open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Энэ Эргма

**Энэ Эргма** (;  29 лютага 1944, Раквэрэ) — эстонскі астрафізык і палітык, сябар Акадэміі навук Эстоніі. У 2003—2006 гг. была старшынёй Рыйгікогу (Парлямэнту Эстоніі), у 2007 годзе зноў пераабраная на гэты пост. З траўня 2007 году зьяўляецца намесьнікам старшыні партыі «Саюз Айчыны і Res Publica».

## Адукацыя
Энэ Эргма скончыла Сярэднюю школу імя К. Р. Якабсона ў горадзе Вільяндзі (1962). Яна вучылася на фізычным факультэце Тартускага ўнівэрсытэту (1962—1964) і скончыла астранамічная аддзяленьне фізычнага факультэту МДУ (1969). Там жа атрымала званьне кандыдата фізыка-матэматычных навук (1972), а ў 1984 г. абараніла доктарскую дысэртацыю па тэме «няўстойлівае гарэньне тэрмаядзернага паліва на позьніх стадыях эвалюцыі зорак».

## Навуковая кар’ера
Эргма працавала малодшым навуковым супрацоўнікам у Інстытуце астраномаў Акадэміі навук Эстонскай ССР (1972—1974), малодшым, а затым старшым навуковым супрацоўнікам, навуковым сакратаром, навуковым кіраўніком у Інстытуце астраноміі Акадэміі навук СССР (1974—1988). У 1988—1992 гг. была прафэсарам на катэдры тэарэтычнай фізыкі і астрафізыкі Тартускага ўнівэрсытэту, у 1992—1998 гг. — Загадчыцы Інстытуту тэарэтычнай фізыкі. Вяршыняй навуковай кар’еры Энэ Эргма стала пасада віцэ-прэзыдэнта Акадэміі навук Эстоніі (1999—2004).

Энэ Эргма зьяўляецца сябрам рэдакцыйнай калегіі эстонскай Энцыкляпэдыі ТЕА (2008).

## Крыніцы

Катэгорыя:Выпускнікі Маскоўскага дзяржаўнага ўнівэрсытэту
Катэгорыя:Выпускнікі Тартускага ўнівэрсытэту
Катэгорыя:Савецкія фізыкі
Катэгорыя:Эстонскія фізыкі
Катэгорыя:Эстонскія палітыкі
Катэгорыя:Старшыні Рыйгікогу
Талінскі тэхнічны ўнівэрсытэт

**Талінскі тэхнічны ўнівэрсытэт (ТТУ)** () — найстарэйшы ўнівэрсытэт інжынэрна-тэхнічнага профілю ў Эстоніі. Зьяўляецца вядучай навучальнай установай краіны ў вобласьці машынабудаваньня, бізнэсу і дзяржаўнага кіраваньня. Знаходзіцца ў сталіцы Эстоніі — Таліне. Заснаваны ў 1918 годзе.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Сайт Талінскага тэхнічнага ўнівэрсытэту
* Поўны сьпіс дзейсных навучальных праграм у ТТУ 
* Даведнік для абітурыентаў у ТТУ (2010)
* Карта кампусу ТТУ

Катэгорыя:Унівэрсытэты Таліну
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1918 годзе
Катэгорыя:Адукацыя ў Таліне
Касьцёл Сьвятога Барталамея (Вільня)

**Касьцёл Сьвятога Барталамея** — помнік архітэктуры XVII—XIX стагодзьдзяў у Вільні. Знаходзіцца ў Зарэччы, на Зарэчнай вуліцы. Дзее. Твор архітэктуры барока і клясыцызму. Аб’ект Рэгістру культурных каштоўнасьцяў Летувы.

Утварае адзіны ансамбль з будынкам плябаніі і брамай. З 2016 году набажэнствы ў Зарачанскім касьцёле праводзяцца выняткова на беларускай мове.

## Гісторыя

### Вялікае Княства Літоўскае
З 1644 году ў Зарэччы існаваў кляштар аўгустынаў. За часамі вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667) у 1655 годзе маскоўскія захопнікі спалілі драўляныя касьцёл і кляштар.

У 1664 годзе з фундацыі Яна Райскага пры кляштары аўгустынаў збудавалі мураваную капліцу. У 1778 годзе капліцу перабудавалі паводле праекту архітэктара Марціна Кнакфуса ў стылі клясыцызму. Будынак капліцы пацярпеў у час паўстаньня 1794 году.

### Пад уладай Расейскай імпэрыі
Па трэцім падзеле Рэчы Паспалітай (1795 год), калі Вільня апынуліся ў складзе Расейскай імпэрыі, капліца працягвала дзеяць. У 1823—1824 гадох намаганьнямі айца Аўгустына Стадольніка капліцу перабудавалі паводле праекту Караля Падчашынскага. Утварылася парафія, пры якой на сродкі манахаў працавала школа.

Па здушэньні вызвольнага паўстаньня (1830—1831) у 1845 годзе расейскія ўлады ліквідавалі кляштар. Касьцёл перайшоў да манахаў-бэрнардынаў. Калі па здушэньні нацыянальна-вызвольнага паўстаньня 1863—1864 гадоў расейскія ўлады ліквідавалі кляштар бэрнардынаў, касьцёл зачынілі, аднак у ім дазвалялася часам адпраўляць набажэнствы. У 1878 годзе сюды з касьцёла Сьвятых Янаў перанесьлі абраз Маці Божай з былой Троцкай брамы, апякункі цэху ганчароў. У 1881 годзе да касьцёла дабудавалі званіцу. З 1883 году тут аднавіліся рэгулярныя службы.

### Найноўшы час
Перад Другой сусьветнай вайной касьцёлам часова карысталіся манахі рэдэмптарысты. У 1949 годзе савецкія ўлады зачынілі касьцёл, а яго будынак перарабілі пад майстэрні скульптараў. Тры драўляныя алтары перанесьлі ў касьцёл Сьвятога Міхаіла Арханёла ў Немянчыне, лёс двух іншых невядомы.

У 1997 годзе касьцёл перадалі віленскай суполцы беларусаў-каталікоў. У 2016 годзе імшы ў касьцёле пачалі адпраўляць выняткова на беларускай мове.

## Архітэктура
Помнік архітэктуры барока і клясыцызму. Гэта прастакутны ў пляне 1-нэфавы аб’ём, накрыты 2-схільным дахам. Галоўны фасад завяршаецца тымпанам, асноўны акцэнт якога — вялікае паўкруглае акно. Над фасадам узвышаецца званіца зь фігурным купалам.

## Галерэя

### Гістарычныя здымкі

Vilnia, Misijanerski-Zarečča. Вільня, Місіянэрскі-Зарэчча (J. Bułhak, 1917).jpg|Я. Булгак, 1917 г.
Vilnia, Misijanerski-Zarečča. Вільня, Місіянэрскі-Зарэчча (J. Bułhak, 1919).jpg|Я. Булгак, 1919 г.
Vilnia, Zarečča. Вільня, Зарэчча (J. Bułhak, 1919).jpg|Я. Булгак, 1919 г.
Vilnia, Zarečča. Вільня, Зарэчча (J. Bułhak, 1919) (2).jpg|Я. Булгак, 1919 г.


### Сучасныя здымкі

Bartholomew church.jpg|З боку апсыды
Šv. Baltramiejaus bažnyčios vidus.jpg|Інтэр’ер
Šv. Baltramiejaus bažnyčios vidus ir vargonai.jpg|Хоры
Church of St Batholomew in Vilnius4.jpg|Брама


## Заўвагі

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* 

Барталамей
Вільня
Ліля Буджурава

**Ліля Рустэмаўна Буджурава** (, ;  1 лістапада 1958, Ангрэн, Ташкенцкая вобласьць, Узбэцкая ССР) — крымска-татарская паэтэса і журналістка. Заслужаны журналіст Украіны (2005).

## Жыцьццяпіс
Нарадзілася 1 лістапада 1958 году ва ўзбэцкім горадзе Ангрэн. Скончыла ў 1979 годзе факультэт філялёгіі Ташкенцкага абласнога дзяржаўнага пэдагагічнага інстытуту. У 1979—1991 гадах працавала там жа выкладчыцай расейскай і замежнай літаратуры.

### Творчая дзейнасьць
У 1989 годзе апублікавала першы самвыдатаўскі зборнік «Некуплены квіток», потым зборнік «Калі мы вернемся». У Крым пераехала ў 1991 годзе. З 1991 па 1997 год працавала галоўным рэдактарам крымскататарскай газэты «Аўдзет»: па яе словах, была звольненая за крытыку Мустафы Джамілеву.

