Навазыбкаў

**Навазы́бкаў** — места ў Расеі, на рацэ Карне. Адміністрацыйны цэнтар Навазыбкаўскага раёну Бранскай вобласьці. Насельніцтва на 2016 год — 40&nbsp;632 чалавекі. Знаходзіцца за 207 км на паўднёвы захад ад Бранску.

Навазыбкаў — места гістарычнай Старадубшчыны (частка Смаленшчыны і Севершчыны), на этнічнай тэрыторыі беларусаў. 

## Гісторыя
Існуе меркаваньне, што слабада *Зыбкая*, або *Зыпкаў*, існавала ўжо ў 1686 годзе. Тым часам першы пісьмовы ўпамін пра яе зьмяшчаецца ўва ўнівэрсале палкоўніка Старадубскага палку Міхала Міклашэўскага і датуецца 12 верасьня 1701 году. Асноўную частку першапасяленцаў слабады складалі стараверы, уцекачы з цэнтральных рэгіёнаў Расеі, што ратаваліся ад перасьледу ўладаў. За практычна ўсю гісторыю места стараверы гралі значную ролю ў жыцьці і разьвіцьці Навазыбкава і складалі прыкметную дзель ягонага насельніцтва. Асноўнай дзейнасьцю слабадзянаў у XVII — першай палове XVIII стагодзьдзяў была перапрацоўка прадуктаў сельскай гаспадаркі (вытворчасьць пяньковых лінаў, канаплянага масла, мылаварэньне, выраб скураў), дробнарамесная вытворчасьць (драўляныя абцугі, санкі, дугі), а таксама гандаль.

30 студзеня 1809 году Навазыбкаў атрымаў статус павятовага места, што дало прыкметны штуршок да яго далейшага разьвіцьця, як у пляне станаўленьня прамысловай вытворчасьці, так і ў пашырэньні гандлю. 1 красавіка 1858 году зьявіўся праект мескага гербу «*ў зялёным полі залаты слуп у суправаджэньні чатырох залатых манэт*». На 1895 год у Навазыбкаве было 119 мураваных і 1692 драўляныя будынкі, працавалі 165 крамаў, 9 гатэляў і 30 заводаў, штогод праводзілася 4 кірмашы.

Мовазнаўца Антон Палявы засьведчыў наступную інфармацыю пра жыхароў Навазыбкаўскага павету:

25 сакавіка 1918 году згодна з Трэцяй Устаўной граматай Навазыбкаў абвяшчаўся часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 году згодна з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі ён увайшоў у склад Беларускай ССР, дзе стаў цэнтрам павету («падраёну») Гомельскага раёну (паводле іншых зьвестак, Навазыбкаў не ўваходзіў у склад БССР). Аднак 16 студзеня Масква адабрала места разам зь іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад РСФСР, дзе ён стаў цэнтрам павету Гомельскай губэрні (з 1926 году ў Бранскай губэрні, з 1929 году ў Заходняй вобласьці, у 1938—1944 гадох у Арлоўскай вобласьці).

26 красавіка 1986 году ў выніку катастрофы на ЧАЭС Навазыбкаў апынуўся ў зоне радыяцыйнага забруджваньня з радыяцыяй звыш 17 кюры на км². Да нашага часу захаваліся тутэйшыя гаворкі беларускае — у выглядзе трасянкі і асобных уласьцівасьцяў беларускага акцэнту: дзеканьня, цеканьня, цьвёрдых «р» і «ч», гука «ў» пасьля галосных замест «в».

## Насельніцтва
### Дэмаграфія
* **XIX стагодзьдзе**: 1886 год — 8602 чал.; 1895 год — 14 936 чал. (7321 муж. і 7615 жан.)
* **XIX стагодзьдзе**: 1939 год — 24,5 тыс. чал.; 1959 год — 25,9 тыс. чал.; 1974 год — 39 тыс. чал.; 1992 год — 42,4 тыс. чал.; 1998 год — 43,3 тыс. чал.
* **XXI стагодзьдзе**: 2005 год — 42,7 тыс. чал.; 2008 год — 42&nbsp;178 чал.; 2016 год — 40&nbsp;632 чал.

