Сьвятыя Сякеры

**Мамонава** (), гістарычна **Сьвятыя Сякеры**, да 1947 году **Хайліґенба́йль** () — горад Калінінґрадзкае вобласьці Расеі побач з Польшчай. Закладзены быў у 1301 годзе. З 2004 году зьяўляецца адміністрацыйным цэнтрам Гарадзкое акругі Сьвятыя Сякеры.

## Сьвянтамест
Гісторыя засяленьня мясцовасьці прасочваецца археолягамі з часоў каменнага веку. Першымі людзьмі, хто аблюбавалі гэтыя месцы, былі паляўнічыя на паўночнага аленя. Зьявіліся яны ў гэтых месцах 8&nbsp;— 10 тысяч гадоў таму. Узровень нэалітычнай культуры паступова павялічваўся. Празь некалькі тысячагодзьдзяў паляўнічыя перайшлі да аселага ладу жыцьця, прыручылі сабак і сьвіней, пачалі займацца земляробствам.

У IV&nbsp;— V стагодзьдзях н&nbsp;.э. на месцы горада, непадалёк ад сутокі рэчак Ярфт і Банава, было заснавана прускае паселішча. Сьвянтэмес (Сьвятое паселішча). Названа так яно было таму, што за некалькі кілямэтраў ад яго месьцілася цэнтральнае сьвяцілішча старажытных прусаў.

Трагічнымі і апошнімі ў гісторыі прусаў сталі
XII і XIII стагодзьдзі, калі тэўтонскія рыцары пад сьцягам пашырэньня хрысьціянства з агнём і мячом прыйшлі ў гэтыя месцы. На працягу пяцідзесяці гадоў Сьвёнтэмес неаднаразова пераходзіў з рук у рукі, але сілы былі ня роўныя. У 1272 годзе навала крыжакоў гарадзішча.

## Войны й навалы
У 1301 годзе на месцы драўлянае прускае крэпасьці быў закладзены горад, які атрымаў назву Хайліґенбайль (Сьвяшчэная сякера). Горад быў абнесены каменным муром зь дзьвюма варотамі.

Уздоўж муру выкапаны быў роў. У грамаце 1330 году згадваецца парафіяльная царква. Да гэтага часу ўжо сфармаваўся выгляд гораду&nbsp;— цэнтральны рокаш (пляц) з вуліцамі, якія адыходзяць і крыжуюцца пад прамым вуглом. 

Манастыр рабіў сацыяльную дапамогу састарэлым, хворым і жабракам, пры ім функцыянавала школа. Аснову гарадское эканомікі складала простая таварная вытворчасьць. Горад быў славуты сваім півам.

У 1440 годзе горад увайшоў у хаўрус, які зрабіў мэтай вызваленьне ад улады Ордэна і ўваходжаньне ў склад Польскага каралеўства. Гэты крок прынёс гораду шматлікія пакуты: забудовы былі ў асноўным драўляныя, таму горад неаднаразова згараў падчас жорсткае барацьбы. Войны адна за адной ішлі на працягу некалькіх стагодзьдзяў.

Не абышлі Сьвятыя Сякеры й эпідэміі інфэкцыйных захворваньняў. Цяжкімі ў гэтым сэньсе былі 1514 і 1629 гады, але асабліва страшнай была эпідэмія. 1710 гады. Яна забрала жыцьці 1147 мінакоў.

XIII стагодзьдзе было ня толькі стагодзьдзем войн, але й стагодзьдзем вельмі шырокіх культурных і навуковых кантактаў. Горад знаходзіўся на шляху з Расеі ва Эўропу, таму празь яго паштовую станцыю праехала шмат знакамітых людзей. Сярод іх былі В. Растрэлі, В. Ламаносаў, Г. Разумоўскі.

У ходзе Сямігадовае вайны Хайліґенбайль, як і ўся Ўсходняя Прусія, быў акупаваны расейскімі войскамі й далучаны на чатыры гады ў склад Расейскае імпэрыі. У гэтыя гады ў горадзе пабываў генэрал Сувораў, юны І. Гердэр і шчэ шмат людзей, якія пакінулі важкія ўнёскі ў гісторыі.

Мірны перапынак стался нядоўгім, пачалася вайна з французамі. Пажары штурмуюць у горадзе ў верасьні 1806 году і ў сьнежні 1807. Кароль Прусіі Фрыдрых Вільгельм III і імпэратар Расеі Аляксандар І 21—22 траўня 1807 гадзе праводзяць у горадзе агляд войскаў. 12 чэрвеня 1812 году праз горад са сваім вызваленчым і шматабяцальным рухам ішоў Напалеон, поўны надзеяў на перамогу. У 1891 г. узводзіцца каталіцкая царква, горача адбываецца жыльлёвае будаўніцтва. Наступным годам зьяўляецца свая газэта й друкарня. У 1895 годзе будуецца будынак пошты.

## Пачатак XX стагодзьдзя
Пачатак ХХ стагодзьдзя ў жыцьці горада мяркуецца мерным жыцьцём ды ўпарадкаваньнем. У Розэнбэрґу (Краснафлёцкае) усталёўваецца памятны камень у гонар 200-годзьдзя Прускага каралеўства, перад будынкам цяперашняе школы&nbsp;— камень у гонар Бісмарка. У 1910 годзе адкрываецца Грамадзкі дом эвангелісцкае суполкі і будынак новае школы.

