open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Галёнка

**Галёнка** — ніжняя частка задняй канечнасьці ў земнаводных і наземных пазваночных, паміж сьцягном і ступнёй.

У кулінарыі найбольшае значэньне мае свіная галёнка, асабліва папулярная ў нямецкай кухні, а таксама ў чэшскай, польскай, беларускай і іншых. Галёнку вэндзяць, соляць, тушаць, запякаюць, фаршыруюць (варачы ў піве з гваздзікамі). Вараная (з гароднінай і карэньнем) галёнка, з гарнірам з тушанай капусты або гарохавым пюрэ лічыцца выдатнай закускай да халоднага піва або гарэлкі. З галёнкі таксама вырабляюць квашаніну, сальцісон і іншыя складаныя мясныя вырабы, вараць гарохавы і фасолевы супы і г.д.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Мяса
Фунгіцыд

**Фунгіцы́д** (ад лацінскіх *fungus* — *грыб* і *caedo* — *забіваю*) — хімічнае рэчыва, ужыванае для папярэджаньня або барацьбы з патагеннымі грыбкамі або бактэрыямі, што зьяўляюцца ўзбуджальнікамі хваробаў расьлінаў і жывёлаў.
Мікарыза

**Мікары́за** (ад грэцкіх: *μύκης* — *[[грыб]], грыбок* і *ρίζα* — *[[корань]]*) — сымбіёз міцэлію грыба і каранёў вышэйшай расьліны. Іншая назва: **грыбакорань**.

Мікарызу разглядаюць або як мутуалістычны сымбіёз, або як абмежаваны паразытызм. Наяўнасьць мікарызы характэрная для 95% расьлінаў, што маюць карані. Мікарыза дазваляе расьліне інтэнсыўней засвойваць пэўныя рэчывы з глебы (ваду, неарганічныя солі), а таксама засвойваць рэчывы пры канцэнтрацыях, пры якіх каранёвыя сыстэма расьліны проста ня можа працаваць. Такое падвышэньне эфэктыўнасьці магчымае дзякуючы двум фактарам:
а) фізычнаму: дыямэтар міцэліяў мікарызавых грыбоў меншы, а плошча паверхні, адпаведна, большая за карані расьлінаў;
б) хімічнаму: хімічны склад сьценак клетак грыбоў адрозьніваецца ад клетак расьлінаў.
Наўзамен грыбы ў выглядзе асымілятаў атрымліваюць частку сонечнай энэргіі, якую засвойвае расьліна.

Некаторыя аўтары мяркуюць, што ўвогуле без мікарызы расьліны не маглі б асвоіць сушу.

## Сыстэматыка
У залежнасьці ад глыбіні пранікненьня міцэлію ў глыб каранёвай тканкі расьліны адрозьніваюць наступныя віды мікарызы:
* **Эктамікарыза**: мікарызавы грыб ахутвае карані расьліны і пранікае ў міжклеткавую прастору тканак каранёў.
* **Эндамікарыза**: частка гіфы грыба фізычна пранікае ў клеткі каранёў расьліны-партнэра.
* **Вэзыкулярна-арбускулярная мікарыза (ВА-мікарыза, ВАМ)**: асобная форма эндамікарызы, калі ўнутры клетак утвараюцца падобныя на кулі (вэзыкулы) або на дрэвы (арбускулы) структуры.

## Вонкавыя спасылкі
* Артыкул на Slounik.org

Катэгорыя:Біялёгія
Назвы Беларусі

**[[Беларусь]]** у розныя часы мела розныя назвы. У гэтым артыкуле пералічваюцца розныя **назвы Беларусі**, як (сама)называлася тэрыторыя, якую займае сучасная краіна Беларусь і землі, дзе жывуць беларусы.

## Афіцыйныя назвы
* **[[Полацкае княства]]**, **[[Тураўскае княства]]**, '''Смаленскае княства''', **[[Гарадзенскае княства]]**
* **[[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікае Княства Літоўскае, Рускае й Жамойцкае]]**; **ВКЛ**, **Літва**, **Вялікалітва** (глядзіце Літва старажытная)
* **[[Рэч Паспалітая]]**. Ад 1569 году, калі склалі Люблінскую унію, да 1795 году.
* **[[Паўночна-Заходні край|''Паўночна-Заходні край'']]** (). Ад 1840 году, калі маскоўскі гаспадар Мікалай I забараніў іншыя назвы.
* **[[Беларуская Народная Рэспубліка]]**; **БНР**, **Беларусь**. Абвешчаная 25 сакавіка 1918 году.
* **[[:uk:Білоруська_Держава_(1920)|Беларуская Дзяржава]]**, **Каралеўства Беларусь**
* **[[Сярэдняя Літва]]**. Кастрычнік 1920 году — сакавік 1922 году.
* **[[Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка Беларусь|''Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусь'']]**, ***ССРБ***. 1 студзеня 1919 — 27 лютага 1919, 31 ліпеня 1920 — 30 сьнежня 1922.
* **[[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Літвы і Беларусі|''Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Літвы і Беларусі'']]**, ***ССР ЛітБел***. Існавала з 27 лютага па 8 жніўня 1919 году.
* **[[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|''Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка'']]**, ***БССР***. Ад 1922 да 1991 году.
* **[[Рэспубліка Беларусь]]**, **Беларусь**. Сучасная назва. Ад 1991 году, калі краіна здабыла незалежнасьць па распадзе СССР.

## Неафіцыйныя назвы
* **[[Белая Русь]]** — пачаткова штучная геаграфічная назва, ужываная пераважна ў заходнеэўрапейскім навуковым асяродзьдзі ў дачыненьні да розных рэгіёнаў Усходняй Эўропы. З XIX стагодзьдзя прынятая як назва беларускіх земляў. Дала сучасную форму назвы: **Беларусь**.
* **[[:be:Крывія|Крывія]], Крыўя, Крывіччына** — ад назвы аднаго з плямёнаў, што насялялі землі Беларусі: крывічы.
* **[[Вэнэды|Вэнэдыя]]**
* **[[Сарматыя]]**

## Вонкавыя спасылкі
* Пазьняк З. Беларусь-Літва, Беларуская Салідарнасьць, 27 сьнежня 2016 г.
* Сьпіс назваў Беларусі на іншых мовах: HTML, PDF, JPEG, PNG

Катэгорыя:Беларусь
Патраўка

**Патраўка** — страва польскай і беларускай кухні, накшталт рагу або соўсу зь белага мяса (кураціны, цяляціны, маладой бараніны) або з гародніны.

Парэзанае досыць дужымі кавалкамі мяса варыцца ў невялікай колькасьці булёну з гародніны, запраўляецца пасероўкай з цыбулі і мукі, часам дадаткова яшчэ сьмятанай, яечнымі жаўткамі. У найбольш складаных вэрсіях ў патраўку дадаюцца мускатны арэх, спаржа, шампіньёны, ракавыя шыйкі, крэветкі і іншае.

## Літаратура

Катэгорыя:Беларускія стравы
Катэгорыя:Польская кухня
Чырвоная Русь

**Чырво́ная Русь** — традыцыйная назва некаторых усходнеславянскіх тэрыторыяў (пераважна Галічыны і Валыні), а таксама сучаснай Беларусі, у заходнеэўрапейскіх крыніцах XVI—XIX стагодзьдзяў.

Тэрмін Чырвоная Русь пачаў ужывацца на Захадзе прыкладна тады ж, калі і Чорная Русь, і працяглы час канкураваў зь ім за «права» абазначаць адныя і тыя ж тэрыторыі. В. Насевіч мяркуе, што, магчыма, «калісьці было адно супрацьпастаўленне (белы — чорны ці белы — чырвоны), якое затым расшчапілася на два». Магчыма, упершыню назва Чырвоная Русь зьявілася ў «Хроніцы Канстанцкага сабору» Ульрыха фон Рыхенталя (1420-я гады). Прычым мяркуючы па тым, што да яе быў аднесены Смаленск, менавіта Чырвонай называлі тады тую частку Русі, якая ўваходзіла ў склад ВКЛ, — задоўга да таго, як яе пачалі трывала называць Белай. На карце Фра Маўра (1459) побач зь Літвой знаходзілася не Белая, а менавіта Чырвоная Русь. У яе ўваходзілі нібыта і Кіеў, і высунутая далёка на захад, у параўнаньні з рэальнасьцю, Разань. Паводле Яна Ласкага (1514), чырвоныя русіны «знаходзяцца ў складзе Каралеўства Польскага і Вялікага княства Літоўскага». На глёбусе 1535 году землі на поўдзень ад Жамойці названыя *Plescovia Rubea*, гэта значыць «Чырвоная Пскоўшчына» (чытай: Чырвоная Русь). На карце Вопеля 1566 году паўночны край *Rote Reussen* дасягае Слуцка і Капыля. Такім чынам, менавіта Чырвоная Русь была першай з «каляровых» назваў, якую на Захадзе сьвядома ўжывалі для абазначэньня ў тым ліку тэрыторыі сучаснай Беларусі. Аднак ужо на Айхштэцкай карце 1491 году *Rubea Russia* паказаная ў традыцыйным пазьней значэньні «Галіцка–Валынская Русь». Як і ў выпадку зь Белай і Чорнай Русьсю, гэты стэрэатып з часам настолькі глыбока пранік у сьвядомасьць гісторыкаў, што яны часта прыпісваюць ужываньне гэтай назвы такім крыніцам, у якіх ён на самай справе не сустракаецца.

