Ельня (заказьнік)

**«Ельня»** — рэспубліканскі краявідны заказьнік Беларусі, заснаваны ў лістападзе 1968 году на захадзе Віцебскай вобласьці.

Плошча складала 257,58 кв.км. Месьціўся пераважна на поўдні Мёрскага раёну, а таксама часткова на паўночным усходзе Шаркоўшчынскага раёну. Землекарыстальнікамі былі тры лясьніцтвы «Дзісенскай лясной гаспадаркі»: Мёрскае, Германавіцкае і Дзісенскае. Заказьнік улучаў верхавое балота Ельню, якое было найбольшым у Беларусі і 5-м найбольшым у Эўропе. Яно сілкавалася з ападкаў і зь яго выцякала тры ракі, але ніводная ў яго не ўпадала. Праз застой вады ўтвараўся слой імху, што рабіла сярэдзіну балота выпуклай з уздымам на 6 м ад краёў. Працягласьць заказьніка з поўначы на поўдзень складала 20,5 км, а з захаду на ўсход — 16,6 км. Управа заказьніка «Ельня» месьцілася ў Мёрах па вуліцы Кірава, дом 4А.

Нелясныя землі займалі 75 % плошчы, у тым ліку 73 % займала верхавое хмызьнякова-мховае балота прыбалтыйскага тыпу. Лес займаў 22 % плошчы, а рэшту — вадаёмы. Пасярод заказьніка месьцілася Вялікая Яленская выспа, якая яднала некалькі іншых выспаў. Даўжыня той выспы складала 7 км, а шырыня да 2-х км. Падчас пералёту тут спынялася звыш 20 000 водна-балотных птушак больш як 100 відаў, сярод якіх дзясяткі належалі да рэдкіх відаў. Звыш паловы тых птушак вілі сабе гнёзды. Штогод у верасьні ладзілі экалягічнае сьвята «Жураўлі і журавіны Мёрскага краю». На 2018 год у ваколіцах заказьніка месьцілася 4 гасьцініцы, дом паляўнічага і рыбалова, 5 аграсядзібаў і 2 базы адпачынку. Зь Менску да Мёраў хадзіў рэгулярны аўтобус. Адкуль у заказьнік магчыма было патрапіць у суправаджэньні правадніка. Найбольш спрыяльным для наведваньня часам былі месяцы з траўня па кастрычнік.

## Вадаёмы
Заказьнік «Ельня» ўлучаў 35 азёраў і такія рэкі, як Яльнянка, Бярэжа і Волта, што разам займалі 4,4 % плошчы заказьніка. Берагі вадаёмаў былі пераважна забалочанымі. На асобных вадаёмах месьціліся сплавінныя выспы. Плошча большасьці азёраў складала менш за гектар. Яны пераважна месьціліся пасярод і на паўднёвым захадзе заказьніка. Іх вышыня над узроўнем мора вагалася ад 137,9 м у выпадку Чорнага возера да 144,4 м у выпадку возера Лапухі. Мелкаводнае, алігатрофнае возера Ельня было найбольшым. Яго глыбіня дасягала 3,5 м, а воднае люстэрка мела плошчу 5,42 кв.км пры плошчы вадазбору 14,4 кв.км. Возера Ельня мела нізкую мінэралізацыю і кіслую рэакцыю, высокую каляровасьць і нізкую празрыстасьць вады праз утварэньне торфу і бузы.

## Расьлінны сьвет
Землі заказьніка «Ельня» належалі да дубова-цёмнахваёвых падтаёжных лясоў. У заказьніку налічвалася 192 віды судзінкавых расьлінаў 126 родаў 5 аддзелаў. Сярод іх было 117 кветкавых, 8 папарацяў і хвашчы. Таксама выявілі 134 віды травяністых расьлінаў, 22 — хмызьнякоў, 12 — дрэваў, 5 — хмызьнячкоў і 4 — паўхмызьнячкоў. Найбольшае пашырэньне мелі 18 відаў асакі і 6 — лазы. Сярод 24-х відаў мху панавалі сфагны. Таксама налічвалася 50 відаў лішайнікаў.

