Салямон Майман

**Салямон Майман** (1753 або 1754, Мір — 22 лістапада 1800, сапр. **Хейман**) — габрэйскі філёзаф-асьветнік, паходзіў зь Беларусі.

## Біяграфія
Нарадзіўся ў мястэчку Мір. Яго дзед і бацька былі арандатарамі ў адным з маёнткаў князя Радзівіла. Пачатковую адукацыю атрымаў дома пад кіраўніцтвам бацькі, потым скончыў габрэйскую школу ў Міры, працягваў навучаньне ў івянецкай тальмудычнай школе і да 9 гадоў спасьцігнуў усе «*прамудрасьці тальмудычнай вучонасьці*». Вельмі рана пачаў чытаць гістарычныя і астранамічныя кнігі, якія меліся ў багатай хатняй бібліятэцы і спадабаліся яму больш, чым Тальмуд. Салямону Майману не было яшчэ і 12 гадоў, калі яго ажанілі з дачкой гаспадыні заезнага двара ў Нясьвіжы; у 14 гадоў ён ужо быў бацькам і зарабляў на хлеб выкладаньнем Тальмуда.

Вывучыўшы, хоць і недасканала, нямецкую мову, ён адправіўся пешшу ў Слуцак да галоўнага рабіна, які атрымаў адукацыю ў Нямеччыне, і ўзяў у яго навуковыя творы па фізыцы, оптыцы і мэдыцыне. «*Калі я прачытаў гэтыя кнігі*, — успамінаў пазьней Майман, — *то мне адчыніўся новы сьвет. Я лічыў, што цяпер валодаю ўжо ключом да ўсіх тайнаў прыроды… Я ганарліва глядзеў на ўсіх тых, хто яшчэ ня ведаў гэтага, сьмяяўся зь іх забабонаў і выказаў гатоўнасьць асьведчыць іх паняцьці і розум*».

Ва ўзросьце каля 25 гадоў Майман паехаў у Нямеччыну вывучаць мэдыцыну, філязофію, фізыку, матэматыку. Некаторы час жыў у Кёніґсбэрґу і Шчэціне, потым перабраўся ў Бэрлін. Адтуль яго выслалі незадаволеныя кіраўнікі жыдоўскай грамады, якія палічылі яго намеры герэтычнымі, і ён пасяліўся ў Познані. Тут Майман на працягу 2 гадоў быў настаўнікам у багатай жыдоўскай сям’і, але ў 1780 пад ціскам рэлігійных фанатыкаў Познані быў вымушаны пакінуць горад і вярнуцца зноў у Бэрлін. Тут пазнаёміўся зь вядомым філёзафам і пісьменнікам Мэндэльсонам, доступ да якога яму адчыніла напісаная на жыдоўскай мове філязофская манаграфія. Майман настойліва вывучаў філязофію і фізыку, выявіў здольнасьці ў матэматыцы і ў пэўнай ступені авалодаў францускай мовай. У жаданьні Маймана паглыбіцца ў вывучэньне навук і «*разьвіць свой розум і веды*» набожныя жыды ўбачылі штосьці небясьпечнае для рэлігіі і добрых нораваў, наракаючы за гэта на польскіх рабінаў, якія «*шчасьлівым выпадкам вызваліліся ад рабства забабонаў, раптам убачылі сьвятло розуму і зьнялі ранейшыя кайданы».

Пазбаўлены сродкаў існаваньня, Майман у 1782 выправіўся ў [[Галяндыя|Галяндыю]], але расчараваны вярнуўся ў [[Гамбурґ]]. Тут, каб атрымаць матэрыяльную падтрымку, ён наважыўся перайсьці ў [[хрысьціянства]], хоць лічыў [[юдаізм]] ў дагматычным пляне больш чыстай рэлігіяй, і таму больш сумяшчальнай зь яго сьветапоглядам. Аднак адзін эвангельскі сьвятар адгаварыў яго ад гэтага кроку. Жывучы ў [[Гамбурґ]]у ў беднасьці, Майман моцна хварэў, але ў 30-гадовым узросьце паступіў у гімназію ў [[Альтан]]е, вывучаў [[Філязофія|філязофію]], [[Матэматыка|матэматыку]], [[Лаціна|лаціну]], [[Ангельская мова|ангельскую мову]]. З Гамбурґа Майман пераехаў у [[Бэрлін]], а адтуль у [[Брэсляў]]. Тут ён пераклаў «*Ранішнія часы*» Мэндэльсона, напісаў «*Дапаможнік да прыродазнаўства і пачаткаў*» Ньютана.

Пасьля некалькіх гадоў вандраваньняў і распаду сям’і Майман зноў вярнуўся ў [[Бэрлін]], дзе вывучаў [[Імануіл Кант|Канта]], [[Сьпіноза|Сьпінозу]], [[Джон Лёк|Лёка]] і ў [[1790]] выдаў першую сваю філязоўскую працу «*Спроба трансцэндэнтальнай філязофіі*» на [[Нямецкая мова|нямецкай мове]]. У гэты пэрыяд пашыраюцца яго сувязі зь вядомымі філёзафамі, вучонымі і пісьменьнікамі канца 18 ст. Творы Маймана чыталі і высока ацэньвалі [[Імануіл Кант]], [[Ёган Вольфґанґ Ґётэ]], [[Фрыдрых Шылер]], Гумбальт; яго таленавітасьцю захапляўся [[Імануэль Герман Фіхтэ]], які ў сваёй філязофіі разьвіў далей асобныя яго ідэі.

Свае апошнія гады з [[1795]] па [[1800]] Салямон Майман правёў у маёнтку графа Калькрайта (каля [[Познань|Познані]]), высланага з [[Бэрлін]]а за вальнадумства. Пахаваны ў Глогаве. Ёсць зьвесткі, што ўсе рэчы і творы Маймана, якія знаходзіліся ў мясцовай жыдоўскай грамадзе, былі ёю спаленыя.

== Філязофскія погляды ==
У навуковай літаратуры Маймана называюць [[Нямеччына|нямецкім]], [[Жыды|жыдоўскім]] або [[Польшча|польскім]] мысьліцелем, хоць вядома, што значную частку свайго жыцьця ён правёў у [[Беларусь|Беларусі]], дзе фармаваўся яго сьветапогляд, дзе ён пачаў сваю выкладчыцкую і літаратурную дзейнасьць. Станаўленьне Маймана як філёсафа непасярэдна зьвязана з асноўнымі пэрыядамі яго жыцьця і дзейнасьці на [[Беларусь|Беларусі]], у [[Польшча|Польшчы]] і [[Нямеччына|Нямеччыны]]. Зь дзіцячых гадоў ён быў сьведкам сацыяльнай несправядлівасьці, прыгнёту і бяспраўнага становішча сялян-беларусаў, сваіх землякоў-жыдоў, самавольства і пагардлівых адносін да людзей з боку магнатаў і князёў. У сваёй «*Аўтабіяграфіі*» ([[1791]]) Майман усебакова адлюстраваў жыцьцё і побыт насельніцтва [[Беларусь|Беларусі]], надзённыя праблемы сацыяльна-эканамічнага і духоўнага жыцьця грамадзтва. «*Тагачасны лад нашай краіны наогул*, — адзначаў ён, — *і нашага народа, які, як асёл, стагнаў пад дзьвюма ношамі — сваім уласным невуцтвам і забабонамі пануючага насельніцтва, няшчасьці маёй сям’і — усё спалучылася разам, каб памяшаць майму разьвіцьцю і перашкодзіць праяўленьню маіх прыродных здольнасьцей*». Майман падкрэсьліваў зьмешаны характар [[Польшча|польскага]] і [[Беларусь|беларускага]] [[Шляхта|шляхты]], сярод якога толькі нямногія маюць магчымасьць прасьвятліць сябе выхаваньнем, навучаньнем і мэтазгоднымі падарожжамі і судзейнічаюць такім чынам свайму агульнаму дабру і дабру сваіх падданых, а большасьць праводзіць сваё жыцьцё ў невуцтве і амаральнасьці, безразважна аддаецца самым гнюсным захапленьням, якія губяць тысячы іх падначаленых. «*Яны*, — пісаў Салямон Майман, — *адзначаюцца тытуламі і ордэнамі, якія зьнеслаўляюць сваімі дзеямі, валодаюць велізарнымі маёнткамі, якімі не ўмеюць кіраваць, пастаянна вядуць паміж сабой сваркі, у выніку чаго дзяржава непазьбежна становіцца здабычай суседзяў, што зайздросьцяць яе вялікасьці*». У пацьверджаньне сваіх высноваў Майман прыводзіў шэраг канкрэтных прыкладаў жорсткасьці і нядобразычлівых адносін да людзей з боку прадстаўнікоў улады, у тым ліку гетмана польнага і ваяводы літоўскага [[Радзівіл]]а.