## Вонкавыя спасылкі
* Алесь Белы. Хроніка «Белай Русі»: нарыс гісторыі адной геаграфічнай назвы. Менск, 2000

Катэгорыя:Гістарычныя рэгіёны Беларусі
*
Пскоўская рэспубліка

**Пско́ўская рэспу́бліка** — дзяржава са сталіцай у Пскове ў басэйнах рэчак Вялікая, Нарва, Чудзкага і Пскоўскага азёраў.

Да сярэдзіны XIII стагодзьдзя (юрыдычна да Болатаўскага дагавору 1348 году) у складзе Наўгародзкай фэадальнай рэспублікі. Дзяржаўны лад падобны на наўгародзкі. Выдзяленьне Пскоўскай рэспублікі са складу Ноўгараду зьвязваецца зь дзейнасьцю выхадца з ВКЛ князя Даўмонта, які княжыў у Пскове ў 1266—1299 гадох. Пасьля сьмерці Даўмонт быў кананізаваны як сьвяты пад праваслаўным іменем Цімафей і шанаваўся як абаронца Пскоўскай рэспублікі (сымбалем пскоўскай дзяржаўнасьці лічыўся меч Даўмонта). Пры Даўмонце і пазьней Пскоў неаднаразова ваяваў з Полацкім княствам і ВКЛ, але часам выступаў і ў хаўрусе зь імі супраць Лівонскага ордэну. Найбольш цесны зьвяз з ВКЛ існаваў у 1341—1349 гадох, калі служылым князем Пскова быў Андрэй Полацкі (прадстаўлены сваім намесьнікам Юрыем Вітаўтавічам).

У 1342 годзе пры абароне Пскоўскай рэспублікі ад крыжакоў загінуў сын полацкага князя Воіна Любка. У адрозьненьне ад Ноўгараду, з пачатку XIV стагодзьдзя Пскоўская рэспубліка пасьлядоўна праводзіла прамаскоўскую і антылівонскую палітыку, лічачы Маскву адзіным надзейным абаронцам ад тэрытарыяльных прэтэнзіяў Ордэну, Ноўгараду і ВКЛ. Паводле Салінскага дагавору 1398 году і Рацёнскага дагавору 1404 году прадугледжвалася садзейнічаньне ВКЛ у далучэньні Пскоўскай рэспублікі да ўладаньняў Лівонскага ордэну; у другой палове 1410-х гадоў папы Ян XXIII і Марцін V выдалі некалькі булаў, прызначаючы Вітаўта і Ягайлу «*генэральнымі вікарыямі*» Ноўгараду і Пскова.

Падчас войнаў 1406—1408 і 1426 гадоў Вітаўт беспасьпяхова спрабаваў усталяваць уладу над Пскоўскай рэспублікай. У беларуска-літоўскіх хроніках XIV стагодзьдзя паведамляецца пра намесьніцтва ад імя Вітаўта ў Пскове ў 1410-х — 1420-х гадох князя Юрыя Носа (глядзіце Нарымонтавічы), але гэта не пацьвярджаецца расейскімі крыніцамі. У 1443 годзе намесьнікам маскоўскага вялікага князя Васіля II у Пскове быў выхадзец з ВКЛ князь Аляксандар Чартарыйскі. У 1456, 1471 і 1478 гадах Пскоўская рэспубліка актыўна падтрымала захады Масквы па абмежаваньні, а затым і скасаваньні незалежнасьці Вялікага Ноўгараду, выступіла на баку Масквы ў вайне Маскоўскай дзяржавы з ВКЛ 1500—1503 гадоў. Як буфэрнае ўтварэньне на мяжы зь Лівонскім ордэнам, Пскоўская рэспубліка існавала да 1510 году, калі яе тэрыторыя была канчаткова далучаная да цэнтралізаванай Расейскай дзяржавы.

## Літаратура
* Алесь Белы // 
* Псковские летописи. Вып. 1. М.—Л., 1941. Вып. 2. М.—Л., 1955.
* Охотникова В. И. Повесть о Довмонте. Л., 1985.

Катэгорыя:Гісторыя Вялікага Княства Літоўскага
29 студзеня

## Падзеі
* 1864 — у Вільні арыштаваны Кастусь Каліноўскі
* 1886 — Карл Бэнц запатэнтаваў аўтамабіль з рухавіком унутранага згараньня
* 1918 — Першая ўкраінска-савецкая вайна: Бой пад Крутамі
* 1922 — у Менску быў створаны Інстытут беларускай культуры, які пазьней рэарганізуюць у Акадэмію Навук
* 1975 — у Менску адкрыўся кінатэатар «Кастрычнік»
* 2010 — першы палёт зьдзейсьніў расейскі самалёт пятага пакаленьня ПАК ФА

## Нараджэньні
* 1782 — Даніель Абэр, францускі кампазытар
* 1856 — Аляксандар Брукнэр, філёляг і гісторык культуры
* 1860 — Антон Чэхаў, расейскі пісьменьнік
* 1866 — Рамэн Ралян, францускі празаік
* 1878 — Уладзімер Самойла, дзяяч беларускага адраджэньня
* 1884 — Антон Луцкевіч, адзін з ідэолягаў беларускага адраджэньня
* 1924 — Арцём Баханькоў, беларускі мовазнавец
* 1953 — Лідыя Ярмошына, беларускі дзяржаўны дзяяч, кіраўнік Цэнтральнай камісіі Рэспублікі Беларусь па выбарах і правядзеньні рэспубліканскіх рэфэрэндумаў
* 1956 — Сяргей Бароўскі, футбаліст менскага «Дынама»
* 1962 — Вольга Такарчук, польская пісьменьніца, эсэістка, аўтарка сцэнарыяў, паэтка
* 1965 — Уладзіслаў Ахроменка, беларускі пісьменьнік, празаік, кінасцэнарыст, драматург
* 1980 — Іван Класьніч, харвацкі футбаліст
* 1991 — Гэвін Ганінг, ірляндзкі футбаліст

## Сьмерці
* 1730 — Пётар II, расейскі імпэратар
* 1829 — Яўхім Юзэф Грабоўскі, рымска-каталіцкі дзяяч, біскуп, генэральны вікарый Магілёўскае архідыяцэзіі
* 1928 — Дуглас Гэйг, ангельскі вайсковы дзяяч, фэльдмаршал, граф і віконт
* 1946 — Баляслава Марыя Лямэнт, благаславённая Рымска-каталіцкай царквы, манашка, заснавальніца манаскай кангрэгацыі «Сёстры-місіянэркі Сьвятой Сям’і»
* 1998 — Мікола Чураба, беларускі мастак

## Сьвяты
* 

## Вонкавыя спасылкі
Любуцкі дагавор 1372 году

**Любуцкі дагаво́р 1372 го́ду** заключаны ў сярэдзіне ліпеня 1372 году ля гораду Любуцк на рацэ Ака (побач з сучасным горадам Алексін Тульскай вобласьці), паміж вялікімі князем літоўскім Альгердам і Кейстутам, з аднаго боку, і вялікім князем маскоўскім Дзьмітрыем Іванавічам (Данскім) і серпухаўска-бароўскім князем Уладзімерам Андрэевічам Храбрым (мужам дачкі Альгерда Алёны), з другога. Зь літоўскага боку ўдзельнічаў таксама вялікі князь цьвярскі Міхаіл Аляксандравіч (паводле цьвярскога летапісу, «князь великы Михаило Александрович поиде в том же миру»).