### Адукацыя

У сыстэме адукацыі места функцыянуюць 13 дашкольных адукацыйных установаў, 9 агульнаадукацыйных школаў, 2 установы пачатковай прафэсійнай адукацыі, 3 установы сярэдняй прафэсійнай адукацыі, 1 установа вышэйшай прафэсійнай адукацыі (філія Бранскага дзяржаўнага ўнівэрсытэту імя акадэміка І. Пятроўскага, адкрылася ў 1995 годзе), а таксама некалькі ўстановаў для дзяцей з адмысловымі запатрабаваньнямі, улучна з карэкцыйнай школаю-інтэрнатам.

## Эканоміка
Прадпрыемствы станкабудаўнічай і інструмэнтальнай прамысловасьці.
* ААТ «Навазыбкаўскі станкабудаўнічы завод»
* ААТ «Навазыбкаўская кравецкая фабрыка»
* ААТ «Навазыбкаўская кравецка-трыкатажная фабрыка імя 8 сакавіка»

## Транспарт
Па Навазыбкаву курсуюць аўтобусы па 7 маршрутах. Прымескі рух арганізаваны па 25 маршрутах. Дзее рэгулярнае аўтобуснае злучэньне зь местамі Бранск, Гомель.

## Турыстычная інфармацыя
### Славутасьці

* Банк (1902)
* Вучэльня сельскагаспадарчая тэхнічная (1887—1889)
* Гімназія жаночая (1883)
* Жылы дом (канец XIX ст.)
* Камяніца купца Пэўзнэра (1884)
* Камяніца мяшчаніна Пешахонава (1882)
* Камяніца, былых уласьнікаў запалкавай фабрыкі, Воўкавых (1904)
* Камяніца гандляроў братоў Абросімавых (1896)
* Хата пасяленцаў-старавераў (пачатак XVIII ст.)
* Царква Зьвеставаньня Багародзіцы (да 1871)
* Царква Раства Багародзіцы ў Людкаве (1754)
* Царква саборная Сьвятога Міхала Арханёла (1867—1898)
* Царква Сьвятога Мікалая (1782)
* Царква Сьвятога Спаса (1789—1795)
* Царква Сьвятога Спаса (1911—1914; стараверская)

### Страчаная спадчына
* Царква Раства Хрыстова (да 1818)

## Галерэя

Церковь Рождества Богородицы Новозыбков.jpg|Царква Раства Багародзіцы ў Людкаве
Рождественская церковь 1а.jpg|Царква Сьвятога Мікаля
Чудо-Михайловская церковь 01.JPG|Царква Сьвятога Міхала
Спасо-Преображенская церковь 1а.jpg|Царква Сьвятога Спаса (стараверская)
Lake Zybkoe in spring.jpg|Возера Зыбкае вясной


## Асобы
* Расьціслаў Аляксееў (1916—1980) — суднабудаўнік
* Давыд Драгунскі (1910—1992) — двойчы герой Савецкага Саюзу, генэрал-палкоўнік
* Павал Растаргуеў (1881—1959) — беларускі і расейскі мовазнаўца і пэдагог
* Рыгор Рашаль (1899—1983) — савецкі рэжысэр

## Дадатковыя зьвесткі
* у 1926—1927 гадох у Навазыбкаве адбываў армейскую службу беларускі паэт і перакладчык Уладзімер Хадыка

## Глядзіце таксама
* Ліцьвіны Севершчыны

## Крыніцы

## Літаратура
* Катлярчук А. Беларусы Бранскага краю. Этнічная гісторыя і сучаснасць // ARCHE, № 2, 2001. (Народны нумар)
* 
* 
 
## Вонкавыя спасылкі
* 
* Алег Трусаў. Беларуская Атлянтыда: Без бар’ераў. Северскія землі, Радыё Свабода, 19 кастрычніка 2007 г.


Катэгорыя:Гарады Расеі