open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Даўгінт

**Даўгінт**, **Даўкінт**, **Даўгінд** — мужчынскае імя і вытворнае ад яго прозьвішча.

## Паходжаньне

Дава (Davo) і Гента (Gento) — імёны германскага паходжаньня. Іменная аснова -даў(г)- (імёны ліцьвінаў Даўгерд, Даўгер, Даўят; германскія імёны Daugaard, Dauharjis, Dowyatt) паходзіць ад гоцкага daug 'годна', бургундзкага daugjis 'здольны, годны', а аснова -генд- (-гент-, -гінт-) (імёны ліцьвінаў Гінтэр, Агінт, Эйгінт; германскія імёны Genter, Aginto, Eigint) — ад гоцкага gands 'посах', пераноснае 'чары'. Адзначаліся старажытныя германскія імёны Theogint (Theo-gint) і Thaigundis (Thai-gundis).

Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: *Daukinte* (Хроніка Віганда); *Dawgintowiczu [[Вісігерд (імя)|Wisgierdu]] czlowiek* (1422 год паводле выпісу 1618 году); *у [[Відуклі|Видуклях]] Довкинъту чотыри чоловеки… [[Таліят|Таляту]] семица Довкгинтъ*, *Довкгинъту под двема земля*, *два чоловеки у [[Крожы|Крожех]]: Довкгинть*, *у [[Пералая|Перелаискои]] волости… земля пустая Довкгиндова* (1440—1492 гады); *Краш Довъкгинътовичъ* (7 лістапада 1442 году); *людеи… у Високгинтовичах… Петка Довкгинтовича* (10 чэрвеня 1511 году); *homines nostros districtus [[Мерач|Merecensis]]… Dawkinta Misewicza* (16 жніўня 1511 году); *листь Миколая Мицковича Кгинвиловича, наместника вьшегородского виленъского* (14 сьнежня 1522 году); *Притславъ Довкинътовичъ *, *Довкгинтъ*, *Матыяс Довкгинътовичъ*, *Станислав Довкгинътовичъ* (1528 год); *осочники двора нашого Дорсунишъского… Довкгинт Ивашъковичъ* (3 чэрвеня 1530 году); *землю Довкгинтишку… [[Бутвіл|Бутвил]] Довкгинтович* (1537 год); *стрельцы… Довкгинтту… Марътиновичу* (23 сакавіка 1562 году); *Болтромей Творияновичъ Довкгинтъ*, *Станиславъ Довкгинтовичъ*, *Якубь Довкгинтовичъ* (1567 год); *с [[Пунск|пуньского]] кола… Миколаю Довкгинтовичу* (15 верасьня 1568 году); *подданые короля его милости [[Жыжмары|Жыжморские]]… Ивашко Довкгинтовичъ* (1 верасьня 1591 году); *на земянку господарскую повету ковенского… Оршулю Станиславовну Довкгинтовича Бартломеевую Довкшевича… Я Оршуля Станиславовна Довкгинтовича Балтремеевая Миколаевича Довкшевича… небощыку пану Станиславе Довкгинтовичу* (29 траўня 1592 году); *Dawid Dawkint… Jerzy Dowkint* (20 кастрычніка 1655 году); *Dołginty* (1744 год); *Jerzy Dowgintt* (1807 год).

## Носьбіты
* Вісгерд Даўгінтавіч — літоўскі баярын, які ўпамінаецца ў 1422 годзе
* Даўгінт — літоўскі баярын, які атрымаў наданьні ад вялікага князя Казімера
* Станіслаў Даўгінтавіч — баярын Ковенскага павету, які ўпамінаецца ў попісе войска Вялікага Княства Літоўскага 1528 году
* Прадслаў Даўкінтавіч — саміліскі баярын, які ўпамінаецца ў попісе войска ВКЛ 1528 году
* Даўгінт — высакадворскі баярын, які ўпамінаецца ў попісе войска ВКЛ 1528 году
* Матыяс Даўгінтавіч — бірштанскі баярын, які ўпамінаецца ў попісе войска ВКЛ 1528 году
* Даўгінт Івашкавіч — асочнік з Дарсунішак, які ўпамінаецца ў 1530 годзе
* Аршуля Станіславаўна Даўгінтовіч — расенская зямянка, якая ўпамінаецца ў 1586 годзе

Доўгінты, Доўкінты і Доўгінты-Метрыкевічы — літоўскія шляхецкія роды.

На гістарычнай Наваградчыне існуе вёска Долкінды. 

## Глядзіце таксама
* Даўга
* Гента

## Крыніцы

Катэгорыя:Мужчынскія імёны
Кенэт Спэнсэр Ялавіц

**Ке́нэт Спэ́нсэр Ялавіц** (;  28 траўня 1941, Чыкага, Іліной) — дыплямат ЗША, амбасадар у Беларусі ў 1994—1997 роках.

## Жыцьцяпіс
Кенэт Ялавіц скончыў Калюмбійскі ўнівэрсытэт са ступеньню магістра філязофіі, Унівэрсытэт Вісконсін-Мэдысан са ступеньню бакаляўра мастацтваў.

На дыпляматычнай службе з 1966 року. Працаваў у Гаазе, у місіі ЗША ў НАТО, пасланьнікам-дарадцам па эканамічных справах у Маскве (1991—1993). У 1994—1997 — амбасадар ЗША ў Беларусі, у 1998—2001 — амбасадар ЗША ў Грузіі. Пасьля гэтага скончыў дыпляматычную кар'еру.

У 2009 абраны ў Амэрыканскую акадэмію дыпляматыі.

Валодае расейскай, францускай мовамі.

## Сям’я
Жанаты, мае сына.

## Крыніцы

Катэгорыя:Супрацоўнікі Зьнешнепалітычнай службы ЗША
Катэгорыя:Выпускнікі Калюмбійскага ўнівэрсытэту
Катэгорыя:Выпускнікі Вісконсінскага ўнівэрсытэту ў Мэдысане
Катэгорыя:Амбасадары ЗША ў Беларусі
Катэгорыя:Амбасадары ЗША ў Грузіі
Катэгорыя:Выкладчыкі Джорджтаўнскага ўнівэрсытэту
Катэгорыя:Выкладчыкі ўнівэрсытэту Вашынгтона і Лі
Імплёзія

**Імплёзія** — працэс зьнішчэньня аб’екту, падчас якога ягоныя часткі разьлятаюцца ўнутар сябе, а ня вонкі, як падчас выбуху. Пры гэтым аб’ект зьмяншаецца ў аб’ёме і канцэнтруе матэрыю ды энэргію. Звычайна прычынай імплёзіі ёсьць розьніца ўнутранага (ніжэйшага) і вонкавага (вышэйшага) ціску або сілаў, якія дзейнічаюць знутры і звонку. Прыкладамі такога эфэкту можна назваць унутраны выбух падводнай лодкі, расьціснутай гідрастатычным ціскам вакольнай вады і каляпс масіўнай зоркі пад уласным гравітацыйным цяжарам.

Пры імплёзіі *можа* адбывацца і раскід рэчыва вонкі (напрыклад, пры сутыкненьнях кавалкаў адзін з адным), але гэта не канечны і далёка ня сутнасны складнік імплёзіі. Калі дагэтуль аб’ект быў цьвёрдым, то звычайна пасьля імплёзіі ён прымае шчыльнейшую форму.

## Прыклады
Падчас ядзернай імплёзіі сфэра з плютону, урану або іншага  згортваецца ў сфэрычную структуру выбуховых зарадаў. Ад гэтага аб’ём рэчыва зьмяншаецца, павялічваючы шчыльнасьць удвая-ўтрая, за кошт чаго дасягаецца крытычная маса і ствараецца ядзерны выбух. У некаторых відах тэрмаядзернай зброі энэргія гэтага выбуху далей выкарыстоўваецца для імплёзіі капсюлю паліва, якое пасьля загараецца і пачынае тэрмаядзерную рэакцыю. Увогуле выкарыстаньне радыяцыі з мэтай імплёзіі, напрыклад у вадародных бомбах ці ў лязэрах на , называецца .

 (утварэньне і разбурэньне бурбалак у вадкасьці) ўключае працэс імплёзіі. Пры ўтварэньні бурбалак (напрыклад, хуткаходным прапэлерам) вакольная вадкасьць адразу ж іх разбурае ў імплёзіі.

Імплёзія — ключавая падзея гравітацыйнага каляпсу вялікіх зорак, падчас якой могуць утварацца звышновыя, нэўтронныя зоркі і чорныя дзіркі. Найчасьцей гэта адбываецца, калі ўнутраная частка вялікай зоркі (ядро) згасае; без крыніцы цеплыні зорка больш ня мае сілы ўтрымліваць электроны і пратоны, і ядро вельмі хутка схлопваецца ў сябе, становячыся нэўтроннай зоркай ці чорнай дзіркай; вонкавыя часткі зоркі правальваюцца ўнутар і пры адскоку ад наваўтворанай нэўтроннай зоркі (калі яна стварылася) утвараюць звышновую.

Унутры электронна-прамянёвых трубак існуе вакуўм. Пры пашкоджаньні абалонкі такіх трубак можа адбыцца магутная імплёзія з раскіданьнем шкляных аскепкаў зь вялікай хуткасьцю.

## Крыніцы

Катэгорыя:Гідрааэрамэханіка
Катэгорыя:Інжынэрыя
Катэгорыя:Астранамічныя зьявы
Катэгорыя:Ціск
Ёвэры Мусэвэні

**Ёвэры Кагута Мусэвэні** (;  15 верасьня 1944) — кіраўнік Уганды з 26 студзеня 1986 року. Захапіў уладу ў выніку грамадзянскай вайны, якую распачаў пасьля паразы на выбарах 1980 року. У канфлікце загінулі больш за 100 000 чалавек, але Мусэвэні дабіўся зрынаньня Мілтана Аботэ.

Кіраваньне Мусэвэні называюць канкурэнтным аўтарытарызмам або нелібэральнай дэмакратыяй. Ніводныя з выбараў пасьля 1986 року не было прызнаныя вольнымі і празрыстымі. За гэты тэрмін Ёвэры Мусэвэні падпадаркаваў прэсу, уцягнуў краіны ў Першую кангалескую вайну, грамадзянскую вайну ў Руандзе, выклікаў паўстаньне Гасподняй арміі супраціву ў паўднёвай Угандзе, што спрычыніла гуманітарную катастрофу. У 2005 року ў Канстытуцыю Ўганды была ўнесеная папраўка, якая скасоўвала абмежаваньне паводле колькасьці тэрмінаў на пасадзе прэзыдэнта; у 2017 была ўнесеная яшчэ адна папраўка, якая скасавала абмежаваньне па ўзросьце.

Апошнія выбары ў 2021 року Ёвэры Мусэвэні выйграў з 58,6% галасоў, нягледзячы на мноства зафіксаваных парушэньняў: укід бюлетэняў, 100%-ю яўку на больш як 400 участках для галасаваньня, парушэньні правоў чалавека. , за 36 гадоў аўтарытарнага рэжыму Ўганда заняла 166-е месца паводле СУП на душу насельніцтва і 167-е паводле індэксу чалавечага разьвіцьця.

## Крыніцы

## Літаратура
* Museveni, Yoweri (1997). *Sowing the Mustard Seed: The Struggle for Freedom and Democracy in Uganda*, Macmillan Education. .
* Museveni, Yoweri (2000). *What Is Africa’s Problem?*. University of Minnesota Press. 
* Ondoga Ori Amaza. *Museveni’s Long March from Guerrilla to Statesman*, Fountain Publishers. 
* Tripp, Aili Mari. *Museveni’s Uganda: Paradoxes of Power in a Hybrid Regime*. Lynne Rienner Publishers. 
* Epstein, Helen C. (2017). *Another Fine Mess: America, Uganda and the War on Terror,* New York: Columbia Global Reports. 

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйная бачына 

Катэгорыя:Прэзыдэнты Ўганды
Катэгорыя:Сябры Руху нацыянальнага супраціву
Катэгорыя:Дэпутаты парлямэнту Ўганды
Катэгорыя:Угандыйскія англіканцы
Катэгорыя:Угандыйскія вайскоўцы
Катэгорыя:Угандыйскія літаратары і літаратаркі
Катэгорыя:Выпускнікі ўнівэрсытэту Дар-эс-Саляма
Катэгорыя:Удзельнікі Ўгандыйска-танзанійскай вайны
Катэгорыя:Захапілі ўладу ў выніку перавароту
Мяцеж ПВК Вагнэр

**Мяцеж ПВК «Вагнэр»** — 2-дзённы ўзброены мяцеж прыватнага вайсковага прадпрыемства Яўгена Прыгожына супраць міністра абароны Расеі Сяргея Шайгу, што пачаўся 23 чэрвеня 2023 году ў Растоўскай вобласьці.

23 чэрвеня 2023 году кіраўнік ПВК «Вагнэр» Яўген Прыгожын заявіў, што Міністэрства абароны Расеі правяло ракетна-бомбавыя ўдары па тылавых лягерах «Вагнэра», і заклікаў да ўзброенага мяцяжу супраць міністра Сяргея Шайгу. Фэдэральная служба бясьпекі Расеі ўзбудзіла крымінальную справу супраць Прыгожына за гэты заклік паводле артыкула 279 Крымінальнага кодэксу Расеі. Зранку 24 чэрвеня вайсковая тэхніка «Вагнэра» ўвайшла ў Растоў-на-Доне, дзе заняла штаб Паўднёвай вайсковай акругі, і рушыла далей на поўнач у Варонескую вобласьць у кірунку Масквы. Нацыянальны антытэрарыстычны цэнтар Расеі абвясьціў контартэрарыстычную апэрацыю ў Варонескай і Маскоўскай абласьцях.

Увечары 24 чэрвеня Прыгожын спыніў рух вайсковай калёны «Вагнэра» ў бок Масквы на прапанову Аляксандра Лукашэнкі, зь якім вёў перамовы цягам дня. Пры пасярэдніцтве Лукашэнкі дамовіліся пра спыненьне крымінальнай справы супраць Прыгожына, які меў пераехаць у Беларусь. Наймітаў «Вагнэра» таксама вызвалілі ад перасьледу за ўдзел у мяцяжы. Ім прапанавалі падпісаць кантракт зь Міністэрствам абароны Расеі. У выніку за 200 км ад Масквы, пасьля перамяшчэньня далей на поўнач зь Ліпецкай вобласьці ў Тульскую, калёна «Вагнэра» разьвярнулася і рушыла назад у палявыя лягеры.

## Крыніцы

Катэгорыя:Паўстаньні ў Расеі
Катэгорыя:Растоўская вобласьць
Катэгорыя:Падзеі 2023 году
Яўген Прыгожын

**Яўге́н Ві́ктаравіч Прыго́жын** (; 1 чэрвеня 1961, Ленінград, РСФСР, СССР — 23 жніўня 2023, Кужэнкіна, Цьвярская вобласьць, Расея) — расейскі вайсковец, прадпрымальнік, рэстаратар, уладальнік ПВК «Вагнэр».

## Сьмерць
Увечары 23 жніўня 2023 году Яўген Прыгожын разьбіўся на сваім самалёце «Эмбраер-135» у Цьвярской вобласьці. Разам зь ім загінуў камандзір яго вайсковага прадпрыемства «Вагнэр» Дзьмітры Вуткін. Агулам на борце знаходзілася 10 чалавек, усе зь якіх загінулі пры падзеньні самалёта. Перад падзеньнем у самалёта адарваўся хвост, што сьведчыла пра выбух на борце, дзе сярод іншых знаходзіліся 3 пілёты й сьцюардэса. Папярэдне Прыгожын прыляцеў з Афрыкі ў Маскву, адкуль вылецеў у Санкт-Пецярбург.

## Крыніцы

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Санкт-Пецярбургу
Катэгорыя:Ашкеназы
Катэгорыя:Рабаўнікі
Катэгорыя:Расейскія прадпрымальнікі
Катэгорыя:Мільярдэры
Катэгорыя:Алігархі
Катэгорыя:Удзельнікі расейска-ўкраінскай вайны
Катэгорыя:Найміты
Катэгорыя:Ваенныя злачынцы
Катэгорыя:Правадыры паўстаньняў
Катэгорыя:Памерлі ў Цьвярской вобласьці
Катэгорыя:Загінулі ў авіякатастрофах
Германістыка

**Германістыка** ( «германскі») або германская філялёгія — гэта разьдзел мовазнаўства, які дасьледуе германскія мовы. Шырэй германістыку разглядаюць як комплекс навук, якія вывучаюць мову, літаратуру, гісторыю, матэрыяльную і духоўную культуру германамоўных народаў.

## Крыніцы

## Літаратура
* 

Катэгорыя:Германцы
Катэгорыя:Галіны мовазнаўства паводле моваў
Асабовае імя

**Асабовае імя** — сацыялінгвістычная адзінка, кляса ўласных імёнаў, адзін з галоўных пэрсанальных моўных ідэнтыфікатараў чалавека; гэта імя, дадзенае чалавеку пры нараджэньні альбо хрышчэньні.

## Апісаньне
У большасьці заходніх краінаў імя ідзе ўперадзе прозьвішча. Тым ня менш, у многіх краінах Усходу, такіх як Японія й Кітай, яно ідзе пасьля прозьвішча, а часам і ў Эўропе, напрыклад, ва ўсходне-славянскіх мовах, у тым ліку й на Беларусі.

Ад асабістага імя бацькі ўтвараецца імя па бацьку.

Пры афіцыйным афармленьні да асабістага імя дадаецца імя па бацьку ці іншае сярэдняе імя (калі ёсьць) і прозьвішча.

Звычайна мужчынскія й жаночыя імёны адрозьніваюцца, але многія зь іх маюць 2 формы, напрыклад, Аляксандр/Аляксандра, Юлій/Юлія.

Некаторые бацькі вельмі стараюцца прыдумаць як мага арыгінальнейшае імя для свайго немаўляці, напрыклад, адна швэдзкая пара хацела назваць сваю дачку Brfxxccxxmnpcccclllmmnprxvclmnckssqlbb11116.

## Паходжаньне імёнаў
Вядомы імёны, якія паходзяць з самых розных моў:

* Грэцкія імёны: Агнес, Алесандра, Галіна, Джэйсан, Маргарыта, Мікалай, Сьцівен, Анжэла, Барбара, Джордж, Дораці, Дорыс, Дэбара, Меліса, Ніколь, Крыстафер, Хелен, Эндру
* Яўрэйскія імёны: Джоан, Джэйкаб, Джэсіка, Міхаіл, Марыя, Ханна, Ёсіф, Джошуа, Давід, Дэніел, Захары, Кайла, Мацьвей, Рут, Сара, Сьюзен
* Маскальскія імёны: Сьвятлана
* Валійскія імёны: Джэніфер, Морган
* Ірляндзкія імёны: Браян
* Эгіпецкія імёны: Кацярына
* Лацінскія імёны: Аманда, Вірджынія, Марк, Осьцін, Патрысія, Флорэнс, Эмілі, Аліна
* Францускія імёны: Брытані, Эймі
* Ангельскія імёны: Брэндан, Кімберлі, Мэдзісан, Мілдрэд, Тайлер, Тэйлар, Хэйлі, Хізэр, Шырлі, Эдвард, Эшлі
* Нямецкія імёны: Джэфры, Роберт, Рычард, Уільям, Уолтэр, Фрэнсес, Фрэнк, Рагнгільда
* Шатляндзкія імёны: Дональд
* Італьянскія імёны: Дона
* Гішпанскія імёны: Лінда
* Скандынаўскія імёны: Рональд
* Амэрыканскія імёны: Саманта
* Арамейскія імёны: Томас
і іншыя

## Глядзіце таксама
* Імёны ліцьвінаў

## Крыніцы

Катэгорыя:Імёны
Катэгорыя:Анамастыка
Прушкаўская банда

**Пру́шкаўская ба́нда** (), **прушкаўская групо́ўка** (), **прушкаўская ма́фія** () — найвялікшая польская арганізаваная злачынная групоўка 1990-х рокаў. Атрымала назву ад мястэчка Прушкава пад Варшавай, адкуль паходзіла большасьць заснавальнікаў. Пачаткова ўдзельнікі групоўкі займаліся дробнымі злачынствамі (, кватэрнымі крадзяжамі і інш.), але хутка ўзбагаціліся на крымінальнай глебе.

## Мінуўшчына
Банда паўстала па зьмене дзяржаўнага ладу ў 1989 року. Тагачасная паліцыя не змагла адолець хвалю новай злачыннасьці. Сьпярша прушкаўская банда займалася эканамічнымі злачынствамі (кантрабандай сьпірту і папяросаў), пазьней пераключылася на крымінальную дзейнасьць (напады на грузавыя аўтамабілі, крышаваньне бізнэсу, абарот наркотыкаў, выкраданьні, замоўныя забойствы). Прушкаўцы зьбіралі «даніну» зь іншых злачынных арганізацый па ўсёй Польшчы. У першай палове 90-х да іх далучылася ажараўская банда.

Прушкаўцы варагавалі з канкурэнтнай валомінскай групоўкай, а таксама зь іншымі ватагамі заходняй і паўночнай Польшчы. У траўні 1990 ў вёсцы Сэстшэні адбылося першае мафіёзнае судзілішча ў Польшчы: расстралялі ўдзельнікаў прушкаўскай банды, рэцыдывістаў на мянушкі «Люлек» і «Слон». 6 ліпеня 1990 року ўпершыню ў гісторыі Польшчы паліцыя зладзіла засаду на бандытаў пад Надажынам, застрэліўшы аднаго зь іх. У другой палове 90-х забойствы ў злачынным асяродку сталі звычайнай справай. Гангстары забівалі людзей проста пасярод белага дня, карыстаючыся ў тым ліку выбуховымі рэчывамі. У лютым 1996 року на прушкаўскай вуліцы застрэлілі аднаго з бандытаў ватагі па мянушцы «Каўбаса», у сьнежні 1999 у Закапаным застрэлілі верхавода Андрэя Калікоўскага (псэўданім «Пэршынг»).

У жніўні 2000 адзін з удзельнікаў банды Яраслаў Сакалоўскі (псэўданім «Маса») , пасьля чаго паліцыя затрымала большасьць кіраўніцтва групы.

## Крыніцы

Катэгорыя:Злачыннасьць у Польшчы
Катэгорыя:Гісторыя Прушкава
Катэгорыя:Мафія
Арман

**Арман** (*Ярман*), **Арыман** (*Ярыман*, *Яроман*) — мужчынскае імя і вытворнае ад яго прозьвішча.

## Паходжаньне

Арман, Арыман або Араман (Arman, Ariman, Araman) — імя германскага паходжаньня. Іменная аснова ар- (імёны ліцьвінаў Арбут, Арвід, Ярмунд; германскія імёны Árbót, Arvid, Armund) паходзіць ад гоцкага ara 'арол', а аснова -ман- (імёны ліцьвінаў Мангерд, Дзерман, Есьман; германскія імёны Mangerðr, Derman, Esmann) — ад гоцкага manna, германскага man 'чалавек'.

Адпаведнасьць імя Арман () германскаму імю Arman прызнае летувіскі лінгвіст .

Этымалягічны слоўнік старапольскіх асабовых імёнаў, выдадзены Польскай акадэміяй навук, адзначае гістарычнае бытаваньне ў Польшчы германскага імя Arman.

Варыянты імя ў гістарычным крыніцах: *соудилъ есмь [[Бірыла|Биреля]] съ Армановичемь про колоколъ про немецьскыи… Армановичь виноватъ* (1284 год); *in Armanyszky* (1501 год); *село Оточиловичь, 15 человека, Ленковичовъ Арменовъ* (1552 год); *Jarmon Byelyewycz* (1558 год); *Аримонъ, Иванъ Михалковичи… Аримонъ Осетковичъ… Ивашко, Грицъ Аримоновичи… Андросъ, Яримонъ [[Мін|Миневичи]]… Яримонъ, Юшко Кисловичи… Юшко Яримоновичъ, лавникъ… Яримонъ Костеневичъ… Василь Яримоновичъ, лавникъ* (1563 год); *Орманъ [[Наць|Нацевичъ]] — волока одна, тотъ же Орманъ* (22 сакавіка 1567 году); *зъ села Грузкого [[Рад]]ъ Аримоновичъ* (4 сьнежня 1589 году); *Poddani na Cyrmie… Rumsław Arman* (25 сьнежня 1630 году); *Regina Arman* (1724 год); *Obrąb Bludyniow. Arman Rudin… Obrąb Rużow… Arman Ruža Rynnik… Obrąb Osmyszki… Arman Greta* (1 лютага 1765 году); *Wieś Tepienica. Joń, Iwan, Arman, Gryszka, Joni y Mikul Szliszeniowie… Wieś Korugowo y Szolgunowo. Anton Jeroman, Piotr Jeroman, Laur Jeroman… Wieś Syła. Siemion Jeroman… Wieś Pokulowo… Arman Koscinek… we wsi Naglach… Seyman Nagl, brat Armania… Iakosz Orman*, *Arman Maszka… Arman Łocz* (1765 год); *Arman Wogul… Arman [[Людан|Ludan]]… Armania Matysa zięć* (25 сакавіка 1766 году); *Jozef Daniel Armanowicz* (1797 год); *Maciej Jarmanowicz* (1798 год); *Mikołaj Jarmonowicz* (1799 год); *Armanowichowna* (1802—1803 гады).

