Ружаны

**Ружа́ны** — мястэчка ў Беларусі, на рацэ Ружанцы. Цэнтар сельсавету Пружанскага раёну Берасьцейскай вобласьці. Насельніцтва на 2018 год — 3021 чалавек. Знаходзяцца за 45 км на паўночны ўсход ад Пружанаў, за 38 км ад чыгуначнай станцыі Івацэвічы (лінія Баранавічы — Берасьце); на скрыжаваньні аўтамабільных дарог Пружаны — Слонім і Ваўкавыск — Косаў.

Ружаны — магдэбурскае мястэчка гістарычнай Слонімшчыны, колішняя рэзыдэнцыя магнацкага роду Сапегаў. Да нашага часу тут захаваліся палац Сапегаў, комплекс манастыра базылянаў з царквой Сьвятых Апосталаў Пятра і Паўла, дамініканскі касьцёл Найсьвяцейшай Тройцы і капліца Сьвятога Казімера, сынагога і аўстэрыя, помнікі архітэктуры XVI—XVIII стагодзьдзяў. Сярод мясцовых славутасьцяў вылучаліся ратуша і кляштар кармэлітаў, помнікі архітэктуры XVII—XVIII стагодзьдзяў, зруйнаваныя расейскімі ўладамі.

## Назва
Існуе некалькі вэрсіяў датычна паходжаньня тапоніму Ружаны. Паводле першай зь іх, якой прытрымліваецца большасьць гісторыкаў, мястэчка атрымала сваю назву ў гонар ружы — кветкі, якая асабліва шануецца хрысьціянамі. Згодна з другой вэрсіяй назва паселішча пайшла ад словаў «рог», «раздарожжа», што сьведчыла пра ягонае аддаленае разьмяшчэньне. Таксама існуе легенда, паводле якой назву мястэчку даў ягоны ўладар ў гонар сваіх улюбёных дачок — Ружы і Ганны.

Варыянты напісаньня назвы паселішча ў гістарычных крыніцах: *Ражаная*, *Ражана*, *Ружана*.

## Гісторыя

### Вялікае Княства Літоўскае
Першы пісьмовы ўпамін пра Ружаны (*Ражаная*) датуецца 1552 годам, калі яны ўваходзілі ў склад Слонімскага павету Наваградзкага ваяводзтва і знаходзіліся ў валоданьні Тышкевічаў. Праз паселішча праходзіла Вітаўтава дарога, што злучала Воршу зь Люблінам. Пазьней гэтая дарога завецца «гасьцінцам вялікім». У 1598 годзе канцлер Леў Сапега набыў Ружаны з суседнімі фальваркамі за 30 000 коп ад Барташа Брухнальскага, каб уладкаваць тут адну з галоўных рэзыдэнцыяў роду.

20 чэрвеня 1637 году кароль і вялікі князь Уладзіслаў Ваза надаў Ружанам Магдэбурскае права і герб: «*у срэбным полі вянок чырвоных руж, у цэнтры — постаць сьв. Казімера з крыжам і лілеяй у руках*». Новыя ўласьнікі збудавалі свой замак на ўзгорку каля мястэчка. Ужо ў 1644 годзе падканцлер Казімер Леў Сапега прымаў у ім караля і вялікага князя Ўладзіслава Вазу, у гонар чаго паставілі памятную шыльду. За часамі вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667) у 1655 годзе Віленская капітула, ратуючыся ад маскоўскіх захопнікаў, зьмясьціла ў палацы мошчы Сьвятога Казімера — нябеснага заступніка Вялікага Княства Літоўскага.

На 1687 год у Ружанах было 427 будынкаў і 2 рынкі, дзеялі царква, касьцёл зь невялікім шпіталём, базылянскі манастыр, кляштары дамініканаў і кармэлітаў (1617, у 1850 разбураны), базылянская школа, працавалі цагельня і кафляны завод. Мястэчка значна пацярпела за часамі вайны шляхты з Сапегамі ў 1698 годзе.

За некалькі дзён да Пасхі ў 1657 годзе ў жыдоўскім квартале знайшлі труп хрысьціянскага дзіцяці. Як сьцьвярджала абвінавачаньне, хлопчык стаў «ахвярай прагі жыдоў да крыві». Намагаючыся спыніць хваляваньні, Сапегі паабяцалі, што падазраваных аддадуць пад суд. Тым ня меней, самасуд усё ж адбыўся, паводле аднае вэрсіі, з-за невыкананьня Сапегам абяцаньня, а паводле другое — у час ягонай адсутнасьці ў мястэчку. У 1659 годзе на сьвята Рош Га-Шана хрысьціянскія насельнікі атакавалі жыдоў у час малітвы ў сынагозе і запатрабавалі выдаць двух ганаровых сяброў суполкі: рэба Ізраэля, сына Шалома, і рэба Тобія, сына Ёсэфа, якіх на наступны дзень забілі. Іхная магіла знаходзіцца на ружанскіх могілках. Жыды-ўраджэнцы Ружанаў адзначаюць памяць забітых да гэтага часу запальваньнем зьнічак на другі дзень Рош Га-Шаны.

У Паўночную вайну (1700—1721) Ружаны зноў значна пацярпелі, у тым ліку і палац Сапегаў. У 1706 годзе ў мястэчку спыняўся кароль Швэцыі Карл XII.

За Аляксандрам Міхалам Сапегам Ружаны сталі асяродкам вялікасьвецкага жыцьця ў рэгіёне. Для замежных гасьцей, якія праяжджалі праз Ружаны ў Пецярбург і назад, ладзіліся шыкоўныя балі, салюты, фаервэркі. Архітэктар Ян Самуэль Бэкер разбудаваў Ружанскі палац у позьнебарокавым стылі. У 1765—1791 гадох тут дзеяў адзін з найслыньнейшых тэатраў Літвы, таксама працавалі паперня, скураная і палатняная мануфактуры, карэтная фабрыка, вырабляліся дываны. 3 разы на год ладзіліся кірмашы. У 1784 годзе канцлер Аляксандар Міхал Сапега прымаў у палацы караля і вялікага князя Станіслава Аўгуста Панятоўскага.


Ružany, Sapieha. Ружаны, Сапега (J. Becker, 1784) (2).jpg|Палац, галоўны фасад 
Ružany, Sapieha, Brama. Ружаны, Сапега, Брама (J. Becker, 1784).jpg|Палац, брама
Ružany, Sapieha. Ружаны, Сапега (J. Becker, 1762-88).jpg|Палац, тыльны фасад
Ružany, Sapieha. Ружаны, Сапега (J. Becker, 1788) (3).jpg|Тэатар

Ružanskaja ratuša. Ружанская ратуша (J. Becker, 1762-88) (2).jpg|Ратуша
Ružany, Bazylanski. Ружаны, Базылянскі (J. Becker, 1762-88).jpg|Царква Сьвятых Апосталаў Пятра і Паўла
Ružany, Rynak, Daminikanski. Ружаны, Рынак, Дамініканскі (J. Becker, 1762-88).jpg|Касьцёл Найсьвяцейшай Тройцы
Ružany, Bazylanski, Kaplica. Ружаны, Віленская, Базылянскі, Капліца (J. Becker, 1762-88).jpg|Касьцёл Сьвятога Казімера


### Пад уладай Расейскай імпэрыі
У выніку трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай (1795 год) Ружаны апынуліся ў складзе Расейскай імпэрыі, дзе сталі цэнтрам воласьці Слонімскага павету Слонімскай, з 1797 году — Літоўскай, урэшце з 1801 году — Гарадзенскай губэрняў. У 1812 годзе францускія войскі разрабавалі і спустошылі мястэчка.

Па здушэньні вызвольнага паўстаньня ў 1831 годзе расейскія ўлады канфіскавалі ў Сапегаў ружанскія ўладаньні (у тым ліку ўнікальную бібліятэку і архіў), а ў 1834 годзе разьмясьцілі ў палацы ткацкае прадпрыемства. За часамі нацыянальна-вызвольнага паўстаньня ў 1863 годзе каля мястэчка адбыўся бой з расейскімі карнікамі.

У 1875 годзе ў Ружанах усчаўся пажар, які доўжыўся пяць гадзін і зьнішчыў у тым ліку жыдоўскую сынагогу XVI стагодзьдзя. У XIX ст. у мястэчку працавалі 2 гарбарныя заводы, палатняная і 3 суконныя фабрыкі, 2 вадзяныя млыны; 2 царквы, касьцёл, школа. Паводле вынікаў перапісу 1897 году, тут было 769 дамоў, 5 дробных прадпрыемстваў, расейская народная вучэльня. На 1910 год у Ружанах дзеяла Талмуд Тора, у 1914 годзе было 26 прадпрыемстваў. 

За часамі Першай сусьветнай вайны ў жніўні 1914 году пажар зьнішчыў галоўны корпус палаца. У 1915 годзе мястэчка занялі войскі Нямецкай імпэрыі.


Ružany, Rynak-Vilenskaja. Ружаны, Рынак-Віленская (N. Orda, 27.03.1863).jpg|Касьцёл. Н. Орда, 27 сакавіка 1863 г.
Ružany, Sapieha. Ружаны, Сапега (N. Orda, 1863).jpg|Палац. Н. Орда, 1863 г.
Ružany, Sapieha. Ружаны, Сапега (N. Orda, 1875).jpg|Літаграфія з малюнка 
Ružany, Sapieha. Ружаны, Сапега (V. Viejtka, 1888).jpg|Палац. В. Вейтка, 1888 г.


### Найноўшы час
25 сакавіка 1918 году згодна з Трэцяй Устаўной граматай Ружаны абвяшчаліся часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. Жыхары мястэчка і ваколіцаў (Міжэвіцкая воласьць) атрымалі Пасьведчаньні Народнага Сакратарыяту БНР. 1 студзеня 1919 году ў адпаведнасьці з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі Ружаны ўвайшлі ў склад Беларускай ССР, неўзабаве мястэчка на некалькі дзён занялі бальшавікі. 29 студзеня 1919 году Ружаны з рук бальшавікоў адбіў Віленскі аддзел Польскага войска пад камандаю ротмістра Ўладыслава Дамброўскага. 7 чэрвеня 1919 году мястэчка ўвайшло ў склад Берасьцейскай акругі Грамадзянскай управы Ўсходніх земляў — часовай польскай адміністрацыйнай адзінкі. Згодна з Рыскай мірнай дамовай 1921 году Ружаны апынуліся ў складзе міжваеннай Польскай Рэспублікі, дзе сталі цэнтрам гміны Косаўскага павету Палескага ваяводзтва.

У 1939 годзе Ружаны ўвайшлі ў БССР, дзе 15 студзеня 1940 году атрымалі афіцыйны статус пасёлку гарадзкога тыпу і сталі цэнтрам раёну (з 1962 году ў Пружанскім раёне). На 1940 год тут было 678 дамоў, працавалі электрастанцыя, 2 прадзільныя фабрыкі, 2 гарбарныя кустарныя прадпрыемствы, 6 лесазаводаў, 4 млыны, 4 цагельныя, 2 бэтонныя, 2 шкіпінарныя заводы, 2 фабрыкі калёснай мазі, кустарная вытворчасьць глінянага і драўлянага посуду. 2 школы, клюб, амбуляторыя, аптэка, кінатэатар, лазьня, пошта, тэлеграф.

У Другую сусьветную вайну з 23 чэрвеня 1941 да 13 ліпеня 1944 году Ружаны знаходзіліся пад акупацыяй Трэцяга Райху. Нацысты стварылі ў мястэчку гета, насельнікаў якога потым забілі ў лягеры сьмерці Трэблінка. У 1944 годзе пажар зьнішчыў будынкі тэатру і манэжу палацавага комплексу.


Ružany, Sapieha. Ружаны, Сапега (1901-14) (4).jpg|Палац Сапегаў
Ružany, Rynak-Vilenskaja. Ружаны, Рынак-Віленская (1916).jpg|Рынак
Ružany, Vilenskaja, Daminikanski. Ружаны, Віленская, Дамініканскі (M. Bystydzienski, 1901-15).jpg|Рог Рынку і Віленскай вуліцы. Касьцёл
Ružany, Klabanskaja, Plabanija. Ружаны, Клябанская, Плябанія (1925).jpg|Клябанская вуліца. Плябанія

Ružany, Rynak, Bazylanski. Ружаны, Рынак, Базылянскі (1916).jpg|Рог Рынку і Млынавай вуліцы. Царква
Ružany, Rynak. Ружаны, Рынак (V. Parkat, 1919-34).jpg|Манастыр базылянаў
Ružany, Vilenskaja. Ружаны, Віленская (1919-39).jpg|Віленская вуліца. Капліца Сьвятога Казімера
Ružanskaja synagoga. Ружанская сынагога (1919-39).jpg|Сынагога


## Насельніцтва
### Дэмаграфія


ImageSize = width:auto height:170 barincrement:29
PlotArea = left:50 bottom:20 top:15 right:15
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
Colors =
  id:linegrey2 value:gray(0.9)
  id:linegrey value:gray(0.7)
  id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8)
  id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:7000
ScaleMajor = unit:year increment:2500 start:0 gridcolor:linegrey
ScaleMinor = unit:year increment:500 start:0 gridcolor:linegrey2
PlotData =
  color:cobar width:15
  bar:1801 from:0 till:3400 
  bar:1888 from:0 till:2767 
  bar:1897 from:0 till:5016
  bar:1914 from:0 till:6815
  bar:1921 from:0 till:3622
  bar:1940 from:0 till:4250
  bar:1959 from:0 till:2875
  bar:1999 from:0 till:3700
  bar:2003 from:0 till:3400
  bar:2005 from:0 till:3326
  bar:2006 from:0 till:3300
  bar:2009 from:0 till:3153
  bar:2018 from:0 till:3021
TextData=
  fontsize:10px pos:(20,195)
  text:



* **XIX стагодзьдзе**: 1801 год — 3,4 тыс. чал.; 1830 год — 884 муж., зь іх шляхты 10, духоўнага стану 6, мяшчанаў-юдэяў 581, мяшчанаў-хрысьціянаў і сялянаў 285, жабракоў 2; 1888 год — 2767 чал. (1398 муж. і 1369 жан.), у тым ліку 1895 юдэяў; 1897 год — 5016 чал.
* **XX стагодзьдзе**: 1914 год — 6815 чал., зь іх 44% пісьменных; 1921 год — 3622 чал.; 1940 год — 4250 чал.; 1959 год — 2875 чал.; 1999 год — 3,7 тыс. чал.; 2000 год — 3,4 тыс. чал.
* **XXI стагодзьдзе**: 2003 год — 3,4 тыс. чал.; 2005 год — 3326 чал.; 2006 год — 3,3 тыс. чал.; 2008 год — 3,3 тыс. чал.; 2009 год — 3153 чал. (перапіс); 2015 год — 3005 чал.; 2016 год — 3006 чал.; 2017 год — 3023 чал.; 2018 год — 3021 чал.

### Адукацыя
У Ружанах працуюць сярэдняя, музычная і дзіцяча-юнацкая спартовая школы, 2 дашкольныя ўстановы.

### Мэдыцына
Мэдычнае абслугоўваньне насельніцтва ажыцьцяўляе местачковая лякарня.

### Культура
Дзеюць дом культуры, 2 бібліятэкі.

## Забудова
### Вуліцы і пляцы

* Сьпіс вуліцаў: Зялёная, Зарэчная, Кірава, Дудзінскага, Леніна, Набярэжная, Лугавая, Камсамольская, Сонечная, Калініна, Інтэрнацыянальная, Палявая, Чырвонаармейская, Чкалава, Савецкая, 1 Траўня, Я. Коласа, Горкага, Шпітальная, Пушкіна, Урбановіча, Піянэрская, Пружанская, Дзяржынскага, Садовая, К. Марача, Я. Купалы, Сьвярдлова, Някрасава, Косаўская.
* Сьпіс завулкаў: Кірава, Сонечны, Інтэрнацыянальны, 1-ы Леніна, Чырвонаармейскі, Горкага, Урбановіча, Піянэрскі, К. Марача.

## Эканоміка
Прадпрыемствы дрэваапрацоўчай і паліўнай прамысловасьці. Лідэры: мэблевая фабрыка, вытворча-харчовы завод, вытворча-гандлёвы камбінат.

## Турыстычная інфармацыя
### Інфраструктура

Ружаны — цэнтар турызму дзяржаўнага значэньня. Празь мястэчка праходзяць турыстычна-экскурсійныя маршруты «На радзіму Тадэвуша Касьцюшкі», «Архіпэляг Сапегаў», «Сядзібы, палацы, замкі», «Старонкі каменнага летапісу» ды іншыя. Спыніцца можна ў гатэлі «Ружанскі» (*вул. Млынавая, 1*).

Ружаны — традыцыйны цэнтар ганчарнага рамяства, гэтак званай «ружанскай керамікі».

### Славутасьці
* Забудова гістарычная (канец XVIII — пачатак XX ст.; фрагмэнты)
* Касьцёл Найсьвяцейшай Тройцы (1615—1617)
* Касьцёл Сьвятога Казімера (1792)
* Могілкі юдэйскія
* Палацавы комплекс Сапегаў (XVI—XVIII стагодзьдзі)
* Сынагога (XVIII ст.)
* Царква Сьвятых Пятра і Паўла і манастыр базылянаў (1762—1788)

### Страчаная спадчына
* Кляштар дамініканаў (1617)
* Кляштар кармэлітаў
* Ратуша (XVIII ст.)

## Галерэя

Палац Сапегаў (Ружаны).jpg|Палац Сапегаў
Ружаны (09.2012).jpg|Палац, брама
Ružany church of St. Peter and St. Paul, 1762.jpg|Царква Сьвятых Апосталаў Пятра і Паўла
Klasztar bazylianaw, Ružany 004.Jpeg|Манастыр базылянаў


Ruzhany325.JPG|Касьцёл Найсьвяцейшай Тройцы
08 Ружаны 2 (17).JPG|Траецкі касьцёл, інтэр’ер
Фото путешествия по Беларуси 208.jpg|Капліца Сьвятога Казімера
Ružanskaja synagoga 001.Jpeg|Сынагога


## Асобы
* Ізраіль Тобія Айзэнштат — жыдоўскі пісьменьнік
* Аарон Любашыцкі (1874—1942) — жыдоўскі пісьменьнік і паэт
* Іэхіэль Міхаэль Пінэс (1843—1913) — пісьменьнік і рэлігійна-сіянісцкі дзяяч
* Юзаф Эмануэль (Восіп Антонавіч) Працлаўскі (1799—1879) — польска-расейскі публіцыст, мэмуарыст, выдавец штотыднёвіка «Tygodnik Petersburski», цэнзар, сябра Рады Міністэрства ўнутраных справаў Расейскай імпэрыі па справах кнігадрукаваньня.
* Генры Русота (1869—1925) — дырыгент, кампазытар
* Леў Сапега (1557—1633) — канцлер Вялікага Княства Літоўскага
* Іцхак Шамір (Езярніцкі; нар. 1915) — прэм’ер-міністар Дзяржавы Ізраіль
* Зэліг Шэр (Шарашоўскі) — пісьменьнік, сіянісцкі дзяяч

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Вонкавыя спасылкі
* 
* Ружаны, Глёбус Беларусі
* Ружаны на бачыне «Гербы Берасьцейскай вобласьці»
* Ружаны ў электроннай габрэйскай энцыкляпэдыі
* «Усё пра Ружаны»


Катэгорыя:Ружанскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVI стагодзьдзі
Катэгорыя:Населеныя пункты БССР, якія страцілі статус райцэнтру