Беларус (1913)

«**Biełarus**» **(«Беларус»)** — тыднёвая каталіцкая газэта на беларускай мове (увесь наклад лацінкай), якая выходзіла з 13 (26) студзеня 1913 году ў Вільні па 30 ліпеня (12 жніўня) 1915 году.

## Гісторыя
Ініцыятарамі выданьня першай штотыднёвай газэты для беларускіх каталікоў былі сьвятары Францішак Будзька і Аляксандар Астрамовіч. Яе першым фармальным рэдактарам быў Антон Бычкоўскі, а пачынаючы з № 5 за 1914 год (30 студзеня), рэдактарам і выдаўцом газэты «Biełarus» стаў былы каталіцкі сэмінарыст Баляслаў Пачопка, які раней супрацоўнічаў з газэтай «Наша Ніва», на прыватнай кватэры якога (вул. Віленская, 18, кв. 6) пазьней афіцыйна знаходзілася рэдакцыя тыднёвіка «Biełarus». Сябрамі рэдакцыі былі Ян Пазьняк і Антон Лявіцкі. Друкавалася газэта  ў віленскай друкарні «Znicz». 

Фінансава выданьне беларускай каталіцкай газэты падтрымлівала княгіня Магдалена Радзівіл, а таксама асобныя каталіцкія сьвятары і сьвецкія асобы. Ня раз сваёй парадай і ахвяраваньнем падтрымліваў гэтую каталіцкую газэту генэрал ордэну марыянаў літовец а. Юры Матулевіч (будучы біскуп Віленскі і блаславёны Каталіцкай Царквы).

Паводле ўспамінаў рэдактара газэты Баляслава Пачопкі, выданьне першага беларускага тыднёвіка пачыналася так: *«У 1912 г. Антон Бычкоўскі, работнік страхавой канторы, які меў вялікае жаданьне рабіць газэтную справу, атрымаў канцэсію на выданьне «Беларуса». Але дазвол ляжаў нерухома і можа ніколі б і ня быў ужыты, калі б не знайшоўся сьмяльчак — Ян Пазьняк, які, абуджаны «нашаніўцамі», прыйшоў да Бычкоўскага і сказаў яму, што нейкі час будзе выдаваць газэту за свае сродкі, і гэтак газэта пачала выходзіць».*

Эпіграфам у газэце былі словы з Эвангельля: «Шкада мне гэтага народу… бо ня мае што есьці» (Марк 8, 2). Газэта мела на мэце задаволіць духоўныя патрэбы беларусаў-каталікоў і абудзіць іх нацыянальную сьвядомасьць, была разьлічана пераважна на каталіцкую частку беларускіх сялянаў і інтэлігенцыі. Асьвятляла пытаньні рэлігійнага характару, якія не знаходзілі месца ў газэце «Наша Ніва», выдаўцы якой, да таго ж, прынялі рашэньне адмовіцца ад лацінкі і выдаваць сваю газэту толькі кірыліцай.

Газэта трымалася памяркоўнага грамадзкага накірунку, з павагай выказвалася пра іншыя народы, але крытыкавала паланізацыю і русіфікацыю беларусаў. Тым ня менш, ва ўмовах Сусьветнай вайны і на яе старонках зьявіліся «белыя плямы» цэнзараў.

У праграмным артыкуле рэдакцыя абвясьціла, што «будзе заўсёды стаяць на грунце хрысьціянска-каталіцкім, баронячы справу хрысьціянскую і беларускую», паважаючы іншыя народнасьці і веравызнаньні. Газэта агітавала беларусаў за разьвіцьцё нацыянальнай сьвядомасьці, заахвочвала да ўжываньня беларускай мовы ў набажэнствах.

Газэта мела аддзелы і рубрыкі: рэдакцыйныя артыкулы; вершы, аповесьці, апавяданьні і нарысы, каталіцкі касьцельны каляндар; сялянская гаспадарка; краёвая царкоўная і замежная хроніка; перапіска з уласнымі карэспандэнтамі, «усячына» (афарызмы, загадкі, незвычайныя здарэньні і інш.). Друкавала артыкулы на эканамічныя, палітычныя і сельскагаспадарчыя тэмы, казаньні сьвятароў на тэмы маралі і пэдагогікі, жыцьці сьвятых, малітвы.

