open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Клецкая бітва

**Кле́цкая бі́тва** (5 жніўня 1506) — бітва паміж войскамі Вялікага Княства Літоўскага пад камандаю Міхала Глінскага і крымскімі татарамі на чале з сынамі Мэнглі-Гірэя Біці і Бурнашом, якая адбылася пад Клецкам.

Клецкая бітва была найбольш значнай паразай татараў на тэрыторыі сучаснай Беларусі і паклала канец іх буйным набегам за Прыпяць.

## Перадгісторыя
Мэтай татарскага нападу, арганізаванага ханам Мэнглі-Гірэем, акрамя захопу палонных, маёмасьці і жывёлы быў націск на ўрад Вялікага Княства Літоўскага, каб прымусіць яго ад ганаровага вязьня былога хана Вялікай Арды і сьмяротнага ворага крымчакоў Шах-Ахмата (забіць яго або выдаць жывым у Крым).

На тэрыторыю Вялікага Княства Літоўскага татары ў колькасьці 12 тыс. (паводле іншых зьвестках 6 тыс.) уварваліся ў ліпені, дайшлі да Слуцку і Клецку, адтуль распускалі загоны на Наваградак і Ліду. Асобныя іхныя чамбулы дасягалі Менску.

Кароль польскі і вялікі князь літоўскі Аляксандар пра татарскі наезд даведаўся ў Лідзе, куды толькі што прыехаў з жонкай Аленай Іванаўнай, дваром і скарбам. Хворы Аляксандар загадаў адвезьці яго назад у Вільню, а кіраўніцтва дзяржаўнымі справамі даручыў гетману Станіславу Кішку і маршалку дворнаму Міхалу Глінскаму.

3 панскіх поштаў і наёмнай коньніцы сабралося 6—7-тысячнае войска. Яно некалькі дзён стаяла каля Наваградку, а 4 жніўня, калі зьявілася інфармацыя, што галоўны татарскі кош знаходзіцца пад Клецкам, войска рушыла туды. Па дарозе захварэў С. Кішка, і кіраўніцтва войскам пераняў М. Глінскі.

## Ход і вынікі бітвы

Раніцай 5 жніўня коньніца падышла да Клецку і спынілася перад Ланьню. На супрацьлеглым беразе ракі стаялі падрыхтаваныя да бітвы татары. Некалькі гадзін ішла перастрэлка. За гэты час войска ВКЛ падрыхтавала 2 гаці, па якіх коньнікі пачалі пераправу. Па правай гаці пераправа ішла хутчэй, татары атакавалі правае крыло, нанесьлі вялікія страты. М. Глінскі прысьпешыў рух левага крыла і імклівым ударам коньніцы разрэзаў татарскае войска на дзьве часткі. Правае крыло таксама перайшло ў наступленьне. Частка татараў трапіла ў абцугі, іншыя пачалі ўцякаць. Харугвы М. Глінскага пайшлі ў пагоню, бралі палонных каля Слуцку, Петрыкава, на ўкраінскіх шляхах.

Яшчэ некалькі дзён войска ВКЛ перахоплівала асобныя татарскія атрады, якія вялі пад Клецак палон з навакольных мясьцінаў. Было вызвалена каля 40 тыс. нявольнікаў, якіх татары зьбіраліся весьці ў Крым, узята 30 тыс. коней.

Хан Мэнглі-Гірэй пад уражаньнем ад вынікаў бітвы стаў на пэўны час хаўрусьнікам ВКЛ.

## Ушанаваньне памяці
У 1996 годзе на месцы бітвы быў усталяваны помнік.

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* Варонін В. Два лісты пра бітву пад Клецкам у 1506 г. // Беларускі гістарычны агляд. Т. 2. Сш. 2. 1995.
* 
* 
* Бітва пад Клецкам // Чарняўскі М. Дзесяць бітваў. — Вільня: «Наша Будучыня», 2004. — 64 с.

Катэгорыя:Падзеі 5 жніўня
Катэгорыя:Падзеі 1506 году
Клецак, 1506
Клецак, 1506
Катэгорыя:Гісторыя Клецку
Клецак, 1506
Квэдзі

**Квэдзі** (**Коз**) — возера ў Дзаўскім раёне Паўднёвай Асэтыі. Утворана ў выніку апоўзьня, які перагарадзіў раку ў цясьніне. Разьмешчана за 5 км на поўнач ад горада Квайса. Вышыня 1592 м над у.м., плошча люстра 0.0968 км², даўжыня берагавой лініі 1,71 км.

Катэгорыя:Азёры Паўднёвай Асэтыі
Катэгорыя:Азёры Грузіі
Келістба

**Келістба** — горнае возера ў Ленінгорскім раёне Паўднёвай Асэтыі, буйнейшае возера Кельскага вульканічнага нагор'я (плато) і Паўднёвай Асэтыі. Плошча 1,28 км2, максыімальная глыбіня 65 мэтраў. Знаходзіцца на вышыні 2 925 м над узроўнем мора. Жыўленьне сьнегавое. Паводле генэтычнага тыпу зьяўляецца запрудным.

У выніку запаўненьня катлавіны аляхтонным матэрыялам, алювіям і пралювіям часовых і сталых вадатокаў возера актыўна дэградуе. Да таго ж, рака Ксані, якая выцякае з возера, рызмывае плаціну на паўднёвым ускрайку возера.

Катэгорыя:Геаграфія Паўднёвай Асэтыі
Катэгорыя:Ленінгорскі раён
Лосьвіда

**Ло́сьвіда** — возера ў Гарадоцкім раёне Віцебскай вобласьці, знаходзіцца за 7&nbsp;км на поўдзень ад Гарадку, каля вёсак Вялікае Лосьвіда, Малое Лосьвіда і Баталі.

Возера знаходзіцца ў басэйне ракі Храпаўлянка (басэйн Дзьвіны). Плошча яго паверхні — 11,42&nbsp;км², вадазбору — 107&nbsp;км², найбольшая глыбіня — 20,2&nbsp;м, працягласьць берагавой лініі — 25,6&nbsp;км. Лосьвіда ўваходзіць у дваццатку найбуйнейшых азёраў Беларусі.

У возера ўпадае рака Чарніца і 4 ручаі, на ўсходзе выцякае ручай у возера Цыганова. 

На берагах месьцяцца турбаза «Віцебская», спартыўная база, лодачная станцыя.

## Будова
Схілы катлавіны вышынёй да 15&nbsp;м (на паўночным захадзе і захадзе да 4&nbsp;м), на поўначы і ўсходзе стромкія, парослыя лесам, часткова разараныя.

3 вялікія залівы, паўночна-заходні аддзелены ад возера пясчанай водмельлю (глыбіня 0,2&nbsp;м). Берагі вышынёй ад 0,5&nbsp;м да 1,5&nbsp;м, месцамі абразійныя ці зьліваюцца са схіламі, на паўночным і паўднёвым захадзе нізкія, часткова забалочаныя.

Падводная частка катлавіны складанай будовы (упадзіны чаргуюцца са шматлікімі мелямі). Шырыня зоны мелкаводзьдзя ад 5—25&nbsp;м у залівах да 200—250&nbsp;м уздоўж паўднёвых і паўднёва-ўсходніх берагоў. Дно ў прыбярэжнай частцы да глыбіні 6&nbsp;м выслана пяскамі, на ўсходзе і поўначы пясчана-галечнымі адкладамі і валунамі. Уздоўж берагоў зарастае надводнай расьліннасьцю, шырыня паласы ад 10—15&nbsp;м да 120-150&nbsp;м. Падводная расьліннасьць высьцілае дно да глыбіні 5&nbsp;м.

## Флёра і фаўна
У возеры растуць рэдкія для флёры Беларусі ахоўныя віды: Палушнік азёрны, наяда малая і марская, частуха Валенбэргу, гідрыла кальчаковая.

Багаты жывёльны сьвет — каля 20 відаў рыб.

## Крыніцы

## Літаратура
* . С. 224—225.

Катэгорыя:Азёры басэйну Дзьвіны
Катэгорыя:Азёры Гарадоцкага раёну
Вэтэрн

**Вэ́тэрн** () — другое паводле плошчы, пасьля Вэнэрну, возера Швэцыі. Разьмешчанае на поўдні краіны. Падзяляе Ёталянд на Вэстэр’ётлянд (на захадзе) і Эстэр’ётлянд (на ўсходзе). Паўднёвая частка належыць да Смолянду, а на поўначы знаходзіцца Нэрке (частка Свэалянду).

