open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Рэфэрэндум у Ісьляндыі 1944 году

**Рэфэрэ́ндум 1944 го́ду** ладзіўся ў Ісьляндыі 20—23 траўня 1944. На абмеркаваньне былі вынесеныя пытаньні пра разрыў уніі з Даніяй і пра прыняцьце новай рэспубліканскай канстытуцыі. Абедзьве прапановы былі падтрыманыя больш чым 98% галасоў пры яўцы 98,4%.

Паводле уніі 1918 року Каралеўства Ісьляндыя атрымала сувэрэнітэт, аднак заставалася ў пэрсанальнай уніі з Даніяй і адзіным каралём.

## Вынікі

### Разрыў уніі

### Новая рэспубліканская канстытуцыя

## Крыніцы

## Літаратура
* 

1944
Катэгорыя:1944 год у Ісьляндыі
Катэгорыя:Рэфэрэндумы 1944 году
Катэгорыя:Сэпаратызм у Даніі
Катэгорыя:Дацка-ісьляндзкія стасункі
Катэгорыя:Канстытуцыя Ісьляндыі
Катэгорыя:Рэфэрэндумы аб незалежнасьці
Жыціе

**Жыціе** (мн.л.: *жыціі*) або **жывот**; **агіяграфічная літаратура** — апісаньне жыцьця і подзьвігаў людзей, прылічаных хрысьціянскай царквой да ліку сьвятых. Жыціі падзяляюцца на **біясы** (непасрэдныя апісаньні жыцьця), **марцірыі** (мучаніцтвы), у каталікоў таксама вылучаліся **трансьлятэёны** (апісаньні пераносу рэшткаў сьвятых).

## Глядзіце таксама
* Агіяграфія

## Крыніцы

## Літаратура
* Кізіма С.А., Лянцэвіч В.М., Самахвалаў Дз.С. Гісторыя Беларусі: Курс лекцый. — Мн.: Выд-ва МІК, 2003. — 91 с.

Катэгорыя:Літаратурныя жанры
Катэгорыя:Хрысьціянская літаратура
Катэгорыя:Агіяграфія
Іванавічы

**Іва́навічы** — вёска ў Магілёўскім раёне Магілёўскай вобласьці Беларусі. Уваходзіць у склад Сухарэўскага сельсавету.

## Насельніцтва
* 2010 год — 21 чалавек
* 1999 год — 42 чалавекі

## Крыніцы

Катэгорыя:Сухарэўскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Магілёўскага раёну
Кісялёўка

Назву **Кісялёўка** маюць:

* Кісялёўка — хутар у Шаркоўшчынскім раёне Віцебскай вобласьці
* Кісялёўка — вёска ў Амсьціслаўскім раёне Магілёўскай вобласьці
* Кісялёўка — вёска ў Лагойскім раёне Менскай вобласьці
Славяна-баўгарская гісторыя

**«Славяна-баўгарская гісторыя»** («История славянобългарска», арыгінальная назва: **Историѧ славѣноболгарскаѧ ѡ народе і ѿ цареи и ѡ стыхъ болгарскихъ і ѡ въсехъ деѧнїа ї битиа болгарскаѧ**) — гістарычная кніга з прапагандысцка-публіцыстычным характарам напісаная баўгарскім іераманахам Паісіям  Хілендарскім ў 1762 годзе. У кнізе ён заклікаў да абуджэньня нацыянальнай самасьвядомасьці, да барацьбы за культурна-нацыянальнае адраджэньне, за дасягненьне царкоўнай самастойнасьці і за вызваленьне ад асманскага прыгнёту.

## Крыніцы
Крыніцамі для «Славяна-баўгарская гісторыя» сталі «Кніга гістарыяграфія» Маўра Арбіні, «Дзеі царкоўныя і грамадзянскія» Цэзара Баронія, творы бізантыйскіх храністаў і грамат баўгарскіх цароў з атонскіх кнігасховішчаў.

## Зьмест
* Уступленьне «Аб карысьці гісторыі»
* Прадмова «Да тых, якія хочуць прачытаць і пачуць»
* «Збор гістарычны аб баўгарскім народзе» - разглядае пэрыяд ад самых старажытных часоў да страты Баўгарыяй незалежнасьці ў канцы XIV ст.
* Пасьляслоўе.
«Гісторыя славяна-балгарская» разыходзілася ў рукапісах і кампіляцыях (каля 70 сьпісаў) па ўсёй краіне. Адыграла вялікую ролю ў абуджэньні і ўмацаваньні нацыянальнай самасьвядомасьці баўгарскага народу ў эпоху Адраджэньня. Значна паўплывала на наступнае разьвіцьцё баўгарскай гістарыяграфіі. 

«Царственік» 1844 г., складзены Хрыстакі Паўлавічам зьяўляецца першым друкаваным выданьнем «Гісторыі славяна-боўгарскай» хоць Паісій не паказаны як аўтар. 

Сёньня арыгінал «Гісторыя славяна-баўлгарская» захоўваецца ў Заграфскім манастыры на Атоне.

## Літаратура
* «Паисий Хилендарски и неговата епоха», София, 1962; Никитин С. А. 
* «Паисий Хилендарский и современная ему южнославянская историография», в сборнике: «Славянскае источниковедение», М., 1965; Конобеев В. Д. 
* «Българското националноосвободително движение. Идеология, программа, развитие», София, 1972; Хрыстовы Хр. 
* «Паисий Хилендарски», София, 1972. Е. П. Наумов.

Катэгорыя:Гісторыя Баўгарыі
Катэгорыя:Баўгарская літаратура
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1762 годзе
Уладзімер Чаркасаў

**Уладзі́мер Чарка́саў** () — вайсковец, сяржант, старшы выведнік-снайпэр 140-га асобнага цэнтру АА Ўзброеных сілаў Украіны.

## Жыцьцяпіс
Нарадзіўся Ўладзімер чаркасаў у вёсцы Альгопіль Чачальніцкага раёну, быў адзіным дзіцём у бацькоў. Па сканчэньні Віньніцкае вышэйшае прафэсійнае вучэльні праходзіў кантрактную службу ў Хмельніцкім, у 8-м асобным палку адмысловага прызначэньня, адтуль накіраваны ваяваць ва ўсходніх абласьцях Украіны.

## Акалічнасьці згубы
Загінуў 24 ліпеня 2014 року калі КАМАЗ, на якім ехалі спэцпрызнаўцы, трапіў пад скрыжаваны агонь з засады ля места Краматорск. Разам з Уладзімерам загінулі сяржант Васіль Кабэрнюк, сяржант Андрэй Чабан ды жаўнер Тарас Якімчук.

Ва Ўладзімера Чаркасава ў вёсцы Гумённае засталася маці&nbsp;— *Майя Аляксандраўна*, у Гаўрышаўцы&nbsp;— цётка.

Уладзімер Чаркасаў пахаваны ў вёсцы Кажухаўка, адкуль родам бацькі.

## Узнагароды
За асабістую мужнасьць ды гераізм, выяўленыя ў ахове дзяржаўнага сувэрэнітэту ды тэрытарыяльнае цэласнасьці Ўкраіны, вернасьць вайсковай прысязе падчас расейска-украінскае вайны ўзнагароджаны 
* ордэнам «За мужнасьць» III ступені (8.8.2014) (пасьмяротна)

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* 
* Чаркасаў Уладзімер Юравіч загінуў у Данецкай вобласьці падчас абстрэлу тэрарыстаў
* І зноўку сьмерць на Тэпліцкай зямлі

Катэгорыя:Украінскія вайскоўцы
Катэгорыя:Вайскоўцы 140-а цэнтра адмысловага прызначэньня
Анхэль Карэа

**А́нхэль Марты́н Карэ́а Марты́нэс** (;  9 сакавіка 1995 году) — аргентынскі футбаліст, нападнік мэксыканскага клюб «Тыгрэс УАНЛ» і нацыянальнай зборнай Аргентыны.

