open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Хабараўск

**Хаба́раўск** — горад у Расеі. Адміністрацыйны цэнтар Хабараўскага краю і Далёкаўсходняй фэдэральнай акругі. Насельніцтва на 2018 год — 618 150 чалавек. Плошча гораду — 386 км². Адлегласьць ад Масквы: па паветры — каля 6100 км, па чыгунцы — 8533 км.

## Гісторыя
Заснаваны ў 1858 годзе як ваенны пост Хабараўка, названы ў гонар расейскага землепраходца XVII стагодзьдзя Ерафея Хабарава. З 1880 году — горад Хабараўка, адміністрацыйны цэнтар Прыморскай вобласьці, з 1884 году — адміністрацыйны цэнтар Прыамурскага генэрал-губэрнатарства. У Хабараўск пераназваны ў 1893 годзе. У 1897 годзе злучаны чыгункай з Уладзівастокам. У 1902 годзе заснаваны ваенны завод «Арсэнал». У пачатку XX стагодзьдзя Хабараўск — буйны гандлёвы цэнтар Далёкага Ўсходу, з 1904 году — база Амурскай ваеннай флятыліі. У 1916 годзе пабудаваны чыгуначны мост цераз Амур, які злучыў Хабараўск з чыгункай Усходняй Сыбіры. У складзе Далёкаўсходняй рэспублікі ў 1922 годзе ўвайшоў у склад РСФСР. З 1926 году — цэнтар Далёкаўсходняга, з 1938 году — Хабараўскага краю. У 1940 годзе злучаны чыгункай з Камсамольскам-на-Амуры. У 1949 годзе праходзіў Хабараўскі працэс.

## Эканоміка
Прамысловасьць: машынабудаваньне і мэталаапрацоўка (энэргетычнае і ацяпляльнае абсталяваньне, рухавікі, судны, кабэль), нафтаперапрацоўка, дрэваапрацоўка, лёгкая, харчовая, хіміка-фармацэўтычная прамысловасьць, вытворчасьць будаўнічых матэрыялаў.

## Транспарт
* Хабараўскі трамвай

## Славутасьці
* Храм Сьвяціцеля Інакенція Іркуцкага (1869 год; у савецкі час быў разьмешчаны плянэтарый)
* Спаса-Праабражэнскі катэдральны сабор (2004 год) — трэці паводле велічыні праваслаўны храм у Расеі, пасьля Храму Хрыста Збавіцеля ў Маскве й Ісаакіеўскага сабору ў Санкт-Пецярбурзе.
* Усьпенскі сабор
* Храм Серафіма Сароўскага
* Хабараўскі краявы музэй імя М.І.Градэкава
* Помнік Мікалаю Мураўёву-Амурскаму
* Парк імя Юрыя Гагарына (з курыльскай лісьцьвеньніцай, пасаджанай Ю. Гагарыным у 1962 годзе)
* Хабараўскі ўцёс

## Міжнародныя стасункі
### Консульствы замежных дзяржаваў
* Беларусь
* Кітайская Народная Рэспубліка
* Карэйская Народна-Дэмакратычная Рэспубліка
* Японія

### Гарады-сябры
* Ніігата, Японія (з 1965 г.)
* Портлэнд, ЗША (з 1988 г.)
* Вікторыя, Канада (з 1990 г.)
* Харбін, Кітай (з 1993 г.)
* Пучхон, Рэспубліка Карэя (зь 2002 г.)
* Санья, Кітай (зь 2011 г.)
* Чхонджын, КНДР (зь 2011 г.)

## Глядзіце таксама
* Аўтамагістраль Усуры
* Otto Dix

## Вонкавыя спасылкі

* Адміністрацыя гораду Хабараўску
* Сайт Хабараўску

Катэгорыя:Гарады Расеі
Катэгорыя:Хабараўскі край
28978 Іксіён

**Іксі́ён** (*Ixion*; сымбаль: ) — аб’ект пояса Койпера. Зьяўляецца адным з найбуйнейшых плютына (г. з. транснэптунавым аб’ектам, арбіта якога падобная да арбіты Плютона). Як і Плютон, Іксіён знаходзіцца ў арбітальным рэзанансе 2:3 з Нэптунам (робіць два абарачэньня вакол Сонца за час, неабходны Нэптуну для трох абарачэньняў). Дыямэтар Іксіёна складае 822 км Эксцэнтрысытэт арбіты — 0,2412. Вялікая паўвось арбіты — 39,5391 а. а. Пэрыгелій — 30,0009 а. а. Афэлій — 49,0773 а. а. Арбітальны пэрыяд — 248,6269 гадоў. Кут нахілу да плоскасьці экліптыкі — 19,6134°. Афарбоўка аб’екта — умерана чырвоная, трохі чырваней, чым у Квавара. Альбеда больш высокае (0,15) у параўнаньні з клясычнымі чырвонымі аб’ектамі — Кваварам (0,10) і Варунай (0,04). Апошнія вынікі спектраскапіі паказваюць на тое, што паверхня Іксіёна складаецца з сумесі цёмнага вугляроду і толіну — гетэрапалімеру, які ўтвараецца пры апрамяненьні клатратаў вады і арганічных кампанентаў.

Выяўлены: 22 траўня 2001 г., у 5 г 21 х. 24 с па Грынвічы, у чылійскай абсерваторыі Сэра Талола (70W48, 30S10). Абвешчана аб адкрыцьці: 1 ліпеня 2001 г., у 3 г 44 х. па Грынвічы, у электронным цыркуляры Цэнтра малых плянэт (Сьмітсанаўская астрафізычная абсэрваторыя, Кембрыдж, Масачусэтс, ЗША). Абвешчана аб прысваеньні імя «Іксіён»: 28 сакавіка 2002 г., у 21 г 14 х. па Грынвічы, у электронным цыркуляры Цэнтру малых плянэт.

Нумар па каталогу малых плянэт: 28978.

Папярэдняе абазначэньне: 2001 KX76.

Аб’ект названы ў гонар цара Іксіёна з старажытнагрэцкай міталёгіі.

Катэгорыя:Транснэптунавыя аб’екты
Катэгорыя:Пояс Койпэра
Паходжаньне Сонечнай сыстэмы

Утварэньне Сонечнай сыстэмы хвалявала шматлікіх навукоўцаў. У першапачатковым выглядзе тэорыю ўтварэньня сонечнай сыстэмы, прынятую сёньня, сфармулявалі францускі фізык і матэматык П’ер-Сымон Ляпляс і нямецкі філёзаф Імануіл Кант.

Цяпер лічыцца, што ўтварэньне Сонечнай сыстэмы адбывалася каля 5 млрд гадоў таму і праходзіла наступным чынам:

* Першапачатковае газапылавое воблака дасягнула прыкметнай шчыльнасьці і пачало сьціскацца пад дзеяньнем гравітацыйных сілаў. У склад гэтага воблака ўжо ўваходзілі ня толькі першасныя вадарод і гель, але й шматлікія цяжкія элемэнты (мэталы). Наяўнасьць апошніх сьведчыць пра тое, што ў воблака ўваходзіла рэчыва ад рэшткаў звышновай зоркі, што выбухнула да ўтварэньня Сонечнай сыстэмы. Гэта зьвязана з тым, што напачатку ў Сусьвеце цяжкіх элемэнтаў не было. Акрамя таго, воблака мела некаторы пачатковы момант імпульсу.
* З памяншэньнем памераў газапылавога воблака ў адпаведнасьці з законам захаваньня кутняга моманту, расла хуткасьць кручэньня воблака. З-за кручэньня хуткасьць сьцісканьня воблака у плоскасьці перпендыкулярнай восі кручэньня і на самой восі адрозьніваліся, што прывяло да павелічэньня шчыльнасьці воблака і фармаваньню характэрнай кружэлкі.
* Пры дасягненьні некаторай парогавай шчыльнасьці, часціцы пылу пачалі сутыкацца адна з адной, і такім чынам павялічвалася кінэтычная энэргія газапылавога воблака, што прывяло да росту тэмпэратуры. Найбольш моцна награваліся цэнтральныя вобласьці.
* Пры дасягненьні тэмпэратуры ў некалькі тысячаў кельвінаў, у цэнтральнай вобласьці воблака пачала сьвяціцца протазорка. Рэчыва воблака працягвала падаць на пратазорку, павялічваючы ціск і тэмпэратуру у цэнтры. Вонкавыя ж вобласьці кружэлкі заставаліся адносна халоднымі. За кошт гідрадынамічных няўстойлівасьцяў, у іх сталі разьвівацца асобныя згушчэньні — протаплянэты.
* Калі тэмпэратура ў цэнтры пратазоркі дасягнула мільёнаў кельвінаў, у цэнтральнай вобласьці пачалася тэрмаядзерная рэакцыя гарэньня вадароду. Пратазорка ператварылася ў звычайную зорку галоўнай пасьлядоўнасьці. У вонкавай вобласьці кружэлкі буйныя згушчэньні ўтварылі плянэты, якія верцяцца вакол цэнтральнага сьвяціла прыкладна ў адной плоскасьці й у адным кірунку.

