Маўзалей Гальлі Пляцыдыі

**Маўзале́й Га́льлі Пляцы́дыі** () — крыжавакупальная пабудова, разьмешчаная побач з базылікай Сан-Вітале ў Равэньне.

Маўзалей датуецца прыблізна другой чвэрцю V стагодзьдзя і ўпрыгожаны самымі раньнімі з захаваных равэнскіх мазаік. Хоць пабудова прыпісваецца Гальлі Пляцыдыі, дачцэ імпэратара Фэадосія Вялікага, маўзалей ня стаў месцам яе пахаваньня. У 1996 годзе маўзалей у ліку іншых раньнехрысьціянскіх помнікаў Равэнны быў уключаны ў лік аб’ектаў Сусьветнай спадчыны пад № 788.

## Гісторыя маўзалею

Маўзалей доўгі час служыў араторыям пры палацавай базыліцы Санта-Крочэ, якая не захавалася. Верагодна, ён быў капліцай-малельняй, прысьвечанай велікамучаніку Лаўрэнтыю, які асабліва шанаваўся ў родзе Гальлі Пляцыдыі і чыя выява зьмешчана на самым бачным месцы — у люнэце насупраць уваходу.

Пабудова, нягледзячы на мазаікі, зьвязаныя з памінальным культам, ня стала месцам пахаваньня Гальлі Пляцыдыі — яна памерла 27 лістапада 450 году ў Рыме і, найбольш верагодна, была пахавана ў радавым магільным склепе імпэратара Фэадосія Сан-Пэтраніля недалёка ад сабору Сьвятога Пятра. Ніводны антычны гісторык ня згадваў пра пахаваньне імпэратрыцы ў Равэньне, маўчыць пра гэта і Андрэа Агнэля ў сваёй хроніцы «*Liber Pontificalis Ecclesiae Ravennatis*». Наяўныя ў маўзалеі саркафагі, якія прыпісваюцца самой Гальлі і яе найбліжэйшым сваякам, па меркаваньні шэрагу дасьледчыкаў, першапачаткова не знаходзіліся ў ім, першы раз пра іх згадвае ў XIV стагодзьдзі біскуп Рынальда да Канкарэджыа. Пасьля XIV стагодзьдзя шматлікія крыніцы ўжо ўпэўнена называюць будынак маўзалеем Гальлі Пляцыдыі. Сярод магчымых прычынаў гэтага можна назваць як вызначанае вонкавае падабенства мазаік маўзалея з мазаікамі рымскай царквы Санта-Канстанца (месцам пахаваньня адной з дачок Канстантына Вялікага), так і незвычайная форма пахаваньня цела ў адным з саркафагаў (цела было пасаджана на кіпарысавы трон).

## Архітэктурныя асаблівасьці

Будынак пабудаваны ў тэхніцы лямбардзкага цаглянага муру. Вонкавы від нагадвае крапасны будынак, што падкрэсьліваецца тоўстымі сьценамі і вузкімі вокнамі. Прапорцыі будынку некалькі сказіліся з-за таго, што за мінулыя стагодзьдзі культурны пласт падняўся на 1,5 мэтры. Маўзалей у пляне ўяўляе сабой лацінскі крыж (доўгая вось — 12,75 м, папярочная — 10,25 м). Сяродкрыжжа ўвянчана кубічнай вежай, у якую знутры ўпісаны купал, нябачны знадворку.

Доўгая вось будынку накіравана не па лініі захад-усход, як звычайна прынята ў хрысьціянскіх храмах, а па лініі поўнач-поўдзень. Дасьледчыкі тлумачаць гэтую асаблівасьць тым, што пры будаўніцтве маўзалей упісвалі ў нартэкс царквы Санта-Крочэ. Вымушаную архітэктурную памылку двойчы выпраўлялі мазаічысты, арыентуючы мазаікі ўнутры маўзалею на ўсход.

Вонкавы аскэтычны выгляд маўзалею ўпрыгожваюць толькі плоскія вэртыкальныя выступы — лапаткі, злучаныя з плоскімі аркамі («*глухая аркада*»). Апошнія сваім рытмічным чаргаваньнем ажыўляюць вонкавы выгляд трох бакоў маўзалею. Чацьверты (паўночны) галоўны фасад упрыгожаны фрызам зь дзьвюма пантэрамі і вінаграднымі лозамі.

Чатырнаццаць вокнаў маўзалею маюць форму байніцаў, якія пашыраюцца ўнутр будынку. У 1908 годзе вокны былі зашыты алебастравымі плітамі — дарункам італьянскага караля Віктара Эмануіла III.

## Асаблівасьці інтэр'еру

Галіны «крыжа» (успрымаецца ўнутры як роўнаканцовы) перакрыты цыліндрычнымі скляпеньнямі, а цэнтральная прастора ўвянчана цяжкім купалам на «ветразях» без барабану. Усе паверхні купалу, арак і люнэтаў пакрыты мазаікамі. Рэстаўрацыйныя работы, праведзеныя на мяжы XIX-XX стагодзьдзяў, яшчэ больш узмацнілі мяккі і стрыманы настрой, які ствараецца мазаікамі. Цяпер сьвятло, якое пранікае ў маўзалей толькі скрозь невялікія вузкія вокны, набывае залацістае адценьне з-за таго, што праходзіць праз алебастравыя пліты, якімі зашылі вокны ў 1908 годзе. Уражаньне ад залацістага сьвятла яшчэ больш узмацняюць жаўтаватыя мармуровыя пліты, якімі ніжняя частка сьцен была абліцавана ў канцы XIX стагодзьдзя.

## Мазаікі
Мазаічнае ўбраньне маўзалею адрозьніваецца рэдкай пышнасьцю і ставіць яго ў шэраг найважнейшых помнікаў раньнехрысьціянскага мастацтва. Мазаікі, хоць і прысьвечаныя розным сюжэтам, утвараюць арганічна адзінае цэлае. Усе яны прытрымліваюцца антычнай рымска-эліністычнай мазаічнай традыцыі, хоць паходжаньне саміх майстроў застаецца спрэчным (у ліку магчымых вэрсіяў называюць Рым, Мілян, Канстантынопаль, Сырыю, Афрыку). Тут рымская мастацкая спадчына зь яго старанна выкананымі дэталямі і плястычнымі фігурамі зьлілася з хрысьціянскім імкненьнем да абсалютнасьці і трансцэндэнтнасьці, што стварыла непаўторны мазаічны ансамбль.

Расейскі мастацтвазнавец Павал Муратаў пісаў пра маўзалей Гальлі Пляцыдыі ў пачатку XX стагодзьдзя:

### Мазаікі скляпеньня і столі

У цэнтры паўсфэрычнага купалу зьмешчаны залаты лацінскі крыж, акружаны васьмістамі залатымі зоркамі, аб’яднанымі ў канцэнтрычныя акружнасьці. Крыж і зоркі зьмешчаны на індыга-сінім фоне, які рэалістычна адлюстроўвае начное неба. Гэта мазаіка дэманструе трыюмф Хрыста над сьмерцю, Яго абсалютную ўладу над тварным сьветам. Хрыстос сымбалічна паказаны як Сонца праўды (). Мазаіка паказвае на Хрыста як на невечаровае сьвятло (), які ня можа асягнуць цемра (). Хрыстос па думцы мазаічыста зьяўляецца сэнсам і цэнтрам існаваньня сусьвету, гатовым і жадаючым аб’яднаць вакол сябе ўсё чалавецтва. Падкрэсьліваючы высокі сэнс мазаікі, мастак накіраваў доўгі канец крыжа ня ўздоўж доўгай восі маўзалею (гэта значыць па лініі поўнач-поўдзень), а на ўсход, у бок якога традыцыйна арыентаваліся алтары ў хрысьціянскіх храмах.

У карагод зорак, якія атачаюць крыж, уключаюцца эвангелісты, якія знаходзяцца ў кутах скляпеньня, прадстаўленыя іх залатымі сымбалічнымі выявамі: львом (Марк), цялём (Лука), арлом (Ян Багаслоў) і анёлам (Мацьвей).

Столь у «галінах» маўзалею пакрыта складаным мазаічным арнамэнтам, які сымбалізуе райскі сад. На цёмна-сінім фоне раскіданы акружнасьці, зоркі і кветкі. Такі арнамэнт зьяўляецца незвычайным для заходняй часткі Рымскай імпэрыі, аддаленае падабенства можна знайсьці толькі ў рымскай царкве Санта-Канстанца.

### Апосталы

У верхніх люнэтах па баках ад вокнаў зьмешчаны парныя выявы васьмі з дванаццаці апосталаў. Паколькі ў сярэдзіне кожнага з чатырох люнэтаў знаходзіцца акно, мазаічыст быў пастаўлены перад выбарам: намаляваць усіх 12 апосталаў і парушыць сымэтрыю (у гэтым выпадку ў кожным люнэце два апосталы аказваліся б з аднаго боку акна і толькі адзін — па левую), або захаваць сымэтрыю, ахвяраваўшы чатырма апосталамі. Імкненьне да сымэтрыі перамагло: «лішнія» чатыры апосталы выцесьнены ў «галіны» маўзалею.

Вучні Хрыста намаляваны ў поўны рост з рукамі, узьнятымі да намаляванага на столі крыжа, выражаючы эвангельскі заклік Ісуса: «*вазьмі крыж свой і ідзі за Мною…*» (). Апосталы намаляваны ў сэнатарскіх тогах, іх рука паднята ўгару ў традыцыйным сэнатарскім жэсьце прывітаньня. Усе апосталы надзелены спэцыфічнымі партрэтнымі рысамі, хоць з прычыны таго, што іконаграфічны канон у V стагодзьдзі яшчэ не сфармаваўся, апазнаць намаляваных пэрсанажаў немагчыма. Выключэньнямі зьяўляюцца апосталы Пётар (намаляваны з ключамі) і Павал (высокі лоб, тыповыя габрэйскія рысы).

Апосталы намаляваны так, што працягваюць паваротамі сваіх фігур пачаты ў мазаіцы купала кругавы рух. Ён завяршаецца ва ўсходнім люнэце, дзе намаляваны апосталы Пётар і Павал. Тут, як і ў мазаіцы купалу, дзеля кірунку на Ўсход мастак парушыў лёгіку, прадпісаную архітэктурай будынку (доўгая вось якога арыентавана па лініі поўнач-поўдзень).

Пад акном у кожным люнэце, гэта значыць паміж фігурамі апосталаў, зьмешчаны мазаічныя выявы чар ці фантанаў, зь якіх п’е (ці побач зь якімі сядзіць) пара галубоў. Гэта — раньнехрысьціянская (часта сустракаемая ў катакомбах) сымбалічная выява душ, якія п’юць з крыніцы вады жывой у раю.

### Добры Пастыр — мазаіка паўночнага люнэту

Мазаіка паўночнага ніжняга люнэту (сьцяна над уваходам). Дасьледчыкі адзначаюць, што сюжэт мазаікі часта сустракаецца ў хрысьціянскіх катакомбах і адносіцца да катэгорыі памінальных.

Ісус намаляваны ў вобразе маладога безбародага юнака-пастуха, вакол якога па зялёнай траве пасьвяцца авечкі, і Мэсыя ласкава дакранаецца да адной зь іх. У адрозьненьне ад катакомбнага жывапісу, дзе Пастыр быў звычайным вясковым пастухом, тут Ісус апрануты ў залаты хітон, а на каленях ляжыць пурпурны плашч. Ён сядзіць на пагорку (вобраз трону), трымаючы ў руцэ крыж, які выступае ў ролі імпэратарскага жазла. Акадэмік В. Н. Лазараў адзначае велічную паставу Хрыста: яго ногі скрыжаваны, правая рука дакранаецца да галавы авечкі, але погляд пры гэтым зьвернуты ў іншы бок. Дзякуючы такой паставе, Пастыр становіцца сэнсавым цэнтрам мазаікі: ён бачыць усіх сваіх авечак, і ўсе авечкі глядзяць на яго.

Для мазаікі характэрны тонкія пераходы колеру, выкарыстаньне паўтонаў для выявы скуры. Усё гэта нароўні з пышнай рамай, якая атачае мазаіку, сьведчыць пра ўплыў антычнага мастацтва.

### Мазаіка паўднёвага люнэту

У паўднёвым ніжнім люнэце зьмешчана мазаіка наступнага зьместу. Справа чалавек у белых адзеньнях, якія разьвяваюцца на ветры, з крыжом і кнігай у руках, ідзе да цэнтру мазаікі. Зьлева ў расчыненай шафе на паліцах ляжаць чатыры кнігі, падпісаныя Мацьвей, Марк, Лука і Ян, гэта значыць, відавочна, чатыры Эвангельлі. У цэнтры мазаікі пад рашоткай палае агонь. Паколькі галоўны герой мазаікі не падпісаны, выказваецца некалькі вэрсіяў, якія тлумачаць значэньне мазаікі:

* Чалавек у белых адзеньнях — Хрыстос у Сваім другім прышэсьці. У гэтым выпадку кніга, якую Ён трымае ў руках, тлумачыцца як адна з кніг, адпаведна зь якімі будуць асуджаны жывыя і мёртвыя (). Агонь у цэнтры ў гэтым выпадку становіцца знакам геены вогненай.
* У белых адзеньнях намаляваны Анёл з «кніжкай раскрытай»(), які аб’яўляе дзень Страшнага суду.
* Чалавек у белых адзеньнях — адзін з Бацькоў Царквы, гатовы кінуць у агонь ерэтычныя пісаньні.

* Найбольш распаўсюджаная версыя — на мазаіцы намаляваны сьвяты Ляўрэнты, які ідзе прыняць сьмерць на падпаленым у цэнтры кампазыцыі вогнішчы. Яго адзеньні дэманструюць жаданьне мучаніка прыняць сьмерць за Хрыста, а рашотка ў гэтым выпадку лёгка тлумачыцца як прылада для пакараньня яго сьмерцю. Крыж у руках мучаніка тлумачыцца як працэсыйны крыж, а кніга — Псалтыр, абодва прадметы паказваюць на дыяканскі сан Ляўрэнтыя. У камбінацыі з Эвангельлямі, якія ляжаць у шафе, крыж і кніга ў руках Ляўрэнтыя сымбалізуюць, што ён прыняў мучаніцтва пераймаючы Хрыста і засвоіўшы Ягонае вучэньне.