## Носьбіты
* Рох Армановіч — жыхар маёнтку Лунінцу (Наваградзкае ваяводзтва), які ўпамінаецца ў 1566 годзе
* Марцін Армановіч — юрбурскі плябан, які ўпамінаецца ў 1567 годзе

Армановіч (Armanowicz) і Ермановіч (Jermanowicz) — прозьвішчы, зафіксаваныя ў XIX стагодзьдзі ў ваколіцах Сувалкаў.

На 1900—1903 гады існавала вёска Арыманцы ў Панявескім павеце Ковенскай губэрні.

На 1906 год існавалі вёска і два фальваркі з назвай Арманава ў Себескім павеце Віцебскай губэрні.

## Глядзіце таксама
* Ара
* Ман

## Крыніцы

Катэгорыя:Мужчынскія імёны
Надам (фільм)

***На́дам*** () ―  дакумэнтальны фільм, які быў зьняты на кінастудыі «».

## Сюжэт
Фільм прысьвечаны традыцыйнаму мангольскаму спаборніцтву .

## Здымачная група
* прадусар ― Юры Тарыч

## Гісторыя стварэньня
1943 рок застаў Тарыча ў Манголіі ў якасьці мастацкага кіраўніка студыі «Манголкіно». Маладой мангольскай кінематаграфіі была патрэбна кваліфікаваная творчая дапамога. Тарыч правёў у Манголіі тры вельмі насычаныя і ўшчыльненыя рокі. Ён удзельнічаў у стварэньні дакумэнтальных карцін *Надам* і ''Манголія'', дапамог напісаць сцэнар і кіраваў здымкамі мастацкага фільму **, праводзіць штодзённыя кансультацыі, дае парады, канкрэтную дзелавую дапамогу мангольскім калегам. Урад МНР ацаніў гэтую працу ― Тарыч быў узнагароджаны мангольскім ордэнам Працоўнага Чырвонага Сьцяга.

## Крыніцы

## Літаратура
* Экран и культурное наследие Беларуси / А. А. Карпилова [и др.]. — Минск: Белорусская наука, 2011.— 384 с. — С. 12 ISBN 978-985-08-1321-3
Перакаці-поле

**Перакаці-поле** — агульная назва многіх відаў стэпавых і пустынных травяністых расьлін, якія пасьля адміраньня ўтвараюць круглыя ​​жмуты, якія гайдаюцца на ветры, расьсейваючы насеньне. Пачатак такіх утварэньняў закладаюць расьліны, якія разьвіваюць галінасты, але тонкі цыбур з распасьцёртымі галінамі. Увосень цыбур адмірае і засыхае, абломваецца каля кораня (або вырываецца з каранямі) і разносіцца ветрам. Па дарозе цыбур хапае за саломінкі, галінкі іншых чэпкіх раслін і, нарэшце, скочваецца ў даволі вялікую кучу.

## Крыніцы
Катэгорыя:Расьліны
Катэгорыя:Пустыні
Готгін

**Готгін** — мужчынскае імя і вытворнае ад яго прозьвішча.

## Паходжаньне

Готыкін, Годэкін або Готкін, пазьней Годген або Готген (Gotichin, Godekin, Gotkinus, Goedgen, Göttgen) — імя германскага паходжаньня. Іменная аснова -гуд- (-год-, -гут-) (імёны ліцьвінаў Готарт, Гудман, Саўгут; германскія імёны Gotard, Gudman, Savegot) паходзіць ад гоцкага guþs 'Бог', gôþs 'добры, старанны, пабожны' або *guts 'гот', а аснова -гін- (-ген-, -кін-) (імёны ліцьвінаў Гендрута, Кімунд, Менгін; германскія імёны Genedrudis, Ginmund, Mennigen) — ад гоцкага gin- 'пачатак' (гоцкае *ginnan, германскае *gennan 'пачынаць'). Апроч таго, у германскіх імёнах адзначаецца суфікс-пашыральнік -кін (-кен).

Этымалягічны слоўнік старапольскіх асабовых імёнаў, выдадзены Польскай акадэміяй навук, адзначае гістарычнае бытаваньне ў Польшчы германскага імя Godekin (Godkin).

У Прусіі бытавала імя *Cudikyn* (1409 год).

## Носьбіты
Готгіны гербу Даленга — літоўскі шляхецкі род.

## Глядзіце таксама
* Гуда
* Гіна

## Заўвагі

## Крыніцы

Катэгорыя:Мужчынскія імёны
Пажаркі

**Пажа́ркі** — былая вёска ў Вуглоўскім сельсавеце Брагінскага раёну Гомельскай вобласьці.

## Гісторыя
### Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай

У «Тарыфе падымнага падатку Оўруцкага павету 1734 г.», складзеным на падставе папярэдняй люстрацыі, засьведчана, што вёска Пажаркі належала да паловы Брагінскага маёнтку, якую дагэтуль шмат гадоў трымаў у заставе ад паноў Канецпольскіх дорпацкі падкаморы пан Аляксандар Антоні Бандынэлі. А. Бандынэлі спачыў у 1733 годзе і менавіта тады князь Міхал Сэрвацы з старэйшай галіны і апошні ў родзе Вішнявецкіх ці не ўпершыню падпісаўся як «hrabia... na Brahiniu». 

На 1754 год з 4 двароў (×6 — прыблізна 24 жыхары) хутара Пажаркі Брагінскага маёнтку выплачвалася «do grodu» (Оўруцкага замка) 18 грошаў, «na milicję» (на вайсковыя патрэбы павету і ваяводзтва) 2 злотых і 12 грошаў. У тым жа годзе маёнтак Брагін быў куплены ў княгіні Эльжбэты, дачкі Міхала Сэрвацыя, Вішнявецкай Міхалавай Замойскай за 550 000 злотых панам Францам Антоніем, сынам Мікалая, Ракіцкім, войскім ашмянскім.

Хутар Пажаркі згаданы ў эксплікацыі да мапы Брагінскага графства, датаванай 27 днём жніўня 1783 году.

Паводле візыты Чарнобыльскага дэканату 1785 году, хутар Пажаркі, што месьціўся за мілю ад прыходзкай Брагінскай Сьвята-Траецкай царквы, складалі 5 гаспадароў альбо двароў (каля 30 жыхароў).

### Пад уладай Расейскай імпэрыі

Пасьля другога падзелу Рэчы Паспалітай (1793) Пажаркі — у межах Чарнігаўскага намесьніцтва (губэрні), з 1796 году ў складзе тэрытарыяльна ўпарадкаванага Рэчыцкага павету Маларасейскай, а з 29 жніўня 1797 году Менскай губэрні Расейскай імпэрыі. З крыніцы, заснаванай на матэрыялах расейскай рэвізіі 1795 году, даведваемся, што хутары Пажаркі, Бандары, Унегаўка, Рыжкаў, вёскі Вялікі Лес, Шкураты і інш., якія належалі Людвіку і Алаізію Ракіцкім, «по праву заставному» былі ў валоданьні рэчыцкага лоўчага пана Андрэя Солтана.

### Найноўшы час

9 лютага 1918 году, яшчэ да падпісаньня Берасьцейскага міру з бальшавіцкай Расеяй (3 сакавіка), Нямеччына перадала паўднёвую частку Беларусі Украінскай Народнай Рэспубліцы. У адказ на гэта, 9 сакавіка Другой Устаўной граматай тэрыторыя абвешчана часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. Пажаркі, аднак, у складзе Брагінскай воласьці апынуліся ў часова створанай 15 чэрвеня Палескай губэрні (акрузе альбо старостве) з цэнтрам у Рэчыцы, з кастрычніка — у Мазыры. З 18 траўня тут дзейнічала «варта Украінскай Дзяржавы» гэтмана Паўла Скарападзкага.

## Насельніцтва
* 1959 год — 199 жыхароў (паводле перапісу).
* 2004 год — 4 двары, 6 жыхароў.
* На 2021 год жыхароў няма

## Заўвагі

## Крыніцы

## Літаратура
* 

Катэгорыя:Вуглоўскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Брагінскага раёну
Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVIII стагодзьдзі
Вобмарак звычайны

**Во**́**бмарак звыча́йны**, або **начні́чнік** (*Jasione montana*) — тыпавы від роду Вобмарак (*Jasione*) сямейства званочкавых (*Campanulaceae*).

## Назвы
Іншыя назвы вобмарака звычайнага ў беларускай мове:

* начаквет
* начнік
* начніца
* лясная скабіёза
* паўночнік

## Распаўсюджаньне
Вобмарак звычайны сустракаецца на поўначы ўмеранай часткі Эўропы, у Заходняй Азіі і Паўночнай Афрыцы.

Расьце ў гарыстых мясцовасьцях, а таксама на выдмах узьбярэжжаў Паўночнага і Балтыйскага мораў. Аддае перавагу сухім пясчаным лугам, багатым вапнай або камяністым месцам. Найлепш расьце ў паўценю.

## Крыніцы

Катэгорыя:Вобмарак
Катэгорыя:Таксоны, найменаваныя Карлам Лінэем
Катэгорыя:Віды, апісаныя ў 1753 годзе
Жамэ сю

**Жамэ́ сю** (ад  — «ніколі не вядомае») — псыхічны стан, пры якім ня могуць быць прайграны добра засвоеныя раней веды, падзеі, тэксты й гэтак далей.

Неабходна адрозьніваць *жамэ сю* ад звычайнага забываньня, калі вывучанае не паўтаралася ці здольнасьць вучыць нізкая.

З-за *жамэ сю* можа ўзьнікнуць нэўратычная няўпэўненасьць у будучай дзейнасьці асобы.

## Прыклад
Прыклад жамэ сю: Фільм, зьмест якога хвораму выдатна вядома, успрымаецца пры яго паўторным праглядзе як упершыню ўбачаны, быццам сюжэт яму абсалютна невядомы. Акрамя таго, хворы можа разумець, што ён не проста забыўся яго, ён адчувае, што павінен бы яго памятаць, і знаходзіць сваю непамятлівасьць дзіўнай.

## Глядзіце таксама
* Дэжа вю
* Жамэ вю
* Жамэ антадзю
* Жамэ эпрувэ
* Дэжа эпрувэ

## Крыніцы

Катэгорыя:Разлады памяці
Катэгорыя:Псыхічныя станы
Дэжа вю (неадназначнасьць)

**[[Дэжа вю]]** — псыхічны стан, пры якім чалавек адчувае, што калісьці ўжо быў у падобнай сытуацыі ці ў падобным месцы, аднак, выпрабоўваючы такое пачуцьцё, звычайна ня можа, нягледзячы на ягоную сілу, зьвязаць гэты «ўспамін» з канкрэтным момантам зь мінулага.

*Таксама можа азначаць:*

## Кінэматограф

* «Дежа вю» (1989) — камэдыя Юліуша Махульскага.
* «Дежа вю» (2006) — фантастычны трылер Тоні Скота.
* «Сьмешарыкі. Дэжавю» (2018) — расейскі мультфільм.

----
ТСЦ Бачка-Тапола

«**ТСЦ**» () — сэрбскі футбольны клюб з Бачка-Таполы з аўтаномнае правінцыі Ваяводзіна. Быў закладзены ў 1913 годзе, што, такім чынам, робіць яго адным з найстарэйшых у краіне.

## Гісторыя
Фактычна клюб быў створаны ў 1912 годзе, але афіцыйным годам стварэньня клюбу лічыцца 1913 год. У тыя часы горад быў часткай Аўстра-Вугоршчыны. Першым прэзыдэнтам клюбу быў Іштван Бэніш. Пасьля Першай сустветнай вайны горад стаў часткай Каралеўства сэрбаў, харватаў і славенцаў. За часам жа Другой сусьветнай вайны клюб браў удзел у розыгрышах Другой лігі чэмпіянату Вугоршчыны, дзе ў 1942 годзе заняў другі радок. Па вайне горад зноў вярнуўся да Югаславіі, але пэўны час клюб яшчэ некалькі гадоў меў вугорскую назву, а сапраўднай зоркай клюбу быў колішні гулец зборнай Вугоршчыны Енё Кальмар. У 1951 годзе назва зьмянілася на «Таполу». Клюб у тыя часы браў удзел толькі ў рэгіянальных спаборніцтвах.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт 

Катэгорыя:Бачка-Тапола
Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Андоры

значак|направа|350пкс|Парокіі Андоры
**[[Андора]] ў адміністрацыйным стаўленьні** падзеленая на 7 парокій (, ад. л.  — «царкоўны прыход»). Апошняя, сёмая парокія — Эскальдэс-Энгардань была ўтвораная ў 1978 годзе.

## Парокіі Андоры
Ларн (футбольны клюб)

«**Ларн**» () — паўночнаірляндзкі футбольны клюб з Ларну з Паўночнай Ірляндыі. Быў закладзены 1889 году. Свае хатнія матчы ладзяць на стадыёне Інвэр-Парк, які здольны зьмясьціць 3 тысячы гледачоў. Двухразовы чэмпіён Паўночнай Ірляндыі (2023, 2024).

## Гісторыя
З 1972 па 2008 гады клюб меў прафэсійную мужчынскую каманду, але апасьля каманда ня здолела атрымаць месца ў паўночнаірляндзкім чэмпіянаце. Прафэсійны статус дружына вярнула ў 2016 годзе. У сэзоне 2019—2020 гадоў клюб пачаў у найвышэйшым дывізіёне. У 2023 годзе клюб здабыў сваё першае гістарычнае чэмпіёнства, пераадолеўшы ў красавіку клюб «Крузэйдэрз» зь лікам 2:0.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт 

Катэгорыя:Ларн
Юры Мікульскі

**Ю́ры Мікала́евіч Міку́льскі** ( 1988, БССР, Менск) — гісторык.

## Жыцьцяпіс
У 2011 годзе скончыў гістарычны факультэт Ягелонскага ўнівэрсытэту ў Кракаве (Польшча), атрымаў ступень магістра.

З 2012 году працуе вядучым навуковым рэдактарам у выдавецтве «Беларускай энцыкляпэдыі імя П. Броўкі».

## Навуковая дзейнасьць
Аўтар шэрагу навуковых артыкулаў у беларускіх, польскіх і расейскіх выданьнях. Сфэра навуковых інтарэсаў: палітыка літоўскіх князёў і польскіх каралёў у дачыненьні да рускіх земляў у XIII—XVII стагодзьдзях, праваслаўная царква Вялікага Княства Літоўскага ў XIII—XV стагодзьдзях, старабеларуская літаратура XIV—XV стагодзьдзяў.

## Летувізацыя і расейскі этнацыд беларусаў

У 2013 годзе на старонках часопісу Беларуская думка (рэдактар — прапагандыст рэжыму Лукашэнкі Вадзім Гігін) выказаў нязгоду з прапановамі беларускай грамадскасьці паставіць помнік каралю Літвы Міндоўгу ў Наваградку («*гэтая ініцыятыва пярэчыць беларускай нацыянальнай ідэі і дзяржаўнай ідэалёгіі, зьяўляецца апатрыятычнай*»), дзе сярод іншага заявіў, што «*гераізацыя Міндоўга ў Беларусі зьвязана з мітычнай тэорыяй беларускіх „[[Ліцьвінства|ліцьвінскіх]]“ дзеячоў з часоў [[Зянон Пазьняк|пазьнякоўскага]] руху*», а таксама, што раньняе Вялікага Княства Літоўскага нібы мела летувіскі характар і што беларускія землі былі заваяваныя летувісамі.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Альбіна Семянчук,  Новая артадоксія: ксенафобія і рэвізіянізм у артыкулах Ю. Мікульскага*, ARCHE Пачатак, 16 красавіка 2013 г.

Катэгорыя:Беларускія гісторыкі
Інгела

**Інгела** (*Інгель*) — мужчынскае імя.

## Паходжаньне

Інгайла, пазьней Інгель (Ingeila, Ingel) — імя германскага паходжаньня. Іменная аснова інг- (інк-) (імёны ліцьвінаў Інгіль, Імбар, Ігар; германскія імёны Ingilo, Imbor, Ingvarr) паходзіць германскага *ing- 'інгевонін' (паўночнагерманскае племя) або старагерманскага *Ingwaz 'імя старажытнага германскага боства', а аснова -гайл- (-гал-, -гел-) (імёны ліцьвінаў Галімунт, Відзігайла, Монтгайла; германскія імёны Geilmundus, Widigail, Montigel) — ад гоцкага і бургундзкага gails 'жвавы, свавольны, ганарысты'.

Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: *село Азиминское конюхи, волок тринадцат, з людми, на тых волоках оселыми…. Ян Инукгелевич* (9 ліпеня 1572 году); *Ingieliszki zaścianek plebanii uciańskiej* (1784 год); *Ingielewicz Josephus, par. in [[Новы Пагост|Nowy Pohost]]* (1938 год).

## Носьбіты
Інгеловічы і Інгелевічы гербу Інэса — літоўскія шляхецкія роды з Ашмянскага і Віленскага паветаў адпаведна.

Інгелевічы (Ingielewicz) гербу Тры Зоркі — літоўскі шляхецкі род зь Вільні і Віленскага павету.

Інгелевічы (Ingielewicz) — літоўскія шляхецкія роды з ваколіцаў Сьвянцянаў і Троцкага павету.

## Глядзіце таксама
* Інга
* Гайла

## Крыніцы

Катэгорыя:Мужчынскія імёны
À

**À**, **à** (**a з гра́вісам**; )&nbsp;— літара пашыранай лацінкі, ёсьць літарай '''A''' з гравісам зьверху.

Гэта літара каталянскай, эміліяна-раманольскай, францускай, галісійскай, італьянскай, мальтыйскай, аксытанскай, партугальскай, сардзінскай, шатляндзкай гэльскай, віетнамскай і валійскай моваў. À таксама выкарыстоўваецца ў трансьлітарацыі піньінь, зьяўляецца літарай на мове таос для абазначэньня сярэдняга тону.

## Выкарыстаньне
У бухгальтэрыі або à скарачаецца «па курсе»: *«5 яблыкаў à $1»* (адзін даляр кожны). Гэта выкарыстаньне заснавана на францускім прыназоўніку à і ператварылася ў знак сьлімаку . Часам гэта частка прозьвішча: *Thomas à Kempis, Mary Anne à Beckett*.

## Вытворныя ад літары

Катэгорыя:Літары пашыранай лацініцы
Катэгорыя:Француская мова
Катэгорыя:Партугальская мова
Матусевіч

**Матусевіч** — прозьвішча.

Носьбіты:
* Зьміцер Матусевіч ( 1978) — дзяржаўны дзяяч Беларусі;
* Марыя Матусевіч ( 1943) — летувіская настаўніца беларускага паходжаньня;
* Ян Матусевіч (1948—1998) — сьвятар-сузаснавальнік Беларускага біблійнага таварыства.
Á

**Á**, **á** (**a з аку́там**; )&nbsp;— літара пашыранай лацінкі, зьяўляецца літарай **[[A (літара)|A]]** з акутам зьверху.

Гэта літара кітайскай (піньінь), чорнаногай, чэскай, нідэрляндзкай, фарэрскай, галісійскай, вугорскай, ісьляндзкай, ірляндзкай, лакота, навара, аксытанскай, партугальскай, саамскай, славацкай, гішпанскай, віетнамскай, валійскай і заходне-апачскай моваў.

## Выкарыстаньне
* Á&nbsp;— 2-я літара фарэрскага альфабэту. Можа абазначаць гукі  або .
* Á&nbsp;— 2-я літара ісьляндзкага альфабэту. Абазначае гук .
* Á&nbsp;— 2-я літара вугорскага альфабэту, чэшскага й славацкага альфабэтаў. Абазначае гук .
* Ва віетнамскім альфабэце й піньіне Á пазначае гук «а», вымаўлены ўзыходзячым тонам.
* У паўночнасамскай мове пазначае гук .
* Выкарыстоўвалася таксама ў варыянце казахскага лацінскага альфабэту ад 19 лютага 2018 году, адпавядала кірылічнай Ә; у найноўшай рэдакцыі альфабэту заменена на Ä.

## У беларускай лацінцы
У беларускай лацінцы Á выкарыстоўваецца для пазначэньня націску на літару *a*, напрыклад: гарба́та&nbsp;— лац. *harbáta*.

## Крыніцы

Катэгорыя:Літары пашыранай лацініцы
Катэгорыя:Беларуская мова
Катэгорыя:Славацкая мова
Катэгорыя:Чэская мова
Летаўт

**Летаўт** — мужчынскае імя і вытворнае ад яго прозьвішча.

## Паходжаньне

Леталд або Летаўд (Letald, Letold, Letaudus) — імя германскага паходжаньня. Іменная аснова -лед- (-лет-) паходзіць ад стараверхненямецкага leid 'агрэсіўны' або ад асновы -люд- (-лют-), а аснова -валд- (-алд, -олт) (імёны ліцьвінаў Геральт, Левалт, Рамвольт; германскія імёны Gerwald, Lewolt, Romuald) — ад гоцкага і германскага waldan 'валодаць, гаспадарыць' або wulþus 'слава, мажнасьць'.

Этымалягічны слоўнік старапольскіх асабовых імёнаў, выдадзены Польскай акадэміяй навук, адзначае гістарычнае бытаваньне ў Польшчы германскага імя Litołt.

У Прусіі бытавала імя Летаўд: *Letaude* (1257 год).

Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: *panu Mateuszowi Letowtowi na skarbnikostwo inflantskie* (26 студзеня 1773 году); *Alojzy Kacper Letowtt* (1798 год).

## Носьбіты
Летаўты (Letowt) гербаў Лемеш, Наленч і Тры Пёры — літоўскі шляхецкі род зь Вільні і Віленскага павету.

Летаўт (Letowt) — прозьвішча, зафіксаванае ў XIX стагодзьдзі ў ваколіцах Сувалкаў.

## Глядзіце таксама
* Лідэла

## Крыніцы

Катэгорыя:Мужчынскія імёны
Бугайла

**Бугайла** (*Бугель*) — мужчынскае імя і вытворнае ад яго прозьвішча.

## Паходжаньне

Богел або Бугел (Bogel, Bugellus) — імя германскага паходжаньня. Іменная аснова -буг- (-бук-) (імёны ліцьвінаў Букель, Бугень, Бугар; германскія імёны Bukilo, Bugen, Boger) ёсьць скарочанай формай (гіпакарыстыкам) асновы -бург- (-борг-), а аснова -гайл- (-гал-, -гел-) (імёны ліцьвінаў Відзігайла, Інгела, Монтгайла; германскія імёны Widigail, Ingeila, Montigel) паходзіць ад гоцкага і бургундзкага gails 'жвавы, свавольны, ганарысты'.

Этымалягічны слоўнік старапольскіх асабовых імёнаў, выдадзены Польскай акадэміяй навук, адзначае гістарычнае бытаваньне ў Польшчы германскага імя Bugiel.

У Польшчы адзначаецца прозьвішча Бугайла (Bugajło).

Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: *Anna Piotrowa Bugayłowa na miejscu Piotra Bugayły… na miejscu Dawida Krysztofowicza Bygayłowicza*, *Józef Bugielewicz* (1667 год); *Bugayliszki* (1744 год); *wsie… Bugiele* (1782—1783 гады); *Parafia [[Відзы|widzka]]… Bugiele, wieś Komisji Edukacyjnej* (1784 год); *Justyn Bugiel* (1798 год); *Bugielowna* (1822 год).

## Носьбіты
* Міхал Балтрамеевіч Бугайла — расенскі зямянін, які ўпамінаецца ў 1598 годзе
* Барталамей і Казімер Бугелі — жыхары вёскі Рыпінскіх (Браслаўскі павет), якія ўпамінаюцца ў 1759 годзе
* Мялеці Бугайла Лясьціцкі — ігумен Дзятлавіцкага манастыра ў канцы XVIII стагодзьдзя

Бугайлы — літоўскі шляхецкі род, які меў уладаньні на Жамойці.

Ляшчэўскія-Бугайлы — літоўскі шляхецкі род.

## Глядзіце таксама
* Буга
* Гайла

## Крыніцы

Катэгорыя:Мужчынскія імёны
Бугень

**Бугень** (*Буген*, *Букень*), **Бугін** (*Букін*, *Бокін*) — мужчынскае імя і вытворнае ад яго прозьвішча.

## Паходжаньне

Бугін, Буген або Букін, пазьней Бокен або Букен (Bugin, Bugen, Bukin, Bocken, Bueken) — імя германскага паходжаньня. Іменная аснова -буг- (-бук-) (імёны ліцьвінаў Букель, Бугар; германскія імёны Bukilo, Buger) ёсьць скарочанай формай (гіпакарыстыкам) асновы -бург- (-борг-).

Адпаведнасьць імя Бугень германскаму імю Buchin (Bugen) сьцьвердзіў францускі лінгвіст-германіст Раймонд Шмітляйн, які на падставе шматгадовых дасьледаваньняў прыйшоў да высноваў пра германскае паходжаньне літоўскіх уласных імёнаў.

У Прусіі бытавала імя Буген: *Bugenne* (1388 год).

Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: *село [[Азарычы|Озаричи]]… Гапонъ Бокиновичь… Мелешко Букиновичь* (1552 год); *Lawryn a Macziey Bugieniewiczy* (1558 год); *земенинъ господарский земли Жомоитской панъ Крыштофъ Букгеновичъ [[Людыка|Лютыкъ]]* (26 чэрвеня 1647 году); *Piotr Dawidowicz Bugienowicz na miejscu Dawida Bugienowicza… [[Людыка (імя)|Lutyk]] Krzysztof Bugienowicz* (1667 год); *Piotr Bugienowicz z Kukiów… Piotr Bugienowicz z Bugiów* (1690 год); *Antoni Bugień, chorąży pow. kow.* (21 жніўня 1780 году); *Szymon Bukień* (9 лютага 1785 году); *Tadeusz Bugień porucznik powiatów Księstwa Żmudzkiego* (20 жніўня 1788 году).

## Носьбіты
* Юры Мацкевіч Гайлевіч Бугеновіч — расенскі зямянін, які ўпамінаецца ў 1575 годзе
* Ян Андрэевіч Бугін — расенскі зямянін, які ўпамінаецца ў 1595 годзе
* Францішак Буген (Franciszek Bugien) — электар караля польскага і вялікага князя літоўскага Станіслава Ляшчынскага ад Жамойцкага староства
* Алексі Букініч — уніяцкі сьвятар у Судзілавічах, які ўпамінаецца ў 1776 годзе

Бугеновічы — літоўскі шляхецкі род, які меў уладаньні на Жамойці.

Багіновічы або Багеновічы (Baginowicz, Bagienowicz) — літоўскі шляхецкі род зь Віленскага павету.

Букінічы (Bukinicz) — літоўскі шляхецкі род з Наваградзкага павету.

Бугіновіч (*Buginowicz*) — прозьвішча, гістарычна зафіксаванае на тэрыторыі цяперашняй Летувы.

У былым Жамойцкім старостве існуе вёска Бугіны, на гістарычнай Піншчыне — Бакінічы.

## Заўвагі

## Крыніцы

Катэгорыя:Мужчынскія імёны
Нямецка-беларускае таварыства

**Няме́цка-белару́скае тава́рыства** (Германска-беларускае таварыства) — грамадзкае аб’яднаньне Нямеччыны, якое займаецца разьвіцьцём сувязяў зь Беларусьсю.

## Гісторыя
У 1997 годзе правялі канфэрэнцыі «Менскі форум», якая стала штогадовай. Улетку 1999 году заснавалі Нямецка-беларускае таварыства (НБТ), якое працягнула ладзіць форум штогод. Таксама НБТ рэалізуе грамадзкія, культурніцкія, палітычныя і навуковыя праекты, якія спрыяюць абмену і сеткавым сувязям паміж Нямеччынай і Беларусьсю. Арганізацыя традыцыйна супрацоўнічае зь няўрадавымі арганізацыямі, аналітычнымі цэнтрамі, прадстаўнікамі дзяржаўных установаў, экспэртамі, актывістамі, дзеячамі культуры і інш.

Сярод іншага, у 2006 г. Нямецка-беларускае таварыства арганізавала сьвяткаваньне стагодзьдзя газэты «Наша Ніва» ў Бэрліне. У 2011 г. dbg выступіла партнэрам кааліцыі «Без візы!», мэтай якой было прасоўваньне ідэі касаваньня візавага рэжыму паміж Беларусьсю і Эўрапейскім Зьвязам.

Таварыства неаднаразова выступала з крытыкай парушэньяў правоў чалавека ў Беларусі. У 2011 годзе НБТ выступіла з патрабаваньнем спыніць праявы гвалту і перасьледу апазыцыі, якія пачаліся пасьля пратэстаў у сувязі з сфальсыфікаванымі прэзыдэнцкімі выбарамі 2010 г., а таксама неадкладнага вызваленьня усіх палітычных зьняволеных. У сакавіку 2012 г. сябру праўленьня dbg Астрыд Заам было адмоўлена ва ўезьдзе ў Беларусь.

## Сябры

Старшыня:
* Піт Мум, юрыст

Управа:
* Фрэд Дорн
* Ірына Каліновіч
* Пэтэр Лізэганг
* Алесь Чайчыц
* Фолькер Янсэн

Назіральная рада:
* Алена Акуліч
* Райнэр Лінднэр
* Вэрнэр Мэркель

Мінулыя кіраўнікі:
* Райнэр Лінднэр, гісторык і мэнэджар (2000—2019)
* Маркус Мэкель, тэоляг і палітык (2019—2021)

Вядомыя сябры:
* Інга Пэтц, журналіст і пісьменьнік

## Крыніцы

Катэгорыя:Беларуска-нямецкія стасункі
Катэгорыя:Нямецкія грамадзкія аб’яднаньні
Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1999 годзе
Катэгорыя:Бэрлін
Маркунт

**Маркунт** — мужчынскае імя.

## Паходжаньне

Маргунда або Марыгонт, пазьней Марыконда (Margundis, Maregont, Mariconda) і Гундымар або Кундмар (Gundemar, Cundmar) — імёны германскага паходжаньня. Іменная аснова -мер- (-мар-, -мір-) (імёны ліцьвінаў Маргела, Валадзімер, Нетымер; германскія імёны Mergell, Waldmer, Nitimerus) паходзіць ад гоцкага і бургундзкага meris 'славуты, выбітны', а аснова -гунд- (-гунт-, -кунт-) (імёны ліцьвінаў Гунтар, Вігунт, Вірконт; германскія імёны Guntar, Wigunt, Werecundus) — ад гоцкага gunþs 'бойка, бітва'.

Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: *Markuntowicz* (23 сьнежня 1819 году).

## Носьбіты
Маркунтовічы (Markuntowicz) гербу Лебедзь — літоўскі шляхецкі род з Троцкага павету.

## Глядзіце таксама
* Міра
* Гунт

## Заўвагі

## Крыніцы

Катэгорыя:Мужчынскія імёны
Тузі (неадназначнасьць)

**Тузі** можа азначаць:

* Тузі&nbsp;— мястэчка ў Чарнагорыі;
* Тузі&nbsp;— грамада ў Чарнагорыі;
* Тузі&nbsp;— вёска ў Тэржольскім муніцыпалітэце Грузіі;
* Тузі&nbsp;— вёска ў Марыінска-Пасадзкім раёне Чувашыі (Расея);
* Тузі&nbsp;— чыгуначная станцыя ў Чарнагорыі.

## Глядзіце таксама
* Тузі-Леварэчке
* Тузін
* Тузла
Тузін (неадназначнасьць)

**[[Тузін]]** — група з дванаццаці элемэнтаў. Іншыя значэньні:

* Чортаў тузін — група з трынаццаці элемэнтаў

## Глядзіце таксама
* Прэм’ер Тузін
* Тузі
Мінеманы

**Мінеманы** — шляхецкі род нямецкага паходжаньня, прылічаны да дваранства Санкт-Пецярбургу (1810 год) і ўнесены ў радаводную кнігу Магілёўскай губэрні (1894 год).

## Імя

Паводле менскага дасьледніка Алёхны Дайліды, які разьвівае германскую (перадусім усходнегерманскую) этымалёгію імёнаў літоўскіх князёў і баяраў, фармант -мін- (германскія імёны Minegis, Minard, Minsuind) паходзіць ад гоцкага minan 'менаваць, памятаць, любіць', а фармант -ман- — ад германскага man 'чалавек'. 

## Гісторыя
Пачынальнікам роду выступае Карл Эмануэль Мінеман (; каля 1750—1796), пецярбускі хірург. У шлюбе з Ганнай Андрэанай Рульен () меў дзьвюх дачок і чатырох сыноў. Яго малодшы сын Фрыдрых у 1821 годзе стаў дазорцам Магілёўскага, а ў 1825 годзе — Віцебскага вайскова-сіроцкага аддзелу.

На 1910 год валодалі сядзібай Дабрэйская Скрыня ў Магілёўскім павеце.

## Крыніцы

Катэгорыя:Беларускія шляхецкія роды
Катэгорыя:Расейскія шляхецкія роды
Мінеман

**Мінеман** — мужчынскае імя і вытворнае ад яго прозьвішча.

## Паходжаньне
Мэнэман або Мінеман (Mennemann, Minneman) — імя германскага паходжаньня. Іменная аснова -мін- (-мен-) (імёны ліцьвінаў Мінят, Асьміна, Гальмін; германскія імёны Miniatus, Osminna, Galmin) паходзіць ад гоцкага minan 'менаваць, памятаць, любіць', minthi 'памяць', а аснова -ман- (імёны ліцьвінаў Мангерд, Дзерман, Есьман; германскія імёны Mangerðr, Derman, Esmann) — ад гоцкага manna, германскага man 'чалавек'.

## Носьбіты
Мінеманы — шляхецкі род нямецкага паходжаньня, унесены ў радаводную кнігу Магілёўскай губэрні

## Глядзіце таксама
* Мін
* Ман

## Крыніцы

Катэгорыя:Мужчынскія імёны
Ярмунд

**Ярмунд** (*Ярмонт*), **Армант** — мужчынскае імя і вытворнае ад яго прозьвішча.

## Паходжаньне

Арамунд, Арымонд, Армунт або Ерымунт (Aramund, Armund, Arimondus, Armunt, Eremunt) — імя германскага паходжаньня. Іменная аснова ар- (імёны ліцьвінаў Арбут, Арвід, Арман; германскія імёны Árbót, Arvid, Arman) паходзіць ад гоцкага ara 'арол', а аснова -мунд- (-мунт-, -монт-) (імёны ліцьвінаў Валімонт, Жыгімонт, Монтгерд; германскія імёны Walmont, Sigimunt, Mundgerd) — ад германскага *mundô 'рука, абарона, крэўнасьць' або гоцкага munds 'моц розуму, імкненьне', mundrs 'гарлівы, палкі'. 

