Сцыпіён Афрыканскі

**Публіюс Карнэліюс Сцыпіён Афрыканскі** (236 або 235 да н. э. — ) — рымскі палкаводзец і дзяржаўны дзеяч, адзін з галоўных аўтараў перамогі Рыма над Картагенам у Другой Пунічнай вайне. Часта лічыцца адным з найвялікшых ваеначальнікаў і стратэгаў усіх часоў, яго найвялікшым ваенным дасягненьнем стала перамога над Ганібала ў бітве пры Заме ў 202 г. да н. э. Гэтая перамога ў Афрыцы прынесла яму ганаровае імя *Africanus*, што літаральна азначае «афрыканец», але маецца на ўвазе заваёўнік Афрыкі.

Заваяваньне Сцыпіёнам Картагенскай Ібэрыі завяршылася бітвай пры Іліпе ў 206 г. да н. э. супраць брата Ганібала, Магона Баркі. Нягледзячы на тое, што рымскі народ лічыў Сцыпіёна героем, галоўным чынам за яго перамогі над Картагенам, у яго было шмат праціўнікаў, асабліва Катон Старэйшы, які глыбока яго ненавідзеў. У 187 г. да н. э. яго судзілі на паказальным працэсе разам з братам за хабар, які яны нібыта атрымалі ад цара Сэлеўкідаў Антыёха III падчас Рымска-Сэлеўкідзкай вайны. Расчараваны няўдзячнасьцю сваіх суайчыньнікаў, Сцыпіён пакінуў Рым і адышоў ад грамадзкага жыцьця ў сваёй віле ў Літэрнуме.

## Раньнія гады

### Сям’я
Сцыпіён Афрыканскі пры нараджэньні атрымаў імя **Публіюс Карнэліюс Сцыпіён** як і ягоны бацька**.** Ён нарадзіўся ў сям’і Карнэліяў Сцыпіёнаў у 236 годзе.&nbsp;да н. э. Маці Пампонія. Яго сям’я была адной з найбуйнейшых патрыцыянскіх сем’яў, якія дагэтуль існуюць, і займала некалькі консульскіх пасад, пра якія захоўваліся згадкі: яго прадзед Люцыюс Карнэліюс Сцыпіён Барбатус і дзед Люцыюс Карнэліюс Сцыпіён былі консуламі і цэнзарамі. Яго бацька займаў пасаду консула ў 218 годзе.&nbsp;да н. э., яго дзядзька быў консулам у 222 г.&nbsp;да н. э., а браты яго маці — Маніюс Пампоніюс Матон і Марк Пампоніюс Матон — абодва былі консуламі ў 233 і 231 гадах адпаведна.

### Пачатак вайсковай службы
Другая Пунічная вайна пачалася ў раньнім 218 г.&nbsp;да н. э., калі рымскі ўльтыматум Картагену з патрабаваньнем ад Ганібала пакінуць Сагунта ў Гішпаніі быў адхілены. Бацька Сцыпіёна быў консулам у тым годзе, і малодшы Сцыпіён прыняў удзел у кампаніі, каб спыніць паход Ганібала на Італію. Палібіюс сьцьвярджае, што ў кароткай кавалерыйскай сутычцы паміж бацькам Сцыпіёна і Ганібалам на рацэ Тыцын каля сучаснай Павіі сын выратаваў жыцьцё свайму бацьку пасьля таго, як бацька быў акружаны варожымі вершнікамі. Іншыя крыніцы прыпісваюць гэта неназванаму лігурыйскаму рабу.

Праз два гады, у 216 г.&nbsp;да н. э. Сцыпіён служыў вайсковым трыбунам. Ён перажыў катастрафічную бітву пры Канах — яго цесьць, консул Люцыюс Эміліюс Павел, быў там забіты — і пасьля бітвы сабраў тых, хто выжыў, у Канузіі. Паводле Лівіюса, калі ён пачуў, што Люцыюс Цэцыліюс Метэл і іншыя маладыя дваране абмяркоўваюць плян адмовіцца ад рэспублікі і адправіцца за мяжу служыць наймітамі, Сцыпіён уварваўся на сустрэчу і пад пагрозай мяча прымусіў усіх паклясьціся Юпітэру і Капіталійскай трыядзе, што яны ніколі не пакінуць Рым. Гэтая гісторыя, верагодна, зьяўляецца позьняй выдумкай, бо яна не сустракаецца ў Палібіюса.

У 213 г.&nbsp;да н. э. ён быў абраны курульным эдылам і служыў разам са сваім стрыечным братам Маркам Карнэліюсам Цэтэгам. Адзін з плебейскіх трыбунаў пярэчыў супраць яго кандыдатуры на падставе таго, што ён яшчэ не дасягнуў мінімальнага ўзросту, але выбаршчыкі выказалі такую гарачую падтрымку Сцыпіёну, што трыбун адклікаў сваю кандыдатуру.

## Другая Пунічная вайна

### Кампанія ў Гішпаніі

Ад пачатку вайны і да 211 году&nbsp;да н. э. бацька Сцыпіёна, Публіюс Карнэліюс Сцыпіён, і дзядзька — Гнэй Карнэліюс Сцыпіён Кальв — камандавалі рымскімі войскамі ў Гішпаніі. Яны дасягнулі пэўнага посьпеху, калі картагеняне былі вымушаныя адвесьці значную частку сваіх сіл, каб справіцца з паўстаньнем Сыфакса Нумідыйскага. На працягу сямі гадоў, пачынаючы з 218 году, браты пасьпяхова пашырылі рымскі кантроль глыбока на тэрыторыю Картагена. Аднак у 211 годзе&nbsp;да н. э. здарылася катастрофа, калі браты падзялілі свае сілы для атакі трох асобных картагенскіх армій і былі разьбітыя па-асобку. Браты загінулі па-асобку ў бітвах супраць картагенян, якімі кіравалі Гасдрубал Барка, Маго Барка і Гасдрубал Гіска; абодва Баркі былі братамі Ганібала.