## Тэорыя Джэймза Джынза
Ангельскі навуковец Джэймз Гопўуд Джынз () правёў аналіз гравітацыі першапачатковага газапылавога воблака, прапанаванага Ляплясам. Ён прыйшоў да высновы, што тэорыя Ляпляса была памылковай. У замен ён прапанаваў сваю тэорыю, згодна зь якой матэрыял для плянэт і малых целаў Сонечнай сыстэмы быў вырваны з Сонца пасьля праходу непадалёк іншай зоркі. Сёньня тэорыя Джынза не прынятая большасьцю навукоўцаў.

Катэгорыя:Сонечная сыстэма
Катэгорыя:Зорная эвалюцыя
Катэгорыя:Зорная астраномія
Катэгорыя:Плянэталёгія
Катэгорыя:Касмагонія
Воблака Оорта

**Во́блака Оорта** — гіпатэтычная вобласьць Сонечнай сыстэмы, якая служыць крыніцай камэт з доўгім пэрыядам звароту. Існаваньне воблака Оорта пакуль што не пацьверджанае непасрэднымі назіраньнямі, аднак шматлікія ўскосныя факты паказваюць на яго існаваньне.

Упершыню ідэя існаваньня такога воблака была выказаная эстонскім астраномам Эрнстам Эпікам у 1932 году, а затым тэарэтычна распрацоўвалася нідэрляндзкім астрафізыкам Янам Оортам у 1950-х, у гонар якога воблака і атрымала імя.

Некаторыя астраномы лічаць Сэдну аб’ектам унутранай часткі воблака Оорта.

## Глядзіце таксама
* Пояс Койпэра

## Вонкавыя спасылкі
* 

Катэгорыя:Сонечная сыстэма
Катэгорыя:Транснэптунавыя аб’екты
Сэдна

**Сэ́дна** (сымбаль: ; Sedna, 2003 VB12) — транснэптунавы аб’ект, названы па імені эскімоскай багіні марскіх зьвяроў Сэдны.

Быў адкрыты 14 лістапада 2003 году амэрыканскімі назіральнікамі Майклам Браўнам, Трухільё й Рабіновічам.

## Характарыстыкі арбіты
Паводле зьвестак, атрыманых у сакавіку 2004 году, Сэдна знаходзіцца на адлегласьці 89,5 а. а. ад Сонца, г. зн. яна ў два разы далей, чым Плютон. Вялікая паўвось арбіты Сэдны складае *a* = 509,1 а. а., а сама арбіта вельмі выцягнутая, яе эксцэнтрысытэт *e* = 0,8506. Пэрыгелій арбіты складае, адпаведна, 76,1 а. а., Сэдна мінуе яго ў 2076 г., а афэлій складае 942 а. а. Абарот вакол Сонца Сэдна робіць прыкладна за 11 487 гадоў. Нахіл арбіты складае 11,932°.

## Фізычныя характарыстыкі
Назіраньні абсэрваторыі ў Чылі сьведчаць, што Сэдна зьяўляецца адным з самых чырвоных аб’ектаў у Сонечнай сыстэме, амаль такім жа чырвоным, як і Марс. Яе альбеда большае за 0,2.

Дыямэтар ацэньваецца ў межах ад 1180 да 1800 км, што складае прыкладна тры чвэрці ад памеру Плютона. Такія памеры не дазваляюць адназначна аддаць Сэдне першынство па велічыні сярод аб’ектаў поясу Койпэра. Самым блізкім да яе паводле памеру зьяўляецца Аркус (2004 DW).

У красавіку 2004 было высьветлена, што Сэдна ня мае спадарожнікаў.

## Клясыфікацыя
Першаадкрывальнікі Сэдны сьцьвярджаюць, што яна зьяўляецца першым аб’ектам аблокі Оорта, які назіраўся. Паколькі яе афэлій істотна далей, чым у вядомых аб’ектаў поясу Койпэра.

Іншыя дасьледнікі прылічаюць яе да поясу Койпэра і лічаць, што яго вонкавая мяжа шырэй, чым меркавалася.

Першаадкрывальнік Сэдны Майкл Браўн прыводзіць тры вэрсіі таго, як Сэдна магла апынуцца на сваёй арбіце: гравітацыйны ўплыў неадкрытай транснэптунавай плянэты, аднакратнае прыбліжэньне зоркі на адлегласьць парадку 500 а. а. ад Сонца альбо фармаваньне Сонечнай сыстэмы ў зорнай навале. Апошнюю вэрсію навуковец лічыць найболей верагоднай. Праўда, пакуль ня будуць адкрытыя іншыя аб’екты з падобнымі арбітамі, ні адну з гіпотэз пацьвердзіць немагчыма.

Адкрыцьцё Сэдны ажывіла дыскусію аб тым, якія аб’екты Сонечнай сыстэмы можна лічыць плянэтамі. Вядомы фантаст і папулярызатар навукі Айзэк Азімаў прапанаваў тэрмін **«мезаплянэты»** для аб’ектаў меншых за Мэркурый, але большых за Цэрэру.

## Глядзіце таксама
* Транснэптунавы аб’ект
* Пояс Койпэра
* Воблака Оорта
* Плянэтоід

## Вонкавыя спасылкі

* СЭДНА — першая плянэта з унутранай часткі воблака Аорта? — скарочаны пераклад на расейскую мову артыкула пра адкрыцьцё Сэдны
* Падзел сайта NASA, прысвечаны Сэдне
* Прэс-рэліз NASA аб адкрыцьці Сэдны
* Хатняя старонка адкрывальніка Сэдны Браўна
* 

Катэгорыя:Транснэптунавыя аб’екты
Катэгорыя:Пояс Койпэра
Транснэптунавы аб’ект

**Транснэпту́навы аб’е́кт** — нябеснае цела Сонечнай сыстэмы, зьмешчанае за арбітай Нэптуна.

У прыведзенай ніжэй табліцы пералічаныя транснэптунавыя аб’екты з дыямэтрам, які перавышае 800 км, і прыведзены іх парамэтры.

## Глядзіце таксама
* Плютон (карлікавая плянэта)
* Пояс Койпэра
* Воблака Аорта

## Вонкавыя спасылкі
* Поўны сьпіс транснэптунавых аб’ектаў
Ultra (альбом)

***Ultra*** — дзявяты альбом брытанскага рок-гурту Depeche Mode, выдадзены у 1997 годзе. Ён быў выпушчаны ў Вялікабрытаніі 14 красавіка 1997 году на кампакт-дысках, вінілавых плытках і кампакт-касэтах. У ЗША альбом выйшаў 15 красавіка 1997 году на кампакт-дысках і кампакт-касэтах. Гэта першы альбом пасьля зыходу Алана Ўайлдэра, які заняўся сольным праектам «Recoil».

## Сьпіс кампазіцыяў

## Перавыданьне ў 2007 годзе
Жывы запіс трэкаў у Лёндане, красавік 1997 (у DTS 5.1, Dolby Digital 5.1, PCM стэрэа)

Бонус-трэкі (PCM стэрэа)

Дадатковы матэрыял

# «Depeche Mode 95—98 (Oh Well, That’s The End of the Band…)» (50:00)

## Вонкавыя спасылкі
* Апісаньне альбому ''Ultra'' — афіцыйны сайт Depeche Mode

Катэгорыя:Альбомы Depeche Mode
Катэгорыя:Брытанскія музычныя творы
Прамысловасьць

**Прамысло́васьць** — адна з асноўных галінаў эканомікі, якая вельмі моцна ўплывае на ўзровень разьвіцьця вытворчых сілаў грамадзтва.

