Дыялектыка

**Дыяле́ктыка** — філязофскі мэтад, які базуецца на дыскурсе паміж двума або больш людзьмі, якія маюць розныя пункты гледжаньня аб прадмеце, але жадаюць усталяваць ісьціну праз аргумэнтаваныя довады. Сустрэча тэзіса і антытэзіса ў пазнавальных мэтах. Дыялектыка нагадвае дыскусію, аднак, яна пазбаўленая суб’ектыўных элемэнтаў, як то эмацыйная прывабнасьць і прыніжальны сэнс рыторыкі. Дыялектыка робіць акцэнт на лягічных, а не эмацыйных аргумэнтах, спрабуе знайсьці ісьціну, а не пераканаць апанэнта. Гэты мэтад можа быць супрацьпастаўлены дыдактычнаму мэтаду, дзе адзін бок размовы вучыць іншы.

У больш вузкім сэнсе — мэтад спазнаньня, мэтадалягічны прынцып, які зьдзяйсняецца па схеме «тэзіс-антытэзіс-сынтэз». У суадноснасьці з гэтым прынцыпам, суб’ект, які пазнае, спачатку вылучае нейкую зьяву ў рэчаіснасьці і для яе фармулюе тэзіс — панятак ці сьцьвярджэньне. Далей зьдзяйсьняецца фармаваньне антытэзісу, і толькі потым суб’ект мае магчымасьць перайсьці да разгляду і вывучэньня ўзаемасувязі тэзіса і антытэзіса, што дазваляе пабудаваць сынтэз. Далей сынтэз можа быць разгледжаны як тэзіс больш высокага ўзроўню. Такім шляхам зьдзяйсьняецца выкрыцьцё ісьціны.

У адрозьненьне ад мэтафызычнага прынцыпу дыялектыка прызнае дынамічнасьць нашых ведаў, паняткаў аб рэчаіснасьці, якая сама дынамічна. Таму гэты мэтад неабходна патрабуе выкарыстоўваць як дэдуктыўныя схемы разважаньняў, якія ўжываюцца ў клясычных фармальных лёгіках, так і схемы тэмпаральных (часовых) лёгік і іхных пашырэньняў.

Дыялектычны мэтад быў распрацаваны Георгам Гэгелем. Дыялектыка зьяўляецца мэтадалягічным прынцыпам дыялектычнага матэрыялізму, які ў асноўным быў распрацаваны Карлам Марксам і Фрыдрыхам Энгельсам, якія па сутнасьці адаптавалі Гэгелеўскую дыялектыку ў традыцыйны матэрыялізм. Важным у дыялектыцы, у адрозьненьне ад рэлятывізму, зьяўляецца суадноснасьць абсалютнасьці і адноснасьці.

## Гісторыя
### Клясычная філязофія
У клясычнай філязофіі дыялектыка ёсьць формай разважаньняў, заснаваная на дыялёгу з аргумэнтамі і контараргумэнтамі, адстойваньне тэзісаў і антытэзісаў. Вынікам такой дыялектыкі можа быць абвяржэньне адпаведнага тэзісу, або нейкі сынтэз, то бок спалучэньне супрацьлеглых сьцьвярджэнняў, або якаснае паляпшэньне дыялёгу.

Тэрмін «дыялектыка» шмат у чым абавязаны сваёй рольлю ў філязофіі дзякуючы Сакрату і Плятону, якія працавалі ў грэцкі клясычны час з V—IV стагодзьдзі да н. э. Арыстотэль казаў, што дыялектыку вынайшаў дасакратаў філёзаф Зянон Элейскі, але дыялёгі Плятона зьяўляюцца прыкладамі клясычнага сакратавага дыялектычнага мэтаду.

