open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Атэнская хартыя рэстаўратараў (1931)

**Атэнская хартыя рэстаўратараў** была прынята на Міжнароднай канфэрэнцыі па рэстаўрацыі помнікаў архітэктуры, якая адбылася ў 1931 годзе ў Атэнах.

Упершыню былі вызначыны базавыя прынцыпы захаваньня і рэстаўрацыі архітэктурнай спадчыны і прыняты на міжнародным узроўні. Дакумэнт лёг у падмурак нацыянальных заканадаўстваў разьвітых краінаў, а таксама дзейнасьці ЮНЭСКО, Міжнароднай Рады музэяў і Міжнароднага дасьледчага цэнтру захаваньня і рэстаўрацыі культурнага набытку.

## Глядзіце таксама
* Атэнская хартыя (1933)

## Літаратура
* Гліннік, Вадзім. *Ахова археалагічнай спадчыны: міжнародны і рэгіянальны узроўні.* У:Каштоўнасці мінуўшчыны – 4: Помнікі археалогіі: праблемы аховы і вывучэння: Матэрыялы канферэнцыі Мінск, 23 лістапад 2000 г. Мн., 2001.
* Чарняўскі, Ігар. *Прававыя аспекты зберажэння коплексных гісторыка-культурных каштоўнасцей.* У: Каштоўнасці мінуўшчыны – 4: Помнікі археалогіі: праблемы аховы і вывучэння: Матэрыялы канферэнцыі Мінск, 23 лістапад 2000 г. Мн., 2001.
* Несьцярчук, Л.М. *Дзейнасць міжнароднай супольнасці па абароне помнікаў і цэнтраў гістарычных гарадоў.* У: Каштоўнасці мінуўшчыны – 6: Гістарычныя цэнтры гарадоў Беларусі: праблемыі шляхі іх вырашэньня.: Матэрыялы канферэнцыі. Мінск, 28 лістапада 2002 г. Мн., 2003.

Катэгорыя:Нарматыўныя акты па ахове помнікаў
Атэнская хартыя (1933)

**Атэ́нская ха́ртыя** ()&nbsp;— хартыя й горадабудаўніцкі маніфэст. Прынятая ў 1933 годзе на Міжнародным кангрэсе сучаснай архітэктуры ў Атэнах.

*Атэнскую хартыю* трэба адрозьніваць ад Атэнскай хартыі рэстаўратараў, прынятай у 1931 годзе. У Атэнскай хартыі закраналіся праблемы аховы гістарычнай спадчыны гарадоў.

## Літаратура
* Гліннік, Вадзім. *Ахова археалагічнай спадчыны: міжнародны і рэгіянальны узроўні.* У:Каштоўнасці мінуўшчыны&nbsp;— 4: Помнікі археалогіі: праблемы аховы і вывучэння: Матэрыялы канферэнцыі Мінск, 23 лістапад 2000 г. Мн., 2001.
* Чарняўскі, Ігар. *Прававыя аспекты зберажэння коплексных гісторыка-культурных каштоўнасцей.* У: Каштоўнасці мінуўшчыны&nbsp;— 4: Помнікі археалогіі: праблемы аховы і вывучэння: Матэрыялы канферэнцыі Мінск, 23 лістапад 2000 г. Мн., 2001.
* Несьцярчук, Л.&nbsp;М. *Дзейнасць міжнароднай супольнасці па абароне помнікаў і цэнтраў гістарычных гарадоў.* У: Каштоўнасці мінуўшчыны&nbsp;— 6: Гістарычныя цэнтры гарадоў Беларусі: праблемыі шляхі іх вырашэньня.: Матэрыялы канферэнцыі. Мінск, 28 лістапада 2002 г. Мн., 2003.

*1933
Рэкамэндацыя ЮНЭСКО аб міжнародных прынцыпах, прыдатных да археалягічных раскопак (1956)

**Рэкамэндацыя [[ЮНЭСКО]] аб міжнародных прынцыпах, прыдатных да [[археалёгія|археалягічных]] раскопак**. Прынятая ў 1956 годзе.

У рэкамэндацыі распрацавана прапанова па мерах, якія належыць прыняць кожнай дзяржаве для рэглямэнтацыі археалягічных раскопак на ўласнай тэрыторыі. Пад паняткам археалягічныя ракопкі ў дакумэнце разумеюцца «*ўсе вышукі, скіраваныя на адкрыцьцё аб’ектаў археалягічнага характару, незалежна ад таго, ці прадугледжваюць гэтыя пошукі капаньне зямлі, сыстэматычную разьведку зямной паверхні, правядзеньне абсьледаваньня дна або падглебных слаёў ва ўнутраных ці тэрытарыяльных водах краін-удзельніц*».

## Прынцыпы
Дакумэнт прапаноўвае агульныя прынцыпы, якіх рэкамэндуе прытрымлівацца на нацыянальным узроўні:
* стварэньне ахоўных органаў дзяржаўнага кіраваньня археалягічнымі ракопкамі,
* фармаваньне цэнтральных і рэгіянальных калекцыяў,
* адукацыя грамадзкасьці.

## Правілы
Таксама прапануецца трымацца правілаў, якія рэгулююць:
* працэс раскопак,
* міжнароднае супрацоўніцтва,
* разьмеркаваньне знаходак,
* захаваньне археалягічных парэштак,
* доступ да археалягічных мясьцінаў,
* правы і абавязкі дасьледчыкаў,
* дакумэнтаваньне ракопак.

Асобна ў дакумэнце разглядаецца праблема гандлю старажытнасьцямі і праблема барацьбы зь незаконнымі раскопкамі і нелегальным вывазам знаходак за мяжу. Для гэтага дзяржавам-удзельніцам прапануецца набор мер.

## Літаратура
* Гліннік, Вадзім. *Ахова археалагічнай спадчыны: міжнародны і рэгіянальны узроўні.* У:Каштоўнасці мінуўшчыны – 4: Помнікі археалогіі: праблемы аховы і вывучэння: Матэрыялы канферэнцыі Мінск, 23 лістапад 2000 г. Мн., 2001.
* Чарняўскі, Ігар. *Прававыя аспекты зберажэння коплексных гісторыка-культурных каштоўнасцей.* У: Каштоўнасці мінуўшчыны – 4: Помнікі археалогіі: праблемы аховы і вывучэння: Матэрыялы канферэнцыі Мінск, 23 лістапад 2000 г. Мн., 2001.
* Несьцярчук, Л.М. *Дзейнасць міжнароднай супольнасці па абароне помнікаў і цэнтраў гістарычных гарадоў.* У: Каштоўнасці мінуўшчыны – 6: Гістарычныя цэнтры гарадоў Беларусі: праблемыі шляхі іх вырашэньня.: Матэрыялы канферэнцыі. Мінск, 28 лістапада 2002 г. Мн., 2003.

Катэгорыя:Нарматыўныя акты па ахове помнікаў
Міжнародная хартыя захаваньня і рэстаўрацыі помнікаў і мясьцінаў (1964)

**Міжнародная хартыя захаваньня і рэстаўрацыі помнікаў і мясьцінаў** або **Вэнэцыянская хартыя**. Прынята ў 1964 годзе на ІІ Міжнародным кангрэсе архітэктараў і тэхнічных спэцыялістаў у гістарычных помніках у Вэнэцыі, больш за 500 спэцыялістаў з розных краінаў.

Падмуркам для распрацоўкі *Вэнэцыянскай хартыі* стала Атэнская хартыя рэстаўратараў, а прычынай: вялізарныя разбурэньні нанесеныя эўрапейскай культурнай спадчыне Другой сусьветнай вайной. У яе тэксьце акрэсьлены прынцыпы правядзеньня практычных мерапрыемстваў па захаваньні гісторыка-культурнай спадчыны, як важнейшых твораў мастацтва і дакумантаў гісторыі. Падкрэсьлена неабходнасьць захаваньня навуковай абгрунтаванасьці пры выкананьні работ на аб’ектах спадчыны, дакладная іх удакумэнтаванасьць і забесьпячэньне шырокай галоснасьці ў ахове помнікаў даўніны.

## Глядзіце таксама
* Хартыя захаваньня гістарычных гарадоў і гарадзкіх абшараў (1987)

## Літаратура
* Гліннік, Вадзім. *Ахова археалагічнай спадчыны: міжнародны і рэгіянальны узроўні.* У:Каштоўнасці мінуўшчыны – 4: Помнікі археалогіі: праблемы аховы і вывучэння: Матэрыялы канферэнцыі Мінск, 23 лістапад 2000 г. Мн., 2001.
* Чарняўскі, Ігар. *Прававыя аспекты зберажэння коплексных гісторыка-культурных каштоўнасцей.* У: Каштоўнасці мінуўшчыны – 4: Помнікі археалогіі: праблемы аховы і вывучэння: Матэрыялы канферэнцыі Мінск, 23 лістапад 2000 г. Мн., 2001.
* Несьцярчук, Л.М. *Дзейнасць міжнароднай супольнасці па абароне помнікаў і цэнтраў гістарычных гарадоў.* У: Каштоўнасці мінуўшчыны – 6: Гістарычныя цэнтры гарадоў Беларусі: праблемыі шляхі іх вырашэньня.: Матэрыялы канферэнцыі. Мінск, 28 лістапада 2002 г. Мн., 2003.

## Вонкавыя спасылкі
* Вэнэцыянская хартыя па-беларуску

Катэгорыя:Нарматыўныя акты па ахове помнікаў
Хартыя па ахове і выкарыстаньні археалягічнай спадчыны (1990)

**Хартыя па ахове і выкарыстаньні археалягічнай спадчыны** абвешчана на ІХ Генэральнай асамблеі ІКАМОС у 1990 годзе.

Археалягічная спадчына ў дакуменце разумеецца як «*частка матэрыяльнай спадчыны, у дачыненьні да якой галоўную інфармацыю даюць археалягічныя мэтады. Яна ўлучае ўсе сьляды бытаваньня чалавека і складаецца зь месцаў, якія маюць дачыненьне да ўсіх праяваў чалавечай дзейнасьці, пакінутых канструкцыяў і рэшткаў усіх відаў, разам з усімі рухомымі культурнымі матэрыяламі, зьвязанымі зь імі*».

Праблема захаваньня археалягічнай культурнай спадчыны ў *Хартыі* разумеецца як комплексная, таму палітыка ў сфэры аховы археалягічнай спадчыны мусіць уключаць элемэнты як культурнай, адукацыйнай палітыкі, так і мераў у галіне будаўніцтва, праектаваньня, землекарыстаньня і аховы навакольнага асяродзьдзя. Вялікую ўвагу надае ўдзелу грамадзтва ў ахове спадчыны.

Хартыя паспрыяла зьяўленьню найважнейшага міждзяржаўнага нарматыўнага акта па ахове археалягічнай спадчыны Эўропы — Эўрапейскай археалягічнай канвэнцыі ў 1992 годзе.

## Літаратура
* Гліннік, Вадзім. *Ахова археалагічнай спадчыны: міжнародны і рэгіянальны узроўні.* У:Каштоўнасці мінуўшчыны — 4: Помнікі археалогіі: праблемы аховы і вывучэння: Матэрыялы канферэнцыі Мінск, 23 лістапад 2000 г. Мн., 2001.
* Чарняўскі, Ігар. *Прававыя аспекты зберажэння коплексных гісторыка-культурных каштоўнасцей.* У: Каштоўнасці мінуўшчыны — 4: Помнікі археалогіі: праблемы аховы і вывучэння: Матэрыялы канферэнцыі Мінск, 23 лістапад 2000 г. Мн., 2001.
* Несьцярчук, Л. М. *Дзейнасць міжнароднай супольнасці па абароне помнікаў і цэнтраў гістарычных гарадоў.* У: Каштоўнасці мінуўшчыны — 6: Гістарычныя цэнтры гарадоў Беларусі: праблемыі шляхі іх вырашэньня.: Матэрыялы канферэнцыі. Мінск, 28 лістапада 2002 г. Мн., 2003.

*1990
Эўрапейская канвэнцыя аховы археалягічнай спадчыны (1992)

**Эўрапейская канвэнцыя аховы археалягічнай спадчыны (перагледжаная)**. Была адкрыта для падпісаньня 16 студзеня 1992 году на Мальце. Сталася вынікам дваццацігадовага разьвіцьця тэорыі і практыкі эўрапейкай археалягічнай навукі.

Археалягічнай спадчыны лічацца «*ўсе рэшткі і прадметы, а таксама іншыя сьляды чалавецтва зь мінулых эпох, захаваньне і вывучэньне якіх дапамагае прасачыць гісторыю чалавецтва і яго узаемаадносіны з прыродным асяродзьдзем; для якіх раскопкі або адкрыцьці і іншыя мэтады дасьледваньня чалавецтва і навакольнага асяродзьдзя асноўнымі крыніцамі інфармацыі; і якія знаходзяцца ў межах тэрытарыяльнай юрысдыкцыі краін-удзельніц*». У элемэнты археалягічнай спадчыны ўлучаны «*структуры, канструкцыі, групы пабудоў, забудаваныя мясьціны, рухомыя аб’екты, помнікі іншых відаў, а таксама іх кантэкст, незалежна ад таго, знаходзяцца яны на зямлі ці пад вадою*».

У канвэнцыі разгледжаны пытаньні ідэнтыфікацыі археалягічнай спадчыны і меры па яе ахове.

## Глядзіце таксама
* Эўрапейская канвэнцыя аховы археалягічнай спадчыны (1969)

## Літаратура
* Гліннік, Вадзім. *Ахова археалагічнай спадчыны: міжнародны і рэгіянальны узроўні.* У:Каштоўнасці мінуўшчыны – 4: Помнікі археалогіі: праблемы аховы і вывучэння: Матэрыялы канферэнцыі Мінск, 23 лістапад 2000 г. Мн., 2001.
* Чарняўскі, Ігар. *Прававыя аспекты зберажэння коплексных гісторыка-культурных каштоўнасцей.* У: Каштоўнасці мінуўшчыны – 4: Помнікі археалогіі: праблемы аховы і вывучэння: Матэрыялы канферэнцыі Мінск, 23 лістапад 2000 г. Мн., 2001.
* Несьцярчук, Л.М. *Дзейнасць міжнароднай супольнасці па абароне помнікаў і цэнтраў гістарычных гарадоў.* У: Каштоўнасці мінуўшчыны — 6: Гістарычныя цэнтры гарадоў Беларусі: праблемыі шляхі іх вырашэньня.: Матэрыялы канферэнцыі. Мінск, 28 лістапада 2002 г. Мн., 2003.

Катэгорыя:Нарматыўныя акты па ахове помнікаў
Рыская хартыя (2000)

**Ры́ская ха́ртыя аб аўтэнты́чнасьці і гістары́чнай рэканстру́кцыі ў адно́сінах да культу́рнай спа́дчыны**.

На Рыскай канфэрэнцыі, што адбылася ў кастрычніку 2000 году, прысутнічалі дэлегацыі з Эстоніі, Латвіі, Летувы, Беларусі,Украіны, Канады, ЗША, Вялікабрытаніі, а таксама прадстаўнікі Рады ІККРОМ. На канфэрэнцыі разглядаліся пытаньні аўтэнтычнасьці і гістарычнай рэканструкцыі ў адносінах да культурнай спадчыны. Арганізатарамі канфэрэнцыі выступілі ІККРОМ, Латвійская Нацыянальная камісія ЮНЭСКО і Латвійская дзяржаўная Камісія па ахове культурнай спадчыны пры супрацоўніцтве з Камітэтам па Сусьветнай спадчыне і Галоўным культурным фондам Латвіі.

*Рыская хартыя*, як і Нерынская рэзалюцыя былі ўкладзены з улікам спэцыфікі беларуска-прыбалтыйскага рэгіёну: адпаведнымі традыцыямі вытворчасьці будаўнічых матэрыялаў, дойлідзтва, прыродна-кліматычыныя ўмовы, гістарычныя працэсы, што ў сукупнасьці паўплывалі на захаваньне і тэхнічны стан горадабудаўнічых і архітэктурных помнікаў.

## Літаратура
* Гліннік, Вадзім. *Ахова археалагічнай спадчыны: міжнародны і рэгіянальны узроўні.* У:Каштоўнасці мінуўшчыны – 4: Помнікі археалогіі: праблемы аховы і вывучэння: Матэрыялы канферэнцыі Мінск, 23 лістапад 2000 г. Мн., 2001.
* Чарняўскі, Ігар. *Прававыя аспекты зберажэння коплексных гісторыка-культурных каштоўнасцей.* У: Каштоўнасці мінуўшчыны – 4: Помнікі археалогіі: праблемы аховы і вывучэння: Матэрыялы канферэнцыі Мінск, 23 лістапад 2000 г. Мн., 2001.
* Несьцярчук, Л.М. *Дзейнасць міжнароднай супольнасці па абароне помнікаў і цэнтраў гістарычных гарадоў.* У: Каштоўнасці мінуўшчыны – 6: Гістарычныя цэнтры гарадоў Беларусі: праблемыі шляхі іх вырашэньня.: Матэрыялы канферэнцыі. Мінск, 28 лістапада 2002 г. Мн., 2003.

