Гарадзея

**Гарадзе́я** (таксама *Гаро́дзяя*) — мястэчка ў Беларусі, на рацэ Гарадзейцы. Уваходзіць у склад Гарадзейскага пасялковага савету і зьяўляецца цэнтрам Гарадзейскага сельсавету Нясьвіскага раёну Менскай вобласьці. Насельніцтва на 2018 год — 3752 чалавекі. Знаходзіцца за 14 км на паўночны захад ад Нясьвіжу. Чыгуначная станцыя на лініі Менск — Баранавічы, на аўтамабільнай дарозе Нясьвіж — Наваградак .

Гарадзея — старажытная вёска на гістарычнай Меншчыне. Да нашага часу тут захавалася Спаская царква, помнік архітэктуры XIX ст., які пацярпеў ад маскоўскай перабудовы. Непадалёк ад сучаснага мястэчка, у Вялікім Двары захаваўся сядзібна-паркавы комплекс Брахоцкіх, помнік архітэктуры і садова-паркавага мастацтва XIX ст.

## Гісторыя

### Вялікае Княства Літоўскае
Першы пісьмовы ўпамін пра Гарадзею (*Гародзей*) як маёнтак у Наваградзкім ваяводзтве, уладаньне Васіля і Льва Чыжоў, датуецца 1530 годам. У 1551 годзе Гарадзея перайшла ў валоданьне П. Ганусовіча, які ў 1555 годзе прадаў 3-ю частку маёнтку Б. Пратасовічу, а дзьве астатнія аддаў яму ў заставу. У 1571 годзе Б. Пратасовіч купіў увесь маёнтак, а ў 1575 годзе прадаў яго Радзівілам.

Пад 1726 годам Гарадзея ўпамінаецца як фальварак. У 1791 годзе каля *вёскі Вялікай Гарадзеі* (14 гаспадарак) збудавалі карчму, а ў 1795 годзе — яшчэ адну карчму каля *вёскі Малой Гарадзеі* (2 гаспадаркі).

### Пад уладай Расейскай імпэрыі
У выніку другога падзелу Рэчы Паспалітай (1793 год) Гарадзея апынулася ў складзе Расейскай імпэрыі, з 1796 году ў Наваградзкім павеце. У ХІХ стагодзьдзі паселішча мела назву *Горная Гарадзея*. У 1852 годзе маёнтак перайшоў у валоданьне палкоўніка Брахоцкага. У 1861 годзе Гарадзея стала цэнтрам воласьці. Уладзіслаў Сыракомля наведаў яе ў часе сваіх «Вандровак» і назваў «сапраўдным аазісам у гэтым баку». У маёнтку вырабляліся галяндзкія сыры, якія прадаваліся ў Маскве і Санкт-Пецярбургу.

Паводле інвэнтару 1863 году ў *фальварку Гарадзеі* існавалі жылы дом, дом аканома (збудаваны ў 1795 годзе), саладоўня, склеп, птушнік, памяшканьні для жывелы, стайня, кузьня, млын; тут вырошчвалі садавіну і гародніну, выраблялі каўбасы. З пабудовай Маскоўска-Берасьцейскай чыгункі (1871 год) у Гарадзеі адкрылася чыгуначная станцыя. У 1876—1888 гадох на месцы цяперашняга мястэчка разьмяшчаліся маёнткі: *Дольная Гарадзея* (з 69 дзесяцінамі), спадчыннае ўладаньне А. В. Болтуць (з 1875 году), вадзяны і конныя млыны; *Гарадзея* (1353 дзесяціны зямлі), спадчына Э. А. Брахоцкай (з 1858 году), 3 карчмы, ветраны і вадзяны млыны; *Гарадзея* (235 дзесяціны зямлі), спадчына А. С. Марцінкевіча (з 1864 году) і *фальварак Гарадзея*, уладаньне Неслухоўскіх, вадзяны млын, гатэль для пасажыраў станцыі. *Вёска Гарадзей* (*Гурна—Гарадзей*) у 1886 годзе налічвала 48 двароў, тут існавалі валасная ўправа, крама, карчма. Паводле вынікаў перапісу 1897 году, дзеяў малітоўны дом, працавалі 17 крамаў, цукровы і піўныя склады.

У Першую сусьветную вайну з 1915 году Гарадзея знаходзілася ў прыфрантавой паласе і звалася *Замір’е*.

### Найноўшы час
25 сакавіка 1918 году згодна з Трэцяй Устаўной граматай Гарадзея абвяшчалася часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 году ў адпаведнасьці з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі яна ўвайшла ў склад Беларускай ССР.

У лютым 1918 году Гарадзею занялі нямецкія войскі, у канцы 1919 году — бальшавікі, у жніўні 1919 году — польскія войскі, потым зноў бальшавікі, у кастрычніку 1920 году — зноў польскія войскі. Згодна з Рыскай мірнай дамовай 1921 году Гарадзея апынулася ў складзе міжваеннай Польскай Рэспублікі, дзе стала цэнтрам гміны Нясьвіскага павету і атрымала статус мястэчка.

У 1939 годзе Гарадзея ўвайшла ў склад БССР, дзе 12 кастрычніка 1940 году атрымала афіцыйны статус пасёлку гарадзкога тыпу, цэнтар сельскага і пасялковага саветаў у складзе Нясьвіскага раёну Баранавіцкай (з 8 студзеня 1954 году — Менскай) вобласьці. У Другую сусьветную вайну з чэрвеня 1941 да 4 ліпеня 1944 году мястэчка знаходзілася пад нямецкай акупацыяй.