Агульная плошча возера — 1 893 км ², зь берагавой зонай — каля 4503 км ²; вышыня над узроўнем мора 88,5 м. Найглыбокі пункт знаходзіцца на поўдзень ад востраву Вісынгсё (швэд. Visingsö) і мае глыбіню 128 мэтраў. Сярэдняя глыбіня возера — 40 мэтраў. Даўжыня берагавой лініі каля 642 км. Аб’ём 74 км ³, узровень вады ў возеры падтрымліваецца спэцыяльным абсталяваньнем (раней узровень вады часта зьмяняўся).

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Азёры Швэцыі
Вэнэрн

**Вэ́нэрн** () — возера на захадзе Швэцыі. Разьмешчана на тэрыторыі трох ляндскапаў: Вэрмлянду на поўначы і паўночным усходзе, Дальсьлянду на захадзе і Вэстэр’ётлянду на ўсходзе і поўдні.

Вэнэрн — найбуйнейшае возера Швэцыі і Эўразьвязу і трэцяе паводле плошчы ў Эўропе пасьля Ладаскага і Анескага азёраў. Плошча 5650 км ², аб’ём 153 км ³, даўжыня каля 150 км, максымальная шырыня каля 80 км, сярэдняя глыбіня 27 м, найбольшая глыбіня 106 м, вышыня над узроўнем мора 44 м. Плошча вадазборнага басэйна каля 46,8 тыс. км ². Ледастаў на Вэнэрне — з сьнежня да красавіка, няўстойлівы.

## Глядзіце таксама
* Ёта-канал
* Тральгэтанскі канал

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Азёры Швэцыі
Мэлярэн

**Мэ́лярэн** () — трэцяе паводле велічыні возера ў Швэцыі, пасьля азёраў Вэнэрн і Вэтэрн. Плошча 1140 км², максымальная глыбіня 64 м. На ўсходнім беразе, каля гораду Стакгольму і ў ягоных межах, маецца адток у Балтыйскае мора праз канал Сёдэртэлье, Норстрэм, шлюзы Сьлюсэн і Гамарбюсьлюсэн.

Катэгорыя:Азёры Швэцыі
Фэадалізм

**Фэўдалізм** (ад лацінскага feudum — плата ) — эканамічная і грамадзкая мадэль, пры якой асноўныя сацыяльныя клясы людзей — фэадалы (землеўладальнікі) і эканамічна залежнае ад іх сялянства; фэадалы пры гэтым зьвязаныя адзін з адным спэцыфічным тыпам прававых абавязаньняў, вядомых як *[[фэадальныя ўсходы]]*.

Слова «фэадалізм» выкарыстоўвалася ангельскімі юрыстамі XVII стагодзьдзя для пазначэньне тыпу ўласнасьці; як грамадзка-палітычны тэрмін яно ўжываецца ў Мантэск’ё. Паданьне пра фэадалізм як пра этап сацыяльна-эканамічнай гісторыі чалавецтва, які адпавядаў у Эўропе Сярэднявеччу, разьвіваецца ў францускай гістарыяграфіі пачатку XIX стагодзьдзя, першым чынам у Гізо. У афіцыйным савецкім марксізьме фэадалізм разглядаўся ў якасьці адной зь пяці грамадзка-гістарычных фармацыяў, больш высокай у параўнаньні з рабаўладаньнемм. У XX стагодзьдзі розныя гістарычныя школы высоўвалі розныя канцэпцыі фэадалізму; некаторыя наогул не выкарыстоўвалі гэты тэрмін.

У сучаснай навуцы часта выкарыстоўваюцца тэрміны традыцыйнае грамадзтва, аграрнае грамадзтва. Панавальны тып эканомікі пры фэадальным ладзе — натуральная гаспадарка, уклад — традыцыйны.

Пры фэадальных адносінах уладальнікі земляў (фэадалы) выбудаваныя ў фэадальныя ўсходы: асоба ніжэйшага рангу (васал) атрымлівае за службу зямельны надзел (фэод або ф’еф) і прыгонных у вышэйстаялага (сэньёра). На чале фэадальных усходаў стаяў манарх, але яго ўлада звычайна значна слабейшая ў параўнаньні з паўнамоцтвамі буйных сэньёраў, якія, у сваю чаргу, ня маюць абсалютнай улады над усімі землеўладальнікамі, якія стаяць ніжэй за іх у фэадальных усходах (прынцып «васал майго васала — ня мой васал», які дзейнічаў у шматлікіх дзяржавах кантынэнтальнай Эўропы). Сяляне працуюць на землях, належных фэадалам усіх узроўняў, плацячы ім паншчынай або чыншам.

Фэадалізм у заходняй Эўропе, паводле шэрагу канцэпцыяў, пачаў усталёўвацца яшчэ ў V стагодзьдзі нашай эры ў позьняй Рымскай імпэрыі. Адметнымі рысамі фэадалізму ў Заходняй Эўропе былі высокая ступень палітычнай дэцэнтралізацыі, дуалізм сьвецкай і духоўнай улад, спэцыфіка эўрапейскага гораду як цэнтру рамяства і гандлю, раньняе разьвіцьцё гарызантальных грамадзкіх структураў, публічнага прыватнага права. Затым, у сярэднія стагодзьдзі, ён пачаў панаваць у Эўропе да буржуазных рэвалюцыяў. На зьмену фэадальнаму ладу прыйшоў капіталістычны.

У антычным сьвеце найбольш падобную да фэадалізму сыстэму мела Пэрсыдзкая імпэрыя, у якой цяжкаму вершніку даваўся надзел, падобны да фэадальнага фэоду.

## Глядзіце таксама
* Фэод
* Аграрнае грамадзтва

## Вонкавыя спасылкі


Катэгорыя:Аграрнае грамадзтва
Фарэрцы

**Фарэрцы** (, []) — паўночнагерманскі народ, карэннае насельніцтва Фарэрскіх выспаў. Фарэрцы размаўляюць на фарэрскай і дацкай мовах.

Катэгорыя:Этнасы Эўропы
Катэгорыя:Фарэрскія астравы
Пялік (возера)

**Палік**, таксама **Пялік** — возера ў Барысаўскім раёне, басэйн ракі Бярэзіны (працякае праз возера), ля вёскі Палік (Маісееўшчынскі сельсавет), у Бярэзінскім біясфэрным запаведніку. Плошча 7,68 км². ь6,3 км, максымальная шырыня 3 км, максымальная глыбіня 2,1 м, сярэдняя 1,1 м. Вадазбор 2760 км².

Катэгорыя:Азёры Беларусі
Катэгорыя:Барысаўскі раён
Таупа (возера)

**Таупа** — самае вялікае возера Новай Зэляндыі паводле плошчы. Знаходзіцца на Паўночным востраве ў вульканічным раёне Таупа. Даўжыня берагавой лініі возера дасягае 193 км, самае вялікая глыбіня — 186 мэтраў. Плошча складае 616 км². Выцякае ў раку Вайката.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Азёры Новай Зэляндыі
Найзыдлер

**Нойзы́длер** (; ; ) — возера ў Аўстрыі і Вугоршчыны. Плошча каля 330 км², плыткае, значная частка паверхні парасла трыснёгам, калёніі чапляў (біясфэрны рэзэрват).

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Аб’екты Сусьветнай спадчыны ў Аўстрыі
Кельты

**Кельты** () — блізкія па мове і матэрыяльнай культуры плямёны індаэўрапейскага паходжаньня, у старажытнасьці на мяжы эраў займалі шырокую тэрыторыю ў Заходняй Эўропе.


Катэгорыя:Гісторыя Эўропы
Катэгорыя:Старажытныя народы
Нарвэжцы

**Нарвэ́жцы**, часам сустракаецца **нарвэ́гі**, — народ у Паўночнай Эўропе, асноўнае насельніцтва Нарвэгіі. Агульная колькасьць — больш за 5 мільёнаў чалавек, у тым ліку ў Нарвэгіі — каля 4,3 мільёнаў, яшчэ больш за 500 тыс. чалавек у ЗША, больш за 150 тыс. у Канадзе, па некалькі дзясяткаў тысячаў ва ўсіх скандынаўскіх краінах-суседзях Нарвэгіі.

## Мова і рэлігія
У нарвэскай мове, што належыць да скандынаўскай падгрупы германскай групы індаэўрапейскай моўнай сям’і, значны дыялектны падзел. Існуюць дзьве літаратурныя нормы: нюношк і букмол.

Веравызнаньне нарвэжцаў пераважна лютэранскае, ёсьць прадстаўнікі іншых плыней пратэстантызму і каталікі.

## Гісторыя
Лічыцца, што нарвэжцы — патомкі германскіх плямёнаў жывёлаводаў і земляробаў, што пасяліліся ў Скандынавіі ў канцы 3-га тысячагодзьдзя да н. э. Даўнейшыя ўзоры нарвэскай пісьменнасьці — рунічныя надпісы (не пазьней за VIII ст.).

Тэрмін «нарвэжац», менавіта нордман («паўночны чалавек») упершыню фіксуецца ў стараангельскіх крыніцах IX стагодзьдзя.

Стварэньне ў X—XI стагодзьдзях раньнефэадальнай дзяржавы і хрысьціянізацыя (з канца X ст.) спрыялі фармаваньню нарвэскага народа.

У часы вікінгаў (IX—XI ст.) нарвэскія перасяленцы заснавалі калёніі на астравах Паўночнай Атлянтыкі і Ісьляндыі, дзе зьмяшаліся зь іншымі этнасамі, ствараючы новыя этнасы — ісьляндцы і фарэрцы.

У канцы XIV ст. нарвэжцы трапляюць пад уладу Даніі і адбываюцца працэсы данізацыі, якія яшчэ ўзмацніліся пасьля Рэфармацыі 1536 году.

У 1814 годзе заключаная швэдзка-нарвэская унія. Зь яе разарваньнем у 1905 годзе Нарвэгія здабывае незалежнасьць.

Сёньня Нарвэгія — адна з найбольш разьвітых дзяржаваў сьвету. Разам з нарвэжцамі ў Нарвэгіі цяпер жыве і працуе шмат эмігрантаў зь іншых краінаў сьвету.

## Традыцыйная культура

### Фальклёр
Ад эпохі сярэднявечча да нас дайшлі ісьляндскія сагі, якія апавядаюць пра падзеі ў розных кутах скандынаўскага сьвету, у тым ліку ў Нарвэгіі. Збольшага народная творчасьць захоўваецца ў выглядзе шматлікіх чарадзейных казак і харавых і сольных песень. Папулярныя музычныя інструмэнты — скрыпка, арфа, рог, акардэон.

У старажытнасьці танец лічыўся часткай рытуальнага рэлігійнага досьведу. Але ўжо ў сярэднявеччы з Ангельшчыны і Францыі ў Нарвэгію трапілі танцы, якія дазвалялі супольна бавіць час і зьяўляліся прыемнай формай сацыяльных кантактаў. У Нарвэгіі шырока распаўсюджаныя парныя танцы і карагод *рынгданс*. Парныя народныя танцы: кадрыль *рэлендэр*, танец-гульня *халінг* і запаволеная нарвэская форма мазуркі.

## Нарвэжцы
Сярод выдатных нарвэжцаў былі:
* клясык нарвэскай літаратуры Б’ёрнстэрнэ Б’ёрнсан
* матэматык Нільс Гэнрык Абэль
* кампазытар Эдвард Грыг
* дасьледнікі Руаль Амундсэн, Фрыцьёф Нансэн і Тур Хэердал
* пісьменьнік, клясык нарвэскай літаратуры Кнут Гамсун
* паэт і драматург Гэнрык Ібсэн
* мастак Эдвард Мунк
* шмат спартоўцаў, у прыватнасьці зімовых відаў спорту, і зорак шоў-бізнэсу.

Катэгорыя:Этнасы Эўропы
Катэгорыя:Нарвэгія
Чад (возера)

**Чад** (, , ) — бясьсьцёкавае рэліктавае возера, знаходзіцца ў Цэнтральнай Афрыцы.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Азёры Камэруну
Катэгорыя:Азёры Нігеру
Катэгорыя:Азёры Нігерыі
Катэгорыя:Азёры Чаду
Катэгорыя:Бясстокавыя азёры
Катэгорыя:Водна-балотныя надзелы
Яніна (возера)

**Яніна** (Іяніна, Янінскае возера, Памватыда; ) — возера на паўночным захадзе Грэцыі. Плошча 22,8 км².

## Геаграфія
Возера разьмешчана ў цэнтральнай частцы ному Яніна, вобласьць Эпір. Сярэдняя глыбіня меней за 7 м, максымальная — 11 м. Даўжыня да 7,5 км, шырыня — да 5 км. Вышыня люстра 470 м над узроўнем мора.

На ўсходнім беразе возера знаходзіцца горад Яніна, на паўночным — населены пункт Пэрама. У паўночнага берагу — невялікі востраў. Паўночней возера — гара Міцыкелі.

## Вонкавыя спасылкі

* Фотагалерэя
* An integrated water quality assessment of the lake Pamvotis. Restoration and management scenarios

Катэгорыя:Азёры Грэцыі
Войскі

**Войскі** () — ураднік у Польшчы (з XIII стагодзьдзя) і ВКЛ (з XVI стагодзьдзя). У час войнаў, калі шляхта з паспалітым рушаньнем пакідала маёнткі, наглядаў за парадкам у павеце і апекаваў тых, хто застаўся ў маёнтках. У Польшчы войскія былі гродзкія і земскія, у ВКЛ толькі земскія (адзін на павет), якія падпарадкоўваліся старосьце павятовага гораду. Урад войскага ў ВКЛ быў і дыгнітарскім.

Войскімі вялікімі літоўскімі былі:
* Фёдар Богуш (1596)
Урад вакантны (?)
* Габрыэль Кімбар (? — 1744)
* Габрыэль Дамінік Шанкоўскі-Саванеўскі (1.1745 — 1755)
* Адам Мікоша (5.1755 — 1764 — ?)
* Ян Пясэцкі (? — 1767—1783)
* Міхал Залескі (1783 —)

## Літаратура
* 
* Wolff J. Senatorowie i dygnitarze Wielkiego Księstwa Litewskiego: 1385—1795. — Kraków, 1885.
* Żychliński T. Złota księga szlachty polskiej. T. 1—31. — Poznań, 1879—1908.

Катэгорыя:Ураднікі Вялікага Княства Літоўскага
Пэрсы

**Пэрсы** (фарсы) — народнасьць, якая складае каля паловы насельніцтва Ірану. Жывуць галоўным чынам у Цэнтральным і Ўсходнім Іране. Кажуць на пэрсыдзкай мове. Антрапалягічна прыналежаць да паўднёвай галіны вялікай эўрапэоіднай расы.

## Этнагенэз
Пранікненьне іранскіх плямёнаў на тэрыторыю сучаснага Ірану меркавана належыць да 2 тыс. да н. э. (па меркаваньні адных навукоўцаў — зь Сярэдняй Азіі, па меркаваньні іншых — з Закаўказьзя). Пэрсыдзкія плямёны займалі панавальнае становішча ў дзяржаве Ахэмэнідаў. У наступным фармаваньні пэрсаў ўдзельнічалі таксама арабскія, цюрскія і мангольскія плямёны. Сур’ёзнай гістарычнай мяжой зьяўляцца заваёва Ірану арабамі. Пэрсы прынялі іслам, выпрабавалі ўплыў арабскай культуры і мовы (7 ст.). У 11—12 стагодзьдзях тут зьявілася туркі-сэльджукі, у 13—14 стагодзьдзях правіла мангольская дынастыя Хулагуідаў, у 16 — дынастыя Сэлеўкідаў, у 18 — цюрская дынастыя Каджараў. Усе яны пакінулі свой сьлед, але і ад пэрсаў іншыя народы таксама шматлікае перанялі.

У сярэдзіне 19 ст. пачалося фармаваньне пэрсаў у нацыю; працэс асыміляцыі пэрсамі інш. народнасьцяў Ірану (асабліва якія размаўлялі на мове іранскага гурта) працягваецца і ў цяперашні час. Па рэлігіі — мусульмане шыіцкага толку. Да арабаў пэрсы вызнавалі зараастрызм, які захаваўся ў некалькі зьмененым выглядзе ў гебраў. У Індыі іх завуць парсамі, а іх вучэньне — парсізм. У старажытнасьці распаўсюджанае было маніхейства.

На працягу шматлікіх стагодзьдзяў Іран быў манархіяй. Тытул кіраўніка — шаг, падышаг («цар»), шаг-ін-шаг («цар цароў»). З 1979 г. Іран — ісламская рэспубліка.

Катэгорыя:Этнасы Азіі
Катэгорыя:Іран
Казловічы 1

**Казло́вічы 1** — вёска ў Аршанскім раёне Віцебскай вобласьці, знаходзіцца за 18 кілямэтраў на поўдзень ад Воршы і за 5 кілямэтраў на ўсход ад міжнароднай аўтамагістралі Санкт-Пецярбург — Адэса (у межах Беларусі — магістраль ). Казловічы 1 уваходзяць у склад Зубаўскага сельсавету.

## Гісторыя
Згадваецца ў 1643 як цэнтар войтаўства з царквой у складзе Шклоўскай воласьці ў Аршанскім павеце ВКЛ. 10 кастрычніка 2013 году разам зь іншымі населенымі пунктамі ліквідаванага Якаўлевіцкага сельсавету перададзеная ў склад Зубаўскага сельсавету.