## Вонкавыя спасылкі
*Тэкст Рыскай хартыі па-беларуску
*Тэкст Рыскай хартыі ў фармаце pdf

Катэгорыя:Нарматыўныя акты па ахове помнікаў
Эўрапейская канвэнцыя аховы археалягічнай спадчыны (1969)

**Эўрапейская канвэнцыя аховы археалягічнай спадчыны** — адкрыта для падпісаньня ў 1969 годзе.

Дзейнічала з 1970 па 1992 гады. СССР зьяўляўся краінай-удзельніцай *Хартыі*.

*Хартыя* тычылася пераважна археалягічных зьвестак і раскопак.

*1969
Хартыя захаваньня гістарычных гарадоў і гарадзкіх абшараў (1987)

**Ха́ртыя захава́ньня гістары́чных гарадо́ў і гарадзкі́х абша́раў** або **Вашынгто́нская ха́ртыя** прынятая ў 1987 годзе.

Паводле дакумэнта ахова гістарычных гарадоў і кварталаў, каб стаць больш эфэктыўнай, павінна стаць часткай палітыкі эканамічнага і сацыяльнага разьвіцьця і ўлічвацца ў праектах раённай і горадабудаўнічай пляніроўкі на ўсіх узроўнях. Ахове падлягае гістарычны характар гораду, сукупнасьць матэрыяльных і мастацкіх элемэнтаў, якія вызначаюць яго вобраз.

*Вашынгтонская хартыя* ня ёсьць адназначна кансэрватыўным дакумэнтам. У ёй распрацаваны прынцыпы зьменаў і разьвіцьця ў гістарычнай частцы гораду. Значная ўвагу ўдзелена праблемам аўтатранспарту і транспартных камунікацыяў ў гістарычнай частцы гораду.

## Крыніцы

## Літаратура
* Гліннік, Вадзім. *Ахова археалагічнай спадчыны: міжнародны і рэгіянальны узроўні.* У:Каштоўнасці мінуўшчыны – 4: Помнікі археалогіі: праблемы аховы і вывучэння: Матэрыялы канферэнцыі Мінск, 23 лістапад 2000 г. Мн., 2001.
* Чарняўскі, Ігар. *Прававыя аспекты зберажэння коплексных гісторыка-культурных каштоўнасцей.* У: Каштоўнасці мінуўшчыны – 4: Помнікі археалогіі: праблемы аховы і вывучэння: Матэрыялы канферэнцыі Мінск, 23 лістапад 2000 г. Мн., 2001.
* Несьцярчук, Л.М. *Дзейнасць міжнароднай супольнасці па абароне помнікаў і цэнтраў гістарычных гарадоў.* У: Каштоўнасці мінуўшчыны – 6: Гістарычныя цэнтры гарадоў Беларусі: праблемыі шляхі іх вырашэньня.: Матэрыялы канферэнцыі. Мінск, 28 лістапада 2002 г. Мн., 2003.

## Вонкавыя спасылкі
* Вашынгтонская хартыя  на бачыне ІКАМОС

Катэгорыя:Нарматыўныя акты па ахове помнікаў
Рэкамэндацыя да захаваньня культурных каштоўнасьцяў, якім пагражае небясьпека праз грамадзкія або прыватныя працы (1968)

**Рэкамэндацыя да захаваньня [[культурныя каштоўнасьці|культурных каштоўнасьцяў]], якім пагражае небясьпека праз грамадзкія або прыватныя працы.** Прынятая ў 1968 годзе.

Уводзіцца панятак «*археалягічная рэзэрвацыя*», што азначае зямельныя пляцы, на якія накладаюцца пэўныя абмежаваньні з мэтай захаваньня археалягічнай спадчыны, разьмешчанай у іх межах. Дзеля захаваньня важных археалягічных мясьцінаў рэкамэндуецца ўводзіць адмысловае занаваньне каштоўных тэрыторыяў.

## Літаратура
* Гліннік, Вадзім. *Ахова археалагічнай спадчыны: міжнародны і рэгіянальны узроўні.* У:Каштоўнасці мінуўшчыны — 4: Помнікі археалогіі: праблемы аховы і вывучэння: Матэрыялы канферэнцыі Мінск, 23 лістапад 2000 г. Мн., 2001.
* Чарняўскі, Ігар. *Прававыя аспекты зберажэння коплексных гісторыка-культурных каштоўнасцей.* У: Каштоўнасці мінуўшчыны — 4: Помнікі археалогіі: праблемы аховы і вывучэння: Матэрыялы канферэнцыі Мінск, 23 лістапад 2000 г. Мн., 2001.
* Несьцярчук, Л.М. *Дзейнасць міжнароднай супольнасці па абароне помнікаў і цэнтраў гістарычных гарадоў.* У: Каштоўнасці мінуўшчыны — 6: Гістарычныя цэнтры гарадоў Беларусі: праблемыі шляхі іх вырашэньня.: Матэрыялы канферэнцыі. Мінск, 28 лістапада 2002 г. Мн., 2003.

*1968
Каморскі франк

**Каморскі франк** (, , код ISO 4217: *KMF*) — афіцыйная валюта Каморскіх астравоў. Франк дзеліцца на 100 сантымаў, але ў наш час яны выйшлі з абарачэньня.

Францускі франк прыйшоў на Каморскія астравы разам з усталяваньнем тут францускага пратэктарату ў 1886 годзе. У 1891 годзе султан Саід Алі Анжуанскі ўвёў уласныя франкі, якія абарачаліся паралельна з францускай валютай. У 1912 годзе Каморы сталі мадагаскарскай правінцыяй, францускія грошы ўжываліся да 1925 году.

1 ліпеня 1925 году францускі ўрад згадзіўся на стварэньне Мадагаскарскага банку са штаб-кватэрай у Парыжы, якому дазвалялася выпусьціць у абарачэньне валюту для Мадагаскарскай калёніі. Малагасійскі франк абарачаўся ў калёніі разам з францускім да 1943 году. З 1945 году малагасійскі франк пачаў называцца «малагасійскі і каморскі франк».

У 1960 годзе Мадагаскар атрымаў незалежнасьць, увёўшы ўласную валюту. У 1979 годзе ўрад Камораў падпісаў грашовае пагадненьне з Францыяй, згодна зь якім каморская валюта мела фіксаваны абменны курс да францускага франку.

У сярэдзіне 1990-х гадоў каморскі франк быў значна дэвальваваны ў адносінах да францускага франку, а пасьля пераходу Францыі на эўра курс каморскага франку да эўра быў зафіксаваны на ўзроўні 491,96775 каморскага франку да 1 эўра.

Катэгорыя:Каморскія астравы
Міжнародны саюз архітэктараў

**Міжнародны саюз архітэктараў** (МСА)

Заснаваны 28 чэрвеня 1948 году ў Лязане. Найбуйнейшая недзяржаўная міжнародная арганізацыя архітэктараў зь сядзібай у Парыжы.

## Вонкавыя спасылкі
* Міжнародны саюз архітэктараў

Катэгорыя: Арганізацыі па ахове помнікаў
Мароні

**Мароні** — сталіца (з 1962 году) і самы вялікі горад Каморскіх астравоў. Насельніцтва налічвае каля 60 тыс. чалавек. Горад разьмяшчаецца на заходнім узьбярэжжы вострава Гранд-Камор. Горад зьяўляецца транспартным вузлом, празь які ідуць гандлёвыя шляхі паміж Мадагаскарам, Афрыкай і іншымі астравамі Індыйскага акіяна. У Мароні знаходзіцца міжнародны аэрапорт.

Катэгорыя:Гарады Каморскіх астравоў
Катэгорыя:Сталіцы Афрыкі
Маўрыцы

**Маўры́цы, Рэспубліка Маўрыцы** () — астраўная краіна, разьмешчаная ў Індыйскім акіяне, прыкладна за 900 км на ўсход ад Мадагаскару. У склад краіны, акрамя самога вострава Маўрыцы ўваходзяць астравы Радрыгез, архіпэляг Каргадас Караяс і разьмешчаны за 1200 км на поўнач востраў Агалега.

