open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Кароль (шахматы)

**Каро́ль**, **князь** (Unicode: ♔, ♚) — галоўная шахматная фігура, хоць і не наймоцная. Мэта шахматнай партыі — абвясьціць мат каралю суперніка.

## Хады караля
Кароль можа перамяшчацца на любое суседняе поле па гарызанталі, вэртыкалі або па дыяганалі. Знаходзячыся ў вуглавым полі, кароль атакуе 3 палі, на поле ў боку дошкі — 5 палёў, на астатніх палёх — 8 палёў. Пры гэтым кароль ня можа хадзіць на поле, занятае сваёй фігурай, а таксама на поле, атакаванае чужой фігурай (пад шах).

## Ракіроўка
Ракіроўка ўяўляе сабой адначасовы ход караля і ладзьдзі зь перасоўваньнем караля на два поля ў бок адной з ладзьдзёў з адначасовым перасоўваньнем ладзьдзі на поле, пройдзенае каралём. Ракіроўка на каралеўскі фланг завецца кароткай ракіроўкай (пазначаецца 0-0), ракіроўка на візыравы фланг — доўгай ракіроўкай (пазначаецца 0-0-0).

Ракіроўка дапушчальная пры захаваньні наступных умоваў:
* кароль і ладзьдзя не зрабілі ніводнага ходу;
* паміж каралём і ладзьдзёй няма фігураў;
* кароль не знаходзіцца пад шахам, не праходзіць праз атакаванае поле і не трапляе на атакаванае поле (пад шах).

## Шах
Шах — сытуацыя, калі пасьля ходу суперніка кароль атакаваны фігурай суперніка. Выкрыты шах — сытуацыя, калі пасьля ходу адной фігурай суперніка кароль апынуўся атакаваны іншай фігурай. Падвойны шах — сытуацыя, калі кароль атакаваны адразу двума фігурамі суперніка.

У выпадку, калі каралю абвешчаны шах, неабходна наступным ходам вывесьці яго з-пад шаха. Абараніцца ад шаха можна адным з трох спосабаў — зрабіць ход каралём на поле, не атакаванае фігурамі суперніка, загарадзіць караля сваёй фігурай, пабіць фігуру, якая ставіць шах. Абараніцца ад падвойнага шаха можна толькі зрабіўшы ход каралём.

## Мат

Мат — сытуацыя, калі пасьля ходу суперніка кароль атакаваны фігурай суперніка, і пры гэтым гулец ня можа сваім ходам абараніцца ад шаха.

Пры аб’яве мату партыя сканчваецца незалежна ад таго, які матэрыял застаецца на дошцы і колькі часу на гадзіньніку ў стараны, абвясьціўшай мат. У спартовай практыцы да мату звычайна даходзіць рэдка, і гулец, разумеючы, што мат пры правільнай гульні суперніка непазьбежны, звычайна здае партыю.

## Пат
Пат — сытуацыя, калі пасьля ходу суперніка гулец ня мае магчымасьці зрабіць дапушчальны ход, паколькі пры любым ходзе караля ён апыняецца пад шахам, а іншыя фігуры адсутнічаюць або заблякаваныя, і пры гэтым кароль не атакаваны. Пат азначае завяршэньне гульні ўнічыю.

## Кароль у шахматнай партыі
У пачатку партыі каралі займаюць палі е1 і е8. У дэбюце каралямі звычайна ня ходзяць, выключэньне — ракіроўка, якая ажыцьцяўляецца для лепшай абароны самога караля і разьвіцьця іншых фігураў. У мітэльшпілі кароль нярэдка бывае аб’ектам нападаў, якія могуць сканчвацца перамогай аднаго з бакоў. У эндшпілі каралі звычайна прымаюць актыўны ўдзел у гульні, дапамагаючы пасоўваньню сваіх латнікаў у візыры або перашкаджаючы пасоўваньню чужых латнікаў.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Piececlopedia: Кароль

Катэгорыя:Шахматныя фігуры
Кароль (неадназначнасьць)

Назву **Каро́ль** маюць:

* Кароль — тытул манарха, звычайна спадчынны, але часам выбарны, кіраўнік каралеўства
* Кароль — шахматная фігура
* Кароль — вартасьць ігральнай карты

## Глядзіце таксама
* Аляксандар Кароль — беларускі дыплямат
* Аляксей Кароль — беларускі грамадзкі дзеяч, журналіст
* Усевалад Кароль — беларускі грамадзка-палітычны дзеяч

## Глядзіце таксама
* Каралева
* Каралевічы
* Каралеўскія 1
* Каралеўцы
* Каралеўшчына
* Каралёва
* Каралёў
* Каралі
Глеб Сьвятаслававіч Смаленскі

**Глеб Сьвятасла́вавіч Смале́нскі** (?-12 жніўня 1399) - смаленскі князь у 1392-1396, сын смаленскага князя Сьвятаслава Іванавіча. У Мсьціслаўскай бітве 1386 узяты ў палон войскамі ВКЛ. У 1391 аддадзены як закладнік вялікаму майстру Нямецкага ордэну. Вёў змаганьне з братам Юр’ем за валоданьне Смаленскам. Пасьля захопу Смаленска ў 1396 вялікім князем Вітаўтам Глеб зь дзецьмі накіраваны ў ВКЛ, дзе атрымаў маёнтак Палоннае. Загінуў у бітве на Ворскле 1399. Ад ягоных нашчадкаў пайшлі княскія роды Жыжэмскіх, Шаховічаў, Саламярэцкіх. 

Катэгорыя:Смаленскія князі
Катэгорыя:Жыжэмскія
Катэгорыя:Смаленскія Рурыкавічы
Катэгорыя:Памерлі 12 жніўня
Катэгорыя:Памерлі ў 1399 годзе
Катэгорыя:Загінулі ў бітве на Ворскле
Цхінвалі

**Цхінвалі** (*Цхінвал*; ; ) — горад у Грузіі, у рэгіёне Шыда Картлі. У цяперашні час кантралюецца самаабвешчанай рэспублікай Паўднёвая Асэтыя і зьяўляецца яе сталіцай. Да 1990 году адміністрацыйны цэнтар Паўднёва-Асэтынскай аўтаномнай вобласьці, уваходнай у Грузінскую ССР у складзе СССР.

Горад знаходзіцца на рацэ Вялікі Ліяхві, на вышыні 870 мэтраў над узроўнем мора.

## Гісторыя
Першае пісьмовае згадваньне Цхінвалі адносіцца да 1398 году. Ёсьць вэрсія, па якой Цхінвалі быў пабудаваны ў III стагодзьдзі Картлійскім царом Асфагурам (гл. Картлі). На момант уваходжаньня Картлі-Кахэцінскага царства (1801) у склад Расейскай імпэрыі — мястэчка, затым горад Цхінвалі. У пэрыяд знаходжаньня Грузіі ў складзе Расейскай імпэрыі — горад у Грузіна-Імэрэцінская, а потым у Тыфліскай губэрні. Пасьля саветызацыі Грузіі, у 1922 годзе Цхінвалі быў уведзены ў склад Паўднёва-Асэтынскай аўтаномнай вобласьці Грузінскай ССР, у пэрыяд з 1934 па 1961 меў назву *Сталініры* (у гонар Сталіна).

На 1955 год у горадзе існавалі 2 бібліятэкі, драматычны тэатар, краязнаўчы музэй. З 1935 году і па цяперашні час у горадзе знаходзіцца пэдагагічны інстытут.

Паводле сучаснага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу Грузіі горад аднесены да Гарыйскага раёну, аднак грузінскімі ўладамі не кантралюецца. Фактычна Цхінвалі зьяўляецца сталіцай самаабвешчанай Рэспублікі Паўднёвая Асэтыя, якая знаходзіцца ў стане канфлікту з Рэспублікай Грузія.

У жніўні 2008 году горад стаў месцам баявых дзеяньняў паміж грузінскім і расейскім бокам. Зьнішчаны галоўны адміністрацыйны будынак Цхінвалі, горад практычна цалкам разбураны ў выніку абстрэлу грузінскай і расейскай артылерыяй і ўсталёўкамі «Град».

## Крыніцы

Катэгорыя:Гарады Грузіі
Катэгорыя:Населеныя пункты Паўднёвай Асэтыі
Ян Жыжэмскі

**Ян Жыжэмскі** (?-да лютага 1635) – удзельнік Смаленскае вайны з Расеяй і паходу ў Валахію. Стольнік менскі ад лютага 1633. Вызнаваў праваслаўе, фундаваў цэрквы й манастыры. 2 чэрвеня 1633 разам з праваслаўным насельніцтвам Менска спрабаваў дамагчыся выкананьня каралеўскага прывілея аб перадачы праваслаўным Менскае царквы сьвятой Троіцы. З княскага роду Жыжэмскіх.