Любуцкі дагавор завяршыў маскоўскую кампанію 1372 году ВКЛ і саюзнай яму Цьвяры, якая мела на мэце абараніць уладаньні Цьвярскога вялікага княства ад захопу Масквой і прадухіліць ператварэньне Цьвяры ў васала Масквы; кампанія пачалася нечаканым зьяўленьнем літоўскага войска пад Пераслаўлем 7 красавіка (аблога была няўдалай) і працягвалася паходамі літоўска-цьвярскога войска на спрэчныя паміж Цьвер’ю і Масквой гарады Кашын і Таржок. 12 ліпеня літоўскае і цьвярское войскі злучыліся ля Любуцка на стыку маскоўскіх, разанскіх і літоўскіх уладаньняў для трэцяга (пасьля паходаў 1368 і 1370 гадоў) сумеснага паходу на Маскву. Туды ж падышлі асноўныя сілы маскоўскага войска, але пасьля няўдалай для літоўска-цьвярскога войска сутычкі перадавых атрадаў і некалькіх дзён «стаяньня» на процілеглых баках глыбокага яра быў заключаны Любуцкі дагавор.

Тэкст дагавору не захаваўся, але згодна з Супрасльскім летапісам па сваім характары гэта быў «вечны мір», які пацьвердзіў пратэктарат ВКЛ над Цьвер’ю і даваенныя межы. Любуцкі дагавор падвёў рысу пад сэрыяй войнаў паміж ВКЛ і Маскоўскай дзяржавай 1368—1372 гадоў; пасьля чаго ваенных дзеяньняў паміж імі не вялося да 1406 году, хаця ў дачыненьні да Цьвяры Любуцкі дагавор быў парушаны Масквой ужо ў 1375 годзе.

## Літаратура
* Алесь Белы // 
* Клюг Э. Княжество Тверское (1247—1485). Тверь, 1994.
* ПСРЛ. Т. 15, стб. 103, 433; Т. 25, с. 187; Т. 35, с. 49.
* Черепнин Л.В. Русские феодальные архивы. Ч. 1. М. - Л., 1948. с. 189.
* Опись архива Посольского приказа 1626 г. Ч. 1. М., 1977. лл. 6, 6 об.

Катэгорыя:Міжнародныя пагадненьні Вялікага Княства Літоўскага
Катэгорыя:Гісторыя Маскоўскага княства
Катэгорыя:Гісторыя Цьвярскога Вялікага Княства
Катэгорыя:Падзеі 1372 году
Сьцяг Латвіі

**Сьцяг Ла́твіі** ўяўляе сабой палатно 1:2 і складаецца зь дзьвюх гарызантальных цёмна-чырвоных палосаў, якія пасярэдзіне разьдзяляюцца тонкай белай палоскаю. Кожная з чырвоных палосак пры гэтым удвая таўсьцейшая за белую палоску. Чырвоны колер сымбалізуе кроў, што была пралітая за свабоду Латвіі. Варты ўвагі своеасаблівы карычнева-чырвоны колер (код: «201C»), вядомы ў сьвеце таксама як «Латыскі чырвоны» («Latvian Red»). Белы колер сымбалізуе чысьціню і справядлівасьць.

Заканадаўства абавязвае вывешваць сьцяг на дамах падчас дзяржаўных сьвятаў.

## Гісторыя
Першыя згадкі аб чырвона-бела-чырвоным сьцягу датуюцца XIII стагодзьдзем. Гэта адзін з найстарэйшых ужываных сёньня сьцягоў. Сучасная вэрсія сьцягу распрацаваная ў траўні 1917 году латыскім мастаком Ансысам Цырулысам. Ён карыстаўся сярэднявечнымі крыніцамі, дзе апавядалася аб хрысьціянізацыі Латвіі крыжакамі.

Фармальна сьцяг быў прыняты як дзяржаўны 15 чэрвеня 1921 году і ўжываўся да анэксіі Латвіі Савецкім Зьвязам у 1940 годзе. З 1940 па 1990 год Латвія (Латвійская ССР) мела іншы сьцяг, створаны па ўзоры сьцягоў усіх савецкіх рэспублікаў, а чырвона-бел-чырвоны сьцяг быў ва ўжытку ў шматлікіх уцекачоў на Захадзе.

27 лютага 1990 году чырвона-бел-чырвонаму сьцягу быў вернуты статус дзяржаўнага.

## Глядзіце таксама
* Герб Латвіі
* Гімн Латвіі
* Сьцяг Латвійскай ССР

## Крыніцы

Катэгорыя:Дзяржаўныя сымбалі Латвіі
Латвія
Брахоцкія

**Брахоцкія** (****, ) — шляхецкі род герба «Праўдзіц» у Польшчы і ВКЛ. Запісаны ў РК Менскае й Гарадзенскае губэрняў.

Заснавальнікам лічыцца Енджэй Брахоцкі з Брахоціна ў Плоцкай зямлі, удзельнік Грунвальдзкае бітвы 1410 году. Яго далёкія нашчадкі, чатыры браты Брахоцкія — Антоні, Валенты, Рох і Ігнацы — перасяліліся з Мазоўша ў ВКЛ неўзабаве пасьля Барскае канфэдэрацыі поўнымі банкрутамі. Праз удалыя шлюбы род Брахоцкіх набыў значныя зямельныя ўладаньні ў Ашмянскім і Наваградзкім паветах: Гарадзей, Вераскава, Морына, Гаўю, Ушу і г. д. Росквіт роду прыпадае на часы пасьля падзелаў Рэчы Паспалітай: апошнімі выбарнымі маршалкамі шляхты Ашмянскага і Наваградзкага паветаў (да 1863 году) былі адпаведна Антоні (1824—1885) і Ўладзіслаў (1810—1896), удзельнікі паўстаньня 1863—1864 гадоў. Іх стрыечны брат Адам Юзаф Брахоцкі (1796—1858) праславіўся як рэфарматар гаспадаркі і сэлекцыянэр; ягоныя дачкі Эмілія й Марыя распачалі прамысловую вытворчасьць «літоўскага» сычужнага сыру ў Беларусі і Летуве ў канцы 1850-х гадоў.

## Некаторыя прадстаўнікі роду
Станіслаў, ж. — Катажына Струсінская
# Войцех (?-1781), ж. — 1758 Мар’яна Гертруда Мяшкоўская (1742—1782)
## Войцех Антоні (?-1763)
## Юзаф (1759-?)
## Антаніна (1761—1775)
## Юльляна (1769-?), м. — пасьля 1804 Францішак Лагеўскі
## Вікторыя Агата (1773-?)
## Станіслаў (1776-?)
## Станіслаў Юзаф (1778-?)
## Ян (1780-?)
# Мацей (1723—1760), ж. — а) Ёанна Танская (1730—1750), б) — 1753 Ганна Семянткоўская (?-1791)
## (а) Ян (1749—1785)
## (б) Тэрэса (1753-?)
## (б) Мар’яна Катажына (1754-?)
## (б) Фэліцыян (1756—1784), ж. — 1783 Вікторыя Кжымуская
## (б) Юзафата (1757-?)
## (б) Міхал (1758—1802), ж. — 1789 Эва Краеўская (?-1802)
### Грацыян Томаш (1789-?)

Аляксандар (1819—1869), судзьдзя, ж. — 1) 1849 Казімера (1830-18 красавіка 1852), д. Гераніма Кастравіцкага й Юліі з Швыкоўскіх; 2) 1852 Аліна Мінейка (каля 1830-?)
# Уладыслаў, ж- Зоф’я Моль
## Аляксандар (1888-), ж.- Гелена О’Рурк
### Зоф’я, м. — Ільлінскі
### Ежы (1923-), ж.- Філяйда Годж
#### Міхал
### Анджэй (1926-)
## Станіслаў (1889-)
### Ганна (1922-), м. — Ґётэль
### Ізабэля (1924-), м. — Юзаф Пецкоўскі
### Станіслаў (1928-), ж. — Салі О’Конар
#### Міхал (1961-)
### Ірэна (1931-), м.- Апалінар Дудка
## Валенты (1893-)
## Анджэй (1895-)
## Гелена (1898-), м. — Томаш Шалевіч
### Кшыштаф Шалевіч (1932-)
### Зоф’я Шалевіч (1934-)
## Марыя (1899-), м. — Чэслаў Ярнушкевіч
## Ганна (1901-), м. — Овэн Стэвінсан
### Галіна Тэрэза Стэвінсан (1938-)
### Гай Стэвінсан (1947-)
# Зоф’я, м. — з 1890 Казімеж Лапацінскі (1858-?)

Аляксандар Янавіч Дынгайм-Брахоцкі (1837 — ?), удзельнік паўстаньня 1863—1864 гадоў.