## Насельніцтва
* 2010 год — 54 чалавекі
* 1999 год — 87 чалавек

## Крыніцы

Катэгорыя:Зубаўскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Аршанскага раёну
Інгальф Арнарсан

**Інгальф (Інгульф) Арнарсан** () — нарвэжац, у канцы ІХ стагодзьдзя перасяліўся ў Ісьляндыю са сваёй сябрынай і заснаваў на востраве першыя паселішчы — таксама фэрму на месцы сёньняшняга Рэйк’явіку. У яго імя названая гара Інгальфсф’яль.

## Крыніцы

Катэгорыя:Асобы Ісьляндыі
Катэгорыя:Асобы Нарвэгіі
Нарвэская мова

**Нарвэ́ская мо́ва** ( ) — мова германскае ґрупы індаэўрапейскае моўнае сям’і, на якой размаўляюць у Нарвэгіі. Гістарычная нарвэская мова найбольш блізкая да фарэрскай і ісьляндзкай моваў. Аднак дзякуючы значнаму ўплыву дацкай мовы і некатораму ўплыву швэдзкай, нарвэская ў агульным разуменьні блізкая і да гэтых моваў. Больш сучасная клясыфікацыя ставіць нарвэскую разам з дацкай і швэдзкай у ґрупу мацерыковых скандынаўскіх моваў, у адрозьненьне ад астраўных скандынаўскіх моваў.

## Мінуўшчына
Нарвэская мова панавала ў краіне да пэрсанальнай вуніі з Даніяй 1536 году. Той старажытны від мовы захаваўся сярод ісьляндзкіх нашчадкаў нарвэскіх перасяленцаў у выглядзе сучаснай ісьляндзкай мовы. Зь пераходам да вуніі з Швэцыяй у 1814 годзе ў дзяржаўную мову ўводзяцца нарвэскія словы, якую мовазнавец Кнуд Кнудсэн (1812—1895) ад пачатку нарок дацка-нарвэскай. Пасьля абвяшчэньня незалежнасьці Нарвэгіі ў 1905 годзе яна стаецца кніжнай мовай краіны. Пад канец ХІХ стагодзьдзя парлямэнт дазволіў школам весьці навучаньне на нарвэскай краёвай мове, якую вярнуў у літаратуру мовазнавец Івар Осэн (1813—1896) сваім дасьледаваньнем заходніх гаворак. Пасьля атрыманьня Нарвэгіяй незалежнасьці яе называюць новай нарвэскай. У далейшым кніжная мова прыпадабняецца да яе цягам 6 правапісна-граматычных рэформаў 1907, 1917, 1938, 1952, 1959 і 1981 гадоў.

## Крыніцы
Фарэрская мова

**Фарэ́рская мо́ва** (састарэлая таксама **фэрэ́йская**, (саманазва: *føroyskt*, *føroyskt mál*; вымаўл. ) — мова скандынаўскае групы германскае галіны індаэўрапейскае моўнае сям’і, што распаўсюджаная на Фарэрскіх астравох, якія ўваходзяць у склад Даніі. На саміх Фарэрах пражывае 49 000 чалавек (перапіс 2009 году), для 98% зь якіх фарэрская зьяўляецца роднай мовай.

Поруч з нарвэскай, ісьляндзкай мовамі, а таксама зьніклай мовай норн паходзіць са старажытнаскандынаўскае мовы. Фарэрская ды ісьляндзкая мова дагэтуль зьяўляюцца лінгвістычна найбліжэйшымі адна да адной. Тым ня менш, гэтая блізкасьць не захоўваецца ў вымаўленьні, а толькі ў артаграфіі з прычыны этымалягічнай асновы правапісу фарэрскае мовы.

## Крыніцы

Катэгорыя:Мовы Даніі
Швэдзкая мова

**Швэ́дзкая мо́ва** (саманазва: *svenska*, вымаўл. ) — мова ўсходняй падгрупы скандынаўскай групы, на якой размаўляюць у Швэцыі, частцы Фінляндыі і на аўтаномных Аляндзкіх астравох (частка Фінляндыі). Мае афіцыйны статус у Швэцыі, а таксама ў Фінляндыі, дзе швэдзкая мова ўроўненая зь фінскай. Колькасьць носьбітаў паводле стану на 2007 год — 8,7 млн чал. На цяперашні час швэдзкая мова зьяўляецца найбуйнейшай серад паўночнагерманскіх моваў паводле колькасьці носьбітаў.

Разам зь іншымі мовамі паўночнагерманскае групы германскае галіны моваў, швэдзкая мова зьяўляецца нашчадкам старажытнаскандынаўскай мовы — германскай мовы, якая існавала ў Скандынавіі ў часы эпохі вікінгаў. Швэдзкая мова ў значнай ступені зьяўляецца ўзаемназразумелай зь лінгвістычна й геаграфічна блізкімі мовамі, нарвэскай і дацкай.

Літаратурная мова выкарыстоўваецца большасьцю швэдаў. Структурна яна паходзіць ад цэнтральнашвэдзкіх дыялектаў, была распрацаваная ў пачатку ХХ ст. Апрача літаратурнай мовы ва ўжытку застаюцца дыялекты, некаторыя зь якіх маюць значныя разыходжаньні ад літаратурнай мовы ў галіне лексыкі й граматыкі і могуць быць не заўсёды ўзаемназразумелымі зь літаратурнай швэдзкай. Гэтыя дыялекты распаўсюджаныя перадусім серад людзей зь нізкім узроўнем кантактаў па-за роднаю мясцовасьцю, яны не знаходзяцца пад пагрозаю зьнікненьня, а іх выкарыстаньне можа нават часта заахвочвацца мясцовымі ўладамі.

У марфалягічным дачыненьні блізкая роднаснай ангельскай мове, адзначаючыся, як і ангельская, параўнальна нізкай ступеньню словазьмяненьня. У граматыцы адзначаюцца два граматычныя роды (агульны і ніякі), два склоны й адрозьненьне між адзіночным ды множным лікам. Старыя зьвесткі адлюстроўваюць былую наяўнасьць назоўнага й роднага сконаў, а таксама рэшткі вінавальнага й давальнага склонаў. Прыметнікі маюць ступені параўнаньня (блізкія ангельскай мове), могуць узгадняцца паводле роду, ліку й пэўнасьці. Крытэр пэўнасьці існуе таксама й для назоўнікаў, апрача таго — вызначаныя й нявызначаныя артыклі.

З фаналягічнага пункту гледжаньня вылучаецца прасодыя, якая мае двайны націск і (у дыялектах) супрацьпастаўленьне паводле тонаў. У гукавым інвэнтары акрэсьліваюцца параўнальна вялікая колькасьць галосных гукаў і адносна рэдкі зычны глухі палятальна-вэлярны сьпірант.

Парадак словаў, як і ў большасьці германскіх моваў, адпавядае тыпу V2: фінітны дзеяслоў паўстае ў другой пазыцыі пасьля галоўнай кляўзы.

Асноўныя дыялектныя групы швэдзкай мовы:

* Норляндзкія дыялекты;
* Дыялекты швэдаў Фінляндыі;
* Свэаляндзкія дыялекты;
* Готляндзкія дыялекты;
* Ёталяндзкія дыялекты;
* Паўднёвыя дыялекты.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
Скандынавія

**Скандынавія** — гісторыка-культурны рэгіён на поўначы Эўропы, цэнтрам якога зьяўляецца Скандынаўскі паўвостраў.

Данія, Нарвэгія і Швэцыя прызнаюць адзін аднаго часткамі Скандынавіі. Акрамя таго, у Скандынавію часта ўключаюць Ісьляндыю і Фінляндыю, а таксама Фарэрскія астравы, збліжаючы гэты тэрмін з паняцьцем **[[Паўночная Эўропа]]**.

У нямецкай і ў расейскай геаграфічнай традыцыі Данія звычайна не ўключаецца ў склад Скандынавіі.

## Гісторыя
Скандынаўскі рэгіён быў калянізаваны паўночнагерманскімі плямёнамі ў другой палове 1-га тысячагодзьдзя новай эры. На працягу шматлікіх стагодзьдзяў скандынаўскія дзяржавы неаднаразова аб’ядноўваліся ў палітычныя зьвязы, найбольшым зь якіх была Кальмарская унія (1397—1523), якая аб’яднала пад адной каронай усё скандынаўскія каралеўствы (Данію, Нарвэгію і Швэцыю), з залежнымі тэрыторыямі — Фінляндыяй, Ісьляндыяй і Грэнляндыяй.

