open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Місысыпі (рака)

**Місысы́пі** () — другая паводле даўжыні рака і галоўная рака другой паводле велічыні воднае сыстэмы на паўночнаамэрыканскім кантынэнце, якая саступае толькі воднае сыстэме Гудзонава заліва. За пачатак ракі прызнаюць яе выток з возера Ітаска ў паўночнай частцы штату Мінэсота на вышыні 450 мэтраў над узроўнем мора. Місысыпі працякае на поўдзень 3730 км і ўпадае ў Мэксыканскую затоку праз дэльту ракі. Вадазбор Місысыпі, які мае шмат прытокаў, сьцякае поўнасьцю або часткова закранаючы тэрыторыі 32 штатаў ЗША і дзьвюх правінцыяў Канады паміж Скалістымі гарамі і Апалачы. Ейная даўжыня складае 3 778 км, разам з прытокам Мізуры даўжыня ёсьць роўная 5 969 км. Гэта самая доўгая рака Паўночнай Амэрыкі і адна з чатырох наідаўжэйшых у сьвеце (пасьля Нілу, Янцзы і Амазонкі). Плошча яе басэйна складае 3,2 млн км², зь якіх толькі каля аднаго адсотку прыпадае на тэрыторыю Канады. Рака зьяўляецца натуральнай мяжой альбо праходзіць праз тэрыторыі штатаў Мінэсота, Вісконсін, Аёва, Іліной, Мізуры, Кентукі, Тэнэсі, Арканзас, Місысыпі і Луізыяна.

Разьлівы ракі здараюцца вясной, калі сыходзіць сьнег і летам, камі выпадае шмат ападкаў. У выніку зьнішчэньня лясных і стэпавых абшараў, часам здараюцца катастрафічныя паводкі. Рака нясе агромную колькасьць пяску і іншых элемэнтаў утвараючы ў вусьці абшырную дэльту. У дэльце паводкі здараюцца пад уплывам трапічных цыклёнаў (астатная такая паводка зьнічшыла значную колькасьць Новага Арлеана). Апошнія гады, у сувязі з больш рацыянальным карыстаньнем сельскагаспадарчых земляў, колькасьць змытай зямлі значна скарацілась.

Карэнныя амэрыканцы жылі ўздоўж ракі Місысыпі і ейных прытокаў тысячы гадоў. Большасьць зь іх былі паляўнічымі, але некаторыя, напрыклад, будаўнікі курганоў, утварылі пладавітыя сельскагаспадарчыя таварыствы. Прыход эўрапейцаў у XVI ​​стагодзьдзі зьмяніў спрадвечны лад жыцьця, як то спачатку дасьледчыкі, потым пасяленцы, усё больш авойвалі землі басэйну ракі. Рака спачатку служыла ў якасці бар’ера, утвараючы межы паміж Новай Гішпаніяй, Новай Францыяй і раньнімі Злучанымі Штатамі, а потым сталася жыцьцёва важнай транспартнай артэрыяй і сувязьзю. У XIX стагодзьдзі, калі ў ЗША панавала ідэалёгія «ўяўнага запрызначэньня», Місысыпі і шэраг ейных прытокаў, у першую чаргу Мізуры, сфармавалі шляхі для заходняе экспансіі ЗША.

## Прытокі
Асноўнымі прытокамі Місысыпі зьяўляюцца:
*Левабаковыя*:
* Тэнэсі
* Агаё
*Правабаковыя*:
* Мізуры
* Арканзас
* Рэд

**Наівялікшыя гарады**:
* Мінэапаліс
* Сэнт-Пол
* Дэвэнпорт
* Сэнт-Люіс
* Мэмфіс
* Батон-Руж
* Новы Арлеан

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Рака Мысысыпі. American Land Conservancy.
* Факты пра Місысыпі. National Park Service.

Катэгорыя:Рэкі ЗША
Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы
1213

## Падзеі
*

## Нараджэньні
*

## Сьмерці
* 12 верасьня — Пэдра II, кароль Арагону

## Вонкавыя спасылкі
Лань (аграгарадок)

**Лань** — вёска ў Нясьвіскім раёне Менскай вобласьці. Лань уваходзіць у склад і зьяўляецца цэнтрам Ланскага сельсавету.

## Насельніцтва
* 1999 год — 792 чалавекі
* 2010 год — 805 чалавек
* 2012 год — 832 чалавекі

## Выхадцы
У Лані нарадзілася акторка Нацыянальнага акадэмічнага тэатру імя Янкі Купалы Тамара Пузіноўская.

## Крыніцы

Катэгорыя:Ланскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Нясьвіскага раёну
Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVI стагодзьдзі
Вялікая Быхаўшчына

**Вялі́кая Бы́хаўшчына** — вёска ў Нясьвіскім раёне Менскай вобласьці. Вялікая Быхаўшчына ўваходзіць у склад Ланскага сельсавету.

## Насельніцтва
* 1999 год — 250 чалавек
* 2010 год — 182 чалавекі

## Крыніцы

Катэгорыя:Ланскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Нясьвіскага раёну
Мікраэлемэнты

**Мікраэлемэнты** — біялягічна значныя элемэнты, утрыманьне якіх у арганізьме чалавека сладае меней за 0,001 %.

**[[Жалеза]] (Fe)** — крывятворны элемэнт, які нармалізуе склад крыві. Уваходзіць у гемаглабін, дзе засяроджана прыкладна 60% усяго жалеза арганізму. Пры недахопе жалеза, асабліва ў дзяцей, можа ўзьнікаць анэмія. Жалеза таксама ўваходзіць у склад акісьляльных фэрмэнтаў і стымулюе абменныя працэсы ў цалях. У дарослых некаторая колькасьць жалеза можа назапашвацца ў арганізьме. Сутачная патрэба для дарослых мужчын — 8—10 мг, жанчын — 18 мг, цяжарных жанчын — 20 мг. Утрыманьне жалеза ў 100 г прадукту: печань сьвіная — 20,2 мг, печань ялавічыная — 6,9 мг, ялавічына — 2,9 мг, мяса труса — 3,3 мг, яйка — 2,5 мг, куры — 2,2 мг, чарнасьліў — 13 мг, ігрушы — 2,3 мг, гарох — 7 мг, крупы грачаныя — 6,6 мг, хлеб — 3,2—3,6 мг.

**[[Фтор]] (F)** мае вялікае значэньне для разьвіцьця і захаваньня зубоў, а таксама нармалізуе фосфарна-кальцавы абмен. Пры недахопе фтору хутка руйнуецца зубная эмаль (карыёз). Пры залішнім спажываньні фтору ўзьнікае іншае захворваньне — флюароз (крохкасьць зубной эмалі). Дапушчальнымі канцэнтрацыямі фтору лічацца 2,4—2,8 мг на 1 кг ежы і 1,2 мг на літар пітное вады. Утрыманьне фтору ў 1 кг прадукту: мука і крупы — 0,25—0,7 мг, мяса жывёлы — 0,15—0,6 мг, марская рыба — 0,4—1,5 мг, рачная рыба — 0,09—0,4 мг. Таксама фтору шмат і ў гарбаце (0,5—1 мг у 1 л).

## Крыніцы

Катэгорыя:Хімічныя элемэнты
Падзяленьне ўлады

**Падзяленьне ўлады** — гэта падзел улады ў краіне на тры галіны, прапанаваны францускім мысьліцелем эпохі асьветы, Мантэск’ё. Згодна зь яго прапановамі ўлада дзеліцца на тры галіны:

* заканадаўчую — прадстаўлена парлямэнтам, які прымае законы краіны;
* выканаўчую — прадстаўлена манархам, прэзыдэнтам ці урадам, які ажыцьцяўляе прынятыя парлямэнтам законы;
* судовую — прадстаўлена судамі і Вяхоўнымі судамі, выносіць рашэньні на падставе заканадаўства краіны.

Усе тры галіны ўлады павінны быць роўнымі, незалежнымі адна ад адной і адначасова супрацоўнічаць. Дзякуючы гэтай сыстэме дзяржаўны апарат функцыянуе безь перашкод. Пераход улады да адной асобы ці галіны ўлады вядзе да злоўжываньняў. Эфэктыўнасьць падзелу ўлады была прызнаная яшчэ ў XVIII стагодзьдзі.

