open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Царква Сьвятога Юрыя (Альба)

**Царква Сьвятога Юрыя** — праваслаўны храм у в. Альба Івацэвіцкі раён, на могілках. Помнік народнага дойлідзтва.

## Гісторыя
У ведамасьці царквы за 1931 г. значыцца дата пабудовы 1692 г. Паводле іншых пісьмовых крыніц, царква ў в. Альба была пабудавана ў 1790 г. на сродкі прыхаджан. У 1904 г. перабудавана. У 1908 г. да царквы была прыбудавана званіца. Капітальны рамонт быў праведзены ў 1923 г. Да 1993 г. царква не дзейнічала.

## Архітэктура
Прамавугольны зруб і 5-сьценны алтарны прыруб накрыты агульным вальмавым дахам, які над апсыдай завершаны цыбулепадобнай галоўкай на 8-гранным барабане. Да апсыды далучана адна бакавая рызьніца. На галоўным фасадзе ўзвышаецца 2-ярусная чацьверыковая званіца, завершаная шатром з макаўкай. Будынак накрыты агульным 2-схільным ґонтавым дахам з застрэшкамі й хвалямі ў месцы злучэньня галоўнага й апсыднага зрубаў. Гарызантальна ашаляваныя сьцены прарэзаны арачнымі праёмамі, расчлянёны брусамі-сьцяжкамі ў прасьценках, вуглы аздоблены руставанымі лапаткамі. Уваход вылучаны 2-схільным 2-слуповым ґанкам.

### Інтэр'ер
Малітоўная зала перакрыта драўляным корабавым скляпеньнем, у яе фігурнай аркай раскрываецца ґалерэя хораў, апсыда вылучана драўляным іканастасам з разнымі пазалочанымі царскімі варотамі. Абраз 19 ст. «Маці Божая Адзігітрыя».

Катэгорыя:Драўляныя цэрквы Беларусі
Катэгорыя:Заходнепалеская школа дойлідзтва
Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Івацэвіцкага раёна
Мікалай Паўленка

**Мікала́й Андрэ́евіч Паўле́нка** (26 ліпеня 1926, Савінка, Паласаўскі кантон, Аўтаномная Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка Немцаў Паволжа (цяпер Валгаградзкая вобласьць), РСФСР, СССР — 10 траўня 1987, Прага, Чэхаславаччына) — беларускі мовазнаўца, прафэсар. Доктар філялягічных навук (1979). Удзельнік Другой сусьветнай вайны.

## Жыцьцяпіс

Скончыў Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт (адзьдзяленьне расейскай мовы і літаратуры, 1954; асьпірантура, 1957).

Працаваў у Беларускім дзяржаўным унівэрсытэце (з 1957, прафэсар катэдры агульнага і славянскага мовазнаўства), Інстытуце расейскай мовы імя А. С. Пушкіна (Праскі філіял; з 1985, дырэктар).

Навуковыя інтарэсы: словаўтварэньне ў беларускай і расейскай мовах; тэорыя мовы; гісторыя пісьма.

## Працы

• Словообразование имен существительных при помощи суффиксов -ств-о (-ств-а) и -ость (-осць, -асць) в белорусском языке : автореферат диссертации … кандидата филологических наук / Н. А. Павленко. ― Минск, 1958.

• Нарысы па беларускаму словаўтварэнню: Жаночыя асабовыя намінацыі ў старабеларускай мове. — Мінск, Выдавецтва БДУ, 1978.

• Развитие белорусского субстантивного словообразования: (Фемининативы. XIV―XX вв.) : автореферат диссертации … доктора филологических наук: 10.02.02 / Павленко Николай Андреевич. ― Минск, 1979.

## Крыніцы

Катэгорыя:Беларускія мовазнаўцы
Катэгорыя:Беларускія прафэсары
Катэгорыя:Дактары філялягічных навук
Катэгорыя:Выпускнікі філялягічнага факультэту БДУ
Каменскі замак

**Каменскі замак** — колішні замак у вёсцы Камень Валожынскага раёну Менскае вобласьці.

## Гісторыя
У 1527 г. маёнтак і замак, уласнасьць гаспадарскага маршалка Мікалая Юр’евіча Забярэзінскага; ён запісаў яго сваёй жонцы Алене — дачцэ магілёўскага дзяржаўцы князя Васіля Іванавіча Саламарэцкага.

Да 1539 г. - маёнтак і замак троцкага ваяводы Я. Я. Забярэзінскага (дзядзька М. Ю. Забярэзінскага). Ураднік маёнтка (кіруючы маёнткам) — гаспадарскі баярын Ян Мікалаевіч Валменскі.

Пасьля сьмерці ваяводы маёнтак і замак пераходзяць ва ўладаньне яго сына гаспадарскага маршалка і самілішскага дзяржаўцы Яна Янавіча Забярэзінскага. Ён звяртаўся ў суд са скаргай на кіраўніка маёнткам Я. М. Валменскага за спусташэньне бацькоўскіх маёнткаў.
Курская затока

**Ку́рская зато́ка** ( ; ) — лягуна Балтыйскага мора з плошчаю 1610 км², якая адцінкавана ад мора Курскай пярэспай. Курская затока ўзьнікла 7 000 гадоў таму праз моцныя вятры й віры. Пратока, якая злучае мора й затоку, знаходзіцца каля летувіскага места Клайпеда. Акваторыя затокі падзеленная паміж Летувой і Калінінградзкай вобласьцю Расеі, па акваторыі затокі праходзіць мяжа паміж дзьвума краінамі. Большая частка яе прыналежыць да Расеі (1,2 тыс. км² з 1,6 тыс. км², 415 км² — да Летувы).

## Гідралягічныя зьвесткі

Аб’ём затокі складае 6,3 км³. У затоку ўпадае велізарная колькасьць рэк, найвялікшая зь якіх — Нёман. Штогадовы сток рэк — 25,1 км³, зь якіх 21,0 км³ прыходзіцца на Нёман, з пакроплямі атрымліваецца ў дадатак 1,0 км³, з выпарэньнем губляецца 0,5 км³. Зрэшты штогоду аб’ём атрыманае вады большы за ўласны аб’ём затокі ў чатыры разы, што рабіцьме ўзровень вады ў Курскай затоце большым за ўзровень вады ў моры. Розьніца ўзроўню вады выходзіцьме цераз пратоку, і вада ў адцінце практычна прэсная: яе салонасьць каля 8 праміле.

## Жывёльны складнік
Ў затоцы дастаткова разнастойны жывёльны сьвет, бо там існуюць разам 53 віды рыб і 18 сямействаў: міногавыя (рачная й марская мінога), акунёвыя (акунь звычайны, судак), а таксама агульнапрэснаводныя (сазан, шчука, сіг, лінь, сом)

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Curonian Lagoon
* Kurisches Haff
* Słownik geograficzny Królestwa Polskiego

Катэгорыя:Затокі Балтыйскага мора
Катэгорыя:Затокі Летувы
Катэгорыя:Затокі Расеі
Калінінградзкая затока

**Калінінградзкая затока**, у Польшчы — **Вісьленская затока** (; састар.  — *Сьвежая затока*) — лягуна, адцінак ў паўднёвай частцы Балтыйскага мора. Расейская назва з’явілася ад места Калінінград, якое месьціцца на затоцы й атрымала сваю назву пасьля Другое Сусьветнае Вайны.

## Геаграфія й гідралёгія
Фактычна Калінінградзкая затока з’яўляецца лягунай — амаль адмежаваным вадаёмам ад Балтыйскага мора Балтыйскай пярэспай. Водаабмен зьдзейсьняецца цераз вузкую Пілаўскую пратоку, якая знаходзіцца ва ўсходнім раёне места Балтыйску. Узровень вады ў затоцы вышэйшы за ўзровень вады ў моры, таму ў пратоце адбываецца плынь. У затоку ўпадаюць рэкі Вісла, Прэґель, Прахладная, таму затока дастаткова прэсная.

Даўжыня — 91 км, шырыня — ад 2 да 11 км, плошча 838 км². Агульная берагавая лінія складае 270 км, зь якіх 159 км прыналежыць да Расеі й 111 км да Польшчы. Сярэдняя глыбіня — 2,7 м, максымальная (за выключэньнем фарватэра — Пілаўскае пратокі) — 5,2 м. Уздоўж пратокі разьмешчаныя насыпныя выспы (Зялёная і інш.).
Выпадковыя шахматы

**Выпадковыя шахматы**, **Шахматы Фішара** альбо **Шахматы-960**&nbsp;— варыяцыя гульні шахматы, якую стварыў прафэсіянальны шахматыст Робэрт Фішэр у 1996 годзе. У пачатку партыі латнікі стаяць, як у шахматах звычайных, але пазыцыі астатніх шахматных фігураў&nbsp;— выпадковыя. Шахматы Фішэра маюць 960 магчымых варыянтаў стаўленьня фігур і менш залежаць ад тэарэтычнае базы гульцоў. Сучасным чэмпіёнам па шахматах-960 з 2022 году зьяўляецца Хікару Накамура.

## Правілы
### Правілы пастановы фігур
* Кароль патрэбен стаяць паміж двума ладзьдзямі;
* Афіцэры патрэбны стаяць на клетцах розных каляроў;
* Латнікі ставяцца, як і ў звычайных шахматах.

### Правілы ракіроўкі

* Ракіроўка патрэбна быць першым крокам як для каралю, так і для ладзьдзі;
* Кароль не стаіць пад шахам і не патрапіць пад яго пасьля ракіроўкі;
* Усі клеткі ад караля да ладзьдзі патрэбны быць фрывольнымі ад фігур (у тым ліку тыя, на якія яны трапяць пасьля зьдзяйсьненьня ракіроўкі).

## Крыніцы

Катэгорыя:Варыянты шахматаў
Эратыў

**Эраты́ў** (, ад *errare*&nbsp;— «памыляцца») ці **какагра́фія** (ад &nbsp;— «дрэнны» й &nbsp;— «пішу»)&nbsp;— слова альбо выраз, якое было наўмысна скажонае носьбітам мовы, які валодае моўнай нормай, для наданьня асаблівага эфэкту; сэмантычны антонім артаграфіі й каліграфіі.

Звычайна эратывы выкарыстоўваюць каб карыкатураваць няпісьменных носьбітаў мовы.

## Віды эратываў
Эратывы можна падзяліць на *першасныя* й *другасныя*. Першасны эратыў скажае пісьмовую форму, прайграваючы вусную форму слова («*як чуецца, так і пішацца*»). Такі тып гістарычна выпрабаваны ў перадачы іншамоўных словаў.

Другасныя эратывы звычайна ўяўляюць сабой цяжкую для вымаўленьня форму першаснага эратыву.

## Выкарыстаньне
* Эратывы традыцыйна выкарыстоўваюцца ў вершаваных пасланьнях, якія вышываюць на хустках закаханых у Партугаліі.
* Іншыя прыклады:
** «Mortal Kombat», сэрыя кампутарных гульняў, выкарыстоўвае памылковае напісаньне слова *combat* (з );
** «Kamelot», амэрыканскі рок-гурт, выкарыстоўвае няправільнае напісаньне слова *Camelot*;
** «Akella», кампанія па вытворчасьці кампутарных гульняў, выкарыстоўвае скажонае імя ваўка *Акелы* з «Кнігі джунгляў» Рэдʼярда Кіплінга;
** «Blu-Ray» выкарыстоўвае памылковую артаграфію словы *blue* (з ), каб зарэгістраваць сваю гандлёвую марку.

## Глядзіце таксама
* Агнонім

## Крыніцы

## Літаратура
* *Бруско, Г.* Жанри франкомовної інтернет-комунікації. (PDF) // Південний архів. Філологічні науки.&nbsp;— 2018.&nbsp;— С. 2. Архівовано з джерела 10 серпня 2021. Процитовано 10 серпня 2021.: «…навмисне викривленнямовної норми, інакше кажучи, ератизація (в англомовній лінгвістиці − какографія), є порівняно новим явищемінтернет-комунікації, коли під впливом неформальної побутової комунікації відбувається зумисне викривленняорфографічних норм у комунікативному просторі мережі Інтернет.».
* *Вітюк, В. В.* Робота над словниковими словами у першому класі. (PDF) // Оновлення змісту, форм та методів навчання і виховання в закладах освіти.&nbsp;— 2017.&nbsp;— С. 3. Архівовано з джерела 10 серпня 2021. Процитовано 10 серпня 2021.: «Одним із нестандартних прийомів роботи над словниковими словами є какографія. Какографія (з грец. kakos&nbsp;— «поганий», grapho&nbsp;— «пишу»)&nbsp;— навмисно помилкові написання…».
* Гасан Гусейнов «Берлога веблога». Введение в эрратическую семантику // «Говорим по-русски», март 2005.
* Андрей Василевский, Павел Крючков. Периодика // «Новый мир» 2006, №&nbsp;2
* Эрратическая семантика: рассказывает филолог Гасан Гусейнов («ПостНаука», 29.07.2012)

Катэгорыя:Лексыкалёгія
Катэгорыя:Гумар
Катэгорыя:Наратыўныя тэхнікі
Катэгорыя:Моўныя гульні
Школа

**Шко́ла** ( — вольны час, вучэбны занятак, школа) — навучальная ўстанова для атрыманьня агульнай адукацыі. У шырокім сэнсе слова можа ўжывацца для назвы любой адукацыйнай установы (музычная школа, мастацкая школа, спартыўная школа — ДзЮСШ, школа баявых майстэрстваў і да т. п.)

## Паходжаньне тэрміну
Спачатку грэцкае *σχολή* азначала «вольны час, вольнае баўленьне часу», потым стала ўжывацца як «заняткі ў вольны час» (напр. Плятонам, ён зьбіраў людзей у вольны час і перадаваў ім свае досьвед і веды), потым — «вучэбныя заняткі», «гутарка філёзафаў» (напр. у Плютарха). У беларускую мову слова прыйшло не наўпрост, а праз польск.: *szkoła* ад лац.: *schola*.

## Тыпы школ
Служаць для атрыманьня:
* пачатковай адукацыі (пачатковая школа) (у Беларусі з 1 па 4 класы)
* асноўнай агульнай адукацыі (асноўная школа) (у Беларусі з 5 па 9 класы)
* сярэдняй агульнай адукацыі (сярэдняя школа) (у Беларусі з 10 па 11 класы)
* прафэсыйнай адукацыі (ПТВ, тэхнікумы, вучэльні й г.д.)
* спэцыяльнай адукацыі, у тым ліку вышэйшай (рэлігійнай, эканамічнай, юрыдычнай і інш.)
Імя

**Імя́** — гэта ўласная назва прадмета, то ёсьць чалавека, жывёлы альбо пэрсанажа. У некаторых іншых мовах тэрмін, які абазначае ўласную назву прадмета (напрыклад, ), можа абазначаць уласную назву любой іншай сутнасьці — арганізацыйнай адзінкі (напрыклад, прадпрыемства), рэчы, прадукту (брэнду), ідэі альбо канцэпцыі.

## Апісаньне
Імя звычайна выконвае ідэнтыфікацыйную функцыю — адрозьнівае членаў адной клясы. Згодна з сучаснымі навуковымі дасьледаваньнямі, імёны ўтвараюць ідэнтыфікацыйны рэестар (індэкс) асобаў у межах пэўнай інфармацыйнай сукупнасьці.

Навуковым вывучэньнем імёнаў займаецца разьдзел мовазнаўства — анамастыка, які вывучае гісторыю, ужываньне й паходжаньне імёнаў, гэта значыць канатацыю імя. Іншая частка анамастыкі займаецца тэарэтычным вывучэньнем імёнаў, гэта значыць пытаньнем: што такое імя? Гэта тэорыя асноўнага значэньня імя.

Антрапанамастыка — частка анамастыкі, якая вывучае ўласныя імёны асобаў — імёны, прозьвішчы, псэўданімы.


Катэгорыя:Анамастыка
Катэгорыя:Сэмантыка
Вуліца Слабадзкая (Менск)

**Вуліца Слабадзкая** — вуліца ў Маскоўскім раёне Менску, у мікрараёне Малінаўка. Вуліца праходзіць уздоўж МКАДу. На вуліцы знаходзяцца алея сямейных дрэваў, кавярня «Закуток», а таксама на ёй стаіць безліч дамоў і паркінґаў.

## Гісторыя
Вуліца пачала будавацца разам зь мікрараёнам Малінаўка ў 1960-х гадах.

Катэгорыя:Вуліцы Менску
Катэгорыя:Маскоўскі раён (Менск)
Трубіла

**Трубіла** — мужчынскае імя і вытворнае ад яго прозьвішча.

## Паходжаньне

Трубіла (Trubilo) — імя германскага паходжаньня. Іменная аснова труб-, магчыма, паходзіць ад асновы -друд- (-трут-, -трот-).

Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: *Mathias Trubiło de [[Езна|Jezno]]* (14 студзеня 1720 году).

## Носьбіты
* Віталь Трубіла (нар. 1985) — беларускі футбаліст

На 1904 год існавала вёска Трубілаўскія Корні або Трубілава (Трубілова) у Парэцкім павеце, а таксама сядзіба і паселішча з назвай Трубілаўка ў Рослаўскім павеце Смаленскай губэрні.

На 1906 год існавалі фальваркі 1-е, 2-е і 3-е Трубілава ў Пасінскай воласьці Люцынскага павету Віцебскай губэрні.

На 1892 год існавала вёска Трубішкі ў Кальварыйскім павеце Сувалкаўскай губэрні (адзначалася старажытнае германскае імя Trubo).

## Глядзіце таксама
* Трубіліна

## Крыніцы

Катэгорыя:Мужчынскія імёны
Амал

**Амал** (*Амаль*, *Амуль*, *Аміль*) — мужчынскае імя.

## Паходжаньне

Амал, Амул або Аміл (Amal, Amul, Amil) — імя германскага паходжаньня. Іменная аснова -амал- паходзіць ад гоцкага amal-s 'дзейны, актыўны'.

Этымалягічны слоўнік старапольскіх асабовых імёнаў, выдадзены Польскай акадэміяй навук, адзначае гістарычнае бытаваньне ў Польшчы германскіх імёнаў Amalija, Amilius (Ameleius), Amleta (Emleta), Amalboldus, Amelingus.

Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: *Georgius Amałowicz* (16 лютага 1720 году); *Uczciwa Agata Symonowa Amalewiczowa Matka, y Jakub Amalewicz Syn* (1769 год).

## Носьбіты
* Амал Удалы (123—195) — легендарны кароль готаў, заснавальнік дынастыі Амалаў

Амілевічы — прыгонныя зь вёскі Даўбенкаў, якія ўпамінаюцца ў XIX стагодзьдзі. 

Амалевічы або Амулевічы — літоўскі шляхецкі род.

## Глядзіце таксама
* Амаляны

## Крыніцы

Катэгорыя:Мужчынскія імёны
Гілін

**Гілін**, **Гілень** — мужчынскае імя і вытворнае ад яго прозьвішча.

## Паходжаньне

Гілін або Гілен, пазьней Гілен або Кілін (Gillin, Gillen, Gielen, Killin) — імя германскага паходжаньня. Іменная аснова -гіл- (-кіл-) (імёны ліцьвінаў Кілбар, Гілімонт, Таўцігіл; германскія імёны Kilber, Gilmondus, Theudigilius) паходзіць ад германскага Gisala, Gisila 'патомак, нашчадак'.

Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: *Gilinie* (1744 год); *Bartłomiey Gilin* (1765 год); *Jan Gileniewicz* (10 лютага 1779 году).

## Носьбіты
* Бартламей Гілін — жыхар мястэчка Прывалкаў, які ўпамінаецца ў 1765 годзе

На 1906 год існаваў фальварак Гілінава (Гілінова) у Лепельскім павеце Віцебскай губэрні.

## Крыніцы

Катэгорыя:Мужчынскія імёны
Сіндэр

**Сіндэр** (*Сіндр*), **Сындэр**, **Шындэр** (*Шынтар*) — мужчынскае імя і вытворнае ад яго прозьвішча.

## Паходжаньне

Сіндэр, Сіндар або Сінтар (Sindheri, Sinder, Sindari, Sintar) і Эрсінд (Ersind) — імёны германскага паходжаньня. Іменная аснова -сінд- (-зынд-) (імёны ліцьвінаў Сындык, Жындуль, Шымбольт; германскія імёны Sindico, Sindulus, Sinbald) паходзіць ад гоцкага sinþs 'дарога, шлях' або германскага sintha 'дарога, падарожжа, вайсковая выправа', а аснова -гер- (-ер-) (імёны ліцьвінаў Герман, Гунтэр, Кіндэр; германскія імёны Herman, Gunter, Kinder) — ад гоцкага harjis, германскага heri 'войска, загон' або гоцкага hairus, германскага heru 'меч'.

Этымалягічны слоўнік старапольскіх асабовых імёнаў, выдадзены Польскай акадэміяй навук, адзначае гістарычнае бытаваньне ў Польшчы германскага імя Sender (Zender).

Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: *Anna Szynderowna… Michael Szynder* (29 кастрычніка 1741 году); *Syndry… Szyntarowszczyzna* (1744 год); *Laurentius Szynder* (25 лістапада 1759 году); *Stefan Sinderewicz* (13 лістапада 1764 году); *Sophia Szynderowna* (27 красавіка 1765 году); *Casimirus Szynder* (24 сакавіка 1770 году); *Jacobus Szynderowicz… Petrus Szynderowicz* (17 кастрычніка 1776 году); *Matheus Szynderowicz* (30 студзеня 1783 году); *Georgius Szynderowicz… Josephus Szynderowicz* (15 кастрычніка 1789 году); *Thadeus Szynderowicz* (11 лістапада 1792 году); *[[Гертруда|Gertruda]] Szynderowna* (28 студзеня 1797 году).

## Носьбіты
* Вінцэнта Сіндрэвіч (*Sindrewicz*) — уладальніца гаспадаркі ў Порплішчы на 1933 год

Сіндэровіч (Sinderowicz) — жыхар Гарадзенскага павету, які ўпамінаецца ў 1789 годзе.

Сіндарэвіч (Sinderewicz) і Сындарэвіч (Synderewicz) — прозьвішчы, зафіксаваныя ў XIX стагодзьдзі ў ваколіцах Сувалкаў.

## Глядзіце таксама
* Сінда
* Геры

## Заўвагі

## Крыніцы

Катэгорыя:Мужчынскія імёны
Асноўнае галасаваньне з адным пераможцам

**Асноўнае галасаваньне з адным пераможцам**&nbsp;— сыстэма галасаваньня, пры якой галасуючыя абіраюць аднаго кандыдата, і кандыдат з найбольшай колькасьцю галасоў перамагае. Аналягічная сыстэма, але зь некалькімі пераможцамі клічыцца мажарытарнае галасаваньне блокам.

Гэта адна з самых простых сыстэмаў галасаваньня. Яе выкарыстаньне пачынаецца яшчэ ў Сярэднявеччы на выбарах парлямэнту Анґельшчыны. У асноўным яна распаўсюджана па былых калёніях Брытанскай імпэрыі. Для выбараў заканадаўчай улады гэтая сыстэма выкарыстоўваецца прыкладна ў траціне крайін сусьвету.

## Апіс сыстэмы
У сыстэме асноўнага галасаваньня з адным пераможцам перамагае толькі адзін кандыдат, а выбарнік патрэбен прагаласаваць за аднаго і толькі за аднаго кандыдата. Для перамогі не патрэбная абсалютная большасьць (50&nbsp;%+1) галасоў, патрэбна толькі найбольшая колькасьць сярод усіх удзельнікаў.

Катэгорыя:Выбарныя сыстэмы
Дальман

**Дальман** (*Далман*), **Тальман** (*Таліман*) — мужчынскае імя і вытворнае ад яго прозьвішча.

## Паходжаньне

Дальман або Талман (Dalman, Daalman, Tallman) — імя германскага паходжаньня. Іменная аснова тал- (дал-) (імёны ліцьвінаў Талейка, Талімунт, Талмут; германскія імёны Taleke, Talamund, Talmut) паходзіць ад гоцкага tals 'дасьціпны, руплівы' або ад германскага і стараангельскага deall 'славуты, ганарлівы', а аснова -ман- (імёны ліцьвінаў Мангерд, Дзерман, Есьман; германскія імёны Mangerðr, Derman, Esmann) — ад гоцкага manna, германскага man 'чалавек'.

У Прусіі адзначалася імя Талемін: *[[Ганус (імя)|Hans]] Tolemynne*. Апроч таго, у Прусіі бытавала прозьвішча Tollmien. У ваколіцах Русі (Прусія) адзначалася прозьвішча Thalmann.

У Польшчы адзначаецца прозьвішча Тальман (Talman, Talmon).

Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: *Анъцушко Долъмановичъ самъ. Василевъскии Долъмановичъ самъ. Богданъ Долманович самъ* (1528 год); *Krystyna Talimon* (1789 год); *Franciszek Talman… Ignacy Talman* (1844 год).

## Носьбіты
* Анцушка Далмановіч, Васілеўскі Далмановіч і Багдан Дальмановіч — пінскія баяры, якія ўпамінаюцца ў попісе войска Вялікага Княства Літоўскага 1528 году

На тэрыторыі цяперашняй Летувы фіксавалася прозьвішча Талман у летувізаванай форме.

## Глядзіце таксама
* Таль
* Ман

## Заўвагі

## Крыніцы

Катэгорыя:Мужчынскія імёны
Швендэр

**Швендэр**, **Сьвіндэр** (*Свэндар*, *Сьвінтар*), **Сьвідэр** (*Швыдэр*) — мужчынскае імя і вытворнае ад яго прозьвішча.

## Паходжаньне

Сьвіндэр або Сьвітэр, пазьней Сьвідэр, Швэндэр або Швідэр (Swindheri, Suither, Swyter, Swidher, Schwender, Schwieder) і Герысьвінд (Heriswind) — імёны германскага паходжаньня. Іменная аснова -сьвінд- (-сьвент-, -сьвіт-) (імёны ліцьвінаў Сьвінцейка, Сьвентальд, Сьвентагал; германскія імёны Schwindtke, Switald, Galsuintha) паходзіць ад гоцкага swinþs 'моцны, магутны', а аснова -гер- (-ер-) (імёны ліцьвінаў Герман, Гунтэр, Кіндэр; германскія імёны Herman, Gunter, Kinder) — ад гоцкага harjis, германскага heri 'войска, загон' або гоцкага hairus, германскага heru 'меч'.

У 1617 годзе ў Каралявецкім унівэрсытэце навучаўся *Wilhelmus Schwieder… Nobiles Borussi*.

Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: *земянин [[Мельнік|мелницкий]] Миколай Свидер… тот Свидер* (9 кастрычніка 1525 году); *[[Германт|Кгермонт]] Свинторовичь, князь жмутский и литовский* («О плюндрованю руского панства от литвы»); *Kazimierz Swendorowicz*; *reverendus pater Bonaventura Szwyder* (1706 год); *Swiderszczyzna* (1744 год); *Laurentius Szwenderowicz* (12 студзеня 1777 году); *Dorotha Szwendrowa* (2 чэрвеня 1782 году); *Jan Świnder* (1798 год); *Piotr Aleksander Świdorowicz* (1814 год).

## Носьбіты
* Ваўжынец Сьвідэр (Wawrzyniec Świder) — познанскі мешчанін, які ўпамінаецца ў 1621 годзе

Сьвідаровіч (Swidorowicz), Сьвідэр (Swider) і Сьвідарэвіч (Swiderewicz) — прозьвішчы, зафіксаваныя ў XIX стагодзьдзі ў ваколіцах Сувалкаў.

У былым Жамойцкім старостве існуюць вёскі Швэндрышкі і Швінтрышкі, на гістарычнай Браслаўшчыне — Шведэрышкі, на гістарычнай Рэччычыне — Сьвідзера. Назву Сьвідэршчына маюць хутар на гістарычнай Браслаўшчыне і вёска на гістарычнай Аршаншчыне.

## Глядзіце таксама
* Сьвінт
* Геры

## Заўвагі

## Крыніцы

Катэгорыя:Мужчынскія імёны
Дундзіла

**Дундзіла** — мужчынскае імя і вытворнае ад яго прозьвішча.

## Паходжаньне

Тунтыл (Tuntil) — імя германскага паходжаньня. Іменная аснова тунд- (дунд-) узыходзіць да гоцкага (aihva)tundi 'калючае кустоўе'.

Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: *Simon Dundziło* (23 жніўня 1781 году).

## Крыніцы

Катэгорыя:Мужчынскія імёны
Брунейка

**Брунейка** — мужчынскае імя і вытворнае ад яго прозьвішча.

## Паходжаньне

Бруніка (Brunicho, Brunico) — імя германскага паходжаньня, вытворнае ад германскага імя Bruno. Іменная аснова -брун- паходзіць ад германскага brun 'бліскуча карычневы', стараверхненямецкага brunia 'нагруднік, кіраса, кальчуга'. 

Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: *Ignacy Bruniejko* (1821 год); *Magdalena Brunejko* (1830 год).

## Носьбіты
* Мацьвей, Ян і Стэфан Брунейкі — жыхары мястэчка Ліпнішак, якія ўпамінаюцца ў 1773 годзе

Брунэйка (Brunejko) — прозьвішча, зафіксаванае ў XIX стагодзьдзі ў ваколіцах Сувалкаў.

Брунейка — прозьвішча, гістарычна зафіксаванае на тэрыторыі цяперашняй Летувы.

## Крыніцы

Катэгорыя:Мужчынскія імёны
Ізмунт

**Ізмунт** (*Ісмант*, *Ішмант*) — мужчынскае імя і вытворнае ад яго прозьвішча.

## Паходжаньне

Ізімунд або Ізмунд (Isimund, Isemund, Ismund) — імя германскага паходжаньня. Іменная аснова ісан- (эйс-, іс-) (імёны ліцьвінаў Ізбут, Ісавін, Эйсімонт; германскія імёны Isbodus, Isovin, Eisenmund) паходзіць ад гоцкага eisarn, германскага *isarna-, стараверхненямецкага îsarn, îsan 'жалеза', а аснова -мунд- (-мунт-, -монт-) (імёны ліцьвінаў Монтгерд, Валімонт, Жыгімонт; германскія імёны Mundgerd, Walmont, Sigimunt) — ад германскага *mundô 'рука, абарона, крэўнасьць' або гоцкага munds 'моц розуму, імкненьне', mundrs 'гарлівы, палкі'. 

Германскі характар літоўскіх імёнаў з асновай -монт- (-мант-) — як і запазычаньне самой асновы з германскіх моваў — сьцьвердзілі францускі лінгвіст-германіст Раймонд Шмітляйн і амэрыканскі лінгвіст Альфрэд Зэн.

Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: *Helena Ismont* (1772 год); *Marianna Iszmont* (1802 год); *Regina Ismont* (1814 год); *Michał Ismont* (1817 год).

## Носьбіты
Ізмунты-Жыбарты — літоўскі шляхецкі род.

## Глядзіце таксама
* Эйса
* Мунд

## Крыніцы

Катэгорыя:Мужчынскія імёны
Гелёлд

**Гелёлд** (*Гелальд*) — мужчынскае імя і вытворнае ад яго прозьвішча.

## Паходжаньне

Гелолд, Гелалд або Келолт, пазьней Гайлёльт (Geloldus, Gelold, Gelald, Kelolt, Geilolt) — імя германскага паходжаньня. Іменная аснова -гайл- (-гел-) (імёны ліцьвінаў Відзігайла, Інгела, Монтгайла; германскія імёны Widigail, Ingeila, Montigel) паходзіць ад гоцкага і бургундзкага gails 'жвавы, свавольны, ганарысты', а аснова -валд- (-алд, -олт) (імёны ліцьвінаў Геральт, Левалт, Рамвольт; германскія імёны Gerwald, Lewolt, Romuald) — ад гоцкага і германскага waldan 'валодаць, гаспадарыць' або wulþus 'слава, мажнасьць'. 

## Носьбіты
Ґелёлды-Тышкевічы (Ґелальды-Тышкевічы) — літоўскі шляхецкі род.

## Глядзіце таксама
* Гайла
* Валд

## Крыніцы

Катэгорыя:Мужчынскія імёны
Харобічы

**Харобічы** () — вёска ва Ўкраіне, каля граніцы зь Беларусьсю. Уваходзяць у склад Гараднянскай мескай грамады Чарнігаўскага раёну Чарнігаўскай вобласьці.

Харобічы знаходзяцца на этнічнай тэрыторыі беларусаў.

## Ліцьвіны

У канцы XVI ст. мяжа Рэчыцкага павету Менскага ваяводзтва Вялікага Княства Літоўскага праходзіла на поўдзень ад цяперашняй беларуска-ўкраінскай граніцы, прыкладна ў раёне Харобічаў.

У 1924 годзе 25-гадовая беларускамоўная жыхарка Харобічаў Мотра (Матруна) Лаўрыненкава, якая ў адрознасьць ад іншых сямейнікаў два гады навучалася ў сельскай школе, а пазьней здабыла сабе асьвету чытаньнем, засьведчыла самавызначэньне жыхароў вёскі як ліцьвінаў разам з атаясамліваньнем іх лучнасьці з суседнімі беларускімі землямі:

## Крыніцы

Катэгорыя:Населеныя пункты Чарнігаўскай вобласьці
Сынус

**Сынус** — трыганамэтрычная функцыя прастакутных трыкутнікаў, паводле якой сынус пэўнага куту эквівалентны адносіне працілеглага катэту да гіпатэнузы. (sinα=a:c, дзе c — гіпатэнуза, a — працілеглы катэт, α — любы непрамы кут  трыкутніка)

## Крыніцы

Катэгорыя:Куты
Катэгорыя:Трыганамэтрычныя функцыі
N3XT

***N3XT***&nbsp;— трэці альбом, ад румынскага гурта Morandi, выпушчаны ў 2007 годзе. Альбом набыў папулярнасьць у Беларусі, Украіне, Расеі, Польшчы, Латвіі й іншых эўрапейскіх краінаў.

## Зьмест
# «Into The Blue» 1:18
# «Angels (Love Is The Answer)» 3:45
# «Save Me» 4:32
# «Afrika» 4:15
# «Hiding From The Sun» 3:39
# «Musica Mi Libertad» 4:34
# «Get High» 3:46
# «Don’t Look Back» 4:45
# «Sun Goes Down» 4:30
# «Oh My God (Superfly)» 4:11
# «N3xt» 3:46
# «The Last Tribe» 4:35
# «Love Is Tickling» 3:49
# «Reality And Dreams» 4:36

## Сынглы
* «Afrika» (жнівень 2007)
* «Angels (Love Is The Answer)» (сьнежань 2007)
* «Save Me» (feat. Helene) (травень 2008)

## Вонкавыя спасылкі
* Morandi&nbsp;— N3xt у *Discogs*

Катэгорыя:Альбомы 2007 году
Статут

**** () — юрыдычная рэглямэнтацыя дзейнасьці. Іншыя значэньні:

*  — сярэднявечны 
** 
** 
*  — дакумэнт, які рэгулюе дзейнасьць арганізацыі ці кампаніі
** 
** 
** 
** 
** 

## Глядзіце таксама
* Статус
* Прывілей
* Устава
Гданьская затока

**Ґданьская затока**, *Ґданьская бухта* (, , ) — затока ў паўночна-ўсходняй частцы Балтыйскага мора. Аточаная Зэмляндзкім паўвостравам (мысам Таран на ўсходзе) й паўвостравам Хэль (на захадзе). Адкрытая на поўначы, заходзіць на зямлю на 74 км. Шырыня на ўходзе 107 км. Глыбіня да 115 м у цэнтральнай частцы.

Названа па месту Ґданьску, якое месьціцца на беразе гэтае затокі.

У затоку ўпадае рэка Вісла і велізарная колькасьць іншых меньшых рэчак. Воды Прэґелі цераз Калінінградзкую затоку (якая адцінкавана Балтыйскай пярэспай) і Пілаўскай пратокай , таксама даходзяць да Ґданьскае затокі.
Прытокі меньш чым за 0,1 м. Салонасьць 7-8 ‰.

Найхаладнейшая тэмпература была зафіксавана ў 1929 годзе — мінус сорак градусаў.

Узьбярэжжа затокі адміністрацыйна адносіцца да Расеі Калінінградзкае вобласьці й Польшчы

На беразе Ґданьскае затокі месьцяцца буйныя месты Ґдыня, Ґданьск, Пілава (галоўная база Балтыйскага флёту Расеі) і места Пальвева.

## Крыніцы
Парадыгма

**Парады́гма** (ад &nbsp;— «шаблён, прыклад») у навуцы й філязофіі&nbsp;— пэўны набор канцэпцыяў альбо шаблёнаў мысьленьня, уключаючы тэорыі, мэтады дасьледаваньня, пастуляты й стандарты, у адпаведнасьці зь якімі ажыцьцяўляюцца наступныя пабудовы, абагульненьня й эксьперымэнты ў галіне.

## Гісторыя
Першапачаткова слова выкарыстоўвалася ў мовазнаўстве й рыторыцы. Такім чынам, напрыклад, ЭСБЕ вызначае гэты тэрмін наступным чынам: «у граматыцы&nbsp;— слова, якое служыць узорам скланеньня альбо спражэньня; у рыторыцы&nbsp;— прыклад, узяты з гісторыі й прыведзены з мэтай параўнаньня». Слоўнік *[[Merriam-Webster]]* 1900 году дае аналягічнае вызначэньне яго выкарыстаньня толькі ў кантэксьце граматыкі ці як тэрмін, які ілюструе выслоўі альбо байкі.

З канца 1960-х гадоў гэты тэрмін стаў пераважна выкарыстоўвацца ў філязофіі навукі й сацыялёгіі навукі для абазначэньня вядучай сыстэмы ідэяў, поглядаў і паняцьцяў, зыходнай канцэптуальнай схемы, мадэлі інсцэнізацыі праблем і іхнага вырашэньня, мэтадаў дасьледаваньня, пануючых на працягу пэўнага часу ў навуковай супольнасьці.

## Навуковая парадыгма

Гэтае паняцьце, у сучасным сэнсе слова, уведзенае амэрыканскім фізыкам і гісторыкам навукі Томасам Кунам, які вылучаў чатыры этапы ў разьвіцьці навуковай дысцыпліны:
* *перадпарадыгмальны* (папярэдні ўсталяваньню парадыгмы);
* этап *панаваньня парадыгмы* (так званая «нармальная навука»);
* этап *крызы* нармальнай навукі;
* этап *навуковай рэвалюцыі*, зьмена парадыгмы, пераход ад адной да іншай.

Паводле Т.&nbsp;Куна, парадыгма&nbsp;— гэта тое, што абʼядноўвае чальцоў навуковае супольнасьці й, наадварот, навуковая супольнасьць складаецца зь людзей, якія прызнаюць пэўную парадыгму. Як правіла, парадыгма фіксуецца ў падручніках, працах навукоўцаў і на шмат гадоў вызначае кола праблем і мэтадаў іх вырашэньня ў той ці іншай галіне навукі, навуковай школе. Да парадыгмы можна аднесьці, напрыклад, погляды Арыстотэля, ньютанаўскаю мэханіку й гэтак далей.

Пад *парадыгмамі* я маю на ўвазе прызнаныя ўсімі навуковыя дасягненьні, якія на працягу пэўнага часу даюць навуковай супольнасьці мадэль інсцэнізацыі праблем і іх рашэньняў.

Калі я ўводзіў гэты тэрмін, я меў на ўвазе, што некаторыя агульнапрынятыя прыклады фактычнай практыкі навуковых дасьледаваньняў&nbsp;— прыклады, якія ўключаюць закон, тэорыю, іх практычнае прымяненьне й неабходнае абсталяваньне,&nbsp;— усё ў сукупнасьці дае нам мадэлі, зь якіх узьнікаюць канкрэтныя традыцыі навуковага дасьледаваньня.»

— Томас Кун, 1997.

## Зьмена парадыгмаў

Зьмена парадыгмаў уяўляе сабой навуковую рэвалюцыю альбо эвалюцыйны пераход.

## Глядзіце таксама
* Паняцьце

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 

Катэгорыя:Эстэтыка
Катэгорыя:Кансэнсуальная рэальнасьць
Катэгорыя:Эпістэмалёгія навукі
Умацаваная брама

Умацаваная брама — элемэнт пастаяннай фартыфікацыі, брама, якая вядзьдзе ўнутр абарончага пэрымэтра. Яна сустракаецца са старажытных часоў да сучаснасьці і прымае розныя формы, ад простага закрытага ўваходу да шырокага абарончага комплэксу, які складаецца з многіх элэмэнтаў.

## Гарадская брама
Гарадская брама — гэта брама, якая знаходзіцца або знаходзілася ў межах гарадской сьцяны. Гэта тып умацаваных варот.
Хікару Накамура

**Хікару Накамура** (, ;  9 сьнежня 1987 року, г. Хіраката, Японія) — амэрыканскі шахматны гросмайстар, ютубэр, дзейны чэмпіён выпадковых шахмат. На дадзены момант зьяўляецца дзясятым гульцом у гісторыі гульні паводле рэйтынгу Эла.

## Біяграфія
У 10-гадовым веку стаў наймаладзейшым амэрыканцам, які зарабіў тытул Міжнароднага майстра. У 2003 годзе, у веку 15 гадоў і 79 дзён, стаў наймаладзейшым амэрыканцам, які атрымаў тытул гросмайстра на той момант. У 2022 і 2023 гадах быў намінаваны на YouTube прэмію «Найлепшы шахматны ютубэр» і перамог у абодва гады.

## Крыніцы
Zunge (самотнік)

«**Zunge**» ()&nbsp;— шосты самотнік нямецкага мэталёвага NDH-гурта Till Lindemann. Выйшаў 8 верасьня 2023 году.

## Апісаньне
Песьня зьяўляецца вынікам супрацоўніцтва Ліндэмана з прадусарам Даніэлем Карэлі й адрозьніваецца ў асноўным мэлядычным гучаньнем, з больш устойлівым прыпевам і перавагай скажоных гітар і аркестроўкі.

## Відэакліп
Відэа да песьні зьнятае ў красавіку 2021 году ў Вялікім маскоўскім дзяржаўным цырку.

Тыль Ліндэман хацеў, каб у кліпе здымаліся тыгры й каб адзін зь іх на яго напаў:
… Ён [Тыль] удакладніў: «А тыгр мог бы на мяне напасьці?». Гэта значыць, ён хацеў, каб тыгр напаў на яго, і, магчыма, нават пашкодзіў [для выключнага праўдападабенства].Ён разумеў, што гэта тыгр. Я перапытаў: «Пачакайце, вы разумееце, што пры нападзе тыгр, хутчэй за ўсё, нанясе вам калецтвы?». Нават калі яны будуць мінімальнымі, гэта будуць траўмы. «Так, я ўсё разумею, я ня супраць»,&nbsp;— адказаў ён.— Інтэрвію Эдгарда Запашнага.

Ліндэман паказвае гастраскоп з камэрай, яму зашываюць рот жалезным дротам, ён сядзіць у клетцы, рызыкуе жыцьцём, знаходзячыся ў сьмяротнай блізкасьці ад жывых тыграў, корміць іх мясам з рота й нават дазваляе ім аблізваць сябе скрываўленага.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* 

Катэгорыя:Самотнікі Till Lindemann
Катэгорыя:Самотнікі 2023 году
Катэгорыя:Творы на нямецкай мове
Лякаматыў Ворша

«**Лякаматы́ў**» — беларускі хакейны клюб з Воршы, які выступае ў беларускай Экстралізе.

## Гісторыя
Хакейны клюб «Лякаматыў» паўстаў 2 траўня 2018 году. Фармаваньне каманда адбывалася на грунце менскага «Юніёру». Першым трэнэрам дружыны стаў Андрэй Расолька. У тыя часы Экстраліга была падзеленая на два дывізіёны і «Лякаматыў» поруч зь іншымі паўсталымі камандамі быў накіраваны ў Экстралігу Б. Аршанцы таксама здолелі прыцягнуць нападніка Івана Каташэнка з «Магілёва», які стаў найлепшым бамбардзірам клюбу ў дэбютным сэзоне. У кастрычніку Расолька сышоў з клюбу, вярнуўшыся ў «Юніёр», а новым галоўным трэнэрам быў прызначаны Ігар Жылінскі. «Лякаматыў» і «Магілёў» былі лідэрамі турніру Экстралігі Б, далёка аддарваўшыся ад іншых канкурэнтаў. Аршанцы ў выніку фінішавалі першымі. У пераходным турніры «Лякаматыў» заняў трэці радок, не атрымаўшы падвышэньня ў Экстралігу А. Тым ня менш, празь пераход моладзевай зборнай Беларусі з найвышэйшага дывізіёну ў другі, і «Лякаматыў» разглядаўся на прасоўваньне ў дывізіён вышэй. Аднак, аршанцам бракавала фарм-клюбу, таму кіраўнікі фэдэрацыі абралі «Магілёў» на падвышэньне. Пасьля сэзону Каташэнка вярнуўся ў «Магілёў». Туды ж накіраваўся Аляксандар Кудраўцаў.

У міжсэзоньне аршанцы добра ўзмацніліся, прыцягнуўшы да сваіх шэрагаў Андрэя Шыкуця, Яўгена Гараніна, Алега Гарошка, Артура Абмётка, Андрэя Філічкіна і Івана Вусенка. У выніку «Лякаматыў» без асаблівага супраціву здабыў перамогу ў Экстралізе Б, а таксама праз суцяшальны турнір прабіўся ў плэй-оф, дзе ў чвэрцьфінале саступілі «Юнацтву». Пры гэтым, «Лякаматыў» двойчы здабываў перамогу ў матчах супраць сталічнага клюбу. Сэзон 2020—2021 гадоў «Лякаматыў» спаборнічаў у Экстралізе А. Каманда фінішавала на 7 месцы, прагуляўшы ў турніры плэй-ін «Берасьцю». Найлепшым бамбардзірам стаў Ягор Гайнетдынаў, які перад пачаткам сэзону перайшоў зь «Юнацтва». Аршанцы страцілі Гарошка і Гайнетдынава, але ўмацаваліся Андрэем Перагудам і Яўгенам Кунцэвічам. У 2021 годзе Экстраліга вярнулася да звыклага фармату, і «Лякаматыў» у новым сэзоне скончыў рэгулярны сэзон на 9 месцы. У матчах плэй-ін «чыгуначнікі» саступілі наваполацкаму «Хіміку». У сэзоне 2022—2023 гадоў аршанцы фінішавалі сёмымі, і зноў каманда вылецела ў плэй-ін. Заўзятары клюбу абралі Тараса Елісеева найлепшым хакеістам сэзону.

## Склад
 году

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Беларускія хакейныя клюбы
Ich hasse Kinder

«**Ich hasse Kinder**» ()&nbsp;— пяты самотнік сольнага праекту нямецкага музыкі Тыля Ліндэмана.

Самотнік быў уключаны ў афіцыйны плэйліст альбома ''Zunge'' на сайце Spotify.

## Відэакліп
Музычнае відэа было выпушчана на YouTube-канале Тыля Ліндэмана 1 чэрвеня 2021 году, у Дзень аховы дзяцей. Рэжысэрам выступіў Сяргей Грэй. У галоўных ролях Аляксандар Рэва й Аглая Тарасава. Дзеяньні кліпа разгортваюцца ў 1989 годзе ў савецкай Маскве. Відэа зьнятае ў стылі позьняга СССР і ўтрымлівае шматлікія сцэны гвалту.

## Сьпіс кампазыцыяў
### Лічбавае спампаваньне, стрымінг

### CD, грампласьцінка

## Крыніцы

Катэгорыя:Самотнікі Till Lindemann
Катэгорыя:Самотнікі 2021 году
Катэгорыя:Творы на нямецкай мове
Усходнегерманскія мовы

**Усходнегерманскія мовы** — адна з трох падгрупаў германскай галіны індаэўрапейскай сямʼі моваў. Складаецца зь мёртвых моваў: бургундзкай, вандальскай, гепідзкай, герульскай і найбольш старавечнай — гоцкай мовы.

Найстаравечнейшым з тэкстаў на мове ўсходнегерманскай падгрупы (і германскай галіны наагул), якія дайшлі да нашага часу, ёсьць гоцкі пераклад Бібліі, зроблены біскупам Вульфілам каля IV стагодзьдзя.

Усходнегерманскія мовы, відаць, былі блізкімі да скандынаўскіх (усходнегерманскія плямёны мігравалі з паўднёвай часткі Скандынавіі).

Бальшыня ўсходнегерманскіх плямёнаў да XV стагодзьдзя зьнікла, пакінуўшы па сабе толькі геаграфічныя назвы (Бургундыя, Андалюзія ды іншыя).

## Глядзіце таксама
* Імёны ліцьвінаў

## Крыніцы

## Літаратура
* 

Катэгорыя:Германскія мовы
Бэрлінскі ўнівэрсытэт імя Гумбальтаў

**Бэрлі́нскі ўнівэрсытэ́т імя Гу́мбальтаў** () — найстарэйшы ўнівэрсытэт Бэрліну, заснаваны Фрыдрыхам Вільгельмам III у 1809 годзе пад назвай Бэрлінскі ўнівэрсытэт (). У 1828—1945 гадох дзеяў як Унівэрсытэт імя Фрыдрыха Вільгельма (); з 1949 году ў яго назьве ўшаноўваецца памяць братоў Гумбальтаў: Вільгельма і Аляксандра.

У XIX стагодзьдзі ўнівэрсытэт быў адным з найбуйнейшых эўрапейскіх навуковых цэнтраў.

## Прафэсары
* Аляксандар Брукнэр (1856—1939) — польскі гісторык літаратуры й мовазнаўца, Замежны сябра-карэспандэнт Імпэратарскай Санкт-Пецярбургскай акадэміі навук (1889), сябра Польскай (1888) і  акадэмій навук, 

## Крыніцы
Нямецка-плацкі дыялект

**Нямецка-плацкі дыялект** — дыялект былых нямцаў Паволжа. Распаўсюджваны ў Кыргызстане, Казахстане, Узбэкістане, некатарых краінах Лацінскай і Паўночнай Амэрыкі і Нямеччыне.

## Plautdietsch-Freunde
Plautdietsch-Freunde (плаутдіч-фройндэ) — грамадзкае аб’яднаньне, якое займаецца праблемай захаваньня і развіцьця мовы. Заснавана ў 1999 годзе. У рамках сваёй дзейнасьці Plautdietsch-Freunde ладзіць канферэнцыі па праблемах мовы і навуковыя камандзіроўкі, а таксама выдае часопіс Plautdietsch FRIND.

## Прыклад тэксту

## Крыніцы
Дыскаграфія Till Lindemann

**Дыскаграфія Till Lindemann**&nbsp;— дыскаграфія сольнага мэталёвага гурта нямецкага музыкі Тыля Ліндэмана, якая складаецца з аднаго студыйнага альбома і самотнікаў.

1 верасьня 2024 году адбыўся рэліз песьні «Allein Bin Ich In Guter Gesellschaft»&nbsp;— сумеснай працы Тыля Ліндэмана й партугальскага гурта Phantom Vision. Песьня стала трэцяй на альбоме Phantom Vision *Where The Hell Is Heaven?*.

Апошні на  году альбом&nbsp;—  (2023), апошні самотнік&nbsp;— «» (2024).

## Студыйны альбом
3 лістапада 2023 году на стрымінгавых плятформах стаў даступны дэбютны студыйны альбом гурта&nbsp;— *[[Zunge (альбом)|Zunge]]* (). Альбом стаў даступны на фізычных выданьнях 17 лістапада (для CD і Fanbox) і 1 сьнежня (для вініла).

## Самотнікі

## Відэакліпы

### Заўвагі

## Сьпіс кампазыцыяў, якія запісаў праект
### Тлумачэньне палей табліц
* «**№**»: Нумар песьні.
* «**Назва**»: Назвы песьняў. Кавэр-вэрсіі вылучаюцца &nbsp;зялёным колерам&nbsp;, інструмэнтальныя кампазыцыі вылучаюцца &nbsp;блакітным колерам&nbsp;.
* «****»: Пераклад назвы песьні на беларускую мову. Тут жа тлумачацца назвы некаторых песьняў.
* «**Вытворчасьць**»: Хто ўдзельнічаў у стварэньні песьняў:
:# «**Аўтар**»: Аўтар словаўмузыкі;
:# «**Прадусар**» Прадусар.
* «**Альбом**»: Альбом, для якога песьня была запісаная. Песьні з самотнікаў вылучаюцца &nbsp;жоўтым колерам&nbsp;.
* «**Год**»: Год, у якім адбыўся рэліз песьні.
* «**[?]**»: Крыніцы.

Сьпіс адсартаваны паводле нямецкага альфабэту, альбомы вылучаныя курсівам, а самотнікі й песьні заключаныя ў двукосьсі. Сумесныя працы ўказаныя ў дужках: .

### A
}, .|П}}
| Карл Фэрдынандс, Карл Клевінг
| Bazzazian, Дэвід Гарэт, Фрэнк ван дэр Хэйдэн
| style="border-left: 2px solid var(--color-icon-warning); background: var(--background-color-warning-subtle); color: var(--color-base);" | «»
| 2020
| 
|-
| 2
| «»
| 
| Тыль Ліндэман
| Клемэнс «Ардэк» Віджэрс
| 
| 2023
| 
|-
| 3
| «»
| 
| Тыль Ліндэман, Скай Ван Хоф
| Скай Ван Хоф
| 
| 2023
| 
|}

### D

### E

### I

### LЛ
}.|П}}
| Тыль Ліндэман
| Даніэль Карэлі
| style="border-left: 2px solid var(--color-icon-warning); background: var(--background-color-warning-subtle); color: var(--color-base);" | «»
| 2023
| 
|-
| 9
| style="border-left: 2px solid var(--color-icon-success); background: var(--background-color-success-subtle); color: var(--color-base); | «»
| 
| Яўген Далматоўскі
| Мікіта Багаслоўскі
| style="border-left: 2px solid var(--color-icon-warning); background: var(--background-color-warning-subtle); color: var(--color-base);" | «»
| 2021
| 
|}

### M

### N

### S
}, падрабязьней глядзіце ''«Sport frei» § Назва''.|П}}
| Тыль Ліндэман
| Скай Ван Хоф
| style="border-left: 2px solid var(--color-icon-warning); background: var(--background-color-warning-subtle); color: var(--color-base);" | «»
| 2023
| 
|}

### T

### Ü

### Z

### Нататкі
#### Пераклад назваў

#### Заўвагі

## Заўвагі

## Крыніцы

Катэгорыя:Дыскаграфіі нямецкіх выканаўцаў
Катэгорыя:Till Lindemann
Рэгіёназнаўства

**Рэгіёназна́ўства**, таксама **рэґіёназна́ўства**&nbsp;— аналітычная дысцыпліна, якая вывучае ўнутраныя й зьнешнія фактары разьвіцьця тэрытарыяльных супольнасьцяў (геапалітычныя, геаграфічныя, эканамічныя, сацыякультурныя, канфэсійныя й інш.), рэгіянальныя групоўкі, краіны й іх рэгіёны як субʼекты міжнародных адносін і глябальнай канкурэнцыі.

## Апісаньне і тэрмін
У адрозьненьне ад геаграфічнага краіназнаўства, рэгіёназнаўства шырока выкарыстоўвае сыстэмны падыход.

Па прадмеце вывучэньня рэгіёназнаўства цесна перасякаецца з геаграфічнай дысцыплінай «краіназнаўства» (комплекснае вывучэньне краінаў, сыстэматызацыя й абагульненьне зьвестак аб іх прыродзе, насельніцтве, гаспадарцы, культуры й сацыяльнай арґанізацыі), аднак ня тоесная ёй, выкарыстоўваючы іншыя мэтады, што, у прыватнасьці, адлюстроўваецца ў адрозьненьнях выбудоўваемых на іхнай аснове клясыфікацыйных структур.

Рэгіёназнаўства таксама зьвязана з краязнаўствам, якое, на думку некаторых спэцыялістаў, можна кваліфікаваць як ненавуковую практыку, якая ажыцьцяўляе ў рамках гэтага ж прадмета эмпірычнае назапашваньне зьвестак і іх публіцыстычнае засваеньне.

## Беларусь
У 2021—22 навучальным годзе на гістарычным факультэце БДУ зьявілася новая спэцыяльнасьць&nbsp;— *рэгіёназнаўства*.

Да гэтага часу спэцыялістаў названага напрамку не рыхтавалі ў беларускіх ВНУ. Набор будзе ажыцьцяўляцца на I і II ступені вышэйшай адукацыі на бюджэтную й платную форму навучаньня.

Адкрыцьцё спэцыяльнасьці абумоўлена запатрабаванасьцю айчынных арґанізацыяў і кампаніяў у супрацоўніках, якія маюць комплексныя веды аб палітычных, эканамічных, сацыяльных, экалягічных, канфэсійных, этнічных, культурных асаблівасьцях пэўнага рэгіёна, краіны альбо групы дзяржаваў. Сёньня адзначаецца недахоп у спэцыялістах, якія валодаюць навыкамі распрацоўкі практычных рэкамэндацыяў і кансультацыяў для разьвіцьця гандлёва-эканамічнага, палітычнага, культурнага супрацоўніцтва.— Прэс-служба Беларускага Дзяржаўнага Ўнівэрсытэту.

## Крыніцы

## Літаратура
* *Дергачёв В. А., Вардомский Л. Б.* Регионоведение.&nbsp;— 2-е изд..&nbsp;— М.: Юнити-Дана, 2010.&nbsp;— ISBN 978-5-238-01732-7

*
Катэгорыя:Навукі паводле культурных арэалаў
Катэгорыя:Культурная антрапалёгія
Катэгорыя:Краіназнаўства
Спаская вежа

**Спаская вежа** (раней — Фралоўская вежа) — адна з 20 вежаў Маскоўскага Крамля, якая выходзіць на Чырвоную плошчу. У вежы размешчаны галоўныя вароты Крамля — ​​Спаскія, у шатры вежы ўстаноўлены знакаміты гадзіньнік — куранты Маскоўскага Крамля.

## Вонкавыя спасылкі
* Спаская вежа на сайце музея «Маскоўскі Крэмль»
* Спаская вежа на сайце Прэзідэнта Расеі 
* Фасад Спаскай вежы на Rusarh.ru 
* Спаскія куранты
* Двухгаловага арла жадаюць вярнуць на Спаскую вежу крамля
* «Пяціканцовыя крамлёўскія лалавыя зоркі павінны заняць сваё месца ў Гістарычным музэі»
Будынак Салдатава

**Будынак Салдатава** або **Замак Салдатава** — гэта жыльлёвы будынак у мястэчцы Дмытрэўка Бахмацкаму раёну пабудованы ў 1987—1992 роках у стылю сярэднявечнага замку.

## Гісторыя стварэньня
Будаваньне невялікага замку з цэґлы пачалося з будаўніцтва круглай башні, ўзьвядзеннай у 70-х роках пад летнюю кухню. Сам будынак пачалі з узводзіць у 1987 роце. Будавалі яго усяёй сям’ёй, уласнаруч. Згадзіці працоўнікаў Салдатаву давялосься толькі адзін раз — калі ў башне рабілі перакрыцьцё. Замак узводзілі без праекту. Для будаўніцтва замку, як і летняй кухні, Салдатаў выкарыстоўваў перапалену й біту цеглу, якую набываў на мясцоваму цэглянаму заводзе за безцэнак. Будаўніцтва замкавага будынка трывала 5 рокаў.

## Радзіма Салдатавых
Замак у Дмытрыўцы належыць сям’е Салдатавых. У мінулым гаспадаром замку быў савецкі работнік Юрый Рыгорыч Салдатаў, які і пабудаваў гэту пабудову. Юрый Салдатаў — расеей з Масквы, яго жонка Марыя Ягаўніна — німкеня з Паволжа. У дмітрыўку сям’я з дзьвумя дачкамі пераехала у 1966 роце з Сэбіры. Трэцяя дачка нарадзілася ўжо ў Дмітрыўцы.

Юрый Салдатаў памёр у 2013 роце, пражыўшы 84 рока. Зараз у будынку пражывае малодшая дачка памершага Салдатага зь дзьвумя сынамі.
Хіліярх

**Хіліярх** () — у Македонцаў і Старажытным Егіпце ў Пталамеяў пасада камандзіра хіліярхіі, значыць тысячы лёгкаўзброеных . гі і дзелячыся на 2 пентэсіярхіі, або 4 сынтагмы , або 64 лоха (у лоху было 16 чалавек), складалася з 1024 чалавек.

Упершыню тэрмін быў выкарыстаны ў Дзяржаве Ахеменідаў (др.-перс. *hazārapati-). Арыян згадвае пра хіліярха Набарзана , якому прыпісваецца кіраўніцтва 30 тысячамі вершнікаў .

Дзяленьне войску на тысячы было запазычана македанянамі ў персаў, у якіх існавалі пасады начальнікаў дзясятка (др.-перс. *daθapati-), сотні (*гекатантарх* ; др.-перс. *θatapati-), тысячы (*хіліярх* ; др.-перс. *hazārapati-) і дзесяці тысяч (*мірыярх* ; др.-перс. *baivarapati-)  .

Персідскі *хіліярх*, як камандзір ляйб-гвардыі, якая складалася з 1000 асабістых целаахоўнікаў, быў абавязаны падаваць цару штодзённыя рапарты і ўводзіць да яго амбасадараў і просьбітаў, гуляў важную ролю ў судзе Ахеменідаў. Пасля смерці Аляксандра Македонскага пасаду *хіліярха* лічылася вельмі высокай і ганаровай: *хіліярхамі* былі Пердыка і Касандра .

## Крыніцы

## Літаратура
* Хилиарх / / Энцыклапедычны слоўнік Бракгаўза і Ефрона : у 86 т. (82 т. і 4 доп.). — Спб., 1890—1907.

## Вонкавыя спасылкі
* Glossary of Greek Military Positions
Вуліца Варанянскага (Менск)

**Вуліца Варанянскага** (гістарычная назва — **Кавальская**) — вуліца ў Менску, знаходзіцца ў Кастрычніцкім раёне, мікрараёне Менск-Сьвет.

## Паходжаньне назвы
У 1986 годзе вуліца была перайменава ў гонар Васіля Варанянскага, аднаго з арганізатараў і кіраўнікоў партызанскага руху ў час Нямецка-савецкай вайны на тэрыторыі Менскае вобласьці.

## Цікавыя аб’екты
Па вуліцы знаходзіцца Палац культуры чыгуначнікаў і экспанат паравозу сэрыі Эр (фота вышэй), на скрыжаваньні з вуліцай Жукоўскага знаходзіцца станцыя мэтро Кавальская Слабада. На гэтай вуліцы гэтаксама знаходзіцца ЗАГС Кастрычніцкага раёну.

Катэгорыя:Вуліцы МенскуКатэгорыя:Кастрычніцкі раён (Менск)
Zeit (самотнік)

«****» ()&nbsp;— самотнік і песьня нямецкага Neue Deutsche Härte-гурта Rammstein. Ёсьць першым і заглаўным самотнікам на аднайменнам альбоме дваццаць дзявятым самотнікам гурта й другой песьняй на альбоме. Песьня стала трэцім самотнікам Rammstein №&nbsp;1 у Нямеччыне пасьля «» (2019). Трэк таксама быў намінаваны на прэмію .

## Відэакліп
Гурт разьмясьціў тызер-трэйлер відэа 8 сакавіка на сваім вэб-сайце і ў сацыяльных сетках. Кліп на песьню выйшаў 10 сакавіка 2022 году ў 19:00 па Менску. Рэжысэрам фільма выступіў актор і музыкант Робэрт Гвісдэк

Паводле аглядальніка сайта  Г. Хартмана, музыкі ў кліпе зьвяртаюцца да алегорыі пячоры Плятона, зьвяртаюць увагу на цыклічнасьць прыроды чалавека, непазьбежнасьць сьмерці і тое, што яна валодае намі ад народзінаў.

Рэжысэр кліпа Р. Гвісдэк у інтэрвію Р. Хобсану з часопіса  апісаў асноўную ідэю кліпа: 

## Сьпіс кампазыцыяў

## Чарты
### Тыднёвыя чарты

## Крыніцы

Катэгорыя:Самотнікі Rammstein
Катэгорыя:Самотнікі нумар адзін у Нямеччыне
Катэгорыя:Самотнікі 2022 году
Катэгорыя:Творы на нямецкай мове
Ванчас

**Ванчас**, **ванчо́с** () — дубовы брус, каб будаваць караблі.

## Этымалёгія
Паводле этымалягічнага слоўніка Расейскай акадэміі навук (6 выпуск, 2012 год),
*вáнчас, ванчос, ванчэс, ванчус* () ёсьць беларускім словам, у старабеларускай мове яно адзначаецца прынамсі ад пачатку XVI стагодзьдзя. Прытым слова *ванчосъ* таксама бытавала ў стараўкраінскай мове, а *wanczos, wanszos, wańczos, wańszos* — у старапольскай мове (бытуе яно і ў сучаснай польскай мове).

Хоць у рэчышчы палітыкі летувізацыі пад уладай Савецкай Расеі гэтае слова спрабавалі выводзіць зь летувіскай і латыскай моваў, аднак у Вялікім слоўніку летувіскай мовы няма пададзенага ў ЭСБМ (1980 год) летувіскага слова *vančos*, а параўнаньне з латыскім *vancis* 'бэлька для прывязваньня якара' цяпер лічыцца неверагодным. Тым часам наяўныя ў слоўніках *vánčesas* і *vánčosas* ёсьць недастаткова яснымі ў летувіскай мове, таму, наадварот, могуць разглядацца як славянскія запазычаньні. 

Паводле апошніх дасьледаваньняў, ванчас выводзяць з германскіх моваў: новаверхненям. *wainschosz* (цясьлярскі тэрмін, звычайны ў дакумэнтах Тэўтонскага ордэну XVI ст.) =  'дубовая драўніна найвышэйшай якасьці, якая ўвозіцца з Расеі, Нямеччыны і Галяндыі',  'дубовая ашалёўка, панэль', .

## Заўвагі

## Крыніцы

Катэгорыя:Лясныя матэрыялы