Касьцёл Сьвятога Язэпа і калегіюм езуітаў (Віцебск)

**Касьцёл Сьвятога Язэпа** **і калегіюм езуітаў** — помнік архітэктуры XVII—XVIII стагодзьдзяў у Віцебску. Знаходзіўся на левым беразе ракі Віцьбы, на тэрыторыі Ніжняга Замка, на рагу Задунаўскай і Вялікай вуліцаў. Дзеяў да 1820 году. Твор архітэктуры барока. 

Комплекс Віцебскага езуіцкага калегіюму займаў вялікі пляц на зьбегу вуліцаў Вялікай, Задунаўскай і Замкавай, на заходнім баку якога разьмяшчаліся касьцёл і будынак калегіюму, што ўтваралі замкнёны прастакутны двор. Усходні бок займаў вялікі сад і агарод. Паміж садам і будынкамі касьцёла і калегіюму знаходзіўся гаспадарчы двор, пэрымэтрам якога стаялі мураваныя і драўляныя 1-павярховыя службовыя збудаваньні. На поўдзень ад гэтай тэрыторыі праз вуліцу знаходзілася 2-павярховая мураваная езуіцкая школа. Ля моста церазь Віцьбу стаяла мураваная брама з капліцай, дзе штодня праводзіліся набажэнствы. У 1872 годзе комплекс пацярпеў ад маскоўскай перабудовы, у 1956 годзе савецкія ўлады зруйнавалі помнік архітэктуры, да нашага часу захаваліся падмуркі.

## Гісторыя
### Вялікае Княства Літоўскае

Манахі-езуіты зьявіліся ў Віцебску ў 1637 годзе і ад пачатку дзеялі пры Фарным касьцёле. У 1640—1644 гадох з фундацыі ваяводы смаленскага Аляксандра Корвін-Гасеўскага тут збудавалі першы драўляны касьцёл Сьвятога Язэпа, спалены ў 1708 годзе разам з усім местам на загад маскоўскага гаспадара Пятра I.

Езуіцкі кляштарны комлекс хутка стаў значным асьветніцкім асяродкам: пры ім дзеяла сэмінарыя для дзяцей зьбяднелай шляхты, друкарня і тэатар. У 1682 годзе адкрыўся калегіюм, уводзіліся курсы філязофіі і маральнай тэалёгіі.

У 1716 годзе на сродкі кашталяна віцебскага Марцыяна Міхала Агінскага і мясцовай шляхты пачалося ўзьвядзеньне мураванага касьцёла, якое завяршылася ў асноўным да 1731 году. Кіраваў працамі італьянскі дойлід К. Англіяніні, аўтар алтара сьвятыні і выкладнік тэорыі архітэктуры ў калегіюме. Асьвячэньне касьцёла адбылося ў 1751 годзе па аздабленьні інтэр’еру.

Мураваныя будынкі калегіюму будаваліся ў 1691—1714 і 1737—1755 гадох. Яны значна пацярпелі ад пажараў у 1757 і 1762 гадох. Аднаўленьне калегіюму вялося да 1799 году, у выніку чаго ён набыў рысы пераходнага стылю ад барока да клясыцызму.

### Пад уладай Расейскай імпэрыі

Па першым падзеле Рэчы Паспалітай (1772 год), калі Віцебск апынуўся ў складзе Расейскай імпэрыі, касьцёл і калегіюм працягвалі дзеяць. У 1820 годзе расейскія ўлады ліквідавалі ордэн езуітаў. У 1822—1839 гадох будынкі займалі базыляны (уніяты). Па гвалтоўнай ліквідацыі Грэцка-каталіцкай (Уніяцкай) царквы (1839 год), у 1843 годзе расейскія ўлады перадалі комплекс Ўрадаваму сыноду Расейскай імпэрыі (Маскоўскай царкве), а касьцёл Сьвятога Язэпа перабудавалі і пераасьвяцілі пад сабор Сьвятога Мікалая (у гонар маскоўскага гаспадара). Зьявіўся праект замены фігурных завяршэньняў вежаў і цэнтральнага купала з «заломам», бачных на акварэлі Ю. Пешкі пачатку ХІХ ст., на паўсфэрычныя купалы, а над гадзіньнікавай вежай мусіў зьявіцца высокі ампірны шпіль. Аднак праект не ажыцьцявілі.

У 1872 годзе ў час капітальнага рамонту комплексу вежу калегіюму цалкам разабралі, а завяршэньні касьцёла перабудавалі ў стылістыцы дойлідзтва Маскоўскай дзяржавы. Віцебскі краязнаўца Пётар Красавіцкі яшчэ ў пачатку XX ст. зазначаў, што ў выніку гэтай перабудовы «*атрымалася дысгармонія і зьмяшэньне стыляў*».

### Найноўшы час
Неаднаразовыя перабудовы значна зьмянілі аўтэнтычны выгляд помніка, аднак яго значэньне ў арганізацыі прасторы і сылюэтнай панарамы цэнтру Віцебску як і раней заставалася істотным. Разам з комплексам бэрнардынскага кляштару калегіюм езуітаў ствараў адзіны архітэктурны ансамбль — нібы люстэркавую сымэтрыю Рынку і зьбегу вуліцаў Вялікай, Задунаўскай і Замкавай. Аднак у 1956 годзе (паводле іншых зьвестак у 1957) бальшавікі зьнішчылі абодва кляштарныя комплексы з мэтай «упарадкаваньня і рэканструкцыі» цэнтру места.

У 2000-я гады афіцыйныя ўлады плянавалі адбудаваць колішні езуіцкі комплекс з далейшай перадачай будынкаў Беларускаму экзархату Маскоўскага патрыярхату. Плянавалася, што аднаўленьне адбудзецца не ў пачатковым барокавым выглядзе, а з пазьнейшымі маскоўскімі перабудовамі (залатыя купалы-цыбуліны над вежамі і барабанам, зьнявечаны франтон галоўнага фасаду ды іншае).

## Архітэктура

### Касьцёл
Касьцёл — помнік архітэктуры позьняга барока. Гэты была 2-вежавая 3-нэфавая базыліка з паўкруглай апсыдай і бакавымі закрысьціямі. Над асноўным аб’ёмам узвышаўся магутны 8-гранны сьветлавы барабан, які завяршаўся высокім ліхтаром. 2-ярусны галоўны фасад завяршаў плястычна выгнуты франтон, з бакоў фасаду ўзвышаліся 2-ярусныя 8-гранныя вежы (па маскоўскай перабудове набылі завяршэньні ў выглядзе купалоў-цыбулінаў). Аналягічныя галоўнаму фігурныя франтоны завяршалі крылы трансэпту. Другі ярус галоўнага фасаду падзяляўся аркавымі аконнымі праёмамі ў плястычных ліштвах і пілястрамі, перадапошні ярус вежаў — аркавымі прасьветамі-званамі. Пад будынкам была скляпеністая крыпта.

### Калегіюм
Фасад П-падобнага 2-павярховага корпусу калегіюму, што выходзіў на чырвоную лінію забудовы Вялікай вуліцы, побач з касьцёлам, падзяляўся сымэтрычным ўваходным аб’ёмам, які завяршаўся 3-яруснай вежай з гадзіньнікам (у 1872 годзе пры капітальным рамонце гэтую вежу цалкам разабралі).

Будынак меў калідорны плян. На першым паверсе разьмяшчаліся пакоі навучэнцаў, архіў, рэфэктар з кухняй, на другім — кельлі манахаў і цёплая капліца, у цокальным паверсе — гаспадарчыя службы. Памяшканьні ўсіх паверхаў перакрываліся крыжовымі скляпеньнямі, а залі рэфэктару і капліцы над ім — люстэркавымі скляпеньнямі з падугамі (найбольш пашыраны тып скляпеньня пэрыяду барокавага клясыцызму).

## Галерэя
### Гістарычная графіка

Viciebsk, Dunaj. Віцебск, Дунай (1790-99).jpg|З боку Віцьбы. 1790-я гг.
Viciebsk, Uzhorskaja-Rynak. Віцебск, Узгорская-Рынак (J. Pieška, 1800).jpg|З боку Рынку. Ю. Пешка, каля 1800 г.
Viciebski zamak. Віцебскі замак (J. Pieška, 1800).jpg|З боку замка. Ю. Пешка, каля 1800 г.
Viciebsk, Vićba. Віцебск, Віцьба (J. Pieška, 1800).jpg|З боку Віцьбы. Ю. Пешка, каля 1800 г.


Viciebsk, Zadunaŭskaja, Jezuicki. Віцебск, Задунаўская, Езуіцкі (J. Pieška, 1800).jpg|З боку Дунаю. Ю. Пешка, каля 1800 г.
Viciebsk, Jezuicki. Віцебск, Езуіцкі (1841).jpg|Плян, 1841 г.
Viciebsk, Jezuicki. Віцебск, Езуіцкі (1841) (8).jpg|1841 г.
Viciebsk, Jezuicki. Віцебск, Езуіцкі (1841) (9).jpg|1841 г.


Viciebsk, Vialikaja. Віцебск, Вялікая (1845).jpg|1845 г.
Viciebsk, Vialikaja-Zadunaŭskaja. Віцебск, Вялікая-Задунаўская (1865) (2).jpg|Агульны выгляд, 1865 г.
Viciebsk, Zamkavaja-Vialikaja. Віцебск, Замкавая-Вялікая (1865-69).jpg|З боку Замкавай вуліцы, 1865—1869 гг.
Viciebsk, Zadunaŭskaja-Vialikaja. Віцебск, Задунаўская-Вялікая (1873).jpg|1873 г.


Viciebsk, Jezuicki. Віцебск, Езуіцкі (1872).jpg|Абмеры, 1872 г.
Viciebsk, Zadunaŭskaja, Jezuicki. Віцебск, Задунаўская, Езуіцкі (1874).jpg|1874 г.
Viciebsk, Vićba. Віцебск, Віцьба (J. Sosiński, 1876).jpg|У пэрспэктыве ракі Віцьбы, 1876 г.
Viciebsk, Jezuicki. Віцебск, Езуіцкі (1870-79).jpg|Праект маскоўскай перабудовы, 1870-я гг.


Viciebsk, Jezuicki. Віцебск, Езуіцкі (1870-79) (3).jpg|Праект, 1870-я гг.
Viciebsk, Jezuicki. Віцебск, Езуіцкі (1870-79) (2).jpg|Праект, 1870-я гг.
Viciebsk, Jezuicki. Віцебск, Езуіцкі (1870-79) (4).jpg|Плян, 1870-я гг.
Viciebsk, Vialikaja-Zadunaŭskaja. Віцебск, Вялікая-Задунаўская (N. Orda, 1875-76).jpg|Па маскоўскай перабудове. Н. Орда, 1875—1876 гг.


Viciebsk, Jezuicki. Віцебск, Езуіцкі (1878).jpg|Абмеры, 1878 г.
Viciebsk, Jezuicki. Віцебск, Езуіцкі (1878) (2).jpg|Абмеры, 1878 г.
Viciebsk, Vialikaja-Zamkavaja. Віцебск, Вялікая-Замкавая (1883).jpg|Агульны выгляд, 1883 г.
Viciebsk, Vialikaja, Jezuicki. Віцебск, Вялікая, Езуіцкі (W. Bojarski, 1884) (2).jpg|У. Баярскі, 1884 г.


Viciebsk, Duchaŭski. Віцебск, Духаўскі (J. Pen, 1907).jpg|Ю. Пэн, 1907 г.
Viciebsk, Zadunaŭskaja, Jezuicki. Віцебск, Задунаўская, Езуіцкі (D. Jakierson, 1922).jpg|Д. Якерсон, 1922 г.
Viciebsk. Віцебск (B. Zimmermann, 1942).jpg|Б. Цымэрман, 1942 г.
Viciebsk, Zamkavaja-Teatralnaja. Віцебск, Замкавая-Тэатральная (1943-44).jpg|1943—1944 гг.


### Гістарычныя здымкі

Viciebsk, Zamkavaja-Teatralnaja. Віцебск, Замкавая-Тэатральная (S. Jurkoŭski, 1865-69).jpg|С. Юркоўскі, 1865—1869 гг.
Viciebsk, Vićba. Віцебск, Віцьба (1860-69).jpg|1860-я гг.
Viciebsk, Zadunaŭskaja, Jezuicki. Віцебск, Задунаўская, Езуіцкі (S. Jurkoŭski, 1867).jpg|С. Юркоўскі, 1867 г.
Viciebsk, Rynak-Vialikaja. Віцебск, Рынак-Вялікая (S. Jurkoŭski, 1867).jpg|С. Юркоўскі, 1867 г.


Viciebsk, Vićba. Віцебск, Віцьба (S. Jurkoŭski, 1867).jpg|С. Юркоўскі, 1867 г.
Viciebsk, Zamkavaja-Vialikaja. Віцебск, Замкавая-Вялікая (V. Mashukov, 1872-83) (2).jpg|Па маскоўскай перабудове, 1872—1883 г.
Viciebsk, Rynak. Віцебск, Рынак (1873).jpg|1873 г.
Viciebsk, Vialikaja-Zadunaŭskaja. Віцебск, Вялікая-Задунаўская (S. Jurkoŭski, 1876) (2).jpg|С. Юркоўскі, 1876 г.


Viciebsk, Vialikaja, Jezuicki. Віцебск, Вялікая, Езуіцкі (S. Jurkoŭski, 1900).jpg|С. Юркоўскі, 2-я пал. XIX ст.
Viciebsk, Zamkavaja. Віцебск, Замкавая (S. Jurkoŭski, 1897).jpg|С. Юркоўскі, 2-я пал. XIX ст.
Viciebski zamak. Віцебскі замак (1893).jpg|1893 г.
Viciebsk, Vialikaja-Padźvinskaja. Віцебск, Вялікая-Падзьвінская (1893).jpg|1893 г.


Viciebsk, Vićba. Віцебск, Віцьба (1893).jpg|1893 г.
Viciebsk, Zadunaŭskaja-Vialikaja. Віцебск, Задунаўская-Вялікая (1893).jpg|1893 г.
Viciebsk, Zamkavaja. Віцебск, Замкавая (1894).jpg|1894 г.
Viciebsk, Zamkavaja-Vialikaja, Jezuicki. Віцебск, Замкавая-Вялікая, Езуіцкі (1900).jpg|1900 г.


Viciebsk, Jezuicki. Віцебск, Езуіцкі (1900).jpg|1900 г.
Viciebsk, Zadunaŭskaja. Віцебск, Задунаўская (1900) (1).jpg|1900 г.
Viciebsk. Віцебск (1900).jpg|1900 г.
Viciebsk, Zamkavaja-Vialikaja, Jezuicki. Віцебск, Замкавая-Вялікая, Езуіцкі (1901-04).jpg|1900—1904 гг.


Viciebsk, Zamkavaja. Віцебск, Замкавая (1902).jpg|1902 г.
Viciebsk, Zamkavaja. Віцебск, Замкавая (1903) (2).jpg|1903 г.
Viciebsk, Vialikaja-Padźvinskaja, Jezuicki. Віцебск, Вялікая-Падзьвінская, Езуіцкі (1905) (2).jpg|1905 г.
Viciebsk, Zamkavaja. Віцебск, Замкавая (1908) (2).jpg|1908 г.


Viciebsk, Vićba. Віцебск, Віцьба (1910).jpg|1910 г.
Viciebsk, Vialikaja-Ručaj. Віцебск, Вялікая-Ручай (1910).jpg|1910 г.
Viciebsk, Vialikaja, Jezuicki. Віцебск, Вялікая, Езуіцкі (1910) (2).jpg|1910 г.
Viciebsk, Vialikaja-Padźvinskaja. Віцебск, Вялікая-Падзьвінская (1910) (6).jpg|1910 г.