У лясах пераважалі: бяроза — 38 % і звычайная хвоя — 19 %. Таксама мелі пашырэньне ельнікі — 14 %, асіньнікі — 13 %, чорнаальшаньнікі — 8 % і ясень — 2 %. Сярэдні век дрэваў складаў 42 гады. Пераўвільготненыя лясы займалі 55 % лясной плошчы, балотныя — 26 %, а сухадольня — 19 %. Звыш паловы хвойнікаў былі забалочанымі як багульнікавыя і асакова-мховыя, а 36 % — пераўвільготненыя чарнічныя. Сярод ельнікаў пераважалі сухадольныя лясы. Дубровы мелі век 65—75 гадоў і перамяжоўваліся вязам, ліпай, елкай і бярозай. Сярод бярозаў 75 % плошчы займала павіслая бяроза. Таксама пашырэньне мела пушыстая бяроза. Бярэзьнікі былі вынікам чалавечай дзейнасьці ў ХХ стагодзьдзі. Асіньнікі расьлі на багатых непераўвільготненых глебах. Чорная вольха займала дзялянкі на ўскрайках балотнага масіву.

Балотная расьліннасьць сустракалася на дробных курганах вышынёй да 15—25 см у выглядзе карлікавай хвоі і мху. На мінэральных выспах знаходзіліся сьніткавыя ельнікі і вейнікавыя бярэзьнікі. На берагах азёраў Ельня, Доўгае, Плоскае і Яжгіня панавалі блакітная малінія, пушыстая і павіслая бярозы, а таксама асіна. Іх ускрайкі займалі імхі. Сярод рэдкіх расьлінаў у заказьніку сустракаліся карлікавая бяроза, прыземістая маліна, узьдзьмутая гімнакалея, дробнаплодныя журавіны, мяккі мох, скіпэтрападобны ўвярднік, клубяносная зубніца, чарнічная вярба, звычайны баранец, яйкападобны тайнік, прамежкавая чубатка, чарапіцавы шпажнік, ятрышнік дрэмлік, чарамша і сібірскі касач. Плошча 10 каштоўных расьлінных супольнасьцяў складала 180,67 кв.км або 69 % земляў заказьніка. Да іх належалі: карэнныя плякорныя дубровы, ясеневыя і ліпавыя ляс, чорнаальшаньнікі, асіньнікі з шыракалісьцевымі дрэвамі, балотная рэдкая расьліннасьць з карлікавай бярозай, расьліннасьць адкрытых верхавых балотаў, журавіньнікі і брусьнічнікі, а таксама дзялянкі лекавых і тэхнічных расьлінаў. У 2020 годзе збор журавінаў мясцовымі жыхарамі склаў каля 500 тонаў.

## Жывёльны сьвет
На берагах азёраў «Ельні» пражывала 19 відаў жужаляў. Таксама налічвалася 149 відаў матылёў. Сярод іншага, выявілі 117 відаў птушак, 31 — сысуноў і 7 — земнаводных. Адзначалася шматлікасьць гадзюкаў. Большасьць птушак была вадаплаўнай і балотнай. Найбольшае пашырэньне мелі птушкі паўночнага паходжаньня, якія былі рэдкімі па ўсёй Эўропе. У пасьлягнездавую пару тут засяроджваліся гусепадобныя — гуменьнік, качка-сьвіязь, чырок-траскунок, белалобая гусь, піскулька, шылахвостка і крахалі. На балоце ўтвараўся найбольшы ў Беларусі перадвырайны гурт шэрых журавоў да 2000 асобінаў. Большасьць сысуноў знаходзілася на ўскрайках балота. Сярод капытных сустракаліся лось і дзік.

У межах заказьніка выявілі 27 рэдкіх відаў, якія занесьлі ў Чырвоную кнігу Беларусі. Сярод іх было 18 відаў птушак, 8 — вусякоў і сысун — барсук. Такімі птушкамі былі: чорнавальлёвая гагара, піскулька, зьмеяед, беркут, палявы мышалоў, дзербнік, сокал-каршачок, белая курапатка, шэры журавель, залацісты сявец, гаршнэп, сярэдні і вялікі кулоны, вялікія ўліт і вераценьнік, шызая чайка, пугач і балотная сава. Сярод вусякоў да чырванакніжнікаў належалі: залацістаямісты, менетрыйскі, бліскучы, шагрэневы і рашэцісты жужалі, аксамітніца юта, тарфяніковая жаўтушка і пэрлямутраўка Фрыга.

На землях заказьніка Беларускае таварыства паляўнічых і рыбаловаў мела Мёрскую і Шаркоўшчынскую арганізацыі, якім належалі ўгодзьдзі на 240 і 5 кв.км. У 2006 годзе налічылі 54 дзікі, 50 казуляў і 27 ласёў. На балотах гнездавалася каля 200 кракваў, чырак і нырковых качак. У час выраю тут адпачывала да 2500 гусей і да 1000 качак. Таксама выявілі звыш 20 цецерукоў і белых курапатак. Сярод драпежнікаў — 30 лісіцаў, 25 янотападобных сабакаў і 7 ваўкоў. Сярод іншага, заўважылі каля 70 зайцоў-белякоў і 50 баброў. Ад 2000 году забаранілі паляваньне не пералётных птушак.

## Наведваньне
Падарожнікі маглі трапіць у заказьнік «Ельня» па насьціле «Азяраўкі-Ельня» з дошак працягласьцю 2,5 км. Зь іх 1 км займаў маршрут ад аўтастаянкі да ўваходу ў балота і 1,5 км па самім балоце Ельня. Гэтая сьцежка вяла да возера, каля якога месьцілася назіральная пляцоўка. Другая сьцежка зь бярвеньня вяла праз Курганістае возера да сярэдзіны балота. У траўні і чэрвені можна было назіраць прылёт дзясятках відаў птушак, у тым ліку рэдкіх відаў, занесеных у Чырвоную кнігу Беларусі. У жніўні і верасьні зьяўляліся журавы.

## Забароны
Паводле 2-га пункту Палажэньня аб рэспубліканскім краявідным заказьніку «Ельня» 2007 году, у ім забаранялася:
* мэліярацыя прыроднага краявіду і воднага ладу;
* здабыча торфу і бузы;
* скід бруднай сьцёкавай вады;
* выпальваньне сухой расьліннасьці і яе рэшты на корані, пасечанай рэшты нарыхтоўванай драўніны;
* пашкоджаньне дрэваў і хмызьнякоў ды парушэньне прыроднага глебавага покрыва;
* прамысловая нарыхтоўка дзікарослых расьлінаў і іх частак;
* расчыстка прыбярэжнай і воднай расьліннасьці ў прыбярэжнай паласе возера Ельня па-за адведзенымі месцамі адпачынку;
* узворваньне земляў бліжэй за 100 м ад берагавой лініі возера Ельня;
* прамысловы водазабор з возера Ельня;
* разьвядзеньне вогнішча, разьмяшчэньне намёта, месца адпачынку ды стаянкі мэханічных самаходаў па-за вызначаным месцам;
* рух мэханічнага самахода па-за дарогай;
* выкарыстаньне лодкі з рухавіком;
* прамысловае рыбалоўства;
* несанітарная высечка;
* высечка галоўнага карыстаньня;
* вытворчасьць лесу з замежных пародаў дрэваў і хмызьнякоў;
* разьмяшчэньне адкідаў па-за дазволенымі месцамі іх часовага захоўваньня;
* разьмяшчэньне завода і жытла, часовага лецішча і садовага дома.

## Мінуўшчына
18 лістапада 1968 году Савет міністраў Беларускай ССР ухваліў Пастанову № 342, якой заснаваў гідралягічны заказьнік «Ельня» рэспубліканскай значнасьці. Ён знаходзіўся на захадзе Віцебскай вобласьці пераважна на поўдні Мёрскага раёну, а таксама часткова на паўночным усходзе Шаркоўшчынскага раёну. Яго ўтварылі, каб зьберагчы балотны масіў Ельня і яго ўласьцівую расьліннасьць. 1 красавіка 1981 году ўрад БССР зацьвердзіў Пастанову № 103, якой пашырыў плошчу заказьніка на 50 кв.км. На 1982 год плошча заказьніка складала 232 кв.км. Заказьнік месьціўся ў межах Полацкай нізіны. Землі заказьніка займала пукатае вярховае хмызьнякова-мховае балота прыбалтыйскага тыпу з рэдкімі хваёвымі лясамі. У яго межах было каля 30 дыстрофных азёраў, у тым ліку Ельня, Доўгае і Чорнае. Тарфяныя паклады ўлучалі асакова-гіпнавы і драўняна-пераходны віды торфу з магутнасьцю да 8,3 м. Бузавыя паклады мелі магутнасьць да 1,5 м. У балотнай расьліннасьці пераважалі хваёва-хмызьнякова-мховыя, хмызьнякова-мховыя і бярозава-палітрыхавыя згуртаваньні. Адметнасьць мясцовасьці надавала градава-мачажынная і градава-азёрная расьліннасьць. На мінэральных выспах лясная расьліннасьць улучала сьніткавыя ельнікі, вейнікавыя бярэзьнікі і прыручайна-травяныя чорнаалешнікі. У флёры налічвалася каля 300 відаў расьлінаў, сярод якіх рэдкімі ахоўнымі відамі былі: пустая чубатка, карлікавая бяроза, марошка, шыракалісты гладыш, мядзьведжая цыбуля і чарапіцавы шпажнік. Да такіх відаў птушак належалі: шэры журавель, вялікі і сярэдні кулоны, залацісты сявец, чорнавальлёвая гагара, белая курапатка і дзербнік.