Сучаснае выкарыстаньне тэрміна *Скандынавія* зьвязана з дацка-прускімі войнамі сярэдзіны XIX стагодзьдзя за Шлезьвіг і ўзьнікненьнем нацыянальна-палітычнага руху за аб’яднаньне Швэцыі, Даніі і Нарвэгіі ў адзіную дзяржаву.

## Мовы
Асноўныя скандынаўскія мовы адбыліся ад агульнага стараскандынаўскай мовы, і ставяцца да паўночнай галіны германскай моўнай групы. Большасьць дыялектаў нарвэскай, швэдзкай і дацкай моваў узаемна зразумелыя. Ісьляндзкая і фарэрская мовы таксама адбыліся ад стараскандынаўскай, але захавалі значна больш архаічных рыс.

Фінская мова ставіцца цалкам да іншай моўнай сям’і — фіна-вугорскім мовам. У той жа час, у Фінляндыі пражывае значная швэдзкая меншасьць, і швэдзкая зьяўляецца адной зь дзяржаўных моваў.

## Глядзіце таксама
* Скандынаўская міталёгія
* Скандынаўскае імя
* Вікінгі
* Паўночная Эўропа

## Вонкавыя спасылкі
* Gudbrandsdalen
* Скандынаўскі інфармацыйны цэнтр
* Краіны Еўропы — інфармацыйны партал
* Праклады скандынаўскіх газэт
Скандынаўскі паўвостраў

**Скандынаўскі паўвостраў** — паўвостраў, разьмешчаны ў паўночна-заходняй частцы Эўропы, амываецца Балтыйскім, Паўночным, Нарвэскім і Баранцавым морамі. Распаўсюджваецца з поўначы на поўдзень на 1900 км. Шырыня паўвострава дасягае 800 км, плошча складае каля 800 тыс. км² (самы вялікі паўвостраў Эўропы). На паўвостраве разьмяшчаюцца Нарвэгія, Швэцыя і паўночна-заходняя частка Фінляндыі.

## Глядзіце таксама
* Скандынавія

Катэгорыя:Геаграфія Эўропы
Катэгорыя:Скандынавія
Дзесяціногія ракападобныя

**Дзесяціно́гія ракападо́бныя** () — шырокі атрад клясы вышэйшых ракаў, які зьмяшчае каля траціны ўсіх яго відаў. Асаблівую камэрцыйную цікавасьць уяўляюць прадстаўнікі сямейства амараў.

## Вонкавыя спасылкі


Катэгорыя:Таксоны, найменаваныя П’ерам Андрэ Лятрэем
Катэгорыя:Атрады ракападобных
Гальфстрым

**Ґальфстры́м** (ад  — «плынь з заліву») — цёплая марская плынь у Атлянтычным акіяне. Працягам Ґальфстрыма зьяўляецца Паўночна-Атлянтычная плынь. З-за Ґальфстрыму краіны Эўропы, што прылягаюць да Атлянтычнага акіяна, адрозьніваюцца больш лагодным кліматам, у адрозьненьне ад рэґіёнаў на аналяґічнай ґеаґрафічнай шыраце: масы цёплай вады грэюць паветра, што праходзіць над імі, а заходнія ветры пераносяць яго на Эўропу.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Атлянтычны акіян
Катэгорыя:Эўропа
Магераўка

**Ма́гераўка** — вёска ў Беларусі, на рацэ Лешчы. Уваходзіць у склад Зубаўскага сельсавету Аршанскага раёну Віцебскай вобласьці. Знаходзіцца за 15 кілямэтраў на поўдзень ад Воршы і за 1 кілямэтар на ўсход ад міжнароднай аўтамагістралі Санкт-Пецярбург — Адэса (у межах Беларусі — магістраль ).

## Назва

Магер (Magher, Mager) — імя германскага паходжаньня.

## Гісторыя
Паводле фундушу ад 30 чэрвеня 1592 граф на Шклове і Мышы Аляксандар Янавіч Хадкевіч запісаў на ўтрыманьне плябана толькі што збудаванага ў Шклове касьцёлу 3 вёскі: Лешчу, Магераўку і Турлаі, якія ад 1623 года перайшлі ва ўласнасьць Шклоўскага дамініканскага кляштару. 

10 кастрычніка 2013 году разам зь іншымі населенымі пунктамі ліквідаванага Якаўлевіцкага сельсавету перададзеная ў склад Зубаўскага сельсавету.

## Насельніцтва
* 1910 год — 148 чалавек
* 1999 год — 310 чалавек
* 2010 год — 237 чалавек

## Крыніцы

Катэгорыя:Зубаўскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Аршанскага раёну
Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVI стагодзьдзі
Плынь Ірмінгера

**Плынь Ірмінгера** — плынь у паўночная частцы Атлянтычнага акіяну непадалёк ад Ісьляндыі. Адгаліноўваецца ад Паўночна-Атлянтычнай плыні. Плынь зьяўляецца кампанэнтам Паўночна-Атлянтычнага субпалярнага кола і перасоўвае адносна цёплыя воды на поўнач, дзе яны перамешваюцца з водамі адносна халоднай Грэнляндзкай плыні.

Катэгорыя:Атлянтычны акіян
Катэгорыя:Геаграфія Ісьляндыі
Нацыянальная галерэя Ісьляндыі

**Нацыянальная галерэя Ісьляндыі** (), знаходзіцца ў Рэйк’явіку, утрымлівае калекцыю ісьляндзкага мастацтва. 

## Вонкавыя спасылкі
* Сайт галерэі таксама анг.

Катэгорыя:Ісьляндзкая культура
Катэгорыя:Музэі
Музэй К’ярваля

**Музэй К’ярваля** () — музэй у Рэйк’явіку на вуліцы Flókagata, месьціцца на ўскрайку маленькага парку Міклятуну (Miklatun) і прысьвечаны ісьляндзкаму мастаку Ёганэсу Свэйнсану К’ярвалю (1885—1972). Пастаянна ў сьценах музэю адбываюцца выставы сучасных мастакоў-інсталятараў. Ёсьць таксама невялічкае кафэ зь бясплатным інтэрнэт-доступам.

Катэгорыя:Ісьляндзкая культура
Катэгорыя:Музэі
Ёганэс Свэйнсан К’ярваль

**Ёганэс Свэйнсан К’ярваль** (; 15 кастрычніка 1885, Эфці-Эй, Ісьляндыя — 13 красавіка 1972, Рэйк’явік) — ісьляндзкі мастак.

Мастак пры нараджэньні атрымаў імя і імя па бацьку Ёганэс Свэйнсан, рос у вёсцы ў мясцовасьці Боргафіёрдур эйстры (). Вядомасьць як мастаку яму прынесьлі, з аднаго боку, рэалістычныя краявіды Ісьляндыі, з другога боку, творы, напоўненыя містыкай — на палотнах ажываюць героі сагаў, эльфы, тролі. У 1910 годзе ўзяў псэўданім К’ярваль.

Вывучаў мастацтва ў Рэйк’явіку і Капэнгагене, наведваў Італію і Англію. У 1950 годзе пабудаваў літні дом у Остляндзе, які называў К’ярвальсхвамі. У Рэйк’явіку яму прысьвечаны музэй (гл. Музэй К’ярваля).

Пахаваны на могілках у Рэйк’явіку. Яго партрэт разам з адной прац зьмешчаны на банкноце ў 2000 ісьляндзкіх кронаў.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Ісьляндзкія мастакі
Катэгорыя:Асобы Ісьляндыі
Войска вызваленьня Косава

**Войска вызваленьня Косава**, **ВВК** (, *UCK* — УЧК) — альбанская тэрарыстычная групоўка, якая змагалася за незалежнасьць Косава. Пасьля вайны НАТО супраць Югаславіі арганізацыя была легалізаваная, і яе дзеячы ўвайшлі ў склад мясцовай адміністрацыі.

Асноўнае ўзбраеньне падчас баявых дзеяньняў: АК-47 і гранатамёты РПГ-7.

Косаўскі ахоўны корпус (КАК) — легалізаваўся пасьля ўваходу сілаў НАТО ў Косава ў 1999 годзе.