Viciebsk, Zamkavaja-Vialikaja, Jezuicki. Віцебск, Замкавая-Вялікая, Езуіцкі (1911) (7).jpg|1911 г.
Viciebski zamak, Padźvinskaja. Віцебскі замак, Падзьвінская (1912).jpg|1912 г.
Viciebsk, Zamkavaja-Vialikaja, Jezuicki. Віцебск, Замкавая-Вялікая, Езуіцкі (1912).jpg|1912 г.
Viciebsk, Vialikaja-Padźvinskaja. Віцебск, Вялікая-Падзьвінская (1912).jpg|1912 г.


Viciebsk, Vialikaja, Jezuicki. Віцебск, Вялікая, Езуіцкі (S. Prokudin-Gorsky, 1912).jpg|С. Пракудзін-Горскі, 1912 г.
Viciebsk, Zamkavaja. Віцебск, Замкавая (1914) (4).jpg|1914 г.
Viciebsk, Zamkavaja. Віцебск, Замкавая (1917).jpg|1917 г.
Viciebsk, Vialikaja, Jezuicki. Віцебск, Вялікая, Езуіцкі (1901-18).jpg|да 1918 г.


Viciebsk, Zadunaŭskaja, Jezuicki. Віцебск, Задунаўская, Езуіцкі (1901-18).jpg|да 1918 г.
Viciebsk, Vialikaja-Padźvinskaja. Віцебск, Вялікая-Падзьвінская (1941) (3).jpg|1941 г.
Viciebsk, Vialikaja-Ručaj. Віцебск, Вялікая-Ручай (1941).jpg|1941 г.
Viciebsk, Rynak-Vialikaja. Віцебск, Рынак-Вялікая (1942).jpg|1942 г.


Viciebsk, Zadunaŭskaja, Jezuicki. Віцебск, Задунаўская, Езуіцкі (1942).jpg|1942 г.
Viciebsk, Zadunaŭskaja, Jezuicki. Віцебск, Задунаўская, Езуіцкі (1942) (2).jpg|1942 г.
Viciebsk, Zadunaŭskaja, Jezuicki. Віцебск, Задунаўская, Езуіцкі (1942) (3).jpg|1942 г.
Viciebsk, Vialikaja, Jezuicki. Віцебск, Вялікая, Езуіцкі (1941-42).jpg|1941—1942 гг.


Viciebsk, Rynak-Vialikaja. Віцебск, Рынак-Вялікая (1941-43) (2).jpg|1941—1943 гг.
Viciebsk, Sianny. Віцебск, Сянны (1941-44).jpg|1941—1944 гг.
Viciebsk, Uzhorskaja. Віцебск, Узгорская (1941-44).jpg|1941—1944 гг.
Viciebsk, Vialikaja, Jezuicki. Віцебск, Вялікая, Езуіцкі (1941-44).jpg|1941—1944 гг.


Viciebsk, Vialikaja, Jezuicki. Віцебск, Вялікая, Езуіцкі (1941-44) (6).jpg|1941—1944 гг.
Viciebsk, Zadunaŭskaja. Віцебск, Задунаўская (1941-44).jpg|1941—1944 гг.
Viciebsk, Zamkavaja-Vialikaja, Jezuicki. Віцебск, Замкавая-Вялікая, Езуіцкі (1941-44).jpg|1941—1944 гг.
Viciebsk, Vialikaja, Jezuicki. Віцебск, Вялікая, Езуіцкі (1943).jpg|1943 г.


## Заўвагі

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 
* 
* 

## Вонкавыя спасылкі
* 

Віцебск
Віцебск
Віцебск
Катэгорыя:Зьнішчаныя помнікі архітэктуры Віцебску
Катэгорыя:Зьнішчаныя касьцёлы Беларусі