Франчэска Пэтрарка

**Франчэ́ска Пэтра́рка** (; 20 ліпеня 1304 — 19 ліпеня 1374) — італьянскі паэт, мысьляр, навуковец, адзін з заснавальнікаў эўрапейскай гуманістычнай культуры эпохі Адраджэньня. Быў чальцом ордэна францысканцаў. Услаўляў творчую і духоўна разьняволеную асобу. Ягоны *«Канцаньерэ»* (*«Кніга песень»*), створаная на працягу ўсяго жыцьця (апошняя рэдакцыя 1373—1374) і прысьвечаная «мадоньне Ляўры», адкрыла новую эру ў эўрапейскай паэзіі. У сваіх філязофскіх трактатах *«Аб сродках супраць пакут і радасьцяў»* (1358—1366), *«Аб маім уласным невуцтве…»* (1367—1368) паэт бачыць прызваньне чалавека ня толькі ў самаўдасканаленьні, але і ў служэньні грамадзтву. Паэтычны аўтапартрэт, створаны ім у адным з санэтаў у *«Кнізе песень»*, адкрывае ўнутраны сьвет чалавека гуманістычнай культуры.

Творы Пэтраркі з *«Кнігі песень»* на беларускую мову перакладалі Ю. Гаўрук, М. Дуброўскі, Л. Баршчэўскі, У. Скарынкін.

## Біяграфія
### Маладосьць
Пэтрарка нарадзіўся 20 ліпеня 1304 году ў тасканскім горадзе Арэцца. Ён быў сынам Сэра Пэтрарка і ягонай жонкі Элета Каніджані. Малому далі імя Франчэска Пэтрарка. Знакаміты паэт Дантэ Аліг’еры быў сябрам бацькі Пэтраркі.

Сваё раньняе дзяцінства Пэтрарка правёў у вёсцы Інчыза ля Флярэнцыі. Аднак, большую частку свайго раньняга жыцьця будучы паэт пражыў у Авіньёне і бліжэйшай вёсцы Карпантра, бо калі ён быў яшчэ дзіцём ягоная сям’я пераязджала ўсьлед за папам Клімэнтам V, які перабраўся ў Авіньён у 1309 годзе. Пэтрарка вывучаў права ва ўнівэрсытэце Манпэлье з 1316 па 1320 гады, а потым яшчэ некалькі гадоў ва ўнівэрсытэце Балёньні. Поруч з Пэтраркам вучыўся ягоны сябар і аднаклясьнік Гвіда Сэтэ, які у будучым стаў арцыбіскупам Генуі. Прафэсію праўніка абраў для Пэтраркі і ягонага брата абраў тата, бо ён таксама працаваў у сфэры права. Пэтрарка ж, аднак, у першую чаргу быў зацікаўлены ў вывучэньні лацінскай літаратуры і лічыў сем гадоў свайго навучаньня марнымі. Пэтрарка занадта часта адцягнуўся на свае цікавасьці, за што ягоны бацька аднойчы кінуў сынавы кнігі ў агонь. Акрамя таго, Пэтрарка ў сваім жыцьці сутыкнуўся з тым, што ягоныя апекуні праз прававую маніпуляцыю пазбавілі яго невялікай маёмасьці ў Флярэнцыі, які паэт атрымаў у спадчыну, што толькі ўзмацніла ягоную непрыязнасьць да прававой сыстэмы. Гэтую сыстэму ён разглядаў як мастацтва продажу справядлівасьці.

Пэтрарка быў плённым пісьменьнікам. Адным з сваіх галоўных сяброў ён лічыў Джаваньні Бакачча, якому вельмі часта пісаў лісты. Пасьля сьмерці бацькоў Пэтрарка і ягоны брат Герарда вярнуліся ў Авіньён у 1326 годзе, дзе паэт працаваў у шматлікіх клерыкальны службах. Гэтая праца дала яму шмат вольнага часу, які ён прысьвяціў літаратарству. Ягонай першай маштабнай працай была эпічная паэма *«[[Афрыка (паэма)|Афрыка]]»*, якую ён склаў лацінскай моваў. Твор распавядаў пра вялікага рымскага генэрала Сцыпіёна. Пэтрарка адразу стаў эўрапейскай знакамітасьцю. 8 красавіка 1341 году ён стаў другім паэтам-ляўрэатам з часоў клясычнай старажытнасьці.

### Праца

Пэтрарка шмат падарожнічаў па Эўропе, бо працаваў яшчэ і амбасадарам. Аднак, ён таксама зьдзяйсьняў вандроўкі дзеля задавальненьня. А праз сваё ўзыходжаньне на гару Ванту быў названы першым турыстам у сьвеце. Пэтрарка вельмі рупіўся у справе аднаўленьня ведаў пра пісьменьнікаў Старажытнага Рыма і Грэцыі. Літаратар быў знаўцам антычнай літаратуры, міталёгіі і філязофіі, нястомным шукальнікам і зьбіральнікам старажытных рукапісаў. Пэтрарка ўпершыню супрацьпаставіў ідэалізаваны сьвет клясычнай старажытнасьці пустой схалястыцы і невуцтву. Адраджэньне забытых вольнасьцяў, ідэалаў ісьціны і прыгажосьці стала спосабам сьцьвярджэньня каштоўнасьці чалавека, ягоных творчых здольнасьцяў і зямнога быцьця. Пэтрарка атрымаў пераклады твораў Гамэра працы Леантыюса Пілятаса з рукапісу, набытага Бакачча, аднак, паэт моцна крытычна паставіўся да выніку. У 1345 годзе ён асабіста выявіў калекцыю лістоў Цыцэрона, пра якія раней не было вядома, з калекцыі *«[[Лісты з Атыкі|Лістоў з Атыкі]]»* ў бібліятэцы Вэронскай катэдры.

Пэтрарка распавядаў, што 26 красавіка 1336 году разам з братам і двума служкамі ён узышоў на вяршыню гару Ванту. Пра гэты ўчынак паэт распавёў у знакамітым лісьце да свайго сябра і духоўніка Дыянізіё Рабэрці. Гэты ліст быў складзены празь некаторы час пасьля ўзыходжаньня. У ім Пэтрарка сьцьвярджаў, што быў натхнёны старажытнагрэцкім каралём Філіпам V, які зьдзейсьніў праходжаньне праз Траянскі перацяг. Састарэлы селянін папярэджваў Пэтрарку, што аніхто за 50 гадоў да таго не ўзыходзіў на Ванту, і адгаворваў яго ад спробы ўзысьці на вяршыню. Швайцарскі гісторык XIX стагодзьдзя Якаб Буркгард адзначаў, што францускі філёзаф Жан Бурыдан уздымаўся быў на тую ж гору за некалькі гадоў да Пэтраркі. Навукоўцы адзначаюць, што ліст Пэтраркі да Дыянізіё выказвае дзівосна «сучаснае» стаўленьне да эстэтычнага задавальненьня ў велічы краявідаў і па-ранейшаму апісаньне зь ліста цытуецца ў кнігах і часопісах, якія прысьвечаныя альпінізму. У Пэтраркі такое стаўленьне спалучаецца з памкненьнем да дабрадзейнага хрысьціянскага жыцьця. Адзначаецца, што на вяршыню паэт узяў з сабой асобнік ягонага ўлюбёнага настаўніка Сьвятога Аўгустына, які ён заўсёды насіў з сабой.

### Апошнія гады
Пэтрарка правёў пазьнейшую частку свайго жыцьця, падарожнічаючы па Паўночнай Італіі і Паўднёвай Францыі як навуковец і паэт-дыплямат. Ягоная праца ў Каталіцкай Царкве не дазваляла яму ажаніцца, але, як мяркуецца, ён меў двух дзяцей. Гэтак сын Джаваньні нарадзіўся ў 1337 годзе, а дачка Франчэска нарадзілася ў 1343 годзе. Пазьней ён легітымізаваў сваіх дзяцей. Цягам 1340-х і 1350-х гадоў літаратар жыў у невялікім доме ў Фантэн-дэ-Ваклюз на ўсход ад Авіньёну ў Францыі.

