Бабруйская фартэцыя

**Баруйская фартэцыя** або **крэпасьць** — помнік гісторыі і абарончай архітэктуры пачатку XIX стагодзьдзя ў Бабруйску, магутная фартыфікацыя, збудаваная ўладамі Расейскай імпэрыі на месцы Старога Места і старажытнага замка (зь іх руйнаваньнем, як і ў выпадку Берасьця). Знаходзіцца пры ўтоку ракі Бабруйкі ў Бярэзіну. Твор архітэктуры клясыцызму. Аб’ект Дзяржаўнага сьпісу гістарычна-культурных каштоўнасьцяў Беларусі.

## Гісторыя
У выніку другога падзелу Рэчы Паспалітай (1793 год) Бабруйск апынуўся пад уладай Расейскай імпэрыі. У 1807 годзе тут пачалося будаваньне бастыённай фартэцыі. На будоўлі працавала каля 50 батальёнаў салдатаў, а таксама людзі з навакольных вёсак. Да 1810 году насыпалі валы і зрабілі земляныя фартыфікацыі. У 1810—1812 гадох паводле праекту інжынэра Карла Опэрмана збудавалі 5 бастыёнаў, валы дадаткова ўмацавалі глыбокімі равамі. Тады ж часткова зруйнавалі комплекс езуіцкага калегіюму ў выніку яго рэканструкцыі пад парахавы склад, а таксама збудавалі кашары, шпіталь і склады.

У 1812 годзе фартэцыю ўзяла ў аблогу дывізія Яна Дамброўскага, аднак узяць ня здолела. На той час тут было амаль 300 гарматаў. Па вайне 1812 году пачаўся другі этап будаваньня, які характарызаваўся шырокім размахам: павялічылася тэрыторыя фартэцыі, зьявіліся 17 дадатковых бастыёнаў, вежы, форт «Фрыдрых Вільгельм». У 1830-я гады на вонкавым рове ўзьвялі капаніры дзеля флянгавага артылерыйнага і ружэйнага агню.

Па паўстаньні дзекабрыстаў у 1825 годзе з фартэцыі зрабілі турму, куды звозілі вырачаных «*за вальнадумства і бунт супраць цара*». Тут трымалі ў зьняволеньні 23 дзекабрыстаў, беларускага пісьменьніка Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча, а таксама за «крамольныя» вершы — слыннага селяніна-паэта Паўлюка Багрыма. У 1840-х гадох сюды выслалі сяброў падпольнага гуртку Петрашэўскага на чале з сваім кіраўніком. У 1905 годзе ў фартэцыі выбухнула паўстаньне дысцыплінарнага палку, якое жорстка здушылі расейскія карнікі.

У пачатку 1918 году фартэцыю заняў Першы Польскі корпус пад камандаю генэрала Юзэфа Доўбара-Мусьніцкага. У 1919—1920 гадох польскія ўлады стварылі на тэрыторыі фартэцыі лягер для ваеннапалонных. З такімі ж мэтамі выкарыстоўвалі фартэцыю немцы ў час Другой сусьветнай вайны.

## Архітэктура
Твор архітэктуры клясыцызму. Паводле пляну 1818 году, структуру комплексу вызначала сетка ўзаемна пэрпэндыкулярных вуліцаў, забудаваных мураванымі 2—3-павярховымі дамамі. Уваход на тэрыторыю фартэцыі ажыцьцяўляўся празь Вадзяную, Менскую і Слуцкую брамы. На скрыжаваньні галоўных вуліцаў, адна зь якіх вяла ад Менскай да Вадзяной брамы, другая — да Слуцкай брамы, знаходзіўся парадны Саборны пляц з домам камэнданта (1818 год), будынкамі шпіталя (1822 год) і штаба (1824 год), саборнай царквой Аляксандра Неўскага (1827 год). У заходняй частцы разьмяшчаліся кашары, ва ўсходняй — склады, артылерыйскі і інжынэрны паркі. У аздабленьні будынкаў выкарыстоўваліся рызаліты, руст, абрамленьні аконных праёмаў

## Галерэя

### Гістарычная графіка

Babrujskaja fartecyja, Studnia. Бабруйская фартэцыя, Студня (XIX).jpg|XIX ст.
Babrujskaja fartecyja, Tarlecki. Бабруйская фартэцыя, Тарлецкі (A. Staubert, XIX).jpg|XIX ст.
Babrujskaja fartecyja. Бабруйская фартэцыя (A. Staubert, 1811).jpg|1811 г.
Babrujskaja fartecyja. Бабруйская фартэцыя (A. Staubert, 1818).jpg|1818 г.


Babrujskaja fartecyja. Бабруйская фартэцыя (A. Staubert, 1818) (2).jpg|1818 г.
Babrujskaja fartecyja. Бабруйская фартэцыя (1818).jpg|1818 г.
Babrujskaja fartecyja. Бабруйская фартэцыя (A. Staubert, 1819).jpg|1819 г.
Babrujskaja fartecyja. Бабруйская фартэцыя (1822).jpg|1822 г.


Babrujskaja fartecyja. Бабруйская фартэцыя (A. Staubert, 1825).jpg|1825 г.
Babrujskaja fartecyja, Słuckaja brama. Бабруйская фартэцыя, Слуцкая брама (A. Staubert, 1825).jpg|1825 г.
Babrujskaja fartecyja, Słuckaja brama. Бабруйская фартэцыя, Слуцкая брама (A. Staubert, 1825) (2).jpg|1825 г.
Babrujskaja fartecyja. Бабруйская фартэцыя (1853).jpg|1853 г.