З 1991 па 2011 гады працавала спачатку рэдактарам крымскататарскай рэдакцыі, потым вядучым рэдактарам Дзяржтэлерадыёкампаніі «Крым». У розныя гады вяла аўтарскія праграмы «Ана-Юрт», «Небясьпечная зона», «Галоўны рэдактар». З 2004 па 2014 год працавала галоўным рэдактарам газэты «Першая Крымская», з 1992 па 2009 год — карэспандэнтам тэлеканала «СТБ», з 1992 году і дасюль — карэспандэнт агенцтва «France Press». Друкавалася ў інтэрнэт-газэце «Украінская праўда». Старшыня Крымскай Асацыяцыі свабодных журналістаў з 1997 году.

З 2012 году — намесьнік генэральнага дырэктара па інфармацыйнай палітыцы тэлеканала «АTR», аўтар палітыка-сацыяльнага тэле-шоў «Гравітацыя». Пакінула гэтую пасаду ў сувязі з закрыцьцём тэлеканалу 1 красавіка 2015 годуа. Са жніўня 2015 году — намесьнік дырэктара прадакшн-студыі «QaraDeniz production». Адна з арганізатараў штогадовага дзіцячага конкурсу талентаў «Сanlı ses». У 2016 годзе стала адным з заснавальнікаў грамадзкага руху «Бизим балалар» (Нашы дзеці) у падтрымку дзяцей крымскіх зьняволеных-мусульман.

### Палітыка
У 1991 годзе была абрана дэлегатам II Курултая крымскататарскага народу. Двойчы абіралася ў Мэджліс крымскататарскага народу (чалец з 1991 па 1997 год), з 1994 па 1998 год — дэпутат Вярхоўнага Савета Аўтаномнай Рэспублікі Крым. 2 лістапада 2015 году паведаміла, што ў яе доме быў праведзены ператрус у сувязі з заведзенай крымінальнай справай у дачыненьні Ленура Ісьлямава.

## Узнагароды
* Ляўрэат прэміі Ісмаіла Гаспрынскага за два зборніка самвыдатаўскіх вершаў і сэрыю публіцыстычных артыкулаў (1992)
* Ганаровая грамата Рады міністраў АР Крым (2000; у складзе аўтарскага калектыву)
* Ляўрэат прэміі імя Васіля Стуса (2001)
* Заслужаны журналіст Украіны (2005)
* Кавалер ордэну «За заслугі» III ступені (2015)
* Прэмія «Высокія стандарты журналістыкі» (Украіна, 2018) — у катэгорыі «За якасны Рэгіянальны мэдыйны праект», мэдыя — Crimean Tatars.

## Вонкавыя спасылкі

* Ліля Буджурова (слёзы народа) 
* Крыміналогія 

Катэгорыя:Чальцы Мэджлісу крымскататарскага народу
Катэгорыя:Украінскія журналісты
Катэгорыя:Крымскататарскія літаратары
Тамга Гірэяў

thumb|200px|Тарак-тамга

**Тамга́ Гірэ́яў** ( «Тара́к-тамга́») — радавы знак роду, што кіраваў Крымскім ханстве дынастыі Гірэяў, які выкарыстоўваецца сёньня крымскімі татарамі ў якасьці нацыянальнага сымбалю.

Першым пачаў выкарыстоўваць гэты сымбаль заснавальнік Крымскага ханства Хаджы I Гірэй. У ханскім Крыме тарак-тамга зьяўлялася сымбалем кіруючай дынастыі і ханскай улады. Выява тарак-тамгі выбіваўся на манэтах, яна адлюстроўвалася на фасадах грамадзкіх будынкаў (да нашых дзён захаваліся фрэскі і рэльефы ў Бахчысарайскім ханскім палацы .

Назва тарак-тамга азначае ў даслоўным перакладзе з крымскататарскай "грэбень-тамга" ( - грэбень; tamğa- тамга, таўро). Існуюць розныя інтэрпрэтацыі гэтага сымбалю (грэбень, шалі ў стане раўнавагі і інш.) і напаўлегэндарные гісторыі, якія апісваюць яго Паходжаньне.

## Глядзі таксама
* Сьцяг крымскіх татараў
* Тамга

## Крыніцы

Катэгорыя:Гербы Ўкраіны
Катэгорыя:Крымскія татары
Катэгорыя:Тамга
Сьніпішкі

**Сьніпішкі** — гістарычная мясцовасьць Вільні, адзін з адміністрацыйна-тэрытарыяльных раёнаў. Знаходзіцца на правым беразе ракі Вяльлі, на поўнач ад Старога Места. 

Тут знаходзіцца фінансавы цэнтар Вільні.

## Назва
Назва Сьніпішкі ўтварылася ад прозьвішча Шніпка.

## Гісторыя
У 1595 годзе кароль Жыгімонт Ваза перадаў Гераніму Валовічу сядзібу, якая знаходзілася на тэрыторыі мясцовасьці і раней належала віленскаму купцу Паўлу Шніпку.

## Крыніцы
Сьцяг крымскіх татар

**Сьцяг крымскіх татар** ўяўляе сабой палотнішча блакітнага колеру з жоўтай эмблемай (тарак-тамга, Тарак-тамга —  /taraq tamɣa/) в верхнем левом углу.

Упершыню сьцяг быў прыняты Курултаем (нацыянальным сходам) крымскіх татар у 1917 годзе, пасьля Лютаўскай рэвалюцыі ў Расеі.

30 чэрвеня 1991 году скліканым Курултаем гэты сьцяг быў паўторна прыняты ў якасьці Нацыянальнага (этнічнага).

.

З 2010 году 26 чэрвеня адзначаецца крымскімі татарамі як дзень крымскатараскага сьцяга.

22 ліпеня 2012 году Курултай крымскататарскага народу V скліканьня пастанавіў даручыць Мэджлысу крымскотатарского народа распрацаваць і прэзэнтаваць на зацьвярджэньне Курултаем крымскататарскага народу VI скліканьня Палажэньне «Аб нацыянальным сьцягу крымскататарскага народу», у якім урэгуляваць пытаньне апісаньня, парадак афіцыйнага выкарыстаньня і прававой абароны нацыянальнага сьцяга крымскататарскага народу.

## Галерэя

Выява:Flag of the Crimeans.svg|Сьцяг са сьветлым адценьнем 
Выява:Religious flag of the Crimean Tatars.svg|Зялёны варыянт, што выкарыстоўваецца рэлігійнымі прадстаўнікамі.
Выява:Green tatar flag.png
Выява:Taraq tamga and Tawhid.jpg
Выява:Flag of Crimean People's Republic 1917.svg|Афіцыйны сьцяг Крымскай Народнай Рэспублікі ("кок-байрак")


## Крыніцы

Катэгорыя:Крымскія татары
Катэгорыя:Этнічныя сьцягі
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1917 годзе
Касьцёл Сьвятога Язэпа і кляштар кармэлітак (Вільня)

**Касьцёл Сьвятога Язэпа і кляштар кармэлітак** — помнік архітэктуры XVII—XVIII стагодзьдзяў у Вільні. Знаходзіўся ў Старым Месьце, пры зьбегу вуліцаў Конскай і Ўсіх Сьвятых, на сучасным пляцы Сьвятога Язэпа. Твор архітэктуры барока.

Комплекс Віленскага жаночага кармэліцкага кляштару складаўся з касьцёла і кляштарнага корпуса. У 1876—1877 гадох помнік зьнішчылі ўлады Расейскай імпэрыі.

## Гісторыя

### Вялікае Княства Літоўскае
Кляштар кармэлітак у Вільні заснавалі ў 1838 годзе падканцлер Стэфан Пац і яго жонка Ганна Мацыбэла з Рудамінаў-Дусяцкіх. Дзеля патрэбаў кляштару яны набылі ў месьце некалькі камяніцаў.

Па бацьку новым фундатарам стаў Крыштап Жыгімонт Пац, зь ініцыятывы якога замест драўляных касьцёла і кляштару збудавалі мураваныя. Будаваньне кляштару вялося ў 1646—1649 гадох, касьцёла — пачалося ў 1655 годзе, але спынілася праз вайну Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гадоў. У 1667 годзе сёстры-кармэліткі вярнуліся ў Вільню і будаваньне працягнулася. У 1692 годзе віленскі біскуп Канстантын Казімер Бжастоўскі асьвяціў касьцёл.

На 1772 году ў кляштары было 15 сёстраў.

### Пад уладай Расейскай імпэрыі
Па трэцім падзеле Рэчы Паспалітай (1795 год), калі Вільня апынуліся ў складзе Расейскай імпэрыі, касьцёл і кляштар працягвалі дзеяць. Па здушэньні нацыянальна-вызвольнага паўстаньня (1863—1864) у 1865 годзе расейскія ўлады ліквідавалі кляштар і гвалтоўна зачынілі касьцёл, а ў 1876—1877 гадох — зруйнавалі комплекс дзеля будаваньня на гэтым месцы рынку, які віленцы з часамі назвалі «Басячкамі» ў памяць пра кляштар. Аднак празь нязручнае месца знаходжаньня рынак праіснаваў тут толькі да 1906 году.

## Архітэктура
Касьцёл — помнік архітэктуры барока. Гэта была выцягнутая ў пляне бязьвежавая 1-нэфавая базыліка з трансээптам у форме лацінскага крыжа. На скрыжаваньні нэфу і трансэпту над дахам узвышалася сыгнатурка. Галоўны фасад завяршаўся фігурным шчытом з валютамі, аздабляўся калёнамі і пілястрамі тасканскага ордэру. Уваходны партал вылучаўся паўкалёнамі, злучанымі аркавым карнізам. У нішах знаходзіліся фігуры сьвятых апосталаў Пятра і Паўла.

Інтэр’ер аздаблялі пяць алтароў.

## Галерэя

### Гістарычная графіка

Vilnia, Konskaja, Karmelicki. Вільня, Конская, Кармэліцкі (N. Orda, 1875).jpg|Н. Орда, 1875 г.
Vilnia, Konskaja, Karmelicki. Вільня, Конская, Кармэліцкі (S. Kalinoŭski, 1877).jpg|С. Каліноўскі, 1877 г.
Vilnia, Konskaja, Karmelicki. Вільня, Конская, Кармэліцкі (J. Bałzukievič, 1877).jpg|Л. Балзункевіч, 1877 г.


### Гістарычныя здымкі

Vilnia, Konskaja, Karmelicki. Вільня, Конская, Кармэліцкі (J. Čachovič, 1870-76).jpg|Ю. Чаховіч, 1870—1876 гг.
Vilnia, Konskaja, Karmelicki. Вільня, Конская, Кармэліцкі (J. Čachovič, 1876-77).jpg|Ю. Чаховіч, 1876—1877 гг.
St Joseph Church demolition.jpg|Ю. Чаховіч, 1877 г.


## Заўвагі

## Крыніцы

## Літаратура
* 

## Вонкавыя спасылкі
* 

Язэп
Вільня
Пакаленьне Z

**Пакаленьне Z** () (таксама «**зу́меры**», «**зэ́ты**», «**цэнтэнія́лы**»)&nbsp;— тэрмін, якім называюць маладых людзей, па розных клясыфікацыям, існуючым на сёньняшні дзень, у пэрыяд прыкладна зь сярэдзіны 1990-х да пачатку 2010-х гадоў. Часьцяком тэрмін «пакаленьне Z» разглядаецца ў якасьці сыноніма тэрміна «лічбавы чалавек». Сам тэрмін адпавядае тэорыі пакаленьняў, створанай Ўільямам Штраўсам і Нілам Хоўвам у 1990-я.  

## Адрозьненьні ад папярэдніх пакаленьняў
Зумеры больш пісьменныя ў пляне электронікі, чым іх папярэднікі. Пакаленьне расло паралельна з разьвіцьцём лічбавых тэхналёгіяў, адсюль такая залежнасьць да Інтэрнэту, смартфонаў, сацыяльных сетак. Людзі гэтага пакаленьня аддаюць перавагу кнігам і ґазэтам электронны кантэнт&nbsp;— кнігі ў электронным выглядзе й лічбавыя фатаздымкі, навіны ў стужцы сацыяльных мэдыя, відэа на YouTube, а жывым зносінам — у большасьці камунікацыі праз Інтэрнэт і сучасныя сродкі сувязі.

Прадстаўнікі гэтага пакаленьня ня схільныя да таго, каб займацца нялюбай справай усё жыцьцё, тым больш перарабляць да выгараньня, ахвяраваць сваім камфортам ці ж выпрабоўваць прыніжэньня з боку начальства.. Сярод іх распаўсюджана праца на даму, асабіста на гэту тэндэцыю паўплывала пандэмія каранавірусу, дзякуючы якой, стала зразумела, што больш бесьпечна зарабляць фінансы праз Інтэрнэт-працу.

## Статыстыка па Беларусі
Агульная колькасьць пакаленьня Z у Беларусі&nbsp;— крыху больш за 1,5 млн чалавек. Мужчынскай плоці&nbsp;— 51,5, жаночай&nbsp;— 48,5. Абсалютна ва ўсіх рэгіёнах і ва ўсіх узроставых інтэрвалах Z-пакаленьня хлопчыкаў больш, чым дзяўчынак.

У гарадах жыве 77,6 прадстаўнікоў пакаленьня Z.

## Крыніцы


Катэгорыя:Дэмаграфія
Катэгорыя:Культуралёгія
Віленскі мячэт

**Віленскі мячэт** — помнік гісторыі і архітэктуры канца XIV — XIX стагодзьдзяў у Вільні. Знаходзіўся ў прадмесьці Лукішках. Твор традыцыйнай беларускай драўлянай архітэктуры. Па Другой сусьветнай вайне помнік зьнішчылі савецкія ўлады.

## Гісторыя
### Вялікае Княства Літоўскае
Драўляны мячэт у Вільні збудавалі, відаць, у канцы XIV — пачатку XV стагодзьдзяў татары, паселеныя сюды вялікім князем Вітаўтам. Упершыню ўпамінаецца сярод іншых драўляных мячэтаў у творы «Рысале-і-Татары-Лех» («Трактат аб татарах Польшчы») 1558 году, напісаным невядомым аўтарам — татарынам зь Вялікага Княства Літоўскага. Невядомы польскі падарожнік у 1581 годзе адзначыў, што ўсярэдзіне мячэту не было ніякіх выяваў, а яго падлогу засьцілалі каляровыя дываны. Побач зь мячэтам разьмяшчаліся татарскія могілкі.

### Пад уладай Расейскай імпэрыі
У XIX ст. мячэт некалькі разоў перабудоўваўся. У пачатку XX ст. плянавалася збудаваць мураваны будынак мячэту, аднак гэтаму перашкодзіў пачатак Першай сусьветнай вайны.

### Найноўшы час
20 чэрвеня 1930 году мячэт наведаў прэзыдэнт Польскай Рэспублікі Ігнацы Масьціцкі.

Па Другой сусьветнай вайне мячэт зьнішчылі на загад савецкіх ўладаў.

## Архітэктура
Помнік традыцыйнай беларускай драўлянай архітэктуры. Паводле апісаньняў сярэдзіны XIX ст., гэта быў квадратны ў пляне будынак, накрыты стромкім дахам з маленькім мінарэтам у цэнтры. Уваход вылучаўся навесам на слупах.

## Галерэя
### Гістарычныя здымкі і графіка

Vilnia, Łukiški, Tatarski. Вільня, Лукішкі, Татарскі (J. Aziambłoŭski, 1841).jpg|Ю. Азямблоўскі, 1841 г.
Vilnia, Łukiški, Tatarski. Вільня, Лукішкі, Татарскі (1882).jpg|1882 г.
Vilnia, Łukiški, Tatarski. Вільня, Лукішкі, Татарскі (J. Bułhak, 1913).jpg|Я. Булгак, 1913 г.
Vilnia, Łukiški, Tatarski. Вільня, Лукішкі, Татарскі (W. Güthlen, 1917).jpg|В. Гютлен, 1917 г.


## Крыніцы

## Літаратура
* 

Катэгорыя:Славутасьці Вільні
Герб крымскіх татар

**Герб крымскіх татар** (), тарак-тамга ()&nbsp;— радавой знак дынастыі Гірэеў, што кіравалі ў Крыму. Першым пачаў выкарыстоўваць гэты сымбаль заснавальнік Крымскага ханства Хаджы I Гірэй. З тых часоў знак зьяўляецца сымбалям ханскай улады.

## Гісторыя
Выкарыстаньне тамгі на сьцягах Крымскага ханства пакуль не вывучана.

У сьнежні 1917 году ў Крыме быў скліканы зьезд крымскататарскага народу. Была абвешчаная незалежнасьць Крыму і абраная ўрад-дырэкторыя. Новаму дзяржаўнаму ўтварэньню ўдалося праіснаваць да лютага 1918 году. У гэты час як нацыянальны сымбаль быў зацьверджаны тарак-тамгу.

З другой паловы 1980-х гг. пачаўся масавы працэс вяртаньня крымскіх татараў з высылкі, які праходзіў вельмі хваравіта. На многіх мітынгах, дэманстрацыях, пікетах, якія ладзіліся крымскімі татарамі, часта ўжываліся блакітныя палотнішчы з залатой тарак-тамгой.

