Кансэрватызм

**Кансэрваты́зм** (, ад лац. conservo — «захоўваю») — ідэалягічная прывержанасьць да традыцыйных каштоўнасьцей і парадкаў, сацыяльных ці рэлігійных дактрынаў. У палітыцы — кірунак, які адстойвае каштоўнасьць дзяржаўнага і грамадзкага парадку, непрыманьне радыкальных рэформаў і экстрэмізму. Галоўнай каштоўнасьцю ў кансэрватызме прымаецца захаваньне традыцыяў грамадзтва, ягоных інстытутаў, аднак пры гэтым не адвяргаецца разьвіцьцё грамадзтва, калі яно будзе паступовым, эвалюцыйным. Кансэрватызі дапушчае няроўнасьць як уласьцівасьць грамадзтва.

У замежнай палітыцы кансэрватызм праяўляецца праз стаўку на ўмацаваньне бясьпекі, прымяненьне вайсковай сілы, падтрымку традыцыйных хаўрусьнікаў, у замежнаэканамічных дачыненьнях — пратэкцыянізм. Для кансэрватызму характэрныя прыхільнасьць да існых і ўсталяваных сацыяльных сыстэмаў і нормаў, «скептычнае» ўспрыманьне ідэяў роўнасьці людзей, непрыманьне рэвалюцыяў і радыкальных рэформаў, адстойваньне эвалюцыйнага арганічнага, максымальна павольнага разьвіцьця. Ідэалягічна кансэрватызм супрацьстаіць як лібэралізму, гэтак і сацыялізму. Кансэрватызм варта адрозьніваць ад рэтраградзтва як ад імкненьня назад і варожасьці да новаўвядзеньняў, і ад традыцыяналізму. Сучасны кансэрватызм часам аказваецца нават больш гнуткім і рухомым, чым іншыя палітычныя плыні.

Упершыню тэрмін «кансэрватызм» ужыў у 1891 годзе францускі палітык і пісьменьнік Франсуа Рэнэ дэ Шатабрыян, падчас Францускае рэвалюцыі. У заходняй палітыцы кансэрватызмам часьцяком называюць школу мысьленьня, распачатую Эдмундам Бэркам, Люі дэ Банальдам і падобнымі мысьлярамі. Акрамя Бэрка, вялікі ўнёсак у афармленьне кансэрватызму зрабілі францускі езуіт Жазэф дэ Мэстр і аўстрыйскі канцлер Клемэнт Мэтэрніх.

Меркаваньні кансэрватыўных партыяў у сьвеце вельмі розныя. Асноўнымі кансэрватыўнымі палітычнымі сіламі ў сваіх краінах лічацца лібэральна-дэмакратычная партыя Японіі, Рэспубліканская партыя ЗША, Кансэрватыўная партыя Вялікабрытаніі, Лібэральная партыя Аўстраліі. Сьветапогляд і палітыка ўсіх гэтых партыяў моцна адрозьніваюцца адзін ад аднаго.

## Вытокі
Ангельска-ірляндзкі дзяржаўны дзяяч Эдмунд Бэрк лічыцца філязофскім пачынальнікам сучаснага кансэрватызму. Ён працаваў прыватным сакратаром маркіза Рокінггэма і афіцыйным памфлетыстам рокінггэмскага крыла вігаў. Разам з торы яны складалі кансэрватыўныя сілы ў Вялікабрытаніі канца XVIII стагодзьдзя.

