open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Отан Гедэман

**О́тан Ге́дэман** (; 29 красавіка 1887, в. Мнішчызна Рэчыцкага павету Менскай губэрні, Расейская імпэрыя, цяпер Васілевічы Рэчыцкага раёну Гомельскай вобласьці — 18 траўня 1937, Вільня, Польская рэспубліка) — беларускі і польскі гісторык, краязнаўца, пэдагог.

## Жыцьцяпіс
Нарадзіўся ў ваколіцах Менску ў сям’і датчаніна Магнуса Яна Гедэмана і полькі Ядвігі з Андрыеўскіх. Бацька працаваў інжынэрам-мэліяратарам. Скончыў гімназію ў Гомлі, за ўдзел у рэвалюцыйным руху выключаны з Кіеўскага ўнівэрсытэту. Вярнуўся ў бацькоўскі фальварак пад Гомлем. Па сканчэньні I сусьветнай вайны бальшавікі адабралі маёнтак, і Отан з жонкай і дзецьмі зьехаў у II Рэч Паспалітую. З 1922 року працаваў настаўнікам гісторыі ў браслаўскай гімназіі. З пачатку 1930-х — у Друі.

Хварэў на сухоты. Памёр у Вільні пасьля перанесенай апэрацыі.

## Дзейнасьць
Зьбіраў матэрыялы па гісторыі Браслаўшчыны, сярэдняга Падзьвіньня, Белавескай пушчы. Выдаў кнігі пра Дзісну, Друю, Глыбокае, Браслаў, Браслаўскі павет. На старонках месячніка „Echa Leśne” зьмяшчаў артыкул па гісторыі Белавескай пушчы, складзеных на аснове архіваў. Апошняя праца пра Белавескую пушчу пабачыла сьвет ужо па ягоным сконе.

## Творы
* *Historja Powiatu Brasławskiego* (1930)
* *Dawne puszcze i wody* (1934)
* *Dzisna i Druja. Magdeburskie miasta* (1934)
* ''Graf Manuzzi'' (1935)
* *Głębokie. Szkic dziejów* (1935)
* *Testamenty brasławsko-dziśnienskie XVII-XVIII wieku jako źródło historyczne* (1935)
* ''Szkoły walerjanowskie X.X. Pijarów łużeckich'' (1937)
* ''Dzieje puszczy Białowieskiej w Polsce przedrozbiorowej w okresie do 1798 roku'' (1939, pracę ukończył Wiktor Hartman)

## Ушанаваньне памяці
У 2012 року на будынку Браслаўскага гісторыка-краязнаўчага музэю адкрытая памятная дошка Отану Гедэману.

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 
* 

## Вонкавыя спасылкі
* Энцыкляпэдыя Белавескай пушчы 
* Отан Гедэман і ягоныя кнігі па гісторыі Віленшчыны 
* Польскі біяграфічны інтэрнэт-слоўнік 

Катэгорыя:Беларускія гісторыкі
Катэгорыя:Беларускія краязнаўцы
Катэгорыя:Польскія гісторыкі
Катэгорыя:Польскія настаўнікі
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Рэчыцкім раёне
Катэгорыя:Памерлі ў Вільні
Катэгорыя:Памерлі ад сухотаў
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Рэчыцкім павеце Расейскай імпэрыі
Сьцяг эрзян

**Нацыянальны сьцяг эрзян** (, *Сьцяг эрзянскага народу*) — нацыянальны сьцяг эрзян, народа, што жыве ў Расеі.

## Апісаньне сьцяга
Памер сьцяга — у прапорцыі 1:2. Складаецца з трох гарызантальных палас аднолькавай шырыні, верхняя — белага, сярэдняя — чырвонага і ніжняя — чорнага колеру. Ён быў распрацаваны Валянцінам Дзявяткіным і ўхвалены аб’яднаньнем «Масторава» у 1990 годзе. Асноўныя колеры «паўтараюць колеры узораў мужчынскіх і жаночых эрзянскіх нацыянальных касьцюмаў».

Праз гады сьцяг быў зацьверджаны Кангрэсам эрзянскага народа:

«Эрзянскай Кангрэс зацьвярджае ў якасьці сьцяга эрзянскага народу бел-чырвона-чорнае (зьверху ўніз) палотнішча, якое сымбалізуе ў сваіх колерах Свабоду, Жыцьцё і Зямлю эрзянскага народу».

## Тлумачэньне колераў сьцяга
Чорны колер — гэта ня толькі колер зямлі, але і колер пулая — насьцегнавай часткі эрзянскай жаночага нацыянальнага касьцюму. Адсюль напрошваецца выснова, што для продкаў эрзян чорны колер — гэта ня колер жалобы, а колер, які сымбалізуе ўрадлівасьць і жаночы пачатак. У больш шырокім значэньні — гэта **Масторава** (даслоўна Маці-зямля ад  — зямля,  — маці ). Калі лічыць пры гэтым чырвоны колер крывёю — сымбалем народу эрзян, а белы — сымбалям Інешкіпазу (Вярхоўны Бог), то атрымліваецца наступны сэнсавы шэраг: «Інешкіпаз-Эрзя-Масторава».

Акрамя асноўнай трактоўкі значэньняў колераў абгрунтаваным будзе лічыць таксама наступную трактоўку: Масторава (чорны колер), дае апору і жыцьцё эрзе (чырвоны колер), які жыве і працуе на ёй, над імі Інешкіпаз (белы колер), які абараняе іх і апякуецца ім.

## Крыніцы

Катэгорыя:Этнічныя сьцягі
Катэгорыя:Эрзя
Перавясла

**«Перавя́сла»** — часопіс «Аб’яднаньня беларускага паступовага студэнцтва» (АБПС) у Чэхаславаччыне. Выдаваўся зь лістапада 1923 па красавік 1924 у Празе на беларускай мове. Рэдактар — Тамаш Грыб.

Асьвятлаў арганізацыйныя й ідэалягічныя пытаньні студэнцкага руху, палітычную сытуацыю ў сьвеце. Часопіс меў мастацкае ілюстрацыйнае афармленьне. Выйшлі 2 нумары.

## Літаратура
* *[[Арсень Ліс|Ліс А.]]* «Перавясла» // 

Катэгорыя:Гісторыя Прагі
Катэгорыя:Часопісы на беларускай мове
Катэгорыя:Чэскія часопісы
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1923 годзе
Катэгорыя:1923 год у Празе
Катэгорыя:Зьніклі ў 1924 годзе
Катэгорыя:Беларусы ў Чэхіі
Атыла Ёжэф

**Аты́ла Ёжэф** () —  адзін з самых вядомых вугорскіх паэтаў XX стагодзьдзя. Непрызнаны пры жыцьці, Ёжэф атрымаў прызнаньне пасьля сьмерці ў камуністычную эпоху 1950-х гадоў як вялікі «пралетарскі паэт Вугоршчыны». Ёжэф стаў самым вядомым з сучасных вугорскіх паэтаў у сьвеце.

## Біяграфія
Нарадзіўся ў бедным раёне Будапэшту ў 1905 годзе ў сям’і працаўніка мыльнай фабрыкі. Бацькі мелі румынскае і полаўскае паходжаньне. Калі Ёжэфу было тры гады, яго адправілі жыць да прыёмных бацькоў пасьля таго, як бацька адмовіўся ад сям’і, а маці стала дрэнна. На момант свайго нараджэньня імя Атыла было ня вельмі добра пашырана, праз гэта ягоныя прыёмныя бацькі называлі яго Піста, мянушка, якая ёсьць вугорскай вэрсіяй імя Сьцяпан. Калі Ёжэфу было 7 гадоў, ён вярнуўся да маці і жыў зь ёй пакуль яна не памерла ад раку ў 1919 годзе, усяго ў 43 гады. Пасьля сьмерці маці Ёжэфа даглядаў ягоны швагер Ёдэн Макаі, які быў адносна заможным чалавекам і мог заплаціць за адукацыю ў добрай сярэдняй школе.

У 1924 годзе Ёжэф паступіў ва ўнівэрсытэт імя Франца-Ёсіфа з мэтай вывучэньня вугорскае і францускае літаратуры з намерам стаць настаўнікам сярэдняе школы. Яго выключылі з унівэрсытэту, палічыўшы непрыдатным для прафэсіі выкладчыка, пасьля таго як ён напісаў правакацыйна-рэвалюцыйную паэму *«Ад усяго сэрца»*. Са сваімі рукапісамі ён адправіўся ў Вену ў 1925 годзе, дзе зарабляў на жыцьцё, прадаючы газэты і прыбіраючы інтэрнаты. Потым Ёжэф накіраваўся ў Парыж, дзе на працягу наступных двух гадоў вучыўся ў Сарбоне. У гэты пэрыяд ён чытаў Гэгеля і Карла Маркса. Заклік да рэвалюцыі спадабаўся яму, а таксама творчасьць Франсуа Віёна, вядомага паэта і злодзея XV стагодзьдзя. У фінансавым стаўленьні, Ёжэф амаль ня меў грошай, зарабляючы праз публікацыю вершаў, а таксама дзякуючы заступніку Лаяшу Хатвані. Пасьля, паэт вярнуўся ў Вугорўчыну, дзе год навучаўся ў Пэшцкім унівэрсытэце. Затым працаваў у Інстытуце зьнешняга гандлю францускім карэспандэнтам, а пазьней быў рэдактарам літаратурнага часопіса «Прыгожае слова».

Зьяляючыся прыхільнікам працоўнае клясы, Ёжэф уступіў у нелегальную Камуністычную партыю Вугоршчыны ў 1930 годзе, але праз залішную незалежную пазыцыю і цікавасьць да Фройду быў выключаны з партыі. Яшчэ ў дзяцінстве ў Ёжэфа пачалі выяўляцца прыкметы псыхічных захворваньняў, таму Ёжэф лячыўся псыхіятрамі ад дэпрэсіяў і шызафрэніі. Ён ніколі не ажаніўся. Памёр 3 сьнежня 1937 году, ва ўзросьце 32 гадоў. Ён быў забіты на чыгункавых шляхах стартуючым цягніком. Недалёка ад месца, дзе ён памёр, месьціцца мэмарыял. Ёсьць меркаваньне, што Ёжэф скончыў жыцьцё самагубствам, але некаторыя біёграфы лічаць, што ягоная сьмерць адбылася выпадкова.

## Беларускія пераклады
Верш «З чыстым сэрцам» пераклаў Мікола Аляхновіч.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Атыла Ёжэф. Find a Grave.
* Паэмы Ёжэфа. Dalhousie University.

Катэгорыя:Вугорскія паэты
Катэгорыя:Паэты-самагубцы
Алег Клімаў

**Алег Клімаў** — беларускі музычны журналіст і крытык, тэлевядучы.

Нарадзіўся ў 1964 годзе ў Ленінску (Казахстан). У 1988 годзе скончыў філіял «Усход» Маскоўскага авіяцыйнага інстытуту. У 1988—1993 гадах працаваў на Менскім заводзе вылічальнай тэхнікі імя Р.К. Арджанікідзе. Затым два гады займаўся прыватным прадпрымальніцтвам.

З 1995 году пачынаецца кар’ера журналіста: Клімаў піша артыкулы ў часопісы «», «». У 1997 годзе пераходзіць у штат «Музыкальнай газеты» й ужо праз два гады замацоўваецца на пасадзе шэф-рэдактара выданьня, дзе заставаўся да закрыцьця газэты ў 2007 годзе, часам піша пад псэўданімам *«О’К»*. Паралельна з гэтым у 2003—2009 гадах быў шэф-рэдактарам часопісу «».

У той жа час працаваў на беларускім тэлебачаньні вядучым музычнага спаборніцтва «The Global Battle of the Bands» (2006—2007 годы), быў рэдактарам шоў «» на канале «Сталічнае тэлебачаньне» (2009—2010 годы).

Вядомасьць Клімаву прынесла супрацоўніцтва з музычным парталам «Experty.by», дзе ён быў штатным крытыкам на працягу 2008—2013 гадоў. Паралельна з гэтым у 2009–2012 гадах пісаў калёнкі для «Советской Белоруссии», у 2006–2013 гадах — для «БелаПАН». З 2013 году піша ў газэце «Культура».

У 2011 годзе атрымаў музычную прэмію «Ліра» як «Найлепшы журналіст».

## Ацэнкі

Вецер Мэханічны, сузаснавальнік партала «Tuzin.fm», падчас інтэрвію з Вольгай Самусік з «Музыкальной газеты» ў 2005 годзе прылічыў Клімава да ліку *«вядучых музычных журналістаў і крытыкаў»*'.

Тацьцяна Заміроўская дала ў 2008 годзе ў сваёй калёнке на «БелаПАН» такую ацэнку творцу, які й пасьля закрыцьця «Музыкальной газеты» працягнуў займацца музычнай журналістыкай: *«Застаўся адзін нязменны Алег Клімаў. Я шчыра ім захапляюся, але баюся, што асабіста ў мяне да яго ўзросту будзе нашмат менш душэўнай стойкасьці й адэкватнасьці»*.

Рэцензія Клімава на альбом Лючаны «» была названа найлепшай за 2008 год паводле вэрсіі лэйбла «West Records».

У 2011 годзе на пытаньне Зьмітра Баяровіча з «Ultra-music.com» пра добрых музычных крытыкаў Павал Сьвярдлоў, рэдактар Эўрапейскага радыё для Беларусі, сярод іншых адзначыў і Алег Клімава, бо той *«варта піша пра музыку»*.

Тацьцяна Мушынская разважала пра стыль аўтара з нагоды атрыманьня прэміі «Ліра» ў 2012 годзе: *«Публікацыі Клімава асабіста мне больш нагадваюць сьвецкую хроніку, крыху разбаўленую журналісцкімі сэнтэнцыямі»*.

## Літаратура
* 

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Алег Клімаў на сайце «Советской Белоруссии»
* Алег Клімаў на сайце naviny.by

Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1964 годзе
Катэгорыя:Беларускія журналісты
Катэгорыя:Супрацоўнікі і аўтары газэты «Советская Белоруссия»
Пячорная купальня

**Пячорная купальня** () — геатэрмальныя ванны ў натуральнай пячоры на курорце Мішкальц-Тапольца, які зьяўляецца часткай гораду Мішкальц, Вугоршчына. Другая такая пячорная купальня ёсьць толькі ў горадзе Склене-Цепліце, Славаччына.

Тэрмальныя воды (тэмэратура 30°С), як лічыцца дапамагаюць пры болях у суставах. З-за таго, што яны маюць дастаткова нізкае ўтрыманьне солі, людзі могуць купацца ў ваннах практычна неабмежаваны часу. Пячорную купальню можна наведваць круглы год, акрамя студзеня.

## Гісторыя

Пячоры і тэрмальныя купальні былі вядомы са старажытных часоў, але Тапольца стаў папулярным месцам для купаньня толькі пасьля Асманскай акупацыі Вугоршчыны (XVI—XVII стагодзьдзі). У гэты час тэрыторыя належала грэцкаму праваслаўнаму абацтву Гёрёмбёй; разьвіцьцё Тапольцы як купальнага месца было ідэяй яго ігумена ў 1711 годзе. Менавіта ён прывёз дактароў з гораду Каша (цяпер Кошыцы, Славаччына) вывучаць дабратворны ўплыў вады. Сама пячора тады не выкарыстоўвалася, басэйны знаходзіліся звонку. Вада была халаднейшай за цяперашнюю, таму што зімныя крыніцы Тапольцы (якія цяпер граюць важную ролю ў забясьпячэньні гораду Мішкальц пітной вадой) таксама выкарыстоўваліся. Да сярэдзіны XVIII стагодзьдзя, пасьля кароткага пэрыяду папулярнасьці, купальні былі забытыя, і да XIX стагодзьдзі іх будынкі стаялі ў руінах.

У 1837 годзе новы ігумен абацтва Гёрёмбёй аднавіў і пашырыў пабудовы. Тады зьявіўся першы крыты плавальны басэйн (усё яшчэ звонку пячоры), прызначаны для заможных наведвальнікаў.

У пачатку XX-га стагодзьдзя, горад Мішкальц, які пашыраўся, набыў гэты зямельны ўчастак у грэцкай праваслаўнай царквы, ня толькі з-за тэрмальных водаў, але і з-за крыніцы пітной вады (якая цяпер забясьпечвае палову водазабесьпячэньня гораду).

