Ірляндзкая мова

**Ірля́ндзкая мо́ва** (саманазва: ) — нацыянальная мова ірляндцаў, адна зь дзьвюх дзяржаўных моваў Ірляндыі (разам з ангельскай), таксама зьяўляецца афіцыйнай мовай у Паўночнай Ірляндыі (разам з ангельскай ды ольстэрска-шатляндзкай) і адной з 23 афіцыйных моваў Эўразьвязу. Ірляндзкая мова ўваходзіць у гайдэльскую падгрупу кельцкай групы індаэўрапейскай сям’і моваў.

## Гісторыя

Гісторыя Ірляндзкае мовы пачалася з прыбыцьця кельцкамоўнага насельніцтва ў Ірляндыю. Дакладнай даты гэтае падзеі няма. Паводле розных меркаваньняў, існуюць вэрсіі ад 2000 гадоў да н. э. і да апошніх стагодзьдзяў да н. э.

Гэтак званы «прымітыўны» (альбо яшчэ таксама «архаічны», ) пэрыяд разьвіцьця зьяўляецца найстарэйшай вядомай формай ірляндзкае мовы. Вядомыя толькі фрагмэнты, галоўным чынам, уласныя імёны, якія былі напісаныя на каменьні агамічным пісьмом.

У пачатку нашай эры, калі пачынаецца старажытнаірляндзкі пэрыяд, некаторыя з прадстаўнікоў гайдэльскіх плямёнаў мігруюць на паўднёвы захад Шатляндыі, засноўваючы ў новым рэгіёне гэльскае каралеўства Дал Рыяда. Старажытнаірляндзкія гаворкі гэтых перасяленцаў цягам некалькіх стагодзьдзяў леглі ў аснову гэльскай шатляндзкай мовы, якая потым пашырылася па ўсёй Шатляндыі. Нават пасьля фактычнага падзелу старажытнаірляндзкай мовы на ірляндзкую й шатляндзкую мовы абодва народы некаторы час выкарыстоўвалі г.зв. клясычную гэльскую мову — агульную пісьмовую мову, якая, аднак, у наступным была забытая. З гэтае прычыны ў дзьвюх краінах разьвіліся ўласныя пісьмовыя моўныя нормы.

У сярэдзіне ХХ ст. была ажыцьцяўленая рэформа артаграфіі ірляндзкай мовы, пасьля якой з мовы былі прыбраныя некаторыя дыграфы, што ня мелі вымаўленьня. Для параўнаньня, у гэльскай шатляндзкай мове стары правапіс захаваўся, а ў мэнскай мове, іншае мове-нашчадку старажытнаірляндзкай мовы, выкарыстоўваецца правапіс, блізкі да ангельскага. Нягледзячы на рэформы сярэдзіны ХХ ст. асноўныя прынцыпы артаграфіі ірляндзкай і гэльскай мовы застаюцца аднолькавымі.

## Дыялекты
Гістарычна ірляндзкая мова мела чатыры дыялекты: конахцкі (захад), манстэрскі (поўдзень), ольстэрскі (поўнач), і лэнстэрскі (усход). У сваю чаргу, кожны зь іх падзяляецца на паддыялекты. У Канадзе, у прыватнасьці на паўвостраве Авалон востраву Ньюфаўндлэнд таксама ёсьць зьнешні, мясцовы дыялект ірляндзкае мовы. Усе чатыры асноўныя дыялекты ірляндзкае мовы маюць вялікую ступень адрозьненьняў адзін ад аднаго. У літаратурны стандарт збольшага пакладзены дыялект Конахту (захад востраву), які ў сваім родзе зьяўляецца пераходным між дыялектамі поўначы й поўдня Ірляндыі. Дыялекты поўначы Ірляндыі сваімі рысамі набліжаюцца да гэльскай шатляндзкай мовы, а гаворкі некаторых астравоў на поўнач ад Ірляндыі могуць быць аднесеныя да ірляндзкай мовы толькі фармальна, паколькі структурна зьяўляюцца пераходнымі між ірляндзкай і гэльскай мовамі.

Тэрыторыі, дзе ірляндзкамоўнае насельніцтва складае большасьць насельніцтва або прынамсі прыкметную частку ад насельніцтва, вядомыя як гэлтахты (*Gaeltacht*). Гэлтахты не зьяўляюцца адміністрацыйна-тэрытарыяльнымі адзінкамі Рэспублікі Ірляндыі, але афіцыйна ўлічваюцца ўрадам краіны як ірляндзкамоўныя тэрыторыі. Паняцьце гэлтахтаў было ўведзена ў афіцыйнае абарачэньне па атрыманьні Ірляндыяй статусу дамініёну (шырокай аўтаноміі) ад Вялікабрытаніі ў пачатку ХХ ст. і ўводзілася з мэтаю канцэнтрацыі мераў па захаваньні мовы менавіта ў рэгіёнах найбольшага распаўсюджаньня мовы. З тых часоў межы й колькасьць гэлтахтаў некалькі разоў пераглядаліся з прычыны скарачэньня колькасьці носьбітаў мовы, якое працягваецца нягледзячы на істотныя меры падтрымкі мовы. У гэлтахтах, як правіла, засяроджаныя ірляндзкамоўныя школы, указальнікі складаюцца выключна на ірляндзкай мове.

### Конахцкі

Дыялект гэлтахтаў на захадзе востраву. У асноўным пакладзены ў літаратурную ірляндзкую мову.

### Манстэрскі

На гэтым дыялекце гавораць пераважна ў гэлтахтах Кэры (па-ірляндзку: *Contae Chiarraí*), Рынг (па-ірляндзку: *An Rinn*) каля Дангарвану (па-ірляндзку: *Dún Garbháin*) ва Ўотэрфардзе (па-ірляндзку: *Contae Phort Láirge*) і Мускэры (па-ірляндзку: *Múscraí*), таксама на востраве «Чыстага Мысу» (па-ірляндзку: *Oileán Chléire*) ў заходняй частцы графства Корк (Contae Chorcaí). Найважнейшы падзел унутры дыялекту — розьніца паміж гаворкай графства Ўотэрфард і ўсімі астатнімі.

### Ольстэрскі

Дыялект поўначы востраву, гістарычнага рэгіёну Ольстэр — Паўночнай Ірляндыі (частка Вялікабрытаніі) і некаторых графстваў пры мяжы Рэспублікі Ірляндыя з гэтым рэгіёнам. У ірляндзкай частцы Ольстэру знаходзяцца найшматлікія й найбольшыя гэлтахты — такім чынам, адны з самых трывалых пазыцыяў мовы прыпадаюць на гэты дыялект.

### Лэнстэрскі
Усходнія, лэнстэрскія гаворкі вымерлі ў ХХ ст. Але ірлядзкай камісіяй па фальклёры было зроблена шмат запісаў гэтага дыялекту.

## Статус
Ірляндзкая — адзіная мова кельцкае групы, якая мае афіцыйны статус ў Эўразьвязе.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

### Галоўныя
* BCI: Irish language media stats
* Discover Irish
* Foras na Gaeilge — Official promotional body for the Irish language throughout the island of Ireland
* Gaeilge ar an ghréasán Irish online resources
* 'Gael-Taca (Corcaigh)'
* «Learning Irish?» *[[BBC]]*
* Сацыяльная сетка для настаўнікаў, навучэнцаў ды носьбітаў мовы
* The Irish Language And The Irish People Report
* Learn Irish online easily with a new Irish word each day

### Граматыка і вымаўленьне
* ''A dialect of Donegal'' (a phonological description of the dialect of Glenties by E.&nbsp;C. Quiggin, from 1906)
* An Gael Magazine — Irish Gaelic Arts, Culture, And History Alive Worldwide Today
* A short Irish and Breton phrase list with Japanese translation(Renewal) incl sound file
* Braesicke’s Gramadach na Gaeilge (Engl. translation)
* *[[s:de:Die araner mundart|Die araner mundart]]*  (a phonological description of the dialect of the Aran Islands by F.&nbsp;N. Finck, from 1899)

### Слоўнікі
* Acmhainn.ie — Dictionary and terminology resource
* Collaborative Irish dictionary
* ''Foclóir Téarmaíochta'', a large terminology database developed by FIONTAR, DCU
* General Gaelic Dictionaries
* Online English-Irish dictionary
* Irish-English Audio/Image dictionary


Катэгорыя:Мовы Ірляндыі
Катэгорыя:Мовы Паўночнай Ірляндыі