## Гісторыя
Востраў быў адкрыты партугальцамі ў 1505 годзе і атрымаў назву *Сышна* ў гонар аднаго з партугальскіх караблёў. Калянізананы галяндцамі ў 1638 годзе і названы ў гонар прынца Маўрыцыя Аранскага. Кантроль за востравам атрымалі французы ў XVIII стагодзьдзі і зьмянілі яго назву на «Іль дэ Франс». У 1810 годзе востраў заваявалі брытанцы і вярнулі яму ранейшую назву. Ангельцы забаранілі на востраве рабства і пачалі запрашаць працоўных рабочых зь Індыі.

Незалежнасьць была атрыманая ў 1968 годзе. Маўрыцы, адна зь нешматлікіх афрыканскіх краінаў, дзе існуюць стабільныя дэмакратычныя ўмовы і даволі высокі ровень жыцьця.

## Палітыка
Кіраўніком дзяржавы зьяўляецца прэзыдэнт, які абіраецца на пяцігадовы тэрмін аднапалатным парлямэнтам. З 70 дэпутатаў парлямэнту 62 выбіраецца на ўсеагульных выбарах, а 8 зьяўляецца прадстаўнікамі этнічных меншасьцяў.

## Геаграфія
Маўрыцы, разам з астравамі Рэюньён і Радрыгез, зьяўляецца часткай Аскарэнскіх астравоў. Гэтыя астравы ўзьніклі мільёны гадоў таму, у выніку падводных тэктанічных зрухаў. Сталіцай краіны і самым вялікім горадам зьяўляецца Порт Луі, які знаходзіцца ў паўночна-заходняй частцы вострава.

## Адміністрацыйны падзел

Маўрыцы падзеляецца на 9 акругаў:
* Блэк Рывэр
* Флак
* Гранд Порт
* Мока
* Памплемусэ
* Плэйнз Вільгельмз
* Порт Луі
* Рыўер дзю Рэмпарт
* Саван

Акрамя таго, у склад Маўрыцыю ўваходзяць тры залежныя тэрыторыі:
* астравы Агалега
* Каргадас Караяс
* Радрыгез

## Эканоміка
Асновай эканомікі Маўрыцыю зьяўляецца турызм, экспарт тэкстыльных вырабаў і цукровага трысьнёгу. Дзякуючы разьвітай турыстычнай інфраструктуры, краіна мае прыцягальныя ўмовы для замежных інвэстыцыяў.

Сельскагаспадарчыя землі складаюць 56% паверхні краіны. Асноўнымі сельскагаспадарчымі культурамі зьяўляюцца: тытунь, гарбата, кукуруза, бананы.

## Дэмаграфія
Насельніцтва краіны складаецца зь некалькіх этнічных групаў: дэсі (68%), крэолы (27%), кітайцы (3%), французы (2%). Асноўнымі рэлігіямі зьяўляюцца індуізм (48%), хрысьціянства (32,2%), іслам (16,6%), іншыя (3,2%). Мовамі краіны зьяўляюцца: крэольская (ужываецца 80,5% насельніцтва краіны), бхаджпуры (12,1%), француская (3,4%), ангельская (1,3%), іншыя (3,7%).

## Культура
Зьмена ўладальнікаў вострава адбілася на яе культуры. Напрыклад маўрыцыйская кухня — гэта спалучэньне галяндзкай, францускай, індыйскай і крэольскіх кухняў.

У 1847 годзе Маўрыцы стала адной зь першых краінаў, якая пачала выпускаць паштоўкі. Два тыпы маўрыцыйскіх паштовак таго часу (Рэд пэні і Блю пэні) зьяўляюцца самымі дарагімі маркамі ў сучаснай філятэліі.

## Вонкавыя спасылкі
Маўрыцыйская рупія

**Маўрыцы́йская рупія** (, код ISO 4217: *MUR*) — афіцыйная валюта Рэспублікі Маўрыцы. Дзеліцца на 100 цэнтаў.

Рупія была прынятая ў якасьці мясцовай маўрыкійскай валюты ў 1876 годзе. Рупія была выбрана з-за прытоку індыйскай рупіі разам з масавай іміграцыяй зь Індыі. З мэтай замены індыйскай рупіі і была ўведзена мясцовая валюта. Маўрыцыйская валюта ўжывалася ў на Сэйшэлах да 1914 году, калі была там заменена на Сэйшэльскую рупію.

Катэгорыя:Валюты
Катэгорыя:Маўрыцы
Порт Луі

**Порт Луі** () — сталіца і самы вялікі горад Маўрыцыю. Налічвае каля 145 тыс. чалавек. Зьяўляецца буйным марскім портам Індыйскага акіяна.

Прамысловасьць прадстаўлена прадпрыемствамі лёгкай прамысловасьці, хімічнай прамысловасьці. Значнае разьвіцьцё атрымаў турызм.

Горад быў заснаваны ў 1735 годзе французамі. Большасьць насельніцтва гэта патомкі імігрантаў зь Індыі, прыбыўшых у ХІХ стагодзьдзі.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Гарады Маўрыцыю
Катэгорыя:Сталіцы Афрыкі
Геранім Януш Сангушка

Князь **Геранім Януш Сангушка** (4 сакавіка 1743 — 4 верасьня 1812) — прадстаўнік роду Сангушкаў, генэрал, апошні ваявода Валынскі. Сын Паўла Караля Сангушкі. Айцец генэрала Яўстаха Сангушкі.

Геранім Януш
Катэгорыя:Мечнікі вялікія літоўскія
Катэгорыя:Нарадзіліся 4 сакавіка
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1743 годзе
Катэгорыя:Канфэдэраты таргавіцкія
Катэгорыя:Памерлі 4 верасьня
Катэгорыя:Памерлі ў 1812 годзе
Халізм

**Халізм** (ад грэц. *holos*; параўноўваць. — ангел. *whole* — цэлае) — ідэалістычнае вучэньне, якое разглядае сьвет як вынік творчай эвалюцыі, якая накіроўваецца нематэрыяльным «фактарам цэласнасьці».

У сьціслым выглядзе вучэньне можна перадаць словамі Арыстотэля: «Цэлае заўсёды большае за суму ўсіх сваіх частак».
Цеплавы рухавік

**Цеплавы́ рухаві́к** — прыстасаваньне бесьперапыннага дзеяньня, якое атрымоўвае энэргію ў форме цяпла, якое затым перадаецца навакольлю ў форме работы і, у абавязковым парадку, у форме цяпла.

Схематычна цеплавы рухавік можна ўявіць як тры тэрмадынамічныя сыстэмы: дзьве зь іх зьяўляюцца крыніцамі цяпла, а адна — рабочым целам. Падчас тэрмадынамічнага працэсу рабочае цела адтрымоўвае цяпло ад гарачай крыніцы, далей частка цяпла пераўтвараецца ў мэханічную работу, а астатняя аддаецца другой (халоднай) крыніцы цяпла. У цеплавым рухавіку заўсёды зьдзяйсьняецца просты тэрмадынамічны цыкль (цыкль, у якім да рабочага цела падводзіцца большая колькасьць цеплыні пры большай тэмпэратуры, а адводзіцца меншая пры больш нізкай тэмпэратуры. Розьніца гэтых цяплынь роўная зьдзейсьненай рабоце).

## Тэорыя
**Работа**, якая зьдзяйсьняецца рухавіком, роўная:

:  A = \left|Q_H\right| - \left|Q_X\right| , дзе:

* Q_H — колькасць цеплыні, атрыманая ад награвальніка,
* Q_X — колькасць цеплыні, аддадзеная ахаладжальніку.

**[[Каэфіцыэнт карыснага дзеяньня]]** (ККДз) цеплавога рухавіка разлічваецца як адносіны работы, якая зьдзяйсняецца рухавіком, да колькасьці цеплыні, атрыманай ад награвальніка:
 \eta = \frac{\left|Q_H\right| - \left|Q_X\right|}{\left|Q_H\right|} = 1 - \frac{\left|Q_X\right|}{\left|Q_H\right|} 

Частка цеплыні пры перадачы непазьбежна губляецца, таму ККДз рухавіка меней за 1. Максымальна магчымы ККД мае рухавік Карно. ККД рухавіка Карно залежыць толькі ад абсалютных тэмпэратур награвальніка( T_H ) і халадзільніка( T_X ):

:  \eta_K = {T_H - T_X \over T_H} = 1 - {T_X\over T_H} 

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Тэрмадынаміка
Катэгорыя:Рухавікі
Раман Сангушка (неадназначнасьць)

Імя **Раман Сангушка** можа адсылаць да наступных асобаў:

* Раман Андрэевіч Сангушка (памёр у 1517)
* Раман Фёдаравіч Сангушка (1537—1571)
* Раман Станіслаў Сангушка (1800—1881)
* Раман Уладыслаў Антоні Сангушка (1901—1984)

Катэгорыя:Сангушкі
Гетман вялікі літоўскі

**Гетман вялікі літоўскі** (да XVII ст. **найвышэйшы гетман літоўскі**) — кіраўнік узброеных сілаў Вялікага Княства Літоўскага, адзін з найвышэйшых ураднікаў.

Меў поўную ўладу (у тым ліку права суду і сьмяротнага пакараньня) у войску, якое беспасярэдне яму падпарадкоўвалася. Утварэньне ўзброеных сілаў ажыцьцяўляў толькі на падставе лістоў вялікага князя, дасланых для найманьня жаўнераў. Без дазволу манарха ня меў права весьці перамовы зь непрыяцелем. У мірны час займаўся агульнай адміністрацыяй (камлектаваў узброеныя сілы, распараджаўся срэбраншчынай, назіраў за станам памежных замкаў і інш.) і бараніў вайсковыя інтарэсы.

Гетманаў прызначаў вялікі князь літоўскі толькі зь ліку падданых Вялікага Княства Літоўскага, што замацоўвалася ў Статутах. Урад лічыўся пажыцьцёвым, але празь цяжкую хваробу ці палон яго маглі перадаць іншаму.

Намесьнікам і памагатым вялікага гетмана быў гетман польны літоўскі.

## Сьпіс гетманаў

## Галерэя

Файл:Костянтин Іванович Острозький.jpg|Канстантын Астроскі
Файл:Jury Radzivił Hierkules. Юры Радзівіл Геркулес (1601-50).jpg|Юры Радзівіл
Файл:Jan Karal Chadkievič. Ян Караль Хадкевіч (1750).jpg|Ян Караль Хадкевіч
Файл:Kryštap Radzivił. Крыштап Радзівіл (XVII).jpg|Крыштап Радзівіл
Файл:JRadziwiłł.JPG|Януш Радзівіл
Файл:Michal Kazimerz Pac.jpg|Міхал Казімер Пац
Файл:Kazimier Jan Sapieha. Казімер Ян Сапега (XVIII).jpg|Казімер Ян Сапега
Файл:Michał Servacy Višniaviecki. Міхал Сэрвацы Вішнявецкі.jpg|Міхал Сэрвацы Вішнявецкі
Файл:Jan Kazimier Sapieha. Ян Казімер Сапега (1709).jpg|Ян Казімер Сапега
Файл:Michał Kazimier Radzivił Rybańka. Міхал Казімер Радзівіл Рыбанька (XVIII) (2).jpg|Міхал Казімер Радзівіл «Рыбанька»
Файл:Michał Juzef Masalski. Міхал Юзэф Масальскі (XVIII).jpg|Міхал Юзэф Масальскі
Файл:Michał Kazimierz Ogiński .jpg|Міхал Казімер Агінскі


## Глядзіце таксама
* Гетман польны літоўскі

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 
* Urzędnicy dawnej Rzeczypospolitej XII—XVIII wieku. Spisy / Pod red. Antoniego Gąsiorowskiego. Tom XI. — Kornik: «Biblioteka Kornicka», 1994.
* Wolff J. Senatorowie i dygnitarze Wielkiego Księstwa Litewskiego: 1385—1795. Kraków, 1885.

Катэгорыя:Ураднікі Вялікага Княства Літоўскага
Віліям Клімачэк

**Ві́ліям Кліма́чэк** (па-славацку *Viliam Klimáček*, нар. 14 верасьня 1958 году, Трэнчын) — славацкі драматург, паэт, празаік, рэжысэр, сцэнарыст і актор.

Скончыў мэдыцынскі факультэт Унівэрсытэта Я.А.Комэнскага ў Браціславе і працаваў анастэзіёлягам. У 1992 годзе пакінуў працу і пачаў займацца тэатральнай дзейнасьцю.

## Бібліяграфія

### Паэзія

*1988 — *Až po uši*
*1991 — *Zdravotní knížka pro vojáky základní služby*
*1992 — *Karamelky*
*1995 — *Komix*

### Проза
* 1991 — *Ďalekohladenie*, апавяданьне
* 1997 — *Panic v podzemí*, раман
* 1999 — *Váňa Krutov*, раман
* 2002 — *Naďa má čas*, раман
* 2007 — *Námestie kozmonautov*

### Драматургія

*1998 — *Mária Sabína*, выбраныя п’есы

### Творы для дзяцей

*1996 — *Noha k nohe*, казка

### Астатняе

*2000 — *Remix GUnaGU*, кніга пра тэатар

Клімачэк, Віліям
Сэйшэльская рупія

**Сэйшэ́льская рупія** (код ISO 4217: *SCR*) — афіцыйная валюта Сэйшэлаў, дзеліцца на 100 цэнтаў. Валюта была ўведзеная ў 1914 годзе, для замены Маўрыкійскай рупіі, якая абарачалася на Сэйшэлах з 1877 году. У штодзённым жыцьці рупія звычайна скарачаецца да «*SR*» ці «*SRe*».

Першапачаткова, у 1914 годзе рупія была ўведзена толькі ў банкнотах. Манэты былі ўведзеныя ў 1939 годзе.

## Манэты
У 1939 годзе былі ўведзены манэты вартасьцю 10, 25 цэнтаў, ½ і 1 рупія. У 1948 годзе да іх былі дададзены яшчэ манэты вартасьцю 1, 2 і 5 цэнтаў. Усе манэты былі аднаго памеру і вельмі падобнага дызайну.

Некаторыя зьмены ў складзе і выглядзе манэтаў былі ўведзеныя ў 1951, 1953 і 1954 гадах. У 1982 годзе была ўведзена манэта вартасьцю 5 рупіяў. У 1992 годзе манэта ў 1 цэнт была выведзеная з абарачэньня.

## Банкноты
У 1914 годзе, урад Сэйшэлаў увёў у абарачэньне банкноты вартасьцю 50 цэнтаў, 1, 5 і 10 рупіяў. У 1928 годзе да іх дадалі банкноту вартасьцю 50 рупіяў. Банкноты вартасьцю 50 цэнтаў і 1 рупія былі заменены манэтамі ў 1951 годзе, а ў 1968 замянілі і 5 рупіяў. Банкноты вартасьцю 20 і 100 рупіяў былі ўведзены ў 1968 годзе.

У 2005 годзе была ўведзена банкноты вартасьцю 500 рупіяў.

Катэгорыя:Сэйшэлы
Вікторыя (Сэйшэлы)

**Вікто́рыя** — сталіца і самы вялікі горад Сэйшэлаў. Колькасьць насельніцтва налічвае каля 25 тысяч чалавек. Гэта адміністрацыйны палітычны і эканамічны цэнтар краіны. Калі ўлічваць прыгарады, тут жыве большая частка насельніцтва ўсёй краіны.

Горад знаходзіцца на паўночна-ўсходнім узьбярэжжы вострава Маэ. Ён быў заснаваны як адміністрацыйны цэнтар брытанскай каляніяльнай улады ў 1901 годзе. Тут знаходзіцца міжнародны аэрапорт. Асновай эканомікі гораду, як і усёй краіны, зьяўляецца турызм. Значная колькасьць жыхароў працуе ў аэрапорце і марскім порце гораду.

Горад атрымаў значныя пашкоджаньні пад час цунамі 2004 году.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Гарады Сэйшэлаў
Катэгорыя:Сталіцы Афрыкі
Адам Фрэйтаг

**Адам Фрэйтаг** (1608—1650) — матэматык, вайсковы інжынэр.

## Біяграфія
У 1608 годзе нарадзіўся ў Торуні. Ужо ў дзесяць гадоў праявіў талент да матэматыкі і лацінскай мовы (пісаў вершы). Па стыпэндыі месцкай рады Торуні паехаў навучацца ва ўнівэрсітэт Ляйпцыгу, а затым Франкфурту-на-Одэры. У далейшым патрапіў на вайсковую службу да Фрэдэрыка Генрыха Аранскага, дзе пазнаёміўся з галяндзкім вайсковым і фартыфікацыйным мастацтвам.

Справай жыцьця Фрэйтага стала кніга *Architectura militaris nova et aucta oder newe vermehrte Fortification von Regular — Vestungen, von Irregular — Vestungen und Aussenwercken, von Praxi offensiva und devensiva, auff die neweste niederländische Praxin gerichte und beschreben durch Adamum Freitag der Mathematum Liebhaber. Zu Leyden bey Bonaventura und Abraham Elzeviers, a(nn)o 1631.*, дзе ён сыстэматызаваў і выклаў свой досьвед у г. зв. старагаляндзкай школе фартыфікацыі. Кніга ў хуткім часе стала бэстсэлерам і спрычынілася да распаўсюджаньня старагаляндзкай сыстэмы фартыфікацыі ва Ўсходняй Эўропе, асабліва ў Рэчы Паспалітай.

