open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ордэн Усьмешкі

**О́рдэн Усьме́шкі** — спачатку польская, а затым міжнародная ўзнагарода, якой узнагароджваюць вядомых людзей, якія прыносяць дзецям радасьць. Гэта ўрачы, пісьменьнікі, пэдагогі, музыкі, вядомыя палітыкі й рэлігіёзныя дзеячы.

## Гісторыя

У 1968 годзе польскі часопіс «*Kurier Polski*» заснаваў гэты ордэн, якім узнагароджвалі людзей, якія прыносяць дзецям радасьць. Асаблівасьць ордэна ў тым, што кавалераў ордэна абіраюць самі дзеці. У 1979 годзе, калі праводзіўся год дзіцёнка, Генэральны сакратар ААН Курт Вальжхайм прыдаў ордэну статус міжнароднага. З моманту заснаваньня ордэна яго кавалерамі сталі 903 чалавекі з 45 краінаў. У 1996 годзе ў горадзе Рабка-Здруй быў заснаваны музэй, прысьвечаны гісторыі ордэна Ўсьмешкі.

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйная бачына


Катэгорыя:Польскія ўзнагароды
Катэгорыя:Узнагароды, якія зьявіліся ў 1968 годзе
Катэгорыя:Правы дзяцей
Катэгорыя:Усьмешка
Страхаваньне дэпазытаў

**Страхава́ньне дэпазы́таў** — мэханізм абароны ўнёскаў фізычных асобаў у банках шляхам іх страхаваньня (гарантаваньня).

Асноўная ідэя страхаваньня дэпазытаў заключаная ў правядзеньні хуткіх выплатаў унёсчыкам зь незалежнае фінансавае крыніцы (напрыклад, адмысловага фонду) у выпадку спыненьня дзейнасьці банку (адкліканьня адмысловай ліцэнзіі на дзейнасьць). Тым самым, не чакаючы пачатку ліквідацыйных працэдураў, унёсчыкі гарантавана атрымоўваюць доступ да сваіх сродкаў.

У цяперашні час страхаваньне дэпазытаў у розных формах існуе ў 106 краінах сьвету. Болей за палову усіх страхоўнікаў уваходзяць у Міжнародную асацыяцыю страхоўцаў дэпазытаў ().

## Мінуўшчына
На сёньняшні дзень гістарычна склаліся дзьве формы страхаваньня дэпазытаў: амэрыканская і нямецкая.

Злучаныя Штаты Амэрыкі сталі першай краінай, дзе зьявілася падобная сыстэма. У сувязі з эканамічным крызісам 1930-х — Вялікай дэпрэсіяй — у 1933 року паводле акту Гласа-Стыгала паўстала Фэдэральная карпарацыя па страхаваньні дэпазытаў. Гэтая ўстанова падкантрольная Кангрэсу і фэдэральнаму ўраду, а самі банкі ня ўдзельнічаюць у кіраваньні гэтым органам. Многія іншыя краіны ўзялі амэрыканскую сыстэму за прыклад для стварэньня падобных сваіх арганізацыяў (Вялікабрытанія, Канада, Індыя, Летува, Расея і інш.).

У нямецкай сыстэме, у адрозьненьне ад амэрыканскай, дзяржава мае нязначны ўплыў на страхавыя фонды, а прыналежаць яны банкам-удзельнікам. Такія сыстэмы, акрамя самой Нямеччыны, дзейнічаюць у Аўстрыі, Францыі, Швайцарыі і Італіі.

Пры стварэньні беларускае ўстановы па страхаваньні дэпазытаў за прыклад была ўзятая амэрыканская мадэль.

## Крыніцы і заўвагі

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйная бачына Агенцтва гарантаванага пакрыцьця банкаўскіх укладаў Беларусі

Катэгорыя:Банкаўская справа
Катэгорыя:Фінансавае рэгуляваньне
Дэпазыты
Махамад Нагіб

**Махамад Нагіб** (нар.  — ) — першы прэзыдэнт рэспублікі Эгіпет пасьля рэвалюцыі 1952 году.

У пачатку 20-х пераехаў з Хартума ў Каір, дзе спачатку працаваў ахоўнікам, а затым паступіў на службу ў войска. Нагіб пабудаваў даволі ўдалую ваенную кар’еру, да 1940 зрабіўся адным з найбольш высокапастаўленых эгіпецкіх вайскоўцаў. Тым ня менш, ён не заслугоўваў палітычнага даверу караля і двойчы спрабаваў падаць у адстаўку. Абодва разы кароль не задаволіў яго прашэньне. У 1948 удзельнічаў у вайне з Ізраілем.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Прэзыдэнты Эгіпту
Гамаль Абдул Насэр

**Гамаль Абдул Насэр**, **Гамулі Абдэль Нашэры** (جمال عبد الناصر — *Джамаль Абд ан-Насыр*, *Гамаль Абдэль-Насэр*; , Александрыя — , Каір) — другі прэзыдэнт Эгіпту, дзяяч панарабскага руху, Герой Савецкага Саюзу.

## Крыніцы

Катэгорыя:Прэзыдэнты Эгіпту
Анвар Садат

**Маха́мад Анва́р ас-Сада́т** (25 сьнежня 1918 — 6 кастрычніка 1981) — трэці прэзыдэнт Эгіпту, маршал (мушыр). Ляўрэат Нобэлеўскай прэміі міру (1978 разам з Мэнахемам Бэгіным).

## Крыніцы

Катэгорыя:Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі міру
Катэгорыя:Анвар Садат
Махамад Хусэйн Тантаві

**Махамад Хусэйн Тантаві Саліман** (;   - 21 верасьня 2021) — фактычны кіраўнік Рэспублікі Эгіпет пасьля адстаўкі ў выніку пратэстаў прэзыдэнта Хосьні Мубарака 11 лютага 2011. Міністар абароны Эгіпту, старшыня Вышэйшага савета ўзброеных сіл (галоўнакамандуючы), фэльдмаршал.

## Крыніцы

Катэгорыя:Прэзыдэнты Эгіпту
Алёхнавічы (Менская вобласьць)

**Алёхнавічы** (афіцыйная назва — *Аляхно́вічы*) — вёска ў Маладэчанскім раёне Менскай вобласьці. Цэнтар сельсавету Маладэчанскага раёну. Колішняе мястэчка.

## Гісторыя
Першая пісьмовая згадка — 1781 год.

З 1793 году пасьля другога падзелу Рэчы Паспалітай Кастыкі, як і ўся Вілейшчына, уваходзіла ў склад Расейскай імпэрыі, быў утвораны Вілейскі павет у складзе спачатку Менскай губэрні, а з 1843 году — Віленскай губэрні. Уваходзіла ў склад Вілейскага павету Расейскай імпэрыі. У міжваенны час засьценак знаходзіўся ў складзе Вялейскага павету Віленскага ваяводзтва Польскай Рэспублікі, у гміне Краснае.

## Насельніцтва
* 1921 год — 242 чалавекі
* 1931 год — 504 чалавекі
* 1999 год — 1710 чалавек
* 2010 год — 1603 чалавекі

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* 
* Алёхнавічы на «Глобус Беларуси»
* 

Катэгорыя:Алёхнавіцкі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Маладэчанскага раёну
Вацлаў Чтвэртэк

**Вацлаў Цафоўрэк**, больш вядомы пад псэўданімам **Вацлаў Чтвэртэк**, які ў 1959 року афіцыйна зрабіў сваім імем (4 красавіка 1911, Прага, Аўстра-Вугоршчына — 6 лістапада 1976, Прага, Чэхаславаччына) — дзіцячы і моладзевы пісьменьнік, аўтар апавяданьняў, раманаў і п’есаў пра сучасных дзяцей і калыханак. Кавалер Ордэну Ўсьмешкі.

## Жыцьцяпіс
За часам Першай сусьветнай вайны сям’я зьехала з Прагі да ягонага дзеда ў Ічын. Пазьней Вацлаў Цафурэк скончыў гімназію ў Празе, скончыў курс у акадэміі бізнэсу і па жаданьні бацькі пачаў вывучаць права, аднак пасьля трох сэмэстраў кінуў. Пасьля стаў фінансавым дырэктарам у Хебе, а ў часе Другой сусьветнай вайны працаваў фінансавым дырэктарам у Празе.