Погляды Бэрка былі спалучэньнем кансэрватызму і рэспубліканізму. Ён падтрымліваў Амэрыканскую рэвалюцыю 1775—1783 гадоў, але асуджаў гвалт Францускай рэвалюцыі 1789—1799 гадоў. Бэрк прымаў кансэрватыўныя ідэалы прыватнай уласнасьці і эканамічныя прынцыпы Адама Сьміта, але лічыў, што капіталізм павінен заставацца падпарадкаваным кансэрватыўнай сацыяльнай этыцы, а гандляры і бізнэсоўцы мусяць падпарадкоўвацца арыстакратыі. Ён настойваў на стандартах гонару, якія палягалі на сярэднявечнай арыстакратычнай традыцыі, і лічыў арыстакратыю натуральнымі лідэрамі нацыі. Гэта азначала абмежаваньне ўлады манарха, бо ён лічыў, што інстытуты парлямэнту больш кампэтэнтныя за камісіі, прызначаныя выканаўчай уладай. Бэрк выступаў за афіцыйную царкву, але дапускаў пэўную ступеню рэлігійнай талерантнасьці. Бэрк у рэшце рэшт абгрунтоўваў сацыяльны парадак традыцыяй, бо традыцыя, на ягоную думку, увасабляла мудрасьць чалавецтва, і ён цаніў супольнасьць і сацыяльную гармонію вышэй за сацыяльныя рэформы.

Іншая форма кансэрватызму пашырылася ў Францыі паралельна з брытанскім кансэрватызмам. Яна зьявілася пад уплывам антыасьветніцкіх твораў філязафаў, такіх як Жазэф дэ Мэстр і Люі дэ Банальд. Многія кансэрватары не падтрымлівалі падзел царквы і дзяржавы, аддаючы перавагу супрацоўніцтву дзяржавы з Каталіцкай Царквою, як гэта было ў Францыі да рэвалюцыі. Кансэрватары таксама добра ставіліся да нацыяналізму, які раней у Францыі асацыяваўся зь лібэралізмам і рэвалюцыяй. Іншы раньні францускі кансэрватар, Франсуа Рэнэ дэ Шатабрыян, прапаведаваў рамантычнае супрацьстаяньне сучаснасьці, супастаўляючы ейную пустэчу да поўных сэрцам традыцыйнай веры і ляяльнасьці. У іншых рэгіёнах кантынэнту нямецкія мысьляры Юстус Мёзер і Фрыдрых фон Генц крытыкавалі Дэклярацыю правоў чалавека і грамадзяніна, якая зьявілася ў выніку Францускай рэвалюцыі. Сваю нязгоду выказвалі таксама нямецкія ідэалісты, як то Адам Мюлер і Георг Вільгельм Фрыдрых Гэгель, апошні зь якіх натхняў як левых, гэтак і правых пасьлядоўнікаў.

І Бэрк, і Мэстр крытычна ставіліся да дэмакратыі ўвогуле, але іхныя матывы розьніліся. Мэстр пэсымістычна ставіўся да здольнасьці людзей прытрымлівацца правілаў, у той час як Бэрк быў скептычным у дачыненьні да нутранай здольнасьці людзей ствараць правілы. Для Мэстра правілы мелі боскае паходжаньне, а для Бэрка яны вынікалі з традыцыі. Адсутнасьць традыцыі, паводле Бэрка, і адсутнасьць боскага кіраваньня, паводле Мэстра, прыводзілі да таго, што людзі паводзілі сябе жудасна. Абодва таксама лічылі, што свабода няправільнага роду вядзе да зьбянтэжанасьці і палітычнага бязладзьдзя. Іхныя ідэі разам утварылі плыню антырацыяналістычнага, рамантычнага кансэрватызму, але яны захавалі асобныя рысы. У той час як Бэрк быў больш адкрыты да аргумэнтацыі і рознагалосьсяў, Мэстр аддаваў перавагу веры і аўтарытэту, што ставіла яго да больш нелібэральнага напрамку думкі.

