Сусьветная спадчына ЮНЭСКО

**Сусьветная спадчына ЮНЭСКО** (, , ) — выбітныя культурныя і прыродныя каштоўнасьці, якія складаюць здабытак усяго чалавецтва.

У 1972 годзе ЮНЭСКО прыняла Канвэнцыю аб ахове сусьветнай культурнай і прыроднай спадчыны (уступіла ў моц у 1975 годзе). Ратыфікавалі канвэнцыю ў пачатку 1992 году 123 краіны-ўдзельніцы.

Статус аб’екта Сусьветнай спадчыны дае наступныя перавагі:
* Дадатковыя гарантыі захаванасьці і цэласнасьці ўнікальных прыродных комплексаў.
* Павышае прэстыж тэрыторыяў і ўстановаў, якія імі кіруюць.
* Спрыяе папулярызацыі ўключаных у Сьпіс аб’ектаў і разьвіцьцю альтэрнатыўных відаў прыродакарыстаньня (у першую чаргу экалягічнага турызму).
* Забясьпечвае прыярытэтнасьць у прыцягненьні фінансавых сродкаў для падтрымкі аб’ектаў сусьветнай культурнай і прыроднай спадчыны, у першую чаргу з Фонду сусьветнай спадчыны.
* Спрыяе арганізацыі маніторынгу і кантролю за станам захаванасьці прыродных аб’ектаў.

Па стане на 2018 год у сьпісе Сусьветнай спадчыны 1092 аб’екты ў 167 краінах (845 — культурныя помнікі, 209 — прыродныя і 38 — аб’екты зьмяшанага тыпу).

Дзяржавы, на тэрыторыі якіх разьмешчаныя аб’екты Сусьветнай спадчыны, бяруць на сябе абавязкі па іх захаваньні.

## Крытэры
Галоўная мэта сьпісу Сусьветнай спадчыны — зрабіць вядомымі і абараніць аб’екты, якія зьяўляюцца па-свойму ўнікальнымі. Для гэтага і з-за імкненьня да аб’ектыўнасьці былі складзеныя ацэнкавыя крытэры. Першапачаткова (з 1978 г.) існавалі толькі крытэры для аб’ектаў культурнай спадчыны — гэты сьпіс налічваў шэсьць пунктаў. Затым для ўзнаўленьня раўнавагі паміж рознымі кантынэнтамі зьявіліся прыродныя аб’екты і для іх сьпіс з чатырох пунктаў. І, нарэшце, у 2005 годзе ўсе гэтыя крытэры былі зьведзеныя разам, і зараз кожны аб’ект Сусьветнай спадчыны мае ў сваім апісаньні хоць бы адзін зь іх.

### Культурныя крытэры

* **I.** Аб’ект уяўляе сабой шэдэўр чалавечага мастацтва.
* **II.** Аб’ект сьведчыць аб значным узаемаўплыве чалавечых каштоўнасьцяў у дадзены пэрыяд часу або ў вызначанай культурнай прасторы, у архітэктуры або ў тэхналёгіях, у манумэнтальным мастацтве, пры распляноўцы гарадоў ці стварэньні ляндшафтаў.
* **III.** Аб’ект зьяўляецца ўнікальным або прынамсі выключным для культурнай традыцыі або цывілізацыі, якая існуе дагэтуль або ўжо зьнікла.
* **IV.** Аб’ект зьяўляецца выдатным прыкладам канструкцыі, архітэктурнага або тэхналягічнага ансамблю або ляндшафту, якія ілюструюць значны пэрыяд чалавечай гісторыі.
* **V.** Аб’ект зьяўляецца выдатным прыкладам чалавечага традыцыйнага будынку, з традыцыйным выкарыстаньнем зямлі або мора, зьяўляючыся ўзорам культуры (або культур) або чалавечага ўзаемадзеяньня з навакольным асяродзьдзем, асабліва калі яно становіцца ўразьлівым з-за моцнага ўплыву незваротных зьмен.
* **VI.** Аб’ект наўпрост або рэчыўна зьвязаны з падзеямі або існымі традыцыямі, з ідэямі, вераваньнямі, з мастацкімі або літаратурнымі творамі і мае выключную сусьветную важнасьць (па меркаваньні камітэту ЮНЭСКО гэты крытэр пажадана выкарыстоўваць разам зь якім-небудзь яшчэ крытэрам або крытэрамі).

### Прыродныя крытэры

* **VII.** Аб’ект уяўляе зь сябе прыродны фэномэн або прастору выключнай прыроднай прыгажосьці і эстэтычнай важнасьці.
* **VIII.** Аб’ект зьяўляецца выдатным прыкладам галоўных этапаў гісторыі зямлі, у тым ліку помнікам мінулага, сымбалем геалягічных працэсаў, якія адбываюцца ў разьвіцьці рэльефу або сымбалем геамарфічных або фізыяграфічных асаблівасьцяў.
* **IX.** Аб’ект зьяўляецца выдатным узорам экалягічных або біялягічных працэсаў, якія праходзяць у эвалюцыі і разьвіцьці зямных, прэснаводных, берагавых і марскіх экасыстэмаў і расьлінных і жывёльных супольнасьцяў.
* **X.** Аб’ект уключае ў сябе найбольш важнае або значнае натуральнае асяродзьдзе пражываньня для захаваньня ў ёй біялягічнай разнастайнасьці, у тым ліку зьнікаючых відаў выключнай сусьветнай каштоўнасьці з пункту гледжаньня навукі і аховы.

## Сьпісы Сусьветнай спадчыны па краінах і рэгіёнах

### [[Аўстралія]] і [[Акіянія]]
* Аўстралія
* Акіянія

### [[Амэрыка]]

* Бразылія
* Канада
* Мэксыка
* Пэру
* ЗША
* краіны Цэнтральнай Амэрыкі
* краіны Паўднёвай Амэрыкі

### [[Азія]]

* Краіны Азіі
* Індыя
* Казахстан
* Кітай
* Манголія
* Саудаўская Арабія
* Турэччына
* Японія

### [[Афрыка]]

* Афрыка
* Эрытрэя

### [[Эўропа]]
* Аўстрыя
* Албанія
* Андора
* Армэнія
* Азэрбайджан
* Бэльгія
* Беларусь
* Баўгарыя
* Босьнія і Герцагавіна
* Ватыкан
* Вугоршчына
* Вялікабрытанія
* Грэцыя
* Гішпанія
* Данія
* Ірляндыя
* Ісьляндыя
* Італія
* Казахстан
* Кіпр
* Латвія
* Летува
* Люксэмбург
* Македонія
* Мальта
* Малдавія
* Нідэрлянды
* Нямеччына
* Нарвэгія
* Польшча
* Партугалія
* Расея
* Румынія
* Сан-Марына
* Сэрбія
* Славаччына
* Славенія
* Турэччына
* Украіна
* Фінляндыя
* Францыя
* Харватыя
* Чарнагорыя
* Чэхія
* Швэйцарыя
* Швэцыя
* Эстонія
* Краіны Эўропы

## Глядзіце таксама
* Арганізацыя гарадоў Сусьветнай спадчыны
* Schätze der Welt — Erbe der Menschheit

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Сайт Сусьветнай спадчыны ЮНЭСКО
* Фонд «Ахова прыроднай спадчыны»
* Сьпіс аб’ектаў са спасылкамі па кожным пункце