Спачатку Гай Кляўдыюс Нэрон, які быў прэтарам у 212 годзе&nbsp;да н. э. — быў адпраўлены, каб стрымаць сытуацыю. Але ў 210 г.&nbsp;да н. э. сход абраў Сцыпіёна камандзірам. Сучасныя навукоўцы адхіляюць лібійскае апавяданьне пра нерашучасьць сэнатара і замест гэтага выказваюць здагадку, што сэнат абраў Сцыпіёна, але прымусіў да ўсеагульнага галасаваньня, каб узаконіць нерэгулярнае камандаваньне. Перадача Сцыпіёну камандаваньня была незвычайным учынкам, бо на той момант ён ніколі не займаў пасады прэтара або консула, але, нягледзячы на гэта, атрымаў *imperium pro consule (імпэрыя пра консула)*, прыняўшы камандаваньне па прыбыцьці ў Гішпанію ў пачатку восені. Ён быў першым чалавекам, якому быў дадзены imperium pro consule, які не займаў консульскай пасады. Ён адправіўся ў Гішпанію з падмацаваньнем прыкладна з 10 000 чалавек і да яго далучыўся іншы камандзір, Марк Юніюс Сілан, які быў адпраўлены *pro прэтарам* і неўзабаве прыняў камандаваньне войскам Нэрона.

Імкнучыся разграміць тры картагенскія арміі па-асобку, у наступным годзе, 209&nbsp;да н. э. Сцыпіён зьдзейсьніў першы буйны паход: ён аблажыў Карт-Хадаст (сучасная Картахэна), які быў буйным картагенскім лягістычным цэнтрам і меў значнае стратэгічнае значэньне. У выніку бітвы ён захапіў горад, адправіўшы атрад уброд праз лагуну на поўнач ад горада, падчас адліву. Ён сказаў войскам, што яму было бачаньне, у якім бог Нэптун абяцаў дапамогу; гэта нібыта бачаньне адыграла ролю ў хуткім разьвіцьці легенды пра Сцыпіёна вакол яго і яго сям’і. Хутка ўварваўшыся ў горад і мала здолеўшы адрозьніць байцоў ад мірных жыхароў, Сцыпіён загадаў сваім людзям зьнішчыць усіх, каго яны сустрэнуць, і разрабаваць усе збудаваньні; Палібіюс разглядаў гэтую разьню як намер тэрарызаваць гішпанскае насельніцтва і прымусіць яго хутка здацца, і ўключыў анекдот пра тое, як рымляне разрэзалі нават сабак і іншых жывёл напалову. Затым ён прымусіў Магона здацца ў цытадэлі і хутка зьмяніў сваю тактыку, пашкадаваўшы астатніх грамадзян і заняволіўшы толькі неграмадзян горада. Затым ён узяў пад сваю варту трыста гішпанскіх закладнікаў, падарыў ім падарункі, гарантаваў бясьпеку іх і іх сем’яў, а таксама паабяцаў ім свабоду, калі іх адпаведныя абшчыны аб’яднаюцца з Рымам.

Пасьля бітвы некалькі гішпанскіх плямёнаў перайшлі на бок рымлян. У 208 г.&nbsp;да н. э. Сцыпіён змагаўся з Гасдрубалам на поўнач ад ракі Бэтыс, каля Бекулы. Нягледзячы на перамогу Сцыпіёна, бітва ні да чаго не прывяла, і Гасдрубал уцёк на поўнач з большай часткай свайго войска праз Пірэнеі ў Італію; Гасдрубал і яго войска дасягнулі Італіі ў 207 годзе, дзе ў рэшце рэшт былі разьбітыя ў бітве пры Метаўры: войска было зьнішчана, а Гасдрубал забіты. У наступным годзе Гасдрубала замяніў нейкі Ганон, якога ўзяў у палон Юніюс Сілан у Кельтыберыі. Ідучы за войскам пад камандаваньнем Гасдрубала, сына Гісга, якое адступіла ў Гадэс (сучасны Кадыс), брат Сцыпіёна захапіў Аронгіду (сучасны Хаэн) перад вырашальнай перамогай у 206 г.&nbsp;да н. э. у бітве пры Іліпе, на поўнач ад сучаснай Сэвільлі, картагенян вымусілі адступіць з паўвострава. У ходзе апэрацый па зачыстцы Сцыпіён захапіў Ілургію і Кастула, сурова пакараўшы першага за забойства бежанцаў зь яго войска. Іншыя рымскія камандзіры захапілі іншыя гарады ў Гішпаніі, у тым ліку Астапу, жыхары якой учынілі масавае самагубства. Пасьля хутка падаўленага паўстаньня гішпанскіх плямёнаў, калі распаўсюдзіліся ілжывыя чуткі пра сьмерць Сцыпіёна ад хваробы, ён пераправіўся ў Афрыку, каб заручыцца падтрымкай Сыфакса, а адтуль у заходнюю Гішпанію, каб сустрэцца з Масінісай з той жа мэтай. Сыфакс пакляўся на вернасьць, але ў рэшце рэшт далучыўся да картагенян; аднак Масініса далучыўся да рымлян зь невялікім кантынгентам, калі Сыфакс выгнаў яго з каралеўства Масіліі. Тым часам Гадэс здаўся рымлянам.

 Сцыпіён таксама заснаваў горад Італіка (разьмешчаны каля 9&nbsp;км на паўночны захад ад Сэвільлі), які пазьней стаў месцам нараджэньня імпэратараў Траяна, Адрыяна і Тэадосіюса I.

Пасьля перамогі на ўсім паўвостраве, Сцыпіён вярнуўся ў Рым, каб балятавацца на пасаду консула ў 205 годзе.&nbsp;да н. э., пакінуўшы камандаваньне на Люцыюса Карнэліюса Лентула і Люцыюса Манліюса Ацыдзіна. Ён вярнуўся ў Рым у канцы году; паводле Лівіюса, яму было адмоўлена ў трыюмфе на падставе таго, што ён быў *privatus* — гэта значыць, *sine magistratu* — і ніколі не абіраўся на магістрацкую пасаду з імпэрыюмам.

### Афрыканская кампанія

Сцыпіён быў аднагалосна абраны консулам 205 году.&nbsp;да н. э. на хвалі вялікага энтузіязму; яму быў 31 год, і тэхнічна ён быў яшчэ занадта малады, каб быць консулам. Калі ён уступіў на пасаду, ён запатрабаваў, каб сэнат прызначыў яму правінцыю Афрыка, і пагражаў перадаць гэтае пытаньне на разгляд народных сходаў, калі той адмовіцца гэта зрабіць. Нягледзячы на жорсткую апазыцыю з боку прынцэпса сэната Квінта Фабіюса Максіма Верукоза, сэнат паддаўся яго ціску, і ён атрымаў Сыцылію з дазволам пераправіцца ў Афрыку, калі пажадае. Супраціў Фабіюса, магчыма, быў зьвязаны з зайздрасьцю да папулярнасьці Сцыпіёна, але, верагодна, таксама быў абумоўлены няўдалай афрыканскай кампаніяй  пад кіраўніцтвам Марка Атыліюса Рэгулуса падчас Першай Пунічнай вайны, у выніку якой ваенныя намаганьні картагенян аднавіліся. Сэнат, нягледзячы на гэта, не выдзеліў Сцыпіёну дадатковых салдат, што прывяло да таго, што ён набраў войска з добраахвотнікаў; Лівіюс паведамляе, што са сваіх кліентаў і прыхільнікаў у Італіі ён сабраў каля 30 ваенных караблёў і 7000 чалавек.

Большую частку свайго консульства ён правёў, рыхтуючы свае войскі на Сыцыліі да ўварваньня ў Афрыку. У тым жа годзе ён захапіў Локры на мяжы Італіі і пакінуў там камандзіра Племініюса. Пасьля таго, як Племініюс прыняў камандаваньне, ён абрабаваў гарадзкі храм, катаваў і забіў дваіх ваенных трыбунаў. За гэтыя злачынствы сэнат арыштаваў Племініюса; Сцыпіён таксама быў абвінавачаны, але быў апраўданы ў наступным годзе.

#### Уварваньне ў Афрыку

Яго імпэрыюм быў падоўжаны да 205 году&nbsp;да н. э., і ў тым жа годзе ён пераправіўся са сваімі людзьмі ў Афрыку і аблажыў Утыку, перш чым адступіць і зімой зрабіць выгляд, што вядзе перамовы з картагенянамі. Падчас гэтых уяўных перамоваў Сцыпіён вызначыў варожыя лягеры і распачаў начную атаку, у якой пасьпяхова зьнішчыў іх і забіў вялікую колькасьць ворагаў. Затым арміі змагаліся ў бітве на Вялікіх раўнінах у пачатку новага году (яго імпэрыюм быў адкладзены да заканчэньня вайны) і пасьля захопу Сыфакса Нумідыйскага аднавілі каралеўства Масініса. Картагеняне адрэагавалі на паразу, адклікаўшы сваіх генэралаў Ганібала і Магона зь Італіі і накіраваўшы свой флёт супраць Сцыпіёна, каб перарэзаць ім лініі забесьпячэньня. Сцыпіён быў вымушаны ўступіць у марскую бітву каля Утыкі, але здолеў пазьбегнуць катастрофы, страціўшы толькі каля 60 транспартных караблёў. Адбыліся чарговыя мірныя перамовы, падчас якіх картагеняне ў рэшце рэшт пагадзіліся адмовіцца ад усіх тэрытарыяльных прэтэнзій у Міжземным моры і за яго межамі, абмежаваць свае правы на экспансію ў Афрыцы, прызнаць каралеўства Масінісы, адмовіцца ад усіх караблёў, акрамя дваццаці, і выплаціць ваенную кантрыбуцыю. Аднак падчас перамоваў картагеняне, якія пакутавалі ад голаду, напалі на рымскі харчовы канвой, што прывяло да адпраўкі пратэстаў і абмену пасланцамі.

Падчас далейшых спроб адхіліць яго ад камандаваньня, адзін з консулаў 203 г.&nbsp;да н. э., Гнэй Сервіліюс Цэпіён спрабаваў замяніць Сцыпіёна, каб прыпісаць сабе адказнасьць за апошні ўдар па Картагене; консулы 202 г.&nbsp;да н. э. імкнуўся да афрыканскага камандаваньня па той жа прычыне — Сцыпіён адмовіўся ад мірных умоў на перамовах з Ганібалам у 202 г.&nbsp;да н. э. Пры падтрымцы нумідійскай кавалерыі Масінісы неўзабаве адбылася бітва пры Заме; рымляне перамаглі, і Картаген зноў папрасіў міру.

У новым годзе, 201&nbsp;да н. э. Сцыпіён застаўся ў Афрыцы, каб завяршыць перамовы, у выніку якіх тэрыторыя Картагена захавалася ў тым стане, які быў да вайны, Картаген вярнуў рымлянам усе захопленыя тавары і людзей, Картаген раззброіў усе трыермы, акрамя дзесяці, і быў вымушаны прасіць рымскага дазволу на вядзеньне войнаў. Тэрыторыя Масінісы ў Нумідыі павінна была быць пацьверджана; і ваенная кантрыбуцыя ў памеры 10 000 талентаў павінна была быць выплачана на працягу наступных пяцідзесяці гадоў. Нягледзячы на тое, што консул 201 г.&nbsp;да н. э. Гнэй Карнэліюс Лентул спрабаваў супраціўляцца міру, каб працягнуць вайну замест Сцыпіёна. Умовы міру былі ратыфікаваны сходам у Рыме, што канчаткова паклала канец вайне.

#### Вяртаньне
Па вяртаньні Сцыпіён адсьвяткаваў трыюмф над Ганібалам, картагенянамі і Сыфаксам. Там ён атрымаў мянушку *Афрыканскі* за свае перамогі. На той час кар’ера Сцыпіёна значна пераўзышла яго аднагодкаў, хоць яму было ўсяго крыху за трыццаць. Па вяртаньні ён унёс у рымскую казну каля 123 000 фунтаў срэбра і раздаў па 400 асаў кожнаму са сваіх салдат.

Яго папулярнасьць сярод плебсу таксама ўражвала — легенда Сцыпіёна ў пазьнейшых вэрсіях адлюстроўвала яго як сына Юпітэра — і прадвяшчала вялікі палітычны посьпех. Аднак гэты посьпех зрабіў многіх рымскіх арыстакратаў у яго ворагаў, галоўным чынам для таго, каб супрацьстаяць яго далейшаму ўзвышэньню або з зайздрасьці. Нават падчас яго консульства яму супраціўляліся Фабіюс Максім і іншыя, асабліва пасьля таго, як распаўсюдзіліся чуткі пра тое, што ў Гішпаніі яго віталі як цара і бога. Аднак яго меркаваная роля ў рымскай палітыцы заставалася традыцыйнай.

## Пазьнейшае жыцьцё

### Цэнзар і другое консульства
У 199 годзе&nbsp;да н. э. Сцыпіён быў абраны цэнзарам, а яго калегам быў Публіюс Эліюс Пет. На пасадзе цэнзараў яны ў асноўным нічым не адзначыліся, але Сцыпіён быў прызначаны прынцэпсам сэната, тытул, які ён захаваў на працягу наступных двух *люстр*. Клясыцыст Гоўард Гэйс Скалард лічыў, што пасьля гэтага моманту ў палітычнам становішчы Сцыпіёна пачаўся заняпад. Гэта спрэчна.

Пасьля заканчэньня неабходных дзесяці гадоў паміж консульствамі Сцыпіён дамогся абраньня на консульства 194 году&nbsp;да н. э. Падчас свайго другога консульства ён хацеў стаць пераемнікам Тытуса Квінкцыюса Флямініна ў Грэцыі і выступаў за ўзмацненьне рымскай прысутнасьці ў Эгейскім моры для абароны ад Антыёха III, але беспасьпяхова. Замест гэтага ён ваяваў з боямі і лігурыйцамі ў паўночнай Італіі, супраць якіх рымляне бесьперапынна вялі кампаніі з 201 году&nbsp;да н. э. Сцыпіён дазволіў другому консулу Тыбэрыюсу Сэмпроніюсу Лонгу ўзяць на сябе вядучую ролю ў баях і вярнуўся ў Рым, каб правесьці консульскія выбары.

У 193 годзе&nbsp;да н. э., Сцыпіён, як кажуць, удзельнічаў у двух пасольствах. Першае было ў Афрыку, куды ён быў адным з трох, адпраўленых для ўрэгуляваньня памежнай спрэчкі паміж Картагенам і Масінісай: камісія пакінула гэтае пытаньне нявырашаным, магчыма, наўмысна. Другое пасольства, як кажуць, было ў Азію і, зыходзячы з часу падарожжа, не магло адбыцца. Падчас меркаванага пасольства Сцыпіён, як апакрыфічна гаворыцца, абмяркоўваў з Ганібалам у Эфесе лепшых палкаводцаў.

### Вайна з Антыёхам

У 192 годзе&nbsp;да н. э. Рым абвясьціў вайну Антыёху, які пасьля халоднай вайны з рымлянамі (ад заканчэньня Другой Македонскай вайны і да 193 г.&nbsp;да н. э.) уварваліся ў Грэцыю. Першапачатковае ўварваньне Антыёха ў Грэцыю было сустрэта мясцовымі жыхарамі без асаблівага энтузіязму, да якіх добра ставіліся ў мірнай і ў значнай ступені адкрытай міждзяржаўнай сыстэме пасьля абвяшчэньня Рымскай імпэрыяй свабоды Грэцыі. Не дапамагло і тое, што гарады, якія ён захапіў, давялося браць сілай. Консул 191 г.&nbsp;да н. э., Маніюс Ацыліюс Глябрыён прыбыў вясной і адразу ж перамог Антыёха ў бітве пры Тэрмапілах — Антыёх саступіў у бітве і быў вымушаны вярнуцца праз Эгейскае мора ў Эфес праз шэсьць месяцаў пасьля пачатку вайны.

Консулам 190 году&nbsp;да н. э. быў брат Сцыпіёна Афрыканскага Люцыюс Карнэліюс Сцыпіён, якога сэнат накіраваў у Грэцыю з дазволам пераправіцца ў Азію. Ён прызначыў свайго старэйшага брата, Сцыпіёна Афрыканскага, адным са сваіх легатаў. Падчас шляху рымскія войскі і флёты хутка пераадолелі абарону Антыёха, прымусіўшы яго адступіць з Гелеспонта і Абідаса; да кастрычніка 190 г.&nbsp;да н. э., калі прыбылі Сцыпіёны, рымляне мелі войска ў Малой Азіі. Антыёх прапанаваў умовы — ваенную кантрыбуцыю, якая пакрывала б палову выдаткаў на вайну, і адмову ад сваіх прэтэнзій на Сьмірну, Лампсак, Александрыю Троаду і іншыя гарады, — але Сцыпіёны адхілілі прапанову, грунтуючыся на рымскай ваеннай мэце зьмяніць у сваю карысьць балянс сіл у Эгейскім моры. Яны адказалі, запатрабаваўшы ад Антыёха саступіць усю тэрыторыю да гор Таўр і выплаціць кантрыбуцыю, якая пакрывала б усе выдаткі на вайну; патрабаваньні былі настолькі экстрэмальнымі, што ён адразу ж спыніў перамовы. У канцы году, прыкладна ў сярэдзіне сьнежня, войскі Антыёха ўступілі ў бой з рымлянамі ў Магнезіі; нягледзячы на тое, што яны пераўзыходзілі рымлян і саюзьнікаў па меншай меры ўдвая, войска Антыёха колькасьцю каля 60 000 чалавек было разьбіта.

Незадоўга да бітвы пры Магнезіі Антыёх прапанаваў Сцыпіёну Афрыканскаму хабар за выгадныя ўмовы міру, ад якога Афрыканус адмовіўся. У самой бітве ён заявіў пра хваробу, але ўсё роўна быў абраны прадставіць рымскія ўмовы міру. Заслуга ў перамозе належала яго брату і камандзіру Люцыюсу. Мірныя ўмовы, прадстаўленыя ў Сардах, былі ў значнай ступені рымскімі патрабаваньнямі, якія былі прад’яўленыя да бітвы: Антыёх павінен быў саступіць усю тэрыторыю за межамі лініі Таўра (у рэшце рэшт было вызначана, што яна пралягае ад мыса Сарпэдон у Кілікіі да ракі Танаіс), выплаціць Рыму ваенную кантрыбуцыю ў памеры 15 000 талентаў і асобна 400 талентаў Эўмену, усе выгнанцы і ворагі Рыма (у тым ліку Ганібал) павінны былі быць перададзены разам з дваццацьцю закладнікамі (у тым ліку малодшым сынам Антыёха).

### Суды над Сцыпіёнамі
У 190-я гады&nbsp;да н. э. назіралася паўторныя спробы арыстакратычнай эліты абмежаваць асабістыя амбіцыі. Вяртаньне Сцыпіёнаў у Рым прывяло да аспрэчваньня прэтэнзій адносна трыюмфу Люцыюса Сцыпіёна: крытыкі лічылі, што Сцыпіёны змагаліся са слабым ворагам і што вайна насамрэч была выйграна годам раней пры Тэрмапілах. Аднак яго трыюмф быў зацьверджаны ў любым выпадку. Спроба Люцыюса дамагчыся ад сэната прарагацыі для кантролю за засяленьнем Азіі таксама была адхілена; не было зроблена выключэньня з агульнага пасьляганібальскага правіла вайны супраць прамагістратаў. Люцыюс Сцыпіён прыняў псэўданім *Asiagenes* і падчас свайго трыюмфу прывёз у горад каля 137 420 фунтаў срэбра, 224 000 тэтрадрахмаў, 140 000 залатых манэт, 234 залатыя кроны, 1231 бівень са слановай косьці і многае іншае. Кожнаму зь яго салдат былі прадастаўлены прэміі ў памеры 25 дэнарыяў, а афіцэрам і кавалерыстам — яшчэ большыя.

