open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
300-я

**300-я**

Стагодзьдзі: ІII стагодзьдзе - IV стагодзьдзе - V стагодзьдзе

Дзесяцігодзьдзі: 
250-я
260-я
270-я
280-я
290-я
**300-я**
310-я
320-я
330-я
340-я
350-я


Гады: 
300, 301, 302, 303, 304, 305, 306, 307, 308, 309

----

## Асноўныя падзеі
* Армэнія стала першай краінай, якая прыняла хрысьціянства ў якасьці дзяржаўнай рэлігіі

## Вонкавыя спасылкі
Яша Бурш

**Яша Бурш**, сапр. *Янка Анісэровіч* (12 верасьня 1929, Баранавічы, Польская Рэспубліка — 29 студзеня 2007) — беларускі паэт і мастак у Польшчы. Лічыцца ці ня першым беларускім паэтам-мадэрністам. Член Беларускага грамадзка-культурнага таварыства і літаратурнага аб'яднаньня «Белавежа».

## Жыцьцяпіс
Нарадзіўся 12 верасьня 1929 году ў Баранавічах Польскай Рэспублікі.

Пасьля вайны ў 1950 годзе з бацькамі пераехаў на сталае жыхарства ў Варшаву. У 1957 годзе закончыў Варшаўскую акадэмію мастацтваў, пасьля чаго доўгі час працаваў у варшаўскіх школах настаўнікам жывапісу.

Памёр 29 студзеня 2007 году. Пахаваны ў Варшаве на Паўночных камунальных могілках.

## Творчасьць
Дэбютаваў у 1957 годзе ў газэце «Ніва» пад крыптанімам Я. С., дзе даводзіў неабходнасьць аб’яднаньня беларускіх творцаў у Польшчы. Таксама ў «Ніве» ў 1958 годзе пад псэўданімам Ян Станіслаў дэбютаваў як паэт двума адназвароткавымі катрэнамі: «Прыляж ля мяне, вецярок» і «Сонейка сьвеціць, сьмяецца і грэе», але гэтыя вершы нетыповыя для творчасьці Я. Бурша, яны належаць да сілаба-тонікі, сістэмы вершаскладаньня, якою паэт не карыстаўся. Магчыма, дэбютныя творы Я. Бурша былі рэдагаваны Г. Валкавыцкім, галоўным рэдактарам «Нівы».

Стаў вядомым мастаком у Польшчы, ляўрэатам многіх польскіх ды міжнародных прэмій, меў больш за 50 ўласных і больш за 100 калектыўных выставаў жывапісу (польскіх і міжнародных). Яго карціны знаходзяцца ў фондах многіх музэяў, у тым ліку ў Нацыянальным музэі ў Варшаве і Эрмітажы ў Санкт-Пецярбургу.

## Творы
* 4 вершы — «Краса і сіла» — анталёгія беларуская паэзіі ХХ стагодзьдзя. Менск, 2003

## Крыніцы

## Літаратура
* Беларускія пісьменнікі Польшчы. Другая палова ХХ ст. / Уклад. Я. Чыквіна; Прадм. У. Конана, — Мн.: Беларускі кнігазбор, — 2000, — 576 ст.: іл., — ISBN 985-6318-80-7

Катэгорыя:Беларусы ў Польшчы
Катэгорыя:Беларускія літаратары
Катэгорыя:Сябры Беларускага літаратурнага аб’яднаньня «Белавежа»
Уладзіслаў Галкін

**Уладзіслаў Барысавіч Галкін** (; 25 сьнежня 1971, Масква альбо Ленінград — 27 лютага 2010, Масква) — расейскі актор тэатру і кіно.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Уладзіслаў Галкін на Internet Movie Database 

Катэгорыя:Расейскія акторы
Катэгорыя:Памерлі ў 2010 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся 25 сьнежня
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1971 годзе
Катэгорыя:Памерлі 27 лютага
Катэгорыя:Памерлі ў Маскве
Катэгорыя:Пахаваныя на Траекураўскіх могілках
Лішкаў

**Лішкаў**, **Лішкава** () — вёска ў Летуве, на левым беразе ракі Нёману. Уваходзіць у склад Мерацкага староства Аранскага раёну Аліцкага павету. Насельніцтва на 2001 год — 65 чалавек. Знаходзіцца за 9 км ад Друскенікаў.

Лішкаў — даўняе мястэчка гістарычнай Гарадзеншчыны (частка Троччыны), старажытны замак Вялікага Княства Літоўскага. Да нашага часу тут захаваўся збудаваны ў стылі барока комплекс кляштару дамініканаў з касьцёлам Найсьвяцейшай Тройцы, помнік архітэктуры XVIII стагодзьдзя.

## Назва
Гісторык Тэадор Нарбут зьвязваў тапонім Лішкаў з імём Жыбінта Лішкі, які нібы ўласнаруч забіў Кейстута на загад Ягайлы.

## Гісторыя

### Вялікае Княства Літоўскае
Гісторыя Лішкава вядзецца з канца XIV стагодзьдзя, калі вялікі князь Вітаўт распачаў тут будаваньне мураванага замка. Аднак па Грунвальдзкай бітве (1410 год) Лішкаў страціў сваё абарончае значэньне і замак застаўся недабудаваным. У гэты час мястэчка ўваходзіла ў склад Гарадзенскага павету Троцкага ваяводзтва.

У канцы XVI стагодзьдзя ў Лішкаве збудавалі кальвінскі збор, які ў 1624 годзе перарабілі пад касьцёл. У 1694 годзе войскі Ўладзіслаў Юры Касілаў з жонкай Крыстынай (з Гібеляў) заснавалі тут кляштар дамініканаў. У 1704—1741 гадох пры кляштары збудавалі мураваны касьцёл Найсьвяцейшай Тройцы.

### Пад уладай Расейскай імпэрыі
У выніку трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай (1795 год) Лішкаў апынуўся ў складзе Расейскай імпэрыі, у Сейненскім павеце. У 1796 годзе расейскія ўлады ліквідавалі дамініканскі кляштар, касьцёл працягваў дзеяць як парафіяльны. На 1827 год у Лішкаве было 44 будынкі.

За часамі Першай сусьветнай вайны ў 1915 годзе Лішкаў занялі войскі Нямецкай імпэрыі.

### Найноўшы час
Згодна з Рыскай мірнай дамовай 1921 году Лішкаў апынуўся у складзе Летувы. За часамі Другой сусьветнай вайны з чэрвеня 1941 да 1944 году мястэчка знаходзілася пад акупацыяй Трэцяга Райху.

У 1990-я гады ўлады Летувы абвясьцілі Лейпуны часткай афіцыйнага этнаграфічнага рэгіёну Дзукія.


Liškaŭ, Nioman. Лішкаў, Нёман (N. Orda, 1868-77).jpg|Н. Орда, 1868—77 гг.
Liškaŭ, Nioman. Лішкаў, Нёман (N. Orda, 1877).jpg|Літаграфія з малюнка Н. Орды
Liškaǔ. Лішкаў (B. Puc, 1868).jpg|Б. Пуц, 1868 г.
Liškaŭ, Nioman. Лішкаў, Нёман (B. Puc, 1868) (2).jpg|Каляровая вэрсія


## Насельніцтва
* **XIX стагодзьдзе**: 1827 год — 354 чал.; 1897 год — 613 чал.
* **XX стагодзьдзе**: 1923 год — 407 чал.; 1959 год — 318 чал.; 1970 год — 203 чал.; 1979 год — 135 чал.; 1980 год — 140 чал.; 1986 год — 114 чал.; 1989 год — 105 чал.
* **XXI стагодзьдзе**: 2001 год — 65 чал.

## Турыстычная інфармацыя

### Славутасьці
* Замчышча
* Касьцёл Найсьвяцейшай Тройцы і кляштар дамініканаў (1704—1741)
* Могілкі хрысьціянскія

## Галерэя

Liskiavos piliakalnis.jpg|Замшчышча
Liškiava Castle.jpg|Рэшткі вежы
Liškiavos dvaras.jpg|Кляштар
Church of the Holy Trinity in Liškiava, Lithuania in 2005.jpg|Касьцёл


## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 

## Вонкавыя спасылкі
* 
* Liškiavos kultūros centras

Катэгорыя:Населеныя пункты Аліцкага павету
Паэт

**Паэ́́т** — (ад лац.: *Poet*a, што ў сваю чаргу паходзіць ад грэц.: *ποιητής*) — літаратар, які стварае ў паэтычных жанрах.

У шэрагу культур, якім уласьцівае адрозьненна паэзіі і прозы, паэт разглядаецца як творца, надзелены высокім статусам: ён валодае асаблівым паэтычным дарам, гэты дар мае звышрэальны характар. Да такіх культур адносіцца традыцыйная эўрапейская.
Прэторыя

**Прэторыя** () — горад у Паўднёва-Афрыканскай Рэспубліцы, адна з трох сталіц краіны, у якой знаходзіцца выканаўчая ўлада, дэ-факта зьяўляецца нацыянальнай сталіцай. Насельніцтва складае 2 345 908 чалавек (2007).

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт.

Катэгорыя:Гарады Паўднёва-Афрыканскай Рэспублікі
Катэгорыя:Сталіцы Афрыкі
Паэзія

**Паэзія** (ад грэцкай «ποίησις», *паэзыс* — «стварэньне») — галіна мастацкай літаратуры, творы якой ствараюцца звычайна ў вершаванай форме. Адсюль, паэзія можа выражацца як у асобных вершах, гэтак і паўставаць у кампазыцыі зь іншымі відамі мастацтва: у гімнах, песьнях, драматычных творах і вершаванай прозе. Паэзію ва ўсіх яе праявах публікуюць у розных спэцыялізаваных часопісах, зборах паэзіі і гэтак далей. Адным з найбольш сустракаемых жанраў зьяўляецца лірыка.

Дадатковай мерай прамовы зьяўляецца верш (вершаваны радок), а таксама рыфмы, мэтар і іншыя. Нярэдка слова паэзія ўжываецца ў мэтафарычным сэнсе, азначаючы вытанчанасьць выкладу або прыгажосьць адлюстраванага, і ў гэтым сэнсе паэтычным можа быць названы асабліва празаічны тэкст; каб пазьбегнуць блытаніны ў навуковай літаратуры існуе таму тэндэнцыя пазьбягаць словы паэзія і казаць выключна пра вершы (вершах), аднак і такое словаўжываньне ня вольна ад недахопаў, паколькі асноўнае значэньне тэрміну «верш» — асобны вершаваны радок. 

Паэзія выкарыстоўвае формы, каб прапанаваць дыфэрэнцыраванае тлумачэньне словаў альбо каб выклікаць эмацыянальныя ўзрушэньні чытачоў. Такія інструмэнты, як то асананс, алітэрацыя, онаматапэя і рытм, часам выкарыстоўваюцца для дасягненьня музычных эфэктаў. Выкарыстаньне многазначнасьці, сымбалічнасьці, іроніі і іншых стылістычных элемэнтаў паэтычнай дыкцыі часта пакідае верш адкрытым для шматлікіх інтэрпрэтацыяў. Іншыя маляўнічыя фігуры, як то мэтафара, параўнаньне і мэтанімія, ствараюць рэзананс паміж рознымі вобразамі і напластаваньне сэнсаў паміж імі, што ўтварае раней не ўспрыманыя сувязі. Роднасныя формы рэзанансу могуць паўставаць паміж асобнымі вершамі ў рыфмах альбо рытме.

Некаторыя тыпы паэзіі характэрныя для пэўных культур і жанраў і маюць пэўныя асаблівасьці ў залежнасьці ад мовы, на якой піша паэт. Чытачы, якія прызвычаіліся атаясамляць паэзію з Дантэ, Гётэ, Міцкевічам і Румі, могуць думаць пра паэзію як пра напісаны твор у радках на аснове рыфмы і рэгулярнага мэтра. Аднак ёсьць такія традыцыі, як то біблейская паэзія, якія выкарыстоўваюць іншыя сродкі для стварэньня рытму і мілагучнасьці. Шмат што ў сучаснай паэзіі адлюстроўвае крытыку паэтычнай традыцыі, гуляючы і выпрабоўваючы, між іншым, сам прынцып мілагучнасьці, часам увогуле адмаўляючыся ад рыфмы ці зададзеных рытмаў. У сучасным больш глябалізаваным сьвеце паэты часта прыстасоўваюць формы, стылі і прыёмы з розных культураў і моваў.

У сучаснай культуры пад паэзіяй звычайна разумеюць від мастацтва, забываючы, што і ў цяперашнім паўсядзённым жыцьці досыць тэкстаў паэтычных, але не мастацкіх (напрыклад, рэклямныя). Гістарычна ж вершаванымі маглі быць тэксты любога зьместу, у тым ліку навуковыя і мэдычныя трактаты. Мэтазгоднасьць ужываньня гэтых тэкстаў у вершаванай форме была зьвязана з тым, што такім чынам тэкст дыстанцаваўся ад штодзённых прамоваў, азначаўся як найбольш важны і значны.

У 1999 годзе пастановай трыццатай сэсіяй ЮНЭСКО быў устаноўлены Сусьветны дзень паэзіі, які адзначаецца штогод з 2000 году, 21 сакавіка.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Паэзія ў бібліятэцы Машкова
* Гёльдэрлін і сутнасьць паэзіі


Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы
Азон

**Азон** — газ сіняга колеру з рэзкім пахам. Мадыфікацыя тлену, хімічная формула O3. Атрымліваецца дзеяньнем разраду ці ультрафіялетавага выпраменьваньня на паветра.

Асноўная колькасьць азону ў прыродзе знаходзіцца ў атмасфэры Зямлі. Слой павышанай канцэнтрацыі азону знаходзіцца на вышыні 20—25 км, ён паглынае ультрафіялетавае выпраменьваньне Сонца.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Газы
Азот

**Азот,** **N** ( — «безжыцьцёвы»; ,  — «натуральная сода, салетра») — хімічны элемэнт V групы пэрыядычнай сыстэмы з атамным нумарам 7 і атамнай масай 14,0067. Быў упершыню выяўлены і вылучаны шатляндзкім лекарам Дэніелам Рэзэрфордам у 1772 годзе, незважаючы на тое, што Карл Вільгэльм Шээле і Гэнры Кавэндыш незалежна адзін ад аднаго таксама выявілі яго прыкладна ў той жа час. Рэзэрфорд, як правіла, лічыцца першаадкрывальнікам таму што ягоная праца была апублікаваная першай. Назва «азот» была прапанаваная францускім хімікам Антуанам Лявуазье.

Азот зьяўляецца самым лёгкім чальцом групы 15 пэрыядычнай табліцы элемэнтаў і зьяўляецца адным з самых распаўсюджаных элемэнтаў у Сусьвеце. Пры стандартнай тэмпэратуры і ціску, два атамы элемэнту зьвязваюцца адзін з адным, утвараючы дыазот, то бок свадобны азот — двухатамны газ бяз колеру і паху з формулай N2. Дыазот складае каля 78% аб’ёму атмасфэры Зямлі, што робіць яго найбольш распаўсюджаным нязьвязаным элемэнтам. Азот зьмяшчацца ва ўсіх арганізмах, у асноўным у амінакісьлях, нуклійных кісьлях (ДНК і РНК), а таксама ў малекулах адэназынатрыфасфату (АТФ). Чалавечае цела зьмяшчае каля 3% азоту паводле масы, і зьяўляецца чацьвёртым самым распаўсюджаным элемэнтам у арганізме пасьля кіслароду, вугляроду і вадароду. Азотны цыкль апісвае рух элемэнту азоту з паветра, у біясфэру і арганічныя злучэньні, а затым назад у атмасфэру.

## Прыродныя крыніцы
Прамысловае значэньне з прыродных крыніцаў мае толькі атмасфэрны азот і радовішчы двух яго мінэралаў — натравая (чылійская) NaNO3 і калевая (індыйская) KNO3 салетры.

## Выкарыстаньне
Звыш 3/4 прамысловага азоту выкарыстоўваецца для сынтэзу аміяку, які служыць зыходным рэчывам у вытворчасьці азотавага квасу, угнаеньняў, фарбаў, лекавых прэпаратаў, выбуховых рэчываў.

Свабодны газападобны азот выкарыстоўваецца і ў якасьці інэртнага асяродзьдзя пры атрыманьні сынтэтычных валокнаў, чыстых мэталаў і сплаваў.

Вадкі азот патрэбны для стварэньня нізкіх тэмпэратураў у крыягеннай тэхніцы.

У хімічнай прамысловасьці азот азот выкарыстоўваецца для абароны ад затляненьня і іншых рэакцый рэчываў. Азот уваходзіць у сумесі газаў, якія моцна ўзаемадзейнічаюць. Азот зьяўляецца добрым правадніком для адводу цяпла і дазваляе аддзяляць хімічныя злучэньні, каб паменшыць небясьпеку пажараў ці выбухаў. У харчовай прамысловасьці азот выкарыстоўваецца для захаваньня прадуктаў ад затляненьня, зьяўленьня цьвілі і насякомых. Вадкі азот выкарыстоўваецца для халоднай сушкі і ў халадзільных устаноўках. У электрычнай прамысловасьці азот выкарыстоўваецца для недапушчэньня затляненьня і іншых хімічных рэакцый, у вытворчасьці ізаляцыі кабэляў і для абароны рухавікоў. Азот знаходзіць прымяненьне ў мэталюргічнай прамысловасьці для зваркі і паяньня, у якіх ён недапушчае затляненьня, карбюрацыі і дэкарбюрацыі. Дзякуючы там, што азот мала ўступае ў хімічныя рэакцыі, ён выкарыстоўваецца ў вытворчасьці пеністых ці элястычнай гумы, плястыкаў і элястамэраў. У мэдыцыне хуткая замарозка вадкім азотам можа выкарыстоўвацца для захаваньня крыві, шпіку, тканін, бактэрый і кнуры.

## Крыніцы

## Літаратура
* 

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Хімічныя элемэнты
Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы
Айсбэрг

**Айсбэрг**, **Лёдагор** (, «ледзяная гара») — кавалак лёду вялікага аб’ёму, які вольна плавае ў акіяне ці моры. Лёдагоры маюць плошчу больш за некалькі сотняў квадратных мэтраў і таўшчыню ў дзясяткі мэтраў.

Звычайна айсбэргі адколваюцца ад шэльфавых ледавікоў.

Катэгорыя:Геаграфія
Катэгорыя:Арктыка
Катэгорыя:Антарктыка
Айва

**Айва** () — манатыпны род драўляных расьлін сямейства ружавых.
Від **Айва звычайная** ці **Айва падоўжаная** () — адзіны прадстаўнік гэтага роду.

## Батанічнае апісаньне

Дрэва невялікае, вышынёю 4—5 мэтраў.
Лісьце чарговае, яйкападобнае ці авальнае, часам шырока эліптычнае, радзей круглявае, на вяршыні вострае ці тупое, з клінаватаю, радзей кругляваю падставаю, зьверху цёмна-зялёнае, зьнізу шараватае, даўжынёй 5—10, да 12 см, шырынёю да 7,5 см, з хвосьцікам да 2 см. Прылістак зваротна-даўгавата-яйкападобны, радзей лянцэтны, даўжынёю 6—12 мм, шырынёю 4—6 мм.
Кветкі правільныя, з большага адзіночныя, на кароткіх кветаножках. Венца бледна-ружовы, белы ці ружовы, буйны, да 4,5—5 см у дыямэтры. Тычачкаў 15—25, звычайна 20; слупкоў 5, вольных; пладалісьцікаў 5, зрослыя з кветаложай; чашалісьцікаў 5, суцэльныя, даўгаватыя, адхіленыя.
Плод — ілжывы яблык, амаль шарападобны ці ігрушападобны, лімоннага альбо цёмна-жоўтага колеру, спачатку лямцаваапушаны, калі сасьпее — гладкі.
Насеньне карычневае, адваротна-яйкападобнае. Мякіш маласакавіты, жорсткі з-за шматколькасных камяністых клетак. Смак даўкі, аскомісты, саладкаваты.

## Хімічны склад
Плады айвы ўтрымліваюць 8,9-15,8% вугляводаў (фруктоза, глюкоза, крухмал), 0,92-1,49% арганічных кісьляў (яблычная, лімонная), 0,9% бялкоў, 0,34% пякцінавых і 0,81-1,63% дубільных рэчываў, 3,2-4,2% клятчаткі, араматычныя рэчывы, 0,85% зольных рэчываў, сярод якіх важнае месца займаюць солі калю (144 мг%), фосфару (24 мг%), магну (1,5 мг%), кальцу (14 мг%) ды жалеза (3 мг%). У пладах айвы ўтрымліваецца 0,4-0,5 мг% каратыну, 0,02-0,03 мг% вітаміну B1, 0,03-0,05 мг% вітаміну B2, 0,09-0,11 мг% вітаміну PP, 23,2-27,6 мг% вітаміну C.

Семкі ўтрымлваюць да 20% сьлізі, якая лёгка рашчыняецца ў вадзе, гліказіду амальдагіду, дубільныя рэчывы, фэрмэнт жмульсін, 8,15% тлустага алею, які ўтрымлівае гліцэрыды мірыстынавай і ізаалеінавай кісьлі.

## Культывацыя
У прыродзе арэал ахоплівае Каўказ, Закаўказьзе й Сярэднюю Азію. Шырока распаўсюдзілася і натуралізавалася ў Міжземнамор’і, краінах Азіі, Паўднёвай і Цэнтральнай Эўропе.

## Крыніцы

Катэгорыя:Ядомыя плады
Катэгорыя:Лекавыя расьліны
Катэгорыя:Яблыневыя
Катэгорыя:Манатыпныя роды расьлінаў
Катэгорыя:Віды, апісаныя ў 1754 годзе‎
Катэгорыя:Расьліны для бансаю
Катэгорыя:Флёра Заходняй Азіі
Катэгорыя:Флёра Сярэдняй Азіі
Агрыпа

**Марк Віпсаніюс Агрыпа** (; 63 да н. э.— 12 да н. э.) — рымскі дзяржаўны дзяяч і ваеначальнік.

Быў умелым ваеначальнікам, перамог у марской бітве пад Наўлохам (36 да н. э.). Паходзіў, быццам, зь невысакароднай сям’і, але быў сябрам і паплечнікам імпэратара Актавіяна Аўгуста. Аўгуст скасаваў шлюб Агрыпы са сваёй пляменьніцай Марцэлай (21 да н. э.) і ажаніў яго са сваёй дачкой Юліяй, аднак тры сыны Агрыпы і Юліі — Гай Цэзар, Люцыюс Цэзар і Агрыпа Постум, які нарадзіўся пасьля сьмерці бацькі, памерлі рана. Таксама ў Агрыпы і Юліі была дачка — Агрыпіна Старэйшая.

Вядомая статуя Агрыпы ў традыцыйным рымскім выглядзе і адзеньні, зробленая ў той пэрыяд, калі ён стаў зяцем Аўгуста.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Марк Віпсаніюс Агрыпа

Катэгорыя:Нарадзіліся ў 63 годзе да н. э.
Катэгорыя:Памерлі ў 12 годзе да н. э.
Катэгорыя:Военачальнікі Старажытнага Рыму
Агульны гербоўнік дваранскіх родаў Расейскай імпэрыі

**Агульны гербоўнік дваранскіх родаў Расейскай імпэрыі** — зборнік гербаў расейскіх дваранскіх родаў, заснаваны ўказам імпэратара Паўла I ад 20 студзеня 1797 году. Зьмяшчае больш за 3000 родавых і некалькі дзясяткаў асабістых гербаў.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Расейскае дваранства
Адара

**Адара** (арабскае — «цнатлівіца») — зорка ў сузор’і Вялікага Пса. Бачная зорная велічыня 1,5. Нябесныя каардынаты: простае ўзьняцьцё ; схіленьне . Спэктральная кляса B2 II. Адлегласьць ад Сонечнай сыстэмы 490 сьветлавых гадоў.

Катэгорыя:Вялікі Пёс
Адзінаборства

**Адзінабо́рства** — бой сам-насам або баявое мастацтва, прадмэтам якога ёсьць такі бой. Вылучаюць гульнёвыя й баявыя адзінаборствы. Яны таксама падзяляюцца паводле паходжаньня на эўрапейскія, амэрыканскія, афрыканскія й арыентальныя. У баявым мастацтве за мэту ставіцца ўдасканаленьне адпаведнага мастацтва ўдзельніка бою. У цяперашні час адзінаборствы практыкуюцца ў выглядзе спартова-фізкультурнай дзейнасьці, якія ставяць сваёй мэтай навучаньне, выхаваньне, фармаваньне ды сацыялізацыю асобы, арыентаванай на працоўную дзеёнасьць ды службу ў дзяржаўных ды армейских інстытутах. Адзінаборства падпадзяляюцца на напрамкі, віды, стылі й школы. Існуюць як даволі старыя баявыя мастацтва, гэтак і новыя.

Акрамя таго, розныя стылі адзінаборстваў можна падзяліць на зьнешнія і нутраныя, адрозьненьні якіх складаюцца ў суадносінах трэніроўкі цела й працы зь сьвядомасьцю. Прыкладам нутранай школы зьяўляецца Тайцзіцюань, зьнешняй — жорсткі Цігун «Жалезная кашуля». Таксама мэтады трэніровак падзяляюцца на нутраныя (напрыклад, мэдытацыя) і вонкавыя (маківара).

У якасьці агульнага найменьня для ўсіх баявых мастацтваў і адзінаборстваў некаторымі сучаснымі аўтарамі выкарыстоўваецца тэрмін «кэмпо». Сукупнасьць японскіх баявых мастацтваў звычайна мае назоў буда. Некаторыя з баявых мастацтваў склаліся з сумесі іншых; напрыклад, каратэ, айкідо й тэквандо — сумесь іхных мясцовых баявых мастацтваў Акінавы, Кэндзюцу й Дзюдзюцу ў Японіі, а таксама тэк’ен і субак ў Карэі.

Шматлікія баявыя мастацтвы, асабліва ўсходнія, таксама вучаць і мэдычным навукам. Гэта асабліва тычыцца традыцыйных кітайскіх баявых мастацтваў, якія вучаць упраўляць косткі, практыкаваць цігун, іглаўколваньне, акупрэсуру, і ўключаюць іншыя аспэкты традыцыйнай кітайскай мэдыцыны. Адзінаборства таксама могуць быць зьвязаныя з рэлігіяй і духоўнасьцю. Некаторыя зь іх былі заснаваныя і распаўсюджваліся манахамі (найбольш вядомыя манахі Шаоліню).

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
*  Сайт адзінаборстваў у Беларусі
Алілюя

«**Алілюя**» () — адна з урачыстых і сьвяшчэнных песьняў хрысьціянскага богаслужэньня, якая ўжываецца асобна і як прыпеў да іншых песнапеньняў. У шырокі ўжытак яна ўвайшла яшчэ ў I стагодзьдзі ў так званыя апостальскія часы і пры сьпяваньні ў гонар сьвятой Тройцы звычайна паўтаралася тройчы. «Алілюя» выконвалася ў хрысьціянскіх цэрквах і як самастойная песьня.

## Літаратура
*  С. 176

Катэгорыя:Хрысьціянская тэрміналёгія
Катэгорыя:Парадак імшы
Катэгорыя:Пахавальныя традыцыі
Катэгорыя:Літургія гадзінаў
Катэгорыя:Імша (музыка)
Алімп

**Алімп** () — найвышэйшы горны масіў у Грэцыі (2917&nbsp;м). Нацыянальны парк. Гара разьмешчаная на паўночным усходзе Фэсаліі і ў старажытнасьці служыла натуральнай мяжой Грэцыі і Македоніі.

У старажытнагрэцкай міталёгіі Алімп — сьвятая гара, месца знаходжаньня божышчаў на чале з Зэўсам.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Энцыкляпэдыя антычнае міталёгіі: Алімп
* Энцыкляпэдыя антычнае міталёгіі: Алімпійскія багі
* Тlymbos (Olympus) Climbing Information (ангел.)
Аляфон

**Аляфон** фанэмы (ад  — «іншы», «розны» і  — «гук») — гук мовы, у якім праяўляецца (рэалізуецца) моўная фанэма.

У залежнасьці ад фанэтычнай пазыцыі фанэма рэалізуецца рознымі аляфонамі, але ў кожнай пазыцыі — толькі адным зь іх; у адной і той жа фанэтычнай пазыцыі аляфоны ўзаемазамяняцца ня могуць.

У кожнага аляфона фанэмы ёсьць фанэтычныя *пастаянныя* прыкметы (іначай канстытутыўныя ці вызначальныя), паводле якіх гэтая фанэма адрозьніваецца ад іншых фанэмаў.

Таксама ў кожнага аляфона фанэмы ёсьць фанэтычная *пераменная* прыкмета, паводле якой ён адрозьніваецца ад іншых аляфонаў гэтай самай фанэмы.

## Узоры
* У беларускіх славаформах [раса] — [рас°у] фанэма  праяўляецца ў двух аляфонах: [с] і [с°], для якіх пастаяннымі прыкметамі зьяўляюцца: месца ўтварэньня (зубныя), спосаб утварэньня (фрыкатыўныя) і глухасьць, а пераменнай прыкметай зьяўляецца лябіялізаванасьць або нелябіялізаванасць зычнага.

## Літаратура
* Сучасная беларуская мова: Уводзіны. Фанетыка. Фаналогія. Арфаэпія. Графіка. Арфаграфія. Лексікалогія. Лексікаграфія. Фразеалогія. Фразеаграфія: Вучэб. дапам. / Я. М. Камароўскі, В. П. Красней, У. М. Лазоўскі і інш. — 2-е выд., дапрац. і дап. — Мн. : Выш. школа, 1995. — 334 с. .

Катэгорыя:Мовазнаўства
Адзінства вымярэньняў

**Адзінства вымярэньняў** — стан вымярэньняў, пры якім іх вынікі выражаныя ў адзінках вымярэньняў і дакладнасьць вымярэньняў знаходзіцца ва ўстаноўленых межах з зададзенай верагоднасьцю.

У Беларусі адзінства вымярэньняў рэгулюецца Законам Рэспублікі Беларусь ад 5 верасьня 1995 № 3848-ХІІ «Аб забесьпячэньні адзінства вымярэньняў».

Катэгорыя:Мэтралёгія
Адмэт

**Адмэт** — у грэцкай міталёгіі сын Фарэта, цара Фэрскага ў Фэсаліі, удзельнік паляваньня на Калідонскага вепрука і паходу арганаўтаў. Вядомы па адных паданьнях сваёй службай пастуха ў Апалёна, па другіх — з кахання, па трэціх — з падзякі за тое, што ён забіў цмока Піфона.

Адмэт пры вясельных ахвярапрынашэньнях забыўся згадаць Артэміду, і раззлаваная багіня жадала паслаць у шлюбны супакой зьмеяў, але Апалёну атрымалася іх зьмірыць. Нарэшце ён выклапатаў у Мойраў тое, што замест Адмэта пры набліжэньні яго сьмерці, мог памерці хто-небудзь іншы. Гэтай асобай стала жонка Адмэта, Алкестыда. Аднак Апалён вызваліў яе адтуль і вярнуў Адмету.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Постаці старажытнагрэцкіх мітаў
Катэгорыя:Арганаўты
Катэгорыя:Міты Фэсаліі
Лексыкаграфія

**Лексыкаграфія** ( — «які адносіцца да слова»,  — «пішу») — разьдзел мовазнаўства, які вывучае тэорыю і практыку складаньня рознага роду слоўнікаў.

Верагодна, што першы спэцыяльны курс «Стварэньне слоўніка» пачаў чытаць у Чыкагскім унівэрсытэце В. Крэйгі (1925)

## Крыніцы

## Літаратура
* Сучасная беларуская мова: Уводзіны. Фанетыка. Фаналогія. Арфаэпія. Графіка. Арфаграфія. Лексікалогія. Лексікаграфія. Фразеалогія. Фразеаграфія: Вучэб. дапам. / Я. М. Камароўскі, В. П. Красней, У. М. Лазоўскі і інш. — 2-е выд., дапрац. і дап. — Мн. : Выш. школа, 1995. — 334 с. ISBN 985-06-0075-6.

Катэгорыя:Мовазнаўства
Лексыкалёгія

**Лексыкалёгія** — разьдзел мовазнаўства, у якім вывучаецца лексыка як сукупнасьць словаў мовы. Падзяляецца на агульную, якая вывучае заканамернасьці функцыянаваньня словаў, уласцівыя ўсім мовам, і прыватную, якая вывучае такія заканамернасьці, уласьцівыя якой-небудзь мове.

## Тыпы лексыкалёгіяў
У межах прыватнай лексыкалёгіі вылучаюцца лексыкалёгіі: 

* апісальная (або сінхронная), якая дасьледуе слоўнікавы склад мовы ў яго сучасным стане;
* гістарычная (або дыяхранічная), якая дасьледуе гісторыю слоўнікавага складу мовы;
* параўнальная, якая вывучае лексыку пэўнае мовы шляхам параўнаньня яе зь лексыкай іншых моваў.

## Мэты лексыкалёгіі
Лексыкалёгія дасьледуе функцыянаваньне словаў як асобных адзінак мовы; выяўляе разнастайныя міжслоўныя сувязі: паводле гукавой формы (аманімія, паранімія), тоеснасьці значэньняў (антанімія), паводле сувязі словаў з пазамоўнымі фактарамі (утварэньне лексыка-сэмантычных, тэматычных групаў), паводле здольнасьці ўступаць у свабодныя і зьвязаныя спалучэньні; раскрывае суаднесенасьць слова са стылямі мовы (агульнаўжывальнасьць і стылістычная дыфэрэнцыяцыя), вывучае шляхі ўзнікненьня і суіснаваньня ў мове словаў рознага паходжаньня; распрацоўвае нормы словаўжываньня.

## Сувязь зь іншымі разьдзеламі мовазнаўства
Лексыкалёгія непасрэдна зьвязаная зь іншымі разьдзеламі мовазнаўства: сэмасіялёгіяй, анамасыялёгіяй, анамастыкай, стылістыкай, дыялекталёгіяй, фразэалёгіяй, этымалёгіяй, лексыкаграфіяй.

## Літаратура
* Сучасная беларуская мова: Уводзіны. Фанетыка. Фаналогія. Арфаэпія. Графіка. Арфаграфія. Лексікалогія. Лексікаграфія. Фразеалогія. Фразеаграфія: Вучэб. дапам. / Я. М. Камароўскі, В. П. Красней, У. М. Лазоўскі і інш. — 2-е выд., дапрац. і дап. — Мн. : Выш. школа, 1995. — 334 с. ISBN 985-06-0075-6.

## Вонкавыя спасылкі
* Воінава А. М., Палуян А. М. Кулінарныя традыцыі Светлагорскага раёна.
Літаратурная мова

**Літарату́рная мо́ва**, **стандартная мова** — унармаваная форма натуральнай агульнанароднай мовы, якая валодае вызначальнымі рысамі наддыялектнасьці, поліфункцыянальнасьці, нарматыўнае апрацаванасьці (артаэпічнай, артаграфічнай, лексычнай, граматычнай), наяўнасьці пісьмовай (пісьмова-кніжнай) і вуснай (вусна-гутарковай) формаў рэалізацыі, максымальнай стылевай дыфэрэнцыянаванасьці.

У адрозьненьне ад дыялектаў, моўныя нормы літаратурнай мовы характарызуюцца большай абавязковасьцю і асэнсаванасьцю, а таксама кадыфікаванасьцю.

Нармаванасьць літаратурнае мовы крыецца ў тым, што значэньне і ўжываньне словаў, вымаўленьне й правапіс у ёй рэглямэнтаваныя, форма- і словаўтварэньне падпарадкоўваюцца агульнапрынятым узорам. Апрацаванасьць, адбор моўных сродкаў і іхная адносная рэглямэнтацыя ёсьць нязьменнай і сталай уласьцівасьцю літаратурнае мовы, якая найбольш поўна выражае ейную спэцыфіку. Паняцьце нормы, аднак, не адкідвае ў асобных выпадках варыянтаў, што адлюстроўваюць зьмены, якія бесьперапынна адбываюцца ў мове як сродку чалавечых зносінаў.

Нацыянальная літаратурная мова звычайна фармуецца й разьвіваецца з мовы народнасьці, дакладней — зь якогасьці ейнага дыялекту, што найбольш поўна адлюстроўвае агульныя тэндэнцыі разьвіцьця адпаведнае мовы. Паводле свайго слоўнікавага складу і граматычных асаблівасьцяў такі дыялект звычайна ёсьць найбольш тыповым у сыстэме дыялектаў адпаведнае мовы. Літаратурная мова цесна ўзаемадзейнічае з дыялектамі, бесьперапынна папаўняецца за іхны кошт. Разам з тым літаратурная мова ўплывае на дыялекты, спрыяючы іхнай уніфікацыі.

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* Сучасная беларуская мова: Уводзіны. Фанетыка. Фаналогія. Арфаэпія. Графіка. Арфаграфія. Лексікалогія. Лексікаграфія. Фразеалогія. Фразеаграфія: Вучэб. дапам. / Я. М. Камароўскі, В. П. Красней, У. М. Лазоўскі і інш. — 2-е выд., дапрац. і дап. — Мн. : Выш. школа, 1995. — 334 с. .

Катэгорыя:Мовазнаўства
Народная этымалёгія

**Наро́дная этымалё́гія** () — спэцыфічная моўная зьява поўнага або частковага пераасэнсаваньня слова ў выніку адвольнага збліжэньня яго зь іншымі блізкімі па гучаньні словамі. Панятак ўведзены нямецкім лінгвістам Ферстэманам у 1852 годзе.

Зьява народнай этымалёгіі назіраецца ня толькі ў народзе, яна грала вельмі істотную ролю і ў пабудовах так званай навуковае этымалёгіі, асабліва там, дзе імкнуцца пераменшыць уплыў іншых моў на сваю мову, або перабольшыць уплыў сваёй мовы на іншыя. Для першага выпадку характэрна стаўленьне ў мінулым расейскіх этымолягаў да цюркскага фонду расейскай мовы, для другога — стаўленьне ў мінулым нямецкіх этымолягаў да раманскага і ўсходняга фонду міжнароднай тэхнічнай тэрміналёгіі. Таму паняцьце *народная этымалёгія* зьяўляецца ня вельмі ўдалым, маючы толькі гістарычнае абгрунтаваньне. Аднак спробы замяніць яго іншымі паняцьцямі — «ілжывая этымалёгія», «лексычная асыміляцыя», «лексычная асацыяцыя», пакуль посьпеху ня мелі.

## Глядзіце таксама
* Этымалёгія

## Літаратура
* Народная этымалогія // Беларускі фальклор: Энцыклапедыя. Т. 2. — Мінск, 2006. — С. 229—230.
* Шор Р. Народная этимология // Литературная энциклопедия: В 11 т. — М., 1929—1939. Т. 7. — М.: ОГИЗ РСФСР, гос. словарно-энцикл. изд-во «Сов. Энцикл.», 1934. — Стб. 607—608.
Катэгорыя:Мовазнаўства
Поліфункцыянальнасьць (мова)

**Поліфункцыяна́льнасьць** мовы альбо **полівале́нтнасьць** мовы — здольнасьць мовы выконваць функцыі ў розных сфэрах дзейнасьці.

Адна з найбольш істотных рысаў, якімі літаратурная мова адрозьніваецца ад іншых адгалінаваньняў нацыянальнай мовы, абмежаваных тэрытарыяльна або функцыянальна (дыялекты, прафэсійныя гаворкі, нестандартны дыялект, жаргоны).

## Крыніцы

Катэгорыя:Мовазнаўства
Нестандартны дыялект

**Нестанда́ртны дыяле́кт** альбо **прастамоўе** — адна з формаў нацыянальнае мовы, якая ня мае рэгуляцыі альбо ня мае інстытуцыйнае падтрымкі, якімі валодае *стандартны дыялект* альбо літаратурная норма.

Такое парушэньне літаратурных нормаў носьбітамі нестандартнага дыялекту не ўсьведамляецца, яны не адрозьніваюць літаратурныя й нелітаратурныя нормы.

Як і любы іншы дыялект, нестандартны дыялект валодае ўнутрана ўзгодненай сыстэмай граматыкі. Прыметнік «*нестандартны*» ня мае на ўвазе, што дыялект няправільны, менш лягічны ці іншым чынам непаўнавартасны. Гэта азначае толькі тое, што дыялект не зьяўляецца сацыяльна ўспрыманай нормай для публічнай прамовы.

Некаторыя лінгвісты лічаць усе нестандартныя дыялекты граматычна паўнавартаснымі разнавіднасьцямі мовы.

## Словы й выразы
Прыклады словаў і выразаў нестандартнага дыялекту беларускае мовы: «абармот», «выскаляцца», «перціся на ражон», «раней яны прыгажэй была», «сягоньня» альбо «сягоння»; «віз, кінь, кіт / вуз, кунь, кут» і іншыя.

## Прыклады
Аднімі з прыкладаў нестандартнага дыялекту зьяўляюцца палескія гаворкі.

Іншым прыкладам нестандартнага дыялекту беларускай мовы можна лічыць трасянку.

## Глядзіце таксама
*Дыялект
*Палескія гаворкі
*Трасянка

## Бібліяграфія

Катэгорыя:Мовазнаўства
Піджын

**Пі́джын** — мова, якая выкарыстоўваецца як сродак міжэтнічных стасункаў у асяродку рознамоўнага насельніцтва. Піджыны разьвіваюцца на аснове адной мовы (шляхам спрашчэньня яе структуры) або розных няроднасных ці роднасных моваў (напрыклад, шляхам зьмешваньня эўрапейскіх і мясцовых моваў).

## Глядзіце таксама
* Трасянка
* Панашэму

Катэгорыя:Мовазнаўства
Тапаніміка

**Тапані́міка** ( — «мясцовасьць» і  — «імя») — разьдзел анамастыкі, які вывучае назвы геаграфічных аб’ектаў.

## Літаратура
* Сучасная беларуская мова: Уводзіны. Фанетыка. Фаналогія. Арфаэпія. Графіка. Арфаграфія. Лексікалогія. Лексікаграфія. Фразеалогія. Фразеаграфія: Вучэб. дапам. / Я. М. Камароўскі, В. П. Красней, У. М. Лазоўскі і інш. — 2-е выд., дапрац. і дап. — Мн. : Выш. школа, 1995. — 334 с ISBN 985-06-0075-6.

## Вонкавыя спасылкі
* **[http://toponim.by/be/ Taponim.by]** — мапа тапонімаў Беларусі. Пошук па ўзору зь візуалізацыяй на мапе

Катэгорыя:Мовазнаўства
Прэцэдэнтны тэкст

**Прэцэдэ́нтны тэкст** — самадастатковы для разуменьня тэкст, які зьяўляецца добра вядомым прадстаўніку той ці іншай нацыянальна-культурнай супольнасьці, і шматразова ўзнаўляецца ў мове ў сьціслай форме праз сымбалі, прадстаўленыя ў выглядзе цытатаў, імёнаў уласных, назваў твораў. Сэнс такога тэксту не адпавядае суме значэньняў яго складальных словаў.

Крыніцамі прэцэдэнтных тэкстаў зьяўляюцца агульнапрызнаныя творы мастацкай літаратуры, жанраў народнай вуснай творчасьці, біблейскія тэксты. Да такіх крыніцаў залічваюць таксама папулярныя песьні, кінафільмы, анэкдоты. Неадназначна тррактуецца залічэньне да крыніцаў рэклямных матэрыялаў, назваў твораў матэрыяльнае культуры, накшталт, скульптуры або мастацтва.

Тэрмін зьявіўся ў 1980-я гг. і ўведзены ў навуковы абарот Ю. Н. Караулавым. Сярод дасьледчыкаў, якія зьвярталіся да гэтай праблемы — В. Г. Кастамараў, Бурвікава, Супрун, Гудкоў, Багаева, Красных, Захаранка, Акішыны і інш.

## Заўвагі

## Літаратура
* Муриева Л. В. К вопросу об определении понятия «прецедентный текст» // Vocabulum et vocabularium: Сб. научн. трудов по лексикографии. Отв. ред. В. В. Дубичинский. — Вып. 5. — Гродно: ГрГУ, 1998. — 188 с. ISSN 0453-79998. С. 14—16.

Катэгорыя:Мовазнаўства
Транскрыпцыя

**Транскры́пцыя** ( — «перапісваньне») — сыстэма пісьма або знакавая сыстэма, якая прызначана перадаваць (запісваць) сваімі сродкамі іншую сыстэму пісьма або знакавую сыстэму.

У мовазнаўстве выдзяляюцца фанэтычная, фаналягічная або фанэматычная і практычная транскрыпцыі.

Супрацьлеглай катэгорыяй зьяўляецца трансьлітарацыя. Транскрыпцыя з расейскай, украінскай альбо польскай моваў падспудна зьяўляецца асноўным мэтадам утварэньня навуковай лексыкі ў сучаснай беларускай мове, што робіць немагчымым адзіную сыстэму трансьлітарацыі зь першых крыніцаў такой лексыкі — старажытнагрэцкай і лацінскай моваў. Напрыклад, слова «транскрыпцыя» зьяўляецца этымалягічна транскрыпцыяй расейскага слова «транскрипция», якое у сваю чаргу зьяўляецца трансьлітарацыяй італьянскага варыянту лацінскага слова «transcriptio».

(У музыцы) - пералажэньне твору для іншага або яго свабодная пераробка для таго ж інструмента.

(У біялогіі) - сінтэз малекул РНК на адпаведных адцінках ДНК як пачатковы этап перадачы генэтычнай інфармацыі ўнутры клеткі. 

## Крыніцы

## Глядзіце таксама
* Трансьлітарацыя
* Раманізацыя беларускай мовы
* Лацінка
* Беларускі арабскі альфабэт
* Спрошчаная сыстэма раманізацыі баўгарскай мовы
* Фанэтычны альфабэт
Катэгорыя:Трансьлітарацыя і транскрыпцыя
Тэрміналёгія

**Тэрміналёгія**, таксама **назвасло́ўе** — сукупнасьць тэрмінаў розных галінаў вытворчасьці, тэхнікі, навукі й мастацтва, а таксама сыстэма тэрмінаў якой-небудзь адной навуковай дысцыпліны; разьдзел лексыкалёгіі, які займаецца вывучэньнем тэрмінаў.

Кожны народ выпрацоўвае нацыянальную тэрміналёгію на аснове роднай мовы, або запазычвае з тэрміналягічных сыстэмаў іншых народаў. Для ўтварэньня тэрмінаў часам выкарыстоўваюцца словы альбо паасобныя элемэнты словаў зь мёртвых моваў (напрыклад, старажытнагрэцкай, лацінскай).

Звычайна, разам з плённым разьвіцьцём якой-небудзь галіны вытворчасьці, тэхнікі, навукі, мастацтва й г. д. у пэўную гістарычную эпоху, шырока разьвівалася й адпаведная тэрміналёгія, напрыклад, філязофская ў Старажытнай Грэцыі, мастацкая ў Італіі эпохі Адраджэньня, мараплаўная ў Галяндыі XVII стагодзьдзя, ваенная ў Францыі эпохі напалеонаўскіх войнаў.

## Беларуская тэрміналёгія

Разьвіцьцё беларускай тэрміналёгіі пачалося ў 1920-я, калі ў Інбелкульце былі падрыхтаваныя 24 выпускі навуковай тэрміналёгіі. У далейшым праца над беларуская тэрміналёгіяй працягвалася й працягваецца ў Інстытуце мовазнаўства і ў Тэрміналягічных камісіях БелСЭ, АН БССР/Беларусі, з 1990-х таксама ў ТБМ і шэрагу ініцыятыўных груп і часовых творчых калектываў.

## Крыніцы

## Літаратура
*  *Шчэрбін В. К.* Асноўныя этапы тэрмінатворчай дзейнасці // Тэрміналягічны зборнік "89–"90 / АН Беларусі. Тэрмінал. каміс., Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа; Рэд. М. В. Бірыла, А. І. Жураўскі, Л. А. Антанюк. — Мн.: Навука й тэхніка, 1992. ISBN 5-343-00964-6.
* Тэорыя й практыка беларускай тэрміналёгіі / *Арашонкава Г. У., Булыка А. М., Люшцік У. В., Падлужны А. І.* ; Навук. рэд. А. І. Падлужны. — Мн.: Беларуская навука, 1999. ISBN 985-08-0317-7.
Фаналёгія

**Фаналёгія**  ( — «гук» і  — «слова», «вучэньне») — разьдзел мовазнаўства, які вывучае фанэмы і іх сыстэму.

Да ліку асноўных пытаньняў фаналёгіі належаць: вызначэньне існасьці самой фанэмы, г.зн., вызначэньне тых прыкметаў, якія складаюць зьмест фанэмы; высьвятленьне суадносінаў, з аднаго боку, паміж фанэмай і гукамі, у якіх яна рэалізуецца, а зь іншага боку, зь іншымі фанэмамі. Інакш кажучы, у цэнтры ўвагі фаналёгіі знаходзіцца праблема тоеснасьці фанэмы.

На розьніцу паміж параўнальна невялікай колькасьцю гукаў, якія функцыянуюць у мове, і практычна незьлічонай колькасьцю розных фізычных гукаў, упершыню (1870-я гг.) зьвярнуў увагу лінгвіст І. А. Бадуэн дэ Куртэнэ, які распрацаваў палажэньні аб фанэмах як «рухомых кампанэнтах марфэмаў», аб разнастайнасьці гукаў, якія аб'ядноўваюцца ў адну фанэму (або яго аляфонаў), і першым увёў у лінгвістычны ўжытак тэрмін «фанэма».

Ідэі Бадуэна дэ Куртэнэ аб розных аспэктах гукаў мовы — артыкуляцыйных («кінэма») і акустычных («акусма»), а таксама аб іх ролі «ў мэханізьме мовы» зрабілі вялікі ўплыў на разьвіцьцё фанэтыка-фаналягічных дасьледаваньняў у расейскім і сусьветным мовазнаўстве, зьявіліся зыходнымі тэарэтычнымі пасылкамі для розных фаналягічных школ XX ст., найперш, Маскоўскай і Ленінградзкай фаналягічных школаў, Праскай лінгвістычнай школы.

## Літаратура
* Сучасная беларуская мова: Уводзіны. Фанетыка. Фаналогія. Арфаэпія. Графіка. Арфаграфія. Лексікалогія. Лексікаграфія. Фразеалогія. Фразеаграфія: Вучэб. дапам. / Я. М. Камароўскі, В. П. Красней, У. М. Лазоўскі і інш. — 2-е выд., дапрац. і дап. — Мн. : Выш. школа, 1995. — 334 с. ISBN 985-06-0075-6.

## Глядзіце таксама
* фанэтычная транскрыпцыя
Фанэма

**Фанэ́ма** — гук мовы, які разглядаецца ў сваім функцыянальным аспэкце й зьяўляецца асноўным аб’ектам вывучэньня фаналёгіі. Фанэма зьяўляецца найменшай непадзельнай структурна-сэмантычнай гукавой адзінкай, якая здольная выконваць некаторыя функцыі ў гаворцы. У прыватнасьці фанэма стварае, падзяляе й распазнае марфэмы, словы, іхныя формы ў маўленчым струмені. Уся разнастайнасьць гукаў у кожнай мове зводзіцца да параўнальна невялікай колькасьці фанэмаў, якія, звычайна, утвараюць рацыянальную й эканомную сыстэму (звычайная колькасьць фанэмаў у мовах сьвету вагаецца ад 12 да 80). У розных фаналягічных школах праблема тоеснасьці фанэмы трактуецца неаднолькава. 

Існуюць два асноўныя погляды, да якіх можна зьвесьці розныя погляды: 
* выдзяленьне фанэмаў шляхам устараненьня адрозьненьняў (кантрастная дыстрыбуцыя);
* выдзяленьне фанэмаў шляхам узмацненьня адрозьненьняў (дадатковая дыстрыбуцыя).

## Варыянты й варыяцыі
Фанэма праяўляецца, то бок рэалізуецца ў мове, у пэўных адменах — аляфонах гэтай фанэмы. Сярод алафонаў звычайна вылучаецца асноўны або тыповы алафон, які характарызуецца найменшай пазыцыйнай абумоўленасьцю, г. зн., найменшай залежнасьцю алафона ад фанэтычных умоваў.

Пры пазыцыйных чаргаваньнях аляфоны могуць выступаць або як варыянты фанэмы або як ейныя варыяцыі. Варыянтам фанэмы зьяўляецца алафон фанэмы, якасьць якога настолькі зьмяняецца, што ён супадае ў гучаньні з алафонам іншай фанэмы. Напрыклад, у словах *нага*, *рука* першы гук *[а]* зьяўляецца варыянтам фанэмаў  (но́гі) і  (рэ́кі). Варыянты ўзьнікаюць пры чаргаваньнях з пэрасякальнымі радамі.

Варыяцыяй фанэмы ёсьць алафон, якасьць якога зьмяняецца ў нязначнай ступені, і які не супадае ў гучаньні з алафонам іншай фанэмы. Напрыклад, у словаформах *мак*, *мячык*, *маці*, *мякіш*, гукі [а], [˙а], [а*] і [˙а˙] зьяўляюцца варыяцыяй фанэмы . Варыянты ўзьнікаюць пры чаргаваньнях з паралельнымі шэрагамі.

Лінгвістычная літаратура не выпрацавала трывалай адназначнай намэнклатуры ў гэтым пытаньні. Існуе такая плынь, у якой тэрміны «алафон фанэмы» й «варыянт фанэмы» ужываюцца ўзаемазаменна, як сынонімы, і ўсе гукі, у якіх рэалізуецца фанэма, называюцца тут «варыянтамі»; асноўны прадстаўнік фанэмы — моцны варыянт, усе іншыя прадстаўнікі — слабыя варыянты.

## Літаратура
* Сучасная беларуская мова: Уводзіны. Фанетыка. Фаналогія. Арфаэпія. Графіка. Арфаграфія. Лексікалогія. Лексікаграфія. Фразеалогія. Фразеаграфія: Вучэб. дапам. / Я. М. Камароўскі, В. П. Красней, У. М. Лазоўскі і інш. — 2-е выд., дапрац. і дап. — Мн. : Выш. школа, 1995. — 334 с. ISBN 985-06-0075-6.

## Вонкавыя спасылкі

* А. К. Гачко Фаналёгія. Мэтадычныя рэкамэндацыі па разьдзелу «Фанэтыка. Фаналёгія»

Катэгорыя:Мовазнаўства
Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы
Фанэтычная сыстэма мовы

**Фанэты́чная сыстэ́ма мо́вы** — збор усіх гукаў, якія служаць дзеля дыфэрэнцыяцыі словаў і марфэмаў пэўнай мовы. У гэтым пляне гукі, што ўваходзяць у фанэтычную сыстэму, адпавядаюць фанэмам. У сваю чаргу, сыстэма фанэмаў, нароўні з паасобнымі фанэмамі, уяўляе сабой адну з найбольш характэрных асаблівасьцяў канкрэтнае мовы.

Фанэтычная сыстэма (гукавы лад) адлюстроўваецца ў альфабэце і правілах чытаньня літараў і іх спалучэньняў (графічных правілах), а таксама ў правілах напісаньня ў словах літараў, што абазначаюць пэўныя гукі (артаграфічных правілах).

## Літаратура
* Сучасная беларуская мова: Уводзіны. Фанетыка. Фаналогія. Арфаэпія. Графіка. Арфаграфія. Лексікалогія. Лексікаграфія. Фразеалогія. Фразеаграфія: Вучэб. дапам. / Я. М. Камароўскі, В. П. Красней, У. М. Лазоўскі і інш. — 2-е выд., дапрац. і дап. — Мн. : Выш. школа, 1995. — 334 с. ISBN 985-06-0075-6.
Фанэтычная транскрыпцыя

**Фанэтычная транскрыпцыя** ( — «праз», «перад» і  — «пісьмо», «пісаньне», літ. — «перапісваньне») — спэцыяльная сыстэма запісу гукаў, якая выкарыстоўваецца пры апісаньні фанэтычных зьяваў.

Неабходнасьць увядзеньня такой сыстэмы выклікана вялікай разнастайнасьцю гукаў у мовах сукупна з неабходнасьцю з максымальнай дакладнасьцю перадаваць вымаўленьне на пісьме, а таксама тым, што звычайнае артаграфічнае пісьмо не прыстасаванае да выкананьня такой задачы.

Фанэтычная транскрыпцыя грунтуецца на наступных прынцыпах:
* кожная яе літара павінна азначаць гук; у ёй не павінна быць літараў, якія б не азначалі ў ёй гукаў;
* кожная літара павінна заўсёды азначаць адзін і той самы гук;
* кожная літара павінна азначаць толькі адзін гук, а не спалучэньне гукаў.

У аснове фанэтычнай транскрыпцыі можа ляжаць які-кольвек альфабэт (напрыклад, у аснове беларускай фанэтычнай транскрыпцыі ляжыць беларуская кірыліца), або сукупнасьць літараў розных альфабэтаў, з магчымым выкарыстаньнем дыякрытычных знакаў. Але літары, якія не адпавядаюць прынцыпам фанэтычнай транскрыпцыі, выкарыстоўвацца ня могуць (накшталт, у фанэтычнай транскрыпцыі на выснове кірыліцы нельга выкарыстаць літары «е», «ё», «ю», «я»).

Фанэтычная транскрыпцыя зьяўляецца асноўным мэтадам запазычаньняў у сучаснай беларускай мове, замяшчаючы звычайную для іншых моваў у такіх выпадках працэдуру трансьлітарацыі
## Глядзіце таксама
* Трансьлітарацыя
* Фанэтычны альфабэт
* Міжнародны фанэтычны альфабэт

## Літаратура
* Сучасная беларуская мова: Уводзіны. Фанетыка. Фаналогія. Арфаэпія. Графіка. Арфаграфія. Лексікалогія. Лексікаграфія. Фразеалогія. Фразеаграфія: Вучэб. дапам. / Я. М. Камароўскі, В. П. Красней, У. М. Лазоўскі і інш. — 2-е выд., дапрац. і дап. — Мн. : Выш. школа, 1995. — 334 с. ISBN 985-06-0075-6.

Катэгорыя:Мовазнаўства
Катэгорыя:Трансьлітарацыя і транскрыпцыя
Тэрмін

**Тэ́рмін** (ад  — «канец», «мяжа») — слова й словазлучэньне, якія зьяўляюцца дакладным азначэньнем прадмету, зьявы, якасьці, працэсу й інш. у якой-небудзь спэцыяльнай галіне навукі, тэхнікі й мастацтва.

Ад звычайных словаў адрозьніваецца дакладнасьцю сэмасыялягічных межаў, спэцыялізаванасьцю значэньня й адназначнасьцю. У тэрміны могуць ператварацца звычайныя словы, калі набываюць спэцыяльнае значэньне. Наадварот, тэрміны ператвараюцца ў шырокаўжываныя словы літаратурнай мовы, калі разьвіваюць шматзначнасьць.

Тэрмін як лексычная адзінка ўласьцівы кніжнай мове, якая выходзіць за межы літаратурнай мовы сваёй вузкаспэцыяльнай часткай.

Катэгорыя:Мовазнаўства
Катэгорыя:Лексыкаграфія
Тэкст

**Тэкст** ( — «тканіна, сувязь, пабудова») — паведамленьне, якое напісанае, надрукаванае (выказваньне, абзац, разьдзел твору і г. д.) або выказанае вусна, і якое характарызуецца сэнсавай і структурнай завершанасьцю, якое можна ўзнавіць, паўтарыць у тым самым выглядзе.

Паводле спосабаў выкладу інфармацыі адрозьніваюць тры тыпы тэкстаў: апавяданьне, апісаньне, разважаньне. Паводле стылю адрозьніваюць тэкст мастацкі, навуковы і інш.

У залежнасьці ад стылю, тэкст арганізоўваецца з дапамогай адпаведных сродкаў арганізацыі: лексычных і структурных канструкцыяў, зрокавага афармленьня і пад. Мінімальнай сэнсава закончанай адзінкай тэксту зьяўляецца сказ. Адносна класыфікацыі абзацу ў дачыненьні да тэксту думкі мовазнаўцаў разыходзяцца.

## Крыніцы

## Літаратра
* Беларуская мова. Прафесійная лексіка : дапам. / аўт.-склад. В. В. Маршэўская, І. В. Піваварчык, А. С. Садоўская. — Гродна : ГрДУ, 2006. — 84 с. ISBN 985-417-772-6.


Катэгорыя:Псыхалінгвістыка
Ліцейны мост

**Ліцейны мост** () — мост праз Няву ў Санкт-Пецярбургу. Агульная працягласьць — 396 м.

Злучае цэнтральную частку гораду (па восі Ліцейнага праспэкта) з Выбаргскай стараной (вуліца Акадэміка Лебядзева). У раёне моста Нява дасягае максымальнай глыбіні — 24 мэтры.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Масты Санкт-Пецярбургу
Катэгорыя:Развадныя масты
Катэгорыя:Сталёвыя масты
Ліцейны праспэкт

**Ліцейны праспэкт** () — адна з найважнейшых магістраляў у цэнтры Санкт-Пецярбургу. Пралягае ад Нявы, а менавіта Ліцейнага моста да Неўскага праспэкта.

Назва Ліцейны — адна з самых старых у горадзе. Яна была афіцыйна зацьверджаная ў 1738 годзе. Зьвязаная з будаўніцтвам, якое пачалося ў 1711 годзе на левым беразе Нявы ліцейна-гарматнага двара. Побач зь ліцейным дваром знаходзіліся Ліцейная і Пушкарская () слабоды.

Катэгорыя:Санкт-Пецярбург
Лявіна

**Лявіна** (, ад позьнелац. *labina* — «апоўзень»), або **сьнегазвал** — маса сьнегу, якая падае ці спаўзае са схілаў гор. Найбольш спрыяльныя для лявінаўтварэньня схілы крутасьцю 25—45°, вядомыя выпадкі сыходу лявінаў са схілаў крутасьцю 15—18°. На больш крутых схілах сьнег ня можа накоплівацца ў вялікіх колькасьцях і скочваецца невялікімі дозамі па меры паступленьня. Лявіны, як правіла, ствараюцца ў зонах мэханічнага пашкоджаньня ў сьнежным покрыве, калі сілы на сьнезе перавышае сілы покрыва. Пасьля стварэньня, лявіна звычайна хутка паскараецца й расьце ў масе й аб’ёме, захапляючы пры сходзе ўсё больш сьнегу. Калі лявіна рухаецца досыць хутка, сьнег можа зьмешвацца з паветрам, утвараючы парашок сьнежнай лявіны, якая зьяўляецца адным зь відаў гравітацыйнага працягу.

Нагрузка на сьнежны полаг можа быць толькі за кошт сілы цяжару, што ў гэтым выпадку можа прывесьці да паслабленьня ў сьнежным покрыве або падвышанай нагрузкі ў сувязі з ападкамі. Лявіны, якія адбываюцца такім чынам, вядомыя як спантанныя лявіны. Лявіны могуць таксама быць выкліканыя іншымі нагрузкамі, як то лыжнікамі, сьнегаходамі, жывёламі або выбуховымі рэчывамі. Сэйсьмічная актыўнасьць можа таксама выклікаць парушэньні ў сьнежным покрыве, што можа прывесьці да сыходу лявінаў.

Хоць у асноўным лявіны складаюцца з сумесі сьнегу й паветра, вялікія лявіны маюць магчымасьць захапляць лёд, скалы, дрэвы й іншыя матэрыялы на схіле. Лявіны не зьяўляюцца рэдкімі або выпадковымі зьявамі, а зьяўляюцца эндэмічнымі для любога горнага хрыбта, які назапашвае талае сьнежнае покрыва. Лявіны найбольш распаўсюджаныя падчас зімы ці вясны, але рух ледавіку можа прывесьці да лёдавай і сьнежнай лявіны ў любы час года. У горнай мясцовасьці, лявіны ставяцца да ліку найбольш сур’ёзных аб’ектыўных прыродных небясьпекаў для жыцьця й маёмасьці, дзякуючы сваёй разбуральнай моцы ў выніку свайго патэнцыялу несьці вялізныя масы сьнегу на высокіх хуткасьцях. У зімовы пэрыяд лявіны зьяўляюцца асноўнай прыроднай небясьпекай гор.

Ня існуе агульнапрынятай клясыфікацыі лявінаў, а розныя клясыфікацыі могуць быць выкарыстаны для розных мэтаў. Лявіны могуць быць апісаны сваімі памерамі, разбуральным патэнцыялам, мэханізмам стварэньня, складам і дынамікай.

## Вонкавыя спасылкі
* The Avalanche Education Project
* Як выжыць падчас сыходу лявіны
* Avalanche Awareness
* Фатаздымкі абарончых збудаваньняў ад сыходу лявін
* CBC Digital Archives – Avalanche!
* Center for Snow and Avalanche Studies

Катэгорыя:Гляцыялёгія
Лянтан

**Лянта́н** (), **La** — хімічны элемэнт III групы пэрыядычнай сыстэмы; атамны нумар 57. Рэдказямельны элемэнт.

## Выкарыстаньне
Аптычнае шкло (аб’ектывы і г. д.). У металургіі — дабаўка да сталі, чыгуну, сплаваў каляровых мэталаў (павышае мэханічныя ўласьцівасьці, каразійную ўстойлівасьць і гарачатрываласьць сплаваў).

## Літаратура
* Лантан //  С. 125.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Хімічныя элемэнты
Катэгорыя:Лянтаноіды
Гаўкадалюр

**Хаўкадалур** () — даліна ў Ісьляндыі.

Даліна Хаўкадалюр знаходзіцца ў паўднёвай частцы Ісьляндыі, паўночней за возера Лейгарватн, і знаходзіцца на Ісьляндзкім залатым коле. Цікавыя ў даліне шматлікія гейзэры, сярод якіх знакамітыя Гейсыр, альбо Вялікі Гейзэр, і Строкюр. Вялікі Гейзэр выкідвае струмені вады і пары шматкратна за дзень, але непэрыядычна. Строкюр «разраджаецца» кожныя 10 хвілін.

Акрамя гейзэраў, у даліне мноства невялікіх гарачых крыніцаў, сярод якіх вылучаюцца нябесна-блакітнае возера Блезі. На поўначы даліны, у падножжа Ісьляндзкага плято, знаходзіцца вадаспад Гюдльфос, адзін з найпрыгажэйшых у Ісьляндыі.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Даліны Ісьляндыі
Катэгорыя:Судурлянд