## Літаратура
* Рукапісны радавод Брахоцкіх, складзены ў 1964 годзе Анджэем Брахоцкім у Варшаве (*Drzewo genealogiczne rodu Brochockich h. Prawdzic*).
Цьвярское Вялікае Княства

**Цьвярско́е Вялі́кае Кня́ства** — руская фэадальная дзяржава ў 1247—1485 гадох.

Узьнікла на землях Смаленскіх крывічаў як удзел Пераяслаў-Залескага княства пры падзеле спадчыны вялікага князя Яраслава Ўсеваладавіча, які загінуў у Ардзе. Першым князем быў Яраслаў Яраславіч (брат Аляксандра Неўскага), з 1264 году таксама вялікі князь Уладзімірскі. Узвышэньне Цьвяры зьвязана з адносна невялікімі разбурэньнямі пад час мангола-татарскага нашэсьця і ўзьнікненьнем тут каля 1265 году япіскапскай кафэдры, якую заняў былы Полацкі япіскап Сімеон. Другім цьвярскім япіскапам (1289—1316) быў таксама выхадзец з Полацку Андрэй, сын полацкага князя Гердзеня. У далейшым Цьвярское Вялікае Княства вяло актыўную барацьбу з Масквой за вялікае ўладзімерскае княжаньне і за палітычную гегемонію на Русі, у якой часта атрымлівала падтрымку Вялікага княства Літоўскага, зь якім, зрэшты таксама часта ваявала (1285 і інш.), перадусім за кантроль над раёнам Ржэвы на Верхняй Волзе, у якім пазьней да сярэдзіны XX стагодзьдзя захоўвалася беларуская мова і іншыя беларускія этнаграфічныя прыкметы (глядзіце Тудаўляне). Цьвер была першым рускім княствам, якое пачало актыўнае змаганьне за вызваленьне ад ардынскага ярма пад час паўстаньня 1327 году, якое было жорстка падаўленае Ардой з дапамогай Масквы (што паклала пачатак узвышэньню Маскоўскага вялікага княства). Тытул «вялікіх» канчаткова замацаваўся за цьвярскімі князямі ў сярэдзіне XIV стагодзьдзя. Асабліва цесныя адносіны паміж ВКЛ і Цьвярскім Вялікім Княствам існавалі пры Альгердзе, які быў жанаты зь цьвярской князёўнай Ульянай. Апроч Альгерда, зь цьвярской князёўнай быў жанаты Сьвідрыгайла, а цьвярскія князі — з дачкамі Гедыміна, Кейстута, Уладзімера Альгердавіча, Сымона (Сямёна) Алелькавіча. У выніку сэрыі войнаў 1368—1372 гадоў незалежнасьць Цьвяры ўдалося адстаяць, нягледзячы на цяжкае паражэньне ад Масквы ў 1375 годзе. У 1406 годзе Цьвер выступіла супраць на баку Масквы ў канфлікце за Вялікі Ноўгарад і Пскоў.

Найбольшага эканамічнага і культурнага росквіту Цьвярское Вялікае Княства дасягнула ў першыя дзьве трэці XV стагодзьдзя (адным зь сьведчаньняў чаго зьяўляецца падарожжа Афанасія Нікіціна ў Індыю), але пры вялікім князі Міхаіле Барысавічы (1461—1485), які спрабаваў захаваць незалежнасьць Цьвяры з апорай на ВКЛ, адбываўся хуткі ўпадак цьвярской дзяржаўнасьці. Польскі кароль і вялікі князь літоўскі Казімер, нягледзячы на саюзныя абавязкі паводле дамоваў 1449 і 1484 гадоў, не аказаў дзейснай падтрымкі Цьвярскому Вялікаму Княству, што перадвырашыла далучэньне Цьвяры да Маскоўскай дзяржавы ў 1485 годзе і ўцёкі Міхаіла Барысавіча ў ВКЛ. Ліквідацыя самага моцнага сярод рускіх княстваў гістарычнага канкурэнта Масквы дала магчымасьць апошняй пачаць адкрытае змаганьне з ВКЛ за беларускія і ўкраінскія землі.

## Літаратура
* Алесь Белы // 
* Белы А. «Краіна вытокаў» // Спадчына. 1993. № 3.
* Клюг Э. Княжество Тверское (1247—1485). Тверь, 1994.

Катэгорыя:Гісторыя Цьвярскога Вялікага Княства
Катэгорыя:Колішнія вялікія княствы
Тудаўляне

**Тудаўля́не** — этнаграфічная група беларусаў на захадзе былога Ржэўскага павету Цьвярской губэрні.

У вузкім сэнсе — жыхары старажытных воласьцяў Стары Туд, Малады Туд і Туд-Скаваратынь паабапал ракі Туд, правага прытока Волгі. У шырокім сэнсе назва «тудаўляне» ўжывалася этнографамі XIX стагодзьдзя для абазначэньня ўсяго беларускамоўнага насельніцтва правабярэжжа Верхняй Волгі.

## Гісторыя
У VII—IX стагодзьдзях гэты рэгіён, вядомы паводле «Аповесьці мінулых часоў» як Акоўскі лес, быў заселены смаленскімі крывічамі, у XIII—XIV стагодзьдзях уваходзіў у склад Таропецкага і Ржэўскага княстваў. Зь першай трэці XIV стагодзьдзя тут праходзіла мяжа ВКЛ з Маскоўскім і Цьвярскім княствамі, былі пабудаваныя «*гради литовстии: Селук, Осечен, Горышин, Рясна, Сижка, Туд*», якія часта пераходзілі з рук у рукі. Тудаўляне канчаткова засталіся па-за межамі ВКЛ пасьля ўдакладненьня мяжы паводле Палянаўскага міра 1634 году, але з прычыны адноснай ізаляванасьці краю (лясістасьць складала каля 3/4 тэрыторыі) доўгі час захоўвалі адметна беларускія рысы: мову, абрады («бабіна каша» ды іншыя), гульні («каралі», «проса»). Адрозьніваліся ад суседняга вялікарускага насельніцтва і насовамі — верхнім расхінным адзеньнем зь белага даматканага палатна, адкуль паходзіла іх мянушка «белакафтаншчына». Ужываліся і іншыя мянушкі — «Польшча», «шаплякі» (паколькі беларускія гукі «дз», «ц», мяккі «с» падаваліся вялікарускаму насельніцтву шапялявымі). У тудаўлянаў не існавала якой-небудзь саманазвы, хаця яны і ўсьведамлялі сваё адрозьненьне ад уласна расейцаў. У 1903 годзе тудаўлянаў дасьледаваў этнограф Яўхім Карскі, які вызначаў іх колькасьць у 45 тыс., у 1925—1926 гадох яны падрабязна вывучаліся Н. Грынковай. У XX стагодзьдзі адрозьненьні тудаўлянаў ад суседняга расейскага насельніцтва практычна сьцёрліся, хаця асобныя моўныя і іншыя рысы, уласьцівыя беларусам, адзначаліся ржэўскім краязнаўцам І. Вішняковым яшчэ ў сярэдзіне 1960-х гадоў.

## Глядзіце таксама
* Тудаўлянскія гаворкі

## Крыніцы

## Літаратура
* Алесь Белы // 
* Квашнин-Самарин Н. Д. Исследование по истории княжеств Ржевского и Фоминского. Тверь, 1887.
* Успенский В. Н. Литовские пограничные городки. Тверь, 1892.
* Попов В. М. Замечания о сев.-смоленских и ржевских говорах // Изв. ОРЯС. Т. 18, кн. 3. СПб., 1913.
* Гринкова Н. П. Говор тудовлян Ржевского у. // Изв. ОРЯС. Т. 21. Л., 1926.
* Белы А. «Краіна вытокаў» // Спадчына. 1993. № 3.

## Вонкавыя спасылкі
* Арыгінальны артыкул

Катэгорыя:Беларускія народнасьці
Катэгорыя:Этналёгія
Тросьненская бітва

**Тросьненская бітва 1368 году** — паміж войскам ВКЛ на чале зь вялікім князем Альгердам і старажавым атрадам Маскоўскага княства.

Адбылася 21 лістапада 1368 году (у аўторак, на Ўвядзеньне; некаторыя крыніцы падаюць памылковую дату 21 сьнежня) на рацэ Тросьне. Кампанія 1368 году («*первая Литовщина*» маскоўскіх летапісаў) была распачата Альгердам у падтрымку саюзнага ВКЛ Цьвярскога княства. Раптоўнае зьяўленьне войска ВКЛ «*в силе тяжце*» з паўднёвага захаду (якое чакалася з боку Ржэвы), забясьпечанае поўнай сакрэтнасьцю руху войска, засьпела маскоўскага вялікага князя Дзьмітрыя і яго саюзьнікаў зьнянацку. Першую перамогу літоўскае войска атрымала над князем Сямёнам Дзьмітрыевічам Cтарадубскім-Крапівай на рацэ Хоўхал (левы прыток ракі Пратвы), затым — над абаленскім князем Канстанцінам Юр’евічам і наблізілася да Масквы, дзе на рацэ Тросьне (левы прыток ракі Нары) яе сустрэла «застава» на чале з ваяводамі Дзьмітрыем Мініным і Акінфам Шубам. Цяжкаўзброеная літоўская коньніца ўшчэнт разграміла лёгкую, дрэнна ўзброеную і тактычна недасьведчаную маскоўскую, абодва ваяводы і амаль усе ратнікі былі забітыя ці ўтапіліся ў Тросне. Перамога ў Тросьненскай бітве адкрыла Альгерду шлях на Маскву, трохдзённая аблога якой была, аднак, беспасьпяховай (за год да гэтага быў пабудаваны мураваны Маскоўскі Крэмль).