Германскі характар літоўскіх імёнаў з фармантам -монт- (-мант-) — як і запазычаньне самога фарманту з германскіх моваў — сьцьвердзілі францускі лінгвіст-германіст Раймонд Шмітляйн і амэрыканскі лінгвіст Альфрэд Зэн.

У Польшчы ў 1698 годзе і ў XVIII ст. адзначалася прозьвішча Jarmundowicz.

Варыянты імя ў гістарычным крыніцах: *Jerzy Jarmont* (21 жніўня 1780 году); *Stan. Jarmund* (1782 год); *Józef Ormontowicz* (1810 год); *Helena Armantowicz* (1822 год); *Franciszka Jarmontowicz* (1828 год).

## Носьбіты
* Станіслаў Ярмунд — літоўскі шляхціч, які ўпамінаецца ў 1764 годзе
* Мацей Ярмантовіч — жыхар Дубіцкага староства, які ўпамінаецца ў 1765 годзе
* Магдаліна Тамашэўская Ярмантовіч — фундатарка шпіталю ў Крэтынзе ў 1790 годзе
* Казімер Ярмантовіч — жыхар вёскі Палубінкаў (Лідзкі павет), які ўпамінаецца ў 1829 годзе.

Ярмунды (Jarmund) гербу Кердзея і Ярмундовічы (Jarmundowicz) гербу Прыяцель — літоўскія шляхецкія роды.

Ярмантовічы — уніяты Голдаўскай парафіі.

Ярмантовіц (*Jarmantowitz*) — прозьвішча, гістарычна зафіксаванае на тэрыторыі цяперашняй Летувы.

На тэрыторыі цяперашняй Летувы фіксавалася прозьвішча Ормунт у летувізаванай форме.

У 1902 і 1905 гадох адзначалася шляхецкая ваколіца Нямые-Ярмонты ў Бельскім павеце Гарадзенскай губэрні (цяперашняя афіцыйная назва — Нямые-Ярнанты).

## Глядзіце таксама
* Ара
* Мунд

## Крыніцы

Катэгорыя:Мужчынскія імёны
Кошыцы (футбольны клюб)

«**Ко́шыцы**» () — славацкі футбольны клюб з гораду Кошыцаў. Заснаваны ў 2018 годзе шляхам аб’яднаньня некалькіх клюбаў. З гістарычнага і традыцыйнага пункту гледжаньня клюб ёсьць пераемнікам першага футбольнага клюбу Кошыцаў, які быў закладзены ў 1903 годзе.

## Гісторыя
У сэзоне 2022—2023 гадоў клюб прабіўся ў найвышэйшую славацкую лігу пасьля перамогі ў другім дывізіёне. Цягам усяго сэзону «Кошыцы» іншы другімі пасьля прашаўскага «Татрана», але ў канцы сэзону каманда абышла канкурэнтаў і фінішавала на першым радку. Першы матч клюб у найвышэйшым дывізіёну згуляў 29 ліпеня 2023 году супраць сталічнага «Слована». Першую перамогу каманда здабыла 25 жніўня ў выязным матчы супраць «Зэмпліну». Дэбютны сэзон быў скончаны на 10-м месцы пры 12-і ўдзельніках, набраўшы 27 пунктаў. У наступны сэзон каманда скончыла на 5-м месцы, згуляўшы ў паўфінале плэй-оф славацкай лігі за месца ў эўракубках, аднак кошыцкія футбалісты саступілі камандзе «Жэлезярнэ» ў сэрыі пэнальці. Не зважаючы на паразу, «Кошыцы» атрымалі месца ў Лізе канфэрэнцыяў пасьля таго, як «ДАК 1904» быў дыскваліфікаваны праз тое, што ўладальнік клюбу меў ва ўласнасьці іншы клюб сярод удзельнікаў турніру.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Кошыцэ
Крамэры фон Кляўзбрух

**Крамэры фон Кляўзбрух** () — нямецкі шляхецкі род з Эгеру, галіны якога пашырыліся ў Ніжнім Райне, Ляйпцыгу і Госьляры ў XVI стагодзьдзі.

Упамінаецца ў Мэтрыцы Вялікага Княства Літоўскага (1596 год): «*цесара его милости хрестиянского, тебе, великого господара и великого князя Генрихомъ Клявзбрухомъ Крамеромъ, купъцом з Липъска*».

## Носьбіты
* Генрых Крамэр фон Кляўзбрух (1515–1599) — нямецкі купец
* Генінг Крамэр фон Кляўзбрух (1584—1646) — нямецкі купец, дыплямат і мэр Госьляра (1626—1646)
* Пэтэр Ёзэф Крамэр фон Кляўзбрух (1752–1820) — нямецкі сьвятар і ўраднік Кёльнскай архідыяцэзіі

## Глядзіце таксама
* Кляўз
* Кляўзгайла

## Крыніцы

Катэгорыя:Нямецкія шляхецкія роды
Ігар Капылоў

**І́гар Ляво́навіч Капыло́ў** ( 16 ліпеня 1967) — беларускі мовазнаўца. Кандыдат філялягічных навук, спэцыяліст у галіне анамастыкі.

## Біяграфія
У 1991 годзе скончыў філялягічны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўнівэрсытэту. Пачаў працаваць у Інстытуце мовазнаўства імя Якуба Коласа НАН Беларусі. У 1996 годзе скончыў асьпірантуру. Абараніў кандыдацкую дысэртацыю.

Прайшоў шлях ад стажора-дасьледніка да дырэктара Інстытуту мовазнаўства. Старшыня Рэспубліканскай тапанімічнай камісіі пры НАН Беларусі.

## Навуковая дзейнасьць
Мае больш за 80 публікацыяў, сярод якіх манаграфіі, слоўнікі, даведнікі, навучальныя дапаможнікі і навуковыя артыкулы. Некаторыя манаграфіі і артыкулы публікаваліся ў Нямеччыне, Польшчы, Расеі і Ўкраіне.

Браў удзел у стварэньні «Слоўніка мовы „Нашай Нівы“» і тапанімічных даведнікаў з усіх рэгіёнаў Беларусі.

Супольна з катэдрай гісторыі беларускай мовы БДУ падрыхтаваў праект «Сучасная сыстэма беларускіх прозьвішчаў: склад, асаблівасьці напісаньня, словаўтварэньня, скланеньня і трансьлітэрацыі».

Нааднаразова зьвяртаў увагу на тое, што навуковая супольнасьць ня прыняла летувіскіх этымалёгіяў імёнаў ліцьвінаў.

## Крыніцы

Катэгорыя:Беларускія мовазнаўцы
Герб Вайшнорыі

**Герб Рэспу́блікі Вайшно́рыя** — герб віртуальнай дзяржавы на тэрыторыі Беларусі. Зацверджаны 6 мая 2018.

## Апісаньне
Апісаньне гербу Вайшнорыі:
*Геральдычная гішпанская тарча блакітнага колеру. У першай чвэрці тарчы намаляваны латарынскі крыж залатога колеру з чорнай акантоўкай. Па цэнтры тарчы намаляваны белы бусел, які зьвернуты ў бок сыністэру, які стаіць на правай назе, левую нагу падціснуўшы. Дзюба й ногі чырвоныя. Над галавой бусла намаляваная залатая карона. У ніжняй палове тры срэбныя хвалістыя лініі з чорнай акантоўкай.*

Катэгорыя:Віртуальныя дзяржавы
Сьцяг Вайшнорыі

**Сьцяг Рэспу́блікі Вайшно́рыя**&nbsp;— сьцяг віртуальнай дзяржавы на тэрыторыі Беларусі. Прыняты 6 траўня 2018 году.

## Апісаньне сьцяга
Апісаньне сьцяга Вайшнорыі:
*Сьцяг&nbsp;— гэта прамавугольнае палотнішча з трыма роўнымі гарызантальнымі палосамі, белага, блакітнага й белага колераў. Адносіны шырыні сьцяга да яго даўжыні&nbsp;— 2:3. Па цэнтры намаляваны латарынскі крыж жоўтага колеру з чорнай акантоўкай. Заканцоўкі крыжа зьлёгку пашыраны.*

## Крыніцы

Катэгорыя:Віртуальныя дзяржавы