Вялікі ўплыў на тэорыю Мантэск’ё мела канцэпцыя Марсыліюса з Падуі аб мясцовым самакіраваньні і роўнасьці людзей. У наш час падзяленьне ўлады — гэта найбольш распаўсюджаная сыстэма ўлады на сьвеце.
1212

## Падзеі
*

## Нараджэньні
*

## Сьмерці
* 26 сакавіка — Саншу I, кароль Партугаліі
Дамброўка

**Дамбро́ўка** — хутар у Беларусі, у міжрэччы Бугу і Капаёўкі. Уваходзіць у склад Дамачаўскага сельсавету Берасьцейскага раёну Берасьцейскай вобласьці.

## Насельніцтва
* 1999 год — 9 чалавек
* 2010 год — 6 чалавек

## Крыніцы

Катэгорыя:Дамачаўскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Берасьцейскага раёну
Місысыпі

Назву **Місысыпі** маюць:

* Місысыпі — рака Паўночнай Амэрыкі
* Місысыпі — штат на поўдні Злучаных Штатаў Амэрыкі
Дубіца (Берасьцейская вобласьць)

**Ду́біца** — вёска ў Беларусі, каля ракі Бугу. Уваходзіць у склад Дамачаўскага сельсавету Берасьцейскага раёну Берасьцейскай вобласьці.

## Гісторыя
Упершыню Дубіца ўпамінаецца ў 1574 годзе. 

9 верасьня 2011 году станцыю Дубіцу ўлучылі ў склад вёскі.

## Насельніцтва
* 1999 год — 161 чалавек
* 2009 год — 82 чалавекі

## Славутасьці
* Чыгуначная станцыя (1897 год)

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* 
* 

Катэгорыя:Дамачаўскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Берасьцейскага раёну
Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVI стагодзьдзі
Дубок (Берасьцейская вобласьць)

**Дубо́к** — вёска ў Беларусі, на рацэ Капаёўцы. Уваходзіць у склад Дамачаўскага сельсавету Берасьцейскага раёну Берасьцейскай вобласьці.

## Насельніцтва
* 1999 год — 260 чалавек
* 2010 год — 143 чалавекі

## Крыніцы

Катэгорыя:Дамачаўскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Берасьцейскага раёну
Ліпінкі

**Лі́пінкі** — вёска ў Беларусі, каля ракі Бугу. Уваходзяць у склад Дамачаўскага сельсавету Берасьцейскага раёну Берасьцейскай вобласьці. Знаходзяцца за 55&nbsp;км ад Берасьця, за 14&nbsp;км ад чыгуначнай станцыі Дубіца, каля аўтамабільнай дарогі Берасьце&nbsp;— Тамашоўка.

## Гісторыя
У XIX ст. вёска Ліпінкі была ў Берасьцейскім павеце Гарадзенскай губэрні Расейскай імпэрыі, ваходзіла ў склад маёнтку Дамачава. На 1858 год вёска была ў валоданьні князя Вітгенштэйна.

На 1876 год у Ліпінках быў 71 двор, у Дамачаўскай воласьці Берасьцейскага павету. Паводле вынікаў перапісу 1897 году, у вёсцы быў хлебазапасны магазын.

25 сакавіка 1918 году згодна з Трэцяй Устаўной граматай Ліпінкі абвяшчаліся часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 году ў адпаведнасьці з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі яны ўвайшлі ў склад Беларускай ССР, у Берасьцейскі павет («падраён») Баранавіцкага раёну. Згодна з Рыскай мірнай дамовай 1921 году Ліпінкі апынуліся ў складзе міжваеннай Польскай Рэспублікі, у Дамачаўскай гміне Берасьцейскага павету Палескага ваяводзтва. На 30 верасьня 1921 году тут было 22 двары.

У 1939 годзе Ліпінкі ўвайшлі ў БССР, у складзе Берасьцейскай вобласьці. На 1940 год у вёсцы было 70 двароў. У нямецка-савецкую вайну гітлераўцы загубілі 26 жыхароў, 8 вяскоўцаў загінулі на фронце. У 1948 годзе савецкія ўлады арганізавалі калгас імя Жданава. з 1989 году ў калгасе «Беларусь».

На 1997 год у Ліпінках было 83 гаспадарк, у складзе адкрытага акцыянэрнага таварыства «Брэстрайаграсэрвіс» (цэнтар — мястэчка Дамачава). На 2005 год — 62 гаспадаркі.

## Насельніцтва
* XIX стагодзьдзе: 1858 год — 96 сялянскіх душ; 1876 год — 552 чал.; 1897 год — 348 чал.
* XX стагодзьдзе: 1921 год — 162 чал.; 1940 год — 212 чал.; 1959 год — 342 чал.; 1970 год — 378 чал.; 1997 год — 180 чал.; 1999 год — 191 чал.
* XXI стагодзьдзе: 2005 год — 131 чал.; 2010 год — 129 чал.

## Крыніцы

Катэгорыя:Дамачаўскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Берасьцейскага раёну
Падлужжа

Назву **Падлу́жжа** маюць:

## Населеныя пункты

### [[Беларусь]]
* Берасьцейская вобласьць:
** Падлужжа — вёска ў Берасьцейскім раёне 

* Гомельская вобласьць:
** Падлужжа — пасёлак у Веткаўскім раёне
** Падлужжа — вёска ў Чачэрскім раёне

* Магілёўская вобласьць:
** Падлужжа — вёска ў Амсьціслаўскім раёне
** Падлужжа — вёска ў Глускім раёне
** Падлужжа — вёска ў Качэрыцкім раёне

* Менская вобласьць:
** Падлужжа — вёска ў Капыльскім раёне

### [[Расея]]
* Падлужжа — сяло ў Каломенскім раёне Маскоўскай вобласьці.
Саміца

**Самі́ца**, ***са́мка*** — у заалёгіі, біялёгіі альбо наогул самкі ўтвараюць сукупнасьць жаночых жывёлаў усіх існуючых відаў.

Самкі сысуноў паводле памеру звычайна некалькі меншыя за самцоў.
Даўгахвостая кугакаўка

**Даўгахво́стая куга́каўка**, **даўгахвостая няя́сыць** () — птушка з атраду совападобных (*Strigiformes*), сямейства савіных (*Strigidae*). Від *Strix uralensis* падзяляецца (залежыць таксама ад існуючых клясыфікацыяў, унівэрсальнай клясыфікацыі пакуль не існуе) на 15 падвідаў, два падвіды, *Strix uralensis liturata* і *Strix uralensis macroura* гнязьдзяцца таксама ў Цэнтральнай Эўропе. Занесеная ў Чырвоную кнігу Рэспублікі Беларусь.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Савіныя
Лышчыцкі сельсавет

**Лы́шчыцкі сельсавет** — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Берасьцейскага раёну Берасьцейскай вобласьці. Адміністрацыйны цэнтар — вёска Новыя Лышчыцы.

## Крыніцы


Катэгорыя:Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Берасьцейскага раёну
Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі
Вялікія Шчытнікі

**Вялі́кія Шчы́тнікі** — вёска ў Беларусі, у міжрэччы Лютай і Бугу. Уваходзяць у склад Лышчыцкага сельсавету Берасьцейскага раёну Берасьцейскай вобласьці.

## Насельніцтва
* 1999 год — 81 чалавек
* 2010 год — 66 чалавек

## Крыніцы

Катэгорыя:Населеныя пункты Берасьцейскага раёну
Катэгорыя:Лышчыцкі сельсавет
Кустын

**Ку́стын** (таксама — *Ку́стынь*) — вёска ў Беларусі, каля ракі Лютай. Уваходзіць у склад Лышчыцкага сельсавету Берасьцейскага раёну Берасьцейскай вобласьці.

## Насельніцтва
* 1999 год — 172 чалавекі
* 2009 год — 132 чалавекі

## Славутасьці
Захаваўся прысядзібны парк пры былым фальварку Ігнацейкаў (18—19 ст.).

## Крыніцы

## Літаратура
* 

## Вонкавыя спасылкі
* 
* 

Катэгорыя:Населеныя пункты Берасьцейскага раёну
Катэгорыя:Лышчыцкі сельсавет
Лік гульцоў (футбол)

*Правіла 3: Лік гульцоў* у футбольных правілах рэглямэнтуе колькасьць членаў каманды, якія могуць ўдзельнічаць у гульні й парадак правядзеньня замен гульцоў.

## Лік гульцоў
Футбольны матч гуляецца двума камандамі, кожная зь якіх складаецца ня больш чым з 11 гульцоў, адзін зь якіх брамнік. Мінімальная колькасьць гульцоў усталёўваецца рэглямэнтам спаборніцтваў, звычайна гэта 7 гульцоў.

## Максімальная колькасьць замен
* У матчах, якія праводзяцца ФІФА або нацыянальнымі канфэдэрацыямі, максімальная колькасьць замен ураўноўваецца тром. Колькасьць запасных гульцоў вызначаецца рэглямэнтам спаборніцтва і находзіцца ў межах ад 3 да 7.
* У матчах нацыянальных ліг максімальная колькасьць замен можа быць павялічана да шасьці.
* У астатніх матчах па дамоўленасьці можа ўжывацца і большая колькасьць замен. У гэтым выпадку судзьдзя матчу павінен быць папярэджаны аб дадзенай дамоўленасьці. Калі судзьдзя не папярэджаны, або дамовіцца не атрымалася, тады максімальны лік замен роўны тром.

У любым выпадку, імёны запасных гульцоў павінны быць вызначаныя перад пачаткам матчу і сьпіс пададзены судзьдзі. Гульцу не дазваляецца выходзіць на поле, калі ён не запісаны запасным.

## Працэдура замены
* Судзьдзя павінен быць папярэджаны аб замене.
* Замена дазваляецца толькі ў сярэдняй лініі поля і толькі падчас прыпынку гульні.
* Заменны выходзіць з поля. Запасны гулец па сыгнале судзьдзі ўваходзіць на поле. З гэтага моманту ён лічыцца гульцом, а заменны перастае быць ім.

Замененаму гульцу забараняецца зноўку выходзіць на поле. Усе гульцы, у тым ліку запасныя, абавязаныя падпарадкоўвацца судзьдзі.

## Замена брамніка
Любы гулец можа памяняцца месцамі з брамнікам. Для гэтага трэба толькі папярэдзіць судзьдзю. Зьмена брамніка дазваляецца толькі падчас прыпынку гульні.

## Парушэньні
Калі запасны гулец уваходзіць на поле без дазволу, гульня спыняецца, запасны штрафуецца жоўтай карткай і выдаляецца з поля. Гульня працягваецца розыгрышам «спрэчнага мяча» з таго месца, дзе мяч нахадзіўся падчас замены.

Пры несанкцыянаванай зьмене брамніка гульня працягваецца. Калі мяч у наступны раз выйдзе з гульні, абодва гульца штрафуюцца жоўтай карткай.

За любое парушэньне гэтага правіла адпаведны гулец атрымоўвае папярэджаньне з паказам яму жоўтай карткі.

## Працяг гульні
Калі матч спынены судзьдзёй за парушэньне, гульня працягваецца вольным ударам каманды, на якой былі парушаны правілы, з таго месца, дзе нахадзіўся мяч падчас парушэньня.

## Выдаленыя гульцы асноўнага складу і запасныя
Калі гулец быў выдалены да пачатковага ўдару, яго можна замяніць толькі адным з заяўленых запасных.

Замена ў пратаколе матчу запасных забароненая&nbsp;— не да пачатковага ўдару, не пасьля яго.

## Загады трэнэра
Па рашэньні 2 РМАФ, трэнэр у любы момант можа аддаваць гульцам тактычныя загады (зразумела, не выходзячы на поле). Пасьля гэтага ён павінен вярнуцца на сваё месца. Калі на стадыёне разьмечаная тэхнічная зона, трэнэр абавязаны не пакідаць яе. Трэнэр павінен паводзіць сябе тактоўна.

Катэгорыя:Правілы футболу
Астрамечава

**Астраме́чава** — вёска ў Беларусі, каля ракі Лютай. Уваходзіць у склад Лышчыцкага сельсавету Берасьцейскага раёну Берасьцейскай вобласьці.

## Гісторыя
У 2000-я гады Астрамечава атрымала афіцыйны статус «аграгарадку».

## Насельніцтва
* 1999 год — 1879 чалавек
* 2009 год — 1886 чалавек

## Эканоміка
У Астрамечаве разьмяшчаецца сельскагаспадарчы вытворчы комплекс «Астрамечава».

## Галерэя

Зал бракосочетаний (административное здание).JPG|Адміністратыўны будынак (Заля шлюбу, Беларусбанк)
Школа (вид со двора).JPG|Школа
Детский сад (вид со стадиона).JPG|Дзіцячы садок


## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
*
Рудавец (Берасьцейскі раён)

**Руда́вец** — вёска ў Беларусі, каля ракі Лясной. Уваходзіць у склад Лышчыцкага сельсавету Берасьцейскага раёну Берасьцейскай вобласьці.

## Насельніцтва
* 1999 год — 59 чалавек
* 2010 год — 51 чалавек

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Łozowica у Геаграфічным слоўніку Каралеўства Польскага і іншых славянскіх краёў 

Катэгорыя:Населеныя пункты Берасьцейскага раёну
Катэгорыя:Лышчыцкі сельсавет
Сегянеўшчына (вёска)

**Сегяне́ўшчына** — вёска ў Беларусі, каля вытоку ракі Грымячы. Уваходзіць у склад Лышчыцкага сельсавету Берасьцейскага раёну Берасьцейскай вобласьці. Знаходзіцца на шашы .

## Насельніцтва
* 1999 год — 41 чалавек
* 2010 год — 28 чалавек

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Сегянеўшчына на Radzima.org

Катэгорыя:Лышчыцкі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Берасьцейскага раёну
Малыя Шчытнікі

**Малы́я Шчы́тнікі** — вёска ў Беларусі, каля ракі Сарокі. Уваходзяць у склад Лышчыцкага сельсавету Берасьцейскага раёну Берасьцейскай вобласьці.

## Насельніцтва
* 1999 год — 127 чалавек
* 2010 год — 83 чалавекі

## Славутасьці
* Касьцёл Найсьвяцейшага Сэрца Езуса (1742 год; цяпер царква Покрыва Багародзіцы Беларускага экзархату Маскоўскага патрыярхату)
* Сядзібна-паркавы ансамбль Тукалаў (XIX стагодзьдзе)

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* 
* 

Катэгорыя:Населеныя пункты Берасьцейскага раёну
Катэгорыя:Лышчыцкі сельсавет
Яцкавічы (Берасьцейская вобласьць)

**Я́цкавічы** — вёска ў Беларусі, на рацэ Сароцы. Уваходзяць у склад Лышчыцкага сельсавету Берасьцейскага раёну Берасьцейскай вобласьці.

## Гісторыя
Упершыню Яцкавічы ўпамінаюцца ў 1566 годзе. У XVIII стагодзьдзі фальварак у валоданьні Жылкаў, пазьней перайшоў да Талочкаў.

## Насельніцтва
* 1999 год — 392 чалавекі
* 2009 год — 378 чалавек

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* 
* 

Катэгорыя:Лышчыцкі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Берасьцейскага раёну
Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVI стагодзьдзі
Футбольная форма

У футбольных правілах *правіла 4: Экіпіроўка гульцоў* вызначае, у якой экіпіроўцы гульцы могуць выходзіць на поле.

## Абавязковыя элемэнты экіпіроўкі
* кашуля або футболка, абавязкова з рукавамі
* нагавіцы: калі выкарыстоўваюцца споднікі, яны павінны быць таго жа колеру, што і нагавіцы.
* гетры
* шчыткі
* буцы

Шчыткі павінны быць цалкам закрытыя гетрамі. Яны павінны быць зробленыя з прыдатнага матэрыялу (плястмаса, гума) і павінны забясьпечваць дастатковую ступень аховы.

## Экіпіроўка брамніка
Форма брамніка павінна адрозьнівацца ад формы палявых гульцоў і судзьдзяў.

## Дадатковая экіпіроўка
Дазваляецца дадатковая экіпіроўка пры ўмове, што яна бясьпечная для самога гульца й для астатніх: павязкі, налакотнікі, накаленьнікі. Брамнікі амаль заўсёды носяць пальчаткі (хоць няма правілаў, якія забараняюць рабіць гэта палявым гульцам). Гульцы з дрэнным зрокам могуць насіць акуляры (пры ўмове, што яны ня зваляцца і нікога не параняць). Таксама дазваляецца апранаць акуляры ад сонца або пражэктараў.

## Забароненая экіпіроўка
Гульцы ня могуць апранаць аніякай экіпіроўкі, якая можа быць небясьпечнай для іх саміх або для іншых гульцоў (уключна зь ювэлірнымі вырабамі).

Ювэлірныя вырабы й гадзіньнікі цалкам забароненыя. Заляпленьне ювэлірных вырабаў ліпкай стужкай лічыцца недастатковай мерай бясьпекі. Таксама забароненыя скураныя і гумовыя рамяні й стужкі.

Забаронена паказваць схаваныя пад футболкай лёзунгі або рэкляму. За гэта гулец штрафуецца арганізатарам спаборніцтва.

## Пакараньні за парушэньні
Гульню спыняць не абавязкова. Як толькі мяч аказваецца па-за гульнёй, гулец выходзіць з поля і выпраўляе экіпіроўку. Як толькі мяч зноў аказваецца па-за гульнёй, судзьдзя правярае экіпіроўку й дазваляе (або не дазваляе) увайсьці на поле. Калі гулец заходзіць на поле без дазволу судзьдзі, яму паказваецца жоўтая картка.

Пасьля вынясеньні папярэджаньня гульня аднаўляецца вольным ударам на карысьць процілеглай каманды.

## Запасныя гульцы
Праверка правільнасьці экіпіроўкі гульцоў, якія выходзяць на замену, уваходзіць у абавязкі рэзэрвовага арбітра. Запасныя гульцы, якія ня ўдзельнічаюць у матчы, павінныя знаходзіцца ў трэніравальнай форме, што адрозніваецца ад формы футбалістаў на полі.

## Судзейскі склад
Галоўны судзьдзя, яго памочнікі і рэзэрвовы судзьдзя апранаюць экіпіроўку, якая адрозьнівае іх па колеры ад гульцоў абедзьвюх камандаў. Звычайна выкарыстоўваюцца чорны або жоўты колеры. Футболка галоўнага судзьдзі мае кішэню для нататніка і картак.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Правілы футболу
Футбольны судзьдзя

**Футбольны судзьдзя** — чалавек на полі, прызначаны сачыць за тым, каб футбольны матч праходзіў паводле правілаў і які мае для гэтага ўсе паўнамоцтвы. Яго правы й абавязкі апісаныя *Правілам 5. Судзьдзя*.

## Паўнамоцтвы судзьдзі

### Абавязкі
* кантраляваць адпаведнасьць правілам гульні;
* кантраляваць ход матчу, сачыць за часам гульні;
* забясьпечыць адпаведнасьць выкарыстаных мячоў патрабаваньням Правіла 2;
* забясьпечыць адпаведнасьць экіпіяваньня гульцоў патрабаваньням Правіла 4;
* у выпадку крывацёку ў гульца павінен забясьпечыць, каб той пакінуў поле. Гулец можа вярнуцца на поле толькі па сыгнале судзьдзі, пасьля перакананьня ў тым, што крывацёк спынены;
* забясьпечыць адсутнасьць на полі староньніх асоб;
* падаць адпаведным органам рапарт аб матчы, які ўключае інфармацыю па ўсіх прынятых дысцыплінарных мерах у дачыненьні да гульцоў і/або афіцыйных асоб камандаў, а таксама па ўсіх іншых інцыдэнтах, якія адбыліся да матчу, падчас або пасьля яго.

### Правы

Судзьдзя мае права:
* раіцца па ходзе матчу з памагатымі і, там дзе неабходна, з рэзэрвовым судзьдзёй;
* спыніць, часова перапыніць або спыніць зусім матч пры парушэньні правілаў;
* спыніць, часова перапыніць або спыніць зусім матч пры староньніх умяшаньнях;
* спыніць матч, калі, па яго меркаваньні, гулец атрымаў сур’ёзную траўму, і забясьпечыць яго сыход/вынас за межы поля;
* працягнуць гульню, калі каманда, супраць якой было зьдзейсьнена парушэньне, атрымоўвае выгаду ад такой перавагі (напрыклад застаецца зь мячом), і карае першапачатковае парушэньне, калі перавагай у той момант не скарысталіся;
* прымаць меры дысцыплінарнага ўзьдзеяньня ў дачыненьні да гульцоў, вінаватых у парушэньнях, якія караюцца папярэджаньнем або выдаленьнем. Ён не абавязаны распачаць такія меры неадкладна, але павінен зрабіць гэта, як толькі мяч выйдзе з гульні;
* прымаць меры ў дачыненьні да афіцыйных асоб камандаў, якія паводзяць сябе некарэктна, і можа па сваім меркаваньні выдаліць іх з поля і прылеглых да поля зон.

## Рашэньні судзьдзі
Рашэньні судзьдзі зьяўляюцца канчатковымі й падчас гульні не пераглядаюцца. Ён сам можа зьмяніць рашэньне, калі яшчэ не аднавіў гульню. Для падачы скарг на дзеяньні судзьдзяў існуе рэглямэнт спаборніцтва і адмысловыя камітэты, якія разглядаюць дадзеныя пытаньні.

Катэгорыя:Правілы футболу
Памагатыя судзьдзі (футбол)

**Памагатыя судзьдзі** (судзьдзі на лініях) дапамагаюць асноўнаму судзьдзі (арбітру) судзіць матч. Іх паўнамоцтвы апісаныя ў *правіле 6* футбольных правілаў.

## Форма й экіпіроўка
Форма судзьдзяў на лініях падобная да формы арбітра. У руцэ судзьдзя на лініі трымае сьцяг, якім ён аддае сыгналы.

## Абавязкі
На кожны матч прызначаюцца два памагатыя судзьдзі, якія звычайна разьмяшчаюцца на бакавых лініях поля. Тыповыя абавязкі судзьдзі на лініі:

* Фіксаваць выхад мяча за межы поля. Прызначаць укіданьне, удар ад брамы, кутні ўдар.
* Фіксаваць становішча па-за гульнёй.
* Фіксаваць парушэньні правілаў за межамі поля зроку асноўнага судзьдзі.
* Пры прабіцьці пэнальці вызначаць, ці пачаў брамнік рухацца наперад раней за ўдар.
* Дапамагаць судзьдзі ў правядзеньні замен (глядзіце *[[Лік гульцоў (футбол)|Лік гульцоў]]*).

Поўны сьпіс абавязкаў кожнага з судзьдзяў на лініі вызначае галоўны судзьдзя.

Звычайна судзьдзі на лініях не выходзяць на поле. Аднак у выключных сытуацыях (напрыклад, пры правядзеньні пэнальці) яны гэта могуць рабіць.

Катэгорыя:Правілы футболу
Працягласьць гульні (футбол)

**Правіла 7** футбольных правілаў рэглямэнтуе працягласьць футбольнага матчу.

## Гульнявы час
Футбольны матч складаецца з двух роўных таймаў па 45 хвілін з 15-хвілінным перапынкам паміж імі. Пасьля перапынку каманды мяняюцца брамамі.

Па дамоўленасьці, працягласьць тайму можа быць зьмененая. Аднак, дамоўленасьці трэба дасягнуць да пачатку матчу, і гэтая дамоўленасьць не павінна супярэчыць правілам спаборніцтва.

Перапынак паміж таймамі не перавышае 15 хвілін, і вызначаецца ў рэглямэнце спаборніцтва.

## Дадатковы час
У канцы тайму судзьдзя дадае да часу тайму час, які пайшоў на замены, умяшаньне лекараў, сумыснае зацягваньне гульні й г. д. На правядзеньне пэнальці, прызначанага ў канцы тайму, вылучаецца дадатковы час.

Недагуляныя матчы пераігрываюцца.

## [[Авэртайм]]
Рэглямэнт спаборніцтваў можа патрабаваць дадатковы час для разьвязаньня нічыіх (глядзіце *[[Азначэньне ўзяцьця брамы (футбол)|Азначэньне ўзяцьця брамы]]*).

Катэгорыя:Правілы футболу
Пачатак і аднаўленьне гульні (футбол)

**Правіла 8** футбольных правілаў вызначае, як робіцца пачатковы ўдар і розыгрыш «спрэчнага мяча».

## Жараб’ёўка
Перад пачаткам матчу праводзiцца жараб’ёўка (напрыклад, падкіданьне манэты). Каманда, якая выйграла жараб’ёўку, вызначае, у якую браму яна будзе гуляць у першым тайме, другая выконвае пачатковы ўдар. У наступным тайме каманды мяняюцца брамамі, і каманда, якая выбірала браму, выконвае пачатковы ўдар.

## Пачатковы ўдар
Пачатковы ўдар выконваецца:
* у пачатку любога тайму, асноўнага або дадатковага
* пасьля забітага голу той камандай, у чыю браму быў забіты гол

Каманды займаюць месцы на сваёй палове поля, пры гэтым каманда, якая не выконвае першы ўдар&nbsp;— за межамі цэнтральнага круга. Мяч нерухома ляжыць у цэнтры поля. Па сыгнале судзьдзі гулец б’е па мячы наперад, і гульня пачынаецца. Пры гэтым той, хто ўдарыў ня можа дакранацца да мяча, пакуль яго не кране іншы гулец.

## Штрафы
За паўторны дотык супернікам падаецца вольны ўдар. За астатнія парушэньні пачатковы ўдар перайграецца.

## Спрэчны мяч
Пры прыпынку, не прадугледжаным правіламі, (лопнуўшы мяч, заўзятар, які выйшаў на поле й г. д.) разгульваецца спрэчны мяч. Для гэтага судзьдзя ўкідае мяч у тым месцы, дзе ён знаходзіўся ў момант прыпынку. Гульня аднаўляецца, калі мяч падае на зямлю. Калі хтосьці ўдарае па мячы да таго, як мяч зваліўся, спрэчны мяч перайграецца. Перайграецца ён і ў тым выпадку, калі мяч выходзіць за межы поля, але ні адзін гулец яго не крануў. Калі прыпынак адбыўся на брамавай пляцоўцы, спрэчны мяч разгульваецца на пярэдняй лініі пляцоўкі, у пункце, найбліжэйшым да месца прыпынку.

## Мяч у брамавай пляцоўцы
Таксама правіла 8 апісвае дзьве сытуацыі, не зьвязаныя з пачатковым ударам і «спрэчным мячом».

Штрафны або вольны ўдар, які разыгрываецца ў сваёй брамавай пляцоўцы, можа разгульвацца зь любой яе кропкі. Вольны ўдар, які разыгрываецца з брамавай пляцоўкі праціўніка, разгульваецца зь яе пярэдняй лініі, з пункту, найбліжэйшага да месца парушэньня.

Катэгорыя: Правілы футболу
Мяч у гульні і не ў гульні (футбол)

Паводле **правіла 9** футбольных правілаў, мяч лічыцца «не ў гульні», калі ён цалкам выходзіць за межы поля, або гульня спыненая, калі мяч адляцеў ад брамы, кутняга сьцяжка, судзьдзі або памагатага судзьдзі і застаўся на полі, лічыцца, што ён у гульні.

Мяч уводзіцца ў гульню:
* Пачатковым ударам;
* Ударам ад брамы;
* Укіданьнем;
* Кутнім ударам;
* Штрафным або вольным ударам (ва ўсіх гэтых выпадках мяч уваходзіць у гульню адразу пасьля ўдару).
* А таксама розыгрышам спрэчнага мяча (мяч уваходзіць у гульню, як толькі падае на зямлю).

Катэгорыя:Правілы футболу
Азначэньне ўзяцьця брамы (футбол)

**Правіла 10** футбольных правілаў вызначае, як вядзецца лік матчу і што лічыцца голам.

## Азначэньне голу
Голам зьяўляецца сытуацыя, калі мяч цалкам перасек лінію брамы, разьмешчаную паміж стойкамі й пад папярочкай, і пры гэтым каманда, якая забіла гол, не парушыла правілы. Аб такой сытуацыі гавораць таксама «*мяч забіты ў браму*».

## Падлік пунктаў
Выйграе каманда, якая забіла больш галоў. Калі колькасьць галоў роўная, матч лічыцца згуляным унічыю.

## Роўны лік
У спаборніцтвах, якія праводзяцца па кругавой сыстэме, фіксуецца нічыя, і матч сканчаецца. Але ў спаборніцтвах, якія праводзяцца па алімпійскай сыстэме, нічыя недапушчальная, бо адна з камандаў павінна выбыць. Для разьвязаньня нічыіх па чарзе ўжываюцца такія правілы:

* Калі праводзяцца два матчы — спачатку на стадыёне адной каманды, затым на стадыёне яе суперніцы, — то гол, забіты на чужым полі, мае большую вагу. Напрыклад, калі каманда выйграла хатні матч зь лікам 1:0 і прайграла на выезьдзе зь лікам 1:2, то лічыцца, што яна перамагла, бо забіла на чужым полі адзін гол (у той час як яе супраціўнік — ні аднаго).

* Дадатковы тайм. Па цяперашніх футбольных правілах, праводзяцца два 15-хвілінных таймы. Перапынак паміж асноўным і дадатковым часам 5 хвілін, паміж таймамі перапынку няма. Калі лік *у канцы* дадатковага часу аказваецца роўным, прабіваюцца пасьляматчавыя пэнальці. Старыя правілы можна паглядзець у артыкулах *[[Залаты гол]]*, *[[Срэбны гол]]*.

* Пасьляматчавыя пэнальці. Каманды прабіваюць сэрыю зь пяці пэнальці. Перамагае тая каманда, якая забівае больш галоў ва ўсёй сэрыі. Калі пераможца вызначаецца да канца сэрыі (напрыклад, пасьля чатырох пэнальці лік 3:1), сэрыя сканчаецца. Калі ўсё яшчэ нічыя, каманды б’юць па адным пэнальці, пакуль ня вызначыцца пераможца.

Катэгорыя:Правілы футболу
Становішча «Па-за гульнёй» (футбол)

**Становішча па-за гульнёй** () апісваецца ў *правіле 11* футбольных правілаў.

## Азначэньне становішча па-за гульнёй
Становішча па-за гульнёй прызначаецца, калі гулец каманды, якая нападае, *у момант удару* аказваецца бліжэй да лініі брамы праціўніка, чым перадапошні гулец той каманды, якая абараняецца (уключаючы брамніка) і бліжэй за мяч.

Па правілах 2003 году, судзьдзя вырашае, было становішча па-за гульнёй або няма. Для гэтага ёсьць тры «крытэры актыўнай гульні»:
* Футбаліст умешваецца ў гульню (атрымоўвае мяч).
* Футбаліст замінае гуляць суперніку (загароджвае поле зроку, замінае перахапіць мяч).
* Футбаліст атрымоўвае перавагу дзякуючы сваёй пазыцыі (калі мяч адлятае ад брамы або праціўніка).

Становішча па-за гульнёй няма ў такіх выпадках:
* гулец на сваёй палове поля;
* гулец находзіцца нараўне зь перадапошнім гульцом;
* падчас удару ад брамы, укіданьня, кутняга ўдару.

Калі адбываецца становішча па-за гульнёй, камандзе, якая абараняецца, прызначаецца вольны ўдар з таго месца, дзе адбылося парушэньне.

## Штучнае становішча па-за гульнёй

Каманда, якая абараняецца, каб сарваць атаку суперніка, выводзіць абаронцаў наперад. Тады форвард праціўніка аказваецца ў становішчы па-за гульнёй. Правілы 2003 году ўведзеныя для таго, каб заахвочваць гульцоў атакі і паменшыць колькасьць такіх сытуацыяў.

## Гісторыя
У футболе часта здараліся сытуацыі, калі адзін форвард заўсёды знаходзіцца блізка да брамы праціўніка, каб атрымаць перадачу і забіць гол. Мяркуецца, што гэтая праблема была вырашаная ў Кембрыдзкіх правілах у 1848 годзе. Тады гулец нахадзіўся «па-за гульнёй», калі ён быў наперадзе мяча. У такой пазыцыі ён ня мог рухацца наперад і прымаць мяч — трэба было прабіць мяч так, каб ён апынуўся наперадзе гульца.

Прыблізна ў 1860—1870-х гадах рэдакцыя правіла «па-за гульнёй» было заменена такім чынам: гулец знаходзіцца па-за гульнёй, калі ён знаходзіцца за трэцім гульцом каманды, якая абараняецца. У 1925 годзе з-за ўзрослай колькасьці штучных становішчаў па-за гульнёй трэці гулец быў заменены другім. Па статыстыцы, пасьля гэтай папраўкі колькасьць галоў павялічылася ў паўтара разу. Папраўка 1990 году абвяшчае, што гулец мае права нахадзіцца нараўне з другім гульцом каманды.

Нарэшце, папраўка 2003 году вызначыла крытэры актыўнай гульні; калі актыўнай гульні няма, становішча па-за гульнёй не залічваецца.

## Глядзіце таксама
* Становішча па-за гульнёй у іншых відах спорту.

## Вонкавыя спасылкі
* Flash-анімацыя, якая тлумачыць становішча па-за гульнёй (ад FIFA)
* Яшчэ адна Flash-анімацыя ад FIFA

Катэгорыя:Правілы футболу
Парушэньні і недысцыплінаваныя паводзіны гульцоў (футбол)

**Правіла 12: Парушэньні й недысцыплінаваныя паводзіны гульцоў** — апісвае віды парушэньняў і спосабы пакараньня за іх.

## Віды парушэньняў
### Караюцца [[штрафны і вольны ўдары (футбол)|штрафным ударам]]
* Забароненыя прыёмы:
** удар або спроба стукнуць суперніка нагой 
** падножка або спроба зрабіць суперніку падножку 
** скачок на суперніка 
** атака суперніка 
** удар або спроба стукнуць суперніка рукой 
** штуршок суперніка

* Неспартыўныя паводзіны й памылкі ў гульні
** затрымка суперніка (захоп за футболку й да т. п.)
** плявок у суперніка  
** пры адборы мяча ў суперніка, крануў яго раней, чым мяч
** наўмысная гульня рукой (акрамя брамніка ў сваёй штрафной пляцоўцы)

### Караюцца [[штрафны і вольны ўдары (футбол)|вольным ударам]]
* Памылкі брамніка
** кантраляваньне мяча рукамі больш за шэсьць сэкундаў, перш чым выпусьціць яго з рук 
** дотык мяча рукамі пасьля таго, як кінуў яго на зямлю, і мяч не крануў любога іншага гульца
** дотык мяча рукамі пасьля таго, як партнэр па камандзе наўмысна аддаў яму пас (акрамя пасу галавой)

* Памылкі гульцоў
** небясьпечная гульня (якая магла бы прывесьці да траўмы суперніка)
** блякаваньне пасоўваньня суперніка 
** стварэньне перашкод брамніку
** зьдзяйсьненьне любога іншага парушэньня, не згаданага вышэй у Правіле 12, за якое гульня спыняецца для вынясеньня гульцу папярэджаньня або выдаленьня яго з поля.

### Караюцца [[жоўтая картка|папярэджаньнем]]
Гулец атрымоўвае папярэджаньне з паказам жоўтай карткі ў выпадку зьдзяйсьненьня любога з наступных сямі парушэньняў:
# Неспартыўныя паводзіны
# Дэманстрацыя нязгоды (словам або жэстам) з рашэньнем судзьдзі
# Сыстэматычнае парушэньне правілаў гульні
# Зацягваньне аднаўленьня гульні
# Незахаваньне патрабаванай адлегласьці пры аднаўленьні гульні кутнім, штрафным або вольным ударамі
# Выхад або вяртаньне на поле без дазволу судзьдзі
# Самавольны сыход з поля без дазволу судзьдзі

### Караюцца [[чырвоная картка|выдаленьнем]]
Гулец выдаляецца з поля з паказам чырвонай карткі, калі ён зьдзяйсьняе любое з наступных сямі парушэньняў:
# Сур’ёзнае парушэньне правілаў гульні
# Агрэсіўныя паводзіны
# Плявок у суперніка або любую іншую асобу
# Наўмысная гульня рукой, якая замінула суперніку забіць гол або пазбавіла яго яўной магчымасьці забіць гол (гэта ня тычыцца брамніка ў межах яго штрафной пляцоўкі)
# Пазбаўленьне суперніка, які пасоўваўся да брамы, відавочнай магчымасьці забіць гол з дапамогай парушэньня, каральнага вольным, штрафным або 11-мэтровым ударам
# Абразьлівыя, крыўдныя або нецэнзурныя выразы і/або жэсты
# Другое папярэджаньне на працягу аднаго і таго жа матчу.
Выдалены гулец павінен пакінуць межы поля з прылеглай прасторай, уключаючы тэхнічную зону.

Катэгорыя:Правілы футболу
Укіданьне мяча (футбол)

**Правіла 15** футбольных правілаў рэглямэнтуе ўкіданьне мяча, які выйшаў за бакавую лінію поля.

## Прызначэньне
Укіданьне прызначаецца, калі мяч выходзіць за бакавую лінію поля. Укіданьне выконвае любы гулец каманды-суперніцы гульца, ад якога мяч сышоў за бакавую лінію.

## Працэдура
Гулец, стаіць у тым месцы, дзе мяч перасёк бакавую лінію, кідае мяч дзьвюмя рукамі з-за галавы. Гульцы процілеглай каманды пры гэтым павінны нахадзіцца за 2 м ад кідаючага. Укідываючы ня можа чапаць мяч раней, чым той кране іншага гульца. Становішча «па-за гульнёй» і галы пры ўкіданьні не залічваюцца.

## Парушэньні
Калі кідаючы паўторна дакранаецца мяча, прызначаецца вольны ўдар.

Калі кідаючы паўторна дакранаецца мяча рукамі:
* калі гэта брамнік у сваёй брамавай пляцоўцы, прызначаецца вольны ўдар;
* калі гэта палявы гулец, альбо брамнік за межамі брамавай пляцоўкі, прызначаецца штрафны ўдар (як за звычайную гульню рукамі).

Калі гулец мяшае кідаючаму або адцягвае яго, паказваецца жоўтая картка.

За астатнія парушэньні процілеглая каманда атрымоўвае права ўкінуць мяч.

Катэгорыя:Правілы футболу
Удар ад брамы (футбол)

**Правіла 16** футбольных правілаў рэглямэнтуе ўдар ад брамы.

## Прызначэньне ўдару ад брамы
Удар ад брамы прызначаецца, калі мяч, апошні раз крануўшы гульца каманды, якае нападае, цалкам перасёк лінію брамы, і гол ня быў забіты. Калі ж мяч сышоў за лінію брамы ад гульца каманды, якая абараняецца, прызначаецца кутні ўдар.

## Правядзеньне ўдару ад брамы
Мяч клядзецца ў любы пункт брамавай пляцоўкі, і праводзіцца ўдар. Праціўнікі павінны знаходзіцца за межамі штрафной пляцоўкі. Той, хто ўвёў мяч у гульню, мае права другі раз дакранацца да мяча толькі пасьля таго, як мяч кране іншага гульца. Прабіваць удар ад брамы можа любы гулец (не абавязкова брамнік).

Гол, забіты з удару ад брамы, залічваецца, але толькі калі ён забіты камандзе-суперніцы (гэта значыць, трапленьне ў сваю браму не залічваецца). Гульцы не штрафуюцца за становішча па-за гульнёй, якое здарылася падчас удару ад брамы.

## Парушэньні
Калі пасьля ўдару мяч не ўвайшоў у гульню, удар перайграецца. За паўторны дотык мяча любой часткай цела, акрамя рук, праціўніку прызначаецца вольны ўдар.

Калі ж паўторны дотык адбыўся рукамі:
* калі прабівае брамнік і парушэньне адбылося ў межах штрафной пляцоўкі, прызначаецца вольны ўдар;
* ва ўсіх астатніх выпадках прызначаецца штрафны ўдар або пэнальці (як за звычайную гульню рукамі).

Пры любым іншым парушэньні ўдар перайграецца.

Катэгорыя:Правілы футболу
Турніры Вялікага шлема (тэніс)

**Турніры Вялікага шлема** () у сучасным тэнісе — чатыры самыя буйныя штогадовыя турніры (у парадку правядзеньня цягам сэзону):
* Адкрыты чэмпіянат Аўстраліі
* Адкрыты чэмпіянат Францыі
* Ўімблдонскі турнір
* Адкрыты чэмпіянат ЗША

## Гісторыя
Тэрмін «Вялікі шлем» запазычаны з картачнай гульні брыдж. *Выйграць Вялікі шлем*, значыць перамагчы ва ўсіх чатырох турнірах на працягу аднаго сэзону, зьяўляецца вышэйшай мэтай для тэнісістаў.