## Першая Сусьветная й Міжваенны пэрыяд
У гады Першае сусьветнае вайны баявых дзеяньняў ў раёне Хацлігенбайлю не было. Пасьля заканчэньня вайны рушыла ўсьлед інфляцыя і павольнае выйсьце з крызісу.

У 1924 будуецца будынак новае адміністрацыі раёна на месцы цяперашняе сярэдняе школы. У 1930 годзе адчыняецца першы кінатэатар. 1 кастрычніка 1935 году пасёлак Розэнбэрг уваходзіць у склад гораду. У 1935 годзе
Нямеччына атрымлівае ваенны сувэрэнітэт і пачынае стварэньне войска. У горадзе будуюцца казармы, лётнарамонтны завод і хуткарух.

Колькасьць насельніцтва ў той час павялічвалася. У траўні 1939 году лік узрос да  чалавек.

## Другая Сусьветная
Далей рушыла ўсьлед Другая сусьветная вайна. Эўфарыя ад першых перамог, першыя паразы выклікаюць дэпрэсію і далей — чаканьне адплаты, і ўцёкі ад надыходзячае савецкае арміі.

Войскамі Трэцяга Беларускага фронту горад быў узяты 25 сакавіка 1945 году падчас Хайльсбэрскае наступальнае апэрацыі. Горад не шкадавалі ані надыходзячыя, ні якія абараняюцца. У гістарычным цэнтры засталіся толькі адзінкавыя цэлыя дамы, ўскраіны захаваліся лепш. Адразу ж пасьля заканчэньня баёў пачалася цяжкая работа па ажыўленьні гаспадарчага ладу горада. Разьмінаваньне, уборка трупаў людзей і жывёл, расчыстка асноўных магістраляў. Працу гэтую праводзілі інжынэрныя падразьдзяленьні, якім надаваліся каманды зь мясцовых жыхароў.

## Мамонава
25 ліпеня 1947 году гораду было надана імя Мікалая Васільевіча Мамонава, камандуючага 331 стралковага палка, які прымаў удзел у штурме гораду. Цяжкімі былі першыя гады ў пасьляваенным жыцьці горада. Бракавала харчы, частымі былі выбліскі інфэкцыйных захворваньняў. Але жыцьцё паступова ўваходзіла ў добрае рэчышча. У 1948 годзе ў горадзе была створана школа ўдасканаленьня кадраў каманднага плаўсаставу і спэцыялістаў рыбнае прамысловасьці. У 1949 годзе пачаў выпускаць сваю прадукцыю рыбаперапрацоўчы і кансэрвавы завод. Кліматычныя ўмовы і навакольнае асяродзьдзе прадугледжвалі разьвіцьцё сельскае гаспадаркі, быў створаны калгас «Перамога» і зьверасаўгас «Маманоўскі». У гаспадарчым і культурным жыцьці былі дасягнуты пэўныя посьпехі, хаця праблем ставала заўсёды. Горад Мамонава ўяўляе сабой кампактна складзеныя вуліцы і праезды зь невялікімі кварталамі, забудаванымі па пэрымэтры рознымі хатамі 2-3-5-павярховымі, сэкцыйнымі, блакаванымі аднакватэрнымі хатамі катэджнага тыпу з рознымі па велічыні прысядзібнымі ўчасткамі, занятымі садамі, агародамі. З паўночнага ўсходу на паўднёвы захад горад перасякае чыгуначная плыня вузкае і шырокае каляіны. Каралявец&nbsp;— Сьвятыя Сякеры&nbsp;— Мытня, якая злучае Калінінґрадзкую вобласьць з Польшчай праз мытны пераход на мяжы. Чыгунка дзеліць гарадскую тэрыторыю на паўночна-ўсходнюю і паўднёва-заходнюю часткі. Мяжа на паўночным усходзе праходзіць з муніцыпальным утварэньнем «Баграціёнаўскі раён», на поўдні&nbsp;— з Рэспублікай Польшча, і на захадзе амываецца водамі Сьвежае затокі.

## Зьмена статусу
Пасьля сканчэньня вайны ў 1819 годзе рэфармаваны быў адміністрацыйны падзел — Хайліґенбайль стаўся раённым цэнтрам. Зьмена статусу горада паўплывала на ягонае разьвіцьцё. Будуецца будынак новае Ратушы, ладуюцца транспартныя камунікацыі, удасканальваюцца маёмасныя адносіны. У 1853 годзе ціхае правінцыйнае мястэчка атрымлівае надзейнае палучэньне з Кёнігсбэргам і Бэрлінам дзякуючы пабудове цераз горад чыгункі. У 1870 годзе ў горадзе адчыняецца завод сельскагаспадарчых машынаў, які хутка разьвіваецца і лідаруе ў сваёй галіне. Вытворчасьць заводу пасьпяхова рэалізуецца ня толькі ва Ўсходняй Прусіі, але й у іншых краінах. У 1887 годзе закладзеная новая раённая лякарня, якая й дагэтуль працуе на дабрабыт грамадзянаў.

## Заўвагі

## Крыніцы

Катэгорыя:Гарады Калінінградзкай вобласьці
Катэгорыя:Населеныя пункты Калінінградзкай вобласьці