open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Самат Даніяр

**Самат Даніяр** (;  24 студзеня 1999 году) — казаскі хакеіст, абаронца клюбу «Барыс».

## Кар’ера
Выхаванец хакейнай школы ў Астане. На юнацкім узроўні абараняў колеры сталічнага «Барысу», але ў прафэсійным хакеі дэбютаваў у складзе клюбу «Астаны» з айчыннага першынства. Улетку 2017 году вярнуўся ў «Барыс», далучыўшыся да моладзевай каманды клюбу «Сьнежныя Барсы». Поруч з клюбам спаборнічаў у Моладзевай хакейнай лізе. 6 кастрычніка 2019 году хакеіст зьявіўся на лёдзе ў КХЛ у складзе «Барысу» ў матчы супраць чарапавецкай «Северсталі» і згуляў тры зьмены. У наступных гульнях галоўны трэнэр казаскага клюбу беларус Андрэй Скабелка пачаў даваць хакеісту больш гульнявога часу. 19 сьнежня таго ж году, у гасьцявым матчы супраць кітайскага клюбу «Куньлунь Рэд Стар», Даніяр закінуў сваю першую шайбу ў лізе і дапамог камандзе перавесьці гульню ў авэртайм.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* 
* 

Катэгорыя:Казахстанскія хакеісты
Катэгорыя:Хакеісты зборнай Казахстану
Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Астана»
Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Сьнежныя Барсы» Астана
Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Барыс» Астана
Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Номад» Астана
Давід Кэмпф

**Да́від Кэмпф** (;  12 студзеня 1995 году) — чэскі хакеіст, нападнік клюбу «Ванкувэр Кэнакс» з Нацыянальнай хакейнай лігі.

## Кар’ера
Выхаванец клюбу «Піраты» з Хомутава. У складзе каманды дэбютаваў у чэскай Экстралізе цягам сэзону 2012—2013 гадоў. Паволі стаў гульцом асноўнага складу, а асабліва пасьпяховым для хакеіста быў сэзон 2016—2017 гадоў. У гэты год Кэмпф за 52 матчы рэгулярнага сэзону закінуў 15 шайбаў і аддаў 16 галявых перадачаў. Таксама ў плэй-оф хакеіст за 15 гульняў зарабіў 10 (3+7) пунктаў. 19 красавіка 2017 году, не зважаючы на цікасьць да гульня з боку клюбаў НХЛ, Кэмпф склаў новае працоўнае пагадненьнем з хомуцкім клюбам тэрмінам на адзін год. Тым ня менш, 1 траўня 2017 году чэх пагадзіўся скарыстаць дадатковы пункт у сваім кантракце, узгодніўшы двухгадовы кантракт пачаткоўца з «Чыкага Блэкгокс». Дэбютаваў у НХЛ 28 сьнежня 2017 году, а першым голам адзначыўся 12 студзеня ў матчы супраць «Вініпэг Джэтс». Як вольны агент 28 ліпеня 2021 году склаў двухгадовую ўгоду на 3 мільёны даляраў з клюбам «Таронта Мэйпл Ліфс». 28 чэрвеня 2023 году склаў новы кантракт з клюбам, гэтым разам на чатыры гады.

У 2025 годзе хакеіст страціў месца ў асноўнай камандзе, выступаючы за фарм-клюб «Таронта Марліс». Пасьля чатырох гульняў у АХЛ Кэмпф самавольна пакінуў «Марліс» у лістападзе 2025 году, у выніку чаго быў звольнены з клюбу ўжо 7 лістапада. 15 лістапада 2025 году хакеіст склаў аднагадовы кантракт на 1,1 мільёна даляраў з «Ванкувэр Кэнакс».

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* 
* 
* 

Катэгорыя:Чэскія хакеісты
Катэгорыя:Хакеісты зборнай Чэхіі
Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Піраты» Хомутаў
Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Тргачы» Кадань
Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Рокфард Айсгогс»
Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Чыкага Блэкгокс»
Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Таронта Мэйпл Ліфс»
Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Таронта Марліс»
Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Ванкувэр Кэнакс»
Сан-Рэма

**Сан-Рэма** () — горад у Італіі, які месьціцца ў рэгіёне Лігурыя. Вядомы як турыстычны горад на італьянскай Рывіеры. Тут ладзяцца шматлікія культурніцкія мерапрыемствы, як то музычны фэстываль у Сан-Рэма і клясычная роварная гонка Мілян—Сан-Рэма.

## Гісторыя

Калісьці на месцы гораду стаяла рымскае паселішча Матуцыя. Сан-Рэма пашырылася ў раньнім Сярэднявеччы, калі насельніцтва перасялілася на ўзвышшы. Тут быў пабудаваны замак і вёска Ля-Пінья, з узмоцненай абаронай, каб абараняцца ад набегаў сарацынаў. Горадам кіраваў род Вэнтымільля, але пазьней кіраваньне перайшло да генуэскіх біскупаў. У 1297 годзе яны прадалі места сем’ям Дорыя і Дэ Мары. Места стала вольным горадам у другой палове XV стагодзьдзя, пасьля чаго пашырыўся.

Пасьля францускага панаваньня і вылучэньня з Францыі Савоі ў 1814 годзе Сан-Рэма было далучанае да каралеўства Сардыніі. Зь сярэдзіны XVIII стагодзьдзя места хутка пашыралася, часткова дзякуючы разьвіцьцю турызму. У выніку ў ім былі пабудаваныя першыя грандыёзныя гатэлі, а сам горад пашырыў сваю набярэжную. Тут адпачывалі аўстрыйская імпэратарка Сысі, а таксама расейская княгіня Марыя ды імпэратар Мікалай II. Швэдзкі хімік Альфрэд Нобэль пераехаў у Сан-Рэма на сталае жыцьцё. У красавіку 1920 году ў месьце ладзілася канфэрэнцыя Вярхоўнай рады хаўрусьнікай, дзеля разьмеркаваньня мандатаў Лігі народаў на кіраваньне былымі асманскімі землямі Блізкага Ўсходу па Першай сусьветнай вайне.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт.
Аоста

**Аоста** (, ) — горад у Італіі, які месьціцца ў дзьвюхмоўным рэгіёне Вальле-д’Аоста, зьяўляючыся ягоным адміністрацыйным цэнтрам. Знаходзіцца за 110 км на паўночны захад ад Турыну. Каля места месьціцца італьянскі пачатак Манблянскага тунэлю.

## Гісторыя

Рэгіён Аосты быў заселеная ў прагістарычныя часы. Пазьней тут жылі салясы, якіх у большасьці былі забітыя альбо сталі рабамі рымлянаў у 25 годзе да н. э. Вайсковы паход супраць тубыльцаў ачоліў генэрал Аўл Тэрэнцыюс Варон Мурэна. Ён заклаў тут рымскую калёнію, у якой пасяліліся 3 тысячы адстаўных вэтэранаў. Пасьля 11 году да н. э. Аоста была сталіцай правінцыі Пэнінскія Альпы. Геаграфічнае разьмяшчэньне места пры зьліцьці дзьвюх рэкаў надало яму значнае вайсковае значэнне, а ягоны плян забудовы быў падобны на рымскі вайсковы лягер.

Пасьля зьнікненьня Заходняй Рымскай імпэрыі горад быў заваяваны, па чарзе, бургундамі, остготамі і бізантыйцамі. Лянгабарды, якія далучылі яго да свайго Італьянскага каралеўства, былі выгнаныя войскамі Франкаўскай імпэрыі пад кіраўніцтвам Піпіна Кароткага. Пры ягоным сыне Карле Вялікім Аоста набыла важнае значэньне як места на дарозе з Аахэну ў Італію. Пасьля 888 году горад быў часткай адноўленага каралеўства Італіі. У X стагодзьдзі места ўвайшло ў склад Бургундзкага каралеўства. Пасьля падзеньня апошняга ў 1032 годзе Аоста была ўлучаная ў склад земляў графа Гумбэрта I Савойскага. За часам Напалеона места было акупаванае Францыяй, але паводле вынікаў Венскага кангрэсу вылучалася з францускай дзяржавы.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт.
Шэйн Пінта

**Шэйн Пінта** (;  12 лістапада 2000 году) — амэрыканскі хакеіст, цэнтральны нападнік клюбу «Атава Сэнатарз» з Нацыянальнай хакейнай лігі.