## Дасягненьні
**«Сан-Лярэнса»**:
* Чэмпіён Аргентыны: 2013 (інісьяль)
* Уладальнік Кубка Лібэртадорэс: 2014

**«Атлетыка»**:
* Чэмпіён Гішпаніі: 2021
* Пераможца Лігі Эўропы: 2018
* Уладальнік Супэркубка УЭФА: 2018

**Аргентына**:
* Чэмпіён сьвету: 2022
* Уладальнік Кубка Амэрыкі: 2021

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* 
* 
* 

Катэгорыя:Аргентынскія футбалісты
Катэгорыя:Аргентынскія футбалісты і футбалісткі на Алімпійскіх гульнях
Катэгорыя:Футбалісты і футбалісткі на летніх Алімпійскіх гульнях 2016 году
Андрэй Чаркашын

**Андрэ́й Чарка́шын** () — вайсковец, капітан Службы бясьпекі Ўкраіны.

## Жыцьцяпіс
Удзельнік узброенага канфлікту на ўсходзе Ўкраіны. 13 красавіка 2014 году пасьля абстрэлу тэрарыстамі на блёкпасту пад Славянскам аўтамабіля афіцэраў Службы бясьпекі Ўкраіны, што рухаліся на выкананьне вайсковых задачаў, у баю загінуў маёр Генадзь Білічэнка, капітан Чаркашын атрымаў цяжкія раненьні.

Перанёс дзьве апэрацыі, лякуецца ў Кіеве. 27 траўня меская ўлада Палтавы падала ягонай жонцы сэртыфікат на новую кватэру.

## Узнагароды
За асабістую мужнасьць ды гераізм, выяўленыя ў ахове дзяржаўнага сувэрэнітэту ды тэрытарыяльнае цэласнасьці Ўкраіны, вернасьць вайсковай прысязе падчас расейска-ўкраінскае вайны ўзнагароджаны 
* ордэнам «За мужнасьць» III ступені (20.6.2014) (пасьмяротна)

## Вонкавыя спасылкі
* 
* Родині капітана СБУ та вдові загиблого офіцера виділили квартири у Полтаві

Катэгорыя:Украінскія вайскоўцы
Катэгорыя:Супрацоўнікі Службы бясьпекі Ўкраіны
Сяргей Чаркашын

**Сярге́й Чарка́шын** () — вайсковец, капітан 25-е асобнае паветрана-дэсантнае брыґады, Ўзброеных сілаў Украіны.

Па стане на сакавік 2017-га&nbsp;— намеснік кіраўніка штаба брыґаднае артылерыйскае ґрупы.

## Узнагароды
За асабістую мужнасьць ды гераізм, выяўленыя ў ахове дзяржаўнага сувэрэнітэту ды тэрытарыяльнае цэласнасьці Ўкраіны, вернасьць вайсковай прысязе падчас расейска-украінскае вайны ўзнагароджаны 
* ордэнам Багдана Хмяльніцкага III ступені

## Джерела
* Адбыўся чэмпіянат па гіравым спорце сярод злучэньняў 6-а армейскага корпусу
* Дэклярацыі

Катэгорыя:Украінскія вайскоўцы
Катэгорыя:Вайскоўцы 25-й асобнай паветрана-дэсантнай брыгады
Казіны сыр

**Казі́ны сыр** — сыр з малака казы.

Выраб тварожнага сыра, што ўлучае варэньне (кіпячэньне) казінага малака, займае 2 дні. Высьпяваньне сычужнага казінага сыру, у які дадаюць закваску і малакозгушчальны фэрмэнт, складае прынамсі 30 дзён. З 2009 году прамысловым вытворцам казінага сыру ў Беларусі зьяўляецца ААТ «Беллакт» (Ваўкавыск, Гарадзенская вобласьць).

## Складнікі
Для прыгатаваньня тварожнага казінага сыру выкарыстоўваюць: кіслае і сьвежае казінае малако (2 літры і паўлітра), масла (100 грамаў), соль (палова чайнай лыжкі), соду (палова чайнай лыжкі) і яйка (3).

Пры вырабе сычужнага сыру выкарыстоўваюць казінае малако, соль, бактэрыяльную закваску і малакозгушчальны фэрмэнт.

## Прыгатаваньне
Ад густой масы кіслага казінага малака аддзяляюць сыроватку, якую зьліваюць са слоіка. Густую масу пераліваюць у шчыльны мяшочак. Затым мяшочак падвешваюць на 5-6 гадзінаў над шырокім посудам, каб туды сьцяклі рэшткі сыроваткі. Пасьля густое кіслае малако падаграюць на маленькім агні і адкідаюць на марлю або друшляк на содні. Цягам содня вадкасьць сьцякае і ў марлі застаецца тварог. Праз содні тварог перакладаюць у сьвежае казінае малако. Разам іх разьмешваюць і вараць на слабым агні. Пасьля тварог зноў адкідаюць на марлю і адціскаюць. У кацялку растапліваюць масла, пасьля чаго туды кладуць тварог. Затым дадаюць яечныя жаўткі, соду і соль, якія старанна перамешваюць. Атрыманую масу вараць 15 хвілінаў на маленькім агні. Пагатоў камякі старанна разьмешваюць, каб сыр атрымаўся аднастайным. Гарачы цягучы сыр пераліваюць у ёмістасьць, якую папярэдне высьцілаюць плёнкай. Пасьля астываньня казіны сыр у плёнцы кладуць у халадзільнік, каб той даўжэй захоўваў сьвежасьць.

Каб абысьціся бяз масла, казінае малако даводзяць да кіпеньня ў супрацьпрыгарным рондалі. Пасьля чаго, замест соды можна выкарыстаць цытрынавы сок (3 цытрыны на 3 літры малака). У якасьці напаўняльніка дадаюць сьвежую зеляніну (кмен), аліўкі або сьвежазмолаты перац. Таксама замест кіпячэньня ў малако можна ўносіць бактэрыяльную закваску і малакозгушчальны фэрмэнт, пасьля чаго сыр прэсуюць 1,5—2 гадзіны. Такі казіны сыр соляць у 18%-м расоле цягам 1-2 дзён пры тэмпэратуры +8 — +12 °С. Затым сыр абсушваюць ад 1 да 3 дзён пры адноснай вільготнасьці паветра 80–95 %. Урэшце атрыманы сыр пакрываюць плёнкай і пакідаюць высьпяваць на 30 дзён у пакоі з тэмпэратурай +11 — +15 °С і адноснай вільготнасьцю 75—90 %. Для захаваньня формы сыр падчас высьпяваньня пару разоў пераварочваюць.

## Глядзіце таксама
* Брынза
* Фэта

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* 

Катэгорыя:Сыры з казінага малака
Катэгорыя:Чылійскія сыры
Катэгорыя:Рассольныя сыры
Элізабэт Круцыгер

**Элізабэт Круцыгер** (, *Kreuziger*, ці *Creutziger*), у дзявоцтве ***фон Мэзэрыц*** (;  1500 — 2 траўня 1535) — першая жанчына-паэтка і гімнапіска Пратэстанцкай Рэфармацыі.

## Жыцьцяпіс
Элізабэт фон Мэзэрыц нарадзілася ў шляхецкай сям’і ў Мэзэрыцы ў Задняй Памэраніі, яшчэ дзіцём трапіла ў прэманстранцкі Марыенбурскі кляштар у Трэптаве над Рэгай. Дзякуючы Ёганэсу Бугенгагену захапілася ідэямі Рэфармацыі, навярнулася ў лютэранства і ў 1522 зьехала з кляштару ў Вітэнбэрг, дзе жыла ў доме Бугенгагена. У 1524 выйшла за багаслова Каспара Круцыгера Старэйшага, вучня і памочніка Лютэра. Зь ім у шлюбе нарадзіла дачку Элізабэт-малодшую і сына Каспара-малодшага.

Памерла ў Вітэнбэргу.

## Творы

* На Богаяўленьне — «», уключаны ў нямецкі пратэстанцкі сьпеўнік «Evangelisches Gesangbuch»

## Літаратура
* Mary Jane Haemig, 'Elisabeth Cruciger (1500?-1535): The Case of the Disappearing Hymn Writer', *The Sixteenth Century Journal*, Vol. 32, No. 1 (Spring, 2001), pp.&nbsp;21–44
* Carl Bertheau: Kreutziger, Elisabeth. In: *Allgemeine Deutsche Biographie* (ADB). Vol 17, Duncker & Humblot, Leipzig 1883, p.&nbsp;148 f.
* Sonja Domröse: *Frauen der Reformationszeit, Gelehrt, mutig und glaubensfest*, Vandenhoeck & Ruprecht, Göttingen 2010, 
* Wolfgang Herbst (ed.): *Komponisten und Liederdichter des Evangelischen Gesangbuchs* (Handbuch zum Evangelischen Gesangbuch, Bd. 2). Vandenhoeck & Ruprecht, Göttingen 1999, .
* Walther Killy: *Literaturlexikon. Autoren und Werke deutscher Sprache*. Directmedia Publications, Berlin 2000, . (1 CD-ROM)
* Elisabeth Schneider-Böklen: *Elisabeth Cruciger, die erste Dichterin des Protestantismus*. In: *Gottesdienst und Kirchenmusik*. Heft 2/1994, S. 32 ff.
* Wolfgang Herbst: Wer ist wer im Gesangbuch? (Onlineleseprobe)

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Рыма-каталіцкія манашкі
Катэгорыя:Нямецкія манашкі
Катэгорыя:Прэманстранцкія манашкі
Катэгорыя:Нямецкія паэткі
Катэгорыя:Перайшлі з рыма-каталіцтва
Катэгорыя:Прынялі лютэранства
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Заходнепаморскім ваяводзтве
Катэгорыя:Памерлі ў Вітэнбэргу
Ена (неадназначнасьць)

Назву **Ена** маюць:

* Ена — афіцыйная валюта Японіі
* Ена — горад у Нямеччыне
* Ена — вёска на Крыце (Грэцыя)
* Ена — прозьвішча
Гарнастаевічы

**Гарнаста́евічы** — вёска ў Сьвіслацкім раёне Гарадзенскай вобласьці Беларусі. Уваходзіць у склад Поразаўскага сельсавету.

## Гісторыя
Да 1 студзеня 2014 году ўваходзіла ў склад Поразаўскага пасялковага савету.

## Насельніцтва
* 2010 год — 216 чалавек
* 1999 год — 318 чалавек

## Крыніцы

## Літаратура
*  С. 264

## Вонкавыя спасылкі
* Падарожжа з Жыгамонтам. Гарнастаевічы

Катэгорыя:Поразаўскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Сьвіслацкага раёну
S10 (стандарт СПЗ)

**S10** — стандарт Сусьветнага паштовага зьвязу, які вызначае правілы прысваеньня 13-значных ідэнтыфікатараў паштовых адпраўленьняў дзеля магчымасьці адсочваньня іх праходжаньня поштаю.

## Апісаньне
Кожная краіна-ўдзельніца Сусьветнага паштовага зьвязу мае арганізацыю, якая займаецца рэгуляваньнем выдачы ідэнтыфікатараў S10 усіх апэратараў паштовай сувязі гэтай краіны. Арганізацыя кожнай краіны сочыць, каб ідэнтыфікатары паштовых адпраўленьняў не паўтараліся цягам 12 месяцаў (рэкамэндаваны пэрыяд — 24 месяцы ці болей). На кожным з этапаў перасылкі паштовы ідэнтыфікатар заносіцца ў базу зьвестак, што дазваляе адсочваць месцазнаходжаньне пасылкі і факт ейнага ўручэньня адрасату.

## Структура ідэнтыфікатара
Ідэнтыфікатар мае фармат ***XX123456789YY*** і складаецца з 4-х інфармацыйных блёкаў: двух літараў, 8-разраднага ліку (ад 00000000 да 99999999), кантрольнага разраду і двухлітарнага коду краіны—адпраўніцы.

## Разьлік кантрольнага разраду
* памножыць кожную лічбу 8-разраднага блёку на ейную вагу (адпаведна на 8, 6, 4, 2, 3, 5, 9, 7);
* скласьці атрыманыя значэньні;
* узяць астачу ад дзяленьня сумы на 11;
* адняць астачу ад 11;
: калі атрымаўся лік 10, замяніць на 0;
: калі атрымаўся лік 11, замяніць на 5;
* атрыманы вынік і ёсьць кантрольным разрадам.

Напрыклад, для коду 47312482 сума ўсіх разрадаў, памножаная на вагу, роўная: 4*8 + 7*6 + 3*4 + 1*2 + 2*3 + 4*5 + 8*9 + 2*7 = 200.

Астача ад дзяленьня 200 / 11 = 2. Адымаючы яе з 11, атрымліваем кантрольны лік: 11 - 2 = 9.

## Глядзіце таксама
* Паштовы індэкс

## Заўвагі

## Крыніцы

## Літаратура
* 

Катэгорыя:Ідэнтыфікатары

Катэгорыя:Лягістыка
Дразды (Лёзьненскі раён)

**Дразды́** — вёска ў Лёзьненскім раёне Віцебскай вобласьці Беларусі. Уваходзіць у склад Лёзьненскага сельсавету.

## Насельніцтва
* 2010 год — 35 чалавек
* 1999 год — 85 чалавек

## Крыніцы

Катэгорыя:Лёзьненскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Лёзьненскага раёну
Міхайлава

Назву **Міхайлава** маюць:

* Міхайлава — вёска ў Амсьціслаўскім раёне Магілёўскай вобласьці
* Міхайлава — вёска ў Пухавіцкім раёне Менскай вобласьці
Рустам Мініханаў

**Рустам Нургаліевіч Мініханаў** (, , сяло Новы Арыш, Рыбнаслабадзкі раён, Татарская АССР) — расейскі дзяржаўны і палітычны дзеяч. Другі прэзыдэнт Татарстану. Займае сваю пасаду з 25 сакавіка 2010 году.

Старшыня савету дырэктараў ААТ «Татнефть», старшыня савета дырэктараў ААТ «Татнефтехиминвест-холдынг", старшыня савета дырэктараў ААТ «Связьинвестнефтехим»

## Вонкавыя спасылкі
* Сайт Прэзыдэнта Рэспублікі Татарстан

Катэгорыя:Прэзыдэнты Татарстану
Данскія казакі

**Данскія казакі** (*Данское казацкае войска, Войска Данское*) — казацкая супольнасьць, якая сфармавалася на рацэ Доне ў XV—XVII стагодзьдзях. Гістарычная мясцовасьць, дзе пражывалі данскія казакі, вядомая таксама як Усевялікае Войска Данское. Частка казакоў, а таксама некаторыя дасьледчыкі, вылучаюць данскіх казакоў у асобную ўсходнеславянскай народнасьць.

Разьмяшчаліся на асобнай аўтаномнай тэрыторыі, якая звалася Вобласьць Войска Данскога, займала малую частку сучасных Луганскай і Данецкай абласьцей Украіны і асноўныя часткі Растоўскай, Валгаградзкай, Варонескай абласьцей і рэспублікі Калмыкія ў Расейскай Фэдэрацыі.

Гістарычная назва зьвязана з ракой Донам (вадазбор Азоўскага мора). Сталіца Войска Данскога з 1571 па 1610 год знаходзілася на востраве каля станіцы Раздорская, з 1610 па 1637 год — у манастырскім мястэчку (за 6 км ад станіцы Старачаркаскай долу па плыні Дону), падчас Азоўскага сядзеньня з 1637 па 1642 год — у Азове, з 1644 па 1806 год — у Чаркаску (цяпер станіца Старачаркаская), тут зьбіралі вайсковую раду, прымалі царскіх паслоў і царскую плату. З 1806 году сталіцай Данскога казацтва зьяўляецца Новачаркаск.

## Літаратура
* *Краснов П. Н.* История войска Донского. Картины былого Тихого Дона.&nbsp;— М.: Вече, 2007.&nbsp;— 448.&nbsp;— . 
* *Алмазов Б. А.* Казаки.&nbsp;— СПб: Золотой век; Диамант, 1999.&nbsp;— 79 с. 
* *Астапенко М. П.* Донские казаки 1550—1920.&nbsp;— Ростов н/Д: Логос, 1992. 
* *Астапенко М. П.* Край донской казачий…&nbsp;— Ростов н/Д: 1994. 
* *Винников Н.* Парадоксы донской истории&nbsp;— Ростов н/Д: 2005. 

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Казацтва
Прэзыдэнт Татарстану

**Прэзыдэнт Рэспублікі Татарстан** () — кіраўнік рэспублікі (суб’екту, дзяржавы) і вышэйшая службовая асоба, якая ўзначальвае сыстэму выканаўчых органаў дзяржаўнай улады суб’екту Расейскай Фэдэрацыі — Рэспублікі Татарстан.

Яго паўнамоцтвы вызначаюцца главой другой часткі IV Канстытуцыі Рэспублікі Татарстан. Тэрмін паўнамоцтваў — пяць гадоў. Прэзыдэнт рэспублікі абавязаны валодаць дзяржаўнымі мовамі Рэспублікі Татарстан (татарскай або расейскай). Прэзыдэнтам ня можа быць асоба маладзейшая за 35 гадоў.

Рэзыдэнцыяй прэзыдэнта Татарстану зьяўляецца Прэзыдэнцкі палац у Казанскім крамлі ў сталіцы Рэспублікі Татарстан горадзе Казані. Другой рэзыдэнцыяй прэзыдэнта Татарстану зьяўляецца загарадная летняя рэзыдэнцыя ў пас. Баравое Мацюшына.