Гэтыя велізарныя аб’ёмы здабычы выклікалі ў Рыме маральную паніку з нагоды магчымага перанакіраваньня гэтых сродкаў на марнатраўнае прыватнае выкарыстаньне. Гэтыя праблемы былі зьвязаны з больш шырокім пытаньнем вызначэньня межаў улады, якую магістраты маглі ажыцьцяўляць за мяжой, асабліва ў дачыненьні да грошай, атрыманых на вайне. У старажытных крыніцах зафіксавана блытаніна гісторый, зьвязаных зь юрыдычнымі праблемамі Сцыпіёнаў.

Сцыпіён Азіяцкі быў абвінавачаны. Ён быў не адзін, яго пераемнік у Азіі — Гнэй Манліюс Вулсан — таксама быў прыцягнуты да адказнасьці. Тым ня менш, суд прымусіў да поўнай справаздачы аб грашовых сродках, выплачаных Антыёхам Манлію і Азіягену. Пасьля таго, як Азіяген быў аштрафаваны — альбо спэцыяльным судом, альбо трыбунскім заканадаўствам, — ён адмовіўся плаціць штраф, спасылаючыся на беднасьць, і быў выратаваны ад турмы толькі дзякуючы ўмяшаньню аднаго з плебейскіх трыбунаў, якім звычайна лічыцца Тыберыюс Семпроніюс Гракх.

Прыкладна ў той жа час Africanus быў пастаўлены выклік у сэнат. Адзін сэнатар запатрабаваў, каб ён прадставіў свае бухгальтарскія кнігі за кампанію ў Антыёхіі і справаздачу аб сродках, выдзеленых на аплату яго войскам. Той адказаў абурэньнем і заявіў, што не павінен плаціць ніякіх справаздач. Забраўшы бухгальтарскія кнігі ў брата, ён паказаў іх сэнатарам, а потым парваў іх, задаўшы рытарычнае пытаньне: як сэнат можа турбавацца пра ўсяго 3000 талентаў, калі ён прынёс у казну 15 000, заваяваўшы Гішпанію, Афрыку і Азію.

Паводле адной гісторыі, расказанай Валерыюсам Антыясам, сьведчыць пра тое, што адзін з трыбунаў па патрабаваньні Катона Старэйшага абвінаваціў Сцыпіёна Афрыканскага ў хабарніцтве і крадзяжы. Затым Антыяс прымусіў Сцыпіёна адказаць, ён падрабязна апісаў свае заслугі перад рэспублікай і адзначыў, што гэты дзень — гадавіна бітвы пры Заме. Пасьля гэтага ён узначаліў імправізаваную працэсію для ахвярапрынашэньня ў храме Юпітэра Аптымуса Максімуса пад бурныя аплядысмэнты, што зьбянтэжыла пракурораў. Аднак гэтая гісторыя «выклікае мала даверу».

Юрыдычныя праблемы амаль ня выклікалі ў Сцыпіёнаў праблем, пра што сьведчаць раскошныя гульні Азіягена ў 186 годзе і актыўная кампанія за цэнзуру ў 184 годзе (яна ня мела посьпеху). Сябры Сцыпіёнаў працягвалі выйграваць консульскія выбары. Сам Сцыпіён адышоў у Літэрнум; «ідэя пра тое, што ён адышоў у паўвыгнаньне або з ганьбай, — гэта толькі выдумка».

### Сьмерць
Сцыпіён адышоў у свой загарадны маёнтак Літэрнум на ўзьбярэжжы Кампаніі, дзе і памёр. Паведамляецца некалькі дат яго сьмерці. Палібіюс і Рутыліюс, якія жылі неўзабаве пасьля яго сьмерці, паведамляюць, што ён памёр у 183 годзе.&nbsp;да н. э.; пазьнейшы гісторык Валерыюс Антыас паведаміў, што ён памёр у 187 г.&nbsp;да н. э. Лівіюс, аспрэчваючы абедзьве даты ў сваёй гісторыі, лічыў, што Сцыпіён памёр , адкідаючы абедзьве даты, сьцьвярджаючы, што калі б Сцыпіён дажыў да 183 году, ён быў бы адзначаны як *прынцэпс сэната*, а Сцыпіён мусіў бы дажыць да 185 году.&nbsp;да н. э. быў перасьледаваны Невіюсам, які быў трыбунам у тым годзе. Аднак большасьць сучасных крыніц, такіх як *Оксфардзкі клясычны слоўнік*, аддаюць перавагу 183 г.&nbsp;да н. э.

Незразумела, дзе быў пахаваны Сцыпіён Афрыканскі. Ёсьць тры асноўныя вэрсіі. Першая — гэта магіла Сцыпіёнаў у Рыме. Аднак у літаратурных запісах, якія б пацьвярджалі яго пахаваньне там, не захавалася нічога. Другая — яго віла ў Літэрнуме: пазьней яна належала Сэнэцы Малодшаму, які ў лісьце выказаў сваё меркаваньне, што алтар, які знаходзіўся там, быў магілай Афрыканскага. Трэцяя — пірамідальная Мета Ромулаў, якая атрымала назву  падчас эпохі Адраджэньня.

## Шлюб і нашчадкі
Сцыпіён ажаніўся з Эміліяй Тэрцыяй, дачкой консула Люцыюса Эмілія Паўла, які загінуў у Канах. Яна таксама была сястрой іншага консула, Люцыюса Эмілія Паўла Македоніка. Шлюб Сцыпіёна быў плённым.

У іх было трое сыноў:

* Гнэй Карнэліюс Сцыпіён, які стаў прэтарам у 177 годзе&nbsp;да н. э.;
* Люцыюс Карнэліюс Сцыпіён, які стаў прэтарам у 174 годзе&nbsp;да н. э.; і
* Публіюс Карнэліюс Сцыпіён, які быў уведзены ў аўгуры ў 180 годзе.&nbsp;да н. э.

У іх таксама было дзьве дачкі. Абедзьвюх назвалі Карнэліямі. Старэйшая выйшла замуж за Публія Карнэлія Сцыпіёна Насіка Коркулума. Малодшая Карнэлія выйшла замуж за Тыбэрыюса Семпронія Гракха і стала маці братоў Гракхаў, Тыбэрыюса Гракха і Гая Гракха.

У яго сына Публіюса быў сын, які памёр, не дасягнуўшы якой-небудзь палітычнай пасады. Пазьней гэты сын усынавіў сына Люцыюса Эмілія Паўла Македонскага, які стаў вядомы як Сцыпіён Эміліян. Адзінымі нашчадкамі Сцыпіёна, якія перажылі позьні рэспубліканскі пэрыяд, былі нашчадкі яго дзьвюх дачок. Апошняе дзіця яго малодшай дачкі — Семпронія, жонка, а потым удава Сцыпіёна Эміліяна — яго прыёмнага ўнука — памерла не раней за 102 да н. э. [ *<span>патрэбна цытата</span>* ]

## Характар

### Рымскія меркаваньні пра Сцыпіёна
Сцыпіён быў чалавекам вялікага інтэлекту і культуры, які мог размаўляць і чытаць па-грэцку, пісаў свае ўласныя мэмуары на грэцкай мове і таксама стаў вядомым тым, што ўвёў сярод рымлян моду на чыста паголены твар па прыкладзе Аляксандра Македонскага замест нашэньня барады. Гэтая мужчынская мода праіснавала да часоў імпэратара Адрыяна (117—138 гг.), потым была адноўлена Канстанцінам Вялікім (306—337 гг.) і працягвалася да праўленьня імпэратара Фокі (602—610 гг.), які зноў увёў нашэньне барады сярод рымскіх імпэратараў. Ён таксама карыстаўся рэпутацыяй вытанчанага аратара, сакрэтам яго ўплыву была глыбокая ўпэўненасьць у сабе і прамяністае пачуцьцё справядлівасьці.

Да сваіх палітычных апанэнтаў ён часта быў рэзкім і пыхлівым, але да іншых — вельмі ветлівым і спагадлівым. Яго эленафільскі лад жыцьця і нетрадыцыйны спосаб нашэньня рымскай тогі выклікалі значную апазыцыю сярод некаторых рымскіх сэнатараў на чале з Катонам Старэйшым, якія лічылі, што грэчаскі ўплыў разбурае рымскую культуру. Катон, як лаяліст Фабіюс Максімус, быў пасланы квестарам да Сцыпіёна на Сыцылію каля 204 г. да н. э. для расьсьледаваньня абвінавачваньняў у парушэньні ваеннай дысцыпліны, карупцыі і іншых правапарушэньнях супраць Сцыпіёна; ніводнае з гэтых абвінавачваньняў не было прызнана праўдзівым плебейскімі трыбунамі, якія суправаджалі Катона (магчыма, важна, ці не, што праз гады, будучы цэнзарам, Катон панізіў брата Сцыпіёна Сцыпіёна Азіяцкага ў Сенаце. Безумоўна, праўда, што некаторыя рымляне таго часу лічылі Катона прадстаўніком старажытных рымлян, а Сцыпіёна і падобных да яго — эленафіламі).

Ён часта наведваў храм Юпітэра і рабіў там ахвярапрынашэньні. Існавала павер’е, што ён быў асаблівым улюбёнцам нябёсаў і сапраўды меў зносіны з багамі. Цалкам магчыма, што ён сам шчыра падзяляў гэтае перакананьне. Аднак сіла гэтага перакананьня відавочная нават праз пакаленьне, калі яго прыёмны ўнук, Публіюс Эміліян Сцыпіён, быў абраны консулам з пасады трыбуна. Яго ўздым быў уражлівым, і захаваныя лісты ад салдат пад яго камандаваньнем у Гішпаніі сьведчаць аб тым, што яны верылі, што ён валодае тымі ж здольнасьцямі, што і яго дзед.

Старэйшы Сцыпіён быў духоўным чалавекам, а таксама ваяром і дзяржаўным дзеячам, і быў сьвятаром Марса. Здольнасьці, якімі ён нібыта валодаў, называюцца старажытнай назвай «другі зрок», і нібыта яму сьніліся прарочыя сны, у якіх ён бачыў будучыню. Лівіюс апісвае гэтае вераваньне такім, якім яно ўспрымалася тады, не выказваючы сваёй думкі адносна яго праўдзівасьці. Палібіюс сьцьвярджаў, што посьпехі Сцыпіёна былі вынікам добрага плянаваньня, рацыянальнага мысьленьня і інтэлекту, што, на яго думку, было больш высокім знакам ласкі багоў, чым прарочыя сны. Палібіюс выказаў здагадку, што людзі казалі пра звышнатуральныя здольнасьці Сцыпіёна толькі таму, што не ацанілі прыродныя разумовыя здольнасьці, якія спрыялі дасягненьням Сцыпіёна.

### Устрыманьне Сцыпіёна

Рымскі гісторык Валерыюс Максімус, які пісаў у першым стагодзьдзі н. э., сьцьвярджаў, што Сцыпіён Афрыканскі меў слабасьць да прыгожых жанчын, і, ведаючы гэта, ягоныя салдаты падарылі яму прыгожую маладую жанчыну, захопленую ў Новым Картагене. Жанчына аказалася нявестай важнага ібэрыйскага правадыра, і Сцыпіён вырашыў дзейнічаць як генэрал, а не як звычайны салдат, вярнуўшы яе жаніху, застаўшы цноту і выкуп непашкоджанымі. Гэты эпізод неаднаразова адлюстроўваўся мастакамі эпохі Адраджэньня і раньняга Новага часу як «Устрыманьне Сцыпіёна».

Паводле Валерыюса Максімуса, Сцыпіён меў адносіны  з адной са сваіх служанак, што яго жонка велікадушна праігнаравала. Раман, калі ён працягваўся прыблізна з 191 г. да н. э. да сьмерці Сцыпіёна ў 183 г. да н. э., мог прывесьці да пазашлюбных дзяцей (ня згадваецца); згадваецца, што дзяўчына была вызвалена Эміліяй Паўлай пасьля сьмерці Сцыпіёна і выдана замуж за аднаго зь яго вызваленых людзей. Гэты аповед сустракаецца толькі ў Валерыюса Максімуса («Памятныя справы і выказваньні» 6.7.1-3. L), які пісаў у першым стагодзьдзі н. э., празь некалькі дзесяцігодзьдзяў пасьля Лівіюса. Валерыюс Максімус варожа ставіўся да Сцыпіёна Афрыканскага ў іншых пытаньнях, такіх як яго частыя наведваньні храма Юпітэра Капітолінскага, які Максімус лічыў «ілжывай рэлігіяй».

## Страчаныя творы
Кажуць, што Сцыпіён напісаў свае мемуары па-грэцку, але яны страчаныя (магчыма, зьнішчаныя) разам з гісторыяй, напісанай яго старэйшым сынам і цёзкай (прыёмным бацькам Сцыпіёна Эміліяна), і яго жыцьцём, напісаным Плютархам. У выніку сучасныя апавяданьні пра яго жыцьцё, асабліва пра дзяцінства і юнацтва, практычна не існуюць. Нават апісаньне жыцьця Сцыпіёна, напісанае Плютархам значна пазьней, было страчана.

Захаваліся толькі апісаньні яго дзеяньняў у «Гісторыях» Палібіюса Лібія (якія мала распавядаюць пра яго асабістае жыцьцё), дапоўненыя захаванымі гісторыямі Апіяна і Касіюса Дыёна, а таксама адзін анекдот у Валерыюса Максімуса. Зь іх Палібіюс быў найбольш блізкі да Сцыпіёна Афрыканскага па ўзросьце і сувязях, але яго апавяданьне магло быць прадузята з-за яго сяброўства з блізкімі сваякамі Сцыпіёна і таго, што асноўнай крыніцай інфармацыі пра Афрыканскага ён атрымаў ад аднаго зь яго найлепшых сяброў, Гая Леліюса.

## Памяць

### Ваенная

Многія лічаць Сцыпіёна адным з найвялікшых рымскіх палкаводцаў. Ён валодаў навыкамі як стратэгіі, так і тактыкі, а таксама здольнасьцю выклікаць у сваіх салдат упэўненасьць. Лівіюс паведамляе, што, будучы рымскім камісарам у Эфэсе пасьля паразы Антыёха III, пры сустрэчы з выгнаным Ганібалам Сцыпіён скарыстаўся магчымасьцю спытаць у Ганібала меркаваньне пра «найвялікшага палкаводца», на што Ганібал назваў Аляксандра Македонскага першым і Піра другім.

Лівіюс працягвае: «Калі Сцыпіён зноў спытаў яго, каго ён лічыць трэцім, Ганібал без ваганьняў адказаў: „Сябе“. Сцыпіён усьміхнуўся і спытаў: „Што б вы сказалі, калі б перамаглі мяне?“ „У такім разе, — адказаў Ганібал, — я б сказаў, што я пераўзышоў Аляксандра і Піра, і ўсіх іншых палкаводцаў у сьвеце“. Сцыпіён быў у захапленьні ад таго, як прамоўца з сапраўдным картагенскім спрытам надаў свайму адказу, і ад нечаканай лісьлівасьці, якую ён перадаў, бо Ганібал вылучыў яго з шэрагу звычайных ваенных капітанаў як непараўнанага палкаводца».

Метэл Сцыпіён, нашчадак Сцыпіёна, камандаваў легіёнамі супраць Юліюса Цэзара ў Афрыцы да сваёй паразы ў бітве пры Тапсе ў 46 г да н. э. Папулярным павер’ем было тое, што толькі Сцыпіён можа выйграць бітву ў Афрыцы, таму Юліюс Цэзар прызначыў далёкага сваяка Метэла ў свой штаб, каб сказаць, што ў яго таксама ёсьць Сцыпіён, які змагаецца за яго.

### Палітычная
Сцыпіён быў першым рымскім палкаводцам, які пашырыў рымскія тэрыторыі за межамі Італіі і астравоў вакол мацерыковай часткі Італіі. Ён заваяваў картагенскую тэрыторыю Ібэрыю для Рыма, хоць дзьве ібэрыйскія правінцыі не былі цалкам супакоены на працягу некалькіх стагодзьдзяў. Яго перамога над Ганібалам пры Заме адкрыла шлях да канчатковага зьнішчэньня Картагена ў 146 г. да н. э. Яго цікавасьць да эленафільскага ладу жыцьця мела велізарны ўплыў на рымскую эліту; больш чым праз стагодзьдзе нават кансэрватыўны Катон Уціцэнзіс (праўнук Катона старэйшага) прытрымліваўся грэцкай філязофіі.

Сцыпіён не прынёс рымлянам грэцкіх ідэй ці мастацтва, але ягоная гарачая падтрымка грэцкага ладу жыцьця ў спалучэньні з уласнай харызмай мела свой непазьбежны ўплыў. Менш карысна тое, што Сцыпіёны, магчыма, праклалі шлях у непазьбежнай прорве, якая ўзьнікла паміж рымскай элітай і рымскімі масамі, з пункту гледжаньня таго, як эліта атрымлівала адукацыю і жыцьце, а таксама колькасьці багацьця, якім яна валодала.

Сцыпіён падтрымліваў разьмеркаваньне зямлі паміж сваімі вэтэранамі ў традыцыі, якая ўзыходзіць да самых раньніх дзён Рэспублікі, аднак яго дзеяньні кансэрватары ўспрымалі як крыху радыкальныя. Будучы пасьпяховым палкаводцам, які патрабаваў зямлі для сваіх салдат, Сцыпіён, магчыма, праклаў шлях для пазьнейшых палкаводцаў, такіх як Гай Марыюс і Юліюс Цэзар. Аднак, у адрозьненьне ад Марыюса ці Цэзара, ён не імкнуўся выкарыстоўваць сваю харызму і рэпутацыю для аслабленьня Рэспублікі. Сапраўдны маштаб характару Сцыпіёна ў гэтым пляне, магчыма, можна ўбачыць па яго паводзінах неўзабаве пасьля трыюмфальнага вяртаньня з Афрыкі ва ўдзячны Рым. Сцыпіён адмовіўся прыняць патрабаваньні стаць пастаянным консулам і дыктатарам. За сваю стрыманасьць, калі ён ставіў карысьць рэспублікі вышэй за ўласную выгаду, Сцыпіён быў хвалены Лівіем за незвычайную веліч розуму — прыклад, які відавочна не пераймалі ні Марыюс, ні Сула, ні Цэзар.

Сваякі Сцыпіёна працягвалі дамінаваць у рэспубліцы на працягу некалькіх пакаленьняў. Гэтаму дамінаваньню прыйшоў канец у сварках паміж братамі Гракхамі, якія былі яго ўнукамі, і іх іншымі сваякамі ў пэрыяд з 133 па 122 гады да н. э. Браты Гракхі выступалі за пераразьмеркаваньне зямлі, каб павялічыць шэрагі патэнцыйных рымскіх салдат, бо рымскім салдатам трэба было валодаць зямлёй, каб атрымаць права голасу для службы ў легіёнах, а колькасьць рымскіх землеўладальнікаў скарачалася. Іх лінчавалі сваякі, якія не ўхвалялі іх мэтады і, магчыма, мелі эканамічныя прычыны баяцца пераразьмеркаваньня зямлі.