У 1998 годзе Сусьветны прыродаахоўны зьвяз абвясьціў заказьнік важнай для птушак тэрыторыяй. У 2002 годзе заказьнік «Ельня» атрымаў прызнаньне ў якасьці водна-балотнага ўгодзьдзя міжнароднай значнасьці паводле Рамсарскай канвэнцыі. Таксама ў 2002 годзе пачалі ўзводзіць водазатрымальныя плаціны. 30 студзеня 2005 году Мёрскі раённы выканаўчы камітэт ухваліў Рашэньне аб стварэньні прыродаахоўнай установы «Ельня» дзеля ўзгадненьня экатурызму. Ад 2005 году заказьнік стаў ключавой батанічнай тэрыторыяй міжнароднай значнасьці.

27 сьнежня 2007 году Савет міністраў Беларусі ўхваліў Пастанову № 1833 «Аб рэспубліканскіх заказьніках», паводле якой пераўтварыў заказьнік «Ельня» ў краявідны на плошчы 253,01 кв.км на землях «Дзісенскай лясной гаспадаркі». Паводле 33-га пункту Пастановы, на 96 % заказьнік месьціўся ў Мёрскім раёне, а рэшта (1102,3 га) — ў Шаркоўшчынскім. Згодна зь 5-м пунктам Палажэньня аб заказьніку «Ельня» ім мелі кіраваць Мёрскі і Шаркоўшчынскі раённыя выканаўчыя камітэты. У ім вылучылі 10 каштоўных супольнасьцяў на 69 % плошчы: верхавое балота, пераходныя балоты, вялікаўзроставыя хваёвыя лясы, шыракалісьцевыя лясы зь ясенем, дубам, клёнам, ліпай і вязам, дробналісьцевыя асіньнікі, бярэзьнікі і алешнікі на ўскраінах, а таксама азёрна-мачажынныя спалучэньні. У 2007—2009 гадох узьвялі каля 40 плацінаў на ўскрайках балотнага масіву, што дазволіла да 2010 году павысіць узровень грунтовых водаў і сярэдзінных вадаёмаў. У 2012 годзе заказьнік «Ельня» наведалі каля 100 падарожнікаў. У 2013 годзе лік падарожнікаў вырас да 400, у тым ліку 90 замежнікаў зь 15 краінаў. У верасьні 2013 году ў Мёрах адчынілі першы ў Беларусі наведвальны цэнтар заказьніка.

За 1-ю палову 2014 году лік падарожнікаў склаў каля 600. Падарожнікам прапаноўвалі сьнегаступы, лыжы, ровары, фотазасідкі, падзорныя трубы і біноклі, а таксама намёты. На найбольшым у Беларусі верхавым балоце Ельня плошчай 200 кв.км адчынілі экасьцежку «Азяраўкі». Балота векам каля 9000 гадоў мела рэшткі пасьляледавіковай тундры, дзе пражывалі чорнавальлёвы гагач і белая курапатка. Таксама на балоце расьлі 2 віды драпежнай расіцы. Балота Ельня мела выгляд плоскага ўзгорка вышынёй 7 м. На 2014 год экскурсія па экасьцежцы каштавала 50 000 рублёў (4,87 даляраў) на чалавека ў групе да 15 асобаў. Таксама прапаноўвалі вандроўку на Курганістае возера з 2-кілямэтровым пераходам па лесе і 700 м шляху па балоце ў балотаступах. Балота Ельня ўлучала 118 азёраў і азяравак.

