open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Крывічы

**Крывічы́** (*крэвы*, магчыма *скрэвы*) — буйная старажытнабеларуская этнапалітычная супольнасьць пэрыяду Сярэднявечча, якая займала тэрыторыі верхняга Панямоньня, сярэдняга і верхняга Прыдзьвіньня, верхняга Падняпроўя і Паволжа, а таксама басэйны рэк Вялікай і Ловаці. Паводле зьвестак розных пісьмовых крыніцаў, крывічам належалі тэрыторыі, дзе пазьней утварыліся Полацкае, Смаленскае і Пскоўскае княствы. 

Крывічы — асноўная этнаўтваральная адзінка беларусаў.

## Назва
Існуе некалькі меркаваньняў датычна паходжаньня этноніму «крывічы». Паводле папулярнай гіпотэзы, этнічная назва паходзіць ад імя мітычнага пачынальніка пэўнай рэлігійнай традыцыі — найвышэйшага сьвятара *[[Крывэ|Крыва (Крыва-Крывейтэ)]]*, культ якога быў уласьцівы большасьці балтыйскіх народаў. Гэтую вэрсію падтрымлівалі Гэрард Мілер, Мікалай Карамзін, Тэадор Нарбут, Адам Кіркор, Міхал Касторскі, Павал Трацьцякоў, Валянтын Сядоў, Барыс Рыбакоў, Дзьмітры Мачынскі, Герасім Лебедзеў, Эдвард Зайкоўскі, Уладзімер Тапароў ды іншыя. Паводле іншых вэрсіяў, назва паходзіць ад слова «крэўныя» — блізкія крывёю, ад характэрнай «крывой», узгорыстай мясцовасьці.

## Паходжаньне
Паводле папулярнага меркаваньня, крывічы сфармаваліся ў выніку асыміляцыі прышлымі славянамі мясцовых балтыйскіх і заходнефінскіх плямёнаў, паступова славянізаваных. Таксама існуе думка, што крывічоў — гэта балтыйскі этнас, роднасны літве, латышам, латгалам, прусам, яцьвягам, жамойтам, які ў выніку культурнага ўплыву зь першай паловы ІХ ст. пачаў пераходзіць на славянскую мову.

Чэскі гісторык Павал Ёзэф Шафарык у сваёй кнізе «Славянскія старажытнасьці» продкамі крывічоў лічыў люцічаў і нэўраў:

## Гісторыя
Першы ўспамін пра крывічоў (відаць, пскоўскіх) зьмяшчаецца ў Аповесьці мінулых часоў і датуецца 859 годам. Яны бралі ўдзел у паходах Алега (907) і Ігара (944) супраць Бізантыі.

У канцы X стагодзьдзя на тэрыторыі расьсяленьня крывічоў склалася Полацкае княства, насельніцтва якога называлася крывічамі ў летапісах пад 1127, 1129, 1140, 1162 гадамі.

Назва «Крывіцкія землі» захоўвалася ў асобных выпадках за тэрыторыяй паўночнай Беларусі да першай чвэрці XIV стагодзьдзя. У сучаснай латыскай мове слова «Крэвія» (*Krievija*) азначае Расея, адпаведна «Балткрэвія» (*Baltkrievija* — Белая Крэвія) — Беларусь.

Ад этноніму «крывічы», відаць, паходзяць назвы вёсак на Гарадзеншчыне, Меншчыне, Віцебшчыне і ў іншых мясьцінах Беларусі. Падобныя назвы таксама ў ваколіцах Вільні (вёскі Крывічы і Крывіцішкі ў цяперашнім Маляцкім раёне Віленскага павету Летувы, а таксама зьніклы засьценак Крывічы каля Немянчына) і сьведчыць пра пранікненьне крывічоў на гэтыя тэрыторыі.

## Глядзіце таксама
* Дрыгавічы
* Літва
* Радзімічы
* Яцьвягі

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* Дзермант А. Крывічы. Гістарычна-этнагенетычны нарыс // Druvis. № 1, 2005.
* Станкевіч Я. Гістарычныя творы. — : «Энцыклапедыкс», 2003. — 776 с.
* 
* 
*  S. 806.

Катэгорыя:Гісторыя Полацкага княства
Катэгорыя:Усходнеславянскія плямёны
1686

## Падзеі
* 

## Нараджэньні
* 24 траўня — Габрыэль Фарэнгейт, нямецкі фізык і вынаходнік

## Сьмерці
*
2006

Гэты год — міжнародны год пустыняў.

## Падзеі
* 1 студзеня — Расея спыніла пастаўкі газу ва Ўкраіну
* 10 лютага — адкрыцьцё зімовых Алімпійскіх гульняў у Турыне
* 21 сакавіка — Кампанія Google Inc. запусьціла сэрвіс Google Finance
* 25 красавіка — тэрарыстычны акт у эгіпецкім курортным горадзе Дахаб, загінула 22 чалавекі, звыш 150 паранена
* 27 красавіка — нэпальскі кароль Гіянэндра прызначыў на вакантную пасаду прэм’ер-міністра апазыцыйнага палітыка Гірыю Прасад Кайрала
* 10 траўня — Джорджа Напалітана абраны новым, адзінаццатым прэзыдэнтам Італіі
* Утвораныя 11-ы і 12-ы каледжы міжнароднай супольнасьці — у Коста-Рыке і Мостары
* 5 чэрвеня — набыў моц Паветраны кодэкс Рэспублікі Беларусь

## Нараджэньні
*

## Сьмерці
* 15 студзеня — Сэрафін Міхалеўскі, беларускі і польскі філёзаф, філёляг, паэт
* 18 студзеня — ксёндз Ян Твардоўскі, польскі паэт
* 14 сакавіка — Ленарт Мэры, эстонскі пісьменьнік і палітык, былы прэзыдэнт Эстоніі
* 27 сакавіка — Станіслаў Лем, польскі пісьменьнік-фантаст
* 27 красавіка — Міхал Вітушка, кіраўнік беларускага нацыянальнага антысавецкага руху Супраціву ў Савецкім Саюзе
* 2 чэрвеня — Вячаслаў Клыкаў, вядомы расейскі скульптар
* 25 ліпеня — Янка Брыль, беларускі пісьменьнік
* 29 ліпеня — Уладзімер Дахно, савецкі і ўкраінскі мастак-мультыплікатар, рэжысэр
* 26 жніўня — Іван Чыгрын, беларускі літаратуразнаўца
* 4 верасьня — Стыў Ірвін, аўстралійскі тэлевядучы
* 7 кастрычніка — Ганна Паліткоўская, расейская журналістка
* 20 лістапада — Робэрт Олтман, амэрыканскі кінарэжысэр
* 24 лістапада — Філіп Нуарэ, францускі актор
* 24 лістапада — Аляксандар Літвіненка, былы падпалкоўнік ФСБ Расеі, дысыдэнт
* 10 сьнежня — Аўгуста Піначэт, чылійскі дыктатар
* 12 сьнежня — Ніна Тарас, беларуская пісьменьніца
* 17 сьнежня — Іван Навуменка, беларускі пісьменьнік, Народны пісьменьнік Беларусі
* 21 сьнежня — Сапармурат Ніязаў, першы прэзыдэнт Туркмэністану
Падмноства

міні|200пкс|Мноства A — падмноства мноства B

Для кожных двух неарыентаваных мностваў S_{1} і S_{2} праўдзіва, што мноства S_{1} ёсьць **падмно́ствам** мноства S_{2}, пазначанае выразам S_{1} \subseteq S_{2}, тады і толькі тады, калі для кожнага e колькасьць яго ўваходжаньняў \mu() у мноства S_{1} ня больш, чым колькасьць уваходжаньняў \mu() у мноства S_{2}.

Фармальна: (S_{1} \subseteq S_{2}) \iff \forall e(\mu() \le \mu())

У прыватнасьці – мноства S_{1} ёсьць **падмно́ствам** мноства S_{2}, пазначанае выразам S_{1} \subseteq S_{2}, тады, калі для кожнага e для кожнага яго ўваходжаньня у мноства S_{1} непаўторна icнуе яго ўваходжаньне у мноства S_{2}.
 

Катэгорыя:Тэорыя мностваў
1685

## Нараджэньні
* 23 лютага — Георг Фрыдрых Гэндэль, нямецкі кампазытар
* 18 сакавіка — Ральф Эрсын, шатляндзкі міністар
* 31 сакавіка — Ёган Сэбастыян Бах, знакаміты нямецкі кампазытар
* 18 жніўня — Брук Тэйлар, ангельскі матэматык
* 8 сьнежня — Ёган Марыя Фарына, заснавальнік парфумэрнай фабрыкі ў Кёльне, стваральнік адэкалёну.

## Сьмерці
* 5 студзеня — Герард Дэнгаф, дзяржаўны і вайсковы дзяяч Вялікага Княства Літоўскага, Рэчы Паспалітай, падстолі вялікі літоўскі
* 8 красавіка — Ян Казімер Кірдзей, дзяржаўны дзяяч Вялікага Княства Літоўскага, кашталян троцкі
* 20 траўня — Ян Міхал Завіша, дзяржаўны дзяяч Вялікага Княства Літоўскага, староста менскі
* 10 кастрычніка — Самуэль Геранім Коцел, дзяржаўны дзяяч Вялікага Княства Літоўскага, пісар скарбовы літоўскі
* Мікалай Лявон Сапега, дзяржаўны і вайсковы дзяяч Вялікага Княства Літоўскага, ваявода брацлаўскі

## Вонкавыя спасылкі
Сяргей Дубінскі

**Сяргей Антонавіч Дубінскі** (5 кастрычніка 1884, в.  Бельскага пав. Гарадзенскай губ., цяпер гміна Дарагічын, Сямяціцкі павет, Падляскае ваяводзтва, Польшча — 27 жніўня 1937, Ленінград) — беларускі археоляг, гісторык.

## Праца
Перад першай сусьветнай вайною пасьпеў скончыць Пецярбурскі ўнівэрсытэт.
З 1924 году працаваў у Менску, быў сябрам гісторыка-археалягічнае камісіі. З 1928 навуковы супрацоўнік Інбелкульту, з 1929 у Інстытуце гісторыі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі. Арыштаваны ГПУ БССР летам 1930 па справе «Саюзу вызваленьня Беларусі», але ў хуткім часе вызвалены.

З 1933 у Ленінградзе, навуковы супрацоўнік Акадэміі гісторыі матэрыяльнай культуры. Дасьледаваў помнікі жалезнага веку і эпохі сярэднявечча.

Адзін з «бацькоў беларускай археалёгіі». Падрыхтаваў і выдаў першую «Бібліяграфію па археалёгіі Беларусі і сумежных краін» (Менск, 1933), дзе названы і шэраг археалягічных помнікаў і на Койданаўшчыне.

Разам з Аляксандрам Ляўданскім, Аляксандрам Каваленем зьяўляецца адным з аўтараў трохтомнага выданьня «Працаў» — навуковага зборніка Інбелкульту па археалёгіі. Падрыхтаваны навукоўцамі чацьвёрты том «Працаў» не пабачыў сьвет быў зьнішчаны органамі НКВД у наборы. Таксама бясьледна зьнікла праца Сяргея Дубінскага, прысьвечаная сыстэматызацыі вядомых у 1930-я гг. археалягічных помнікаў Магілёўшчыны.

## Рэпрэсіі
Арыштаваны ў 1937 г. Растраляны 28 жніўня 1937 г. Рэабілітаваны ў 1958 г.

Забойства Дубінскага, Кавалені, Ляўданскага сыход у нябыт іншых дасьледнікаў азначаў амаль поўнае вынішчэньне беларускай археалягічнай навукі. Страты павялічыліся другой сусьветнай вайной.

## Памяць
У Курапатах стаіць вялікі дубовы крыж — знак памяці сучаснага пакаленьня археолягаў пра нявінна забітых калег, якія закладалі падмурак акадэмічнай археалёгіі: Аляксандру Ляўданскаму, Аляксандру Каваленю, Сяргею Дубінскаму.

## Крыніцы

## Літаратура
* Дубінскі Сяргей Антонавіч // Маракоў Л. У. Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы, работнікі асветы, грамадскія і культурныя дзеячы Беларусі, 1794—1991. Энц. даведнік. У 10 т. Т. 1. — Мн:, 2003. ISBN 985-6374-04-9
* 

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Гарадзенскай губэрні
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Падляскім ваяводзтве
Дубінскі, Сяргей
Дубінскі, Сяргей
Катэгорыя:Расстраляныя беларускія навукоўцы
Катэгорыя:Памерлі ў Санкт-Пецярбургу
1684

## Падзеі
* 

## Нараджэньні
* 15 сакавіка — Франчэска Дурантэ, італьянскі кампазытар
* 15 красавіка — Кацярына I, расейская імпэратрыца

## Сьмерці
*
Гібэрніян Эдынбург

«**Гібэрніян**» () ― шатляндзкі прафэсійны футбольны клюб зь Літу, паўночны Эдынбург. Адзін з двух эдынбурскіх клюбаў разам са сваімі гістарычнымі супернікамі па эдынбурскім дэрбі «Гартсам». Клюб быў закладзены ў 1875 годзе ірляндзкімі мігрантамі, але такая самаіндэнтыфікаванасьць была зь цягам часу перайначана, бо клюб пачалі патрымліваць у залежнасьці ад месцазнаходжаньня, ня ўлічваючы этнічныя й рэлігійныя прыналежнасьці. Але ж ірляндзкая спадчына адлюстроўваецца ў назьве клюбу, яго колерах і лягатыпе.

Назва клюбу, як правіла, скарачаецца да *Hibs*. Але каманда таксама мае мянушку *Hibees*. Хатнія матчы клюб праводзіць на стадыёне «Істэр Роўд», які месьціць 13 800 гледачоў. «Істэр Роўд» зьяўляеццца хатняй арэнай «Гібэрніяну» з 1893 году.

Клюб чатыры разы станавіўся чэмпіёнам Шатляндыі й апошнім разам гэта здарылася ў 1952 годзе. Тры з гэтых чатырох тытулаў прыйшліся паміж 1948 і 1952 гадох, калі за клюб гуляла так званая Цудоўная пяцёрка ― выбітная лінія нападнікаў. Клюб двойчы перамагаў у Кубку Шатляндыі ў 1887 і 1902, але дзевяць разоў атрымліваў паразу ў фіналах кубка, апошні раз зусім нядаўна ў 2001 годзе. Апошні значны трафэй, які клюб змог дадаць да свойго рахунку, быў Кубак лігі Шатляндыі ў 2007 годзе, калі ў фінале «Гібэрніян» быў на галаву вышэйшы за «Кілмарнок». Усяго ж налічваецца тры перамогі клюбу ў гэтым турніры, акрамя гэтага яшчэ ў 1972 і 1991 гадох.

## Гісторыя
### Заснаваньне
Футбольны клюб «Гібэрніян» быў заснаваны ў жніўні 1875 году Рымска-каталіцкай прыходзкай царквой імя сьвятога Патрыка, якая разьмешчана на вуліцы Каўгэйт у Эдынбургу. Заснавальнікамі клюбу былі Кэнан Эдўард Джозэф Гэнан і прэзыдэнт мясцовай асацыяцыі каталіцкіх маладых мужчынаў, Майкл Ўілаен, які стаў першым капітанам клюбу. Першапачаткова клюб, як і большасьць камандаў Эдынбургу, гуляў свае хатнія матчы на «Мідаўз Парк», які быў разьмешчаны на поўдзень ад цэнтру гораду. У 1880 годзе клюб пераехаў ва ўсходні раён Эдынбургу ― Лэйт, дзе быў збудаваны новы стадыён. У 1891 годзе клюб зноўку пераехаў на новую пляцоўку ― «Істэр Роўд», якая разьмешчалася за некалькі мэтраў ад папярэдняга аб’екта.

У 1870-х і 1880-х гадох адзінымі спаборніцтвамі, у якіх бралі ўдзел шатляндзкія клюбы, быў Кубак Шатляндыі, які быў заснаваны ў 1874 годзе. «Гібэрніян» выступаў у гэтым турніры не атрымоўваючы прыкметных посьпехаў. Толькі праз дванаццаць гадоў пасьля свайго заснаваньня клюб атрымаў першую перамогу ў спартовых спаборніцтвах. 12 лютага 1887 году ў фінальны матчы на Кубак Шатляндыі клюб атрымаў перамогу зь лікам 2:1 над камандай «Думбартан», стаўшы, такім чынам, пятай камандаў, якая здолела здабыць Кубак Шатляндыі.

## Дасягненьні
* **[[Прэм’ер-ліга чэмпіянату Шатляндыі па футболе|Чэмпіён Шатляндыі]]**: 4
** 1903, 1948, 1951, 1952

* **Уладальнік [[Кубак Шатляндыі па футболе|Кубка Шатляндыі]]**: 3
** 1887, 1902, 2016

* **Уладальнік [[Кубак лігі Шатляндыі па футболе|Кубка лігі Шатляндыі]]**: 3
** 1972, 1991, 2007

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт
* Навіны клюбу з газэты *The Scotsman*

Катэгорыя:Эдынбург
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1875 годзе
Гартс Эдынбург

«**Гарт оф Мідлётыян**» () — шатляндзкі футбольны клюб з гораду Эдынбургу, прадстаўнік Прэм’ер-лігі Шатляндыі. Адзін з двух клюбаў гораду, якія прадстаўляюць найвышэйшую лігу краіны, другі мае назоў «Гібэрніян». Хатнія матчы праводзіць на стадыёне «Тынкасл», які месьціцца ў эдынбурскім раёне Горгі. Стадыён зьяўляецца хатняй арэнай з 1886 году й зьмяшчае 17 420 гледачоў. У 2005 годзе летувіска-расейскі бізнэсоўца й банкір Уладзімер Раманаў выкупіў большую частку правоў на клюб у былога ўладальніка Крыса Робэртсана. На сёньняшні дзень клюб знаходзіцца пад вонкавым адміністрацыйным кантролем, паклаўшы канец уладаньню клюбам Уладзімерам Раманавым. Апошнім значным дасягненьнем клюбу лічыцца перамога ў Кубку Шатляндыі ў 2012 годзе, дзе ў фінале «сэрцы» перамаглі свайго спрадвечнага суперніка клюб «Гібэрніян» зь лікам 5:1.

## Гісторыя
Найбольш ранішняе згадваньне клюбу пад назовам *Heart of Midlothian* у спартовым кантэксьце было зроблена ў газэце *The Scotsman* 20 ліпеня 1864 году, калі каманда *The Scotsman* і *Heart of Midlothian* праводзілі гульню ў крыкет. На сёньняшні дзень невядома меў гэты клюб дачыненьне да футбольнага ці не, але ў тыя часу ў Брытаніі шмат клюбаў таксама добра гулялі ў іншых відах спорту. «Гартс» быў заснаваны ў 1874 году. Па розных меркаваньнях назва была ўзята ад папулярнай невялічкай танцавальнай залі, якая ў сваю чаргу так звалася па вядомым рамане сэра Ўолтэра Скота «Сэрца графства Лётыян» (*Heart of Midlothian*).

Клюб пачаў мець сур’ёзныя фінансавыя праблемы ў лістападзе 2011 году, што азначала, што кіраўніцтва было не ў стане выплаціць гульцам заробную плату, і клюб быў выстаўлены на продаж. Заробак за кастрычнік быў выплачаны позна, а заробак за лістапад гульцы ўбачылі толькі праз дваццаць дзевяць дзён, літаральна за дзень іхнага заробку за сьнежань. Але й заробак за сьнежань таксама ня быў выплачаны своечасова, з-за чаго прафзьвяз гульцоў падаў скаргу ў кіраўніцтва шатляндзкай Прэм’ер-Лігі. У гэты пэрыяд клюб параіў гульцам шукаць новы клюб. 4 студзеня 2012 году кіраўніцтва Прэм’ер-Лігі загадала «Гартсу» выплаціць усе нявыплачаныя заробкі да 11 студзеня й настойвала, каб заработная плата студзеня павінна была быць выплачана ў тэрмін да 16 студзеня. «Гартс» выплаціў усе заробкі 16 студзеня пасьля продажу Эгерта Ёнсана ва «Ўулвэргэмптан Ўандэрэрз».

17 чэрвеня 2013 году «Гартс» быў перададзіны пад вонкавы кантроль, маючы пазыку ў памеры 25 мільёнаў фунтаў стэрлінгаў.

## Фарм-клюбы
Наступныя клюбы раней прымыкалі да «Гартсу», калі яны ўваходзілі ў холдынг Уладзімера Раманава: «Коўна» (Летува), «Партызан» (Беларусь).

## Дасягненьні
* **[[Прэм’ер-ліга чэмпіянату Шатляндыі па футболе|Чэмпіён Шатляндыі]]**: 4
** 1895, 1897, 1958, 1960
* **Уладальнікі [[Кубак Шатляндыі па футболе|Кубка Шатляндыі]]**: 8
** 1891, 1896, 1901, 1906, 1956, 1998, 2006, 2012
* **Уладальнікі [[Кубак лігі Шатляндыі па футболе|Кубка лігі Шатляндыі]]**: 4
** 1955, 1959, 1960, 1963

## Склад
: *Актуальны на 22 лютага 2026 году*

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт
* Клюбная старонка на BBC
* Навіны клюбу

Катэгорыя:Эдынбург
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1874 годзе
1682

## Падзеі
* 

## Нараджэньні
* 27 чэрвеня — Карл XII, кароль Швэцыі

## Сьмерці
*
1681

## Падзеі
*

## Нараджэньні
* 14 сакавіка — Георг Філіп Тэлеман, нямецкі кампазытар

## Сьмерці
* 25 траўня — Пэдра Кальдэрон дэ ля Барка, гішпанскі драматург і паэт

## Вонкавыя спасылкі
Біенале

**Біенале** (, узыходзіць да лацінскіх словаў *bis* — двойчы і *аnnus* — год) — мастацкая выстава, кінафэстываль ці музычны конкурс, якія праходзяць кожныя два гады.

## Глядзіце таксама
* Біенале ў Вэнэцыі

Катэгорыя:Мастацтва
Дзьмітры Маркаў

**Дзьмі́тры Ма́ркаў** (па-ангельску: **Dmitri Markov**; нарадзіўся 14 сакавіка 1975) — легкаатлет, аўстралійскі скакун у вышыню, які нарадзіўся ў Віцебску (Беларусь), чэмпіён Эўропы і сьвету.

Дзьмітры выйшаў са складу Беларускай атлетычнай асацыяцыі і адмовіўся спаборнічаць за Беларусь падчас чэмпіянату Эўропы па лёгкай атлетыцы ў 1998 годзе. Эвэнтуальна ён пераехаў у Аўстралію, а ў 1999 годзе атрымаў аўстралійскае грамадзянства. Пасьля гэтага ўсталяваў рэкорд Акіяніі, скакнуўшы на вышыню 5,95 м, а падчас чэмпіянату сьвету па лёгкай атлетыцы ў 2001 годзе ўсталяваў асабісты рэкорд 6,05 м (такім чынам, уваходзіць у дванаццатку атлетаў, якія калі-кольвек змаглі пераадолець 6-мэтровы бар’ер). На Алімпіядзе 2000 году заняў пятае месца.

Мае жонку Валянціну. Жыве і трэніруецца ў Адэлаідзе. Асабісты трэнэр: Андрэй Цівончык — беларускі легкаатлет, які таксама пакінуў Беларусь і ў 1994 годзе атрымаў нямецкае грамадзянства.

## Дасягненьні

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Біяграфічная даведка на IAAF.org (па-ангельску)
* Біяграфічная даведка на сайце Аўстралійскай легкаатлетычнай асацыяцыі (па-ангельску; з аўдыё і відэа)

Катэгорыя:Нарадзіліся 14 сакавіка
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1975 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Віцебску
Катэгорыя:Беларускія лёгкаатлеты і лёгкаатлеткі
Катэгорыя:Аўстралійскія атлеты і атлеткі
Катэгорыя:Беларусы ў Аўстраліі
Нова мэста

**Нова мэста** () — горад у Славеніі, які месьціцца ля мяжы з Харватыяй.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Гарады Славеніі
Кракожыя

**Крако́жыя** — выдуманая краіна, створаная для фільму «Тэрмінал» Стывена Сьпілбэрга з Томам Гэнксам і Кэтрын Зэтай-Джонс у галоўных ролях.

## Зьвесткі
У фільме *Кракожыя* — маленькая ўсходнеэўрапейская і, верагодна, былая савецкая рэспубліка. Насельніцтва размаўляе на кракоскай мове. З 16 студзеня да лістападу 2004 году ў краіне ішла грамадзянская вайна. На пачатку вайны прэзыдэнт краіны быў узяты ў закладнікі. Такім чынам быў усталяваны новы рэжым, не прызнаны Злучанымі Штатамі.

Гэта стварыла пэўныя праблемы кракосцу *Віктару Наворскаму*, які ў гэты час быў на шляху ў Нью-Ёрк. Прызямліўшыся ў міжнародным аэрапорце імя Джона Ф. Кэнэдзі, Віктар усьвядоміў, што ягоныя пашпарт і віза сталі абсалютна непажытачнымі, і ён ня можа ні ўехаць у ЗША, ні вярнуцца ў Кракожыю, таму што тая закрыла свае межы. У выніку Наворскі быў вымушаны застацца ў тэрмінале аэрапорта цягам дзевяці месяцаў, пакуль у Кракожыі ня быў абвешчаны мір, і ён атрымаў магчымасьць адправіцца дамоў.