У наступныя гады былі пабудаваны новыя грамадзкія лазьні. У 1934 годзе Тапольца была афіцыйна прызнана курортным горадам. У 1939 годзе пачалося будаўніцтва новага купальнага дому. Падчас будаўніцтва былі выяўлены архэалягічныя знаходкі і новая, раней невядомая крыніца вады з тэмпэратурай +31,5°С. Тэрмальная купальня была адкрыта ў 1941 годзе, а ўласна пячорная купальня — толькі 14 траўня 1959 году.

З таго часу купальны комплекс быў пашыраны ў некалькі разоў. Адкрыты басэйн і характэрны дах у выглядзе ракавіны былі пабудаваны ў 1969 годзе. У 1980-х гадах былі пабудаваны новыя памяшканьні з больш цёплай вадой (34&nbsp;°C і 36&nbsp;°C). Апошняе пашырэньне купальнага комплексу адбылося ў 1998 годзе.

## Галерэя

Barlangfurdooutside.jpg|
Barlangfurdo2014-nyar (KCS) (1).JPG|
Barlangfurdo2014-nyar (KCS) (35).JPG|
Inthecavebath.JPG|
Emblemofcavebath.jpg|


## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт
* Пячорная купальня на афіцыйным турыстычным сайце Мішкальца

Катэгорыя:Курорты Вугоршчыны
Катэгорыя:Мішкальц
Iskry Skaryny

**«Iskry Skaryny»** (*«Іскры Скарыны»*) — гісторыка-публіцыстычны часопіс, які выдаваўся ў Празе беларускай мовай Беларускім (Крывіцкім) таварыствам імя Францыска Скарыны ў 1931—1935 роках. Друкаваўся лацінкай. Выйшла 5 нумароў. У аснову выданьня пакладзены ідэі пераемнасьці духоўнай спадчыны Францішка Скарыны з сучаснымі праблемамі палітычна-дзяржаўнага і культурнага разьвіцьця, нацыянальнай кансалідацыі беларускага народу, асэнсаваньня суб’ектна-творчай ролі беларусаў у гістарычным працэсе, імкненьня да самастойнага і самабытнага шляху разьвіцьця.

У артыкуле Тамаша Грыба «Інтэлігенцыя і народ» праводзілася думка пра вялікае значэньне нацыянальнай культуры як першаасновы агульначалавечай, акцэнтавалася ўвага на праблемах нацыянальнай самасьвядомасьці беларусаў, асабліва ва ўмовах асыміляцыі з боку расейскага і польскага народаў, на ролі інтэлігенцыі як выразьніка і гаранта духоўнай жыцьцяздольнасьці нацыі. Выступаў з прапановай агульнабеларускага яднаньня на аснове гуртаваньня розных палітычных кірункаў дзеля карэнных нацыянальных інтарэсаў, найперш нацыянальна-дзяржаўнай незалежнасьці Беларусі. У артыкуле Тамаша Грыба «На два франты!» сьцьвярджалася, што *«кожны беларус, хто б ні быў па сваіх поглядах і перакананьнях, павінен выканаць сваю павіннасьць: адважна стаць у шэрагі змагароў за волю і незалежнасьць Беларусі»*.

Выданьне асьвятляла пытаньні беларускай гістарыяграфіі, геральдыкі, нацыянальных традыцый. У артыкуле Васіля Захаркі «На шляху беларускіх старадаўнасьцей» зьвернута ўвага на крыніцазнаўчую каштоўнасьць Густынскага летапісу і «Хронік зь летапісаў старадаўніх» у вывучэньні беларускай мінуўшчыны. Крытычна ацэньвала нацыянальную палітыку ў БССР. Камплект выданьня захоўваецца ў Нацыянальнай бібліятэцы Чэхіі (Прага). У Нацыянальным архіве Рэспублікі Беларусь захавалася карэспандэнцыя і матэрыялы часопіса.

## Крыніцы

## Літаратура
* .
*  — С. 505—506.

Катэгорыя:Часопісы на беларускай мове
Катэгорыя:Беларусы ў Чэхіі
Катэгорыя:Прага
Катэгорыя:Чэскія часопісы
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1931 годзе
Катэгорыя:Зьніклі ў 1935 годзе
Csepel

**Csepel** (*Чэпель*) — вугорскі вытворца грузавых аўтамабіляў, аўтобусных шасі і аўтазапчастак.

## Гісторыя кампаніі
У 1949 годзе ў аднайменным прыгарадзе Будапэшту на месцы разбураных напрыканцы вайны прадпрыемстваў *[[Weiss Manfréd|Weiss]]* быў пабудаваны буйны машынабудаўнічы камбінат *Csepel*. Спэцыялізацыя прадпрыемства — станкабудаваньне, вытворчасьць аўтамабільных кампанэнтаў, аўтобусных шасі, а з 1950 па 1989 гады тут вырабляліся грузавыя аўтамабілі. Csepel сталі першымі грузавікамі, вытворчасьць якіх было арганізавана ў нядаўна створанай Вугорскай Народнай Рэспубліцы. Першыя мадэлі грузавікоў былі распрацаваны на базе грузавікоў аўстрыйскай фірмы Steyr. Да 1960-х гадоў Csepel вырабляў бартавыя грузавікі і седлавыя цягачы (яны ў складзе аўтапаяздоў грузападымальнасьцю 10 т шырока пастаўляліся ў краінах сацлягеру, у тым ліку і ў СССР), шасі для аўтобусаў "Ікарус», гусенічныя цягачы К800 з грузавой плятформай, кранавые шасі, пажарныя і спэцмашыны.

У 1970-х гадах камбінат распрацаваў новыя грузавыя аўтамабілі ўжываючы шырокую каапэрацыю з прадпрыемствамі краінаў сацыялістычнага лягэру, а найперш за ўсё Польшчы. Аднак, купля ліцэнзіі грузавых аўтамабіляў заходне-нямецкай кампаніі M.A.N. і вытворчасьць іх заводам Rába у Д’ёры сур’ёзна ўдарылі па «Csepel». У адрозьненьне ад сучасных грузавікоў Raba, іх прадукцыя сур’ёзна састарэла.

З 1956 па 1975 гады камбінат вырабляў таксама матацыклы маркі «Панонія». Аднак у сувязі з падзеньнем экспартнага попыту на іх, ад вытворчасьці давялося адмовіцца.

З канца 1970-х гадоў замест уласных рухавікоў Csepel на грузавікі пачынаюць ўсталёўваць тыя, што вырабляюцца ў Вугоршчыне «Rába-MAN». На заводзе гэтак жа вырабляліся швэдзкія ўсюдыходы Volvo C202. За 1980-я гады аб’ём вытворчасьці цяжкіх грузавікоў скараціўся з 3-5 тысячаў да 1 тысячы адзінак у год, завод практычна цалкам пераключаецца на вытворчасьць шасі і іншых агрэгатаў для «Ікарусаў», а грузавікі зьбіраюць пад замову. З 1989 году завод цалкам пераключыўся на вытворчасьць шасі і аўтакампанэнтаў.

## Глядзіце таксама
* Ikarus
* Jelcz M11

## Крыніцы

Катэгорыя:Зьявіліся ў 1949 годзе
Катэгорыя:Вугорскія кампаніі
Катэгорыя:Аўтамабілебудаўнічыя кампаніі Вугоршчыны
Вайкунцы

**Вайку́нцы** — вёска ў Вярэнаўскім раёне Гарадзенскай вобласьці. Уваходзіць у склад Радунскага сельсавету.

## Насельніцтва
* 2009 год — 86 жыхароў

## Крыніцы

Катэгорыя:Радунскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Вярэнаўскага раёну
Бартэшышкі

**Бартэ́шышкі** — вёска ў Беларусі, каля ракі Радунькі. Уваходзяць у склад Радунскага сельсавету Вярэнаўскага раёну Гарадзенскай вобласьці.

## Назва
Імя Барташ (Bartosz, Bartosch) ёсьць агульнай для славянаў і германцаў народнай формай царкоўнага імя Барталамей.

Яшчэ этнограф і мовазнаўца Яўхім Карскі зьвяртаў увагу на тое, што ў латыскай Курляндыі, «*большасьць [[Беларуская мова|беларускіх]] населеных месцаў заканчваюцца на -ішкі*», пазьней у рэчышчы палітыкі летувізацыі падобныя тапонімы на -ішкі азначылі як «гістарычна балтыйскія» і нават «тыпова летувіскія». Тым часам менскі дасьледнік Алёхна Дайліда зазначае, што «*ва [[Усходнегерманскія мовы|ўсходнегерманскіх мовах]] быў пашыраны суфікс -isk-: такім парадкам, так менаваная «лінія Сафарэвіча» (мяжа перавагі паселішчаў з назовамі на -ішкі ў Панямоньні) не абавязкова зьнітаваная з балтамі*».

## Насельніцтва
* 2009 год — 53 чалавекі

## Крыніцы

Катэгорыя:Радунскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Вярэнаўскага раёну
Герб Вярэнава

**Герб Вярэнава** — адзін з сымбаляў мястэчка Вярэнава і Вярэнаўскага раёну. Герб і сьцяг зацьверджаныя ўказам прэзыдэнта Рэспублікі Беларусь ад  г. № 455.

Асновай для стварэньня герба сталі элемэнты родавых гербаў Гаштольдаў i Сцыпіёнаў, якія ў мінулым доўгі час уладарылі на гэтых землях.

## Апісаньне
Герб уяўляе сабой гішпанскі шчыт, перасечаны сплошчана-зубчастым падзелам, у верхнім блакітным полі якога намаляваны залаты леў з залатой каронай на галаве, які трымае ў лапах срэбраную літару W; у ніжнім чырвоным — герб «Сцыпіён» — чатыры перакрыжаваныя бэлькі блакітнага колеру.

## Глядзіце таксама
* Сьцяг Вярэнава

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* https://web.archive.org/web/20190512205956/http://www.pravo.by/pdf/2006-114/2006-114(003-024).pdf

Катэгорыя:Вярэнаў
Катэгорыя:Вярэнаўскі раён
Вярэнаў
Вераніка Круглова

**Вераніка Круглова** (нар.  3 студзеня 1966, Менск, БССР, СССР) — беларуская рок- і фольк-сьпявачка, адна з заснавальнікаў, кіраўніца і салістка гурта «KRIWI». Двойчы Рок-князёўна Беларусі (Рок-каранацыя '98 і '99).

Нарадзілася ў Менску ў радзільні №1 на вул. Валадарскага.

Зь дзіцячых гадоў займалася музыкай і танцамі, сьпявала ў гуртах «Метро», «Линда», «Палац», «KRIWI». Удзельніца праектаў «Народны Альбом», «Калядны альбом» і «Я нарадзіўся тут».

Першы муж — беларускі музыка Зьміцер Вайцюшкевіч. Пасьля разводу зьехала ў Бэрлін. Мае дачку.

У 2003 годзе зьнялася ў кінадраме «Анастасія Слуцкая» ў ролі знахаркі Жданы.

## Крыніцы

## Літаратура
* 

## Вонкавыя спасылкі
* Анкета на бабіна лета. Вераніка Круглова: «У маім жыцьці я сама сабе аўтар, рэжысэр і галоўны герой»

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Менску
Катэгорыя:Беларусы ў Нямеччыне
Катэгорыя:Беларускія музыкі
Катэгорыя:Беларускія сьпявачкі
Янаш Адэр

**Я́наш А́дэр** (;  9 траўня 1959, Чорна) — вугорскі палітык і дзяржаўны дзеяч, дэпутат Эўрапарлямэнту, прэзідэнт Венгрыі (2012—2022).

## Жыцьцяпіс
У 1983 годзе атрымаў ступень доктара юрыдычнага факультэту Будапэшцкага ўнівэрсытэту. У 1986—1990 гадах быў навуковым супрацоўнікам Інстытуту сацыялёгіі Вугорскай акадэміі навук.

У 1988 годзе ўступіў у партыю Фідэс. Быў старшынём Нацыянальнага савету, віцэ-прэзыдэнтам Фідэс. У 2002—2006 гадах быў лідэрам фракцыі Фідэс у парлямэнце.

У 1990—2009 гадах быў дэпутатам парлямэнту Вугоршчыны, у 1997—1998 і 2006—2009 гадах — віцэ-сьпікерам, у 1998—2002 гадах — сьпікерам парлямэнту. З 2009 году — дэпутат Эўрапарлямэнту.

2 траўня 2012 году абраны прэзыдэнтам Вугоршчыны.

### Сям’я
Жанаты, мае чацьвярых дзяцей. Жонка — судзьдзя.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Жыцьцяпіс на сайце парлямэнта Вугоршчыны
* Жыцьцяпіс на сайце Эўрапарлямэнту

Катэгорыя:Выпускнікі Будапэшцкага ўнівэрсытэту
Катэгорыя:Прэзыдэнты Вугоршчыны
Катэгорыя:Вугорскія палітыкі
Катэгорыя:Сябры Фідэсу
Ласла Кёвер

**Ласла Кёвер** (; , Папа) — вугорскі палітычны дзяяч, сьпікер Нацыянальны сход Вугоршчыны. Чалец-заснавальнік партыі Фідэс (з 1988 году).

## Жыцьцяпіс
Быў актыўным удзельнікам дыскусіі за круглым сталом з апазыцыяй у 1989 годзе. Чалец парлямэнту з 1990 году. Узначальваў сваю палітычную групу на Нацыянальным сходзе; узначальваў Камітэт па Нацыянальнай бяспэцы на працягу двух тэрмінаў. У 2000-2001 гадах — старшыня партыі.

У 1996-2009 гадах быў сябрам Рады вугорскай Асацыяцыі Грамадзянскага Супрацоўніцтва. Сябра Рады вугорскай Асацыяцыі Міжнароднага Дзіцячага Абслугоўваньня Бясьпекі з 1990 году, быў яго прэзыдэнтам з 1994 году. Займаў пасаду міністра без партфэлю, якія адказваюць за Грамадзянскія спэцслужбы, ва ўрадзе Віктара Орбана (1998-2000).

22 ліпеня 2010 году быў абраны сьпікерам Нацыянальнага сходу Вугоршчыны; заступіў на пасаду 6 жніўня 2010 году, зьмяніўшы свайго папярэдніка Пала Шміта, абранага прэзыдэнтам Вугоршчыны.

З 2 красавіка па 10 траўня 2012 году, пасьля сыходу ў адстаўку Пала Шміта, быў выканаўцам абавязкаў прэзыдэнта Вугоршчыны<.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Dr. Kövér László на сайце парлямэнту Вугоршчыны 

Катэгорыя:Сябры Фідэсу
Катэгорыя:Прэзыдэнты Вугоршчыны
Катэгорыя:Вугорскія палітыкі
Катэгорыя:Старшыні Нацыянальнага сходу Вугоршчыны
Сьцяг Вярэнава

**Сьцяг Вярэнава** — сьцяг мястэчка Вярэнаў і Вярэнаўскага раёну. Сьцяг і герб зацьверджаныя ўказам прэзыдэнта Рэспублікі Беларусь ад  г. № 455.

## Апісаньне
Сьцяг уяўляе сабой прамавугольнае палотнішча блакітнага колеру з суадносінамі бакоў 1:2, у цэнтры пярэдняга боку якога разьмешчаная выява гербу Вярэнава і Вярэнаўскага раёну.

## Глядзіце таксама
* Герб Вярэнава

## Вонкавыя спасылкі

* https://web.archive.org/web/20190512205956/http://www.pravo.by/pdf/2006-114/2006-114(003-024).pdf

Катэгорыя:Вярэнаў
Вярэнача
Берштаўскі сельсавет

**Бе́рштаўскі сельсавет** — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Шчучынскага раёну Гарадзенскай вобласьці. Цэнтар — вёска Бершты.

Створаны 12 кастрычніка 1940 году ў складзе Парэцкага раёну Беластоцкай вобласьці БССР. З 25 лістапада 1940 году ў складзе Скідальскага раёну, з 20 верасьня 1944 году ў складзе Гарадзенскай вобласьці, з 25 сьнежня 1962 году ў складзе Гарадзенскага раёну.

У 1964 годзе перададзены Шчучынскаму раёну. 20 верасьня 2002 году скасаваны, тэрыторыя далучана да Навадворскага сельсавету.

На момант скасаваньня ў склад сельсавету ўваходзілі 5 населеных пунктаў: Арлова Гара, Бераставіца, Бершты, Падбершты, Пілаўня.

## Крыніцы

## Літаратура
* Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987.
* Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с.

Катэгорыя:Былыя сельсаветы Шчучынскага раёну
Катэгорыя:Былыя сельсаветы Гарадзенскага раёну
Катэгорыя:Былыя сельсаветы Парэцкага раёну
Катэгорыя:Былыя сельсаветы Скідзельскага раёну
Катэгорыя:Сельсаветы, створаныя ў 1940 годзе
Катэгорыя:Сельсаветы, скасаваныя ў 2002 годзе
Сэгедзкі ўнівэрсытэт

**Сэгедзкі ўнівэрсытэт** () — вялікі дасьледчы ўнівэрсытэт у Вугоршчыне. Ён знаходзіцца ў трэцім паводле велічыні горадзе краіны, Сэгедзе, у мэд’е Чонград. Унівэрсытэт ёсьць адным з найважнейшых вугорскіх унівэрсытэтаў і ўваходзіць у лік самых вядомых вышэйшых навучальных установаў Цэнтральнае Эўропы. Па стане на 2013 год унівэрсытэт займаў другое месца ў нацыянальным рэйтынгу і ўваходзіў у лік топ-200 рэйтынгу эўрапейскіх унівэрсытэтаў. Апэрацыйны бюджэт установы на 2014 год складаў 220 млн даляраў ЗША [3]. Паводле зьвестак на 2020 год ва ўнівэрсытэце навучалі калі 21 тысячы студэнтаў.

Першапачаткова быў заснаваны ў 1872 годзе імпэратарам Францам Ёсіфам I у горадзе Клуж-Напока, у сучаснае Румыніі. Пасьля падзелу Вугоршчыны паводле Трыянонскае дамовы ўнівэрсытэт пераехаў у Сэгед.

## Крыніцы


Катэгорыя:Вугорскія ўнівэрсытэты
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1872 годзе
Бэла Кун

**Бэ́ла Кун** () — вугорскі камуністычны актывіст і палітык, які быў фактычным дыктатарам Вугорскай Савецкай Рэспублікі і ініцыятарам чырвонага тэрору ў 1919 годзе. Пасьля краху камуністычнага рэжыму, Кун уцёк у СССР, дзе працаваў функцыянэрам у арганізацыі Камінтэрну і быў кіраўніком Крымскага рэвалюцыйнага камітэту з 1920 году. Арганізаваў і актыўна ўдзельнічаў у чырвоным тэроры ў Крыме ў пэрыяд 1920—1921 гадох, пасьля чаго ўдзельнічаў у сакавіцкай акцыі 1921 году, няўдалым камуністычным паўстаньні ў Нямеччыне.

Падчас тэрору канца 1930-х гадоў Кун быў арыштаваны, катаваны. Пасьля судовае справы быў у хуткім часе расстраляны. У 1956 годзе быў пасьмяротна рэабілітаваны савецкім рэжымам акурат пасьля сьмерці Ёсіфа Сталіна і крытычнае пераацэнцы сталінізму.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Бэла Кун. Marxists Internet Archive.

Катэгорыя:Вугорскія палітыкі
Катэгорыя:Савецкія палітыкі
Ян Паноніюс

**Ян Паноніюс** (, , ) — харвацка-вугорскі лацініст, паэт, дыпламят і біскуп Пэчу. Ян зьяўляецца самым вядомым паэтам эпохі Адраджэньня ў Вугорскім каралеўстве і быў адным з найбольш вядомых дзеячаў паэзіі і гуманістаў у Эўропе. Нарадзіўся ў сям’і харвата і вугорцы, але сацыяльнае саслоўе бацькоў невядомае. У юнацтве быў накіраваны на навучаньне ў італьянскую Фэрару, дзе вывучаў ў тым ліку творы грэцкіх і старажытнарымскіх аўтараў. Далей навучаўся ў Падуанскім унівэрсытэце. Вярнуўшыся на радзіму ў Вугоршчыну працаваў у каралеўскае канцылярыі, а затым неўзабаве быў прызначаны на пасаду біскупа гораду Пэч, а пазьней віцэ-канцлерам краіны. Падтрымліваў сувязь зь некаторымі выбітнымі філёзафамі свайго часу, а таксама сабраў вялікую бібліятэку твораў гуманістаў.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Біяграфія. University of Pécs.

Катэгорыя:Вугорскія паэты
Катэгорыя:Харвацкія паэты
Добаш

**Добаш** () — вугорскі бісквітны торт з шакалядным масьляным крэмам і карамэльлю. Слаісты выпек носіць імя свайго вынаходніка, вугорскага шэф-кухара Ёжэфа Добаша, уладальніка кандытэрыі ў Будапэшце. Добаш у канцы 1800-х гадох вырашыў стварыць торт, які б захоўваўся даўжэй за іншыя выпекі ў тую эпоху, калі тэхнікі захоўваньня прадуктаў былі абмежаваныя. Круглыя бакі дэсэрту пакрытыя меленымі арэхамі, каштанамі, грэцкімі арэхамі або мігдаламі, а зацьвярдзелая карамэлевая верхняя частка дапамагае прадухіліць высыханьне, што спрыяе павелічэньню тэрміну ягонага захоўваньняня.

Упершыню быў прадстаўлены на Нацыянальнай галоўнай выставе Будапэшту ў 1885 годзе. Аднымі зь першых людзей, якія пачаставаліся выпекам былі аўстра-вугорскі імпэратар Франц Ёзэф I і імпэратарка Лізавета. Торт неўзабаве стаў папулярным па ўсёй Эўропе, празь ягоную трываласьць пры дастаўцы, гэтак і за непаўторны выгляд.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Добаш. All Recipes.

Катэгорыя:Тарты
Катэгорыя:Вугорская кухня
Восіп Турчыновіч

**Во́сіп Цэ́зар Турчыно́віч** (Восіп Вікенцевіч; 1824—?) — беларускі гісторык, правазнавец. Аўтар працы «Агляд гісторыі Беларусі з найдаўнейшых часоў».

## Жыцьцяпіс
Паходзіў з магілёўскай шляхты. У 1858—1860 роках перакладчык Магілёўскага дваранскага сходу, тытулярны саветнік. У пачатку 1860-х гадоў пераведзены на пасаду судзьдзі Ніжняудзінскага акруговага суда Іркуцкай губэрні. Далейшы лёс невядомы.

## Навуковая дзейнасьць
Вывучаў паходжаньне магілёўскіх курганаў. Аўтар чатырох кніг па славянскай гісторыі. Найбольш значная праца — «Агляд гісторыі Беларусі з найдаўнейшых часоў» (*Обозрение истории Белоруссии с древнейших времен*, СПб, 1857) — першая сыстэматызаваная гісторыя Беларусі. Пачынаецца ад апісаньня легендарнай даўніны і сканчаецца далучэньне беларускіх земляў да Расейскай імпэрыі ў выніку Падзелаў Рэчы Паспалітай. Кніга пераважна кампіляцыйная, аднак Турчыновіч упершыню ўвёў у навуковы ўжытак шэраг пісьмовых гістарычных крыніцаў і фактаў, спасылкі на працы іншых навукоўцаў. Праца Турчыновіча аказала пэўны ўплыў на разьвіцьцё беларускай гістарыяграфіі XIX стагодзьдзя дзякуючы выкарыстанаму ў ёй фактычнаму матэрыялу.

## Творы
* О поземельной собственности и наследстве в древней Руси. ― Санкт-Петербург: тип. Э. Веймара, 1853. — [2], IV, 58 с.
* Общественный быт славян в древности. О собственности и наследстве в древней Руси. ― Санкт-Петербург: тип. Э. Веймара, 1853. — [2], IV, 58 с.
* История сельского хозяйства России, от времен исторических до 1850 года. ― Санкт-Петербург: В. П. Поляков, 1854. — [4], IV, 168 с.
* Обозрение истории Белоруссии с древнейших времен. ― Санкт-Петербург: тип. Э. Праца, 1857. — XII, 303 с.

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 

## Вонкавыя спасылкі
* Обозрение истории Белоруссии с древнейших времен (1857).

Катэгорыя:Беларускія археографы
Катэгорыя:Беларускія гісторыкі
Катэгорыя:Гісторыкі Расейскай імпэрыі
Катэгорыя:Гісторыкі Вялікага Княства Літоўскага
Алег Ладкін

**Алег Аляксандравіч Ладкін** (; 1936, с. Новашыпунова, Алтайскі край, Расея) — архітэктар. 
Сябар Саюзу архітэктараў Беларусі (з 1971 году).