Haradzieja, Urvant, Spaskaja. Гарадзея, Урвант, Спаская (1900).jpg|Спаская царква, каля 1900 г.
Haradzieja, Baharodzickaja. Гарадзея, Багародзіцкая (1900).jpg|Царква-мураўёўка, каля 1900 г.
Haradzieja, Baharodzickaja. Гарадзея, Багародзіцкая (07.1927).jpg|Царква-мураўёўка, ліпень 1927 г.
Haradzieja, Brachocki. Гарадзея, Брахоцкі (1917).jpg|Палац Брахоцкіх у Вялікім Двары (раней таксама зваўся Гарадзеяй)


## Насельніцтва

### Дэмаграфія
* **XIX стагодзьдзе**: 1870 год — 189 чал.; 1886 год — 352 чал. у *вёсцы Гарадзеі*; 1897 год — 719 чал. у *пасёлку Гарадзеі*, 730 чал. у *сяле Горнай Гарадзеі*, 194 чал. у *вёсцы Дольнай Гарадзеі*, 23 чал. на *чыгуначнай станцыі Гарадзеі*; *маёнткі Гарадзея*: 32 чал. у *маёнтку Марцінкевіча*, 61 чал. у *маёнтку Сьвятаполк-Мірскага*, 56 чал. у *маёнтку Неслухоўскага*, 12 чал. у *маёнтку Болтуця*, 7 чал. на *млынах*
* **XX стагодзьдзе**: 1909 год — 385 чал. у *пасадзе Гарадзеі*, 744 чал. у *сяле Горнай Гарадзеі*, 231 чал. у вёсцы Дольнай Гарадзеі; *маёнткі Гарадзея*: 14 чал. у *маёнтку Вольскай*, 22 чал. у *маёнтку Сьвятаполк-Мірскага*, 15 чал. у *маёнтку Жаліхоўскай*, 23 чал. у *маёнтку Халавецкай*; 1921 год — 1120 чал. у *мястэчку Гарадзеі*, 820 чал. у *вёсцы Горнай Гарадзеі*, 309 чал. у вёсцы Дольнай Гарадзеі, 19 чал. у *фальварку Гарадзеі*; 1940 год — 1719 чал. у *мястэчку Гарадзеі*, 1156 чал. у *вёсцы Горнай Гарадзеі*, 391 чал. у вёсцы Дольнай Гарадзеі; 1969 год — 4,2 тыс. чал.; 1993 год — 5,3 тыс. чал.; 1996 год — 4,9 тыс. чал.; 1999 год — 4,4 тыс. чал.
* **XXI стагодзьдзе**: 2001 год — 4447 чал.; 2006 год — 4,2 тыс. чал.; 2007 год — 4,1 тыс. чал.; 2008 год — 4,1 тыс. чал.; 2009 год — 4099 чал. (перапіс); 2016 год — 3802 чал.; 2017 год — 3777 чал.; 2018 год — 3752 чал.

### Адукацыя
У Гарадзеі працуюць 2 сярэднія і музычная школы, школа-інтэрнат для дзяцей з парушэньнем слыху, 2 дашкольныя ўстановы.

### Мэдыцына
Мэдычнае абслугоўваньне насельніцтва ажыцьцяўляе меская лякарня.

### Культура
Дзеюць 2 бібліятэкі, дом культуры, кінатэатар.

## Забудова

### Вуліцы і пляцы
У тэлефонным даведніку 1939 году ўпамінаюцца Купецкая, Лістападаўская, Нясьвіская і Шашэйная вуліцы, Паштовы і Школьны завулкі.

## Эканоміка
Прадпрыемствы харчовай (ААТ «Гарадзейскі цукровы камбінат») і лёгкай прамысловасьці.

## Турыстычная інфармацыя

### Славутасьці
* Капліца прыдарожная (1874)
* Касьцёл Сьвятога Язэпа (пачатак ХХ ст.)
* Царква Сьвятога Спаса (1808)

### Страчаная спадчына
* Царква могілкавая (1869)
* Царква Раства Багародзіцы (1896)

## Галерэя

Orthodox Church of the Transfiguration, town Haradzeya, Nesvizh District, Minsk Region, Belarus.JPG|Спаская царква па маскоўскай перабудове
Гарадзея. Прыдарожная капліца.jpg|Капліца
Гарадзея. Вакзал.jpg|Чыгуначная станцыя
Гарадзея. Дом для рабочых чыгункі.jpg|Дом работнікаў чыгункі 


## Асобы
* Вера Касмовіч (нар. 1928) — удзельніца паваеннага антысавецкага падпольнага руху
* Кастусь Маскалік (1918—2010) — беларускі грэцка-каталіцкі сьвятар
* Аляксандар Надсан (*Аляксандар Бочка*; 1926—2015) — беларускі грэцка-каталіцкі сьвятар, Апостальскі візытатар для беларусаў-каталікоў у замежжы, гісторык Царквы, вядомы дзяяч беларускай дыяспары ў сьвеце

## Крыніцы

## Літаратура
* 
*  С. 38—41
* 
* 
* 

## Вонкавыя спасылкі
* 
* Прагноз надвор’я ў мяст. Гарадзеі


Катэгорыя:Гарадзейскі пасялковы савет