Верхні замак (Вільня)

**Верхні** або **Горны замак** — помнік гісторыі і архітэктуры XIV—XV стагодзьдзяў у Вільні, рэзыдэнцыя гаспадароў Вялікага Княства Літоўскага ў XV—XVI стагодзьдзях. Знаходзіцца ў Старым Месьце, на Замкавай гары. Твор архітэктуры позьняй готыкі. Аб’ект Рэгістру культурных каштоўнасьцяў Летувы.

Уваходзіць у комплекс віленскіх замкаў. Асобна вылучаецца магутная вежа Горнага замка на ўсходнім баку Замкавай гары — вежа Гедзіміна.

## Гісторыя

### Вялікае Княства Літоўскае
Упершыню Віленскія замкі ўпамінаюцца ў пасланьні вялікага князя Гедзіміна да Нямецкага ордэну і Рыгі ад 2 кастрычніка 1323 году. Мяркуецца, што мураваныя сьцены на Верхнім замку збудавалі ў першай палове XIV стагодзьдзя. У 1419 годзе адбыўся моцны пажар, па якім замак капітальна перабудавалі на загад вялікага князя Вітаўта.

У другой палове XIV — пачатку XV ст. ва ўсходняй частцы замка збудавалі 3-павярховы княскі палац, раней жа рэзыдэнцыйныя функцыі, магчыма, выконваў мураваны будынак, збудаваны на мяжы XIII і XIV стагодзьдзяў каля заходняй падэшвы Замкавай гары. З другой чвэрці XVI стагодзьдзя рэзыдэнцыя вялікіх князёў разьмясьцілася ў Ніжнім замку.

За часамі вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667) у 1655 годзе замкам упершыню ў яго гісторыі авалодала варожае войска.

### Пад уладай Расейскай імпэрыі
Па трэцім падзеле Рэчы Паспалітай (1795 год), калі Вільня апынулася ў складзе Расейскай імпэрыі, паскорыўся заняпад замка. Па здушэньні вызвольнага паўстаньня 1830—1831 гадоў яго тэрыторыю ўлучылі ў склад расейскай цытадэлі. 

Па здушэньні нацыянальна-вызвольнага паўстаньня 1863—1864 гадоў расейскія ўлады збаяліся паломніцтва да магілы Кастуся Каліноўскага, таму яго таемна разам зь яшчэ 20 пакаранымі сьмерцю паўстанцамі пахавалі на тэрыторыі замка, за мурамі расейскага вайсковага гарнізону. Парэшткі закапалі пакалечанымі, зь зьвязанымі ззаду рукамі, а целы пасыпалі вапнай, каб ускладніць ідэнтыфікацыю. Магілы зраўнялі зь зямлёй і зрабілі на іх месцы пляцоўку гуляць у крыкет («лапту») для расейскіх вайскоўцаў

У 1878 годзе цытадэль страціла сваё значэньне і яе ліквідавалі: у 1881—1884 гадох зьнесьлі валы і засыпалі равы. У пачатку ХХ ст. праводзілася кансэрвацыя руінаў замка.

За часамі Першай сусьветнай вайны ў 1915 годзе, па выгнаньні зь Вільні расейскіх войскаў мясцовыя археолягі правялі раскопкі магілы пры замку, правялі яе апісаньне і дакумэнтальна пацьвердзілі факт пахаваньня ў ёй 15 паўстанцаў. Целы апазнавалі на падставе вопраткі, сярод якой у лічбе згадваліся «макасіны Каліноўскага».

### Найноўшы час

У 1921 годзе на магіле паўстанцаў стварылі мэмарыял у выглядзе вялікага драўлянага крыжа і мармуровай шыльды зь імёнамі ўсіх пахаваных. У 1930—1936 гадох праводзілася чарговая кансэвацыя руінаў замка пад кіраўніцтвам С. Лорэнца і У. Бартноўскага. 

У 1940 годзе па тым, як савецкія ўлады перадалі Вільню Летуве, крыж на магіле паўстанцаў спалілі, а памятная шыльда зьнікла бязь сьледу. У 1948—1950 гадох праводзілася рэстаўрацыя вежы Гедзіміна, у якой у 1960 годзе адкрыўся музэй Віленскіх замкаў.

У 2016 годзе тэрыторыю замка дасьледавалі археолягі, якія выявілі парэшткі ўдзельнікаў паўстаньня 1863—1864 гадоў, у тым ліку Кастуся Каліноўскага. 2 лістапада 2019 году ў Вільні адбылася ўрачыстая цырымонія перапахаваньня парэшткаў паўстанцаў на могілках Росах.

## Архітэктура
Помнік архітэктуры позьняй готыкі. Знаходзіцца на пагорку, які дасягае 48 мэтраў у вышыню і каля 160 мэтраў у даўжыню. Займае пляцоўку памерамі 110—120 на 50—60 мэтраў. Даўжыня замкавых муроў складала 320 мэтраў. 

У сыстэму замка ўваходзілі квадратныя паўночная і паўднёвая вежы, 8-гранная заходняя (захавалася, вядомая пад назвай вежы Гедзіміна), а таксама брамная на паўночнай частцы мура. Ва ўсходняй частцы захаваліся руіны 3-павярховага гатычнага палаца.

## Галерэя

### Гістарычная графіка

Vilenskija zamki. Віленскія замкі (T. Makoŭski, 1600).jpg|Т. Макоўскі, 1600 г.
Vilnia, Horny zamak. Вільня, Горны замак (1659).jpg|1659 г.
Vilnia. Вільня (1710).jpg|1710 г.
Vilnia, Vialla-Zamkavaja hara. Вільня, Вяльля-Замкавая гара (F. Smuglevič, 1785-86).jpg|Ф. Смуглевіч, 1785—1786 гг.


Vilnia, Zamkavaja-Katedralny. Вільня, Замкавая-Катэдральны (P. Rossi, 1796).jpg|П. Росі, 1796 г.
Vilnia, Zamkavaja hara. Вільня, Замкавая гара (J. Rustem, 1800).jpg|Я. Рустэм, каля 1800 г.
Vilnia, Zamkavaja hara. Вільня, Замкавая гара (K. Tyzenhaus, 1804).jpg|К. Тызэнгаўз, 1804 г.
Vilnia, Zamkavaja hara. Вільня, Замкавая гара (J. Pieška, 1808).jpg|Ю. Пешка, 1808 г.


Vilnia, Horny zamak. Вільня, Горны замак (1801-15).jpg|пачатак XIX ст.
Vilnia, Vialla-Zamkavaja hara. Вільня, Вяльля-Замкавая гара (J. Damiel, 1815-16).jpg|Я. Дамель, 1815—1816 гг.
Vilnia, Vialla-Zamkavaja hara. Вільня, Вяльля-Замкавая гара (XIX).jpg|XIX ст. 
Vilnia, Horny zamak. Вільня, Горны замак (1827).jpg|1827 г.


Vilnia, Zamkavaja hara. Вільня, Замкавая гара (1829).jpg|1829 г.
Vilnia, Zamkavaja hara. Вільня, Замкавая гара (K. Račynski, 1831).jpg|К. Рачынскі, 1831 г.
Vilnia, Zamkavaja hara. Вільня, Замкавая гара (J. Aziambłoŭski, 1833-63) (2).jpg|Ю. Азямблоўскі, 
Vilnia, Zamkavaja hara. Вільня, Замкавая гара (1835).jpg|1835 г.


Vilnia, Vialla-Zamkavaja hara. Вільня, Вяльля-Замкавая гара (1835).jpg|1835 г.
Vilnia, Zamkavaja hara-Biekieš. Вільня, Замкавая гара-Бекеш (M. Januševič, 1835).jpg|М. Янушэвіч, 1835 г.
Vilnia, Zamkavaja hara-Biekieš. Вільня, Замкавая гара-Бекеш (M. Januševič, 1840).jpg|М. Янушэвіч, 1840 г.
Vilnia, Vialla-Zamkavaja hara. Вільня, Вяльля-Замкавая гара (I. Trutnev, 1870).jpg|І. Трутнеў, 1870 г.


Vilnia, Vialla. Вільня, Вяльля (I. Trutnev, 1870).jpg|І. Трутнеў, 1870 г.
Vilnia, Vialla-Zamkavaja hara, Słuška. Вільня, Вяльля-Замкавая гара, Слушка (N. Orda, 1875).jpg|Н. Орда, 1875 г.
Vilnia, Katedra-Horny zamak. Вільня, Катэдра-Горны замак (U. Zahorski, 1800, 1920).jpg|Рэканструкцыя , 1920 г.
Vilnia, Horny zamak. Вільня, Горны замак (U. Zahorski, 1800, 1920).jpg|Рэканструкцыя , 1920 г.


Vilnia, Horny zamak. Вільня, Горны замак (U. Zahorski, 1800, 1920) (2).jpg|Рэканструкцыя , 1920 г.
Vilnia, Horny zamak. Вільня, Горны замак (U. Zahorski, 1800, 1920) (3).jpg|Рэканструкцыя , 1920 г.
Vilnia, Zamkavaja hara-Biekieš. Вільня, Замкавая гара-Бекеш (U. Zahorski, 1801-15, 1920).jpg|Рэканструкцыя , 1920 г.
Vilnia, Zamkavaja hara. Вільня, Замкавая гара (U. Zahorski, 1801-15, 1920).jpg|Рэканструкцыя , 1920 г.


### Гістарычныя здымкі

Vilnia, Horny zamak. Вільня, Горны замак (J. Čachovič, 1870-79).jpg|Ю. Чаховіч, 1870-я гг.
Vilnia, Horny zamak. Вільня, Горны замак (J. Čachovič, 1877-86).jpg|Ю. Чаховіч, 1877—1886 гг.
Vilnia, Horny zamak. Вільня, Горны замак (S. Fleury, 1900).jpg|С. Флёры, каля 1900 г.
Vilnia, Horny zamak. Вільня, Горны замак (1901-14).jpg|да 1915 г.


Vilnia, Horny zamak. Вільня, Горны замак (1901-14) (2).jpg|да 1915 г.
Vilnia, Horny zamak. Вільня, Горны замак (1901-14) (3).jpg|да 1915 г.
Vilnia, Horny zamak. Вільня, Горны замак (1925).jpg|1925 г.
Vilnia, Horny zamak. Вільня, Горны замак (H. Poddębski, 1937) (3).jpg|Г. Паддэмбскі, 1937 г.


Vilnia, Horny zamak. Вільня, Горны замак (H. Poddębski, 1937) (10).jpg|Г. Паддэмбскі, 1937 г.
Vilnia, Horny zamak. Вільня, Горны замак (H. Poddębski, 1937) (12).jpg|Г. Паддэмбскі, 1937 г.
Vilnia, Horny zamak. Вільня, Горны замак (1901-39).jpg|да 1939 г.
Vilnia, Horny zamak-Try Kryžy. Вільня, Горны замак-Тры Крыжы (J. Bułhak, 1919-39).jpg|Я. Булгак, да 1939 г.


### Сучасныя здымкі

Gedimino pilis by Augustas Didzgalvis.jpg|Агульны выгляд
Vilnius Gediminas tower.jpg|Вежа Гедзіміна
Vestige du Château de Vilnius.JPG|Палац вялікіх князёў
Lithuania Vilnius Upper Castle ruins.jpg|Рэшткі вартоўні


## Крыніцы

## Літаратура
* 

## Вонкавыя спасылкі
* 

Катэгорыя:Замкі Вялікага Княства Літоўскага
Катэгорыя:Замкі Летувы