Беларускі рубель

**Беларускі рубе́ль** — афіцыйная валюта Беларусі, якую з 1992 году выпускае Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь. Сымбаль беларускага рубля — літара **«Б»** з дадатковым элемэнтам у выглядзе гарызантальнай рысы.

Падзяляецца на 100 капеек. З 1 ліпеня 2016 году маюць хаджэньне банкноты наміналам 5, 10, 20, 50, 100, 200 і 500 рублёў. Таксама ў абароце манэты наміналу 1, 2, 5, 10, 20, 50 капеек і 1, 2 рублі.

## Назва
Назва беларускае валюты паходзіць ад расейскага рублю, была пакінутая пасьля адмовы Беларусі ад савецкага рублю і адмовы ад увядзеньня нацыянальнае грашовае адзінкі — талеру.

## Гісторыя

У студзені 1992 году, у час распаду агульнае савецкае грашовае прасторы, у Беларусі была ўведзеная купонная сыстэма (картка спажыўца), каб абараніць унутраны рынак тавараў і харчаваньня. З траўню замест купонаў ў абарот былі ўведзеныя разьліковыя білеты Нацыянальнага банку Беларусі, знакамітыя «зайчыкі» ці «шушыкі», празваныя ў народзе гэтак за выяву бягучага зайца на купоне ў 1 рубель і па імені кіраўніка беларускай дзяржавы Станіслава Шушкевіча. Разьліковыя білеты былі дадатковым плацёжным сродкам на тэрыторыі Беларусі, акрамя асноўнае грашовае адзінкі — савецкага рублю, чыім сурагатам яны па сутнасьці былі. У пастанове Нацыянальнага Банку Рэспублікі Беларусі ад 29 красавіка 1992 году «Аб выпуску ў абарачэньне разьліковых білетаў Нацыянальнага Банку Рэспублікі Беларусі» прадугледжвалася, што разьліковыя білеты будуць абарачацца самастойна, без суправаджэньня рубля. Яны прызначаліся для выплаты часткі грашовых даходаў насельніцтва, эквівалентнае аб’ёму тавараў і паслугаў, што рэалізаваліся па сьпісе, выдадзенаму Саветам Міністраў Беларусі. Адзінка разьліковага білету раўнялася 10 савецкім рублём.

З 1 ліпеня 1992 году пачалі ўжывацца безнаяўныя беларускія рублі. Яны азначалі грашовыя сродкі на карэспандэнцкім рахунку Беларусі ў Цэнтральным банку Расеі, выручаныя беларускімі прадпрыемствамі ад продажу тавараў і паслугаў у Расею і ў рамках якіх можна было ажыцьцяўляць плацяжы расейскім прадпрыемствам за пастаўленыя тавары і аказаныя паслугі. У сувязі з канчатковым выхадам Украіны, Летувы, Латвіі, Эстоніі з рублёвае зоны, 9 лістапада 1992 году Нацыянальны Банк пастанавіў перавесьці наяўныя разьлікі за прадукты харчаваньня, алькагольную і тытунёвую прадукцыю выключна на беларускія разьліковыя білеты. У ліпені 1993 году грашовы абарот быў цалкам пераведзены на беларускія рублі. З канцу ліпеня 1993 году пачаўся вывад з абароту расейскіх і савецкіх рублёў. Беларускі рубель стаўся адзіным законным сродкам плацяжу на тэрыторыі краіны. Такім чынам, наяўныя разьлікі ў Беларусі ажыцьцяўляліся з дапамогай разьліковых білетаў Нацыянальнага банку Беларусі, а безнаяўныя — з дапамогай безнаяўных беларускіх рублёў. Пастановай Нацыянальнага банку Беларусі ад 18 траўня 1994 году «Аб плацёжным сродку Рэспублікі Беларусі» (безнаяўны) беларускі рубель прызнаны адзіным плацёжным сродкам Рэспублікі Беларусі, у наяўным абароце адзіным законным сродкам плацяжу стаўся разьліковы білет.

Курсы беларускага рублю і разьліковага білету не адпавядалі адзін аднаму. 12 жніўня 1994 году ўрадам Беларусі і Нацыянальным банкам была выдадзеная пастанова аб дэнамінацыі беларускага рублю, з мэтай прывядзеньня яго кошту ў адпаведнасьць з наміналам разьліковага білету Рэспублікі Беларусі. Пастанаўлялася таксама, што з 20 жніўня 1994 году разьліковыя білеты Нацыянальнага банку абавязковыя да прыёму ўсімі юрыдычнымі і фізычнымі асобамі па ўсіх відах плацяжоў, для залічэньня на ўнёскі (дэпазыты) і на разьліковыя, бягучыя рахункі па іх намінале.

Да 2000 году беларускі рубель абазначалі кодам BYB, пасьля чаго да 1 ліпеня 2016 году выкарыстоўвалі код BYR. 2 студзеня 2009 г. Нацбанк Беларусі перайшоў да прывязкі курса беларускага рубля да кошыка замежных валют, у склад якога роўнымі далямі ўлучылі амэрыканскі даляр, расейскі рубель і эўра. Пачатковая вартасьць кошыка склала 960 беларускіх рублёў, што адпавядала курсам: 2650 бел. рублёў за даляр, 90,16 бел. рубля за расейскі рубель і 3792 бел. рублі за эўра.

31 траўня 2012 г. Кіраўніцтва Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь зацьвердзіла Пастанову аб паступовым вывадзе з абарачэньня банкнотаў наміналам 10 і 20 рублёў узору 2000 году. Паводле Пастановы, 1 верасьня 2012 г. Нацбанк Беларусі спыніў іх выпуск. 1 сакавіка 2013 г. яны перасталі быць сродкам плацяжу ў крамах. 1 кастрычніка 2013 г. іх абмен на іншыя купюры спынілі ў камэрцыйных банках. 1 красавіка 2014 г. банкноты сталі лічыцца несапраўднымі і перасталі прымаць і ў Нацбанку.

4 лістапада 2015 г. А.Лукашэнка падпісаў Указ № 450 «Аб правядзеньні дэнамінацыі афіцыйнай грашовай адзінкі Рэспублікі Беларусь», які прадугледжваў замену банкнотаў узору 2000 году на банкноты і манэты ўзору 2009 году ў суадносінах 10 000 : 1 з 1 ліпеня 2016 году. З гэтай даты Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь выпусьціў у абарачэньне 7 наміналаў банкнотаў — 5, 10, 20, 50, 100, 200 і 500 рублёў, і 8 наміналаў манэтаў — 1, 2, 5, 10, 20 і 50 капеек, а таксама 1 і 2 рублі. Накіраванасьць выгляду банкнотаў адпавядала дэвізу «Мая краіна — Беларусь». Выявы банкнотаў прысьвяцілі кожнай з 6 абласьцей і Менску: 5 рублёў — Берасьцейскай, 10 рублёў — Віцебскай, 20 рублёў — Гомельскай, 50 рублёў — Гарадзенскай, 100 рублёў — Менскай, 200 рублёў — Магілёўскай і 500 рублёў — Менску. У выглядзе банкнотаў 2009 году захавалі пераемнасьць адносна банкнотнага шэрагу ўзору 2000 году ў частцы выкарыстаньня выяваў помнікаў дойлідзтва і горадабудаўніцтва. На пярэднім баку разьменных манэтаў зьмясьцілі відарыс дзяржаўнага герба Рэспублікі Беларусь, на адваротным баку — лічбавыя абазначэньні наміналаў манэтаў. 1 студзеня 2017 году банкноты ўзору 2000 году перасталі быць абавязковымі да прыёму пры аплаце ўстановамі гаспадараньня і сталі падлягаць абмену ў камэрцыйных банках да 2020 году на грашовыя знакі ўзору 2009 году. Грашовыя знакі 2009 году вырабілі на заказ Нацбанка Беларусі ў 2008 годзе і перадалі ў яго Цэнтральнае сховішча. Дэнамінацыю тады адклалі ў сувязі з сусьветным эканамічным крызісам і наступным фінансавым крызісам у Беларусі 2011 году. Адпаведна на банкнотах узору 2009 году месьціцца факсыміле подпісу тагачаснага старшыні Кіраўніцтва Нацбанка Беларусі Пятра Пракаповіча. Таксама на банкноце наміналам 50 рублёў месьціцца надпіс «пяцьдз*е*сят» замест «пяцьдз*я*сят» паводле Закону Рэспублікі Беларусь ад 23 ліпеня 2008 году № 420-З «Аб правілах беларускай артаграфіі і пунктуацыі».

## Дэвальвацыі

### Дэвальвацыя 2009 году
1 студзеня 2009 году Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь правёў дэвальвацыю беларускага рубля, абвясьціўшы афіцыйныя курсы замежных валютаў на 2 студзеня ў сябе на сайце ўвечары 1 студзеня. У выніку ў параўнаньні з 1 студзеня афіцыйны курс даляра ЗША ўзьняўся з 2200 беларускіх рублёў да 2650 (на 20,45%), курс эўра падвысіўся з 3077,14 беларускіх рублёў да 3703 (на 20,34%), курс расейскага рубля — з 76,89 да 90,16 беларускіх рублёў (на 17,26%). Меркавалася, што дэвальвацыя беларускага рубля зьвязаная з адным зь меркаваных патрабаваньняў Міжнароднага валютнага фонду 20-адсоткавай дэвальвацыі беларускай валюты для магчымасьці атрыманьня ад МВФ стабілізацыйнага крэдыту ў памеры 2,5 мільярды даляраў ЗША, але начальнік кіраваньня інфармацыі Нацбанка Анатоль Драздоў сьцьвярджаў, што рашэньне пра зьніжэньне курсу беларускага рубля беларускі бок прыняў самастойна. Тым ня менш 9 студзеня Аляксандар Лукашэнка паведаміў, што дэвальвацыя адбылася па патрабаваньні МВФ.

### Дэвальвацыя 2011 году

## Золатавалютныя рэзэрвы
Па мэтадалёгіі МВФ, міжнародныя рэзэрвовыя актывы Беларусі за 2004 год павялічыліся на 54,4% і склалі на 1 студзеня 2005 году $770,2 млн. У 2004 годзе золатавалютныя рэзэрвы ў нацыянальным азначэньні вырасьлі на 17,1% да $1,047 млрд.

Па стане на 1 студзеня 2006 году аб’ем міжнародных рэзэрвовых актываў Беларусі ў азначэньні адмысловага стандарту распаўсюджваньня зьвестак МВФ складаў $1296,5 млн. Валавыя актывы Нацбанку ў замежнай валюце, каштоўных мэталах і камянях складалі $1629,6 млн, павялічыўшыся за год на $449,7 млн. Залаты запас краіны складаў 25,02 тоны (у валютным эквіваленце — $412,7 млн).

Міжнародныя рэзэрвовыя актывы Беларусі, разьлічаныя па мэтодыцы МВФ па стане на сьнежань 2007, склалі $4182,2 млн, павялічыўшыся з пачатку году на 202,4%. Міжнародныя рэзэрвовыя актывы Беларусі ў нацыянальным азначэньні склалі $4997,6 млн, павялічыўшыся з пачатку году на 185%.

Па стане на 1 сакавіка 2008 году, міжнародныя рэзэрвовыя актывы Беларусі, разьлічаныя па мэтодыцы МВФ, склалі $4352,9 млн павялічыўшыся з пачатку году на 4,1%. Міжнародныя рэзэрвовыя актывы ў нацыянальным азначэньні павялічыліся за гэты ж пэрыяд на 9,1%, да $5446,6 млн.

Нацбанк праводзіць палітыку сталага павелічэньня золатавалютных рэзэрваў. Перад Нацбанкам стаіць задача павялічыць іх да 2010 году да $6 млрд.

Істотную ролю ў забесьпячэньні стабільнасьці нацыянальнай валюты згуляе павелічэньне дзяржаўных золатавалютных рэзэрваў, якое чакаецца ўжо ў студзені 2009 году за кошт паступленьня першай часткі крэдыту Міжнароднага валютнага фонду ў памеры больш за $800 млн. Агульны аб’ём гэтага крэдыту складае $2,5 млрд.

Міжнародныя рэзэрвовыя актывы Рэспублікі Беларусь, разьлічаныя па мэтадалёгіі МВФ на 1 студзеня кожнага году (у млн. USD):


ImageSize = width:460 height:400
PlotArea = left:70 right:20 top:20 bottom:20
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
Colors =
  id:linegrey2 value:gray(0.9)
  id:linegrey value:gray(0.7)
  id:cobar value:rgb(0.9,0.2,0.2)
  id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:9600
ScaleMajor = unit:year increment:1000 start:0 gridcolor:linegrey
PlotData =
  color:cobar width:24 align:left
  bar:2003 from:0 till:477
  bar:2004 from:0 till:498
  bar:2005 from:0 till:770
  bar:2006 from:0 till:1296
  bar:2007 from:0 till:1383
  bar:2008 from:0 till:4182
  bar:2009 from:0 till:3061
  bar:2010 from:0 till:5652
  bar:2011 from:0 till:5030
  bar:2012 from:0 till:7915
  bar:2013 from:0 till:8095
  bar:2014 from:0 till:6650
  bar:2015 from:0 till:5059
  bar:2016 from:0 till:4176
PlotData=
  textcolor:black fontsize:S
  bar:2003 at: 2 text: 477 shift:(-11,4) 
  bar:2004 at: 2 text: 498 shift:(-11,4) 
  bar:2005 at: 2 text: 770 shift:(-11,4) 
  bar:2006 at: 2 text: 1296 shift:(-11,4) 
  bar:2007 at: 2 text: 1383 shift:(-11,4) 
  bar:2008 at: 2 text: 4182 shift:(-11,4) 
  bar:2009 at: 2 text: 3061 shift:(-11,4) 
  bar:2010 at: 2 text: 5652 shift:(-11,4) 
  bar:2011 at: 2 text: 5030 shift:(-11,4) 
  bar:2012 at: 2 text: 7915 shift:(-11,4) 
  bar:2013 at: 2 text: 8095 shift:(-11,4) 
  bar:2014 at: 2 text: 6650 shift:(-11,4) 
  bar:2015 at: 2 text: 5059 shift:(-11,4) 
  bar:2016 at: 2 text: 4176 shift:(-11,4) 


## Стаўка рэфінансаваньня
Па меры паніжэньня інфляцыі ў 1990-х і першай палове 2000-х Нацбанк Беларусі паступова зьніжаў і стаўку рэфінансаваньня каб стымуляваць рост эканомікі. Да прыкладу на пачатак 2004 году яна складала 28%, на пачатак 2005 — 17%, на пачатак 2006 — 11%, на пачатак 2007 — 10%. У сувязі з ажыятажным попытам на валюту, які назіраліся ў пачатку 2007 году ва ўмовах рэзкага падвышэньня кошту на закуплены Рэспублікай Беларусь прыродны газ было прынята рашэньне падвысіць стаўку рэфінансаваньня з 10% да 11%, аднак пасьля стабілізацыі сытуацыі яна была ў некалькі этапаў паніжаная да 10% (на 1 кастрычніка 2007). З 1 ліпеня 2008 году стаўка рэфінансаваньня была ізноў падвышаная да 10,25%. З 13 верасьня 2008 году падвысіў стаўку рэфінансаваньня яшчэ на 0,25 адсоткавага пункта. Нацыянальны банк Беларусі з 15 кастрычніка 2008 году падвысіў стаўку рэфінансаваньня на 0,25 адсоткавага пункта з 10,5% да 10,75% гадавых. Стаўка рэфінансаваньня Нацыянальнага банка Беларусі з 12 лістапада падвышана на 0,25 адсоткавага пункта да 11% гадавых. З 17 сьнежня 2008 году стаўка рэфінансаваньня Нацбанка складала 12% гадавых. На працягу 2008 году яна падвышалася пяць разоў.

З 8 студзеня 2009 году стаўка рэфінансаваньня падвышаная да 14% гадавых.

## Абменны курс
Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь штодня ўстанаўлівае афіцыйны абменны курс беларускага рубля ў адносінах да спэцыяльных правоў запазычваньня ў Міжнародным валютным фондзе (Вашынгтон, ЗША) і замежных валютаў:
* 11 валютаў Азіі — японская ена, сынгапурскі даляр, кувэйцкі дынар, турэцкая ліра, іранскі рыял, кыргыскі сом, казаскі тэнге, армянскі драм, віетнамскі донг, дырхам ААЭ, індыйская рупія і кітайскі юань;
* 2 валютаў Акіяніі — аўстралійскі даляр і новазэляндзкі даляр;
* 2 валютаў Паўночнай Амэрыкі — амэрыканскі даляр і канадзкі даляр;
* 12 валютаў Эўропы — украінская грыўна, польскі злоты, дацкая крона, ісьляндзкая крона, нарвэская крона, чэская крона, швэдзкая крона, малдоўскі лей, баўгарскі леў, расейскі рубель, швайцарскі франк, ангельскі фунт стэрлінгаў і эўра
* бразыльскі рэал.

Штомесяц Нацбанк Беларусі ўстанаўліваў курс беларускага рубля ў адносінах да 47 замежных валютаў:
* 24 валютаў Азіі — аўгані, тайскі бат, паўднёвакарэйская вона, ганконскі даляр, тайваньскі даляр, ірацкі дынар, ярданскі дынар, лаоскі кіп, грузінскі лары, азэрбайджанскі манат, туркмэнскі манат, філіпінскі пэса, інданэзійская рупія, нэпальская рупія, пакістанская рупія, шры-ланскійская рупія, малайскі рынгіт, саудаўскі рыял, таджыцкі самані, узбэцкі сум, мангольскі тугрык, лібанскі фунт, сырыйскі фунт і ізраільскі шэкель;
* 9 валютаў Афрыкі — этыёпскі быр, альжырскі дынар, лібійскі дынар, туніскі дынар, мараканскі дырхам, нігерыйская найра, паўднёваафрыканскі ранд, суданскі фунт, эгіпецкі фунт і кенійскі шылінг;
* 7 валютаў Паўднёвай Амэрыкі — вэнэсуэльскі балівар, аргентынскі пэса, кулюмбійскі пэса, уругвайскі пэса, чылійскі пэса і пэруанскі соль;
* 1 валюты Паўночнай Амэрыкі — мэксыканскі пэса;
* 6 валютаў Эўропы — македонскі дэнар, сэрбскі дынар, харвацкая куна, румынскі лей, альбанскі лек і вугорскі форынт.

2 студзеня 2009 г. Нацбанк Беларусі перайшоў да прывязкі курса беларускага рубля да кошыка замежных валют, у склад якога роўнымі далямі ўлучылі амэрыканскі даляр, расейскі рубель і эўра. На 2018 год вага валютаў у кошыку складала 50% для расейскага рубля, 30% для амэрыканскага даляра і 20% для эўра.

## Інфляцыя
За 2017 год грашовая маса беларускіх рублёў вырасла на 30% з 10 807,7 млн да 14 070,2 млн. Зь іх непераводныя (безадклікальныя) ўклады склалі 6 383,6 млн рублёў (45,4%), зь якіх 3 340,9 млн (52,3%; 23,7% грашовай масы) належалі фізычным асобам і 3 042,7 млн (47,7%; 21,6% грашовай масы) — юрыдычным. Пераводныя ўклады склалі 4 956,4 млн (35,2%) рублёў, зь іх 2 766,4 млн (55,8%; 19,7% грашовай масы) было ў юрыдычных асобаў і 2 190 млн (44,2%; 15,5% грашовай масы) у фізычных. Наяўныя грошы ў абароце складалі 2 346,6 млн рублёў (16,7%). Каштоўныя паперы банкаў — 383,6 млн (2,7%).

### У параўнаньні зь іншымі краінамі
Афіцыйны курс даляра ЗША на 2 студзеня 2009 году складаў 2650 беларускіх рублёў. Без уліку дэнамінацыяў 1994 і 2000 гадоў курс роўны 26 500 000 рублёў.

Па ступені абясцэненьня нацыянальнай валюты да амэрыканскага даляра на 2008 год Беларусь зьяўлялася лідэрам сярод краінаў былога СССР. За Беларусьсю ў першай пяцёрцы разьмясьціліся Туркмэністан — 7 125 000, Грузія — 1 652 500, Узбэкістан — 1 377 730 і Ўкраіна — 748 680.

Адзнаку 1 млн беларускіх рублёў (без уліку дэнамінацыяў) курс даляра дасягнуў 17 сьнежня 1998 году, 5 млн — 11 траўня 2000 году, 10 млн — 12 верасьня 2000 году, 15 млн — 26 кастрычніка 2001 году, 20 млн — 3 красавіка 2003 году, 21 млн — 16 верасьня 2003 году.

### У параўнаньні з далярам
Дынаміка зьмены кошту 1 амэрыканскага даляра.

## Банкноты
Банкноты беларускага рубля маюць 10 элемэнтаў абароны:
# вадзяны знак;
# ахоўная ніць;
# сумяшчальны відарыс;
# мэталаграфскі друк;
# супрацькапіявальная сетка;
# мікратэкст;
# метка для людзей з аслабленым зрокам;
# бясфарбнае цісьненьне;
# люмінэсцэнцыя ў ультрафіялетавых прамянях;
# схаваны шматколерны вобраз.

### 1992 году

### 2000 году

## 2009 году

## 2019—2022

## Манэты
1 ліпеня 2016 году, упершыню за ўсю гісторыю беларускага рубля, у сувязі з дэнамінацыяй у абарачэньне ўвялі манэты. Раней Беларусь была адной зь нешматлікіх краінаў у сьвеце, дзе выпускаліся толькі памятныя манэты, якія фактычна не выкарыстоўваліся ў абарачэньні. Манэты адчаканілі са сталі на Летувіскім манэтным двары і Манэтным двары Крэмніцы (Славаччына). Манеты да 5 капеек пакрылі медзьдзю; 10, 20, 50 капеек — медзьдзю і латуньню; 1 рубель — медзьдзю і нікелем. Манэта вартасьцю 2 рублі — бімэтал, цэнтар пакрыты медзьдзю і нікелем, кольцы — медзьдзю і латуньню. На авэрсе ўсіх манэтаў разьмясьцілі відарыс дзяржаўнага герба Рэспублікі Беларусь, надпіс «БЕЛАРУСЬ» і год чаканкі. На рэвэрсе — намінал манэты разам з рознымі арнамэнтамі.

### Памятныя
Выпуск памятных манет пачалі 27 сьнежня 1996 году. Чаканяцца з каштоўных і некаштоўных мэталаў за мяжой (у Летуве, Нямеччыне, Польшчы, Расеі і інш. краінах) у сувязі з адсутнасьцю ўласнай мынцы. Па ўмовах дэнамінацыі 2016 году выпушчаныя раней памятныя манэты не падлягаюць абмену і падлягаюць прыёму ва ўсе віды плацяжоў па намінальным кошце.

## Дзьвюхмоўная банкнота

Своеасаблівы выпадак дзьвюхмоўя прадстаўляе сабой банкнота вартасьцю 500 рублёў узору 1992 году.

Службовыя надпісы на банкноце выкананыя на беларускай мове. На авэрсе банкноты намаляваная плошча Перамогі ў Менску разам зь першымі двума словамі лёзунгу на расейскай мове «Подвиг народа бесьсьмертен» («Подзьвіг народа несьмяротны»), выкладзенага на адным з паўкруглых будынкаў, якія разьмяшчаюцца вакол плошчы, і што зьяўляецца адной зь «візытных картак» Менску. Газэта «Гарадзенскі кірмаш», якая паведаміла пра дадзены факт у адным зь ліпеньскіх нумароў 1994 году, адзначыла, што дзякуючы гэтаму дзьвюхмоўю банкнота хутка ператвараецца ў каштоўны экспанат баністычных калекцыяў.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* 

Катэгорыя:Эканоміка Беларусі
Катэгорыя:Эўрапейскія валюты
Катэгорыя:Грошы Беларусі
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1992 годзе