## Паходжаньне
Існуе некалькі вэрсій тлумачэньня сэмантыкі гэтага тарак-тамгіи. Турэцкі гісторык праф. Анкарскага ўнівэрсытэту Х. Кырымлы мяркуе, што трызубец — тарак-тамга сымбалізуе Шалі — знак справядлівасьці. Іншы дасьледчык з Турцыі д-р Ш. Бэктурэ бачыць у ім адзінства трох плямёнаў, якія ўдзельнічалі ў этнагенэзе крымскіх татараў. Апошняя вэрсія мала пераканаўчая, паколькі трызуб даволі часта здараецца ў родавых знаках многіх цюрскіх родаў і плямёнаў. Крымскі краязнаўца Р. Курціеў лічыць, што тарак-тамга нішто іншае, як стылізаваная выява арла..

Блакітны колер-традыцыйны колер цюрскіх народаў, які сымбалізуе чыстае неба і свабоду.

## Галерея

### У знакавай сыстэме стэпавых народаў Эўразіі

Файл:Tamga_Vima_Tak-to-.jpg|Тамга кушанскага цара Віма Такту
Файл:Tamga_Mengu-Timur.png|Тамга хана Залатой арды Мэнгу-Цімару (1266 — 1282)
Файл:Геральдическая тамга Малой Тартарии.gif|Сымбаль Малой Тартарыі (Крыму) у XVI ст.
Файл:Kazakh_Tamga_03.svg|Тамга казаскіх падродаў Джалаір і Таракці ды роду Таленгут
Файл:Kazakh_Tamga_10.svg|Тамга казаскага падроду Сіргэлі
Файл:Kazakh_Tamga_57.svg|Тамга казаскага падроду Табін
Файл:Kazakh_Tamga_58.svg|Тамга казаскіх падродаў Табін і Тарэ
Файл:Kazakh_Tamga_59.svg|Тамга казаскага падроду Тама
Файл:Kazakh_Tamga_70.svg|Тамга казаскага падроду Тарэ


### У гэральдыцы
Шэраг шляхецкіх гербоў магчыма паходзіць ад тарак-тамгі.

Файл:Herb Glinski.jpg|Герб Глінскі
Файл:Herb Dostojewski.svg|Герб Дастаўскі
Файл:Herb Radwan.svg|Герб Радван
Файл:POL_COA_Jaskolecki.svg|Герб Яскалескі
Файл:Herb Siemionowicz I.svg|Герб Семяновіч
Файл:Krzyczewski 1 herb.svg|Герб Крычаўскі
Файл:POL_COA_Krzyczewski_2.svg|Герб Крычаўскі (разнастайнасьць)
Файл:POL_COA_Judycki.svg|Герб Юдзіцкі
Файл:POL_COA_Albijewicz.svg|Герб Альбіевіч
Файл:RU COA Chingis 12-12.png|Герб Чынгісіў
Файл:Glagolitic Letter Square Azu.svg|Літара «Аз» глаголіцы
Файл:Stema_Raionul_Taraclia.gif|Герб Тараклійскага раёну (Малдова)


### Стылізацыя
Распаўсюджана выява тамгі крымскіх татараў, складзенай з чыгуначных рэек: Успамін пра дэпартацыю з Крыму у 1944 годзе.

Файл:Tamga Deportation 1.png|
Файл:Tamga Deportation 2.png|


## Крыніцы

Катэгорыя:Крымскія татары
Перакопскі пярэсмык

**Перакопскі пярэсмык**, **Перакопскі перашыек** (, ) злучае Крым з мацерыком, падзяляе Азоўскае мора (заліў Сываш, разьмешчаны ў заходняй частцы мора) і Чорнае мора (*Перакопская затока* у заходняй частцы Каркініцкай затокі, разьмешчанай у паўночна-заходняй частцы мора). Зьяўляецца самай паўночнай часткай Крыму. Даўжыня пярэсмыку — 30 км. Шырыня: 7 км у самым вузкім месцы, 9,2 км у паўднёвай часткі.

У старажытнасьці Перакопскі пярэсмык насіў іншыя назвы: Страбон называў яго Істм (у перакладзе проста «пярэсмык»), генуэзцы — Зухала, на крымскататарскай мове гэтая мясцовасьць называецца Ор. На яго тэрыторыі знаходзіцца магутны фартыфікацыйны будынак старажытнасьці — Перакопскі вал.

На Перакопскім перашыйку знаходзіцца горад Армянск, а таксама сяло Перакоп, разьмешчанае на месцы аднайменнага гістарычнага гораду, які быў разбураны ў час Грамадзянскай вайны. Празь перашыек пракладзена адна з двух транспартных магістралей (аўтамагістраль, чыгунка), лініі электраперадачы, Паўночна-Крымскі канал, якія маюць вялікае значэньне для Крыму.

Катэгорыя:Пярэсмыкі Ўкраіны
Катэгорыя:Геаграфія Крыму
Вялікая сынагога (Віцебск)

**Вялікая сынагога** або **Заручаўская сынагога** — помнік архітэктуры XVII—XIX стагодзьдзяў у Віцебску. Знаходзілася ў Заручаўі, на беразе ракі Дзьвіны паміж Набярэжнай і Заручаўскай вуліцамі. Твор архітэктуры барока і клясыцызму.

## Гісторыя

### Вялікае Княства Літоўскае
Узьнікненьне жыдоўскай грамады Віцебску датуецца другой чвэрцю XVII ст. У 1627 годзе яна атрымала дазвол на будаваньне сынагогі, якую скончылі каля 1630 году. Да сярэдзіны XVIII ст. грамада налічвала больш за 600 чалавек.

### Пад уладай Расейскай імпэрыі
У канцы XVІІІ — пачатку XІX ст. сынагогу рэканструявалі

### Найноўшы час
У 1929 годзе савецкія ўлады зачынілі сынагогу, а па Другой сусьветнай вайне — зьнішчылі яе будынак.

## Архітэктура
Помнік архітэктуры барока і клясыцызму. Гэта быў 2-павярховы аб’ём, пастаўлены на высокі цокаль. З заходняга боку далучаліся жаночыя галерэі на другім паверсе, з паўднёвага і паўночнага бакоў — прастакутныя 2-павярховыя прыбудовы, пад адной зь якіх знаходзіліся скляпеністыя сутарэньні. Таўшчыня сьценаў каля падмуркаў дасягала двух мэтраў. Фасады завяршаліся фігурнымі шчытамі зь люкарнамі і калёнамі на высокіх пастамэнтах.

У аснове ўнутранага пляну будынка — квадрат, скляпеньні якога падзяляліся на 9 роўных палёў, якія абапіраліся на чатыры слупы ў цэнтры. Слупы, паміж якімі знаходзілася біма, перакрываліся высокім купалам.

## Галерэя
### Гістарычная графіка

Viciebsk, Zaručaŭskaja synagoga. Віцебск, Заручаўская сынагога (E. Lisicki, 1917).jpg|Э. Лісіцкі, 1917 г.
Viciebsk, Zaručaŭskaja synagoga. Віцебск, Заручаўская сынагога (M. Kuni, 1920).jpg|М. Куні, 1920 г.
Viciebsk, Zaručaŭskaja synagoga. Віцебск, Заручаўская сынагога (S. Judovin, 1922).jpg|С. Юдовін, 1922 г.
Vitebsk - synagogue 1951-1964 Anatoly Nalivaev.jpg|А. Наліваеў, 1951—1964 гг.


### Гістарычныя здымкі

Viciebsk, Dźvina-Nižni Zamak. Віцебск, Дзьвіна-Ніжні Замак (1862-66).jpg|1860-я гг.
Viciebsk, Zaručaŭskaja synagoga. Віцебск, Заручаўская сынагога (1904).jpg|1904 г.
Viciebsk, Zaručaŭskaja synagoga. Віцебск, Заручаўская сынагога (1909).jpg|1909 г.
Viciebsk, Zaručaŭskaja synagoga. Віцебск, Заручаўская сынагога (1912).jpg|1912 г.


Viciebsk, Zaručaŭskaja synagoga. Віцебск, Заручаўская сынагога (1915).jpg|1915 г.
Viciebsk, Ruś-Dźvina. Віцебск, Русь-Дзьвіна (1901-18).jpg|да 1918 г.
Viciebsk, Zaručaŭskaja synagoga. Віцебск, Заручаўская сынагога (1930-39).jpg|1930-я гг.
Viciebsk, Zaručaŭskaja synagoga. Віцебск, Заручаўская сынагога (1946).jpg|1946 г.