Уяўляе сукупнасьць прадпрыемстваў (заводаў, фабрык, шахтаў, электрастанцыяў), якія займаюцца вытворчасьцю сродкаў працы як для самой прамысловасьці, так і для іншых галінаў эканомікі, здабычай сыравіны, матэрыялаў, паліва, вытворчасьцю энэргіі, загатоўкай лесу і наступнай апрацоўкай прадуктаў атрыманых у прамысловасьці ці вырабленых у сельскай гаспадарцы, вытворчасьцю спажывецкіх тавараў. Прамысловасьць зьяўляецца найважнай галіной народнай гаспадаркі, што робіць вырашальнае ўзьдзеяньне на ўзровень разьвіцьця прадукцыйных сілаў грамадзтва.

Прамысловасьць складаецца з двух вялікіх груп галін — здабыўной і апрацоўчай прамысловасьці. Да здабыўной адносяць прадпрыемствы па здабычы горна-хімічнай сыравіны, руды чорных і каляровых мэталаў і няруднай сыравіны для мэталюргіі, немэталічных рудаў, нафты, прыроднага газу, вугалю, торфу, лупняку, солі, нярудных будаўнічых матэрыялаў, лёгкіх прыродных запаўняльнікаў і вапняку, а таксама гідраэлектрастанцыяў, вадаправоды, прадпрыемствы лесаэксплюатацыі, па лоўлі рыбы і здабычы морапрадуктаў. Да апрацоўваючай прамысловасьці адносяць прадпрыемствы па вытворчасьці чорных і каляровых мэталаў, пракату, хімічных і нафтахімічных прадуктаў, машынаў і абсталяваньня, прадуктаў дрэваапрацоўкі, прадуктаў лёгкай і харчовай прамысловасьці, цэлюлёзна-папяровай прамысловасьці, цэмэнту, а таксама прадпрыемствы па рамонту прамысловых вырабаў, як то паравозарамонтная, лякаматыварамонтная.

Асноўная крыніца прыбытку групы альбо кампаніі зьяўляецца паказчыкам, які дае магчымасьць клясыфікаваць у якой галіне працуе прадпрыемства. Калі ў вялікай карпаратыўнай групы ёсьць некалькі крыніцаў атрыманьня прыбытку, лічыцца, што яна працуе ў розных галінах. Вытворчая прамысловасьць стала галоўным сэктарам вытворчасьці і месцам сканцэнтраваньня працоўнай сілы ў краінах Эўропы і Паўночнай Амэрыцы падчас індустрыяльнай рэвалюцыі, парушыўшы папярэднюю мэркантыльную і фэадальную эканоміку. Гэта адбылося дзякуючы шматлікім наступным хуткім дасягненьням у разьвіцьці тэхналёгіяў, як то выкарыстаньне энэргіі пары і вытворчасьць сталі і вугалю.

Пасьля індустрыяльнай рэвалюцыі, магчыма, траціна эканамічнай прадукцыі ёсьць вынікам працы прамысловай вытворчасьці. Шматлікія разьвітыя і разьвіваныя краіны, а таксама паўразьвітыя краіны, як то Індыя, Кітай, значна залежаць ад гэтае галіны эканомікі.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Галоўная старонка Міністэрства прамысловасьці Рэспублікі Беларусь .
* Індустрыя. Encyclopædia Britannica.
* Прамысловая рэвалюцыя ў Ангельшчыне. Падручнік Сусьветнае гісторыі. 


Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы
Камэта Галея

**Камэ́та Гале́я** (афіцыйная назва **1P/Halley**) — яркая камэта, адна з самых старых пэрыядычных камэт. Першая камэта, для якой вызначылі эліптычную арбіту і ўсталявалі пэрыядычнасьць вяртаньняў. Названая ў гонар ангельскага астранома і прыродазнаўцы Эдмунда Галея. З камэтай зьвязаныя мэтэорныя струмені Эта-Акварыды і Арыяніды.

## Адкрыцьцё
Галей, склаўшы першы каталёг элемэнтаў арбіт камэт, зьвярнуў увагу на супадзеньне шляхоў камэт 1531, 1607 і 1682 гадоў і выказаў здагадку, што ў гэтыя гады назіралася адна камэта, якая абарачаецца вакол Сонца з пэрыядам прыкладна 75 гадоў. Таксама ён прадказаў вяртаньне гэтай камэты ў 1758 годзе. Галей амаль адгадаў — камэта вярнулася ў 1759 годзе, калі яго не было ў жывых. Прадказаньне камэты Галея зьявілася бліскучым пацьверджаньнем мэханікі Ньютана.

## Характарыстыка арбіты
Камэта мае адлегласьць пэрыгелія, роўную 0.587 а. а. і адлегласьць афэлія больш за 35 а. а. Арбіта камэты моцна нахіленая да плоскасьці экліптыкі — на 162,5° (г. зн. яна рухаецца ў кірунку, процілеглым руху плянэт). Эксцэнтрысытэт арбіты роўны 0.967275.

## Гісторыя
Камэта Галея — самая старая пэрыядычная камэта. Яна назіралася 31 раз, прычым першы раз — у 446 да н. э. (паводле іншых зьвестак, заўважаная кітайцамі яшчэ ў 611 да н. э.), эпізод яе зьяўленьня выяўлены на дыване з Баё. Лічылася, што гэта былі розныя камэты, і толькі ў XVIII стагодзьдзі Галей выявіў пэрыядычнасьць гэтай камэты. У 1910 годзе Зямля праходзіла праз хвост камэты Галея. У сувязі з гэтым чакалася, што ў руху Месяца будуць узбурэньні, што дапамагло б вызначыць масу камэты. Але іх не выявілася, і тым самым было даказана, што камэта мае вельмі малую масу.

## Вывучэньне
Першым з касьмічных апаратаў, які здолеў падыйсьці да камэты, быў «Піянэр-7».

Падчас апошняга мінаньня пэрыгелія, у 1986 годзе, да камэты былі запушчаныя некалькі міжплянэтных станцый: «Вэга» (СССР), «Джота» (ЭКА), «Суісэі» і «Сакігаке» (Японія). Місіі былі пасьпяховымі — апараты вывучылі камэту зблізу ды зрабілі першыя здымкі камэтнага ядра.

## Вонкавыя спасылкі

* Камэта Галея на cometography.com

Галея
Мэтэор

**Мэтэо́р** ( — «нябесны»), «зьнічка» — зьява, якая ўзьнікае пры згараньні ў атмасфэры Зямлі дробных мэтэорных целаў (напрыклад, асколкаў камэт або астэроідаў). Аналягічная зьява большай інтэнсіўнасьці (ярчэй за 4-ю зорную велічыню) завецца балідам. Гэтыя зьявы вывучаюцца мэтэорытыкай.

Часта мэтэоры групуюцца ў струмені — сталыя масы мэтэораў, якія зьяўляюцца ў вызначаны час году, у вызначанай старане неба.

Калі мэтэор праходзіць скрозь нашу атмасфэру, мы можам назіраць гэта, бо ён пакідае ў небе яркі сьлед. Гэта адбываецца таму, што ў выніку церця паверхні мэтэора аб паветра вылучаецца цеплыня.

Дзіўна, але большасьць мэтэораў вельмі малыя, ня больш шпільнай галоўкі. Некаторыя мэтэоры могуць важыць да некалькіх тон. Большасьць мэтэораў цалкам згараюць у атмасфэры, і толькі буйныя мэтэоры дасягаюць паверхні Зямлі. Паводле ацэнак навукоўцаў, за содні на Зямлю падаюць тысячы мэтэораў, але так як большую частку Зямлі пакрываюць моры і акіяны, мэтэоры трапляюць у асноўным туды.

## Глядзіце таксама
* Мэтэароід
* Мэтэарыт

## Вонкавыя спасылкі

* Што такое зьнічкі

Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты
Катэгорыя:Сонечная сыстэма
Жоўты карлік

**Жо́ўты ка́рлік** — тып невялікіх зорак галоўнай пасьлядоўнасьці, якія маюць масу ад 1 да 1,4 масы Сонца. Адпаведна сваёй назве, яны маюць жоўты колер, а асноўнай крыніцай энэргіі зьяўляецца тэрмаядзерны сынтэз гелю з вадароду. Самым вядомым жоўтым карлікам зьяўляецца Сонца.

Тэмпэратура паверхні жоўтых карлікаў складае 5000—6000 K, іх спэктральныя клясы **G0V**—**G9V**.

Час жыцьця жоўтага карліка складае ў сярэднім 10 мільярдаў гадоў. Пасьля таго, як згарае ўвесь запас вадароду, зорка ў шмат разоў павялічваецца ў памеры і ператвараецца ў чырвоны гігант. Прыкладам чырвонага гіганта можа служыць зорка Альдэбаран. Чырвоны гігант выкідвае вонкавыя пласты газу, утворачы гэтым самым плянэтарныя туманнасьці, а ядро каляпсуе ў маленькі, шчыльны белы карлік.

## Глядзіце таксама
* Карычневы карлік
* Белы карлік
* Чырвоны карлік
* Плянэты па-за Сонечнай сыстэмай
* Цёмная матэрыя
* Субкарычневы карлік
* Плянэтар

## Вонкавыя спасылкі
Касьмічны пыл

**Касьмі́чны пыл** утвараецца ў космасе часьціцамі памерам ад некалькіх малекул да 0,1 мм.

Касьмічны пыл можна таксама адрозьніваць па яго астранамічным становішчы, напрыклад: міжгаляктычны пыл, міжзоркавы пыл, каляплянэтны пыл, пылавыя аблокі вакол зорак і асноўныя кампанэнты міжплянэтнага пылу ў нашым задыякальным пылавым комплексе (назіраным у бачным сьвятле як задыякальнае сьвятло): камэтны пыл, астэроідны пыл і некаторыя меней значныя дадаткі: пыл Пояса Койпэра, міжзоркавы пыл, які праходзіць праз Сонечную сыстэму, і бэта-мэтэароіды.

Катэгорыя:Пыл
Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты
Катэгорыя:Астрабіялёгія
Катэгорыя:Астрахімія
Мэтэароід

**Мэтэаро́ід** — касьмічнае цела камэтнага (або блізкага) паходжаньня, якое складаецца па перавазе зь лёду і істотна большае, чым мэтэор.

Падзеньне мэтэароіда суправаджаецца моцным выбухам і ўдарнай хваляй, аднак на месцы падзеньня атрымоўваецца выявіць толькі параўнальна невялікую колькасьць расьсеянага рэчыва.

Найболей вядомыя мэтэароіды:
* Тунгускі мэтэароід
* Віцімскі мэтэароід

## Глядзіце таксама
* Мэтэарыт
* Мэтэор

Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты
Катэгорыя:Сонечная сыстэма
Дысномія (спадарожнік)

**Дысно́мія** ((136199) Eris I Dysnomia) — спадарожнік карлікавай плянэты Эрыс, першапачаткова названы **S/2005 (2003 UB<sub>313</sub>) 1**. Адкрыты 10 верасьня 2005 году Майкам Браўнам і супрацоўнікамі ў Абсэрваторыі імя Кека, Гаваі.

## Уласьцівасьці
Радыюс спадарожніка 75 км. Ён зьдзяйсьняе поўнае абарачэньне вакол Эрыс за 15,772 дня па арбіце, блізкай да кругавой (эксцэнтрысытэт <0,01). Радыюс арбіты 37 430 км. Вымярэньне парамэтраў арбіты спадарожніка дазволіла вызначыць масу Эрыс, якая апынулася на 27% больш, чым маса Плютона.

## Назва
Першаадкрывальнікі прапаноўвалі для спадарожніка назву Габрыэла (Gabrielle) у гонар спадарожніцы Зэны — галоўнага пэрсанажа сэрыяла «Зена — каралева ваяроў» (паколькі саму Эрыс прапаноўвалася назваць Зэнай). Зацьверджаную назву абралі ў гонар Дысноміі, у старажытнагрэцкай міталёгіі — дух беззаконьня (так перакладаецца грэцкае слова Δυσνομία), дачка Эрыс, багіні помсты. Аднак гэтая назва было прапанавана ня толькі таму, што Дысномія зьяўляецца дачкой Эрыс, але і ў сувязі з тым, што прозьвішча новазэляндзкай акторкі Люсі Лоўлес (*Lowless*), якая згуляла Зэну ў сэрыяле, таксама перакладаецца як *«Беззаконная»*.

Катэгорыя:Эрыс (карлікавая плянэта)
Катэгорыя:Спадарожнікі карлікавых плянэт Сонечнай сыстэмы
Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя Майклам Браўнам
Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя Дэйвідам Рабіновіцам
Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя Чэдвікам Трухільё
Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 2005 годзе
Катарскі рыял

**Ката́рскі рыя́л** (, код: QAR) — афіцыйная валюта Катару. Ён падзяляецца на 100 дыхрамаў (درهم) і мае таксама скарачэньне QR (ر.ق).

## Гісторыя
Да 1966 году Катар ужываў у якасьці нацыянальнай валюты індыйскую рупію. У 1966 годзе пасьля дэвальвацыі рупіі краіна разам зь іншымі краінамі Пэрсыдзкай затокі выбрала шлях на ўвядзеньне ўласнай валюты. Але перад гэтым Катар выкарыстоўваў паралельна і Саудаўскі рыял, потым быў уведзены Катарскі і Дубайскі рыял. Да 1973 году Катар і Дубаі карысталіся рыялам адначасова, але пасьля далучэньня Дубаі да Аб’яднаных Арабскіх Эміратаў Катар пачаў выкарыстоўваць катарскі рыял самастойна.

## Манэты
У 1966 годзе былі ўведзеныя манэты (з назвай Катару і Дубаі) 1, 5, 10, 25 і 50 дыхрамаў. У 1973 годзе былі ўведзены новыя манэты аднолькавай вартасьці, але толькі з назвай Катару.

## Банкноты
У 1966 годзе Катар і Дубаі увялі ўласныя банкноты вартасьцю 1, 5, 10, 25, 50 і 100 рыяалаў. Яны былі заменены ў 1973 годзе Катарскім валютным агенцтвам банкнотамі вартасьцю 1, 5, 10, 50, 100 і 500 рыялаў.

## Беларусь
На 2007 год катарскі рыял прыкладна каштаваў 7800 беларускіх рублёў.

19 верасьня 2022 году Нацыянальны банк Беларусі ўхваліў Пастанову № 352, якой вызначыў катарскі рыял у якасьці 79-й валюты, да якой пачаў вызначаць афіцыйны абменны курс беларускага рубля. Пастанова набыла моц пасьля абнародаваньня 29 верасьня 2022 году.

## Крыніцы

Катэгорыя:Азіяцкія валюты
Катэгорыя:Валюты ў звароце
Катэгорыя:Катар
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1973 годзе
Катэгорыя:ISO 4217
Спадарожнікі плянэт

**Спадарожнікі плянэт** (у дужках паказаны год адкрыцьця)
 
## [[Зямля]]
* Месяц
 
## [[Марс (плянэта)|Марс]]
Марс мае ўсяго два спадарожнікі
* Фобас (1877)
* Дэймас (1877)

## [[Юпітэр (плянэта)|Юпітэр]]
* Мэтыда (1979)
* Адрастэя (1979)
* Амальтэя (1892)
* Іо (1610)
* Эўропа (1610)
* Ганімэд (1610)
* Каліста (1610)
* Гімалія (1904)
* Элара (1905)
* Пасыфэ (1908)
* Сынопэ (1914)
* Лісыцыя (1938)
* Кармэ (1938)
* Ананке (1951)
* Леда (1974)

Чатыры самыя вялікія спадарожнікі Юпітэра: Іо, Эўропа, Ганімед і Кальліста завуцца Галілеевымі спадарожнікамі. Усяго на 2005 год вядома 63 спадарожнікі Юпітэру, зь іх 48 атрымалі ўласныя імёны. У Юпітэру таксама ёсьць сыстэма кольцаў (1979).

## [[Сатурн (плянэта)|Сатурн]]
* Тытан (1655)
* Япэт (1671)
* Рэя (1672)
* Тэфія (1684)
* Дыёна (1684)
* Мімас (1789)
* Энцэлад (1789)
* Гіпэрыён (1848)
* Фэба (1898)
* Янус (1966)
Яшчэ 39 невялікіх спадарожнікаў Сатурна былі адкрытыя ў 1979—2007 гадах касьмічнымі зондамі. Варта адзначыць, што ў Сатурна ёсьць магутная сыстэма кольцаў, якія ўпершыню назіраліся Галілео Галілеем у 1609 годзе.

## [[Уран (плянэта)|Уран]]
* Тытанія (1787)
* Абэрон (1787)
* Арыэль (1851)
* Умбрыель (1851)
* Міранда (1948)
* Пак (1985)
* Бэлінда (1986)
* Б’янка (1986)
* Дэздэмона (1986)
* Джульета (1986)
* Кардэлія (1986)
* Крэсіда (1986)
* Афэлія (1986)
* Порцыя (1986)
* Разалінда (1986)
* Пэрдыта (1986)
* Калібан (1997)
* Сыкоракса (1997)
* Проспэра (1999)
* Сэтэбас (1999)
* Стэфана (1999)
* Трынкула (2001)
* Францыска (2001)
* Фэрдынанд (2001)
* Купідон (2003)
* Маб (2003)
* Маргарыта (2003)

На 2006 год вядомыя 27 спадарожнікаў Урана; акрамя таго, у яго ёсьць кольцы (1977).

## [[Нэптун (плянэта)|Нэптун]]
Спадарожнікі Нэптуну
* Трытон (1844)
* Нэрэіда (1949)
* Пратэй (1981)
* Ларыса (1981)
* Галатэя (1989)
* Дэсьпіна (1989)
* Таласа (1989)
* Наяда (1989)
* Галімэда (2002)
* Сао (2002)
* Лаомэдэя (2002)
* Нэса (2002)
* Псамафа (2003)

Акрамя таго, у Нэптуна былі выяўленыя кольцы (1989).

## [[Плютон (карлікавая плянэта)|Плютон]]
* Харон (1978)
* Гідра (2005)
* Нікс (2005)

Існуе меркаваньне, што паколькі барыцэнтар сыстэмы Плютон — Харон знаходзіцца па-за паверхняй Плютона, Харон зьяўляецца не спадарожнікам Плютона, а кампанэнтам падвойнай карлікавай плянэты (падвойнай карлікавай плянэтнай сыстэмы).

## Глядзіце таксама
* Спадарожнікі Сатурна
* Спадарожнікі Ўрана
* Спадарожнікі Нэптуну
* Спадарожнікі Плютона

## Вонкавыя спасылкі
* Зручная сыстэма пошуку здымкаў на сайце НАСА
Вояджэр-2

**«Во́яджэр-2»** () — амэрыканскі касьмічны апарат для даследаваньняў далёкіх плянэт Сонечнай сыстэмы. На сакавік 2005 «Вояджэр-2» знаходзіцца на адлегласьці 11,412 млрд км ад Зямлі. Хуткасьць выдаленьня з Сонечнай сыстэмы — 494 млн км у год.

Апарат ідэнтычны «Вояджэру-1». За кошт гравітацыйнага манэўру каля Сатурна і Ўрана «Вояджэр-2» змог на 20 гадоў скараціць тэрмін палёту да Нэптуну ў параўнаньні з прамой траекторыяй зь Зямлі.

Апарат перадаў на Зямлю тысячы здымкаў Урана, яго спадарожнікаў і кольцаў. Дзякуючы гэтым фатаграфіям навукоўцы выявілі два новыя кольцы і дасьледавалі дзевяць ужо вядомых, акрамя гэтага былі выяўленыя 10 новых спадарожнікаў Урана.

«Вояджэр-2» стартаваў 20 жніўня 1977, гэта значыць на два тыдні раней за «Вояджэр-1».

* 9 ліпеня 1979 — максымальнае збліжэньне зь Юпітэрам (71,4 тыс. км).

«Вояджэр-2» блізка падышоў да Эўропы і Ганімэду, галілеевых спадарожнікаў, не дасьледаваных раней «Вояджэрам-1».

* 25 жніўня 1981 — максымальнае збліжэньне з Сатурнам (101 тыс. км).

Траекторыя зонда мінула спадарожнікі Сатурна Тэфію й Энцэладу.

* 24 студзеня 1986 — «Вояджэр-2» дасягнуў Урана, мінуўшы яго на адлегласьці 107 тыс. км.
* 24 жніўня 1989 — апарат знаходзіўся за 48 тыс. км ад паверхні Нэптуна.

Вось меркаваны наступны лёс апарата:

* 8571 г. — «Вояджэр-2» будзе за 4 сьветлавыя гады ад Зоркі Барнарда.
* 20 319 г. — ён мінуе на мінімальнай адлегласьці, 3,5 сьветлавога году ад зоркі Проксыма Цэнтаўра.
* 296 036 г. — «Вояджэр-2» падыдзе да Сырыюсу на адлегласьць 4,3 сьветлавога году.

## Глядзіце таксама
* Праект «Вояджэр»
* Вояджэр-1

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт праекту «Вояджэр»

Катэгорыя:Праграма «Вояджэр»
Катэгорыя:Дасьледаваньне Юпітэра
Катэгорыя:Дасьледаваньне Сатурна
Катэгорыя:Дасьледаваньне Ўрана
Катэгорыя:Дасьледаваньне Нэптуна
Варуна (транснэптунавы аб’ект)

thumb|Арбіты Варуна (сіняя) і Плутона (чырвоная)

**Ва́руна** (; *Varuna*) — транснэптунавы аб’ект, які адносіцца да буйных клясычных аб’ектаў поясу Койпэра. Дыямэтар Варуны складае каля 1060 км. Эксцэнтрысытэт арбіты — 0,051. Вялікая паўвось арбіты - 43,129 а. а. Пэрыгелій - 40,915 а. а. Афэлій - 45,335 а. а. Арбітальны пэрыяд - 283,20 гады. Кут нахілу да плоскасьці экліптыкі — 17,2°. Маса ~5,9x1020 кг. Меркавана складаецца з кіпрых парод зь нізкай шчыльнасьцю (шчыльнасьць ~1 г/см<sup>3</sup>). Колер паверхні — умерана чырвоны, але надзвычай цёмны (альбеда 106

Названая ў гонар ведычнага бога сусьветных вод Варуны.

## Вонкавыя спасылкі
* Артыкул аб Варуне

Катэгорыя:Транснэптунавыя аб’екты
Катэгорыя:Пояс Койпэра
Касьмічны аб’ект

**Касьмі́чны аб’ект** — нябеснае цела або касьмічны апарат, зьмешчаныя за межамі зямной атмасфэры ў касьмічнай прасторы.

Да натуральных касьмічных аб’ектаў адносяцца зоркі, плянэты і іх натуральныя спадарожнікі, астэроіды, камэты й г. д. Штучныя касьмічныя аб’екты — касьмічныя апараты, апошнія ступені ракет-носьбітаў і іх часткі.

Канвэнцыя ААН 1971 году «Аб міжнароднай адказнасьці за шкоду, прычыненую касьмічнымі аб’ектамі» і 1974 «Аб рэгістрацыі аб’ектаў, якія запускаюцца ў касьмічную прастору» тлумачаць паняцьце касьмічнага аб’екта, як любога штучнага аб’екта (уключаючы яго складовыя часткі й сродкі дастаўкі), што запускаецца ў касьмічную прастору. Такім чынам, міжнароднае касьмічнае права выкарыстоўвае тэрмін касьмічны аб’ект толькі па стаўленьні да аб’ектаў штучнага паходжаньня. Для пазначэньня натуральных касьмічных аб’ектаў у міжнародным касьмічным праве выкарыстоўваецца найменьне — «нябесныя целы».

Па аналёгіі зь НЛА ў практыку ўвайшло таксама выкарыстаньне выразу *неапазнаны касьмічны аб’ект*.

## Літаратура
* *Касьмічны аб’ект* // *Касманаўтыка*: *энцыкляпэдыя*; Галоўны рэдактар У. П. Глушко. — Масква: «Савецкая энцыкляпэдыя», 1985 — C. 189

## Глядзіце таксама
* Астранамічны аб’ект

Катэгорыя:Астраномія
Катэгорыя:Касманаўтыка
Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты
Пэрыцэнтар і апацэнтар

**Пэрыцэнтар** і **апацэнтар** (; «пэры» — вакол, каля, поруч; ; «апа» — з, ад (частка складанага слова, якая азначае адмаўленьне й адсутнасьць чагосьці),  — цэнтар) — пункты арбіты нябеснага цела — самы блізкі да цэнтральнага цела і самы далёкі ад цэнтральнага цела, вакол якога адбывяецца рух. Раней таксама выкарыстоўвалася абагульняючае паняцьце **апсы́да** (ад  — дуга, пятля, звод).

**Лінія абсыд** — лінія, якая злучае пэрыцэнтар і апацэнтар; для эліптычнай арбіты лінія абсыд супадае зь вялікай восьсю эліпса.

У арбітах плянэт Сонечнай сыстэмы пэрыцэнтар і апацэнтар завуць, адпаведна, *пэрыгель* альбо *прысонцавік* і *афэль*.

У арбітах Месяца і штучных спадарожнікаў Зямлі *пэрыгей* і *апагей*.

У арбітах падвойных зорак — **пэрыястар** і **апаастар**.

У арбітах спадарожнікаў іншых плянэт — **пэрыплянэт** і **апаплянэт**, а таксама часам:
* **апасяленій** — адносна Месяца,
* **апаарэс** — адносна Марса,
* **апаёвій** — адносна Юпітэра,
* **апакроній** — адносна Сатурна.

## Пэрыгей і апагей

**Пэрыге́й** (, літар. «калязямны») — самая блізкая да Зямлі кропка арбіты нябеснага цела, якое рухаецца ў полі ягонага прыцягненьня. Звычайна гэта Месяц або штучны спадарожнік Зямлі.

Сілы ўзбурэньня выклікаюць зьмену становішча пэрыгея ў прасторы. Так, з-за дзеяньня сілы ўзбурэньня з боку Сонца пэрыгей Мэркурыю рухаецца па арбіце ў кірунку руху плянэты па арбіце, зьдзяйсьняючы поўнае абарачэньне за 8,85 году. Перасоўваньне пэрыгея штучных спадарожнікаў Зямлі абумоўленае галоўным чынам адрозьненьнем формы Зямлі ад шара, прычым велічыня і кірунак гэтага руху залежаць ад нахілу плоскасьці арбіты спадарожніка да плоскасьці зямнога экватару.

Адлегласьць ад пэрыгея да цэнтра Зямлі завецца *пэрыгейнай адлегласьцю*.

**Апаге́й** (ад , літар. «ад зямлі») — самая далёкая ад цэнтру Зямлі кропка арбіты нябеснага цела, якое рухаецца вакол Зямлі.

Пункт апагею прама процілеглы пункту пэрыгея, бо абодва гэтыя пункты — канцы лініі абсыд і зьмяняюць сваё становішча зь зьменай становішча лініі абсыд. Такім чынам, зьмена кірунку лініі апагею, напрыклад, Месяца непасрэдна атрымліваецца са зьмены становішча пэрыгея яе арбіты. Што тычыцца адлегласьці пункту апагею, то зьмена гэтай адлегласьці залежыць ад зьмен эксцэнтрысытэта месяцовай арбіты і яе вялікай восі.

### У пераносным значэньні
Апагей — найвышэйшы пункт, росквіт чагосьці, напрыклад, «апагей славы».

Катэгорыя:Астраномія
Рукаў Арыёна

**Рука́ў Арыё́на** — гэта невялікі сьпіральны рукаў Млечнага Шляху. Наша Сонечная сыстэма знаходзіцца ў гэтым рукаве. Яго гэтак жа завуць як *Мясцовы рукаў* або як *Шпора Арыёна*.

Рукаў Арыёна абавязаны сваёй назвай зоркам у Сузор’і Арыёна. Ён разьмешчаны паміж рукавом Стральца і рукавом Пэрсэя, двума буйнымі рукавамі Млечнага шляху. У Рукаве Арыёна, Сонечная Сыстэма і Зямля разьмешчаныя блізка да ўнутранага кольца ў Мясцовым пузыры, прыблізна ў 8000 парсэках ад цэнтра галяктыкі.

Пояс Арыёна ўключае ў сябе такія аб’екты з Каталёга Мэсье:
* Скупнасьць Матылёк (M6)
* Скупнасьць Пталемэя (M7)
* M23
* M25
* Туманнасьць Гантэль (M27)
* M29
* M34
* M35
* M39
* Падвойная зорка М40
* Скупнасьць Малы Вулей
* Туманнасьць Арыёна (M42)
* M43
* Зорная скупнасьць Ясьлі (M44)
* Зорная скупнасьць Плеяды (M45)
* M46
* M47
* M48
* M50
* M57
* M67
* M73
* M76
* M78
* M93
* M97

## Вонкавыя спасылкі
* Messier Objects in the Milky Way (SEDS)
Сьпіс пэрыядычных камэт

Ніжэй прыведзены **сьпіс пэрыядычных [[камэта|камэт]]** з нумарамі.

Пэрыядычныя камэты маюць пэрыяд менш за 200 гадоў або назіраліся на працягу больш за аднаго мінаньня пэрыгелія (напрыклад, 153P/Ікея—Чжана). Яны атрымліваюць сталы нумар толькі пасьля другога зарэгістраванага мінаньня пэрыгелія, таму існуе шмат ненумараваных пэрыядычных камэт, напрыклад, P/1990 V1 (Шумейкераў—Леві 1).

Амаль ва ўсіх выпадках камэты названыя ў гонар іх адкрывальнікаў, але ў некаторых выпадках, напрыклад, з камэтамі 2P/Энке і 27P/Кромеліна, яны былі названыя па імі людзей, якія вылічылі іх арбіты. Арбіты пэрыядычных камэт разлічыць складана з-за разнастайных абурэньняў ад кожнай плянэты, і ў часы да электронна-вылічальных машын некаторыя людзі цалкам прысвячалі гэтаму сваю кар’еру. Нягледзячы на гэта, некаторыя камэты былі страчаныя, бо на іх арбіты ўплываюць таксама негравітацыйныя эфэкты, напрыклад, рэактыўнае заканчэньне газу або іншага матэрыялу, фармавалага каму і хвост камэты.

Часам некалькі пэрыядычных камэт носяць адно і тое ж імя (напрыклад, 9 камэт Шумейкераў—Леві або 23 камэты NEAT); іх адрозніваюць па парадкавым нумары (як у табліцы ніжэй) або па поўнай назьве (напрыклад, камэты P/1990 V1 і P/1991 V1 абедзьве зьяўляюцца камэтамі Шумейкераў—Леві). У літаратуры ўжываецца неафіцыйная сыстэма нумарацыі пэрыядычных камэт (выняткоўваючы непэрыядычныя), такім чынам, камэты P/1990 V1 і P/1991 V1 вядомыя як камэта Шумейкераў—Леві 1 і камэта Шумейкераў—Леві 6 адпаведна. Непэрыядычныя камэты Шумейкераў—Леві не ўваходзяць у гэтую пасьлядоўнасьць: C/1991 B1 паміж 2 і 3, C/1991 T2 паміж 5 і 6, C/1993 K1 і C/1994 E2 пасьля Шумейкераў—Леві 9. Прабелы ў гэтай сыстэме нумарацыі ў табліцы, прыведзенай ніжэй, кажуць аб існаваньні страчаных пэрыядычных камэт (гэтыя камэты альбо распаліся, альбо пакінулі Сонечную сыстэму, альбо моцна саслаблі ў бляску); прыкладам зьяўляецца камэта Барнарда 1, апошні раз якая назіралася 20 лістапада 1884 году.

У камэтнай намэнклятуры літара, якая стаіць перад знакам «/» вызначае пэрыядычнасьць камэты: «C» азначае непэрыядычную камэту, «P» — пэрыядычную камэту, «D» — страчаную або распалую камэту, «X» — камэта, для якой дакладная арбіта не разьлічаная (звычайна гістарычныя камэты).

## Нумараваныя пэрыядычныя камэты

## Ненумараваные пэрыядычныя камэты

## Крыніцы


Камэты
Рудольф Дызэль

**Рудольф Хрысьціян Карл Дызэль** (; 18 сакавіка 1858, Парыж — 29 верасьня 1913, Ля-Манш) — нямецкі інжынэр і вынаходнік, стваральнік дызэльнага рухавіка.

## Біяграфія
У 1872 годзе Дызэль вырашае стаць інжынэрам і ў 1873 скончыў рэальнае вучылішча таксама, як і ў 1875 — Аўгсбурскую політэхнічную школу — лепшым вучнем. Адукацыю ён працягвае ў Мюнхэнскай вышэйшай політэхнічнай школе, якую ў 1880 годзе скончыў, здаў выпускныя экзамэны з найлепшымі вынікамі з пачатку яе існаваньня.

27 лютага 1892 году Дызэль падае заяву на атрыманьне патэнту на «новы рацыянальны цеплавы рухавік», які і атрымлівае ў імпэратарскім патэнтным бюро ў Бэрліне 23 лютага 1893 году пад назваю «Мэтад і апарат для пераўтварэньня высокай тэмпэратуры ў работу» (зарэгістраваны 28 лютага 1892 году). Другі патэнт з мадыфікаваным цыклем Карно быў зарэгістраваны 29 лістапада 1893 году.

З 1893 году вяліся распрацоўкі новага рухавіка на Аўгсбурскам машынабудаўнічым заводзе (з 1904 году M.A.N.) пры фінансавам удзеле кампаніяў Фрыдрыха Крупа і братоў Зульцэр (*Sulzer Brothers Ltd*). Першы функцыянуючы рухавік быў створаны Дызэлем там жа ў 1897 годзе. Магутнасьць рухавіка была 20 к. с. пры 172 абаротах у хвіліну, ККДз 26,2% пры вазе пяць тонаў. Гэта нашмат пераўзыхадзіла існуючая рухавікі Ота с ККДз 20% і судовыя паравыя турбіны з ККДз 12%, што вызвала неадкладную цікаўнасьць прамысловасьці.

1 студзеня 1898 году заснаваны завод па вытворчасьці дызэльных рухавікоў. Восеньню 1900 году ў Лёндане дзеля гэтых мэтаў рэгіструецца кампанія. Першы карабель з дызэльным рухавіком пабудаваны ў 1903 годзе. У 1908 годзе пабудаваны першы дызэльны рухавік малых памераў, першы грузавы аўтамабіль і першы лякаматыў на дызэльным рухавіку. У 1936 годзе ўпершыню запушчаны ў сэрыю легкавы аўтамабіль на дызэльным рухавіку (Мэрсэдэс-Бэнц-260D). Яго распрацавала кампанія «Даймлер-Бэнц».

Шматлікія патэнтныя працэсы падарвалі здароўе (лекаваўся ў псыхіятрычнай клініцы ў Нойвітцэльсбаху) Рудольфа Дызэля, акрамя таго фінансавае становішча яго справаў было нездавальняючым — Дызэль ня быў добрым бізнэсмэнам.

29 верасьня 1913 году Рудольф Дызэль адправіўся з Антвэрпэну на борце парома «Дрэздэн» у Лёндан на сустрэчу. Ён, здавалася, быў у добрым настроі, аднак, пасьля таго, як увечары адправіўся ў сваю каюту, яго болей ніхто ня бачыў. Празь некалькі тыдняў нямецкімі рыбакамі былі прад’яўленыя для апазнаньня два пярсьцёнкі, зьнятыя зь цела добра апранутага мужчыны, якога знайшлі ў моры. Па марскім звычаі цела пакінулі ў вадзе. Сын Рудольфа Дызэля апазнаў пярсьцёнкі, якія належылі яго бацьку. Дакладныя абставіны сьмерці так і не былі высьветленыя.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Парыжы
Катэгорыя:Нямецкія вынаходнікі
Катэгорыя:Гісторыя тэхнікі
Катэгорыя:Інжынэры
Катэгорыя:Асобы на марках
Унутраная плянэта

**Уну́траныя плянэ́ты** Сонечнай сыстэмы — Мэркурый і Вэнэра. Завуцца так, паколькі арбіты іх знаходзяцца ўсярэдзіне арбіты Зямлі. Унутраныя плянэты пры візуальным назіраньні з Зямлі не адыходзяць далёка ад Сонца і заўсёды назіраюцца ў прамянях ранішняга або вячэрняга сьвітанку.

Катэгорыя:Плянэты
Пэрыгелій

Пэрыгелій (ст.-грэц. περί «пэры» — вакол, каля, ля, ст.-грэц. «Гэліёс» — сонца) — бліжэйшая да Сонца кропка арбіты плянэты ці іншага нябеснага цела Сонечнай сыстэмы.

Антонімам пэрыгелія зьяўляецца афэлій (апагелій) — найбольш аддаленая ад сонца кропка арбіты. Уяўную лінію паміж афэліем і пэрыгеліем называюць лініяй апсід.

## Асноўныя формулы

* Радыюс пэрыгелія разьлічваецца па формуле: {\displaystyle r_ {\mathrm {p} } =(1-e) a}, дзе:
** a — вялікая паўвось
** е — эксцэнтрысытэт арбіты.
* Хуткасьць у пэрыгеліі разьлічваецца па формуле
** v_\mathrm{per}=\sqrt{\frac{GM_{\odot}(1+e)}{a(1-e)}}, дзе:

{\displaystyle G} — гравітацыйная пастаянная;

{\displaystyle M_{\odot }} — маса Сонца;

{\displaystyle a} — вялікая паўвось;

{\displaystyle e} — эксцэнтрысытэт арбіты.
Дамаклёіды

**Дамаклёіды** — нябесныя целы Сонечнай сыстэмы, якія маюць арбіты, аналягічныя арбітам камэт па парамэтрах (вялікі эксцэнтрысытэт і нахіл да плоскасьці экліптыкі), але не праяўляюць камэтнай актыўнасьці ў выглядзе камы або камэтнага хваста.

Назву дамаклёіды атрымалі ад імя першага прадстаўніка клясы — Дамокла (5335 Damocles). Дамаклёіды маюць параўнальна невялікія памеры — самы вялікі зь іх, 2002 XU93, мае дыямэтар 72 км, а сярэдні складае каля 8 км. Вымярэньні альбеда чатырох зь іх (0,02—0,04) паказалі, што дамаклёіды зьяўляюцца аднымі з самых цёмных цел сонечнай сыстэмы, тым ня менш, валодаючы чырванаватым адценьнем. Па стане на верасень 2005 году вядома больш за 20 дамаклёідаў. З-за вялікіх эксцэнтрысытэтаў іх арбіты вельмі выцягнутыя, і ў афэліі яны знаходзяцца далей за Ўран (аж да 1996 PW — 571,7 а. а.), а ў пэрыгеліі — бліжэй за Юпітэр, а часам і Марс.

Лічыцца, што дамаклёіды зьяўляюцца ядрамі камэтаў тыпу Галея, якія зарадзіліся ў воблаку Аорта і страцілі свае хвасты. Гэтая гіпотэза лічыцца дакладнай таму, што ў досыць шматлікіх аб’ектаў, якія лічыліся дамаклёідамі, пасьля выяўлялі каму і прылічалі да клясы камэт. Іншае пацьверджаньне складаецца ў тым, што арбіты большасьці дамаклёідаў моцна нахіленыя да плоскасьці экліптыкі, часам больш, чым на 90 градусаў, а адсюль вынікае, што некаторыя зь іх абарочваюцца вакол Сонца ў кірунку, процілеглым руху вялікіх плянэт, што рэзка адрозьнівае іх ад астэроідаў. Першае з такіх целаў, выяўленае ў 1999 годзе, было названа Дыярэтса (20461 Dioretsa) — «астэроід» наадварот.

Катэгорыя:Астэроіды
Вулканоід

**Вулкано́іды** — гіпатэтычныя астэроіды, якія могуць мець арбіту ў дынамічна стабільнай зоне паміж 0,08 і 0,21 а. а. ад Сонцы, усярэдзіне арбіт Мэркурыя. Назва паходзіць ад гіпатэтычнай плянэты Вулкан, якую беспаспяхова шукалі астраномы 18 ст. для тлумачэньня залішняй прэцэсіі пэрыгелія Мэркурыя. Пасьля высьвятлілася, што анамальная арбіта Мэркурыя зьяўляецца эфектам, які тлумачыцца агульнай тэорыяй рэлятыўнасьці.

Вулканоіды дагэтуль не былі выяўленыя, нягледзячы на шматлікія пошукі з дапамогай наземных тэлескопаў і нядаўнія пошукі, якія правяла НАСА з выкарыстаньнем паветраных суднаў для палётаў на вялікай вышыні F-18 і субарбітальных ракет Black Brant. Пошукі было надзвычай складана праводзіць з-за яркасьці Сонцы. Калі вулканоmды і існуюць, то мяркуецца, што іх дыяметр не перавышае 60 км з-за меркаванага альбеда, паколькі буйнейшыя аб'екты былі бы выяўленыя раней.

Тым не менш, лічыцца, што вулканоіды могуць існаваць, паколькі пошукавы раён гравітацыйна стабільны. Акрамя таго, сьпярэшчаная кратэрамі паверхня Мэркурыя можа азначаць, што папуляцыя вулканоідаў, верагодна, існавала на самой раньняй стадыі фармаваньні Сонечнай сыстэмы. Для будучых пошукаў вулканоідаў, хутчэй за ўсё, будуць выкарыстаныя невялікія тэлескопы касьмічнага базаваньня, здольныя весьці назіраньня за калясонечнымі абласьцямі.

## Вонкавыя спасылкі
* Britt, Robert R. (Jan. 26, 2004) Elusive Vulcanoids: Search Reaches New Heights

Катэгорыя:Сонечная сыстэма
Катэгорыя:Гіпатэтычныя плянэты
Кентаўры (плянэтоіды)

**Кента́ўр** — група плянэтоідаў, зьмешчаных паміж арбітамі Юпітэра й Нэптуна, пераходная па ўласьцівасьцях паміж аб'ектамі пояса Койпэра й камэтамі.

Арбіты кентаўраў няўстойлівыя і яны, хутчэй за ўсё, пакінуць Сонечную сыстэму у выніку ўзаемадзеяньні з вялікімі плянэтамі.

Першым адкрытым кентаўрам зьяўляецца Хірон (1977). Пры набліжэньні да пэрыгелію у яго назіраецца кама, характэрная для камэт, таму Хірон лічыцца па клясыфікацыі адначасова камэтай (95/P Chiron) і астэроідам (2060 Chiron), хоць ён істотна больш тыповай камэты.

Плянэтоідам гэтай групы даюцца імёны Кентаўраў антычнай міталёгіі.

Катэгорыя:Сонечная сыстэма
Траянскі астэроід

**Трая́нскія астэро́іды** (траянцы) — група астэроідаў, зьмешчаных у навакольлях кропак Лагранжа L4 і L5 Юпітэру ў арбітальным рэзанансе 1:1. Гэтыя астэроіды завуць па імёнах персанажаў Траянскай вайны, апісаных у Іліядзе.

Існуе традыцыя зваць астэроіды вакол кропкі L4 імёнамі грэцкіх герояў, а вакол кропкі L5 — абаронцаў Троі. Гектар і Патрокл апынуліся «не на сваіх месцах», паколькі гэтая традыцыя склалася пазьней.

«Ахейскі лагер»: Ахілес (588), Гектар (624), Нэстар, Агамнемон, Адысэй, Аякс, Антылох, Дыямед, Менелай і іншыя апярэджваюць Юпітэр на 60°.

«Траянскі лагер»: Патрокл (617), Прыям, Энэй, Антыф, Траіў і іншыя — адстаюць на 60°.


Катэгорыя:Сонечная сыстэма
Астранамічны аб’ект

**Астранамі́чны аб’е́кт** (таксама **нябе́снае це́ла**) — матэрыяльны аб’ект, які натуральным чынам сфармаваўся ў касьмічнай прасторы. Да астранамічных аб’ектаў адносяць камэты, плянэты, мэтэарыты, астэроіды, зоркі і гэтак далей. Астранамічныя аб’екты вывучае навука астраномія. Паходжаньне астранамічных аб’ектаў вывучае касмагонія.

## Астранамічныя аб’екты

## Глядзіце таксама
* Касьмічны аб’ект
* Буйнамаштабныя структуры космасу

## Крыніцы
Сьпіс астэроідаў

**Сьпісы астэроідаў**

* Сьпіс астэроідаў **1—1000**
** Сьпіс астэроідаў (1—100)
** Сьпіс астэроідаў (101—200)
** Сьпіс астэроідаў (201—300)
** Сьпіс астэроідаў (301—400)
** Сьпіс астэроідаў (401—500)
** Сьпіс астэроідаў (501—600)
** Сьпіс астэроідаў (601—700)
** Сьпіс астэроідаў (701—800)
** Сьпіс астэроідаў (801—900)
** Сьпіс астэроідаў (901—1000)
* Сьпіс астэроідаў (1001—2000)
* Сьпіс астэроідаў (2001—3000)
* Сьпіс астэроідаў (3001—4000)
* Сьпіс астэроідаў (4001—5000)
* Сьпіс астэроідаў (5001—6000)
* Сьпіс астэроідаў (6001—7000)
* Сьпіс астэроідаў (7001—8000)
* Сьпіс астэроідаў (8001—9000)
* Сьпіс астэроідаў (9001—10000)
*

*
Эксцэнтрысытэт

**Эксцэнтрысытэ́т** — лікавая характарыстыка канічнага сечыва.
Эксцэнтрысытэт інварыянтны адносна рухаў роўніцы й пераўтварэньняў падабенства.

Усе нявыраджаныя канічныя сечывы, акрамя акружыны, можна апісаць наступным спосабам:

Абярэм на роўніцы пункт *F* і простую *d* і задамо рэчыўны лік *e>0*. Тады геамэтрычнае месца пунктаў, для якіх адлегласьць да пункту *F* і да простай *d* адрозьніваецца ў *e* разоў, зьяўляецца канічным сечывам.

Пункт *F* завецца **фокусам** канічнага сечыва, простая *d* — **дырэктрысай**, лік *e* — **эксцэнтрысытэтам**.

У залежнасьці ад эксцэнтрысытэту, атрымаецца:

* пры *e*&lt;1 — эліпс;
* пры *e*=1 — парабала;
* пры *e*&gt;1 — гіпэрбала.

Для акружыны лічаць *e=0*.

Катэгорыя:Канічныя сечывы
PANaNieba

**PANaNieba** (ПАНаНеба) — беларускі музычны гурт.

## Гісторыя
Гурт PANaNieba пачаў фармавацца ў 2006 годзе ў горадзе Вялейцы. Той жа восеньню PANaNieba сталі першым беларускамоўным гуртом-удзельнікам найбуйнейшага на той момант гіп-гоп фэстывалю ў Беларусі — Quick Style Cup.

У 2010 годзе БМАgroup выдае альбом PANaNieba «На балоце», які быў прызнаны найлепшым дэбютам году на цырымоніі Experty.by.

## Дыскаграфія
* Цягнік 1оты (гісторыя першая) (2006)
* Нямузыка (2007)
* PANaNieba (2010, PANaNieba.org, сынгл)
* Ноч (2010, PANaNieba.org, сынгл)
* На балоце (2010, БМАgroup)

## Удзельнікі
* SP Kava
* Śviedak

## Вонкавыя спасылкі

* Афіцыйная старонка
* MySpace
* Twitter


Катэгорыя:Беларускія гіп-гоп-выканаўцы
Усё жыцьцё — дзіўны сон

**«Усё жыцьцё — дзіўны сон»** — восьмы студыйны альбом беларускага рок-гурта «Крама», выдадзены 31 жніўня 2007 году. Песьня «Слухай мяне» у 2009 годзе трапіла й на складанку «Budzma The Best Rock / Budzma The Best Rock/New».

## Зьмест
# «Слухай мяне» — 03:22
# «Mein Vaterland, auf Wiedersehen» — 03:44
# «Лёс арла» — 04:33
# «Неба» — 03:46
# «Кіно» — 03:59
# «Стэфка. Праз 20 год» — 03:20
# «Лёля» — 04:04
# «Рушым на піва» — 03:53
# «Бугі ў начы» — 03:19
# «Усё жыцьцё — дзіўны сон» — 03:50
# «Бяжы, хлопец» (feat. Мікалай Аруцюнаў) — 04:04

## Удзельнікі
* Ігар Варашкевіч: сьпеў (1—10), губны гармонік (5, 7, 8, 10, 11), акустычная гітара (1, 4, 6), дадатковы сьпеў (2, 5, 6, 8, 11), бубен (11)
* Сяржук Трухановіч: электрычная гітара (1—11), акустычная гітара (3-10), дадатковы сьпеў (1, 3, 7, 10)
* Аляксандар Ванькевіч: бас-гітара (1—11), дадатковы сьпеў (6, 8, 9, 11)
* Аляксандар Сапега: бубны (1—10)
* Андрэй Лявончык: клявішы (3—5, 7, 8, 10), дадатковы сьпеў (6, 8, 9)
* Леанід Вярэніч: электрычная гітара (3, 9), сола (6, 9)
* Мікалай Аруцюнаў: сьпеў (11)
* Руся: сьпеў (4)
* Аляксандар Газізаў: электрычная гітара (11), дадатковы сьпеў (11)
* Андрэй Філатаў: бубны (11)

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Ігар Варашкевіч і гурт «Крама» прадставілі новы альбом (фота)
* Дзіўныя сны «Крамы»

Катэгорыя:Альбомы 2007 году
Катэгорыя:Альбомы Крамы
Сьпіс астэроідаў (1—100)

Сьпісы астэроідаў у Вікіпэдыях на іншых мовах уладкаваныя розным спосабам, для пераходу да аналягічных сьпісаў на іншых мовах ужывайце сьпіс астэроідаў. Першым у сьпісе ідзе астэроід нумар 1 Цэрэра (Ceres), якая з 2006 году зьяўляецца карлікавай плянэтай. Цэрэра пакінутая ў сьпісе наўмысна, бо гэта — гістарычна склаўшаяся клясыфікацыя, і шмат каму будзе зручней, каб яна стаяла на першым месцы. У дужках паказаныя лацінскія назвы астэроідаў.

Сьпіс астэроідаў (000001—000100)