Чачэнская мова

**Чачэ́нская мо́ва** (саманазва: *нохчийн мотт*) — адна з наска-дагестанскіх моваў, у яе складзе ўваходзіць у ніжэйшыя паводле клясыфікацыі наскую галіну, у складзе якой уваходзіць у ніжэйшую вайнаскую групу моваў. Разам зь іншымі наска-дагестанскімі мовамі ўваходзіць у склад гіпатэтычнай паўночнакаўкаскае моўнае надсям’і. Распаўсюджаная ў Расеі (Чачэнія, Інгушэтыя, Хасаўюртаўскі раён Дагестану) і Грузіі (Ахмэцкі муніцыпалітэт). Паводле перапісу 2010 году ў Расеі, колькасьць асобаў у Расеі, якія размаўляюць на мове, налічвае 1 354 705 чал., партал Ethnologue на гэты ж год падае падобныя лічбы — 1,4 млн чал.

## Асаблівасьці
### Фанэтыка
Фанэтычная сыстэма адрозьніваецца складанасьцю вакалізму (кароткія, доўгія, умляўтаваныя, простыя галосныя, дыфтонгі, трыфтонгі, слаба выяўленая назалізацыя галосных) і кансанантызму (простыя, гемінаваныя, абруптыўныя, фарынгальныя зычныя).

* **Зычныя**:
Чачэнская мова, як і большасьць аўтахтонных моваў Каўказу, мае вялікую колькасьць зычных: каля 31 (у залежнасьці ад дыялекту), што больш чым у іншых эўрапейскіх мовах. Характэрнае й тыповае для рэгіёну троеснае адрозьненьне паміж звонкасьцю, глухасьцю й выбуховасьцю. Зычныя гукі маюць вялікае падабенства ў арабскай мове й саліскай мове паўночнаамэрыканскіх індзейцаў. Галосныя ж вельмі падобныя да сыстэмы галосных у нямецкай і швэдзкай мовах.

Гук /w/ перад галоснымі вымаўляецца як [v].

* **Галосныя**:

У адрозьненьне ад астатніх моваў Каўказу, чачэнская мова мае вялікую разнастайнасьць галосных і дыфтонгаў: каля 27 (у залежнасьці ад дыялекту), падобных паводле колькасьці й гучаньня да сыстэмы галосных у скандынаўскіх, нямецкай і фінскай мовах. Ніводная з маўленчых сыстэмаў дакладна не адрозьнівае гэтыя гукі.

### Марфалёгія
Марфалягічная сыстэма аглютынацыйна-флектыўная. Мае 6 граматычных клясаў, шматсклонавае скланеньне, дзеяслоўныя катэгорыі клясы, часу, ладу, віду.

### Граматыка
Чачэнскія назоўнікі належаць да аднаго зь некалькіх родаў ці клясаў (6), кожны з адмысловай прыстаўкай, да якой дапасуецца дзеяслоў. Дзеяслоў дапасуецца да клясы/роду, але ня ліку асобы, маючы толькі часавыя й дзеепрыметнікавыя формы. Чачэнская – эргатыўная мова, хоць дзеяслоў дапасуецца як да прамога дзейніка, гэтак і да непераходнага дапаўненьня. Для мовы характэрная наяўнасьць 8 склонаў назоўнікаў.

Для дасьледчыкакў чачэнская мова цікавая сваёй лексыкаграфіяй: новыя словы ўтвараюцца фіксацыяй цэлых фразаў, а не даданьнем новых частак да існых словаў ці аб’яднаньнем старых. Праз гэта ўзьнікаюць цяжкасьці пры карыстаньні слоўнікам.

### Лексыка
Існуюць запазычаньні з расейскае, арабскае мовы, зь цюрскіх моваў (пераважна з кумыцкай), а таксама з пэрсыдзкае й грузінскае.

### Дыялекты
Асноўныя дыялекты: плоскасьцевы, палеглы ў аснову літаратурнае мовы, акінскі, чэбярлоеўскі, мелхінскі, ітумкалінскі, галанчоскі, кісьцінскі. Яны  ў сваю чаргу распадаюцца на гаворкі, паміж якімі існуюць адносна невялікія разыходжаньні. Найбольшымі ёсьць адрозьненьні паміж плоскасьцевым, акінскім, чэбярлоеўскім і збольшага кісьцінскім (праз моцны ўплыў грузінскае мовы) дыялектамі.

Характэрнаму для літаратурнае мовы клястэру зычных *лх* у акінскім адпавядае *рх*: літар. *малх*, акінск. *марх* 'сонца'; літар. *болх*, акінск. *борх* 'праца'; у адрозьненьне ад літаратурнае, у акінскім няма прагрэсіўнае асыміляцыі афіксальнага *н* у дзеяслоўных формах мінулага часу: літар. *аьлла*, акінск. *айлнд* 'сказаў'; літар. *делла*, акінск. *даьлнд* 'скончыў'; у акінскім клясавыя паказчыкі могуць выступаць у функцыі вонкавае флексіі дзеяслоўных формаў: літар. *д-альлла*, акінск. *д-аьлн-д* 'скончыў'; літар. *делла*, акінск. *д-елн-д* 'аддаў' і інш.

Прыклады фанэтычных адрозьненьняў мелхінскага дыялекту ад літаратурнае мовы: літар. *сецна*, мелх. *сеста* 'спыніўся'; літар, *лаьцна*, мелх. *лаьста* 'злавіў'; літар. *эцна*, мелх. *иста* 'купіў'; літар. *дечиг*, мелх. *дешк* 'дровы'; літар. *хьаж*, мелх. *хьаьга* 'лоб'; літар. *йоьхь*, мелх. *лоьхь* 'кішка', 'каўбаса' і інш.

Прыклады фанэтычных адрозьненьняў ітумкалінскага дыялекту ад літаратурнае мовы: літар. *борц*, ітумк. *борс* 'проса'; літар. *дарц*, ітумк. *дарс* 'бура'; літар. *лоьху*, ітумк. *лиеха* 'шукае'; літар. *муохк*, ітумк. *муорк* 'зямля', 'краіна'; літар. *дуокх*, ітумк. *дуорк* 'смуга'; літар. *бурч*, ітумк. *бурш* 'перац'; літар. *ирча*, ітумк. *ирша* 'брыдкі' і інш.

Галанчоскі дыялект яшчэ не дасьледжаны ў належнай меры. Да таго ж, яго носьбіты ў пераважнай большасьці зьмяшаліся з носьбітамі плоскасьцевага дыялекту. Галанчоскі дыялект спалучае рысы чачэнскае й інгускае моваў. Клястэру *ст* у пачатку слова ў галанчоскім, як і ў інгускай, адпавядае *с*: літар. *стаг*, галанч. *саг* 'чалавек'; у галанчоскім, як і ў чачэнскай літаратурнай мове, назіраецца прагрэсіўная асыміляцыя: літар., галанч. *ведда* 
Дада! Хьан цІе сийлахь хуьлда!
Хьан олалла тІекхочийла!
ХІора дийнахь напха лохьа тхуна.
Тхан къиношна гечдехьа,
Тхайна декхарийлахь болчарна оха ма-гечдарра.
Хьарам лаамна кІел ма дахийтахьа тхо.


## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Наска-дагестанскія мовы
Катэгорыя:Чачэнія
Катэгорыя:Мовы Расеі