Ягоны сын Джаваньні памёр ад чумы ў 1361 годзе. У тым жа годзе Пэтрарка быў пасьвечаны ў канонікі у гарадку Мансэлічэ блізу Падуі. У тым жа годзе Франчэска пабралася шлюбам з Франчэскуолём да Брасана, які пазьней быў прызначаны выканаўцам волі Пэтраркі. У 1362 годзе маладыя, неўзабаве па нараджэньні дачкі Элеты, пераехалі да Пэтраркі ў Вэнэцыю, каб уцячы далей ад чумы. Другі ўнук Пэтраркі, які меў імя Франчэска, нарадзіўся ў 1366 годзе, але памёр перад сваім другім днём нараджэньня. Дачка Франчэска з сваёй сям’ёй жыла ў Пэтраркі ў Вэнэцыі ажно пяць гадоў з 1362 па 1367 гады ў палацы Моліна. Аднак, сам Пэтрарка ўвесь гэты час працягваў падарожнічаць.

### Сьмерць

Каля 1368 году Пэтрарка зь сям’ёй сваёй дачкі пераехаў у невялікі горад Аркуа на Эўганскіх пагорках недалёка ад Падуі, дзе правёў апошнія гады свайго жыцьця. Памёр знакаміты паэт у сваім доме ў Аркуа 18 ці 19 ліпеня 1374 году. Сёньня ў доме Пэтраркі месьціцца сталая выстава ягоных твораў.

Згодна з Пэтраркавым тэстамэнтам, якое датуецца 4 красавіка 1370 году, 50 флярынаў ён пакідуў Бакачча, каб той «набыў сабе новы цёплы зімовы халат», розная іншая маёмасьць, як то конь, срэбны кубак, лютня, адышлі ва ўласнасьць да брата і сяброў. Пэтраркавы дома ў Фантэн-дэ-Ваклюзе атрымаў наглядчык, але асноўную частку маёмасьці Пэтрарка аддаў зяцю да Брасану. У тэстамэнце бракавала згадак ані пра маёмасьць у Аркуа, ані пра бібліятэку літаратара. Набыткі Пэтраркі, як мяркуецца, былі дараваныя камусьці ў Вэнэцыі ў абмен на палац Моліна, аднак, такая дамоўленасьць, верагодна, была скасаваная, калі Пэтрарка пераехаў у Падуа, якое было ворагам Вэнэцыі ў тыя часы. Бібліятэку ў выніку атрымалі падуанцы, а ягоныя кнігі і рукапісы шырока разышліся па ўсёй Эўропе. 

## Творчасьць
Творчасьць Пэтраркі падзяляецца на дзьве няроўныя часткі: італьянская паэзія і розныя творы, напісаныя на лаціне.

### Італьянскай мовай

Калі лацінскія творы Пэтраркі маюць вялікае гістарычнае значэньне, то ягоная сусьветная слава як паэта грунтуецца выключна на ягоных італьянскіх вершах. Сам Пэтрарка ставіўся да іх з пагардай, як да дробязяў, якія ён пісаў не дзеля публікі, а дзеля сябе, імкнучыся як-небудзь задаволіць журботнае сэрца. Беспасярэднасьць, глыбокая шчырасьць італьянскіх вершаў аўтара абумовілі іхны велізарны ўплыў на сучасьнікаў і наступныя пакаленьні.

Ён назвае сваю каханку Ляўрай і паведамляе толькі тое, што ўпершыню пабачыў яе ў царкве Санта-Кляра 6 красавіка 1327 году і што роўна праз 21 год яна памерла. Пасьля гэтага ён яшчэ 10 гадоў усхваляў яе, прысьвяціўшы ёй зборнік санэтаў і *«Канцаньерэ»*. Як і паэты дольчэ стыль нуова, Пэтрарка ідэалізуе Ляўру, робіць яе цэнтрам усіх дасканаласьцяў, сьцьвярджаючы, што ейнае прыгажосьць ачышчае і акультурвае ягогную псыхіку. Але Ляўра не страчвае сваіх рэальных рысаў, не становіцца алегарычнай фігурай, бесьцялесным сымбалем праўды і дабрадзейнасьці. Яна застаецца сапраўднай прыгожай жанчынай, якой паэт захапляецца як мастак, знаходзячы ўсё новыя фарбы дзеля апісаньня ейнай прыгажосьці, фіксуючы асаблівае і непаўторнае ў ёй у кожны прамежак часу.