Гісторыя ўзьнікненьня тэрміну ўзыходзіць да 1933 году, калі аўстраліец Джэк Кроўфард быў блізкі да мэты выйграць усе чатыры турніры. Ён ужо перамог у трох турнірах на працягу году й выйшаў у фінал Адкрытага чэмпіянату ЗША ў Нью-Ёрку. Джон Кіран, які працаваў спартовым камэнтатарам у газэце Нью-Ёрк Таймс і быў здольным картачнымі гульцом, прывёў у сваёй калёнцы аналёгію зь Вялікім шлемам у брыджы: «Калі Кроўфард выйграе сёньня ў Пэры, гэта будзе ўсё адно як што выйграць Вялікі шлем на корце». Кроўфард усё ж такі прайграў, але фраза замацавалася.

Паводле іншае вэрсіі, назва ўзьнікла ў 1938 годзе, калі Дональд Бадж выйграў на працягу году гэтыя чатыры турніры, і вядомы амэрыканскі пісьменьнік Элісан Данцыг сказаў, што «як пасьпяховы гулец у брыдж, Бадж склаў Вялікі шлем зь перамог у чатырох найбуйнейшых тэнісных турнірах цягам каляндарнага году».

## Чэмпіёны Вялікага шлема
З часу зьяўлення тэрміну вельмі мала хто здолеў дасягнуць мэты – выйграць Вялікі шлем на працягу сэзону. Сярод мужчын гэтага дасягнулі Дональд Бадж (1938) і Род Лэйвэр (1962 і 1969). Сярод жанчын — Маргарэт Корт (1970), Мора Канолі (1953) і Штэфі Граф (1988). Штэфі Граф, акрамя таго, перамагла ў тым жа годзе на алімпійскім турніры ў Сэуле, выйграўшы, такім чынам, «Залаты Вялікі шлем».

Пазьней задача значна ўскладнілася, калі розныя турніры Вялікага шлема сталі праводзіцца на розных пакрыцьцях: грунт — у Францыі, трава — на Ўімблдоне, цьвёрдае пакрыцьцё — у ЗША і Аўстраліі.

Найбольшую колькасьць турніраў Вялікага шлема выйграў амэрыканец Піт Сампрас. У ягоным актыве — 14 перамог: 7 на Ўімблдоне, 5 на Адкрытым чэмпіянаце ЗША і 2 на Адкрытым чэмпіянаце Аўстраліі. Сярод жанчын найбольшая колькасьць перамог у Маргарэт Корт: 11 у Аўстраліі, 5 у Францыі, 5 у ЗША і 3 на Ўімблдоне — усяго 24 тытула.

## Крыніцы

## Глядзіце таксама
* Турніры Вялікага шлема
Прэмія імя Андрэя Сахарава

**Прэ́мія імя́ Андрэ́я Са́харава за свабо́ду ду́мкі** названая ў гонар савецкага навукоўцы і дысыдэнта Андрэя Сахарава, яна была заснаваная ў сьнежні 1985 году Эўрапейскім парлямэнтам і прысуджаецца асобам ці арганізацыям, якія абараняюць правы і свабоды людзей.

Звычайна прэмія ўручаецца каля 10 сьнежня, дзень, калі ААН была падпісаная Ўсеагульная дэклярацыя правоў чалавека.

## Уладальнікі

* 1988: Нэльсан Мандэла (ПАР) і Анатоль Марчанка (Украіна)
* 1989: Аляксандар Дубчак (Славаччына)
* 1990: Аўн Сан Су Чжы (М’янма)
* 1991: Адэм Дэмачы (Косава)
* 1992: Маці майскай плошчы (Аргентына)
* 1993: Oslobođenje (Босьнія і Герцагавіна)
* 1994: Тасьліма Насрын (Банглядэш)
* 1995: Лэйла Зана (Турэччына)
* 1996: Вэй Дзіньсэнь (Кітай)
* 1997: Саліма Гезалі (Альжыр)
* 1998: Ібрагім Ругова (Косава)
* 1999: Ксанана Гусмао (Усходні Тымор)
* 2000: ¡Basta Ya! (Гішпанія)
* 2001: Нурыт Пэлед (Ізраіль), Ізат Газаві (Палестына), Дом Закарыяс Камвеньё (Ангола)
* 2002: Асвальда Пая Сардыньяс (Куба)
* 2003: Арганізацыя Аб’яднаных Нацыяў
* 2004: Беларуская асацыяцыя журналістаў
* 2005: Дамас дэ Блянка (Куба), «Рэпартэры бязь межаў» і Гуава Ібрагім (Нігерыя)
* 2006: Аляксандар Мілінкевіч (Беларусь)
* 2007: Salih Mahmoud Osman (Судан)
* 2008: Ху Дзя (Кітай)
* 2009: «Мэмарыял» (Расея)
* 2010: Гільерма Фарыньяс (Куба)
* 2011: Асмаа Махфуз (Эгіпет), Ахмэд аль-Сэнусі (Лібія), Разан Зайтунэх, Алі Фарзат (Лібія), Махамэд Буазызі (пасьмяротна, Туніс)
* 2012: Джафар Панахі, Насрын Сатаўдэх (Іран)
* 2013: Малала Юсафзай (Пакістан)
* 2014: Дэніс Муквэге (ДР Конга)
* 2015: Раіф Бадаві (Саудаўская Арабія)
* 2016: Надзя Мурад, Ламія Аджы Башар (Ірак)
* 2017: дэмакратычная апазыцыя Вэнэсуэлы
* 2018: Алег Сянцоў (Украіна)
* 2019: Ільхам Тахці (Кітай)
* 2020: дэмакратычная апазыцыя Беларусі ў асобе Каардынацыйнае рады
*2021: Аляксей Навальны (Расея)


Катэгорыя:Эўрапарлямэнт
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1988 годзе
Таруга

**Таруга** — месца, на якім былі знойдзены археалягічныя сьведчаньні існаваньня афрыканскай культуры Нок. Месца археалягічнай знаходкі знаходзіцца прыкладна ў 40 кілямэтрах на паўднёвым захадзе ад нігерыйскай сталіцы Абуджа.

У выніку раскопак брытанскага археоляга Бэрнарда Фага ў 1960-х гадах перад дасьледчыкамі паўсталі ня толькі фрагмэнты тэракоты, але і старэйшыя зь вядомых вырабы з жалеза, атрыманага з плаўленай руды ва Ўсходняй Афрыцы. Таруга — адзінае існуючае месца, якое сьведчыць аб існаваньні культуры Нок. Усе археалягічныя знаходкі адтуль былі дасканала дакумэнтаваны і грунтоўна зафіксаваны ў пісьмовых крыніцах.

## Вонкавыя спасылкі
* Культура народов Чёрной Африки, Поликарпов В. С. «Лекции по культурологии» (на рускай мове)

Катэгорыя:Гісторыя Нігерыі
Катэгорыя:Археалёгія
Катэгорыя:Культура народаў Афрыкі
Турніры Вялікага шлема

**Турніры Вялікага шлема**:
* Турніры Вялікага шлема (тэніс)
* Турніры Вялікага шлема (гольф)
* Турніры Вялікага шлема (бэйсбол)
* Турніры Вялікага шлема (рэгбі)

Вялікага шлема турніры
Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе

**Адкрыты чэмпіянат ЗША па [[тэніс]]е** () — чацьверты й апошні з турніраў Вялікага шлема. Праводзіцца штогод у жніўні—верасьні на працягу двух тыдняў перад Днём працы ў ЗША. Асноўны турнір складаецца зь пяці першынствоў: адзінкавыя мужчынскія і жаночыя, парныя мужчынскія і жаночыя, мяшаныя парныя, а таксама два дадатковыя юнацкія турніры і спэцыяльны турнір інвалідаў.

Ад 1978 году турнір праводзіцца ў Нацыянальным тэнісным цэнтры USTA, разьмешчаным у парку Флашын Мэдоўз-Карона ў Кўінзе, Нью-Ёрк.

Значным адрозьненьнем Адкрытага чэмпіянату ЗША ад трох іншых турніраў Вялікага шлема зьяўляецца прысутнасьць тайбрэйкаў у фінальным сэце. У астатніх турнірах пяты сэт для мужчын і трэці для жанчын доўжыцца, пакуль нехта ня выйграе паводле вынікаў двух гэймаў.