У сьветапогляднай эвалюцыі Маймана паказальным ёсьць яго стаўленьне да жыдоўскага рэлігійна-містычнага вучэньня [[Кабала|Кабалы]], якое прыцягнула ўвагу прагнага да ведаў юнака найперш сваім мэтадам, што дазваляў разьвіваць новыя палажэньні з законаў Сьвятога пісаньня. Пазнаёміўшыся з асноўнымі палажэньнямі гэтага вучэньня, ён пераканаўся, што яно «*ёсьць не што іншае, як наданьне тайнам прыроды формы баек і алегорый*». Падобнымі тлумачэньнямі Салямон Майман выклікаў незадаволенасьць з боку артадаксальных кабалістаў, якія сьцьвярджалі, што Кабала — гэта не чалавечая, а боская навука і тлумачыць яе тайны згодна з розумам і прыродай — значыць прыніжаць яе. Майман зрабіў крытычны аналіз палажэньняў і практыкі [[хасыдызм]]у — рэлігійнага руху сельскага жыдоўскага насельніцтва [[Валынь|Валыні]] і [[Падолія|Падоліі]], асноўная ідэя якога заключалася ў прынцыпе «*літара мёртвая, дух жыватворны, мэта жыцьця — злучэньне з Богам пры дапамозе малітвы*».

Выхаваны ў духу [[юдаізм]]у, Майман стаў гарачым прыхільнікам філязофіі жыдоўскага тэоляга і лекара 12 ст. [[Майсей Майманід|Майсея Майманіда]], таму і зьмяніў сваё прозьвішча. Яшчэ ў [[Польшча|Польшчы]] ён пазнаёміўся з найбольш вядомым творам Майманіда «*Морэ Нэбухім*» («Даведнік блукаючага») і напісаў да яго камэнтар, у якім падкрэсьліваў рацыяналізм свайго духоўнага настаўніка, яго імкненьне абмежаваць веру на карысьць ведаў, растлумачыць усё незразумелае і загадкавае натуральнымі законамі. Паводле ўласнага прызнаньня, авалоданне вучэннем Майманіда стала паваротным момантам у станаўленні Маймана як мысьліцеля, дало моцны штуршок разьвіцьцю яго здольнасьцей. Пры гэтым, як адзначаў сам філёзаф, пераважны ўплыў на яго мела не ўласна філязофская сыстэма Майманіда, а сьмелы палёт яго думак, яго любоў да ісьціны, цьвёрдасьць у прынцыпах, строгі мэтад дасьледаваньня, энэргічны пратэст супраць невуцтва і забабонаў. Праз Майманіда Майман-Хейман прыйшоў да [[Арыстоталь|арыстоталевай]] філязофіі, што дазволіла яму пазьней напісаць спэцыяльную працу «*Катэгорыі Арыстоталя*». Думкі Арыстоталя аб прымаце [[Форма|формы]] над [[матэрыя (філязофія)|матэрыя]]й, а таксама вучэньне [[Плятон]]а аб ідэях сустракаюцца і ў майманавай «*Трансцэндэнтальнай філязофіі*». На станаўленьне яго сьветапогляду на першым этапе паўплывала і знаёмства з філязофскай сыстэмай [[Сьпіноза|Сьпінозы]]. «*Глыбокія думкі гэтага філёзафа*, — пісаў Салямон Майман у „*Аўтабіяграфіі*“, — *і яго любоў да ісьціны мне моцна спадабаліся, і так як я ўжо ў Польшчы пры дапамозе кабалістычных кніг наткнуўся на яго сыстэму, то я зноў пачаў разважаць аб ёй і да таго пераканаўся ў ісьціннасьці яе, што ніякія стараньні Мэндэльсона не ў стане былі адцягнуць мяне ад яе*». Уплыў Сьпінозы праявіўся і ў вучэньні Маймана аб бясконцым [[розум]]е, у яго спробах стварыць, падобна геаметрычнаму мэтаду Сьпінозы, сваю ідэальную, чыста аналітычную сыстэму.

Сталым творчым пошукам, нястомнай працай у авалоданьні асновамі навук, плённай асьветніцкай дзейнасьцю пазначаны другі пэрыяд жыцьця і творчасьці Маймана, які пачаўся з другога наведваньня [[Бэрлін]]а (1780). Тут вырашальны ўплыў на яго зрабілі філязофскія погляды [[Імануіл Кант|Імануіла Канта]], глыбокае вывучэньне яго сыстэмы і абгрунтаваныя спробы ўдасканаліць яе. Спачатку беларускі жыдоўскі філёзаф склаў заўвагі да «*Крытыкі чыстага розуму*» Канта, потым на аснове гэтых матэрыялаў падрыхтаваў фундамэнтальную працу «*Спроба трансцэндэнтальнай філязофіі*», у якой найбольш поўна і грунтоўна выкладзены яго філязофскія погляды. Азнаёміўшыся з рукапісам Маймана, Кант адзначаў, што ніхто зь яго праціўнікаў ня толькі не зразумелі яго і галоўнага пытаньня так добра, як ён, але «*вельмі нямногія асобы наогул валодаюць такой дасьціпнасьцю для падобнага роду дасьледаваньняў*».

З пункту гледжаньня Маймана, існуе толькі [[сьвядомасць]] зь яе ўяўленьнямі, якая з самой сябе па сваіх уласных законах упершыню стварае свой уласны прадмет і тым самым надае яму [[аб’ектыўнасьць]] і [[рэальнасьць]], гэта значыць усеагульны і неабходны характар. Паводле Маймана, усякае пазнаньне магчыма толькі як пазнаньне працэсу ўзьнікненьня прадмета: яно спасьцігае толькі тое, што само стварае ў выглядзе сваіх аб’ектаў, надаючы ім характар неабходнасьці. Законы ж прыроды вызначаюцца дзейнасьцю [[розум]]у, а катэгорыі [[Лёгіка|лёгікі]] зьяўляюцца ўмовамі існаваньня ўсіх прадметаў магчымага вопыту. У сваей крытыцы філязофскай канцэпцыі Канта ён зыходзіць з палажэньня аб тым, што па-за межамі нашай сьвядомасці нічога ня можа існаваць, і таму з пункту гледжаньня тэарэтычнага розуму ўяўленьне незалежнай ад сьвядомасьці, без канкрэтных прыкмет «*рэчы ў сабе*» зьяўляецца неймаверным і немагчымым. «*Усякая прыкмета*, — пісаў Майман у сваей працы „*Аб прагрэсе філязофіі*“, — *пры дапамозе якой мы ўяўляем які-небудзь прадмет, знаходзіцца ў сьвядомасьці, рэч у сабе павінна быць па-за сьвядомасьцю і незалежнай ад яе: значыць, яна ёсьць рэч без прыкметы, неўяўляемая, неймаверная рэч, бяссэньсіца. У паняцьці рэчы ў сабе заключаецца цэнтр цяжару дагматычнай мэтафізыкі, зь ім яна стаіць і падае*». Такім чынам, Майман пераадольвае дуалізм Канта, суб’ектыўна-ідэалістычна лічыць, што існуе толькі адзін сьвет — сьвет сьвядомасьці і як дадзенае не можа быць растлумачаны. Філёзаф Вітэ адзначаў, што Салямон Майман стаў «*пачынальнікам таго філязофскага кірунку, у якім зыходзяцца Фіхтэ, Гегель і Шэлінг, ён зьявіўся пачынальнікам маністычнага ідэалізму, які ў 1-й палове нашага стагодзьдзя адыгрываў вялікую ролю не толькі ў філязофіі, але ва ўсей навуцы і вынікі чаго ўсе яшчэ відавочныя*».

Пэўны ўнёсак зрабіў Майман у распрацоўку трансцэндэнтальнай [[Дыялектыка|дыялектыкі]] (вучэньне аб [[катэгорыя]]х, аб [[антыномія]]х і [[паралягізм]]ах і інш.), праблем лёгікі, этыкі і эстэтыкі. Як і іншыя вальнадумцы-асьветнікі, Майман сьцьвярджаў права людзей на жыцьцё, авеянае радасьцю пазнаньня, напоўненае сьвятлом розуму і ісьціны. У адрозьненьне ад Мэндэльсона, які патрабаваў ад жыдоўскай інтэлігенцыі «разумнай маралі» і «натуральнай рэлігіі», ён лічыў, што людзям найперш неабходна даць кнігі, у якіх галоўнае месца займалі б пытаньні прыродазнаўства, матэматыкі і філязофіі. З уласьцівай яму энэргіяй Салямон Майман узяўся за выданьне навуковай літаратуры для польскіх жыдоў, але адсутнасьць сродкаў і адмова сяброў Мэндэльсона фінансаваць такія выданьні сарвалі гэта пачынаньне. Адной з прычын такога становішча магло быць і тое, што, як пісаў Майман у сваёй «Аўтабіяграфіі», пры тагачасным рэлігійным і палітычным становішчы жыдоў частка адукаваных людзей не жадала вывучаць навуку па падручніках на жыдоўскай мове, «*нязручнай для выкладаньня навуковых палажэньняў''», а неадукаваная большасьць народа лічыла ўсякую навуку, хоць і на жыдоўскай мове, забароненым плодам і займалася толькі вывучэньнем Тальмуда і яго шматлікіх камэнтараў. Асьветніцтву Майман адводзіў асабліва вялікую ролю ў вырашэньні надзённых праблем дня, рэфармаванні існуючай сыстэмы ўлады і грамадзкіх адносін, маральным і духоўным узбагачэньні людзей.

## Літаратура

Катэгорыя:Беларускія асьветнікі
Катэгорыя:Габрэйскія філёзафы
Катэгорыя:Нямецкія філёзафы
Катэгорыя:Беларускія жыды