Юдэйскае паўстаньне супраць Геракліюса

**Паўста́ньне су́праць Гера́кліюса** — жыдоўскае паўстаньне ў Леванце супраць Бізантыі, падтрыманае Сасанідзкай Пэрсіяй у часе бізантыйска-сасанідзкай вайны. Паўстаньне пачалося бітвай пад Антыяхіяй, а найвялікшым посьпехам стала заваёва Ерусаліму ў 614 року пэрсыдзкімі і жыдоўскімі сіламі і стварэньне аўтаноміі. Пасьля сыходу пэрсыдзкага войска наступавала здача юдэяў бізантыйцам у 625 або 628 року.

## Хада паўстаньня

### Уварваньне пэрсаў

Па перамозе пад Антыяхіяй аб’яднанае сасанідзка-жыдоўскае войска пад даводзтвам Шахбараза прыйшло ў Палестыну Прыму і заваявала Кесарыю. Тады да іх далучыўся Бэньямін Тыбэрыйскі, які прывёў з сабою жыдоўскіх ваяроў з Тыбэрыі, Назарэту і горных местаў Галілеі. У паходзе на Ерусалім да іх далучыліся жыды з паўднёвай часткі краіны і арабы. Аб’яднанымі сіламі ў ліпені 614 року Ерусалім быў узяты.

Паводле жыдоўскіх крыніцаў, па адваёве Ерусаліму Нэемія бэн Хушыель стаў ягоным кіраўніком і пачаў падрыхтоўку да перабудовы Храму і перагляду радаводаў з мэтай аднаўленьня найвышэйшага сьвятарства.

### Хрысьціянскае паўстаньне

Празь некалькі месяцаў пасьля захопу Ерусаліму пэрсамі ў ім пачаліся забурэньні, падчас якіх юдэйскі губэрнатар Нэемія і ягоная «рада праведных» былі забітыя купкай маладых хрысьціянаў. Неўзабаве разгарэлася поўнамаштабнае хрысьціянскае паўстаньне, у якім мноства юдэяў загінулі, ацалелыя ўцяклі ў Кесарыю, якая яшчэ заставалася пад уладаю Пэрсіі.

Адказ юдэйска-пэрсыдзкага боку быў бязьлітасным — сасанідзкі генэрал Зархім сабраў войска і абклаў зь ім Ерусалім. На 19-ы дзень, зрабіўшы падкоп, яны ўварваліся ў места, пасьля чаго цягам трох дзён выразалі амаль усё ягонае насельніцтва і, меркавана, спалілі.

Паводле Антыёха Стратэгаса, які, як бізантыйскі грэк, мог быць прадузятым у дачыненьні да юдэяў, падчас захопу Ерусаліму былі забітыя тысячы хрысьціянаў — у розных копіях ягоных рукапісаў прыводзяцца лічбы ад 4518 да 66 509 чалавек. 37 000 былі выгнаныя, яшчэ некалькі тысячаў прададзеныя ў рабства жыдам. Усе хрысьціянскія манастыры і храмы былі спаленыя. У 1989 року было выяўленае масавае пахаваньне ў пячоры, якую Антыёх апісваў як месца з найбольшай колькасьцю знойдзеных трупаў. Было налічана прынамсі 526 чалавечых пахаваньняў у благім стане. Сучасныя археалягічныя раскопкі Ерусаліму ня выявілі сьлядоў значных зруйнаваньняў.

Цягам некалькіх месяцаў юдэі ва ўсёй зямлі Ізраільскай займаліся руйнаваньнем манастыроў і забойствам ці выгнаньнем манахаў. На запрашэньне жыдоў Тыру банды зь Ерусаліму, Тыбэрыі, Галілеі, Дамаску і нават Кіпру сабраліся атакаваць хрысьціянаў на Пасху. Аднак тыя, даведаўшыся пра іхні падыход, самі ўзялі ў закладнікі 4000 юдэяў Тыру, палову зь якіх забілі пасьля таго, як юдэі заняліся зьнішчэньнем цэркваў у ваколіцах. Каб уратаваць рэшту закладнікаў, жыдоўская ватага адышла ад Тыру.

### Сасанідзка-юдэйская садружнасьць
Крыніцы мала паведамляюць пра далейшыя падзеі, аднак вядома, што юдэі атрымалі дазвол на расьсяленьне ў рэгіёне, чым актыўна займаліся наступныя пяць гадоў. У Ерусаліме жыды цалкам апанавалі ўладу, і большая частка Юдэі стала аўтаномнай правінцыяй у складзе Сасанідзкай імпэрыі.

У цэлым юдэйскія паўстанцы і пэрсыдзкае войска займелі перавагу ў барацьбе і авалодалі большасьцю тэрыторыі Дыяцэзіі Ўсход. Калі зьвесткі пра гвалт у Ерусаліме дайшлі да Хасраў, ён жахнуўся, бо ня меў намеру заходзіць так далёка. На ягоны загад юдэі неадкладна былі выгнаныя зь места.

У Бізантыйскай імпэрыі таксама імгненна адрэагавалі на ганеньні хрысьціянаў — на іхняе патрабаваньне ў Галіі быў скліканы найвялікшы дагэтуль сход біскупаў Мэравінгаў — пяты Парыскі сабор. На ім было вырашана, што ўсе жыды, якія нясуць вайсковую службу ці займаюць цывільныя пасады, мусяць прыняць хрышчэньне разам са сваімі сем’ямі. Па ўсёй Бізантыі пачаўся перасьлед жыдоў.

Паняверка паміж юдэямі і Хасраў дасягнула найбольшай кропкі, калі высьветлілася, што апошні заплянаваў забойства Нэеміі. Узаемны недавер выліўся ў дэпартацыі юдэяў у Пэрсію. Тым часам пэрсыдзкія войскі запаланілі Ярданію, Ізраіль і ўвесь Сынайскі паўвостраў, дайшоўшы да граніцаў Эгіпту. Арабія апынулася падзеленай паміж пра-пэрсыдзкімі і пра-бізантыйскімі плямёнамі.

### Аднаўленьне бізантыйскага панаваньня
Пра наступствы паўстаньня розныя крыніцы значна разыходзяцца ў меркаваньнях. Паводле адных зь іх, у 625 бізантыйскае войска адваявала тэрыторыю, а Бэньямін Тыбэрыйскі зь юдэямі, што ваявалі на баку пэрсаў, атрымалі амністыю. У 628, пасьля паразы і сьмерці Хасраў II, Геракліюс пераможна ўвайшоў у Ерусалім. Юдэі Тыбэрыі і Назарэту перайшлі на ягоны бок, і Бэньямін Тыбэрыйскі нібыта нават увайшоў у Ерусалім разам з Геракліюсам. У 629 адбылася эскаляцыя напружаньня, у Ерусаліме і Галілеі пачаліся шырокамаштабныя бойні юдэяў, дзясяткі тысячаў іх былі вымушаныя ўцякаць з Палестыны ў Эгіпет. Эўтыхіюс пісаў, што імпэратар мог бы захаваць мір з жыдамі, калі б не манахі-фанатыкі, што падбухторылі яго на гвалт.

Паводле Абрагамсанавае высновы, у 617 Хасраў выдаў амністыю паланёным бізантыйцам, загадаў юдэйскім жаўнерам пакінуць Ерусалім і забараніў юдэям сяліцца бліжэй за тры мілі да мескіх муроў. Таксама пэрсы паставілі галавою Ерусаліму хрысьціянскага сьвятара на імя Мадэстас. Нягледзячы на Хасраваў загад, жыды-жаўнеры разьмясьціліся звонку Залатое брамы Ерусаліму. Праз два гады Хасраў спыніў усялякую падтрымку юдэйскай аўтаноміі, і бізантыйцы атрымалі магчымасьць атакаваць жаўнераў, прыціснутых да Залатое брамы. Напад бізантыйцаў прывёў да забойства прыкладна 20 000 юдэйскіх вайскоўцаў. Геракліюс, не задаволіўшыся пэрсыдзкімі саступкамі, пачаў выразаць усё юдэйскае насельніцтва краіны: мужчынаў, жанчынаў, дзяцей. Да 622 року імпэратар Геракліюс склікаў супраць пэрсаў інтэрнацыянальнае войска і адваяваў у Сасанідаў усю Юдэю (Палестыну Прыму).

## Вынікі
Пасьля паразы Пэрсіі ў рэгіёне паўстала новая пагроза — Арабская ісламская імпэрыя. Геракліюс намагаўся злучыць і замацаваць свае заваёвы. Хоць перад гэтым ён дараваў удзельнікам юдэйскага паўстаньня амністыю, але ж не зьбіраўся дапускаць яшчэ адно падобнае паўстаньне на фоне вайны з арабамі.

У 638 Бізантыя цалкам страціла кантроль над Юдэяй. Арабская ісламская імпэрыя каліфа Ўмара заваявала Ерусалім і землі Мэсапатаміі, Леванту і Эгіпту.

## Глядзіце таксама
* Юдэйска-рымскія войны
* Паўстаньне супраць Галюса
* Самарыцянскія паўстаньні

## Крыніцы

## Заўвагі

Катэгорыя:Войны VII стагодзьдзя
Катэгорыя:Бітвы Бізантыйскай імпэрыі
Катэгорыя:Пэрсія
Катэгорыя:Зямля Ізраільская
Катэгорыя:Гісторыя Ерусаліму
Катэгорыя:Рэлігія ў Бізантыйскай імпэрыі