Сымбалем прэзыдэнцкай улады ў Рэспубліцы Татарстан зьяўляецца штандар прэзыдэнта Рэспублікі Татарстан, які знаходзіцца ў службовым кабінэце і падымацца над рэзыдэнцыямі. Штандар уяўляе сабою дзяржаўны сьцяг Рэспублікі Татарстан з намаляваным па цэнтры дзяржаўным гербам Рэспублікі Татарстан.

Чакаецца, што з 2020 году пасада прэзыдэнта рэспублікі Татарстан будзе пераназваная.

## Сьпіс прэзыдэнтаў Рэспублікі Татарстан

## Заўвагі

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Татарстан
Катэгорыя:Татарстан
Вакідзасі

**Вакідзасі** (**вакідзашы**; ) — кароткі традыцыйны японскі меч. У асноўным выкарыстоўваўся самураямі й насіўся на поясе. Часта яго насілі разам з *[[катана|катанаю]]* затыкаючы за пояс лязом угору.

Даўжыня клінка — ад 30,3 да 60,6 см . Агульная даўжыня зь дзяржальняю складае прыкладна 50—85 см.

Адналязовы клінок малой крывулі. Вакідзасі паглядае па форме на катану. Вакідзасі вырабляўся з дзукураю (афармленьнем) рознае формы й даўжыні, звычайна больш тонкім, чым у катаны. Ступень пукатасьці перасеку клінка вакідзасі нашмат менш, таму ў параўнаньні з катанаю гэты меч рэзаў мяккія аб’екты больш рэзка. Дзяржальня вакідзасі клясычнае перасекі, такая ж, як у катаны, але меншае даўжыні.

Часта мячы вакідзасі й *[[катана]]* рабіў адзін майстар, мячы мелі якаснае афармленьне й адзін стыль. Гэтую пару мячоў клічалі *[[дайсё]]*, што ў перакладзе значыць «доўгі — кароткі» ці «вялікі — малы». А калі мячы вырабляліся рознымі майстрамі, то іх ужо нельга было зваць *дайсё*. У пары *дайсё* вакідзасі ўжываўся ў якасьці кароткага мяча *(сёта)*.

Для зручнага нашэньня некалькіх мячоў (*катаны*, вакідзасі й *[[танто]]*), японцамі былі прыдуманы розныя спосабы нашэньня мячоў. Мячы фіксаваліся з дапамогай шнура саґэа, што прасоўваецца праз клямку курыґата, што знаходзілася на адным баку похваў. Такія спосабы фіксацыі не давалі мячу зваліцца на зямлю або жа страціцца, і пры тым пакідалі торс вольным. Вакідзасі прынята заўсёды насіць у ножнах, закладзенымі за пояс (обі) з такога куту, які хавае ад суперніка даўжыню ляза. Такі спосаб нашэньня ў грамадстве сфармаваўся пасьля сканчэньня войнаў пэрыяду Сэнґоку ў пачатку XVII стагодзьдзя, калі насіць зброю стала больш традыцыяю, чым вайсковаю неабходнасьцю.

Самураі выкарыстоўвалі вакідзасі ў якасьці зброі тады, калі катана была недаступная або недастасоўная. У раньнія пэрыяды японскае гісторыі кінжал *[[танто]]* насіўся замест вакідзасі. А таксама калі самурай апранаў дасьпех, замест катаны й вакідзасі звычайна ўжываўся тачы й танто. Уваходзячы ў памяшканьне, ваяр пакідаў катану ў слугі альбо на *катанакакэ.* Вакідзасі заўсёды насіўся пры сабе і яго здымалі толькі ў выпадку, калі самурай заставаўся на працяглы пэрыяд часу. Бусі часта клічылі гэты меч «ахоўнікам свайго гонару». Некаторыя школы фэхтаваньня вучылі выкарыстоўваць і катану, і вакідзасі адначасова.

У адрозьненьне ад катаны, якую маглі насіць толькі самураі, вакідзасі быў дазволены купцам і рамесьнікам. Яны выкарыстоўвалі гэты меч у якасьці паўнавартаснае зброі.

## Глядзіце таксама
* Дайсё
* Кусунгобу

## Крыніцы
Мінцімер Шайміеў

**Мінцімер Шарыпавіч Шайміеў** (; , Анякава, у Актанышскім раёне, Татарская АССР) — расейскі палітык, першы Прэзыдэнт Татарстану (12 чэрвеня 1991 г. — 25 сакавіка 2010 году).

## Жыцьцяпіс
У 1967 годзе пачаў адміністрацыйную кар’еру — працаваў інструктарам, намесьнікам загадчыка сельскагаспадарчым аддзелам Татарскага абкаму КПСС. У 1969—1983 гг. — Міністар мэліярацыі і воднай гаспадаркі Татарскай АССР. У 1983 г. — Першы намесьнік Старшыні Савета Міністраў ТАССР. У 1983—1985 гг. — сакратар Татарскага абкаму КПСС; 1985—1989 — Старшыня Савету Міністраў ТАССР. У 1989 г. абраны першым сакратаром Татарскага абкаму КПСС; 1990—1991 — Старшыня Вярхоўнага Савету Рэспублікі Татарстан. У 1990—1991 гг. — чалец ЦК КПСС.

12 чэрвеня 1991 году на безальтэрнатыўнай аснове абраны Прэзыдэнтам Рэспублікі Татарстан. У 1996 годзе быў пераабраны на другі тэрмін падчас безальтэрнатыўных выбараў, атрымаўшы больш за 90% галасоў. У 2001 годзе прэзыдэнцкія выбары ўпершыню прайшлі на альтэрнатыўнай аснове: у іх, акрамя Шайміева, удзельнічалі чатыры кандыдаты, у тым ліку два чальцы расейскай Думы (Сяргей Шашурын і Іван Грачоў). Шайміеў атрымаў 79,5% галасоў выбаршчыкаў.

Пад кіраўніцтвам Шайміева была прынята Дэклярацыя аб дзяржаўным сувэрэнітэце Татарскай ССР, а таксама распрацавана і прынятая Канстытуцыя Рэспублікі Татарстан. Па ініцыятыве Шайміева ў 1992 годзе быў праведзены Рэфэрэндум па пытаньні аб дзяржаўным статусе Рэспублікі Татарстан, падчас якога каля 62% выбаршчыкаў прагаласавалі за тое, каб Татарстан стаў сувэрэннай дзяржавай, «суб’ектам міжнароднага права, якая будуе свае адносіны з Расейскай Фэдэрацыяй і іншымі рэспублікамі, дзяржавамі на аснове раўнапраўных дамоў».

## Крыніцы

Катэгорыя:Прэзыдэнты Татарстану
Нарматыўны кантроль

**Нарматы́ўны кантро́ль** () у бібліятэчнай справе — арганізацыя бібліятэчных каталёгаў і бібліяграфічнай інфармацыі шляхам прысваеньня кожнай тэме пэўнай назвы. Такія ўнікальныя загалоўкі пасьлядоўна выкарыстоўваюцца ў каталёгу і працуюць разам зь іншымі арганізацыйнымі дадзенымі, напрыклад, перакрыжаванымі спасылкамі. Кожны загаловак мае кароткае апісаньне межаў дастасавальнасьці і выкарыстаньня, такая арганізацыя дапамагае пэрсаналу бібліятэк падтрымліваць каталёг у актуальным стане і спрашчае працу дасьледчыкам.

Каталагізавальнікі прысвойваюць кожнай сутнасьці (аўтар, кніга, сэрыя, выдавецтва) унікальны тэкставы ідэнтыфікатар, які пасьлядоўна выкарыстоўваецца для адназначнага апісаньня ўсіх адсылак да гэтай сутнасьці, нават калі гэта варыянт запісу, псэўданім або крыптанім. Унікальны загаловак дазваляе атрымаць усю рэлевантную інфармацыю, уключаючы зьвесткі аб зьвязаных з дадзенай сутнасьцю. Нарматыўны кантроль можа разьмяшчацца ў базе дадзеных і ўтрымліваць сувязі зь іншымі сутнасьцямі і іншымі базамі. Таму нарматыўны кантроль — разнастайнасьць бібліяграфічнага кантролю і нарматыўнага слоўніка.

Хоць тэарэтычна нарматыўнаму кантролю можа падвяргацца любая інфармацыя (умоўныя загалоўкі, асабістыя імёны, карпаратыўныя назвы), у бібліятэках каталёгі звычайна сканцэнтраваны вакол імёнаў аўтараў і назваў кніг. Клясыфікацыя Бібліятэкі Кангрэсу выконвае падобную функцыю, хоць звычайна іх разглядаюць асобна. З часам запісы нарматыўнага кантролю патрабуецца зьмяняць і абнаўляць; хоць яго мэтай не зьяўляецца стварэньне ідэальнай непарыўнай сыстэмы захоўваньня дадзеных, ён дапамагае сыстэматызаваць і шукаць інфармацыю.

## Крыніцы

Катэгорыя:Бібліятэчная справа
Катэгорыя:Мэтазьвесткі
Рыкі (Магілёўскі раён)

**Ры́кі** — вёска ў Беларусі, на ручаі Падолах (прыток Расты). Уваходзяць у склад Сухарэўскага сельсавету Магілёўскага раёну Магілёўскай вобласьці. Знаходзяцца за 25 на ўсход ад Магілёва і чыгуначнай станцыі Лупалава (лінія Магілёў — Крычаў); мясцовая дарога злучаецца з шашой Магілёў — Амсьціслаў.

## Назва

Рых або Рыка, пазьней Рык (Rih, Rico, Rick) — імя германскага паходжаньня.

## Гісторыя

### Вялікае Княства Літоўскае

У 1643 годзе Рыкі ўпершыню ўпамінаюцца як сяло ў Бардзілаўскім войтаўстве Магілёўскай эканоміі (Аршанскі павет, Вялікае Княства Літоўскае), у дзяржаўнай уласнасьці. На 1742 год тут было 17 двароў, працавала карчма.

### Пад уладай Расейскай імпэрыі
У выніку першага падзелу Рэчы Паспалітай (1772 год) Рыкі апынуліся ў складзе Расейскай імпэрыі. На 1785 год вёска ў складзе маёнтку Сухароў Чавускага павету (Магілёўскае намесьніцтва), налічвалі 40 двароў. На 1849 год тут было 28 двароў, на 1852 год — 31 двор.

Паводле перапісу 1897 году, Рыкі ўваходзілі ў склад Гладкаўскай воласьці Чавускага павету (Магілёўская губэрня) і налічвалі 44 двары. На 1909 год у вёсцы было 50 двароў. У 1912 годзе адчынілі земскую школу, якую разьмясьцілі ў наёмным памяшканьні.

### Найноўшы час
25 сакавіка 1918 году згодна з Трэцяй Устаўной граматай Рыкі абвяшчаліся часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. З 20 жніўня 1924 году ў Сухарэўскім сельсавеце Лупалаўскага раёну (Магілёўская акруга, Беларуская ССР). У 1925 годзе земскую школу пераўтварылі ў працоўную школу 1-й ступені, што налічвала 34 вучні. Настаўнікам у беларускамоўнай школе быў мясцовы вясковец Навум Папкоў. На 1926 год у вёсцы было 59 двароў. З 2 сакавіка 1931 году Рыкі знаходзіліся ў складзе Чавускага раёну. У 1930-х гадох вяскоўцы ўступілі ў калгас. З 20 лютага 1938 году Рыкі ў складзе Магілёўскай вобласьці. На 1941 год у вёсцы было 64 дамы. У час Нямецка-савецкай вайны знаходзілася пад нямецкай акупацыяй зь ліпеня 1944 году па 27 чэрвеня 1944 году.

З 25 сьнежня 1964 году Рыкі ў складзе Магілёўскага раёну. У 1990 годзе Рыкі знаходзіліся ў складзе калгасу «Камуністычны маніфэст» з цэнтрам у вёсцы Сухары і налічвалі 57 гаспадарак, працавалі сьвінафэрма і фэрма буйной рагатай жывёлы (кароўнікі), зернедрабільня. На 2007 год — 30 гаспадарак.

## Насельніцтва
* XVIII стагодзьдзе: 1785 год — 291 чал.
* XIX стагодзьдзе: 1834 год — 111 чал.; 1849 год — 168 чал.; 1852 год — 181 чал.; 1897 год — 299 чал.
* XX стагодзьдзе: 1909 год — 238 чал.; 1910 год — 338 чал.; 1926 год — 357 чал.; 1941 год — 320 чал.; 1990 год — 113 чал.; 1999 год — 71 чал.
* XXI стагодзьдзе: 2007 год — 51 чал.; 2009 год — 45 чал.

## Забудова
Складаюцца з просталінейнай Зарэчнай вуліцы амаль мэрыдыянальнай скіраванасьці, на захад ад якой праходзіць крывалінейная Партызанская вуліца, скіраваная з паўднёвага захаду на паўночны ўсход. Шчыльная 2-баковая забудова вёскі складаецца пераважна з драўляных сядзібных дамоў. На поўдзень між вуліцамі месьціцца гаспадарчы сэктар.

## Крыніцы

Катэгорыя:Сухарэўскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Магілёўскага раёну
Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVII стагодзьдзі
Ян Облак

**Ян Облак** (;  7 студзеня 1993 году) — славенскі футбаліст, брамнік гішпанскага клюбу «Атлетыка» і нацыянальнай зборнай Славеніі.

## Дасягненьні
**«Бэнфіка»**:
* Чэмпіён Партугаліі: 2014
* Уладальнік Кубка Партугаліі: 2014
* Уладальнік Супэркубка Партугаліі: 2014

**«Атлетыка»**:
* Чэмпіён Гішпаніі: 2021
* Уладальнік Супэркубка Гішпаніі: 2014
* Пераможца Лігі Эўропы: 2018
* Уладальнік Супэркубка УЭФА: 2018

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* 

Катэгорыя:Славенскія футбалісты
Філіп Рот

**Фі́ліп Мілтан Рот** (; , Ньюарк, штат Нью-Джэрзі — , Мангэтан) — амэрыканскі пісьменьнік, аўтар больш чым 25 раманаў, ляўрэат Пулітцэраўскай прэміі (1998).

## Жыцьцяпіс
Нарадзіўся ў Ньюарку (штат Нью-Джэрзі) у 1933 годзе ў сямʼі імігрантаў, габрэяў з Галіцыі. У 1954 годзе скончыў Бакнэлскі ўнівэрсытэт. На працягу трох гадоў выкладаў літаратуру ў Чыкаскім унівэрсытэце і займаўся рэцэнзаваньнем кінафільмаў і тэлепраграм.

Аўтар больш як 20 кніг, сярод якіх — «*Змова супраць Амэрыкі*», «*Выпадак краўца*», «*Іншае жыцьцё*». Яго першы зборнік апавяданьняў «Бывай, Каламбус» быў апублікаваны ў 1959 годзе. У 1998 годзе пісьменьнік быў уганараваны Пулітцэраўскай прэміяй за раман «*Амэрыканская пастараль*». Апошняй кнігай пісьменьніка стаў раман «*Немязіда*», напісаны ў 2010 годзе. Па васьмі яго творах былі зьняты мастацкія фільмы.

У 2012 годзе Рот абвясьціў аб завяршэньні пісьменьніцкай кар’еры. У інтэрвію францускаму часопісу «Les Inrocks» Рот, якому было 79 гадоў, заявіў, што страціў натхненьне і не напіша больш ні адной кнігі.

Памёр у шпіталі Мангэтану ад сардэчнай недастатковасьці.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Літаратары ЗША
Катэгорыя:Амэрыканскія літаратары-фантасты
Катэгорыя:Ляўрэаты Пулітцэраўскай прэміі
Катэгорыя:Камандоры ордэна Ганаровага легіёну
Катэгорыя:Памерлі ў Мангэтане
Пітэр Грынэўэй

**Пітэр Джон Грынэўэй** (; нарадзіўся 5 красавіка 1942 году, Ньюпарт, Ўэйлз) — брытанскі кінарэжысэр, мастак і пісьменьнік.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Брытанскія кінарэжысэры
Сэнглея Атлетык

«**Сэнглея Атлетык**» () — мальтыйскі футбольны клюб з гораду Сэнглеі. Заснаваны ў 1943 годзе.

## Вонкавыя спасылкі
* Профіль на soccerway.com

Катэгорыя:Сэнглея‎
Кацёлкі (этнаграфія)

**Кацёлкі** (таксама ***чапёлкі, калясцы, ручкі***) — прыстасаваньне для ўмацаваньня нітоў у кроснах. Бытавалі альбо ў форме брускоў з адтулінамі, куды ўстаўлялі рухомыя блочкі, альбо ў форме цыліндраў з паглыбленьнямі для вяровачак, на якія падвешвалі ніты.

## Літаратура
* 

Катэгорыя:Ткацтва
Катэгорыя:Этнаграфія Беларусі
Пулітцэраўская прэмія

**Пулітцэраўская прэмія** () — адна з найбольш прэстыжных узнагарод ЗША ў галіне літаратуры, журналістыкі, музыкі і тэатру. У кастрычніку 1911 году памёр газэтны магнат вугорска-жыдоўскага паходжаньня Джозэф Пулітцэр (1847—1911). Паводле тастамэнту быў заснаваны фонд яго імя на пакінутыя для гэтай мэты два мільёны даляраў. Тастамэнт быўо складзены 17 жніўня 1903 году. Гэты дзень лічыцца датай установы Пулітцэраўскай прэміі.

З 1917 гады прэмія ўручаецца штогод у першы панядзелак траўня папячыцелямі Калумбійскага унівэрсытэту ў Нью-Ёрку. Памер прэміі — 10 тысячаў даляраў.

За час свайго існаваньня Пулітцэраўская камісія неаднаразова падвяргалася крытыцы за няправільнае ўручэньне або няўручэньне ўзнагарод. Супярэчнасьці часта ўзьнікалі таксама паміж падліковай камісіяй і судзейскай калегіяй. Суб’ектыўнасьць самога працэсу ўзнагароджаньня непазьбежна прыводзіла да такога роду супярэчнасьцяў. Аднак камісія ніколі не прымала папулісцкіх рашэньняў. Многія, а магчыма і большасьць адзначаных прэміяй кніг, ніколі не ўваходзілі ў асноўныя сьпісы бэстсэлераў, а многія ўзнагароджаныя камісіяй п’есы ніколі ня ставіліся на сцэнах брадўэйскіх тэатраў. Найбольшая колькасьць узнагарод у журналісцкай намінацыі сабралі такія буйныя выданьні як The New York Times, The Wall Street Journal і The Washington Post. Аднак камісія часта адзначала і невялікія, малавядомыя газэты. Зь лютага 2006 году, аўтар і выданьні, якія прэтэндуюць на Пулітцэраўскую прэмію, маглі прадстаўляць у журы ня толькі творы на папяровых носьбітах, але і працы з Інтэрнэт-прасторы. З 2011 году прыём работ ажыцьцяўляецца выключна ў электронным выглядзе.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* 


Катэгорыя:Літаратурныя прэміі
Катэгорыя:Журналісцкія прэміі
Катэгорыя:Музычныя прэміі
Катэгорыя:Тэатральныя прэміі
Казанскае ханства

**Каза́нскае ха́нства** — фэадальная дзяржава, якая існавала ў 1445—1552 на землях у сярэднім цячэньні Волгі і на раце Каме. Сталіца — г. Казань.

Дзяржава ўзьнікла ў 1445 годзе, у часы распаду Залатой Арды. Землі, якія займала ханства, прыблізна адпавядала землям, займаным старажытнай булгарскай дзяржавай. Асноўную частку насельніцтва складалі чарамісы і башкіры, якія размаўлялі цюрскімі мовамі, а таксама мардвіны і чувашы, якія размаўлялі фіна-вугорскімі мовамі — у маскоўскіх крыніцах усе гэтыя народы называліся «татарамі». Ханства было захопленае Расейскім царствам у 1552 годзе.

## Літаратура
* Геллер М. История Российской империи. В 2-х томах. — М.: МИК, 2001.


Катэгорыя:Ханствы
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1438 годзе
Катэгорыя:Зьніклі ў 1552 годзе
Нацыянальны археалягічны інстытут і музэй (Сафія)

**Нацыянальны археалягічны інстытут і музэй** () — навукова-дасьледчы інстытут у Сафіі, уваходзіць у структуру Баўгарскай акадэміі навук. Заснаваны ў 1948 годзе ў выніку зьліцьця дзьвюх арганізацыяў — Археалягічнага інстытуту і Археалягічнага музэю. Музэй існуе з 1892 году і зьяўляецца найстарэйшым археалягічным музэем краіны.

Музэй НАІМ разьмешчаны ў памяшканьні былой Вялікай мячэці (*Буюк-джамія*, завершана ў 1474 годзе, да моманту аднаўленьня баўгарскай дзяржаўнасьці будынак быў закінуты) на вуліцы Саборнай.

Інстытут займаецца археалягічнымі дасьледаваньнямі на тэрыторыі Баўлгарыі. У ім працуе 67 навукоўцаў (на 2012 год). Музэй мае адну з найбагацейшых калекцый на Балканах, у тым ліку скарбы фракійскай эпохі з Панагюрыштэ і Вылчытран.

## Навуковыя падраздзяленьні НАІМ
* Аддзел старажытнай гісторыі
* Аддзел фракійскай археалёгіі
* Аддзел антычнай археалёгіі
* Аддзел сярэдневяковай археалёгіі
* Аддзел нумізматыкі і эпіграфікі
* Праблемная група па міждысцыплінарных дасьледаваньнях
* Філіял у Шумэне
* Філіял у Вэліка-Тырнаве
* Археалягічны музэй
** Аддзел экспазыцыі
** Аддзел фондаў

## Літаратура
* С. Георгиева, В. Велков, *Библиография на българската археология (1879-1966),* С. 1974.
* Васил Николов /ред./, *Национален Археологически музей. 100 години от откриването на първата експозиция, 18.05.1905 — 18.05.2005*. София 2005.

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт
* Інфармацыя пра НАІМ на сайце Баўгарскай акадэміі навук

Катэгорыя:Археалягічныя музэі Баўгарыі
Катэгорыя:Баўгарская навука і тэхніка
Катэгорыя:Сафія
Чарнілава

**Чарні́лава** — вёска ў Амсьціслаўскім раёне Магілёўскай вобласьці Беларусі. Уваходзіць у склад Капачоўскага сельсавету.

## Гісторыя
У 1699 годзе згадваецца як вёска ў Мсціслаўскім ваяводстве ВКЛ.

20 лістапада 2013 году вёска перададзеная зь ліквідаванага Лютненскага ў склад Капачоўскага сельсавету.

## Насельніцтва
* 2010 год — 30 чалавек
* 1999 год — 77 чалавек

## Крыніцы

Катэгорыя:Капачоўскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Амсьціслаўскага раёну
Вязьзе

Назву **Вязьзе** маюць:

## Населеныя пункты
### [[Беларусь]]
* Вязьзе — вёска ў Асіпавіцкім раёне Магілёўскай вобласьці
* Вязьзе — вёска ў Бярэзінскім раёне Менскай вобласьці

## Глядзіце таксама
* Вяз
* Вязавая
* Вязавец
* Вязавіца
* Вязанка
* Вязань
* Вязаў
* Вязаўка
* Вязаўкі
* Вязаўніца
* Вязаўцы
* Вязаўшчына
* Вязкі
* Вязовец
* Вязок
* Вязынка
* Вязынь
* Вязычын
* Вязычыно
* Вязычынь
* Завязьзе
Надачы

**Надачы** ( — «палявы меч») — японскі тэрмін, што адносіцца да вялікага японскага мяча. Некаторыя, аднак, прытрымліваюцца думкі, што *надачы* зьяўляецца блізкім сынонімам *[[одачы]]* (大太刀 «вялікі меч», «о-тачы») і пазначае вельмі вялікі *тачы*. Тэрмін не пазначаў першапачаткова хоць-які від японскага баявога мяча вельмі вялікіх памераў (*[[Дайсё|дайто]]*), такі, як *[[тачы]]*, але ў наш час часта (няслушна) ужываецца менавіта гэтак.

*Надачы* ўжываўся як зброя пяхоты ў баю. Ужываньне *надачы* ў памяшканьнях ці іншых абмежаваных прасторах уяўляе пэўныя цяжкасьці. Асноўным чыньнікам таго, што выкарыстаньне такіх мячоў не было паўсюдным, зьяўлялася тое, што клінок значна цяжэй выкаваць, чым клінок мяча звычайнае даўжыні.

Гэты меч насілі за сьпіною з-за ягоных вялікіх памераў. Гэта было выключэньнем, бо іншыя японскія мячы, як *[[катана]]* й *[[вакідзасі]]* насілі заторкнутым за пояс, а *[[тачы]]* падвешваўся лязом уніз. Аднак *надачы* не выхоплівалі з-за сьпіны. З-за сваёй вялікай даўжыні й вагі, ён быў вельмі складнаю зброяю.

Японскі «тачы» ставіцца да мячоў, ганаровым прэфіксам «O» маецца на ўвазе, што чалавек ці аб’ект мае асаблівую значнасьць. У гэтым выніку значэньне зьвязанае з памерам мяча (больш за 3 сяку (90,9 см) у даўжыню клінка (у асноўным 110—130 см) і дзяржальняю больш за 40 см).

Адным з прызначэньняў надачы была барацьба зь вершнікамі. Часта ён ужываўся разам зь дзідаю, бо з доўгім клінком ён быў ідэальным для паразы суперніка і яго каня адным махам. З-за сваёй вагі ён ня мог ужывацца паўсюль зь лёгкасьцю і, як правіла, адкідваўся, калі пачынаўся блізкі бой. Меч адным махам мог паразіць адразу некалькіх варожых жаўнераў. Пасьля выкарыстаньня надачы самураі ўжывалі для блізкага бою больш кароткую й зручную *катану*.

## Літаратура
* Японское оружие / 

## Вонкавыя спасылкі
Тачы

**Та́чы** ( — «вялікі меч») — доўгі, вялікі, двухручны японскі меч. Таксама — агульная назва ўсіх разнавідаў доўгіх і вялікіх японскіх мячоў, што супрацьпастаўляліся больш кароткім і меншым мячам тыпу катана.

## Апісаньне
Даўжыня ляза — больш 60,6 см (понад 2 шаку). Насіўся на поясе на падвесках, раўналежна зямлі, лязом (выгінам) уніз у супрацьлегласць катане, якую насілі за поясам, лязом (выгінам) угору. Да Х стагодзьдзя быў прамым двухбаковавострым мячом, пасьля стаў выгнутым аднабаковым. Дзяліўся на цырыманіяльныя й баявыя падвіды. Першыя мелі вытанчана аздобленыя дзяржальні ды похвы, з накладнымі стужкамі, інкрустацыямі ці малюнкамі. У залежнасьці ад мэталу ўпрыгожваньняў, адрозьнівалі залатыя, срэбраныя, вароневыя (сталёвыя) тачы. З ХІІІ стагодзьдзя дзяржальні й похвы пакрываліся, як правіла, каляроваю шнуроўкаю ці скураю жывёлін. Насіўся імпэратарам, чальцамі імпэратарскага дому, прыдворнымі арыстакратамі (куґэ), заможнымі самураямі ўзроўню маґнатаў ці старшынаў. Часта выкарыстоўваўся ў пары з малым мячом вакідзасі, або кароткім мячом танто.

## «Дайкатана»
Іншую назву гэтае зброі —  — у заходніх крыніцах калісьці памылкова чытаюць як «дайкатана». Няслушнасьць адбываецца з-за няведаньня аб розьніцы паміж оным і куным чытаньнем іероґліфаў у японскай мове; кунае чытаньне іероґліфа 刀 — «катана», а онае чытаньне — «то:». У асобнасьці, гэте няправільнае чытаньне выкарыстоўваецца ў назве кампутарнае гульні ''Daikatana''.

## Ґалерэя

Antique_Japanese_(samurai)_tachi_and_koshirae.jpg|Ґвардзейскі тачы
The Japanese sword of the Kamakura period.JPG|Тачы ХІІІ ст.
Tachi koshirae 1.jpg|Тачы ХІV ст.
File:Samurai_who_wore_ouyoroi.jpg|Тачы ў «тыгровых» похвах.
Nobunaga by Yoshitoshi.jpg|Ода Набунаґа з тачы.
Mori Ranmaru.jpg|Моры Нарытошы з тачы й вакідзасі.
Kato KazuenoKami2.jpg|Като Кіёмаса з тачы.


## Крыніцы
 

## Літаратура
* Тачы // Каваленка А. *[https://web.archive.org/web/20141006071304/http://duh-i-litera.com/samurajski-hroniky-oda-nobunaga/ Самурайскія хронікі. Ода Набунаґа]*. — К.: Дух і Літара, 2013. — 960 с. з іл. ISBN 978-966-378-293-5. — C. 544.
Люкас Эрнандэс

**Люкас Франсуа Бэрнар Эрнандэс** (;  14 лютага 1996 году) — францускі футбаліст, абаронца клюбу «Пары Сэн-Жэрмэн» і нацыянальнай зборнай Францыі. Чэмпіён сьвету 2018 году.

## Дасягненьні
**«Атлетыка»**:
* Пераможца Лігі Эўропы: 2018
* Уладальнік Супэркубка УЭФА: 2018

**«Баварыя»**:
* Чэмпіён Нямеччыны: 2020, 2021, 2022, 2023
* Уладальнік Кубка Нямеччыны: 2020
* Уладальнік Супэркубка Нямеччыны: 2020, 2022
* Пераможца Лігі чэмпіёнаў: 2020
* Уладальнік Супэркубка УЭФА: 2020
* Пераможца клюбнага чэмпіянату сьвету: 2020

**«Пары Сэн-Жэрмэн»**:
* Чэмпіён Францыі: 2024, 2025
* Уладальнік Кубка Францыі: 2024, 2025
* Уладальнік Супэркубка Францыі: 2023, 2024, 2025
* Пераможца Лігі чэмпіёнаў: 2025
* Уладальнік Супэркубка Эўропы: 2025
* Уладальнік Міжкантынэнтальнага кубка: 2025

**Францыя**:
* Чэмпіён сьвету: 2018
* Ліга нацыяў УЭФА: 2021

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* 
* 
* 

Катэгорыя:Францускія футбалісты
Загнаныя камяні

**«Загнаныя камяні»** (, «Каменны лес», «Дзілік­таш» (ад  — увагнаны камень), «Пабітыя камяні») — скальныя ўтварэньні ў Баўгарыі, знаходзяцца за 18 км ад Варны абапал дарогі Варна — Сафія паблізу вёсак Слынчава, Банава і Страшымірава і гораду Дзеўня. Разьмешчаныя вялікімі і малымі групамі на плошчы 7 км².

Уяўляюць сабой каменныя калёны вышынёй ад 5 да 7 м (некаторыя да 10 м), таўшчынёй ад 0,3 да 3 м рознага перасеку. Калёны ня маюць цьвёрдага грунту, парожнія і запоўненыя пяском.

Існуе некалькі гіпотэз іх паходжаньня, якія можна аб’яднаць у дзьве асноўныя групы — арганічнага і неарганічнага паходжаньня. Першая зь іх тлумачыць узьнікненьне калён зграмаджэньнем караляў і водарасьцяў; паводле другой іхняя прызматычная форма — вынік выпятрэньня горных парод, накшталт «Дарогі волатаў» у Паўночнай Ірляндыі, або ўтварэньня пясчана-вапняковых канкрэцый. Каб захаваць унікальны аб’ект, у 1937 годзе скалы былі абвешчаныя помнікам прыроды.

## Галерэя

Файл:Bosque de Piedra, provincia de Varna, Bulgaria, 2016-05-27, DD 101.jpg| 
Файл:Bosque de Piedra, provincia de Varna, Bulgaria, 2016-05-27, DD 72.jpg| 
Файл:Bosque de Piedra, provincia de Varna, Bulgaria, 2016-05-27, DD 77.jpg| 
Файл:Bosque de Piedra, provincia de Varna, Bulgaria, 2016-05-27, DD 79.jpg| 
Файл:Bosque de Piedra, provincia de Varna, Bulgaria, 2016-05-27, DD 80.jpg| 
Файл:Bosque de Piedra, provincia de Varna, Bulgaria, 2016-05-27, DD 82.jpg| 
Файл:Bosque de Piedra, provincia de Varna, Bulgaria, 2016-05-27, DD 84.jpg| 


## Крыніцы

## Літаратура
* Юдович Я. Э., Ветошкина О. С., Кетрис М. П. Болгарский геологический феномен // Вестник института геологии Коми научного центра Уральского отделения РАН. — 2009. — Вып. 2. — С. 12-15.
* Динев Л., Мишев К. Болгария: краткая география. — М.: Издательство «Мысль», 1973. — С. 360. — 368 с.
* Баньковский Л., Баньковская В. Что такое «Побитые камни»? // Химия и жизнь : журнал. — М., 1972. — № 6. — С. 76-79.
* Dimitrov, Lyubomir Pobiti Kamani (Bulgarian). Varna-bg.com.
* de Boever E., Birgel D., Thiel V., Muchez P., Peckmann J., Dimitrov L., Swennen R. 2009. The formation of giant tubular concretions triggered by anaerobic oxidation of methane as revealed by archaeal molecular fossils (Lower Eocene, Varna, Bulgaria. Palaeogeography, Palaeoclimatology, Palaeoecology 280, 23-36.
* Московский государственный университет им. М. В. Ломоносова Вестник Московского университета: География, Том 21 // Изд-во Московского университета : журнал. — М., 1966. — № 21. — С. 71.

Катэгорыя:Прыродныя помнікі Баўгарыі
Градзянец

Назву **Градзянец** маюць:

* Градзянец — вёска ва Ўшацкім раёне Віцебскай вобласьці
* Градзянец — вёска ў Асіповіцкім раёне Магілёўскай вобласьці
Бісэнто

— японская халодная зброя з доўгаю дзяржальняю, рэдкі разнавід наґінаты.

Бісэнто адрозьніваецца ад наґінаты вялікім памерам і іншым стылем абыходжаньня. Гэтаю зброяю працуюць абавязкова з шырокім хватам, задзейнічаючы абодва канцы, пры тым, што вядучая рука павінна знаходзіцца ля ґарды.

Ёсьць і перавагі стылю барацьбы зь бісэнто над стылем барацьбы з наґінатаю. У баі сьпінка клінка бісэнто, у адрозненьне ад наґінаты, можа ня толькі адбіваць і адводзіць удар, але і націскаць, і кантраляваць. Бісэнто цяжэй за наґінату, таму ягоныя сякучыя ўдары ў вялікай ступені праносныя, чым фіксаваныя. Яны наносяцца са значна большым размахам. Бісэнто можа зь лёгкасьцю адсекчы галаву як чалавеку, гэтак і каню, што з наґінатаю зрабіць ня так проста. Вага мяча мае ролю як у прабіўной, гэтак і ў штуршковай ўласьцівасьці.

Ёсьць меркаваньне, што ідэю гэтае зброі японцы ўзялі ў кітайскіх мячоў.

## Глядзіце таксама
* Яры
* Нагіната
* Сікамідзуэ

## Крыніцы
Одачы

— адзін з тыпаў доўгіх японскіх мячэй. Тэрмін  азначае іншы тып мяча, але часта памылкова выкарыстоўваецца замест *одачы*.

Каб звацца *одачы*, меч павінен быў мець даўжыню клінка ня менш 3-х сяку (90,9 см), аднак, як і ў выпадку шматлікіх іншых японскіх тэрмінаў, якія адносяцца да мячоў, дакладнага вызначэньня даўжыні *одачы* няма. Звычайна *одачы* — гэта мячы з клінкамі 130—180 см з дзяржальняю больш за 50 см.

## Прызначэньне
Прызначэньне *одачы* можна разьбіць на наступныя віды:

* Дар храму. Некаторыя *одачы* ўвязваліся тымі, што моляцца з перамогаю ў вайне, іншыя зьмяшчаліся ў скарбніцы як леґендарныя мячы.
* Зброя. Дасьледаваньні старых тэкстаў паказваюць, што *одачы* ўжываліся ў бітвах у якасьці зброі пехацінцаў.
* Сымбаль арміі. Некаторыя*одачы* былі занадта доўгія, каб іх можна было выкарыстоўваць. Аднак ёсьць сьведчаньні, што іх ужывалі ў якасьці сымбала войска, падобна вайсковаму сьцягу альбо дзіды. (Дадзенае меркаваньне мае патрэбу ў правядзеньні дадатковых дасьледаваньняў)
* Цырыманіяльнае прызначэньне.
* Дэманстрацыя ўменьня каваля.

## Выкананьне
*Одачы* вельмі складзены ў вырабе. Каб зрабіць добры *одачы*, трэба:

* больш сталі й часу, чым на звычайны меч. Апрача таго, вельмі важна каваць сталь хутка, што патрабуе добрага ўменьня ад малатабойцы.
* праца ў артэлі. Кожны ў артэлі павінен быць сапраўдным майстрам сваёй справы.
* вайвышэйшае майстэрства ў тэрмаапрацоўцы.
* адмысловае абсталяваньне. Напрыклад, ёмістасьць для загартоўкі павінна быць больш, чым для звычайнага мяча.
* іншы спосаб паліраваньня. *Одачы* пры паліроўцы замацоўваецца нерухома, у той час як звычайны меч рухаецца па-над тачыльным каменем.

## Ужываньне
*Одачы*, якія выкарыстоўваліся як зброя, былі занадта вялікія для самураеў, каб насіць іх падобна звычайным мячам. Існавала два спосабу нашэньня.
* За сьпіною. Гэта было непрактычна, таму што было немагчыма даволі хутка выхапіць меч.
* Іншы мэтад быў прасьцей — нашэньне мяча ў руцэ. У эпоху Мурамачы было прынята, каб за самураем ішоў зброяносец, які ў патрэбны момант дапамагаў выцягнуць *одачы* з похваў.

Стылі фэхтаваніня з *одачы* зьвярталі большую ўвагу на сыходныя рэжучыя ўдары й трывалы хват зброі.

*Одачы* цалкам выйшлі з ужытку як зброя пасьля вайны Асака-Нацуно-Дзін 1615 року (бітва між Такугава Іэясу й Таётомі Хідэёры — сынам Таётомі Хідэёсі).

## Чыньнікі страты папулярнасьці
* Пасьля 1615 року бітвы спыніліся.
* Улада Бакуфу выдала закон, згодна зь якім забаранялася мець меч больш вызначанае даўжыні. Пасьля того, як закон набыў моц, шматлікія *одачы* былі абрэзаныя, каб адпавядаць устаноўленым нормам. Гэта адна з чыньнікаў таго, што *одачы* так рэдкія.

*Одачы* больш не ўжывалася па прамым прызначэньні, але ўсё яшчэ былі каштоўным дарам ў пэрыяд *Сінто* («новых мячэй»). Гэтае стала іх галоўным прызначэньнем. Па прычыне таго, што іх выраб патрабуе самага высокага майстэрства, было прызнана, што павага, суґестная іх зьяўленьнем, адпавядае малітве багам.

## Вонкавыя спасылкі
* Фатаздымкі некаторых клінкоў
* Міжнародны Зьвяз Баявых Мастацтваў

### Глядзіце таксама
* Дайсё
Расьціслаў Чарнаморчанка

**Расьцісла́ў Чарнамо́рчанка** () — вайсковец, малодшы сяржант Данецкага памежнага атраду Дзяржаўнае памежнае службы Ўкраіны.

## Жыцьцяпіс
Расьціслаў Чарнаморчанка нарадзіўся 23 сакавіка 1992 у месты Кіраваградзе (зараз Крапіўніцкі).
Малодшы інспэктар памежнае службы 1-е катэґорыі, інструктар кіналяґічнага аддзялення аддзела «Амвросіеўка». Быў пазваны на вайсковую службу падчас мабілізацыі.

31 ліпеня 2014 року каля 4-х ночы быў зьдзейснены абстрэл тэрарыстамі ля Васілеўкі памежнікаў з мінамётаў ды ґранатамётаў, 5 памежнікаў загінулі ды 11 параненыя. Сярод палеглых&nbsp;— Аляксандар Басак, Сяргей Гулюк, Алег Паршуцін, Юры Філіпоўскі.
 
3 сакавіка 2014, у Крапіўніцкім правялі ў апошні шлях малодшага сяржанта Расьціслава Чарнаморчанка. На паніхіду, якая праходзіла на Театральным пляцы прыйшлі родныя, сябры, аднапалчане, прадстаўнікі абласное й мескае ўлады і неабыякавыя крапіўнічаны.

Баявы пабрацім Расьціслава сяржант Віталь Пракутко, ўзгадваючы пра загінулага са сьлёзамі, кажа: 
Пахаваны Расьціслаў Чарнаморчанка у сваім родным месты Крапіўніцкі на *Алеі славы* Роўненскіх могілак.

## Узнагароды
За асабістую мужнасьць ды гераізм, выяўленыя ў ахове дзяржаўнага сувэрэнітэту ды тэрытарыяльнае цэласнасьці Ўкраіны, вернасьць вайсковай прысязе падчас расейска-украінскае вайны ўзнагароджаны 
* ордэнам «За мужнасьць» III ступені (8.8.2014) (пасьмяротна)

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* 
* У Кіраваградзе разьвіталіся з памежнікам, які загінуў у зоне АТА
* Кіраваград разьвітаўся з Расьціславам Чарнаморчанкам, памежнікам, які загінуў у зоне АТА.

Катэгорыя:Украінскія вайскоўцы
Катэгорыя:Вайскоўцы данецкага памежнага атраду