open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Чарлз Гейтс Даўэс

**Чарлз Гейтс Даўэс** (анг. Charles Gates Dawes; 27 жніўня 1865, Марыета, штат Агаё — 23 красавіка 1951, Эванстан, Ілінойс) — дзяржаўны і ваенны дзеяч ЗША, прадпрымальнік, ляўрэат Нобэлеўскай прэміі міру (1925).

## Дзейнасьць
Удзельнік Першай сусьветнай вайны, брыгадны генэрал. Быў старшынёй міжнароднага камітэта экспэртаў, якія выпрацавалі ў 1923—1924 рэпарацыйны плян для Нямеччыны. У 1925—1929 віцэ-прэзыдэнт ЗША ад Рэспубліканскай партыі пры прэзыдэнце Кальвіне Куліджы, прычым адносіны віцэ-прэзыдэнта і прэзыдэнта былі горшымі за ўсю гісторыю: адразу пасьля абраньня Даўэса адправіў Куліджу абразьлівы ліст, заявіўшы, што ня будзе прымаць удзел у пасяджэньнях ўрада, а затым пасварыўся і з сэнатарамі (па пасадзе віцэ-прэзыдэнт зьяўляецца старшынёй Сэната). У далейшым першыя дзьве асобы дзяржавы так і не прымірыліся. У 1929—1932 пасол у Вялікабрытаніі.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі міру
Шарль Альбэр Гоба

**Шарль Альбэр Гоба** (, 21 траўня 1843 — 16 сакавіка 1914) — швайцарскі юрыст і палітык, ляўрэат Нобэлеўскай прэміі міру (1902) разам з Элі Дзюкаменам.

## Біяграфія
У 1882 годзе Гоба быў абраны ў Вялікі савет Бэрна. У тым жа годзе ён быў прызначаны на пасаду папячыцеля Бэрнскага дэпартамэнта народнай адукацыі, на якім знаходзіўся на працягу 30 гадоў. На гэтай пасадзе ён ажыцьцявіў шэраг рэформаў: паглыбіў праграму навучаньня, дамогся павышэньня фінансаваньня адукацыі, а таксама ўвёў курсы прафэсійнае падрыхтоўкі для дарослых.

З 1884 году Гоба зьяўляўся чальцом Саюзнага савета Швайцарыі, а ў 1890 увайшоў у склад Нацыянальнага савета. У 1889 годзе ўдзельнічаў у першай канфэрэнцыі Міжпарлямэнцкага саюзу, мэтай якога зьяўлялася актывізацыя сумеснай дзейнасьці паміж чальцамі ўсіх парлямэнтаў для ўмацаваньня міру і супрацоўніцтва. У 1892 годзе ён старшынстваваў на чацьвёртай канфэрэнцыі саюза, дзе быў абраны дырэктарам Міжпарлямэнцкага бюро — штаб-кватэры саюза, якая займалася каардынацыяй яго дзейнасьці.

Катэгорыя:Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі міру
Бэрта фон Зутнэр

**Баранэса Бэ́рта фон Зу́тнэр** (), народжаная Кiнскi (; 9 чэрвеня 1843, Прага — 21 чэрвеня 1914, Вена) — аўстрыйская пісьменьніца, дзяячка міжнароднага пацыфісцкага руху, першая жанчына-ляўрэатка Нобэлеўскай прэміі міру (1905) і другая жанчына наогул, якая атрымала Нобэлеўскую прэмію (пасьля Марыі Кюры).

## Дзейнасьць
У 1892 г. Бэрта фон Зутнэр разам з Альфрэдам Фрыдам засноўвае пацыфісцкі часопіс «Далоў зброю!», у якім вядзе рубрыку «Камэнтары на палях па сучаснай гісторыі».

90-я гг. XIX ст. сталі пэрыядам рэзкага нарастаньня мілітарызму; Зутнэр ўдзельнічала ў рабоце шматлікіх канфэрэнцыяў міралюбных сілаў, прычым часта аказвалася адзінай жанчынай-дэлегатам. Бэрта і яе муж Альбэрт фон Зутнэр прыклалі нямала намаганьняў для арганізацыйнай, інфармацыйнай і фінансавай падрыхтоўкі Гаагскай мірнай канфэрэнцыі 1899 г. Пасьля сьмерці мужа ў 1902 г. Зутнэр працягвае актыўную пацыфісцкую дзейнасьць, зьдзяйсняе турнэ па ЗША і Нямеччыне, выступаючы зь лекцыямі (1904—1905), сустракаецца з прэзыдэнтам ЗША Тэадорам Рузвэльтам.

## Крыніцы

Катэгорыя:Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі міру
Элі Дзюкамэн

**Элі Дзюкамэ́н** (, 19 лютага 1833, Жэнэва, Швайцарыя — 7 сьнежня 1906, Бэрн, Швайцарыя) — швайцарскі журналіст, змагар за мір, ляўрэат Нобэлеўскай прэміі міру (1902) (разам з Шарлем Альбэрам Гоба).

## Біяграфія
Быў малодшым з траіх дзяцей у сям’і гадзіншчыка. Нягледзячы на адсутнасьць вышэйшай адукацыі, ужо ў 17 гадоў стаў хатнім настаўнікам у багатай сям’і. Праз тры года пачаў выкладаць ў школе, а яшчэ праз два гады стаў рэдактарам часопіса «Жэнэўскі агляд» (фр. Revue de Geneve). Яго дзейнасьць у часопісе дазволіла яму заняць ў 1857 годзе пасаду віцэ-канцлера, а празь пяць гадоў — канцлера кантона Жэнэвы.

У 1865 годзе, пасьля пераезду ў Бэрн, заснаваў часопіс «Прагрэс». Пачынаючы з 1868 году быў рэдактарам інфармацыйнага бюлетэня «Злучаныя штаты Эўропы» (фр.: Les États-Unis d’Europe), які выдаваўся Міжнароднай лігай сьвету і свабоды. У 1891 годзе сумесна з Шарлем Альбэрам Гоба стаў заснавальнікам Міжнароднага бюро міру, якое каардынавала дзеяньні эўрапейскіх пацыфісцкіх арганізацыяў. За гэтую дзейнасьць заснавальнікі бюро былі ўганараваныя ў 1902 годзе Нобэлеўскай прэміяй міру.

Катэгорыя:Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі міру
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Жэнэве
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1833 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся 19 лютага
Катэгорыя:Памерлі ў Бэрне
Катэгорыя:Памерлі ў 1906 годзе
Катэгорыя:Памерлі 7 сьнежня
Катэгорыя:Швайцарскія журналісты
Рэнэ Касэн

**Рэнэ́ Касэ́н** (; 5 кастрычніка 1887 — 20 лютага 1976) — францускі юрыст, адзін з аўтараў Усеагульнай дэклярацыі правоў чалавека, ляўрэат Нобэлеўскай прэміі міру і прэміі ААН па правах чалавека 1968 году, старшыня ЭСПЧ ў 1965—1968 гадах. У 1941—1943 гг. міністар юстыцыі ва ўрадзе Свабоднай Францыі.

## Крыніцы

Катэгорыя:Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі міру
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1887 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся 5 кастрычніка
Катэгорыя:Памерлі ў 1976 годзе
Катэгорыя:Памерлі 20 лютага
Катэгорыя:Міністры Францыі
Вілі Брант

**Вілі Брант** (), сапраўднае імя **Гэрбэрт Эрнст Карл Фрам** (; 18 сьнежня 1913, Любэк — 8 кастрычніка 1992, Ункель) — нямецкі палітык і лідэр Сацыял-дэмакратычнай партыі. Займаў пасаду канцлера Нямеччыны з 1969 па 1974 гады. Ляўрэат Нобэлеўскай прэміі міру 1971 году за намаганьні па ўмацаваньні супрацоўніцтва ў Заходняй Эўропе праз Эўрапейскую эканамічную супольнасьць і дасягненьні замірэньня паміж Заходняй Нямеччынай і краінамі Ўсходняй Эўропы. Ён быў першым сацыял-дэмакратычнай канцлерам з 1930 году.

Брант сышоў у адстаўку з пасады канцлера ў 1974 годзе, пасьля таго, як ягоны бліжэйшы памочнік Гюнтэр Гіём быў выкрыты як агент Штазі, сакрэтнай службы НДР.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Біяграфія.
* Вілі Брант на бачыне Нобэлеўскага камітэту.

