open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Джыбуці

**Джыбуці́**, **Джыбу́ці** (, ) — краіна ва Ўсходняй Афрыцы, мае выхад да Чырвонага мора, Адэнскай затокі і Баб-эль-Мандэбскай пратокі Індыйскага акіяна. Мяжуе з Самалі, Этыёпіяй і Эрытрэяй.

## Гісторыя
Тэрыторыю сучаснага Джыбуці шмат стагодзьдзяў засялялі плямёны афараў і ісаў, якія мелі моцныя гандлёвыя сувязі з арабамі. Ад арабаў у краіну пранік іслам, які стаў дзяржаўнай рэлігіяй.

У другой палове ХІХ стагодзьдзя тэрыторыяй прылягаючай да Адэнскай затокі зацікавіліся французы. У 80-х гадах ХІХ стагодзьдзя яны стварылі тут свой пратэктарат — Францускае Самалі, якое паступова стала адной з францускіх калёніяў у Афрыцы.

У 1947 годзе калёнія атрымала статус заморскай тэрыторыі Францыі, а ў 1967 годзе была зьменена назва на «*Францускія тэрыторыі афараў і ісаў*». У 1977 годзе тэрыторыя атрымала незалежнасьць зьмяніўшы назву на Джыбуці. Краіну ўзначаліў Хасан Гулед Аптыдон.

У часы незалежнасьці у краіне здараўся і голад і грамадзянская вайна. У 1994 годзе ўзброеныя сутыкненьні скончыліся мірнай дамовай.

## Палітыка
Джыбуці — парлямэнцкая рэспубліка, з моцнай прэзыдэнцкай уладай. Кіруецца згодна з канстытуцыяй прынятай у 1992 годзе. Кіраўніком дзяржавы зьяўляецца прэзыдэнт, які выбіраецца на ўсеагульных выбарах на шасьцігадовы тэрмін. Выканаўчая ўлада належыць прэм’ер-міністру і ўраду, якія назначаюцца прэзыдэнтам. Заканадаўчая ўлада належыць аднапалатнаму парлямэнту, які складаецца з 65 дэпутатаў, выбраных на пяцігадовы тэрмін.

Дазволена дзейнасьць толькі адной партыі — Народны рух на карысьць разьвіцьця, якая кіруе краінай з моманту атрыманьня Джыбуці незалежнасьці ў 1977 годзе.

## Адміністрацыйны падзел
Джыбуці падзелена на 5 акругаў і адзін горад прыроўнены да акругі, якія ў сваю чаргу дзеляцца на 15 раёнаў.

## Геаграфія
Краіна разьмешчаная на ўсходзе Афрыкі, на Самалійскай паўвысьпе. Мае выхад да Чырвонага мора, Адэнскай затокі і Баб-эль-Мандэнскай пратокі. Мяжуе з Самалі, Этыёпіяй і Эрытрэяй.

Абшар краіны мае выгляд пустэльні і паўпыстэльні. Паверхня гарыста-вышынная, на поўначы знаходзяцца горы Мабла і Года, якія маюць працяг у Эрытрэі. Тапаграфія краіны сфармавалася пад узьдзеяньнем вульканаў.

Клімат — субэкватарыяльны, сухі, сьпякотны.

## Эканоміка
Джыбуці — гэта бедная, слабаразьвітая краіна. Атрымлівае замежную дапамогу з боку Францыі і Саудаўскай Арабіі. Асновай эканомікі застаюцца транзытныя паслугі, за якія краіна атрымлівае значныя грошы дзякуючы свайму зручнаму разьмяшчэньню. Значная частка эканомікі гэта сельская гаспадарка, у якой заняты 80% працаздольнага насельніцтва.

## Дэмаграфія
Насельніцтва краіны складаецца ў асноўным з дзьвюх этнічных групаў: ісы (самалійцы) — 60% і афары — 35%. Астатнія 5% гэта нашчадкі эўрапейцаў, у асноўным французаў і італьянцаў. У пачатку 1990-х гадоў паміж афарамі і ісамі ўзьніклі узброеныя сутыкненьні, якія паступова перарасьлі ў грамадзянскую вайну.

Асноўнай рэлігіяй зьяўляецца іслам, хрысьціянства распаўсюджана сярод эўрапейцаў. Нягледзячы на тое, што афіцыйнымі мовамі зьяўляюцца француская і арабская, у штодзённым жыцьці часта выкарыстоўваецца яшчэ самалійская і афарская мовы.

## Вонкавыя спасылкі
Джыбуційскі франк

**Джыбуці́йскі франк** (, код ISO 4217: *DJF*) — афіцыйная валюта Джыбуці. Гістарычна дзеліцца на 100 сантымаў, але яны не ўжываюцца.

Пачынаючы з 1884 году, калі Джыбуці стала францускім пратэктаратам, на гэтай тэрыторыі, паралельна з Індыйскай Рупіяй пачаў абарачацца Францускі франк.

З 1908 году быў уведзены франк, які друкаваўся Індакітаі, па фіксаваным курсе да францускага франка.

У 1948 годзе, былі выпушчаны першыя франкі спэцыяльна для Джыбуці, якія называліся «*Côte Française des Somalis*». У 1949 годзе ўласны джыбуційскі франк меў абменны курс адносна даляра 214,392 франкі да 1 даляра.

У 1952 годзе, пачалі выпускацца франкі з назвай зьмененай на «франк афараў і ісаў».

Пасьля атрыманьня краіна незалежнасьці ў 1977 годзе, быў ўведзены новы франк, які мае такі самы выгляд і ў нашы дні.

Катэгорыя:Валюты
Катэгорыя:Джыбуці
1410-я

**1410-я**

Стагодзьдзі: XIV стагодзьдзе — XV стагодзьдзе — XVI стагодзьдзе

Дзесяцігодзьдзі:
1360-я
1370-я
1380-я
1390-я
1400-я
**1410-я**
1420-я
1430-я
1440-я
1450-я
1460-я


Гады:
1410, 1411, 1412, 1413, 1414, 1415, 1416, 1417, 1418, 1419

----

## Асноўныя падзеі
* Адбылася Грунвальдзкая бітва паміж войскамі ВКЛ і Польшчы з аднаго болку і войскамі Тэўтонскага Ордэна зь іншага. Перамога літоўска-польскага войска спыніла нямецкую экспансію на ўсход, узброены нямецкі салдат ня крочыў па беларускай зямлі болей 500 гадоў (да 1914).
* Карэйскі генэрал Ю Джонг Му атакаваў выспу Цусіма, якая зьяўлялася пірацкай базай. Цусіма была далучана да Карэі.
1420-я

**1420-я**

Стагодзьдзі: XIV стагодзьдзе - XV стагодзьдзе - XVI стагодзьдзе

Дзесяцігодзьдзі: 
1370-я
1380-я
1390-я
1400-я
1410-я
**1420-я**
1430-я
1440-я
1450-я
1460-я
1470-я


Гады: 
1420, 1421, 1422, 1423, 1424, 1425, 1426, 1427, 1428, 1429

----

## Асноўныя падзеі
* згодна з легендай, у гэтыя гады Кітай адправіў марскую экпедыцыю для дасьледаваньня сьвету. Яна адкрыла Амэрыку за 70 гадоў да эўрапейцаў, а Аўстралію і Новую Зэляндыю за 350 гадоў да Кука. 
* быў прыгытываны першы калядны пудынг у Англіі.

Катэгорыя:1420-я
1430-я

**1430-я**

Стагодзьдзі: XIV стагодзьдзе — XV стагодзьдзе — XVI стагодзьдзе

Дзесяцігодзьдзі: 
1380-я
1390-я
1400-я
1410-я
1420-я
**1430-я**
1440-я
1450-я
1460-я
1470-я
1480-я


Гады: 
1430, 1431, 1432, 1433, 1434, 1435, 1436, 1437, 1438, 1439

----

Катэгорыя:1430-я
1440-я

**1440-я**

Стагодзьдзі: XIV стагодзьдзе - XV стагодзьдзе - XVI стагодзьдзе

Дзесяцігодзьдзі: 
1390-я
1400-я
1410-я
1420-я
1430-я
**1440-я**
1450-я
1460-я
1470-я
1480-я
1490-я


Гады: 
1440, 1441, 1442, 1443, 1444, 1445, 1446, 1447, 1448, 1449

----

## Асноўныя падзеі
* быў вынайдзены друкарскі прэс.

Катэгорыя:1440-я
1390-я

**1390-я**

Стагодзьдзі: XIII стагодзьдзе - XIV стагодзьдзе - XV стагодзьдзе

Дзесяцігодзьдзі: 
1340-я
1350-я
1360-я
1370-я
1380-я
**1390-я**
1400-я
1410-я
1420-я
1430-я
1440-я


Гады: 
1390, 1391, 1392, 1393, 1394, 1395, 1396, 1397, 1398, 1399

----

## Асноўныя падзеі
*

Катэгорыя:1390-я
1400-я

**1400-я**

Стагодзьдзі: XIV стагодзьдзе — XV стагодзьдзе — XVI стагодзьдзе

Дзесяцігодзьдзі: 
1350-я
1360-я
1370-я
1380-я
1390-я
**1400-я**
1410-я
1420-я
1430-я
1440-я
1450-я


Гады: 
1400, 1401, 1402, 1403, 1404, 1405, 1406, 1407, 1408, 1409

----

## Асноўныя падзеі
* Гішпанія заваявала Канарскія выспы.
* Анкарская бітва паміж Атаманскай імпэрыяй і Імпэрыяй Тымурыдаў.
* утвораны Малакскі султанат
*

Катэгорыя:1400-я
Капітуляр

**Капітуляр** — памяшканьне (пакой ці асобны будынак) пры катэдры, калегіяце, кляштары альбо канвэнтгаўсе, якое выкарыстоўваецца для сходаў. Калі капітуляр зьяўляецца часткай манастыра, ён звычайна знаходзіцца ва ўсходнім крыле кружганка. Гэтую частку кружганка звычайна будавалі першай — амаль адразу пасьля таго, як быў узьведзены каркас бажніцы.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Хрысьціянская архітэктура
Катэгорыя:Архітэктурныя элемэнты
Нэф

**Нэф** ( ад лацінскага. *navis*) або **карабель** —  выцягнутая ад увахода да алтара прастора храма (радзей цывільнага будынка), абмежаваная па бакох шэрагамі слупоў, калёнаў ці суцэльнай аркадай. Упоперак нэфы падзяляюцца на асобныя травэі.

Падзел інтэр’еру на нэфы ўпершыню ўзьнік у старажытных грэцкіх храмах. Роўналежнымі нэфамі ўтвараліся таксама ў Старадаўнім Рыме інтэр’еры грамадзкіх будынкаў — базылік.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Архітэктурныя элемэнты
Катэгорыя:Хрысьціянская архітэктура
Ян Няміра

**Ян Няміра** (другая палова XIV ст. — 1422 або 1423) — дзяржаўны дзяяч Вялікага Княства Літоўскага,  канюшы дворны ў 1398 годзе, намесьнік полацкі (1412—1413). На Гарадзельскай уніі атрымаў герб «Ястрабец», раней меў іншы геральдычны знак. Пачынальнік роду Неміровічаў.

Валодаў Уселюбам у Наваградзкім павеце.

## Імя

Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: *Nammir, des vorgenanten irluchten fursten hern Allexandri pferdemarschalk* (12 кастрычніка 1398 году); *Nemyra cum suis fratribus germanis* (18 студзеня 1401 году); *Nammir* (травень 1401 году, 1401 і 1404 гады); *Johanne alias Nemer* (16 лютага 1410 году); *Iohannis Nemer* (1 лютага 1411 году); *Johannis Niemir Polocensis* (15 красавіка 1412 году); *cum Nemyr capitaneo Polocensi*, *Nemir* (2 кастрычніка 1413 году); *Johannes alias Niemir* (27 верасьня 1422 году); *Namir*, *Немира*.

## Біяграфія
Зь літоўскага баярскага роду. Магчыма, яго братам быў Чыж, які выступаў сьведкам у Троцкай умове (1433 год). 

Упершыню ўпамінаецца ў Салінскай умове (1398 год) як канюшы дворны. У 1401 і 1404 гадох езьдзіў з пасольствам да вялікага магістра Тэўтонскага ордэну, у 1411 годзе — у Ноўгарад. У 1412—1413 гадох быў намесьнікам полацкім. Апошні раз упамінаецца ў Мельнскай умове (1422 год), да якой прывесіў пячаць зь легендай **+ s(igillum) x iohan(n)is x de x wselub x**.

У шлюбе з Ганнай (нявысьветленага паходжаньня) меў сыноў Андрэя, Мікалая, Яна, Фёдара і Якуба.

Фундаваў ва Уселюбе касьцёл Сьвятога Яна Хрысьціцеля. Зьдзейсьніў пілігрымку ў Вілснак у Брандэнбургу.

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 

Катэгорыя:Неміровічы
Няміра, Ян
Катэгорыя:Памерлі ў 1420-я гады
Няміра, Ян
Моль

**Моль** — адзінка вымярэньня колькасьці рэчыва, што ўтрымлівае такую ж колькасьць структурных адзінак (іёнаў, малекулаў, атамаў), што і 0,012 кг вугляроду-12. Выкарыстаньне молю для абазначэньня колькасьці рэчыва папулярызаваў францускі хімік Шарль Фрэдэрык Жэрар.

## Кратныя і дзельныя адзінкі
Дзясятковыя кратныя і дзельныя адзінкі ўтвараюцца з дапамогай стандартных прыставак СІ.

*Заўвага*: адзінка вымярэньня *ёктамоль* можа выкарыстоўвацца толькі фармальна, бо такая малую колькасьць рэчыва павінна вымярацца асобнымі часьцінамі (1 ім роўны 0,602 часьціны).

Катэгорыя:Хімія
Катэгорыя:Адзінкі вымярэньня
Карабель (неадназначнасьць)

* Карабель (транспарт) — судна, водны транспарт
* Карабель (архітэктура) — архітэктурны панятак, сынонім азначэньня *[[нэф]]*
Слуп

**Слуп** — вэртыкальная канструкцыя, якая можа выконваць функцыю апоры, можа стаяць асобна ці быць часткаю збудаваньня.

Па сваіх функцыях у архітэктурных збудаваньняў слуп, быў падобны на калёну, аднак ня меў энтазісу, абавязковага для калёны.

Катэгорыя:Трымальныя канструкцыі
Катэгорыя:Падмуркі
Вежа валынскага тыпу

**Вежа валынскага тыпу** або **стоўп** — тып манумэнтальных абарончых вежаў, якія ўзводзіліся на Валыні, а таксама на землях сучасных Беларусі і Польшчы ў другой палове XIII—XIV стагодзьдзі.

### Архітэктура
У пляне мелі круглую або прастакутную форму. Адпавядалі тагачаснай тактыцы актыўнага штурма з выкарыстаньнем камнекідальных машынаў.

Зьяўляюцца выбітнымі зьявамі ў гісторыі дойлідзтва ва ўсходніх славянаў: гэта былі адны зь першых мураваных абарончых пабудоваў, самыя першыя замкі, якія сымбалізавалі пераход да фэўдалізму.

Блізкіх да нямецкіх бэргфрыдаў, рэдка выконвалі жылыя функцыі (як францускі данжон).

### Стаўпы існавалі на тэрыторыі Беларусі
* Берасьце
* Камянец
* Тураў
* Наваградак
* Горадня

На сёньняшні дзень захаваўся толькі стоўп у Камянцы.

### На тэрыторыі Украіны
* сяло Вэсэле, Бэрыславскі раён, Херсонская вобласць Вітаўтава вежа, пачатак XIV ст., захавалася.  https://uk.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D1%8C%D0%BA%D1%96_%D0%B2%D0%B5%D0%B6%D1%96
* Мікалаеў не захавалася

### На тэрыторыі Польшчы - даўняя Валынь
* Стоўп’е
* Белавін
## Літаратура
* 

Катэгорыя:Замкавая архітэктура
Катэгорыя:Архітэктурныя элемэнты
Фасад

**Фасад** ( ад італьянскага *facciata* ад *faccia* — твар) — апрацаваная рэпрэзэнтатыўная зьнешняя частка або паверхня будынка.

Выдзяляюць галоўны і бакавыя фасады.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Архітэктурныя элемэнты
Абарончы храм

**Абаро́нчы храм**, **храм-крэ́пасьць** ці **інкастэлява́ны храм** — царква або касьцёл, прыстасаваныя да коратка ці доўгачасовай абароны, пры дапамозе ўвядзеньня ў архітэктуру сакральнага будынку шэрагу фартыфікацыйных элемэнтаў: флянкіруючых вежаў, байніц, машыкуляў па пэрымэтры збудаваньня, брамы з герсай.

У ВКЛ абарончыя храмы былі распаўсюджаны найбольш у позьнегатычны пэрыяд, калі быў выпрацаваны своеасаблівы тып гатычнага абарончага праваслаўнага храма (Царква Сьвятога Міхала Арханёла (Сынковічы), Дабравешчанская царква (Супрасьль)). У час барока храмам надавалі абарончыя рысы ў кантэксьце арганізацыі абароны места (Дамініканскі касьцёл у Менску).
Портэр

**По́ртэр** () — цёмнае ангельскае піва з характэрным вінным прысмакам і моцным водарам соладу. Моцна пеніцца і адрозьніваецца значным утрыманьнем сьпірту.

Вырабляецца зь цёмнага соладу, дадаецца смалены цукар і піва закісае на працягу 60-ці дзён. Крэпасьць портэра складае 4,5—9,5 % (у некаторых гатункаў больш за 10 %).

## Глядзіце таксама
* Стаўт

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Піва
Лягер

**Лягер** (ад , піва, дасьпяваючае пры захоўваньні) — тып піва, пры вырабе якога выкарыстоўваецца нізавое закісаньне з наступнай фэрмэнтацыяй пры нізкай тэмпэратуры. У цяперашні час гэта найболей распаўсюджаны тып піва, дзель якога ў сусьветным спажываньні даходзіць да 80%.

Тыповая тэхналёгія вырабу лягеру — зваранае піўное сусло астуджаюць, дадаюць дрожджы і перапампоўваюць у бак, дзе сусла бродзіць каля тыдня. Пры гэтым падтрымліваецца вызначаная тэмпэратура, каб прадухіліць акісьленьне. Затым дрожджы адлучаюць і піва накіроўваюць на другасную фэрмэнтацыю ў ёмістасьці пад вялікім ціскам вуглякіслага газу. Дабражваньне і пасьпяваньне піва пры нізкай тэмпэратуры доўжыцца ад 20 да 120 дзён, часам больш. Затым піва фільтруюць і разьліваюць у пасудзіны (бочкі, бутэлькі, слоікі і г. д.). Бутэлькавае піва часта пастэрызуюць або выкарыстоўваюць тонкае фільтраваньне для павелічэньня тэрміну захоўваньня.

Звычайны колер лягеру — сьветла-жоўты, але бываюць і цёмныя гатункі.

## Асноўныя гатункі лягеру
* Сьветлы лягер (Light lager)
** Лёгкі амэрыканскі лягер
** Стандартны амэрыканскі лягер
** Амэрыканскі прэміюм лягер
** Мюнхэнскае сьветлае
** Дортмундзкае экспартнае
** Хель

* Пілзьнер (Pilsner)
** Нямецкі пілзьнер (Pils)
** Багемскі Пілзьнер
** Клясычны амэрыканскі пілзьнер

* Эўрапейскі бурштынавы лагер
** Венскі лагер (Vienna lager)
** Сакавіцкае піва/Актобэрфэст (Marzen/Oktoberfest)

* Цёмны лягер
** Цёмны амэрыканскі лягер
** Мюнхэнскае цёмнае
** Щварцбір (Schwarzbier) — чорнае піва

* Бок (Bock)
** Майбок/Сьветлы бок (Maibock/Helles Bock)
** Традыцыйны бок (Traditional Bock)
** Допэльбок (Doppelbock)
** Айсбок (Eisbock) — ледзяны бок

## Асноўныя маркі лягеру
* Fosters
* Carlsberg
* Budweiser
* Castlemaine
* Becks
* Corona
* Stella Artois
* Kronenbourg
* Carling
* Heineken
* Grolsch
* Red Stripe
* Molson
* Labatt
* Lövenbräu
* Балтика
* Бобров
* Сябар

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Піва
Эль

**Эль** () — крэпкае горкае піва, выраблянае хуткім верхавым браджэньнем пры адносна высокай тэмпературы. У Ангельшчыне эль вядомы, прынамсі, з XV ст., аналягічны напой бяз хмелю варылі яшчэ ў VII ст.

Катэгорыя:Піва
Кег

**Кег** — мэталічная ёмістасьць (звычайна з сталі), выкарыстоўваная для захоўваньня і транспартаваньня піва і іншых алькагольных або безалькагольных напояў, газаваных або не, звычайна пад ціскам.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Піва
Кубак Італіі па футболе

**Кубак Італіі па футболе** () — футбольны кубкавы турнір нацыянальнага ўзроўню ў Італіі, які праводзіцца штогод Нацыянальнай прафэсійнай лігай пад эгідаю Італьянскай фэдэрацыі футболу. У сэзоне 2006—2007 гадоў меў афіцыйную назву *Кубак TIM* у гонар генэральнага спонсара турніру кампаніі *Telecom Italia Mobile*. Каманда, якая здабывае кубак, мае права дадаць акруглы значок колераў італьянскага сьцяга на афіцыйнай клюбнай форме на наступны сэзон, гэтак званую «какарду». Пераможца Кубка Італіі кваліфікуецца ў Лігу Эўропы наступнага сезону, а таксама атрымлівае права на ўдзел у розыгрышы Супэркубка Італіі. Найбольш пасьпяховым клюбам турніру ёсьць «Ювэнтус».

## Пераможцы
* Ювэнтус — 15 тытулаў
* Інтэрнацыянале, Рома — 9
* Ляцыё — 7
* Напалі, Фіярэнтына — 6
* Мілян, Тарына — 5
* Сампдорыя — 4
* Балёньня, Парма — 3
* Аталянта, Вада, Вічэнца, Вэнэцыя, Джэноа — 1

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт.

Катэгорыя:Італьянскі футбол
Італія
Нартэкс

**Нартэкс** — памяшканьне хрысьціянскага храма, пачаткова прызначанае для маленьня тых, хто ня меў права ўваходзіць у сам храм, у васобнасьці катэхуменаў. Знаходзіцца з боку ўваходу, у даўніх храмах аддзяляўся перагародкай. Пазьней, калі зьнік звычай абмяжоўваць уваход на службу, патрэба ў нартэксе практычна адпала, але ён застаўся распаўсюджаным архітэктурным элемэнтам, а ў сучасных праваслаўных храмах выкарыстоўваецца для пэўных элемэнтаў набажэнства.

Часам нартэкс атаясамліваўся з бабінцам.

## Глядзі таксама
* Бабінец

Катэгорыя:Архітэктурныя элемэнты
Катэгорыя:Хрысьціянская архітэктура
Палявы транзыстар

**Палявы транзыстар** — транзыстар, паўправадніковы прыбор з токаправодным каналам, ток у якім кіруецца электрычным полем, перпендыкулярным да напрамку току.

Працяканьне ў палявым транзыстары току абумоўлена носьбітамі зараду толькі аднаго знаку (электронамі ці дзіркамі), таму такія прыстасаваньні называюць уніпалярнымі (у адрозніньні ад біпалярных).

## Клясіфікацыя палявых транзыстараў

Па фізычнай структуры й механізму работы палявыя транзыстары ўмоўна дзеляць на 2 групы. Першую ствараюць *транзыстары з кіруемым р-n пераходам* або пераходам мэтал — паўправаднік (бар'ер Шоткі), другую — *транзыстары з кіраваньнем пры дапамозе ізаляванага электроду* (засаўцы), гэтак званыя транзыстары МДП (мэтал — дыэлектрык — паўправаднік).

### Транзыстары з кіруемым p-n пераходам

### Транзістары з ізаляванай засаўкай (МДП-транзістары)

Пялевы транзыстар з ізаляванай засаўкай — гэта палявы транзістар, засаўка якога адасоблена ў электрычных адносінах ад канала слоем дыэлектрыка.

У крыштале паўправадніка з адносна высокім удзельным супраціўленьнем, які называюць падложкай, створаны дзьве моцналегіраваныя вобласьці з супрацьлеглымі адносна падложкі тыпам праводнасьці. На гэтыя вобласьці нанесяны мэталёвыя электроды — выток і сьцёк. Адлегласьць паміж моцналегіраванымі вабласіцямі вытоку і сьцёку можа быць менш за мікрон. Паверхня крышталя паўправадніка паміж вытокам і сьцёкам пакрыта тонкім слоем (каля 0,1 мкм) дыэлектрыка. Паколькі зыходным паўправадніком для палявых транзістараў зьяўляецца крэмн (Si), то ў якасьці дыэлектрыка выкарыстоўваюць слой двувокісу крэмнія SiO2, вырашчаный на паверхні крышталю крэмнія шляхам высокатэмпэратурнага акісленьня. На слой дыэлектрыка нанесяны мыталёвы электрод — засаўка. Адтрымоўваецца структура, якая складаецца з мэталу, дыэлектрыка й паўправадніка. Таму палявыя транзыстары з ізаляванай засаўкай часта называюць МДП-транзыстарамі.

Уваходнае супроціўленьне МДП-транзістараў можа дасягаць 1010...1014 Ом (у палявых транзыстарах з кіруемым p-n-пераходам 107...109), што зьяўляецца перавагай пры пабудове высакодакладных прыстасаваньняў.

Існуюць дзьве разнастайнасці МДП-транзыстараў: з індуцыраваным каналам і з убудаваным каналам.

#### МДП-транзыстары з індуцыраваным каналам
У МДП-транзістарах з індуцыраваным каналам праводзячы канал паміж моцналегіраванымі вобласьцямі вытоку й сьцёку адсутнічае й таму заўважны ток сьцёку зьяўляецца толькі пры пэўнай палярнасьці і пры пэўным значэньні напружаньня на засаўцы адносна вытоку, якое называюць парогавым напружаньнем (*U<sub>ЗИпор</sub>*).

#### МДП-транзыстары з убудаваным каналам
У МДП-транзыстарах з убудаваным каналам у паверхні паўправадніка пад засаўкай пры нулявым напружаньні на засаўцы адносна вытоку існуе інверсны слой — канал, які злучае выток са сьцёкам.

#### МДП-структуры спецыяльнага прызначэньня

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Транзыстары
Супэркубак Італіі па футболе

**Супэркубак Італіі** () — клюбнае змаганьне ў італьянскім футболе, якое адбываецца штогод напрыканцы жніўня, за тыдзень да пачатку новага футбольнага сэзону.

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйная старонка

Катэгорыя:Італьянскі футбол
Ліга чэмпіёнаў УЭФА

**Ліга чэмпіёнаў УЭФА** () — штогадовае футбольнае спаборніцтва паміж вядучымі эўрапейскімі клюбамі пад эгідай УЭФА.

З свайго першага сэзону 1955/1956 і да сэзону 1991/1992 спаборніцтва называлася Кубкам эўрапейскіх чэмпіёнаў. З сэзону 1992/1993 спаборніцтва атрымала свой цяперашні назоў і зьмяніла фармат, адступіўшыся ад алімпійскай сыстэмы на карысьць групавога этапу. Цяпер спаборніцтвы ў Лізе чэмпіёнаў уяўляюць зь сябе 3 кваліфікацыйныя раўнды, групавы этап (8 групаў па 4 каманды, зь якіх у наступную стадыю выходзяць першыя дзьве, а каманда, якая заняла трэцяе месца, трапляе ў 1/16 фіналу Лігі Эўропы) і, са стадыі 1/8 фіналу, гульня па сыстэме плэй-оф з матчамі на сваім і на чужым стадыёне з заканчэньнем у выглядзе фіналу з аднаго матчу на загадзя вызначаным стадыёне.

Сьпіс найлепшых клюбаў у гэтым турніры ўзначальвае гішпанскі «Рэал», які атрымліваў перамогу ў Лізе чэмпіёнаў (уключна зь перамогамі ў Кубку чэмпіёнаў) трынаццаць разоў. Сем разоў турнір выйграваў італьянскі «Мілян», 6 разоў — ангельскі «Лівэрпул», 5 разоў — нямецкая «Баварыя» (Мюнхэн) і гішпанская «Барсэлёна», 4 разы — нідэрляндзкі «Аякс» з Амстэрдаму.

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт
Ліга чэмпіёнаў

**Ліга чэмпіёнаў** — назва для сэрыі спартыўных спаборніцтваў (звычайна міжнародных). Найчасьцей пад назовам Ліга чэмпіёнаў маюць наўвазе Лігу чэмпіёнаў УЭФА — футбольны турнір сярод лепшых эўрапейскіх мужчынскіх камандаў.

* У футболе:
** Ліга чэмпіёнаў УЭФА
** Ліга чэмпіёнаў УЭФА сярод жанчын
** Ліга чэмпіёнаў АФК
** Ліга чэмпіёнаў КАФ
** Ліга чэмпіёнаў КОНКАКАФ
** Ліга чэмпіёнаў АФК
** Арабская Ліга чэмпіёнаў па футболе
* У хакее з шайбай:
** Хакейная Ліга чэмпіёнаў
* У гандболе:
** Ліга чэмпіёнаў ЭГФ
* У валейболе:
** Ліга чэмпіёнаў ЭКВ
Машыкуль

**Машыкуль** (: mâcher — «зьнішчаць» і coulis — «вадкасьць») — спэцыяльныя байніцы ў замках і гарадзкіх умацаваньнях, галоўнай функцыяй якіх было весьці абстрэл зоны, якая прылягае да сьцяны.

Магчымасьць устройства машыкуляў у сьцяну дасягалася вынасам баявой галерэі на выступных кансолях, кранштэйнах або бэльках вонкі. Машыкулі ў такім выпадку разьмяшчаліся ў прамежку між кансолямі.

Слова *машыкуль* прыйшло ў беларускую мову, верагодна, зь нямецкай у XV — XVI стагодзьдзях, разам і з самой формай такіх байніц у мураваных збудаваньнях. У драўлянай абарончай архітэктуры форма байніц для абстрэлу зоны, якая прылягае да сьцяны, магла існаваць і раней. У прыватнасьці ў летапісах згадваюцца т.зв. падсябіцьці. Мясцовая назва сьведчыць аб аўтаномнасьці ўзьнікненьня самой зьявы.

## Глядзіце таксама
* Падсябіцьце

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Архітэктурныя элемэнты
Катэгорыя:Замкавая архітэктура
Падсябіцьце

**Падсябіцьце** — абарончая канструкцыя ў драўляным дойлідзтве ў выглядзе гарызантальнай байніцы ў перакрыцьці баявой галерэі, якая выступае за межы абарончых сьценаў. У мураваным дойлідзтве *падсябіцьці* адпавядаюць машыкулям.

Назва паходзіць ад выразу *біць пад сабой* і зафіксавана ў беларускіх і ўкраінскіх дакумантах XVI стагодзьдзя.

## Глядзіце таксама
* Машыкулі

## Літаратура
* *Архітэктура Беларусі. Энцыклапедычны даведнік.* Мінск, 1993.  ISBN 5-85700-078-5

Катэгорыя:Абарончая архітэктура
Катэгорыя:Архітэктурныя элемэнты
Каталікон

**Каталікон** ( — «галоўны, агульны храм») — малітоўная заля хрысьціянскага храма (у агульным сэнсе), сымбалізуе сусьвет.

У традыцыі грэцкае праваслаўнае царквы пад *каталіконам* разумеюць галоўны храм манастырскага комплексу, названы ў імя патрона манастыра. У той жа час у манастыры маглі існаваць яшчэ некалькі храмаў, якія дапаўнялі *каталікон*. У позьняй антычнасьці *каталіконам* сталі называць асноўнае памяшканьне храма.

Катэгорыя:Хрысьціянскія збудаваньні
Скляпеньне

**Скляпе́ньне** (мн.л. — *скляпеньні*) () — канструкцыя для перакрыцьця або пакрыцьця асноўнага аб’ёму збудаваньня, якая мае крывалінейную форму. З дапамогай чаго дасягаецца магчымасьць перакрываць шырокія памяшканьні.

## Формы скляпеньняў

### Цыліндрычнае

### Крыжовае
Від скляпеньня, які ўтвараецца шляхам перакрыжаваньня двух цыліндрычных скляпеньняў. Крыжовыя скляпеньні складаюцца з чатырох склепчатых частак, якія злучаюцца ў форме крыжа.

### Люстраное

### Зорчатае

### Сеткавае

### Ветразевае
### Купал

Катэгорыя:Архітэктурныя элемэнты
Збор

**Збор** — назва пратэстанцкае супольнасьці й пратэстанцкага храма-будынка. Як сынонім збора ў беларускай і некаторых іншых мовах таксама ўжываецца германізм *[[кірха]]* ().
 
*Зборы-храмы* будаваліся на Беларусі ў асноўным ў стылі готыкі й рэнэсансу ў XVI—XVII стагодзьдзях. Часта ў архітэктуру збораў прыўносіліся фартыфікацыйныя элемэнты (прыкладам збор ў Заслаўі ці Койданаве, які не захаваўся).

Таксама сустракаюцца ў Польшчы, Чэхіі, Нямеччыне й іншых эўрапейскіх краінах.

## Літаратура
* 
* 

Катэгорыя:Архітэктурныя элемэнты
Катэгорыя:Хрысьціянская архітэктура
Джыбуці (горад)

**Джыбу́ці** (, ) — сталіца і самы вялікі горад афрыканскай краіны Джыбуці. Знаходзіцца на ўзьбярэжжы Адэнскага заліву, на поўдзень ад Баб-эль-Мандэбскага праліву. У горадзе налічваецца каля 395 тыс. жыхароў (агульная колькасьць насельніцтва ўсёй краіны налічвае каля 495 тыс. чалавек).

Джыбуці зьяўляецца буйным гандлёвым портам. Мае разьвітую нафтахімічную і харчовую прамысловасьці, зьяўляецца гандлёвым цэнтрам краіны. Порт абслугоўвае міжнародны гандаль суседняй Этыёпіі і транзыт грузаў, якія ідуць праз Суэцкі канал.

Чыгункай горад злучаны з Адыс-Абэбай, празь якую ідуць экспартныя грузы для Этыёпіі, якая ня мае выхаду да мора. Праз Джыбуційскі порт ідуць на экспарт, у асноўным, кава, соль і скуры.

Горад быў заснаваны ў 1888 годзе. З 1892 да 1977 году быў сталіцай Францускага Самалі, а з 1977 году сталіцай незалежнай дзяржавы.

Катэгорыя:Гарады Джыбуці
Катэгорыя:Сталіцы Афрыкі
Арка

**Арка** — канструкцыя для перакрыцьця пралёту між апорамі, мае крывалінейную форму. Складаецца з асобных блёкаў, якія шляхам стварэньня бакавога распору пераносяць цяжар на апоры. Тэрмін таксама выкарыстоўваецца для любой выгнутай структуры, якая мае форму аркі. Аркі могуць выкарыстоўвацца як канструктыўны архітэктурны элемэнт, напрыклад, над дзьвярным праходам або брамамі, або ў якасьці чыста дэкаратыўнага элемэнта. Як правіла аркі сымэтрычныя адносна вэртыкальнай восі.

## Мэханіка
Арка ёсьць крывалінейны брус плаўнай абрысы, якая нясе будаўнічая канструкцыя. У адрозьненьне ад вэртыкальнага ціску бэлькі, ціск аркі на апоры пахілі, праз што ўзьнікае гарызантальная апорная рэакцыя. Ад збору арка адрозьніваецца толькі значна меншай шырынёй. Пад вэртыкальнай нагрузкай арка працуе пераважна на сьціск і ў меншай ступені на выгіб.

Часткі аркі маюць наступныя назвы: пята аркі (папярочны перасек у апоры), замак аркі (папярочны перасек у вяршыні аркі), страла ўздыму (адлегласьць цэнтру замка аркі ад лініі, якая злучае цэнтры пятак аркі). Адлегласьць паміж цэнтрамі пятак называецца разьліковай проймай. З павелічэньнем стрэлы ўздыму памяншаецца распор аркі. Аркі бываюць бесшарнірныя, двухшарнірныя й трохшарнірныя; калі апорныя канцы аркі злучыць стрыжнем (зацяжкай, якая ўспрымае гарызантальную рэакцыю), утворыцца арка з зацяжкай.

## Формы
У залежнасьці ад унутранай абрысы аркі бываюць паўцыркульныя, кругавыя, стральчатыя, калавідныя й іншыя. Вось аркі падбіраюць так, каб выгінальны момант быў як мага малейшы, тады арка будзе найбольш трывалай і ўстойлівай. Трываласьць аркі залежыць ад ейнай формы. Найпростыя акрі маюць форму паўкола, аднак тэарэтычна трывалымі зьяўляюцца аркі з формай парабалы або ланцуговай лініі. Парабалічныя аркі ўвёў у архітэктуру гішпанскі архітэктар Антоніё Гаўдзі. Такія аркі перадаюць ўвесь распор на аснову й не патрабуюць дадатковых элемэнтаў.

## Галерэя

Файл:Arch.of.constantine.threequarter.view.arp.jpg|Арка Канстантына ў Рыме
Файл:Arc de triomphe frontsimple.jpg|Трыюмфальная арка ў Парыжы
Файл:Gateway arch.jpg|Брама на Захад у амэрыканскім Сэнт-Луісе
Файл:DirkvdM havana casa bolivar.jpg|Аркі ў доме Сымона Балівара ў Гаване, Куба
Файл:Igreja, Mosteiro Alcobaça.jpg|Манастыр Алкабаса ў Партугаліі
Файл:Arqueria.jpg|Аркада ў Кампэчэ, Мэксыка
Файл:Great Mosque of Kairouan gallery.jpg|Аркі ў Вялікім мячэце Кайруана ў Тунісе
Файл:Bl-burg-innenhof-oben.jpg|Аркі ў руінах старажытнай пабудовы Бад-Ліпшпрынге ў Нямеччыне
Файл:Wembley Stadium closeup.jpg|Лёнданскі стадыён Ўэмблі
Файл:LucerneStation.jpg|Чыгункавы вакзал у Люцэрне, Швайцарыя


## Глядзіце таксама
* Аркада
* Трыюмфальная арка

## Літаратура
* Габрусь, Т.В. Мураваныя харалы: Сакральная архітэктура беларускага барока. Мн., 2001. 

## Вонкавыя спасылкі

* Тэрміналёгія й тыпы арак

Катэгорыя:Архітэктурныя элемэнты

Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы
Прадзамча

**Прадзамча** або **форбург** — дадатковае фартыфікацыйнае ўмацаваньне замка. Прадзамча ставілася звычайна з найбольш небясьпечнага боку, каб абмежаваць прамы падыход да замка. Абарончыя збудаваньні прадзамча выконваліся ў той жа сыстэме, што і ўмацаваньні замка.

Прадзамча магло дасягаць вялікіх памераў і набываць функцыі самастойнай абарончай адзінкі. У гэтым выпадку яно атрымлівала назоў Ніжні, або Дольны замак.

Катэгорыя:Замкавая архітэктура
Катэгорыя:Архітэктурныя элемэнты
Палац (пабудова)

**Пала́ц** ( ад  ад ) — рэпрэзэнтатыўны будынак вялікіх памераў.

Палацы вядомыя на Беларусі з XIV ст., першапачаткова былі складовай часткаю замка, былі ўключаны ў комплекс фартыфікацыйных умацаваньняў і абсталяваны адпаведнымі абарончымі элемэнтамі (прыкладам Стары замак (Горадня)). У далейшым з увядзеньнем бастыённай сыстэмы фартыфікацыі палац набыў функцыі камфортнай рэзыдэнцыі пасярод муравана-земляных умацаваньняў. З канца XVІІІ ст. палацы будуюцца на адкрытай мясцовасьці ў комплексе з гаспадарчымі пабудовамі і паркамі, утвараюцца г. зв. палацава-паркавыя комплексы.

У архітэктуры ХХ ст. палацамі называюць публічныя збудаваньні (Палац Рэспублікі (Менск)).

## Літаратура
* Лазука, Б. А. Слоўнік тэрмінаў: Архітэктура, выяўленчае і дэкаратыўна-прыкладное мастацтва: Дапаможнік для вучняў. Мн., 2001. ISBN 985-01-0124-5

Катэгорыя:Каралеўскія рэзыдэнцыі
Стаўт

міні|Пінта стаўта

**Стаўт** () — цёмнае піва, прыгатаванае з выкарыстаньнем палёнага солада з даданьнем карамельнага солада і смажанага ячменю. Першапачаткова варыўся ў Ірляндыі як разнавіднасьць портэра. Вельмі папулярны ў Вялікабрытаніі і Ірляндыі.

## Глядзіце таксама
* Гінэс

Катэгорыя:Піва
Лючана Спалецьці

**Лючана Спалецьці** (;  7 сакавіка 1959 году ў Чэртальда каля Флярэнцыі) — італьянскі футбольны трэнэр.

## Кар’ера
Да верасьня 2009 году трэнаваў футбалістаў «Ромы». У сьнежні 2009 году ачоліў расейскі клюб «Зэніт» з Санкт-Пецябургу, зь якім працаваў да 2014 году. Прывёў клюб да дзвюх перамог у чэмпіянаце Расеі (у сэзонах 2010 і 2011/2012 гадоў). У 2012/2013 і 2013/2014 гадах клюб займаў толькі другое месца. З студзеня 2016 году ізноў быў галоўным трэнэрам «Ромы». Ад 2017 да 2019 году быў галоўным трэнэрам мілянскага «Інтэру», і ў гэты час клюб двойчы займаў чацьвертае месца ў Сэрыі А. У 2021 годзе прызначаны галоўным трэнэрам «Напалі», які за доўгі час прывёў да чэмпіёнства. Ад 2023 году ачольвае нацыянальную зборную Італіі.

## Дасягненьні
Як трэнэр:
* Чэмпіён Расеі (2): 2010, 2011/2012
* Чэмпіён Італіі: 2022

## Крыніцы

Катэгорыя:Італьянскія футбалісты
Катэгорыя:Італьянскія футбольныя трэнэры
Катэгорыя:Трэнэры футбольнага клюбу «Рома» Рым
Канфлікт у Драздах

**Канфлі́кт у Дразда́х** адбыўся ў ліпені 1998 году паміж урадам Беларусі і дыпляматычным корпусам іншых краінаў.

Па распараджэньні прэзыдэнта Беларусі Аляксандра Лукашэнкі амбасадары 22 краін павінны былі да 10 чэрвеня вызваліць свае рэзыдэнцыі, разьмешчаныя ў элітным комплексе Дразды ў Менску. 18 чэрвеня Лукашэнка абвясьціў комплекс Дразды ўласнасьцю ўраду Беларусі. Комплекс быў зачынены на рамонт. Праблема была ў тым, што ў гэтым паселішчы многія дыпляматы, асабліва з краінаў Заходняй Эўропы, мелі свае дамы. Лукашэнка падкрэсьліў, што знаходжаньне падразьдзяленьня марскіх пяхотнікаў ЗША за 50 мэтраў ад яго асабістай рэзыдэнцыі цалкам выключана. Хоць Лукашэнка спрабаваў весьці перамовы з заходнімі краінамі, такімі як Францыя і Нямеччына, прызначыўшы Ўладзімера Герасімовіча для перамоваў, ня змог вырашыць пытаньне ў тэрмін.

У адказ на дзеяньні беларускіх уладаў краіны Заходняй Эўропы склалі сьпіс са 130 беларускіх чыноўнікаў (у тым ліку і Лукашэнкі), якім забараняўся ўезд на іх тэрыторыю. Гэта падапхнула Злучаныя Штаты Амэрыкі і краіны, якія не ўваходзяць у ЭЗ, выпусьціць аналягічныя забароны (выключэньнем зьяўляецца штаб-кватэра Арганізацыі Аб’яднаных Нацыяў у Нью-Ёрку).

У наш час комплекс Дразды зьяўляецца рэзыдэнцыяй прэзыдэнта Рэспублікі Беларусь, а дыпляматы былі выселеныя на новыя месцы ў Менску.

Катэгорыя:Замежная палітыка Беларусі
Катэгорыя:Замежная палітыка Эўрапейскага Зьвязу
Катэгорыя:Падзеі 1998 году
Катэгорыя:1998 год у Беларусі
Катэгорыя:Дыпляматычныя інцыдэнты
1880-я

**1880-я**

Стагодзьдзі: XVIII стагодзьдзе — XIX стагодзьдзе — XX стагодзьдзе

Дзесяцігодзьдзі: 
1830-я
1840-я
1850-я
1860-я
1870-я
**1880-я**
1890-я
1900-я
1910-я
1920-я
1930-я


Гады: 
1880, 1881, 1882, 1883, 1884, 1885, 1886, 1887, 1888, 1889

----

## Асноўныя падзеі
* у гэтыя гады адбылася вынаходніцтва электрычнага асьвятленьня.
* пачатак вытворчасьці аўтамабіляў Карла Бэнца, Готліба Крайслера, Майбаха.
* пачатак вытворчасьці фанографаў.
* пачатак будаўніцтва Панамскага каналу.
* Гайнрых Гэрц адкрыў фотаэфэкт.
* Марк Твэн апублікаваў «Прыгоды Гекельбэры Фіна».
* Артур Конан Дойл апублікаваў першыя расказы з сэрыі «Шэрлак Холмс».
* адбылося вывяржэньне вулькана Кракатаў у Інданэзіі, якое каштавала жыцьця 36 000 чалавек.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:1880-я
Ястрабец (герб)

**Ястрабец** () — прыватны шляхецкі герб. Ужывалі болей за 700 польскіх, вялікалітоўскіх шляхецкіх родаў.

## Апісаньне
У блакітным полі залатая падкова павернутая канцамі ўгору, у ёй пасярэдзіне залаты кавалерскі крыж. Кляйнод: над прылбіцай з каронай ястраб накіраваны ўлева, на лапах мае залатыя бразготкі, у правай — трымае такую ж залатую падкову з крыжом па сярэдзіне.

## Гісторыя
У 999 року вялася барацьба з паганцамі, якія захапілі гару Лысую і разьбілі на ёй свой абоз. Раптоўны мароз скаваў гару, і польскія ваякі ніяк не маглі падняцца на вяршыню. Пасьля доўгай аблогі гары да Ястрабца, удзельніка асады, прыйшла ідэя каваньня каня (у іншай вэрсіі — па радзе каваля) і хутка прывёў дружыну да вяршыні. На вяршыне падчас бітвы ён забіў правадыра, а яго прыяцелі зьнішчылі іншых паганцаў. За гэту выдатную перамогу да ягонага гербу, на якім разьмяшчаўся ястраб, былі даданы падкова з кавалерскім крыжом.

Першапачаткова быў пашыраны ў Малапольшчы і Мазовіі, а пасьля Гарадзельскай уніі 1413 року таксама і ў Вялікім Княстве Літоўскім.

## Прадстаўнікі
* Цялкоўскія

## Літаратура
* 

## Вонкавыя спасылкі

*  
*  
* Herbu Jastrzębiec

Катэгорыя:Шляхецкія гербы
Катэгорыя:Гербы Гарадзельскай уніі
Катэгорыя:Гербы з птушкамі
Роў (умацаваньне)

**Роў** або **абарончы роў** — абарончае ўмацаваньне ў выглядзе штучна ўтворанага канала ці яра, галоўнай функцыяй якога было перакрыць падыход да ўмацаваньня (гарадзішча, грода, замка ці фартэцыі). Роў бадай адна з самых распаўсюджаных абарончых прыстасаваньняў з самых раньніх часоў да ХХ ст. Равы маглі напаўняцца вадою, ці заставацца сухімі.

Катэгорыя:Архітэктурныя элемэнты
Катэгорыя:Абарончая архітэктура
Вал

Назву **Вал** маюць:

## Населеныя пункты
### [[Беларусь]]
* Віцебская вобласьць:
** Вал — вёска ў Чашніцкім раёне

* Гомельская вобласьць:
** Вал — былы хутар у Жыткавіцкім раёне

* Менская вобласьць:
** Вал — вёска ў Барысаўскім раёне

## Іншае
* Вал (фартыфікацыя) — абарончы элемэнт
* Вал (тэхніка) — тэхнічны тэрмін
Трансэпт

**Трансэпт** (ад лацінскіх *trans* — за, *septum* — агароджа) — нэф або некалькі нэфаў, папярочных асноўнаму аб’ёму храма. Перасякаючыя пад прамым вуглом падоўжаныя нэфы, *трансэпт* утварае ў пляне форму крыжа.

На Беларусі *трансэпт* сустракаецца ў каталіцкіх і ўніяцкіх храмах, пачынаючы з XVI стагодзьдзя.

## Крыніцы

Катэгорыя:Архітэктурныя элемэнты
Катэгорыя:Хрысьціянская архітэктура
Вал (фартыфікацыя)

**Вал** — драўляна-зямельнае абарончае ўмацаваньне часам з мураванай аблямоўкай паверхні, у выглядзе штучнага ўзвышша.

Вал узводзіўся па абарончым пэрымэтры за ровам у сярэднявечных умацаваньнях (замках, гарадзішчах, гродах) з мэтай дасягненьня вышыннай перавагі для абаронцаў, а ў абарончых умацаваньнях Новага часу (фартэцыя, бастыённы замак) як надзейная абарона ад вагняпальнай зброі.

Катэгорыя:Архітэктурныя элемэнты
Катэгорыя:Абарончая архітэктура
Даласі

**Даласі** (, код ISO 4217: *GMD*) — афіцыйная валюта Гамбіі. Даласі дзеліцца на 100 бутутаў. Валюта была ўведзена ў 1971 годзе, каб замяніць Гамбійскі фунт.

## Манэты
У 1971 годзе былі ўведзены манэты вартасьцю 1, 5, 10, 25 і 50 бутутаў, і 1 даласі. Дызайн адваротнага боку быў узяты з манэтаў папярэдняй валюты.

Новая манэта ў 1 даласі была ўведзена ў 1987 годзе, яе дызайн быў скапіраваны з 50 пэнсавай манэты брытанскай валюты.

У нашыя дні выкарыстоўваюцца манэты вартасьцю 25 і 50 бутутаў і 1 даласі.

## Банкноты
Зараз у абарачэньні знаходзяцца банкноты вартасьцю 5, 10, 25, 50 і 100 даласі. Учасны выгляд банкноты прынялі з 1996 годзе. 27 ліпеня 2006 году паралельна былі уведзены банкноты такога ж дызайну, але з больш высокай ступеньню абароны.

Катэгорыя:Гамбія
Банжул

**Банжул** () — сталіца і адзін з самых вялікіх гарадоў Гамбіі, які знаходзіцца на высьпе Банжул, у вусьці ракі Гамбіі ў Атлянтычны акіян. Насельніцтва налічвае каля 35 тыс. чалавек, разам з прыгарадамі 523 тыс. чалавек.

Горад быў заснаваны ў 1816 годзе як вайсковае ўмацаваньне і цэнтар гандлю рабамі. Першапачатковая назва была *Батэрст* у гонар міністра Вялікабрытаніі па справах калёніяў. 18 лютага 1965 году горад стаў сталіцай незалежнай Гамбіі. У 1973 годзе назва была замененая на сучасную, якая азначае «бамбук».

У горадзе знаходзіцца самы вялікі порт краіны, міжнародны аэрапорт, які зьяўляецца аварыйным портам для амэрыканскіх Шатлаў.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Сталіцы Афрыкі
Катэгорыя:Гарады Гамбіі
Беларускі Цэнтар у Празе

**Белару́скі Цэ́нтар Супо́льнасьці «Чалаве́к у Нядо́лі» пры Чэ́скай Тэлеві́зіі** () — беларуска-чэская грамадзкая арганізацыя.

Заснаваны ў сакавіку 1998 у Празе. Мэта — падтрымка разьвіцьця незалежных дэмакратычных ініцыятываў і мэдыяў на Беларусі. Цэнтар таксама імкнецца прадстаўляць аб’ектыўныя інфармацыі пра падзеі ў гэтай краіне ды манітараваць парушэньне правоў чалавека тамтэйшым рэжымам. Беларускі цэнтар падтрымлівае й беларускія культурныя ды адукацыйныя памкненьні, якія не з’яўляюцца часткаю афіцыйнай рэжымнай структуры.

Цэнтар праводзіць сэмінары, стажыроўкі й візыты для прадстаўнікоў дэмакратычных ініцыятываў, незалежных журналістых, навукоўцаў, юрыстых ды эканамістых. Цэнтар садзейнічаў шэрагу сустрэчаў прадстаўнікоў дэмакратычнае апазыцыі з прэзыдэнтам Чэскае рэспублікі Вацлавам Гаўлам і іншымі чэскімі палітыкамі. Па прапанове Беларускага цэнтра ад 2000 штогод маюць магчымасьць атрымаць стыпендыю 10 беларускіх студэнтаў, якія ў беларускіх ВНУ былі перасьледаваныя па палітычных матывах.

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Беларускія арганізацыі Чэхіі
Грамадзкае аб’яднаньне беларусаў Кыргыстану Сьвітанак

**Грама́дзкае аб’ядна́ньне белару́саў «Сьвіта́нак»** — аб’яднаньне прадстаўнікоў беларускае дыяспары ў Кыргыстане.

Сёньня ў Кыргыстане пражывае 2620 асобаў беларускае нацыянальнасьці, у тым ліку 1125 чалавек у Бішкеку, у Чуйскай вобласьці — 1140 чалавек, у Оскай вобласьці — 89 чалавек, у Нарынскай вобласьці — 3 чалавекі, у Джалал-Абадзкай вобласьці — 91 чалавек, у Ісык-Кульскай вобласьці — 134 чалавекі, у Баткенскай вобласьці — 38 чалавек.

ГА «Сьвітанак» было заснаванае 20 студзеня 1993 году. Ад студзеня 1994 «Сьвітанак» уваходзіць у склад Асамблеі народу Кыргыстану. Падтрымлівае стасункі з таварыствам па сувязях з суайчыньнікамі за мяжой «Радзіма» й іншымі. У 1994 і 1997 дэлегаты «Сьвітанку» бралі ўдзел у зьездах Беларусаў Сьвету. У 1999 А. Шут быў узнагароджаны мэдалём «Данк» за актыўны ўдзел у працы па міжнацыянальнай згодзе й умацаваньні сяброўства й эканамічных сувязяў паміж Кыргыстанам і Рэспублікай Беларусь. У 2000, дзякуючы хадайніцтву аб’яднаньня, пісьменьніку, драматургу й паэту — сябру аб’яднаньня Мікалаю Імшанецкаму было нададзенае ганаровае званьне «Заслужаны дзеяч культуры Кыргыскае Рэспублікі». У 2001 у складзе дэлэгацыі Кыргыскае Рэспублікі А. Шут браў удзел у назіраньні за выбарамі ў Беларусі. Аб’яднаньнем былі выдадзеныя кнігі Аляксандра Яркова — «Из истории взаимоотношений Беларуси и Кыргызстана» (1995), «Беларусь и Кыргызстан: от контактов к диалогу» (1998), «Беларусы в Кыргызстане: путь духовного возрождения» (2001). Пры Аб’яднаньні працуе калектыў мастацкае самадзейнасьці.

## Кіраўніцтва
* Прэзыдэнт — Аляксандар Сяргеевіч Шут
* Старшыня рады — Ніна Апанасаўна Міронава

Катэгорыя:Беларусы ў Кыргыстане
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1993 годзе
Лілангені

**Лілангені** (, код ISO 4217: *SZL*) — афіцыйная валюта Сўазілэнду. Валюта дзеліцца на 100 цэнтаў. Лілангені была ўведзеная ў 1974 годзе з прывязаным да паўднёваафрыканскага ранду абменным курсам (1:1), паводле дамовы аб агульным грашовым абарачэньні. Паралельна зь лілангені, у краіне ўжываецца і ранд. Кантроль за лілангені ажыцьцяўляе Цэнтральны банк Сўазілэнду (на сўазі: *Umntsholi Wemaswati*).

Звычайна, у штодзённым жыцьці лілангені скарачаюць да L ці E.

Катэгорыя:Афрыканскія валюты
Катэгорыя:Эканоміка Эсўатыні
Катэгорыя:ISO 4217
Катэгорыя:Валюты ў звароце
Катэгорыя:Валюты Садружнасьці нацыяў
Катэгорыя:Фіксаваны абменны курс
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1974 годзе
Мбабанэ

**Мбаба́нэ** () — сталіца Сўазілэнду і адміністрацыйны цэнтар сўазілэндзкай акругі Хоха. Знаходзіцца на рацэ Мбабанэ ў цэнтры краіны. Горад зьяўляецца палітычным і гандлёвым цэнтрам краіны. Насельніцтва налічвае каля 70 тыс. чалавек. Аўтамабільнай дарогай злучана з чыгуначнай галінай, якая вядзе ў мазамбіцкі порт Мапуту.

Горад быў заснаваны ў XVII стагодзьдзі як каралеўская рэзыдэнцыя. Мбабанэ быў адміністрацыйным цэнтрам Сўазілэнду ў складзе брытанская калёніі. З 1968 году зьяўляецца сталіцай незалежнага Сўазілэнду.

Разьвіцьцё атрымалі харчовая, дрэваапрацоўчая, мэталюргічная прамысловасьці.

Катэгорыя:Сталіцы Афрыкі
Катэгорыя:Гарады Эсўатыні
Ордэн Слана

міні|250пкс|Ордэн Слана
**Ордэн Слана** () — найвышэйшая ўзнагарода Даніі.
Чэхаславаччына

**Чэхаславаччына** (; ) — дзяржава ў Цэнтральнай Эўропе, што існавала з кастрычніка 1918 году, калі абвясьціла незалежнасьць ад Аўстра-Вугорскай імпэрыі, да 1 студзеня 1993 году, калі мірным шляхам падзялілася на Чэхію і Славаччыну.


Файл:Czechoslovakia01.png
Файл:Czechoslovakia.png
Міжнародны зьвяз аховы прыроды

**Міжнародны зьвяз аховы прыроды і прыродных багацьцяў** () — міжнароднае аб'яднаньне Швайцарыі, заснаванае ў кастрычніку 1948 году ў Францыі як Міжнародны зьвяз аховы прыроды (МЗАП).

Паводле 1-га артыкула Статуту МЗАП, яго сябрамі былі ўрады і грамадзкія аб'яднаньні. Згодна з 2-м артыкулам ставіў за мэту захаваньне цэласнасьці і разнастайнасці прыроды, а таксама забесьпячэньне ўстойлівага выкарыстання прыродных багацьцяў.

У 2000-я гады налічваў каля 850 сябраў. Ажыцьцяўляе падрыхтоўку рэкамэндацыяў Камітэту Сусьветнай спадчыны па ўлучэньні ў Сьпіс аб’ектаў прыроднай спадчыны. Рыхтуе справаздачы аб стане захаванасьці ўключаных у Сьпіс аб’ектаў праз міжнародную сетку спэцыялістаў. Часам сустракаецца назва Міжнародны саюз аховы прыроды (МСАП).

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* 


Катэгорыя:Швайцарскія арганізацыі
Катэгорыя:Арганізацыі па ахове навакольнага асяродзьдзя
Катэгорыя:Міжнародныя навуковыя арганізацыі
Катэгорыя:Во (кантон)
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1948 годзе
Міжнародная Рада музэяў

**ІКОМ** (ICOM) – **Міжнародная Рада музэяў**.

Заснавана ў 1946 годзе з мэтай разьвіцьця і падтрымкі музэяў і іх супрацоўнікаў на міжнародным узроўні. Рада стала ініцыятарам стварэньня інфармацыйнай сеткі Сусьветнай спадчыны.

## Літаратура

*Гліннік, Вадзім. *Ахова археалагічнай спадчыны: міжнародны і рэгіянальны узроўні.* У:Каштоўнасці мінуўшчыны – 4: Помнікі археалогіі: праблемы аховы і вывучэння: Матэрыялы канферэнцыі Мінск, 23 лістапад 2000 г. Мн., 2001.
*Чарняўскі, Ігар. *Прававыя аспекты зберажэння коплексных гісторыка-культурных каштоўнасцей.* У: Каштоўнасці мінуўшчыны – 4: Помнікі археалогіі: праблемы аховы і вывучэння: Матэрыялы канферэнцыі Мінск, 23 лістапад 2000 г. Мн., 2001.
*Несьцярчук, Л.М. *Дзейнасць міжнароднай супольнасці па абароне помнікаў і цэнтраў гістарычных гарадоў.* У: Каштоўнасці мінуўшчыны – 6: Гістарычныя цэнтры гарадоў Беларусі: праблемыі шляхі іх вырашэньня.: Матэрыялы канферэнцыі. Мінск, 28 лістапада 2002 г. Мн., 2003.

## Спасылкі
* ICOM

Катэгорыя:Арганізацыі па ахове помнікаў
Міжнародны дасьледчыцкі цэнтар па захаваньні і рэстаўрацыі культурных каштоўнасьцяў

**ІККРОМ** (ICCROM) — **Міжнародны дасьледчыцкі цэнтар па захаваньні і рэстаўрацыі культурных каштоўнасьцяў**, або **Рымскі цэнтар**. Створаны ў 1956 годзе ў Рыме. Зьяўляецца актыўным чальцом інфармацыйнай сеткі Сусьветнай спадчыны.

Ажыцьцяўляе экспэртную падтрымку па захаваньні аб’ектаў, уключаных у сьпіс Сусьветнай спадчыны, праводзіць трэнінгі па рэстаўрацыйных тэхналёгіях.

## Глядзіце таксама
* Рыская хартыя (2000)

## Літаратура
* Гліннік, Вадзім. *Ахова археалагічнай спадчыны: міжнародны і рэгіянальны узроўні.* У:Каштоўнасці мінуўшчыны – 4: Помнікі археалогіі: праблемы аховы і вывучэння: Матэрыялы канферэнцыі Мінск, 23 лістапад 2000 г. Мн., 2001.
* Чарняўскі, Ігар. *Прававыя аспекты зберажэння коплексных гісторыка-культурных каштоўнасцей.* У: Каштоўнасці мінуўшчыны – 4: Помнікі археалогіі: праблемы аховы і вывучэння: Матэрыялы канферэнцыі Мінск, 23 лістапад 2000 г. Мн., 2001.
* Несьцярчук, Л.М. *Дзейнасць міжнароднай супольнасці па абароне помнікаў і цэнтраў гістарычных гарадоў.* У: Каштоўнасці мінуўшчыны – 6: Гістарычныя цэнтры гарадоў Беларусі: праблемы і шляхі іх вырашэньня.: Матэрыялы канферэнцыі. Мінск, 28 лістапада 2002 г. Мн., 2003.

Катэгорыя:Арганізацыі па ахове помнікаў
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1956 годзе
Канвэнцыя аховы культурных каштоўнасьцяў у выпадку збройнага канфлікту (1954)

**Канвэнцыя аб ахове культурных каштоўнасьцяў у выпадку збройнага канфлікту** або **Гааская канвэнцыя**. Прынятая 14 траўня 1954 году. Пад дзеяньне канвэнцыі падпадаюць «рухомыя і нерухомыя каштоўнасьці, якія маюць вялікую значнасьць для культурнай спадчыны кожнага народу».

Ратыфікаваная Беларусьсю ў 1957 годзе.

## Глядзіце таксама
* Рэкамэндацыя да захаваньня культурных каштоўнасьцяў, якім пагражае небясьпека праз грамадзкія або прыватныя працы (1968)
* Эўрапейская культурная канвэнцыя (1954)

## Літаратура
* Гліннік, Вадзім. *Ахова археалагічнай спадчыны: міжнародны і рэгіянальны узроўні.* У:Каштоўнасці мінуўшчыны — 4: Помнікі археалогіі: праблемы аховы і вывучэння: Матэрыялы канферэнцыі Мінск, 23 лістапад 2000 г. Мн., 2001.
* Чарняўскі, Ігар. *Прававыя аспекты зберажэння коплексных гісторыка-культурных каштоўнасцей.* У: Каштоўнасці мінуўшчыны — 4: Помнікі археалогіі: праблемы аховы і вывучэння: Матэрыялы канферэнцыі Мінск, 23 лістапад 2000 г. Мн., 2001.
* Несьцярчук, Л. М. *Дзейнасць міжнароднай супольнасці па абароне помнікаў і цэнтраў гістарычных гарадоў.* У: Каштоўнасці мінуўшчыны — 6: Гістарычныя цэнтры гарадоў Беларусі: праблемыі шляхі іх вырашэньня.: Матэрыялы канферэнцыі. Мінск, 28 лістапада 2002 г. Мн., 2003.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Нарматыўныя акты па ахове помнікаў
Арганізацыя гарадоў Сусьветнай спадчыны

**Арганізацыя гарадоў Сусьветнай спадчыны** (**АГСС**; ) — арганізацыя, заснаваная ў 1993 годзе дзеля разьвіцьця супрацоўніцтва між местаў Сусьветнай спадчыны, найперш у межах рэалізацыі Канвэнцыі. Яна спрыяе абмену ведамі і досьведам кіраваньня, а таксама ўзаемнай матэрыяльнай падтрымкай у справе захаваньня помнікаў і гістарычных мясьцінаў. Асаблівы падыход палягае ў неабходнасьці больш дынамічнага кіраваньня, разьмешчанымі ў гарадох аб’ектамі з-за высокага антрапагеннага цяжару.

На сучасны момант арганізацыя аб’ядноўвае больш за 100 гарадоў сьвету.

## Вонкавыя спасылкі
* Старонка OWHC

Катэгорыя:Арганізацыі па ахове помнікаў
Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1993 годзе
Канвэнцыя аховы сусьветнай культурнай і прыроднай спадчыны (1972)

**Канвэ́нцыя аб ахо́ве сусьве́тнай культу́рнай і прыро́днай спа́дчыны**, або **Канвэнцыя Сусьветнай спадчыны**. Прынята 16 лістапада 1972 на XVII сэсіі Генэральнай канфэрэнцыі ЮНЭСКО ў Парыжы.

Ратыфікаваная БССР і СССР ў 1988 годзе, уступіла ў дзеяньне з 1 студзеня 1989 году.

## Глядзіце таксама
* Канвэнцыя аб ахове падводнай культурнай спадчыны (2001)
* Канвэнцыя аб ахове нематэрыяльнай культурнай спадчыны (2003)

## Вонкавыя спасылкі
* Канвэнцыя па-беларуску

Катэгорыя:Нарматыўныя акты па ахове помнікаў