## Літаратура

* Чарняўскі В.Ф. Ураднікі (пасады, тытулы) Менскага ваяводзтва XVI-XVIII стагоддзяў (Біяграфічны даведнік). Мн, 2007.

Ян Жыжэмскі

Катэгорыя:Менскія стольнікі
Катэгорыя:Памерлі ў 1635 годзе
Аляксандар Жыжэмскі

**Аляксандар Жыжэмскі** (? — красавік 1645) — каралеўскі шляхціч, лясьнічы аранскі й пералайскі, стольнік менскі 14 лютага 1635 — 31 кастрычніка 1640, чашнік ВКЛ у 1640—1643, падстолі ВКЛ ад 1643. У 1635 разам з пасадай менскага падстолія атрымаў маёнткі Еўцікеевічы ў Рэчыцкім і Карповічы ў Мазырскім паветах. З княскага роду Жыжэмскіх.

## Літаратура

* Чарняўскі В. Ф. Ураднікі (пасады, тытулы) Менскага ваяводзтва XVI—XVIII стагодзьдзяў (Біяграфічны даведнік). Мн, 2007.

Катэгорыя:Менскія стольнікі
Катэгорыя:Чашнікі вялікія літоўскія
Катэгорыя:Падстоліі вялікія літоўскія
Катэгорыя:Памерлі ў 1645 годзе
Аляксандар Жыжэмскі
Сонечнае зацьменьне 1 жніўня 2008 году

**Сонечнае зацьменьне 1 жніўня 2008 году** — поўнае сонечнае зацьменьне, якое можна было назіраць часткова на тэрыторыі Беларусі і іншых краінаў і поўнасьцю на тэрыторыі Расеі.

## Агульная інфармацыя
Зацьменьне пачалося ў 11:21 па менскім часе на крайняй поўначы Канады, блізу заліва Куін-Мод. Поўнае зацьменьне ў гэтым рэгіёне назіралася ў гарызонце і падоўжылася каля паўтары хвіліны. Рухаючыся ва ўсходнім кірунку, месяцовы цень прайшоў праз выспы Канадскага Арктычнага архіпэляга і выйшаў у Паўночны Ледавіты акіян. У 11:51 па Менску цень апынуўся на тэрыторыі Беларусі.

У 13:02 па менскім часе зацьменьне дасягнула найбольшай фазы (1,02). У гэты час цень знаходзіўся блізу гораду Надым Ямала-Ненецкай аўтаномнай акругі (Расея). Працягласьць поўнага зацьменьня ў гэтай мясцовасьці склала 2 хвіліны 27 сэкунд, Сонца знаходзілася на вышыні каля 33 градусаў над гарызонтам. Рухаючыся далей, цень перасёк усход Ханты-Мансійскай аўтаномнай акругі, захад Томскай вобласьці, і ў 13.40 патрапіў ў Новасыбірскую вобласьць. Пяць хвілін праз найбольшая фаза зацьменьня назіралася ў Новасыбірску, які апынуўся амаль у цэнтры паласы поўнай фазы. Працягласьць зацьменьня ў Новасыбірску склала 2 хвіліны 19 секунд, вышыня Сонца над гарызонтам — 30 градусаў. Рухаючыся далей на паўднёвы ўсход, цень прайшоў праз Барнаул, Бійск, Горна-Алтайск.

Месяцовы цень пакінуў тэрыторыю Расеі ў 13:59 па Менску, прабыўшы на ёй каля гадзіны. Закрануўшы сваім бокам тэрыторыю Казахстана, ён далей прайшоў па мяжы Манголіі і Кітая, затым па тэрыторыі Кітая, дзе і пакінуў Зямлю ў 14:22 па Менску на заходзе Сонца блізу гораду Сіань.

Прыватнае зацьменьне пачалося ў 11:04 па Менску ў акіяне блізу канадзкай выспы Ньюфаўндлэнд, а скончылася ў 15:39 па Менску ў Бэнгальскім заліве. Прыватныя фазы зацьменьня назіраліся на большай частцы Эўропы (акрамя паўднёвых абласьцёў) і Азіі (акрамя крайняга ўсходу), у паўночна-ўсходняй частцы Паўночнай Амэрыкі, у Паўночным Ледавітым акіяне і на поўначы Атлянтычнага.

На тэрыторыі Беларусі прыватныя фазы зацьменьня назіраліся па ўсёй тэрыторыі з максымальнай цёмнай зонай каля 40%.

Падчас поўнага зацьменьня на небе можна было заўважыць найзырчэйшыя зьвёзды і плянэты — зьлева ад Сонца знаходзіліся Мэркурый, Вэнэра, Рэгул, Сатурн і Марс. Вэнэра стала бачная яшчэ да наступу поўнай фазы, Мэркурый і Сатурн сталі прыкметныя з пачаткам поўнай фазы, Марс і Рэгул можна было ўбачыць пры ўмовах досыць празрыстай атмасфэры.

## Вонкавыя спасылкі
* 1 жніўня — зацьменьне Сонца — «Наша Ніва»

2008
Катэгорыя:Падзеі 1 жніўня
Катэгорыя:Падзеі 2008 году
Станкевічы

Назву **Станкевічы** маюць:

* Станкевічы — беларускі шляхецкі род

## Населеныя пункты
### [[Беларусь]]
* Берасьцейская вобласьць:
** Станкевічы — вёска ў Баранавіцкім раёне

* Гарадзенская вобласьць:
** Станкевічы — былая вёска ў Лідзкім раёне
** Станкевічы — былы хутар у Наваградзкім раёне

## Глядзіце таксама
* Станкевіч
* Станкелішкі
* Станкілішкі
Захар’іны

**Заха́р’іны** () — расейскія шляхецкія роды. Адзін зь іх, які ўзыходзіць да пачатку XVII ст., занесены ў VI частку радаводнае кнігі Маскоўскае і ў II частку РК Пензенскае і Саратаўскае губэрняў. Да яго належыць прафесар Рыгор Антонавіч Захар’ін. Два іншыя роды Захар’іных, якія таксама ўзыходзяць да XVII ст., занесеныя ў VI частку РК Кастрамское, Казанскае й Екацерынаслаўскае губэрняў (Гербоўнік, VIII, 120).

Катэгорыя:Расейскія шляхецкія роды
Катэгорыя:Украінскія шляхецкія роды
Барак Абама

**Бара́к Гусэ́йн Аба́ма II** (; нарадзіўся 4 жніўня 1961 году) — 44-ы прэзыдэнт ЗША (2009—2017), сэнатар ЗША ад штату Іліной (2005—2009), чалец Дэмакратычнай партыі. Ляўрэат Нобэлеўскае прэміі міру 2009 году за «надзвычайныя намаганьні дзеля ўзмацненьня міжнароднай дыпляматыі і супрацоўніцтва паміж народамі».

## Біяграфія
Бацька Абамы — кеніец, мама — нарадзілася ў Канзасе, мае брытанскія і ірляндзкія карані. Ад 6 гадоў выхоўваўся ў сям’і айчыма-інданэзійца, жыў у Джакарце. У 1971 годзе вярнуўся на Гаваі, жыў з бацькамі мамы. Галоўным канкурэнтам Абамы на выбарах 2008 году быў сэнатар ад Рэспубліканскай партыі Джон Макейн. Канкурэнткай Абамы ўнутры самой Дэмакратычнай партыі была жонка былога прэзыдэнта Біла Клінтана Гілары Клінтан. 7 чэрвеня 2008 году Гілары Клінтан заявіла аб спыненьні змаганьня за вылучэньне яе кандыдатуры на пост прэзыдэнта ЗША. У перадвыбарчай кампаніі Барак Абама выступаў супраць вайны ў Іраку, але за прыцягненьне дадатковых вайсковых сілаў ЗША ў Аўганістан. 5 лістапада 2008 году Барак Абама быў выбраны 44-м прэзыдэнтам ЗША.