Пасьля падзеньня Гракхаў дом Цэцыліяюса стаў больш вядомым. Аднак Сцыпіёны захавалі свой арыстакратычны бляск, вывеўшы консульскага генэрала, які спрабаваў перашкодзіць другому паходу Сулы на Рым, і Метэла Сцыпіёна, чыя дачка была апошняй жонкай Пампея Вялікага і які ўзяў на сябе камандаваньне ў грамадзянскай вайне супраць Юліяюса Цэзара пасьля сьмерці Пампея. Унучка Гая Гракха, Фульвія, таксама адыграла незвычайна важную ролю для рымскай жанчыны ў справах позьняй рэспублікі, выйшаўшы замуж па чарзе за Публія Клодыя, Гая Курыёна і Марка Антоніяюса Пазьней некаторыя рымскія імпэратары сьцьвярджалі, што яны паходзяць ад Сцыпіёна Афрыканскага.

## У культуры

### Клясычная літаратура
Сцыпіён зьяўляецца або згадваецца мімаходзь у « *Пра рэспубліку»* і *«Пра сяброўства»* Цыцэрона, а таксама ў " *Пуніцы* " Сілія Італіка (Цыцэрон быў настаўнікам вядомых рымлян, чые продкі былі зьвязаны са Сцыпіёнам). Як рымскі герой, Сцыпіён зьяўляецца ў VI кнізе *[[Энэіда|"Энеіды]]* ", дзе ён паказаны Энею ў бачаньні ў падземным сьвеце. Сцыпіён займае важнае месца ў «Кнігах пра горад» Лівіюса і згадваецца як прыклад воіна ў канцы III кнігі " *Пра прыроду* " Лукрэцыя.

### Сярэднявечная літаратура
У «*[[Боская камэдыя|Боскай камедыі]]*» Дантэ Сцыпіён згадваецца чатыры разы: у «Пекле» — Песьня XXXI, у «Чыстцы» — Песьня XXIX і ў «Раі» — Песьні VI і XXVII.

### Літаратура і мастацтва эпохі Адраджэньня

Сцыпіён — герой лацінскага эпасу «*Афрыка*» Петраркі. «Устрыманьне [г.зн. умеранасьць] Сцыпіёна» было распаўсюджаным матывам у выдатнай літаратуры і мастацтве,  як і «Сон Сцыпіёна», які адлюстроўвае яго алегарычны выбар паміж дабрадзейнасьцю і раскошай.  *Устрыманьне Сцыпіёна*, якое адлюстроўвае яго міласэрнасьць і сэксуальную стрыманасьць пасьля падзеньня Картагена, было яшчэ больш папулярным сюжэтам. Варыянты гэтага сюжэта былі напісаны многімі мастакамі ад эпохі Адраджэньня да XIX стагодзьдзя, у тым ліку Андрэа Мантэнья і Нікала Пусэнам.

Сцыпіён згадваецца ў творы Макіявелі «*[[Уладар]]»* (разьдзел XVII «Пра жорсткасьць і міласэрнасьць, і ці лепш быць каханым, чым баяцца»). Мілтан згадвае Сцыпіёна ў 9-й кнізе «*[[Страчаны рай|Страчанага раю]]»* і ў 3-й кнізе «*Зноў здабытага раю»*. Лічыцца, што на карціне Рафаэля *«Бачаньне рыцара»* адлюстраваны Сцыпіён.

### Музыка
Публіюс Карнэліюс Сцыпіён быў галоўным героем шэрагу італьянскіх опер, напісаных у пэрыяд барока, у тым ліку ў апрацоўцы Георга Фрыдрыха Гендэля, Леанарда Вінчы і Карлё Франчэска Паларола. Марш з апрацоўкі Гэндэля пад назвай *«Сцыпіён*» застаецца палкавым павольным маршам брытанскай грэнадзёрскай гвардыі. Сцыпіён таксама згадваецца ў італьянскім нацыянальным гімне.

### Кіно і тэлебачаньне
Незадоўга да ўварваньня Італіі ў Эфіопію Беніта Мусаліні замовіў эпічны фільм пра подзьвігі Сцыпіёна. *Фільм «Сцыпіён Афрыканскі»* паводле сцэнару Карміна Галонэ атрымаў Кубак Мусаліні як найлепшы італьянскі фільм на Венецыянскім кінафестывалі 1937 году.

У 1971 годзе Люіджы Маньі напісаў сцэнар і зьняў фільм *«Сцыпіён, таксама вядомы* *як Афрыканскі»* з Марчэла Мастраяні, Віторыё Гасманам, Сільванай Мангана і Ўудзі Строўдам у галоўных ролях. Гістарычныя падзеі паказаны ў лёгкай сатырычнай манеры зь некаторымі наўмыснымі спасылкамі на палітычныя падзеі таго часу, калі быў зьняты фільм.

У міні-серыяле BBC 1983 году *«Клеапатра*» Сцыпіёна сыграў Джэфры Ўайтгэд.

У фільме 2000 году *[[Глядыятар (фільм, 2000)|«Глядыятар»]]* першая бітва ў Калізеі павінна была ілюстраваць бітву Сцыпіёна Афрыканскага пры Заме супраць варварскай арды Ганібала. У фільме Максімус руйнуе рэканструкцыю, вядучы гладыятараў, якія павінны прадстаўляць войскі Ганібала, да перамогі над легіянерамі Сцыпіёна.

У тэлевізійным фільме 2006 году *«Ганібал*» яго ролю сыграў брытанскі акцёр Шон Дынгвол, варта адзначыць яе ў бітвах пры Каннах і Заме.

### Відэагульні
Сцыпіён зьяўляецца ў якасьці гульнявога пэрсанажа ў бітве пры Заме ў *гульні Age of Empires: The Rise of Rome*. Ён таксама зьяўляецца ў відэагульні Haemimont Games *Imperivm III: The Great Battles of Rome, Centurion: Defender of Rome * і ў кампаніі «Ганібал каля варот» у гульні *Total War: Rome II.* Сцыпіён двойчы зьяўляецца ў якасьці гульнявога пэрсанажа ў мабільнай/ПК-гульні Rise of Kingdoms.

## Пасады
Наступная табліца ўзятая з, калі не пазначана іншае.

## Глядзіце таксама

* Генэалягічнае дрэва Сцыпіёнаў-Паўлаў-Гракхаў

## Крыніцы

## Літаратура

### Сучасныя крыніцы
 * 
** 
** 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

### Першасныя крыніцы
* 
* 

Катэгорыя:Патрыцыі