ВВК было адной зь першых міжнародных тэрарыстычных груповак, заўважаных у сувязях з Аль-Каідай яшчэ ў канцы 1990-х. Заходнія выведслужбы паведамлялі пра тое, што яе баевікі праходзяць падрыхтоўку ў вучэбных лягерах Аль-Каіды.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Па трупах і гераіне: «хвалебны» шлях прэм’ера Косава // pravda.ru, 22.02.2008

Катэгорыя:Гісторыя Сэрбіі
Катэгорыя:Косава
Катэгорыя:Партызанскія рухі
Катэгорыя:Тэрарыстычныя арганізацыі
Ісьляндзкая крона

**Ісьля́ндзкая кро́на** — грашовая адзінка Ісьляндыі. Уведзеная ў 1885 годзе.
* Эмітэнт — Цэнтральны банк Ісьляндыі ().
* Афіцыйна ў абароце знаходзяцца манэты наміналам у 1, 5, 10, 50 і 100 крон і банкноты наміналам у 10, 50, 100, 500, 1000, 2000, 5000.
* Асноўныя колеры: чырвона-карычневы і бэжавы.
Тэарэтычна крона складаецца з 100 эйрэ (, мн. л. — ), але з 1 кастрычніка 2003 усе манэты наміналам менш за 1 крону выведзеныя з абароту. Банкноты наміналам у 10, 50 і 100 крон больш не выпускаюцца.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Эканоміка Ісьляндыі
Катэгорыя:Валюты
Востраў Іёны

**Востраў Іёны** — стромкія скалы ў Ахоцкім моры, разьмешчаныя ў 250 км на поўнач ад Сахаліна, вышынёй каля 300 м. Востраў незаселены, на ім разьмешчаная толькі аўтаматычная мэтэаралягічная станцыя і пустуючая хатка, невядома кім пабудаваная. Людзі прыбываюць туды раз у год, каб зьмяніць батарэі на станцыі. На выспе разьмешчаны вялізны птушыны базар і логавішча сівучаў на прылеглых да яго абломках скал. 

Адносіцца да Хабараўскага краю; з прылеглай тэрыторыяй зьяўляецца помнікам прыроды рэгіянальнага значэньня плошчай 80 тыс. га.

Катэгорыя:Астравы Расеі
Восень

**Восень** — адна з чатырох часоў году паміж летам і зімою. Складаецца з трох месяцаў: у паўночным паўшар’і — верасьня, кастрычніка і лістапада, у паўднёвым — сакавіка, красавіка і траўня.

У адрозненьне ад *каляндарнай*, *астранамічная восень* надыходзіць пазьней — падчас восеньскага раўнадзенства 22 або 23 верасьня (у паўночным паўшар’і) або 20 або 21 сакавіка (у паўднёвым паўшар’і) і працягваецца да зімовага сонцастаяньня (21 або 22 сьнежня у паўночным паўшар’і, 20 або 21 чэрвеня у паўднёвым паўшар’і).
Музэй Эйнара Ёнсана

**Музэй Эйнара Ёнсана** — музэй ісьляндзкага скульптара Эйнара Ёнсана, знаходзіцца насупраць Гальгрымскірк’і ў Рэйк’явіку. Будынак музэю нагадвае стыль 1930-я гадоў. Пры музэі створаны сад скульптураў, у якім сярод кветак і кустоўя хаваюцца містычныя фігуры ісьляндзкага скульптара.

## Вонкавыя спасылкі
* Сайт музэю

Катэгорыя:Музэі
Катэгорыя:Ісьляндзкая культура
Аён (востраў)

**Аён** () — востраў ва Ўсходне-Сыбірскім моры ля ўваходу ў Чаўнскую губу. Адміністрацыйна адносіцца да Чаўнскага раёну Чукоцкай аўтаномнай акругі Расеі. Плошча каля 2000 км². Паверхня раўнінная, вышынёй да 64 м. Тэрыторыя вострава занятая арктычнай тундрай. Маюцца аленевыя пашы. З 1941 году дзейнічае палярная станцыя.

Катэгорыя:Астравы Расеі
Катэгорыя:Астравы Паўночнага Ледавітага акіяна
Аракамчэчан

**Аракамчэчан** — выспа ў Берынгавым праліве ля ўзбярэжжа Чукоткі. Плошча 267,8 км². Адносіцца да тэрыторыі Чукоцкай аўтаномнай акругі (Расея).

Катэгорыя:Астравы Расеі
Катэгорыя:Ціхі акіян
Востраў Бэрынга

**Востраў Бэрынга** — найбуйнейшы востраў у складзе Камандорскіх астравоў. Разьмешчана да ўсходу ад Камчацкага паўвострава, у Бэрынгавым моры. Даўжыня каля 90 км, шырыня — 24 км. Геаграфічныя каардынаты 550 0' паўн. ш. 1660 15' у. д.

Адміністрацыйна ўваходзіць у склад Алеуцкага раёну Камчацкага краю Расеі. На востраве знаходзіцца адзіны населены пункт — сяло Нікольскае з насельніцтвам 752 жыхары (2005, па перапісе 2002 году — 808 чалавек), зь якіх каля 300 — алеуты.

## Вонкавыя спасылкі

* Камандорскія астравы (Алеуцкі раён)
* Аўтарскія фатаграфіі Камандор

Катэгорыя:Астравы Расеі
Катэгорыя:Камандорскія астравы
Эйнар Ёнсан

**Эйнар Ёнсан** (; 11 траўня 1874, фэрма Галтафель на поўдні Ісьляндыі — 18 кастрычніка 1954) — ісьляндзкі скульптар.

Ёнсан — першы ісьляндзкі скульптар, які дасягнуў міжнароднага прызнаньня. Нарадзіўся ў сялянскай сям’і; яго родным братам быў вядомы мастак Асгрымур Ёнсан.

## Глядзіце таксама
* Музэй Эйнара Ёнсана

## Крыніцы

Катэгорыя:Ісьляндзкія скульптары
Катэгорыя:Ісьляндзкія мастакі
Катэгорыя:Нарадзіліся 11 траўня
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1874 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Ісьляндыі
Катэгорыя:Памерлі 18 кастрычніка
Катэгорыя:Памерлі ў 1954 годзе
ICANN

**Сеціўнае таварыства па надаваньні імёнаў і нумароў**, **СТНІН** (, або скарочана ) — міжнародная некамэрцыйная арганізацыя, што кіруе каранёвымі DNS-сэрвэрамі Сеціва і адказвае за стварэньне дамэнаў верхняга ўзроўню. Сядзіба арганізацыі знаходзіцца ў штаце Каліфорніі, ЗША.

Атрымала правы на адміністраваньне каранёвых інтэрнэт-дамэнаў у верасьні 1998 году паводле кантракта з амэрыканскім урадам. У 2006 годзе амэрыканскі ўрад зьмяніў кантракт — вызваліў арганізацыю ад абавязку складаць справаздачу за кожныя паўгода. Ад часу заснаваньня выдаткі арганізацыі часткова пакрываюцца за кошт сродкаў Міністэрства гандлю ЗША.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
Старонка ў сеціве 

Катэгорыя:Інтэрнэт
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1998 годзе
Востраў Візэ

thumb|250px|right|Востраў Візэ
thumb|250px|right|Востраў Візэ
**Візэ**, **Зямля Візэ** () — расейскі востраў плошчай 288 км², разьмешчаны ў паўночнай частцы Карскага мора. Рэльеф вострава раўнінны зь невялікімі ўзгоркамі, максымальная вышыня 22 м над узроўнем мора. Геалягічна Зямля Візэ складзеная глінай і марскім пяском. Клімат вострава суровы, тэмпэратура самых цёплых месяцаў ледзь перавышае нулявую адзнаку. Востраў ўяўляе сабой арктычную пустыню, зрэдку пакрытую тундрай (у асноўным, ягель і лішайнікі). Мінімальная тэмпэратура за гады назіраньня складае −52,0 °С, сярэднегадавая колькасьць ападкаў — 242 мм, у асноўным у выглядзе сьнега.

Катэгорыя:Астравы Расеі
Катэгорыя:Астравы Паўночнага Ледавітага акіяна
Асгрымур Ёнсан

**Асгрымур Ёнсан** (, 4 сакавіка 1876 — 5 красавіка 1958) — ісьляндзкі мастак, аддаваў перавагу ў творчасьці краявідам, ілюстраваў кнігі. Родны брат Эйнара Ёнсана.

Катэгорыя:Ісьляндзкія мастакі
Катэгорыя:Нарадзіліся 4 сакавіка
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1876 годзе
Катэгорыя:Памерлі 5 красавіка
Катэгорыя:Памерлі ў 1958 годзе
Вікторыя (востраў, Расея)

**Вікто́рыя** () — расейскі востраў пасярэдзіне паміж Шпіцбэргенам і архіпэлягам Зямля Франца-Іосіфа. Плошча каля 40 км², даўжыня каля 5 км, шырыня 2,5 км. Уваходзіць у склад Прыморскага раёна Архангельскай вобласьці. Зьяўляецца самым заходнім востравам арктычных уладаньняў Расеі, знаходзіцца на адлегласьці за 62 км на ўсход ад нарвэскгаа вострава Белы.

Катэгорыя:Астравы Расеі
Катэгорыя:Астравы Паўночнага Ледавітага акіяна
Востраў Вількіцкага (Карскае мора)

**Во́страў Вількіцкага** () — расейскі востраў, разьмешчаны на ўсходзе Карскага мора, паміж Обской губой і Енісейскім залівам. Адносіцца да тэрыторыі Ямала-Ненецкай аўтаномнай акругі. Востраў мае форму паўмесяцу, зьвернутага выпукласьцю на поўнач. Шырыня каля 9 км, даўжыня каля 18 км. Паверхня пяшчаная, узгорыстая, пакрытая тундравай расьліннасьцю. Адкрытая ў 1874 годзе. Сваю назву востраў атрымаў у гонар расейскага гідрографа-геадэзіста генэрал-лейтэнанта А. І. Вількіцкага

Катэгорыя:Астравы Расеі
Катэгорыя:Астравы Паўночнага Ледавітага акіяна
Вайгач

**Вайгач** () — выспа на мяжы Баранцава і Карскага мораў, адносіцца да Ненецкай аўтаномнай акругі. Аддзелены ад кантынента вузкім пралівам Югорскі Шар і ад Новай Зямлі пралівам Карскія вароты. Плошча — 3,4 тыс. км². Паверхня раўнінная, з двума паралельнымі градамі, максымальнай вышынёй да 170 м. Складзены гліністымі сланцами, пяшчанікамі і вапнякамі. Расьліннасьць тундравая. Шмат азёраў і балотаў. У 1950 годзе на высьпе адчыненая палярная станцыя. На высьпе захавалася некалькі нянецкіх сьвяцілішчаў.

Катэгорыя:Астравы Расеі
Катэгорыя:Астравы Паўночнага Ледавітага акіяна
Бальтасар Кармакур

**Бальтасар Кармакур Сампэр** (; нарадзіўся 27 лютага 1966 году) — ісьляндзкі прадусар і рэжысэр. У намінацыі на найлепшыя фільмы: «101 Рэйк’явік» (паводле аднайменнага раману Гальгрымура Гэльгасана), «The Sea», «A Little Trip to Heaven».

## Фільмаграфія

### У якасьці рэжысэра
* «Дрэнная кроў» (*Mýrin*) — 2006
* «Невялікае падарожжа ў рай» (*Skroppið til himna*) — 2005
* «Мора» (*Hafið*) — 2002
* «Рэйк’явік 101» (*101 Reykjavík*) — 2000

### У якасьці актора
* «Анёлы Сусьвету» (*Englar Alheimsins*) — 2000
* «Рэйк’явік 101» (*101 Reykjavík*) — 2000
* «Востраў Д’ябла» (*Djöflaeyjan*) — 1996
* *Draumadísir* — 1996
* *Agnes* — 1995
* *Veggfóður: erótísk ástarsaga* — 1992

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Ісьляндзкія рэжысэры
Катэгорыя:Асобы Ісьляндыі
Вулькана

**Вулькана** () — востраў у Міжземным моры каля ўзбярэжжаў Італіі. У рымскай міталёгіі гэтая выспа лічылася кузьніцай Вулькануса — рымскага бога агню. Ад назвы выспы паходзіць тэрмін «вулькан».

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Астравы Атлянтычнага акіяна
Катэгорыя:Міжземнамор’е
Гальгрымур Гэльгасан

**Халгрымур Хельгасан** (, нар. 18 лютага 1959 г.) — сучасны ісьляндзкі пісьменьнік і мастак. Нарадзіўся Рэйк'явіку. З 1979 да 1980 г. навучаўся ў Ісьляндзкай акадэміі мастацтваў, а ў пэрыяд з 1981 да 1982 г. — у Акадэміі мастацтваў Мюнхэна. Паводле яго раману «101 Рэйк’явік» ісьляндзкі кінарэжысэр Балтасар Кармакур зьняў аднайменны фільм.

## Бібліяграфія
* *Hella* (1990)
* *Þetta er allt að koma* (1994)
* *101 Reykjavík* (1996)
* *Ljóðmæli 1978—1998* (1998)
* *Höfundur Íslands* (2001)
* *Herra alheimur* (2003)
* *Best of Grim* (2004)
* *Rokland* (2005)
* *10 ráð til að hætta að drepa fólk og byrja að vaska upp* (2008)

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Ісьляндзкія пісьменьнікі
Катэгорыя:Нарадзіліся 18 лютага
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1959 годзе
Вялікі Бегічаў

**Вялікі Бегічаў** () — выспа, разьмешчаная ля выхаду з Хатанскага заліва у паўднёва-заходняй частцы мора Лапцевых. Адносіцца да тэрыторыі Якутыі. Даўжыня выспы 61 км, шырыня 57 км, плошча каля 1800 км², вышыня да 201 м. Паверхня пакрытая тундравай расьліннасьцю. На высьпе водзяцца пясцы, алені, ва ўзьбярэжных водах маржы. На захад, за 7 км разьмешчаная выспа Малы Бегічаў. Абедзьве выспы адкрытыя Н. А. Бегічавым.

Катэгорыя:Астравы Расеі
Катэгорыя:Астравы Паўночнага Ледавітага акіяна
Вялікабрытанія (востраў)

**Вялікабрыта́нія** () — найбуйнейшы эўрапейскі востраў плошчай 218 595 км². На востраве разьмешчаная вялікая частка Злучанага Каралеўства: Англія, Шатляндыя і Ўэйлз.

Востраў мае працягласьць каля 900 км з поўначы на поўдзень. Абмываецца водамі Атлянтычнага акіяна на захадзе і поўначы, і Паўночнага мора — на ўсходзе. На поўдні аддзелены ад мацерыка пралівам Ля-Манш. Берагавая лінія астравоў моцна разьдзеленая шматлікімі залівамі (ф’ёрдамі на поўначы і рачнымі эстуарыямі на поўдні).

Найбуйныя паўастравы — Ўэйлз і Корнўал.
Ёўн Сігурдсан

**Ёўн Сігурдсан** (, таксама *Ён Зігурдссан*, 17 чэрвеня 1811, мыс Пафсэйры, Заходняя Ісьляндыя — 7 сьнежня 1879, Капэнгаген) — ісьляндзкі навуковец і дзяржаўны дзеяч, прэзыдэнт ісьляндзкага літаратурнага таварыства.

Нарадзіўся ў сям’і пастара. Надрукаваў: «Diplomatarium islandicum», статыстычны агляд Ісьляндыі («Skyrslur um Landshagi») і шмат артыкулаў для часопісаў. З 1840 году Сігурдсан стаяў на чале руху, які ставіў сваёй мэтай аднаўленьне аўтаноміі Ісьляндыі і яе заканадаўчага сходу — альтынга; таксама ж ён быў галоўным дзеячам ісьляндзкага альтынга, арганізаваным дацкім кіраўніцтвам у 1845 у якасьці дарадчай установы. Свае палітычныя ідэі Сігурдсан прапагандаваў у заснаванай ім газэце «Ny Felagsrit» (1841—1873). Высілкі Сігурдсана скончыліся поўным посьпехам.

Пахаваны ў Рэйк’явіку.

## Крыніцы

## Літаратура
* К. Maurer. Zur politischen Geschichte Islands. Leipzig, 1880).

Катэгорыя:Ісьляндзкія навукоўцы
Катэгорыя:Ісьляндзкія палітыкі
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Ісьляндыі
Катэгорыя:Памерлі ў Капэнгагене
Ля-Манш

**Ля-Манш** ( — «рукаў»), таксама **Ангельскі канал** () — пратока паміж узьбярэжжам Францыі і выспай Вялікабрытанія.

## Геаграфічнае становішча
Разам з Па-дэ-Кале злучае Паўночнае мора з Атлянтычным акіянам. Даўжыня 578 км, шырыня на захадзе 250 км, на ўсходзе 32 км, найменшая глыбіня на фарватэры 23,5 м. Пад Ля-Маншам (паміж Дуврам і Кале) збудаваны тунэль (агульная даўжыня 52,5 км, у тым ліку 38 км пад дном праліва). Асноўныя парты: Портсмут, Саўтгэмптан, Гаўр, Шэрбур.

## Перасячэньне пратокі Ля-Манш

Плыўцы праз пратоку Ля-Манш перасякаюць яго ў цяжкіх умовах: халодная вада (15—18&nbsp;°C летам), хвалі і вецер (заплывы праходзяць пры хваляванні да 4 балаў па шкале Бофарта ўключна), а таксама плыні, выкліканыя прыліву і адліву. У сувязі з гэтым за ўсю гісторыю праліў Ля-Манш змаглі пераадолець каля 900 чалавек (па стане на пачатак 2008 г.) — гэта менш за колькасьць людзей, якія пакарылі Эвэрэст.