Кніга прынесла Фрэйтагу славу, аднак не палепшыла ягоны матэрыяльны стан. У 1633 годзе ён паступае на службу да князя Януша Радзівіла, у якасьці вайсковага інжынэра, фартыфікатара і лекара. Па яе заканчэньні вярнуўся ў Торунь, дзе ўдзельнічаў у адбудове гарадзкіх умацаваньняў. У 40-х гадох ізноў вяртаецца на службу да Януша Радзівіла, стаў яго асабістым мэдыкам, выкладаў матэматыку ў Кейданах, кіраваў будаўніцтвам фартыфікацыйных умацаваньняў Біржаў і Кейданаў. Аказаў вялікі ўплыў на разьвіцьцё фартыфікацыі ВКЛ.

Памёр у 1650 годзе ў Кейданах, дзе і быў пахаваны.

## Творы
* Architectura militaris nova et aucta, oder Newe vermehrte Fortification … beschrieben durch Adamum Freitag. Leyden: Elzeviers, 1631.
* Prognosticon astrologicum abo rozsadekgwiazd niebieskich na rok panski (1635)

## Крыніцы

Катэгорыя:Архітэктары Вялікага Княства Літоўскага
Катэгорыя:Ваенныя інжынэры
Павал Караль Сангушка

**Павал Караль Сангушка** (1680 — , маёнтак Загайцы Валынскага ваяводзтва) — дзяржаўны і вайсковы дзяяч Вялікага Княства Літоўскага. Стольнік вялікі літоўскі (1708—1709), падскарбі надворны літоўскі (1711—1713), маршалак надворны (1713—1734) і вялікі літоўскі (з 1734 году); палкоўнік літоўскай гвардыі (1711).

Валодаў Смалянамі, Палоннай, Гаўрылкавам і Янавам у Віцебскім ваяводзтве, Дабраўлянамі і Смаргоньню ў Віленскім ваяводзтве, палацамі ў Горадні і Дабраўлянах. Апроч таго, меў маёнткі ў Польшчы і Славаччыне. VI ардынат астроскі, староста крамянецкі і чаркаскі.

## Біяграфія

З княскага роду Сангушкаў гербу «Пагоня Літоўская», сын Гераніма, старосты сураскага, і Канстанцыі, дачкі гетмана вялікага Паўла Яна Сапегі. Ягоны старэйшы брат Казімер Антоні атрымаў пасаду маршалка надворнага літоўскага, а сястра Ганна Кацярына выйшла замуж за Караля Станіслава Радзівіла, канцлера вялікага літоўскага.

Першы ўрад стольніка вялікага літоўскага атрымаў ад Станіслава Ляшчынскага. Пазьней быў сярод прыхільнікаў Аўгуста Моцнага, па сьмерці якога (1733) увайшоў у шэрагі прэтэндэнтаў на сталец Рэчы Паспалітай (меў падтрымку Расеі). Потым падтрымаў абраньне Аўгуста Саса.

Першы раз ажаніўся 18 лютага 1706 году з Браніславай Пяняжкай, якая памерла ў наступным годзе. Другая жонка — Мар’яна Любамірская (1693—1729). У выніку гэтага шлюбу атрымаў Астроскую ардынацыю, дзе пасьпяхова вёў гаспадарку і збудаваў шэраг касьцёлаў. Меў сына Януша Аляксандра. 17 красавіка 1735 году ажаніўся з Барбарай Дунін (1718—1791). Дзеці ад гэтага шлюбу:
* Ганна (19 ліпеня 1739 — 2 студзеня 1766); м. — Антоні Ябланоўскі, кашталян кракаўскі
* Юзэф Паўлін (1740—1781), маршалак вялікі літоўскі
* Кацярына (1741—1778); м. — Францішак Бялінскі, пісар вялікі каронны
* Януш Мадэст (пам. 1806), стражнік вялікі каронны
* Геранім Януш (1743—1812), ваявода валынскі
* Крыстына; м. — Францішак Чацкі, стражнік вялікі каронны

## Галерэя

Pavał Karal Sanguška. Павал Караль Сангушка (1734).jpg|Невядомы мастак, 1734 г.
Pavlo karl sangushko.jpg|Невядомы мастак, каля 1745 г.
Pavał Karal Sanguška. Павал Караль Сангушка (1746).jpg|Невядомы мастак, па 1745 г.
Pavał Karal Sanguška. Павал Караль Сангушка (J. Sysang, 1750).jpg|Ё. К. Сысанг, каля 1750 г.


Pavał Karal Sanguška. Павал Караль Сангушка (XVIII).jpg|Невядомы мастак, XVIII ст.
Pavał Karal Sanguška. Павал Караль Сангушка (XVIII) (2).jpg|Невядомы мастак, XVIII ст.
Pavał Karal Sanguška. Павал Караль Сангушка (XVIII) (3).jpg|Невядомы мастак, XVIII ст.
Pavał Karal Sanguška. Павал Караль Сангушка (XVIII, XIX).jpg|Рэпліка XIX ст. з партрэта XVIII ст.


## Крыніцы

## Літаратура
* 
* Литовченко А. Експедиція Данила Щербаківського 1926 р. на Поділля і Волинь. Портрети з Ізяслава // Острозька давнина. Вип. 6, 2019.

Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1680 годзе
Павал Караль
Катэгорыя:Стольнікі вялікія літоўскія
Электрычная станцыя

**Электрычная станцыя** (электрастанцыя) — прадпрыемства для выпрацоўкі электрычнай энэргіі.

Найбольш электраэнэргіі ў сьвеце атрымоўваюць на цеплавых электрычных станцыях, якія выкарыстоўваюць энэргію згараньня арганічнага паліва. Таксама значную колькасьць электрычнай энэргіі атрымоўваюць на цеплавых электрычных станцыях, якія выкарыстоўваюць энэргію дзяленьня ядзер цяжкіх элемэнтаў — атамныя электрычныя станцыі (АЭС) і на гідраэлектрастынцыях. У апошні час усё больш распаўсюджваюцца нетрадыцыйныя спосабы атрыманьня электраэнэргіі.

## Вонкавыя спасылкі
Франк Анкерсьміт

**Франклін Рудольф Анкерсьміт** ( 1945) — прафэсар гістарыяграфіі і тэорыі гісторыі ўнівэрсытэту Гронінгену.

Займаецца дасьледаваньнем пытаньняў гістарыяграфіі, філязофіі гісторыі, мэтаду ў гісторыі, распрацоўвае канцэпцыі наратыву, мэтафары і рэпрэзэнтацыі.

## Тэорыя наратыву
Анкерсьміт з агромністым пазітывізмам характарызую трапалягічную тэорыю Ўайта. Нягледзячы на ўсе яе недахопы, ён мяркуе, што тэорыя тропаў змагла вывесьці філязофію гісторыі і гістарыяграфію на цалкам новы этап. І, зрэшты, разьвіцьцём філязофіі гісторыі на падмурку тэорыі тропаў і займаецца Анкерсьміт. Падобна пазьнейшым поглядам Ўайта, ён прапануе адасобіць гістарычнае дасьледваньне ад гістарычнага пісьма, што дазволіць адысьці ад крайнасьці *літаратурнага* ўспрыманьня гісторыі.
 
Далей Анкерсьміт распрацоўвае тэорыю наратыву, якая абапіраецца на вышэйзгаданую тэорыю тропаў. Наратыў для гісторыка ёсьць спроба вызначыць адносіны між мовай і рэчаіснасьцю. Ён ня можа быць ня ісьцінным ня йлжывым, бо гэта ёсьць сродак дэманстрацыі гістарычнай рэчаіснасьці. Праблема ў аднясеньні гісторыі да навукі якраз і палягае ў тым, што яна мае ў якасьці спосаба выражэньня некагнэтыўную форму наратыва.
 
Анкерсьміт прапануе лічыць наратыў асобным сродкам гістарычнага пазнаньня. У сучансай гістарыяграфіі існуе безьліч паняткаў і тэрмінаў, якія ня маюць месца ў рэчаіснасьці і не зьяўляюцца часткаю мовы (прыкладам «Халодная вайна»). Гэта зьява ёсьць адлюстраваньнем паглыбленьня разрыву між мовай і рэчаіснасьцю ў сучаснай філязофіі навукі. Фактычна мову наратыву можна паставіць у сыстэме гістарыяграфіі нароўні з мовай і рэчаіснасьцю, як спосаба рэалізацыі гістарычных ведаў і ўжо як інструмэнта гістарычных дасьледваеньняў.

Наратывізм — тэрмін, які прапануе Анкерсьміт для філязофіі мовы, якая аналізуе гістарычны тэкст цалкам. Разуменьне яго магчыма толькі пры ўмове прыманьня адрозьненьня між гістарычным дасьледваньнем і гістарычным пісьмом. А сувязь між абодвума рэалізуецца пры дапамозе тэорыі тропаў, прапанаванай Ўайтам.

## Працы
* Ankersmit FR, *The Reality Effect in the Writing of History: The Dynamics of Historiographical Topology*, *Amsterdam, Noord-Hollandsche, 1989
* Ankersmit FR, *Aesthetic Politics: Political Philosophy Beyond Fact and Value*, *Stanford: Stanford University Press, 1996
* Ankersmit FR, *Historical Representation*, Stanford: Stanford University Press, 2001
* Ankersmit FR, *Political Representation*, Stanford: Stanford University Press, 2002

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Нідэрляндзкія філёзафы
Катэгорыя:Гістарыяграфія
1870-я

**1870-я**

Стагодзьдзі: XVIII стагодзьдзе - XIX стагодзьдзе - XX стагодзьдзе

Дзесяцігодзьдзі: 
1820-я
1830-я
1840-я
1850-я
1860-я
**1870-я**
1880-я
1890-я
1900-я
1910-я
1920-я


Гады: 
1870, 1871, 1872, 1873, 1874, 1875, 1876, 1877, 1878, 1879

----

## Асноўныя падзеі
* Аляксандар Бэл вынайшаў тэлефон
* Томас Эдысан вынайшаў фанограф
* вынайдзена электрычная лямпачка
* адбылася франка-пруская вайна (1870—1871), вынікам якой стала крушэньне Другой Францускай імпэрыі і ўзьнікненьне Трэцяй Францускай рэспублікі і ўтварэньне Германскай імпэрыі
* Баўгарыя і Румынія абвясьцілі незалежнасьць ад Атаманскай імпэрыі
* Жуль Вэрн апублікаваў «Вакол Сьвету за 80 дзён»

## Вонкавыя спасылкі
Наратывізм

**Наратывізм** – філязофія мовы, якая аналізуе гістарычны тэкст цалкам, а не асобныя словы, сказы ці лягічныя адзінкі. Тэрмін прапанаваны Ф. Р. Анкэрсьмітам.

## Крыніцы

Катэгорыя:Філязофія
Іртыш

**Іртыш** (, ) — рака, левы і галоўны прыток Обу. Даўжыня — 4248 км (даўжэй за сам Об). Разам яны складаюць самую даўгую раку ў Расеі, другую паводле даўжыні ў Азіі і сёмую ў сьвеце (5410 км). Іртыш — найдаўжэйшы прыток у сьвеце (сярод рэк, што не ўпадаюць у мора ці акіян). Іртыш цячэ праз тэрыторыі Расеі (2010 км), Казахстану (1700 км) да КНР (525 км), упадае ў Об каля Ханты-Мансійску. Выкарыстоўваецца для арашэньня. 3 ГЭС. Канал Іртыш-Караганда. Левыя прытокі: Вагай, Табол, Конда, Оша, правыя прытокі — Ішым, Ульба, Уба, Бухтарма, Тара, Уй, Ом, Туртас, Дзям’янка, Шыш, Туй, Нарым, Калжыр, Курчум ды іншыя. На рацэ разьмешчанае прэснае возера Зайсан плошчай 1810 км².

## Населеныя пункты
Табольск, Омск, Семей, Ханты-Мансійск.

Катэгорыя:Рэкі Казахстану
Катэгорыя:Рэкі Кітаю
Катэгорыя:Рэкі Расеі
Добра

**Добра** (код ISO 4217: *STD*) — афіцыйная валюта Сан-Тамэ і Прынсыпі. Дзеліцца на 100 сэнтыма, якія ў наш час не ўжываюцца. Добра была ўведзена ў 1977 годзе пасьля атрыманьня краінай незалежнасьці каб замяніць партугальскі эскуда.

## Манэты
У 1977 годзе былі ўведзеныя манэты вартасьцю 50 сэнтыма, 1, 2, 5, 10 і 20 добра. У 1990 годзе была ўведзеная манэта 50 добра. У 1997 годзе, у сувязі з інфляцыяй да іх былі дададзеныя манэты вартасьцю 100, 250, 500, 1000 і 2000 добра. На усіх манэтах маецца выява дзяржаўнага гербу краіны і тэкст: «*Aumentemos a Produção*».

## Банкноты
У 1977 годзе ў абарачэньне былі ўведзеныя банкноты вартасьцю 50, 100, 500 і 1000 добра. У 1996 годзе да іх дадалі банкноты вартасьцю 5000, 10 000, 20 000 і 50 000 добра. Банкноты меншай вартасьці былі замененыя манэтамі ў 1997 годзе. У 2006 годзе ў банкнотах былі ўведзены дадатковыя ступені абароны. Усе банкноты маюць выяву Рэі Амадора.

Катэгорыя:Сан-Тамэ і Прынсыпі
Прыморскі край

**Прыморскі край** () — суб’ект Расейскай Фэдэрацыі. Прыморскі край быў утвораны 20 кастрычніка 1938 году ўказам Прэзыдыюму Вярхоўнага Савету СССР «Аб падзеле Далёкаўсходняга краю на Хабараўскі і Прыморскі краі».

Плошча краю 165,9 тыс. км², насельніцтва — 2071 тыс. чалавек (2005), сталіца — Уладзівасток. Іншыя вялікія гарады — Находка, Усурыйск, Арцём. Шчыльнасьць насельніцтва: 12,3 чал./км², удзельная вага гарадзкога насельніцтва: 75,4 %. Па нацыянальнай прыналежнасьці 89,89% расейцы, 4,54% украінцы, 0,86% карэйцы, 0,70% татары, 0,56% беларусы.

Прыморскі край мяжуе з Хабараўскім краем на поўначы, з КНР на захадзе, некалькі кілямэтраў на паўднёвым захадзе ўтвараюць мяжу з КНДР. На поўдні ды на ўсходзе край амывае Японскае мора. Найвялікшае возера — Ханка.

Заходняя частка краю знаходзіцца на Прыханкайскай раўніне, усходнюю займае Сіхатэ-Алінь. Найвышэйшы пункт — гара Анік (1933 м).

У складзе краю — 22 раёны, 12 гарадоў (усе 12 — акругі краёвага падпарадкаваньня). Перасяленцамі зь Беларусі заснаваныя населеныя пункты Церахаўка і Рэчыца ў гонар аднайменных паселішчаў Беларусі.

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт
* Партал Прыморскага краю
Сан-Тамэ (горад)

**Сан-Тамэ** () — сталіца і самы вялікі горад краіны Сан-Тамэ і Прынсыпі. Насельніцтва налічвае каля 56 тыс. чалавек. Назва перакладаецца як «*Сьвяты Фама*».

Сан-Тамэ быў заснаваны партугальцамі ў 1485 годзе. Яны прыплылі сюды ў пошуках месца для вырошчваньня цукру. Месцы, вакол будучага Сан-Тамэ, знаходзячыся недалёка ад экватара, выдатна да гэтага пасавалі. З суседняга Конга на цукровыя плянтацыі, былі прывезены рабы, у якасьці працоўнай сілы. У цэнтры гораду знаходзіцца выдатны храм XVI стагодзьдзя. Да першых пабудоваў адносяць і пабудаваны ў 1575 годзе *Форт Сан-Сэбастыян*, дзе цяпер знаходзіцца Нацыянальны музэй. У 1599 годзе горад і ўся выспа была акупаваная галяндцамі на два дні і на год у 1641 годзе. Горад быў сталіцай калёніі з 1753 году.

Важны порт, Сан-Тамэ знаходзіцца ў заліве Ана-Шавэс у паўночна-ўсходняй частцы выспы Сан-Тамэ. Зь іншымі гарадамі выспы (Трындадам, Гуадалупэ і Сантанай) Сан-Тамэ злучаецца аўтамабільнымі дарогамі. Да цікавых месцаў гораду можна аднесьці Прэзыдэнцкі палац, царкву Фішэрмана. У горадзе ёсьць школы, каледжы і ВНУ, два кірмашы, радыёстанцыя, тэлевізійная станцыя, бальніца і міжнародны аэрапорт.

Катэгорыя:Гарады Сан-Тамэ і Прынсыпі
Катэгорыя:Сталіцы Афрыкі
Об

**Об** — найдаўжэйшая рака Расеі, цячэ ў Сыбіры, упадае ў Карскае мора.

Даўжыня каля 3750 км, з Іртышом — 5410 км. 

Найбуйнейшыя гарады на рацэ — Барнаул, Новасыбірск, Ніжнявартаўск, Сургут, Ханты-Мансійск да Салехард.
## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Рэкі Расеі
Папуа-Новая Гвінэя

**Па́пуа-Но́вая Гвінэ́я** (), афіцыйна **Незале́жная Дзяржа́ва Па́пуа-Но́вая Гвінэ́я** ()&nbsp;— краіна ў Акіяніі, разьмешчаная на ўсходняй частцы выспы Новая Гвінэя і на 2800 прылягаючых выспах. Па зямлі мяжуе толькі з Інданэзіяй, але ў бліжэйшым атачэньні знаходзяцца Аўстралія і Саламонавы астравы. Папуа-Новая Гвінэя мае выхад як да Ціхага, так і да Індыйскага акіяна.

## Гісторыя
Першыя людзі прыбылі на Новую Гвінэю каля 60 тыс. гадоў таму. Яны рухаліся з боку Паўднёва-Ўсходняй Азіі. На высьпе яны стварылі першабытную культуру заснаваную на сельскай гаспадарцы.

Першыя эўрапейцы прыбылі на Новую Гвінэю ў XVI стагодзьдзі, але да ХІХ стагодзьдзя яна заставалася амаль не дасьледаванай. Гішпанцы далі высьпе назву «Новая Гвінэя», таму што людзі на яе ўзьбярэжжах нагадвалі сваім выглядам жыхароў афрыканскай Гвінэі.

Сучасная дзяржава, Папуа-Новая Гвінэя, утварылася ў выніку злучэньня дзьвюх каляніяльных тэрыторыяў. *Папуа*, назва якой паходзіць з малайскай мовы і азначае «кучаравыя валасы», ахоплівае паўднёва-ўсходнюю частку выспы. Пачаткова Папуа была брытанскай калёніяй, але потым была перададзена пад аўстралійскі кантроль. *Зямля Кайзэра Вільгельма*, якая знаходзіцца на паўночна-ўсходняй частцы выспы, былы нямецкі пратэктарат. Пасьля сканчэньня Першай сусьветнай вайны Нямеччына была вымушана адмовіцца ад каляніяльных уладаньняў і іх частка Новай Гвінэі перайшла пад мандат Аўстраліі. У 1949 годзе абедзьве часткі былі аб’яднаны ў *Тэрыторыю Папуі і Новай Гвінэі*, якія потым пачалі называцца проста «Папуа-Новая Гвінэя».

Незалежнасьць краіна атрымала 16 верасьня 1975 году. У 1988 годзе ад Папуа-Новай Гвінэі спрабавалі аддзяліцца выспа Боганвіль. Узброеныя бойкі каштавалі 20 тыс. чалавечых жыцьцяў.

## Геаграфія

Краіна знаходзіцца на ўсходняй палове выспы Новая Гвінэя і на прылягаючых выспах (архіпэляг Бісмарка і Саламонавы астравы). З паўднёвага захаду мяжуе з Інданэзіяй. На высьпе Новая Гвінэя рэльеф горны, самая высокая кропка краіны знаходзіцца на вышыні 4509 м. Часта здараюцца вывяржэньні вульканаў і землятрусы.

Клімат экватарыяльны, сьпякотны і вільготны. Існуе густая рачная сетка. Значная частка паверхні выспаў пакрытая трапічнымі лясамі.

## Адміністрацыйны падзел
Папуа-Новая Гвінэя дзеліцца на 19 правінцыяў і адну сталічную акругу.

## Крыніцы
1860-я

**1860-я**

Стагодзьдзі: XVIII стагодзьдзе — XIX стагодзьдзе — XX стагодзьдзе

Дзесяцігодзьдзі: 
1810-я
1820-я
1830-я
1840-я
1850-я
**1860-я**
1870-я
1880-я
1890-я
1900-я
1910-я


Гады: 
1860, 1861, 1862, 1863, 1864, 1865, 1866, 1867, 1868, 1869

----

## Асноўныя падзеі
* адбылася нацыянальна-вызваленчае паўстаньне на тэрыторыі Беларусі пад кіраўніцтвам Кастуся Каліноўскага.
* пабудаваная першая транскантынэнтальная чыгунка ў ЗША.
* Альфрэд Нобэль вынайшаў дынаміт.
* Джэймз Максўэл апублікаваў сваю працу, у якой даказаў, што сьвятло ёсьць адной з формаў электрамагнітнага выпраменьваньня.
* Дзьмітры Мендзялееў вынайшаў пэрыядычную табліцу хімічных элемэнтаў.
* у Лёндане зьявілася першая пажарная брыгада.
* адбылася грамадзянская вайна ў ЗША паміж паўночнымі і паўднёвымі штатамі за адмену рабства.
* зьявілася футбольная асацыяцыя Вялікабрытаніі і Паўночнай Ірляндыі, адкрыўшы шлях да разьвіцьця самай папулярнай гульні.

## Вонкавыя спасылкі
Літаратурная прэмія імя Янкі Юхнаўца

**Літаратурная прэмія імя Янкі Юхнаўца** — літаратурная прэмія, створаная ў сакавіку 2004 году. Фундацыяй Крачэўскага на мэце ўшанаваньня памяці вядомага беларускага пісьменьніка-эмігранта Янкі Юхнаўца ды спрыяньня разьвіцьця беларускай літаратуры. Мелася прысуждацца штогадова ў дзень народзінаў пісьменьніка 3 лістапада, але прысуджалася толькі аднойчы — ў 2004 годзе. У камітэт прысуджэньня прэміі ўваходзяць Андранік Антанян, Андрусь Жвір, Марат Клакоцкі, Сяржук Сокалаў-Воюш (старшыня камітэту) ды Лявон Юрэвіч. Ляўрэатам прэміі можа стаць кожны творца, чые творы ў любой форме (друкаванай, электроннай, ці іншай) даступныя сябрам Прэміяльнага камітэту. Прэміяльны камітэт самастойна выбірае творы для разгляду, а таксама прыймае да разгляду творы, дасланыя на ягоны адрас. Адной з важкіх умоваў удзелу зьяўляецца правапіс твору. Камітэт разглядае толькі творы, напісаныя тарашкевіцай. Вынікі прэміі друкуюцца на старонках газэты «Беларус».

## Крытэрыі прысуджэньня прэміі
* твор — нацыянальная літаратурная зьява;
* твор — моўная зьява;
* твор — вольная зьява.

## Ляўрэаты прэміі
* 2004: Макс Шчур, раман «Там, дзе нас няма»

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Вынікі прэміі імя Янкі Юхнаўца за 2004 год
* Інфармацыя пра прэмію на старонцы газэты «Беларус»

Катэгорыя:Беларуская літаратура
Катэгорыя:Беларускія літаратурныя прэміі
П’ер Нара

**П'ер Нара** (нар. 7 лістапада 1931, Парыж)  - францускі гісторык, чалец Францускай акадэміі. Найбольш вядомы па сваіх працах над пытаньнем францускай ідэнтычнасьці, а таксама ў вобласьці сацыялёгіі.

Распрацаваў і абгрунтаваў панятак *[[месца памяці]]*, і тэорыю *месцаў памяці*, як фэномэна сучаснай сацыяльнай рэчаіснасьці.

## Бібліяграфія

**Les Français d'Algérie*, Julliard, 1961,
**Faire de l'histoire* (dir., avec Jacques Le Goff), Paris, Gallimard, 1974, 3 tomes: t. 1 *Nouveaux problèmes*, t. 2 *Nouvelles approches*, t. 3 *Nouveaux objets*,
**Essais d'ego-histoire*, Gallimard, 1987.
**Les Lieux de mémoire* (dir.), Paris, Gallimard, 3 tomes: t. 1 *La République* (1 vol., 1984), t. 2 *La Nation* (3 vol., 1987), t. 3 *Les France* (3 vol., 1992), sutrumpintas vertimas *Realms of Memory*, 3 vol., Columbia University Press, 1996–1998.

Катэгорыя:Францускія гісторыкі
Катэгорыя:Філязофія гісторыі