Тудаўлянскія гаворкі

**Тудаўля́нскія гаворкі** — беларускія (альбо зьмяшаныя беларуска-расейскія гаворкі) гаворкі, якія маюць або прынамсі мелі пашырэньне сярод аўтахтоннага беларускага насельніцтва Ржэўскае воласьці, у прыватнасьці жыхароў старажытных воласьцяў Стары Туд, Малады Туд і Туд-Скаваратынь паабапал ракі Туд, правага прытока Волгі.

## Асноўныя рысы і лінґвістычная характарыстыка
У гаворцы сялянаў Маладатудзкае воласьці асабліва рэзка адрозьніваецца гаворка старога і маладога пакаленьняў: з прычыны большай пісьменнасьці маладога пакаленьня, у гаворцы маладога пакаленьня не сустракаецца тых адметных і яскравых дыялектызмаў, якімі вызначаецца гаворка старога насельніцтва. У фанэтычным аспэкце маўленьне маладога пакаленьня бліжэйшае да сучаснага літаратурнага расейскага вымаўленьня; у культурным пляне насельніцтва воласьці цягнецца да Масквы.

Што да маўленьня старога пакаленьня, то тут асабліва распаўсюджаныя дыялектызмы ў непісьменных жанчын ад 35 год; гэта ўласьціва і старому мужчынскаму пакаленьню. Да гаворкі старога пакаленьня даволі блізкая гаворка дзяцей дашкольнага веку, якія гадуюцца пад беспасярэднім уплывам бабуляў і дзядоў.

## Фанэтыка
* **Аканьне**. Гаворка тудаўлянаў зьяўляецца акаючай гаворкай. У вымаўленьні маладога пакаленьня аканьне маскоўскага тыпу, у сваю чаргу ў вымаўленьні старых аканьне носіць архаічны рэдукацыйны й дысыміляцыйны характар.

Напрыклад, у першым складзе перад націскным **а** ў гаворцы старых зьяўляецца рэдукаваны галосны гук, які пасьля цьвёрдых зычных акустычна й артыкуляцыйна вельмі блізкі да **ы**: *п*'ы**ха́ть'' (вёска Плугіна), ''у п**ы**па́'' (Малае Белагубцава), ''тр**ы**ва́'', ''ск**ы**за́ла'' (Моршчыкава), ''т**ы**ба́к'', ''х**ы**зя́ін'', ''к**ы**ня́'' (Падсасоньнікі), ''с**ы**ма́'' (Прыездава).
Хаця нароўні з гэтым адзначанае і ''а'': ''в**а**да́'' (Малы Туд), ''в**а**та́жым'' (Мінькіна), ''сабр**а**ла́с'' (Моршчыкава).
Пасьля паляталізаваных зычных у гэтай пазыцыі гучыць ''і'': ''т**і**ря′ть'' (Малы Туд), ''в**і**сна′'', ''па пл**і**ца′м'' (Прыездава).
У пачатковым складзе перад націскным ''а'' адзначанае таксама і ''і'': ***і*'на′* (Какуеўка, Малы Туд, Падсасоньнікі і інш.).
У астатніх выпадках у першым складзе перад націскам адзначанае *а* як пасьля цьвёрдых, так і пасьля паляталізаваных зычных:
перад націскным *е*: *б**я**з де́нек*, *м**я**не́*, *прінясе́ть* (Прыездава), *т**а**пе́рь* (Малы Туд);
перад націскным *і*: *на хр**я**сьті́нах* (Прыездава), *с**я**стрі́цы* (Ваніна), *н**я** ві́діть* (Прыездава), *н**а**сі́ть* (Малы Туд);
перад націскным *о*: *т**я**пло́* (Прыездава), *д**я**ўчо́нкі* (Малы Туд), *п**я**шко́м* (Прыездава), *н**я**мно́шка* (Какуеўка), *в**я**ршо́к* (Малы Туд), *дал**я**ко́* (Загвозьдзьдзе), *д**а**ро́га* (Малы Туд);
перад націскным *у*: *зав**я**ду́* (Малы Туд), *в л**я**су́*, *б**я**ру́ть* (Прыездава), *прін**я**су́* (Какуеўка), ***я**му́* (Прыездава), *ск**а**ту́* (Малы Туд), таксама адзначанае такое вымаўленьне на месцы этымалягічнага *і*: *р**я**су́нак Косьті*;
перад націскным *ы*: *б**я**звы́ханна* (Прыездава), *н**я** вы́мыцца* (Малы Туд), *м**я**ды́* (Ваніна), *па сьт**я**ны́* (Прыездава), *в**а**ды́* (Малы Туд).
У іншых складах перад націскам, апроч разгледжанага вышэй першага перад націскам, назіраецца ваганьне ў вымаўленьні. Нароўні з рэдукаваным гукам чуецца галосны поўнага ўтварэньня, напрыклад: *мыл**а**ду́ха* (Какуеўка), *пыл**а**су́* (Малы Туд), *тьр**я**му́* (Ваніна), *і ня курі́ла* (Моршчыкава), *пыд ряш**а**то́м* (Падсасоньнікі), *пав**я**рну́*, *пагл**я**жу́* (Прыездава).
У канчатковым адкрытым складзе звычайна *а* (*я*): *вяро́ўк**а***, *няло́ўк**а*** (Прыездава), *жа́лаваньн**я*** (Малы Туд).