Тросьненская бітва — найбольш буйная перамога ВКЛ над Маскоўскім вялікім княствам у XIV стагодзьдзі.

## Глядзіце таксама
* Паходы Альгерда на Маскву

## Літаратура
* Алесь Белы // 
* ПСРЛ. Т. 15, 1. Пг., 1922. стб. 88.; Т. 25. М.-Л., 1949. с. 185; Т. 28. М.-Л., 1965. сс. 75, 237.

## Вонкавыя спасылкі
* Арыгінальны артыкул

Катэгорыя:Бітвы Вялікага Княства Літоўскага
Катэгорыя:Гісторыя Маскоўскага княства
Катэгорыя:Падзеі 1368 году
Усьцюскі летапісны звод

**Усьцюскі летапі́сны звод**, агульнарускі.

Створаны ў першай чвэрці XVI стагодзьдзя ў горадзе Ўсьцюг (цяпер Вялікі Ўсьцюг). Паведамляе пра падзеі 852 — канца XVI стагодзьдзя. У аснове ляжыць гэтак званы агульнарускі летапісны звод 1494 году, мясцовыя летапісы і іншыя крыніцы. Каштоўная крыніца па гісторыі войнаў ВКЛ з Маскоўскай дзяржавай пачатку XVI стагодзьдзя. Зьмяшчае найбольш падрабязныя з усіх летапісных крыніц зьвесткі пра трэці Смаленскі паход 1514 году, Аршанскую бітву 1514 году і іншыя, магчыма, запісаныя са словаў усьцюжаніна — непасрэднага ўдзельніка гэтых падзеяў ці ваеннапалоннага з ВКЛ.

## Літаратура
* Алесь Белы // 
* Устюжский летописный свод (Архангелогородский летописец). Подг. к печ. и ред К. Н. Сербиной. М. — Л., 1950.
* Сербина К. Н. Устюжский летописный свод // Исторические записки. Кн. 20, 1946.

## Вонкавыя спасылкі
* Арыгінальны артыкул

Катэгорыя:Гісторыя Вялікага Княства Літоўскага
Катэгорыя:Гісторыя Маскоўскага княства
Мельнскі мір

**Ме́льнскі мір 1422 году** заключаны паміж Польшчай і ВКЛ, з аднаго боку, і Тэўтонскім Ордэнам, з другога, 27 верасьня 1422 году каля возера Мельна, ля сутокаў рэк Вісла і Аса, пасьля няўдалай для Ордэна вайны, выкліканай спробамі дамагчыся ад папы Мартына V і імпэратара Сігізмунда I Люксэмбурскага абвяшчэньня несапраўдным Торунскага міру 1411 году. Паводле Мельнскага міру крыжакі саступалі Польшчы частку Куявіі зь Нешавай і канчаткова адмаўляліся ад прэтэнзіяў на Жмудзь, якая паводле ўмоваў Тарунскага міра мусіла быць перададзенай Ордэну пасьля сьмерці вялікага князя Вітаўта. Такім чынам Мельнскі мір завяршыў апошнюю вайну паміж Ордэнам і ВКЛ і канчаткова ўсталяваў мяжу паміж імі, якая праіснавала да Першай сусьветнай вайны.

## Літаратура
* Алесь Белы // 
* Dogiel M. Codex diplomaticus Regni Poloniae et Magni Ducatus Lithuaniae. T. IV. Wilno, 1760.
* Zajączkowski S. Studia nad procesami Polski a Litwy z Zakonem krzyżackim. 1420—1423.

Катэгорыя:Міжнародныя пагадненьні Вялікага Княства Літоўскага
Катэгорыя:Міжнародныя пагадненьні Польшчы
Катэгорыя:Міжнародныя пагадненьні Тэўтонскага Ордэну
Катэгорыя:Міжнародныя пагадненьні XIV стагодзьдзя
Катэгорыя:Падзеі 27 верасьня
Катэгорыя:Падзеі 1422 году
Дзеяслоў

: *Гэты артыкул распавядае пра тэрмін лінгвістыкі. Магчыма, вас цікавіць часопіс «[[Дзеяслоў (часопіс)|Дзеяслоў]]».*
**Дзеясло́ў** — часьціна мовы, якая абазначае дзеяньне, здарэньне або стан як працэс, адказвае на пытаньні «*што рабіць?*», «*што зрабіць?*». Найбольш тыповая роля дзеяслова ў сказе — выказьнік. Дзеяслоў зьмяняецца па часах, асобах, ліках, родах (спрагаецца).

## Лексыка-сэмантычныя катэгорыі дзеяслова
У розных мовах дзеяслоў можа мець такія характарыстыкі:
* фінітнасьць (ужываньне ў якасьці выказьніка) — нефінітнасьць (ужываньне ў якасьці іншых членаў сказу). У сваю чаргу, фінітным дзеясловам у некаторых мовах могуць быць уласьцівыя паказьнікі роду, ліку, асобы (дзеля дапасаваньня да дзейніка і/або дапаўненьня);
* аспэкт: у беларускай мове — трываньне дзеяслова (закончанае — незакончанае), у сэміцкіх — парода (каўзатыў, інтэнсіў ды інш.), статыка — дынаміка й інш.;
* час;
* лад (абвесны, дасягальны, загадны, пажадальны, сувязны, умоўны й інш.);
* стан (агульны, дзейны, залежны, зваротны, незваротны, ніякі, узаемны й інш.);
* валентнасьць: непераходны (1-валентны), пераходны мона- і мультыаб’ектны (2- і больш валентны);
* спражэньне (мяшанае, тэматычнае, першае й інш.);
* пераходнасьць.

## Аддзеяслоўныя часьціны мовы
* Дзеепрыметнік
* Дзеепрыслоўе
* Герундый
* Аддзеяслоўны назоўнік (дэвэрбатыў)
Шматлікія навукоўцы лічаць герундый, дзеепрыслоўе і дзеепрыметнік асаблівымі дзеяслоўнымі формамі.

## Дзеяслоўныя формы
* Інфінітыў
* Герундый
* Герундыў
* Супін
* Пэрфэкт
* Імпэрфэкт
* Плюсквампэрфэкт

## Глядзіце таксама
* Выказьнік
* Прэдыкатыў
* Зьвязак
31 студзеня

## Падзеі
* 1865 — Дзьмітры Мендзялееў абараніў доктарскую дысэртацыю «Аб спалучэньні сьпірту з вадой». Гадавіну гэтага здарэньня расейцы шануюць як неафіцыйны «Дзень нараджэньня расейскай гарэлкі».
* 1992 — Беларусь прынятая ў склад АБСЭ

## Нараджэньні
* 1797 — Франц Шубэрт, аўстрыйскі кампазытар
* 1833 — Станіслаў Сільвястровіч, удзельнік паўстаньня 1863—1864 гадоў
* 1881 — Ганна Паўлава, расейская балерына
* 1892 — Алесь Гурло, беларускі паэт
* 1896 — Соф’я Яноўская, стваральніца савецкай школы філязофіі матэматыкі
* 1897 — Верыко Анджапарыдзэ, грузінская акторка
* 1929 — Анатоль Грыцкевіч, беларускі гісторык
* 1935 — Кэндзабура Оэ, японскі пісьменьнік, ляўрэат Нобэлеўскай прэміі
* 1956 — Вера Глаголева, савецкая і расейская акторка тэатру і кіно
* 1971 — Андрэй Парубій, украінскі палітык, старшыня моладзевай арганізацыі «Спадчына», дэпутат Львоўскай абласной рады
* 1975 — Альгерд Бахарэвіч, беларускі пісьменьнік і перакладчык

## Сьмерці
* 1930 — Бэнэдыкт Дыбоўскі, заоляг, прыродазнавец і лекар
* 1941 — Машэ Салавейчык, рабін, адзін зь першых выкладчыкаў артадаксальнага юдаізму ў ЗША
* 1954 — Вівіен Джон Ўудўард, ангельскі футбольны нападнік, двухразовы алімпійскі чэмпіён
* 1956 — Алан Аляксандар Мілн, брытанскі пісьменьнік
* 2013 — Мікалай Амельяновіч, беларускі дзяржаўны дзяяч, 1-ы старшыня праўленьня Нацыянальнага банку Рэспублікі Беларусь
* 1933 — Кадрыя Нурмамбэт, румынская сьпявачка, фальклярыст і правазнавец
* 1987 — Верыко Анджапарыдзэ, грузінская акторка

## Сьвяты
* У Беларусі традыцыйна ўшаноўваецца **Апанас**. Гэты дзень лічыўся паловаю зімы, бо мусіла заставацца палова назапашанага для каровы корму. Апанаса называлі абаронцам жывёлы ад маразоў. Людзям у гэты дзень раілі: «*Хавай нос у Апанасаўскі мароз!*».