## Гісторыя
Адкрыты чэмпіянат ЗША паходзіць з двух асобных турніраў: мужчынскага і жаночага. Упершыню мужчынскі турнір быў праведзены у жніўні 1881 году ў Ньюпорт Казіно, Ньюпорт, Род-Айлэнд. Гэты турнір атрымаў назву «Нацыянальны чэмпіянат ЗША сярод мужчын» (). У турніры маглі ўдзельнічаць толькі клюбы-чальцы Нацыянальнай асацыяцыі вялікага тэнісу ЗША.

Праз шэсьць гадоў, у 1887, у Крыкетным клюбе Філядэльфіі адбыўся першы афіцыйны тэнісны чэмпіянат сярод жанчын (), а ў 1889 — чэмпіянаты сярод жаночых і мяшаных пар.

У 1900 годзе быў упершыню праведзены «Нацыянальны чэмпіянат ЗША сярод мужчынскіх пар» (). Спачатку турнір праводзіўся асобна ва ўсходняй і заходняй частках краіны для выяўленьня двух наймацнейшых камандаў, якія пасьля гулялі паміж сабою, а пераможца атрымліваў права змагацца за чэмпіёнства зь дзейным уладальнікам тытула. Практыка правядзеньня папярэдніх раўндаў была спыненая ў мужчынскай частцы турніру ў 1911 годзе і ў жаночай у 1918 годзе.

Эра адкрытага тэнісу пачалася ў 1968 годзе, калі ўсе пяць першынствоў былі аб’яднаныя ў адзін агульны турнір пад назваю «Адкрыты чэмпіянат ЗША» (), які праводзіўся ў Тэнісным клюбе Ўэст Сайд, у Форэст Хілз. Акрамя таго, турнір 1968 году быў упершыню адкрыты для тэнісістаў-прафэсіяналаў, якім не дазвалялася выступаць у турнірах да таго моманту. У тым жа годзе ў спаборніцтвах удзельнічала 96 мужчын і 63 жанчыны, прызавы фонд склаў 100 000 даляраў ЗША. У 1978 годзе месца правядзеньня турніру было перанесена з Форэст Хілз у Флашын Мэдоўз, дзе з таго часу ён праходзіць кожны год.

## Корты
Галоўны корт турніру — *Артур Эш Стэдыюм* (), названы ў гонар знакамітага тэнісіста Артура Эша, які выйграў першы аб’яднаны турнір у 1968 годзе. Трыбуны корту зьмяшчаюць 24 000 гледачоў. Да пабудовы гэтага корту галоўным зьяўляўся *Луіс Армстронг Стэдыўм* ().

Усе корты турніру маюць цьвёрдае пакрыцьцё маркі DecoTurf. Матчы праводзяцца на адкрытым паветры.

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт
Моўчадзь (рака)

**Мо́ўчадзь**, таксама **Мо́ўчадка** або **Маўча́дка** — рака ў Беларусі, левы прыток Нёману. Цячэ ў Баранавіцкім і Зьдзецельскім раёнах. Даўжыня 98 км. Плошча вадазбору 1140 км². Выдатак вады ў вусьці 9 м³/с. Сярэдні нахіл воднай паверхні 0,9 %.

## Прытокі
* *Левыя*: Зьдзецелка.
* *Правыя*: Промша, Пятроўка.

## На рацэ
* *[[Гарадзкі пасёлак|Мястэчка]]*: Наваельня
* *Гістарычныя [[мястэчка|мястэчкі]]*: Моўчадзь, Дварэц

## Агульныя зьвесткі
Пачынаецца каля вёскі Кузявічаў Баранавіцкага раёну. Упадае ў Неман за 1,2 км на паўночны захад ад вёскі Нясілавічаў Зьдзецельскага раёну.

Цячэ пераважна Наваградзкім узвышшам. Шырыня рачной даліны каля 1,5 км. На рацэ за 9 км ад вусьця Гезгальская ГЭС і Гезгальскае вадасховішча. У сутоках Моўчадзі і Ятранкі, на заходняй ускраіне мястэчка Наваельні разьмяшчаецца курортная зона і санаторыя.

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* Природа Белоруссии: Попул. энцикл./ БелСЭ; Редкол.: И.П. Шамякин (гл.ред.) и др. — Мн.: БелСЭ, 1986. — 599 с., 40 л. ил.
* Ресурсы поверхностных вод СССР. Описание рек и озёр и расчёты основных характеристик их режима. Т. 5. Белоруссия и Верхнее Поднепровье. Ч. 1—2. — Л., 1971.

Катэгорыя:Прытокі Нёману
Катэгорыя:Рэкі Баранавіцкага раёну
Катэгорыя:Рэкі Зьдзецельскага раёну
Заканадаўчая ўлада

**Заканада́ўчая ўла́да** — адна з галін улады, асноўная задача стварэньне і ўдасканаленьне заканадаўства краіны.

У большасьці сучасных дэмакратычных краін фармаваньне заканадаўства — абавязак парлямэнту, але гэта не адзіны орган улады які гэтым займаецца. Парлямэнт зьяўляецца адзіным органам які займаецца стварэньнем асноўных прававых актаў — заканадаўства, на падставе якога фармуюцца іншыя прававыя акты. Такім чынам парлямэнт уплывае на кірунак разьвіцьця дзяржавы і на жыцьцё грамадзян.

Пры парлямэнцкай форме кіраваньня заканадаўчы орган уяўляе сабой вярхоўную ўладу. Адна зь яго функцыяў — прызначэньне (выбары) прэзыдэнта, які выконвае ў асноўным прадстаўніцкія функцыі і ня мае рэальнай улады.

Пры прэзыдэнцкай форме кіраваньня прэзыдэнт і парлямэнт абіраюцца незалежна адзін ад аднаго. Законапраекты, якія прайшлі праз парлямэнт, зацьвярджаюцца кіраўніком дзяржавы — прэзыдэнтам, які мае права роспуску парлямэнту.

## Глядзіце таксама
* Выканаўчая ўлада
* Судовая ўлада
1211

## Падзеі
*

## Нараджэньні
* Ібн Халікан, арабскі гісторык

## Сьмерці
*
Рычард Столман

**Ры́чард Мэ́т’ю Сто́лман** (; нарадзіўся ) — вядомы актывіст і хакер.

Ён заснаваў праект GNU і зьяўляўся галоўным архітэктарам апэрацыйных сыстэм праекта і арганізатарам. У 1980-я гады ён таксама зьяўляўся адным з фундатараў руху вольнага апраграмаваньня — фундацыі Free Software Foundation, а таксама лігі League for Programming Freedom. Столман зьяўляецца піянэрам канцэпцыі *[[copyleft]]* ды сааўтарам некалькіх *copyleft*-ліцэнзій, сярод якіх знаходзіцца шырокавядомая ліцэнзія вольнага праграмнага забесьпячэньня GNU General Public License. Усярэдзіне 1990-х гадоў Столман выдаткаваў шмат свайго часу на палітычную дзейнасьць дзеля абароны вольнага апраграмаваньня, а таксама беручы ўдзел у кампаніях супраць патэнтаваньня кампутарных праграмаў і супраць экспансіі законаў, датычных аўтарскага права. Найбольш вядомыя распрацоўкі Столмана ці зь яго ўдзелам — Emacs, GNU Emacs, GNU Compiler Collection, а таксама GNU Debugger.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Персанальная старонка
* Кніга ''Free as in Freedom: Richard Stallman’s Crusade for Free Software''. ''Sam Williams'' 

Катэгорыя:Асобы ЗША
Катэгорыя:Вольныя праграмы
Катэгорыя:Асобы, у гонар якіх названы астэроід
Катэгорыя:Праграмісты ЗША
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Нью-Ёрку
Мэтафізыка

**Мэтафі́зыка** ( — «тое, што пасьля фізыкі») — разьдзел філязофіі, які вывучае рэальнасьць існага. Часта метафізыку, цалкам або часткова, атаясамліваюць з анталёгіяй.

## Гісторыя ўзнікненьня тэрміну

Слова «мэтафізыка» ўпершыню ўжыў у 1 стагодзьдзі да н. э. Андронік Радоскі (Андронікас з Родасу), які ўпарадкоўваючы ў бібліятэцы трактаты Арыстоцеля, творы, якія не падпадалі пад акрэсьленьне *фізыка*, назваў *мэтафізыка* (што значыць — пасьля фізыкі).

## Вонкавыя спасылкі