* *'Лябіялізацыя галосных**. У гаворцы тудаўлянаў вельмі моцна разьвітая лябіялізацыя галосных гукаў; так галосныя ''а'', ''о'', ''ы'', моцна лябіялізуючыся, гучаць як ''у'': ''с**у**мыва́р'' (Малы Туд), ''п**у**ва́ліш'' (Моршчыкава), ''п**у**прасі́л'' (Малы Туд), ''у муж**ы**ка́х'' (Прыездава).
Пачатковыя ''о'', ''у'' атрымліваюць пратэтычнае ''в'': ***в*'о́каракі*, ***в**о́сыпа* (Ваніна), ***в**о́зера* (Малы Туд), ***в**у́зенька* (Какуеўка), ***в**у́ска* (Малы Туд), ***в**у́хі* (Рэдзькіна).

* ***ы'' на месцы старажытнага ''ъ***. На месцы [[расейская мова|расейскага]] *о* з [[старажытнаруская мова|старажытнарускага]] *ъ* у тудаўлянскай гаворцы звычайнае ўзьнікненьне *ы*. Выключэньне складае толькі пісьменная моладзь. Асабліва бачны пераход *ъ* > *ы* у маўленьні старых і дзяцей дашкольнага ўзросту. Напрыклад, *пам**ы**́ю* (Ваніна), *м**ы**́еть*, *аткр**ы**́й* (Малы Туд), *закр**ы**́ю* (Моршчыкава), *накр**ы**́еть* (Падсасоньнікі), *р**ы**́ю* (Малы Туд), *ш**ы**́ють* (Косьці).

* *'Вуснавыя**. Гук ''в'' у тудаўлянскай гаворцы гучыць як лябіядэнтальны і як білябіяльны.
Лябіядэнтальнае ''в'' вымаўляецца ў наступных выпадках:
1) У сярэдзіне слова ў інтэрвакальным становішчы: ''ня**в**о́'' (Малы Туд), ''а**в**і́н'' (Прыездава) і г. д. У адзінкавым выпадку адзначанае білябіяльнае ''в'' у гэтай пазыцыі: ''сама**ў**а́р'' (непісьменная жанчына 58 год);
2) У пачатку слова перад галоснымі: ***в*'аро́ты* (Малы Туд), ***в**ясны́* (Прыездава), а таксама ў ролі пратэтычнага гуку (гл. вышэй).
Білябіяльнае *в* (ідэнтычнае беларускаму гуку *ў* і ангельскаму *w*) вымаўляецца ў наступных пазыцыях (апроч адзінкавага выпадку адзначанага вышэй):
1) У пазыцыях закрытага складу, як у сярэднім, так і ў канчатковым: *пу́га**ў**ка*, *няло́**ў**ка*, *папо́**ў*** (Прыездава), *дваро́**ў*** (Малы Туд).
2) У пачатковым складзе перад зычным на месцы этымалягічнага *в*: ***ў** ла́ўках*, ***ў**ре́мя*, ***ў** цэ́ркаф* (Прыездава), ***ў** шко́ле* (Малы Туд).
Акрамя *ў*, у пачатковым складзе на месцы [[старажытнаруская мова|старажытнарускага]] *в* можа прысутнічаць *у* або *ув*.
Напрыклад, ***у**збуді́* (Ваніна), ***у**сі́*, ***у** ба́нку*, ***у**се́* (Прыездава), ***у**таро́й* (Малы Туд), ***у**змалі́лся* (Ваніна).
*Ув* у пачатковым складзе зьяўляецца толькі ў тым выпадку, калі яно стаіць у ролі [[расейская мова|расейскага]] прыназоўніка *в* перад словам з пачатковым галосным гукам: ***ув** акно́* (Прыездава), ***ув** аді́н* (Мінькіна), *увыйду́* (Рэдзькіна), *увайде́ш* (Прыездава). Адзначаныя адзінкавыя выпадкі вымаўленьня *ув* на месцы расейскага прыназоўніка *в* перад словам, якое пачынаецца з зычнага гуку: ***ув** шко́лу* (Мінькіна), ***ува** Ржэф* (Падсасоньнікі); у апошнім выпадку перад зычным зьяўляецца галосная *а*.
У гаворцы, што характарызуецца, як архаічная, адзначанае вымаўленьне *ф* на месцы этымалягічнага *в* у вызначанай пазыцыі у адзінкавых выпадках: *ў цэ́рка**ф***, ***ф** ша́ріке*, ***ф** Пітярбу́рх* (Прыездава), *ува Ржэ**ф*** (Падсасоньнікі). У маўленьні моладзі такое вымаўленьне мае перавагу.
Такім чынам, гук *ф* рэдка гучыць у гаворцы старых; у вызначаных выпадках замест *ф* на месцы старажытнага *в* гучыць *у*, *ў*.
На месцы ж этымалягічнага *ф* сустракаюцца спалучэньні *хв*/*хф*, альбо *х*: ***х**ура́шэк*, ***х**унт*, ***хв**е́рзі*, ***хв**а́ртук* (Прыездава), ***х**амі́лье* (Какуеўка), *А**х**ре́маф*, ***Х**ідарко́ф* (Ваніна), *Сера**х**і́ма* (Падсасоньнікі), *Са**хф**е́я* (Белагубцава).

* ***Ў'' на месцы ''л***. Вымаўленьне *ў* на месцы *л* адзначана дасьледчыкамі ў закрытым складзе ў нешматлікіх выпадках: *ушо́**ў*** (Малы Туд), *любі́**ў***, *схава́**ў**ся* (Падсасоньнікі), але зараз гэтая зьява амаль што зьнікла.

* *'Цоканьне**. Цоканьне яскрава выражанае ў маўленьні старога пакаленьня. Звычайным зьяўляецца вымаўленьне цьвёрдага ''ц'' на месцы этымалягічнага ''ч'': ''па плі**ц**а́м'', ***ц*'о́рные*, *ні**ц**аво́*, *с то́**ц**ы*, *у паво́йні**ц**кі*, *па**ц**ыта́лі*, *пране́**ц**кам*, *хо́**ц**ыть*, *парасо́на**ц**ык* (Прыездава), *палу́**ц**ку*, *пра́зьні**ц**ык* (Ваніна). Адзначаны адзінкавы выпадак вымаўленьня *чь* на месцы этымалягічнага *ц*: *Мы́**чьч**я* (Прыездава) і вымаўленьня *с* на месцы этымалягічнага *ц*: *аў**с**а́ с ягнё́нкам*.

* *'Шыпячыя**. Гукі ''ж'', ''ш'', як і ў літаратурнай беларускай мове, гучаць заўсёды цьвёрда: ***ж*'ызьнь* (Малы Туд), ***ж**ы́та*, ***ш**ы́ла* (Прыездава), ***ш**эсь* (Падсасоньнікі).

* *'Афрыката Ч**. Гук ''ч'' звычайна мяккі: ''палу́**ч**ять'' (Прыездава), ***ч*'ей* (Малы Туд).

* *'Двухкампанентны гук ШЧ**. На месцы літаратурнага беларускага ''шч'' (стараславянскага ''шт'') у сувязі з узьдзеяньнем мяккасьці афрыкаты ''ч'' як другога кампанэнта адбываецца пераход у падоўжаны гук ''шь'': ''Пыжо́ў**шьш**іна'' (Малы Туд), ''паме́**шьш**ік'' (Прыездава), ***шьш*'ю́кі* (Пячурыха).

* *'Зубныя**. Імаверна, что тудаўлянскія гукі ''ть'', ''дь'' раней гучалі як беларускія [[цеканьне|''ць'']] і [[дзеканьне|''дзь'']]. У сучаснай гаворцы дзеканьня й цеканьня не адзначана нават у вымаўленьні старых. Намёкам на былое існаваньне ў тудаўлянаў дзеканьня і цеканьня можна лічыць вельмі моцную паляталізацыю (памякчэньне) ''т'', а таксама вымаўленьне ''дь'' зь вельмі слабым сьвісьцячым прыгукам (рэдукаванае ''дзь''): ''д[з]ьве'' (Малы Туд), ''д[з]е́ўку'' (Падсасоньнікі). Але ў 1912 годзе дасьледчык У. М. Папоў адзначае цеканьне ў вёсцы Халмец.
У старых запісах з раёну вёскі Баброўка адзначана, як шырока распаўсюджаная зьява, дзеканьне й цеканьне. Паляталізаванае ''д'' перадаецца праз ''дз'': ***дз*'ѣ́ўка*, паляталізаванае *т* — праз *тс* або *тц*: ***тс**ебѣ́*, *ку́ша**тц**ь*. Вялікая колькасьць тэкстаў, якія імкнуцца да пасьлядоўнае перадачы гукаў, а таксама пасьлядоўная перадача *дь* і *ть* ў Разуміхіна праз спалучэньні *дз*, *тс* не даюць падставаў сумнявацца ў тым, што пад гэтымі спалучэньнямі трэба разумець дзеканьне і цеканьне. У. М. Папоў ад пачутага ім у 1912 годзе вымаўленьня *т* робіць выснову аб вымаўленьні 50-ых гадоў мінулага стагодзьдзя і лічыць, што *тс* у запісах Разуміхіна азначае ня цеканьне, а асаблівае вымаўленьне мяккага *т*.

* *'Сьвісьцячыя**. У некаторых вёсках адзначаны асаблівасьці ў вымаўленьні сьвісьцячых (Прыездава, Косьці, Моршчыкава, Падсасоньнікі): гукі ''з'' і ''с'' вымаўляюцца з шыпячым адценьнем. Шапялявае вымаўленьне адзначаецца і ў мяккіх, і ў цьвёрдых сьвісьцячых: ''с[**ш**]тол'', ''з[**ж**]найду́'', ''пе́с[**ш**]ьні'' (Прыездава), ''авёс[**ш**]'', ''іс[**ш**]ьле́давал'', ''з[**ж**]ярно́'', ''фс[**ш**]ё'', ''з[**ж**]е́млю'' (Косьці), ''с[**ш**]ем'' (Падсасоньнікі), ''с[**ш**]е́мей'' (Моршчыкава). Шапялявасць у суседніх раёнах адзначаная і Ў. М. Паповым.

* **Прыназоўнікі *с*, *із***. У гаворцы тудаўлянаў на месцы [[старажытнаруская мова|старажытнарускіх]] прыназоўнікаў ''с'', ''из'' перад звонкімі, насавымі і плыўнымі зычнымі заўсёды стаіць адзін прыназоўнік ''з'', тое ж самае адбываецца і з прыстаўкамі. Гэтая зьява сустракаецца як у маўленьні старых, так і ў маўленьні маладога пакаленьня. На месцы старажытнарускага ''с'' адзначана ''з'': ***з*'ле́сь* (Ваніна), ***з** вясны́*, ***з**валі́л*, ***з**ру́блен*, ***з** ней* (Плугіна), ***зь** ей* (Мінькіна), ***з** ма́ленькім*, ***з**везлі́* (Шаркі), ***з**веді́* (Моршчыкава), ***з**лі́шкам* (Малае Белагубцава), ***з**ні́меть* (Прыездава), *за **з**нё́мачьку* (Медзьвяжоўка). На месцы старажытнарускага *из* адзначана *з*: ***з** варо́т у варо́ты* (Прыездава), *звезла **з** ні́так* (Косьці), ***з** лі́пы* (Малае Белагубцава).
Адлюстраваньне ў гаворцы прыназоўнікаў *с*, *із* нароўні з *з* адлюстравана ў ранейшых запісах.