Катэгорыя:31 студзеня
Герб Латвіі

**Герб Латвіі** быў створаны па абвяшчэньні Латвійскае Рэспублікі (18 лістапада 1918 году) Рыхардсам Зарыньшам.

## Структура
Герб Латвійскай рэспублікі ўяўляе сабой перасечаны і напалову расьсечанны на лазур, чэрвлень і срэбра геральдычны шчыт. У верхнім, сінім полі шчыта намаляванае стылізаванае залатое ўзыходзячае сонца з разьбежнымі прамянямі. Ніжняе поле расьсечанае на дзьве роўныя часткі. У правым (у геральдыцы бакі шчыта вызначаюцца так, як калі бы назіральнік быў разьмешчаны за шчытом, гэта значыць люстрана), срэбным полі чырвоны леў. У левым, чырвоным полі — срэбны грыфон.

## Выкарыстаньне

Выкарыстаньне гербу Латвіі рэглямэнтавана законам. Адрозьніваюць тры разнавіднасьці гербу: вялікі, малы пашыраны і малы герб.

* Вялікі герб выкарыстоўваецца прэзыдэнтам, парлямэнтам (соймам), прэм’ер-міністрам, кабінэтам міністраў, міністэрствамі, Вярхоўным судом, Генэральнай пракуратурай, а таксама дыпляматычнымі і консульскімі прадстаўніцтвамі Латвіі.
* Малы пашыраны герб выкарыстоўваецца камітэтамі і камісіямі парлямэнту і кабінэтам міністраў, а таксама ўстановамі, зьмешчанымі ў непасрэдным падначаленьні гэтых органаў улады.
* Малы герб выкарыстоўваецца іншымі ўрадавымі ўстановамі, муніцыпальнымі органамі мясцовага самакіраваньня, а таксама адукацыйнымі ўстановамі на афіцыйных дакумэнтах.

## Гісторыя

Да абвяшчэньня незалежнасьці Латвійскай рэспублікі 18 лістапада 1918 году гербу адзінай Латвіі не існавала. Герб, створаны латыскім мастаком, прафэсарам Рыхардсам Зарыньшам, аб’яднаў у сабе як сымбалі нацыянальнай дзяржаўнасьці Латвіі, так і старадаўнія гербы гістарычных абласьцей краіны. Быў прыняты ў якасьці дзяржаўнага гербу 16 ліпеня 1921 году Ўстаноўчым зборам Латвійскай рэспублікі.

Герб спалучае ў сабе сымбалі латыскай нацыянальнай дзяржавы і традыцыйную сымболіку ўвайшоўшых у склад Латвіі рэґіёнаў.

Узыходзячае сонца над таркам сымбалізуе нацыянальную ідэнтычнасьць латышоў. Гэты сымбаль ужываўся як апазнавальны знак латыскіх жаўнераў у расейскім войску падчас Першае сусьветнае вайны. Сонца мае 17 прамянёў, што сымбалізуюць 17 латвійскіх акругаў.

Тры залатыя зоркі над таркам сымбалізуюць злучнасьць у складзе Латвіі трох гістарычных краёў: Курляндыю (разам з Зэмгаліяй), Лівонію і Латгалію.

Гэтыя рэґіёны таксама адзначаюцца сваімі традыцыйнымі (з 16 стагодзьдзя) геральдычнымі сымбалямі, што выяўленыя на гербе двойчы — як таркатрымальнікі і ў ніжняй палове самога тарку:
* **Курляндыя і Зэмґалія** — чырвоны Леў. Леў зьяўляецца ўжо ў 1569 годзе на гербе тагачаснага Курляндзкага герцаґства.
* **Лівонія** — срэбны ґрыфон. Гэты сымбаль паходзіць з 1566 году, калі тэрыторыя сёньняшняе Латґаліі была ў складзе Рэчы Паспалітае.

## Глядзіце таксама
* Сьцяг Латвіі
* Гімн Латвіі

## Вонкавыя спасылкі
* Выявы розных вэрсіяў латыскага гербу

Латвія
Катэгорыя:Дзяржаўныя сымбалі Латвіі
Катэгорыя:Гербы з выявай меча
Інфляцыя

**Інфля́цыя** (ад лац. *inflatio* — уздуцьце) — перапаўненьне каналаў грашовага абарачэньня лішкавай грашовай масай. У пераважнай большасьці выпадкаў наступствам інфляцыі зьяўляецца рост цэнаў і адпаведнае абясцэньваньне грашовай адзінкі, і таму для вымярэньня інфляцыі выкарыстоўваюцца розныя індэксы росту цэнаў (напр., рост спажывецкіх цэнаў), і ўвогуле часта інфляцыя атаясамліваецца з ростам цэнаў, хаця гэта некарэктна. Ва ўмовах, калі рост цэнаў стрымліваецца, напрыклад, адміністрацыйнымі мерамі, наступствам інфляцыі зьяўляецца дэфіцыт тавараў на рынку, перад усім, тавараў масавага попыту.

## Формы інфляцыі
Тэрмін «інфляцыя» часта ўжываецца, калі размова ідзе аб падвышэньні цэнаў.
* Крэдытная інфляцыя — празьмерны рост аб’ёму выдачы крэдытаў банкамі
* Індуцыяваная інфляцыя — інфляцыя, абумоўленая нейкімі эканамічнымі фактарамі
* Адміністрацыйная інфляцыя — інфляцыя, выкліканая адміністрацыйным кіраваньнем цэнамі
* Сацыяльная інфляцыя — рост цэнаў пад уплывам росту выдаткаў, зьвязаных з новымі запатрабаваньнямі спажыўцоў што да якасьці прадукцыі, аховы прыроды і г. д.

## Антыінфляцыйная палітыка
Дзяржаўная палітыка, накіраваная на ўрэгуляваньне грашовага звароту, сьцісканьне грашовай масы, перапыненьне непамернага росту цэнаў завецца антыінфляцыйнаю палітыкай, якая можа мець дзьве формы:
* Папераджальная антыінфляцыйная палітыка: мае на мэце прадухіліць разьвіцьцё інфляцыі
* Дэфляцыйная палітыка: праводзіцца на тле інфляцыі, якая ўжо прагрэсуе, каб спыніць ці панізіць яе.
1 лютага

## Падзеі
* 1411 — заключаны Торунскі мір, які паклаў канец Вялікай вайне Польшчы і ВКЛ з Тэўтонскім Ордэнам
* 1563 — Інфлянцкая вайна: распачалася 2-тыднёвая аблога Полацку маскоўскім войскам Івана Жахлівага
* 1661 — месьцічы Магілёва зьнішчылі 7-тысячны акупацыйны гарнізон маскоўскага цара Аляксея Міхайлавіча
* 1717 — у Рэчы Паспалітай адбылося паседжаньне аднадзённага «Нямога сойму», які абмежаваў паўнамоцтвы караля і пашырыў правы шляхты
* 1793 — «Нямы сойм» фактычна пагадзіўся на пратэктарат Расеі над Рэччу Паспалітай
* 1793 — Францыя абвясьціла вайну Вялікабрытаніі і Галяндыі
* 1863 — пачалося паўстаньне супраць расейскага царызму на землях Літвы й Беларусі, якое шырока вядомае ў Беларусі як паўстаньне Кастуся Каліноўскага
* 1884 — выйшла першае выданьне Oxford English Dictionary
* 1919 — пачаліся заняткі ў Віленскай беларускай гімназіі

## Нараджэньні
* 1857 — Уладзімер Бехцераў, расейскі нэўроляг і псыхіятар
* 1865 — Казімер Мікалай Міхалькевіч, рымска-каталіцкі дзеяч, біскуп
* 1913 — Сяргей Прытыцкі, заходнебеларускі падпольнік
* 1922 — Аба Шагаловіч, беларускі савецкі шахіст і трэнэр
* 1931 — Барыс Ельцын, першы расейскі прэзыдэнт
* 1931 — Іван Пратасеня, беларускі мастак-акварэліст
* 1937 — Аўдрыс Юозас Бачкіс, летувіскі кардынал і ватыканскі дыплямат
* 1949 — Міхаіл Карчміт, сябра Савету Рэспублікі 2 скліканьня, Герой Беларусі
* 1964 — Марыя Паўла Сурвілла, дзяячка беларускай дыяспары ў Канадзе і ЗША

## Сьмерці
* 1733 — Аўгуст Моцны, кароль польскі і вялікі князь літоўскі (1697—1706, 1709—1733)
* 1851 — Мэры Шэлі, ангельская паэтка і пісьменьніца рамантычнага жанру
* 1873 — Хэртрудэс Гомэс-дэ-Авільлянэда, гішпанская паэтка
* 1938 — Аляксандар Гацук, беларускі грамадзка-палітычны дзеяч, сябар ВКП
* 1976 — Вэрнэр Карл Гайзэнбэрг, нямецкі фізык-тэарэтык, ляўрэат Нобэлеўскае прэміі
* 2012 — Віслава Шымборска, польская паэтка, ляўрэатка Нобэлеўскай прэміі

## Сьвяты
* 

Катэгорыя:1 лютага
Старадубскае княства

**Стараду́бскае кня́ства** — буйное фэадальнае ўладаньне ў складзе Вялікага княства Літоўскага, Рускага, Жамойцкага, пазьней Маскоўскай дзяржавы.

Утворанае ў 1454 годзе як удзел князя Івана Андрэевіча Мажайскага, уцекача ад маскоўскага князя Васіля II Цёмнага. У 1499 годзе яго сын Сямён Мажайскі атрымаў ад вялікага князя Аляксандра пацьвярджэньне на вотчыну, у якую ўваходзілі Старадуб, Гомель, Чарнігаў, Бранск, Карачаў і Хоцімль. Увясну 1500 году Сямён і ўладальнік Ноўгарад-Северскага княства князь В. І. Шамячыч перайшлі на бок вялікага князя маскоўскага Івана III. Пры гэтым іх княствы захавалі на пэўны час шырокую ўнутраную аўтаномію. У першай чвэрці XVI стагодзьдзя існаваньне гэтых буфэрных утварэньняў, якія разам з Разаньню засланялі ўласна маскоўскую тэрыторыю ад татарскіх набегаў, дзеля тактычных меркаваньняў дапускалася Масквой. Каля 1503 году старадубскім князем стаў сын Сямёна Мажайскага Васіль, які актыўна ўдзельнічаў у войнах з ВКЛ. Пасьля яго сьмерці ў 1518 годзе Старадубскае княства перайшло да маскоўскага вялікага князя Васіля III і было ліквідаванае. Гомель з акругай вернуты ў склад ВКЛ у выніку вайны Маскоўскай дзяржавы з ВКЛ 1534—1537 гадоў.

## Літаратура
* Алесь Белы // 
* Natanson-Leski J. Dzieje granicy wschodniej Rzeczypospolitej. Cz. 1. Lwów-Warszawa, 1922.
* Kuczyński S. M. Ziemie czernihowsko-siewierskie pod rządami Litwy. Warszawa, 1936.
* Зимин А. А. Формирование боярской аристократии в России во второй половине XV – первой трети XVI в. М., 1988.

Катэгорыя:Удзельныя княствы ў складзе Вялікага Княства Літоўскага
Катэгорыя:Гісторыя Маскоўскага княства
Катэгорыя:Старадуб
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1454 годзе
Лаглан

**Лаглан** [Loglan, ад ангельскага **''log**ical **lan**guage* (мова лёгікі)] — штучная мова, якую стварыў у [[1955]] доктар Джэймз Кук Браўн (*James Cooke Brown*).

== Гісторыя і сучасны стан ==
Пачалося гэта з артыкула пра магчымасьць праверкі псыхалягічнага фэномэна, вядомага як [[гіпотэза Сапіра-Ўорфа]] (*Sapir-Whorf*). Гэтая тэма зрабілася найважнейшай у яго жыцьці, каб праверыць гіпотэзу Ўорфа, доктар Браўн пачаў распрацоўваць адмысловую штучную мову.

Галоўная думка гэтай гіпотэзы: «*Мова ўплывае на мысьленьне*». У выніку высілкаў доктар Браўн з памагатымі стварылі прынцыпы для праверкі гіпотэзы й найважнейшы інструмант для гэтага — вельмі лягічную мову, якая адпачатку называлася лаглан.

Мова распрацоўвалася цягам адзінаццаці гадоў — у [[1966]] зьявілася першае выданьне апісаньня мовы — «Loglan 1». Празь некалькі год пры дапамозе кампутараў у лаглане былі знойдзеныя сынтаксычныя недакладнасьці. І ўжо ў [[1988]] была выдадзеная канчатковая вэрсія мовы.

У [[1980-я]] гады адбылася барацьба наконт аўтарскіх правоў на гэтую мову. А калі доктар Браўн афіцыйна зацьвердзіў свае аўтарскія правы, група незадаволеных адышла ад руху лагланістаў ды арганізавала *'Групу мовы лёгікі*' (*The Logical Language Group*) і стварылі новую мову — [[Ложбан]] (*Lojban*). Яна была заснаваная на тых жа лінгвістычных прынцыпах, але ў форме вольнага праекту. Рух лажбаністаў апошнім часам больш шматлікі і актыўны.

Мова лаглан ужываецца ня толькі для навуковых дасьледаваньняў, але і для кантактаваньня паміж чалавекам і кампутарам. Яна была згаданая, напрыклад, як мова зносінаў паміж кампутарам і людзьмі ў навукова-фантастычным рамане «Месяц — суворы гаспадар» (*The Moon Is a Harsh Mistress*) [[Робэрт Хайнляйн|Робэрта Хайнляйна]] (*Robert A. Heinlein*). Лаглан ужываецца таксама для аўтаматычнага аналізу тэкстаў і як звычайная мова — каб пісаць творы і размаўляць паміж людзьмі. Але нягледзячы на даволі простую граматыку, лёгкае вымаўленьне, ужываць гэтую мову вельмі складана. Каб вывучыць і размаўляць на ёй, патрабуюцца вельмі вялікія мазгавыя высілкі. Сапраўды, для гэтага трэба зьмяніць сваё мысьленьне, бо лаглан дужа непадобны на іншыя чалавечыя мовы. Сярод прыхільнікаў лаглана існуе жартаўлівы слоган: «*Вучыце лаглан — найбольш складаную мову для ўсіх людзей!''» (у процівагу заявам прыхільнікаў іншых штучных моваў, якія заяўляюць пра лёгкасьць сваіх моваў).

## Асноўныя рысы мовы

## Прыклады тэксту

### Вонкавыя спасылкі
* Логлан в России падручнік, слоўнікі і інш. (па-расейску)
* The Loglan Institute (па-ангельску)
* The Logical Language Group (па-ангельску)

Катэгорыя:Штучныя мовы
53

### Падзеі
*

### Нараджэньні
* 18 верасьня: Траян, рымскі імпэратар

### Сьмерці
*
Малгажата Гандзьлік

**Малгажата Гандзьлік** () ( 1 студзеня 1965, Бельска-Бяла) — эспэрантыстка, сябра эўрапейскага парлямэнту з 2004 году. Была выбрана ад партыі *Platforma Obywatelska*.

Яна нарадзілася 1 студзеня 1965 у месцы Бельск-Белы (*Bielsko-Biała*), Польшча. У 1990 скончыла геаграфічны факультэт сылезійскага ўнівэрсітэту ў Катовіцэ. Дадаткова вывучала журналістыку (2002), эканоміку і кіраваньне кампаніямі (Кракаў, 2003), адміністрацыю, камэрцыйнае права (2004). Мае двух дачок: Дамініка і Моніка, 11 і 14 год.

## Папярэдняя дзейнасьць
У юнацтве яна заснавала групу скаўтаў (юныя лісяняты), у якой за некалькі год былі выхаваны тысячы скаўтаў і скаўцкіх лідараў.

Працавала як прадпрымальнік і займаецца грамадзкімі справамі. Разам з мужам кіруюць некалькімі кампаніямі: Выдавецтва KLEKS, што выдае кнігі па-польску і на эспэранта, адукацыйны цэнтар для настаўнікаў, курсы замежных моў, штудыі для журналістаў і выдаўцоў. Аднак, найбольш вядомымі ў рэгіёне зьяўляюцца радыё BIELSKO у Бэскідах і радыё MEGA ў Сылезіі. На абодвух гэтых радыё ня толькі гучыць музыка, але яны накіраваны на сацыяльную дзейнасьць мясцовых жыхароў.

## Праца ў Эўрапарлямэнце
Як шмат хто з новых сябраў Эўрапарлямэнту, яе праца там пачалася з вывучэньня прынцыпаў яго функцыяваньня. Зараз яна ўдзельнічае ў Камісіі па ўнутранаму рынку і абароне спажыўцоў. Гандзьлік таксама працуе ў Камісіі па культуры (якая займаецца ў тым ліку і мовамі) і ў Дэлегацыі па міжпарлямэнцкіх сувязях паміж ЭЗ і *Mercosur* (арганізацыя Аргентыны, Бразыліі, Парагвая і Ўругвая).

Яна зьяўляецца таксама сэкрэтаркай і скарбнікам польскай дэлегацыі ад *EPP-ED* (Эўрапейская народная партыя, найбуйнейшая група ў ЭП).

## Эспэранта
Гандзьлік, як і яе муж Ежы і дачкі, ведае і ўжывае мову эспэранта прыблізна з 1985. Удзельнічаюць у кангрэсах, прапагандуе эспэранта сярод сябраў эўрапарлямэнту. Яна лічыць, што эспэранта можа дапамагчы ЭЗ зьніжэньнем коштаў і выдаткаў на перакладаньне. А таксама, павышэньнем дакладнасьці перакладаў і палягчэньню стасункаў паміж эўрапейцамі.

Яе дэвіз: *Problemy są po to, aby je rozwiązywać.* (Праблемы існуюць для таго, каб іх разьвязваць.)

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Хатняя старонка (па-ангельску, па-польску, на эспэранта)
* Інтэрвію зь ёй (на эспэранта)

Катэгорыя:Дэпутаты Эўрапарлямэнту з Польшчы
Катэгорыя:Польскія эспэрантысты і эспэрантысткі
53 (лік)

**53** (**пяцьдзясят тры**) — натуральны лік, які ідзе пасьля 52 і перад 54.

## Уласьцівасьці
* Іншыя прадстаўленьні:
: Рымскімі лічбамі: `LIII`
: У двайковай сыстэме зьлічэньня: `110101`
: У шаснаццацітковай сыстэме зьлічэньня: `35`

* 53 — шаснаццаты просты лік. Ён таксама зьяўляецца простым лікам *Sophie Germain* і сумаю пяці пасьлядоўных простых `(5 + 7 + 11 + 13 + 17)`. Але 53 ня можа быць прадстаўлены ў выглядзе сумы нейкага ліку і яго лічбаў (у дзесятковай натацыі), і таму 53 ёсьць уласны лік (self number).

* 53 у шаснаццацітковай сыстэме зьлічэньня запісваецца як `35`, то бок тыя ж самыя лічбы, што і ў дзесятковай, але ў адваротным парадку. Яшчэ тры кратныя ад 53 маюць гэтую ўласьцівасьць: `371 (7*53) = 173<sub>(16)</sub>, 5141 (97*53) = 1415<sub>(16)</sub>, 99481 (1877*53) = 14899<sub>(16)</sub>`.

* 53 — атамны нумар ёда.
* 53 — міжнародны тэлефонны код Кубы.
* Каляндар: гады 53, 53 да н. э., і 1953.

Катэгорыя:Цэлыя лікі
3 лютага

## Падзеі
* 1919 — на Ўсебеларускім зьезьдзе саветаў была прынятая першая канстытуцыя БССР
* 1926 — выйшаў першы нумар газэты Беларускае слова
* 1927 — Косаўскі расстрэл. У гэты дзень у мястэчку Косава польскія ўлады расстралялі мірную дэманстрацыю людзей, якія выступалі ў абарону Беларускай сялянска-работніцкай грамады
* 1994 — урады Беларусі і Пакістану ўсталявалі дыпляматычныя дачыненьні

## Нараджэньні
* 1809 — Фэлікс Мэндэльсон, нямецкі кампазытар (пам. у 1847)
* 1859 — Гуга Юнкерс, нямецкі авіяканструктар і прамысловец (пам. у 1935)
* 1874 — Гертруда Стайн, амэрыканская пісьменьніца (пам. у 1946)
* 1899 — Лао Шэ, кітайскі літаратар (пам. у 1966)
* 1905 — Герман Чарлз Босман, паўднёваафрыканскі пісьменьнік (пам. у 1951)
* 1921 — Ральф Альфэр, амэрыканскі навуковец (пам. у 2007)
* 1930 — Шандар Чоры, вугорскі літаратар ды грамадзкі дзяяч
* 1966 — Алена Швайбовіч, беларуская баскетбалістка
* 1968 — Віктар Каліна, беларускі музыка, сьпявак шансону
* 1982 — Брыджыт Рыган, амэрыканская акторка кіно і тэатра
* 1985 — Андрэй Касьціцын, беларускі хакеіст
* 1986 — Дэйвід Эдўардс, валійскі футбаліст

## Сьмерці
* 1041 — Свэн I Вілабароды, кароль Даніі, Ангельшчыны й вялікай часткі Нарвэгіі (нар. каля 960)
* 1451 — Мурад II, султан Асманскай імпэрыі (нар. у 1404)
* 1468 — Ёган Гутэнбэрг, пачынальнік кнігадрукаваньня (нар. каля 1400)
* 1890 — Лаўрэнці Загоскін, расейскі марскі афіцэр, падарожнік (нар. у 1808)
* 1920 — Антон Шабуня, беларускі палітычны дзеяч, адзін зь лідэраў БСГ (нар. у 1876)
* 1924 — Томас Ўудра Ўілсан, 28-мы прэзыдэнт ЗША (нар. у 1856)
* 1959 — Бадзі Холі, амэрыканскі музыка (нар. у 1936)
* 1964 — Станіслаў Станкевіч, беларускі грамадзка-культурны дзеяч, паэт, выдавец (нар. у 1886)
* 1983 — Антоніё Самора, кардынал (нар. у 1905)
* 1989 — Анатоль Анікейчык, беларускі скульптар (нар. у 1932)
* 2005 — Зураб Жванія, грузінскі прэм’ер-міністар (нар. у 1963)

## Сьвяты
* Дзень памяці Максіма Грэка
Прывілей Вітаўта жыдам 1388 году

**Прывіле́й Ві́таўта жыда́м 1388 го́ду** — першы юрыдычны акт, якім устанаўліваўся прававы статус жыдоў у ВКЛ, якія пачалі актыўна засяляць гарады заходняй часткі дзяржавы ў другой палове 14 стагодзьдзя.

Выдадзены Вітаўтам 24 чэрвеня 1388 году жыдоўскай грамадзе (кагалу) Бярэсьця як найбольш шматлікай, эканамічна разьвітай і арганізаванай жыдоўскай грамадзе ў княстве, якая на працягу некалькіх стагодзьдзяў каардынавала агульнажыдоўскае эканамічнае, грамадзкае і рэлігійнае жыцьцё ў дзяржаве; фактычна прывілей распаўсюджваўся на ўсё жыдоўскае насельніцтва ВКЛ.

У канцы XV ст. вялікі князь Аляксандар, ідучы насустрач магнатэрыі, якая бачыла ў жыдох канкурэнтаў у наданьні вялікакняскаму скарбу пазык, пастанавіў выгнаць габрэяў з ВКЛ уключна з канфіскацыяй іх маёмасьці і скасаваньні дадзеных імі пазык. Неўзабаве цяжкое становішча вялікакняскага скарбу падштурхнула Аляксандра да дазволу габрэям вярнуцца, хоць яны не атрымалі канфіскаваную маёмасьць.

Пазьней неаднойчы пацьвярджаўся і ўдакладняўся, на яго ўзор выдаваліся прывілеі жыдам іншых гарадоў (Трокаў, Горадні, Луцку і г. д.); у 1507 годзе пацьверджаны вялікім князем Жыгімонтам I Старым у якасьці агульнадзяржаўнага акту Вялікага Княства Літоўскага. Паводле гэтага дакумэнту жыды былі асабіста недатыкальнымі, жыдоўскія грамады былі юрыдычна аўтаномнымі, замацоўваліся прынцыпы іх тэрытарыяльнай арганізацыі і ўзаемадзеяньня зь інстытутамі дзяржаўнай улады. У асноўным паўтараў нормы жыдоўскага права краінаў Цэнтральнай Эўропы 12—14 стагодзьдзяў.

Арыгінал (па-лацінску) не захаваўся, вядомыя 8 сьпісаў 15—17 стагодзьдзяў на старабеларускай, лацінскай і польскай мовах, у тым ліку гэтак званы Берасьцейскі сьпіс 17 стагодзьдзя, які захоўваецца ў Нацыянальным гістарычным архіве Беларусі ў Менску.

## Літаратура
* Алесь Белы. Прывілей Вітаўта яўрэям 1388 // 

## Вонкавыя спасылкі
* Арыгінальны артыкул

Катэгорыя:Права Вялікага Княства Літоўскага
Катэгорыя:Беларускія жыды
Катэгорыя:Падзеі 1388 году
Вітаўт, 1388