## Заўвагі

## Крыніцы

## Літаратура
* Локотко А. И. Архитектура европейских синагог. — Мн.: Ураджай, 2002. — 156 с. .

## Вонкавыя спасылкі
* 

Катэгорыя:Зьнішчаныя помнікі архітэктуры Віцебску
Катэгорыя:Зьнішчаныя сынагогі Беларусі
Божым шляхам (1946)

**Божым шляхам** — грэка-каталіцкі малітоўнік на беларускай мове, выдадзены ў Рыме ў 1946 годзе, дзякуючы а. Льву Гарошка. Верагодна, што гэта быў першы грэка-каталіцкі малітоўнік на сучаснай беларускай мове. Зьмест гэтай невялічкай кніжачкі збору малітваў добра адлюстраваў і той час, і самога аўтара, які быў добрым багасловам, знаёмым зь беларускай і ўкраінскай грэка-каталіцкімі традыцыямі. Памер — 7,5 см*10 см.

Кніга кішэннага фармату, лёгка зьмяшчаецца на далоні. Ён даў назву бадай найлепшаму рэлігійнаму часопісу беларускай пасьляваеннай дыяспары, які айцец Леў Гарошка пачаў выдаваць у 1947 годзе.

## Зьмест
Ён адкрываўся штодзённымі малітвамі па-царкоўнаславянску і па-беларуску, а рэшта кніжкі — толькі па-беларуску: прынагодныя малітвы, караценькі катэхізм, царкоўны сьпеўнік і нават каляндар з Пасхаліяй. Разьдзел прынагодных малітваў — нібы рэха пасьляваенных гадоў: тут і малітва за загінулых на вайне, і малітва сіраты, і малітва ў няшчасьці, але таксама і малітва за беларускі народ, а таксама малітвы дзеля больш празаічных патрэб: перад ежай, пасьля ежы, перад сном і г. д.

## Папулярнасьць
Дзякуючы энцыклікі папы Піюса XII "Orientalis omnis" у Рыме а. Гарошка, атрымаўшы дазвол ад Усходняй Кангрэгацыі, пачаў працу над беларускім малітоўнікам "Божым шляхам", які выйшаў на пачатку 1946 году. На той год прыпадалі 350-я ўгодкі Берасьцейскай Вуніі 1596 году.

Айцец Аляксандар Надсан лічыў, што гэта першы малітоўнік па-беларуску для грэка-католікаў.

Малітоўнік «Божым шляхам» пэўным чынам кампэнсаваў поўную адсутнасьць рэлігійнай літаратуры на роднай мове ў першыя гады пасьля перабудовы. Пэўную частку накладу ў Беларусь прывёз а. Аляксандар Надсан. Некалькі разоў перавыдаваўся ў Беларусі на пачатку 90-х гадоў 20 стагодзьдзя.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* 75 гадоў таму ў Рыме быў выдадзены грэка-каталіцкі малітоўнік на беларускай мове «Божым шляхам»
* Электронная вэрсія «Божым шляхам» на knihi.com
* «Божым шляхам» на сайце archive.org

Катэгорыя:Творы беларускай літаратуры
Катэгорыя:Хрысьціянскія малітоўнікі
Катэгорыя:Кнігі 1946 году
Катэгорыя:Выданьні беларускай дыяспары
Катэгорыя:Беларусы ў Італіі
Катэгорыя:Грэка-каталіцкая царква на Беларусі
Рафіс Кашапаў

**Рафіс Рафаілавіч Кашапаў** (;  2 ліпеня 1958, вёска Тымытык Азнакаеўскага раёну Татарскай АССР)&nbsp;— татарскі грамадзкі дзяяч, палітычны вязень паводле праваабарончай арганізацыі «Мэмарыял».

Першы ў Расеі вязень, асуджаны за «распальваньне сэпаратызму».

## Жыцьцяпіс
У 1981 року асуджаны да двух гадоў пазбаўленьня волі за крадзеж, у 1987 року — да году выпраўленчых работаў за пагрозу гвалту службовай асобе, у 1988 — да двух гадоў пазбаўленьня волі за непаведамленьне пра злачынства.

У 1990-х быў прыватным прадпрымальнікам і татарскім філянтропам. Актыўна дапамагаў у будаўніцтве мячэтаў, мэдрэсэ, фінансава падтрымліваў татарскую культуру. Заснаваў і ўзначальваў у Набярэжных Чаўнах аддзяленьне Ўсетатарскага грамадзкага цэнтру.

З пачатку 2000-х ФСБ пачала перасьлед братоў Кашапавых. У 2003 року Рафіс жорстка зьбіты, правёў 3,5 месяцы ў СІЗА па падазрэньні ў распальваньні нацыянальнай варажнечы, але апраўданы судом. У 2009 року асуджаны на 1,5 гады ўмоўнага зьняволеньня за распальваньне нянавісьці ў шэрагу артыкулах «Не — хрысьціянізацыі!»

З пачаткам расейска-ўкраінскай вайны браты Кашапавы публічна асудзілі дзеі Расеі. Рафіс браў удзел у арганізацыі антываенных мітынгаў на тэрыторыі Татарстану, правёў галадаваньне на падтрымку палоненай Надзеі Саўчанка і заклікаў татар не ваяваць супраць украінцаў.

28 сьнежня 2014 арыштаваны за допісы ў сацыяльнай сетцы «ВКонтакте», у якіх Рафіс параўноўваў расейскі рэжым з гітлераўскай дыктатурай. 18 студзеня 2015 пачынаў палітычнае галадаваньне супраць незаконнага затрыманьня, пачатку крымінальнай справы і перасьледу іншадумцаў. 15 верасьня 2015 року засуджаны да 3 гадоў калёніі агульнага рэжыму. Яго прызналі вінаватым у закліках да сэпаратызму, распальваньні нянавісьці і варажнечы па нацыянальнай прыкмеце. Наступнага дня «Міжнародная амністыя» прызнала яго вязьнем сумленьня. Прызнаны палітычным вязьнем і праваабарончай арганізацыяй «Мэмарыял».

Выйшаў на свабоду 26 сьнежня 2017 року, у 2018 выехаў ва Ўкраіну, асьцерагаючыся далейшага перасьледу. 21 сакавіка 2018 року разам з сваім эрзянскім паплечнікам Сырэсем Баляенем і ўкраінскім фіна-вугорцам Расьціславам Мартынюком абвясьцілі пра стварэньне грамадзкага руху «Вольны Ідэль-Урал».

26 траўня 2018&nbsp;року выехаў у Вялікабрытанію, дзе запытаў палітычнага прытулку. Жыве ў Лёндане.

У студзені 2022&nbsp;року, падчас масавых пратэстаў у Казахстане, падпісаў публічную заяву «Народы Расейскай Фэдэрацыі салідарны з народам Казахстану!», у якой прадстаўнікі башкірскага, інгускага, казацкага, калмыцкага, татарскага, чачэнскага, эрзянскага нацыянальных рухаў заклікалі сваіх грамадзянў ня ехаць у Казахстан у складзе так званага «міратворчага кантынгенту АДКБ».

## Сям’я
Жанаты, мае дачку і сына. Родны брат Нафіс&nbsp;— палітычны эмігрант, які атрымаў у 2015 року ў Польшчы статус уцекача.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Зьвяз салідарнасьці з палітвязьнямі 
* Профіль Раіса Кашапава  на бачыне ПЦ «Мэмарыял»
* Профіль Рафіса Кашапава  на Грані.ру

Катэгорыя:Расейскія праваабаронцы
Катэгорыя:Асобы Набярэжных Чаўноў
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Азнакаеўскім раёне
Катэгорыя:Асобы татарскага нацыянальнага руху
Божым шляхам

Назву «Божым шляхам» маюць:

* Божым шляхам — грэка-каталіцкі малітоўнік на беларускай мове, выдадзены ў Рыме ў 1946 годзе
* Божым шляхам — рэлігійны часопіс, які выдаваўся грэка-каталіцкімі сьвятарамі ў эміграцыі ў 1947—1958 гг
Сэвіл Шайдэх

**Сэвіл Шайдэх** (;  4 сьнежня 1964, Канстанца, Румынія) — румынскі эканаміст і палітык.

## Жыцьцяпіс
Нарадзілася 4 сьнежня 1964 году ў Канстанцы. Яе маці, Мюэзель Джамбэк, — крымская татарка, бацька, Саэдзін Джамбэк, — турак. У 1987 скончыла факультэт эканамічнага плянаваньня і кібэрнэтыкі Эканамічнай акадэміі ў Бухарэсьце. Пасьля працавала ў сфэры дзяржкіраваньня ў жудцэ Канстанца. Таксама займала пасаду каардынатаркі Нацыянальнага саюзу рады жудцоў Румыніі. З 2012 году працавала дзяржсакратаром у Міністэрстве рэгіянальнага разьвіцьця.

З траўня па лістапад 2015 году Шайдэх займала пасаду міністра рэгіянальнага разьвіцьця.

21 сьнежня 2016 году Альянс лібэралаў і дэмакратаў і Сацыял-дэмакратычная партыя сумесна прапанавалі кандыдатуру Сэвіл Шайдэх на пасаду прэм’ер-міністра. 27 сьнежня 2016 году прэзыдэнт Кляўс Ёганіс адхіліў кандыдатуру Шайдэх. У выпадку прызначэньня Сэвіл Шайдэх магла стаць першай жанчынай і першай мусульманкай, якая займае пасаду прэм’ер-міністра Румыніі.

### Асабістае жыцьцё
Сям’я Шайдэх — мусульмане, яе маці прыходзіцца пляменьніцай турэцкаму гісторыку Кэмалю Карпату.

Сэвіл знаходзіцца ў шлюбе зь сырыйскім бізнэсмэнам Акрамам Шайдэхам.

## Крыніцы

Катэгорыя:Румынскія палітыкі
Катэгорыя:Румынскія эканамісты
Радка Дэнэмаркава

**Ра́дка Дэнэма́ркава** (;  14 сакавіка 1968, Кутна-Гора, Чэхаславаччына) — чэская пісьменьніца, драматургіня, тэлесцэнарыстка, перакладніца, эсэістка.

## Жыцьцяпіс

Р. Дэнэмаркава вырасла ў камуністычнай Чэхаславаччыне, а ў юнацтве стала сьведкай падзеньня камуністычнага рэжыму і Бэрлінскай сьцяны. Гэтыя падзеі сфармавалі яе ня толькі як пісьменьніцу, але і як грамадзкую актывістку і прыхільніцу дэмакратычных правоў ня толькі ў сваёй краіне, але і ў Кітаі.

Радка Дэнэмаркава вывучала нямецкую і чэскую мовы на факультэце мастацтваў Карлавага ўнівэрсытэту, атрымала доктарскую ступень у 1997 г. Працавала навуковай супрацоўніцай Інстытуту чэскай літаратуры Акадэміі навук Чэскай Рэспублікі.

Была дарадцай у тэатры *Na zábradlí* ў Празе.

Жыве ў Празе з дачкой Эстэр і сынам Янам.

Р. Дэнэмаркава — адзіная чэская пісьменьніца, якая чатыры разы атрымала прэмію Magnesia Litera (у розных намінацыях — за прозу, публіцыстыку, пераклад і «Кнігу года»). Ейныя творы перакладзеныя больш чым на 30 моваў.

## Творчасьць

У свай творчасьці Р. Дэнэмаркава займаецца цёмнымі і рэпрэсаванымі бакамі эўрапейскай гісторыі, такімі як выгнаньне немцаў пасьля Другой сусьветнай вайны, антысэмітызм або патрыярхальныя структуры і зьвязаны з гэтым гвалт над жанчынамі.

У студзені 2017 году ёй пажыцьцёва забаронены ўезд у Кітай, бо яна неаднаразова пісала пра кітайскіх дысідэнтаў і абвінавачвала Кітай у бязьлітасным узбагачэньні і сур’ёзных парушэньнях правоў чалавека. Ейны крытычны раман «Алавяныя гадзіны» пра Кітай быў апублікаваны ў 2019 годзе, атрымаўшы захопленыя водгукі і ўзнагароды. У рамане аўтрака сьцьвярджае, што няма жыцьця па-за гісторыяй. У той жа час твор увасабляе нястомную крытыку эўрапейскага капіталізму.

У 2021 годзе ейнае эсэ пра Галакост было апублікаванае ў кнізе «Як быццам усё здарылася ўчора» (Jako by se to všechno stalo včera / Als wäre das alles gestern geschehen). Раман «Валавяныя гадзіны» быў адзначаны Літаратурнай прэміяй Штырыі (Literaturpreis des Landes Steiermark) у 2022 годзе.

## Творы

• Hodiny z olova. 2018. Brno: Host. 752 pp.

• MY 2 / US 2. 2014.

• Příspěvek k dějinám radosti. 2014.

• Spací vady. 2012.

• Kobold. Přebytky něhy & přebytky lidí. 2011.

• Smrt nebudeš se báti aneb příběh Petra Lébla. 2008.

• Peníze od Hitlera. 2006.

• A já pořád kdo to tluče. 2005.

• Sám sobě nepřítelem. 1998.

## Крыніцы

Катэгорыя:Чэскія літаратары
Катэгорыя:Чэскія драматургі
Катэгорыя:Чэскія перакладнікі
Катэгорыя:Фэміністкі
Катэгорыя:Чэскія публіцысты
Катэгорыя:Выпускнікі Карлавага ўнівэрсытэту
Катэгорыя:Чэскія эсэісты
Эканамічныя суды Беларусі

**Эканамічныя суды Беларусі** — сукупнасьць судоў Беларусі, якія разглядаюць прававыя споры ў галіне прадпрымальніцтва. Справы разглядаюць у адпаведнасьці з правам Беларусі. Па стане на 1 красавіка 2022 году ў Беларусі было 7 судоў:
* Эканамічны суд Берасьцейскае вобласьці
* Эканамічны суд Віцебскай вобласьці
* Эканамічны суд Гарадзенскай вобласьці
* Эканамічны суд Гомельскай вобласьці
* Эканамічны суд Магілеўскай вобласьці
* Эканамічны суд Менскай вобласьці
* Эканамічны суд гораду Менску

## Глядзіце таксама
* Кодэкс Рэспублікі Беларусь аб судовым ладзе і стасусе судзьдзяў
* Эканамічны суд СНД

## Крыніцы

Катэгорыя:Суды Беларусі
Парнаграфія ў Ізраілі

[міні|Выява [Натурнік|натурніцы ў Ізраілі ў месьце Тэль-Авіў. 1946 год.]]
**Парнаграфія ў Ізраілі** — забароненая дзейнасьць. Яе вытворчасьць караецца карным правам.

У Ізраілі парнаграфія была даступная для невялікага кругу асобаў, якія мелі доступ да замежных паездак. Порнавырабы прывозілі "з-за мора", як правіла з Заходняе Эўропы. З 1970-ых гадоў пачалі завозіцца вырабы з ЗША. У 1990 годзе адбылося аслабленьне ўлады дзяржавы СССР і падзеньне ўраду бальшавікоў. Порнавырабы з краінаў СНД сталі шырока прадавацца ў Ізраілі. Порнавырабы сталі даступнымі для простага чалавека. У 1990-ыя гады ледзь усе рынкі краіны мелі месца продажаў відэа, дзе таксама можна было купіць порна. Сталі прадавацца порначасопісы замежныя з ЗША:
* Пэнтгаўз
* Плейбой.

## Вытворчасьць
У Ізраілі не было вытворчасьці порнавырабаў. Пасьля 1949 году было цяжкае жыцьцё ў краіне, якая змагалася за свае існаваньне. Аднак, у 1960-ыя гады пачалі выдаваць мастацкія кнігі з апісаньнем насільства жанчын над мужчынамі. Там было і апісаньне плоцкага насільства, садызму. Творы атрымалі назву Шталяг.

## Здымкі кіно
Майкл Лукаш — расейскі, ізраільскі і амэрыканскі актор і рэжысэр парнафільмаў для мужаложнікаў. Ён заснаваў і правіў на прадпрыемтсва «Лукаш забава», найвялікшага порнавытворцы гэй-парнаграфіі ў месьце Новы-Ёрк (ЗША). Таксама вядомы сваёю падтрымкаю Ізраілю, дзе ён зьняў некалькі карцінаў пад назваю *«[[Мужчыны Ізраіля]]»*. Ізраільская газэта *[[Астатнія вароты]]* пісала, што гэта першы гэй-парнафільм, зьняты ў Ізраілі, ў якім удзельнічалі толькі ізраільскія дзеячы. *[[Ляс-Анджэлес-Таймс]]* указала, што гэта першы падобная карціна з поўнасьцю габрэйскім акторскім асабовым складамм.

## Дзіцячая парнаграфія
Порнавырабы з удзелам асобаў да 18 гадоў строга забаронена і караецца іх вытворчасьць.

## Крыніцы
Халюмі

**Халю́мі** () — паўцьвёрды недасьпелы сыр, які вырабляецца з сумесі казінага і авечага малака, а часам таксама каровінага. Ён мае высокую тэмпэратуру плаўленьня, таму яго лёгка можна смажыць або гатаваць на грылі, што робіць яго папулярным заменьнікам мяса. Сычужны фэрмэнт выкарыстоўваецца дзеля згортваньня малака пры вытворчасьці халюмі, хоць пры ягоным вырабе не выкарыстоўваюцца бактэрыі. Халюмі часта асацыюецца з Кіпрам, дзе на працягу многіх стагодзьдзяў яго вырабляла шматэтнічнае насельніцтва. Ён таксама папулярны ва Ўсходнім Міжземнамор’і. Гэтак у Турэччыне ён стаў шырока папулярны пасьля 2000 году. Да 2013 году попыт на гэты гатунак сыру ў Вялікабрытаніі перавысіў попыт ва ўсіх іншых эўрапейскіх краінах апроч Кіпру. Сыр з авечага малака ў стылі халюмі вырабляецца кіпрыётамі ў Ангельшчыне пад назвай англум з чыньніку абароны назвы халюмі, як патэнтаваны прадукт. У Злучаных Штатах халюмі ёсьць зарэгістраванай гандлёвай маркай, якая належыць ураду Кіпра.

## Крыніцы

Катэгорыя:Сыр
Катэгорыя:Арабская кухня
Катэгорыя:Габрэйская кухня
Катэгорыя:Кіпрская кухня
Катэгорыя:Лібанская кухня
Катэгорыя:Турэцкая кухня
Панчанка

**Па́нчанка**&nbsp;— беларускае і ўкраінскае прозьвішча. Вядомыя носьбіты:

* Аляксандар Панчанка (1953—2009) — савецкі і расейскі шахіст, трэнэр
* Віктар Панчанка ( 1963) — расейскі савецкі футбаліст
* Іван Панчанка (1908—2005) — беларускі журналіст, празаік
* Кірыл Панчанка ( 1989) — расейскі футбаліст
* Любоў Панчанка (1938—2022) — украінская мастачка-мадэлістка
* Міхаіл Панчанка (1911—1959) — савецкі вайсковец, Герой Савецкага Саюзу
* Настасься Панчанка ( 1990) — расейская вясьлярка
* Пімен Панчанка (1917—1995) — Народны паэт Беларусі
* Пётар Панчанка (1891—1978) — украінскі пісьменьнік, паўстанец
* Уладзіслаў Панчанка ( 1947) — беларускі савецкі і расейскі фізык
* Юры Панчанка ( 1959) — украінскі савецкі валейбаліст
Міла Джуканавіч

**Мі́ла Джу́канавіч** ( ; , Нікшыч, НРЧ, ФНРЮ) — дзяржаўны і палітычны дзеяч Чарнагорыі. Займае высокія дзяржаўныя пасады ад 1991 году, чатыры разы быў прэм’ер-міністрам, быў міністрам абароны, а таксама меў прэзыдэнцкі тэрмін у 1998—2002 гадах. У 2018 ізноў абраны Прэзыдэнтам Чарнагорыі.

## Жыцьцяпіс
У маладосьці быў актывістам Саюза камуністаў Югаславіі. Калі яму было ўсяго 26 гадоў, у 1989 годзе, быў абраны ў склад ЦК. Разам са сваімі паплечнікамі — Момірам Булатавічам і Сьвятазарам Маравічам — адхіліў ад улады ў Чарнагорыі «старую гвардыю», разгарнуўшы кампанію так званай «антыбюракратычнай рэвалюцыі» пры прамой падтрымцы Слабадана Мілошавіча і органаў дзяржбясьпекі. Хоць фармальна яны не займалі значных пасад, але здолялі расставіць на важныя дзяржаўныя пасады сваіх людзей.

Прыхільнік інтэграцыі Чарнагорыі ў ЭС. Пры ім Чарнагорыя, фармальна ўваходзячы ў Югаславію, была адгароджана ад яе мытным і валютным бар’ерам (грашовай адзінкай Чарнагорыі зьяўляецца эўра). Па яго ініцыятыве ў 2006 быў праведзены рэфэрэндум, у выніку якога Чарнагорыя стала незалежнай ад Сэрбіі і выйшла са складу канфэдэрацыі.

Прэм’ер-міністар Чарнагорыі ў 1991—1998, прэзыдэнт Чарнагорыі ў 1998—2002. Сышоў у адстаўку 25 лістапада 2002 году. З 8 студзеня 2003 году па 10 лістапада 2006 году — ізноў прэм'ер-міністар Рэспублікі Чарнагорыя. Лідэр Дэмакратычнай партыі сацыялістаў Чарнагорыі.

Пасьля таго як прэм’ер-міністар Чарнагорыі Жэлька Штуранавіч падаў у адстаўку 31 студзеня 2008, Джуканавіч быў рэкамэндаваны на гэту пасаду прэзыдэнтам Філіпам Вуянавічам 20 лютага. Знаходзіўся на пасадзе з 29 лютага 2008 году па 29 сьнежня 2010 году. Ізноў стаў прэм’ер-міністрам 4 сьнежня 2012 году. Трымаў курс на забесьпячэньне стабільнасьці, паступальнае разьвіцьцё дзяржавы і ўмацаваньне яе аўтарытэту на міжнароднай арэне.

У лістападзе 2016 году ў Чарнагорыі заявілі, што «рускія нацыяналісты» плянавалі забіць прэм’ера Джуканавіча. Як сьцвярджалі СМІ, чальцы групоўкі дзейнічалі пад кантролем генэрала Браціслава Дзікіча, вядомага сваёй прарасейскай пазыцыяй. Па словах спецпракурору Чарнагорыі, зламысьнікі такім чынам хацелі перашкодзіць уступленьню Чарнагорыі ў НАТА. Пры гэтым, як заявіў пракурор, у яго няма ніякіх доказаў таго, што да арганізацыі замаху была датычная ўлада Расеі. У чэрвені 2017 году Чарнагорыя афіцыйна стала 29-м сябрам НАТА.

15 красавіка 2018 атрымаў перамогу на прэзыдэнцкіх выбарах у Чарнагорыі.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Чарнагорскія палітыкі
Катэгорыя:Прэзыдэнты Чарнагорыі
Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Чарнагорыі
Душка Маркавіч

**Душка Маркавіч** (; , Мойкавац, Народная Рэспубліка Чарнагорыя, Сацыялістычная Фэдэратыўная Рэспубліка Югаславія) — чарнагорскі юрыст і палітык, прэм’ер-міністар Чарнагорыі з 28 лістапада 2016 па 4 сьнежня 2020 год.

## Жыцьцяпіс
Скончыў юрыдычны факультэт Крагуевацкага ўнівэрсытэту, пасьля чаго працаваў у юрыдычным аддзеле шахты «Брсково» (Мойкавац).

З 1986 да 1989 гг. сакратар скупшчыны абшчыны Мойкавац. У 1989 гадах быў прызначаны прэзыдэнтам скупшчыны абшчыны Мойкавац. З 1991 па 1998 гг. ён быў генэральным сакратаром ураду Чарнагорыі. У 1997 годзе абіраецца ў Нацыянальную асамблею Чарнагорыі.

Да 2005 году займаў пасаду намесьніка міністра ўнутраных спраў па пытаньнях дзяржаўнай бясьпекі. З 2005 да 2010 гг. займаў пасаду дырэктара Агенцтва нацыянальнай бясьпекі Чарнагорыі. У 2010 годзе ўвайшоў ва ўрад Міла Джуканавіча ў якасьці міністра без партфэлю. У сьнежні таго ж году стаў намесьнікам прэм’ер-міністру і міністрам юстыцыі ў новым урадзе Ігара Лукшыча. Захаваў пасады ў наступным ўрадзе Міла Джуканавіча. У 2015 годзе Маркавіч быў абраны намесьнікам старшыні Дэмакратычнай партыі сацыялістаў Чарнагорыі.

9 лістападу 2016 году Маркавіч быў прызначаны на пасаду прэм’ер-міністра прэзыдэнтам Чарнагорыі Ф. Вуянавічам. 28 лістапада пры падтрымцы партый меншасьцяў альбанцаў, харватаў і басьнійцаў, ён быў зацьверджаны парлямэнтам (41 «за» з 81 чальцоў). Займаў гэтую пасаду да 4 сьнежня 2020 году. 

## Сям’я
Жанаты. Мае 3 дзяцей.

## Крыніцы

Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Чарнагорыі
Катэгорыя:Чарнагорскія палітыкі
Здраўка Крывакапіч

**Здраўка Крывакапіч** (; )&nbsp;— чарнагорскі прафэсар машынабудаваньня, пісьменьнік і палітык, прэм’ер-міністар Чарнагорыі з 4 сьнежня 2020 году па 28 красавіка 2022 году. 4 лютага 2022 году парлямэнт Чарнагорыі вынес вотум недаверу ўраду Крывакапіча, якое будзе выконваць абавязкі да абраньня новага.

Зьяўляецца прафэсарам унівэрсытэтаў Чарнагорыі і Усходняга Сараева, а таксама адным з заснавальнікаў няўрадавай арганізацыі «Мы не дамо Чарнагорыю», арганізацыі, заснаванай чарнагорскімі прафэсарамі і інтэлектуаламі на падтрымку Сэрбская Праваслаўная Царква ў Чарнагорыі пасьля спрэчнага закону аб рэлігіі, які накіраваны супраць прававога статусу і маёмасьці Сэрбскай Праваслаўнай Царквы.

Яго палітычныя погляды і публічныя выступы звычайна вызначаюцца як умераныя правыя, антыкарупцыйныя, хрысьціянскія дэмакратычныя, праэўрапейскія і эканамічна лібэральныя, а таксама працаркоўныя, прасэрбскія і культурна-кансэрватыўныя.

## Крыніцы

Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Чарнагорыі
Катэгорыя:Чарнагорскія палітыкі
Катэгорыя:Чарнагорскія прафэсары
Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Чарнагорыі

**Тэрыторыя [[Чарнагорыя|Чарнагорыі]]** падзелена на 23 муніцыпалітэты (вобласьць) ці грамад (абшчыны). Муніцыпалітэты названы згодна іх цэнтральных гарадоў. У 2013 годзе створана грамада Петніца, 2014 годзе — грамада Гусінье.

## Заўвагі
Андрыевіца (грамада)

**Грамада Андрыевіца** () — абшчына/грамада ў Чаранагорыі. Адміністратыўны цэнтар — горад Андрыевіца. Насельніцтва складае каля 6 700 чалавек (2003).

Грамада знаходзіцца ў паўночна-ўсходняй частцы Чарнагорыі на поўдзень ад граніцы з Альбаніяй, у даліне ракі Лім, у гісторыка-геаграфічнай вобласьці Санджак. Тэрыторыя абшчыны акружаная горнымі масівамі Комаў, Беласіца і [Проклеція]], якія зьяўляюцца натуральным межамі абшчыны. Па перапісу насельніцтва СФРЮ у 1991 годзе: на тэрыторыі грамады на плошчы 340 км² пражывалі 6696 жыхароў у 24 населеных пунктах, аб’яднаных у 15 мясцовых супольнасьцяў. А ўжо згодна перапісу насельніцтва праведзенага ў Чарнагорыі ў 2003 годзе іх колькасьць складала 5785 чалавек, якія жылі на плошчы 283 км².

## Нацыянальны склад
Згодна з перапісам краіны на 2003 год:
 

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйная старонка абшчына

Катэгорыя:Грамады Чарнагорыі
Катэгорыя:Андрыевіца (грамада)
Цэціне (грамада)

**Грамада Цэціне ** () — абшчына/грамада ў Чаранагорыі. Адміністратыўны цэнтар — горад Цэціне. Насельніцтва складае каля 16 657 чалавек (2011).

У грамаду ўваходзіць 102 населеных пункты: горад Цэціне і 101 вёска.

## Нацыянальны склад
Згодна з перапісам краіны на 2011 год:
 

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Грамады Чарнагорыі
Катэгорыя:Цэціне (грамада)
Чарнагорцы

**Чарнагорцы** ()&nbsp;— народ, асноўнае насельніцтва Чарнагорыі (460 тыс. чалавек); у Сэрбіі 150 тыс. чалавек (2003). Жывуць таксама ў ЗША і Альбаніі. Агульная колькасьць 620 тысяч чалавек. Размаўляюць на чарнагорскай мове (стандартызаваным мясцовым варыянце сэрбскахарвацкай). Па веравызнаньню пераважна праваслаўныя.

## Крыніцы

## Літаратура
* Народы мира. Историко-этнографический справочник, М.: «Советская энциклопедия», 1988 (артыкул"Черногорцы") 
* Montenegrin. A language of Montenegro 
* Християнський етнолоґічний сайт з розподіленням етносів по країнам&nbsp;— народи Югославії 
* Дзьве чарнагорскія народныя казкі на сайце казак народаў свету

Катэгорыя:Этнасы Эўропы
Катэгорыя:Народы Чарнагорыі
Катэгорыя:Паўднёвыя славяне
Азоўсталь

**Азо́ўсталь** () — мэталюргічны камбінат ва Ўкраіне. Знаходзіцца ў Марыюпалі на беразе Азоўскага мора ў вусьці ракі Кальміўс. Быў манапалістам ва Ўкраіне па выпуску некаторых відаў мэталяпракату. Штогод вырабляў 6 млн т чыгуну, 7 млн т сталі, 4, 5 млн т пракату, 1, 5 млн т аглямэрату. Агульны аб’ём вытворчасьці (2004) — 9,28 млрд грн ($1,8 млрд). Значна пашкоджаны падчас вайны паміж Расеяй і Ўкраінай у 2022 годзе.

## Гісторыя
12 жніўня 1933 году ў шэсьць гадзін і дзевятнаццаць хвілін доменная печ № 1 новага заводу выдала першы чыгун. Першым кіраўніком будучага мэталюргічнага гіганту быў Я. С. Гугель, які разам з кіраўніком КП(б)У С. В. Касіёрам даваў запуск домне.

7 верасьня 1943 году, перад адыходам нямецкіх войскаў з гораду, завод «Азоўсталь» быў практычна цалкам зьнішчаны, былі ўзарваны асноўныя аб’екты — доменныя і мартэнаўскія печы, абсталяваньне параэлектрапаветранадзімальнай станцыі, зьнішчаны коксавыя батарэі коксахімічнага заводу. На тэрыторыі «Азаўсталі» не было энэргазабесьпячэньня, не працаваў транспарт. Агульная шкода, нанесеная заводу, склала 204 млн рублёў.

У 1948—1953 гадах пабудавалі комплекс пракатных цэхаў, арыентаваных на вытворчасьць рэек і буйных фасонных профіляў пракату. «Азоўсталь» стаў прадпрыемствам з поўным мэталюргічным цыклям.

Другая чарга разьвіцьця камбінату пачалася з запускам тоўсталіставога стану 3600 (1973). У 1977 годзе запусьцілі кісляродна-канвэктарын цэх, у 1981 годзе — электрасталеплавільны.

### Вайсковы канфлікт
19 красавіка 2022 году расейскія войскі пачалі штурм прадпрыемства. Камбінат быў практычна цалкам разбураны расейскімі авіяналётамі і артабстрэламі падчас баёў за Марыюпаль. Прадпрыемства са шматлікімі падземнымі сховішчамі стала апошнім пунктам абароны Марыюпаля ўкраінскімі вайскоўцамі. Разам зь імі там хаваліся сотні цывільных жыхароў гораду. Частка іх была эвакуіравана напачатку траўня, аднак па стане на 10 траўня там заставалася каля 100 мірных жыхароў.

Намесьнік камандзіра палку «Азоў» Сьвятаслаў Паламар заклікаў 12 траўня ўсіх лідэраў сьвету і чалавецтва дапамагчы ўратаваць абаронцаў Марыюпалю.

## Крыніцы

## Глядзіце таксама
* Метінвест

Катэгорыя:Мэталюргічныя прадпрыемствы
Катэгорыя:Прамысловасьць Украіны
Катэгорыя:Кампаніі, заснаваныя ў 1933 годзе
Катэгорыя:Зьніклі ў 2022 годзе
Катэгорыя:Прамысловыя прадпрыемствы Ўкраіны
Катэгорыя:Чорная мэталюргія
Чарнагорцы (неадназначнасьць)

**Чарнагорцы**:

* Чарнагорцы (этнонім) — паўднёваславянскі народ
* Чарнагорцы (дэмонім) — насельніцтва Чарнагорыі

## Гл. таксама
* Чарнагорыя
* Чарнагорцы (Мэнскі раён)
Шаўнік (грамада)

**Грамада Шаўнік** () — абшчына/грамада ў Чарнагорыі. Адміністратыўны цэнтар — горад Шаўнік. Насельніцтва складае каля 2947 чалавек.

Грамада знаходзіцца ў цэнтральнай частцы Чарнагорыі. Нягледзячы на ​​тое, што ў 1991 годзе ў гэтай частцы пражывала пераважная большасьць чарнагорцаў (93%), у 2003 годзе гэта зьмянілася, і сэрбы зьяўляюцца самай вялікай этнічнай групай у гэтым рэгіёне (каля 47%).

## Крыніцы