Паставы

**Паста́вы** — места ў Беларусі, на рацэ Мядзелцы. Адміністрацыйны цэнтар Пастаўскага раёну Віцебскай вобласьці. Насельніцтва на 2018 год — 19 881 чалавек. Знаходзяцца за 250 км на захад ад Віцебску. Чыгуначная станцыя на лініі Віцебск — Вільня. Вузел аўтамабільных дарог на Браслаў, Глыбокае, Шаркоўшчыну, Мядзел, Кабыльнік і іншыя.

Паставы — даўняе мястэчка гістарычнай Ашмяншчыны (частка Віленшчыны). Адна з рэзыдэнцыяў шляхецкага роду Тызэнгаўзаў, якія зрабілі значны ўнёсак у разьвіцьцё паселішча. Да нашага часу тут захаваліся клясыцыстычны палац Тызэнгаўзаў і барокавы ансамбль гістарычнага Рынку, помнікі архітэктуры XVIII—XIX стагодзьдзяў. Сярод мясцовых славутасьцяў вылучаліся збудаваныя ў стылі клясыцызму царква і гандлёвыя рады, помнікі архітэктуры XIX стагодзьдзя, зруйнаваныя савецкімі ўладамі.

## Назва
Існуе некалькі вэрсіяў паходжаньня тапоніму Паставы. Звычайна назва места тлумачыцца ад слова «стаў», што азначае 'запруда'. Існуюць зьвесткі, што ў ХІІІ стагодзьдзі жыхары *Пасадніка* збудавалі на рацэ плаціну і вадзяны млын і такім спосабам утварылі стаў вады. Згодна зь іншай вэрсіяй, тапонім паходзіць ад слова «постаў», якое азначае 'пара жорнаў у млыне для памолу збожжа'. Паводле гістарычных крыніцаў пастаўскі млын меў два поставы. Трэба зазначыць і тое, што ў беларускай мове паставом завецца кавалак (рулён) палатна або якогасьці іншага матэрыялу.

Варыянты назвы ў гістарычных крыніцах: *Postawy* (26 студзеня 1516 году).

## Гісторыя

### Вялікае Княства Літоўскае
Паводле археалягічных зьвестак, старажытнае паселішча на месцы Паставаў існавала яшчэ ў канцы 3-га — пачатку 2-га тысячагодзьдзя да н. э. на паўночным беразе Задзеўскага возера. У часе раскопак тут знайшлі крамянёвыя скрабкі, наканечнікі стрэлаў, нажы, часткі керамічных вырабаў. Першы меркаваны пісьмовы ўпамін пра Паставы (пад назвай *Пасаднік*) датуецца 996 годам. Расейскі гісторык С. Фёдараў у сваёй працы «Поселения Северо-Западного края Великого княжества Литовского», выдадзенай у Пецярбургу, пісаў: «*Селение возникло в 996 году. Деспот Зенович, приезжий магнат, облюбовал это место и основался в 1005 году*». Імаверна, у 1409 годзе вялікі князь Вітаўт перавёў *Пасаднік* у шэрагі мястэчак.

Аднак паводле сучасных энцыкляпэдычных даведнікаў, першы пісьмовы ўпамін пра Паставы як мястэчка Ашмянскага павету Віленскага ваяводзтва датуецца 1552 годам. Мястэчка знаходзілася ў валоданьні магнатаў Дэспат-Зяновічаў, якія збудавалі тут драўляны касьцёл Маці Божай. У Інфлянцкую вайну вялікі князь Стэфан Баторы накіроўваў з Паставаў плыты з артылерыяй да Полацку. На 1628 год у цэнтры Паставаў быў Рынак. На ім стаялі касьцёл з плябаніяй, карчма, 6 двароў рамесьнікаў і гандляроў. На вуліцах-дарогах, што вялі на Мядзел, Глыбокае і Друю, было 26 двароў. За ракой Мядзелкай разьмяшчалася прадмесьце Зарэчча, якое мела 17 двароў. Існавалі таксама 2 пасады (8 і 9 двароў). Агулам у Паставах было 66 двароў. За межамі мястэчка знаходзіўся сядзібны комплекс. У 1640 годзе на паўночны захад ад цэнтру Паставаў, на высьпе, утворанай ракой Мядзелкай і каналам, збудавалі касьцёл і кляштар францішканаў. У вайну Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай мястэчка спустошылі маскоўскія захопнікі, засталося толькі 5 двароў. На 1692 год колькасьць двароў узрасла да 142.

У 2-й палове XVІІI ст. Паставы перайшлі ў валоданьне Тызэнгаўзаў. З ініцыятывы Антонія Тызэнгаўза тут пачалі працаваць фабрыкі (папяровая — заснаваная ў 1728 годзе, палатняная, паясоў), некалькі млыноў, гарбарня. Апроч таго, ён правёў карэнную рэканструкцыю мястэчка паводле рэгулярнага пляну. Цэнтрам стаў Рынак. У яе плянаваньні браў удзел італьянскі архітэктар Дж. Сака. На паўднёвай ускраіне Паставаў, на левым беразе Мядзелкі, узьвялі палац, на ўсход ад якога разьбілі пэйзажны парк. На Рынку ўтварыўся ансамбль з мураваных дамоў рамесьнікаў, лекара, аўстэрыі, гандлёвых радоў. Ад пляцу ў радыяльных кірунках адыходзілі 4 вуліцы — Віленская (на поўдзень), Браслаўская (на поўнач), Зарэчная (на ўсход), Задзьвейская (на захад). Кварталы пэрыфэрыі забудавалі драўлянымі дамамі, на захадзе й поўдні знаходзіліся гумны. У 1775 годзе зь Мядзелу ў Паставы перавялі гродзкі суд. У 1782—1785 гадох у мястэчку дзеяла тэатральная школа Тызэнгаўза, перавезеная з Горадні. У 1791 годзе Паставы атрымалі статус места і сталі цэнтрам Завілейскага павету.

### Пад уладай Расейскай імпэрыі
У выніку другога падзелу Рэчы Паспалітай (1793 год) Паставы апынуліся ў складзе Расейскай імпэрыі, дзе сталі цэнтрам павету. 22 студзеня 1796 году новыя ўлады даравалі месту герб: «*у блакітным полі рыбацкая мярэжа, уверсе тры залатыя рыбы, накіраваныя галовамі да долу*». Неўзабаве статус паселішча панізілі да мястэчка і цэнтру воласьці Дзісьненскага павету. У 1814—1853 гадох Паставы знаходзіліся ў валоданьні К. Тызэнгаўза, які заснаваў тут арніталягічны музэй і мастацкую галерэю, дзе на 1840 год налічвалася больш за 60 твораў малярства. У 1-й палове ХІХ ст. працавалі папяровая фабрыка, 2 млыны, сукнавальня, было 111 двароў; штогод праводзіліся 7 кірмашоў.

У 1842 годзе Паставы зноў сталі цэнтрам павету. У 1880 годзе маёнтак перайшоў у валоданьне Пшазьдзецкіх. У 1880—1987 гадох у мястэчку збудавалі мураваны касьцёл. У 1897 годзе адкрылася аднайменная чыгуначная станцыя на лініі Каралеўшчына — Пабродзьдзе.

За часамі Першай сусьветнай вайны у лютым 1918 году Паставы занялі войскі Нямецкай імпэрыі.


Pastavy, Tyzenhaus. Паставы, Тызэнгаўз (M. Praździeckaja, 1838).jpg|Сядзіба. , 1838 г.
Pastavy, Tyzenhaus. Паставы, Тызэнгаўз (1896).jpg|Палац, 1896 г.
Pastavy, Stary Rynak. Паставы, Стары Рынак (1896).jpg|Камяніцы на Рынку, 1896 г.
Pastavy, Stary Rynak-Łučajskaja, Mikałajeŭskaja. Паставы, Стары Рынак-Лучайская, Мікалаеўская (1896).jpg|Царква-мураўёўка, 1896 г.


### Найноўшы час
25 сакавіка 1918 году згодна з Трэцяй Устаўной граматай Паставы абвяшчаліся часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 году ў адпаведнасьці з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі яны ўвайшлі ў склад Беларускай ССР.

Згодна з умовамі Рыскай мірнай дамовы 1921 году Паставы апынуліся ў складзе міжваеннай Польскай Рэспублікі, дзе сталі цэнтрам павету і зноў атрымалі статус места. У канцы 1920-х гадоў у месьце працавалі 2 лесапільныя заводы (належалі Пэргамэнту й Зінгеру) і цагельня (належала Райхелям), паравы млын, бровар, пякарня і інш.

У 1939 годзе Паставы ўвайшлі ў БССР, дзе ў 1940 годзе сталі цэнтрам раёну Вялейскай, з 1944 году Маладэчанскай, з 1960 году Віцебскай вобласьці. У Другую сусьветную вайну з 6 ліпеня 1941 да 5 ліпеня 1944 году места знаходзілася пад акупацыяй Трэцяга Райху.


Pastavy, Tyzenhaus. Паставы, Тызэнгаўз (1901-17).jpg|Палац Тызэнгаўзаў, 
Pastavy, Vilenskaja. Паставы, Віленская (1913).jpg|Кавалерыйская школа, 
Pastavy, Miadziełka-Stary Rynak. Паставы, Мядзелка-Стары Рынак (1915).jpg|З боку Мядзелкі, 
Pastavy, Stary Rynak, Kramy. Паставы, Стары Рынак, Крамы (1920-29) (2).jpg|Гандлёвыя рады, 1920-я гг.

Pastavy, Stary Rynak. Паставы, Стары Рынак (J. Kłos, 1930).jpg|Царква, 1930 г.
Pastavy, Miadziełka. Паставы, Мядзелка (1930).jpg|Мядзелка, 1930 г.
Pastavy, Vilenskaja. Паставы, Віленская (1920-39).jpg|Вуліца Віленская, да 1939 г.
Pastavy, Stary Rynak-Brasłaŭskaja. Паставы, Стары Рынак-Браслаўская (V. Białkoŭski, 1936).jpg|Рынак, 1936 г.


## Насельніцтва
### Дэмаграфія


ImageSize = width:auto height:200 barincrement:27
PlotArea = left:50 bottom:20 top:30 right:20
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
Colors =
  id:linegrey2 value:gray(0.9)
  id:linegrey value:gray(0.7)
  id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8)
  id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:23000
ScaleMajor = unit:year increment:5000 start:0 gridcolor:linegrey
ScaleMinor = unit:year increment:1000 start:0 gridcolor:linegrey2
PlotData =
  color:cobar width:15 align:left
  bar:1692 from:0 till:994
  bar:1866 from:0 till:797
  bar:1881 from:0 till:797
  bar:1897 from:0 till:2397
  bar:1939 from:0 till:3400
  bar:1959 from:0 till:10600
  bar:1970 from:0 till:15100
  bar:1974 from:0 till:15600
  bar:1991 from:0 till:20300
  bar:1998 from:0 till:22900
  bar:2004 from:0 till:20500
  bar:2009 from:0 till:19815
  bar:2018 from:0 till:19881
TextData=
  fontsize:10px pos:(35,195)
  text: Зьмяненьне колькасьці насельніцтва Паставаў



* **XVII стагодзьдзе**: 1692 год — 994 чал.
* **XIX стагодзьдзе**: 1866 год — 797 чал.; 1881 год — 936 чал. (417 муж. і 519 жан.); 1897 год — 2397 чал.
* **XX стагодзьдзе**: 1939 год — 3,4 тыс. чал.; 1959 год — 10,6 тыс. чал.; 1970 год — 15,1 тыс. чал.; 1974 год — 15,6 тыс. чал.; 1991 год — 20,3 тыс. чал.; 1998 год — 22,9 тыс.; 2000 год — 21,1 тыс. чал.
* **XXI стагодзьдзе**: 2001 год — 21,1 тыс. чал.; 2004 год — 20,5 тыс. чал.; 2006 год — 20,2 тыс. чал.; 2007 год — 20,0 тыс. чал.; 2008 год — 19,8 тыс. чал.; 2009 год — 19 815 чал. (перапіс); 2010 год — 19,8 тыс. чал.; 2016 год — 20 039 чал.; 2017 год — 19 882 чал.; 2018 год — 19 881 чал.

### Адукацыя
У Паставах працуюць прафэсійна-тэхнічны каледж, 5 сярэдніх, мастацкая школы, гімназія.

### Культура
Дзеюць краязнаўчы музэй, раённы і мескі дамы культуры, 4 бібліятэкі, кінатэатар.

### [[Мас-мэдыя]]
Выдаецца раённая газэта «Пастаўскі край» (да 1991 году — «Звязда»).

## Забудова
### Плян
Рака падзяляе места на 2 раёны: заходні і ўсходні. Першы паваенны генэральны плян Паставаў зьявіўся ў 1962 годзе. Забудоўваецца места паводле генэральнага пляну 1976 году і праекту дэталёвага плянаваньня Ўсходняга жылога раёну, распрацаванага ў 1978 годзе. Адміністрацыйны, грамадзкі і культурны цэнтар гістарычна склаўся ў заходнім раёне. 2—3-павярховыя жылыя дамы будуюць у паўночна-заходняй частцы. Прамысловая зона разьмяшчаецца ўва ўсходнім раёне. Паводле карэктаваньня генэральнага пляну 1994 году ў сучасным месьце перавага аддаецца малапавярховай забудове.

### Вуліцы і пляцы

## Эканоміка
Прадпрыемствы харчовай, лёгкай, дрэваапрацоўчай прамысловасьці, друкарня.

## Транспарт
Праз Паставы праходзяць аўтамабільныя дарогі  (Браслаў — Мядзел) і  (Глыбокае — Лынтупы).

## Турыстычная інфармацыя

### Інфраструктура
У месьце працуе Пастаўскі краязнаўчы музэй, праводзіцца фэст народнай музыкі «Зьвіняць цымбалы і гармонік». Спыніцца можна ў мескім гатэлі. Дзее дом паляўнічага.

### Славутасьці

На паўднёвай ускраіне Паставаў, на паўночным беразе возера Задзеўскага (на краі першай надгюймавай тэрасы) захавалася старажытнае паселішча — помнік археалёгіі. Даўжыня 50—70 м, шырыня каля 20 м. Адкрыў і дасьледаваў у 1980 годзе Э. Зайкоўскі (ускрыў 112 м² плошчы; культурны пласт каля 0,5 м; сярод знаходак крамянёвыя скрабкі, нажы, наканечнікі стрэлаў, праколкі, кераміка нарвенскай і паўночнабеларускай культураў і культуры тыповай грабеньчата-ямкавай керамікі). Паселішча належыць да эпохі позьняга нэаліту і раньняга бронзавага веку, датуецца канцом 3 — пачаткам 2-га тысячагодзьдзя да н. э.
* Ансамбль гістарычнага Рынку (1760—1780-я)
* Забудова гістарычная (XIX — пачатак ХХ ст.; фрагмэнты)
* Касьцёл Сьвятога Антонія Падуанскага (1898—1904)
* Млын (сярэдзіна ХІХ ст.)
* Могілкі юдэйскія
* Палацава-паркавы комплекс Тызэнгаўзаў (XVIII—XIX стагодзьдзі)
* Царква Сьвятога Мікалая (1894; мураўёўка)

### Страчаная спадчына
* Афіцэрская кавалерыйская школа
* Гандлёвыя рады (XIX ст.)
* Царква (пачатак ХІХ ст.)

## Галерэя

Будынак былога палаца Тызэнгаўзаў. г. Паставы 2.jpg|Палац Тызэнгаўзаў
Архітэктурны ансамбль былой Рыначнай плошчы. г. Паставы.JPG|Забудова гістарычнага Рынку
Касьцёл Сьвятога Антонія Падуанскага. г. Паставы.jpg|Касьцёл Сьвятога Антонія Падуанскага 
Паставы 1Касьцёл Сьвятога Антонія Падуанскага 7.jpg|Касьцёл, інтэр’ер

Царква Сьв. Мікалая. г. Паставы.jpg|Мікольская царква-мураўёўка
Вадзяны млын.jpg|Вадзяны млын
Дом конца XIX века на берегу реки Мяделка.jpg|Старая камяніца
Synagogues in Pastavy 1e.jpg|Сынагога


## Месты-сябры

## Асобы
* Лідзія Абрамава (нар. 1946) — народная артыстка Расеі
* Сяргей Навумчык (нар. 1961) — беларускі журналіст і палітык
* Ігар Пракаповіч (нар. 1960) — беларускі літаратар і краязнавец
* Аляксандар Раеўскі (1957—2008) — заслужаны лётнік-выпрабавальнік
* Валянтын Собаль (нар. 1949) — беларускі археоляг

## Заўвагі

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 
* 
* Паставы: буклет / фатаздымкі Я. Казюлі [і інш.]. — Паставы, 2001 — 7 с.
* Паставы: фотаальбом / склад. С. Міхайлавай; аўт. тэксту І. Пракаповіч; фота Ю. Осіпава [і інш.]; пер. на англ. мову Д. Людчыка. — , 2008. — 72 с.
* 
* 
* 

## Вонкавыя спасылкі
*