#### Сакратаў мэтад
Сакратаўскія дыялёгі ўяўляюць сабой асаблівую форму дыялектыкі, вядомую як мэтад выпрабаваньня, з дапамогай якой сэрыя пытаньняў робіць выказваньне больш дакладным і адрозным ад невыразнага перакананьня. Далей дасьледуюцца лягічныя наступствы гэтага выказваньня, і выяўляюцца супярэчнасьці. Мэтад у значнай ступені ёсьць дэструктыўным, бо зь ягонай дапамогай з большага выкрываюцца ілжывыя альбо спрэчныя перакананьні. Пазытыўныя наступствы гэтага мэтаду палягаюць толькі ў тым, што такое выкрыцьцё можа прывесьці да далейшага пошуку праўды. Выяўленьне памылкі не азначае доказ антытэзісу. Галоўнай мэтай сакратаўскай дзейнасьці можа быць загартаваньне душы суразмоўцаў, а таксама вызваленьне іх ад непрызнаных памылак або нават навучаньне духу дасьледваньня.

Прыкладам сакратавага мэтаду ёсьць пытаньне пабожнасьці, якое Сакрата паставіў перад Эўтыфронам. Сакрат запытаў яго даць азначэньне пабожнасьці. Эўтыфрон адказаў, што пабожны той, каго любяць багі. Аднак, Сакрат выказаў думку, зь якой згадзіўся мысьляр, што багі сварлівыя, як і людзі, і што іхныя сваркі тычацца аб’ектаў любові і нянавісьці. Такім чынам, разважаў Сакрат, існуе прынамсі адная якая-небудзь рэч, якая будзе даспадобны адным багам, у той час як іншыя багі яе будуць ненавідзець. Сакрат прыйшоў да высновы, што калі вызначэньне пабожнасьці, дадзенае Эўтыфронам, прымальнае, то павінна існаваць хаця б адная рэч, якая адначасова ёсьць пабожнай і бязбожнай, што, па прызнаньні Эўтыфрона, абсурдна. Такім чынам, Эўтыфрон з дапамогай гэтага дыялектычнага мэтаду ўсьвядоміў, што ягонае азначэньне пабожнасьці ня мае сэнсу.

У іншым прыкладзе, у плятонавых *«Горгіях»*, дыялектычны мэтад прымяняецца ў дыялёгу паміж Сакратам, сафістам Горгіем і двума іншымі людзьмі. Паколькі канчатковай мэтай Сакрата было дасягненьне сапраўдных ведаў, ён нават быў гатовы зьмяніць свае погляды, каб дасягнуць ісьціны. Фундамэнтальная мэта дыялектыкі, у гэтым выпадку, палягала ў тым, каб усталяваць дакладнае вызначэньне паняткаў, то бок на ўзроўні рыторыкі. З выкарыстаньнем аргумэнтацыі і трапных пытаньняў азначэньні мусілі зрабіцца яшчэ больш дакладным. У *«Горгіях»* Сакрат дасягнаў ісьціны, задаючы шэраг пытаньняў і атрымліваючы кароткія ды зразумелыя адказы.

#### Дыялектыка Арыстотэля

Стваральнікам дыялектыкі як навуковай дысцыпліны быў Арыстотэль у IV стагодзьдзі да н. э. Ейныя прынцыпы былі прадстаўленыя ў трактаце *«[[Тапіка (Арыстотэль)|Тапіка]]»*, а затым пашыраныя і падрабязна апісаныя ў двух наступных трактатах — *«[[Аб сафістычных доказах]]»* і *«[[Другасныя аналітыкі]]»*. Для Арыстотэля мэтай дыялектыкі было не дасяг да аб’ектыўнай ісьціны, а рэалістычнае тлумачэньне рэчаіснасьці. У адрозьненьне ад Сакрата і Плятона, Арыстотэля дыялектыка цікавіць ня столькі як зьмест спазнаньня, колькі форма ягонай арганізацыі. Ён вызначаў дыялектыку як навуку, якая выкарыстоўвае мэтад абгрунтаваньня верагодных сьцьвярджэнняў з дапамогай сылягізмаў, асабліва ў дачыненьні да тэзісаў, якія ня могуць быць даказаныя з дапамогай лягічных разважаньняў, гэта значыць заснаваных на непазьбежнай прычынна-выніковай сувязі.

На ягоную думку, задача дыялектыкі заключалася ў тым, каб крытычна дасьледаваць выказваньні шляхам аналізу паняційных адносінаў, як то родавых, відавых, выпадковых, якія існуюць паміж суб’ектам і прэдыкатам сылягізму. Дыялектычны аналіз, дасьледуючы выкарыстаньне пасылак выказваньня ў розных значэньнях і азначэньнях, служыць дзеля абгрунтаваньня іхнага фундамэнту шляхам прысваеньня адпаведных рацыянальных значэньняў суб’ектам і прэдыкатам, а таксама дзеля выключэньня паўсталых памылак пры сумяшчэньні суб’етка з прэдыкатам. Паводле Арыстотэля, дыялектыка ёсьць мэтадам слушных высноваў у галіне верагоднага, а таксама мастацтвам пісьменнай аргумэнтацыі.

#### У Старажытным Рыме
Грэцкая дыялектыка была прыстасаваная да лацінскай навукі Цыцэронам. У трактаце *«[[Тапіка (Цыцэрон)|Тапіка]]»* ён скардзіўся, што рымляне ставіліся да рыторыкі як да паэзіі, не вывучаючы кніг па дыялектыцы. Між тым, на ягоную думку, дыялектыка ёсьць істотным элемэнтам выхаваньня прамоўцы. Цыцэрон вызначаў дыялектыку як рацыянальны дыскурс. Ён падзяліў дыялектыку на выяўленьне аргумэнтаў, якія абгрунтоўваюць тэзіс, і іхнюю ацэнку. У адрозьненьне ад грэцкіх тэарэтыкаў, Цыцэрон зважаў, што здольнасьць слушна адабраць аргумэнты было больш важным, чым ацэнка іхняй слушнасьці.

Аўгустын лічыў дыялектыку найважнейшай часткай ведаў альбо дысцыплінай з дысцыплінаў з усіх навук. У ягоным падыходзе дыялектыка знайшла асаблівае прыкладаньне ў развагах адносна адвечных, неабходных і нязьменных аб’ектаў. Вызначальнымі дзеля далейшага разьвіцьця дыялектыкі былі працы Баэтыюса, якія традыцыйна зважаюцца пераходным мостам паміж антычнай і сярэднявечнай дыялектыкай. Баэтыюс напісаў камэнтар да *«Тапікі»* Арыстотэля (цяпер страчаны) і камэнтар працы з той жа назвай, але аўтарства Цыцэрона. У дадатак, ён пераклаў на лацінскую мову *«Тапікі»* і *«Аб сафістычных доказах»* Арыстотэля. Мысьляр таксама напісаў шэраг трактатаў, у якіх выклаў уласны погляд на дыялектыку. Найбольшы ўплывай работай, якая надала разьвіцьцё навукі, зрабіла *«[[Аб рознасьцях у тапіках]]»*.

### Сярэднявечная філязофія
Дыялектыка была адным з трох вольных мастацтваў, якія выкладаліся ў сярэднявечных унівэрсытэтах як частка трывіюму. Іншымі мастацтвамі былі рыторыка і граматыка. Яе выкладалі на аснове тэорыяў Цыцэрона, Квінтыліяна і Баэтыюса. Дыялектыка як частка трывіюму разумелася звычайна ў шырокім сэнсе як здольнасьць весьці спрэчку з дапамогай пытаньняў і адказаў, мастацтва складаць сылягізмы, выкарыстоўваючы імавернасныя і праўдападобныя аргумэнты на прапанаваныя пытаньні, а таксама мастацтва клясыфікацыі паняткаў, падзелу рэчаў на роды і віды.

Часьцей за ўсё выкарыстоўваўся падручнік *«[[Аб шлюбе філялёгіі і Мэркура]]»* працы Марцыяна Капэльлі. У гэтым падручніку дыялектыка алегарычна апісвалася як строгая і сьціплая жанчына, бо для Капэльлі гэтая дысцыпліна была толькі дапаможнай да рыторыкі, выявай якой была прыгожая і велічная жанчына. Адыход ад рыторыкі і акцэнтаваньне значнасьці дыялектыкі, якое адбылося ў XII стагодзьдзі, сучасныя дасьледнікі часьцей за ўсё зьвязваюць з адкрыцьцём у сярэдзіне таго стагодзьдзя лацінскіх перакладаў *«Тапікі»* і *«Аб сафістычных доказах»* Арыстотэля, якія зрабіў Баэтыюс. Гэтыя пераклады часта перапісваліся па ўсёй Эўропе, і захавалася 250 рукапісаў лацінскага тэксту *«Тапікаў»*. Адкрыцьцё перакладаў разам з ростам цікавасьці да думкі Арыстотэля падрыхтавала глебу для адмовы ад падручніка Капэльлі і прывяла да стварэньня шматлікіх новых працаў па дыялектыцы і разьвіцьцю гэтай дысцыпліны.

У першай палове XIII стагодзьдзя Ўільям Шэрўудзкі вызначыў дыялектыку, грунтыючыся на працах Арыстотэля, як мастацтва прыходзіць да верагодных меркаваньняў на паўдарозе паміж упэўненасьцю навуковых ведаў і выдумкай сафістыкі. Лямбэрт Асэрскі клясыфікаваў дыялектыку як частку лёгікі і зважаў яе адным з мэтадам, які дае дасяжнасьць да ўсіх іншых мэтадаў. Блізу 1250 году Альбэрт Вялікі напісаў доўгі камэнтар да *«Тапікаў»*, які стаў найважнейшым творам у вызначэньні і фармаваньня схалястычнай дыялектыкі.

Праблема будучыні асэнсоўвалася шмат у чым на аснове дыялектыкі. Недасканалы «зямны сьвет», які ёсьць сьветам Бога-Сына, зьвязваўся з дасканалым «нябесным сьветам» Бога-Айца ня толькі з дапамогай містычнага Бога-Духа, але і з дапамогай дыялектычнай хады думкі. У сярэднявечнай філязофіі меліся ўсе тыя ключавыя элемэнты дыялектыкі, у тым ліку і гэтак званы закон адмаўленьня адмаўленьня, якія пазьней Гэгель і камуністычная філязофія прыдбалі ў сваю «дыялектыку прыроды, грамадзтва і мысьленьня». Мэта сярэднявечнай дыялектыкі — паспрабаваць схапіць сьвет адразу ў абодвух ягоных выявах, сакральнай і сьвецкай, сублімаванай і нізіннай. Сярэднявечная культура спалучае ў адзінства палярныя супрацьлегласьці, як то нябеснае і зямное, сьпірытуальнае і груба цялеснае, жыцьцё і сьмерць. Панаваньне монатэістычных рэлігіяў у Сярэднявеччы перанесла дыялектыку ў сфэры тэалёгіі. Арыстотэль і неаплятанізм выкарыстоўваліся пры гэтым дзеля стварэньня схалястычных распрацаваных вучэньняў аб асабістым абсалюце. У неаплятонікаў словам «дыялектыка» пазначаецца навуковы мэтад аналізу і сынтэзу, які зыходзіць з Адзінага, каб да Адзінага вярнуцца. У Мікалая Кузанскага ідэі дыялектыкі разьвіліся ў вучэньні пра тоеснасьць ведаў і няведаньня, аб супадзеньні максымуму і мінімуму, аб адвечным руху, аб супадзеньні супрацьлегласьцяў, аб любым ў любым і гэтак далей.

### Сучасная філязофія

Філёзафы раньняга Новага часу, такія як Фрэнсіс Бэкан, Рэнэ Дэкарт і П’ер Гасэндзі, адкінулі дыялектыку разам з усёй позьняй схалястыкай, супрацьпаставіўшы ёй новую тэорыю пазнаньня, заснаваную на лёгіцы і эмпірычных ведах. Клясычная канцэпцыя дыялектыкі як мастацтва аргумэнтацыі была грунтоўна пераасэнсаваная ў сучаснай філязофіі. Пачатак сучаснаму падыходу да дыялектыкі паклаў Імануіл Кант, які ў *«[[Крытыка чыстага розуму|Крытыцы чыстага розуму]]»* раскрытыкаваў клясычную дыялектыку, якая, на ягоную думку, займалася лёгікай бачнасьці. На ейнае месца ён увёў «трансцэндэнтальную лёгіку», якая складаецца з двух этапаў: аналізу і трансцэндэнтальнай дыялектыкі. Трансцэндэнтальная дыялектыка займалася крытыкай трансцэндэнтальных меркаваньняў, то бок тых, якія выходзяць па-за межы досьведу.

Канцэпцыя дыялектыкі атрымала новае жыцьцё ў пачатку XIX стагодзьдзя дзякуючы Георгу Вільгельму Фрыдрыху Гэгелю, чыя дыялектычная мадэль прыроды і гісторыі зрабіла дыялектыку фундамэнтальнай уласьцівасьцю рэчаіснасьці. Новыя сэнсы дыялектызмаў былі настолькі рознымі, што можна казаць аб зьяўленьні новай традыцыі сэнсу, якая мае мала агульнага з ранейшымі падыходамі. У сярэдзіне XIX стагодзьдзя гэгелеўская дыялектыка была адаптаваная Карлам Марксам і Фрыдрыхам Энгельсам і пераробленая, як яны лічылі, неідэалістычным чынам. У далейшым была распрацаваная мадэль дыялектычнага матэрыялізму як важная частка марксізму. Уяўленьні вакол гэтай мадэлі часта рэзка кантраставалі і прыводзілі да бурных дэбатаў паміж рознымі марксісцкімі групамі.

#### Гэгелева дыялектыка

Гэгелева дыялектыка апісвае зьмены ў формах мысьленьня праз уласныя нутраныя супярэчнасьці ў новыя канкрэтныя формы, якія ў сваю чаргу таксама праходзяць праз стадыю супрацьстаяньня. Гэтак, кожная зьява ў сьвеце абавязкова спараджае сваю супярэчнасьць. Гэтыя дзьве супярэчнасьці натуральна ўступаюць ва ўзаемадзеяньне, што спараджае сынтэз, то бок нейкую новую зьяву, якая працягвае шлях праз трыяду.

У сыстэме гэгелевай лёгікі дыялектыка канчаткова перастала быць дысцыплінай, якая займаецца аргумэнтацыяй, а стала пэўнай уласьцівасьцю працэсаў, якія адбываюцца ў рэчаіснасьці. Трыядычная дыяграма апісвае разьвіцьцё Духа, які рухаецца да ўсё больш высокіх ступеняў разьвіцьця. Дыялектычнасьць на думку філёзафа ёсьць уласьцівасьцю быцьця, падпарадкаванага сталаму руху праз супрацьлегласьць. Адным з прыкладаў дыялектычнага разьвіцьця была дыялектыка гаспадара і раба, апісаная ў *«Фэнамэналёгіі духу»* (1807). Гэгель імкнуўся пераадолець суб’ектыўнае тлумачэньне лягічных формаў і даць ім аб’ектыўнае тлумачэньне як формы жывога, рэальнага зьместу, формы разьвіцьця ўсяго канкрэтнага зьместу сьвету і ягонага спазнаньня. Таму ён ставіў перад лягічнай навукай унівэрсальную задачу дасьледаваць усе агульныя заканамернасьці разьвіцьця спазнаньня, мысьленьня як першаасновы ўсяго існага.

#### Дыялектыка ў марксізьме
Карл Маркс і Фрыдрых Энгельс, якія працавалі празь некалькі дзесяцігодзьдзяў па сьмерці Гэгеля, выказалі здагадку, што дыялектыка Гэгеля занадта абстрактная. Яны перавялі ў сваіх творах панятак дыялектыкі ў матэрыялістычную плашчыню. Марксісцкая дыялектыка знайшла сваё месца ў працы *«[[Капітал: крытыка палітычнай эканоміі|Капітал]]»*. Адрозьненьні сваёй дыялектыкі ад гэгелевай Маркс выказаў у сьцьвярджэньні, што філязофія Гэгеля перавернутая з ног на галаву, то бок ён вынайшаў свой уласны дыялектычны мэтад, які, як ён сьцьвярджаў, ёсьць «наўпроставай супрацьлегласьцю» мэтаду Гэгеля. Клясавая барацьба мусіла быць асноўнай супярэчнасьцю, якую павінна была разьвязаць марксісцкая дыялектыка праз цэнтральную ролю барацьбы ў сацыяльным і палітычным жыцьці грамадзтва. Менавіта таму варта адрозьніваць дыялектыку Гэгеля ад ейнай інтэрпрэтацыі ў дыялектыцы марксізму. Маркс разумеў філязофію як навуку і спрабаваў выбудаваць яе паводле навуковым мэтадам. Сьвядомасьць Марксам разумелася як уласьцівасьць матэрыі адлюстроўваць саму сябе, а ня як самастойная сутнасьць. Згодна зь меркаваньнем мысьляра, матэрыя ёсьць у сталым руху і разьвіцьці. Дыялектыка жа выступае ў якасьці закона разьвіцьця гэтай матэрыі.

Маркс наступным чынам апісваў розьніцу паміж ягонай дыялектыкай і дыялектыкай Гэгеля:
Мой дыялектычны мэтад у сваім базісу ня толькі адрозьніваецца ад гэгелевага, але ёсьць ягонай наўпорставай супрацьлегласьцю. Для Гэгеля працэс мысьленьня, які ён ператварае нават пад імём ідэі ў самастойны суб’ект, ёсць дэміюрг сапраўднага, якое складае толькі ягоную вонкавую праяву. У мяне ж, наадварот, ідэальнае ёсьць матэрыяльнае, перасаджанае ў чалавечую галаву і ператворанае ў ёй.

### На сёньня
У XX стагодзьдзі дасьледаваньнем дыялектыкі як у гістарычным пляне (дыялектыка ў антычнасьці і ў нямецкай клясычнай філязофіі), гэтак і ў тэарэтычным займаўся Мікалай Гартман.

Некаторыя сучасныя філёзафы, як то Люсьен Сэў і Жан-Мары Бром зноў зьвяртаюцца да дыялектыкі, разглядаючы выключна ў адносінах да чалавечага дзеяньня, дзейнасьці. Яны адмаўляюць дыялектыку прыроды і існаваньне навуковых законаў, якія могуць быць па-за чалавечым дзеяньні. Аднак, па Другой сусьветнай вайне, шэраг філязафаў, як Рычард Левантын, Стывэн Гулд, Аляксандар Зіноўеў, Патрык Тор, шырока выкарыстоўваюць дыялектыку ў сваіх працах, разглядаючы яе і як прадмет вывучэньня. У XXI стагодзьдзі маюцца працы Бэртэла Олмана, Паскаля Шарбана і Эварыста Санчэс-Паленсіі, у якіх дыялектыка ўводзіцца ў навуку, нароўні з дыялектычным матэрыялізмам Маркса і Энгельса. Такім чынам, дыялектыка дазваляе рабіць выразнымі і дасьціпнымі супярэчнасьці ў навуцы (антаганістычныя тэндэнцыі), так бы мовіць, незвычайныя і парадаксальныя сытуацыі, якія сустракаюцца ў назіраньнях і навуковых экспэрымэнтах. Строга кажучы, зьмест дыялектыкі зьмяняецца з прагрэсам навукі, бо, у пэўным сэнсе, гэты зьмест ёсьць самая навука, заснаваная на прынцыпах абстракцыяў.

Матэрыялістычная дыялектыка знайшла шэраг пацьверджаньняў ў біялёгіі. Жывыя арганізмы сваім фізыка-хімічна дэтэрмінаваным разьвіцьцём і вызначаным зьместам інфармацыі, падпарадкаваныя бясконцым зьменам у сваім мэтабалізьме і эвалюцыі. У гэтым сэнсе, канцэпцыя дыялектыкі прыроды, прапанаваная Энгельсам, тут можа быць добра дапасаванай. Згодна з Эварыстам Санчэс-Паленсіям, дыялектыка дазваляе разьвязаць супярэчнасьці ў навуцы, незвычайныя і парадаксальныя, ва ўсіх відах ведаў, улучна з прыкладной матэматыкай, аднак у першую чаргу ў сацыялёгіі і псыхалёгіі. Фактычна, на ягоную думку, дыялектыка ня ёсьць лёгікай зь ейнымі дакладнымі законамі, а больш агульным каркасам, у які ўпісваюцца эвалюцыйныя зьявы.

## Дыялектыка і лёгіка
Адной з найбольш трывалых спадчын старажытнага сьвету ёсьць сыстэма фармальнай лёгікі. Гэтая сыстэма, створаная Арыстотэлем і пазьней развітая стоікамі, усталявала правілы аналізу працэсу развагі. Яна дамінавала ў навуцы да канца XIX стагодзьдзя. Затым былі прызнаныя ейныя абмежаваньні, і былі распрацаваныя іншыя сыстэмы фармальнага лягічнага аналізу, але большасьць з гэтых сучасных сыстэмаў усё яшчэ свае карані вяла ад старажытнай думкі, асабліва ў стаічнай сыстэме зьлічэньня выказваньняў.

Вызначэньне межаў фармальнай лёгікі ня было адкрыцьцём сучасных навукоўцаў, бо на гэтыя межы паказваў яшчэ Арыстотэль. У антычных аўтараў сыстэмы фармальнай лёгікі рэдка ўплывалі на хаду развагаў. Нешматлікія аўтары — за выключэньнем тых, хто пісаў выключна пра лёгіку — паказалі хоць нейкую дасьведчанасьць аб існаваньні такіх сыстэмаў. Такім чынам, Арыстотэль заўважыў, што не зважаючы на тое, што лёгіка ёсьць незаменным інструмэнтам, які выкарыстоўваецца ў навуковым аналізе, але яна ня можа быць прыкладзеная пры разглядзе мноства розных пытаньняў, асабліва тых, якія выходзяць па-за рамкі эмпірызму. Ён лічыў, што фармальная лёгіка, якую ён называў аналітыкай, дзеіць толькі падчас размовы аб навуковых ведах. Ён упарадкаваў правілы, якія прымяняюцца пры развагах у іншых выпадках, у сыстэму, якую ён назваў дыялектыкай. У той час як аб’ектыўнае веданьне грунтуецца на неабходных пасылках і непазьбежных прычынна-выніковых, г. зн. лягічных сувязях, якія зь іх вынікаюць, дыялектыка, пачынаючы з праўдзівых і рэальных, але не неабходных пасылак, засноўвае свае высновы на верагоднасьці.

Для тэарэтыкаў рыторыкі здольнасьць пераконваць праз маўленьне заўсёды выклікала занепакоенасьць тым, што аўдыторыю можна схіліць да непрымальных высноваў з дапамогай эмацыйных прыёмаў. Арыстотэль і Цыцэрон прадэманстравалі ў тэорыі і практыцы, што пры слушным ужываньні добры аргумэнт больш пераканаўчы, чым дрэнны, бо разьвіцьцё мастацтва рыторыкі і прынцыпаў дыялектыкі дазволіла эфэктыўна змагацца з памылковымі развагамі. Аднак добры аргумэнт зрэдку будзе адпавядаць строгім фармальным правілам лёгікі, якія занадта падрабязныя і складаныя, каб пераканаць слухачоў.

Цягам стагодзьдзяў дыялектыка запаўняла прагаліну ў культуры і навуцы паміж строгасьцю фармальнай лёгікі і эмацыйным патэнцыялам рыторыкі. Гэтая тэорыя высновы, якая, хоць і не адпавядае патрабаваньням лёгікі, прапануе набор гнуткіх схем, якія можна выкарыстоўваць у самых розных практычных кантэкстах. Дыялектыка сыстэматызуе аргумэнты, якія не заўсёды слушныя ў фармальным сэнсе, але якія могуць быць выкарыстаныя, каб зрабіць пераканаўчыя высновы — якія ў большасьці выпадкаў зьявяцца — з рэальных пасылак.

## Крытыка
Фрыдрых Ніцшэ разглядаў дыялектыку як мэтад, які навязвае штучныя межы і здушае багацьце і разнастайнасьць рэчаіснасьці. Ён адхіляў меркаваньне, што ісьціна можа быць цалкам спасьцігнутая праз дыялектычныя развагі, і крытыкаваў дыялектыку, аспрэчваючы ейныя традыцыйныя рамкі і падкрэсьліваючы абмежаванасьць ейнага падыходу да разуменьня рэчаіснасьці. Ён выказаў скепсіс адносна ейнай мэтадалёгіі і наступстваў у сваёй працы *«[[Зьмярканьне ідалаў]]»*. У той жа кнізе Ніцшэ крытыкаваў сакратаву дыялектыку, таму што ён меркаваў, што яна аддае перавагу розуму над інстынктам, што прыводзіць да падаўленьня індывідуальных памкненьняў і навязваньня штучнай маралі.

Карл Попэр неаднаразова рабіў напады на дыялектыку. У 1937 годзе ён выступіў з працай *«Што такое дыялектыка?»*, у якой крытыкаваў дыялектыку Гэгеля, Маркса і Энгельса за іхную гатоўнасьць мірыцца з супярэчнасьцямі. Ён сьцьвярджаў, што прыняцьце супярэчнасьці як сапраўднай формы лёгікі прывядзе да прынцыпу выбуху і, такім чынам, да трывіялізму. Акрамя таго, ён выкрыў, як з супярэчнасьці вынікае што заўгодна. На думку аўтара, прымірэньне з супярэчнасьцю абавязкова прыводзіць нас да адмовы ад крытыкі, ад пошуку несупярэчлівых тэорыяў, сынтэзу, што будзе канцом рацыянальнасьці і навукі. Таму, паводле Попэра, дыялектычная лёгіка, больш чым прыдатная дзеля філязофскага апісаньня гісторыі, не павінна займаць фундамэнтальнае месца фармальнай лягічнай высновы ў жыцьці. Пагатоў, фізычная рэчавітасьць не разьвіваецца дыялектычна, як гэта сьцьвярджаў Маркс. Попэр адзначаў, што ў дыялектыцы няслушна ўжываюцца лягічныя тэрміны, а паняцьці «адмаўленьне» і «супярэчнасьць» маюць пэўнае лягічнае значэньне, адрознае ад дыялектычнага. Такая тэрміналёгія, на думку Попэра, толькі ўводзіць у зман. Менш падманлівымі былі б тэрміны «канфлікт», «супрацьлеглая тэндэнцыя» або «супрацьлеглы інтарэс». А брак уцятнасьці дыялектыкі для крытыкі Попэр называе надзвычай небясьпечным «жалезабэтонным» дагматызмам.

Філёзаф і фізык Марыё Бунхэ неаднаразова крытыкаваў гэгелеву і марксісцкую дыялектыку, называючы іх «невыразнымі і далёкімі ад навукі» і «катастрафічнай спадчынай». По Ю-Цзэ Ван, рэцэнзуючы Бунхэ, знайшоў аргумэнты навукоўца важнымі і разумнымі, але ён лічыў, што дыялектыка ўсё яшчэ можа служыць навукоўцам некаторым эўрыстычным мэтам. Ван адзначыў, што такія навукоўцы, як то біёлягі-марксісты Рычард Лэвінз і Рычард Левантын, якія ёсьць аўтарамі *«[[Дыялектычны біёляг|Дыялектычнага біёляга]]»*, і эвалюцыйны біёляг Эрнст Майр, які сам ня быў марксістам, выявілі дыялектычныя прынцыпы дапасаванымі да іхных уласных навуковых поглядаў, не зважаючы на тое, што Ван выказаў меркаваньне, што «законы» дыялектыкі Энгельса «насамрэч анічога не тлумачаць».

## Крыніцы

## Літаратура
* Садовский Г. И. Диалектика мысли. Логика понятий как теория отражения сущности развития. — Минск, 1982. — 310 с.
* Шаш С. Д. Проблема исследования раннегреческой диалектики // Сб. Философские исследования. — Минск, 1970.
* Широканов Д. И. Взаимосвязь категорий диалектики. — Минск, 1969.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Вонкавыя спасылкі
* Дыялектыка для дзяцей. 

Катэгорыя:Філязофія
Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы