Эстонцы

**Эсто́нцы** (&nbsp;— саманазва зь сярэдзіны XIX стагодзьдзя, датуль &nbsp;— літаральна «народ зямлі»)&nbsp;— фіна-вугорскі народ, што складае асноўнае насельніцтва Эстоніі. Агульная колькасьць эстонцаў на зямным шары прыкладна 1,1 млн чалавек, у тым ліку ў Эстоніі 930 тысячаў. Асноўная мова — эстонская. Нягледзячы на тое, што Эстонія традыцыйна лічыцца адной з прыбалтыйскіх дзяржаваў, іхняя мова абсалютна не падобная да латвійскае і летувіскае і адносіцца да групы фінскіх моваў.

## Расьсяленьне
Агульная колькасьць эстонцаў складае 1 100 000 чалавек. Найбольшая іх частка пражывае ў Эстоніі&nbsp;— 930 тыс. чал.

Невялікія групы эстонцаў пражываюць у Ленінградзкай, Пскоўскай ды Омскай абласьцёх Расеі, у Латвіі і Ўкраіне. На захадзе Пскоўскай вобласьці, у прыватнасьці, пражываюць сэту — блізкая паходжаньнем фіна-вугорская этнічная група, якая, аднак, часта лічыцца асобным этнасам.

## Гісторыя
Эстонцы&nbsp;— народ, што ўтварыўся ў выніку зьмяшаньня старадаўняга абарыгеннага фінамоўнага насельніцтва з балтыйскімі, скандынаўскімі ды славянскімі плямёнамі. Да I тысячагодзьдзя нашай эры склаліся асноўныя групоўкі эсцкіх плямёнаў, да XIII стагодзьдзя склаліся тэрытарыяльныя аб’яднаньні-мааконды:
* Угандзі і Сакала на поўдні,
* Вірумаа, Ярвамаа, Хар’юмаа і Равала на поўначы,
* Ляэнэмаа і Саарэмаа на захадзе Эстоніі.

Старажытныя грэцкія й лацінскія аўтары, а таксама раньнесярэднявечныя аўтары маюць згадкі плямёнаў *эстаў* або *айстыяў*, якія напачатку атаясамліваліся ў гістарыяграфіі з продкамі эстонцаў. Сучасная гістарыяграфія больш схільная бачыць у эстах і айстыях продкаў балтаў.

З пачатку XIII стагодзьдзя пачалася экспансія Лівонскага ордэну на поўдзень і датчанаў на поўнач Эстоніі. Да 1227 тэрыторыя Эстоніі была ўлучаная ў землі ордэну, у 1238—1346 паўночная частка Эстоніі (Равала, Хар’юмаа і Вірумаа) належала Даніі. Эстонцы былі навернутыя ў каталіцтва. У выніку Лівонскай вайны 1558—1583 рокаў тэрыторыя Эстоніі была падзеленая між Рэччу Паспалітаю (паўднёвая частка), Швэцыяй (паўночная частка) і Даніяй (востраў Саарэмаа). Да сярэдзіны XVII стагодзьдзя Эстонія адышла Швэцыі.

Рэфармацыя, распаўсюд богаслужэньняў і кнігадрукаваньня, з канца XVII стагодзьдзя&nbsp;— школьнага навучаньня на эстонскай мове спрыялі фармаваньню эстонскай нацыянальнай культуры. У 1632 у Дэрпце (цяп. Тарту) створаны ўнівэрсытэт з навучаньнем лацінаю і швэдзкаю, пазьней&nbsp;— нямецкаю моваю (цяпер Тартускі ўнівэрсытэт).

У хадзе Паўночнае вайны 1700—1721 рокаў Эстонія ўвайшла ў склад Расеі. Паўночная Эстонія ўтварыла Эстляндзкую губэрню, паўднёвая ўвайшла ў склад Ліфляндзкай губэрні. У XIX стагодзьдзі ў выніку аграрных рэформаў і разьвіцьця капіталізму ўзмацняецца перасяленскі рух эстонскага сялянства ва ўнутраныя вобласьці Расеі. Узрасла дзеля эстонцаў у мескім насельніцтве (у 1897 63% жыхароў Таліну). Разьвіваецца эстонскі нацыянальны рух.

Пасьля кастрычніцкага перавароту была абвешчаная незалежная Эстонская рэспубліка, неўзабаве акупаваная немцамі (да лістападу 1918); з канца лістападу 1918 па студзень 1919 на частцы тэрыторыі існавала абвешчаная бальшавікамі Эстонская савецкая рэспубліка. У 1940 Эстонская рэспубліка была акупаваная з боку СССР. У 1991 Эстонія стала незалежнай.

## Мова

Эстонцы размаўляюць на эстонскай мове, якая ўваходзіць у прыбалтыйска-фінскую групу фіна-вугорскай галіны ўральскай сям’і. Вылучаюць дыялекты:
* паўночны (сярэдне-паўночная, астраўная, усходняя і заходняя гаворкі),
* паўднёвы (мульская, тартуская і выруская гаворкі),
* паўночна-ўсходні прыбярэжны.
Літаратурная мова заснаваная на паўночным дыялекце, пісьмовасьць (з XVI стагодзьдзя) на аснове лацінскай графікі. Дыялекты поўдня часам разглядаюць як асобную мову — паўднёваэстонскую, падобны ж статус могуць мець дыялекты выру й сэту. Эстонская мова асабліва роднасная такім мовам як фінская, карэльская й г.д.

## Рэлігія

Вернікі&nbsp;— у асноўным лютаране, шырока пашыраныя піетысцкія плыні (баптысты, адвэнтысты, гернгутары). Праваслаўныя, у асноўным сэту, пражываюць на паўднёвым усходзе Эстоніі і ў Пячорскім раёне Пскоўскай вобласьці Расеі.

## Культура

Традыцыйная культура заходняй і паўночнай Эстоніі выпрабавала скандынаўскі і фінскі ўплывы, паўднёвая і ўсходняя&nbsp;— балцкі і ўсходнеславянскі.

### Фальклёр

Фальклёр улучае рунічныя сьпевы, на аснове якіх складзены нацыянальны эпас «Калевіпаэг», песьні, казкі.

### Музыка

Старадаўнія музычныя інструмэнты&nbsp;— канэль, драўляныя трубы, казіныя ражкі, сапілкі, дуды.

У XVIII стагодзьдзі распаўсюджваецца скрыпка, у XIX стагодзьдзі ўтвараюцца духавыя аркестры, разьвіваецца харавое мастацтва. У 1869 праводзіцца першае ўсеэстонскае сьпеўнае сьвята.

### Прыкладное мастацтва
Разьвіваецца прыкладное мастацтва (узорнае ткацтва, вышываньне і вязаньне, пляценьне сетак, абробка скуры, срэбра, на захадзе&nbsp;— разьба і выпальваньне па дрэве й інш.).

### Строі
Традыцыйная жаночая вопратка сярэдзіны XIX стагодзьдзя&nbsp;— кашуля тунікападобнага крою (, *hame*), паласатая спадніца (*seelik, kört*), тканы пояс, верхняя сукневая кароткая швэдра ў талію (*kampsun*) або кабат (*liistik*). На поўначы пашыраная кароткая блюза з пышнымі рукавамі (*käised*). Замужнія жанчыны насілі фартух, скарачкавы галаўны ўбор (*linik*), пазьней&nbsp;— палатняны чапец (*tanu*), на поўначы і захадзе&nbsp;— убор кшталту какошніка (*pottmüts, kabimüts*). Галаўны ўбор дзяўчын&nbsp;— вянок на цьвёрдай аснове (*pärg*) або стужка. Характэрная льняная (*õlalinik, kaal*) або шарсьцяная покрыўка (*sõba*). Сьвяточная вопратка ўпрыгожвалася срэбнымі фібуламі&nbsp;— канічнымі і пляскатымі, ланцужкамі з манэтамі і каралямі; асабліва багатыя нагрудныя ўпрыгажэньні ў сэту. Жаночую вопратку сэту вылучалі расейскія элемэнты: рубаха-доўгарукаўка (пазьней&nbsp;— г. зв. наўгародзкага тыпу з шырокімі рукавамі) і глухі косаклінны сарафан (*rüüd, sukman*). Галаўны ўбор&nbsp;— скарачкавы лінік, дзяўчаты насілі вянок расейскага тыпу (*vanik*).

Мужчынскае адзеньне&nbsp;— тунікападобная кашуля з прамым разрэзам каўнеру (*särk*), штаны&nbsp;— доўгія або па калені, камізэлька (*vest*), куртка (*vammus*), паўсьцяны капялюш (*kaap*). У сэту была пашыраная расейская косаваротка. Верхняя мужчынская і жаночая вопратка&nbsp;— кафтан, узімку шуба.

Абутак&nbsp;— скураныя лапці (*pastlad*), у сьвяты&nbsp;— пантофлі ў жанчын, высокія боты ў мужчын. Былі пашыраныя вязаныя каляровыя рукавічкі (*kindad*), панчохі (*sukad*), шкарпэткі (*sokid*).




#### Кухня

Асноўная традыцыйная страва&nbsp;— жытні хлеб, кашы (галоўным чынам ячменныя), юшкі, гародніна (бручка, рэпа, капуста, з XIX стагодзьдзя&nbsp;— бульба), рыба, кіслае малако, мяса (салёная і вэнджаная сьвініна, бараніна, ялавічына).

Напоі&nbsp;— калі, піва.

Да сьвят выпякалі чысты жытні або пшанічны хлеб, гатавалі каўбасы (на поўдны&nbsp;— крывяныя, на поўначы&nbsp;— «белыя», з начыньнем з крупы), квашаніна. Для поўдня характэрны сыр.

## Крыніцы і заўвагі

## Літаратура
*