Каменны век

**Каменны век** — самая старажытная эпоха ў развіцьці чалавецтва, на працягу якой асноўныя прылады выраблялі з каменю (крэменю), існаваў першабытны лад.Каменны век пачаўся каля 3-2,5 мільёнаў гадоў таму ў Афрыцы, калі чалавек вылучыўся з жывёльнага сьвету, і скончыўся каля 2,5-1,8 тысячаў гадоў да н.э. ў Эўропе. 

## Перадумовы
З заканчэньнем ледавіковай эпохі (Эпоха Вялікіх Зьледаваньняў) і зьмяненьнем надвор’я настае час каменнага веку. Эпоха каменнага веку зьяўляецца самым першым прыступкам разьвіцьця чалавека як сацыяльнай істоты.

## Агульнае апісаньне
Каменны век падзяляецца на 3 асноўныя этапы:
* палеаліт(з грэцкай мовы - *palaiós* старажытны + *lithōs* камень) - праіснаваў да 8 тыс. да н. э.
* мэзаліт (з грэцкай мовы - *mésos* сярэдні + *lithōs* камень) - праіснаваў да 9—5 тыс. да н. э.
* нэаліт (з грэцкай мовы - *néos* новы + *lithōs* камень) - праіснаваў да 4—3 тыс. да н. э.

У той жа час існуе больш дробная перыядызацыя каменнага веку, якая была распрацавана французкім археолягам Габрыелем Марціл'е ў канцы 60-х гадоў 19 стагодзьдзя й паводле якой каменны век падзяляецца на:

* Шэлльская культура
* Мусьц'ерская культура
* Салютрэйская культура
* Арыньякская культура
* Мадленская культура
* Робэнгаўзэнская культура
 
Аднак, у розных мясцовасьцях сьвету чалавецтва развівалася не раўнамерна, каменныя прылады ў некаторых культурах шырока выкарыстоўваліся яшчэ ў час мэталу (у часы Жалезнага веку).

Асноўныя заняткі старажытнага чалавека каменнага веку:
* паляваньне
* рыбацтва
* зьбіральніцтва

Асноўныя прылады працы й прыстасаваньні:
* лук і стрэлы
* драўляныя чаўны
* рагавы нож
* наканечнікі
* клінкі
* грубаабабітыя сякеры
* кіркі
* цёслы
* скрабкі
* разцы
* скоблі

## Эпоха палеаліту

Эпоха палеаліту, старажытнага каменнага веку, на Зямлі пачалася каля  таму са зьяўленьнем першых выкапнёвых людзей у Афрыцы і Паўднёва-Усходняй Азіі.

У часы Палеаліту клімат Зямлі, яе расьлінны й жывёльны сьвет даволі моцна адрозьніваўся ад сучаснага стану. Людзі часоў Палеаліту жылі нешматлікімі згуртаваньнямі й карысталіся толькі абабітымі каменнымі прыладамі. У гэты час насельнікі эпохі Палеаліту не маглі шліфаваць каменьне й вырабляць посуд з гліны. У той жа час, акрамя прыладаў з каменьня, людзі выраблялі прылады з костак, скуры, дрэва й іншых расьлінных матэрыялаў. 

Эпоха палеаліту складаецца зь некалькіх частак:
* ніжняга
* сярэдняга (пэрыяд Мусьц'е)
* позьняга, або верхняга палеаліту.

Апошнія тысячагодзьдзі эпохі маюць назву фінальнага, або канца палеаліту.

Першае зьяўленьне чалавека на тэрыторыі Беларусі было магчымым у эпоху сярэдняга палеаліту.

Асноўны занятак — паляваньне на мамантаў, шарсьцістых насарогаў, паўночных аленяў і іншых жывёлаў.

## Эпоха мэзаліту

Пасьля сканчэньня ледавіковай эпохі спрыяльныя кліматычныя ўмовы, якія насталі ў 9—8 тысячагодзьдзі да н. э., прынесьлі зьмены ў расьлінны і жывёльны сьвет. Тундравыя абшары адыйшлі на поўнач, а іх месцы занялі лясы: спачатку бярозавыя і хвойныя, затым шыракалістыя, дзе вадзілася мноства дзічыны. Шматлікія вадаёмы й рэкі спрыялі размножаньню рыб і вадаплаўных птушак. Адзначаныя перамены паўплывалі на лад жыцьця першабытнага чалавека.

Зьмены ў жыцьцёвым ладзе тагачаснага насельніцтва:
* Лук са стрэламі атрымўвае шырокае выкарыстаньне й становіцца галоўнай паляўнічай зброяй. Адбываюцца істотныя зьмены ў апрацоўцы крэмяню.
* Рыбалоўства значна пашырылася з адыходам ледавіка і са зьяўленьнем шматлікіх рэкаў і азёраў. Акрамя традыцыйнай зброі — гарпуна — людзі пачалі карыстацца іншымі рыбацкімі прыладамі: вудамі з касьцянымі кручкамі й сеткамі, плеценымі з лубяных валокнаў. Акрамя таго, выкарыстоўваліся пасткі з прутоў і выдзеўбаныя з камля дрэва чоўны.
* Больш значную ролю пачало адыгрываць зьбіральніцтва. Здабычай служыла лясная й балотная расьліннасьць, асабліва лясныя й балотныя гарэхі, а таксама ягады, грыбы і карані.
* У эпоху мэзаліту быў пакладзены пачатак працэсу прыручэньня жывёлаў. Першай з прыручаных жывёлаў быў сабака, які стаў выдатным памагатым чалавека на паляваньні.

Культуры, якія насялялі беларускія землі ў эпоху мэзаліта:
* грэнская
* сьвідэрская
* каморніцкая
* кудлаеўская
* кундская
* яніславіцкая
* нёманская мэзалітычная
* сожская

## Эпоха нэаліту

Адлік новага каменнага веку на тэрыторыі Беларусі пачынаецца ад часу пачатку вытворчасьці керамікі. Зьяўленьне глінянага посуду на Беларусі датуецца 1-й паловай 4-га тысячагодзьдзя да н. э., а на Палесьсі — канцом 5-га тысячагодзьдзя да н. э. Пашырэньне вытворчасьці глінянага посуду першапачаткова было зьвязана з павелічэньнем ролі зьбіральніцтва.

Зьмены ў жыцьцёвым ладзе тагачаснага насельніцтва:
* каменныя прылады працы набылі большую дасканаласьць
* распаўсюджаньне трохкутных наканечнікаў стрэлаў
* выкарыстаньне рубячых прыладаў працы з буйных крэмянёў — макралітаў
* адбываецца нэалітычная рэвалюцыя — пераход ад прысваяльнай формы працы, зьбіральніцтва й паляваньня, да вытворчай, разам з удасканаленьнем форм працы і зьяўленьнем новых рамёстваў.

Найбольш значнай падзеяй сталася нэалітычная рэвалюцыя, калі адбыўся пераход старажытнага насельніцтва ад прысваеньня гатункаў прыроды шляхам зьбіральніцтва, рыбацтва й паляваньня да вытворчай гаспадаркі - то бок земляробства й жывёлагадоўлі.
Уяўляе сабой найбольш глыбокі й значны за ўсю гісторыю чалавецтва гаспадарчы ўздым, які выклікаў рэзкія зьмены ва ўзаемаадносінах чалавека й прыроды.
Тэрмін быў распрацаваны ў 1950 годзе Г. Чайлдам. 

Культуры, якія насялялі беларускія землі ў эпоху нэаліта:
* грабеньчата-накольчатай керамікі
* верхнядняпроўская
* днепра-данецкая
* нарвенская
* нёманская
* лейкападобных кубкаў
* шарападобных амфар
* тыповай грабеньчата-ямкавай керамікі

## Матэрыяльная культура

### Мастацтва
Пра дагістарычнае мастацтва можна даведацца толькі па захаваўшымся знаходкам каменнага век. Зьвесткі пра музычную культуру першабытных людзей можна атрымаць на аснове захаваўшызся першабытных музычных інструмэнтаў, а дадзеныя пра выяўленчае мастацтва на аснове наскальнага жывапісу, да якога адносяцца пэтрогліфы і наскальныя роспісы. Невядома, ці выконвала дагістарычнае мастацтва рэлігійную функцыю. Старажытныя людзі падчас сваіх рытуалаў выконвалі танцы, сьпявалі песьні і ігралі на розных музычных інструмэнтах.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Першабытнае грамадзтва на тэрыторыі Беларусі
* Спадчына Беларусі — спэцыялізаваны гістарычны партал

Катэгорыя:Гісторыя
Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы