Ж’яр над Гронам

**Ж’яр над Гро́нам** (), да 1920 року **Сьвяты́ Крыж**, да 1955 **Сьвяты Крыж над Гронам** (; ; , да 1888 *Barsszentkereszt*) — места ў Славаччыне, цэнтар аднайменнага раёну ў Банскабыстрыцкім краі. Знаходзіцца на правым беразе ракі Грон.

## Геаграфія
Места разьмяшчаецца ў Ж’ярскай катлавіне у Банскабыстрыцкім краі. Катлавіна акружаная пагор’ямі Втачнік, Крэмніцкія горы і Шцьяўніцкія горы.

Сярэднегадавая тэмпэратура прыкладна 8&nbsp;°C, прычым у рэгіёне частыя атмасфэрныя ападкі. У зімовы пэрыяд тэмпэратура даволі нізкая, улетку дасягае ўзроўню 25&nbsp;°C — 35&nbsp;°C.

Праз Ж’яр над Гронам працякае рака Грон, другая па даўжыні ў Славаччыне. Таксама побач зь местм працякае Луцільскі паток, які ўцякае ў Грон.

## Мінуўшчына

Першыя згадкі пра паселішча на гэтым месцы датаваныя 1075 рокам. Часткова яно адносілася да ўладаньняў замку Шашаў, часткова — да Гронскага Бэнядзіка. Паселішча атрымала сельскагаспадарчыя прывілеі. Пазьней пад уладаньне Шашаўскага замку перайшла ўся вёска Сьвяты Крыж.

У Сярэднявеччы вёска стала мястэчкам і зрабілася адміністрацыйным і культурным цэнтрам рэгіёну. Гэта было зьвязана з разьвіцьцём гандлю, а пазьней з паўстаньнем цэхаў: кравецкіх, сапожніцкіх, пазьней кавальскіх. У 1690 року места атрымала права правядзеньня кірмашоў. Дамінантаю места стаў маёнтак, які ў пазьнейшыя гады стаў летняй сядзібай арцыбіскупства.

XVII стагодзьдзе сталася цяжкім часам для месьцічаў. На іх абрынуўся мор, які распаўсюдзіўся па ўсёй Эўропе зь Італіі, а таксама войны: Шашаў быў сядзібай паўстанцаў. Пасьля шматгадовых хваляваньняў места патрабавала поўнага абнаўленьня гаспадаркі.

Маёнтак у Сьвятым Крыжы стаў сядзібай банскабістрыцкага біскупа, і ў гэты пэрыяд зазнаў рэканструкцыю. У XIX стагодзьдзі ў ім мешкаў Штэфан Мойзэс.

У 1927 року мястэчка атрымала назву Сьвяты Крыж над Гронам. Пасьля Другой сусьветнай вайны тут паўстаў алюмінавы завод, што стварыла шмат новых працоўных месцаў і забясьпечыла далейшае разьвіцьцё. Сьвяты Крыж над Гронам атрымаў статус места і ў 1955 атрымаў цяперашнюю назву. У 1969 і 1991 у ейны склад увайшлі вёскі Шашаўске Падградзьдзе, Ладамэрска Веска, Луціла і Горныя Опатаўцы. Ад 1991 року Ладамерска Веска і Луціла ізноў сталі самастойнымі вёскамі.

## Насельніцтва
Славакі — 94,24%, цыганы — 1,97%, чэхі — 0,95%, вугорцы — 0,69%. 62,07% усяго насельніцтва — рыма-каталікі, за імі 25,54% безь веравызнаньня, астатнія — эвангелікі.

## Прамысловасьць
Найбольшае прадпрыемства — мэталюргічны завод кампаніі Slovalco, раней вядомы як фабрыкі Славацкага нацыянальнага паўстаньня, збудаваныя ў 1950-х.

## Культура
Дзейнічае археалягічная экспазыцыя і галерэя славацкай АН.

## Турыстычная інфармацыя

* Руіны Шашаўскага замку
* Ж’ярскі рэнэсансны маёнтак 1631 року, перабудаваны ў клясычным стылі ў 1782—1794, дабудаваны ў 1850—1869
* Ж’ярская фара
* Касьцёл Узвышэньня Сьвятога Крыжа (1813) з крыптай, дзе пахаваныя Штэфан Мойзэс і Міхал Храстэк
* Гатычны касьцёл у Горных Опатаўцаў, перабудаваны ў канцы XVII — на пачатку XVIII стагодзьдзяў
* Жыдоўскія могілкі на Шыбенічнай гары

## Транспарт
Чыгуначная станцыя на лініі Браціслава — Кошыцы.

## Вядомыя ўраджэнцы і жыхары
* Штэфан Мойзэс (1797—1869) — біскуп, першы кіраўнік Маціцы славацкай
* Ян Леваслаў Бэла (1843—1936) — кампазытар
* Антон Штэфанэк (1877—1964) — сацыоляг, міністар адукацыі і народнай асьветы
* Уладзімер Мэч’яр (нарадзіўся ў 1942 годзе) — трохразовы прэм’ер-міністар Славаччыны
* Людавіт Чэрнак (нарадзіўся ў 1951 годзе) — двухразовы міністар эканомікі Славаччыны

## Месты-партнэры
Ад 2006 року Ж’яр над Гронам актыўна разьвівае супрацоўніцтва з чэскім местам Сьвітаві.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйная бачына


Катэгорыя:Гарады Славаччыны
Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XI стагодзьдзі