У тыднёвіку друкавалі свае артыкулы і творы каталіцкія сьвятары, прыхільнікі беларусізацыі Каталіцкай Царквы ў Беларусі Францішак Будзька,Аляксандар Астрамовіч (Андрэй Зязюля), Гэнрык Бэта, Канстанцін Стаповіч (Казімер Сваяк), Ільдэфонс Бобіч (Пётра Просты), Уладзіслаў Талочка, Язэп Рэшаць і інш.

Друкаваліся літаратурныя творы Алеся Гаруна (пад псэўданімам А. Сумны), Антона Лявіцкага (Ядвігін Ш.), Альбэрта Паўловіча, Гальляша Леўчыка, Хведара Чарнышэвіча, Альфонса Петрашкевіча (Ф. Калінка), Баляслава Пачопкі, Язэпа Шпэта, Леапольда Родзевіча і інш. Газэта публікавала народныя казкі, песьні, паданьні, жарты, этнаграфічныя нарысы, апісаньні народных гульняў, зьвяртала ўвагу на сувязь беларускага фальклёру і традыцыйных абрадаў з хрысьціянскімі вобразамі і малітвамі. Вітаючы лепшыя бакі народнага характару беларусаў, адзначала і яго нясьмеласьць, пасіўнасьць, кансэрватызм прывычак.

Папа Піюс Х перад Вялікаднем 1914 году, на просьбу аднаго з супрацоўнікаў газэты «Biełarus», які ў той час быў у Рыме, блаславіў рэдактара, супрацоўнікаў і чытачоў першай газэты для беларускіх каталікоў.

Выхад газэты быў спынены ў сувязі з наступам немцаў і набліжэньнем расейска-нямецкага фронту да Вільні. Апошні нумар (падвойны, № 27-28) штотыднёвіка «Biełarus» датаваны 17 ліпеня 1915 году. Пасьля вайны шматкроць рабіліся спробы аднавіць выданьне штотыднёвіка «Biełarus». Баляслаў Пачопка разам з кс. Антонам Шышкам рабіў спробы аднавіць яе выданьне ў Беластоку. Аднак заўсёды аказвалася, што ўрэшце не хапала патрэбных дзеля гэтага грошай.

## Выдавецкая дзейнасьць
Дзякуючы фінансаваму спрыяньню Магдалены Радзівіл, рэдакцыя газэты «Biełarus» выдавала лацінкай кнігі рэлігійна-маральнага зьместу: «Алкаголь» (аб гарэлцы), «Некалькі слоў аб пакуце», «Рады для матак» (як гадаваць дзяцей на добрых людзей), «Пчаліна жывёлка малая, а карысьці дае многа», «З роднага загону» (зборнік вершаў А. Зязюлі), «Батлейка», «Мятавыя лісточкі» (добрыя апавяданьні)*,* «На што беларусам газэты», «Чалавек на вышыні сваёй годнасьці», «Кароткі катахізм» (для падрыхтоўкі дзяцей да першай споведзі і сьв. Камуніі), «Кароткае выясьненьне абрадаў р.-кат. Касьцёла», «Кароткая гісторыя сьвятая», «Жыцьцё папежа Піюса Х», «Бл. Андрэй Баболя мучанік T. J.», а таксама першы беларускі каталіцкі малітоўнік у ХХ ст. «Бог з намі» (укладальнік — Баляслаў Пачопка) з найважнейшымі набажэнствамі, малітвамі песьнямі і абразкамі сьвятых, які ўдалося выдаць з блаславеньня біскупа і дазволу царкоўнай цэнзуры ў Пецярбургу. Апрача гэтага былі прыгатаваны да друку: «Жыцьцё сьвятых Божых», «Гісторыя касьцёла», «Набажэнства маёвае» і іншыя.

## Літаратура
* 
* Конан У. М. «Беларус» //  С. 345, 346.
* Конан У. М. «Беларус» //  — С. 388, 389.
* 
* 

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* «Biełarus» (1913)// Бібліятэка Акадэміі навук Літвы імя Урублеўскіх  (
* Пачобка Б. "Беларус" // Наша Слова. № 12 (1475), 18 сакавіка 2020. 

Катэгорыя:Беларускія газэты
Катэгорыя:Газэты на беларускай мове
Катэгорыя:Выданьні на беларускай мове лацінкай
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1913 годзе