open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
1 чэрвеня

## Падзеі
* 1676 — у часе Эляндзкае бітвы патануў найбуйнейшы лінейны карабель «Kronan» 
* 1793 — у Парыжы ўзялі пад варту Мадам Ралян, дзяячку францускае рэвалюцыі
* 1831 — Джэймзам Росам быў адкрыты паўночны магнітны полюс Зямлі
* 1836 — на месцы зьнішчанага гістарычнага цэнтру Берасьця ўлады Расейскае імпэрыі заклалі першы камень новае фартэцыі
* 1869 — амэрыканскі вынаходнік Томас Эдысан атрымаў свой першы патэнт
* 1910 — у Гомелі зьявілася першая беларуская футбольная каманда ПГФК
* 1916 — у Вільні ўтварыўся Беларускі клюб
* 1935 — у Вялікабрытаніі прайшоў першы тэст на атрыманьне правоў кіроўцы
* 1967 — The Beatles выпусьцілі канцэптуальны альбом Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band
* 1980 — пачатак вяшчаньня CNN, першага 24-гадзіннага навіннага тэлеканалу
* 1990 — Прэзыдэнт ЗША Джордж Буш-старэйшы і савецкі лідэр Міхаіл Гарбачоў падпісваюць дамову аб спыненьні вытворчасьці хімічнай зброі

## Нараджэньні
* 1897 — Павал Батаў, савецкі вайсковец, двойчы Герой Савецкага Саюзу
* 1907 — Ян Патачка, чэскі філёзаф і дысыдэнт, бацька чэскай беларусісткі Францішкі Сокалавай
* 1915 — Ян Твардоўскі, ксёндз, польскі паэт
* 1916 — Алівія дэ Гэвілэнд, амэрыканская акторка
* 1926 — Дамінік Грушаўскі, рымска-каталіцкі й славацкі грамадзка-культурны дзяяч
* 1926 — Мэрылін Манро, амэрыканская кінаакторка, сьпявачка, поп-ідал
* 1928 — Леакадзія Шышэя, удзельніца беларускага пасьляваеннага супраціву, сябра падпольнай слонімскай арганізацыі «Чайка»
* 1931 — Георгі Тарнаўскі, кандыдат юрыдычных навук, ганаровы юрыст РСФСР, Генэральны пракурор БССР, Дзяржаўны дарадца юстыцыі 1-й клясы
* 1940 — Кіп Торн, амэрыканскі фізык-тэарэтык
* 1945 — Аляксей Кузьміч, беларускі мастак
* 1954 — Сяргей Журавель (пам. 2015), беларускі актор, народны артыст Беларусі
* 1963 — Ігар Жалязоўскі, выбітны беларускі канькабежац
* 1973 — Гайдзі Клюм, нямецкая топ-мадэль, акторка і тэлевядучая
* 1986 — Даяна Мэндоза, мадэль, Міс Вэнэсуэла — 2007, Міс Сусьвет — 2008

## Сьмерці
* 1434 — Ягайла, вялікі князь літоўскі, кароль Польшчы
* 1810 — Альжбета Шыдлоўская каханка й марганатычная жонка караля польскага й вялікага князя літоўскага Станіслава Аўгуста Панятоўскага
* 1876 — Хрыста Боцеў, баўгарскі грамадзкі дзяяч, паэт і публіцыст
* 2008 — Іў Сэн Ляран, францускі мадэльер, які панаваў у сьвеце высокай моды у 1960-я і 1970-я гады
* 2009 — Аляксандар Патупа, беларускі бізнэсовец, грамадзкі дзяяч, журналіст, пісьменьнік, публіцыст, фізык, філёзаф, эканаміст
* 2021 — Фёдар Крыванос, беларускі праваслаўны сьвятар, дасьледнік рэпрэсій бальшавікоў супраць духавенства

## Сьвяты
*  Міжнародны дзень абароны дзяцей

## Вонкавыя спасылкі
4 чэрвеня

## Падзеі
* 1664 — Новы Амстэрдам перайменаваны ў Нью-Ёрк
* 1872 — памёр кампазытар Станіслаў Манюшка 
* 1918 — апублікаваная «Беларуская граматыка для школ» Браніслава Тарашкевіча
* 1926 — Ігнацы Масьціцкі абраны прэзідэнтам Польшчы.
* 1947 — памёр імпэратар Нямеччыны і кароль Прусіі Вільгельм II
* 1952 — памёр беларускі палітычны дзяяч Беларускай Народнай Рэспублікі Язэп Варонка
* 1968 — забіты Робэрт Кенэдзі, брат прэзыдэнта ЗША Джона Кенэдзі
* 1972 — расейскі паэт Іосіф Бродзкі накіраваўся ў вымушаную эміграцыю з СССР
* 1991 — заснаваны Нацыянальны банк Малдовы

## Нараджэньні
* 469 да н. э. — Сакрат (пам. 399 да н. э.), старажытнагрэцкі філёзаф
* 1694 — Франсуа Кёнэ
* 1952 — Браніслаў Камароўскі, польскі палітык
* 1960 — Андрэй Грынкевіч, беларускі дыплямат
* 1975 — Анджэліна Джалі, амэрыканская акторка
* 1985 — Пэтра Праўлікава, славацкая хакеістка

## Сьмерці
* 1872 — Станіслаў Манюшка, польскі і беларускі кампазытар, дырыгент, пэдагог.
* 1952 — Язэп Варонка, беларускі палітычны дзеяч
* 1960 — Юзаф Галер, генэрал Броні, легіянэр, камэндант польскага Ўсходняга Корпусу, падчас Першай сусьветнай вайны
* 1986 — Канстанцыя Буйло, беларуская паэтка
* 2004 — Марвін Хімэер, зваршчык, уладальнік аўтакрамы ў Грэнбі, штат Каларада

## Сьвяты
* : Дзень сьцяга
5 чэрвеня

## Падзеі
* 1783 — браты Жазэф-Мішэль і Жак-Эт’ен Мангальф’е запусьцілі першы паветраны шар
* 1792 — кароль і вялікі князь Станіслаў Аўгуст Панятоўскі надаў Цырыну местачковы герб
*1863 — бітва пад Ласасінам
* 1919 — у Вільні выйшаў першы нумар «Беларускага жыцьця» пад рэдакцыяй Францішка Аляхновіча
* 1923 — у Вільні выйшаў першы нумар газэты «Вольны Сьцяг»
* 1933 — Кангрэс ЗША адмовіўся ад залатога стандарту
* 1938 — Сталінскія рэпрэсіі: у сыбірскім канцлягеры савецкія карнікі расстралялі Юрку Лістапада, аднаго з кіраўнікоў Слуцкага паўстаньня
* 1947 — дзяржаўны сакрэтар ЗША Джордж Маршал прапанаваў праграму дапамогі паваеннай Эўропе
* 1967 — на Блізкім Усходзе выбухнула Шасьцідзённая арабска-ізраільская вайна
* 1975 — адбылося адкрыцьцё Суэцкага канала пасьля мадэрнізацыі
* 1992 — Беларусь зрабілася ўдзельніцай Дамовы аб звычайных узброеных сілах у Эўропе
* 1995 — навукоўцы Каларадзкага ўнівэрсытэту ў Боўлдэры атрымалі кандэнсат Бозэ — Айнштайна
* 2006 — набыў моц Паветраны кодэкс Рэспублікі Беларусь

## Нараджэньні
* 1854 — Юры Пэн, мастак-жывапісец, пэдагог, выбітны дзяяч «габрэйскага рэнэсансу» ў беларускім мастацтве пачатку XX стагодзьдзя
* 1883 — Джон Мэйнард Кейнс, ангельскі эканаміст
* 1898 — Фэдэрыка Гарсія-Лёрка, гішпанскі паэт
* 1911 — Адам Дасюкевіч, беларускі грамадзка-палітычны дзяяч, журналіст, пэдагог
* 1942 — Вячаслаў Рагойша, беларускі філёляг, літаратуразнаўца
* 1944 — Валер Анісенка, беларускі тэатральны рэжысэр, актор і пэдагог. Заслужаны дзяяч мастацтваў (1991).
* 1952 — Ніка Макбрэйн, ангельскі рок-музыка
* 1964 — Марцін Вайнэк, актор тэатру й кіно, вядомы па ролі інспэктара Фрыца Кунца ў тэлесэрыяле «Камісар Рэкс»
* 1967 — Яцак Пратасевіч, польскі палітык, сябра Грамадзянскай платформы, дэпутат Эўрапарлямэнту
* 1973 — Анатоль Кот, беларускі й расейскі актор, артыст тэатру і кіно
* 1979 — Давід Бісбаль, гішпанскі сьпявак

## Сьмерці
* 754 — Сьвяты Баніфацый, хрысьціянскі пакутнік і сьвяты
* 2004 — Роналд Рэйган, 40-ы прэзыдэнт ЗША
* 2012 — Рэй Брэдбэры, амэрыканскі пісьменьнік-фантаст
* 2023 — Ліліта Озаліня, савецкая і латвійская акторка

## Сьвяты
* Дзень памяці сьвятой Эўфрасіньні Полацкай
7 чэрвеня

## Падзеі
* 1099 — войскі крыжакоў у часе іхнае першае выправы распачалі аблогу Ерусаліму
* 1340 — Заснаваны горад Ратэрдам
* 1494 — Гішпанія ды Партугалія падзялілі Новы сьвет паводле Тардэсільляскае дамовы 
* 1501 — першы пісьмовы ўспамін пра Бярэзань
* 1563 — Жыгімонт Аўгуст выдаў Віленскі прывілей, які ўраўнаваў у правах каталікоў ды праваслаўных
* 1958 — пачалося будаўніцтва гораду Наваполацку
* 1775 — Злучаныя Калёніі зьмянілі сваю назву на Злучаныя Штаты
* 1903 — П'ер Кюры абвясьціў пра адкрыцьцё палёну, названага ў гонар радзімы ягонае жонкі Марыі
* 1927 — у Варшаве супрацоўнік «Беларускага слова» Барыс Кавэрда забіў савецкага амбасадара Пятра Войкава.
* 1929 — узьнікла дзяржава Ватыкан
* 1946 — утварэньне Беларускага тэатральнага аб’яднаньня (з 1987 году — Саюз тэатральных дзеячоў Беларусі)
* 1992 — на прэзыдэнцкіх выбарах у Азэрбайджане перамог лідэр Народнага фронту Абульфаз Эльчыбэй
* 1995 — па выніках рэфэрэндуму 14 траўня 1995 году Аляксандар Лукашэнка зацьвердзіў палажэньні аб дзяржаўным гербе і сьцягу. На зьмену бел-чырвона-беламу сьцягу і гербу «Пагоня» афіцыйна вярнуліся амаль ня зьмененыя сьцяг і герб БССР.
* 1998 — у Бельчыцы (цяпер у межах Полацку) адбылося асьвячэньне памятнага крыжа ахвярам савецкага сталінскага рэжыму
* 2023 — адбыўся выбух на Сьветлагорскім цэлюлёзна-кардонным камбінаце

## Нараджэньні
* 1794 — Пётар Чаадаеў, расейскі рэлігійны філёзаф, прыхільнік каталіцтва. За крытыку праваслаўя і самаўладзтва быў абвешчаны вар’ятам
* 1848 — Поль Гаген, францускі мастак, графік, скульптар, кераміст і пост-імпрэсіяніст (пам. 1903)
* 1880 — Вацлаў Іваноўскі, беларускі палітычны і грамадзкі дзяяч, прафэсар хіміі.
* 1932 — Міхаіл Герчык, расейскі савецкі пісьменьнік і паэт
* 1952 — Архан Памук, турэцкі пісьменьнік-постмадэрніст, ляўрэат турэцкіх літаратурных прэміяў, ляўрэат Нобэлеўскай прэміі ў галіне літаратуры
* 1953 — Лібушэ Шафранкава, чэская акторка

## Сьмерці
* 1492 — Казімір Ягелончык, вялікі князь Літоўскі
* 1843 — Ёган Хрысціян Фрыдрых Гёльдэрлін, нямецкі паэт
* 1911 — Караль Недзялкоўскі, рымска-каталіцкі дзеяч, луцкі біскуп
* 1927 — Іосіф Апанскі, супрацоўнік савецкіх спэцслужбаў
* 1976 — Міхась Машара, беларускі паэт, празаік, драматург, перакладчык

## Сьвяты
*
8 чэрвеня

## Падзеі
* 1783 — пачатак вывяржэньня вулькану Лякі у Ісьляндыі, у выніку якога загінуў кожны пяты жыхар вострава
* 1866 — пачалося першае паседжаньне парлямэнту Канады
* 1920 — у Вільні выйшла газэта «Незалежная думка»
* 1924 — зьезд былых сябраў Беларускай партыі сацыялістаў-рэвалюцыянэраў у Менску канстатаваў самароспуск партыі
* 1946 — утварэньне Міжнароднае арганізацыі журналістаў
* 1949 — выйшла друкам антыўтопія Джорджа Орўэла «1984»
* 1958 — у Беластоку ўтварылася беларускае літаратурнае аб’яднаньне «Белавежа»
* 1967 — у Мікалаеўшчыне адкрылася філія літаратурнага музэю Якуба Коласа

## Нараджэньні
* 1858 — Аляксандар Рагоза, расейскі генэрал ад інфатэрыі
* 1867 — Фрэнк Лойд Райт, амэрыканскі архітэктар, напрамку «*[[мадэрн]]*», адзін з выбітнейшых архітэктараў ХХ стагодзьдзя
* 1881 — Віктар Зелязей, беларускі грамадзка-палітычны дзеяч
* 1894 — Сямён Вальфсон, дзяржаўны дзеяч БССР, філёзаф, літаратуразнавец, пэдагог
* 1895 — Ігнат Дварчанін, грамадзкі дзеяч беларускага нацыянальна-дэмакратычнага Адраджэньня, навуковец, паэт, пісьменьнік, літаратуразнавец
* 1926 — Алег Кашавы, сябра, адзін з арганізатараў падпольнай антыфашыстоўскай арганізацыі «Маладая гвардыя»
* 1951 — Юры Вальмус, беларускі кампазытар
* 1955 — Тым Бэрнэрз-Лі, брытанскі інжэнэр, кампутарны спэцыяліст і прафэсар МТІ, стваральнік Сусьветнага павуціньня
* 1986 — Сяргей Крывец, беларускі футбаліст

## Сьмерці

* 1042 — Гардэкнуд, кароль Даніі й Ангельшчыны
* 1715 — Вартан Гунанян, армянакаталіцкі касьцёльны дзеяч, арцыбіскуп
* 1956 — Язэп Фарботка, беларускі нацыянальны дзеяч, паэт, фатограф, навуковец
* 1991 — Уладзімер Шахавец, беларускі перакладнік і пісьменьнік
* 1998 — Валянцін Лукашоў, беларускі геахімік, чалец-карэспандэнт, доктар геоляга-мінэралягічных навук, прафэсар
* 2018 — Міхась Мушынскі,  беларускі крытык, літаратуразнаўца, прафэсар
* 2022 — Серж Мінскевіч, беларускі паэт і перакладчык

## Сьвяты
*  Сусьветны дзень акіянаў
10 чэрвеня

## Падзеі
* 1067 — Яраславічы захапілі ў палон полацкага князя Усяслава Брачыславіча і двух яго сыноў падчас сустрэчы на рацэ Ршы (Аршыца)
* 1619 — падчас Трыццацігадовай вайны адбылася Бітва пры Саблатэ
* 1792 — Вайна Расеі з Рэччу Паспалітай: у бітве пад Стоўпцамі войска Рэчы Паспалітай здабыла перамогу над расейцамі
* 1794 — У Горадні ўтвораная Цэнтральная дэпутацыя Вялікага Княства Літоўскага — выканаўчы орган паўстаньня 1794
* 1812 — урачыстае адкрыцьцё Полацкае езуіцкае акадэміі 
* 1829 — першая ў сьвеце лодачная рэгата «Оксфард — Кембрыдж»
* 1865 — прэм’ера опэры Трыстан і Ізольда Рыхарда Вагнэра
* 1907 — францускія інжынэры браты Люм’ер вынайшлі спосаб рабіць каляровыя фатаздымкі
* 1909 — пасажырскі карабель «Славонія», якія пацярпеў катастрофу каля Азорскіх астравоў, упершыню ў сьвеце выкарыстаў сыгнал SOS
* 1917 — Цэнтральная Рада Ўкраінскай народнай рэспублікі абвесьціла першы Ўнівэрсал
* 1940 — Другая сусьветная вайна: Італія абвесьціла вайну Францыі ды Вялікабрытаніі
* 1943 — вугорац Ласла Біра запатэнтаваў асадку
* 1947 — Кампанія «Сааб» выпусьціла свой першы аўтамабіль
* 1967 — на Блізкім Усходзе завяршылася Шасьцідзённая вайна
* 2003 — запуск марсаходу «Spirit»

## Нараджэньні
* 1723 — Францішак Папроцкі, езуіт, філёзаф, асьветнік, адзін з выдаўцоў віленскіх «Палітычных каляндароў», заснавальнік, выдавец і рэдактар штотыднёвіка «Літоўскі кур’ер»
* 1791 — Вацлаў Ганка, чэскі філёляг, паэт, дзяяч нацыянальнага адраджэньня
* 1864 — Эміль Абрамовіч, рэвалюцыйны дзяяч
* 1883 — Язэп Гапановіч, беларускі грамадзкі дзяяч, прадпрымальнік
* 1888 — Яўген Голант, расейскі пэдагог, прафэсар
* 1915 — Сол Бэлоў, знакаміты амэрыканскі пісьменьнік, ляўрэат Нобэлеўскай прэміі 1976 году
* 1929 — Людміла Зыкіна, расейская народная і эстрадная сьпявачка
* 1936 — Вячаслаў Кебіч, беларускі палітык, першы прэм’ер-міністар Рэспублікі Беларусь у пэрыяд з 1990 па 1994 год
* 1952 — Іван Юркавіч рымска-каталіцкі дзяяч, тытулярны арцыбіскуп Гарбавіі
* 1955 — Вольга Сазыкіна, беларуская мастачка, майстар дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва
* 1971 — Сарая Саэнс дэ Сантамарыя, гішпанская палітычная дзяячка, кіраўнічка Народнае Партыі
* 1977 — Віктар Ганчарэнка, футбаліст, галоўны трэнэр футбольнага клюбу БАТЭ

## Сьмерці
* 1895 — Антоні Францішак Аўдзевіч, рымска-каталіцкі дзяяч, біскуп віленскі
* 1898 — Самуіл Магілевер, піянэр рэлігійнага сіянізму і адзін з заснавальнікаў руху «Хавявэй Сіён»
* 1910 — Мікалай Нікіфароўскі, беларускі этнограф і фальклярыст
* 1923 — Міхал Федароўскі, беларускі фальклярыст, этнограф, археоляг
* 1926 — Антоніё Ґаўдзі-і-Карнэт, гішпанскі архітэктар
* 1998 — Міхал Варанецкі, рыма-каталіцкі дзяяч, першы духоўны айцец гарадзенскай Вышэйшай духоўнай сэмінарыі
* 2001 — Майк Мэнтцар, амэрыканскі культурыст-прафэсіянал
* 2004 — Рэй Чарлз, амэрыканскі музыка і сьпявак
* 2008 — Чынгіз Айтматаў, кыргыскі пісьменьнік

## Сьвяты
*
11 чэрвеня

## Падзеі
* 1125 — крыжакі здабылі перамогу над сэльджукамі ў бітве пад Азазам
* 1770 — Джэймз Кук на караблі «Індэвор» пачаў дасьледаваць Вялікі бар’ерны рыф
* 1792 — Вайна Расеі з Рэччу Паспалітай: у бітве пад Мірам войска Рэчы Паспалітай пацярпела паразу
* 1842 — пабачыла сьвет паэма Мікалая Гогаля «Мёртвыя душы»
* 1901 — абвяшчэньне Астравоў Кука часткаю Новае Зэляндыі
* 1918 — казаскі нацыянальны рух «Алаш» абвясьціў незаконнымі ўсе дэкрэты савецкае ўлады на тэрыторыі Казахстану
* 1923 — у БССР да гадавіны вызваленьня ад польскай акупацыі абвяшчаецца амністыя тым дзеячам беларускага руху, якія не змагаліся з савецкай уладай са зброяй у руках 
* 1993 — Беларусь устанавіла дыпляматычныя дачыненьні з Азэрбайджанам ды Армэніяй
* 2006 — пабачыла сьвет складанка песень беларускіх альтэрнатыўных гуртоў ад xlam.of.by і GO-Records «»

## Нараджэньні
* 1811 — Вісарыён Бялінскі, расейскі літаратурны крытык, публіцыст, філёзаф і дэмакрат
* 1857 — Антоні Грабоўскі, польскі інжынэр, адзін зь першых паэтаў эспэранта
* 1864 — Рыхард Штраўс (Richard Strauss), нямецкі кампазытар і дырыгент
* 1899 — Кавабата Ясунарыа, японскі пісьменьнік, ляўрэат Нобэлеўскай прэміі 1968 году
* 1910 — Жак-Іў Кусто (Jacques-Yves Cousteau), францускі акіянограф, вынаходнік аквалянга
* 1910 — Карміна Копала (Carmine Coppola), амэрыканскі кампазытар, дырыгент, бацька Фрэнсіса Форда Копалы (Francis Ford Coppola)
* 1931 — Уладзімер Мацюхін, беларускі фізыёляг і біяфізык
* 1951 — Бідзіна Рэвазавіч Чхеідзэ, грузінскі актор, кінарэжысэр і сцэнарыст
* 1954 — Алаіз Лёзэр, прыёр экумэнічнай супольнасьці Тэзэ
* 1958 — Міраслава Шафранкава, чэская акторка
* 1958 — Г’ю Лоры, ангельскі актор, комік, пісьменьнік, музыка й рэжысэр
* 1970 — Веня Дыркін (сапраўднае імя Аляксандар Літвінаў), расейскі бард, паэт, музыка
* 1985 — Дзьмітры Калдун, беларускі сьпявак, пераможца праекту Першага Каналу «Фабрыка Зорак-6»
* 1990 — Крыстоф Лемэтр, францускі бягун-спрынтар, трохразовы чэмпіён Эўропы
* 1994 — Івана Бакера, гішпанская кінаакторка

## Сьмерці
* 1488 — Джэймз III, кароль Шатляндыі
* 1923 — Язэп Булак-Балаховіч, беларускі вайсковы дзяяч
* 1961 — Лука (Война - Ясянецкі), архіяпіскап Рускай праваслаўнай царквы, хірург, пісьменьнік; праваслаўны сьвяты, беларус паводле паходжаньня.
* 1979 — Джон Ўэйн, амэрыканскі актор, якога звалі каралём вэстэрна
* 2011 — Віталь Сіліцкі, беларускі палітоляг, дырэктар Беларускага інстытуту стратэгічных дасьледаваньняў (BISS)
* 2022 — Мікалай Дудчанка, харэограф, рэжысэр, сцэнарыст, пэдагог, заслужаны дзеяч мастацтваў Беларусі

## Сьвяты
* Дзень Камехамехі, сьвята ў гонар першага караля Гаваяў
12 чэрвеня

## Падзеі
* 1550 — заснаваньне Хэльсынкаў
* 1812 — пачалася вайна Францыі з Расеяй
* 1867 — утворана Аўстра-Вугоршчына.
* 1898 — Філіпіны здабылі незалежнасьць
* 1909 — Люі Блерыё ўзьняў у паветра першы аэраплян зь пілётам і двума пасажырамі
* 1920 — афіцыйнае адкрыцьцё Панамскага каналу
* 1934 — у Менску на вуліцы Кірава быў адкрыты стадыён «Дынама»
* 1938 — у Трэцім Райху распачаўся «тыдзень цыганскае чысткі»
* 1990 — Расейская Фэдэрацыя абвясьціла сувэрэнітэт на сваёй тэрыторыі
* 1991 — Барыс Ельцын абраны прэзыдэнтам Расеі
* 2000 — у Вільні з удзелам беларускіх грамадзкіх дзеячоў ды гісторыкаў распачаўся міжнародны кангрэс на тэму «Ацэнка злачынстваў камунізму»
* 2012 — адбылася катастрофа Су-25 пад Наваградкам.

## Нараджэньні
* 1895 — Леапольд Родзевіч, беларускі драматург, тэатральны і нацыянальны дзеяч
* 1938 — Жан-Мары Дарэ, прэм’ер-міністар Гвінэі (2010 год)
* 1947 — Мікалай Мяцельскі, беларускі матэматык, доктар фізыка-матэматычных навук, прафэсар
* 1951 — Юры Кастэнка, украінскі палітычны дзеяч, старшыня Украінскай Народнай Партыі
* 1981 — Адрыяна Ліма, бразыльская супэрмадэль, найболей вядомая як адзін з анёлаў Victoria's Secret

## Сьмерці
* 1997 — Булат Акуджава, расейскі бард, паэт, пісьменьнік
* 1998 — Антон Адамовіч, беларускі літаратуразнаўца, гісторык, празаік
* 2021 — Ігар Жалязоўскі, выбітны беларускі канькабежац

## Сьвяты
*
20 чэрвеня

## Падзеі
* 1214 — Оксфардзкі ўнівэрсытэт атрымаў хартыю
* 1531 — Слонім атрымаў магдэбурскае права
* 1606 — у Магілёве пачалося мяшчанскае паўстаньне пад кіраўніцтвам Стахора Мітковіча
* 1622 — пад час трыццацігадовай вайны адбылась Бітва пры Хехстэ
* 1637 — кароль і вялікі князь Уладзіслаў Ваза надаў Ружанам мескі герб
* 1782 — Кангрэс ЗША зацьвердзіў узор вялікае пячаткі дзяржавы 
* 1794 — паўстаньне Т. Касьцюшкі: каля Міру адбыўся бой з расейскімі войскамі
* 1840 — Сэм’юэл Морзэ атрымлівае патэнт на вынаходніцтва тэлеграфа
* 1863 — Грамадзянская вайна ў ЗША: Заходняя Вірджынія прынятая 35-м штатам ЗША
* 1877 — Аляксандар Грэм Бэл заснаваў першую камэрцыйную тэлефонную сетку ў Гэмільтан, Антарыё, Канада
* 1944 — Другая сусьветная вайна: Бітва пры Марыянскіх выспах
* 1948 — адкрылася для наведвальнікаў філія Літаратурнага музэю Янкі Купалы ў Вязынцы
* 1960 — абвяшчэньне незалежнасьці Малі і Сэнэгалу
* 1990 — парлямэнт Нямеччыны ухваліў перанос сталіцы з Бона ў Бэрлін
* 1991 — Бундэстаг Нямеччыны прыняў рашэньне аб пераносе сталіцы з Бону ў Бэрлін
* 1993 — прайшоў першы пробны чыгуначны рэйс па тунэлі пад Ля-Маншам
* 2003:
** у Санкт-Пецярбурзе (Флорыда, ЗША) заснаваная Фундацыя «Вікімэдыя»
** заснаваньне Фундацыі «Вікімэдыя»

## Нараджэньні
* 1566 — Жыгімонт Ваза (пам. 1632), вялікі князь літоўскі і кароль польскі, кароль швэдзкі
* 1740 — Юзэф Сангушка, дзяржаўны і вайсковы дзеяч Вялікага Княства Літоўскага
* 1865 — Яўстафі Каліскі, праваслаўны сьвятар
* 1908 — Уладзімер Галубовіч, беларускі і польскі археоляг
* 1934 — Юры Візбар, савецкі кінаактор, журналіст, бард, адзін з пачынальнікаў аўтарскай песьні
* 1938 — Спартак Мірановіч, гандбольны трэнэр, заслужаны трэнэр СССР (1977) і Беларускай ССР (1967)
* 1939 — Валер Раеўскі, беларускі тэатральны рэжысэр, на працягу 35 гадоў быў галоўным рэжысэрам і мастацкім кіраўніком Нацыянальнага акадэмічнага тэатра імя Янкі Купалы
* 1949 — Аркадзь Карпуць, савецкі і беларускі партыйны і палітычны дзяяч, Старшыня Гарадзенскага абласнога савету дэпутатаў, чалец Савету Рэспублікі Нацыянальнага Сходу Рэспублікі Беларусь
* 1960 — Сяргей Жылкін, мэр Тальяці, рэктар Тальяцінскага дзяржаўнага ўнівэрсытэта
* 1963 — Сяргей Кавалёў, крытык, літаратуразнавец
* 1976 — Жуліяна Бэлецьці, бразыльскі футбаліст
* 1978 — Фрэнк Лэмпард, ангельскі футбаліст

## Сьмерці
* 1841 — Ігнацы Паўлоўскі, рымска-каталіцкі дзяяч
* 1928 — Аўгустын Пацэвіч, заслужаны лекар Пружаны, філянтроп
* 1963 — Пётра Сыч, пісьменьнік, журналіст «Радыё Свабода»
* 2005 — Джэк Кілбі, амэрыканскі інжынэр, вынаходнік інтэгральнай схемы, калькулятара, тэрмапрынтэра, ляўрэат Нобэлеўскай прэміі ў галіне фізыцы 2000 году
* 2008 — Мацьвей Смаршчок, доктар мэдыцыны, беларускі паэт, культурны і грамадзкі дзяяч

## Сьвяты
*
23 чэрвеня

## Падзеі
 930 — скліканы найстарэйшы зь дзейных сёньня парлямэнтаў — ісьляндзкі Альтынг
 1757 — бітва пры Плесі запачаткавала брытанскую заваёву Індыі
 1758 — кароль і вялікі князь Станіслаў Ляшчынскі надаў Ушачам Магдэбурскае права і герб
 1812 — Напалеонаўскія войны: Напалеон I Банапарт уварваўся ў Расейскую імпэрыю
 1846 — бэльгійскі вынаходнік Адольф Сакс атрымаў патэнт на вынаходніцтва саксафону
 1894 — у Парыжы з ініцыятывы П’ера дэ Кубэртэна ўтварыўся Міжнародны алімпійскі камітэт
 1941 — створаная Стаўка Галоўнага Камандаваньня Узброеных Сіл СССР
 1944 — савецкія войскі распачаталі наступальную апэрацыю «Багратыён», у выніку якой немцы канчаткова пазбавіліся ініцыятывы ў вайне
 1946 — у Рэгенсбургу (Баварыя) заснаванае Крывіцкае навуковае таварыства імя Францішка Скарыны
 1952 — Карэйская вайна: 500 амэрыканскіх самалётаў разбурылі пяць буйнейшых ГЭС Паўночнай Карэі
 1956 — Гамаль Абдул Насэр стаў прэзыдэнтам Эгіпту і займаў гэты пост да сваёй сьмерці ў 1970
 1972 — 45 краінаў пакінулі зону стэрлінга, што дазволіла іх нацыянальным валютам існаваць асобна ад брытанскай
 1991 — Малдова абвясьціла незалежнасьць
 1991 — заснаванае Беларускае згуртаваньне татараў-мусульманаў «Аль-Кітаб»
 1993 — Хуан Антоніё Самаранч адкрыў Алімпійскі музэй у Лязане
 1994 — адбыўся першы тур выбараў прэзыдэнта Беларусі
 2021 — тэмпэратурны рэкорд чэрвеня ў Беларусі прывёў да пажару на Лукомскай ДРЭС

## Нараджэньні
* 1777 — Язэп Аляшкевіч, беларускі мастак
* 1889 — Ганна Ахматава, расейская паэтка, пісьменьніца, літаратуразнаўца, літаратурны крытык, перакладчыца
* 1936 — Рычард Бах, амэрыканскі пісьменьнік
* 1938 — Юры Хадыка, беларускі фізык і грамадзка-культурны дзяяч
* 1962 — Вадзім Сідаровіч, беларускі навуковец у галіне заалёгіі й экалёгіі
* 1963 — Лю Цысінь, кітайскі пісьменьнік-фантаст
* 1964 — Юрась Ляўкоў, беларускі музыка, бас-гітарыст гурту N.R.M.
* 1972 — Зынэдын Зыдан, францускі футбаліст альжырскага паходжаньня
* 1982 — Тацяна Сівец, беларуская журналістка, паэтка, перакладчыца
* 1984 — Дафі, ангельская поп-сьпявачка

## Сьмерці
* 1947 — Уладзімер Пічэта, савецкі беларускі і расейскі гісторык, выкладнік, першы рэктар БДУ, акадэмік АН БССР, акадэмік АН СССР, заслужаны прафэсар БССР, заслужаны навуковы дзяяч Узбэцкай ССР
* 1953 — Роман Дымітар Канстанты Шуйскі, польскі дыплямат
* 2022 — Юры Шатуноў,  савецкі і расейскі сьпявак, саліст групы «Ласкавы май»

## Вонкавыя спасылкі
24 чэрвеня

## Падзеі
* 1314 — перамога шатляндзкага войска караля Робэрта Бруса ў бітве пад Бэнакбэрнам над ангельскім войскам караля Эдуарда II
* 1388 — Вітаўт выдаў прывілей жыдам.
* 1404 — Смаленск вярнуўся ў склад Вялікага Княства Літоўскага
* 1497 — італьянскі мараплавец Джон Кабот адкрыў Ньюфаўндлэнд *(на выяве)*
* 1559 — вялікі князь Жыгімонт Аўгуст надаў Берастэчку (Валынь) Магдэбурскае права
* 1812 — войскі імпэратара Францыі Напалеона перайшлі граніцу Расейскае імпэрыі
* 1863 — Нацыянальна-вызвольнае паўстаньне: за прачытаньне маніфэсту ў мястэчку Ішчална расейскія карнікі расстралялі ксяндза Адама Фалькоўскага
* 1894 — на кангрэсе ў Парыжы, скліканым з ініцыятывы барона дэ Кубэртэна, прынятае рашэньне пра ўтварэньне Міжнароднага алімпійскага камітэту і правядзеньне Алімпійскіх гульняў
* 1924 — пачаў працу «Вугорскі нацыянальны банк»
* 1925 — у Заходняй Беларусі ствараецца Беларуская сялянска-работніцкая грамада 
* 1934 — сталіца Ўкраіны перанесеная з Харкаву ў Кіеў
* 1941 — войскі нацысцкай Нямеччыны захапілі Горадню, праз два дні пасьля пачатку нямецка-савецкай вайны
* 1945 — парад Перамогі на Чырвонай плошчы ў Маскве
* 1963 — у студыі BBC у Лёндане ўпершыню прадэманстравалі побытавы відэамагнітафон
* 1964 — у Цімкавічах адкрыўся мэмарыяльны літаратурны музэй Кузьмы Чорнага
* 1989 — у Вільні адбыўся Ўстаноўчы зьезд Беларускага Народнага Фронту «Адраджэньне», на якім прынялі Статут і Праграму руху
* 1996 — у Новай Мышы паставілі помнік Яну Чачоту

## Нараджэньні
* 1542 — Ян ад Крыжа, каталіцкі сьвяты, гішпанскі паэт-містык
* 1772 — Казімер Дмахоўскі, рымска-каталіцкі дзяяч, магілёўскі арцыбіскуп
* 1777 — Ян Ходзька, пісьменьнік, публіцыст, грамадзкі дзяяч
* 1832 — Уладыслаў Бартыноўскі, польскі нумізмат, бібліяфіл і археоляг
* 1838 — Ян Матэйка, польскі мастак
* 1842 — Амбраз Бірс, амэрыканскі пісьменьнік
* 1880 — Іван Краскоўскі, дзяяч беларускага нацыянальнага руху
* 1900 — Кузьма Чорны, беларускі пісьменьнік
* 1907 — Ануфрый Андрушчанка, беларускі навуковец-географ, дэкан геаграфічнага факультэту БДУ
* 1907 — Язэп Зазека, беларускі пісьменьнік, навуковец, пэдагог
 1927 — Марцін Льюіс Пэрл, амэрыканскі фізык беларускага паходжаньня, ляўрэат Нобэлеўскай прэміі
* 1944 — Джэф Бэк, брытанскі рок-музыка, гітарыст
* 1949 — Уладзімер Тоўсьцік, беларускі мастак

## Сьмерці
* 1106 — Ян Вышаціч, кіеўскі тысяцкі, сын Вышаты, ваяводы вялікага князя Яраслава Мудрага
* 1497 — Ан Гоф, адзін з правадыраў  1497 году
* 1744 — Багуслаў Корвін-Гасеўскі, рымска-каталіцкі й дзяржаўны дзяяч ВКЛ, біскуп смаленскі ад 1724
* 1863 — Адам Фалькоўскі, ксёндз, удзельнік паўстаньня 1863—1864 гадоў

## Сьвяты
* Нараджэньне Яна Хрысьціцеля паводле грэгарыянскага календара (Купальле)
27 чэрвеня

## Падзеі
 1697 — абраньне каралём і вялікім князем Аўгуста Моцнага
 1707 — узяцьце Быхава, наймацнейшай фартэцыі ВКЛ, маскоўскім войскам у часе Паўночнай вайны
 1834 — адчынены Кіеўскі ўнівэрсытэт (цяпер Кіеўскі дзяржаўны ўнівэрсытэт імя Тараса Шаўчэнкі)
 1898 — канадзец Джошуа Слокам завяршыў першае ў гісторыі самотнае плаваньне вакол сьвету
 1931 — авіяканструктар Ігар Сікорскі атрымаў у ЗША патэнт на вынаходзтва першага гелікоптэра
 1936 — у СССР забароненыя аборты
 1941 — у Віцебску НКВД распачаў масавыя расстрэлы палітычных вязьняў
 1941 — пачатак масавае дэпартацыі баўгараў, армянаў і грэкаў з Крыму ўва ўсходнія рэгіёны СССР
 1944 — у Менску пачаўся Другі Ўсебеларускі кангрэс, скліканы Беларускай цэнтральнай радай, — апошні такога маштабу сход прыхільнікаў дзяржаўнае незалежнасьці Беларусі на ўласна беларускай тэрыторыі
 1989 — устаноўчы зьезд Таварыства беларускай мовы прыняў зварот да ўсіх прыхільнікаў беларускага слова
 1991 — Югаславія ўторгнулася на тэрыторыю Славеніі, праз два дні пасьля абвяшчэньня апошняй незалежнасьці. Пачалася Дзесяцідзённая вайна.
 2002 — пачала ажыцьцяўляць камэрцыйную дзейнасьць кампанія «Мабільныя ТэлеСыстэмы» (Беларусь)

## Нараджэньні
* 1462 — Людовік XII (кароль Францыі)
* 1784 — Лявон Бароўскі, літаратуразнаўца, пэдагог і публіцыст
* 1838 — Пауль Маўзэр, нямецкі канструктар зброі
* 1909 — Сяргей Знаёмы, беларускі пісьменьнік
* 1911 — Георгі Мяцельскі, расейскі пісьменьнік, празаік, аўтар вершаў
* 1923 — Віктар Вярсоцкі, мастак-пэйзажыст, Заслужаны дзяяч культуры Беларусі
* 1925 — Лідзія Арабей, беларускі празаік, крытык, літаратуразнаўца
* 1931 — Анатоль Ільін, савецкі футбаліст, трэнер
* 1941 — Павэл Вілікаўскі, славацкі празаік, перакладчык і публіцыст
* 1941 — Кшыштаф Кесьлёўскі, польскі кінарэжысэр
* 1949 — Міхаіл Хвастоў, беларускі палітык і дыплямат
* 1951 — Рыгор Кійко, беларускі мастак
* 1952 — Багуслаў Лінда, польскі актор, сцэнарыст, рэжысэр
* 1955 — Ізабэль Аджані, француская акторка і сьпявачка
* 1961 — Анатоль Лябедзька, беларускі палітычны дзяяч, старшыня Аб’яднанай грамадзянскай партыі
* 1966 — Джэфры Джэйкаб Абрамс, амэрыканскі кіна- і тэлепрадусар, сцэнарыст, актор, кампазытар і рэжысэр
* 1966 — Айгарс Калвітыс, латыскі палітык
* 1972 — Павал Булатнікаў, вакаліст і пэркусіяніст гурту «Ляпіс Трубяцкі»
* 1975 — Тобі Макгуайр, амэрыканскі актор
* 1977 — Рауль Гансалес, гішпанскі футбаліст
* 1983 — Алсу, расейская поп-сьпявачка

## Сьмерці
* 444 — Кірыл Александрыйскі, хрысьціянскі сьвяты, александрыйскі патрыярх, доктар Касьцёла
* 1574 — Джорджа Вазары, італьянскі мастак і архітэктар
* 1844 — Джозэф Сьміт, заснавальнік Царквы мармонаў (Царквы Ісуса Хрыста Сьвятых апошніх дзён)
* 1947 — Валянцін Таўлай, беларускі паэт, літаратуразнаўца, заходнебеларускі дзяяч
* 2001 — Джэк Леман, амэрыканскі актор
* 2001 — Тувэ Янсан, фінская швэцкамоўная пісьменьніца й мастачка

## Вонкавыя спасылкі
30 чэрвеня

## Падзеі
 1792 — завершыўся Чатырохгадовы Сойм
 1810 — Нідэрлянды ўключаныя ў склад Францыі
 1859 — францускі акрабат Шарль Бляндэн прайшоў па канаце над Ніягарскім вадаспадам
 1894 — Карэя абвясьціла незалежнасьць ад Кітаю
 1898 — у Віцебску пачаўся рух трамваю
 1905 — Альбэрт Айнштайн у артыкуле «Пра электрадынаміку рухомых целаў» выклаў асновы спэцыяльнае тэорыі рэлятыўнасьці
 1908 — падзеньне Тунгускага мэтэарыта
 1932 — у Рызе ўтварылася Беларускае навукова-краязнаўчае таварыства
 1934 — Ноч доўгіх нажоў у Трэцім Райху
 1944 — Нямецка-савецкая вайна: з-пад нямецкай акупацыі вызвалены Слуцак
 1956 — у газэтах у СССР апублікаваная пастанова ЦК КПСС «Аб пераадоленьні культу асобы і яго наступстваў».
 1984 — пачаўся рэгулярны рух цягнікоў на першай лініі Менскага мэтрапалітэну
 1992 — Адкрыта прадстаўніцтва Ўкраіны ў Беларусі
 1996 — каранацыя Берасьцейскага абраза Маці Божае

## Нараджэньні
* 1755 — Поль Франсуа Жан Нікаля віконт дэ Барас, дзеяч Вялікае францускае рэвалюцыі, адзін зь лідэраў тэрмідарыянскага перавароту,
* 1768 — Элізабэт Манро, першая лэдзі ЗША з 1817 па 1825 год
* 1815 — Ота фон Бісмарк, князь, палітык, дзяржаўны дзяяч, першы канцлер Нямецкай імпэрыі, празваны «жалезным канцлерам».
* 1881 — Павал Растаргуеў, беларускі мовазнаўца
* 1911 — Чэслаў Мілаш, польскі паэт, празаік, эсэіст, ляўрэат Нобэлеўскай прэміі (1980)
* 1931 — Рышард Ясінскі, беларускі кінарэжысэр-дакумэнталіст
* 1946 — Аляксандар Лягчылаў, беларускі паэт-песеньнік
* 1954 — Сэрж Саргсян, армянскі палітычны, дзяржаўны і ваенны дзяяч, прэзыдэнт Армэніі з 2008 году
* 1960 — Ганна Шышкава, славацкая акторка
* 1964 — Роджэр Мірэт, вакаліст нью-ёрскага гардкор-панк-гурту Agnostic Front
* 1976 — Аляксей Янукевіч, беларускі палітык, старшыня Партыі БНФ
* 1982 — Анталін Алькарас, парагвайскі футбаліст, цэнтральны абаронца ангельскага клюбу «Эвэртан» і нацыянальнай зборнай Парагваю
* 1985 — Майкл Фэлпс, амэрыканскі плывец, адзіны ў гісторыі спорту 23-разовы алімпійскі чэмпіён і 26-разовы чэмпіён сьвету ў 50-мэтровым басэйне
* 1986 — Фрэдзі Гуарын, калюмбійскі футбаліст нацыянальнай зборнай Калюмбіі

## Сьмерці
* 1522 — Ёган Ройхлін, нямецкі філёзаф і гуманіст
* 1649 — Сымон Вуэ, францускі жывапісец-манумэнталіст, партрэтыст і дэкаратар
* 1881 — Пётар Славінскі, астраном, пэдагог. Чалец-карэспандэнт Пецярбурскай АН, прафэсар
* 1919 — Джон Ўільям Стрэт (лорд Рэйлі), ангельскі фізык, які разам з Ўільямам Рамзаем адкрыў аргон, за што яны ў 1904 годзе атрымалі Нобэлеўскую прэмію па фізыцы
* 1950 — Эліель Саарынэн, фінскі архітэктар і дызайнэр, заснавальнік стылю нацыянальнага рамантызму ў фінскай архітэктуры
* 1961 — Лі дэ Форэст, амэрыканскі вынаходнік, які мае на сваім рахунку 180 патэнтаў на вынаходзтвы
* 1968 — Ён Лэйфс, ісьляндзкі кампазытар
* 1969 — Міхайла Грамыка, беларускі пісьменьнік і навуковец
* 1993 — Міхась Мельнікаў, беларускі краязнавец
* 2010 — Уладзімер Ісаенка, беларускі археоляг
* 2012 — Іцхак Шамір, прэм’ер-міністар Ізраілю
* 2014 — Сяргей Краўчанка, беларускі артыст
* 2017:
** Аляксандар Крывіцкі, беларускі мовазнавец
** Ігар Жук, беларускі літаратуразнавец, доктар філялягічных навук, прафэсар
1909

## Падзеі
* 6 красавіка — пачатак першай навуковай экспедыцыі на геаграфічны паўднёвы полюс пад кіраўніцтвам Роберта Піры
* 27 траўня — заснаваны Індыйскі навуковы інстытут

## Нараджэньні
* 26 чэрвеня — Антон Адамовіч, беларускі літаратуразнаўца, гісторык, празаік
* 2 ліпеня — Ціхан Бумажкоў, кіраўнік партызанскага руху на беларускім Палесьсі ў гады Другой сусьветнай вайны; першы партызан, які быў уганараваны званьнем Героя Савецкага Саюзу
* 18 ліпеня — Андрэй Грамыка, cавецкі дзяржаўны дзяяч і дыплямат
* 2 кастрычніка — Маргіта Фігулява, славацкая літаратарка і перакладніца
* 15 кастрычніка — Сяргей Ракіта, беларускі паэт

## Сьмерці
* 18 траўня — Ісак Альбэніс, гішпанскі кампазытар
* 21 верасьня — Зьміцер Касмовіч, беларускі грамадзка-палітычны дзеяч
Час

**Час** вызначае і/ці характарызуе інтэрвал паміж падзеямі, або працягласьць падзеі. Час таксама можа азначацца, як вымярэньне, у якім кожная падзея мае канкрэтную (але не абавязкова адзіную) пазыцыю ў лінейнай пасьлядоўнасьці. Але час адрозьніваецца ад прасторавых вымярэньняў тым, што «рух» у часе мае строга аднабаковую накіраванасьць. Гэты погляд вельмі зручны й дастатковы для штодзённага ўжываньня і нават для дакладных вымераў. Аднак, навуковае разуменьне часу абумоўлена рэвалюцыяй у фізыцы, што адбылася на пачатку XX стагодзьдзя і разьвіцьцём агульнай тэорыі адноснасьці. Сучасная фізыка ўспрымае час як характарыстыку часапрасторы, што кідае выклік інтуітыўным уяўленьням аб адначасовасьці і лінейнаму ўспрыйманьню часу.

Час ужо даўно зьяўляецца важным прадметам дасьледаваньняў у галіне рэлігіі, філязофіі і навуцы, аднак вызначэньне часу такім чынам, каб яно было дастасавальным да ўсіх абласьцях пакуль не атрымліваецца ў навукоўцаў і мысьляроў. Тым ня менш, у многіх сфэрах, як то бізнэс, прамысловасьць, спорт, навука і выканальніцкае мастацтва панятак часу ўключае некаторыя ўяўленьні пра час як адзінку вымяральнай сыстэмы.

Існуюць два кантрасныя пункты гледжаньня на час сярод выбітных філёзафаў. Да першай плыні адносяцца ўяўленьні часу як частцы фундамэнтальнай структуры Сусьвету, то бок памернасьці, якая не залежыць ад падзеяў, а наадварот, у якой падзеі адбываюцца ў паслядоўнасьці. Выбітным прадстаўніком гэтага лягеру зьяўляецца Ісак Ньютан, такім чынам час з такога пункту гледжаньня часам называюць ньютанаўскім часам. Супрацьлеглая кропка гледжаньня абапіраецца на меркаваньне, што час не зьяўляецца якім-небудзь «кантэйнэрам» для падзеяў, або што падзеі і аб’екты не рухаюцца праз час. Замест гэтага час зьяўляецца часткай фундамэнтальнай інтэлектуальнай структуры, як то прастора і лік. Пасьлядоўнікі такога пункту гледжаньня лічаць, што час не зьяўляецца ані падзеяй, ані рэчу, і, такім чынам, само па сабе ён ня можа быць вымераны або пройдзены. Ментавіта, Готфрыд Ляйбніц і Імануіл Кант зьяўляюцца прадстаўнікамі другой плыні.

Неўважаючы на дасягненьні навукі, будзённае азначэньне часу залежыць ад яго сацыяльнай значнасьці, яго эканамічнай вартасьці і ўсьведамленьня яго абмежаванасьці.

## Адзінкі вымярэньня часу
* сэкунда
* хвіліна
* гадзіна
* дзень
* тыдзень
* дэкада
* месяц
* год
* стагодзьдзе
* тысячагодзьдзе

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Час. Internet Encyclopedia of Philosophy.
* Час. BBC.
* Час на праекце Open Directory


Катэгорыя:Астрамэтрыя
Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы
20 сакавіка

## Падзеі
* 1440 — у выніку змовы ў Троках забілі вялікага князя Жыгімонта Кейстутавіча 
* 1531 — Юры Радзівіл заступіў на пасаду гетмана вялікага літоўскага
* 1585 — кароль і вялікі князь Стэфан Баторы надаў Вяліжу Магдэбурскае права і герб
* 1767 — пры падтрымцы арміі Расейскае імпэрыі ўтварылася Слуцкая канфэдэрацыя
* 1792 — Нацыянальны сход Францыі ўхваліў застасаваньне гільятыны
* 1815 — Напалеон са сваім войскам уваходзіць у Парыж. Пачатак «ста дзён»
* 1916 — у часопіс «Annalen der Physik» паступіў артыкул А. Айнштайна з апісаньнем агульнае тэорыі рэлятыўнасьці
* 1933 — каля Мюнхэну нацысты збудавалі першы ў Трэцім Райху канцэнтрацыйны лягер Дахаў; першымі ягонымі вязьнямі былі прадстаўнікі нямецкае апазыцыі
* 1956 — абвяшчэньне незалежнасьці Тунісу
* 1988 — у Менску адбыўся мітынг у абарону гістарычнае забудовы Высокага Места, супраць будовы станцыі мэтро Няміга не месцы Замчышча
* 1992 — Савет міністраў Рэспублікі Беларусь ухваліў Пастанову «Аб стварэньні Ўзброеных сілаў Рэспублікі Беларусь»
* 1995 — у Полацку выйшаў першы нумар грэка-каталіцкае газэты «Царква»
* 2003 — пачатак вайны ў Іраку (паводле мясцовага часу)

## Нараджэньні
* 1639 — Іван Мазэпа, гетман Украіны ў 1687—1709 гадах
* 1743 — Тыматэвуш Павал Ґажэнскі, рымска-каталіцкі дзяяч, арцыбіскуп познанска-гнезьненскі
* 1828 — Генрык Ібсэн, нарвэскі драматург
* 1862 — Адам Багдановіч, беларускі этнограф, фальклярыст, гісторык
* 1884 — Лявонці Стасевіч, праваслаўны сьвятар, рэпрэсаваны ў БССР
* 1895 — Эміль Фельдарф, польскі генэрал-падпольнік
* 1896 — Мойша Кульбак, пісьменьнік на ідыш беларускага паходжаньня
* 1898 — Язэп Здановіч, савецкі музыказнаўца-фальклярыст
* 1916 — Ніна Абрамчык, беларуская грамадзка-палітычная дзяячка, пісьменьніца
* 1977 — Вадзім Дзевятоўскі, беларускі кідальнік молата

## Сьмерці
* 1393 — Ян Непамуцкі, чэскі каталіцкі сьвяты, сьвятар, мучанік
* 1440 — Жыгімонт Кейстутавіч, вялікі князь літоўскі
* 1876 — Януар Сухадольскі, беларускі жывапісец-баталіст
* 1922 — Аляксандар Бурбіс, беларускі грамадзка-палітычны дзеяч, публіцыст, актор і рэжысэр
* 1929 — Фэрдынанд Фош, францускі вайсковы дзеяч, маршал Францыі
* 1976 — Уладзімер Дубоўка, беларускі паэт, празаік, перакладчык, крытык
* 2023 — Анатоль Казлоў, беларускі пісьменьнік

## Сьвяты
*
28 сакавіка

## Падзеі
* 

## Нараджэньні
* 1515 — Тэрэза ад Езуса, гішпанская паэтка, каталіцкая сьвятая
* 1867 — Зыгмунт Закрэўскі, польскі нумізмат
* 1871 — Вілем Мэнгельбэрг, нідэрляндзкі дырыгент* 1887 — Аляксей Касьцякоў, савецкі навуковец-заснавальнік мэліярацыйнай навукі
* 1928 — Зьбігнеў Бжазінскі, амэрыканскі палітоляг, сацыёляг і дзяржаўны дзяяч польскага паходжаньня
* 1934 — Кастусь Цьвірка, беларускі паэт, пісьменьнік, перакладчык, краязнаўца, этнограф, фальклярыст, кандыдат гістарычных навук
* 1941 — Фэлікс Гумен, беларускі мастак
* 1945 — Радрыга Роа Дутэртэ, філіпінскі палітычны дзяяч
* 1950 — Ян Павал Ленґа, каталіцкі дзяяч Казахстану, арцыбіскуп.
* 1978 — Тэяна Кэй, амэрыканская порназорка
* 1982 — Марыя Мартысевіч, беларуская паэтка, пісьменьніца, журналістка і перакладчыца

## Сьмерці
* 1943 — Сяргей Рахманінаў, выбітны расейскі кампазытар, дырыгент і піяніст
* 1985 — Марк Шагал, беларускі і францускі мастак

## Сьвяты
*
29 сакавіка

## Падзеі
* 1638 — заснаваньне Новае Швэцыі на беразе ракі Дэлавэр
* 1792 — кароль і вялікі князь Станіслаў Аўгуст Панятоўскі надаў Угор’ю (Браслаўскі павет) Магдэбурскае права і герб
* 1795 — нямецкі кампазытар Людвіг ван Бэтговэн упершыню даў канцэрт у Вене
* 1798 — французы абвясьцілі ўтварэньне Гельвэтычнае рэспублікі на тэрыторыі Швайцарыі
* 1807 — нямецкі астраном Генрых Вільгельм Ольбэрс адкрыў найяскравейшы з астэроідаў — Вэсту
* 1867 — у Ангельшчыне прынялі Паўночнаамэрыканскі акт пра стварэньне Канады
* 1871 — каралева Вялікабрытаніі Вікторыя адкрыла Альбэрт-хол, найбольш прэстыжную канцэртавую залю краіны
* 1973 — завяршыўся вывад амэрыканскіх войскаў з Паўднёвага Віетнаму
* 1992 — першы авіярэйс Менск-Франкфурт кампаніі «Люфтганза»
* 1996 — у Беларусі прайшла сэрыя акцыяў супраць інтэграцыі з Расеяй, у Менску адбылося пікетаваньне расейскае амбасады
* 1996 — адкрытая Фондавая біржа Кіпру
* 2004 — Баўгарыя, Латвія, Летува, Румынія, Славаччына, Славенія і Эстонія ўступілі ў НАТА
* 2007 — выпуск вэрсіі 2.2 пакету OpenOffice.org
* 2009 — першы выступ каманды Brawn Mercedes на Формуле-1

## Нараджэньні
* 1911 — Вільгельм Кубш, капэлян 1-й польскай дывізіі імя Тадэвуша Касьцюшкі
* 1912 — Елізавета Мукасей, савецкая шпіёнка і пачэсны работнік дзяржбясьпекі СССР 
* 1929 — Ленарт Мэры, эстонскі пісьменьнік і палітык, былы прэзыдэнт Эстоніі
* 1931 — Вікенці Дзьмітрыеў, беларускі трэнэр па мастацкай гімнастыцы
* 1940 — , брытанскі сьпявак
* 1981 — Дзьмітры Гулецкі, сучасны беларускі дасьледнік нумізматыкі і матэрыяльнае культуры

## Сьмерці
* 1904 — Флярыян Ажэшка, польскі лекар, удзельнік Студзеньскага паўстаньня на Літве
* 2016 — Ніл Гілевіч, народны паэт Беларусі

## Сьвяты
*
Абак

**Аба́к**, **Аба́кус** ( — дошка) — дошка з жалабкамі, па якіх перасоўваліся каменьчыкі або косткі, прымянялася для арытмэтычных вылічэньняў у Старажытнай Грэцыі і Старажытным Рыме з IV стагодзьдзя да н. э. У Заходняй Эўропе выкарыстоўвалася да XVIII стагодзьдзя.
Абандон

**Абандон** (франц. *Abandon* — адмова) — дабравольная адмова ад права альбо ад уласнасьці.

У страхаваньні — права страхавальніка заявіць аб адмове ад сваіх правоў на застрахаваную маёмасьць на карысьць страхоўшчыка (як правіла, у выпадку прападаньня маёмасьці або немэтазгоднасьці аднаўленьня ці рэмонту карабля). Заява аб абандоне павінна быць зробленая загадзя, яна можа быць зробленая ў аднабаковым парадку, быць умоўнай і не патрабуе пацьвярджэньня страхоўшчыка.

Катэгорыя:Права
Катэгорыя:Страхаваньне
Абаліцыя

**Абаліцыя** ( — «адмена», «зьнішчэньне») —

* **адмена [[закон]]у**, рашэньня, дамовы
* **адмена пасады**
* **спыненьне крымінальнае справы** ў стадыі, калі прычынства юрыдычна яшчэ не даказаная (у адрозьненьне ад памілаваньня, пры якім адмяняецца або зьмякчаецца ўжо вынесены прысуд)
* **аднаўленьне [[гонар]]у**, афіцыйнае зьняпраўджаньне паклёпу

## Літаратура
* 

Катэгорыя:Права
Армянская мова

**Армя́нская мо́ва** — адна з індаэўрапейскіх моваў. Аўтахтонная мова Закаўказьзя ды Малой Азіі. Карыстаецца арыгінальным пісьмом, створаным Мэсропам Маштоцам у 405—406 гадох. Да гэтага тэксты на армянскай мове запісваліся, верагодна, грэцкім ды арамейскім пісьмом. Шэраг твораў антычнай літаратуры дайшоў да нас толькі ў перакладзе на армянскую; акрамя таго лічыцца, што пераклады на старажытнаармянскую мову зьяўляюцца самымі блізкімі да арыгіналу паводле зьместу. Існуе меркаваньне, што армянская мова роднасная мёртвай фрыгійскай мове.

У працэсе разьвіцьця армянскай мовы вылучаюць тры пэрыяды:
# старажытны (з часу стварэньня альфабэту ў V стагодзьдзі да XI стагодзьдзя; назва мовы старажытных пісьмовых помнікаў — грабар)
# сярэдні (XII—XVI стагодзьдзі), напачатку XVI стагодзьдзя Акоп Мэгапарт пачаў друкаваць першыя кнігі на армянскай мове.
# новы (з XVII стагодзьдзя).

Сучасная армянская мова існуе ў двух варыянтах. Усходні варыянт (ашхарабар) заснаваны на арарацкім дыялекце, ім карыстаюцца ў Армэніі, Іране, краінах былога СССР. Заходні варыянт, заснаваны на канстантынопальскім дыялекце, распаўсюджаны ў турэцкай Армэніі, армянскіх дыяспарах у розных краінах Эўропы ды Амэрыкі.

У фанэтыцы вылучаюць 6 галосных ды 30 зычных гукаў. На працягу свайго разьвіцьця армянская мова страціла характарыстыку працягласьці галосных гукаў. Зычныя маюць тры шэрагі: звонкія, глухія і з прыдыханьнем.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Індаэўрапейскія мовы
Катэгорыя:Армэнія
Страхаваньне

**Страхава́ньне**, убесьпячэньне — сыстэма эканамічных адносінаў, якая ўключае ўтварэньне адмысловага фонду сродкаў (страхавога фонду) і яго выкарыстаньне (разьмеркаваньне і пераразьмеркаваньне) для пераадоленьня і кампэнсацыі розных стратаў і шкоды, выкліканых нешчасьлівымі падзеямі (страхавымі выпадкамі) шляхам выплаты страхавое кампэнсацыі і страхавых сум.

## Удзельнікі працэсу страхаваньня
У страхаваньні абавязковая наяўнасьць двух бакоў:
* адмысловае арганізацыі, што займаецца стварэньнем і выкарыстаньнем адпаведнага фонду — **страхоўшчыка**
* юрыдычных і фізычных асобаў, што ўносяць у фонд усталяваныя плацяжы — **страхавальнікаў**.

Узаемныя абавязальніцтвы страхоўшчыкаў і страхавальнікаў рэглямэнтуюцца дамоваю страхаваньня ў адпаведнасьці з умовамі страхаваньня. Удзельнікамі страхавых адносінаў могуць выступаць таксама трэція бакі: **застрахаваны** або **бэнэфіцыяр** — асоба, прызначаная для атрыманьня страхавое кампэнсацыі.

## Клясыфікацыя
* **маёмаснае** страхаваньне: аб'ектам страхаваньня суць матар'яльныя каштоўнасьці
* **асабістае** страхаваньне: аснова эканамічных адносінаў — падзеі ў жыцьці фізычных асобаў
* **страхаваньне адказнасьці**: прадмет — абавязальніцтвы страхавальніка па кампэнсацыі шкоды трэцім асобам.

Унутры галіны таксама выдзяляюцца розныя віды страхаваньня.

Па тэрміне дамова страхаваньня можа быць
* бестэрміновай (пажыцьцёвай)
* часовай:
** кароткатэрміновай (ад некалькіх месяцаў да году)
** доўгатэрміновай (ад 1 да 5 гадоў)
** і іншыя

## Глядзіце таксама
* Абандон


Катэгорыя:Эканоміка
Тытус Лівіюш Баратыні

**Ты́тус Лі́віюш Бараты́ні** (, ;  — , Вільня) — навуковец і вынаходнік, мэханік, фізык, мэтроляг, архітэктар, географ, эгіптоляг, дыплямат, італьянскага паходжаньня.

Нарадзіўся ў горным мястэчку Аорда (прыблізна 130 км ад Вэнэцыі) у шляхецкай сям’і набілітаванай у 1591 у Сьвятой Рымскай Імпэрыі.

Ад 1637 да 1641 жыў у Эгіпце, працаваў над тагачаснай новай мапай краіны, дапамагаў Джону Грыўзу вымяраць вышыню пірамідаў у Гізэгу, зрабіў малюнкі пабудоваў і рыштунку эпохі фараонаў, якія пазьней скарыстаў Атанас Кірхэр у сваёй працы *Oedipus Aegyptiacus* (1653).

Ад 1641 году ў Рэчы Паспалітай, у 1642 — у Кракаве, недзе з 1646 — каралеўскі прыдворны ў Варшаве. Браў удзел у шматлікіх дыпляматычных місіях. Заснаваў аптычную майстэрню, у якім вырабляў лінзы для тэлескопаў. Збудаваў арнітоптэр — прататып самалёту.

З 1650 названы каралеўскім архітэктарам і будаўніком Палацу Казіміра ў Варшаве ля Кракаўскага прадмесьця. Праводзіў рамонт замку ў Уяздове.

У 1656 годзе падчас Швэдскага патопу ўласным коштам выставіў вайсковую харугву, якая начале Стэфана Чарнецкага змагалася са швэдамі. У 1658 атрымаў разам з братам Піліпам індыгенат.

З 1658 году — арандатар мынцы кароннай (манэтнага двара) у Кракаве. У 1659—1666 гадах масава выбіваў медзяныя шэлягі на Ўяздоўскай, Віленскай і Берасьцейскай мынцах, так званыя барацінкі.

Заснавальнік і арганізатар астранамічнай абсэрваторыі ў Уяздове, пасьля чаго ў 1665 годзе вынайшаў плямы на Вэнэры. Баратыні лічыцца вынаходнікам мікромэтру , ветрака што палівае сады, спрабаваў зрабіць машыну для лічэньня. У 1666 збудаваў на Вісьле мост для войска, што ішло на ракашаніна Юрыя Сэбасьціяна Любамірскага.

У Вільні надрукаваў трактат *Misura universale* (1675), дзе прапанаваў тэорыю ўніфікацыі меры ва ўсім сьвеце, названай пасьля каталіцкім мэтрам.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Burattini (Boratyni) Tytus Liwiusz (1617-1681). Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie

Катэгорыя:Італьянскія навукоўцы
Катэгорыя:Нумізматыка
Катэгорыя:Асобы Вялікага Княства Літоўскага
Катэгорыя:Памерлі ў Вільні
Сьпіс гарадоў Беларусі

Паводле стану на 2020 год у Беларусі 115 населеных пунктаў маюць афіцыйны статус гораду.

## Сьпіс гарадоў Беларусі

## Заўвагі

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Taponim.by — мапа тапонімаў Беларусі. Пошук па ўзоры зь візуалізацыяй на мапе.
* У Беларусі 14 гарадоў-стотысячнікаў // «Наша Ніва»
* У 14 гарадах Беларусі колькасць насельніцтва перавышае 100 тыс. чалавек // «Наша Ніва», 26 сакавіка 2009 г.


Катэгорыя:Сьпісы:Беларусь
Аўдыт

**Аўды́т** (ад  — «ён чуе») — праверка фінансавае справаздачнасьці кампаніі аўдытарам.

**Прыватны** аўдыт праводзіцца па запыце: напрыклад, калі група акцыянэраў запрашае аўдытара для праверкі фінансавае дзейнасьці АТ.

**Абавязковы** аўдыт — юрыдычна абаснаванае мерапрыемства. У разьвітых краінах кампанія павінна прадставіць банку справаздачу незалежнага аўдытара аб яе фінансавым стане.

У дадзены момант функцыі аўдыту выходзяць за межы праверкі фінансавае дзейнасьці прадпрыемства. Напрыклад, у абавязанасьць зьнешніх аўдытараў уваходзяць:
* **апэрацыйны аўдыт** — дзейнасьць, падобная да кансалтынгу кампаніі па пытаньнях кіраваньня (ацэнка працы маркетынгу, ацэнка эфэктыўнасьці структуры кампаніі й г. д.);
* **аўдыт адпаведнасьці дзейнасьці** — праверка адпаведнасьці дзейнасьці кампаніі правілам, усталяваным вышэйшымі органамі або законадаўствам (выкананьне законадаўства аб мінімальным заробку, ацэнка заключаных кантрактаў з пункту гледжаньня юрыдычных патрабаваньняў і інш.);
* і іншыя

## Глядзіце таксама
* Аўдыт бухгальтарскае справаздачнасьці
Настратычныя мовы

**Настраты́чныя мо́вы** — гіпатэтычная макрасям’я моваў, якая ўлучае мноства моваў Эўразіі ды Афрыкі.

У настратычную макрасям’ю ўваходзяць наступныя моўныя сем’і:
* індаэўрапейскія мовы
* афразійскія мовы
* картвэльскія мовы (паўднёвакаўказскія)
* уральскія мовы
* дравідыйскія мовы
* алтайскія мовы

Аднак генэтычная роднасьць сем’яў, а таксама прыналежнасьць асобных сем’яў да макрасям’і ёсьць спрэчнымі.

* Stachowski, Marek, «Teoria nostratyczna i szkoła moskiewska».(pdf) — *LingVaria* 6/1 (2011): 241—274