## Ідэалягічныя варыяцыі

### Аўтарытарны кансэрватызм
Аўтарытарны кансэрватызм стасуецца да аўтакратычных рэжымаў, якія ўяўляюць уладу як абсалютную і бясспрэчную. Аўтарытарныя кансэрватыўныя рухі часта маюць моцную прыхільнасьць да рэлігіі, традыцыям і культуры, адначасна выказваючы гарачы нацыяналізм, падобны да іншых скрайніх правых нацыяналістычных рухаў. Прыкладамі аўтарытарных кансэрватыўных дыктатараў былі маршал Анры Філіп Петэн у Францыі, рэгент Міклаш Хорці ў Вугоршчыне, генэрал Яніс Мэтаксас у Грэцыі, кароль Аляксандар I у Югаславіі, прэм’ер-міністар Антонію Салазар у Партугаліі, канцлер Энгельбэрт Дольфус у Аўстрыі, генэралісімус Франсіска Франка ў Гішпаніі, [65] кароль Караля II у Румыніі і цар Барыс III у Баўгарыі.

Аўтарытарныя кансэрватыўныя рухі былі заўважнымі ў той жа час, што і фашызм, зь якімі яны часам сутыкаліся. Зважаючы на тое, што абедзьве ідэалёгіі падзялялі асноўныя каштоўнасьці, як то нацыяналізм, і мелі агульных ворагаў, як то камунізм, усё ж існавала розьніца паміж традыцыяналісцкім і элітысцкім характарам аўтарытарнага кансэрватызму і рэвалюцыйнай, папулісцкай сутнасьцю фашызму. У выніку аўтарытарныя кансэрватыўныя рэжымы часта душылі фашысцкія і нацысцкія рухі. Варажнеча паміж дзьвюма ідэалёгіямі яскрава адлюстроўваецца ў барацьбе за ўладу ў Аўстрыі, якая вызначылася забойствам ультракаталіцкага дыктатара Энгельбэрта Дольфуса аўстрыйскімі нацыстамі. Аналягічным чынам харвацкія фашысты забілі караля Югаславіі Аляксандра I. У Румыніі, калі фашысцкая Жалезная гвардыя набірала папулярнасьць, а нацысцкая Нямеччына атрымлівала ўсё большую вагу на эўрапейскай палітычнай арэне, кароль Караль II загадаў пакараць сьмерцю Карнэлію Зэля Кадрану і іншых высокапастаўленых румынскіх фашыстаў. Нямецкі імпэратар Вільгельм II у эміграцыі быў ворагам Адольфа Гітлера і заяўляў, што нацызм упершыню ў ягоным жыцьці прымусіў яго саромецца быць немцам. Каталіцкі сэмінарыст Антонію Салазар, які быў дыктатарам Партугаліі цягам 40 гадоў, асуджаў фашызм і нацызм як «паганскі цэзарызм», які не прызнае прававых, рэлігійных або маральных абмежаваньняў.

Эдмунд Фосэт адзначае, што фашызм ёсьць таталітарным, папулісцкім і антыплюралістычным у сваёй сутнасьці, у той час як аўтарытарны кансэрватызм часткова дазваляе плюралізм, але перш за ўсё ёсьць элітарысцкім і антыпапулісцкім. З гэтага ён робіць выснову, што фашыст уважаецца некансэрватарам, які даводзіць антылібэралізм да скрайнасьцяў, у той час як правы аўтарытарыст ёсьць кансэрватарам, які даводзіць страх перад дэмакратыяй да скрайнасьцяў.

Падчас Халоднай вайны ў Лацінскай Амэрыцы пераважалі правыя вайсковыя дыктатуры, і да сярэдзіны 1970-х гадоў большасьць краінаў былі пад вайсковым кіраваньнем. Адзін з прыкладаў — генэрал Аўгуста Піначэт, які кіраваў Чылі з 1973 па 1990 гады. Згодна з аўстрыйскім дасьледнікам Эрыкам фон Кюнэльтам-Ледынам, вайсковыя дыктатуры ўзьнікаюць у дэмакратычных сыстэмах, каб прадухіліць пераход ўлады левых партыяў да таталітарызму. Падобны прыклад адбыўся ў Балівіі ў 2024 годзе, калі генэрал Хуан Хасэ Суньіга зьдзейсьніў пераварот, каб зрынуць скрайняга левага прэзыдэнта Люіса Арсэ.

