэньня Гасподняга
Mychaylivska ch. Zhytomyr.jpg|Царква Сьв. Міхала
Kresto-vozdvyjenska cerkva (muzei pryrody) Zhytomyr 2008.jpg|Царква Ўзьвіжаньня Сьв. Крыжа 
Korolev-museum-zhytomyr.jpg|Музэй С. Каралёва
Teteriv river zhytomyr.jpg|Рака Цецераў у Жытоміры
Kamin zhitomir 884.jpg|Камень з датай заснаваньня места
Krasevsky Uzef Ignacy Zhytomyr dim.jpg|Дом, у якім жыў Юзэф Крашэўскі


## Месты-сябры
* Мантана, Баўгарыя
* Кутаісі, Грузія

## Асобы
* Ян Гамарнік (1894—1937) — савецкі вайскавод, дзяржаўны і партыйны дзяяч
* Яраслаў Дамброўскі (1836—1871) — польскі, расейскі ды францускі рэвалюцыянэр
* Сяргей Каралёў (1906—1966) — навуковец у галіне ракетабудаваньня і касманаўтыкі, канструктар
* Сьвятлана Курылёва (нар. 1928) — беларуская пісьменьніца, піша на расейскай мове
* Юзэф Ігнацы Крашэўскі (1812—1887) — беларускі і польскі пісьменьнік, гісторык і фальклярыст
* Сьвятаслаў Рыхтэр (1915—1997) — піяніст

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Жытомірская меская рада
* Розподіл населення за національністю та рідною мовою