Агулам пра Кракожыю мала вядома. Акрамя зьвестак пра несупынныя баі, зь міжнародных навін можна пачуць пра «паўночныя тэрыторыі», занятыя паўстанцамі. Дзяржаўны гімн Кракожыі гучыць гэтаксама як альбанскі, толькі тэкст — чыстыя шулды-булды. «Вадзіцельскае пасьведчаньне» Віктара Наворскага — беларускае, выдадзенае ў горадзе Гомелі.

## Глядзіце таксама
* Гэруды

## Вонкавыя спасылкі
* В последнем фильме Спилберга Том Хэнкс стал белорусом

Катэгорыя:Выдуманыя краіны
Біенале ў Вэнэцыі

**Біенале ў Вэнэцыі** () — самая вядомая ў сьвеце біенале мастацтваў, якая праходзіць у Вэнэцыі пачынаючы з 1895 году.

## Гісторыя
Першапачаткова выстава дэкаратыўнага мастацтва Італіі. З 1907 — міжнародная. З 1930 патранаж выставы пераходзіць ад муніцыпалітэту да ўраду Італіі.

У 1930 у межах біенале заснаваны Фэстываль музыкі, у 1932 — Міжнародны фэстываль кіно, у 1934 — Тэатральны фэстываль.

З 1968 спынена правядзеньне пэрсанальных, а праводзяцца тэматычныя выставы.

У 1975 заснавана Міжнародная выстава архітэктуры.

## Удзел беларускіх мастакоў

**24 Біенале [[1948]]**.
* Марк Шагал (прадстаўляў Францыю; гран-пры ў разьдзеле графікі за афорты да «Мёртвых душаў» Мікалая Гогаля)

**49 Біенале [[2001]]**.
* Лявон Тарасевіч (прадстаўляў Польшчу)

**51 Біенале [[2005]]**.
Беларусь прадстаўлена ўпершыню. Існаваў нацыянальны павілён.

Мастакі:
* Ізраіль Басаў
* Руслан Вашкевіч
* Сяргей Войчанка
* Андрэй Задорын
* Натальля Залозная
* Тамара Сакалова
* Леанід Хобатаў
* Ігар Цішын
* Уладзімер Цэсьлер
* Валеры Шкаруба

Камісар: Энца Фарнара.

Куратары: Энца Фарнара, Ларыса Міхневіч, Натальля Шаранговіч.

**54 Біенале [[2011]]**.

Мастакі:
* Віктар Пятроў,
* Артур Клінаў,
* Дзяніс Скварцоў
* Канстанцін Касцючэнка
Куратар: Міхась Баразна.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Афіцыйная старонка

Катэгорыя:Сучаснае мастацтва
Катэгорыя:Мастацкія выставы
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1895 годзе
1680

## Падзеі
*

## Нараджэньні
* 7 сакавіка — Іван Казырэўскі, расейскі землепраходзец беларускага паходжаньня.

## Сьмерці
* 18 чэрвеня — Самюэль Батлер, ангельскі паэт
Сяргей Сідорскі

**Сярге́й Сярге́евіч Сідо́рскі** (нарадзіўся 13 сакавіка 1954 году ў Гомлі) — беларускі палітык, у 2003—2010 гадох прэм’ер-міністар Беларусі.

## Біяграфія
У 1976 годзе скончыў электратэхнічны факультэт Беларускага інстытута інжынэраў чыгуначнага транспарту. Доктар тэхнічных навук. Спэцыяліст у вобласьці вакуўмна-плязьменных тэхналёгіяў. Заслужаны працаўнік прамысловасьці Рэспублікі Беларусь. Аўтар больш 40 навуковых прац і манаграфіяў. Акадэмік Міжнароднай інжынэрнай акадэміі. Працоўны шлях пачаў у якасьці электрыка, электрамантэра.

* 1976—1992 гг. — майстар зборачнага цэха, начальнік лябараторыі, начальнік аддзела, намесьнік дырэктара, а затым дырэктар Гомельскага заводу радыётэхналягічнага абсталяваньня.
* 1992—1998 гг. — генэральны дырэктар гомельскага навукова-вытворчага аб’яднаньня «Ратон».
* 1998—2001 гг. — намесьнік старшыні, першы намесьнік старшыні Гомельскага аблвыканкаму.
* 2001—2002 гг. — намесьнік прэм’ер-міністра Рэспублікі Беларусь.
* 2002—2003 гг. — першы намесьнік прэм’ер-міністра Рэспублікі Беларусь, выканаўца абавязкаў прэм’ер-міністра Рэспублікі Беларусь. Курыраваў ва ўрадзе блёк пытаньняў, датычных разьвіцьця прамысловасьці, будаўніцтва, транспарту і энэргетыкі.
* Зь сьнежня 2003 году па сьнежань 2010 — прэм’ер-міністар Рэспублікі Беларусь.

* 8 красавіка 2006 году Савет міністраў на чале зь Сідорскім, паводле артыкула 106 Канстытуцыі, склаў паўнамоцтвы перад ізноў абраным прэзыдэнтам Рэспублікі Беларусь. 12 красавіка Аляксандар Лукашэнка занёс у Палату прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу прапанову аб прызначэньні Сідорскага прэм’ер-міністрам, 17 красавіка яго кандыдатура была зацьверджаная беларускім парлямэнтам.

Валодае нямецкай мовай. Жанаты. Мае дзьвюх дочак.

## Вонкавыя спасылкі
* Біяграфія на сайце Савету Міністраў Рэспублікі Беларусь
* Старонка на праекце «Хто ёсьць хто ў РБ» 

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Гомлі
Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Рэспублікі Беларусь
Малдаўская кірыліца

**Малда́ўская кіры́ліца** — адзін з двух альфабэтаў (другі — лацінка), які выкарыстоўваецца для запісу малдаўскай (румынскай) мовы.

## Склад
Сучасная малдаўская кірыліца мае 31 літару:

У расейскіх уласных імёнах захоўваюцца таксама *Ё ё*, *Ъ ъ* і *Щ щ*.

Большасьць літараў малдаўскай кірыліцы мае тое ж гукавае значэньне, што і ў беларускай, за наступнымі невялікімі адрозьненьнямі:
* *Г г* — выбухное;
* *Ӂ ӂ* вымаўляецца як *Дж дж* у беларускай;
* *И и* — тое ж, што *І і* ў беларускай;
* *Е е* пасьля зычных чытаецца як беларускае *Э э*, пасьля галосных, мяккага знака і ў пачатку слова — як *Е е* (зь ётацыяй);
* *У у* не пад націскам пасьля галосных чытаецца як беларускае *Ў ў*;
* *Э э* азначае гук якога ў беларускай няма (вымаўляецца прыкладна як наша *а* не пад націскам).

## Гісторыя
На кірыліцы напісаныя першыя тэксты на малдаўскай (румынскай) мове, якая развівалася пад значным уплывам гутарковай украінскай мовы і канцылярскай мовы ВКЛ (старабеларускай). Першую друкаваную кнігу ў Малдаўскім княстве на кірыліцы «Евангелле настаўніцкае» («*Картя дэ ынвенцатурэ*» (1643) стварыў выхадзец з ВКЛ Самуіл Рагаля. Кірыліца шырока ўжывалася да 1860 году. Сучасная малдаўская кірыліца была распрацаваная ў 1920-х гадох (канчатковы варыянт зацьверджаны ў 1967 годзе) на базе расейскага альфабэту і ўжывалася спачатку ў Малдаўскай АССР (1926—1940), потым у Малдаўскай ССР (1940—1989). Пастановай ад 31 жніўня 1989 году ўрад Малдаўскай ССР зацьвердзіў пераход на лацінку, але ў Прыднястроўскай Малдаўскай Рэспубліцы кірыліца ўжываецца і дагэтуль. Таксама кірыліца даволі шырока ўжываецца ў Інтэрнэце.

Катэгорыя:Кірылічныя альфабэты
Катэгорыя:Прыднястроўская культура
Катэгорыя:Малдаўская мова
1679

## Падзеі
*

## Нараджэньні
* 18 сакавіка — Мэт'ю Дэкер, ангельскі гандляр і пісьменьнік

## Сьмерці
*

## Вонкавыя спасылкі
Барадзінская бітва

**Барадзі́нская бі́тва** была першай вырашальнай бітвай Напалеона ў паходзе на Расею. Адбылася 7 верасьня 1812 году. Скончылася стратэгічным патам зь нязначнай тактычнай перавагай французаў.

Падрабязнае і рэалістычнае апісаньне гэтай бітвы намаляваў Леў Талстой у сваім рамане «Вайна і мір».

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Бітвы расейска-францускай вайны 1812 году
Катэгорыя:Бітвы Францыі
Роўнасьць мностваў

**Ро́ўнасьць мно́стваў** – адноснасць паміж мноствамі, маючая сувязь паміж мноствам S_{1} і мноствам S_{2}, якая пазначаецца S_{1} = S_{2}, тады і толькі тады, калі S_{1} ёсць падмноства S_{2}, і наадварот.

Фармальна:
(S_{1} = S_{2}) \iff ((S_{1} \subseteq S_{2}) \land (S_{2} \subseteq S_{1}))

Катэгорыя:Тэорыя мностваў
1677

## Падзеі
*

## Нараджэньні
* 20 кастрычніка — Станіслаў Ляшчынскі, вялікі князь літоўскі, кароль Рэчы Паспалітай

## Сьмерці
*

## Вонкавыя спасылкі
1676

## Падзеі
*

## Нараджэньні
* 8 траўня — Фрыдрых I, кароль Швэцыі
* 28 ліпеня — Дамінік Рудніцкі, беларускі і польскі пісьменьнік
* 15 верасьня — Станіслаў Панятоўскі, кашталян кракаўскі, бацька Станіслава Аўгуста Панятоўскага

## Сьмерці
*

## Вонкавыя спасылкі
1563

## Падзеі
* Пачатак Паўднёвай Сямігадовай Вайны Швэцыі супраць Даніі, Любэку і Рэчы Паспалітай (1563—1570)
* 23 лютага — расейскія войскі на чале з царом Іванам IV пасьля аблогі ўзялі Полацак падчас Лівонскай вайны.
* 18 красавіка — Іван Фёдараў і Пётра Мсьціславец пачалі друкаваць у Маскве першую кнігу «Апостал»
* 4 сьнежня — скончыўся Трыдэнцкі сабор

## Нараджэньні
*

## Сьмерці
*

## Вонкавыя спасылкі
1675

## Падзеі
*

## Нараджэньні
* 15 верасьня — Вахтанг VI, грузынскі кароль, навуковец

## Сьмерці
* 15 сьнежня — Ян Вэрмэр, галяндзкі мастак
1564

## Падзеі
* 26 студзеня — адбылася Бітва на рацэ Уле

## Нараджэньні
* 15 лютага — Галілеа Галілей, вучоны, вынаходнік
* 26 красавіка — Ўільям Шэксьпір, ангельскі драматург і паэт

## Сьмерці
* 27 траўня — Жан Кальвін, францускі рэфарматар каталіцкае царквы

## Вонкавыя спасылкі
2

**2 год** — невысакосны год, які пачаўся ў нядзелю ці панядзелак згодна зь юліянскім календаром.

## Падзеі
* Тыбэрыюс вяртаецца з Родасу ў Рым
* Першы вядомы перапіс насельніцтва ў Кітаі. Згодна перапісу, колькасьць кітайскага насельніцтва складае 57 мільёнаў
* Гай Юліюс Цэзар Віпсаніян прызначае Арыябацанэса II каралём Армэніі
* Тыбэрыюс і Юлія Старэйшая скасоўваюць свой шлюб

## Нараджэньні
* Дэн Юй, кітайскі генэрал і дзяржаўны дзеяч часоў дынастыі Хань

## Сьмерці
* Люцыюс Цэзар, сын Марка Віпсаніюса Агрыпы й Юліі Старэйшай

## Глядзіце таксама
* 0-я

## Вонкавыя спасылкі

* Год у базе гістарычных зьвестак. HistoryOrb
3

**3 год** — невысакосны год, які пачаўся ў панядзелак ці аўторак згодна зь юліянскім календаром.

## Падзеі
* Панаваньне Актавіяна Аўгуста было падоўжана на 10 гадоў
* Аўгуст бярэ пад сваю апеку свайго ўнука Гая Цэзара, каб той стаў ягоным пераемнікам
* Люцыюс Эліюс Ляміян і Марк Валерыюс Мэсаля Мэсалін сталі консуламі Рыму
* Пяць германцкіх плямёнаў узьядноўваюцца на чале з Марабодам, каралём маркаманаў
* Адзін з карэйскіх каралёў Юрымён-ван перамяшчае сталіцу Кукнайскі замак

## Нараджэньні
* Бан Бяо, старажытнакітайскі гісторык і дзяржаўны дзяяч

## Сьмерці

## Глядзіце таксама
* 0-я

## Вонкавыя спасылкі

* Год у базе гістарычных зьвестак. HistoryOrb
1

**1 год** — невысакосны год, які пачаўся ў панядзелак згодна з грыгарыянскім календаром, у суботу ці нядзелю згодна зь юліянскім календаром. Гэта першы год хрысьціянскай эры, яму папярэднічаў 1 год да н. э., бо згодна зь юліянскім календаром нулявога году не існуе.

## Падзеі
* 1 студзеня: 1-ы дзень хрысьціянскага летавылічэньня, пачатак 1 стагодзьдзя
* Тыбэрыюс пад камандваньнем Актавіяна Аўгуста душыць паўстаньні германскіх плямёнаў
* Авідыюс піша Мэтамарфозы
* Рымляне будуюць аквэдук Аква Альсьента
* Заснаваны горад Аксум (Этыёпія)
* У Кітай пранікае будызм
* У Рыме зьяўляецца шоўк
* У Эўропе зьнікаюць львы

## Нараджэньні
* Дун Сіен, кітайскі палітык дынастыі Хань
* Люцыюс Юніюс Галіён Анэйн, рымскі консул
* Апалён Тыянскі, філёзаф нэапітагарэйскай школы

## Сьмерці
* Імпэратрыца Джао Фэян, прымушана невядомымі да самазабойства
* Аманішакетэ, каралева Нубіі

## Глядзіце таксама
* 0-я

## Вонкавыя спасылкі

* Год у базе гістарычных зьвестак. HistoryOrb
6

**6 год** — невысакосны год, які пачаўся ў пятніцу згодна зь юліянскім календаром.

## Падзеі
* Ірад Архэлай, этнарх Самарыі, Юдэі й Ідумэі, скінуты й сасланы ў Галію
* Юдэя зроблена пракуратарскай правінцыяй Рыму са сталіцай у Кесарыі
* Імпэратар Актавіян Аўгуст стварае адмысловую казну, зь якой выплочваюцца бонусы вэтэранам легіёнаў, якія сыходзяць на пэнсію
* Тыбэрыюс робіць лягер Карнунт сваёй базай у апэрыцыі супраць войска Марабоду
* Ілірыйскія плямёны з Далмацыі й Паноніі пачынаюць паўстаньне
* Будаваньне рымскага форту, які пазьней стаўся горадам Вісбадэн
* Публіюс Сульпіцыюс Квірыніюс становіцца кіраўніком Сырыі й намінальным кіроўцам Юдэі.
* Квірыніюс праводзіць перапіс у Юдэі (паводле Язэпа Флявіюса), што прыводзіць да паўстаньня ў правінцыі, на чале зь Юдай Галілеянінам і пры падтрымцы фарысэяў. Паўстаньне задушана, паўстанцы ўкрыжаваны
* З-за катастрафічнага пажару ў Рыме створана сыстэма казармаў, каб дазволіць хуткае рэагаваньне ў выпадку надзвычайных сытуацыяў.
* Постум Юліюс Цэзар Агрыпа сасланы на востраў Пляназія
* Марк Эміліюс Ляпід і Люцыюс Арунцыюс Старэйшы сталіся рымскімі консуламі
* Некаторыя падданыя хвалююцца за жыцьцё імпэратара Лю Цзіцзі, бо Марс хаваецца за Месяц на некаторы час

## Нараджэньні
* Нэрон Германік, сын Германіка й Агрыпіны Старэйшай
* Мэлёнія Цэзонія, рымская імпэратрыца

## Сьмерці
* Лю Цзіцзі, кітайскі імпэратар дынастыі Хань
* Клеапатра Сэлена II, эгіпецкая кіраўніца Кірэнаікі й Лібіі
* Арод III, імпэратар Партыі

## Глядзіце таксама
* 0-я
7

**7 год** — невысакосны год, які пачаўся ў суботу згодна зь юліянскім календаром.

## Падзеі
* Ілірыйскія плямёны ў Паноніі й Далмацыі працягваюць Панонскае паўстаньне
* Рымскі імпэратар Акавіян Аўгуст здымае з пасады юдэйскага этнарха Ірада Архэлая
* Публіюс Квінтыліюс Вар прызначаецца губэрнатарам Германіі
* Рымскі легат у Нямеччыне Тыбэрыюс Квінтыліюс Вар праводзіць перапісу насельніцтва ў правінцыі, зьбірае даніну й рэкрутуе жаўнераў, чым стварае рознагалосьсі сярод германскіх плямёнаў
* Абгар V, кароль Асраэны, скідваецца з пасады
* У Рыме начынаецца будаўніцтва храма Канкордыі
* Ванон I становіцца кіраўніком Партыі

## Нараджэньні
* Друс Цэзар, сын Германіка й Агрыпіны Старэйшай
* Гнэй Даміцыюс Карбулён, рымскі вайсковы дзяяч

## Сьмерці
* Атынодар Кананіт, філёзаф стаічнай плыні

## Глядзіце таксама
* 0-я
Германік

**Нэра Кляўдыюс Германік** (; 24 траўня 15 да н. э. — 10 кастрычніка 19 н. э.) — рымскі военачальнік, вядомы сваімі паходамі на Германію.

## Крыніцы

Катэгорыя:Военачальнікі Старажытнага Рыму
5

**5 год** — невысакосны год, які пачаўся ў чацьвер згодна зь юліянскім календаром.

## Падзеі
* Рым прызнае Кунабэліна, караля катувэлаўнаў, у якасьці караля Брытаніі
* Германскія плямёны кімбраў і гарыдаў адпраўляюць амбасадараў у Рым
* Гнэй Карнэліюс Цынан Магн і Люцыюс Валерыюс Мэсаля Валес сталіся рымскімі консуламі
* Тыбэрыюс захоплівае частку зямель германскіх плямёнаў
* Германік абіраецца шлюбам з Агрыпінай Старэйшай
* Сын Тыбэрыюса, Друс Юліюс Цэзар, абіраецца шлюбам зь Лівіляй
* Вясельле Ірада Вялікага й Ірадыяды

## Нараджэньні
* Павал, апостал і адзін з вучняў Ісуса Хрыста
* Салямэя, дачка Ірада Вялікага й Ірадыяды
* Мілёнія Цэзонія, чацьвертая жонка Калігулы, маці ягонай адзінай дачкі
* Ін Ліхуа, імпэратрыца Кітаю пэрыяду дынастыі Хань

## Сьмерці
* Пін-ды, імпэратар Кітаю пэрыяду дынастыі Хань

## Глядзіце таксама
* 0-я

## Вонкавыя спасылкі
* Год у базе гістарычных зьвестак HistoryOrb
1674

## Падзеі
*

## Нараджэньні
*

## Сьмерці
* 24 лютага — Матыяс Вэкман, нямецкі кампазытар

## Вонкавыя спасылкі
По

* **[[Эдгар Алан По]]** (1809—1849) — амэрыканскі паэт і празаік

* По — рака ў Італіі
* По — рака ў ЗША (штат Вірджынія)
* По — горад у Буркіна-Фасо
* По — горад у Францыі (прэфэктура дэпартамэнту Атлянтычныя Пірэнэі)
* По — дэпартамэнт ў Францускай імпэрыі
По (рака ў Італіі)

**По** (, ) — найдаўжэйшая рака ў Італіі, працякае ў паўночнай частцы краіны з захаду на ўсход. Пачатак бярэ ў Коцкіх Альпах і ўцякае ў Адрыятычнае мора паблізу Вэнэцыі.

Даўжыня ракі — 652 км. Плошча басэйну — 71 000 км².
Дэльта ракі По занесеная ў сьпіс сусьветнай спадчыны ЮНЭСКА.

#### [[Прыток]]і По
* левыя:
** Пэлічэ
** Дора-Рыпарыа
** Агонья
** Тычына
** Лямбра
** Ада
** Ольё
** Мінча
** Стура-ды-Лянца
** Орка
** Дора-Бальтэа
** Сэсіа
* правыя:
** Вараіта
** Маіра
** Танара
** Скрывіа
** Трэб’я
** Нурэ
** Арда
** Тара
** Парма
** Энца
** Сэк’я
** Панара

#### Асноўныя гарады перасячэньня
* Турын
* Ківаса
* Казале-Манфэрата
* Валенца (Алесандрыя)
* П’ячэнца
* Крэмона
* Фэрара

## Крыніцы

Катэгорыя:Рэкі Італіі
Торсгаўн

**Торсгаўн** (, ) — сталіца і найбуйнейшы горад Фарэрскіх астравоў. Знаходзіцца на востраве Стрэймоі і мае 19 тысяч жыхароў. Назва літаральна азначае «*порт Тора*», у гонар бога Тора з скандынаўскай міталёгіі.

## Гарады-сябры
* Гардабайр, Ісьляндыя

## Вонкавыя спасылкі
* Сайт муніцыпалітэту Торсгаўну
* Фатаздымкі гораду
Славяне

**Славя́не** — найбуйнейшая ў Эўропе індаэўрапейская моўна-этнічная супольнасьць, якая насяляе ўсходнюю й часткова цэнтральную часткі кантынэнту.

## Гісторыя
Славяне адносяцца да народаў індаэўрапейскага паходжаньня. Пазьнейшае паходжаньне славянаў зьвязваецца з плямёнамі вэнэдаў, антаў і склявінаў, якія пэрыядычна згадваліся старажытнагрэцкімі й рымскімі аўтарамі і паводле іх уяўленьняў памяшчаліся ў раёне сучасных Украіны й Польшчы. Зь іншых індаэўрапейскіх плямёнаў адасобіліся каля І тысячагодзьдзя да н. э., прыкладна ў гэты ж пэрыяд з праіндаэўрапейскай мовы адасабляецца праславянская мова. Зрэшты, існуюць гіпотэзы, згодна зь якімі вылучэньню праславянскае мовы папярэднічала вылучэньне прабалта-славянскае мовы, зь якой потым вылучылася праславянская мова.

У сярэдзіне нашай эры праславянская мова распадаецца на асобныя дыялекты, якія пачынаюць эвалюцыянаваць у асобныя мовы. Зь яе вылучылася, у тым ліку, праўсходнеславянская мова, якая, на думку большасьці лінгвістаў, стала продкам старабеларускай мовы.

Славянскія мовы маюць запазычваньні зь іншых індаэўрапейскіх моваў, якія пачалі пранікаць у славянскае маўленьне яшчэ ў часы існаваньня праславянскай мовы. Запазычваньні ў праславянскай мове часта закранаюць найчасьцей ужываную лексыку, яны паходзяць з кельцкіх, германскіх, індаіранскіх, грэцкай, лацінскай моваў. Іншыя запазычваньні паўставалі ў славянаў таксама ў асобных славянскіх мовах.

## Склад
Славянаў падзяляюць на тры групы:
* **Заходнеславянскую:** кашубы, лужычане, мараўцы, палякі, славакі, сылесцы, чэхі;
* **Паўднёваславянскую:** баўгары, басьнякі, бунэўцы, македонцы, славенцы, сэрбы, харваты, чарнагорцы
* **Усходнеславянскую:** беларусы, расейцы, украінцы.

Падзел славянаў на тры групы адпавядае падзелу славянскіх моваў, а менавіта на заходнеславянскую, паўднёваславянскую й усходнеславянскую групы. Групы славянскіх моваў разгаліноўваюцца на падгрупы (выключэньне — усходнеславянская, якая падзяляецца непасрэдна на тры асобныя мовы); почасту мовы, што ўваходзяць у гэтыя групы й падгрупы ствараюць між сабою вялікія колькасьці пераходных дыялектаў, носьбіты якіх ня маюць выразнай этнічнай самаідэнтыфікацыі.

## Глядзіце таксама
* Славянскія краіны
* Панславізм
Арыентаванае мноства

**Арыентава́нае мно́ства** — непустое мноства, пры параўнаньні якога зь іншым мноствам улічваецца роля ўваходжаньняў у яго. У межах тэорыі мностваў можа ня мець азначэньня. Зьяўляецца абагульненьнем паняцьця ўпарадкаваных мностваў і асноўным паняцьцем абстрактнай альгебры ды тэорыі катэгорыяў.

## Літаратура
*  — XIV, 298 p.
* 
* 

## Вонкавыя спасылкі
* direction — nLab
* A.V. Arkhangel’skii (originator). Directed set // Encyclopedia of Mathematics 

Катэгорыя:Тэорыя парадкаў
Катэгорыя:Бінарныя дачыненьні
Катэгорыя:Агульная тапалёгія
Вэктар

**Вэ́ктар** — арыентаванае мноства, над усімі ўваходжаньнямі ў якое зададзены поўны парадак. У прыватнасьці, вэктар можа быць прадстаўлены як неарыентаванае мноства, напрыклад, так: =\{\emptyset\}; =\{\{\emptyset\},\{a\}\}; =\{\{\{\emptyset\},\{a\}\},\{b\}\}; =\{\{\{\{\emptyset\},\{a\}\},\{b\}\},\{c\}\};\ldots ці інакш.

Паняцьце вэктару паходзіць ад такіх фізычных паняцьцяў, як хуткасьць, паскарэньне, сіла.

## Глядзіце таксама
* Уласныя лікі, вэктары й прасторы

## Крыніцы
Фарэрскія астравы

**Фарэ́рскія астравы́** ці **Фарэ́ры** (, ) — група астравоў у паўночнай частцы Атлянтычнага акіяну паміж Шатляндыяй, Нарвэгіяй і Ісьляндыяй. Яны зьяўляюцца аўтаномным рэгіёнам Даніі з 1948 году і кантралююць усе сфэры, акрамя абарончай.

## Гісторыя
Астравы заселеныя вікінгамі-пасяленцамі з ІХ стагодзьдзя, з XIV стагодзьдзя палітычна зьвязаныя з Каралеўствам Даніі, з 1948 году — «заморская самакіроўная тэрыторыя» Фарэрскія астравы Даніі (адм. цэнтар: Торсгаўн).

## Палітыка

### Палітычныя партыі
* Народная партыя
* Рэспубліканская партыя
* Сацыял-дэмакратычная партыя
* Партыя Зьвязу
* Цэнтрысцкая партыя
* Партыя самакіраваньня

## Геаграфія
Фарэрскія астравы — выступ з акіяну часткі падводнага хрыбта Ўайвіла Томсана, які злучае Грэнляндыю цераз Ісьляндыю з Шатляндыяй. Гэты хрыбет разьмяжоўвае басэйны Атлянтычнага і Паўночнага Ледавітага акіянаў, і Фарэры знаходзяцца якраз на мяжы абодвух.

Архіпэляг прасьціраецца з поўначы на поўдзень на 113 км, а з захаду на ўсход — на 75 км. Плошча каля 1,4 тыс. км². Усяго архіпэляг уключае 24 астравы, найбольшыя зь іх — Стрэймой, Эстурой, Вагар і Сувурой.

Усе астравы вульканічнага паходжаньня й складзеныя пераважна з базальтаў і туфаў, што ўтвараюць плято, над якімі ўзвышаюцца завостраныя грабяні. Вышыня дасягае 882 м. Шматлікія ф’ёрды. Карысныя выкапні: буры вугаль, торф, базальт.

Клімат астравоў марскі зь невялікай розьніцай паміж тэмпэратурамі летам і зімой. Характэрнае ветранае дажджлівае надвор’е, туманы. Сярэдняя тэмпэратура самага халоднага месяца — сакавіка 3 °С, самага цёплага — ліпеня 10 °С. Для клімату архіпэлягу характэрныя дажджы на працягу ўсяго году, моцныя вятры, асабліва зімой, вялікая вільготнасьць паветра, туманы. За год выпадае ў сярэднім каля 1500 мм ападкаў. Зімою яны выпадаюць часьцей за ўсё ў выглядзе ліўняў. Сьнег, як правіла, растае на працягу некалькіх дзён, хоць на вяршынях трымаецца да наступленьня вясны.

На Фарэрах няма лясоў, трапляюцца толькі карлікавая вярба, нізкарослы хвойнік, верас ды чарніцы. Сустракаюцца лугі, тарфянікі, верасоўнікі. Паўднёвыя схілы плято і рачныя даліны ўкрытыя травяністай расьліннасьцю. На скалах нічога не расьце акрамя мхоў і лішайнікаў.

На архіпэлягу зусім няма паўзуноў і земнаводных, а сысуны патрапілі сюды ўжо ў гістарычны час. Разнастайная і багатая фаўна пярнатых: тут жыве 227 відаў птушак, у асноўным балотных і вадаплаўных. Ёсьць птушыныя базары. Прыбярэжныя воды багатыя рыбай: траска, палтус, селядзец і інш.

## Эканоміка
Найважнейшая галіна гаспадаркі — рыбалоўства.
1673

## Падзеі
*

## Нараджэньні
*

## Сьмерці
* 17 лютага — Жан-Батыст Мальер, францускі пісьменьнік і актор
* 25 чэрвеня — Шарль Аж’е дэ Бац дэ Кастэльмор, францускі шляхціч, мушкетэр

## Вонкавыя спасылкі
Саўт-Рывэр

**Саўт-Ры́вэр** () — раён у штаце Нью-Джэрзі (ЗША) з насельніцтвам каля 15 300 чалавек.

## Беларусы ў Саўт-Рывэры

Саўт-Рывэр зьяўляецца адным з цэнтраў беларускай эміграцыі ў ЗША. Беларусы сталі перасяляцца сюды ў канцы ХІХ ст. У пачатку ХХ ст. славянскія выхадцы зь Беларусі складалі ў Саўт-Рывэры да траціны насельніцтва, засяліўшы пераважна паўднёвую частку гораду. Менавіта эмігранты з ваколіц Маладэчна і Вялейкі пабудавалі царкву сьвятых Пятра і Паўла, тады ў юрысдыкцыі Расейскай праваслаўнай царквы.

Зьбеларусізаваўся Саўт-Рывэр у пачатку 1950-х зь перасяленьнем у яго некалькіх дзясяткаў беларускіх эмігрантаў зь лягероў для перамешчаных асобаў у Нямеччыне. Беларусы заснавалі прыход сьв. Эўфрасіньні Полацкай у юрысдыкцыі Канстантынопальскага патрыярхату, збудавалі царкву, Беларуска-амэрыканскі культурны цэнтар. У Саўт-Рывэры дзейнічалі і дзейнічаюць некалькі грамадзкіх і сацыяльных арганізацыяў, выдаваліся газэты і часопісы, часопіс «Беларуская думка» выходзіць і па сёньня. У рысе гораду знаходзяцца асобныя беларускія могілкі. Штогод арганізуецца Беларуска-амэрыканскі фэстываль у Саўт-Рывэры.

## Жыхары

### Беларусы
* Рыгор Арцюшэнка (1927—2004), беларускі грамадзка-палітычны дзеяч
* Радаслаў Астроўскі (1887—1976), беларускі палітычны і грамадзкі дзеяч, 1-ы прэзыдэнт БЦР
* Міхась Бахар (1929—2007), беларускі грамадзка-палітычны дзеяч
* Уладзімер Брылеўскі (1917—2002), беларускі грамадззкі дзеяч
* Юрка Віцьбіч (1905—1975), беларускі грамадзкі дзеяч, пісьменьнік, публіцыст, краязнавец і дзеяч эміграцыі ў Амэрыцы
* Янка Золак (1912—2000), беларускі паэт, грамадзкі дзеяч
* Міхась Кавыль (1915—2017), беларускі паэт, рэдактар, грамадзкі дзеяч
* Барыс Кіт, беларускі грамадзкі дзеяч, пэдагог, матэматык, фізык, канструктар амэрыканскай ракетнай тэхнікі
* Сьвятаслаў Коўш (1916—1997), беларускі рэлігійна-грамадзкі дзеяч, пісьменьнік
* Рыгор Крушына (1907—1979), беларускі паэт, празаік, крытык
* Мікалай Лапіцкі (1907—1976), беларускі рэлігійна-грамадзкі дзеяч, праваслаўны сьвятар, публіцыст, пэдагог
* Пётр Орса (1898—1990), беларускі грамадзка-палітычны дзеяч
* Аляксандар Русак (1907—1957), беларускі грамадзкі дзеяч, інжынэр
* Вячаслаў Селях-Качанскі (1885—1976), беларускі оперны сьпявак (драматычны барытон-бас), музычна-драматычны і тэатральны дзеяч
* Аляксандар Сільвановіч (1937—2007), беларускі (у эміграцыі) грамадзкі дзеяч
* Часлаў Ханяўка (1909—1988), беларускі грамадзкі дзеяч
* Віталь Цярпіцкі (1923—2017), беларускі грамадзкі дзеяч

### Не беларусы
* , пісьменьнік, сцэнарыст тэлесэрыялу «Сымпсаны»
* , пісьменьніца

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* 


Катэгорыя:Беларусы ў ЗША
1672

## Падзеі
*

## Нараджэньні
*

## Сьмерці
* 6 сьнежня — Ян Казімер, кароль польскі і вялікі князь літоўскі

## Вонкавыя спасылкі
1671

## Падзеі
* 14 красавіка — казакі захапілі ў палон Сьценьку Разіна

## Нараджэньні
* 11 кастрычніка — Фрыдрых IV, кароль Даніі

## Сьмерці
*

## Вонкавыя спасылкі
1670

## Падзеі
*

## Нараджэньні
* 12 траўня — Аўгуст II Моцны, кароль Рэчы Паспалітай

## Сьмерці
*
Міжнародная арганізацыя працы

**Міжнаро́дная арганіза́цыя пра́цы** (*МАП*) — структурнае падразьдзяленьне Арганізацыі Аб'яднаных Нацыяў са штаб-кватэрай у Жэнэве, Швайцарыя. Асноўная мэта арганізацыі — змаганьне за правы працоўных, паляпшэньне ўмоваў працы, спыненьне прымусовай дзіцячай працы, абарона правоў чалавека. МАП сталася падмуркам для прафсаюзнай дзейнасьці ў многіх краінах.