Babrujskaja fartecyja. Бабруйская фартэцыя (1855).jpg|1855 г.
Babrujskaja fartecyja. Бабруйская фартэцыя (1857).jpg|1857 г.
Babrujskaja fartecyja, Mienskaja brama. Бабруйская фартэцыя, Менская брама (1858).jpg|1858 г.
Babrujskaja fartecyja. Бабруйская фартэцыя (1859) (2).jpg|1859 г.


Babrujskaja fartecyja. Бабруйская фартэцыя (1859).jpg|1859 г.
Babrujskaja fartecyja. Бабруйская фартэцыя (P. Miller, 1918).jpg|1918 г.
Babrujskaja fartecyja. Бабруйская фартэцыя (P. Miller, 1918) (2).jpg|1918 г.
Babrujskaja fartecyja. Бабруйская фартэцыя (P. Miller, 1918) (3).jpg|1918 г.


### Гістарычныя здымкі

Babrujskaja fartecyja, Mienskaja brama. Бабруйская фартэцыя, Менская брама (1911).jpg|1911 г.
Babrujskaja fartecyja, Mienskaja brama. Бабруйская фартэцыя, Менская брама (1914).jpg|1914 г.
Babrujskaja fartecyja, Mienskaja brama. Бабруйская фартэцыя, Менская брама (1901-17).jpg|да 1918 г.
Babrujskaja fartecyja, Mienskaja brama. Бабруйская фартэцыя, Менская брама (1901-17) (2).jpg|да 1918 г.


Babrujskaja fartecyja, Frydrych Vilhielm. Бабруйская фартэцыя, Фрыдрых Вільгельм (1901-17).jpg|да 1918 г.
Babrujskaja fartecyja, Mienskaja brama. Бабруйская фартэцыя, Менская брама (1918).jpg|1918 г.
Babrujskaja fartecyja, Słuckaja brama. Бабруйская фартэцыя, Слуцкая брама (1918).jpg|1918 г.
Babrujskaja fartecyja, Słuckaja brama. Бабруйская фартэцыя, Слуцкая брама (1918) (2).jpg|1918 г.


Babrujskaja fartecyja, Słuckaja brama. Бабруйская фартэцыя, Слуцкая брама (1918) (2).jpg|1918 г.
Babrujskaja fartecyja. Бабруйская фартэцыя (1918).jpg|1918 г.
Babrujskaja fartecyja. Бабруйская фартэцыя (1918) (2).jpg|1918 г.
Babrujskaja fartecyja. Бабруйская фартэцыя (1918) (3).jpg|1918 г.


Babrujskaja fartecyja, Biarezina. Бабруйская фартэцыя, Бярэзіна (1918).jpg|1918 г.
Babrujskaja fartecyja, Biarezina. Бабруйская фартэцыя, Бярэзіна (1918) (2).jpg|1918 г.
Babrujsk, Biarezina. Бабруйск, Бярэзіна (1918) (4).jpg|1918 г.
Babrujskaja fartecyja, Mienskaja brama. Бабруйская фартэцыя, Менская брама (3.05.1918).jpg|3 траўня 1918 г.


Babrujskaja fartecyja, Vadzianaja brama. Бабруйская фартэцыя, Вадзяная брама (3.05.1918).jpg|3 траўня 1918 г.
Babrujskaja fartecyja. Бабруйская фартэцыя (3.05.1918).jpg|3 траўня 1918 г.
Babrujskaja fartecyja. Бабруйская фартэцыя (3.05.1918) (2).jpg|3 траўня 1918 г.
Babrujskaja fartecyja. Бабруйская фартэцыя (M. Rudlicki 3.05.1918).jpg|М. Руліцкі, 3 траўня 1918 г.


Babrujskaja fartecyja. Бабруйская фартэцыя (04-05.1918).jpg|красавіка — травень 1918 г.
Babrujskaja fartecyja. Бабруйская фартэцыя (05.1918).jpg|травень 1918 г.
Babrujskaja fartecyja. Бабруйская фартэцыя (1918-19).jpg|1918—1919 гг.
Babrujskaja fartecyja, Kaplica. Бабруйская фартэцыя, Капліца (1919).jpg|1919 г.


Babrujskaja fartecyja, Kaplica. Бабруйская фартэцыя, Капліца (1919) (2).jpg|1919 г.
Babrujskaja fartecyja. Бабруйская фартэцыя (1919).jpg|1919 г.
Babrujskaja fartecyja. Бабруйская фартэцыя (1919) (2).jpg|1919 г.
Babrujskaja fartecyja. Бабруйская фартэцыя (8.09.1919).jpg|8 верасьня 1919 г.


Babrujskaja fartecyja. Бабруйская фартэцыя (1920).jpg|1920 г.
Babrujskaja fartecyja. Бабруйская фартэцыя (1941).jpg|1941 г.
Babrujskaja fartecyja. Бабруйская фартэцыя (1941-44).jpg|1941—1944 гг.
Babrujskaja fartecyja. Бабруйская фартэцыя (1941-44) (2).jpg|1941—1944 гг.


### Сучасныя здымкі

01-минские-ворота-025-a.jpg|Менская брама
07-п-казарма-010a.jpg|Кашары
21-небережный-редюит-024a.jpg|Набярэжны рэдут
26-пороховой-склад-019a.jpg|Парахавы склад


25-погреб-004a.jpg|Склеп
23-конюшня-018a.jpg|Стайня
18-госпиталь-006a.jpg|Шпіталь
10-штаб-007a.JPG|Штаб


## Крыніцы

## Літаратура
* 
* Скрыпка М. Цытадэль над Бярэзінай (з гісторыі Бабруйскай крэпасці) // Помнікі гісторыі і культуры Беларусі. № 4, 1987.

## Вонкавыя спасылкі

* 

Катэгорыя:Фартэцыі Беларусі
Фартэцыя