## Кар’ера
Пачаў гуляць у хакей у хакейнай лізе ЗША, дзе даволі хутка замацаваўся ў складзе адной з камандаў. У 2019 годзе быў прызнаны адным з найлепшых хакеістаў лігі, здолеўшы зарабіць у 59 гульнях сэзону 59 пунктаў. У выніку на драфце НХЛ 2019 году быў абраны клюбам «Атава Сэнатарз» у другім раўндзе пад агульным 32-м нумарам. Пасьля гэтага далучыўся да лігі студэнцкага спорту, дзе абараняў колеры ўнівэрсытэту Паўночнай Дакоты. У красавіку 2021 году склаў трохгадовую працоўную ўгоду з клюбам «Атава Сэнатарз». Дэбютаваў у НХЛ у канцы сэзону 2020—2021 гадоў. Сваю першую шайбу ў лізе закінуў 5 траўня 2021 году ў матчы супраць «Манрэаль Канадыенз». Прапусьціў частку сэзону 2021—2022 гадоў праз траўму, а 26 кастрычніка быў адхілены НХЛ ад удзелу ў найбліжэйшым 41 матчы лігі праз парушэньні правілаў, зьвязаных з стаўкамі на матчы. 19 студзеня 2024 году Пінта падпісаў новы гадавы кантракт з «Сенатарз», а праз два дні згуляў першы матч пасьля дыскваліфікацыі.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* 
* 
* 

Катэгорыя:Хакеісты ЗША
Катэгорыя:Хакеісты зборнай ЗША
Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Атава Сэнатарз»
Альгамбрскі эдыкт

**Альгамбрскі эдыкт**, або **Гранадзкі эдыкт** () — указ караля Фэрдынанда II Арагонскага і каралевы Ізабэлы I Кастыльскай, выдадзены ў 1492 годзе, аб выгнаньні з усіх тэрыторыяў іхнага каралеўстваў тых габрэяў, якія да 31 ліпеня бягучага на той момант году адмовяцца навярнуцца ў хрысьціянства.

Гэты эдыкт быў першым у гісторыі Гішпаніі, паводле якога зь ейнай тэрыторыі выганяўся цэлы народ, які пражываў тут усьцяж паўтары тысячагодзьдзі. Многія з габрэяў пад наймацнейшым націскам уладаў навярнуліся ў каталіцкую веру (крыптаюдэі, якіх гішпанцы пагардліва называлі маранамі). Пры гэтым яны ўвесь час знаходзіліся ў цэнтры пільнай увагі інквізыцыі, якая падазравала іх у несапраўдным пераходзе ў хрысьціянства і патаемнай прыхільнасьці да сваёй старой рэлігіі. Многія тысячы выяўленых інквізыцыяй сапраўдных і ўяўных парушальнікаў зь ліку маранаў былі асуджаныя і спаленыя на вогнішчы.

У 1968 годзе гішпанскі ўрад генэрала Франка абвесьціў Альгамбрскі эдыкт несапраўдным, а 1 красавіка 1992 году гішпанскі кароль Хуан Карляс I абвесьціў, што ён страціў моц. У той жа дзень кароль наведаў мадрыдзкую сынагогу і прасіў прабачэньня за рашэньне, прынятае ягонымі папярэднікамі амаль 500 гадоў назад. У сувязі з 500-годзьдзем выгнаньня юдэяў з Гішпаніі мясцовы парлямэнт у 1992 годзе зацьвердзіў закон, які рэгулюе з гэтага часу адносіны паміж Гішпанскай дзяржавай і зьвязам габрэйскіх грамадаў краіны.

Катэгорыя:Гісторыя Гішпаніі
Катэгорыя:Гісторыя Партугаліі
Катэгорыя:Рэканкіста
Катэгорыя:Эдыкты
Чарлз Робэрт Кокерэл

**Чарлз Робэрт Кокерэл** () — ангельскі архітэктар і археоляг.

## Біяграфія
Кокерэл у 1809 годзе быў асыстэнтам архітэктара Робэрта Сьміркса пры аднаўленьні тэатра Ковэнт-Гардэн. З 1810 па 1817 гады вывучаў антычную архітэктуру ў Італіі, Грэцыі і Малой Азіі. Працаваў на раскопках храма Афаі на Эгіне, а таксама храма Апалёна ў Басах. Фрыз з гэтага храма, які захоўваецца цяпер у Брытанскім музэі, быў перапраўлены ў Ангельшчыну Кокерэлам.

Вярнуўшыся на радзіму, Кокерэл адкрываў у 1817 годзе ў Лёндане сваё архітэктурнае атэлье. У 1848 годзе майстар быў узнагароджаны Каралеўскім залатым мэдалём у галіне архітэктуры. З 1860 году Кокерэл быў прэзыдэнтам Каралеўскага інстытуту брытанскіх архітэктараў. Яму належаць праекты, акрамя іншых, будынкаў Банка Ангельшчыны ў Плімуце (1835), Брысталі (1844—1847), Манчэстэры (1845) і ў Лівэрпуле (1845—1848), музэя Эшмала ў Оксфардзе (1839—1845) і музэя Фіцўільяма ў Кембрыджы (1848).

## Працы

Файл:Ashmolean.jpg|Музей Эшмала
Файл:FitzwilliamMuseum.jpg|Музэй Фіцўільяма
Файл:Calton Hill Monument - geograph.org.uk - 230793.jpg|Нацыянальны манумэнт у Эдынбургу
Файл:Former National Westminster Bank, 36 Corn Street, Bristol.jpg|Былы будынак Банка Ангельшчыны ў Брысталі


## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Працы Чарлза Робэрта Кокерэла. Праект «Гутэнбэрг».

Катэгорыя:Брытанскія архітэктары
Катэгорыя:Брытанскія археолягі
Карлё Мадэрна

**Карлё Мадэрна** (; 1556—1629) — рымскі архітэктар, вучань свайго дзядзькі, Дамэніка Фантаны.

Зь ягоных пабудоў самыя вядомыя месьцяцца ў Рыме. Гэта фасад царквы сьвятой Сусаны, які ўяўляе сабой першы прыклад распаўсюджаных ў XVII стагодзьдзі фасадаў зь дзьвюма ці некалькімі, надбудаванымі адзін над адным, ордарамі, палац Матэі-дзі-Джовэ, фантаны на пляцу сьвятога Пятра і часткова палац Барбэрыні, скончанае Бэрніні і Бараміні. Увекавечыў сваё імя дзякуючы сканчэньню будаўніцтва ў пэрыяд 1605 па 1613 гады катэдры Сьвятога Пятра. Першапачатковы плян Брамантэ, то бок грэцкі роўнаканцовы крыж, ён ператварыў у лацінскі, падоўжыўшы заходнюю частку катэдры на тры гіганцкіх пралёта і збудаваўшы перад ім велічэзныя сенцы. Даволі нярадасны фасад катэдры — таксама ягоны твор; аднак яму не атрымалася выканаць свой праект цалкам, бо асяданьне глебы не дазволіла пабудаваць на двух канцах фасаду вежы, якія пераразалі б аднастайную лінію атыка і надалі б яму большую манумэнтальнасьць і гармонію.

Мадэрна пазьней быў сувора крытыкаваны нельга. Але яму стаяць у заслугу тое, што ён выстаяў супраць агульнага ў ягоны час захапленьня экстравагантнымі і таннымі эфэктамі, бо імкнуўся пры дабудоўцы катэдры сьвятога Пятра рабіць на ўзор Брамантэ і Мікелянджэлё, не аддаляючыся ад строгасьці і высакароднасьці іхных ідэяў.

## Крыніцы

## Літаратура
* Domenico Fontana, *Della trasportazione dell’obelisco vaticano et delle fabriche di Nostro Signore Papa Sisto V fatte dal Cavallier Domenico Fontana architetto di Sua Santità*, libro primo, Domenico Basa, Roma 1590.
* Giovanni Baglione, *Le Vite de’ Pittori, Scultori et Architetti dal Pontificato di Gregorio XIII fino a tutto quello d’Urbano VIII*, Roma 1642, 307—309.
* Lione Pascoli, *Vite de’ pittori, scultori, architetti moderni*, I, Roma 1730, (edizione critica a cura di A. Marabottini, *ad vocem*, Perugia 1992.
* Antonino Bertolotti, *ad vocem*, in Artisti lombardi a Roma nei secoli XV, XVI e XVII, Milano 1882.
* Giorgio Casella, *Il testamento di Carlo Maderno*, in Bollettino storico della Svizzera italiana, I, 1926, 32-38.
* Antonio Muñoz, *Carlo Maderno*, Roma 1922.
* N. Cafisch, *ad vocem*, in U. Thieme — F. Becker (a cura di), Allgemeines Lexikon der bildende Künstler, IV, Leipzig 1929, 529-532.
* Idem, *Carlo Maderno: ein Beitrag zur Geschichte der römischen Barockarchitektur*, München 1934.
* P. Frosini, *Carlo Maderno, architetto idraulico*, in Strenna dei romanisti, XVI, 1955, 323-325.
* Ugo Donati, *Carlo Maderno, architettoticinese a Roma*, Lugano 1957.
* A. Blunt, *The Palazzo Barberini: the Contribution of Maderno, Bernini and Pietro da Cortona*, in Journal of the Warburg and Courtauld Institutes, 21, 1958, 256-287.
* B. Toscano, *I Barberini, il Maderno e la Fonte i Piazza*, in Spoletium. Rivista di arte, storia cultura, VI, 1959, 20-23.
* Howard Hibbard: Carlo Maderno and Roman Architecture 1580–1630. London 1971.

## Спасылкі
* Карлё Мадэрна ў каталіцкай энцыкляпэдыі ()

Катэгорыя:Італьянскія архітэктары
Марэк Грывік

**Марэк Грывік** (;  28 жніўня 1991 году) — славацкі хакеіст, нападнік чэскага клюбу «Віткавіцы».

## Кар’ера
Нападнік хутка пасьля пачатку кар’еру выправіўся за акіян, дзе спачатку спаборнічаў у Квэбэцкай галоўнай юніёрскай хакейнай лізе. Пасьля абараняў колеры клюбу «Канэктыкут Ўэйл», які пасьля стаў менавацца як «Гартфард Ўулф Пак» з Амэрыканскай хакейнай лігі. Дэбютаваў у НХЛ у складзе «Нью-Ёрк Рэйнджарз» у матчы супраць «Дэтройт Рэд Ўінгс» 21 лютага 2016 году, аднак за клюб амаль не гуляў. Улетку 2017 году ўзгодніў кантракт з «Калгары Флэймз», аднак пераважна гуляў за клюб «Стоктан Гіт» з АХЛ. Пасьля гуляў у Расеі, а пазьней далучыўся да швэдзкага «Лександу».

25 красавіка 2025 году Грывік пераехаў бліжэй да дому, падпісаўшы трохгадовы кантракт з чэскім клюбам «Віткавіцы». Чэскі горад Острава, дзе месьціцца клюб, стаіць менш чым за 50 кілямэтраў ад ягонага роднага гораду Чадцаў.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* 
* 
* 

Катэгорыя:Славацкія хакеісты
Катэгорыя:Хакеісты зборнай Славаччыны
Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Орандж-20» П’ешцяны
Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Гартфард Ўулф Пак»
Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Нью-Ёрк Рэйнджарз»
Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Стоктан Гіт»
Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Калгары Флэймз»
Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Віцязь» Падольск
Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Лександ»
Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Тарпэда» Ніжні Ноўгарад
Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Віткавіцы» Острава
Вяльля (верш)

**Вяльля́** — верш Адама Міцкевіча з паэмы Конрад Валенрод. Песьня да Вяльлі — адзін з самых вядомых фрагмэнтаў Конрада Валенрода — вядомага паэтычнага твору Міцкевіча 1828 году, у якім паэт закрануў трагедыю выбару абавязку перад Радзімай за кошт адмовы, у тым ліку, ад каханьня, што канфліктуе з абавязкам служэньня Радзіме. Лірычную песьню да Вяльлі выконвае вайдэлёт Гальбан, малюючы ідылічную карціну Літвы, праз якую цякуць рэкі Вяльля й Нёман. Вобраз злучальных рэк становіцца паэтычнай фігурай пары закаханых Альдоны й Конрада, якія не змогуць пазнаць шчасьця з-за выбару Конрада.

Такія музыкі, як Марыя Шыманоўская (1789—1831), Караль Ліпінскі (1790—1861), Карл Лёве (1796—1869) і Станіслаў Манюшка (1819—1872), спрабавалі пакласьці музыку на гэты фрагмэнт твору Міцкевіча. Вядомай стала музыка Станіслава Манюшкі на верш *Вяльля*, што выйшла ў 1859 годзе..

## Верш

## Пераклады
На беларускую мову верш пераклаў Адам Гурыновіч. Верш пад назвай *Vilija* пераклаў на летувіску мову вядомы летувіскі нацыянальны дзеяч, паэт і аўтар нацыянальнага гімну Вінцас Кудзірка і Майроніс.

## Заўвагі

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Паэма «Конрад Валенрод» на мове-арыгіналу 
* Adam Mickiewicz — Z «Konrada Wallenroda»: Pieśń Wilija, strumieni naszych rodzica…. 

Катэгорыя:Вершы
Катэгорыя:Эпічная паэзія
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1828 годзе
Дамэніка Фантана

**Дамэніка Фантана** (; 1543—1607, Нэапаль) — італьянскі архітэктар і інжынэр раньняга барока.

## Біяграфія

Фантана нарадзіўся ў 1543 годзе ў горадзе Мэлідэ (цяпер Швайцарыя, кантон Тычына). У 1563 годзе пераехаў у Рым, каб вывучаць архітэктуру. У Рыме заступнікам Фантаны стаў кардынал Мантальта, на замову якога архітэктар пабудаваў капэлю у царкве Санта Марыя Маджорэ, а таксама палац Мантальта.

У 1585 годзе кардынал Мантальта стаў папам Сыкстам V і прызначыў Фантану галоўным архітэктарам папскай курыі. У гэты пэрыяд Фантана стварыў праекты перабудовы Квірынальскага і Лятэранскага палацаў, тры з чатырох фантанаў на Квірынале, будынак Ватыканскай бібліятэкі, а таксама завяршыў узьвядзеньне купалу базылікі Сьвятога Пятра. Фантана кіраваў усталяваньнем эгіпецкага абэліска на пляцы перад базылікай у 1586 годзе. Пазьней ён ўсталёўваў абэліскі на п’яцца дэль Попалё, п’яцца дзі Санта-Марыя Маджорэ і п’яцца дзі Сан-Джаваньні-ін-Лятэрана.

Па сьмерці Сыкста V жыў у Нэапалі з 1592 году, дзе распрацоўваў праекты рэканструкцыі гавані і будаўніцтва палаца Рэале. У гэты ж час Фантана займаўся будаваньнем канала ад аднай ад ракі Сарна да Торэ Анунцыята. Пры гэтым, майструючы падземны тунэль пад адным з узгоркаў, выявіў частку гарадзкой сьцяны старажытнарымскага гораду. Толькі праз паўтары стагодзьдзя было ўсталявана, што гэта былі Пампэі. Памёр у Нэапалі ў 1607 годзе.

## Крыніцы

## Літаратура
* 

Катэгорыя:Італьянскія архітэктары
Фразынонэ

**Фразыно́нэ** () — горад у Італіі, які месьціцца ў рэгіёне Ляцыё, адміністрацыйны цэнтар аднайменнай правінцыі. Знаходзіцца за блізу 75 км на паўднёвы ўсход ад Рыму, недалёка ад аўтастрады A1, якая злучае Мілян і Нэапаль.

## Гісторыя
Першыя сьляды прысутнасьці чалавека у рэгіёне сучаснага Фразынонэ датуюцца ніжнім палеалітам, то бок каля 250 тысячаў гадоў таму. Самыя раньнія паселішчы ў гэтым месьце паўсталі блізу 4 тысячаў гадоў таму. Паселішча было заснаванае на тэрыторыі гернікаў вольскамі ў VI стагодзьдзі да н. э. пад назвай Фрусчына або Фрусна як стратэгічны фарпост перад непрыступнай крэпасьцю Алетрыюм. Рэгіён быў падпарадкаваны рымлянамі ў 386 годзе да н. э., а затым ператвораны імі ў муніцыпіюм з рымскім гарнізонам. Узяцьце Фразынонэ сталася важнай стратэгічнай перамогай рымлянаў, бо цяпер яны маглі лёгка кантраляваць усе транзытныя камэрцыйныя перавозкі паміж поўначу і поўднём паўвострава.

У 306 годзе да н. э. горад уваходзіў у Герніцкую лігу, якая супрацьстаяла Рыму. Зьведаўшы паразу і рабаваньне, места страціла значную частку сваіх тэрыторыяў на карысьць суседняга Фэрэнтына. Пазьней, падчас Другой Пунічнай вайны, ён быў спустошаны войскамі Ганібала, якому адмовілі ў здачы. Па зьнікненьні Заходняй Рымскай імпэрыі места некалькі разоў нішчыўся замежнымі захопнікамі. У раньнім Сярэднявеччы Фразынонэ быў сельскагаспадарчым цэнтрам Рымскага герцагства. У XVI стагодзьдзі быў спустошаны ляндскнэхтамі, а затым францускімі і флярэнтыйскімі войскамі. Новыя навала, гэтым разам гішпанскіх войскаў, адбылася ў 1556 годзе ў вайне супраць папы Паўла IV.

Фразынонэ няўхільна павялічвала сваё насельніцтва. Гэтак у сярэдзіне XVII стагодзьдзе тут налічвалася 2 тысяч жыхароў, а да момант аб’яднаньня Італіі ў месьце жыло ўжо 10 тысяч чалавек. Да далучэньня да каралеўства Італіі Фразынонэ ўваходзіла ў склад Папскай дзяржавы. Афіцыйна места была агалошанае часткай Італіі 17 верасьня 1870 году, за тры дні да ўзяцьця Рыму. У рэчаіснасьці сьвецкае папскае панаваньне над горадам ужо скончылася ўвечары 12 верасьня з уцёкамі апошняга апостальскага дэлегата, мансіньёра П’етра Лязаньні, калі італьянскія войскі яшчэ знаходзіліся ля Рыпі ў чаканьні маршу да Фразынонэ.

У 1871 годзе Дамэніка Д’яманці стаў першым мэрам гораду па аб’яднаньні Італіі. Ён актыўна займаўся мадэрнізацыяй і пашырэньнем гораду, які тады быў вядомы як адзін з самых адсталых у Італіі. Кіраўнік рупіўся рамонтам будынкаў, уладкаваньнем вуліцаў, пляцаў і асьвятленьнем гарадзкога цэнтру. У 1874 годзе быў пабудаваны шэраг будынкаў вышынёй больш за 300 мэтраў. Гэта комплекс атрымаў назву палац Бэрардзі. Ён быў прызначаны дзеля забесьпячэньня жыльлём дзяржаўных служачых і жаўнераў.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт.
Вяльля (неадназначнасьць)

Назву **Вяльля** маюць:

## Рака
* Вяльля — рака ў Беларусі і Летуве, правы прыток Нёману.

## Літаратура
* «Вяльля» — верш Адама Міцкевіча
* «Вяльля і Нёман» — верш Мойшэ Кульбака
Вэлетры

**Вэле́тры** () — горад у Італіі, які месьціцца ў рэгіёне Ляцыё. Уваходзіць у склад мэтраполіі Рыму.

## Гісторыя
Вэлетры быў старажытным горадам племя вольскі. Паводле паданьню ён уступіў у канфлікт з рымлянамі за часам кіраваньня Рымам Анка Марцыюса, то бок чацьвертага караля Рыму. З Вэлетры паходзіў род Актавіяў, да якой належыў першы рымскі імпэратар Актавіян Аўгуст. У Сярэднявеччы гэта быў адзін зь нямногіх вольных гарадоў-камунаў як у Ляцыё, гэтак і ў цэнтральнай Італіі. Аднак, пэўны час падэстамі назначаліся людзі, узгодненыя ў Рыме. У 1408 годзе нэапалітанскі кароль Уладзіслаў заняў Вэлетры падчас сваёй спробы заваяваць Папскую дзяржаву. У 1589 годзе папа рымскі Сыкст V распусьціў грамадзянскі ўрад. У 1591 годзе пры Грыгорыюсу XIV места канчаткова страціла вольны статус.

У вайне за аўстрыйскую спадчыну 1740—1748 гадоў гішпана-нэапальскія войскі Бурбонаў здабылі перамогу ў бітве пры Вэлетры, адолеўшы армію аўстрыйскіх Габсбургаў. На пачатку XIX стагодзьдзя жыхары Вэлетры паўсталі і абвесьцілі аб стварэньні рэспублікі, якая праіснавала да 1814 году. У 1856 годзе ў месьце зьявіўся тэлеграф. У 1866 годзе папа рымскі Піюс IX урачыста адкрыў чыгунку, якая злучыла Вэлетры з Рымам. Гэта была ўжо трэцяя чыгуначная лінія ў Папскай дзяржаве. Пасьля горад трапіў у склад аб’яднанай Італіі. За часам Другой сусьветнай вайны ля Вэлетры былі жорсткія баі паміж нямецкім войскам і хаўрусьнікамі антыгітлераўскай кааліцыі.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт.
Вяльля і Нёман (верш)

**Вяльля́ і Нё́ман** — верш Мойшэ Кульбака з паэмы «Райсн». Верш Кульбака Вяльля — адзін з самых вядомых фрагмэнтаў паэмы Райск або Беларусь — вядомага паэтычнага твору Кульбака 1922 году, у якім паэт апявае краявіды Беларусі й яе насельнікаў.

Стварыць паэтычны сьвет краіны Райсн Кульбак задумаў на чужыне, калі ён на некалькі гадоў пакінуў родны край. У Бэрліне, у 1921 годзе, у яго раптам абудзілася вострая настальгія, якая дала яму натхненьне напісаць самыя свае райснскія (ці беларускія) творы. Верш Кульбак «Вяльля і Нёман» у паэме «Райсн» нагадвае настальгічны верш «Вяльля» ў паэме «Конрад Валенрод» Адама Міцкевіча, напісанай таксама неўзабаве пасьля таго, як паэт пакінуў родны край.

## Пераклад
Вершаваны пераклад «Вяльля і Нёман» на беларускую мову выканаў паэт Андрэй Хадановіч, пераклад зь ідышу — Сяргей Шупа і Вольф Рубінчык.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* ''Райсн'', вершаваны пераклад Андрэя Хадановіча, пераклад зь ідышу Сяргея Шупы і Вольфа Рубінчыка, пераклад апублікаваны ў 117 выпуску часопіса Дзеяслоў, с. 148—159.
* ''Райсн'' арыгінал на ідыш.
* ''Райсн'' на ангельскай мове, пераклад Леанарда Вольфа, а таксама частковы пераклад Язэпа Семяжона на беларускую мову.

Катэгорыя:Творчасьць Мойшэ Кульбака
Катэгорыя:Вершы
Катэгорыя:Эпічная паэзія
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1922 годзе
Панядзелак (раман)

«**Панядзелак**» () — раман Мойшэ Кульбака, які быў напісаны й выдадзены ў 1926 годзе ў Варшаве. Раман «Панядзелак» працягваў стыль папярэдняга раману Кульбака «Мэсія з роду Эфраіма», дзе рэалізм і мэсіянства, містыцызм і экспрэсіянізм спалучаліся ў адным творы.

## Сюжэт

Герой рамана апынаецца ў рэвалюцыйным горадзе і ня можа знайсьці сябе ў віры падзеяў, шукаючы ратунку ва ўцёках ад рэчаіснасьці.

## Пераклад
У 2018 годзе раман пераклаў на беларускую мову Сяргей Шупа, раман быў выдадзены выдавецтвам Вясна. У 2019 пераклад Сяргея Шупы атрымаў Прэмію Шэрмана Беларускага ПЭН-Цэнтру за найлепшы пераклад у намінацыі «Проза».

## Крыніцы

Катэгорыя:Творчасьць Мойшэ Кульбака
Катэгорыя:Раманы 1926 году
Катэгорыя:Літаратурныя творы, перакладзеныя на беларускую мову
Тэрні

**Тэрні** () — горад у Італіі, які месьціцца ў рэгіёне Умбрыі, адміністрацыйны цэнтар аднайменнай правінцыі. Знаходзіцца за 104 км на паўночны ўсход ад Рыму і за 81 км на поўдзень ад рэгіянальнай сталіцы Пэруджы.

## Гісторыя
Горад быў заснаваны прыкладна ў VII стагодзьдзі да н. э. умбрыйцамі, на тэрыторыі, заселенай яшчэ ў бронзавым веку. У III стагодзьдзі да н. э. Тэрні быў заваяваны рымлянамі і неўзабаве стаў важным муніцыпіюмам, разьмешчаным на дарозе Вія-Флямінія. Пасьля заваёвы места лянгабардамі ў 755 годзе Тэрні страціў вядомасьць, стаўшы другасным горадам у герцагстве Спалета. У 1174 годзе ён быў разрабаваны Барбаросавым вайскаводам арцыбіскупам Крыстыянам Майнцкім. У наступным стагодзьдзі Тэрні быў адным зь месцаў, якія часта наведваў сьвяты Францішак, каб чытаць казаньні.

У XIV стагодзьдзі Тэрні стала горадам-камунай. Тут былі пашыраныя сьцены, а таксама пабудаваныя новыя каналы. Як і ў многіх італьянскіх камунах позьняга Сярэднявечча, горад быў уцягнуты ў барацьбу паміж гвэльфамі і гібэлінамі. Пазьней места было далучанае да Папскай дзяржавы. У 1580 годзе дзеля апрацоўкі жалезнай руды, здабытай у Мантэлеоне-дзі-Спалета, у горадзе зьявіліся мэталюргічныя цэнтры, што паклала пачатак традыцыйнаму прамысловай спэцыялізацыі Тэрні. У XVII стагодзьдзі насельніцтва места скарацілася праз пошасьць чумы і голад.

У XIX стагодзьдзі Тэрні скарыстаўся прамысловай рэвалюцыяй і багатымі крыніцамі вады ў гэтым рэгіёне. У выніку ў месьце паўсталі гісэрня, а таксама фабрыкі па вытворчасьці зброі, джуту і воўны. У 1927 годзе Тэрні стаў сталіцай правінцыі. Праз свой прамысловы статус горад быў шматкроць бамбаваны вайскова-паветранымі сіламі хаўрусьнікамі. За 57 авіяўдараў было пашкоджана блізу 40% будынкаў Тэрні. Не зважаючы на гэта, прамысловасьць хутка адрадзілася па вайне.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт.
Леччэ

**Леччэ** () — горад у Італіі, які месьціцца ў рэгіёне Апуліі, адміністрацыйны цэнтар аднайменнай правінцыі. У месьце працуе Салентыйскі ўнівэрсытэт. Дзякуючы сваёй багатай архітэктуры ў стылі барока Леччэ часам называюць «Паўднёвай Флярэнцыяй».

## Гісторыя

Паводле легенды, у часы Траянскай вайны існаваў горад пад назвай Сыбар, заснаваны мэсапамі. Ён быў заваяваны рымлянамі ў III стагодзьдзі да н. э., атрымаўшы назву Люпія. Пры імпэратары Адрыяне, то бок у II стагодзьдзі, горад быў перанесены на 3 кілямэытры на паўночны ўсход, атрымаўшы назву Ліцэя або Ліцыюм. Леччэ займеў тэатар і амфітэатар і быў зьвязаны з Адрыянавым портам. Сьвяты Аронцыюс, які сам паходзіць зь Леччэ, некалі быў першым хрысьціянскім біскупам гораду. Сёньня ён зважаецца сьвятым заступнікам гораду.

Пасьля зьнікненьня Заходняй Рымскай імпэрыі Леччэ быў разрабаваны каралём остготаў Татылам за часам Гатычных войнаў. Рымскае панаваньне над горада было адноўленае ў 549 годзе і заставаўся часткай Усходняй Рымскай імпэрыі цягам V стагодзьдзяў з кароткімі часамі ўлады сарацынаў і лянгабардаў. Пасьля нармандзкай заваёвы ў XI стагодзьдзі Леччэ аднавіў сваю гандлёвую і палітычную значнасьць. Граф Танкрэд зь Леччэ быў апошнім нармандзкім каралём Сіцыліі. Графства Леччэ было адным з найбуйнейшых і найважнейшых фэодаў у каралеўстве Сыцыліі з 1053 па 1463 гады, калі яно было беспасярэдне далучанае да каронных земляў. З XV стагодзьдзя Леччэ зважаўся адным з найважнейшых гарадоў паўднёвай Італіі, і, пачынаючы з 1630 году, разьвіцьцё ў месьце атрымаў стыль барока. Каб прадухіліць уварваньне асманаў, у першай палове XVI стагодзьдзя Карл V, які таксама быў імпэратарам Сьвятой Рымскай імпэрыі, узьвёў новыя муры і замак. У сярэдзіне XVII стагодзьдзя горад пакутваў ад пошасьці чумы.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт.
Мінконт

**Мінконт** — мужчынскае імя і вытворнае ад яго прозьвішча. 

## Паходжаньне

Менегунда або Менегунта (Menegundia, Menegunti) і Кундамен (Cundomenus) — імёны германскага паходжаньня. Іменная аснова -мін- (-мен-) (імёны ліцьвінаў Мінят, Асьміна, Гальмін; германскія імёны Miniatus, Osminna, Galmin) паходзіць ад гоцкага minan 'менаваць, памятаць, любіць', minthi 'памяць', а аснова -гунд- (-гунт-, -кунт-) (імёны ліцьвінаў Гунтар, Вігунт, Вірконт; германскія імёны Guntar, Wigunt, Werecundus) — ад гоцкага gunþs 'бойка, бітва'.

У Польшчы гістарычна адзначаўся германскі антрапонім Mengantowna.

Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: *Петрик [[Мінігаўд|Минковтович]]… Лукаш Минконтович… Петрик Минконтович* (1537—1538 гады); *штобы отдал Минконту чоловека* (12 лютага 1599 году); *Katarzyna Minkont* (1668 год).

## Носьбіты
* Лукаш і Петрык Мінконтавічы — жыхары Жамойцкага староства, якія ўпамінаюцца ў 1537—1538 гадох

## Глядзіце таксама
* Мін
* Гунт

## Крыніцы

Катэгорыя:Мужчынскія імёны
Мэсія з роду Эфраіма

**«Мэсія з роду Эфраіма»** () — раман Мойшэ Кульбака, які быў напісаны ў Бэрліне й ўпершыню надрукаваны ў 1924 годзе ў Варшаве. Дзеяньні раману адбываюцца ў ваколіцах Смаргоні ў пачатку XX ст. Раман зьяўляецца адным зь яскравых прыкладаў творчасьці Мойшэ Кульбака, насычанай традыцыямі й калярытам, у якой можна сустрэцца з пэўнымі містычнымі зьявамі й фальклёрнымі матывамі.

## Сюжэт
Дзеяньні раману-містэрыі адбываецца на пачатку ХХ стагодзьдзя ў лясох, палёх і мястэчках Беларусі, дзе 36 патаемных праведнікаў рыхтуюць сьвет да прыходу Мэсыі. Аўтар стварае фантасмагарычны сусьвет, абапіраючыся на старадаўні габрэйскі фальклёр, містычнае вучэньне кабалы, модную філязофію, дух беларускае прыроды й сваю багатую паэтычную фантазыю. У аснову рамана пакладзена габрэйская легенда з Талмуда пра тое, што на зямлі заўсёды жывуць 36 таемных сьвятых, безь незаўважнай дзейнасьці якіх рухне сьвет.

Галоўнымі героямі раману выступаюць млынар Бэня, вясковы аскет Сімха Плахта, вандроўны філёзаф Гімпэлэ і іншыя — душы, зьняволеныя ў сьвеце, прагнучыя сьвятла, ахопленыя дзіўнай трывогай, адпраўляюцца ў падарожжа, якое не мае вытлумачальнай мэты. Гэтыя героі зьяўляюцца схаванымі  — праведнікамі. У гэтым фантастычным падарожжы, поўным гумару й містычных перажываньняў, паступова высьвятляецца прычына трывогі, якая не дае спакою вандроўнікам, — прыход Месіі на Літоўскую зямлю. Увесь час галоўныя героі раману шукаюць Мэсію, але патаемнай сілай пэрсанажаў раману зьяўляецца іх жаданьне прыйсьці на дапамогу людзям, якія патрабуюць дапамогі.

## Пераклады
У 2019 годзе раман пераклаў на беларускую мову Сяргей Шупа, раман быў выдадзены выдавецтвамі Вясна й Янушкевіч.

У 2016 годзе раман быў выдадзены на польскай мове ў перакладзе Кшыштафа Чыжэўскага. У 2022 годзе раман быў выдадзены на летувіскай мове ў перакладзе Міндаўгаса Квяткаўскаса.

## Крыніцы

Катэгорыя:Творчасьць Мойшэ Кульбака
Катэгорыя:Творы 1924 году
Катэгорыя:Раманы
Катэгорыя:Філязофскія раманы
Катэгорыя:Літаратурныя творы, перакладзеныя на беларускую мову
Пэскара

**Пэска́ра** () — горад у Італіі, які месьціцца ў рэгіёне Абруцца, адміністрацыйны цэнтар аднайменнай правінцыі.

## Гісторыя
Мяркуецца, што паселішча на месьце сучаснага гораду паўстала да рымскай заваёвы. Пэскара мела важлівае значэньне дзеля гандлю з усходнімі правінцыямі імпэрыі. У Сярэднявеччы быў зьнішчаны лянгабардамі ў 597 годзе. Заступнік гораду сьвяты Цэтэюс быў біскупам Амітэрну ў VI стагодзьдзі. Ён быў прызначаны туды ў 590 годзе за часам пантыфікату Грыгорыюса Вялікага. Легенда абвяшчае, што ён быў пакараны лянгабардамі сьмерцю ў Амітэрнуме. Яго скінулі з мосту з каменьнем на шыі, а ягонае цела прыплыло ў Пэскару.

У 1095 годзе Пэскара была рыбацкай вёскай, але мела цэрквы. У 1140 годзе кароль Сыцыліі Ражэр II заваяваў паселішча. У гэты пэрыяд упершыню вёска згадваецца пад назовам Піскарыя, што значаць «багатая на рыбу». Некалькі сэньёраў пасьля кіравалі Пэскарай, у тым ліку Райнальда Арсыні, Людовік Савойскі і Франчэска дэль Борга, вікары караля Нэапалю Ладзіслава, які пабудаваў тут крэпасьць і вежу. У наступным Пэскара неаднаразова падвяргалася нападам вэнэцыянцаў, а потым увайшла ў склад Нэапалітанскага каралеўства. У 1566 годзе места аблажылі 105 турэцкіх галераў. Пэскара дала адпор, і асманы здолелі толькі спустошыць прылеглыя землі.

У 1800 годзе Пэскара была захопленая францускімі войскі, стаўшы важным местам за час караляваньня Жазэфа Банапарта. Раён гораду Кастэлямарэ, які на той момант меў 3 тысячы жыхароў, вылучыўся ў асобную грамаду. У 1814 годзе карбанэры Пэскары паўсталі супраць панаваньня Ёахіма Мюрата. У наступныя гады Пэскара стала сымбалем гвалтоўнай рэстаўрацыі Бурбонаў, бо тут разьмяшчалася адна з самых вядомых турмаў Бурбонаў. Пасьля разбуральнай паводкі ў 1853 годзе горад быў вызвалены прыхільнікамі Джузэпэ Гарыбальдзі. У час Другой сусьветнай вайны места часта бамбавалася хаўрусьнікамі антыгітлераўскай кааліцыі.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт.
Інвалід (фільм)

***Інвалі́д*** () — славацкая кінакамэдыя з элемэнтамі чорнага гумару 2023 року рэжысэра Ёнаша Караска. У галоўных ролях — Грэгар Голашка і Здэнек Годла. Фільм апавядае пра жыцьцё звычайнага працаўніка Лацка, які праз бандытаў прыкуты да інваліднага вазка. Ягоны новы сябар, цыган Габа, дапамагае інваліду адпомсьціць злачынцам.

## Сюжэт

Падзеі разгортваюцца ў славацкім мястэчку ў ліхіх 90-х роках. Лацка — ганарысты супрацоўнік мясцовага музэю, ды надта нэрвовы. Пасьля аднаго з сваіх выбрыкаў ён спрабуе наладзіць стасункі ў сям’і і сутыкаецца з бандытамі. Тыя рабуюць яго і выкідаюць у канаву.

Ад сьмерці галоўнага героя ратуе лагодны цыган Габа, зь якім яны паступова таварышуюцца. Аднак Лацка, цяпер прыкуты да інваліднага вазку, прыдумляе пляны адпомсты сваім крыўдзіцелям. Фільм сканчаецца масакрай у музэі, у якой з усіх удзельнікаў выжываюць толькі Лацка з Габам.

## Вытворчасьць
Фільм здымалі ў Браціславе, Трнаве і ў цыганскім табары пад Томашыкавым.

Героі размаўляюць простай мовай, а нават вульгарнай. Паводле стылю «Інвалід» падобны да раньніх фільмаў Гая Рычы, спалучаны з музыкай у стылі «цыганскіх» фільмаў Эміра Кустурыцы. Фінальная сцэна ў музэі нагадвае галівудзкія блёкбастары.

Прэм’ера фільму ў Славаччыне адбылася 9 лютага 2023 року.

### Музыка
Адмыслова для фільму рэпэр  зь  запісалі цыганскую вэрсію сьпеву «» гурту «». У апошняй сцэне фільму гучць сьпеў «У далінах» у выкананьні .

У першы візыт Лацка ў Пражакаў відэапракат гучыць сьпеў «Джыны» () .

Таксама ў фільме прагучалі сьпевы «», «S nohami na stole», «Carmen», «», «Tozmemi», «», «Do It» і ўступная песьня зь фільму «» (1963).

## Ролі

Некалькі другасных роляў згулялі вядомыя славацкія рэпэры:

## Ацэнкі
Фільм заняў 4-е месца ў сьпісе найбольш касавых фільмаў Славаччыны 2023 року.

Пасьля выхаду ў сетцы Netflix выйшаў на першае месца паводле праглядаў з Славаччыны.

## Прэміі і ўзнагароды
Фільм перамог у 7 з 13 намінацыяў прэміі Славацкай кінэматаграфічнай і тэлевізійнай акадэміі «Сонца ў сетцы» 2024 року.

## Цікавосткі
* У адной са сцэнаў па тэлевізары трансьлююць нямецкі фільм «Вінэту I».
* Для фільму была створаная ўласная марка піва — «Priemer».
* На прапусках для супрацоўнікаў музэю бачныя імёны Ёнаша Караска (рэжысэр), Томаша Душычкі (сцэнарыст), Патрыка Вэрбоўскага (рэпэр Рытмус), Грэгара Голашкі (выканаўца галоўнай ролі).

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* 
* 

Катэгорыя:Фільмы 2023 году
Катэгорыя:Славацкія камэдыйныя фільмы
Катэгорыя:Фільмы — ляўрэаты прэміі „Сонца ў сетцы“
Катэгорыя:Фільмы Ёнаша Караска
Катэгорыя:Фільмы славацкай мовай
Вэй Мо Наінг

**Вэй Мо Наінг** (;  26 верасьня 1995) — м’янманскі пісьменьнік, грамадзкі дзяяч. Адзін з найбольш актыўных кіраўнікоў пратэстаў супраць хунты.

## Жыцьцяпіс
Публікуецца з 13-гадовага веку. Сябра ПЭН-цэнтру М’янмы.

У 2014—2015 роках — кіраўнік студэнцкага зьвязу . Пасьля  зладзіў у Маўнве () пратэсты.

15 красавіка 2021 року ў часе аднаго з маршаў ягоны мапэд зьбіла машына без апазнавальных знакаў. Ён быў зьбіты і выкрадзены *невядомымі*, пасьля чаго яму выставілі абвінавачваньне ў забойстве, , гвалтоўным выкраданьні і  з мэтай забойства ды ў . На судзе быў вымушаны абараняцца самастойна: ягоных адвакатаў арыштавалі.

12 жніўня 2022 року асуджаны за шматлікія выпадкі «падбухторваньня» да 10 гадоў турмы. 20 кастрычніка атрымаў дадаткова 4 гады за падбухторваньне і парушэньне абмежаваньняў ізаляцыі ад Ковід-19. 5 красавіка 2023 року за «бунты, рабаваньні і падбухторваньні» асуджаны да 20 гадоў турмы дадаткова. 19 траўня за «здраду радзіме» асуджаны яшчэ да 20 гадоў зьняволеньня. 10 траўня 2024 року па абвінавачваньнях у «выкраданьні, забойстве і падбухторваньнях» атрымаў яшчэ 20 гадоў; агулам 74 гады.

## Крыніцы

Катэгорыя:Грамадзкія дзеячы і дзяячкі М’янмы
Катэгорыя:Палітыкі М’янмы
Катэгорыя:Літаратары і літаратаркі М’янмы
Катэгорыя:Асобы акругі Сакайну
Дыямэнтавая прамысловасьць Армэніі

**[[Дыямэнт]]авая прымысло́васьць** — вялікая частка вытворчай і экспартнай галінаў Армэніі, якая ёсьць вялікай пастаўніцай дыямэнтаў.

Дыямэнтаапрацоўная прамысловасьць закладзеная за савецкім часам і стала адным з традыцыйных сэктараў эканомікі. У 1965 годзе заснавалі «Ерэванскі ювэлірны завод». Пасьля распаду СССР галіна заняпала, аднак пазьней была адноўленая дзякуючы інвэстыцыям дыяспары. У 1999 року дыямэнтавая індустрыя складала каля 30% усяго экспарту краіны.

У Армэніі дзейнічаюць больш за 50 дыямэнтарэзных кампаніяў, якія апрацоўваюць дыямэнты зь іншых краінаў, пераважна з Ізраілю, Расеі і асобных краінаў Эўропы.

## Крыніцы

Армэнія
Катэгорыя:Эканоміка Армэніі
Зэлмэняне

**«Зэлмэняне»** () — раман Мойшэ Кульбака, які напісаны ў канцы 1920-ых-пачатку 1930-ых. У Менску выдадзены дзьвюма часткамі ў 1931 і 1935 годзе. У Вільні быў выдадзены дзьвюма часткамі ў выдавецтве Барыса Клецкіна ў 1932 і 1937 годзе. Раман «*Зэлмэняне*» стаў клясыкай літаратуры на ідышы, адным з найзначнейшых раманаў, напісаных у Беларусі ў 1930-х гадах.

## Апісаньне раману
У рамане адчуваецца майстэрства Мойшэ Кульбака ў перадачы нацыянальнага калярыту, у апісаньні замшэлага патрыярхальнага быту «зельманскага двару», які паводле ўяўленьня аўтара разьмяшчаўся на тэрыторыі цяперашняй фабрыкі Камунарка. У рамане аўтар карыстаецца сатырычнымі сродкамі, зьдзеклівай іроніяй і трапным гумарам. Кніга апісвае штодзённыя клопаты вялікай габрэйскай сям’і ў Менску, якую разьдзірае новая савецкая рэчаіснасьць. Чатыры пакаленьні адлюстраваныя ў захапляльных і часта гратэскных дэталях, калі яны сутыкаюцца з глыбокімі пераменамі, выкліканымі патрабаваньнямі савецкага рэжыму і яго калектывісцкага, радыкальнага сэкулярызму.

## Пераклады

### Беларускі пераклад Віталя Вольскага
У 1960 годзе раман пад назвай «Зельманцы» пераклаў на беларускую мову беларускі пісьменьнік і перакланік Віталь Вольскі. Рэдактуру перакладу ажыцьцяўляў Алесь Кучар. Асноўным недахопам перакладу стала савецкая цэнзура. Па падліках перакладніка Сяргея Шупы ў параўнаньні перакладу з арыгіналам выявілася, што зьнікла каля 12,5% тэксту, прычым часам былі выкрасьленыя важныя думкі, заўвагі, вобразы аўтара, цэлыя сюжэтныя павароты; часам проста абрывалася лёгіка апавяданьня. У 2015 годзе пераклад Віталя Вольскага быў перавыдадзены выдавецтвам «Папуры».

### Беларускі пераклад Сяргея Шупы
У 2024 годзе раман пераклаў на беларускую мову Сяргей Шупа, раман быў выдадзены выдавецтвам «Вясна». Праца над перакладам заняла ў Сяргея Шупы два гады. Для перакладу загалоўка раману Сяргей Шупа абраў назву «Зэлмэняне», што патлумачыў так: 

### Пераклады на іншыя мовы
Раман «Зэлмэняне» быў перакладзены на шматлікія мовы сьвету: двойчы на беларускую, тройчы на іўрыт, двойчы на расейскую, на ангельскую, на гішпанскую, на нямецкую і г. д.

На расейскую мову «Зэлмэняне» перакладаўся двойчы. Знакамітым стаў пераклад габрэйскай паэткі Рахіль Баўмволь, які быў зроблены ў 1960 г. Пры гэтым цікава, што сама паэтка і перакладніца досыць спрэчна ахарактарызавала сам раман: 

На ангельскую мову раман пад назвай *«The Zelmenyaners: a family saga»* пераклаў у 2013 годзе знакаміты габрэйскі перакладнік .

На нямецкую мову раман перакладаўся двойчы: у 1973 годзе выдавецтва Volk und Welt і ў 2017 годзе пад назвай *«Die Selmenianer»*.

На гішпанскую мову раман быў перакладзены пад назвай *«Los zelmenianos»* у 2017 годзе.

## Крыніцы

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Лекцыя Андрэя Хадановіча аб рамане «Зэлмэняне»
* Частка I і Частка II — раман на мове арыгіналу, на ідышы
* Частка I і Частка II — на мове арыгіналу, віленскае выданьне

Катэгорыя:Творчасьць Мойшэ Кульбака
Катэгорыя:Раманы
Катэгорыя:Сямейная сага
Катэгорыя:Літаратурныя творы, перакладзеныя на беларускую мову
Гісторыя Армэніі

**Гісто́рыя Армэ́ніі** датычыцца гісторыі Рэспублікі Армэніі, армянаў і армянскай мовы.

Армэнія разьмешчаная паміж Усходняй Анатоліяй і Армянскім нагор’ем, вакол біблійнай гары Арарату. Саманазва армянаў — *ай* ( *аер*), даўняя назва краіны — *Айк* (, пазьнейшая — *Аястан* (). Армяне выводзяць назву сваёй краіны ад легендарнага прабацькі народу, Айка. Экзонімы *Армэнія* і *армяне* упершыню сустракаюцца ў Бэгістунскім надпісе Дарыюса Вялікага. Армянскі гісторык Маўсэс Харэнаці выводзіў назву Армэніі ад Араманяка, найстарэйшага сына Айка.

У бронзавым веку на Армянскім нагор’і існавалі некалькі дзяржаваў: Хецкая імпэрыя, Мітані і Хаяса-Азі. Пасьля іх паўсталі наірскі племянны зьвяз і Урарцкае каралеўства. Кожная з гэтых дзяржаваў і плямёнаў паўдзельнічалі ў этнагенэзе армянскага народу. У 782 року да Н. Хр. кароль Аргішці I заснаваў на заходнім узвышшы Арарацкай раўніны фартэцыю Эрэбуні — будучую сталіцу Ерэван.

У жалезным веку замест Урарту паўстала дынастыя Эрвандыдаў, якая кіравала Армэніяй перш як сатрапы пад пэрсыдзкім валадараньнем, а пазьней як самастойныя каралі. Пасьля пэрсыдзкага і македонскага панаваньня ў 190 року да Н. Хр. Арташэс I заснаваў Вялікую Армэнію. Свайго найвышэйшага разьвіцьця каралеўства дасягнула ў 1 стагодзьдзі да Н. Хр. за Тыгранам Вялікім, пасьля трапіла ў залежнасьць ад Рыму. У I стагодзьдзі новай эры на армянскі сталец узышла галіна кіроўнай дынастыі Аршакідаў Парцянскага царства.

У пачатку IV стагодзьдзя Армэнія стала першай дзяржавай, якая прыняла дзяржаўнай рэлігіяй хрысьціянства. Пазьней дзяржава трапляла ў залежнасьць ад Бізантыі, Сасанідаў і халіфатаў, здолеўшы аднавіць незалежнасьць у IX стагодзьдзі за Багратыдамі. Пасьля падзеньня царства ў 1045 року і заваёвы Армэніі сэльджукамі ў 1064 армяне заснавалі новае царства ў Кілікіі. Яно праіснавала да 1375 року.

У пачатку XVI стагодзьдзя большая частка тэрыторыі Армэніі знаходзілася пад сэфэвідзкім панаваньнем; аднак з часам Заходняя Армэнія трапіла ў залежнасьць ад Асманскай імпэрыі, а Ўсходняя Армэнія засталася пад пэрсамі. У XIX стагодзьдзі Ўсходнюю Армэнію захапіла Расейская імпэрыя.

У пачатку XX стагодзьдзя турэцкія ўлады зьнішчылі каля 1,5 мільёна армянаў; шматлікія былі вымушаныя пакінуць краіну праз Сырыю і Лібан. У 1918 з развалам Расейскай імпэрыі ўсходняя частка Вялікай Армэніі абвясьціла незалежнасьць. Аднак ужо ў 1920 року яе заваявала Савецкая Расея, і пасьля ўтварэньня Савецкага Саюзу Армэнія стала савецкай рэспублікай. У 1991 пасьля распаду СССР створаная сучасная Рэспубліка Армэніі.

## Крыніцы

Катэгорыя:Гісторыя Эўразіі

Катэгорыя:Гісторыя Ўсходняй Эўропы
Катэгорыя:Гісторыя Пярэдняй Азіі
Ваагн Хачатран

**Ваагн Гарнікавіч Хачатран** (, , Сісіян) — армянскі дзяржаўны дзяяч. Прэзыдэнт Армэніі з 13 сакавіка 2022 году.

## Жыцьцяпіс
У 1980 годзе скончыў Ерэванскі Інстытут народнай гаспадаркі. З 1980 да 1981 году служыў у Савецкай Арміі.

У 1981—1989 гадах працаваў эканамістам у ПА «Разданмаш». З 1989 да 1992 году працаваў кіраўніком аддзелу, намесьнікам генэральнага дырэктара дзяржпрадпрыемства «Марс».

У 1992—1996 гадах займаў пасаду мэра Ерэвану і дарадцы прэзыдэнта Армэніі.

З 1996 да 1999 году дэпутат парлямэнту. Чалец Пастаяннай камісіі па фінансава-крэдытных, бюджэтных і эканамічных пытаньнях. Сябра фракцыі «Рэспубліка».На парлямэнцкіх выбарах у Армэніі 2007 году зьяўляўся прадстаўніком блёку «Імпічмент».

З 2021 да 2022 году займаў пасаду міністра высокатэхналягічнай прамысловасьці Рэспублікі Армэнія.

На пазачарговых прэзыдэнцкіх выбарах 3 сакавіка 2022 году абраны прэзыдэнтам Армэніі. Заступіў на пасаду 13 сакавіка 2022 году.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Жыцьцяпіс

Катэгорыя:Дзейныя кіраўнікі дзяржаваў
Катэгорыя:Прэзыдэнты Армэніі
Кляфуці

**Кляфуці** (, ад  — напаўняць) — францускі дэсэрт, які спалучае ў сабе рысы запяканкі і пірага. Садавіна ў салодкім вадкім яечным цесьце, падобным да блінцовага, выпякаецца ў формах для запяканак або кіша. У змазаную тлушчам форму для выпечкі спачатку кладуць садавіну, а затым заліваюць яе цестам. Такі дэсэрт падаецца як у парыскіх кавярнях, гэтак і робіцца французамі дома.

Клясычным лічыцца кляфуці з сьвежай вішні з костачкамі. Існуюць таксама пэрсікавы, яблычны і грушавы кляфуці, кляфуці з чарнасьліву, журавінаў і ажыны. Калі замест вішні выкарыстоўваецца іншая садавіна, такі кляфуці называецца флянярд. Паходзіць з рэгіёну Лімузэн.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Рэцэпт кляфуці з сьвежай вішні.

Катэгорыя:Дэсэрты
Катэгорыя:Пірагі
Катэгорыя:Стравы з садавіны
Армянскі дзяржаўны эканамічны ўнівэрсытэт

**Армянскі дзяржаўны эканамічны ўнівэрсытэт** — вышэйшая навучальная ўстанова ў Армэніі, Ерэван.

Навучаньне ў ВНУ арганізавана ў стацыянарнай і завочнай формах. Працягласьць навучаньня ў бакаляўрыяце стацыянара складае 4 гады, а магістратура стацыянару 2 гады, завочны бакаляўрыят доўжыцца 5 гадоў, а магістратура 2,5 года.

## Гісторыя
Вытокі заснаваньня Армянскага дзяржаўнага эканамічнага ўнівэрсытэту пачынаюцца з 1930 году з каапэратыўнага эканамічнага інстытуту. У 1975 годзе сфармавана як самастойная адзінка: Ерэванскі інстытут народнай гаспадаркі. Пастановай ураду Рэспублікі Армэнія ад 30 лістапада 1999 году пераназваны ў Ерэванскі дзяржаўны эканамічны ўнівэрсытэт. 6 студзеня 2006 году ВНУ атрымала статус унівэрсытэту і атрымала назву «Армянскі дзяржаўны эканамічны ўнівэрсытэт».

Унівэрсытэт на працягу свайго існаваньня даў звыш 30.000 выпускнікоў, якія працуюць у сфэры вышэйшай адукацыі, эканамічнай, навуковай, культурнай і іншых сфэрах рэспублікі і за яе межамі. 25 катэдраў дзее ў складзе шасьці факультэтаў АДЭУ. Эканамічны ўнівэрсытэт мае філіялы ў Гюмры і Ехегнадзоры. З 26 красавіка 2011 году рэктарам Армянскага дзяржаўнага эканамічнага ўнівэрсытэту зьяўляецца доктар эканомікі, прафэсар Корн Атон.

Паводле дадзеных 24 кастрычніка 2013 году ў ВНУ вучылася 7932 студэнтаў, а паводле дадзеных ад 17 сьнежня ВНУ меў 931 супрацаўнікаў.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Унівэрсытэты Ерэвану
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1930 годзе
Арарат (марз)

**Арарат** () — марз (вобласьць) у Армэніі, на захадзе мяжуе з Турэччынай, на поўдні — з Азэрбайджанам. Адміністрацыйны цэнтар — Арташат. Іншыя гарады — Арарат, Веды, Масіс.

## Нацыянальны склад

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт 
* Даведнік 
* Інфармацыя на сайце Міністэрства горадабудаўніцтва Армэніі 

Катэгорыя:Арарацкая вобласьць
Штэрндл

**Штэрндл** або **Зо́рачка** — першы верш Мойшэ Кульбака, напісаны ў 1916 годзе. З часам верш пераўтварыўся ў народную песьню.

## Пераклад
Вершаваны пераклад «Вяльля і Нёман» на беларускую мову выканаў паэт Андрэй Хадановіч, пераклад зь ідышу — Сяргей Шупа і Вольф Рубінчык.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Лекцыя Андрэя Хадановіча пра Мойшэ Кульбака, Сяргей Шупа чытае верш ''Зорачка''
* Пераклад на беларускую мову

Катэгорыя:Творчасьць Мойшэ Кульбака
Катэгорыя:Вершы
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1916 годзе
Дуда (верш)

**Дуда. Песьня-жальба з старой Беларусі** — верш Мойшэ Кульбака. Уяўляе сабой восем песень Мойшэ Кульбака, у якіх паэт апявае краявіды і культуры Беларусі, беларусаў і беларускіх габрэяў.

Верш *«Доля»* нагадвае верш *«Зайграй, зайграй, хлопча малы…»* Паўлюка Багрыма і верш *«Мая дудка»* Францішка Багушэвіча.

Мойшэ Кульбак, як і ў сваім вершу Вяльля і Нёман, апявае краявіды ракі Вяльля.

## Пераклад
Пераклад на беларускую мову ў 2018 годзе выканаў Сяргей Шупа.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Пераклад на беларускую мову

Катэгорыя:Творчасьць Мойшэ Кульбака
Катэгорыя:Вершы