Маладэчанская павятовая вучэльня

**Маладэ́чанская павято́вая двара́нская вучэ́льня** — навучальная ўстанова ў месьце Маладэчна Менскай губэрні Расейскай імпэрыі.

## Гісторыя
Напачатку XIX ст. расейскія ўлады распачалі ў Бабруйску, дзе знаходзілася павятовая дваранская вучэльня, будаўніцтва шматлікіх ваенных аб’ектаў, так быў пабудаваны шпіталь, харчовыя склады, пасьля чаго і крэпасьць. Ва ўмовах ваеннага будаўніцтва месца для вучэльні ў Бабруйску не знайшлося, таму Віленскі ўнівэрсытэт стаў шукаць памяшканьне для вучэльні, пры гэтым разглядаліся такія варыянты, як Паставы Віленскай губэрні, Глуск Менскай губэрні і Сьвіслач Гарадзенскай губэрні. На дапамогу ўнівэрсытэту прыйшоў маладэчанскі граф Францішак Ксавэры Агінскі і прапанаваў зьмясьціць вучэльню пры Маладэчанскім кляштары трынітарыяў, пры гэтым паабяцаў адвесьці кватэры для настаўнікаў, забясьпечыць вучэльню кнігамі, прыборамі і г. д.

26 жніўня 1811 году маёмасьць Бабруйскай вучэльні была перавезена ў Маладэчна, пры гэтым пераехала і 26 вучняў. Быў зроблены набор мясцовых вучняў і 15 верасьня прайшлі першыя заняткі. Для дзьвюх клясаў вучэльні граф Агінскі даў памяшканьні ў кляштары, а для астатніх адвёў шэраг хатаў, якія былі раскіданы па ўсім мястэчку, але ў лютым 1812 году расейскі ўрад уладкаваў у кляштары паштовую станцыю буйнага памеру, падпарадкаваўшы яе наглядчыку вучэльні і ўсклаўшы на яго вытворчасьць усіх, тады нескладаных, паштовых апэрацыяў. Пасьля вайны 1812 году палітыка расейскіх уладаў была скіравана на насаджэньне расейскай культуры праз вучэльню, так у вучэльні пачалі насаджацца расейскія кнігі, разьвешваліся партрэты цара.

З 1814 году кіраўніцтва вучэльні стала адкрываць парафіяльныя пачатковыя школы пад апякунствам вучэльні. Апякун павятовай вучэльні, ён жа павятовы правадыр дваранства, быў абавязаны назіраць за адкрыцьцём школ і ўтрыманьнем іх з прыбыткаў адукацыённых маёнткаў. На працягу 10 гадоў былі адкрыты парафіяльныя школы ў Маладэчне, Краснасельлі, Дунілавічах, Мядзеле, Будславе, Задзеве, Крывічах, Хоўхлаве і Куранцы, на тэрыторыі Віленскай і Менскай губэрні. Настаўнікамі прызначаліся выпускнікі Маладэчанскай дваранскай павятовай вучэльні. Пасьля 1815 году ў кляштары знаходзілася таксама мастацкая сэмінарыя.

У 1825 годзе міністэрства народнай асьветы ў дваранскіх вучэльнях ўвяло новыя штаты для настаўнікаў расейскай мовы праваслаўнага веравызьньня, справаводзтва вучэльні было пераведзена на расейскую мову. Парафіяльныя школы, дзе сярод вучняў і настаўнікаў сталі пераважаць беларусы-ўніяты, сталі хутка зачыняцца. Хутка высьвятлілася, што ў вучэльні моцныя антырасейскія настроі, якія падаграваліся незадаволенасьцю насельніцтвам усяго мястэчка расейскай уладай.

14 красавіка 1831 году паўстанцкі атрад Міхала Ходзькі, што ішоў з боку Вільні, вызваліў Маладэчна з-пад расейскай улады. Маладэчанцы, у тым ліку навучэнцы і настаўнікі вучэльні, падтрымалі паўстанцаў. Навучэнцамі былі арганізаваны паўстанцкія атрады пад кіраўніцтвам І. Гіцэвіча і А. Валадковіча. Навучэнцы, якія не маглі прыняць удзел у паўстаньні з-за ўзросту, вучыліся стральбе, а таксама дапамагалі мясцовым жыхарам забясьпечваць паўстанцаў харчамі і фуражом. Грашовую дапамогу паўстанцам аказваў плябан маладэчанскай вучэльні Дульскі, ён ахвяраваў паўстанцам 1413 рублёў. Але ўжо 22 красавіка 1831 году расейскія карнікі занялі Маладэчна, пачалі дзейнічаць ваенна-палявыя суды над паўстанцамі. Маладэчанскую вучэльню зачынілі, настаўнікі вучэльні былі арыштаваны і адпраўлены ў менскую турму.

Пасьля шматлікіх рэпрэсіяў і канчатковага падаўленьня паўстаньня, вучэльня была адчынена нанова. Цяпер вучэбны працэс быў цалкам накіраваны на русіфікацыю. У 1843 годзе павятовай дваранскай вучэльні быў цалкам перададзены жылы корпус кляштара з 5 драўлянымі пабудовамі і 7 дзесяцінамі зямлі. У 1860 годзе вучэльня была пераўтворана ў 5-клясную гімназію для дзяцей шляхты каталіцкага веравызнаньня.

## Тамаш Зан

Зьвесткі пра вучобу паэта ў Маладэчанскай вучэльні захаваліся збольшага ў дакумэнтах сьледчай камісіі працэсу над філяматамі.

Напрыклад, абвінавачаньне ў «непажадным кірунку думак» абгрунтоўвалася тым, што Тамаш «яшчэ зь дзяцінства, з павятовай маладэчанскай школы зьневажаў урад і пісаў недобранадзейныя вершы, а таксама стварыў там нейкае таварыства». Пад згаданым таварыствам мелі на ўвазе вайсковую гульню, што вымагала хлапчукоў дзяліцца на дзьве «арміі»: расейскую — армію Марса, які ўвасабляў грубую сілу, і польскую — армію Апалёна, бога любові. На чале арміі Апалёна часта быў Тамаш Зан, які карыстаўся павагаю паплечнікаў за «менскую вучонасьць». Да справы таксама быў далучаны верш, напісаны Занам у 1815 годзе пад назваю «Марш для студэнтаў, апалёнавага войска», дзе быў прамы заклік да падрыхтоўкі вайны супраць «маскаля», і незакончаная камэдыя «Сталасьць у сяброўстве», што таксама накіроўвалася супраць царскага самадзяржаўя.

Саміх «маладэчанскіх» твораў Тамаша Зана не захавалася. Адзінае сьведчаньне пра іх — рапарт сэнатара Мікалая Навасільцава вялікаму князю Канстанціну ў траўні 1824 году, які потым апублікаваў Фёдар Вяржбоўскі ў брашуры «К истории тайных обществ и кружков среди литовско-польской молодёжи» (Варшава, 1898).

## Будынак

Будынак вучэльні захаваўся і знаходзіцца ў Маладэчне па адрасе вул. Замкавая, 19. Цяпер гэта тэрыторыя Станкабудаўнічага заводу.

Будынак занесены ў Дзяржаўны сьпіс гісторыка-культурнай спадчыны Рэспублікі Беларусь

## Навучэнцы
* Тамаш Зан

## Крыніцы

Катэгорыя:Адукацыя ў Маладэчне
Катэгорыя:Вучэльні Беларусі
Катэгорыя:Гісторыя Маладэчна
Катэгорыя:Адукацыя ў Расейскай імпэрыі
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1811 годзе
Катэгорыя:Маладэчанскія навучальныя ўстановы