* *'Асыміляцыя галосных**. У адрозьненьне ад звычайнай для расейскае мовы асыміляцыі галосных, у гаворцы тудаўлянаў асабліва шырока распаўсюджаная асыміляцыя зычных з наступным ''j'', як і ў беларускай мове: ''клі́ка**ньн**я'' (Ваніна), ''у́га**льл**я'' (Какуеўка), ''бе**льл**ё́'', ''пла́**тьт**е'', ''ва**льл**ё́ш'' (Малы Туд), ''назва́**ньн**я'' (Шаркі), ''ку́**ньн**ю'', ''ігрі́**ньн**я'', ''у папа**дьд**е́'' (Косьці), ''да **Льл**і жать'' (Мінькіна), ''са**льл**ю́ть'', ''гні**льл**ё́'', ''Ната**льл**я'', ''зьве**рьр**ё́'' (Малае Белагубцава), ''ро́**жьж**ю'' (Моршчыкава), ''на Васі́**льл**ева'' (Халмец). Гэтая зьява, што адзначана ў маўленьні старых, таксама адзначана і ў маўленьні маладога пакаленьня: ''с селе́**ньн**я'' (Шаркі), ''арте́**льл**ю'' (Малы Туд), ''на сабра́**ньн**і'' (Рэдзькіна). У гэтых спалучэньнях зычныя вымаўляюцца сабліва напружана, што адзначана і Ў. М. Паповым.

* **Напружаныя зычныя**. Напружаныя зычныя, акрамя апісаных вышэй выпадкаў, адзначаныя яшчэ ў некалькіх выпадках, асноўным чынам ў складах, што йдуць пасьля націску: ''тре́**тьт**ій'' (Малы Туд), ''на сьве́**тьт**е'', ''тро́й**кьк**і'' (Пячурыха), выключэньне — ''сьві**ньн**е́й'' (Прыездава).

* **Фрыкатыўнае *г***. Для гаворкі старога пакаленьня тудаўлянаў характэрнае вымаўленьне фрыкатыўнага гуку ''г'', як і ў беларускай мове: ***г*'о́ре*, *на**г**е́*, *е́**г**ерем* (Прыездава), *пу́**г**аўка* (Малы Туд).
У канцы слова *г* пераходзіць у *х*: *но**х*** (Малы Туд), *ф Пітярбу́р**х*** (Прыездава).
У маўленьні старых адзначана спарадычнае вымаўленьне выбухнога гука *ґ* і яго рэфлексу у канцох словаў у форме гуку *к*: *бяз де́не**к***, *сама**ґ**о́ну*, *у Рі́**ґ**у* (Прыездава).
У сваю чаргу, у маўленьні маладога пакаленьня фрыкатыўнае *г* вельмі рэдкае (*бла**ґ**аславі́*, *Бо́**ґ**а* (Малы Туд)), гэтая зьява адзначана і Ў. М. Паповым.

* *'Дробныя фанэтычныя зьявы**. У тудаўлянскай гаворцы адзначана вымаўленьне пратэтычнага галоснага ў словах з [[старажытнаруская мова|старажытнарускім]] пачатковым ''ръ'': ***і*'ржы́* (Прыездава), ***і**рты́* (Мінькіна), ***а**ржане́й*, *па**й**шлі́* (Малы Туд), ***і**шлі́* (Ваніна), *за**й**шла́* (Моршчыкава).

