Януш Радзівіл (1579—1620)

**Януш Радзівіл** (, Вільня — 6 або 7 ліпеня 1620) — дзяржаўны дзяяч Вялікага Княства Літоўскага. Падчашы вялікі літоўскі (1599—1619), кашталян віленскі (1618 - 1620).

Быў старостам барысаўскім. Князь Сьвятой Рымскай Імпэрыі на Біржах і Дубінках і Ліхтэнбэргу, князь слуцкі і капыльскі.

## Біяграфія

Зь біржанска-дубінкаўскай лініі роду Радзівілаў, сын Крыштапа «Перуна», гетмана вялікага літоўскага, і Кацярыны з Астроскіх. Меў зводнага брата Крыштапа.

Атрымаў кальвінісцкае выхаваньне, навучаўся ў Страсбурскім і Базэльскім унівэрсытэтах, вандраваў Нямеччынай, Чэхіяй, Аўстрыяй, Вугоршчынай, Францыяй.

У вайну з Швэцыяй (1600—1629) у 1600—1602 гадох браў удзел у ваенных дзеяньнях супраць швэдзкіх войскаў у Інфлянтах, удзельнік бітвы пад Кокенгаўзенам 1601 году. Камандаваў коннымі харугвамі, быў фактычным палкоўнікам у Інфлянтах пры сваім бацьку — Крыштапе «Перуне». У 1599 годзе атрымаў урад падчашага вялікага літоўскага, у 1619 годзе — кашталяна віленскага. Абіраўся паслом на соймы 1603, 1605 і 1606 гадоў, дзе ўзначальваў кальвінісцкую і праваслаўную групоўкі, адстойваў рэлігійныя і палітычныя правы некаталікоў.

Пакрыўджаны на Жыгімонта Вазу за перадачу ў 1603 годзе некалькіх трыманьняў яго бацькі і фаварытызацыяй Яна Караля Хадкевіча, выступаў супраць палітыкі караля і вялікага князя. Абвінаваціўшы таго ў парушэньні «актаў абраньня» ад 1587 году, спробах увесьці ў Рэчы Паспалітай «тыранію» замест «рэспублікі» і намаганьнях абмежаваць правы некаталіцкай часткі насельніцтва Рэчы Паспалітай. У 1606—1607 гадох разам з ваяводам кракаўскім М. Зэбжыдоўскім узначаліў рокаш супраць гэтых парушэньняў «залатых шляхецкіх вольнасьцяў» і абсалютысцкай палітыкі караля. 5 чэрвеня 1606 году абвешчаны маршалкам (кіраўніком рокашу) зьезду ракашанаў у Любліне, а 10 жніўня 1606 году — у Сандаміры. Выдаў унівэрсал з зьвінавачваньнямі караля ў парушэньні шляхецкіх правоў і свабодаў. 6 жніўня 1607 году каля Гузава (непадалёк ад Радама) адбылася бітва з каралеўскімі войскамі, у якой Януш Радзівіл камандаваў левым крылом войска ракашанаў. Нягледзячы на паразу, ракашане вымусілі караля пайсьці на кампраміс: Жыгімонт Ваза адмовіўся ад рэформы ўлады, ад сваіх абсалютысцкіх намераў, а ракашане адмовіліся ад спробы скінуць з стальцу караля. Ужо ўвосень 1607 году польскія ракашане выбачыліся перад каралем і здаліся, але Я. Радзівіл разам з сваім братам К. ІІ Радзівілам працягваў зьбіраць сілы. На заклікі М. К. Радзівіла (тагачаснага сеньера роду) зьявіцца ў Нясьвіж казаўся хворым. У траўні - чэрвені  1608 г. сабраў былых ракашан, васалаў і канфедэратаў з  якімі паспрабаваў заблакіраваць рух войска ВКЛ з Гародні на Берасце. Толькі 20 чэрвеня 1608 году у табары пад Старой вессю падпісаў замірэньне з кіраўніком войска рэгалістаў у Вялікім Княстве Літоўскім Янам Каралем Хадкевічам і распусьціў свае ўзброеныя сілы. Па чым зьехаў на 2 гады ў Нямеччыну, Францыю, Швайцарыю. Потым жыў у Данцыгу займаючыся асабістымі і маёмаснымі справамі. 

Шукаючы пад ціскам роду і Льва Сапегі паразумення з каралём, але адмаўляючыся прыехаць і асабіста прабачыцца, у 1610 годзе адправіў Слуцкую артылерыю пад Смаленск. Па тым як Слуцак у 1613 годзе разрабавалі нізавыя казакі, спансаваў перабудову яго ўмацаваньняў ў сучасную бастыённую фартэцыю.

У 1618 годзе набыў места Ліхтэнбэрг у баварскай Франконіі пад Байротам, што дало яму, акрамя тытулярнага радавога найменьня «князя Сьвятой Рымскай імпэрыі», рэальныя правы землеўласьніка імпэрыі. У намеціўшымся супрацьстаяньні імпэрскіх улад з апазыцыяй абраў бок пратэстанцкіх князёў. Атрымаўшы ўрад кашталяна віленскага ў 1618 г., некаторы час жыў у Вільні. Прыязджаючы ў Вялікае Княства Літоўскае актыўна выступаў супраць вайны з Маскоўскай дзяржавай (1609—1618) і узмацнення ролі палякаў пры каралеўскім двары за кошт паслаблення пазіцый Літвы. У чым увайшоў у палітычны саюз з Л.Сапегам і Я.К. Хадкевічам. На соймах 1611, 1613, 1615 і 1618 гадоў бараніў роўныя правы пратэстантаў і праваслаўных з каталікамі. 

Першы раз ажаніўся 1 кастрычніка 1600 году ў Берасьці з князёўнай Соф’яй Алелькавіч, спадчыньніцай Слуцкага і Капыльскага княстваў, якія па яе сьмерці ў 1612 годзе перайшлі ў валоданьне роду Радзівілаў і зрабілі яго найбагацейшым у Вялікім Княства Літоўскім, а ў 1613 г. атрымаў месца князёў Алелькавічаў у сэнаце ВКЛ. У шлюбе меў некалькі дзяцей, якія памерлі неўзабаве па нараджэньні. Толькі адна з дачок — Кацярына — памерла праз 16 гадзінаў па сьмерці маці.

7 ліпеня 1613 году ў Бэрліне ажаніўся з Альжбетай Соф’яй, дачкой брандэнбурскага курфюрста Ёгана (Яна, Ганса) Георга Гагэнцолерн. У гэтым шлюбе нарадзіліся дзеці:
* Альжбета Элеанора (1615—1633),
* Ян Юры (нар. і пам. 1616)
* Соф’я Агнешка (1618—1637)
* Багуслаў (1620—1669), харунжы і канюшы вялікі літоўскі, швэдзкі фэльдмаршал, генэральны намесьнік Княжай Прусіі 1657—1669

Памёр у лістападзе 1620 году ў Чапліне па хросьце свайго найменшага сына Багуслава, вярагодна ад чумы. Пасля хаўтураў у Вільні спачыў у кальвінскім зборы ў Дубінках.

## Галерэя

Januš Radzivił. Януш Радзівіл (J. Heyden, 1609) (2).jpg|J. Heyden, 1609 г.
Januš Radzivił. Януш Радзівіл (J. Heyden, 1609).jpg|J. Heyden, 1609 г.
Januš VI Radzivił. Януш VI Радзівіл (1646-53).jpg|Невядомы мастак, 1646—1653 гг.
Januš VI Radzivił. Януш VI Радзівіл (XVII).jpg|Невядомы мастак, XVII ст.


Januš VI Radzivił. Януш VI Радзівіл (H. Lajbovič, 1758).jpg|Г. Ляйбовіч, 1758 г.
Januš VI Radzivił. Януш VI Радзівіл (M. Starkman, 1857).jpg|М. Старкман, 1857 г.
Januš VI Radzivił. Януш VI Радзівіл (1851-75).jpg|Невядомы мастак, 1851—1875 гг.
Januš VI Radzivił. Януш VI Радзівіл (Z. Gloger, 1900).jpg|З. Глогер, 1900 г.


## Крыніцы

## Літаратура
* 
* Якубаў, В.У. Радзівілы ў Рокашы 1606 – 1609 гг. / В. У. Якубаў // Аrche. Пачатак. 2015. – №12 (145) – с. 74 – 111
* Якубаў В.У. Магнатэрыя ВКЛ у ракашовых падзеях 1606-1609 гг. // В.У. Якубаў. - Вялікае Княства Літоўскае: палітыка эканоміка, культура: зб. навук. артыкулаў у 2 ч. Ч.1./ Нац. Акад. навук  Беларусі, Ін-т  гісторыі: уклад. А.А. Скеп’ян. – Мінск. Беларуская навука, 2017. - с. 253 – 269.

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Вільні
Януш
Катэгорыя:Падчашыі вялікія літоўскія
Катэгорыя:Памерлі ў 1620 годзе