Катэгорыя:Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі міру
Катэгорыя:Фэдэральныя канцлеры Нямеччыны
Ўільям Рандал Крымэр

**Сэр Ўі́льям Ра́ндал Кры́мэр** (; 18 сакавіка 1828 — 22 ліпеня 1908) — брытанскі палітык, дэпутат парлямэнта ад Лібэральнай партыі ў 1885—1895 і ў 1900—1908.
 
У 1865 быў абраны сакратаром Міжнароднай асацыяцыі працоўных, але два гады пазьней склаў паўнамоцтвы. Быў адным з заснавальнікаў Міжнароднай арбітражнай лігі і Міжпарлямэнцкага саюза. За сваю арбітражную дзейнасьць, у тым ліку за ўдзел у англа-амэрыканскім дагаворы 1897 аб трацейскім судзе, быў у 1903 удастоены Нобэлеўскай прэміі міру, стаў першым ляўрэатам, які атрымаў яе адзінаасобна.

Быў кавалерам францускага Ордэна Ганаровага легіёну і нарвэскага Ордэна Сьвятога Олафа. У 1907 быў прысьвечаны ў рыцары.

## Крыніцы

Катэгорыя:Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі міру
Абсэрваторыя

**Абсэрваторыя** () — спэцыялізаваная навуковая ўстанова, у тым ліку і збудаваньне, якое выкарыстоўваецца для назіраньня зямных і/або астранамічных зьяваў. Паходзіць ад ангельскага слова observation — «назіраньне». Астраномія, кліматалёгія, геалёгія, мэтэаралёгія і вульканалёгія — прыклады дысцыплінаў, для якіх будаваліся абсэрваторыі. Гістарычна абсэрваторыі былі простыя: напрыклад, Стоўнгэндж або тыя, якія ўтрымлівалі толькі сэкстант (прыбор для вымярэньня адлегласьцяў паміж зорамі).
Абсалютны нуль тэмпэратуры

**Абсалютны нуль тэмпэратуры** — мінімальная мяжа тэмпэратуры, якую можа мець фізычнае цела.

Абсалютны нуль служыць пачаткам адліку абсалютнай тэмпэратурнай шкалы, напрыклад, шкалы Кельвіна. Па шкале Цэльсія абсалютнаму нулю адпавядае тэмпэратура −273,15 °C.

У рамках дастасавальнасьці клясычнай тэрмадынамікі абсалютны нуль на практыцы недасяжны. Яго існаваньне і становішча на тэмпэратурнай шкале вынікае з экстрапаляцыі назіраных фізычных зьяваў. Экстрапаляцыя ў рамках клясычнай мадэлі паказвае, што пры абсалютным нулі энэргія цеплавога руху малекулаў і атамаў рэчыва павінна быць роўная нулю. З гледзішча квантавай фізыкі пры абсалютным нулі тэмпэратуры існуюць нулявыя ваганьні, абумоўленыя квантавымі ўласьцівасьцямі рэчыва і фізычнага вакуўму.

Катэгорыя:Тэрмадынаміка
Кім Дэ Джун

**Кім Дэ Джун** (3 сьнежня 1925 г. — 18 жніўня 2009) — прэзыдэнт Рэспублікі Карэя (18 сьнежня 1997 — 25 лютага 2003), лідэр партыі «Нацыянальны кангрэс новай палітыкі». Ляўрэат Нобэлеўскай прэміі міру, ляўрэат прэміі памяці прафэсара Торалфа Рафто (2000), лічыўся ключавой фігурай у справе дэмакратызацыі Паўднёвай Карэі. Па веравызнаньні католік.

Нарадзіўся ў Макпхо ў фэрмэрскай сям’і. У 1953 годзе скончыў унівэрсытэт Конгук, у 1967 годзе — магістратуру па спэцыяльнасьці мэнэджмэнт пры ўнівэрсытэце Кёнхі ў Сэуле.

## Крыніцы

Катэгорыя:Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі міру
Гэнры Кісынджэр

**Гэнры Альфрэд Кісынджэр** (, пры нараджэньні насіў імя Гайнц Альфрэд Кісынгер, , 27 траўня 1923, Фюрт, Баварыя — 29 лістапада 2023, Кент, ЗША) — амэрыканскі дзяржаўны дзеяч, дыплямат і экспэрт у галіне міжнародных адносінаў. Дзяржаўны сакратар ЗША з 1973 па 1977 год, ляўрэат Нобэлеўскай прэміі міру (1973). Эміграваў у ЗША у 1938 годзе, атрымаў грамадзянства ЗША ў 1943 годзе. Скончыў Гарвардзкі ўнівэрсытэт у 1950 годзе (атрымаў ступень бакаляўра A. B. summa cum laude). У 1954 годзе абараніў дысэртацыю на званьне доктара філязофіі (Ph.D.). У 2002 годзе Гэнры Кісынджэр узначаліў сьпіс 100 вядучых інтэлектуалаў сьвету.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі міру
Катэгорыя:Палітыкі ЗША
Абсалютная зорная велічыня

**Абсалютная зорная велічыня** — зорная велічыня зоркі пры ўмоўнай адлегласьці 10 пс. Лікава зьвязаная з бачнай зорнай велічынёй праз модуль адлегласьці.

Адрозьніваюць абсалютныя зорныя велічыні, якія вымяраюцца ў розных фотамэтрычных сыстэмах.

Меншае значэньне зорнай велічыні азначае больш яркі аб’ект.

Звычайна значэньне абсалютнай зорнай велічыні зоркі азначаецца ***M*** (ад ), а Сонца — ***M***☉; само значэньне абсалютнай зорнай велічыні звычайна запісваецца ў форме ±m,. Напрыклад, візуальная абсалютная зорная велічыня Сонца *M*v = +4m,79.

Катэгорыя:Назіральная астраномія
Авія

**Авія** () — цар габрэйскі, сын Рабаама ад Маахі. У час яго валадарства працягвалася вайна з ізраільскім царом Ераваамам, у якога Авія захапіў некалькі гарадоў. Вобразам жыцьця не адрозьніваўся ад свайго бацькі і дзеда.

## Крыніцы

Катэгорыя:Асобы габрэйскай Бібліі
Катэгорыя:Цары Юдэі
Катэгорыя:Тэафорныя імёны
Катэгорыя:Кнігі Цароў
Катэгорыя:Кнігі летапісаў
Катэгорыя:Пахаваныя ў Ерусаліме
Авіямадэлізм

**Авіямадэлізм** — від тэхнічнай творчасьці, сродкам якога зьяўляецца:
* стварэньне і пілятаваньне дыстанцыйна кіраваных (радыёкіраваныя, кордавыя) альбо свабодналятаючых (планёры, таймэрныя) лятальных апаратаў.
* стварэньне нелятаючых маштабных копій рэальных лятальных апаратаў (стэндавы авіямадэлізм).

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Авіямадэлізм
Катэгорыя:Творчасьць
Авангард

**Аванга́рд** (, «перадавы атрад») — абагульняючая назва плыняў у эўрапейскім мастацтве, якія ўзьніклі на рубяжы XIX і XX стагодзьдзяў, выяўлена ў палемічна-баявой форме (адсюль самаё імя, узятае з ваенна-палітычнай лексыкі). Яго часовымі рамкамі прынята лічыць пэрыяд з 1870 па 1938 год. Авангард характарызуецца экспэрымэнтальным падыходам да мастацкай творчасьці, які выходзіць за рамкі клясычнай эстэтыкі, з выкарыстаньнем арыгінальных, наватарскіх сродкаў выражэньня, падкрэсьленым сымбалізмам мастацкіх вобразаў.

Паняцьце «авангард» у вялікай ступені эклектычна па сваёй сутнасьці. Гэтым тэрмінам пазначаюць цэлы шэраг школаў і напрамкаў у мастацтве, часам маюць дыямэтральна процілеглую ідэйную аснову.


Катэгорыя:Эстэтыка
Катэгорыя:Мадэрнізм
Агінскі канал

**Агі́нскі кана́л**, **Дняпро́ўска-Нё́манскі канал**, **Вялі́кі Пі́нскі канал**, **Порт Агі́нскага** — частка воднага шляху з Дняпра ў Нёман на тэрыторыі сучасных Пінскага, Івацэвіцкага і Ляхавіцкага раёнаў Берасьцейскай вобласьці, злучаў раку Ясельду (вадазбор Прыпяці) з ракой Шчарай (вадазбор Нёмана). Даўжыня (з Выганашчанскім возерам) 54 км. Збудаваны ў 1767—1783 роках.

## Мінуўшчына
Канал названы ў гонар Міхала Казімера Агінскага, пачынальніка будаўніцтва. Яно каштавала 12 мільёнаў злотых, большую частку якіх вылучыў Мацей Бутрымовіч пінскому мечніку і мескаму судзьдзі. Менавіта Бутрымовіч выканаў усю арганізацыйную працу: запрашаў адмыслоўцаў, наймаў працаўнікоў.

У 1783 року канал быў здадзены ў эксплюатацыю. У XIX стагодзьдзі штодня хадзілі параходы Пінск — Целяханы, раз у два дні Пінск — Слонім. Акрамя таго, суднаходзтва па Ясельдзе і Агінскім канале да возера Выганашчанскае зьдзяйсьнялася коннай і чалавечай цягай. Дзякуючы каналу пачаўся актыўны рост прылеглых вёсак і паселішчаў.

Агінскі канал ня быў глыбокі, і ў засушлівыя гады рух і сплаў лесу ўскладняліся. Таму паводле загаду расейскага імпэратара Паўла I ад 23 лютага 1795 было вырашана «запачаткаваць рамонт каналу з мэтаю прынесьці больш выгады расейскім падданым», на што адпускалася 60 тысячаў рублёў. І з 1799 да 1804 канал быў рамантаваны, пасьля чаго ейная шырыня склала 10 мэтраў.

У Першую сусьветную вайну канал зазнаў вялікія пашкоджаньні. Усе гідратэхнічныя збудаваньні былі ўзарваныя ці спаленыя.

За польскім часам улады актыўна ўзяліся за абнаўленьне. Канал быў хутка адноўлены і пасьпяхова выкарыстоўваўся да 1939 року. У 1926 і 1928 былі праведзеныя мадэрнізацыі. У бок вёскі Горталь празь яго перакінулі мэталёвы мост, які разводзілі пры праходжаньні параходу. Асноўным чынам канал ужывалі дзеля лесасплаву, аднак хадзілі і пасажырскія параходы.

У 1939 року, пасьля далучэньня да БССР, савецкая ўлада рэпрэсавала інжынэраў польскага паходжаньня, якія працавалі на канале, што спрычыніла заняпад гідратэхнікі. Да 1941 канал выкарыстоўваўся дзеля лесасплаву і эпізадычна — дзеля суднаходзтву.

У 1942 падчас бітвы паміж партызанамі і нямецкім войскам навігацыйная сыстэма каналу была разбураная і больш не ўзнаўлялася.

Конча канал заняпаў у 1960-я рокі, калі была ўзарваная рэшта шлюзаў і плацінаў.

## Цяперашні час

## Вонкавыя спасылкі
* 

Катэгорыя:Каналы Беларусі
Катэгорыя:Рэч Паспалітая
Абсцэнная лексыка

**Абсцэ́нная ле́ксыка** (ад  — непрыстойны, распусны, амаральны) — сэгмэнт лаянкавай лексыкі розных моваў, які ўключае грубейшыя (юрлівыя, непрыстойна гідкія, вульгарныя) лаянкавыя выразы, што часта выказваюць спантанную маўленчую рэакцыю на нечаканую (звычайна непрыемную) сытуацыю.

Адной з разнавіднасьцяў абсцэннай лексыкі ў беларускай мове зьяўляецца так званы расейскі мат.

## Крыніцы


Катэгорыя:Канатацыя
Катэгорыя:Цэнзура
Абсцэс

**Абсцэс** — гнойнае запаленьне тканяў зь іх расплаўленьнем і ўтварэньнем гнойнай паражніны, можа разьвіцца ў падскурнай клятчатцы, цягліцах, касьцях, а таксама ў органах або паміж імі. Лячэньне ў асноўным хірургічнае.

## Глядзіце таксама
* Флегмона

## Вонкавыя спасылкі
* Статья «Абсцэс» из Медицинской энциклопедии методов лечения
* Раздел «Лячэнне абсцэса» из Энциклопедии современной медицины

Катэгорыя:Здароўе
Катэгорыя:Хірургія
Агароджа

**Агаро́джа** — збудаваньне загараджальнай функцыі.

## Літаратура
* Герасіменя В. Агароджа // Малая краязнаўчая энцыклапедыя / Ганцавіцкі раённы краязнаўча-інфармацыйны партал — Эл.рэсурс gants-region.info

Катэгорыя:Архітэктура
Агіяграфія

**Агіягра́фія** ( — сьвяты + *графія*) — галіна царкоўна-рэлігійнай літаратуры, якую складаюць жыцьцяпісы сьвятых — жыціі.
Аграхімія

**Аграхі́мія**, **агранамічная хімія** (, поле + хімія) — навука пра жыўленьне расьлін, выкарыстаньне ўгнаеньняў і хімічных сродкаў, пра хімічныя працэсы, што адбываюцца ў глебе і расьлінах. На ёй заснавана хімізацыя сельскай гаспадаркі. Аграхімія належыць да прыродазнаўчых навук і шчыльна зьвязаная з хіміяй, глебазнаўствам, фізыялёгіяй і біяхіміяй расьлінаў.

## Беларусь
Упершыню дасьледаваньні ў галіне аграхіміі праводзіліся ў Беларуская дзяржаўная сельскагаспадарчай акадэміі.

З 1931 году ў Менску працуе «Інстытут глебазнаўства і аграхіміі» Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі.

Дасьледаваньні ў галіне аграхіміі таксама праводзяцца ў Навукова-практычным цэнтры земляробства, Інстытуце мэліярацыі, Інстытуце пладаводзтва, Інстытуце агародніцтва. Робяцца разьлікі плянавай ды фактычнай акупнасьці ўгнаеньняў (Тамара Кулакоўская, Ёсіф Багдзевіч ды іншыя).

## Крыніцы

Катэгорыя:Хімія
Катэгорыя:Сельская гаспадарка
Агрэман

**Агрэма́н** ( — адабрэньне, згода) — папярэдняя згода адной дзяржавы на прызначэньне пэўнай асобы ў якасьці кіраўніка дыпляматычнага прадстаўніцтва іншай дзяржавы.

Катэгорыя:Дыпляматыя
Агульнае землязнаўства

**Агульнае землязнаўства** — разьдзел геаграфічнай навукі, які вывучае найбольш агульныя заканамернасьці і ўласьцівасьці геаграфічнай абалонкі Зямлі. Вядомы географ А. Г. Ісачэнка лічыць гэты тэрмін не зусім карэктным і прапануе замест яго тэрмін «агульная фізычна геаграфія».

Катэгорыя:Геаграфія
Агульная хімія

**Агу́льная хі́мія** — разьдзел хіміі, у якім вывучаюцца асноўныя законы і тэарэтычныя ўяўленьні, якія складаюць аснову ўсіх хімічных ведаў.

Тэарэтычным стрыжнем агульнай хіміі зьяўляецца вучэньне аб будове атама.
Адзінота

**Адзіно́та** — сацыяльна-псыхалягічная зьява, эмацыянальны стан чалавека, зьвязаны з адсутнасьцю блізкіх, станоўчых эмацыянальных сувязяў зь людзьмі і/або са страхам іх страты ў выніку вымушанай або якая мае псыхалягічныя прычыны сацыяльнай ізаляцыі. У рамках гэтага паняцьця адрозьніваюць два розныя феномэны — пазытыўная (самотнасьць) і нэгатыўнае (ізаляцыя) адзінота, аднак часьцей за ўсё паняцьце адзінота мае нэгатыўныя канатацыі.

## Літаратура
* Belyaev, Igor A. and Lyashchenko, Maksim N. (2020) «Socio-cultural determinacy of human loneliness», Journal of Siberian Federal University. Humanities and Social Sciences, vol. 13, no. 8, pp. 1264—1274, DOI: 10.17516/1997-1370-0640.

Катэгорыя:Філязофія каханьня
Катэгорыя:Эмоцыі
Катэгорыя:Сацыяльныя праблемы
Агонія

**Агонія** ( — *барацьба*) — апошні этап паміраньня, які зьвязаны з актывізацыяй кампэнсаторных мэханізмаў, накіраваных на барацьбу са згасаньнем жыцьцёвых сілаў арганізму.

Клініка агоніі характарызуецца сымптомамі прыгнёту жыцьцёва важных функцыяў арганізму, абумоўленых выражанай гіпаксіяй. Зьнікае балявая адчувальнасьць, назіраецца страта прытомнасьці, пашырэньне зрэнкаў, згасаньня рэакцыі зрэнкаў на сьвятло, зьнікаюць рагавічны, сухажыльныя і скурныя рэфлексы.

Катэгорыя:Мэдыцына
Агнішчанін

**Агнішчанін** — першапачаткова, малодшы дружыньнік старажытнарускага князя, які кіраваў княжацкай гаспадаркай, дваром, слугамі. У XI—XIII стст. старшы дружыньнік, «княжой муж», баярын. Аб прывілеяваным становішчы агнішчаніна сведчыць «Руская праўда», якая за яго забойства вызначала падвойны штраф у 80 грыўняў.

## Літаратура
* Энцыкляпэдычны слоўнік Бракгаўза і Эфрона

Катэгорыя:Кіеўская Русь
Адзінавер’е

**Адзінавер’е** () — кірунак у стараабрадніцтве, пасьлядоўнікі якога захоўваюць адміністрацыйную сувязь з Расейскай Праваслаўнай Царквой, але выкарыстоўваюць у багаслужэньні дарэформенны абрад. Пачатак гэтай зьяве быў пакладзены ў 1800 годзе для стараабраднікаў, якія пагадзіліся ўвайсьці ў падпарадкаваньне Сыноду, захаваўшы стары абрад. Пераход у адзінаверніцтва вельмі стымуляваўся расейскім урадам, які ствараў для адзінавернікаў шматлікія прэфэрэнцыі.

Катэгорыя:Праваслаўе
Катэгорыя:Стараабрадніцтва
Джон Бойд Ор

**Джон Бойд Ор** (23 верасьня 1880 — 25 чэрвеня 1971) — ангельскі пэдагог, лекар, грамадзкі дзеяч, ляўрэат Нобэлеўскай прэміі міру (1949).

## Дзейнасьць
Пэдагог, лекар, грамадзкі дзеяч, дасьледчык праблемаў харчаваньня, харчовай бясьпекі, голаду, недаяданьня, харчаваньня насельніцтва падчас войнаў. Суаўтар кнігі «Харчаваньне насельніцтва падчас вайны» (1940), рэктар Унівэрсытэту Глазга, кіраўнік ФАА (Харчовай праграмы ААН).

Прэмія была яму прысуджаная з фармулёўкай «У знак прызнаньня яго заслугаў ня толькі ў справе вызваленьня чалавецтва ад патрэбы, але і ў стварэньні асноваў мірнай каапэрацыі паміж клясамі, нацыямі і расамі».

## Факты
* Удзельнік Першай сусьветнай вайны, у прыватнасьці — бітваў на Соме і пры Іпры.
* Працягваецца да гэтага часу ўключэньне ў рацыён школьнікаў Вялікабрытаніі і ЗША малака — яго ідэя.

Катэгорыя:Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі міру
Эмілі Грын Болч

**Эмілі Грын Болч** (, , Бостан, Масачусэтс, ЗША — ) — амэрыканскі эканаміст, пацыфіст, ляўрэат Нобэлеўскай прэміі міру (1946) разам з Джонам Рэлеем Мотам.

## Біяграфія
Эмілі Грын Болч была другім дзіцем у сям’і Фрэнсыса Вэрн’е Болча — паважанага адваката і пэдагога. У 1889 годзе яна скончыла коледж Брын Марта, пасьля чаго на працягу двух гадоў вучылася ў Парыжы ў Сарбоне, дзе прадставіла дасьледаваньне, прысьвечанае падтрымцы бедных слаёў Францыі. Па вяртаньні ў ЗША, яна працягнула сваё навучаньне ў Гарвардзкім унівэрсытэце і ўнівэрсытэце Чыкага. Завяршыла сваю адукацыю яна ў 1896 годзе ў Бэрлінскім унівэрсытэце.

Падчас Другой сусьветнай вайны яна прымала ўдзел у дапамозе бежанцам. Атака на Пэрл-Гарбар 1941 году зьмяніла меркаваньне Болч з нагоды нэўтралітэту ЗША і яна падтрымала ўступленьне краіны ў вайну. Пасьля Атамнай бамбардзіроўкі Хірасімы і Нагасакі яна выказвалася за забарону ядзернай зброі.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Масачусэтсе
Катэгорыя:Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі міру
Халера

**Халера** () — вострая кішачная антрапанозная інфэкцыя, якую выклікаюць бактэрыі віду *Vibrio cholerae*. Характарызуецца фэкальна-аральным мэханізмам заражэньня, паражэньнем тонкай кішкі, вадзяністай дыярэяй (паносам), ванітамі, хуткай стратаю арганізмам вадкасьці і электралітаў з разьвіцьцём абязводжаньня нават да гіпавалемічнага шоку і сьмерці. Распаўсюджваецца, як правіла, у форме эпідэміяў. Эндэмічныя агмені разьмяшчаюцца ў Афрыцы, Лацінскай Амэрыцы й Індыі.

Першасная апрацоўка праводзіцца растворам для пераральнай рэгідратацыі (СПР), але калі гэта не дапускаецца ці не забясьпечвае досыць хуткае лячэньне, выкарыстоўваюць нутравенныя вадкасьці. Антыбіётыкі ёсьць карыснымі для пацыентаў зь цяжкой стадыяй захворваньня, каб скараціць працягласьць і цяжар хваробы. На халеру хварэюць 3—5 мільёнаў чалавек, і яна выклікае 100—130 тысячаў сьмерцяў чалавека ў год па стане на 2010 год. Халера была адной з самых раньніх інфэкцый, якія пачалі вывучацца эпідэміялягічнымі мэтадамі.

## Вонкавыя спасылкі
* Халера — Сусьветная арганізацыя аховы здароўя
* Гісторыя халеры

Катэгорыя:Захворваньні
Катэгорыя:Інфэкцыйныя захворваньні
Катэгорыя:Халера
Федзькавічы

**Фе́дзькавічы** — вёска ў Жабінкаўскім раёне Берасьцейскай вобласьці. Федзькавічы ўваходзяць у склад Ракітніцкага сельсавету.

## Насельніцтва
* 2010 год — 183 чалавекі
* 1999 год — 237 чалавек

## Інфраструктура
У вёсцы знаходзіцца пункт збору аплаты за праезд па платнай аўтамагістралі  .

## Крыніцы

Катэгорыя:Ракітніцкі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Жабінкаўскага раёну
Эрнэста Сабата

**Эрнэста Сабата** (;  — ) — аргентынскі пісьменьнік, эсэіст, мастак.

## Біяграфія
Нарадзіўся ў шматдзетнай сям’і (дзясяты з адзінаццаці дзяцей). Вучыўся на фізыка-матэматычным факультэце Нацыянальнага ўнівэрсытэту Ла-Платы, прымаў актыўны ўдзел у моладзевым камуністычным руху, быў дэлегатам Брусэльскага антыфашысцкага кангрэсу (1934).

У 1934—1935 спрабаваў пісаць у Парыжы раман «Бязгучная крыніца» (часткова апублікаваны).

У 1938 абараніў у Буэнас-Айрэсе доктарскую дысэртацыю па касьмічнай радыеактыўнасьці, атрымаў стыпэндыю для працы ў Лябараторыі Жоліё-Кюры ў Парыжы, дзе, сярод іншага, зблізіўся зь сюррэалістамі. У 1939 пераехаў з Францыі ў ЗША, дзе працаваў у тэхналягічным інстытуце Масачусэтсу, у 1940 вярнуўся ў Буэнас-Айрэс, выкладаў ва ўнівэрсытэце. У выніку вострага экзыстэнцыяльнага крызісу ў 1943 адышоў ад навукі. Пасьля газэтных і часопісных выступаў супраць дыктатуры Хуана Пэрона быў змушаны ў 1945 пакінуць выкладаньне.

26 студзеня 2006 г., разам з Габрыелем Гарсія Маркесам, Эдуарда Галеана, Паблё Міланэсам, Фрэйем Бэта й іншымі вядомымі дзеячамі культуры, выступіў з патрабаваньнем пра падаваньне незалежнасьці Пуэрта-Рыка.

## Творчасьць
З 1941 супрацоўнічаў з часопісам «Сур», блізкім Борхэсу й яго кругу. Дэбютнай кнігай Сабата стала складанка філязофскіх эсэ «Індывід і сусьвет» (1945, першая прэмія гораду Буэнас-Айрэс і ганаровая прэмія Зьвязу пісьменьнікаў Аргентыны). У 1948 зьявіўся яго экзыстэнцыялісткі раман «Тунэль», які выклікаў вялікую цікавасьць у Аргентыне й за мяжой (ініцыятарам выданьня ў Францыі быў Альбэр Камю; кнігу тут жа перавялі больш на дзясятак моў, экранізаваная ў 1952, 1977 і 1987, спэктакль Д.Грэма-Янга па ёй быў паказаны на Эдынбурскім тэатральным фэсьце ў 2004 годзе). Два іншых рамана — «Пра герояў і магілы» (1961, папулярнай стала кампазыцыя па яго матывах «Раманс пра сьмерць Хуана Лавалье» на музыку Эдуарда Фала; іншая частка рамана экранізаваная ў 1979 Марыё Сабата, сынам пісьменьніка) і «Авадон-зьнішчальнік» (1974, Вялікая прэмія Зьвязу пісьменьнікаў Аргентыны) — умацавалі славу Сабата як аднаго з найбуйнейшых раманістаў Лацінскай Амэрыкі.

### Сабата — мастак
У апошнія гады з-за мэдычнай забароны пісаць і чытаць Сабата займаецца толькі жывапісам. Яго выставы праходзілі ў Парыжы, Мадрыдзе, Сан-Паўлу.

## Прызнаньне
* Прэмія Мэдычы (Італія, 1977).
* Прэмія «Мігель дэ Сэрвантэс» (Гішпанія, 1984).
* Ерусалімская прэмія (1989, Ізраіль).
* Ганараваны чалец Ордэна францускага легіёну (1987)
* Ганаровы доктар унівэрсытэту Мурсіі (Гішпанія), Расарыё (Аргентына), Турынскага ўнівэрсытэту (Італія) і інш.
У 1983—1984 па даручэньні прэзыдэнта краіны Раўля Альфонсіну ён узначальваў Нацыянальную Камісію па справе пра масавае зьнікненьне людзей пры ваеннай дыктатуры 1976—1983 (справаздача пра рассьледаваньне «Ніколі больш» апублікаваны ў 1984).

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Аргентынскія літаратары
Катэгорыя:Эсэісты
Катэгорыя:Аргентынскія мастакі
Стывэн Джэрард

**Стывэн Джордж Джэрард** (;  30 траўня 1980 году ва Ўістане, графства Мэрсісайд, Ангельшчына) — ангельскі футбаліст і футбольны трэнэр. Шматгадовы капітан «Лівэрпулу». Лічыцца адным з наймацнейшых паўабаронцаў у сучасным футболе. Звычайна гуляў у цэнтры поля, але часам выступаў на пазыцыі правага паўабаронцы. У Джэрарда ёсьць досьвед гульні на пазыцыях левага паўабаронцы, правага абаронцы і нават цэнтральнага нападніка. Кавалер Ордэна Брытанскае імпэрыі ад сьнежня 2007 году. 

## Кар’ера
Амаль усю сваю кар’еру Джэрард правёў у складзе клюба «Лівэрпул», дэбютаваў у 1998 годзе і зацьвердзіўся ў асноўным складзе ў сэзоне 2000—2001 гадоў. У 2003 годзе ён быў абраны капітанам «Лівэрпулу». Разам з камандай ён двойчы атрымоўваў перамогу ў Кубку Ангельшчыны, Кубку УЭФА ў 2001 годзе і Лізе чэмпіёнаў у 2005 годзе. 7 лютага 2015 году было аб’яўлена, што пасьля 17 гадоў праведзеных у родным «Лівэрпулі» ўлетку 2015 году Стывэн зьедзе ў амэрыканскі клюб «Лос-Анджэлес Гэлаксі».

За зборную Ангельшчыны Джэрард пачаў выступаць у 2000 годзе, згуляўшы зь ёй 114 матчаў на шматлікіх рэгіёнальных і сусьветных форумах. Былы віцэ-капітан зборнай Ангельшчыны.

У лістападзе 2021 году стаў галоўным трэнэрам клюбу «Астан Віла».

## Дасягненьні
**«Лівэрпул»**:
* Уладальнік Кубка Ангельшчыны (2): 2001, 2006
* Уладальнік Кубка ангельскай лігі (3): 2001, 2003, 2012
* Уладальнік Супэркубка Ангельшчыны: 2001, 2006
* Пераможца Лігі чэмпіёнаў: 2005
* Уладальнік Кубак УЭФА: 2001
* Уладальнік Супэркубка УЭФА (2): 2001, 2005

### Асабістыя ўзнагароды
* Найлепшы малады футбаліст Ангельшчыны: 2001
** Найлепшы малады гулец сэзону 2000/01 па вэрсіі Прафэсійнай футбольнай асацыяцыі
* Самы каштоўны гулец Лігі чэмпіёнаў: 2004/05
* Найлепшы футбаліст Ангельшчыны: 2006, 2009
** Гулец году сэзону 2005/06 па вэрсіі футбалістаў Прафэсійнай футбольнай асацыяцыі
** Найлепшы гулец сэзону 2008/09 заўзятараў Прафэсійнай футбольнай асацыяцыі
** Найлепшы гулец сэзону 2008/09 па вэрсіі Асацыяцыі футбольных журналістаў

* Уладальнік прэміі Гулец месяца АПЛ (5 раз — больш за каго-небудзь, гэтак жа як і Ўэйн Руні):
** Сэзон 2000/01 — сакавік
** Сэзон 2002/03 — сакавік
** Сэзон 2004/05 — сьнежань
** Сэзон 2005/06 — красавік
** Сэзон 2008/09 — сакавік

* Чалец ордэна Брытанскай імпэрыі: 2007

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Профіль на афіцыйным сайце «Лівэрпулу»

Катэгорыя:Ангельскія футбалісты
Катэгорыя:Брытанскія футбольныя трэнэры
Катэгорыя:Кавалеры ордэна Брытанскай Імпэрыі
Рыгор Хадкевіч

**Рыгор Хадкевіч** (каля 1513 — 12 лістапада 1572 або 19 лістапада 1573) — дзяржаўны і вайсковы дзяяч Вялікага Княства Літоўскага. Падкаморы вялікі літоўскі (1544—1559), ваявода віцебскі (1554—1555) і кіеўскі (1555—1559), кашталян троцкі (1559—1664) і віленскі (з 1564), адначасна гетман польны (1561—1566) і вялікі літоўскі (з 1566). Заснавальнік старэйшай галіны роду Хадкевічаў.

Быў старостам ковенскім, магілёўскім, гарадзенскім і тыкоцінскім.

## Біяграфія

З шляхецкага роду Хадкевічаў гербу Касьцеша, сын Аляксандра, ваяводы наваградзкага, і Васілісы з Галоўчынскіх. Меў братоў Гераніма і Юрыя.

У 1544—1559 гадох быў падкаморыям вялікім літоўскі, у 1554—1555 гадох — ваяводам віцебскім, у 1555—1559 гадох — ваяводам кіеўскім, у 1559—1664 гадох — кашталянам троцкім, у 1561—1566 гадох — гетманам польным літоўскім, з 1564 году — кашталянам віленскім і з 1566 году — гетман вялікі літоўскі. Як прыхільнік самастойнасьці Вялікага Княства, у знак пратэсту супраць Люблінскай уніі (1569 год) адмовіўся ад дзяржаўнай дзейнасьці. Быў супраціўнікам Радзівілаў.

Браў удзел у Інфлянцкай вайне. У бітве на Уле (1564 год) камандаваў коньніцай, якая першай ударыла ў ворага, а потым перасьледаваў рэшткі супраціўніка ў дарозе на Полацак.

У 1568 годзе заснаваў друкарню пры праваслаўным манастыры ў мястэчку Заблудаве Гарадзенскага павету (цяпер у Польшчы), дзе працягнулі сваю дзейнасьць маскоўскія першадрукары Іван Фёдараў і Пётар Мсьціславец, уцекачы ад перасьледу з Маскоўскай дзяржавы. У Заблудове яны надрукавалі «Эвангельле вучыцельнае» — зборнік гутарак і павучаньняў з тлумачэньнем эвангельскіх тэкстаў (захавалася 44 асобнікі), які ўпрыгожылі гербам Рыгора Хадкевіча на абароце тытульнага ліста. Ужо безь Пятра Мсьціслаўца, які выехаў у Вільню, Іван Фёдараў надрукаваў у Заблудаве «Псалтыр з Часаслоўцам» (захавалася 4 асобнікі). Ціск каталіцкага духавенства вымусіў Рыгора Хадкевіча ў 1570 годзе адмовіцца ад падтрымкі кірылічнага праваслаўнага кнігадрукаваньня.

Дажыў да канца сваіх дзён у Заблудаве. Спачыў у катакомбах Дабравешчанскай царквы ў Супрасьлі.

У шлюбе з Кацярынай Вішнявецкай меў сыноў Андрэя і Аляксандра (іх настаўнікам быў вядомы ў той час паэт Ян Мыліюс), а таксама дачок Аляксандру і Ганну.

## Крыніцы

## Літаратура
* 

Рыгор
Катэгорыя:Падкаморыя вялікія літоўскія
Клёц (рака)

**Клёц** — рака ў Смаленскай вобласьці Расеі, у Смаленскім раёне. Прыток ракі Каспля (басэйн Заходняй Дзьвіны). Даўжыня 81 км. Плошча вадазбору 459 км².

## Асноўныя прытокі
* *Праваруч*: Удра, Грэбелька.
* *Леваруч*: Лойна.

## На рацэ
* *[[Вёска|Вёскі]]*: Забор’е, Стрыгі, Смоліна, Семяхі, Залоінка, Барок, Вялікія Чаркасы, Інькава, Качаны, Раскоша, Слабада, Талуны, Хадыкі, Чарняны.

## Агульныя зьвесткі
Выток ракі знаходзіцца паўночней вёскі Барок Смаленскага раёна на Руднянскай градзе. Кірунак плыні: поўдзень, потым паўднёвы ўсход. Рака цячэ па калісьці шчыльна населенай мясцовасьці. Паводле падліках 2007 года шматлікія населеныя пункты на Клёцы сталага насельніцтва не маюць.

## Вонкавыя спасылкі
* Звесткі на сайце адміністрацыі вобласьці

Катэгорыя:Рэкі Расеі
Катастрофа Як-42 пад Мазыром

**Катастрофа Як-42 пад Мазыром** — авіякатастрофа, якая адбылася 28 чэрвеня 1982 году каля в. Вербавічы Нараўлянскага раёну Гомельскай вобласьці БССР.

## Хада падзеяў

Знаходзячыся на вышыні 9000 мэтраў, экіпаж атрымаў дазвол на зьніжэньне да 7800 м. Падчас зьніжэньня самалёт рэзка перайшоў на пікіраваньне і на вышыні 5700 м ад перагрузак цалкам разваліўся. Аскепкі ўпалі ў ваколіцах в. Вербавічы.

## Расьсьледваньне

У момант зьніжэньня з прычыны поўнага зносу разьбы шрубкі адбыўся самаадвольны пераход стабілізатара на пікіраваньне. Знос разьбы быў выкліканы канструктыўнай недасканаласьцю вузла і нізкай якасьцю вытворчасьці. Прадугледжаны рэгламант тэхнічнага абслугоўваньня і агляду мэханізму перастаноўкі стабілізатара не дазваляў выявіць прызнакі зносу шрубавай пары па дзейснай тэхналёгіі.

## Наступствы

Пасьля катастрофы эксплюатацыя ўсяго парку самалётаў Як-42 была прыпыненая амаль на два гады. Праверка стану зьнятых зь іншых самалётаў Як-42 дэталяў шрубавых пар паказала, что знос разьбы гайкі меў месца і на іх.

## Вонкавыя спасылкі

* Катастрофа Як-42 Ленинградского УГА в районе г.Мозырь

Як-42
Як-42
Катэгорыя:Падзеі 28 чэрвеня
Катэгорыя:Нараўлянскі раён
Зімовыя юнацкія Алімпійскія гульні

**Зімовыя юнацкія Алімпійскія гульні** — гульні зарэзэрваваныя для маладых людзей ва ўзросьце 14—18 гадоў, створаныя Міжнародным алімпійскім камітэтам на сваёй 119-й сэсіі, якая адбылася ў Гватэмале з 4 па 7 ліпеня 2007 году. Гэтыя гульні будуць праводзіцца кожныя 4 гады, у гады летніх Алімпійскіх гульняў. Упершыню пройдуць у 2012 годзе.

## Гады і месцы правядзеньня

Катэгорыя:Юнацкія Алімпійскія гульні
Мангольская імпэрыя

**Манго́льская імпэ́рыя** (стараманг. *Yeke Mongγol ulus* — *Вялікая дзяржава манголаў*, ) — дзяржава, заснаваная Чынгісханам у 1206, уключала ў сябе самую вялікую ў сусьветнай гісторыі сумежную тэрыторыю ад Дунаю да Японскага мора і ад Ноўгараду да Камбоджы (каля 33 млн км²).

У пэрыяд росквіту ахоплівала разьлеглыя тэрыторыі Цэнтральнай Азіі, Паўднёвай Сыбіры, Усходняй Эўропы, Блізкага Ўсходу, Кітаю і Тыбэту. У другой палове 13 стагодзьдзя пачаўся распад імпэрыі на ўлусы, на чале якіх стаялі чынгізыды. Буйнейшымі асклепкамі Вялікай Манголіі сталі Імпэрыя Юань, Залатая Арда, Дзяржава Ільханаў і Чагатайскі ўлус. Сталіцай дзяржавы першапачаткова быў горад Каракарум, у 1264 сталіца перанесена ў Ханбалык.

## Гісторыя
### Панаваньне Чынгісхана
У 1196 годзе племянны хан пасьля зьнішчэньня сваіх супернікаў стаўся Чынгісханам і да 1206 году быў абвешчаны кіраўніком усіх мангольскіх і цюрскіх стэпавых народаў. Зыходзячы з існуючай сытуацыі, Чынгісхан выдаў шэраг палажэньняў, якія з часам былі аб’яднаныя ў адзін закон ясу.

У 1205—1209 гады Чынгісханам была падпарадкаваная дзяржава Сі Ся, якая была пляцдармам перад прасоўваньнем на Кітай. У 1211—1215 гады была спустошаная дзяржава Цзынь. Манголы ўмацавалі сваю вайсковую моц, старанна плянуючы праз кожныя два гады паходы, а пасьля дзякуючы выкарыстаньню вайсковай тэхнікі кітайскіх інжынэраў, як то вайсковыя сыгнальныя сыстэмы, мастацтва аблогі. У 1219—1225 гады манголы зьдзейсьнілі напад на Харэзмскую дзяржаву. Чынгісхан скарыў землі ад Паўночнага Кітаю да Чорнага мора.

Пасьля сьмерці Чынгісхана дзяржава была падзелена паміж ягонымі чатырма сынамі Джучы, Чагатаем, Талуем і Ўгедэем. Кожны зь іх атрымаў свой улус. Цэнтар імпэрыі, яшчэ пры жыцьці Чынгісхана, з 1220 году знаходзіўся на ўсходнім беразе ракі Архон, дзе ў ейным прытоку Каракарум разьмяшчалася стаўка Вялікага хана. У 1235 годзе тут ужо пры Ўгедэі пачалося будаўніцтва гораду. На працягу чвэрці стагодзьдзя Каракарум да 1260 году быў галоўным горадам-сталіцай дзяржавы. Да часу пераносу Хубілаем сталіцы ў Пэкін у дэльце Волгі на левым беразе Ахтубы была заснавана першая сталіца Залатой Арды — Сарай.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Егоров В. Историческая география Золотой Орды в XIII–XIV вв. 

Катэгорыя:Мангольская імпэрыя
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1206 годзе
Катэгорыя:Зьніклі ў 1368 годзе
Катэгорыя:Гісторыя Манголіі
Катэгорыя:Гісторыя Цэнтральнай Азіі
Катэгорыя:Сярэднявечны Азэрбайджан
Катэгорыя:Гісторыя Казахстану
Катэгорыя:Гісторыя Кыргыстану
Катэгорыя:Гісторыя Ўзбэкістану
Катэгорыя:Гісторыя Кітаю
Катэгорыя:Гісторыя Азіі
Катэгорыя:Цэнтральная Азія
Катэгорыя:Колішнія дзяржавы Эўропы
Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы
Самалёт

**Самалё́т**, (дыялект. **лята́к**, састар. **аэрапля́н**) — лятальны апарат, які для палёту выкарыстоўвае паступальны рух. Самалёты ўключаюць як апараты з рэактыўным рухавіком, так і тыя, якія для палёту выкарыстоўваюць цягу, ствараную вінтом (прапэлерам), а таксама апараты без рухавікоў (плянэры). Маюць цьвёрда замацаваныя крылы, у адрозьненьне ад шрубалётаў і арнітоптэраў.

Большасьць самалётаў зьяўляюцца кіраванымі лятальнымі апаратамі. Існуюць таксама апараты з дыстанцыйным або праграмным кіраваньнем.

## Самы вялікі (2011)
* Самы вялікі пасажырскі самалёт — Аэробус A380.
* Найбуйнейшы грузавы самалёт — Ан-225 Мрія.

## Вонкавыя спасылкі
Стрыганецкія Бусьні

**Стрыга́нецкія Бусьні́** — хутар у Жабінкаўскім раёне Берасьцейскай вобласьці. Стрыганецкія Бусьні ўваходзяць у склад Ракітніцкага сельсавету.

## Насельніцтва
* 2010 год — 7 чалавек
* 1999 год — 11 чалавек

## Крыніцы

Катэгорыя:Ракітніцкі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Жабінкаўскага раёну
Японскі кіт

**Японскі кіт** () — від вусатых кітоў пад пагрозай зьнікненьня. Быў распаўсюджаны ў паўночна-ціхаакіянскім рэгіёне да 1840 году. У цяперашні час сустракаецца вельмі рэдка з-за кітабойнае здабычы ў XIX і XX стагодзьдзях. Верагодна, у рэгіёне засталіся толькі дзьве іх папуляцыі. Папуляцыя, якая сустракаецца ў паўднёва-ўсходняй частцы Бэрынгава мора і ва ўсходняй частцы Ціхага акіяна, складае ня больш за 50 прадстаўнікоў. Вельмі блага вывучаная папуляцыя ў Ахоцкім моры між Курыльскімі выспамі і Сахалінам можа складаць 300 ці болей жывёлаў, але пра гэта амаль няма зьвестак. Таксама невядома, ці павялічваецца колькасьць японскіх кітоў, бо дакладны падлік выклікае цяжкасьці. Нягледзячы на тое, што кітаздабыча забароненая з 1935 году, браканьерства ў Савецкім Саюзе ў 1950-60-х гадох значна скараціла іхнюю колькасьць. Японскія кіты — адны з самых цяжкіх сысуноў. Яны могуць важыць да 90 тон у сталым узросьце, даўжыня дасягае 17 мэтраў. Саміцы большыя за самцоў. Харчуецца плянктонам.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Гладкія кіты
Катэгорыя:Фаўна Паўночнай Амэрыкі
Катэгорыя:Фаўна Эўразіі
Катэгорыя:Фаўна Ціхага акіяна
Катэгорыя:Віды пад пагрозай зьнікненьня
Рэшаў

**Рэшаў** (; па-украінску: *Ря́шів*) — горад у паўднёва-усходняй Польшчы, ёсьць адміністрацыйным цэнтрам Падкарапацкага ваяводзтва і Рэшаўскай дыяцэзіі. Жэшаў утварае гарадзкую акругу, а таксама зьяўляецца адміністрацыйным цэнтрам Рэшаўскага павету. Колькасьць насельніцтва налічвае 177 862 чалавекі.

Горад ёсьць адміністрацыйным, прамысловым, гандлёвым, адукацыйным і культурным цэнтрам паўднёва-ўсходнай Польшчы. Тут знаходзіцца міжнародны аэрапорт, а таксама Падкарпацкі навукова-тэхналягічны парк, дзейнасьць якога скіраваная на разьвіцьцё высокатэхналягічнай прамысловасьці. У Жэшаве знаходзяцца буйныя дзяржаўныя навучальныя ўстановы: Рэшаўскі ўнівэрсытэт і Рэшаўскі політэхнічны інстытут імя Ігнацыя Лукасевіча. Акрамя гэтага дзейнічаюць прыватныя навучальныя ўстановы, буйнейшай зь якіх зьяўляецца Вышэйшая школа Інфармацыйных тэхналёгіяў і кіраваньня. У Жэшаве знаходзяцца тры консульскія ўстановы (нямецкая, славацкая і ўкраінская).

Праз горад праходзяць чыгуначныя лініі Дрэздэн — Кіеў, Беласток — Кошыцы. Прыкладна за 100 км ад Рэшава праходзяць дзяржаўныя межы з Украінай і Славаччынай.

## Гарады-сябры
*  Клягенфурт, Аўстрыя
*  Бафала, ЗША
*  Білефэльд, Нямеччына
*  Кошыцы, Славаччына
*  Львоў, Украіна
*  Ньірэдзьхаза, Вугоршчына
*  Івана-Франкоўск, Украіна
*  Луцак, Украіна
*  Лямія, Грэцыя
*  Сату Марэ, Румынія

## Крыніцы


Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XI стагодзьдзі
Рух сьвятых апошніх дзён

**Рух сьвяты́х апо́шніх дзён** () — рэстаўрацыянісцкая рэлігійная плынь, што складаецца зь некалькіх дэнамінацыяў і асобных прыхільнікаў, якія імкнуцца пашырыць межы пратэстанцкага вераваньня і аднавіць хрысьціянства ў той форме, у якой як яны мяркуюць, існавала ў часы Новага Запавету.

Рух быў заснаваны Джозэфам Сьмітам-малодшым, які апублікаваў у 1830 годзе Кнігу Мармона, і першапачаткова меў назву Царква Хрыста. Па Сьмітавай сьмерці ў 1844 арганізацыя падзялілася на некалькі груповак, найбуйнейшая зь якіх — Царква Ісуса Хрыста Сьвятых апошніх дзён — мігравала ў Тэрыторыю Юта і здабыла вядомасьць у XIX ст. тым, што практыкавала шматжонства. Царква адмовілася ад гэтай практыкі ў 1890 годзе. Іншыя дэнамінацыі, да якіх прымяняюць тэрмін «мармонскі фундамэнталізм», працягвалі практыкаваць шматжонства.

Іншыя групы рассяліліся ў Місуры, Ілінойсе, Мічыгане і Пэнсыльваніі. Асноўная частка гэтых групаў адмовілася ад шматжонства і некаторых позьніх і найбольш спрэчных вучэньняў Джозэфа Сьміта. Найбуйнейшая зь іх — Супольнасьць Хрыста () — была ўтвораная ў Місуры ў 1860 годзе некалькімі групамі, што аб’ядналіся вакол сына Джозэфа Сьміта, Джозэфа Сьміта III.

## Глядзіце таксама
* Мармоны

## Літаратура
* Danny L. Jorgensen, «Dissent and Schism in the Early Church: Explaining Mormon Fissiparousness», *Dialogue: A Journal of Mormon Thought*, vol. 28, no. 3 (Fall 1993) pp.&nbsp;15–39.
* Steven L. Shields, *Divergent Paths of the Restoration: A History of the Latter Day Saint Movement* Los Angeles: 1990.
* Дворкин А. Л. *Сектоведение. Тоталитарные секты. Опыт систематического исследования.* — Н.Новгород: Христианская библиотека, 2007. — 814 с.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Марманізм
Самба

**Са́мба** () — бразыльскі жанр музыкі ды танцаў, які ўзьнік у выніку зьліцьця афрыканскіх і эўрапейскіх элемэнтаў у пачатку XX стагодзьдзя. Найбольш вядомы ў сьвеце як сымбаль Бразыліі і карнавалу. Самба лічыцца адной з самых папулярных бразыльскіх формаў культурнага самавыяўленьня, самба сталася іконай бразыльскай нацыянальнай ідэнтычнасьці. Баійскі танец самба-да-рода, які ўвайшоў у сьпіс нематэрыяльнай культурнай спадчыны ЮНЭСКО ў 2005 годзе, зьяўляецца галоўным стылем самбы карыёка, якую выконваюць і танчаць у Рыё-дэ-Жанэйра. Самба зьявіўся ў бразыльскім штаце Баія. Карані самбы нарадзіліся ў Рыё-дэ-Жанэйра, былой сталіцы краіны, у асяродзьдзі афрыканскіх рабоў.

Як музычны жанр самба ўключае розныя рытмы спэцыфічных ударных інструмэнтаў, якія прыдавалі ёй арыгінальнае гучаньне. Рытм самбы звычайна мае 50-52 такты ў хвіліну (памер 2/4). Традыцыйна, самба выконваецца струнавымі інструмэнтамі, як то кавакіньню і рознымі тыпамі гітарамі, да рознымі ўдарнымі інструмэнтамі, як то тамбарым. Пад уплывам амэрыканскіх аркестраў, якія набылі папулярнасьць з часу Другой сусьветнай вайны, і агульнага культурнага ўплыву пасьляваеннай музыкі ЗША, для выкананьня музыкі самба пачалі выкарыстоўваць трамбоны, трубы, шору, флейты і клярнэты. У стварэньні рытму бразыльскай самбы ўдзельнічаюць агога, куіка, бонга, бэрымбаў, гуіра, сэнгсэра (коўбэл) і іншыя ўдарныя інструмэнты.

Нацыянальны дзень самбы адзначаецца 2 сьнежня. Дата была вылучана паводле ініцыятывы Луіса Мантэйру да Косты, кіраўніка гораду Салвадору. Спачатку сьвята адзначалася толькі ў горадзе Салвадор, аднак зь цягам часу сьвята набыло нацыянальны характар.

Самба папулярна на паўднёвым і паўночным усходзе Бразыліі, асабліва ў Рыё-дэ-Жанэйра, Сан-Паўлу, Салвадоры і Рэсыфі. Значнасьць самбы як стылю музыкі мае нацыянальны характар у Бразыліі і выходзіць за межы вышэйназваных рэгіёнаў, то бок школы самбы, музыкі самбы і карнавальныя арганізацыяў па выкананьні самбы існуюць у кожным рэгіёне краіны, нават у паўднёвай і цэнтральна-заходняй частцы Бразыліі, а таксама па ўсёй сельскай мясцовасьці краіны, дзе найбольш папулярным зьяўляецца стыль бразыльскай кантры музыкі сэртанэжа.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Паходжаньне музыкі ды танцаў самба

Катэгорыя:Музычныя жанры
Катэгорыя:Бразыльская музыка
Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы
Заалёгія

**Заалёгія** (паводле  — жывёла і  — вучэньне) — галіна біялёгіі, якая вывучае і дасьледуе прадстаўнікоў царства жывёл

## Характэрныя асаблівасьці жывёльных арганізмаў
# Эўкарыятычныя арганізмы.
# Наяўнасьць актын-міазінавага комплексу ў вузах (у адрозьненьне ад расьлін і грыбоў).
# Харчаваньне, як правіла, зьвязана з паглынаньнем частіц харчовага субстрату арганізмам (у адрозьненьне ад грыбоў).
# Адсутнічаюць пластыды (у адрозьненьне ад расьлін).
# Здольны (як правіла) да актыўнага руху.
# Назапашваюць глікаген.
# У вузную абалонку ўваходзіць хітын.

Заалёгія мае шэраг галін, сьмежных зь іншымі навукамі.

Заалёгія вывучае фізыялёгію, анатомію, эмбрыялёгію, экалёгію, філагэнію жывёл.

Паводле вывучаемай групе арганізмаў заалёгія падзяляецца на заалёгію беспазваночных і заалёгію пазваночных.

Гэтыя разьдзелы таксама драбняцца.

## Заалёгія беспазваночных
Заалёгія беспазваночных вывучае жывёльныя арганізмы, якія не адносяцца да тыпу хордавыя (Chordata). Найбольш вядомымі яе адгалінаваньнямі (па вывучаемым таксонам) зьяўляецца пратысталёгія (навука аб найпрасьцейшых ці аднавузавых арганізмах), малякалёгія — навука аб малюсках, арахналёгія — навука аб павукападобныя, энтамалёгія — навука аб насякомых, акаралёгія — навука аб кляшчах. Гэльмінталёгія — навука аб паразытычных чарвях — часткова адносіцца і да заалёгіі беспазваночных і да мэдыцыны.

## Заалёгія пазваночных
Заалёгія пазваночных вывучае жывёльныя аргнанізмы, якія адносяцца да тыпу хордавыя. важныя адгалінаваньні заалёгіі пазваночных па вывучаемым таксонам: іхтыялёгія (навука аб касьцістых рыбах), герпэталёгія (навука аб лускаватых паўзунах), арніталёгія (навука аб птушках), тэрыялёгія (навука аб наземных сысунах)

Асноўнай прычынай даўняга падзяленьня заалёгіі на заалёгію пазваночных і беспазваночных, як відаць, зьяўляецца вялікая гаспадарчая значнасьць і буйныя памеры большасьці хордавых, а таксама падабенства агульнага пляну будовы вышэйшых хордавых з анатамічнай будовай чалавека. 

## Sarcomastigophora
Некаторыя прасьцейшыя арганізмы (шэраг прадстаўнікоў тыпу **Sarcomastigophora**), па спосабу харчаваньня і набору субвузавых структур займаюць прамежкавае становішча паміж жывёламі і расьлінамі, і таму могуць разглядацца і як аб'екты заалёгіі, і як аб'екты батанікі.

## Заалягічныя таварыствы
* Заалягічнае таварыства Лёндана 
* Заалягічнае таварыства Францыі
* Сьпіс арніталягічных таварыстваў 
* Герпэталягічныя таварыствы 
* Энтамалягічныя таварыствы

## Глядзіце таксама
* Інстытут заалёгіі НАН Беларусі
* Сьпіс заалягічных часопісаў
* Заапсыхалёгія
* Знакамітыя біёлягі і заолягі
Інфаркт міякарда

**Інфа́ркт міяка́рда** (сардэчны прыступ) — адна з клінічных формаў ішэмічнай хваробы сэрца, якая парцякае з разьвіцьцём ішэмічнага нэкроза ўчастка міякарда, абумоўленага абсалютнай ці адноснай няздатнасьцю яго крывезабесьпячэньня.

## Папярэджаньне
Для прадухіленьня сардэчнага прыступу карысна стымуляваць сэрца праз выкарыстаньне вэлятрэнажору і штодзённыя прагулкі зранку і ўвечары. Таксама варта замяніць патэльні на параварку ў гатаваньні. У харчаваньні варта перайсьці на нятлустае мяса, прыгатаванае на пары, а таксама адварное і запечанае. Урэшце дапамагае спажываньне рыбы прынамсі тройчы на тыдзень і штодзённае шматразовае харчаваньне гароднінай, садавінай і кашамі, бо тыя ўтрымліваюць вітаміны групы Б, што ўмацоўваюць сардэчную цягліцу. Карысна перастаць ужываць салёную, смажаную і тлустую ежу, у тым ліку вострыя прыправы, кетчуп, сала, саленьні ў слоіках і соўсы.

## Этыялёгіі
Інфаркт міякарда разьвіваецца ў выніку абтурацыі прасьвету судзіны крывезабесьпячэньня міякарда ці каранарных артэрыяў). Чыньнікамі могуць стаць па частасьці сустракаемасьці:

# Атэрасклероз каранарных артэрыяў
# Хірургічная абтурацыя
# Эмбалізацыя каранарнай артэрыі
# Спазма каранарных артэрыяў

## Патагенэз
Адрозьніваюць наступныя стадыі:

# Ішэмія
# Пашкоджаньні нэкрабіёзу
# Нэкроз
# Рубцаваньне

Ішэмія можа зьяўляцца прэдыктам інфаркту й доўжыцца калі заўгодна доўга. Пры вычарпаньні кампэнсатарных мэханізмаў кажуць аб пашкоджаньні, калі пакутуе мэтабалізм і функцыя міякарда, аднак зьмены носяць зваротны характар. Стадыя пашкоджаньня доўжыцца ад 4 да 7 гадзінаў. Нэкроз характарызуецца незваротнасьцю пашкоджаньняў. Праз адзін альбо два тыдні пасьля інфаркту некрытычны вучастак пачынае замяшчацца рубцова тканінай. Канчатковае фармаваньне рубца адбываецца праз 1-2 месяцы.

## Клінічная карціна

Асноўная клінічная прыкмета — інтэнсіўны боль за грудавінай. Аднак болевыя адчуваньні могуць мець варыябельны характар. Спалечнік можа скардзіцца на пачуцьцё дыскамфорту ў грудзёх, боль ў жываце, горле, руцэ, лапатцы і гэтак далей. Нярэдка захворваньне мае бязболевы характар, што характэрна для хворых на цукровы дыябэт. Болевы сындром захоўваецца больш за 15 хвілінаў і можа цягнуцца нават гадзіну й купуецца празь некалькі гадзінаў, альбо пасьля ўжываньня наркатычных анальгетыкаў, нітраты ў гэтай сытуацыі неэфэктыўныя. Часам бывае прафузны пот.

У 20-30% выпадкаў пры буйнаасяроджаных паразах разьвіваюцца прыкметы сардэчнай недастатковасьці. Спалечнікі адзначаюць дыхавіцу, непрадуктыўны кашаль. Нярэдка сустракаюцца арытміі. Як правіла гэта розныя формы экстрасісталіі альбо фібрыляцыі перадсэрдзяў. Нярэдка адзіным сымптомам інфаркту міякарда зьяўляецца раптоўны прыпынак працы сэрца. Фактарамі, якія прыводзяць да міякарда, зьяўляюцца фізычная нагрузка, псыхаэмацыйнае напружаньне, стан стомы, гіпэртанічны крыз.

## Беларусь
У 2019 годзе сардэчны прыступ здараўся ў мужчынаў Беларусі 20-кратна часьцей, чым у жанчынаў.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* 


Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы