open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Пантарыфма

**Пантары́фма** — рыфма, заснаваная на сугучнасьці ня толькі канцавых, але і ўсіх словаў вершаваных радкоў:
: Ой, кум куму ў агародчык вядзе,
: Ой, кум куме агурочак дае.
: (Народная песьня)
 
Часьцей за ўсё пантарыфма яднае ня ўсе радкі вершаванага твора, а толькі некаторыя. Пры гэтым вершарады, як правіла, разьбіваюцца графічна на некалькі радкоў, што яшчэ больш падкрэсьлівае асобныя рыфмы. Вось прыклад пантарыфмы ў вершы А. Куляшова «Над брацкай магілай»:
: Там жаўцеюць
: Прыгожыя
: Краскі
: За вёскай у лузе…
: Там ржавеюць
: Варожыя
: Каскі,
: Нібы ў Беларусі.

Да пантарыфмы зьвяртаюцца В. Вітка («Беларуская калыханка»), Р. Барадулін («Журба вясла») і іншыя беларускія паэты. Верш, цалкам напісаны з выкарыстаньнем пантарыфмы, называецца пантарымам.

## Літаратура
* 
* 

Катэгорыя:Літаратуразнаўства
Катэгорыя:Паэзія
Катэгорыя:Рыфма і фоніка
Парная рыфма

**Па́рная ры́фма** — рыфма, якая спалучае два суседнія вершаваныя радкі. Парная рыфма выкарыстоўваецца звычайна ў строфах, напісаных двухрадкоўямі, а таксама ў чатырох-, шасьці- і васьмі- радковых строфах.
: Калі паглыне мяне шлях няблізкі
: У край курганаў і абеліскаў,
: Або навала дыхне над домам, —
: Сустрэну громам.
: А звянуць травы, асмягнуць вусны, —
: Дажджом вярнуся.
: (М. Лужанін «Вярнуся ветрам»)

## Літаратура
* 
* 

Катэгорыя:Літаратуразнаўства
Катэгорыя:Паэзія
Катэгорыя:Рыфма і фоніка
Пачатковая рыфма

**Пачатко́вая ры́фма** — рыфма, якая спалучае пачатковыя словы ў вершаваных радках. Сустракаецца яна рэдка. Як правіла, рыфмуюцца першыя словы сумежных радкоў:
: Ёсьць *вінтоўка* і махоркі пачак.
: Ёсьць *ватоўка*, хлеб і зрэдку боршч.
(П. Панчанка «У сорак першым»)

## Літаратура
* 
* 

Катэгорыя:Літаратуразнаўства
Катэгорыя:Паэзія
Катэгорыя:Рыфма і фоніка
Рознанаціскная рыфма

**Рознанаціскна́я ры́фма** — рыфма, у якой націскі падаюць на розныя склады сугучных словаў. Сустракаецца нярэдка ў фальклёры:
: Ехала Домначка да вянца́,
: Ды забыла матаньцы кла́няцца.

Ужываецца і ў пісьмовай паэзіі, асабліва ў вершах, у якіх адчуваецца ўплыў вуснай народнай творчасьці.

## Літаратура
* 
* 

Катэгорыя:Літаратуразнаўства
Катэгорыя:Паэзія
Катэгорыя:Рыфма і фоніка
Скразная рыфма

**Скразна́я ры́фма** — рыфма, якая праходзіць праз увесь вершаваны твор. Побач са скразной рыфмай у вершы ёсьць і іншыя рыфмы. Дзякуючы скразной рыфме падкрэсьліваюцца словы, найбольш важныя для разуменьня ідэйнага зьместу твора.

## Літаратура
* 
* 

Катэгорыя:Літаратуразнаўства
Катэгорыя:Паэзія
Катэгорыя:Рыфма і фоніка
Унутраная рыфма

**Уну́траная ры́фма** — рыфма, якая зьвязвае два паўрадкоўі аднаго вершаванага радка або словы, разьмешчаныя ў сярэдзіне двух суседніх радкоў:
: Апанас коней пас,
: Кацярына — бы́чкі.
: Пачакай, не ўцякай:
: Куплю чаравічкі!
: (Народная песьня)

Унутраная рыфма, як і рыфма ўвогуле, мае мэтрычна-кампазыцыйнае значэньне. Гэтым яна вылучаецца з цэлага шэрагу ўнутрырадковых слоўных сугуччаў, якія па форме (але не па функцыі) падобныя да яе. Унутраная рыфма вельмі часта сустракаецца ў народнай паэзіі, а таксама ў паэтаў, творчасьць якіх цесна зьвязаная з фальклёрам. Напрыклад, у творах Т. Шаўчэнкі М. Багдановіч налічыў каля тысячы такіх рыфмаў. Зь беларускіх паэтаў асабліва часта іх ужываў Я. Купала.
Многія яго вершы («Касцам», «Думкі», «З дарогі», «За праўду» і інш.) вызначаюцца выкарыстаньнем рэгулярных унутраных рыфмаў, узбагачаных іншымі ўнутрырадковымі сугуччамі.

## Літаратура
* 
* 

Катэгорыя:Літаратуразнаўства
Катэгорыя:Паэзія
Катэгорыя:Рыфма і фоніка
Таўталягічная рыфма

**Таўталягі́чная ры́фма** — паўтор у канцы вершаваных радкоў адных і тых жа словаў. Разнавіднасьцю таўталягічнай рыфмы ва ўсходняй паэзіі зьяўляецца рэдыф. Сустракаецца таўталягічная рыфма ў вуснай народнай творчасьці:
: Дзеўка — ад вады,
: Хлопец — да вады:
: —Пастой, пастой, дзяўчыначка,
: Дай каню вады.

Прыклад з сучаснай паэзіі:
: Сьлепіць вочы ён, сьнег,
: І дарогі разьбег.
: І ты мружысься: «Сьнег!..
: Што за студзеньскі сьнег!..»
: (А. Лойка «Сьнег»)

## Літаратура
* 
* 

Катэгорыя:Літаратуразнаўства
Катэгорыя:Паэзія
Катэгорыя:Рыфма і фоніка
Халасты радок

**Халасты́ радо́к** — незарыфмаваны вершаваны радок у рыфмаваным творы. Халастымі бываюць няцотныя радкі паўбелага верша, напісанага чатырохрадкоўямі, і гэта зьяўляецца яго асноўнай прыметай. Халастыя радкі могуць ужывацца і ў іншых строфах. Так, у вершы П. Панчанкі «Коні», напісаным трохрадкоўямі, трэція радкі ва ўсіх строфах — халастыя радкі:
: Дзівіліся мы, і дзівіліся фрыцы:
: Такое у сьне толькі можа прысьніцца
: На сене духмяным.
: З-пад лесу на поўдзень, нібы у пагоні,
: Імчаліся коні, бяз коньнікаў коні,
: Па лузе вячэрнім.

Рэгулярныя халастыя радкі — уласьцівасьць некаторых усходніх відаў строфаў: газэлі (першыя радкі двухрадкоўяў), рубаі (трэція радкі чатырохрадкоўяў) і інш. Асаблівы эфэкт узьнікае пры неспадзяваным, непрадбачаным зьяўленьні халастых радкоў на фоне зарыфмаваных. У гэтым выпадку парушаецца інэрцыя рыфмовага чаканьня, на халасты радок і перш за ўсё на яго апошняе слова зьвяртаецца найбольшая ўвага.

## Літаратура
* 
* 

Катэгорыя:Літаратуразнаўства
Катэгорыя:Паэзія
Катэгорыя:Рыфма і фоніка
Цэзура (літаратуразнаўства)

**Цэзу́ра** () — пастаянная ўнутрырадковая паўза, якая звычайна праходзіць праз адно і тое ж месца ўсіх вершарадоў паэтычнага твора, напісанага антычным, сілабічным ці сілаба-танічным вершам. У антычным вершы цэзура дзяліла (расьсякала) стапу (адсюль і назва), у сілаба-танічным яна, як правіла, супадае з заканчэньнем слова і стапы. Часам, аднак, і расьсякае стапу. У чатырохстопным і пяцістопным вершы цэзура звычайна знаходзіцца пасьля другой стапы, у шасьцістопным — пасьля трэцяй, у сямі- і васьмістопным — пасьля чацьвёртай.

## Літаратура
* 
* 

Катэгорыя:Літаратуразнаўства
Катэгорыя:Паэзія
Танічнае вершаваньне

**Тані́чнае вершава́ньне** — сыстэма вершаваньня, у аснове якой — аднолькавая (прыблізна аднолькавая) колькасьць моцных, або апорных, націскаў у вершаваных радкох. Колькасьць жа ненаціскных складоў паміж імі розная — ад ніводнага да васьмі.

## Гісторыя зьяўленьня
Літаратурны танічны верш склаўся ў XIX — пачатку XX ст. на аснове народнага вершаваньня, танічнага па сваёй прыродзе. Прычым
адразу вызначылася некалькі відаў танічнага вершаваньня: акцэнтна-складовы, дольнік, тактавік, акцэнтны. У кожным зь іх ёсьць тое асноўнае, што вызначае танічнае вершаваньне ўвогуле — чаргаваньне пэўнай колькасьці моцных націскаў у вершаваных радкох. Разам з тым
кожны адрозьніваецца сваёй мерай свабоды ў дачыненьні да колькасьці складоў у радкох, колькасьці ненаціскных складоў паміж моцнымі націскамі, ужываньня рыфмы і г. д.

Першыя ўзоры літаратурнага танічнага верша — гэта пераважна стылізацыя «пад народнае» (творы А. Кальцова, «Сказка о рыбаке и рыбке» А. Пушкіна, «Песня про купца Калашникова» М. Лермантава і інш.). Т. Шаўчэнка на аснове ўкраінскага народнага верша стварыў свой тып верша — г. зв. каламыйкавы верш з аднолькавай колькасьцю складоў у радкох
(8+6). Шаўчэнкаўскі каламыйкавы верш аказаў моцны ўплыў на асобных украінскіх, расейскіх і беларускіх паэтаў (П. Тычына, А. Малышка, М. Сьвятлоў, Э. Багрыцкі, Я. Купала).

Вялікую ролю ў разьвіцьці танічнага вершаскладаньня адыграла наватарская паэзія У. Маякоўскага, уплыў якой адбіўся на ўсёй эўрапейскай вершатворчасьці, у тым ліку беларускай.

## Танічны верш у беларускай паэзіі
Танічным вершам пісалі Я. Купала («Тарасова доля», «Бандароўна»), М. Чарот («Босыя на вогнішчы»). Танічнае вершаскладаньне сустракаецца ў творчасьці П. Панчанкі, М. Танка, К. Кірэенкі, Р. Барадуліна і некаторых іншых беларускіх паэтаў. Унікальны прыклад ужываньня розных відаў танічнага вершаскладаньня ў адным творы — «Страцім-лебедзь» М. Багдановіча.

## Танічны літаратурны і народны вершы
Танічны літаратурны і народны верш пры іх вялікім падабенстве (і там і тут — роўная колькасьць моцных націскаў у радкох), пры тым, што першы ўзьнік пад уплывам другога, усё ж значна адрозьніваюцца. Галоўнае адрозьненьне — у функцыі моцных, або апорных, націскаў. Калі ў народным вершаваньні націск выконваў толькі рытмічную ролю, мог падаць на малазначныя словы, нават службовыя, то ў літаратурным танічным вершы ён мае сэнсавае значэньне і абавязкова прыходзіцца на найбольш значнае па сэнсе слова. У народным вершаваньні націск выраўноўваў усе словы (гэтаму дапамагала і мэлёдыя, музычнае суправаджэньне слоўнага тэксту), а ў літаратурным ён, наадварот, падкрэсьлівае, рытмічна выдзяляе асобныя словы і словазлучэньні. Націску ў танічным вершы дапамагаюць шматлікія паўзы, якія адыгрываюць рытмаарганізоўную ролю. Яны аддзяляюць адзін ад другога інтанацыйна самастойныя рытмічныя адрэзкі, у цэнтры якіх і знаходзяцца націскі.

## Літаратура
* 
* 

## Гл. таксама
* Дольнік
* Тактавік
* Акцэнтны верш

Катэгорыя:Літаратуразнаўства
Катэгорыя:Паэзія
Катэгорыя:Вершаскладаньне
Катэгорыя:Вершазнаўства
Катэгорыя:Танічнае вершаскладаньне
Экзатычная рыфма

**Экзаты́чная ры́фма** — від рэдкай рыфмы, у якой сугуччамі спалучаны малавядомыя ці зусім невядомыя замежныя словы (уласныя імёны, тапанімічныя назвы і г. д.). Экзатычная рыфма разьлічаная на неспадзяванасьць, нечаканасьць супастаўленьня словаў, далёкіх ня толькі па сэнсе, але і па сваёй моўнай прыналежнасьці: *Мінэ́рва — мяне́ рве, шука́ў — шака́л, вуша́х — іша́к* і г. д.

Прыклад арыгінальнай экзатычнай рыфмы (рознанаціскной) — у вершы Ю. Гаўрука «Батумі»:
: Зелень, вада.
: Дождж як з вядра́.
: Пахне скураю
: І алеа́ндрам.

## Літаратура
* 
* 

Катэгорыя:Літаратуразнаўства
Катэгорыя:Паэзія
Катэгорыя:Рыфма і фоніка
Усечаная рыфма

**Усе́чаная ры́фма** — від недакладнай рыфмы, пры якой у канцы аднаго з рыфмаваных словаў ёсьць адзін-два гукі, не сугучныя другому слову (*Белару́сь — зару́, слоў — сяло́, рант — іскра́* і г. д.). Часьцей за ўсё гэта нескладовыя ётаваныя галосныя й, ў:
: Падхвальваючы мой няхітры сьпеў,
: сябры гавораць — сто разоў ім дзякуй! —
: што быццам я сабаку ў рыфме зьеў,
: а я ж дасюль жую таго сабаку.
: (М. Лужанін)
 
Усечаная рыфма асабліва выразная, калі «ўсякаецца» які-небудзь зычны гук (або некалькі гукаў). Часам усечанай называюць рознанаціскную рыфму.

## Літаратура
* 
* 

Катэгорыя:Літаратуразнаўства
Катэгорыя:Паэзія
Катэгорыя:Рыфма і фоніка
Альфа-часьцінка

**Альфа-часьцінка** — станоўча зараджаная, высокаэнэргетычная часьцінка, якая выпраменьваецца ядрамі некаторых радыёактыўных атамаў. Паток α-часьцінак часам называюць α-прамянямі. Кожная альфа-часьцінка складаецца з двух пратонаў і двух нэўтронаў, зьвязаных паміж сабой у часьцінку, ідэнтычнага ядра гелю.

Альфа-часьцінка зьяўляецца адным з прадуктаў апантанага распаду радыёактыўных ізатопаў, як то раду або тору. Працэс эмісіі, альфа-распаду, трансфармуе адзін хімічны элемэнт на іншы, зьніжаючы атамную (або пратон) колькасьць на два і атамную масу (або ядзерны лік) на чатыры. Альфа-распад магчымы дзякуючы зьяве квантавага тунэляваньня. Альфа-часьцінкі, маючы ў сваім складзе два пратона і два нэўтрона, зьяўляюцца падвойнымі магічнымі ядрамі, гэта значыць адрозьніваюцца асаблівай стабільнасьцю.

Яны былі названыя ў гонар першай літары ў грэцкім альфабэце, α. Абазначаюцца альфа-часьцінкі праз α або α2+. З-за таго, што яны ідэнтычныя ядру гелю, яны таксама часам пішуцца празь Не2+ або 4He2+, паказваючы на іёны гелю з 2 зарадамі.

Катэгорыя:Элемэнтарныя часьцінкі
Катэгорыя:Радыяактыўнасьць
Тактавік

**Тактаві́к** — від танічнага верша, колькасьць складоў у якім паміж моцнымі націскамі 0—1—2 ці (часьцей) 1—2—3. Часам міжнаціскны інтэрвал аб’ядноўвае чатыры ненаціскныя склады. Пропускі націскаў на мэтрычна моцных месцах рэдкія, затое ў трохскладовых інтэрвалах часта сустракаюцца звышсхемныя націскі на сярэднім складзе. Тактавік, такім чынам, яшчэ больш аддаляецца ад сілаба-танічнага верша, чым дольнік, займае прамежкавае становішча паміж дольнікам і акцэнтным вершам. У беларускую паэзію тактавік увялі на пачатку XX ст. Я. Купала і М. Багдановіч.

## Літаратура
* 
* 

Катэгорыя:Літаратуразнаўства
Катэгорыя:Паэзія
Катэгорыя:Літаратурныя жанры
Стапа (літаратуразнаўства)

**Стапа́ (літаратуразнаўства)** — група складоў з адным націскным (доўгім) і адным альбо двума ненаціскнымі (кароткімі) складамі, раўнамернае паўтарэньне якіх вызначае мэтар сілаба-танічнай і антычнай сыстэмаў вершаваньня. Стапа — мэтрычная адзінка верша, у той час як вершаваны радок — рытмічная. У слове можа быць адна або некалькі стопаў. Часам стапа ўключае два словы ці заканчэньне аднаго і пачатак другога. У залежнасьці ад колькасьці складоў стопы сілаба-танічнага верша бываюць двухскладовыя (ямб, харэй) і трохскладовыя (дактыль, амфібрахій, анапэст). Часам, аднак, у выглядзе экспэрымэнту
сустракаюцца і аднаскладовыя стопы. Гэтаксама як экспэрымэнт выглядаюць стопы чатырохскладовыя — пэоны і пяціскладовыя —
пэнтоны.

## Літаратура
* 
* 

Катэгорыя:Літаратуразнаўства
Катэгорыя:Паэзія
Спандэй

**Спандэ́й** — такая стапа ў антычнай (мэтрычнай) сыстэме вершаваньня, у якую ўваходзяць два доўгія склады. У сілабатоніцы спандэем называюць зьяву, калі ў двухскладовай ці (значна радзей) трохскладовай стапе становяцца побач два націскныя склады. Злоўжываньне спандэем робіць верш грувасткім, няўклюдным. Разам з тым дзякуючы спандэю паэт можа рытмічна вылучыць тое ці іншае слова ў вершаваным радку, зьвярнуць на яго ўвагу.

## Літаратура
* 
* 

Катэгорыя:Літаратуразнаўства
Катэгорыя:Паэзія
Сыстэма вершаваньня

**Сыстэ́ма вершава́ньня** — тып рытмічнай арганізацыі вершаванай мовы, які абумоўлены
фанэтычнымі асаблівасьцямі нацыянальнай мовы, пануючымі ў паэзіі традыцыямі вершаваньня і залежыць ад сукупнасьці структурных адзінак верша, іх будовы, функцый і ўзаемасувязі ў вершаваных радках.

## Тыпы сыстэмаў вершаваньня
Наяўнасьць у старажытнагрэцкай мове доўгіх і кароткіх складоў прывяла да ўзьнікненьня антычнай (мэтрычнай) сыстэмы вершаваньня. У мовах з пастаянным (строга вызначаным) націскам пануе сілабічнае вершаваньне. Мовы з рухомым націскам карыстаюцца танічнай і сілаба-танічнай сыстэмамі вершаваньня.
Усе сыстэмы вершаваньня так ці інакш зьвязаныя паміж сабой, узаемна ўплываюць (ці ўплывалі) адна на другую. Напрыклад, антычная сыстэма вершаваньня аказала ўплыў на разьвіцьцё сілабічнага і сілаба-танічнага верша ў эўрапейскай і ўсёй сусьветнай паэзіі, народнае вершаваньне — на станаўленьне сілаба-тонікі ва ўсходнеславянскай паэзіі, зьявілася асновай літаратурнага танічнага верша і г. д.
Кожная сыстэма вершаваньня мае свае вершаваныя віды і формы. У прыватнасьці, відамі танічнага верша зьяўляюцца акцэнтна-складовы і акцэнтны, або чыста танічны, верш, дольнік, тактавік. У сілаба-тоніцы суіснуюць вольны  верш, вершы з
цэзураванымі нарашчэньнямі і ўсячэньнямі і г. д.
У адзін і той жа час у нацыянальнай паэзіі і нават у творчасьці аднаго паэта можа ўжывацца некалькі сыстэмаў вершаваньня. Так, у творчасьці Ф. Багушэвіча сустракаюцца сілабічныя, сілаба-танічныя і танічныя вершы. М. Танк доўгі час пісаў ледзь не выключна сілаба-танічным і танічным вершам, а ў апошнія гады аддаў перавагу свабоднаму вершу. Р. Барадулін таксама спазнаў мэтра-рытмічную эвалюцыю.

## Літаратура
* 
* 

Катэгорыя:Літаратуразнаўства
Катэгорыя:Паэзія
Катэгорыя:Вершаскладаньне
Катэгорыя:Вершазнаўства
Сінярэза

**Сінярэ́за** — у антычнай сыстэме вершаваньня зьліцьцё двух кароткіх складоў у адзін доўгі. У беларускай сілаба-тоніцы гэты тэрмін абазначае зьяву, калі, дзеля захаваньня вершаванага памеру, два галосныя, што стаяць побач, вымаўляюцца як адзін, або злучнік **і** ператвараецца ў **й**, ці прыназоўнік **у** скарачаецца нават пасьля зычнага і ў пачатку радкоў. Напрыклад:
: Скажыце мне, а за каго *йны* [яны]…
: (Я. Купала «Там…»)

Злоўжываньне сінярэзай шкодзіць мастацкай дасканаласьці паэтычных твораў. Як сінярэзу трэба ўспрымаць ужываньне ў вершаванай мове некаторых скарочаных словаформаў (*мо — замест можа, шчэ — замест яшчэ, трэ — замест трэба* і г. д.).

## Літаратура
* 
* 

Катэгорыя:Літаратуразнаўства
Катэгорыя:Паэзія
Катэгорыя:Вершаскладаньне
Сілабічнае вершаваньне

**Сілабі́чнае вершава́ньне** — сыстэма вершаваньня, у аснове якой — чаргаваньне аднолькавай колькасьці складоў у вершаваных радках. Ужываецца пераважна ў мовах з пастаянным месцам націску ў словах: францускай, армянскай, мовах цюрцкіх народаў (націск на апошнім складзе), у польскай (на перадапошнім), чэскай (на першым) і інш.

Асноўнымі рытмастваральнымі кампанэнтамі сілабічнага верша, апрача аднолькавай колькасьці складоў у радках (ад сямі да шаснаццаці), зьяўляюцца міжрадковыя паўзы, кляўзулы, рыфмы, цэзуры.

## Гісторыя сілабічнага вершаваньня
Сваёй дасканаласьці сілабічнае вершаваньне дасягнула ў францускай і італьянскай паэзіі XI—XII стст. Адтуль яно ў XV ст. перайшло ў польскую паэзію. З польскай вершатворчасьці сілабічнае вершаваньне на самым пачатку XVI ст. прыйшло ў беларускую літаратуру, стаўшы, як і антычны (мэтрычны) верш, галоўнай сыстэмай вершаваньня пісьмовай паэзіі Беларусі.

## Сілабічнае вершаваньне ў беларускай літаратуры
Найбольш буйным беларускім сілабістам першай паловы XVII ст. быў С. Полацкі (1629—1680). Яшчэ ў XIX ст. сілабічнай сыстэмай вершаваньня карысталіся Я. Чачот, В. Дунін-Марцінкевіч, Ф. Багушэвіч і іншыя паэты. Уплыў рускага сілаба-танічнага верша, а таксама сілаба-танічных формаў народнага верша на
беларускую літаратурную сілабіку прывёў да яе паступовага адміраньня. Гэтаму садзейнічала і тое, што ў выніку ўваходжаньня Беларусі ў склад Расеі ў канцы XVIII ст. узьдзеяньне польскай мовы і польскай сілабікі на беларускую паэзію рэзка зьменшылася. З канца XIX ст. беларускае сілабічнае вершаваньне, праслужыўшы паэзіі амаль чатырыста гадоў, перастала існаваць.

## Літаратура
* 
* 

Катэгорыя:Літаратуразнаўства
Катэгорыя:Паэзія
Катэгорыя:Вершаскладаньне
Сілаба-танічнае вершаваньне

**Сіла́ба-тані́чнае вершава́ньне** — сыстэма вершаваньня, у аснове якой — раўнамернае чаргаваньне націскных і ненаціскных складоў. Ужываецца перш за ўсё ў мовах зь пераменным месцам націску (расейскай, украінскай, беларускай, ангельскай, нямецкай і інш.). Рытм сілаба-танічнага верша ствараецца таксама чаргаваньнем у вершаваных радках аднолькавай колькасьці складоў (як у сілабічным вершаваньні). Адсюль і назва гэтай сыстэмы. Ёсьць у ёй і шэраг іншых рытмастваральных кампанэнтаў (аднолькавая колькасьць адных і тых жа стопаў у радках, упарадкаванае чаргаваньне рыфмаў, кляўзулаў, розных паўзаў і інш.), па багацьці якіх сілаба-танічнае вершаваньне пераўзыходзіць усе іншыя сучасныя вершаваныя сыстэмы.

Сілаба-танічнае вершаваньне карыстаецца пяцьцю мэтрамі (ямбічным, харэічным, дактылічным, амфібрахічным і анапестычным) і вялікай колькасьцю вершаваных памераў.

## Сілаба-танічнае вершаваньне ў беларускай літаратуры
У беларускім фальклёры першыя выпадкі ўжываньня сілаба-танічнага вершаваньня зафіксаваныя ў XVI ст. Сілаба-танічныя формы народнага верша найбольш пашырыліся ў XVIII—XIX стст., што (разам з уплывам рускай сілаба-тонікі) прывяло да ўзьнікненьня ў
канцы XVIII ст. беларускай літаратурнай сілаба-тонікі. Пераход на сілаба-танічнае вершаваньне ў беларускай паэзіі адбываўся ў XIX ст. (А. Абуховіч, Ф. Багушэвіч). Каранёвую ролю ў гэтым адыграў Я. Лучына. Панавальнай стала сыстэма з пачатку XX ст. дзякуючы творчасьці Я. Купалы, Я. Коласа, М. Багдановіча, А. Гаруна, Ц. Гартнага, З. Бядулі і інш. Сёньня сілаба-тоніка — асноўная сыстэма вершаваньня ва ўсёй усходнеславянскай, у тым ліку беларускай, вершатворчасьці.

## Літаратура
* 
* 

Катэгорыя:Літаратуразнаўства
Катэгорыя:Паэзія
Катэгорыя:Вершаскладаньне
Каханьне трэба берагчы (фільм)

«**Каха́ньне трэ́ба берагчы́**» () — мастацкі фільм (мэлядрама), зьняты ў 1959 годзе на кінастудыі «Беларусьфільм». Прэм’ера фільму адбылася 26 студзеня 1960 году.

## Сюжэт
У адным з пакояў інтэрнату Менскага камвольнага камбінату на вуліцы Сонечнай жывуць чатыры дзяўчыны-ткачыхі: Каця, Тамара, Паліна і Зіна. Так склаліся абставіны, што Кацю абвінавацілі ў несумленным учынку. Усе доказы супраць яе. Каці даводзіцца перажыць разрыў з каханым чалавекам, які ёй не паверыў. Яна пакідае Менск і зьяжджае на далёкую будоўлю ў адзін з гарадоў БССР.

Але ў лёс Каці актыўна ўмешваюцца яе сяброўкі, камітэт камсамолу. Яны вераць ёй, перакананыя ў тым, што Каця — сумленны чалавек. У гісторыі, якая адбылася з Кацяй, непрыстойную ролю адыграла Зіна. У рэшце рэшт яна ўсьведамляе сваю памылку. Нялёгкія выпрабаваньні выпадаюць на долю сябра Каці, маладога муляра Сьцяпана. Сумленны хлопец, ён толькі аднойчы ў сілу зьбегу абставінаў зьдзяйсьняе ў адносінах да Каці памылку, якую пасьля спрабуе загладзіць. Але Каця ніяк ня можа дараваць крыўду, якую нанёс ёй Сьцяпан у цяжкую хвіліну жыцьця.

## Акторы
* Ніна Іванова — *Каця Дарашэвіч*
* Эдуард Брэдун — *Сьцяпан*
* Зінаіда Асмолава — *Тамара Пятушкова*
* Муза Крэпкагорская — *Паліна Саўчук*
* Інга Будкевіч — *Зіна*
* Анатоль Адоскін — *Косьця (камсарг камбінату)*
* Тацьцяна Аляксеева — *Антаніна Васільеўна (сакратар райкаму УЛКСМ)*
* Канстанцін Сарокін — *Платон Васільевіч Пятушкоў (бацька Тамары)*
* Фёдар Шмакаў — *Антон Іванавіч*
* Павел Малчанаў — *Казімір Пятровіч*
* Валянціна Краўчанка — *Фрося Якімчук*
* Яўген Палосін — *Ягор Якімчук*
* Барыс Шчарбакоў
* Юры Галкін — *Піжон*
* Юры Сідараў — *Пётар*
* Георгі Юматаў — *фотакарэспандэнт*
* Іван Шаціла — *Пракоп Фёдаравіч*
* Ганна Качаткова — *эпізод*
* Аляксей Бараноўскі — *Акім Акімыч*
* Нінэль Жукоўская — *эпізод (няма ў тытрах)*

## Менск
Пачынаецца кінафільм з панарамы цэнтральнай часткі Менску, зьнятай зь верхавіны гарадзкой тэлевышкі на вуліцы Камуністычнай. У фільме можна ўбачыць многія вуліцы і будынкі Менску, якімі яны былі ў 1959 годзе. Асобныя эпізоды здымаліся непасрэдна на Менскім камвольным камбінаце.

## Вонкавыя спасылкі
* Фільм «Каханьне трэба берагчы» на сайце www.kinopoisk.ru
* Фільм «Каханьне трэба берагчы» на сайце www.kino-teatr.ru
* Дом кіно: Менск канцу 1950-х у фільме «Каханьне трэба берагчы»
* Фільм «Каханьне трэба берагчы» на сайце Internet Movie Datadase

Катэгорыя:Фільмы «Беларусьфільму»
Цешынская Сылезія

**Це́шынская Сыле́зія** (,  ці , ) — гістарычны рэгіён паўднёва-ўсходняй Сылезіі, разьмешчаны ў міжрэччы Віслы і Одры. Тэрыторыя рэгіёну адпавядае тэрыторыі колішняга Цешынскага княства, якое пасьля Першай сусьветнай вайны было падзеленае між Чэхаславаччынай і Польшчай у выніку Цешынскага канфлікту. Само места Цешын было падзеленае на польскае Цешын і Чэскі Цешын у Чэхаславаччыне. У цяперашні час бо́льшая частка тэрыторыі Цешынскай Сылезіі складае эўрарэгіён Цешынская Сылезія (, ).

## Геаграфія
Цешынская Сылезія займае тэрыторыю між паўночна-заходняй часткаю Карпатаў, далінай Асьвенцыму, часткаю Сылескай даліны і ўсходняй часткаю Судэтаў. Рэгіён аддзелены ад астатняй Сылезіі (уласна, ад Верхняй) ракой Віслай, ад Малой Польшчы ракой Бялай і Баранавай гарой — найвышэйшым пунктам польскай часткі рэгіёну (1220 мэтраў над узроўнем мора). Найвышэйшы пункт рэгіёну — Лысая гара (1324 м) у чэскай частцы. Ён таксама мяжуе з Славаччынай праз горны хрыбет Полам (Яблункаўскі перавал) і з Маравіяй па рэках Остравіцы і Одры. Рэгіёнам працякае рака Волшэ.

## Глядзіце таксама
* Сылезія
* Цешынскі дыялект
* Цешынскі канфлікт

## Вонкавыя спасылкі
* Гэаграфія чэскай часткі Цешынскай Сылезіі
Мацьвей Францкевіч

**Мацьвей Францкевіч** ( 18 сакавіка 1995 году) — колішні беларускі футбаліст, брамнік. Раней працаваў выкладчыкам катэдры футболу і хакею Беларускага дзяржаўнага ўнівэрсытэту фізычнай культуры.

## Кар’ера
### Клюбная
Выхаванец менскіх футбольных школ «Арбіта» і РГУАР. Першым трэнэрам быў Мікалай Таўкачоў.

З 2012 па 2014 год быў гульцом дублюючага складу бабруйскай «Белшыны». У чэмпіянаце Беларусі згуляў усяго адзін матч, зьявіўшыся ў канцы матча 23 лістапада 2013 году супраць магілёўскага «Дняпра» (1:5) заместа Антона Кавалеўскага. Улетку 2016 году прыяднаўся да менскага «Тарпэда», які выступаў у Першай лізе. У першай частцы сэзону 2017 году выступаў на правах арэнды за «Асіпавічы». У ліпені 2017 году вярнуўся ў «Тарпэда» з арэнды. У сакавіку 2018 году далучыўся да «Гарадзеі». Не згуляўшы за каманду аніводнага матча, пакінуў яе ў ліпені 2018 году, скасаваўшы кантракт на ўзаемную згоду бакоў. Адразу пасьля гэтага стаў гульцом «Смаргоні», заключыўшы дамову да канца сэзону. Пакінуў «Смаргонь» улетку 2019 году. З жніўня 2020 году быў гульцом і трэнэрам брамнікаў «Ашмянаў»-БДУФК.

Па заканчэньні кар’еры гульца працаваў у акадэміі менскага «Дынама» і трэнэрам брамнікаў у жаночай камандзе «Менск». Увесну 2024 году стаў трэнэрам брамнікаў у расейскім жаночым клюбе «Спартак».

### Міжнародная
Прыцягваўся да гульняў юнацкай зборнай Беларусі да 17 гадоў. Выступаў у якасьці капітана каманды на Кубку Сірэнкі ў Польшчы ў 2011 годзе. Разам з камандай гуляў у кваліфікацыі да чэмпіянату Эўропы 2012 году, аднак камандзе не ўдалося прабіцца ў фінальны турнір. У 2013 годзе запрашаўся ў стан зборнай да 19 і да 21 гадоў. У студзені 2013 года галоўны трэнэр зборнай Андрэй Пышнік узяў Францкевіча на Мэмарыял Гранаткіна ў Санкт-Пецярбургу.

## Статыстыка

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Профіль на сайце «Белшыны»
* Статыстыка «ПБ-Инфо»
* 
* 
* 

Катэгорыя:Беларускія футбалісты
Гар (дэпартамэнт)

**Гар** () — дэпартамэнт на поўдні Францыі, адзін з дэпартамэнтаў рэгіёну Аксытанія (да 1 студзеня 2016 у складзе рэгіёну Лянгедок-Русыён). Парадкавы нумар 30. Адміністрацыйны цэнтар — Нім. Насельніцтва складае 709 700 чалавек (2010).

Гар багаты карыснымі выкапнямі (золата, срэбра, цынк, жалеза, вугаль, уран і іншыя).

Найвышэйшы пункт Гару — гара Мон-Эгуаль (1567 м), што належыць да масіву Сэвэнаў. Дэпартамэнт уключае 3 акругі, 46 кантонаў і 353 камуны.

## Славутасьці
* Пон-дзю-Гар

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
Пірыхій

**Піры́хій** () — стапа ў антычнай (мэтрычнай) сыстэме вершаваньня з двух кароткіх складоў. У сілаба-тоніцы пірыхіем называюць пропуск у якой-небудзь двухскладовай стапе (ямбе ці харэі) аднаго мэтрычнага націску. Пірыхіі ў адрозьненьне ад спандэяў сустракаюцца ў вершах вельмі часта. Па сутнасьці ў вершы нялёгка знайсьці «чысты» двухскладовы памер безь пірыхіяў, якія могуць быць на самых розных месцах у радку (апрача апошняй стапы).

## Літаратура
* 
* 

Катэгорыя:Літаратуразнаўства
Катэгорыя:Паэзія
Пэон

**Пэо́н** — чатырохскладовая стапа, якая складаецца з аднаго доўгага і трох кароткіх (у мэтрычным вершаваньні) або аднаго націскнога і трох ненаціскных (у сілаба-танічным вершаваньні) складоў. Націск (доўгі склад) у пэоне можа стаяць на першым, другім, трэцім або чацьвёртым месцах. У сілаба-тоніцы чыстыя пэоны
сустракаюцца вельмі рэдка, звычайна яны ўзьнікаюць у радках пірыхіізаваных двухскладовых памераў.

## Літаратура
* 
* 

Катэгорыя:Літаратуразнаўства
Катэгорыя:Паэзія
Пэнтамэтар

**Пэнта́мэтар** — вершаваны памер антычнай (мэтрычнай) сыстэмы вершаваньня, які ўяўляе сабой два дактылічныя паўрадкоўі, аддзеленыя адно ад другога цэзурай. Кожнае паўрадкоўе зьмяшчае два дактылі і адзін доўгі склад. Паколькі час вымаўленьня двух доўгіх складоў займае чатыры моры, г. зн. столькі,
колькі і асобная стапа дактыля, то ў пэнтамэтры было па сутнасьці пяць дактыляў (адсюль і назва). У першай палове радка, напісанага пэнтамэтрам, дапускалася замена дактыляў спандэямі.

Пэнтамэтар ужываўся толькі ў чаргаваньні з гекзамэтрам, утвараючы элегічны  двуверш. Назву і структуру гэтага памеру
пазьней пераняла сілаба-танічная сыстэма вершаваньня. Тут пэнтамэтар — шасьцістопны дактыль з цэзурай пасьля трэцяй стапы, у якім на два склады ўсечаны трэцяя і шостая стопы. Выкарыстоўваецца ён, як і ў антычным вершы, звычайна разам з гекзамэтрам (у элегічным двувершы).

## Літаратура
* 
* 

Катэгорыя:Літаратуразнаўства
Катэгорыя:Паэзія
Ломбард Папа

**Ломбард** () — былы вугорскі футбольны клюб з гораду Папа. Заснаваны ў 1995 годзе, расфармаваны ў 2015 годзе.

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Папа
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1995 годзе
Грыгараўшчына

Назву **Грыгараўшчына** маюць:

* Грыгараўшчына — вёска ў Браслаўскім раёне Віцебскай вобласьці
* Грыгараўшчына — вёска ў Шаркоўшчынскім раёне Віцебскай вобласьці
Вершаваны памер

**Вершава́ны паме́р** — паняцьце, якое ўжываецца найчасьцей для вызначэньня рытмічнай
канвы мэтрычнага верша і паказвае колькасьць і характар стопаў у вершаваных радках (трохстопны амфібрахій, пяцістопны ямб і г. д.). Асобныя памеры ў антычнай і сілаба-танічнай сыстэмах вершаваньня маюць свае назвы — гекзамэтар, пэнтамэтар, асклепіядаў верш і інш. У сілабічнай сыстэме вершаваньня памер вызначаецца колькасьцю складоў у вершаваных радках (дзесяціскладовік, трынаццаціскладовік і г. д.). У апошні час тэрмін «памер верша» прымяняецца і для характарыстыкі асноўных рытмічных асаблівасьцей дысмэтрычнага верша — акцэнтна-складовага, дольніка, тактавіка, акцэнтнага, або чыста танічнага (двухакцэнтны пяціскладовік, чатырохіктны дольнік, трохіктны тактавік, трохакцэнтны верш і г. д.).

## Літаратура
* 
* 

Катэгорыя:Літаратуразнаўства
Катэгорыя:Паэзія
Мэтрычны верш

**Мэтры́чны верш** — верш, у аснове якога ляжаць мэтрычныя прынцыпы арганізацыі вершаванага радка. Да яго адносяцца ўсе віды вершаў антычнай (мэтрычнай) і сілаба-танічнай сыстэмаў вершаваньня. Мэтрычны верш адрозьніваецца ад г. зв. дысмэтрычнага верша, што ўключае формы верша (сілабічны, танічны, свабодны), у якіх не выдзяляюцца стопы. Калі мэтрычная структура вершаванага
твора складаецца з аднаго вершаванага памеру, такі твор завецца монамэтрычным, калі зь некалькіх — полімэтрычным.

## Літаратура
* 
* 

Катэгорыя:Літаратуразнаўства
Катэгорыя:Паэзія
Мэтар (літаратуразнаўства)

**Мэ́тар** — ідэальная схема чаргаваньня ў вершаваных радках мэтрычнага верша галоўных рытмастваральных кампанэнтаў (доўгіх і кароткіх складоў — у антычным, націскных і ненаціскных — у сілаба-танічным). Асноўнай мэтрычнай адзінкай верша зьяўляецца стапа. Пэўная колькасьць аднолькавых стопаў утварае памер верша. У вялікай ступені менавіта мэтар стварае багацьце рытмічнай варыянтнасьці мэтрычнага верша. Мэтар вельмі адчувальна ўплывае на рытм мэтрычнага верша,
зьяўляючыся адным з асноўных яго стваральнікаў. Рытмічным тэндэнцыям беларускай мовы больш характэрна ўзыходзячая хваля гучаньня. Гэтаму адпавядаюць ямб і анапэст — мэтры, якія ўвасабляюць гэтую прасадычную ўласьцівасьць беларускай мовы.

## Літаратура
* 
* 

Катэгорыя:Фаналёгія
Катэгорыя:Мэтрыка
Кляўзула

**Кля́ўзула** ( — заключныя склады вершаванага радка пасьля апошняга націскнога склада. Сугучныя кляўзулы ўтвараюць рыфму. Кляўзулы зьяўляюцца адным з асноўных рытмастваральных кампанэнтаў сілабічнага, сілаба-танічнага і танічнага вершаў. Ад характару кляўзулаў залежыць рытмічны малюнак вершаваных радкоў. Як і
іншыя рытмічныя адзінкі (пірыхіі, спандэі, лягічныя націскі і інш.), кляўзулы надаюць рытмічнаму малюнку верша своеасаблівасьць, адметнасьць.

## Тыпы кляўзулаў
* Мужчынскія — пасьля націску складоў няма.
* Жаночыя — адзін склад пасьля націску.
* Дактылічныя — два склады пасьля націску.
* Гіпэрдактылічныя — тры і больш складоў пасьля націску.

## Літаратура
* 
* 

Катэгорыя:Літаратуразнаўства
Катэгорыя:Паэзія
Каталектыка

**Катале́ктыка** () — тэрмін традыцыйнай стопнай мэтрыкі, які абазначае супадзеньне або несупадзеньне заканчэньня вершаванага радка са стапой. Калі апошняя стапа карацейшая за астатнія стопы вершаванага радка на адзін ці два ненаціскныя склады — гэта каталектычны верш, або ўласна каталектыка. У ямбе ці анапесьце каталектыка немагчымая, бо радок тут завяршаецца націскным складам. Але ў амфібрахіі ці харэі можа быць каталектыка на адзін склад, у дактылі — на адзін ці два склады. Калі апошняя стапа мае на адзін ці некалькі ненаціскных складоў больш, чым папярэднія стопы вершаванага радка, утвараецца гіпэркаталектычны верш, або гіпэркаталектыка. У сучасным вершазнаўстве такой клясыфікацыяй заключных стопаў карыстаюцца рэдка. Звычайна гавораць пра характар кляўзулаў у вершы (мужчынскія, жаночыя, дактылічныя ці гіпэрдактылічныя).

## Літаратура
* 
* 

Катэгорыя:Літаратуразнаўства
Катэгорыя:Паэзія
Вуліца Андрэеўская (Менск)

**Вуліца Андрэеўская** — адна з найстарэйшых цэнтральных вуліцаў Менску. Знаходзіцца ў Партызанскім раёне і йдзе ад вуліцы Пуліхава да вуліцы Антонаўскай. Даўжыня — 0,7 км. Перасякаецца з вуліцай Захарава. На вуліцы знаходзяцца дзяржаўнае прадпрыемства «Менскрэкляма», дрэваапрацоўчае і будаўнічае прадпрыемствы, прадуктовая крама. У 1960-я—1980-я гады жылы квартал, абмежаваны вуліцамі Андрэеўскай, Антонаўскай і Захарава, меў сярод моладзі назву «Абісінія».  Сёньня жылы квартал па Андрэеўскай належыць да ліку найболей прэстыжных ў Партызанскім раёне (па папулярнасьці адразу за вуліцамі Першамайскай і Захарава).

## Гісторыя
У сярэдзіне 19-га стагодзьдзя месца, дзе цяпер праходзіць вуліца, знаходзілася па-за межамі гораду. На гарадзкой мапе 1898 году вуліца была ўжо пазначаная. Менавіта ў гэты час горад хутка рос і зьяўлялася шмат новых вуліцаў, для пошуку арыгінальных назваў якіх у служачых гарадзкой управы часам не хапала фантазіі.

У час нацысцкае акупацыі назва вуліцы была зьмененая на «Bosehstrasse»(?).
 
## Забудова

## Далягляды вуліцы

Файл:Менск Андрэеўская - від з Пуліхава.JPG|Від на пачатак вуліцы ад перакрыжаваньня з вуліцай Пуліхава
Файл:Менск - перакрыжаваньне Захарава і Андрэеўскай.JPG|Від на перакрыжаваньне з вуліцай Захарава
Файл:Менск Андрэеўская - від з Захарава ў бок крамы Суседзі.JPG|Від на паўночны-ўсход ад перакрыжаваньня з вуліцай Захарава
Файл:Менск Андрэеўская сквэр (2).JPG|Сквэр уздоўж вуліцы Андрэеўскай паміж вуліцамі Пуліхава і Антонаўскай


## Літаратура
* 
* 
* 
* 
* Сацукевіч, Іван. Тапанімія вуліцы і плошчаў Менска ў ХІХ — пачатку ХХ стст. // «Беларускі калегіюм», 4 чэрвеня 2008.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Вуліца Андрэеўская// wikimapia.org
* Вуліца Андрэеўская// ato.by

Катэгорыя:Вуліцы Менску
Катэгорыя:Партызанскі раён (Менск)
Закапаны

**Закапа́ны** () — места ў Татранскім павеце Малапольскага ваяводзтва Польшчы, цэнтар гміны. Плошча 84 км², насельніцтва на 2009 год — каля 27 тысячаў чалавек.

Закапаны — цэнтар гуральскае культуры і папулярны гарналыжны курорт, празваны «зімовай сталіцай Польшчы».

## Геаграфія
Закапаны ляжыць у паўднёвай частцы Падгальля ля ўзножжа Татраў. Знаходзіцца за 120 км ад Кракава.

## Мінуўшчына
Першыя згадкі пра Закапаны датаваныя XVII стагодзьдзем і апісваюць паляну пад назовам *Закапіска*. У 1676 тут была вёска з 43 жыхарамі.

У XIX стагодзьдзі Закапаны стала найбуйнейшым мэталюргічным цэнтрам у Галіччыне, а таксама цэнтрам горнай здабычы. Дзякуючы свайму клімату да 1889 року яно разраслося зь вёскі ў курортнае мястэчка з насельніцтвам 3000 чалавек. 1 кастрычніка 1889 пачала дзейнічаць чыгунка.

## Культура

### Закапанскі стыль

Закапанскі стыль — унікальны архітэктурны стыль, характэрны для высакагорнага Падгальля. Запачаткаваў яго Станіслаў Віткевіч, узяўшы за аснову традыцыйны стыль будаўніцтва падгальскіх гураляў і малюнкі паводле матываў і традыцыяў .

## Спорт
Высокія Татры — папулярнае месца для альпінізму.

Узімку, асабліва ў калядны пэрыяд і ў лютым, у Закапаны прыяжджаюць тысячы гарналыжнікаў. Існуюць таксама гоначныя трасы. Тут ладзіліся чэмпіянаты і кубкі сьвету па лыжах, біятлённыя й гарналыжныя спаборніцтвы.

## Турыстычная інфармацыя
Шторок Закапаны наведваюць болей за 250 000 турыстаў: узімку найперш аматары лыжных відаў спорту, улетку — дзеля альпінізму і спэлеатурызму. Цікавасьць уяўляе таксама гуральская культура са сваімі ўнікальнымі стравамі, гаворкай, архітэктурай, музыкай і строямі. Зімовыя сьвяты заўжды адзначаюцца ў традыцыйным стылі, з танцамі, катаньнем у санях і смажаньнем ягняці.

## Партнэрскія месты
* Зыген, Нямеччына (1989)
* Сэн-Д’е-дэ-Вож, Францыя (1990)
* Попрад, Славаччына (1993)
* Сопат, Польшча (1993)
* Высокія Татры, Славаччына (2003)
* Стрый, Украіна (2004)

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйная бачына
* Закапанскі партал
* Закапаны запрашае
* Закапаны для турыста


Катэгорыя:Татранскі павет
Катэгорыя:Курорты Польшчы
Катэгорыя:Бальнэалягічныя курорты
Катэгорыя:Гарналыжныя курорты
Катэгорыя:Галіччына
Вэрлібр

**Вэрлі́бр (свабо́дны верш)** — дысмэтрычны верш, у аснове рытму якога — чаргаваньне якіх-небудзь дапаможных рытмастваральных кампанэнтаў. Надзвычай важнае значэньне набывае ў ім графічная разьбіўка верша на радкі, вызначэньне месца міжрадковых паўзаў. Менавіта вершаваны радок як цэласны інтанацыйна-сынтаксічны і сэнсавы комплекс, выразна выдзелены паўзамі (а на пісьме — яшчэ й графічна), выступае ў вэрлібры ў якасьці асноўнай рытмічнай адзінкі. Інтанацыйная аднатыпнасьць асобных радкоў дасягаецца падабенствам іх унутранай лексыка-граматычнай структуры, што стварае пэўную меру паўтору па
«вэртыкалі».

У радках свабоднага верша паўтараюцца наступныя дапаможныя рытмастваральныя кампанэнты: аднатыпныя сынтаксічныя канструкцыі,
аднолькавыя ці крыху відазьмененыя радкі, аднолькавыя словы ці іх марфалягічныя формы, гукаспалучэньні, націскі на пэўных месцах і г. д. Спарадычна можна сустрэць нават прыметы танічнага верша, падначаленыя агульнай інтанацыйнай структуры вэрлібра (чаргаваньне моцных або апорных націскаў, рыфмоіды і інш.). Прычым у свабодным вершы адсутнічае адзіная скразная мера паўтору, яна ўвесь час мяняецца. Так, напрыклад, першыя тры радкі твора, напісанага вэрлібрам, вызначаюцца аднатыпнасьцю іх сынтаксічнай пабудовы, чатыры наступныя — паўторам на пачатку радкоў назоўнікаў у пэўным склоне, яшчэ тры радкі суадносяцца рытмічнымі націскамі, скажам, на трэцім і сёмым складах, і г. д. Для вэрлібра характэрна надзвычайнае багацьце і гнуткасьць паэтычнага сынтаксісу, у тым ліку розных рытарычных фігураў, сынтаксічных пэрыядаў, што надае інтанацыйнаму малюнку разнастайнасьць (пералічэньне, далучэньне, супрацьпастаўленьне і г. д.). у межах адной рытміка-інтанацыйнай структуры.

## Гісторыя вэрлібра
Узьнік вэрлібр у амэрыканскай і эўрапейскай літаратурах у сярэдзіне XIX ст. (Ўітмен, Гейнэ), сустракаўся ў клясічнай расейскай паэзіі (А. Фет, Я. Палонскі, М. Міхайлаў). Тэрмін «вэрлібр» упершыню быў уведзены ва ўжытак францускім пісьменьнікам Г. Канам у 1884 г. Асаблівае распаўсюджаньне гэты верш набыў у XX ст. (А. Блок, В. Брусаў, У. Маякоўскі, М. Цьвятаева, Э. Межэлайціс, У. Салаўхін, Я. Вінакураў, I. Драч, С. Маўленаў), стаў для некаторых паэтаў ледзь не адзінай вершаванай формай (Нэруда, Хікмет, Рыцас, Лундквіст і інш.).

## Вэрлібр у беларускай літаратуры
Родапачынальнікам вэрлібра на Беларусі зьяўляецца М. Багдановіч. У 20-я гады ХХ ст. свабодным вершам шырока карыстаўся В. Ластоўскі. У беларускай паэзіі другой паловы ХХ ст. свабодны верш найчасьцей сустракаецца ў П. Панчанкі, С. Дзяргая, К. Кірэенкі, А. Вярцінскага, А. Лойкі, П. Макаля, Я. Сіпакова, А. Наўроцкага, Р. Семашкевіча, Ю. Голуба, Н. Загорскай і інш. У М. Танка вэрлібр стаў адным з асноўных відаў верша. Ён у паэта найчасьцей ужываўся ў філязофскіх і мэдытатыўных творах-роздумах, свабодны рытм якіх арганічна яднаецца з умоўна-асацыятыўнай вобразнасьцю.

## Літаратура
* 
* 

Катэгорыя:Літаратуразнаўства
Катэгорыя:Паэзія
Казяны (неадназначнасьць)

Назву **Казяны** маюць:

* Казяны — вёска ў Браслаўскім раёне Віцебскай вобласьці
* Казяны — вёска ў Ашмянскім раёне Гарадзенскай вобласьці
Калеў Талін

«**Калеў**» () — эстонскі футбольны клюб з гораду Таліна. Заснаваны ў 1911 годзе. Двухразовы чэмпіён Эстоніі (1923, 1930).

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Талін
Калеў (неадназначнасьць)

«**Ка́леў**» можа азначаць:
* **[[Калеў]]** — пэрсанаж карэла-фінскай міталёгіі
* Калеў — мужчынскае імя
* Kalev — эстонскі вытворца кандытарскай прадукцыі
* Калеў — кляса падводных лодак Эстоніі
** Калеў — падводная лодка Эстоніі
* Калеў — мінны тральшчык Эстоніі

## Спартовыя клюбы
* **[[Калеў (спартовае таварыства)|Калеў]]** — спартовае таварыства
** Калеў Сыламяэ — футбольны клюб з Сыламяэ
** Калеў Талін — футбольны клюб з Таліну
** Калеў/Крама Талін — баскетбольны клюб з Таліну
** Калеў Талін — баскетбольны клюб з Таліну

## Глядзіце таксама
* Калева
* Калеві
Верхняя Гарона

**Верхняя Гарона** (, ) — дэпартамэнт на паўднёвым захадзе Францыі, адзін з дэпартамэнтаў рэгіёну Аксытанія (да 1 студзеня 2016 у складзе рэгіёну Поўдзень-Пірэнэі). Парадкавы нумар 31. Адміністрацыйны цэнтар — Тулюза. Насельніцтва складае 1 243 641 чалавек (2010 г.).

Рака Гарона, надаўшая назву дэпартамэнту, працякае праз усю яго тэрыторыю. Дэпартамэнт падзяляецца на тры геаграфічныя зоны: горную (частка Пірэнэяў; найвышэйшы пункт — гара Пік-дэ-Пэрдыгер), г.зв. Першую раўнінную і Вялікую Тулюскую раўніну.

Дэпартамэнт уключае 3 акругі, 53 кантоны і 589 камунаў.

## Крыніцы

Катэгорыя:Дэпартамэнты Францыі
Жэр (дэпартамэнт)

**Жэр**, таксама **Жэрс** ( і ) — дэпартамэнт на паўднёвым захадзе Францыі, адзін з дэпартамэнтаў рэгіёну Аксытанія (да 1 студзеня 2016 у складзе рэгіёну Поўдзень-Пірэнэі). Парадкавы нумар 32. Адміністрацыйны цэнтар — Ош. Насельніцтва складае 188 159 чалавек (2010 г.).

У паўднёвай частцы Жэру знаходзіцца плято Арманьяк, складзенае ледавіковымі і рачнымі наносамі, якое мякка паніжаецца з поўдня на поўнач, да даліны Гароны, і з усходу на захад.

Дэпартамэнт уключае 3 акругі, 31 кантон і 463 камуны.

## Крыніцы

Катэгорыя:Дэпартамэнты Францыі
Тыгр (рака)

**Тыгр** — рака ў Азіі, даўжыня якой складае 1900 км. Бярэ пачатак ад возеру Хазар у Турэччыне на Армянскім нагор’і; на працягу амаль 1500 км цячэ па тэрыторыі Іраку. Пры зьліцьці Тыгра з Эўфратам утвараецца Шат-эль-Араб, які ўпадае ў Пэрсыдзкую затоку. Тэрыторыя, якая месьціцца паміж Тыграм і Эўфратам з даўніх часоў мае назоў Мэсапатамія.

Рака падсілкоўваецца сьнегава-дажджавым спосабам, зь вясновым паводкай, найбольшы сьцёк назіраецца ў красавіку. Пры супадзеньні паводак на Тыгру і ягоных прытоках узьнікаюць катастрафічныя паводкі, для абароны ад іх рэчышча Тыгра на значным працягу абвалаванае, частка паводкавых водаў накіроўваецца па канале ў западзіну возера Тартар, якое месьціцца на паўночным захадзе ад Багдада ў міжрэччы Тыгра і Эўфрата. Пры запаўненьні западзіны паводкавымі водамі ствараецца пагроза паводкі для Багдада.

## Вонкавыя спасылкі
* Тыгр на Livius.org

Катэгорыя:Рэкі Азіі
Квадратны корань

**Квадра́тны ко́рань** ці **квадрато́вы ко́рань** з a (корань 2-й ступені, \sqrt{a}) — рашэньне раўнаньня: x^2=a. Апэрацыя вылічэньня значэньня \sqrt {a} называецца «атрыманьнем квадратнага кораня» зь ліку a . Найбольш часта пад \! x і \! a маюцца на ўвазе колькасьці, але ў некаторых прыкладаньнях яны могуць быць і іншымі матэматычнымі аб’ектамі, напрыклад матрыцамі і апэратарамі.

Прыклад для рэчыўных лікаў: \sqrt {9} = \pm 3, таму што {(\pm3)}^2 = 9. Як відаць з прыкладу, у рэчавага квадратнага кораня існуюць два значэньні (дадатнае і адмоўнае), і гэта ўскладняе працу з каранямі. Каб забясьпечыць адназначнасьці, уводзіцца панятак арытмэтычнага кораня, значэньне якога заўсёды станоўчае.