Пасьля сканчэньня вайны пачаў супрацоўнічаць зь дзіцячымі часопісамі «Brouček», «Sedmihlásek», «Vlaštovička», пазьней з «Mateřídouška», «Ohníček», «Pionýr», «Pionýrské noviny» і з чэскім радыё, дзе стаў кіраўніком вяшчаньня для дзяцей і моладзі. З 1960 року цалкам прысьвяціў сябе літаратурнай дзейнасьці. У 1975 року стаў ганаровым грамадзянінам Ічына, які часта ўзгадваў у сваіх творах.

Найбольшую вядомасьць атрымалі ягоныя казкі і апавяданьні, якія былі адаптаваныя для тэлебачаньня (). У супрацы з Чэхаславацкім тэлебачаньнем зьявіліся мультсэрыялы, напрыклад «Pohádky z mechu a kapradí», «Maková panenka», «Rumcajs», «Víla Amálka» і іншыя.

## Крыніцы і заўвагі

## Вонкавыя спасылкі
*  Біяграфія
* Вацлаў Чтвэртэк — он-лайн відэа казак у архіве Чэскага тэлебачаньня

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Празе
Катэгорыя:Чэскія літаратары
Катэгорыя:Узнагароджаныя ордэнам Усьмешкі
Катэгорыя:Памерлі ў Празе
Лекары бязь межаў

**Лекары бязь межаў** () — няўрадавая міжнародная арганізацыя па аказаньні мэдычнай дапамогі людзям, якія пацярпелі ў выніку ўзброеных канфліктаў і стыхійных бедзтваў.

Арганізацыя была створаная ў 1971 годзе ў Парыжы з мэтай дапамогі ахвярам ўзброенага канфлікту ў Нігерыі ў 1967—1970 гадах.

«Лекары бязь межаў» маюць 20 прадстаўніцтваў у розных рэгіёнах. Сакратарыят арганізацыі разьмешчаны ў Брусэлі.

Арганізацыя штогод пасылае больш за 3 тыс. добраахвотнікаў у больш чым 80 краінаў сьвету, уключаючы зоны ўзброеных канфліктаў. Валянтэры арганізацыі працуюць у шматлікіх гарачых кропках. Акрамя таго, «Лекары бязь межаў» вядуць прафіляктычную і асьветніцкую працу па барацьбе з наркаманіяй і СНІД.

Катэгорыя:Мэдыцына
Катэгорыя:Міжнародныя арганізацыі
Катэгорыя:Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі міру
Катэгорыя:НДА з кансультатыўным статусам пры Эканамічнай і сацыяльнай Радзе ААН
Іцхак Рабін

**Іцхак Рабін** (1 сакавіка 1922, Ерусалім — 4 лістапада 1995, Тэль-Авіў) — ізраільскі палітычны і вайсковы дзяяч. Шосты і адзінаццаты прэм’ер-міністар Ізраіля. Ляўрэат Нобэлеўскай прэміі міру (1994, разам з Шымонам Пэрэсам і Ясірам Арафатам). Быў забіты ўльтраправым экстрэмістам Ігаль Амір.

## Крыніцы

Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Ізраілю
Катэгорыя:Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі міру
Рыгабэрта Мэнчу

**Рыгабэрта Мэнчу Тум** (,  9 студзеня 1959, Чымэль, Кічэ, Гватэмала) — прадстаўніца карэннага насельніцтва Гватэмалы з народу кічэ групы мая. Праваабаронца, змагар за правы карэннага насельніцтва Гватэмалы, ляўрэат Нобэлеўскай прэміі міру (1992) і Прэміі прынца Астурыйскага ў 1998 г. Пасол добрай волі ЮНЭСКО. Аўтар аўтабіяграфічных твораў «Я, Рыгабэрта Мэнчу» (1983) і «Перасякаючы межы».

## Крыніцы

Катэгорыя:Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі міру
Аўн Сан Су Чжы

**Аўн Сан Су Джы** (бірм.: အောင်ဆန်းစုကြည်; нарадзілася 19 чэрвеня 1945) — м’янманская палітычная дзяячка, лідарка апазыцыі вайсковай хунты, ляўрэатка Нобэлеўскай прэміі міру (1991).

Нарадзілася ў Рангуне, дачка лідэра руху за незалежнасьць Бірмы Аўн Сана, забітага ў 1947 годзе. Аўн Сан Су Джы пакінула Бірму ў 1960 годзе, скончыла Оксфардзкі ўнівэрсытэт, жыла ў Ангельшчыне.

У 1972 годзе выйшла замуж за тыбэтоляга Міхаэля Эйрыса. У іх нарадзілася двое сыноў.

У 1988 годзе вярнулася ў Бірму. У верасьні 1988 году стала адным зь лідэраў апазыцыйнай Нацыянальнай лігі за дэмакратыю. На выбарах у траўні 1990 году НЛД атрымала больш за 80 % месцаў у парлямэнце М’янмы, аднак кіруючы рэжым ігнараваў вынікі выбараў. Ляўрэат прэміі памяці прафэсара Таролфа Рафта (1990). У кастрычніку 1991 году Аўн Сан Су Джы стала ляўрэатам Нобэлеўскай прэміі міру, аднак улады не дазволілі ёй выехаць за мяжу, каб атрымаць узнагароду. З 1989 па 1995 і з 2000 па 2002 знаходзілася пад хатнім арыштам. У траўні 2003 году зноў была арыштаваная, пазьней зьмешчаная пад хатні арышт, які падоўжыўся на гэты раз да 13 лістапада 2010 году. Аўн Сан Су Джы прысьвечана песьня «Walk On» групы U2.

У 2008 годзе ўзнагароджана найвышэйшай узнагародай ЗША — Залатым мэдалём Кангрэса.

У 2018 годзе Міжнародная праваабарончая арганізацыя Amnesty International пазбавіла Аун Сан Су Джы сваёй найвышэйшай узнагароды «Пасланец сумленьня» з-за генацыду мусульман. Генэральны сакратар Amnesty International Кумі Найду заявіў, што Аун Сан Су Джы «не выкарыстоўвала свой палітычны і маральны аўтарытэт», каб спыніць генацыд мусульман-рахінджа, які санкцыянавала вайсковае кіраўніцтва М’янмы. Грамадзянскі ўрад М’янмы не кантралюе вайскоўцаў, але адміністрацыя Аун Сан Су Джы распальвала нянавісьць да рахінджа, адмаўляла абвінавачваньні ў іх генацыдзе і перашкаджала міжнароднаму расьсьледаваньню парушэньняў.

1 лютага 2020 году вайскоўцы Мʼянмы зрабілі дзяржаўны пераварот, затрымаўшы Аўн Сан Су Чы і іншых дзяячоў кіроўнай партыі, а таксама дэпутатаў парлямэнту.

## Крыніцы

Катэгорыя:Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі міру
Катэгорыя:Палітыкі М’янмы
Катэгорыя:Ляўрэаты прэміі імя Сахарава
Міратворчыя сілы ААН

**Міратво́рчыя сі́лы ААН** (**міратво́рчы кантынге́нт ААН**) — узброеныя кантынгенты краінаў — чальцоў ААН, вылучаныя паводле Статуту ААН у мэтах прадухіленьня ці ліквідацыі пагрозы міру і бясьпецы шляхам сумесных прымусовых дзеяньняў (ваенная дэманстрацыя, блякада і т. д.), калі меры эканамічнага і палітычнага характару апынуцца ці апынуліся недастатковымі.

Рашэньні пра стварэньне, складзе, выкарыстаньні і фінансаваньні міратворчых сілаў ААН прымаюцца Саветам Бясьпекі ААН. Стратэгічнае кіраўніцтва ажыцьцяўляецца Вайскова-штабным камітэтам.

У 1988 годзе міратворчым сілам ААН была прысуджана Нобэлеўская прэмія міру. Генэральная Асамблея ААН заснавала сьвята — Міжнародны дзень міратворцаў ААН.

## Беларусь у міратворчых апэрацыях
* 2 жніўня 2010 году прэзыдэнт Рэспублікі Беларусь Аляксандар Лукашэнка падпісаў Указ «Пра скіраваньне вайскоўцаў Узброеных Сілаў Рэспублікі Беларусь для ўдзелу ў дзейнасьці па падтрыманьні міжнароднага міра і бясьпекі ў Лібанскай Рэспубліцы» у колькасьці **9** чалавек.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Апэрацыі ААН па падтрыманьні міру
Дэсмонд Туту

**Дэсмонд Туту** (Desmond Mpilo Tutu; 7 кастрычніка 1931, Клерксдорп, правінцыя Трансвааль — 26 сьнежня 2021) — англіканскі архіэпіскап Кейптаўнскі (першы чарнаскуры эпіскап у ПАР), актыўны барацьбіт з апартэідам. Ляўрэат Нобэлеўскай прэміі міру 1984 году.

## Крыніцы

Катэгорыя:Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі міру
Альва Мюрдаль

**Альва Мюрдаль** (; , Упсала — , Стакгольм) — швэдзкая дыпляматка, палітык і сацыёляг; ляўрэатка Нобэлеўскай прэміі міру (1982) разам з Альфонса Гарсія Роблесам.

## Біяграфія
Бакаляўр (1924) Стакгольмскага ўнівэрсытэту. Доўгі час працавала ў сыстэме ЮНЭСКО; займалася праблемамі раззбраеньня.

Муж (з 1924) — Гунар Мюрдаль — ляўрэат Нобэлеўскай прэміі па эканоміцы. Дочкі — Сысэла Мюрдаль-Бок (нар. 1934), прафэсар філязофіі Гарвардзкага ўнівэрсытэту, і Кай Фэлстэр, сацыёляг.

## Крыніцы

Катэгорыя:Нарадзіліся ва Ўпсале
Катэгорыя:Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі міру
Русінская Вікіпэдыя

**Русі́нская Вікіпэ́дыя** () — разьдзел Вікіпэдыі на русінскай мове. Створаны 23 студзеня 2011 году.  року ўтрымліваў 4026 артыкулаў, займаючы 150-е месца ў сьпісе Вікіпэдыяў паводле колькасьці артыкулаў.  року зьмяшчае   (гэта 175-ы паводле велічыні разьдзел Вікіпэдыі ў сьвеце).

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Галоўная старонка русінскай Вікіпэдыі

Катэгорыя:Разьдзелы Вікіпэдыі
Катэгорыя:Русінская мова
Катэгорыя:Зьявіліся ў 2011 годзе
Поль Анры Бэнжамэн д’Этурнэль дэ Канстан

**Поль Анры Бэнжамэн д'Этурнэль дэ Канстан** (22 лістапада 1852 — 15 траўня 1924) — францускі дыплямат і грамадзкі дзяяч.

Ляўрэат Нобэлеўскай прэміі міру (1909), уручанай яму за заключэньне дагавораў аб арбітражы паміж Францыяй і суседнімі краінамі. У тым жа годзе разам зь ім Прэмію атрымаў Агюст Бэернарт, Бэльгія.

## Кар’ера

Францускі дыпламят, змагар за мір, пацыфіст. Прысьвяціў усё сваё жыцьцё дыпляматычнай службе ў розных краінах і дзейнасьці па ўстанаўленьню мірнага суседзтва дзяржаваў Эўропы. Удзельнічаў у некалькіх міжнародных канфэрэнцыях, у тым ліку ў 1899 годзе ў канфэрэнцыі па абмежаваньні ўзбраеньняў. У 1918 быў адным з галоўных распрацоўшчыкаў і адэптаў ідэі і праекта Лігі Нацый.

## Крыніцы

Катэгорыя:Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі міру
Альфрэд Герман Фрыд

**Альфрэд Герман Фрыд** (; 11 лістапада 1864 — 5 траўня 1921) — аўстрыйскі журналіст і пацыфіст габрэйскага паходжаньня, ляўрэат Нобэлеўскай прэміі міру (1911) (разам з Тобіясам Асэрам).

## Выбраныя працы
* Handbuch der Friedensbewegung. 1905
* Die Grundlagen des revolutionären Pacifismus. 1908
* Das internationale Leben der Gegenwart. 1908
* Handbuch der Friedensbewegung. У 2-х тамах, 1911 і 1913
* Kurze Aufklärungen über Wesen und Ziel des Pacifismus. 1914
* Der Weltprotest gegen den Versailler Frieden. 1919

Катэгорыя:Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі міру
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1864 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся 11 лістапада
Катэгорыя:Памерлі ў 1921 годзе
Катэгорыя:Памерлі 5 траўня
Катэгорыя:Аўстрыйскія журналісты
Катэгорыя:Пацыфісты
Эліў Рут

**Эліў Рут** (; 15 лютага 1845 — 7 лютага 1937) — амэрыканскі палітык і дзяржаўны дзяяч, ляўрэат Нобэлеўскай прэміі міру (1912).

## Біяграфія
У 1899—1904 займаў пост вайсковага міністра ЗША пры прэзыдэнтах Макінлі і Рузвэльце. На пасадзе міністра абароны заснаваў Ваенны каледж, пашырыў Ваенную акадэмію ў Вэст-Пойнце і ўзмацніў фэдэральны кантроль над Нацыянальнай гвардыяй.

У 1905 годзе, пасьля сьмерці Джона Хэя, прэзыдэнт Рузвэльт прызначыў Рута дзяржаўным сакратаром. На пасадзе дзяржаўнага сакратара рэфармаваў консульскую службу, падтрымліваў палітыку адчыненых дзьвярэй на Далёкім Усходзе. У 1906 годзе наведаў 3-ю Панамэрыканскую канфэрэнцыю ў Рыё-дэ-Жанэйра, пераконваў ўрады лацінаамэрыканскіх краінаў удзельнічаць у Гааскай мірнай канфэрэнцыі. У 1907 годзе арганізаваў цэнтральнаамэрыканскую мірную канфэрэнцыю ў Вашынгтоне. У 1908 годзе заключыў пагадненне Рута-Такахіры зь Японіяй.

## Бібліяграфія
* Citizen’s Part in Government. Yale University Press, 1911.
* Experiments in Government and the Essentials of the Constitution. Princeton University Press, 1913.
* Addresses on International Subjects. Harvard University Press, 1916.
* Military and Colonial Policy of the United States. Harvard University Press, 1916.
* Miscellaneous Addresses. Harvard University Press, 1917.
* Men and Policies: Addresses by Elihu Root. Harvard University Press, 1925.

## Крыніцы

Катэгорыя:Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі міру
Катэгорыя:Палітыкі ЗША
Анры Ляфантэн

**Анры Ляфантэн** (фр. Henri La Fontaine, 22 красавіка 1854 — 14 траўня 1943) — бэльгійскі юрыст, старшыня Міжнароднага бюро міру з 1907 па 1943 год, ляўрэат Нобэлеўскай прэміі міру (1913).

## Біяграфія
Быў інтэрнацыяналістам, прыхільнікам Лігі Нацый, выказваўся на карысьць раззбраеньня і вырашэньня міжнародных спрэчак шляхам арбітражу. Ён удзельнічаў у дзейнасьці Міжнароднага бюро міру, дзе з 1907 году займаў пасаду старшыні. За сваю дзейнасьць у 1913 годзе быў уганараваны Нобэлеўскай прэміяй міру «як праўдзівы лідэр народнага руху за мір у Эўропе». Ляфантэн быў чалец бэльгійскай дэлегацыі на Парыскай мірнай канфэрэнцыі 1919 году, а таксама прадстаўляў сваю краіну на асамблеі Лігі Нацыяў у 1920-м. Памёр у 1943 годзе ў Брусэлі ва ўзросьце 89 гадоў.

Катэгорыя:Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі міру
Леон Буржуа

**Леон Віктор Агюст Буржуа** (фр. Léon Victor Auguste Bourgeois, 21 траўня 1851 — 29 верасьня 1925) — францускі дзяржаўны дзяяч і юрыст, ляўрэат Нобэлеўскай прэміі міру (1920).

## Біяграфія
У 1895 годзе ён стаў прэм'ер-міністрам і сфармаваў уласны кабінэт, які складаўся з радыкал-сацыялістаў. Урад Буржуа надаваў ўвагу пераважна сацыяльным пытаньням і склаў уласную сацыяльную праграму, фінансаваць якую меркавалася за кошт прагрэсіўнага падаходнага падатку. Гэта прапанова была сустрэта ў штыкі, і ў красавіку 1896 году ён сышоў у адстаўку.

У 1899 і ў 1907 годзе ён узначаліў францускую дэлегацыю на Гааскіх канфэрэнцыях, а ў 1906 годзе, будучы міністрам замежных справаў, прадстаўляў Францыю на канфэрэнцыі ў Альхэсырасе. Буржуа зьяўляўся сябрам камісіі па складаньні статута Лігі Нацыяў, а ў 1920 годзе быў абраны старшынём Савета Лігі. У тым жа годзе за намаганьні па сьцьвярджэньню міру сродкамі арбітражу ён быў удастоены Нобэлеўскай прэміі міру. З 1920 па 1923 год займаў пасаду старшыні Сэната.

## Крыніцы

Катэгорыя:Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі міру
Катэгорыя:Францускія палітыкі
Фрыт’яф Нансэн

**Фрыт’яф Нансэн** (, 10 кастрычніка 1861 — 13 траўня 1930) — нарвэскі палярны дасьледчык, вучоны-заоляг, заснавальнік новай навукі — фізычнай акіянаграфіі, ляўрэат Нобэлеўскай прэміі міру за 1922 год.

## Глядзіце таксама
* Нансэнаўская міжнародная арганізацыя па справах бежанцаў

## Крыніцы

Катэгорыя:Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі міру

Катэгорыя:Дасьледнікі Эўропы
Нансэнаўская міжнародная арганізацыя па справах бежанцаў

**На́нсэнаўская міжнаро́дная арганіза́цыя па спра́вах бе́жанцаў** () была заснаваная Лігай Нацыяў у 1930 годзе, неўзабаве пасьля сьмерці Фрыцьёфа Нансэна, з мэтай працягнуць аказаньне дапамогі бежанцам у духу традыцыяў створанага ім пашпартнага бюро.

Катэгорыя:Міжнародныя арганізацыі
Катэгорыя:Арганізацыі-ляўрэаткі Нобэлеўскай прэміі міру
Кордэл Гал

**Кордэл Гал** (; 2 кастрычніка 1871, Алімп, Тэнэсі — 23 ліпеня 1955, Вашынгтон) — амэрыканскі дзяржаўны дзяяч. Займаў пасаду дзяржаўнага сакратара 11 гадоў (1933—1944), даўжэй чым хто-небудзь іншы. Ляўрэат Нобэлеўскай прэміі міру (1946).

## Біяграфія
Нарадзіўся блізу Бірдстана (Тэнэсі), трэцім зь пяці сыноў фэрмера Ўільяма Гала і Элізабэт Райлі. У 1891 годзе атрымаў юрыдычную ступень у Камбэрлэндзкім унівэрсытэце, скончыў 10-месячны курс за 5 месяцаў. 1893 г. быў абраны ў палату прадстаўнікоў штату Тэнэсі. Падчас гішпанска-амэрыканскай вайны служыў на Кубе капітанам тэнэсійскай пяхоты.

Зь лютым 1942 г. узначальваў дарадчы камітэт па пытаньнях пасьляваеннай палітыкі, у які ўваходзілі як дэмакраты, так і рэспубліканцы. 18 кастрычніка 1943 г. удзельнічаў у канфэрэнцыі ў Маскве зь Ідэн і Молатавым. У 1944 годзе сышоў з пасады дзяржсакратара ў сувязі з пагаршэньнем здароўя. Пасьля сваёй адстаўкі ўзначаліў амэрыканскую дэлегацыю на ўстаноўчай канфэрэнцыі ААН у Сан-Францыска ў 1945 годзе.

## Крыніцы

Катэгорыя:Палітыкі ЗША
Катэгорыя:Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі міру
Джон Рэлей Мот

**Джон Рэлей Мот** (; 25 траўня 1865 — 31 студзеня 1955, Арланда) — найбуйнейшы дзяяч пратэстантызму, кіраўнік Сусьветнай асацыяцыі хрысьціянскіх студэнтаў (WCCF) і Хрысьціянскай Асацыяцыі Маладых Людзей (YMCA), ляўрэат Нобэлеўскай прэміі міру (1946) разам Эмілі Грын Болч.

## Крыніцы

Катэгорыя:Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі міру
Квакеры

**Квакеры** (, ад дзеяслова *to quake* — «трэсьці», «трымцець», «уздрыгваць»; афіцыйная назва — Рэлігійнае таварыства сяброў (квакераў)) — канфэсія, якая ўзьнікла ў асяродзьдзі радыкальных пурытанаў (дысэнтэраў або нонканфармістаў) у гады Ангельскай рэвалюцыі ў сярэдзіне XVII стагодзьдзя. Першапачатковая назва — «Хрысьціянскае таварыства сяброў унутранага сьвятла». Назва «квакеры» выкарыстоўвалася спачатку праціўнікамі гэтай плыні як абразьлівая мянушка, а пасьля стала саманазвай, мае некалькі вэрсіяў паходжаньня. Найбольш верагодная вэрсія, паводле якой заснавальнік дадзенага кірунку — Джордж Фокс — на паседжаньні суду заклікаў судзьдзю «трымцець перад імем Бога», за што той назваў Фокса «трымцельнікам». Іншая вэрсія кажа, што раньнія квакеры падчас сваіх набажэнстваў скаланаліся пры ласцы на іх Сьвятога Духа. Трэцяя вэрсія прыпісвае раньнім квакерам сьцьверджаньне «духоўнага трымценьня» ад сталага адчуваньня прысутнасьці жывога Бога.

Катэгорыя:Міжнародныя арганізацыі
Катэгорыя:Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі міру
Фрэнк Білінгс Кэлаг

**Фрэнк Бі́лінгс Кэ́лаг** (; 22 сьнежня 1856, Патсдам, Нью-Ёрк — 21 сьнежня 1937) — амэрыканскі дзяржаўны дзяяч.

## Біяграфія
Набыў вядомасьць дзякуючы справам супраць манаполіяў. У 1912 быў абраны старшынёй Амэрыканскай асацыяцыі адвакатаў. У 1916 г. быў абраны ў сэнат ЗША, але перавыбраньня ў 1922 г. не дамогся. У 1923 годзе быў накіраваны прэзыдэнтам Гардынгам на 5-ю Панамэрыканскую канфэрэнцыю ў Сант’яга (Чылі). У 1923—1925 пасол ЗША ў Вялікабрытаніі. У 1925 годзе прэзыдэнт Кулідж прызначыў яго Дзяржаўным сакратаром. На гэтай пасадзе больш за ўсё праславіўся падпісаньнем Пакта Брыяна-Кэлага. За гэта ў 1929 годзе быў узнагароджаны Нобэлеўскай прэміяй міру.

## Крыніцы

Катэгорыя:Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі міру
Катэгорыя:Палітыкі ЗША
Ральф Норман Энджэл

**Ра́льф Но́рман Э́нджэл** (1873; Голбіч, Ангельшчына — 1967; Кройдан, Ангельшчына) — журналіст, пісьменьнік, лектар, ляўрэат Нобэлеўскай прэміі міру (1933).

## Біяграфія
У 1889 г. паступіў у Жэнэўскі ўнівэрсытэт (Швайцарыя). У тым жа годзе зьехаў на заробкі ў Каліфорнію (ЗША), дзе пасьля зьмены мноства прафэсіяў уладкаваўся журналістам. У 1898—1912 гг. працягнуў працу журналіста на ангельскамоўныя выданьні ў Парыжы (Францыя). У 1920 г. уступіў у Работніцкую партыю Брытаніі, у складзе якой у 1929—1931 гг. быў сябрам Брытанскага Парлямэнту ад поўначы Брэдфарду (графства Заходні Ёркшыр, Ангельшчына). У 1931 г. атрымаў тытул рыцара за дзяржаўную службу. У 1933 г. —Нобэлеўскую прэмію міру. Зь сярэдзіны 1930-х гг., як перакананы пацыфіст, пачаў выступаць з прамовамі супраць мілітарызму. Найбольш слыннай яго кнігай была  (1909, 1910 і 1933 — прыжыцьцёвыя выданьні), што вытрымала некалькі перавыданьняў і перакладалася на замежныя мовы. У 1940—1951 гг. зноў жыў у ЗША, дзе заклікаў да вайсковай падтрымкі Брытаніі. Затым вярнуўся ў Ангельшчыну.

## Крыніцы

Катэгорыя:Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі міру
Катэгорыя:Брытанскія літаратары
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Ангельшчыне
Катэгорыя:Памерлі ў Ангельшчыне
Прэм’ер-міністар Канады

**Прэм’ер-міністар Канады** (, ) — галава канадзкага ўраду, звычайна зьяўляецца галавой палітычнай партыі, якая валодае большасьцю ў Палаце абшчынаў Канады. Прэм’ер-міністар пажыцьцёва носіць тытул *[[Вялебны]]* ().

Дзейным прэм’ер-міністрам (з 14 сакавіка 2025 году) ёсьць Марк Карні.

## Гісторыя

У 2015—2025 гадох прэм’ер-міністрам быў Джасьцін Трудо; ён даў прысягу 20 кастрычніка 2015 году і стаў 23-м прэм’ер-міністрам з часу ўтварэньня канфэдэрацыі, а яго Лібэральная партыя атрымала 184 з 338 месцаў у фэдэральных выбарах 2015 году. 

## Вонкавыя спасылкі
* Кабінэт прэм’ер-міністра — афіцыйны сайт
Альбэрт Швайцэр

**Альбэрт Швайцэр** (; 14 студзеня 1875, Кайзэрсбэрг, Верхні Эльзас — 4 верасьня 1965, Ламбарэнэ) — нямецкі тэоляг, філёзаф, музыкант і ўрач, ляўрэат Нобэлеўскай прэміі міру (1952).

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі міру
Катэгорыя:Нямецкія філёзафы
Катэгорыя:Нарадзіліся 14 студзеня
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1875 годзе
Катэгорыя:Памерлі 4 верасьня
Катэгорыя:Памерлі ў 1965 годзе
Шырын Эбадзі

**Шырын Эбадзі** (перс. شیرین عبادی — Širin Ebâdi нар. 21 чэрвеня 1947, Хамадан) — іранская праваабаронца і юрыст, ляўрэат прэміі памяці прафэсара Таролфа Рафто (2001), ляўрэат Нобэлеўскай прэміі міру (2003) «за ўклад у разьвіцьцё дэмакратыі і барацьбу за правы чалавека, асабліва жанчынаў і дзяцей у Іране».

Катэгорыя:Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі міру
Махамад аль-Барадэі

**Маха́мад аль-Барадэ́і** (нар. , Каір) — генэральны дырэктар Міжнароднага агенцтва па атамнай энэргіі (МАГАТЭ), прэм’ер-міністар Эгіпту (2009), ляўрэат Нобэлеўскай прэміі міру (2005). Скончыў Каірскі ўнівэрсытэт.

## Нобэлеўская прэмія міру
7 кастрычніка 2005 году Нобэлеўскі камітэт у Осьлё абвясьціў аб прысуджэньні Нобэлеўскай прэміі міру Міжнароднаму агенцтву па ядзернай энэргіі і яго кіраўніку Махамаду аль-Барадэі. Уручэньне прэміі, якая складае 10 мільёнаў швэдзкіх крон, адбылося ў сьнежні 2005 году ў нарвэскай сталіцы.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Каіры
Катэгорыя:Дыпляматы
Катэгорыя:Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі міру
Катэгорыя:Дзяржаўныя дзеячы Эгіпту
Сюлі-Прудом

**Сюлі-Прудом**, сапр.: **Рэнэ Франсуа Арман Прудом** (; , Парыж — , Шатне-Малябры пад Парыжам) — францускі паэт, ляўрэат Нобэлеўскай прэміі па літаратуры (1901) за «прызнаньне паэтычнай кампазыцыі, якая сьведчыць пра ўзвышаны ідэалізм, мастацкую бездакорнасьць і рэдкую камбінацыю ўласьцівасьцяў сардэчнасьці і розуму».

Максім Багдановіч выкарыстаў радкі зь верша Сюлі-Прудома ў якасьці эпіграфа да свайго верша «Зорка Вэнэра». Верш «Разьбітая ваза» перакладзены на беларускую Сьцяпанам Ліхадзіеўскім

## Біяграфія
Нарадзіўся ў сям’і францускага ўладальніка крамы. Хацеў стаць інжынэрам, але захворваньне вачэй не дазволіла навучацца ў політэхнічным інстытуце. Вывучаў літаратуру і пасьля кароткай спробы заняцца прамысловасьцю перайшоў да юрыспрудэнцыі. Замест таго, каб працаваць у судзе, Сюлі-Прудом працаваў у бюро паверанага. Першая кніга паэзіі «Stances et Poèmes», выдадзеная ў 1965 годзе, была высока ацэненая сучасьнікамі і зрабіла аўтара вядомым. Ад 1881 году і да сваёй сьмерці Сюлі-Прудом быў сябрам Францускай акадэміі. Памёр 7 верасьня 1907 году.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Парыжы
Катэгорыя:Францускія паэты
Катэгорыя:Сябры Францускай акадэміі
Катэгорыя:Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі ў галіне літаратуры
Джордж Маршал

**Джордж Кэтлэт Маршал-малодшы** (, 31 сьнежня 1880 — 16 кастрычніка 1959, Вашынгтон) — дзяржаўны і вайсковы дзяяч ЗША, генэрал арміі (18 сьнежня 1944), ініцыятар пляна Маршала, ляўрэат Нобэлеўскай прэміі міру (1953). Займаў пасады начальніка Генштаба, дзяржаўнага сакратара і міністра абароны.

## Біяграфія
* 1901 г. — скончыў вайсковы корпус.
* 1916 г. — чын капітана.
* 1917 г. — Узначальвае апэратыўны аддзел амэрыканскай арміі ў Францыі.
* 1936 г. — Прысвоена званьне брыгаднага генэрала.
* 1938 г. — Начальнік штаба арміі ЗША.
* 1939 г.-1940 год — Удзельнічае ва ўмацаваньні і ўзмацненьні амэрыканскай арміі.
* 1942 г. — Кіруе войскам і флётам, распрацоўвае плян адкрыцьця «Другога фронту».
* 1942 г.-1944 — Кіруе практычна ўсімі апэрацыямі амэрыканскай арміі.
* 1944 — Генэрал арміі, настойвае на адкрыцьці «Другога фронту».
* 1945 год — Сыходзіць у адстаўку і неўзабаве вяртаецца, робіцца прадстаўніком прэзыдэнта ў Кітаі.
* 1947 г. — Вяртаецца ў ЗША, становіцца дзяржсакратаром, распрацоўвае «Плян Маршала».
* 1949 г. — Стварае НАТО, сыходзіць у адстаўку.
* 1950 г. — Вяртаецца на службу, робіцца сакратаром па абароне.
* 1951 г. — Канчаткова адыходзіць ад справаў.

## Крыніцы

Катэгорыя:Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі міру
Катэгорыя:Палітыкі ЗША
Катэгорыя:Амэрыканскія генэралы
Шон Макбрайд

**Шон Макбрайд** (; 26 студзеня 1904, Парыж — 15 студзеня 1988) — палітычны і грамадзкі дзяяч Ірляндыі. Ляўрэат Нобэлеўскай прэміі міру (1974), Міжнароднай Ленінскай прэміі «За ўмацаваньне міру паміж народамі» (1977)

## Біяграфія

Па адукацыі юрыст. У 30-40-я гг. займаўся журналістыкай і юрыдычнай практыкай. Займаў адказныя пасады ў шматлікіх міжнародных арганізацыях. З 1973 вярхоўны камісар ААН па Намібіі. Міжнародная Ленінская прэмія «За ўмацаваньне міру паміж народамі» (1977).

## Палітычная дзейнасьць

Актыўны ўдзельнік барацьбы за незалежнасьць Ірляндыі. Падвяргаўся перасьледам ангельскіх уладаў. У 20-я гг. быў адным з кіраўнікоў Ірляндзкай рэспубліканскай арміі. У 1947-58 дэпутат ірляндзкага парлямэнту ад створанай ім (у 1936) Рэспубліканскай партыі (Клан на Поблахта). У 1948-51 міністар замежных справаў Ірляндыі. Актыўна ўдзельнічаў у падрыхтоўцы і рабоце Сусьветнага кангрэса (1973) і Сусьветнага форуму (1977) міралюбных сілаў у Маскве.

## Крыніцы

Катэгорыя:Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі міру
Катэгорыя:Ірляндзкія палітыкі
Хасэ Эчэгарай-і-Эйсагірэ

**Хасэ Эчэгерай-і-Эйсагірэ** (), (, Мадрыд — , Мадрыд) — гішпанскі драматург, ляўрэат Нобэлеўскай прэміі па літаратуры (1904). Прэмія прысуджана «ў прызнаньне шматлікіх бліскучых твораў, якія ў своеасаблівай і арыгінальнай манеры адрадзілі вялікія традыцыі гішпанскай драмы».

## Літаратура
* O Locura o Santidad, Drama en Tres Actos y en Drosa. Madrid, 1877;
* Shay F. (ed.), Twenty-five Short Plays, 1925;
* L.A. Modern Spanish Literature, 1929.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Мадрыдзе
Катэгорыя:Гішпанскія літаратары
Катэгорыя:Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі ў галіне літаратуры
Рудальф Крыстаф Ойкен

**Ру́дальф Кры́стаф О́йкен** (; , Аўрых, Правінцыя Гановэр — , Ена) — нямецкі пісьменьнік і філёзаф. Ляўрэат Нобэлеўскай прэміі па літаратуры (1908). Прэмія прысуджана «ў прызнаньне сур’ёзных пошукаў ісьціны, пранікальнай моцы думкі, шырокага дыяпазону бачаньня, сардэчнасьці і сілы адлюстраваньня, зь якімі ў шматлікіх працах ён абараняе і разьвівае ідэалістычную філязофію жыцьця».

5 студзеня 1916 году з нагоды гадавіны свайго нараджэньня стаў Ганаровым грамадзянінам гораду Ена. Прафэсар філязофіі Енскага ўнівэрсытэту з 1874 году.

## Крыніцы

## Літаратура
* 

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Нямеччыне
Катэгорыя:Нямецкія літаратары
Катэгорыя:Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі ў галіне літаратуры
Катэгорыя:Філёзафы XX стагодзьдзя
Паўль Гэйзэ

**Паўль Ёган Людвіг Гэйзэ** (, 15 сакавіка 1830, Бэрлін — 2 красавіка 1914, Мюнхэн) — нямецкі пісьменьнік, ляўрэат Нобэлеўскай прэміі па літаратуры (1910). Прэмія прысуджана «як даніна непераўзыдзенай, прасякнутай ідэалізмам артыстычнасьці, якую ён дэманстраваў на працягу сваёй доўгай і прадуктыўнай кар'еры лірычнага паэта, драматурга, навэліста і аўтара сусьветна вядомых кароткіх апавяданьняў». Ён выдаў 24 тома навэлаў, 6 раманаў, каля 60 п’есаў і 9 паэтычных зборнікаў.

Разам з Э. Гэйбэлем, Ф. Бодэнштэтам, Т. Лінгам і іншымі ўтварыў так званы Мюнхэнскі гурток паэтаў-эстэтаў, прыхільнікаў чыстага мастацтва.

## Крыніцы

Катэгорыя:Літаратары
Катэгорыя:Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі ў галіне літаратуры
Марыс Мэтэрлінк

**Мары́с Палідо́р Мары́ Бэрна́р Мэтэрлі́нк** (; 29 жніўня 1862, Гент, Бэльгія — 5 або 6 траўня 1949, Ніцца) — бэльгійскі паэт, драматург і філёзаф. Пісаў па-француску. Ляўрэат Нобэлеўскай прэміі па літаратуры (1911). Прэмія прысуджана «ў прызнаньне шматбаковай літаратурнай дзейнасьці і асабліва за драматычныя творы, адзначаныя багацьцем ўяўленьня і паэтычнай фантазіяй, якія адкрываюць, часам пад маскай чароўнага вымыслу, глыбокае натхненьне, у той час як форма містэрый прыцягвае чытачоў сваёй пачуцьцёвасьцю і абуджае іх уяўленьне».

## Творчасьць
Першую п’есу Мэтэрлінка «Прынцэса Мален» (*La Princesse Maleine*) высока ацаніў Актаў Мірбо. Аўтар філязофскай п’есы-прыпавесьці “Сіняя птушка” (L’Oiseau bleu, 1908).

## Пераклады
* Метэрлінк М. Сіняя птушка / Перакл. М. Папковай // Сіняя птушка: Казкі / Укл. Л. Цітовай. Мн., 1997.

## Крыніцы

## Літаратура
* 

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Бэльгіі
Катэгорыя:Бэльгійскія паэты
Катэгорыя:Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі ў галіне літаратуры
Джозуэ Кардуччы

**Джазуэ Кардуччы** (; , Валь-ды-Кастэла, Таскана, — , Балёньня) — самы значны паэт Італіі XIX стагодзьдзя, ляўрэат Нобэлеўскай прэміі па літаратуры (1906). Прэмія прысуджана «ня толькі прымаючы пад увагу яго глыбокія навуковыя і крытычныя дасьледаваньні, але перадусім як даніна творчай энэргіі, сьвежасьці стылю і лірычнай моцы, што характарызуюць яго паэтычныя шэдэўры».

Паасобныя вершы на беларускую мову пераклалі Аксана Данільчык, Лявон Баршчэўскі.

## Крыніцы

## Літаратура
* 

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Таскане
Катэгорыя:Італьянскія паэты
Катэгорыя:Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі ў галіне літаратуры
Рэд’ярд Кіплінг

**Джо́зэф Рэ́д’ярд Кі́плінг** (; , Бамбэй — , Лёндан) — ангельскі пісьменьнік, паэт і навэліст. Ляўрэат Нобэлеўскай прэмію па літаратуры (1907). Прэмія прысуджана, «прымаючы пад увагу моц назіральнасьці, арыгінальнасьць творчай фантазіі, мужнасьць ідэй і цудоўны талент аповеду, што характарызуюць творы гэтага сусьветна вядомага аўтара».

Ягонымі найлепшымі творамі лічацца «Кніга джунгляў» (), «Кім» (Kim), а таксама шматлікія вершы. У 1907 годзе ён атрымоўвае ўзнагароды ад унівэрсытэтаў Парыжу, Страсбургу, Атэнаў і Таронта; ўдастоены таксама ганаровых ступеняў Оксфардзкага, Кембрыдзкага, Эдынбурскага і Дарэмскага ўнівэрсытэтаў.

Багатая мова твораў Кіплінга, поўная мэтафараў, зрабіла вялікі ўнёсак у скарбніцу ангельскай мовы.

## Беларускія пераклады
* 
* 
* 
* Маўглі. З «Кнігі джунгляў»: Апавяданні / Пер. С. Міхальчука. — Мн.: Юнацтва, 1981, 1982.
* 

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Верныя мы ёй адной... Вершы
* Казка пра Сланяня
* Калі...

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Індыі
Катэгорыя:Ангельскія літаратары
Катэгорыя:Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі ў галіне літаратуры

Катэгорыя:Памерлі ў Лёндане
Гергарт Гаўптман

**Гергарт Ёган Робэрт Гаўптман** (; , Bad Salzbrunn, Сылезыя, Прусія — , Agnetendorf, зараз Jagniątków, Польшча) — нямецкі драматург, паэт ды навэліст. Ляўрэат Нобэлеўскай прэміі па літаратуры (1912). Прэмія прысуджана «найперш у прызнаньне плённага, шматстайнага і выдатнага ўнёску ў вобласьць драматычнага мастацтва».

## Творы

### Раманы
* Юродзівы Эмануэль Квінт (1910)
* Атлянтыда (1912)
* Прывід (1923)
* Ванда, дэман (1926)
* Востраў вялікай Маці (1928)

### Навэлы
* Карнавал (, 1887)

### П’есы
* «Перад захадам сонца» (, 1889)
* «Затонуты звон»

## Пераклады на беларускую
Драму «Затонуты звон» на беларускую пераклала Натальля Арсеньнева.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Нямецкія драматургі
Катэгорыя:Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі ў галіне літаратуры
Карл Густаў Вэрнэр фон Гэйдэнстам

**Карл Густаў Вэрнэр фон Гэйдэнстам** (;  — ) — швэдзкі пісьменьнік, ляўрэат Нобэлеўскай прэміі па літаратуры (1916) «як найбольш слынны прадстаўнік новай эпохі ў сусьветнай літаратуры».

На беларускую мову асобныя яго вершы пераклаў Лявон Баршчэўскі.

## Беларускія пераклады
* [Вершы] // Далягляды, 92. Мн., 1992.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Швэдзкія літаратары
Катэгорыя:Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі ў галіне літаратуры
Карл Г’елеруп

**Карл Адольф Г’е́леруп** (;  — ) — дацкі паэт і пісьменьнік. Некаторыя творы апублікаваньня пад псэўданімам Эпігонас (). Ляўрэат Нобэлеўскай прэміі па літаратуры (1917) «за разнастайную паэтычную творчасьць і ўзьнёслыя ідэалы».