Абама — першы афраамэрыканец, высунуты на пост прэзыдэнта ЗША і першы ў гісторыі ЗША афраамэрыканец, які стаў кіраўніком дзяржавы. Пачатак ягонага прэзыдэнцкага тэрміну супаў з сусьветным эканамічным крызісам. Плян па пераадоленьні крызісу, прапанаваны Абамам Сэнату ЗША, заключаўся ў выдаткаваньні $ 787 млрд для пераадоленьня рэцэсіі. Гэты плян атрымаў назву «Біль стымулу» (). Таксама былі зробленыя датацыі банкам ды буйным машынабудаўнічым прадпрыемствам ЗША. На працягу першага году прэзыдэнцтва Барака Абамы ягоны рэйтынг няўхільна зьніжаўся.

## Глядзіце таксама
* Цябе я апяваю (кніга)

## Крынiцы

## Вонкавыя спасылкі

* Афіцыйная біяграфія
* Афіцыйны сайт
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Ганалулу
Катэгорыя:Прэзыдэнты ЗША
Катэгорыя:Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі міру
Поцех

**Поцех** — возера ў Беларусі, у басэйне ракі Друйкі. Знаходзіцца ў Браслаўскім раёне Віцебскай вобласьці, за 10 км на паўночны ўсход ад Браслава. Належыць да групы Браслаўскіх азёр. Плошча паверхні возера 1,35 км². Даўжыня 2,55 км, найбольшая шырыня 0,95 км. Найбольшая глыбіня дасягае 9,1 м, сярэдняя складае 3,4. Аб’ём вады 4,52 млн м³. Даўжыня берагавой лініі 9,72 км.

На ўсходнім беразе возера стаіць гістарычнае мястэчка Слабодка.

## Апісаньне
Катлавіна складанага тыпу, выцягнутая з захаду на ўсход, складаецца з 4 плёсаў, падзеленых мысамі. Схілы маюць вышыню да 10 мэтраў, на поўначы — камавыя ўзгоркі, пераважна разараныя. Паўднёвыя схілы ўтвараюцца пясковай озавай градой вышынёй 25—30 мэтраў. Града на поўдні аддзяляе Поцех ад возера Недрава.

Да глыбіні 1,5 мэтра дно пясковае, месцамі — гліністае. Да глыбіні 3 м пераважаюць пясковыя адклады, глыбей — крэменязёмісты сапрапэль. Празрыстасьць вады каля 1 м улетку, і да 2,8 м узімку.

Возера эўтрофнае, слабапраточнае. Злучаецца пратокай з возерам Недрава, таксама ў Поцех упадае ручай з возера Ільмянку.

Надводная расьліннасьць пашыраецца да глыбіні 1,5 мэтры, падводная — да глыбіні 2—2,5 мэтры. Зарастае каля 28% плошчы.

Служыць месцам адпачынку, уваходзіць у турыстычныя маршруты.

## Флёра і фаўна
У возеры водзяцца лешч, судак, шчупак, акунь, лінь, плотка, гусьцяра, мянтуз, краснапёрка, джгір, сустракаецца вугор.

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 

Катэгорыя:Браслаўскія азёры
Катэгорыя:Азёры Браслаўскага раёну
Недрава

**Не́драва** — возера ў Беларусі, у басэйне ракі Друйкі. Знаходзіцца ў Браслаўскім раёне Віцебскай вобласьці, за 7 км на паўночны ўсход ад Браслава, каля вёскі Маскаўцаў. Належыць да групы Браслаўскіх азёр. Плошча паверхні возера 3,72 км². Даўжыня 3 км, найбольшая шырыня 2,23 км. Найбольшая глыбіня дасягае 12,2 м, сярэдняя складае 4,8 м. Аб’ём вады 17,8 млн м³. Даўжыня берагавой лініі 15 км. 

Каля ўсходняга берага возера стаіць гістарычнае мястэчка Слабодка.

## Апісаньне
Катлавіна складанага тыпу, круглаватая. Схілы маюць вышыню да 10 мэтраў і знаходзяцца пад лугам і хмызьняком. На поўначы ад возера знаходзіцца озавая града вышынёй 15—20 мэтраў, парослая рэдкім хваёвым лесам. Берагі нізкія, пясковыя. На поўначы ёсьць дзялянкі з абразійнымі берагамі. Мелкаводзьдзе пясковае. Да глыбіні 3—4 мэтры дно глеістае, на большых глыбінях — сапрапэлістае. Падводная расьліннасьць пашыраецца да глыбіні 4 мэтраў.

Мае тры выспы агульнай плошчай 2 гектары (0,02 км²).

Возера эўтрофнае, добра праточнае. Злучаецца пратокай з возерам Поцехам, таксама ў вадаём упадае ручай з возера Веры. Ракі Друйка, якая цячэ праз возера, злучае яго з возерам Несьпішам.

Праз возера праходзіць турыстычны маршрут.

## Флёра і фаўна
У возеры водзяцца лешч, судак, плтка, шчупак, акунь, мянтуз ды іншыя віды рыбаў, сустракаецца вугор.

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 

Катэгорыя:Браслаўскія азёры
Катэгорыя:Азёры Браслаўскага раёну
Прэны

**Прэ́ны** () — места ў Летуве, на рацэ Нёмане. Адміністрацыйны цэнтар Прэнскага раёну Ковенскага павету. Насельніцтва на 2023 год — 8 894 чалавекі. Знаходзяцца за 39 км ад Коўна і за 40 км ад Мар’ямпалю.

Прэны — магдэбурскае места гістарычнай Ковеншчыны, якое ўлады Летувы абвясьцілі часткай этнаграфічнага рэгіёну «Сувалкія».

## Назва
Летувіскія аўтары тлумачаць назву места ад адпаведнага прозьвішча, тлумачэньня якога зь летувіскай мовы, аднак, не падаюць.

## Гісторыя
Упершыню ўпамінаюцца ў 1502 годзе. У 1644 годзе кароль і вялікі князь Уладзіслаў Ваза перадаў паселішча Мікалаю Глінскаму. У 1609 годзе Прэны атрымалі Магдэбурскае права і ўласны герб. У 1773 годзе Прэны перайшлі да Сапегаў. У 1791 годзе Сойм аднавіў правы самакіраваньня, надаў месту пячатку і герб.

У выніку падзелаў Рэчы Паспалітай Прэны апынуліся ў складзе Расейскай імпэрыі, у Мар’ямпальскім павеце.

У 1920 годзе Прэны ўвайшлі ў склад Летувы. З чэрвеня 1941 да 1944 году места знаходзілася пад акупацыяй Нацысцкай Нямеччыны.

## Насельніцтва
* 1827 год — 1972 чалавекі
* 1862 год — 2688 чалавек
* 1878 год — 2986 чалавек

## Крыніцы

Катэгорыя:Гарады Летувы
Аб’яднаныя дэмакратычныя сілы Беларусі

**Аб’яднаныя дэмакратычныя сілы Беларусі** (**АДС**) — кааліцыя палітычных партыяў у Беларусі.

## Гісторыя
У лістападзе 2004 году ў Летуве прадстаўнікі Эўрапейскай кааліцыі і Народнай кааліцыі «5+» падпісалі пагадненьне аб утварэньні Аб’яднаных дэмакратычных сіл Беларусі (АДС) і іх Палітычнай рады.

26—27 траўня 2007 году адбыўся Кангрэс дэмакратычных сіл Беларусі. На ім была прынятая «Малая Канстытуцыя Беларусі», «Эканамічная плятформа» і «Стратэгія дэмакратычных сіл Беларусі». Сустаршынямі АДС былі абраныя тагачасны лідэр Партыі БНФ Вінцук Вячорка (адказны за інфармацыйна-мабілізацыйную і міжнародную працу), лідэр Аб’яднанай грамадзянскай партыі Анатоль Лябедзька (адказны за распрацоўку пазытыўнай альтэрнатывы), лідэр Партыі камуністаў Беларускае Сяргей Калякін (адказны за структурнае будаўніцтва), лідэр Беларускай сацыял-дэмакратычнай партыі (Грамада) Анатоль Ляўковіч (адказны за выбарчыя кампаніі). У Палітычную Раду АДС увайшлі прадстаўнікі буйных партыяў Беларусі, грамадзкага сэктара, творчай інтэлігенцыі, прадпрымальнікаў.

9 сакавіка 2008 году «Малады Фронт», спасылаючыся на ідэйнае і структурнае разьяднаньне суб’ектаў АДС, выйшаў са складу гэтае кааліцыі.

27 кастрычніка 2008 году «Эўрапейская кааліцыя» заявіла пра спыненьне дзеяньня дамовы аб утварэньні АДС, матывуючы гэта адыходам часткі суб’ектаў АДС ад прынцыпаў фармаваньня кааліцыі.

Пасьля самаліквідацыі АДС былы сайт кааліцыі працягнуў працу ўжо як не палітычны рэсурс, а як незалежны СМІ.

## Суб’екты АДС
* Партыя БНФ
* Аб’яднаная грамадзянская партыя
* Беларуская сацыял-дэмакратычная партыя (Грамада)
* Партыя камуністаў Беларуская
* Рух «За Свабоду»
* Беларуская партыя жанчын «Надзея»
* Кампанія «За свабоднае разьвіцьцё прадпрымальніцтва»
* Беларуская партыя працы
* Беларуская сацыял-дэмакратычная Грамада

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Антыкрызісная платформа АДС

Катэгорыя:Беларуская палітыка
Чачоты

**Чачоты** (***Čačoty***; , ) — беларускі шляхецкі род гербу Астоя. Паходзіць са Смаленскага ваяводзтва. Унесены ў 1 і 6 часткі РК Кіеўскае, Менскае й Гарадзенскае губэрняў (зацьверджаны Літоўскім шляхецкім дупутацкім сходам у 1798, Менскім губэрнскім — у 1802, 1853 і 1892, Гарадзенскім — у 1817). Зацьвярджаўся таксама Сэнатам у 1832, 1855 і 1892.

## Радавод

Васіль Данілевіч Чачот, узгадваецца ў 1545
# Зьміцер
# Канстанцін, узгадваецца ў 1591
## Павал
### Якуб, узгадваецца ў 1616, ж. — Ганна Яновіч
#### Міхал, узгадваецца ў 1680, ж. — Лявонава Ваўчэцкая
##### Піпін, узгадваецца ў 1736, ж. — Алена Аколава
###### Міхал
####### Вінцэнт, узгадваееца ў 1777
######## Юліян (1799—?)
######## Карл Ануфры (1815—?)
######## Мацей (1817—?)
###### Людвіг
###### Ваўжынец
###### Ян, узгадваецца ў 1760
####### Юзаф
####### Тадэвуш, узгадваецца ў 1773, ж. — Клара Гаціская
######## Ян Антоні (1796—1847)
######## Павал Пётар (1808—?)
###### Мацей
##### Юзаф
##### Казімер
##### Юры
## Стафан, ж. — Тэкля
# Іван
# Хведар

## Найбольш вядомыя
* Ян Антоні Чачот (1796—1847), беларускі й польскі паэт

## Крыніцы

## Літаратура
* Ян Чачот, Ігнат Дамейка, сябры і паплечнікі Адама Міцкевіча // Беларусіка-Albaruthenica; Кніга 10. — Мн.: Нацыянальны навукова-асветны цэнтр імя Ф. Скарыны, 1998. ISBN 985-6419-11-5


Катэгорыя:Генэалёгія
Катэгорыя:Беларускія шляхецкія роды
Катэгорыя:Расейскія шляхецкія роды
Катэгорыя:Украінскія шляхецкія роды
Візыр (шахматы)

**Візы́р, гетман, фэрзь, каралева** (Unicode: ♕, ♛) — наймацнейшая шахматная фігура. Прынята, што матэрыяльная каштоўнасьць візыра роўная 8—9 латнікам. Такім чынам, па моцы ён пераўзыходзіць ладзьдзю і лёгкую фігуру (афіцэра ці вершніка), саступае дзьвюм ладзьдзям і прыблізна раўнамоцны з трыма лёгкімі фігурамі.

## Хады візыра
Візыр можа перамяшчацца на любую колькасьць палёў па вэртыкалі, гарызанталі і дыяганалі, аб’ядноўваючы здольнасьці ладзьдзі і афіцэра (пры ўмове, што на ягоным шляху няма фігураў). Знаходзячыся ў адным з цэнтральных палёў, візыр можа атакаваць да 27 палёў адначасна, у куце — да 21 поля.

## Візыр у шахматнай партыі
Кожны гулец пачынае партыю з адным візырам. У пачатку партыі візыры займаюць палі d1 і d8 (палі свайго колеру). Уважаецца, што ў пачатку партыі (дэбюце) ня трэба сьпяшацца выводзіць візыра, бо ён, знаходзячыся ў лягеры суперніка, станае ласым кавалкам для ягоных фігураў. Значна прыдатнейшым візыр станае ў мітэльшпілі і эндшпілі. Так, лічаць, што ў эндшпілі кароль зь візырам пры правільнай гульні выйграюць супраць караля і лёгкай фігуры, супраць караля і ладзьдзі, у большасьці выпадкаў — супраць караля і двух лёгкіх фігураў, супраць караля, ладзьдзі і латніка. Акрамя таго, найістотнай задачай большасьці эндшпіляў зьяўляецца правядзеньне латніка ў візыры, бо пасьпяховае выкананьне гэтай задачы, як правіла, азначае перамогу ў партыі.

## Візыр у шахматных задачах

Візыр фігуруе ў шматлікіх шахматных задачах. Адна з самых вядомых — задача пра васьмёх візыраў, у задачы патрэбна разьмясьціць 8 візыраў так, каб яны не атакавалі адно аднаго. Матэматычным шляхам даказана, што існуе 92 рашэньні задачы пра васьмёх візыраў.

## Этымалёгія
Назва «візыр» запазычаная ад арабаў, ад якіх шахматы пачалі распаўсюджвацца ў Эўропе. У хазараў гэты тытул мелі найвышэйшыя дзяржаўныя чыноўнікі, якія кантралявалі фінансы дзяржавы, шахскі двор і войска. Значэньне слова паходзіць ад арабскага «*носьбіт цяжару*».

Распаўсюджаная ў народзе назва «каралева» паходзіць ад іншага варыянту назвы гэтай фігуры — *фэрзь* (ferz), запазычанага ва францускую мову, дзе слова паступова трансфармавалася ў *vierge* — «цнатліўка, дзева, дама».

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Piececlopedia: Візыр

Катэгорыя:Шахматныя фігуры
Восіп Ігельстрэм

**Восіп Андрэевіч Ігельстрэм** (; 1737—1817) — расейскі дзяржаўны дзеяч і вайскавод, барон, а затым граф і генэрал ад інфантэрыі (1796). З роду Ігельстрэмаў, сын ліфляндзкага шляхціча.

## Біяграфія
Навучаўся ў Рызе й Нямеччыне. У 1753 годзе распачаў вайсковую службу ў расейскай арміі. Падчас першае вайны з Турэччынай у 1768—1774 гадах асабліва вызначыўся пры ўзяцьці крэпасьці Акерман. Дзякуючы заступніцтву Пацёмкіна ў 1784 годзе атрымаў месца генэрал-губэрнатара сыбірскага і ўфімскага. Удзельнічаў у швэдзкай вайне і быў упаўнаважаным ад расейскага двара пры падпісаньні Вэрэльскае дамовы (1790). Ад 1790 году камандуючы фінляндзкімі войскамі.

У 1792 годзе атрымаў расейскае шляхецтва. У 1792 пераведзены намесьнікам у Пскоў, а праз год прызначаны генэрал-губэрнатарам кіеўскім, чарнігаўскім і ноўгарад-северскім. У канцы таго жа году пасланы ў Варшаву для прыняцьця галоўнага начальства над расейскімі войскамі, размешчанымі ў Рэчы Паспалітай. 28 сьнежня 1793 прызначаны надзвычайным і паўнамоцным паслом Расеі ў РП. Прадбачачы паўстаньне, ня раз прасіў графа Зубава павялічыць войска, але атрымліваў толькі папрокі ў баязьлівасьці. Ягоны загад аб скарачэньні напалову войска РП стаў непасрэднай прычынай паўстаньня Касьцюшкі. Калі ў 1794 годзе пачалося паўстаньне Ігельстром ледзь выратаваўся ад сьмерці. Ён быў вымушаны пакінуць службу і пераехаў у Рыгу. У 1797 прызначаны вайсковым губэрнатарам у Арэнбургу, падначаліў башкіраў і мешчаракоў. Звольніўся ў 1798.

## Вонкавыя спасылкі
* Біяграфія В. А. Ігельстрома

Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1737 годзе
Восіп
Катэгорыя:Генэралы Расейскай Імпэрыі
Катэгорыя:Палітыкі Расейскай імпэрыі
Катэгорыя:Паслы Расейскай імпэрыі ў Рэч Паспалітую
Катэгорыя:Памерлі ў 1817 годзе
Мануіл I Мэгас Комнін

**Мануіл I Мэгас Комнін** (1218-1263) - 4-ы імпэратар трапэзундскі (1238–1263), другі сын заснавальніка дынастыі Вялікіх Камніноў імпэратара Аляксея I. Пасьля 1244 Мануіл I стаў васалам мангольскага вялікага хана Угедэя, які ў тым годзе разграміў войскі Іканійскага султанату й яго хаўрусьнікаў, у т.л. і трапэзундцаў. Вядома, што Мануіл I пабудаваў царкву і манастыр сьв. Сафіі паблізу Трапэзунду, а таксама дамогся ў канстантынопальскага патрыярха права пасьвячаць япікапаў для Трапэзундзкае мітраполіі на месцы.

Катэгорыя:Камніны
Катэгорыя:Трапэзундзкія імпэратары
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1218 годзе
Катэгорыя:Памерлі ў 1263 годзе
Аксакі

**Аксакі́** — украінскі шляхецкі род, прадстаўнікі якога займалі высокія ўрадавыя пасады ў Кіеўскім і Валынскім ваяводзтвах XVI—XVII ст.

## Асобы
* *Казімер*, кіеўскі скарбнік;
* *Марка* — войскі кіеўскі;
* *Міхайла* — падстолі кіеўскі, адзін з кіраўнікоў шляхецкага рушаньня Кіеўскага ваяводзтва, зфармаванага для задушэньня казацкага паўстаньня;
* *Стафан* — судзьдзя земскі кіеўскі;
* *Ян* — стольнік кіеўскі, пасол на сойм 1654;
* *Сьцяпан* — остарскі староста, уласьнік Остра й вялікіх зямельных маёнткаў на Остаршчыне. Варожа ставіўся да казацкіх паўстаньняў 1637 і 1648—1654, мусіў уцячы з Украіны.

Катэгорыя:Украінскія шляхецкія роды
Даўблі

Існуюць наступныя паняткі з назвай **Даўблі**:

* Даўблі — возера ў Браслаўскім раёне Віцебскай вобласьці Беларусі
* Даўблі — вёска ў Браслаўскім раёне Віцебскай вобласьці Беларусі
Даўблі (возера)

**Даўблі** (**Даўбле**) — возера ў Браслаўскім раёне Віцебскай вобласьці. Знаходзіцца за 12 км на паўднёвы захад ад Браслава, каля вёскі Даўблі. Належыць да групы Браслаўскіх азёр.

Вадаём знаходзіцца ў басэйне ракі Друйка. Плошча возера складае 1,64 км². Найбольшая глыбіня возера — 25,8 м. Даўжыня — 3,97 км, найбольшая шырыня — 0,61 км. Даўжыня берагавой лініі — 12,1 км. Аб’ём вады ў возеры складае 13,1 млн м³, плошча вадазбору — 13,1 км².

Схілы катлавіны возера маюць вышыню да 15 мэтраў, разараныя, у ніжняй частцы парослыя хмызьняком. Берагі возера зьліваюцца са схіламі і знаходзяцца пад хмызьняком. Месцамі берагі абразійныя і дасягаюць вышыні.

Возера зарастае слаба. Шырыня паласы прыбярэжнай расьліннасьці складае ад 20 да 100 мэтраў. Расьліннасьць пашыраная да глыбіні 2 мэтраў.

У Даўблі ўпадаюць два ручаі і выцякае ручаіна ў раку Акунёўку.

## Крыніцы
* 

Катэгорыя:Браслаўскія азёры
Катэгорыя:Азёры Браслаўскага раёну
Базылеўскія

**Базыле́ўскія** () — украінскі шляхецкі род на Палтаўшчыне, выхадцы з казацкае старшыны.

Ад 2-е паловы XVII ст. да XVIII ст. былі сотнікамі Белацаркоўскае сотні Міргарадзкага палку. У 1780-х ім належыла 12 сёлаў з 10 634 прыгоннымі ў Кіеўскім, Харкаўскім і Екацярынаслаўскім намесьніцтвах. У іхным маёнтку ў в. Турбаі ў 1789—1793 выбухнула паўстаньне, у выніку якога тры Базылеўскія былі забітыя.

Катэгорыя:Расейскія шляхецкія роды
Катэгорыя:Украінскія шляхецкія роды
Агапсовічы

**Агапсо́вічы, Гасо-Аґапсовічы** () — польскі шляхецкі род армянскага паходжаньня гербу Гасо. Паходзіць ад Агопа (Якуба) Гасо сына букавінскага шляхціча армянскага паходжаньня Валерыяна Гасо, які жыў на мяжы XVII—XVIII ст. Ад другога сына Валерыяна — Мануга пайшоў род Манугевічаў. У 1814 годзе Агапсовічы пацьвердзілі шляхецтва ў Аўстрыі. З роду найбольш вядомы Юзаф Гасо-Агапсовіч, галіцыйскі земянін, які каля 1870 году пазаваў Яну Матэйку для карціны «Стафан Баторы пад Псковам».

## Радавод
Валерыян Гасо
# Агоп (Якуб)
## Каятан з Астровіцаў
### Якуб, пацьвердзіў шляхецтва ў 1814
### Рыгор, пацьвердзіў шляхецтва ў 1814
### Валерыян, пацьвердзіў шляхецтва ў 1814
## Валерыян
### Дэадат (Багдан), пацьвердзіў шляхецтва ў 1814
### Мікалай, пацьвердзіў шляхецтва ў 1814
### Стафан, пацьвердзіў шляхецтва ў 1814
# Мануг, заснавальнік Манугевічаў

Базылі, ж. — Ксавэра Грэгаровіч
# Юзаф (1878, Куты-?), ж. — Ганна Нікасевіч (1880 — ?)
## Эўгенія (1903-?), м. — Зыгмунт Інвальскі (1902 — ?)
## Захарыяш (1908-?), ж. — Яніна Каспарак (1908—1989)
### Рэната
### Барбара
## Якуб (1909—1978?)
## Анджэй Уладыслаў (1910—1979), ж. — 1945 Наталія Ганна Кнафэль (1923—1992)
### Барбара (1946-), м. — 1981 Чэслаў Сівэк (?-1996)
#### Альжбета Сівэк (1981-)
### Юзаф Ян (1948-), ж. — 1973 Данута Марыя Ракіцкая (1950-)
#### Томаш Сэбастыян (1974-), ж. — Малгажата Шафінская (1976-)
### Зоф’я (1950-), м. — 1974 Уладыслаў Махнік (1941-)
#### Даніель Махнік (1975-)
#### Марэк Махнік (1979-)
### Аліцыя (1951-), м. — 1973 Януш Мечнікоўскі (1949-)
#### Марцін Мечнікоўскі (1974-)
#### Марта Мечнікоўская (1979-)
#### Лукаш Мечнікоўскі (1985-)
### Ганна (1953-), м. — Анджэй Курчынскі (1950-)
#### Марыюш Курчынскі (1974-)
#### Ярослаў Курчынскі (1980-)
### Альжбета (1954-), м. — 1977 Анджэй Жукевіч (1951-)
#### Даміян Жукевіч (1978-)
## Анеля (1911-?), м. — ? Прымакоўскі
### Марыля Прымакоўская
### Ежы Прымакоўскі
## Марыя (1918-?), м. — ? Вабін
## Каятан (1919—1991), ж. — Зоф’я Білінская (1919—2008)
### Ян (1942)
### Ежы (1944)
### Януш (1946-?), ж. — Часлава Савіцкая
#### Эва (1974-)
#### Рафал (1977-), ж. — Каміля Місюра
### Ганна (1948—), м. — 1979 Генрык Скаўрон (1950-)
#### Моніка Скаўрон (1980—)
### Гелена (1950—)
#### Эліза Ганна Дамагала (1974-), м. — 1995 Адам Генрык Шыманскі (1969-)
##### Паўліна Эліза Шыманская (1998-)
##### Каятан Адам Шыманскі (2004-)
### Марыя (1952-)
#### Матэвуш Вэбэр (1987-)
### Альжбета (1953-)
## Яніна (1920-?), м. — ? Торба
# ?, эміграваў у ЗША

## Вонкавыя спасылкі
* Радавод Агапсовічаў

Катэгорыя:Армянскія шляхецкія роды
Катэгорыя:Аўстрыйскія шляхецкія роды
Катэгорыя:Польскія шляхецкія роды
Катэгорыя:Украінскія шляхецкія роды
Катэгорыя:Армяне ў Польшчы
Расены

**Расе́ны** () — горад у Летуве, на рацэ Госенцы. Адміністрацыйны цэнтар Расенскага раёну Ковенскага павету. Насельніцтва на 2017 год — 102 56 чалавек. Знаходзяцца за 75 км ад Коўна. 

Расены — магдэбурскае места гістарычнай Жамойці.

## Назва
Паводле францускага лінгвіста-германіста Раймонда Шмітляйна, які на падставе шматгадовых дасьледаваньняў прыйшоў да высноваў пра германскае паходжаньне літоўскіх уласных імёнаў, назва Расены паходзіць ад германскага асабістага імя Resino (такое імя меў біскуп Камбрэ).

## Гісторыя
Першыя згадкі аб горадзе адносяцца да 1253 году, калі Расены зьяўляліся сталіцай Жамойцкага княства. У ХIII—ХIV стагодзьдзях Расены ўзгадваюцца ў хроніках пад рознымі назвамі: *Рушыген*, *Росыен* і *Расейн*. У гэты час Расены сталі адным з асноўных гарадоў Жамойці. У 1416—1421 гадах па загадзе вялікага князя Вітаўта тут быў пабудаваны касьцёл (адзін зь першых у Жамойці). Да нашых дзён захаваўся касьцёл які быў пабудаваны жамойцкім біскупам Ежы Тышкевічам у 1636 годзе. У 1492 годзе Расены атрымалі магдэбурскае права і ўласны герб. Пасьля ўтварэньня Рэчы Паспалітай Расены засталіся неафіцыйнай сталіцай Жамойці. Тут знаходзілася ўся дзяржаўная ўлада рэгіёну. У 1580 годзе ўладары жамойцкіх плямёнаў у Расенах выбралі ўласных прадстаўнікоў, якія прадстаўлялі Жамойць ў сеймах Рэчы Паспалітай.

Пасьля падзелаў Рэчы Паспалітай горад апынуўся ў складзе Расейскай імпэрыі, Магдэбурскае права было скасаванае.

У складзе Расейскай імпэрыі Расены былі цэнтрам павету Віленскай губэрні (1801—1843), а потым Ковенскай губэрні (пасьля 1843 году). У ХIХ стагодзьдзі Расены атрымалі разьвіцьцё як лякальны цэнтар гандлю дрэвам і пшаніцай, але ў выніку аддаленасьці ад чынуначных ветак і асноўных гандлёвых шляхоў, паступова горад страціў сваю ролю.

Пад час паўстаньня 1830—1831 гадоў Расены сталі адным з цэнтраў вызваленчага руху. 26 сакавіка 1831 году паўстанцы ўзялі горад і стварылі жамойцкі ўрад. Але празь некалькі дзён расейскія войскі захапілі горад.

Расены, таксама, былі адным з цэнтраў габрэйскай абшчыны. У 1926 годзе габрэі складалі 40% насельніцтва гораду.

Падчас Першай сусьветнай вайны, вясной 1915 году горад быў заняты нямецкімі войскамі.

Пасьля стварэньня Летувіскай Рэспублікі ў 1918 годзе Расены ўвайшлі ў яе склад, дзе сталі цэнтрам павету. У 1940 годзе Расены апынуліся ў складзе СССР. З 1941 да 1944 году горад быў акупаваны нямецкімі войскамі. У выніку вайсковых дзеяньняў было разбурана 90% пабудоваў гораду.

## Крыніцы

Катэгорыя:Гарады Летувы
Вікіінкубатар

**Вікіінкубатар** () — вікі-праект фундацыі «Вікімэдыя», які служыць для тэставаньня новых праектаў і новых моўных разьдзелаў.

## Вонкавыя спасылкі
*  
*  на Мэта-Вікі 

Катэгорыя:Праекты Вікімэдыі
Катэгорыя:Зьявіліся ў 2006 годзе
Аўген Калубовіч

**Аўген Калубовіч (Каханоўскі)** (5 сакавіка 1910, Ціхінічы Рагачоўскага павету — 25 траўня 1987, ЗША) — беларускі гісторык, палітычны дзеяч, настаўнік.

## Біяграфія
Нарадзіўся ў мястэчку Ціхінічы Рагачоўскага павету, бацька быў службоўцам. Меў брата й тры сястры. Скончыў пачатковую школу ў сваім мястэчку, сямігодку ў Рэчыцы, а ў 1930 годзе пэдтэхнікум у сяле Бабчын Хвойніцкага раёну. Арыштаваны 30 траўня 1930 году за прыналежнасьць да тайнай моладзевай "Беларускай Арганізацыі Альтруістых". 
У 1930 годзе арыштаваны савецкімі ўладамі, прыгавораны да 3 гадоў лягераў. У 1933 вярнуўся ў БССР. Настаўнічаў у Хойніцкім раёне; быў звольнены, адноўлены на рабоце з дапамогай А. Чарвякова. У 1934—1935 гг. выкладаў беларускую мову і літаратуру ў Менску. У 1939 скончыў Менскі пэдагагічны інстытут, працаваў кансультантам-мэтадыстам Наркамасьветы БССР.  З пачаткам Вялікай Айчыннай вайны мабілізаваны ў армію; трапіў пад Масквой у акружэньне; вярнуўся ў Менск. Актыўна ўдзельнічаў у беларускім палітычным і культурным руху падчас нямецкай акупацыі, кіраваў Аддзелам культуры Беларускай Цэнтральнай Рады. У лютым 1944 узначаліў Беларускае культурнае згуртаваньне.

З 1950 жыў у ЗША.

З 1948 па 1953 гг. узначальваў Урад БНР у выгнаньні.

## Творчасьць
Дасьледваў гісторыю Беларусі XX ст. Аўтар працаў «Мова ў гісторыі беларускага пісьменства», «Айцы БССР і іхны лёс», збору ўспамінаў «На крыжавой дарозе».

## Літаратура
* «Калубовіч (Каханоўскі) Аўген».  — С. 36.
* «Калубовіч (Каханоўскі) Аўген».  — С. 482.
* 

## Вонкавыя спасылкі
* А. Калубовіч — «Айцы» БССР і іхны лёс

Катэгорыя:Нарадзіліся 5 сакавіка
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1910 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Рагачоўскім раёне
Катэгорыя:Беларускія гісторыкі
Катэгорыя:Беларускія настаўнікі
Катэгорыя:Беларускія пэдагогі
Катэгорыя:Прэм’ер-міністры БНР
Катэгорыя:Сябры Рады БНР
Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў БССР
Катэгорыя:Сябры Беларускай цэнтральнай рады
Катэгорыя:Памерлі 25 траўня
Катэгорыя:Памерлі ў 1987 годзе
Катэгорыя:Памерлі ў ЗША
Другі Ўсебеларускі кангрэс

**Другі Ўсебеларускі кангрэс** — зьезд прадстаўнікоў беларускага народу, які ва ўмовах нямецкай акупацыі Беларусі ў часе Другой сусьветнай вайны абвясьціў пра незалежнасьць краіны ад Масквы і прызначыў Беларускую Цэнтральную Раду (БЦР) на чале з Радаславам Астроўскім пераемніцай Рады Беларускай Народнай Рэспублікі. Праходзіў пад кантролем нямецкай улады на Беларусі.

Рада БНР не прызнае законным Другі Ўсебеларускі кангрэс.

## Гісторыя
Кангрэс быў скліканы па прапанове прэзыдэнта Беларускай Цэнтральнай Рады Радаслава Астроўскага з дазволу в.а. генэральнага камісара Беларусі Курта фон Готбэрга. Адбыўся 27 чэрвеня 1944 ў Менску, у цяперашнім будынку тэатра імя Янкі Купалы.

Прысутнічалі 1039 дэлегатаў, якія прадстаўлялі розныя раёны Беларусі і беларускія згуртаваньні за мяжой. Са справаздачамі і рэфэратамі на кангрэсе выступілі Р. Астроўскі, Жарскі, Мікалай Шкялёнак, Аўген Калубовіч. Рэзалюцыя кангрэсу мела антырасейскую і антыбальшавіцкую скіраванасьць. Апэлюючы да пастановы Рады БНР, якая была выказаная 25 сакавіка 1918 Трэцяй Устаноўчай граматай, кангрэс адмаўляў БССР як форму беларускай дзяржаўнасьці, абвяшчаў БЦР адзіным праўным прадстаўніком беларускага народу.

У сувязі з набліжэньнем савецкіх войск кангрэс праходзіў у сьпешцы. Яго значэньне было важным у асноўным толькі для БЦР. Празь некалькі дзён Рада разам зь іншымі грамадзкімі ўстановамі эвакуявалася.

## Глядзіце таксама
* Першы Ўсебеларускі кангрэс
* Мэдаль да 40-х угодкаў Другога Ўсебеларускага Кангрэсу
* :Катэгорыя:Удзельнікі Другога ўсебеларускага кангрэсу

## Спасылкі
* 60 гадоў Другому Ўсебеларускаму кангрэсу: 1944—2004

## Крыніцы


Катэгорыя:Падзеі 1944 году
Катэгорыя:Падзеі 27 чэрвеня
Катэгорыя:1944 год у Менску
Ян Серада

**Ян Мікі́тавіч Серада́** (Іван, Янка; , с. Задзьвея, Наваградзкі павет, сучасны Баранавіцкі раён — пасьля 19 лістапада 1943) — беларускі грамадзкі і палітычны дзяяч, пэдагог, публіцыст. Першы Старшыня Рады БНР.

## Жыцьцяпіс
Нарадзіўся ( ў Задзьвеі Наваградзкага павету Менскай губэрні. У 1903 годзе скончыў Варшаўскі вэтэрынарны інстытут. У 1905—1906 гадах служыў у арміі ў Маньчжурыі. Працаваў вэтэрынарам у Менскай губэрні (1907—1911), тады ж выкладаў у Мар’іна-Горскім сельскагаспадарчым вучылішчы. Быў мабілізаваны ў час Першай сусьветнай вайны, працаваў вэтэрынарам на фронце.

Сябра Беларускай сацыялістычнай грамады. Старшыня прэзыдыюму Ўсебеларускага кангрэсу (1917). Старшыня Рады БНР (1918). Сябра ЦК Беларускай партыі сацыялістаў-фэдэралістаў (1918). Уваходзіў у Часовы Беларускі нацыянальны камітэт, прэзыдыюм Найвышэйшай рады БНР (1919—1920).

Працаваў у Наркамаце земляробства БССР. Навуковы супрацоўнік і загадчык бібліятэкі (1925—1927) Інбелкульту, выкладчык Менскага беларускага пэдагагічнага тэхнікуму (1921—1925). Арганізатар і дырэктар Менскага вэтэрынарна-заатэхнічнага тэхнікуму (1923—1924). Дацэнт Беларускай сельскагаспадарчай акадэміі ў Горы-Горках (ліпень 1925 — сьнежань 1929). Навуковы супрацоўнік Беларускага НДІ сельскай і лясной гаспадаркі (з 1927).

Быў арыштаваны ДПУ БССР 4 ліпеня 1930 году ў сувязі са справай «Саюзу вызваленьня Беларусі». Пастановай Калегіі АДПУ СССР ад 10 красавіка 1931 году сасланы ў Яраслаўль тэрмінам на 5 гадоў. Паўторны прыгавор вынесены 27 сьнежня 1941 году; атрымаў 10 гадоў пазбаўленьня волі. Датэрмінова вызвалены 19 лістапада 1943 году з Краслага (Краснаярскі край). Далейшы лёс невядомы. Па першым прыгаворы рэабілітаваны 10 ліпеня 1988 году, па другім — 16 студзеня 1989 году.

## У друку
Публікаваўся з 1914 году (часопіс «Саха»). Выступаў у друку з навуковымі, навукова-папулярнымі і публіцыстычнымі артыкуламі на сельскагаспадарчыя тэмы.

### Творы
* Як трэба каваць коні. Мн., 1926
* Вэтэрынарыя і зоагігіена. Кн. 1—2. Мн., 1927—1928
* Пабудова сіласаў у калгасах і саўгасах. Мн., 1930

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 
* Уладзімір Ліўшыц. У Горках працаваў першы старшыня Рады БНР
* Уладзімір Ліўшыц. Першы старшыня БНР // С Горками и академией связаны судьбой (события, люди и дела). Заметки краеведа. — Горки: 2013. — С. 35—41.
* СЕРАДА Янка (Іван)

Катэгорыя:Удзельнікі Першага ўсебеларускага кангрэсу
Катэгорыя:Міністры гаспадаркі БНР
Катэгорыя:Прэзыдэнты БНР
Катэгорыя:Сябры Рады БНР
Катэгорыя:Беларускія навукоўцы
Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў БССР
Катэгорыя:Асуджаныя па справе «Саюзу вызваленьня Беларусі»
Літаратура

**Літарату́ра** (, што значыць *напісанае*) — творы пісьменства, сукупнасьць пісьмовых і друкаваных тэкстаў, адзін з асноўных відаў мастацтва. Слова літаратура літаральна азначае «знаёмства зь літарамі». Літаратура паводле асноўнай клясыфікацыі падзяляецца на паэзію й прозу. У шырокім сэнсе панятак уключае ў сябе ўсе пісьмовыя тэксты, аднак паводле розных крытэраў панятак може не ахопліваць усе тэксты, напрыклад, па прычыне слабога альбо няспраўнага стылю, выкарыстаньня слэнгу, дрэннай характарыстыцы й павярхоўнай альбо надуманай будовы. Некаторыя крытыкі выключаюць з панятка «літаратура» жанры, як то раман, злачыннасьць і таямніца, навуковая фантастыка, жахі й фэнтэзі. Поп-песьні, тэхнічна зьяўляючыся пісьмовым тэкстам, таксама маюць спрэчны статус. 3 XVIII стагодзьдзя тэрмін літаратура замацаваўся за прыгожым пісьменствам — відам мастацтва, дзе вобразнасць ствараецца з дапамогаю слова.

Літаратура можа быць клясыфікавана ў адпаведнасці з гістарычнасьцю, то бок вынікам ліататуры могуць быць мастацкі твор ці гістарычны твор, а таксама паводле формы, як то паэзія ці проза. Творы таксама могуць мець свае формы, як то аповесьць, апавяданьне, раман і гэтак далей. Літаратурныя працы часьцяком таксама клясыфікуюцца ў адпаведнасьці з гістарычнымі пэрыядамі або пэўнымі эстэтычнымі асаблівасьцямі ці жанрамі.

## Формы
### Паэзія

Паэзія ёсьць формай літаратурнага мастацтва, якая выкарыстоўвае эстэтычныя й рытмічныя ўласьцівасьці мовы. Паэзія традыцыйна адрозьніваецца ад прозы тым, што звычайна падаецца ў вершах. У той час як проза абапіраецца на сказы, паэзія базуецца на вершаваных радках. Сынтакс прозы дыктуецца сэнсам, тады як паэзія абапіраецца на паэтычны рытм, памер і рыфму, але не заўсёды. Раней паэзія звычайна разумелася як нешта ўсталяванае ў паэтычных рытмах, аднак на сёньня вызначэньнем паэзіі ёсьць любы від суб’екта, які зьяўляецца рытмічным або выкананы ў вершаванай форме. Як форма літаратуры паэзія можа папярэднічаць пісьменству, бо раньнія працы складаліся і падтрымліваліся вуснай традыцыяй, такім чынам, паэзія зьяўляецца адной з самых раньніх формаў літаратуры.

### Проза

Проза зьяўляецца формай літаратуры, якая вызначаецца ўжываньнем звычайнага сынтакса й натуральнай прамовай замест рытмічных структураў. Проза вымяраецца ў сказах, чым адрозьніваецца ад паэзіі. Паводле гістарычнаму разьвіцьцю прозы, Рычард Граф адзначае, што згодна з апошнімі дасьледваньнямі падкрэсліваецца той факт, што фармальная проза атрымала параўнальна позьняе разьвіцьцё й часьцяком асацыюецца з клясычным пэрыядам гісторыі Старажытнае Грэцыі.

## Клясыфікацыі літаратуры
**Паводле зьместу**:
* мастацкая
* інфармацыйна-даведачная
* навукова-тэхнічная

**Паводле прызначэньня**:
* навучальная
* тэхнічная
* публіцыстычная і інш.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Літаратура.org — мастацкія тэксты й пераклады на беларускай мове 
* Літэратура на Open Encyclopedia Project
* Ангельскі літэратурны форум


Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы
Ладзьдзя (шахматы)

**Ладзьдзя́**, **ве́жа**, **тура́** (Unicode: ♖, ♜) — цяжкая шахматная фігура. Яна каштуе прыкладна 5 латнікаў. Дзьве ладзьдзі прыблізна роўныя па сіле тром лёгкім фігурам альбо візыру (ці нават мацнейшыя за яго).

## Хады ладзьдзі

У пачатку партыі ладзьдзі займаюць палі a1 і h1 (белыя ладзьдзі), a8 і h8 (чорныя ладзьдзі). Ладзьдзя можа хадзіць на любую колькасьць палёў па гарызанталі ці па вэртыкалі пры ўмове, што на ейнай дарозе няма фігураў.

## Ладзьдзя ў шахматнай партыі

Ролю ладзьдзяў у шахматнай гульні немагчыма пераацаніць. Нягледзячы на тое, што ў дэбюце яны не разьвітыя, ладзьдзі могуць удзельнічаць у ракіроўцы, пасьля чаго ў мітэльшпілі блякуюць вэртыкалі ў пазыцыйнай барацьбе. У эндшпілі ладзьдзі часта падтрымліваюць праходных візыраў і ўдзельнічаюць у адразаньні варожага караля ад некаторай часткі дошкі. Каралём і ладзьдзёй можна паставіць мат, але, нягледзячы на гэта, ладзейныя эндшпілі лічаць самымі складанымі.

## Этымалёгія
У шатранджы існавала фігура *рух*, якая па форме нагадвала карабель. Верагодна, таму ў славянаў прыжылася назва «ладзьдзя». У Заходняй Эўропе вядомая пад назвай «вежа» (, , ). Адсюль, у сваю чаргу, размоўная назва ладзьдзі — «тура́». Даўней турой называлі асадную вежу, якая прымянялася пры штурме крэпасьцяў.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Piececlopedia: Ладзьдзя

Катэгорыя:Шахматныя фігуры
Воласа Паўночны

**Во́ласа Паўночны**, **Волас Паўночны** — возера ў Браслаўскім раёне Віцебскай вобласьці. Знаходзіцца за 12 км на паўночны ўсход ад гораду Браслава ля вёскі Лявошкі. Належыць да групы Браслаўскіх азёр і знаходзіцца ў межах Міжазёрнага ляндшафтнага заказьніка.

## Апісаньне
Воласа Паўночны знаходзіцца ў басэйне ракі Друйкі. Плошча возера складае 4,21 км². Воласа Паўночны адносіцца да ліку невялікіх глыбокіх вадаёмаў. Найбольшая глыбіня возера складае — 29,2 м, сярэдняя — 7,29 м. Даўжыня возера — 3,56 км, найбольшая шырыня — 2,5 км. Даўжыня берагавой лініі — 13,7 км. Аб’ём вады ў возеры складае 30,5 млн м³, плошча вадазбору возера — каля 12 км².

Возера мае круглую варонкападобную катлавіну, якая ўскладненая некалькімі затокамі. Найбольшы зь іх знаходзіцца ва ўсходняй частцы возера. Схілы разнастайныя па форме і вышыні і знаходзяцца пад лесам. На поўдні, усходзе і паўночным усходзе схілы высокія (8—12 мэтраў); на захадзе і поўначы — нізкія, спадзістыя і часткова разараныя. У астатніх месцах схілы нізкія і часткова забалочаныя. 

Дно возера мае вялікую колькасьць упадзінаў і мелкаводзьдзяў. Мелкаводная зона возера вузкая і пяшчаная, на большых глыбінях дно глеістае і сапрапэлістае. Шырыня прыбярэжнай пяшчанай паласа складае ад некалькіх да 200 і больш мэтраў. Глыбіні 2—6 мэтраў высланыя сьветлым сапралэлем з падвышаным утраманьнем карбанату.

### Гідрахімічны рэжым
Гідрахімічны рэжым возера фармуецца пад узьдзеяньнем глыбокай схаванай катлавіны і ўплыву антрапагеннага фактару, які выяўляецца ў паступленьні ў возера сьцёкавых водаў з прылеглай жывёлагадоўчай фэрмы. У возеры добра выражаная тэмпэратурная стратыфікацыя. Тэмпэратура прыдоннага пласту вады вагаецца ў межах 6,5—7,5°C. Возера вылучаецца нізкімі тэмпэратурамі ў зімовы пэрыяд. Кіслароднае насычэньне ў паверхневыс пласьце вады складае 100—110%, а каля дна яно паніжаецца да велічыні ў 1—8%. У паўночна-ўсходняй затоцы кіславод зьнікае цалкам на глыбіні 16—17 мэтраў і зьўяляецца серавадарод. Агульная мінэралізацыя вады не перавышае 180—190 мг/л на працягу году.

## Флёра і фаўна
Вада возера вызначаецца высокай празрыстасьцю, чысьцінёй і разьвіцьцём вышэйшай воднай расьліннасьці. Вадаём зарастае падводнай расьліннасьцю да глыбіні 6—7 мэтраў. У фітаплянктоне возера выяўленыя 44 віды водарасьцяў. Агульная велічыня біямасы ў возеры складе 1,2 г/м³.

Зааплянктон прадстаўлены 37 відамі. Іхная біямаса вагаецца ў межах 1,0—1,56 г/м³. 

Возера мае багаты жывёльны сьвет. Сярод беспазваночных, якія насяляюць возера, трапляюцца рэлікты ледавіковага пэрыяду — лімнакалянус, бакаплаў Паласа. Апошнія два віды занесеныя ў Чырвоную кнігу Рэспублікі Беларусь.

Іхтыяфаўна вадаёма сігава—сьнятковая. У возеры таксама сустракаюцца ўкляя, шчупакі, платва, акуні, хаця па рыбапрадукцыйнасьці возера ня мае значнай вартасьці.

## Спалучэньні зь іншымі вадаёмамі
Возера злучанае пратокай з возерам Воласа Паўднёвы, а таксама канавай з возерам Снуды.
	
## Літаратура
*  С. 102
* Озера Белоруссии. О. Ф. Якушко и др. — Мн.: Ураджай, 1988.

Катэгорыя:Браслаўскія азёры
Катэгорыя:Азёры басэйну Дзьвіны
Катэгорыя:Азёры Браслаўскага раёну
Сапрапэль

**Сапрапэ́ль** (бузы;  — гнілы глей) — глеістыя адкладаньні ў прэсных вадаёмах, якія ўтрымліваюць вялікую колькасьць арганічных рэчываў (лігнева—гумусавы комплекм, вугляводы, бітумы і інш.) у калёідным стане.

Сыры сапрапэль здабываецца пад’ёмнікамі з дна вадаёмаў і праходзіць адмысловую падрыхтоўку — сушэньне альбо грануляваньне. Аднак, асаблівасьці сапрапэлю, як арганічнага кампанэнту арганічных мінэральных угнаеньняў, не дазвалялі выкарыстоўваць ніводны зь вядомых гранулятараў бяз значнай дапрацоўкі канструкцыі. У выніку зьявілілася так званая барабанная сушылка-гранулятар.

## Выкарыстаньне
Сапрапэль выкарыстоўваецца ў лекавай (фізыётэрапэўтычнай) практыцы для аплікацыяў, ванаў для брудалекаваньня, абгортваньняў, кампрэсаў і масак. Сапрапэлевая гразь здымае раздражненьне скуры, супакойвае нэрвовую сыстэму і паляпшае сон. Перад нанясеньнем сапрапэль разаграюць на вадзяной лазьні да +38—42°C. Прыгатаваньне ажыцьцяўляюць разьвядзеньнем літра вады з 2/3 літра сапрапэля. Дзеяньне гразі грунтуецца на прыліве крыві ў вобласьць нанясеньня. Пры нанясеньні выкарыстоўваюць драўляныя і плястмасавыя лыжкі і лапаткі са шкляным і эмаляваным посудам.

У сельскай гаспадарцы сапрапэль ужываюць як угнаеньне (пасьля праветрываньня), асабліва на кіслых і лёгкіх пяшчаных і супяшчаных глебах (доза пад зерневыя культуры складае 30—40 т/га, пад гародніну, бульбу і кармавыя коранеплод — 6—70 т/га), для прыгатаваньне кампостаў. Сапрапэлі, багатыя салямі кальцыю, жалеза, фосфару, без дадаткаў пяску і зь невялікімі дапушчальнымі дадаткамі гліны дадаюць у корм сельскагаспадарчых жывёлаў у якасьці мінэральнай прыкомкі (сьвіньням — да 2 кг, каровам — да 20 кг, курам — па 10—15 грамаў у суткі).

У нафтаздабычы сапрапэль выкарыстоўваюць для вырабу сьвідравальных рашчынаў.

## Беларусь
На 2007 г. сапрапэль здабываўся ў Беларусі на возеры Судобль (Смалявіцкі раён, Менская вобласьць). На 2011 г. сапрапэлевыя запасы Беларусі налічвалі 4 млрд м³. 70% выведаных запасаў знаходзіліся ў 78 азёрах і на тарфяніках Віцебскай вобласьці.

## Крыніцы

Катэгорыя:Геалёгія
Катэгорыя:Гідралёгія
Катэгорыя:Арганічныя ўгнаеньні