### Мазаікі ў заходняй і ўсходняй «галінах»
У заходняй і ўсходняй «галінах» маўзалею, за саркафагамі, можна бачыць яшчэ дзьве сымбалічныя раньнехрысьціянскія мазаікі. На іх пара аленяў прагна п’е з крыніцы. Сюжэт мазаікі навеяны вершамі 42 псалма: «*Як сарна імкнецца да водных патокаў, так душа мая імкнецца да Цябе, Божа*!» (). Традыцыйна пара аленяў тлумачыцца як сымбалічная выява хрысьціян, якія былі зьвярнуты з юдэяў і язычнікаў. Гэты сюжэт сустракаецца ў катакомбах і актыўна выкарыстоўваўся пасьля (напрыклад, у алтарнай мазаіцы ў рымскай базыліцы Сан-Клемэнтэ)

## Саркафагі
У інтэр’еры — тры саркафагі з грэцкага мармуру, якія прыпісваюцца самой Гальлі Пляцыдыі, яе сыну Валентыніяну і другому мужу Канстанцыю III.

* *Саркафаг Гальлі Пляцыдыі* — займае цэнтральнае месца, пазбаўлены якога-небудзь дэкору і верагодна зьяўляецца няскончаным. З улікам незвычайна вялікіх памераў саркафагу і адсутнасьці на ім якой-небудзь хрысбціянскай сымболікі, манумэнт прыпісваецца багатаму і знатнаму язычніку. Магчымасьць пахаваньня ў ім Гальлі Пляцыдыі адпрэчваецца сучаснымі гісторыкамі. Тым ня менш, крыніцы XIV-XVI стагодзьдзяў (у тым ліку, архібіскуп Равэнны Рынальда да Канкарэджыа) сьцьвярджаюць, што празь вялікае акно ў задняй частцы саркафагу (цяпер замуравана) можна было бачыць пахаванае там цела, пасаджанае на кіпарысавы трон. Меркавана, гаворка ідзе пра цела, пахаваным такім незвычайным чынам не раней XIII-XIV стагодзьдзя з магчымым намерам імітаваць рэшткі аўгусты. У 1577 годзе мясцовыя хлапчукі зь цікаўнасьці прасунулі праз азначанае акно саркафагу запаленыя сьвечкі, якія, ледзь дакрануўшыся да кіпарысавага трону, выклікалі пажар. З прычыны пажару, у саркафагу захаваліся толькі некалькі касьцей, чэрап і асмаленыя кавалкі дрэва, выяўленыя там пры расьпячатваньнях саркафагу ў 1577 і 1898 гадах.
* *Саркафаг Канстанцыя* — стварэньне датуецца V стагодзьдзем, устаноўлены ў левай галіне «крыжа». На яго пярэдняй сьценцы намаляваны Хрыстос у вобразе ягня, галава яго акружана німбам, які зьмяшчаюць манаграму Хрыста — пераплеценыя грэцкія літары Χ і Ρ. Ягня стаіць на скале, зь якой выцякаюць чатыры струмені, якія ўвасабляюць чатыры ракі Эдэму. Справа і зьлева ад скалы знаходзяцца два ягня ўжо бязь німбаў, якія сымбалізуюць апосталаў. Гэтыя выявы апраўлены дзьвюма пальмамі, сымбалізуючымі жыцьцё праведнікаў. У 1738 годзе саркафаг быў расьпячатаны, і дасьледчыкі выявілі ў ім два добра захаваныя чэрапы з зубамі.
* *Саркафаг Валентыніяна* — датуецца VI стагодзьдзем, устаноўлены ў правай галіне «крыжа». Мае паўцыліндрычнае века з лускаватым арнамэнтам. На пярэдняй сьценцы намаляваны ягня-Хрыстос, які стаіць ля падножжа ўзгорку, зь якога выцякаюць чатыры райскія ракі, узгорак увянчаны крыжам, на перакладзіне якога сядзяць два голубы. На абедзьвюх бакавых сьценках намаляваны крыж з ракавінай (часта ўжываны ў катакамбным жывапісу сымбаль сьмерці, зь якой адраджаецца жыцьцё). У 1738 годзе гэты саркафаг таксама быў расьпячатаны, у ім былі выяўлены касьцяныя рэшткі мужчыны і жанчыны.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* 

## Літаратура
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Маўзалеі
Катэгорыя:Аб’екты Сусьветнай спадчыны ў Італіі
Катэгорыя:Мастацтва Бізантыі
Катэгорыя:Равэнна
Катэгорыя:Мазаіка