На сёньня сябрамі МАП зьяўляюцца 178 краінаў сьвету, у тым ліку і Беларусь.

## Гісторыя
Арганізацыя была створаная ў 1919 годзе і фармавалася падчас перамоваў па Вэрсальскай дамове, першапачаткова зьяўлялася часткай Лігі Нацый. МАП стала часткай ААН пасьля Другой сусьветнай вайны, калі Ліга Нацыяў была скасаваная, і замест яе была створаная ААН. У 1957 годзе 9-я Міжнародная нарада статыстыкаў працы МАП ухваліла Міжнародную стандартную клясыфікацыю заняткаў.

Арганізацыя атрымала Нобэлеўскую прэмію міру ў 1969 годзе.

## МАП і Беларусь
У 2004 годзе сэсія Міжнароднай арганізацыі працы пастанавіла ўжыць да Беларусі так званы «адмысловы параграф», што зьяўляецца адной з самых жорсткіх і надзвычайных мераў пакараньня, прадугледжаных статутам гэтай арганізацыі. У Беларусь была скіраваная камісія дасьледаваць стан з правамі прафсаюзаў, якая прызнала сапраўднымі факты парушэньня правоў незалежнага прафсаюзнага руху паводле 12 пунктаў. Да 1 чэрвеня 2005 году гэтыя рэкамэндацыі мусілі быць выкананы. Паводле разгляду вынікаў працы беларускага ўраду ў гэтым кірунку, 93-я сэсія Міжнароднай арганізацыі працы пакінула адмысловы параграф па Беларусі бязь зьменаў і накіравала ў Беларусь кантрольную місію ў студзені 2006 году. Вынікам працы кантрольнай камісіі можа стаць рэкамэндацыя Эўразьвязу па адмене гандлёвых прэфэрэнцыяў для Беларусі, што можа каштаваць краіне стратай як найменей 250 мільёнаў эўра штогод.

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны вэб-сайт (па-ангельску)
* Адмысловая камісія Міжнароднай арганізацыі працы падрыхтавала справаздачу аб парушэньнях правоў прафсаюзаў у Беларусі (12 кастрычніка 2004)
* Міжнародная арганізацыя працы зацьвердзіла справаздачу па Беларусі й выставіла беларускаму ўраду 12 рэкамэндацыяў (19 лістапада 2004)
* Дэлегацыя МАП праверыць выкананьне правоў незалежных прафсаюзаў  (16 студзеня 2006)
* Прадстаўнікі камісіі МАП сустрэліся ў Менску з дэмакратычнымі прафсаюзамі (17 студзеня 2006)

Катэгорыя:ААН
Катэгорыя:Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі міру
Катэгорыя:Кастрычнік 1919 году
Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1919 годзе
Драва

**Драва** (па-італьянску, па-славенску, па-харвацку *Drava*, па-нямецку *Drau*, па-вугорску *Dráva*) — рака ў цэнтральнай Эўропе, правы прыток Дуная. Бярэ пачатак у Паўднёвым Тыролі (Італія) і працякае на ўсход праз Аўстрыю, Славенію і Харватыю, потым часткова ўтварае харвацка-вугорскую мяжу перад сваім упадзеньнем у Дунай ля Осіека.
Агульная даўжыня Дравы 725 км.

#### Прытокі Дравы

левыя:
* Гайль у Аўстрыі
* Міслыня ў Славеніі
* Дравіня ў Славеніі
* Бэдня ў Харватыі

правыя:
* Гурк у Аўстрыі
* Мура ў Харватыі

#### Гарады перасячэньня
* Аўстрыя: Лінц, Шпіталь-на-Драве, Вілях, Фэрлях
* Славенія: Драваград, Вузэніца, Мута, Рушэ, Марыбор, Птуй, Ормаж
* Харватыя: Вараждзін, Осіек
* Вугоршчына: Барц

Катэгорыя:Рэкі Аўстрыі
Катэгорыя:Рэкі Харватыі
Катэгорыя:Рэкі Італіі
Катэгорыя:Рэкі Славеніі
Катэгорыя:Рэкі Вугоршчыны
1669

## Падзеі
*

## Нараджэньні
*

## Сьмерці
* 4 кастрычніка — Рэмбрант, галяндзкі мастак
1668

## Падзеі
*

## Нараджэньні
* 23 чэрвеня — Джамбатыста Віка, італьянскі мысьляр і філёзаф

## Сьмерці
*

## Вонкавыя спасылкі
Інфармацыя

**Інфарма́цыя** () — агульнанавуковы панятак, які зьвязаны з аб’ектыўнымі ўласьцівасьцямі матэрыі й ейным адлюстраваньнем у чалавечай сьвядомасьці. У сучаснай навуцы разглядаюцца два віды інфармацыі.

Аб’ектыўная (першасная) інфармацыя ёсьць уласьцівасьць матэрыяльных аб’ектаў і зьяваў ці працэсаў спараджаць разнастайнасьць станаў, якія пры дапамозе ўзаемадзеяньняў перадаюцца іншым аб’ектам і захоўваюцца ў іхняй структуры. Суб’ектыўная (сэмантычная альбо другасная) інфармацыя ёсьць сэнсавым ўтрыманьнем аб’ектыўнай інфармацыі аб аб’ектах і працэсах матэрыяльнага сьвету, сфармаванае сьвядомасьцю чалавека з дапамогай сэнсавых вобразаў (словаў, выяваў і адчуваньняў) і зафіксаванае на якім-небудзь матэрыяльным носьбіце. У побытавым сэнсе *інфармацыя* ёсьць зьвесткі аб навакольным сьвеце й праходзячых у ім працэсах, успрыманыя чалавекам або спэцыяльным прыстасаваньнем.

У цяперашні час ня існуе адзінага вызначэньня інфармацыі як навуковага тэрміну. З пункту гледжаньня розных абласьцей ведаў, дадзены панятак апісваецца сваім спэцыфічным наборам прыкметаў. Паводле канцэпцыі Шэнана, інфармацыя — гэта зьнятая нявызначанасьць, г. зн. зьвесткі, якія павінны зьняць у той ці іншай ступені існуючую ў спажыўца да іхняга атрыманьня нявызначанасьць, пашырыць ягонае разуменьне аб’екта карыснымі зьвесткамі.

Інфармацыя памяншае нявызначанасьць. Нявызначанасьць падзеі вымяраецца ейнай верагоднасьцю ўзьнікненьня й зваротна прапарцыйна гэтаму. Чым больш няпэўная падзея, тым больш інфармацыі патрабуецца для ліквідацыі нявызначанасьці гэтай падзеі. Біт уяўляе сабой тыповы блёк інфармацыі, але могуць быць выкарыстаныя й іншыя адзінкі, як то нат.

Канцэпцыя, што інфармацыя зьяўляецца паведамленьнем, мае розныя значэньні ў розных кантэкстах. Такім чынам, панятак інфармацыі становіцца цесна зьвязаным з паняткамі абмежаваньняў, сувязі, кіраваньня, зьвестак, формы, адукацыі, ведаў, сэнсу, разуменьня, псыхічных раздражняльнікаў, мадэляў, успрыманьня, уяўленьня й энтрапіі.

## Глядзіце таксама
* Інфарматыка
* Інфармацыйная сыстэма
* Інфармацыйная вайна
* Інфармацыйныя тэхналёгіі
* Сродак масавай інфармацыі

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Сэмантычныя канцэпцыі інфармацыі. Stanford Encyclopedia of Philosophy. 
* 


Катэгорыя:Філязофія
Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы
Сувязь

**Сувязь** — адно з базавых адчуцьцяў, такіх, як успрыманьне сьвятла, гуку, формы, цяпла і г. д.

Катэгорыя:Філязофія
1666

## Падзеі
* 2–5 верасьня — пажар у Лёндане

## Нараджэньні
*

## Сьмерці
* 26 жніўня — Франс Гальс, галяндзкі мастак

## Вонкавыя спасылкі
1665

## Падзеі

* 4 сьнежня — пачала дзейнічаць Берасьцейская мынца

## Нараджэньні
*

## Сьмерці
* 19 лістапада — Нікаля Пусэн, францускі мастак