На 2014 год плошча заказьніка складала 253 кв.км. З балотаў «Ельні» выцякалі 3 ракі без упаданьня аніводнай. На землях заказьніка было звыш 100 азёраў. На балоце налічвалася 192 віды судзінкавых і 134 віды травяністых расьлінаў, 50 відаў лішайнікаў і 24 віды імхоў, зь іх некалькі ўнесьлі ў Чырвоную кнігу Беларусі. На азёрах сустракаліся такі птушкі, як шызая і серабрыстая чайкі, чубатая чэрнядзь, гаршнэр, краншнэп, кулікі і чыркі. Перад адлётам тут зьбіралася звыш 2000 жураўлёў. У 2014 годзе на канале 1930-х гадоў магутнасьцю да 200 літраў за сэкунду ўзводзілі плаціны, каб аднавіць узровень вады і прадухіліць пажары на падсохлых імхах. 25 ліпеня 2014 году ў «Ельні» адчынілі экасьцежку «Азёраўкі» з насьцілам даўжынёй 1,5 км. Экасьцежка ўлучала тры аглядныя плятформы з падзорнымі трубамі і балотаступамі. У балотным масіве Ельня плошчай каля 200 кв.км знаходзілася 118 азёраў. За 2005—2015 гады на балоце пабудавалі каля 60 плацінаў.

У 2016 годзе ў «Ельні» пабудавалі 48 плацінаў. У 2017 годзе на ўскрайку балота Ельня ўзьвялі 2-павярховую драўляную вежу-альтанку вышынёй 8 м, якая стала найбольшай у Беларусі вежай для назіраньня за птушкамі. Ад вёскі Буды (Шаркоўшчынскі раён) ўздоўж берага возера Валозева да гэтай вежы правялі 2-кілямэтровую экасьцежку «Прырода роднага краю», якую абсталявалі інфастэндамі пра птушак і расьліны, а таксама навесам і 8 лаўкамі, паказальнікамі дарог, прыбіральнямі і сьметніцамі. Сьцежку адчынілі ў верасьні 2017 году. Падарожнікам прапаноўвалі 11 ровараў з абсталяваньнем стаянкі для іх. Для ўваходу ў балота стварылі 100-мэтровы насьціл. Пры гэтым у Германавіцкай сярэдняй школе абсталявалі экалягічную клясу, якую за 2016 год наведалі 3000 чалавек.

На 2018 год балотны масіў «Ельні» меў плошчу 187,94 кв.км. Ельня была найбольшым верхавым балотам Беларусі і адным з найбольшых у Эўропе. На балоце налічвалася 15 чырванакніжных відаў судзінкавых расьлінаў, у тым ліку дробнаплодныя журавіны, мяккі мох, звычайны баранец і сібірскі касацік. Таксама налічвалася 14 рэдкіх відаў птушак і 4 рэдкія віды вусякоў. Падчас вясновага і восеньскага пералётаў тут кармілася звыш 20 000 птушак прынамсі 150 відаў. Ельня сілкавала рэкі Дзісну і Дзьвіну. На 2020 год запасы чыстай прэснай вады ў «Ельні» складалі 475 млн кубамэтраў, што рабіла яе 2-м найбольшым яе сховішчам у Беларусі пасьля Нарачы.

## У нумізматыцы
14 сьнежня 2021 году Нацыянальны банк Беларусі ўвёў у абарачэньне памятныя манэты «Ельня» сэрыі «Заказьнікі Беларусі». Дызайн выканала С. Някрасава. Адчаканіў яе «Казахстанскі манэтны двор» Нацыянальнага банку Казахстану ў Вусьць-Каменагорску. Круглыя манэты зь пярэдняга і адваротнага бакоў мелі кант, які выступаў па акружнасьці. Бакавая паверхня манэтаў мела надпіс на беларускай мове «Заказнікі Беларусі * Ельня».

Уверсе авэрсу манэтаў на арнамэнце месьціўся рэльефны дзяржаўны герб Беларусі 1995 году з надпісам на беларускай мове «Рэспубліка Беларусь», а пасярод — прысадзістая марошка. Пад выявай марошкі пазначаўся намінал па-беларуску «20 рублёў» на срэбранай манэце і «1 рубель» на медна-нікелевай, а справа — 2021 год чаканкі. Пасярод рэвэрсу быў чорнавальлёвы гагач на тле пэйзажу заказьніка «Ельня». Уверсе месьціўся традыцыйны беларускі ўзор з абазначэньнем жыцьця, а ўнізе — надпіс на беларускай мове «Чорнавальлёвы гагач».

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* 
* 
* Афіцыйная вэб-бачына заказьніка

Катэгорыя:Заказьнікі рэспубліканскага значэньня Беларусі
Катэгорыя:Водна-балотныя надзелы Эўропы
Катэгорыя:Тэрыторыі Эўропы, важныя для птушак
Катэгорыя:Ахоўныя прыродныя тэрыторыі Мёрскага раёну
Катэгорыя:Шаркоўшчынскі раён
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1968 годзе