Акрамя вобразу каханьня да Ляўры, у *«Канцаньерэ»* маюцца некалькі вершаў рознага зьместу, пераважна палітычнага і рэлігійнага характару, і алегарычная карціна каханьня паэта, у якой адлюстраваная перамога каханьня над чалавекам, цнатлівасьці над каханьнем, сьмерці над цнатлівасьцю, славы над сьмерцю, часу над славай і адвечнасьцю над часам.

### Лацінай
Творасьць аўтара лацінаю ўлучае ў першую чаргу дзьве ягоныя аўтабіяграфіі. Першая зь іх, незавершаная, якая апісвае гісторыю жыцьця аўтара, была створаная ў форме ліста да нашчадкаў. Другая аўтабіяграфія мае форму задуманнага дыялёгу Пэтраркі з Аўгустынам — *«Пра пагарду да сьвету»*.  Гэты твор адлюстроўвае маральную барацьбу аўтара з нутраным жыцьцём агулам. Крыніца гэтай барацьбы палягае на супярэчнасьці паміж асабістымі памкненьнямі Пэтраркі і традыцыйнай аскетычнай маральлю. Адсюль паўстала асаблівая цікавасьць Пэтраркі да этычных пытаньняў, якім ён прысьвяціў 4 трактаты. У паядынку з Аўгустынам, які ўвасабляе рэлігійна-аскетычны сьветапогляд, але ўсё ж перамагае гуманістычны сьветапогляд Пэтраркі.

Як перакананы католік, Пэтрарка ў гэтых трактатах, а таксама ў перапісцы ды іншых працах спрабуе прымірыць сваю любоў да клясычнай літаратуры з царкоўнай дактрынай і рэзка нападае на схалястыкаў і сучасьнікаў з духавенства. Гэта асабліва пракметна ў *«Лістах бяз адрасу»*, якія зьмяшчаюць вострыя сатырычныя выпады супраць распусты папскай сталіцы. Гэтыя лісты складаюць чатыры кнігі, яны адрасаваныя рэальным ці ўяўным асобам. Гэты своеасаблівы літаратурны жанр Пэтраркі быў натхнёны лістамі Цыцэрона і Сэнэкі, за што займеў шалёны посьпех як дзякуючы ўдалай лацінскай кампазыцыі, гэтак і сіле іхняй разнастайнасьці і актуальнасьці зьместу. Крытычнае стаўленьне Пэтраркі, з аднаго боку, да царкоўнай сучаснасьці, а з другога боку, да антычнай літаратуры сьведчаць аб ягонай павышанай самасьвядомасьці і крытычным настроі ўвогуле.

## Беларускія пераклады
* 
* Петрарка, Ф. Санэты. Дж.Г.Байран. Паломніцтва Чайльд-Гарольда: лірыка, паэмы. Верлен, П. У месяцавым ззяньні: лірыка. Мн., 1994 (Школьная бібліятэка).
* Дантэ Аліг’еры. Новае жыццё. Петрарка, Ф. Кніга песень / Перакл. У.Скарынкіна. Мн., 2011 (Бібліятэка сусьветнай літаратуры).
* Петрарка, Ф. Выбраныя песні з «Канцаньерэ» / Перакл. Л. Баршчэўскага. Мн., 2016 (Паэты плянэты).

## Крыніцы

## Літаратура
* 

Катэгорыя:Італьянскія паэты
Катэгорыя:Нарадзіліся 20 ліпеня
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1304 годзе
Катэгорыя:Выпускнікі Балёнскага ўнівэрсытэту
Катэгорыя:Рэнэсансныя гуманісты