Першым у гісторыі чалавецтва пратоку Ля-Манш пераплыў брытанскі плывец Мэт’ю Ўэб ў 1875 годзе за 21 гадзіну 45 хвілін. Першая жанчына пераплыла пратоку ў 1926 годзе за 14 гадзін 39 хвілін (Гертруда Эдэрле, ЗША).

Рэкорд сярод мужчын належыць баўгарскаму плыўцу Пятру Стойчаву (2007 год, 6 г. 57 хв. 50 с.); Сярод жанчын — чэскай плыўчыхі Івэты Главачавай (2006 год, 7 г. 25 хв. 15 с.). Таксама адзначаюцца і самыя марудныя заплывы праз праліў. Рэкорд складае 28 г. 44 хв. (Джэкі Кобэл, Вялікабрытанія, 2010 год). Француз Люі Блэрія 25 ліпеня 1909 першым пераляцеў празь Ля-Манш.

42-гадовы француз Філіп Круазон стаў першым чалавекам бяз рук і ног, якому атрымалася пераплысьці празь Ля-Манш. Для гэтага ён выкарыстаў спэцыяльныя пратэзы, якія дапамагалі яму падтрымліваць раўнавагу на вадзе, і трэніраваўся па 35 гадзін у тыдзень. Філіп пачаў заплыў з брытанскага порта Фолькстан і скончыў яго ў раёне францускага гораду Вісан.

Катэгорыя:Пратокі
Múm

**Múm** () — экспэрымэнтальны музычны гурт з Ісьляндыі, музыка якога характарызуецца мяккім вакалам, glitch-бітам і эфэктамі ў спалучэньні з традыцыйнымі і нетрадыцыйным музычнымі інструмэнтамі. Таксама яны вядомыя сваімі кароткімі сьціслымі рэміксамі песень.

Гурт быў сфармаваны ў 1997 годзе. Заснавальнікамі гурту былі Gunnar Örn Tynes, Örvar Þóreyjarson Smárason, і дзьве сястры, Gyða і Kristín Anna Valtýsdóttir. Паводле словаў Kristín, назва гурту зусім нічога не азначае. У 2002 Gyða пакінула гурт. У пачатку 2006 году Kristín таксама сышла, аднак пра гэта не было афіцыйных зьвестак да 23 лістапада 2006.

Нягледзячы на сыход з гурту некаторых заснавальнікаў, «Múm» працягнуў існаваньне. Іх чацьвёрты альбом *«[[Go Go Smear the Poison Ivy]]»* быў запісаны ў 2006 годзе і выйшаў 24 верасьня 2007 году. Альбому папярэднічаў сынгл *«[[They Made Frogs Smoke 'Til They Exploded]]»*, які выйшаў 27 жніўня 2007.

## Дыскаграфія

### Альбомы
* *[[Yesterday Was Dramatic – Today Is OK]]* (TMT, 2000; reissue Morr Music, 2005)
* *[[Finally We Are No One]]* (Fat Cat Records, 2002)
* *[[Summer Make Good]]* (Fat Cat Records, 2004)
* *[[Go Go Smear the Poison Ivy]]* (Fat Cat Records, 2007)
* *[[Sing Along to Songs You Don't Know]]* (Morr Music, 2009)

### Зборнікі
* *[[Blái Hnötturinn]]* (2001) — (Soundtrack)
* *[[Sincerely Yours: Klein Records Label Compilation]]* (2001) — contributed «Bounce»
* *[[Please Smile My Noise Bleed]]* (Morr Music, 2001) — (3 New Tracks + Remixes)
* *[[Remixed (Múm album)|Remixed]]* (TMT, 2002) — (Versions of Yesterday Was Dramatic -Today Is Ok)
* *[[Loksins Erum Við Engin]]* (Smekkleysa Records, 2002) — the Icelandic version of «Finally We Are No One»
* *[[Fálkar (soundtrack)|Fálkar]]* (Smekkleysa Records 2002) contributed «Grasi Vaxin Göng»
* *[[Screaming Masterpiece]]* (2005) — Appeared in the documentary with the video for «Green Grass of Tunnel» and contributed the same song to the soundtrack.
* *[[Kitchen Motors Family Album/Fjölskyldualbúm Tilraunaeldhússins]]* (Spring 2006) contributed «Asleep In A Hiding Place»

### Міньёны
* *[[The Ballad of the Broken Birdie Records]]* (TMT, 2000)
* *[[Dusk Log]]* (Fat Cat Records, 2004)
* *[[The Peel Session (Múm EP)|The Peel Session]]* (Fat Cat Records, 2006) (Maida Vale 4 Studio 2002)

### Сінглы
* «Green Grass of Tunnel» (Fat Cat Records, 2002)
* «Nightly Cares» (Fat Cat Records, 2004)
* «They Made Frogs Smoke 'Til They Exploded» (Fat Cat Records, 2007)

## Спасылкі
* Афіцыйны сайт
* Múm на FatCat Records

Катэгорыя:Ісьляндзкія музычныя гурты
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1997 годзе
Геральд (востраў)

**Геральд** () — расейскі востраў ў Чукоцкім моры, за 60 км на ўсход ад вострава Ўрангеля. Уяўляе сабой граніта-гнейсавы астанец. Плошча 8 км². Максымальная вышыня над узроўнем мора — 380 м.

Клімат суровы. Вялікую частку года над раёнам перамяшчаюцца масы халоднага арктычнага паветра зь нізкім утрыманьнем вільгаці і пылу. Улетку з паўднёвага ўсходу даходзіць цяплейшае і вільготнае паветра зь Ціхага акіяна. Пэрыядычна прыходзяць сухія і моцна нагрэтыя паветраныя масы з Сыбіры. Палярны дзень — з 2-й дэкады траўня па 20-я лічбы ліпеня. Палярная ноч — з 2-й дэкады лістапада па канец студзеня.

Зімы працяглыя, характарызуюцца ўстойлівым марозным надвор'ем, моцнымі паўночнымі вятрамі. Сярэдняя тэмпэратура студзеня −21,3 ºС, асабліва халодныя месяцы — люты і сакавік. У гэты пэрыяд тэмпэратура на працягу тыдняў трымаецца ніжэй за −30 ºС, частыя завеі пры хуткасьці ветра да 40 м/с і вышэй. Лета прахалоднае, здараюцца замаразкі і сьнегапады, сярэдняя тэмпэратура ліпеня вагаецца ад +2 ºС да +2,5 ºС. Сярэдняя адносная вільготнасьць каля 88 %, гадавая сума ападкаў каля 120 мм. Разам з востравам Урангеля ўваходзіць у склад запаведніка «Вострава Ўрангеля».

Катэгорыя:Астравы Расеі
Катэгорыя:Астравы Паўночнага Ледавітага акіяна
Гэра Б’ёрк

**Хера Б’ёрк Торхальсдоцір** (, 29 сакавіка 1971, Рэйк'явік)&nbsp;— ісьляндзкая сьпявачка. Удзельніца ад Ісьляндыі на песенным конкурсе Эўравізія — 2010 ў Осла зь песьняй «Je ne sais quoi» *(Я ня знаю, што)*.

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйная старонка
* Еўрабачаньне-2010. Ісландыя. Hera Bjork
* Першы паўфінал, Ісландыя Hera Björk — Je Ne Sais Quoi

Катэгорыя:Ісьляндзкія сьпявачкі
Катэгорыя:Нарадзіліся 29 сакавіка
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1971 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Рэйк’явіку
Кіжы

**Кіжы́** () — выспа на Анескім возеры ў Карэліі, на якім разьмешчаны сусьветна вядомы архітэктурны ансамбль Кіскага пагосту, што складаецца зь дзьвюх цэркваў і званіцы XVIII—XIX стагодзьдзяў, акружаных адзінай агароджай — рэканструкцыяй традыцыйных агароджай пагоста. 1 студзеня 1966 году на базе архітэктурнага ансамбля Кіжскага пагоста быў заснаваны Дзяржаўны гісторыка-архітэктурны музэй «Кіжы». Куды акрамя існуючых на сваіх першапачатковых месцах пабудоваў была перасунута вялікая колькасьць бажніцаў, дамоў і гаспадарчых пабудоваў з Заанежжа і іншых рэгіёнаў Карэліі. Паводле адной зь легендаў, Праабражэнская царква была пабудавана адной сякерай, якую потым майстар выкінуў у возера.

Катэгорыя:Астравы Анескага возера
Катэгорыя:Астравы Рэспублікі Карэліі