Фасфарытная вайна

**Фасфары́тная вайна́** () — назва, якой апісваецца кампанія па ахове навакольнага асяродзьдзя ў канцы 1980-х рокаў у тагачаснай Эстонскай Савецкай Сацыялістычнай Рэспубліцы, накіраваная супраць адкрыцьця вялікіх фасфарытных шахтаў у вобласьці Вірумаа. Рух, які дасягнуў найбольшае актыўнасьці ў 1987, ня толькі дабіўся пастаўленых кароткатэрміновых мэтаў, але таксама заахвоціў і ўзмацніў нацыянальную плыню, што ў канчатковым выніку спрычынілася да аднаўленьня незалежнасьці Эстоніі ў 1991. У Эстоніі яго называюць каталізатарам, які прывёў да дэстабілізацыі і развалу савецкага рэжыму.

Кампанія была сфакусаваная на дзьвюх галоўных праблемах. Найбольш хвалюючай праблемай у грамадзтве была магчымая шырокамаштабная дэградацыя навакольнага асяродзьдзя, якая магла адбыцца пры адкрыцьці новых шахтаў. Другая, больш схаваная, — непакой з тае прычыны, што зьяўленьне новых працоўных месцаў выкліча хвалю міграцыю ў Эстонію зь іншых савецкіх рэспублік. На думку этнічных жыхароў, гэта магло значна пагоршыць і без таго кволы дэмаграфічны балянс (дзеля эстонцаў у ЭССР зьменшылася з амаль 97% неўзабаве пасьля Другой сусьветнай вайны да 61,5% у 1989).

## Перадгісторыя

Фасфарытавыя паклады выяўленыя ў некалькіх мясьцінах паўночнай Эстоніі. Паклад Раквэрэ, які збольшага знаходзіцца ў павеце Ляэнэ-Вірумаа — найбольшае кладовішча фасфарытаў у Эўропе. Здабыча руды пачалася ў Эстоніі ў 1924 року ля места Маарду. У 1940 была адчыненая большая шахта, якая разам з заводам па вырабе нізкаякасных фосфарных угнаеньняў дзейнічала да канца 1991 року, выклікаючы забруджваньне экасыстэмаў. У цяперашні час здабыча фасфарытаў у Эстоніі прызнаная эканамічна нявыгаднай.

Цэнтральны ўрад Савецкага Саюзу ў Маскве праявіў зацікаўленасьць у распрацоўцы фасфарытных пакладаў у Ляэнэ-Вірумаа на пачатку 1970-х. Першапачаткова было заплянавана адкрыць здабычу ў пакладзе Тоалсэ (на поўнач ад Раквэрэ), аднак на пачатку 1980-х больш выгадным было адкрыцьцё шахтаў на Раквэрскім пакладзе. Гэтыя пляны не былі публічна агучаныя, аднак сярод эстонскіх навукоўцаў і эколягаў, якія ўдзельнічалі ў прыняцьці рашэньняў, ужо з самага пачатку абмеркаваньня зьявілася апазыцыя ўрадавым плянам.

## Асноўныя падзеі
25 лютага 1987 року пляны Масквы па распрацоўцы новых фасфарытных пакладаў у паўночнай Эстоніі сталі вядомыя грамадзкасьці пасьля таго, як пра іх распавяло Эстонскае тэлебачаньне. Гэты дзень лічыцца пачаткаў Фасфарытнае вайны. Хоць Камуністычная партыя Эстоніі і сьцьвярджала, што рашэньне пра адкрыцьцё новых шахтаў будзе прымацца эстонцамі, выглядала на тое, што цэнтральны ўрад ужо зацьвердзіў пляны.

Супраць адкрыцьця новых шахтаў выбухнулі пратэсты і распачаўся збор подпісаў пад пэтыцыямі. Сытуацыя асабліва абвастрылася ўвесну 1987 у беспрэцэндэнтным грамадзкім абмеркаваньні. У красавіку студэнты Тартускага ўнівэрсытэту сабраліся ў галоўнай залі ўнівэрсытэту і адзінагалосна асудзілі дзеяньні кіраўніцтва Эстонскай ССР. На традыцыйных першатравеньскіх дэманстрацыях студэнты несьлі лёзунгі супраць фасфарытавай здабычы і апранулі жоўтыя цішоткі з надпісам «Фасфарыты — дзякуй, ня трэба», які стаў надзвычай папулярны.

8 траўня ў газэце «Sirp ja Vasar» была надрукаваная карыкатура Прыйта Пярна пад назовам *адно дзярмо!* (). На ёй быў паказаны селянін, які, корпаючыся рыдлёўкай на сваім лапіку зямлі, вырыў кавалак гною, што па форме нагадваў Эстонію. Карыкатура выклікала шырокі розгалас і, магчыма, ёсьць сямай вядомай эстонскай карыкатурай.

Сутыкнуўшыся з падобным супрацівам, у верасьні 1987 савецкія ўлады вымушаныя былі адмовіцца ад сваіх плянаў. Канец Фасфарытнай вайны выразна не акрэсьлены, аднак рух збольшага сьцішыўся цягам 1988 року.

## Наступствы
Нечакана для саміх удзельнікаў экалягічных пратэстаў, іхняя дзейнасьць паўплывала на эстонскі незалежніцкі рух. Фасфарытная вайна актывавала эстонскі народ, дала людзям веру ў моц калектыўнага дзеяньня і сталася немалаважным фактарам у зьнішчэньні страху перад рэжымам. У канчатковым выніку пратэсты сталі каталізатарам, які прывёў да дэстабілізацыі савецкай улады ў Эстоніі.

## Глядзіце таксама
* Сьпяваючая рэвалюцыя
* Працяжнікавая вайна

## Крыніцы і заўвагі

Катэгорыя:Эстонская ССР
Катэгорыя:Падзеі 1987 году‎
Катэгорыя:Ахова прыроды
Катэгорыя:Акцыі пратэсту
Катэгорыя:Прырода Эстоніі