== Марфалёґія ==
* *'Скланеньне назоўнікаў**. Шырока распаўсюджана ў гаворцы тудаўлянаў ужываньне канчатку -е ў назоўніках жаночага роду роднага склону у адрозьненьне ад агульнабеларускіх канчаткаў -ы, -і: ''без рук**е**́, а тот без наг**е**́'', ''с сах**е**́'', ''с каро́в**е***, ''с шу́б'''е*** (Прыездава), *пуд мук*'е**́'' (Малы Туд), ''вакру́к рук**е**́''.
У тых выпадках, калі націск падае не на канчатковае -е, а на папярэдні склад, часта назіраецца вымаўленьне ў канчатку гуку ''а'': ''спра́вя бы́ла мно́га'', ''бо́льшэ рабо́т**а*** (Прыездава), ''нет каро́в'''а*** (Малы Туд), *прінясі́ сало́м*'а*** (Малае Белагубцава), хоць і побач адзначана форма на -е: ''сьте́лють сало́м'''е***.
У пазначанай зьяве можна бачыць зьяўленьне формы давальнага склону на месцы роднага альбо ж перанясеньне канчатку роднага склону з асноваў на -*ja* (*ѧ* > *е*). Апошняе меркаваньне болей верагоднае, бо ў гаворцы вельмі рэдка назіраецца адваротная зьмена формы давальнага склону формай роднага.
Форма на -е ў моўным мысьленьні тудаўлянаў цалкам носіць функцыю старажытнага -ы ў родным склоне і ўжываецца як форма роднага склону ня толькі ў адзіночным ліку, але й у дваістым ліку: *дьве каро́в*'е***, ''трітцать трі каро́в'''е*** (Прыездава) (Прыездава), *десяті́н*'е** дьве'' (Падсасоньнікі).
Цікава адзначыць аднолькавае зь беларускай мовай утварэньне меснага склону множнага ліку ў назоўніках, што зьмяшчаюць націск на апошнім складзе: ''в лапт**ё**́х'', ''в люд**ё**́х'' (Падсасоньнікі), ''у ферез**ё**́х'' (Прыездава).
Памяншальныя назоўнікі скланяюцца па асновах на -о, хоць і маюць у назоўным склоне адзіночнага ліку канчатак -а (''ба́тьк**а***, ''дя́тьк'''а***), якое падтрымліваецца аканьнем. Падобныя назоўнікі мужчынскага роду скланяюцца гэтаксама, як і ў беларускай мове: *з ба́тьк*'ам***, ''Мі́тьк'''ам''' завуть'' (Малы Туд), ''з дя́тьк'''ам*** (Моршчыкава, Ваніна), *з Грі́ш*'ам*** (Ваніна), ''Се́н'''ем''' завуть'', ''Ко́л'''ем''' звалі'' (Малае Белагубцава), ''Пе́т'''ем''' заву́ть'' (Высокая), ''Ку́з'''ем*** (Моршчыкава), *с Се́н*'ем*** (Плугіна).
Словы ніякага роду ў назоўным склоне множнага ліку ў маўленьні старога пакаленьня маюць тыповы для беларускае мовы канчатак -ы: ''о́кн'''ы*** (Прыездава), *вё́др*'ы***, ''варо́т'''ы*** (Малы Туд).
Гэтаксама словы мужчынскага роду ў назоўным і вінавальным склоне множнага й дваістага ліку па большасьці сканчаюцца на -ы/-і, як і ў беларускай мове: *паяс*'ы**́'' (Прыездава, Малае Белагубцава), ''во́карак**і***, ''па гла́з'''ы*** (Малае Белагубцава).
Аднак варта адзначыць, што зьбіральныя формы на -а, -ья, -ье не чужыя для тудаўлянскіх гаворак, напрыклад: *лашад*'я**́'' (Шаркі), ''матер**я**́'' (Косьці), ''набяру́ть зяле́з**ья***, ''хле́б'''ья***, *со́л*'ья** нада несьті'' (Прыездава), ''адно пе́н**ье** было́'' (Лукіна).
Трэба адзначыць аспэкты ў вобласьці скланеньня назоўнікаў. Качкі, гусі, лебедзі й куры ў родным склоне множнага ліку маюць форму: ''уте́й'', ''гусе́й'', ''лібіде́й'', ''куре́й'' (Малы Туд, Косьці, Прыездава).
* **Скланеньне займеньнікаў**. Назоўны склон адзінага ліку прыметнікаў мужчынскага роду часта мае канчатак -ей, -ый (у націскной пазыцыі як і ў беларускай мове): ''так**е́й*** (Прыездава), ''друг'''е́й*** (Ваніна), *плах*'е́й*** (Какуеўка), ''гаряв'''е́й*** (Падсасоньнікі), *малад*'ы́й*** (Прыездава).
У ненаціскной пазыцыі часьцей за ўсё вымаўляецца канчатак -ый: ''до́бр'''ый*** (Малы Туд), *сі́льн*'ый*** (Падсасоньнікі).
Канчатак -ей/-эй таксама вядомы ў родным і давальным склонах жаночага роду: ''с т'''ей*** (Прыездава), *ад бальш*'э́й*** (Малы Туд), ''сам'''е́й*** (Падсасоньнікі).
Родны склон адзінага ліку мужчынскага й ніякага роду звычайна мае канчатак -ва: *двараво́*'ва*** (Малае Белагубцава), ''жыво́'''ва*** (Моршчыкава) і г. д.
У маўленьні старых, як і ў беларускай мове, назіраецца канчатак -га: *ста́ра*'га*** (Моршчыкава), ''быга́та'''га*** (Ваніна).
З займеньнікавых формаў варта адзначыць падабенства зь беларускай мовай: *фс*'іх***, ''фс'''ім***, *ч*'ім***, ''е'''е'''́''.
Лічэбнік мае ў родным склоне форму ''дьвёх'' (Малы Туд, Прыездава і г. д.), у давальным — ''дьвём'' (Малы Туд, Падсасоньнікі).
* '''Спражэньне'''. Трэцяя асоба адзінага й множнага ліку мае звычайна канчатак -ть: ''дась'''ть*** (Малы Туд), *зажыве́*'ть*** (Прыездава), ''іде́'''ть*** (Моршчыкава) і г. д.
Трэцяя асоба адзінага ліку дзеяслова «ёсьць» (у значэньні «існуе») у маўленьні старога пакаленьня мае падобную на беларускую форму *ёсь*.
Для трэцяе асобы множнага ліку ўласьцівае зьмяшэньне спражэньняў: *сьяду́ть*, але *хо́д*'ю**ть'' (Прыездава), ''но́с**ю**ць'' (Ваніна), ''де́л**ю**ть'', ''ху́л**ю**ть'' (Косьці), ''мало́ц**ю**ць'' (Высокая). У вёсцы Плугіна адзначаная амаль аднолькая з стандартнай беларускай мовай форма трэцяе асобы множнага ліку для дзеяслова «есьці»: [[беларуская мова|бел.]] ''ядуць'' і тудаўлянскае ''яду́ть''.
Для другое асобы адзіночнага ліку ўласьцівае памякчэньне канчатковага -ш і аднолькавае зь беларускай мовай канчатковае ''е'': ''пайд**е**́**шь*** (Моршчыкава), ''увайд'''е'''́'''шь*** (Прыездава) і г. д. Але адначасова з гэтымі формамі сустракаюцца й формы з расейскім *ё* і цьвёрдым канчатковым -ш: *нес*'ё́ш*** (Малы Туд) і г. д.
Як і ў беларускай мове, у маўленьні старога пакаленьня дзеяслоў «даць» у другой асобе адзіночнага ліку мае формы ''дасі́'' (Моршчыкава) і ''аддасі́'' (Падсасоньнікі, Малы Туд).
* '''Прыслоўе'''. Цікава адзначыць падабенства тудаўлянскіх прыслоўяў з прыслоўямі беларускае мовы: ''дамо́ў'' (Плугіна, Малы Туд), ''уво́нках ве́нік'' (Косьці), ''вы́йді брат, пакурі́ уво́нках'' (Падсасоньнікі).

== Сынтаксіс ==
Па аналёґіі зь беларускай мовай, у тудаўлянскіх гаворках звычайна ўжываецца часьціца ''ті'' (дакладней, агульнабеларуская часьціца «ці» праз амаль зьнікнуўшае цеканьне, гл. разьдзел «Фанэтыка»). Ужываньне гэтае часьціцы распаўсюджанае ня толькі ў маўленьні старых, а нават у маўленьні маладога пакаленьня: ''ті пра́ўда?'', ''а то ті не хош лі мя́ты?'' (у гэтым выразе цікава адзначыць дубляваньне пытальнае часьціцы: ужываецца як тудаўлянскае ''ті'', так і расейскае ''ли''), ''ті он зьдесь схава́ўся?'', ''бап, ті ёсь выда́ цы́стая?'' (Падсасоньнікі); ''ті ба́ба, ті дед?'' (Халмец), ''ті даўно́ лі?'' (таксама дубляваньне пытальных часьціцаў), ''ті по́мніш балахо́н таке́й цудне́й, таке́й удівле́нный?'' (Моршчыкава). Нароўні з ''ті'' прыстунічае пытальная часьціца ''чі''/''цы'': ''чі пайде́ш з дя́тькам з е́тым?'' (Моршчыкава), ''чі біл он ко́сы?'' (Малы Туд), ''чі мно́га за зьнё́мку?'' (Падсасоньнікі), ''как там ма́льцык цы не ўсо́жэный?'' (Моршчыкава).
У клічных сказах вельмі часта ўжываецца часьціца ''ту'', якая прыдае выразу адценьне гневу, раздражненьня. Аднолькавых па сэнсе часьціцаў у беларускай мове хутчэй за ўсё няма. Часьціца ''ту'' заўсёды моцна прыцягваецца і ўзвышаецца: ''мале́ц — ту, го́спаді, буя́н, азарьнік'' (Прыездава), ''ту — ня пу́сьтіть'', ''ту, нячі́стая сі́ла'' (Малы Туд), ''у́мер, не зыпла́кала — ту'' (Косьці).
У гаворцы тудаўлянаў вельмі распаўсюджаны прыметнікавы зварот: ''за пятна́ццать вёрс уе́хачьчі'', ''на́да бы расчяса́ть в ба́ню шо́чьчі'', ''со́нцэ взашо́чьчі'', ''во кыгда́ дамо́й прікаті́лісь'' (Малы Туд), ''шу́рін прішо́чьчі брі́цца'', ''атвё́ўшы стол, клі́кать ста́лі'' (Ваніна), ''у рабо́ту уе́хачьчі'' (Плугіна), ''ня цы́ста вы́шачьчі знё́мка'' (Малае Белагубцава), ''ушо́ўшы сіца́с аді́н рабо́тать'' (Лукіна).
З асаблівасьцяў у вобласьці ўжываньня роду цікава адзначыць некаторыя, напрыклад, словы ''путь'' (бел. «шлях», мужчынскі род, рас. «путь», мужчынскі род) і ''пьяніца'' (бел. «п’яніца», мужчынскі род, рас. «пьяница», мужчынскі род) зьяўляюцца словамі жаночага роду: ''путь да́льняя'' (Косьці), ''атец была́ го́рькая пья́ніца'' (Прыездава).
Расейскае слова «фамилия» (бел. «прозьвішча») ўжываецца ў ніякім родзе. Імаверна, гэта выклікана сэмасіяляґічным атаясамленьнем значэньня гэтага слова з расейскімі словамі «прозвание», «прозвище» (тут трэба нагадаць, што тудаўляне амаль усю сваю гісторыю жылі ў складзе Масковіі, а потым Расеі, будучы адарванымі ад астатняга беларускага насельніцтва і таму актыўна асымілюючыся [[расейцы|расейцамі]] і пераймаючы з расейскае мовы шматлікія паняцьці) і г. д.: ''тако́е хамі́лье'' (Какуеўка).
Адзначаныя адзінкавыя выпадкі ўжываньня формы назоўнага склону замест вінавальнага: ''на́да кас'''а́''' адбі́ть'' (Малы Туд), ''не на́да ты мне''.
Слова «народ» і расейскае запазычаньне «общество» (бел. «грамадзтва») маюць пры сабе выказьнік у множным ліку: ''наро́т кармі́лі'' (Малае Белагубцава), ''о́пшьшества ре́шылі'' (Малы Туд).
Для тудаўлянскіх гаворак звычайныя абароты з прыназоўнікам ''в''/''у'': ***у** мужука́х хура́шэк не было́'' (Прыездава), ***у*' траі́х пае́діте* (Ваніна), *мы сь ей **у** дьвюх* (Шаркі), ***ф** трёх пла́чуть* (Малы Туд).

== Націск ==
У націску назіраецца шэраг фактаў, якія яднаюць тудаўлянскія гаворкі з астатнімі дыялектамі беларускае мовы. Адзначаныя розныя з расейскай мовай націскі, што сустракаюцца ў наступных выпадках:
* У назоўніках жаночага роду з канчаткам -а: *вад**у́*** (Какуеўка), *рук**у́***, *сах**у́*** (Прыездава), *наг**у́*** (Падсасоньнікі).
* У слове «стол» ва ўскосных склонах націск прыпадае на корань: *ст**о́**ла*, *ст**о́**лу* (Косьці).
* У тудаўлянскіх словах, што абазначаюць паняцьці «каноплі» і «пазаўчора», націск аднолькавы зь беларускай мовай: *кан**о́**пля* (Прыездава), *пазаўч**о́**ра* (Ваніна).
* У маўленьні старых тудаўлянскія аналяґі беларускіх займеньнікаў «нікога», «нічога» націск таксама аднолькавы зь беларускай мовай: *нік**о́**ва* (Малы Туд), *ніц**о́**г*.
* У трэцяй асобе мінулага часу расейская форма на -л у ніякім родзе ад расейскага дзеяслова «быть» (бел. «быць») мае канчатковы націск па аналёґіі зь беларускай мовай: *был**о́*** (Прыездава, Малы Туд і г. д.).

== Слоўныя асаблівасьці ==
З слоўных асаблівасьцяў тудаўлянскіх гаворак варта прывесьці найцікавейшыя, што яднаюць гэтыя гаворкі зь некаторымі дыялектнымі адметнасьцямі беларускае мовы:
* *Віта́цца* — *дале́че мать жыве́ть, ня віта́ецца к ей* (Малы Туд).
* *Гульня́* — бел. «гуляньне», «гульня» (Косьці).
* *Дежа́* — бел. «дзежка» (Моршчыкава).
* *Діте́нок*, *діте́ночек* — бел. «дзіця» (Мінькіна).
* *До́ба* — *ба́бушка у маю́ до́бу* (Падсасоньнікі).
* *Дробный* — бел. «дробны» (Малы Туд).
* *Паняде́лак* — бел. «панядзелак» (Плугіна).
* *Стега́* — бел. «сьцежка», «сьцяжынка».
* *Хма́рный* — бел. «пахмурны», «хмарны» (Малае Белагубцава).
* *Цубу́ля* — бел. «цыбуля» (Моршчыкава).

Прыведзены невялікі слоўны матэрыял паказвае аб даволі істотнай блізкасьці з дыялектамі беларускае мовы. Цэлы шэраг словаў ў гаворцы тудаўлянаў агульны зь беларускай мовай і не сустракаецца ў больш усходніх раёнах [[Цьвярская вобласьць|Цьвярское вобласьці]], якія не мяжуюць з арэалам распаўсюджаньня беларускіх дыялектаў.

== Канчатковая характарыстыка ==
Для вырашэньня этналяґічных пытаньняў перш за ўсё неабходна высьветліць, да дыялектаў якой мовы належаць гаворкі тудаўлянаў, асабліва прымаючы ва ўвагу менавіта маўленьне старога пакаленьня (як форма гаворкі, што яскравей за ўсё паказвае адметнасьць тудаўлянскіх гаворак). Па гэтым пытаньні ў спэцыялізаванай літаратуры можна сустрэць некалькі меркаваньняў. Напрыклад, расейскі акадэмік А. І. Сабалеўскі у сваёй працы «» («Нарыс расейскай дыялекталёгіі») адзначае, што «Ржэўскі і Зубцоўскі ўезды з часткаю Асташкаўскага (паўночна-заходняя частка Цьвярской губэрні) належаць беларускай мове»; «». Такім чынам, на ґрунце падобнага меркаваньня раён па рацэ Туд, што разьмешчаны ў заходняй частцы былога Ржэўскага павету, сьлед адносіць да непасрэдна беларускай мовы.

Беларускі акадэмік [[Яўхім Карскі|Я. Карскі]] неаднаразова выказваўся па гэтым пытаньні і лічыць, што  ". Таксама дадае, што «». У сваёй апошняй працы Карскі граніцу беларускае гутарковае мовы праводзіць у межах Ржэўскага павету па вярхоўях ракі Туд.

У. М. Папоў дасьледаваў гаворкі ваколіцаў Ржэву ў Казінскай воласьці, што разьмешчана на крайнім паўдзёным захадзе павету, і ў Харынскай воласьці. На падставе сваіх матэрыялаў з Ржэўскага павету У. М. Папоў «», бо ў яго ў 1912 г. больш не атрымалася адзначыць такіх адметных і яскравых беларусізмаў, як дзеканьне і цеканьне, хоць у матэрыялах 50-ых гадоў можна сустрэць пасьлядоўнае правядзеньне гэтых зьяваў.
Прыведзенае вышэй апісаньне гаворцы тудаўлянаў указвае на цэлы шэраг несумненных рысаў, што яднаюць тудаўлянскія гаворкі зь беларускай мовай. Перш за ўсё варта адзначыць наяўнасьць у гаворцы дзеканьня й цеканьня, названых вышэй рэдукаванымі (у выглядзе сьвісьцячага паўгука). Ведаючы, што ў гэтай гаворцы ў другой палове 19 ст. яшчэ існавала [[дзеканьне]], як жывая зьява, можна лічыць, што яно на працягу ўсяго гэтага пэрыяду паступова адмірала і ў цяперашні час амаль зьнікла. Паралельна зь дзеканьнем ішло й зьнікненьне цеканьня.
Гэтаксама і беларускае *ў* замест расейскага *л* у цяперашні час амаль зьнікла, між тым у запісах 50-ых гадоў 19 ст. гэтая замена праведзеная пасьлядоўна.
Іншыя асаблівасьці, што радняць гаворкі тудаўлянаў зь беларускай мовай, жывуць і ў цяперашні час. Так напрыклад:
* *ў* на месцы расейскага *в*.
* Падваеньне зычных перад *й*, *ый* на месцы расейскага *ой* у вызначаных выпадках.
* Мена прыназоўнікаў *с*, *із*.
* Канчатак -ей у вызначаных склонах прыметнікаў і займеньнікаў.
* Канчатак -е ў жаночым родзе пры лічэбніках 2, 3.
* Адсутнасьць назоўнага множнага на -а.
* Ужываньне формы *ёсь* (параўн. зь беларускім «ёсьць»).
* Пытальная часьціца *ті*/*чі*/*цы* (параўн. зь беларускім «ці» і дыялектным беларускім *чы*)
З групай паўночнаўсходніх беларускіх гаворак гаворкі тудаўлянаў родніць адсутнасьць цьвёрдага *р*, дысымілятыўнае аканьне, наяўнасьць формы трэцяй асобы дзеясловаў з -ть (у беларускіх гаворках -ць).
Гэтаксама шэраг слоўных асаблівасьцяў яднае тудаўлянскія гаворкі зь беларускай мовай.
Яскравей за ўсё прысутнасьць беларускае лексыкі выражана на паўдзёным захадзе былога павету; у цэнтры й на ўсходзе, асабліва ў ваколіцах мястэчка Ржэў, адчуваецца аслабленьне прыстунасьці беларускай лексыкі ў гаворках.



Усе гэтыя меркаваньні прымушаюць дасьледнікаў прыйсьці да высновы, што гаворкі, разьмешчаныя па цячэньні ракі Туд (па-мясцоваму: *Тудаўка*) у цяперашні час адносяцца да пераходных гаворак паміж расейскай і беларускай мовай, прычым у іх аснове ляжаць беларускія дыялекты, якія зьведалі на сабе ўплыў з боку дыялектаў расейскае мовы, а цяпер адчуваюць моцны ўплыў літаратурнае расейскае мовы, якая выцясьняе з маўленьня тудаўлянаў найяскравейшыя моўныя асаблівасьці, якія ўласьцівы беларускай мове і чужыя для расейскае мовы. Гэтае выцясьненьне самым актыўным чынам ідзе ў ваколіцах Ржэву, то бок у месцах непасрэднага суседзтва беларускай і расейскай мовы; на захадзе ж, у сваю чаргу, асыміляцыя й выцясьненьне ідуць ня так хутка.
Параўнаньне дыялекталягічнных зьвестак, сабраных у 1924 г., з запісамі 50-ых гадоў 19 стагодзьдзя паказвае, які зрух адбыўся ў зьмяненьні гаворак ў пляне асыміляцыі навакольнымі расейскімі дыялектамі.

У тым, што ў аснове гаворак тудаўлянаў ляжыць беларуская мова, запэўніваюць ня толькі лінгвістычныя зьвесткі. Гісторыкі і археолягі прызнаюць, што славянская калянізацыя ішла «з паўднёвага ўсходу, зь мясцовасьці, што складае зараз Смаленскую губэрню, з краіны [[крывічы|крывічоў]]». Заходняя частка былога Ржэўскага павету, якая населена тудаўлянамі, сярод сялянаў усходняе часткі мае назвы «Белокафтанщина» і «Польша», як паведамляў дасьледчык У. М. Папоў. У гэтых мянушках падкрэсьліваецца блізкасьць тудаўлянаў да астатняга беларускага насельніцтва на захадзе. Гэтыя формы адзеньня несумненна зьвязваюць (белыя баляхоны, што маюць сярод тамтэйшых назву *насовы* і *касталаны'') тудаўлянскае насельніцтва зь беларусамі. У іншых мясьцінах былога Ржэўскага павету, а пагатоў у больш усходніх частках Цьвярское вобласьці такое адзеньне распаўсюджаньня ня мела. Тудаўляне адрозьніваюцца (прынамсі адрозьніваліся) ад астатняга насельніцтва Цьвярское вобласьці і ў іншых галінах матэрыяльнае культуры, што адзначана У. Пакроўскім у яго працы «Историко-статистическое описание Тверской губ.» (бел. «Гісторыка-статыстычнае апісаньне Цьвярское губэрні»): «. ».

Такім чынам тудаўлянаў, што жывуць па рацэ Туд ад вярхоўя да сяла Малады Туд, трэба лічыць беларусамі паводле паходжаньня, якія зьведалі моцны ўплыў з боку расейскага насельніцтва ўсходу былога Ржэўскага павету, хоць якія і захоўваюць у сваім этналягічным абліччы некаторыя беларускія рысы, галоўным чынам, у мове.

## Глядзіце таксама
* Тудаўляне
* Цьвярская вобласьць
* Ржэў

## Заўвагі

## Крыніцы

Катэгорыя:Беларуская мова
Катэгорыя:Мовы Расеі
Катэгорыя:Этналёгія