Атрымаў найбольшую вядомасьць як аўтар праекту г.зв. «Дома Чыжа» ў Менску.

## Біяграфія
Скончыў у 1966 годзе Новасыбірскі інжынэрна-будаўнічы інстытут. З 1966 году працаваў асыстэнтам у НІБІ, па землятрусе ў Ташкенце ў 1966—1968 гадох працаваў на аднаўленьні места, у 1968—1971 гадох у ДПІ «Алмаатадзіпрагар» у Алма-Аце.

У 1971 годзе пры спрыяньні савецкіх уладаў, якія праводзілі палітыку маскалізацыі Беларусі, пераехаў з жонкай у Менск. У 1971—1999 гадох быў галоўным архітэктарам праектаў у ДПІ «Менскпраект», у 1974—1976 гадох кіраваў майстэрняй «БелНДІПгорадабудаўніцтва». З 1991 году дырэктар «Творчай майстэрні архітэктара Ладкіна А. А.».

## Працы

У якасьці аўтара (галоўнага архітэктара праектаў) запраектаваў і рэалізаваў больш за 50 аб’ектаў жытлова-грамадзянскага прызначэньня празь дзяржаўныя ўстановы і больш за 50 аб’ектаў праз творчую майстэрню. Асноўныя працы: комплекс НДІ ЭВМ на вуліцы Максіма Багдановіча (1972—1975); станцыя мэтро «Трактарны завод»; забудова жылых дамоў уздоўж ракі Сьвіслачы (1982-89), праект жылога дома па вул. Валгадонскай, 19; бібліятэка ў цэнтры жылога раёну Чыжоўкі; жылая забудова ўздоўж праспэкту Незалежнасьці (рэалізавана ў 1987—1991) — усе ў Менску; аддзелы «Беларусбанк» у Рэчыцы (2006—2008), Кобрыні (2008—2009); жылы комплекс з убудаванымі адміністрацыйнымі і гандлёвымі памяшканьнямі, гаражом-стаянкай на вуліцы Старажоўскай ў Менску (2007—2009, будаваньне ў 2009—2011).

Найбольш вядомы праект Ладкіна — «Дом Чыжа» ў Менску (афіцыйная назва — «Ля Траецкага», ), рэалізаваны ў 2009—2013 гадох.

## Погляды
Параноўвае свой «Дом Чыжа» з Эйфэлевай вежай. Пры гэтым сьцьвярджае, што пры рэалізацыі ўсяго праекту (разам з рэканструкцыяй гасьцініцы «Беларусь») «*Менск быў бы ня горшым за [[Ашгабад]] або [[Грозны]]*» ().

Лічыць, што крытыкі «Дома Чыжа» кіруюцца нацыянальным пытаньнем і належаць да «*максымум 11% людзей, якія лічаць сябе нацыяй, а астатніх быдлам*» (). Сьцьвярджае, што ў час праектаваньня дома «*людзі прапольскага складу зь іншым поглядам на архітэктуру*» () запрашалі яго на круглы стол, на які ён нібы пагаджаўся, а той не адбыўся.

## Ацэнкі
Ладкіна характарызуюць як чалавека, што «*ўвойдзе ў гісторыю места і падручнікі архітэктуры як цынічны [[Вандалізм|вандал]]*», які пры будаваньні «Дом Чыжа» кіраваўся не прафэсійнымі меркаваньнямі, а грашыма забудоўніка.

## Заўвагі

## Крыніцы

Катэгорыя:Беларускія архітэктары
Катэгорыя:Расейскія архітэктары
Шандар Гарбаі

**Шандар Гарбаі** () — вугорскі сацыялістычны палітык.

## Біяграфія
Ён актыўна кіраваў сацыял-дэмакратычнай партыяй Вугоршчыны. Выказаўся за зьліцьцё сацыял-дэмакратычнай партыі з камуністычнай партыяй Вугоршчыны, якое адбылося 21 сакавіка 1919 году. Гэта прывяло да стварэньня Вугорскае Савецкае Рэспублікі, у якой займаў пасаду прэм’ер-міністра і прэзыдэнта. Не зважаючы на тое, што Гарбаі заставаўся тытулярным кіраўніком дзяржавы, ён фактычна ня меў уплыву. Лідэрам дзяржавы дэ-факта стаў міністар замежных справаў камуніст Бэла Кун.

Пазьней Мацяш Ракашы жартаваў, што габрэйскія лідэры рэвалюцыі трымалі Гарбая дзеля таго, каб было каму падпісваць сьмяротныя прысуды ў шабат.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Шандар Гарбаі. Arcanum.

Катэгорыя:Вугорскія палітыкі
Мацяш Ракашы

**Ма́цяш Ра́кашы** () — вугорскі камуністычны палітык. З 1945 па 1956 гады быў кіраўніком камуністычнае партыі Вугоршчыны. Пры гэтым спачатку займаючы пасаду генэральнага сакратара камуністычнае партыі краіны з 1945 па 1948 гады, а потым займаючы тую ж пасаду ў Вугорскай працоўнай партыі з 1948 па 1956 гады. Такім чынам, з 1949 па 1956 гады ён быў фактычным кіраўніком камуністычнае Вугоршчыны. Зьяўляючыся палымяным сталіністам, ягоны ўрад быў вельмі ляяльны да Савецкага Саюзу. Праводзіў жорсткую палітыку здушэньня апанэнтаў, маючы на сваім рахунку зьняволеньне тысячаў вугорцаў і іхняе забіцьцё. Паходзіў з габрэйскае сям’і.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Мацяш Ракашы. Find a Grave.

Катэгорыя:Вугорскія палітыкі
Артур Гёргеі

**Артур Гёргеі** () — вугорскі вайсковы кіраўнік, адзін з найвыбітнейшых вайскаводаў вугорскага рэвалюцыйнага войска.

## Біяграфія
У маладосьці Гёргеі быў таленавітым хімікам, а ягоныя працы ў галіне хіміі былі прызнаныя многімі вядомымі вугорскімі і эўрапейскімі хімікамі. Аднак ён больш шырока вядомы дзякуючы сваёй актыўнай ролі ў Вугорскае рэвалюцыі 1848—1849 гадоў як найбольш пасьпяховы генэрал і найвялікшы ваенны геній вугорскага войска. Зьяўляецца правадыром пераможнай вясновай кампаніі, якая вызваліла амаль усю заходнюю частку Вугоршчыны ад аўстрыйскае акупацыі. Праз свае ваенныя посьпехі быў узнагароджаны ўрадам Вугоршчыны, атрымаўшы пачаду вайсковага міністру. У апошнія дні рэвалюцыі быў прызначаны вугорскім дыктатарам, што азначала, што ён атрымаў у свае рукі ўсе вайсковыя і палітычныя сілы краіны. Аднак, праз тое, што ён ня здолеў супрацьстаяць колькаснаму і тэхналягічнаму войску аўстрыйцаў і расейцаў, быў вымушаны 13 жніўня 1849 году спыніць рэвалюцыю.

Адносіны і канфлікты Гёргеі з Лаяшам Кошутам, галоўным палітыкам і прэзыдэнтам-губэрнатарам рэвалюцыйнае Вугоршчыны, паўплывалі на хаду вайны за незалежнасьць і ягоную вайсковую кар’еру, а таксама на пасьлярэвалюцыйнае жыцьцё да самае сьмерці. Падчас сваіх паходаў узімку і ўлетку 1848—1849 гадоў ён уступіў у канфлікт з Кошутам праз адрозныя меркаваньні наконт вайсковых рухаў і праз тое, што Гёргеі адмовіў Дэклярацыі вугорскае незалежнасьці, архітэктарам якой быў Кошут.

Пасьля капітуляцыі расейскаму войску, ён пазьбег расстрэлу, як шматлікія вугорскія генэралы, дзякуючы патрабаваньню расейскага кіраўніцтва аб ягоным памілаваньні. Замест таго, быў адпраўлены аўстрыйцамі ў Клягенфурт, дзе яго трымалі пад вартай да 1867 году. Пасьля быў амніставаны ў выніку вугорска-аўстрыйскага кампрамісу і заснаваньня Аўстра-Вугоршчыны, таму мог безь перашкодаў вярнуцца ў Вугоршчыну. Пасьля некалькіх гадоў цяжкасьцей, калі ён бяз посьпеху паспрабаваў знайсьці прыдатную працу, пасяліўся дзякуючы брату Іштвану Гёргеі ў Вышаградзе, дзе правёў апошнія дзесяцігодзьдзі свайго жыцьця.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Біяграфія. Encyclopaedia Britannica.
* Біяграфія. Ohio University.

Катэгорыя:Вугорскія вайскоўцы
Лаяш Кошут

**Лаяш Кошут** () — вугорскі шляхціч, юрыст, журналіст, палітык, дзяржаўны дзяяч і прэзыдэнтам Каралеўства Вугоршчына падчас рэвалюцыі 1848—1849 гадоў. Пры дапамозе свайго таленту ў аратарстве ў палітычных дэбатах і публічных прамовах Кошут, які паходзіць зь зьбяднелай шляхецкае сям’і, здолеў стаць рэгентам-прэзыдэнтам Вугоршчыны. Вядома, што род Кошут мае славацкае паходжаньне, а маці Лаяша паходзіла зь нямецкіх лютэранаў, сам Кошут зьяўляўся апантанным вугорскім нацыяналістам.

Навучаўся на юрыста ў Пэшце. Ягоныя выдатныя здольнасьці да палымяных прамоваў, а таксама здольнасьць хутка аналізаваць велічэзныя матэрыялы, здольнасьць гуляць на многіх псыхалягічных аспэктах, разам зь безумоўнай сумленнасьцю і непадкупнасьцю, зь першага году знаходжаньня ў Пэшце забясьпечылі маладому юрысту вядомасьць і салідную практыку. Аднак, сам Лаяша Кошут бачыў сваю будучыню толькі ў палітычнай дзейнасьці. Спробы заняць месца ў адміністрацыі ня мелі посьпеху, бо ягоныя радыкальныя дэмакратычныя і нацыянал-патрыятычныя перакананьні не віталіся аўстрыйскай адміністрацыяй. Тым ня менш, Кошут ўсё ж быў прызначаны дэпутатам арыстакратычнага парлямэнту Вугоршчыны, які месьціўся ў сучаснай Браціславе.

Пад уплывам рэвалюцыйных падзеяў у Парыжы Лаяш Кошут 3 сакавіка 1848 году заклікаў да рэвалюцыйных пераменаў у Аўстрыйскае імпэрыі, апэлюючы да сямнаццацігадовага эрцгерцагу Францу Ёзэфу. Пасьля здушэньня рэвалюцыі быў вымушаны зьехаць з краіны, вандруючы па Турэччыне, Ангельшчыне, ЗША і Італіі. Бронзавы бюст Кошута месьціцца ў Капітоліі.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Працы Кошута. Project Gutenberg.

Катэгорыя:Вугорскія палітыкі
Пулай

**Пулай** — элемэнт эрзянскага народнага жаночага касьцюма, які насілі на поясе.

## Апісаньне
Традыцыйны народны касьцюм, які захаваўся ў шматлікіх сёлах Мардовіі і традыцыйнага пражываньня эрзян за межамі рэспублікі. У цяперашні час апранаецца з нагоды сьвят і важных падзей. Касьцюмы, якія захоўваюцца дасюль, перадаюцца ад маці дачкам.

Жаночы касьцюм звычайна вырабляўся зь белай тканіны і складаўся з доўгай белай кашулі, падабранай поясам, званым *пулай*. Спадніцу дапаўняў чырвоны або блакітны фартух з каўняром накшталт кафтана без рукавоў. Касьцюм звычайна быў упрыгожаны вышыўкай з выкарыстаньнем ракавінак. Пулай пры гэтым быў неад’емнай часткай эрзянскай дзяўчыны. Дзяўчына пачынала насіць яго ў падлеткавым узросьце і насіла да старэйшага ўзросту.

Пула — гэта тканы пояс-валік, выкананы з конскага воласу і воўны, які можа важыць ад трох да пяці кіляграм. Пулай насілі на сьцёгнах па-над кашуляй. Адрозьніваюць пулай двух відаў: без валіка (пулоааркс, цёкакаркс) і з валікам (пулагай, пулай, пулакш). У яго аснове — прастакутны кавалак кардона або лямца даўжынёй 20-30 см. Бачны бок упрыгожвалі вышыўкай, плоскімі гузікамі, ракавінамі, пазумэнтам, махрамі зь медных ланцужкоў і каляровых пацерак. Каб ніткі ня блыталіся, пулай вымочваюць у адмысловым растворы.

Дарослая жанчына не магла зьявіцца на людзях без пулая, гэта прыраўноўвалася зьяўленьню без адзеньня. Жанчыны не здымалі яго нават летам падчас працы ў полі. Пулай меў сакральнае магічнае значэньне і выконваў ахоўныя функцыі абярэга: благое вока заблытвалася ў чорных тугіх нітках і не магло зрабіць жанчыну бясплоднай. Дадаткова ён служыў і для ўцяпленьня, зьберагаючы жанчыну ад прастуды і пераахаладжэньня нырак. Цяжкі пулай рабіў цела жанчыны больш моцным, а сьцёгны й ікры больш круглявымі.

На Сусьветнай выставе ў Парыжы жаночы эрзянскі касіцюм, прывезены Макарам Яўсеевым, быў уганараваны залатым мэдалём.

У жаночым пахавальным касьцюме пулай адсутнічаў.


Файл:SUK119 53.jpg|значак|
Файл:Erzya girls are dancing- 1914 year.jpg|значак|
Файл:SUK119 54.jpg|значак|
Файл:SUK119 67.jpg|значак|
Файл:SUK119 73.jpg|значак|
Файл:SUK119 89.jpg|значак|
Файл:SUK119 59.jpg|значак|
Файл:SUK119 52.jpg|значак|
Файл:SUK119 70.jpg|значак|
Файл:Eesti rahva muuseum DSC05262.jpg|значак|


## Крыніцы

Катэгорыя:Эрзя
Катэгорыя:Мардва
Лідзія Русланава

**Лідзія Андрэеўна Русланава** (; пры нараджэньні **Праскоўя Андрыянаўна Лейкіна-Гаршэніна**; 14 (27) кастрычніка 1900, сяло Чарнаўка, Саратаўская губэрня — 21 верасьня 1973, Масква) — расейская і савецкая сьпявачка, Заслужаная артыстка РСФСР (1942). Асноўнае месца ў рэпэртуары Русланавай займалі расейскія народныя песьні. У свой час Лідзія Русланава была адным з самых папулярных выканаўцаў у СССР, а яе выкананьне расейскіх народных песень лічаць эталённым.

Валодала прыгожым і моцным голасам шырокага дыяпазону. Стварыла свой стыль выкананьня народных песень, якія зьбірала ўсё жыцьцё. Сярод найбольш папулярных яе песень: «Стэп ды стэп наўкол», «Ліпа векавая», «Я на горку ішла», «Залатыя горы», «Сьвеціць месяц», «Валёнкі» і многія іншыя. Лідзія Русланова выконвала і песьні савецкіх кампазытараў. Адной зь першых выканала «Кацюшу».

## Жыцьцяпіс
Нарадзілася ў беднай сялянская сям’і старавераў. Па маці належала да народу эрзя. Акрамя яе ў сям’і было яшчэ двое дзяцей — Юля і Аўдзей. Яё бацька, Андрэй Маркелавіч Лейкін працаваў грузчыкам на прыстані.

## Крыніцы

## Літаратура
* 

Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусьветнай вайны
Катэгорыя:Расейскія сьпевакі і сьпявачкі
Катэгорыя:Савецкія сьпевакі і сьпявачкі
Катэгорыя:Заслужаныя артысты РСФСР
Катэгорыя:Памерлі ад сэрцавай няздатнасьці
Ардатаўскі раён (Мардовія)

**Арда́таўскі раён** (, , ) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка на ўсходзе Мардовіі ў Расеі. Адміністрацыйным цэнтарам зьяўляецца горад Ардатаў.

## Геаграфія
Ардатаўскі раён мяжуе з Ацяшаўскім, Ічалкаўскім і Бальшаігнатаўскім раёнамі, а таксама з Чувашыяй, Ніжэгародзкай і Ўльянаўскай абласьцямі. Плошча раёну складае 1192,61 км².

## Гісторыя
Ардатаўскі раён быў утвораны 16 ліпеня 1928 году ў адпаведнасьці з пастановай УЦВК і СНК РСФСР у складзе Горкаўскае вобласьці. У 1934 годзе ўвайшоў у склад навастворанай Мардоўскай АССР.

## Дэмаграфія
У гарадзкіх умовах, як то горад Ардатаў і працоўны пасёлак Тургенева, пражываюць 52,75% насельніцтва раёну. Эрзя фармуюць 57,85% агульнага насельніцтва раёну, другой нацыянальнай групай ёсьць расейцы, якія складаюць 41,34%.

## Эканоміка
Раён, пераважна, аграрны, і таму не валодае разьвітой прамысловасьцю. На тэрыторыі раёну ў працоўным пасёлку Тургенева разьмешчанае найстарэйшае сьвятлотэхнічнае прадпрыемства Мардовіі — Ардатаўскі сьвятлотэхнічны завод.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Сайт раённай адміністрацыі
Ацюр’еўскі раён

**Ацю́р’еўскі раён** (, , ) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка на захадзе Мардовіі ў Расеі. Адміністрацыйным цэнтарам зьяўляецца сяло Ацюр’ева.

## Геаграфія
Ацюр’еўскі раён мяжуе зь Цемнікаўскім, Краснаслабодзкім, Кавылкінскі і Тарбееўскім раёнамі. Плошча раёну складае 825,54 км². Усходняя частка раёну разьмешчаная ў лесастэпы другаснай марэннай раўніны, заходняя месьціцца на ляндшафтах зьмешаных лясоў водналедавіковай нізіны. Лясы займаюць плошчу ў 9475 га і знаходзяцца ў асноўным у паўночна-заходняй частцы раёну.

## Гісторыя
Ацюр’еўскі раён быў утвораны 10 траўня 1937 году ў адпаведнасьці з пастановай УЦВК у складзе Мардоўскае АССР.

## Дэмаграфія
На 2017 год насельніцтва раёну налічвала 8336 чалавек. У раёне пражываюць машканы, расейцы і татары.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Сайт раённай адміністрацыі
Вялікабярэзьніцкі раён

**Вялікабярэ́зьніцкі раён** (, , ) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка на ўсходзе Мардовіі ў Расеі. Адміністрацыйным цэнтарам зьяўляецца сяло Бальшыя Бярэзьнікі.

## Геаграфія
Вялікабярэзьніцкі раён мяжуе з Чамзінскім, Дубёнскім, Качкураўскім і Лямбірскім раёнамі, а таксама з Ульянаўскай вобласьцю на поўдні. Плошча раёну складае 957,31 км². Доля сельскагаспадарчых угодзьдзяў у агульнай плошчы складае больш за 60%.

## Гісторыя
Вялікабярэзьніцкі раён быў утвораны 26 студзеня 1935 году ў адпаведнасьці з пастановай УЦВК у складзе Мардоўскае АССР.

## Дэмаграфія
Эрзя фармуюць 56,84% агульнага насельніцтва раёну, другой нацыянальнай групай ёсьць расейцы, якія складаюць 42,32%.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Сайт раённай адміністрацыі
Вялікаігнатаўскі раён

**Вялікаігна́таўскі раён** (, , ) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка на паўночным усходзе Мардовіі ў Расеі. Адміністрацыйным цэнтарам зьяўляецца сяло Вялікае Ігнатава.

## Геаграфія
Вялікаігнатаўскі раён мяжуе з Ардатаўскім і Ічалкаўскім раёнамі, а таксама зь Ніжагародзкай вобласьцю на поўначы. Плошча раёну складае 834,24 км².

## Гісторыя
Вялікаігнатаўскі раён быў утвораны 10 студзеня 1930 году ў адпаведнасьці з пастановай УЦВК у складзе Мардоўскае АССР.

## Дэмаграфія
Эрзя фармуюць 83,47% агульнага насельніцтва раёну, другой нацыянальнай групай ёсьць расейцы, якія складаюць 15,94%.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Сайт раённай адміністрацыі
Дубёнскі раён

**Дубёнскі раён** (, , ) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка на ўсходзе Мардовіі ў Расеі. Адміністрацыйным цэнтарам зьяўляецца сяло Дубёнкі.

## Геаграфія
Дубёнскі раён мяжуе з Ацяшаўскім, Бальшабярэзьніцкім і Чамзінскім раёнамі, а таксама з Ульянаўскай вобласьцю на ўсходзе. Плошча раёну складае 896,38 км². Разьмешчаны ў даліне ракі Чаберчынка, на аўтамагістралі Саранск—Ульянаўск.

## Гісторыя
Дубёнскі раён быў утвораны 16 ліпеня 1928 году ў адпаведнасьці з пастановай УЦВК.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Сайт раённай адміністрацыі
Ельнікаўскі раён

**Е́льнікаўскі раён** (, ) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка на поўначы Мардовіі ў Расеі. Адміністрацыйным цэнтарам зьяўляецца сяло Ельнікі.

## Геаграфія
Ельнікаўскі раён мяжуе з Старашайгаўскім, Краснаслабодзкім і Цемнікаўскім раёнамі, а таксама зь Ніжагародзкай вобласьцю на поўначы. Плошча раёну складае 1056,05 км².

## Гісторыя
Ельнікаўскі раён быў утвораны ў 1928 годзе ў адпаведнасьці з пастановай УЦВК.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Сайт раённай адміністрацыі
Зубавапалянскі раён

**Зубавапаля́нскі раён** (, , ) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка на захадзе Мардовіі ў Расеі. Адміністрацыйным цэнтарам зьяўляецца мястэчка Зубава Паляна.

## Геаграфія
Зубавапалянскі раён мяжуе зь Цяньгушаўскім, Цемнікаўскім і Тарбееўскім раёнамі, а таксама з Разанскай і Пензенскай абласьцямі. Плошча раёну складае 2710,93 км², такім чынам раён зьяўляецца самым вялікім у рэспубліцы.

## Гісторыя
Зубавапалянскі раён быў утвораны 16 ліпеня 1928 году ў адпаведнасьці з пастановай УЦВК. Пры гэтым першая згадка пра Зубаву Паляну адносіцца да 1679 году. Да 1923 году раён уваходзіў у склад Тамбоўскую губэрню.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Сайт раённай адміністрацыі
Інсарскі раён

**Інса́рскі раён** (, , ) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка на поўдні Мардовіі ў Расеі. Адміністрацыйным цэнтарам зьяўляецца горад Інсар.

## Геаграфія
Інсарскі раён мяжуе з Рузаеўскім, Кавылкінскім і Кадошкінскім раёнамі, а таксама зь Пензенскай вобласьцю. Плошча раёну складае 968,70 км². Паўднёвая частка раёну месьціцца ў нізіннай мясцовасьці, паўночная частка ляжыць на ўсходніх адгор’ях Прыволскага ўзвышша. Рэльеф далей на поўнач значна паніжаецца, а сярэдзіна раёну, дзе знаходзіцца пасёлак Кадошкіна, ёсьць самай высокай кропкай у заходняй частцы Мардовіі.

## Гісторыя
Інсарскі раён быў утвораны ў 1928 годзе ў адпаведнасьці з пастановай УЦВК. У раённым цэнтры, горадзе Інсар, былі адкрытыя пэдагагічная вучэльня, конапаляводчы інстытут, пазьней рэарганізаваны ў сельскагаспадарчы тэхнікум.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Сайт раённай адміністрацыі
Ічалкаўскі раён

**Ічалкаўскі раён** (, , ) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка на паўночным усходзе Мардовіі ў Расеі. Адміністрацыйным цэнтарам зьяўляецца вёска Кемля.

## Геаграфія
Ічалкаўскі раён мяжуе з Бальшаігнатаўскім, Ардатаўскім, Ацяшаўскім, Чамзінскім і Рамаданаўскім раёнамі, а таксама зь Ніжагародзкай вобласьцю. Плошча раёну складае 1265,79 км².

## Гісторыя
Ічалкаўскі раён быў утвораны ў 1929 годзе ў адпаведнасьці з пастановай УЦВК. Першапачаткова ўваходзіў у склад Ніжагародзкай вобласьці. 16 студзеня 1930 году быў перададзены ў склад Мардоўскай АА.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Сайт раённай адміністрацыі