## Творы
* Ein Idealist (1878)
* Minna (1889)
* Der Pilger Kamanita (1906)

## Крыніцы

Катэгорыя:Дацкія літаратары
Катэгорыя:Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі ў галіне літаратуры
Карл Шпітэлер

**Карл-Фрыдрых Георг Шпітэлер** () вядомы пад псэўданімам **Карл-Фэлікс Тандэм** (; , Лісталь — , Люцэрн) — швайцарскі паэт, ляўрэат Нобэлеўскай прэміі па літаратуры (1919) «За непараўнальны эпас „Алімпійская вясна“».

Разьвіваючы клясычны стыль і ідэалістычны кірунак у нямецкамоўнай літаратуры, прапанаваў арыгінальны варыянт эпічнага апавяданьня, які меў у перайначаны варыянтах працяг і ў літаратуры XX стагодзьдзя.

Яго творчасьць была адзначана крытыкамі, а таксама Фрыдрыхам Ніцшэ, які рэкамендаваў яго на пасаду рэдактара мюнхэнскага часопіса «Кунстварт» («Мастацкі агляд»).

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Нямецкія літаратары
Катэгорыя:Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі ў галіне літаратуры
Катэгорыя:Швайцарскія нобэлеўскія ляўрэаты
Гэнрык Пантопідан

**Гэ́нрык Панто́підан** (; 24 ліпеня 1857 — 21 жніўня 1943) — дацкі пісьменьнік-раманіст, ляўрэат Нобэлеўскай прэміі па літаратуры (1917) «за праўдзівае апісаньне сучаснага жыцьця Даніі».

## Біяграфія
Гэнрык Пантопідан нарадзіўся ў Фрэдэрысіі на Ютляндзкай паўвысьпе ў шматдзетнай сям’і. Калі Гэнрыку было шэсьць гадоў, бацькі пераехалі ў цэнтральную частку Ютляндыі, у горад Рандэрс. Пасьля заканчэньня сярэдняй школы ён паступіў у Капэнгагенскі політэхнічны інстытут. У 1879 годзе ён кінуў інстытут і стаў настаўнікам у сялянскай школе ў Фрэрсьлеве, якую адкрыў яго брат Мартэн. У 1880 годзе ён служыў у арміі, а ў 1881 годзе ён ажаніўся з Мэтай Мары Гансэн, маладой сялянкай, зь якой ён пазнаёміўся падчас выкладаньня, пасьля ў іх было двое дзяцей.

У гэтым жа 1881 г. годзе адбыўся яго літаратурны дэбют — у тыднёвіку «За мяжой і дома» («Udeog Hjemme») быў апублікаваны яго аповяд «Канец жыцьця» («Et Endeligt»).

У 1892 годзе Пантопідан разьвёўся зь першай жонкай і ажаніўся з Антуанэтай Кофуд. Шлюб іх быў бязьдзетным, яна памерла ў 1928 годзе.

Ён памёр 21 жніўня 1943 году ў Капэнгагене.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Даніі
Катэгорыя:Дацкія літаратары
Катэгорыя:Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі ў галіне літаратуры
Хасынта Бэнавэнтэ-і-Мартынэс

**Хасынта Бэнавэнтэ-і-Мартынэс** (; 12 жніўня 1866 — 14 ліпеня 1954) — гішпанскі драматург «пакаленьня 98 г.», ляўрэат Нобэлеўскай прэміі па літаратуры (1922) «За бліскучае майстэрства, зь якім ён працягнуў слаўныя традыцыі гішпанскай драмы».

## Крыніцы

Катэгорыя:Гішпанскія драматургі
Катэгорыя:Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі ў галіне літаратуры
Джордж Бэрнард Шоў

**Джордж Бэрнард Шоў** (; 26 ліпеня 1856, Дублін — 2 лістапада 1950) — ангельскі пісьменьнік; адзін з найбуйнейшых прадстаўнікоў «новай драмы», рэфарматар тэатральнага мастацтва.

## Біяграфічныя зьвесткі
Служыў клеркам, з 1876 у Лёндане, займаўся журналістыкай, быў мастацкім рэцэнзэнтам, музычным аглядальнікам, тэатральным крытыкам. Цікавіўся сацыялістычнымі ідэямі, адзін з заснавальнікаў «Фабіянскага таварыства».

## Беларускія пераклады
* 

## Выказваньні
* Эканоміка — гэта мастацтва браць ад жыцьця як мага больш.

## Крыніцы

Катэгорыя:Ангельскія літаратары
Катэгорыя:Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі ў галіне літаратуры
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Дубліне
Грацыя Дэледа

**Грацыя Дэледа** (; 27 верасьня 1871, Нуора, Сардынія — 15 жніўня 1936, Рым) — італьянская пісьменьніца, ляўрэатка Нобэлеўскай прэміі па літаратуры (1926).

## Крыніцы

## Літаратура
* Antonio Piromalli, *Grazia Deledda*, Firenze, La Nuova Italia, 1968
* Gianni Olla, *Scenari sardi. Grazia Deledda tra cinema e televisione*, Cagliari, 2000. ISBN 88-87636-02-8 — ISBN 978-88-87636-02-4
* Irene Ferchl: *Es genügt, das innere Leben zu leben*, in Charlotte Kerner; *Nicht nur Madame Curie — Frauen, die den Nobelpreis bekamen*, Belz Verlag Weinheim und Basel 1999, ISBN 3-407-80862-3
* Giulio Angioni, *Grazia Deledda, l’antropologia positivistica e la diversità della Sardegna*, in *Grazia Deledda nella cultura contemporanea*, a cura di U. Collu, Nuoro, 1992, 299—306; *Introduzione* a *Nel deserto*, Bibliotheca sarda, Nuoro, Ilisso, 2008; *Introduzione* a *Tradizioni popolari di Nuoro*, Bibliotheca sarda, Nuoro, Ilisso, 2010.
* Gertraude Wilhelm (Hrsg): *Die Literaturpreisträger — Ein Panorama der Weltliteratur im 20. Jahrhundert*, Econ Taschenbuch VErlag Düsseldorf, 1983, ISBN 3-612-10017-3
* Hg. E. Cecchi, Werkausgabe, 4 Bde. 1941—1955

Катэгорыя:Італьянскія літаратары і літаратаркі
Катэгорыя:Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі ў галіне літаратуры
Анры Бэргсон

**Анры Бэргсон** (,  — , нарадзіўся і памёр у Парыжы) — адзін з найбуйнейшых філёзафаў XX стагодзьдзя, прадстаўнік інтуітывізму і філязофіі жыцьця.

## Біяграфія
Бэргсон вёў ціхмянае і спакойнае прафэсарскае жыцьцё, засяродзіўшыся на сваёй працы. Прафэсар Калеж дэ Франс (1900—1914); прэзыдэнт Акадэміі маральных і палітычных навук (1914).

Ляўрэат Нобэлеўскай прэміі па літаратуры (1927). З 1914 чалец Францускай акадэміі. З 1922 году займаў пасаду прэзыдэнта Міжнароднага камітэту па інтэлектуальнаму супрацоўніцтву Лігі Нацыяў.

## Беларускія пераклады
* Смех. Эсэ пра значэнне камічнага / Анры Бэргсон; пераклад з французскай Змітра Коласа. — Мінск : Раман Цымбераў, 2025. — 144 с. — (Галерэя чалавечай думкі).

## Крыніцы

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Парыжы
Катэгорыя:Францускія літаратары
Катэгорыя:Францускія філёзафы
Катэгорыя:Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі ў галіне літаратуры
Катэгорыя:Памерлі ў Парыжы
Катэгорыя:Выпускнікі_Вышэйшай_нармальнай_школы_(Парыж)
Сыгрыд Унсэт

**Сыгрыд Унсэт** (; , Калюнборг, Данія — , Лілегамэр, Нарвэгія) — нарвэская пісьменьніца, ляўрэат Нобэлеўскай прэміі па літаратуры (1928).

## Зборнікі навэлаў
* Шчасьлівы ўзрост (Den lykkelige alder, 1908).
* Бяздольныя (Fattige skjebner, 1912).
* Мудрыя панны (De kloge jomfruer, 1918).
* Аскепкі люстэрка троля (Splinten av troldspeilet, 1917).
* Мір на Зямлі (Fred på jorden, 1992).

## Вершы
* Юнацтва (Ungdom, 1910).
* Вясновыя аблокі (Vårskyer, 1921).

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Нарвэскія літаратары
Катэгорыя:Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі ў галіне літаратуры
Сынклер Льюіс

**Сынклер Льюіс** (, 7 лютага 1885, Сок-Сэнтр, Мінэсота — 10 студзеня 1951, Рым) — амэрыканскі пісьменьнік; першы ў ЗША ляўрэат Нобэлеўскай прэміі па літаратуры (1930).

## Крыніцы

Катэгорыя:Літаратары ЗША
Катэгорыя:Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі ў галіне літаратуры
Эрык Аксэль Карлфэльт

**Эрык Аксэль Карлфэльт** (шв. Erik Axel Karlfeldt) (20 ліпеня 1864 — 8 красавіка 1931) — швэдзкі паэт, які стаў ляўрэатам Нобэлеўскай прэміі па літаратуры (1931) «За яго паэзію (пасьмяротна)».

## Асноўныя творы
* Песьні пра пустку і каханьне (1895)
* Песьні Фрыдаліна (1898)
* Сад Фрыдаліна (1901)

## Крыніцы

Катэгорыя:Швэдзкія літаратары
Катэгорыя:Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі ў галіне літаратуры
Катэгорыя:Нарадзіліся 20 ліпеня
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1864 годзе
Фронт Зьменаў (Украіна)

**Фронт Зьменаў** () — украінская палітычная партыя. Лідэр — Арсень Яцэнюк.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйная старонка

Катэгорыя:Палітычныя партыі Ўкраіны
Катэгорыя:Лібэральныя партыі
Джон Галсўорці

**Джон Галсўорці** (; 14 жніўня 1867, Кінгстан-Хіл, графства Сурэй — 31 студзеня 1933 г., Лёндан) — ангельскі празаік і драматург, аўтар знакамітага цыкла «Сага аб Фарсайтах», ляўрэат Нобэлеўскай прэміі па літаратуры (1932).

## Крыніцы

Катэгорыя:Літаратары
Катэгорыя:Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі ў галіне літаратуры
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1867 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся 14 жніўня
Катэгорыя:Памерлі ў Лёндане
Катэгорыя:Памерлі ў 1933 годзе
Катэгорыя:Памерлі 31 студзеня
Катэгорыя:Брытанскія драматургі
Юджын О’Ніл

**Юджын Гладстан О’Ніл** (,  — ) — амэрыканскі драматург, ляўрэат Нобэлеўскай прэміі па літаратуры (1936), ляўрэат Пулітцэраўскай прэміі (1920, 1922, 1928). Аўтар п’есаў «На ўсход ад Кардыфа» (1916), «Пад карыбскім месяцам» (1919), «Па той бок далягляду» (1920), «Імпэратар Джоўнз» (1921), «Ганна Крысьці» (1921), «Валасатая малпа» (1922), «Любоў пад вязамі» (1924), «Дзіўная інтэрлюдыя» (1928), «Ах, пустыня!» (1933), «Ідзе разносчык ільду» (1946), «Душа паэта» (апубл. 1957) і інш. П’есу «Любоў пад вязамі» на беларускую мову пераклаў Васіль Сёмуха (1986).

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Літаратары
Катэгорыя:Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі ў галіне літаратуры
Катэгорыя:Ляўрэаты прэміі «Тоні»
Ражэ Мартэн дзю Гар

**Ражэ Мартэн дзю Гар** () (23 сакавіка 1881 — 22 жніўня 1958) — францускі пісьменьнік, ляўрэат Нобэлеўскай прэміі па літаратуры (1937) «За мастацкую сілу і праўду ў выяўленьні чалавека і найбольш істотных бакоў сучаснага жыцьця».

## Асноўныя творы
* *Devenir* (1906)
* *L’Une de Nous* (1909)
* *Jean Barois* (1913)
* *Les Thibault: Le Cahier gris* (1922)
* *Les Thibault : Le Pénitencier* (1922)
* *Les Thibault : La Belle Saison* (1923)
* *Les Thibault : La Consultation* (1928)
* *Les Thibault : La Sorellina* (1928)
* *Les Thibault : La Mort du père* (1929)
* *Vieille France* (1933)
* *Les Thibault : l'Été 1914* (1936)
* *Les Thibault : l'Épilogue* (1940)
* *Correspondance avec André Gide * (posthume 1968)
* *Le Lieutenant-colonel de Maumort * (posthume 1983)

## Крыніцы

Катэгорыя:Францускія літаратары
Катэгорыя:Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі ў галіне літаратуры
Пэрл Бак

**Пэрл Бак**, народжаная **Сайдэнстрыкер** (; кітайскае імя 赛珍珠, Sài Zhēnzhū;  — ) — амэрыканская пісьменьніца, ляўрэатка Нобэлеўскай прэміі па літаратуры. Дачка місіянэра, яна правяла дзяцінства і юнацтва ў Кітаі, у краіне, якая натхніла яе на напісаньне сваіх твораў. Аўтарка рэалістычных раманаў пра жыцьцё кітайскага народу («Зямля», 1931; «Сыны», 1932) і сацыяльна-бытавых раманаў з амэрыканскага жыцьця.

У 1938 годзе становіцца ляўрэаткай Нобэлеўскай прэміі па літаратуры «За шматграннае, сапраўды эпічнае апісаньне жыцьця кітайскіх сялянаў і за біяграфічныя шэдэўры». У Кітаі часта лічыцца кітайскай пісьменьніцай.

## Беларускія пераклады
* Вецер з Усходу, Вецер з Захаду. — 2025.
* Раніца ў дзень Раства (пераклад Ганны Башуры).

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* 
*  Вікіцытатнік зьмяшчае збор цытатаў, датычных тэмы артыкула: '''Пэрл Бак''' (анг.)
* Pearl S. Buck International
* Pearl Buck

Катэгорыя:Літаратары і літаратаркі ЗША
Катэгорыя:Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі ў галіне літаратуры
Катэгорыя:Памерлі ў Вэрмонце
Франс Эміль Сіланпяя

**Франс Э́міль Сі́ланпяя** (, 16 верасьня 1888 — 3 чэрвеня 1964) — выбітны фінскі пісьменьнік.

У 1939 годзе зрабіўся ляўрэатам Нобеэлеўскай прэміі па літаратуры «За глыбокае пранікненьне ў жыцьцё фінскіх сялянаў і выдатнае апісаньне іх звычаяў і сувязі з прыродай».

Раман «Праведная галеча» на беларускую мову пераклаў Якуб Лапатка (2019).

## Беларускія пераклады
* Праведная галеча: раман / Франс Эміль Сіланпя. — Мінск : А. М. Янушкевіч, 2019. — 180, [2] с. — (Серыя «Noblesse Oblige»).

## Крыніцы

## Літаратура
* 

## Вонкавыя спасылкі
* Таварыства Сіланпяя
* Архіў Yleisradio
* Біяграфія Сіланпяя

Катэгорыя:Літаратары
Катэгорыя:Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі ў галіне літаратуры
Яганэс Вільгельм Енсэн

**Яганэс Вільгельм Енсэн** (; 20 студзеня 1873 — 25 лістапада 1950) — дацкі пісьменьнік і паэт, ляўрэат Нобэлеўскай прэміі па літаратуры (1944).

Ёганэс Вільгельм Енсэн нарадзіўся 20 студзеня 1873 ў г. Фарсе ў паўночнай частцы Ютляндзкай паўвыспы, у сям’і вэтэрынарнага ўрача, зьбіральніка народнага фальклёру, які таксама займаўся антрапалёгіяй і гісторыяй. Любоў да кніг бацька прышчапіў дзецям змалку: з адзінаццаці чацьвёра сталі пісьменьнікамі.

У 1944 годзе становіцца ляўрэатам Нобэлеўскай прэміі па літаратуры «За рэдкую сілу і багацьце паэтычнага ўяўленьня ў спалучэньні з інтэлектуальнай дапытлівасьцю і самабытнасьцю творчага стылю».

Паасобныя вершы на беларускую мову пераклаў Лявон Баршчэўскі.

## Крыніцы

Катэгорыя:Дацкія літаратары
Катэгорыя:Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі ў галіне літаратуры
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1873 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся 20 студзеня
Катэгорыя:Памерлі ў 1950 годзе
Катэгорыя:Памерлі 25 лістапада