## Вонкавыя спасылкі
* Альгарытмы вылічэньня квадратнага кораня

Катэгорыя:Элемэнтарная матэматыка
Катэгорыя:Альгебра
Нетрыманьне брулёў

**Нетрыманьне брулёў** — міжвольнае выдзяленьне брулёў ад парушэньня функцыі сьфінктэраў (кругавых цягліцаў) мачавіка. Ёсьць вынікам пашкоджаньня цэнтральнай нэрвовай сыстэмы, сьпіннага мозгу, заганаў разьвіцьця мачавых шляхоў і энурэзу. Вылучаюць 2 віды нетрыманьня: 1) стрэсавае — падчас бегу, кашлю і сьмеху, што павышаюць унутрыбрушны ціск; 2) ургентнае — ад раздражненьня гукам струменю вады і мыцьцём рук найчасьцей у халодную пару. Выклікае раздражненьне скуры і дэпрэсію.

## Папярэджаньне
Хваробу прадухіляе адмова ад паленьня і ўздыму цяжараў, уніканьне набору лішняй вагі і пітва перад сном, своечасовае лячэньне запаленьня мочаплоцевых органаў, поўнае апаражненьне мачавіка. Выключэньню з харчаваньня падлягаюць раздражняльныя для мачавіка вырабы: алькаголь, вострыя стравы, газаваныя напоі (кола), гарбата, кава, мёд, таматы, цытрусавыя, цукар і яго штучныя заменьнікі, шакаляд. Карысна займацца плаваньнем, танцамі, яздой на ровары і ранішняй гімнастыкай. Таксама варта пазьбягаць выкарыстаньня араматызаваных мыла і туалетнай паперы, каляровых хімічных напаўняльнікаў для ваннаў.

## Чыньнікі
Немачы спрыяюць цяжкая цялесная праца, нястача эстрагенаў, запор і шэраг лекаў (мачагонныя, антыдэпрэсанты, антыгістамінныя, супраць гіпэртаніі).

## Крыніцы

Катэгорыя:Захворваньні
Катэгорыя:Брулі
Тур (футбольны клюб)

«**Тур**» () — францускі футбольны клюб з гораду Туру. Заснаваны ў 1919 годзе.

## Вонкавыя спасылкі

* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Тур (горад)
Жыронда (неадназначнасьць)

Назву **Жыронда** маюць:

* Жыронда — дэпартамэнт у Францыі
* Жыронда — эстуарый у Францыі
Жыронда (эстуарый)

**Жыронда** () — эстуарый рэкаў Гарона і Дардонь, у Францыі. Адкрываецца ў Біскайскі заліў. Даўжыня 75 км, найменшая глыбіня на фарватэры 8 м. Порт Ле-Вердон. Гэта самы вялікі эстуарый у Эўропе.
 
На поўдзень ад Жыронды разьмяшчаецца г.зв. Срэбны бераг.
 
Жыронда была выкарыстаная ў «апэрацыі "Франктон"» накіраванай супраць нямецкіх суднаў — парушальнікаў блякады, правозіць у акупаваную Францыю каштоўную стратэгічную сыравіну з нэўтральных дзяржаваў і Японіі. У атацы на байдарках прынялі ўдзел 10 камандас, якія падпарадкоўваліся ангельскай марской пяхоце пад кіраўніцтвам маёра Гасьлера. Двое камандас патанулі ў хуткіх плынях вусьця Жыронды.

Катэгорыя:Рэкі Аквітаніі
Катэгорыя:Рэкі Пуату — Шаранты
Катэгорыя:Эстуарыі Эўропы
Катэгорыя:Біскайская затока
Катэгорыя:Эстуарыі Францыі
Дардонь (рака)

**Дардонь** (, , ) — рака на поўдні Францыі. Рака бярэ выток у гарах Цэнтральнага масіву ля вяршыні Пюі-дэ-Сансі каля курортнага мястэчка Мон-Дор, працякае прыкладна 500 км па рэгіёнах Францыі, і на поўнач ад Бардо ўпадае ў Гарону, утвараючы разам эстуарый Жыронда. Гэта адна зь нямногіх рэкаў, у якой адбываюцца прылівы і адлівы.

Катэгорыя:Рэкі Францыі
Гарона

**Гарона** (, , ) — рака ў Францыі і Гішпаніі (вытокі). Даўжыня 647 км, плошча басэйну 56 тыс. км². Бярэ пачатак у Цэнтральных Пірэнэях некалькімі вытокамі на вышыні 1800-2300 м, па выхадзе з гор цячэ па Гаронскай нізіне. Шырыня ля гораду Бардо каля 500 м. Упадае ў Біскайскі заліў. У межах Пірэнэяў цячэ ў вузкай глыбокай даліне, мае стромкае падзеньне, ніжэй зьяўляецца тыповай раўніннай ракой з добра распрацаванай далінай. Асноўныя прытокі: Сав, Жэр, Баіз, Ар'еж (з Пірэнэяў), Тарн, Лёт, Дардонь (з Цэнтральнага Францускага масіва); зьліваючыся з р. Дардонь, Гарона ўтварае эстуарый Жыронда. Жыўленьне пераважна за кошт талых вод горных сьнягоў і дажджоў. Сток рэзка зьмяняецца па сэзонах; максымальны расход вады з сакавіка па чэрвень. Сярэдні гадавы расход ля вусьця каля 680 м³/сек (максымальны да 8 тыс. м³/сек). Гарона складае частку суднаходнай воднай сыстэмы (якая ўключае таксама Гаронскі канал і Паўднёвы канал), якая злучае Біскайскі заліў зь Міжземным морам.

Катэгорыя:Рэкі Францыі
Катэгорыя:Рэкі Гішпаніі
Дардонь (неадназначнасьць)

Назву **Дардонь** маюць:
* Дардонь — дэпартамэнт у Францыі
* Дардонь — рака на паўднёвым захадзе Францыі
* Дардонь — невялічкая рака на поўначы Францыі
Жыронда

**Жыронда** () — дэпартамэнт на паўднёвым захадзе Францыі, адзін з дэпартамэнтаў рэгіёну Нувэль-Акітэн (да 1 студзеня 2016 у складзе рэгіёну Аквітанія). Парадкавы нумар 33. Адміністрацыйны цэнтар — Бардо. Насельніцтва складае 1 449 245 чалавек (2010 г.).

Па тэрыторыі дэпартамэнту працякаюць рэкі Дардонь і Гарона, утвараючы разам эстуарый Жыронда. Паўднёвая і заходняя часткі дэпартамэнту належаць да гістарычнага рэгіёну Гасконь.

Дэпартамэнт уключае 6 акругаў, 63 кантоны і 542 камуны.

## Крыніцы

Катэгорыя:Дэпартамэнты Францыі
Ікт

**Ікт** () — моцнае месца ў вершы, на якое звычайна падае рытмічны націск. Паміж іктамі ў сілаба-танічным вершы знаходзяцца міжтактавыя інтэрвалы, якія займаюць адзін або два склады. Чаргаваньне тых і другіх утварае мэтар верша. У трохскладовых памерах ікты, за рэдкім выключэньнем, супадаюць з націскнымі складамі, у двухскладовых — часта не супадаюць (пірыхій, спандэй).

## Літаратура
* 
* 

Катэгорыя:Літаратуразнаўства
Катэгорыя:Паэзія
Менская акруга (ГУУЗ)

**Ме́нская акру́га** — адміністрацыйная адзінка ў складзе Грамадзкай управы ўсходніх земляў — грамадзкай адміністрацыі, створанай Юзэфам Пілсудскім на тэрыторыях, адбітых ад бальшавікоў у часе польска-савецкай вайны. Створаная 15 верасьня 1919 году. У яе склад увайшлі Бабруйскі, Барысаўскі, Ігуменскі, Менск-Літоўскі і Слуцкі паветы. 9 лютага быў створаны Лепельскі павет з часткі Лепельскага й Полацкага паветаў з часовым адміністрацыйным цэнтрам у Кублічах, які ўвайшоў у склад Менскай акругі.

## Крыніцы

Катэгорыя:Польска-савецкая вайна
Дактыль

**Да́ктыль** () — від трохскладовай стапы, у якой адзін доўгі і два кароткія склады (антычнае вершаваньне) або адзін націскны і два ненаціскныя склады (сілаба-танічнае вершаваньне). У беларускую паэзію дактыль імкнуўся ўвесьці Л. Зізані. Дактылічны мэтар і дактылічныя стопы шырока ўжываюцца ў сучаснай беларускай паэзіі.

Трохстопны дактыль:
: Колькі па сьвеце схадзілі,
: Ператапталі бяды,
: Толькі дыханьне Радзімы
: Кліча здалёку заўжды.
: (Яўгенія Янішчыц).

## Літаратура
* 
* 

Катэгорыя:Стопы
Катэгорыя:Літаратуразнаўства
Катэгорыя:Паэзія