Рэнэ Мартэль

**Рэнэ Мартэль** (1893—1976) — францускі гісторык, публіцыст, журналіст, сарбонавец і авіятар. Піянэр франкамоўнай беларусікі, пачынальнік беларусазнаўчых дасьледваньняў у Францыі ў 1920-я гады. У сваіх працах ён у асноўным канцэнтраваўся на Цэнтральнай і Ўсходняй Эўропе. Выказваў пранямецкія погляды і пранацысцкія сэнтымэнты, падчас нямецкай акупацыі Францыі супрацоўнічаў з акупацыйнай уладай. У 1945 г. быў асуджаны да прымусовых працаў, пазбаўлены грамадзянскіх правоў, і яго імя замоўчвалася доўга пасьля ягонай сьмерці.

## Жыцьцё

Падчас Першай сусьветнай вайны Р. Мартэль быў пілётам. Падчас падрыхтоўкі доктарскай дысэртацыі жыў некаторы час у Савецкім Саюзе. У выніку ў 1933 г. апублікаваў манаграфію  «*Le Mouvement antireligieux en U.R.S.S. (1917—1932)*» [Антырэлігійны рух у СССР (1917—1932)] Р. Мартэль быў суаўтарам біяграфіі Івана Мазэпы і ў сваіх іншых працах дасьледваў Польшчу, Славенію, Вугоршчыну і Ўкраіну. Выкладаў у парыскім  *Lycée Montaigne* і Сарбоне.

У 1930 г. апублікаваў «*Les frontières orientales de l’Allemagne»* (Усходнія межы Нямеччыны), у якой заняў пазыцыю Нямеччыны ў яе памежным канфлікце з Польшчай.

Рэнэ Мартэль супрацоўнічаў з рэдакцыяй часопіса Le Monde Nouveau і з Панэўрапейскім хаўрусам, і стаў адным з найбольш адметных распаўсюднікаў ідэі панэўрапейства.

Падчас нямецкай акупацыі Францыі выказваў пранямецкія сымпатыі, публікаваўся ў *Paris-Soir**, дзе граміў  амэрыканцаў — «янкаў-скатоў» і «янкаў-барбараў» — якіх абвінавачваў у заняпадзе Эўропы. Працаваў у сэкцыі культуры ў La France — газэце, якая сымпатызавала рэжыму Вішы. У 1941 г. апублікаваў кнігу *Les principes du national socialisme* (Прынцыпы нацыянал-сацыялізму), у якой падтрымаў акупантаў і якая стала асноўным фактам абвінавачаньня падчас суду ў 1945 г.

За [[Калябарацыя|калябарацыю]] Р. Мартэль быў асуджаны да дзесяці гадоў прымусовай працы і пазбаўлены грамадзянскіх правоў , пасьля чаго ягоныя працы ўжо не публікаваліся.

== Беларусіка ==
Рэнэ Мартэля часта блытаюць з [[Антуан Мартэль|Антуанам Мартэлем]] — абодва займаліся Ўсходняй Эўропай прыкладна ў той самы час. Рэнэ Мартэль у сваіх эсэ міжваеннага часу апісваў і аналізаваў г.зв. «беларутэнскае» (пазьней стаў ужываць «беларускае») пытаньне. У працах «*Les Blancs-Russes. Etude historique, géographique, politique et économique*» [Беларусы. Гістарычны, геаграфічны, палітычны і эканамічны досьлед] (1929), *La Polgne et nous: la légende et l’histoire chimères et réalités* [Польшча і мы: легенда і гісторыя, гімэры і рэальнасьць] (1928), «*La France et la Pologne; réalités de l’Est européen*» [Францыя і Польшча: рэальнасьці Ўсходу Эўропы] (1931) ён знаёміў чытача з малавядомай на Захадзе культурай беларусаў і крытыкаваў палітыку Польшчы ў дачыненьні да памежных народаў — беларусаў, украінцаў і летувісаў, а францускі ўрад — за палёнафільства і сьлепату ў дачыненьні да ўсходнеэўрапейскіх народаў.

== Асноўныя працы ==
* L’Aviation française de bombardement des origines au 11 novembre 1918, 1939, Paris.
* Les Blancs-Russes. Etude historique, géographique, politique et économique, 1929, Paris.
* Les frontières orientales de l’Allemagne, Paris, 1930.
* La Pologne et nous: la légende et l’histoire chimères et réalités, 1928, Paris.
* La France et la Pologne; réalités de l’Est européen, 1931, Paris.
* Les Principes du national-socialisme, Paris, 1941.

== Цытаты ==
* «Па-француску ня існуе да сёньняшняга дня жаднага агульнага ці адмысловага дасьледаваньня пра Беларусь і беларусаў.» (*Les Blancs-Russes. Etude historique, géographique, politique et économique,* 1929, с. 5)
* «Хоць новая дзяржава і атрымала назву Вялікае княства Літоўскае, насамрэч, у ёй дамінаваў беларускі элемэнт: усе тэксты, усе акты пісаліся па‐беларуску.» (*Les Blancs-Russes. Etude historique, géographique, politique et économique,* 1929, с. 13)
* «Беларусь ‐ гэта краіна, дзе сустрэліся дзьве вялікія адрозныя гістарычныя сілы ‐ Рым і Бізантыя, ваяўнічае каталіцтва і захопніцкае праваслаўе.» (*Les Blancs-Russes. Etude historique, géographique, politique et économique,* 1929, с. 7)
* «Пяршынство ў сьпісе прыгнечаных народаў Польшчы варта аддаць беларусам. Менавіта яны пацярпелі больш за ўсіх. Вельмі аддаленыя ад цэнтру, амаль невядомыя на Захадзе, яны маляваліся Варшавай як напаўдзікунская арда.» (*La Pologne et nous: la légende et l’histoire chimères et réalités*, 1928, с. 216).

== Крыніцы ==


== Вонкавыя спасылкі ==
* Гарбацкі, У. [http://novychas.by/kultura/na_zolku_francuzskaj_bielarusi/ На золку французскай беларусікі: Рэнэ Мартэль]. *Новы Час'', 27.03.2016.

Катэгорыя:Францускія гісторыкі
Катэгорыя:Немастацкая літаратура