### Лібэральны кансэрватызм
Лібэральны кансэрватызм уважаецца асобнай варыяцыяй кансэрватызму, які моцна паўплываў на лібэральныя пазыцыі. Ён улучае клясычны лібэральны погляд на мінімальнае эканамічнае ўмяшальніцтва, што азначае, што людзі павінны мець свабоду ў стварэньні багацьця і ўдзелу ў вольным рынку без умяшальніцтва ўраду. Аднак, на думку прыхільнікаў лібэральнага кансэрватызму, на людзей нельга цалкам спадзявацца ў адказных паводзінах у іншых сфэрах жыцьця; таму лібэральныя кансэрватары лічаць, што моцная дзяржава неабходная дзеля забясьпечаньня закону і парадку, а таксама сацыяльныя інстытуты мусяць падтрымліваць пачуцьцё абавязку і адказнасьці перад нацыяй.

Спачатку выступаючы супраць капіталізму і прамысловай рэвалюцыі, кансэрватыўная ідэалёгія ў многіх краінах пераняла ідэі эканамічнага лібэралізму, асабліва ў ЗША, дзе гэтая ідэалёгія вядомая як фіскальны кансэрватызм.

### Нацыянальны кансэрватызм

Нацыянальны кансэрватызм ставіць у прыярытэт абарону нацыянальнай і культурнай ідэнтычнасьці, часта палягаючы на канцэпцыі сям’і як мадэлі ўладкаваньня дзяржавы. Нацыянальны кансэрватызм накіраваны на захаваньне нацыянальнага сувэрэнітэту, што ўлучае абмежаваную іміграцыю і моцную нацыянальную абарону. У Эўропе нацыянальныя кансэрватары звычайна маюць прыхільнасьць да эўраскептыцызму. Палітычны філёзаф Ёрам Газаны адстойваў ідэі нацыянальнага кансэрватызму ў сваёй працы *«Цнота нацыяналізму»* (2018).

### Патэрналісцкі кансэрватызм
Патэрналісцкі кансэрватызм ёсьць напрамкам кансэрватызму, які адлюстроўвае перакананьне, што грамадзтвы існуюць і разьвіваюцца арганічна, і што кожна асоба з грамадзтва маюць абавязкі адзін перад адным. Асаблівая ўвага надаецца патэрналісцкаму абавязку тых, хто мае прывілеі і багацьце, перад беднай часткай грамадзтва, што адпавядае прынцыпам такім, як абавязак, арганічнасьць і герархія. Прыхільнікі гэтай тэорыі часта падкрэсьліваюць важнасьць сацыяльнай бясьпекі для барацьбы зь беднасьцю, падтрымліваючы абмежаванае пераразьмеркаваньне багацьця разам зь дзяржаўным рэгуляваньнем рынкаў у інтарэсах як спажыўцоў, гэтак і вытворцаў.

Патэрналісцкі кансэрватызм упершыню зьявіўся як асобная ідэалёгія ў Вялікабрытаніі за часам прэм’ерства Бэнджаміна Дызраэлі і ягонай палітыкі «адзінай нацыі». У Вялікабрытаніі існавалі розныя ўрады кансэрватараў «адзінай нацыі», сярод якіх былі такія прэм’ер-міністры, як Стэнлі Болдўін, Нэвіл Чэмбэрлен, Ўінстан Чэрчыль і Гаральд Макмілан.

У Нямеччыне XIX стагодзьдзя канцлер Ота фон Бісмарк зацьвердзіў набор сацыяльных праграмаў, вядомых як дзяржаўны сацыялізм, якія ўлучалі страхаваньне работнікаў ад хваробаў, няшчасных выпадкаў, няздатнасьці да працы і старасьці. Мэта гэтай кансэрватыўнай стратэгіі дзяржаўнага будаўніцтва палягала на тым, каб зрабіць звычайных немцаў, а ня толькі юнкерскую арыстакратыю, больш ляяльнымі да дзяржавы і імпэратара. Канцлер Лео фон Капрыві прасоўваў кансэрватыўную праграму пад назвай «Новы курс».

### Прагрэсіўны кансэрватызм
У ЗША прэзыдэнт Тэадор Рузвэлт лічыцца галоўным прадстаўніком прагрэсіўнага кансэрватызму. Рузвэлт заяўляў, што ён заўсёды верыў, што мудры прагрэсівізм і мудры кансэрватызм ідуць рука аб руку. Рэспубліканская адміністрацыя прэзыдэнта Ўільяма Гаўарда Тафта таксама падтрымлівала прагрэсіўны кансэрватызм, і сам Тафт апісваў сябе як прыхільніка гэтай ідэалёгіі. Прэзыдэнт Дўайт Эйзэнгаўэр таксама абвяшчаў сябе абаронцам прагрэсіўнага кансэрватызму.

У Канадзе розныя кансэрватыўныя ўрады былі часткай традыцыі Чырвоных торы, а асноўная кансэрватыўная партыя краіны называлася Прагрэсіўнай кансэрватыўнай партыяй Канады, якая існавала з 1942 па 2003 гады. Фэдэральныя ўрады Чырвоных торы ачольвалі прэм’ер-міністры Артур Мэен, Рычард Бэдфард Бэнэт, Джон Дыфэнбэйкер, Джо Кларк, Браян Малруні і Кім Кэмпбэл.

### Рэакцыйны кансэрватызм
Рэакцыйны кансэрватызм, таксама вядомы як рэакцыянізм, выступае супраць палітыкі, накіраванай на сацыяльную трансфармацыю грамадзтва. У шырокім ужытку рэакцыянізм азначае жорстка традыцыяналісцкую кансэрватыўную палітычную пазыцыю, якая падтрымлівае статус-кво і супрацьстаіць сацыяльным, палітычным і эканамічным пераўтварэньням. Некаторыя прыхільнікі кансэрватызму замест таго, каб супрацьстаяць зьменам, імкнуцца вярнуцца да папярэдняга статус-кво і часта негатыўна ўспрымаюць сучасны сьвет, асабліва масавую культуру і сэкулярызм, але розныя групы рэакцыянэраў могуць абіраць дзеля адраджэньня розныя традыцыйныя каштоўнасьці.

Некаторыя палітычныя навукоўцы, як то Коры Робін, лічаць словы «рэакцыянізм» і «кансэрватызм» сынонімамі. Іншыя, як Марк Ліла, сьцьвярджаюць, што рэакцыянізм і кансэрватызм усё ж такі ёсьць рознымі сьветапоглядамі. Фрэнсіс Ўілсан вызначае кансэрватызм як філязофію сацыяльнай эвалюцыі, у якой пэўныя трывала захаваныя каштоўнасьці абараняюцца ў межах напружаньня палітычнага канфлікту.

Некаторыя рэакцыянэры выступаюць за вяртаньне да статус-кво папярэдняга палітычнага стану грамадзтва, які, на іхную думку, меў пазытыўныя рысы, адсутныя ў сучасным сьвеце. Раньняй і магутнай формай рэакцыйнага руху быў нямецкі рамантызм, які абапіраўся на паняткі арганіцызму, сярэднявечнасьці і традыцыяналізму супраць сілаў рацыяналізму, сэкулярызму і індывідуалізму, які зьявіліся дзякуючы Францускай рэвалюцыяй. У палітычнай дыскусіі быць рэакцыянэрам звычайна лічыцца негатыўным. Тым ня менш, гэты тэрмін быў прыняты некаторымі інтэлектуаламі, як то італьянскім эзатэрычным традыцыяналістам Юліюсам Эвалям, аўстрыйскім манархістам Эрыкам фон Кюнэльт-Ледынам, калюмбійскім палітычным тэолягам Нікалясам Гомэсам Давілям і амэрыканскім гісторыкам Джонам Лукачам.

### Рэлігійны кансэрватызм
Рэлігійны кансэрватызм галоўным чынам абапіраецца на вучэньні пэўных рэлігіяў да палітыкі, пры гэтым часам наўпрост заяўляючы пра каштоўнасьць гэтых вучэньняў, а часам уплываючы на законы празь іхныя прынцыпы. У большасьці дэмакратыяў палітычны кансэрватызм імкнецца падтрымліваць традыцыйныя сямейныя стасункі і сацыяльныя каштоўнасьці. Рэлігійныя кансэрватары звычайна выступаюць супраць абортаў, ЛГБТ, ужываньня наркотыкаў, і сэксуальнай актыўнасьці па-за шлюбам. У некаторых выпадках кансэрватыўныя каштоўнасьці абапіраюцца на рэлігійныя перакананьні, і кансэрватары імкнуцца павялічыць ролю рэлігіі ў грамадзкім жыцьці.

Мернай кансэрватыўнай правацэнтрысцкай ідэалёгіяй уважаецца хрысьціянская дэмакратыя, натхнёная хрысьціянскім сацыяльным вучэньнем. Яна ўзьнікла як рэакцыя на індустрыялізацыю і ўрбанізацыю, павязаныя зь лібэральным капіталізмам. У паваеннай Эўропе хрысьціянска-дэмакратычныя партыі дамінавалі ў палітыцы некалькіх краінаў, гэтак у Бэльгіі дамінавала Народная хрысьціянская партыя, у Нямеччыне моцныя пазыцыі паюць ХДЗ і ХСЗ, у Ірляндыі маюцца партыі Фінэ Гел і Фіяна Фаль, а таксама партыя Хрысьціянская дэмакратыя ў Італіі. Многія эўрапейцы па вайне разглядалі хрысьціянскую дэмакратыю як мерную альтэрнатыву экстрэмізму праванацыяналізму і левага камунізму. Хрысьціянска-дэмакратычныя партыі асабліва карысталіся папулярнасьцю сярод жанчынаў, якія часьцяком галасавалі за гэтыя партыі празь іхнюю прасямейную палітыкі.

### Сацыяльны кансэрватызм

Сацыяльныя кансэрватары лічаць, што грамадзтва будуецца на далікатнай сетцы ўзаемаадносінаў, якія неабходна захоўваць праз абавязак, традыцыйныя каштоўнасьці і ўсталяваныя інстытуты; і што дзяржава мае ролю ў падтрымцы або прымусе да традыцыйных каштоўнасьцяў і практыкаў. Сацыяльны кансэрватар імкнецца захаваць традыцыйную мараль і сацыяльныя нормы, часта выступаючы супраць таго, што ён лічаць радыкальнай палітыкай або сацыяльнай інжынэрыяй.

### Традыцыяналісцкі кансэрватызм
Традыцыяналісцкі кансэрватызм, вядомы таксама як клясычны кансэрватызм, падкрэсьлівае неабходнасьць прынцыпаў натуральнага права, трансцэндэнтнага маральнага парадку, традыцыяў, герархіі, арганіцызму, аграрызму, клясыцызму і высокай культуры, а таксама перакрыжаваных сфэраў ляяльнасьці. Некаторыя традыцыяналісты называюць сябе рэакцыянэрамі і контрарэвалюцыянэрамі, адмаўляючы стыгму, якая прывязалася да гэтых тэрмінаў з часоў Асьветніцтва. Маючы герархічны погляд на грамадзтва, многія традыцыяналісцкія кансэрватары абараняюць манархічную палітычную структуру як найбольш натуральны і карысны сацыяльны лад.

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 
* 
* 
* 

## Вонкавыя спасылкі
* Кансэрватыўная энцыкляпэдыя


Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы