Пермскія мовы

**Пе́рмскія мовы** — ґрупа роднасных моваў у складзе фіна-вугорскае галіны ўральскае моўнае сям’і, на якіх размаўляюць удмурты, комі-зыране, комі-пермякі і комі-язьвінцы. Распаўсюджаныя ў рэспубліцы Комі, Комі-Пярмяцкай акрузе, Удмуртыі, Пермскім краі і некаторых іншых навакольных суб’ектах Расейскае Фэдэрацыі.

Увогуле на пермскіх мовах размаўляе прыкладна 775 000 чалавек з агульнае колькасьці пермскіх народаў, якая прыкладна складае 1 055 000 чалавек.

## Гісторыя
У канцы 3 тысячагодзьдзя да н. э. старажытная агульная фіна-вугорская мова падзялілася на дзьве галіны: правугорскую, якая стала продкам мансійскае, хантыйскае і вугорскае моваў, і фіна-пермскую, якая зараз зьяўляецца продкам саамскіх, прыбалтыйска-фінскіх, фіна-волскіх і пермскіх моваў. 

Зь сярэдзіны 2 тысячагодзьдзя да н. э пачынаецца новы этап у гісторыі фармаваньня пермскіх моваў. У гэтыя часы зь фіна-пермскае моўнае супольнасьці выдзяляецца агульная пермская мова — мова, на якой размаўлялі пярмяне, продкі сучасных удмуртаў і комі. Носьбіты гэтае мовы пражывалі ў басэйне Вяткі і ў сярэднім і ніжнім цячэньнях Камы. Аб гэтым сьведчыць багатая гідранімія ў раёнах гэтых рэк, якая захавалася да нашых часоў.

Наступная гісторыя пярмянаў характарызуецца трапленьнем пярмянаў у розныя прыродныя і палітычныя ўмовы. Пад уплывам булгараў частка пярмянаў у пэрыяд з IV па VII ст. міґруе на паўночны ўсход у раёны сучаснае рэспублікі Комі. Распад пермскае моўнае супольнасьці ўзмацняецца ў VII-VIII ст., калі паўднёвыя пярмяне (продкі ўдмуртаў) трапілі ў склад Волскае Булгарыі, у выніку чаго тагачасныя гаворкі паўднёвых пярмянаў зазналі на сабе вялікі ўплыў цюрскіх моваў. 

Распад пермскае моўнае супольнасьці на агульную комі мову і старажытнаўдмурцкую мову прыпадае на IX-XIII стагодзьдзі. 

Паводле меркаваньня вядомага і славутага фінавуграведа В. Лыткіна, агульная мова комі да падзяленьня на тры гаворкі праіснавала ўсяго прыкладна 1-2 стагодзьдзі (прыкладна на мяжы першага й другога тысячагодзьдзя). Першапачаткова мова комі падзялілася на дзьве гаворкі (комі-зыранская і комі-пярмяцкая): гэта было зьвязана зь міграцыяй зыранаў на поўнач. Падзяленьне мовы комі на комі-зыранскую і комі-пярмяцкую канчаткова адбылося прыкладна ў 14-15 ст. Комі-язьвінская гаворка як самастойная лінґвістычная адзінка канчаткова склалася значна пазьней у выніку ізаляцыі ўсходняе супольнасьці комі-пярмякаў расейскімі пасяленцамі.

Зазнала на сабе культурную асыміляцыю з боку расейцаў і комі-пярмяцкая супольнасьць комі-зюзьдзінцаў, якія пражываюць у Кіраўскай вобласьці. У сярэдзіне 20 ст. іх налічвалася прыкладна 7 000 чалавек, у 1970-ых — толькі 700. У нашыя часы комі-зюзьдзінцаў у Афанасьеўскім раёне вобласьці (традыцыйная тэрыторыя пражываньня зюзьдзінцаў) налічвалася толькі 318. На думку В Лыткіна гаворка зюзьдзінцаз аймае сярэдняе палажэньне паміж зыранскай і пярмяцкай мовамі.

## Клясыфікацыя
Пермскія мовы знаходзяцца ўнутры фіна-пермскае падгаліны фіна-вугорскае галіны ўральскіх моваў. Унутры пермскія мовы не падзяляюцца на якія-небудзь ґрупы. 

Калі паказваць схематычна, то клясыфікацыя пермскіх моваў адносна ўральскіх выглядае наступным чынам.

* Уральскія мовы
** Фіна-вугорская галіна
*** Фіна-пермская падгаліна
**** Пермскія мовы
***** Комі-зыранская мова
****** Пячорскі дыялект
****** Верхневычагодзкі дыялект
****** Іжэмскі дыялект
****** Вымскі дыялект
****** Удорскі дыялект
****** Ніжневычагодзкі дыялект
****** Прысыктыўкарскі дыялект
****** Луска-Лецкі дыялект
****** Сярэднесысольскі дыялект
****** Верхнесысольскі дыялект
***** Комі-пярмяцкая мова
****** Паўднёвы дыялект
****** Паўночныя дыялект
****** Горнакамскі дыялект
***** Комі-язьвінская мова
***** Удмурцкая мова
****** Бесярманскія гаворкі

Трэба памятаць, што часам тры комі мовы лічуць гаворкамі агульнае комі мовы. Існуюць таксама клясыфікацыі, паводле якіх комі-язьвінская мова лічыцца дыялектам комі-пярмяцкае мовы.

## Асноўная характарыстыка
### Пісьмовасьць
#### Комі мова
Да хрышчэньня ў хрысьціянства народам комі ўжываліся рунічныя знакі (г. зв. «пасы»), якія выразаліся на паляўнічых драўляных календарох і іншых прадмэтах хатняга быту. Хрысьціянскім місіянэрам Стэфанам Пермскім (які зьяўляўся комі па паходжаньні) у другой палове XIV ст. была створаная старажытнапермская пісьмовасьць (абур, анбур), якая выйшла з ужытку ў 17-18 ст.

У 17-18 ст. пачынае зьяўляецца кірылічная комі піьсмовасьць, якая існавала ў шматлікіх варыянтах. У 1917 годзе ўтварыліся дзьве новых літаратурных нормы мовы комі: комі-зыранская ды комі-пярмяцкая літаратурныя мовы. У 1920 г. зьяўляецца г. зв. «маладцоўскі альфабэт» (атрымаў назву па аўтару альфабэту Васілю Маладцову), таксама ўжываўся і фанэматычны альфабэт.  У 1930 г. зьяўляецца комі альфабэт на аснове лацінскага альфабэту, але ў 1936 г. зноў быў вернуты альфабэт паводле аўтарства Маладцова. У 1938 г. альфабэт Маладцова быў заменены на альфабэт, які выкарыстоўваецца па цяперашні час: стандартныя 33 расейскія літары з даданьнем літараў «і», «ӧ» і некаторых дыґрафаў. У комі-язьвінскім альфабэце адстунічае літара «і» і дыґраф дз, але прысутнічаюць літары «ӱ», «ө», а таксама дыґраф дч. 

Альфабэты комі-зыранаў і комі-пермякоў поўнасьцю аднолькавыя.

##### Альфабэт Маладцова

##### Сучасны комі альфабэт

#### Удмурцкая мова
Першыя запісы па-ўдмурцку датуюцца XVIII стагодзьдзем: гэта былі першыя спробы пасьлядоўнага фанэтычнага запісу ўдмурцкіх словаў і выразаў кірылічным альбо лацінскім альфабэтам, аднак у пазьнейшыя часы сыстэма запісу ўдмурцкае мовы амаль заўсёды базавалася на кірылічнай аснове. Прыкладна з другое паловы ХІХ ст. пачынаецца друк кнігаў па-ўдмурцку і зь 90-ых гадоў таго ж стагодзьдзя ўдмурцкая пісьмовасьць амаль канчаткова набывае сучасны выгляд. Сучасны ўдмурцкі альфабэт складаецца з традыцыйных 33 літараў расейскага альфабэту і 5 дадатковых літараў Ӝ ӝ, Ӟ ӟ, Ӥ ӥ, Ӧ ӧ, Ӵ ӵ, якія адлюстроўваюць спэцыфічныя ўдмурцкія гукі, не ўласьцівыя расейскай мове.

##### Сучасны ўдмурцкі альфабэт

### Геаґрафія

На пермскіх мовах размаўляюць пераважна ў рэспубліцы Комі, Удмуртыі і Комі-Пярмяцкай акрузе Пермскага краю. Таксама асобныя ґрупы носьбітаў пражываюць і ў іншых рэґіёнах Расеі — кольскія комі на Кольскай паўвысьпе, комі-пермякі-зюзьдзінцы — ў Афанасьеўскім раёне Кіраўскае вобласьці, комі-язьвінцы — ў Краснавішэрскім раёне Пермскага краю. Адасобленыя ґрупы комі жывуць у Ханты-Мансійскай аўтаномнай акрузе — Югра, Цюменскай, Омскай і некаторых іншых абласьцёх.

Раней пярмяне займалі велізарныя па плошчы землі ў басэйнах Камы, Вычагды й Вяткі, але цяпер пермскамоўнае насельніцтва ў гэтых мясьцінах адсутнічае, саступіўшы на поўнач і ўсход пад напорам расейскіх пасяленцаў. 

## Грамадзкае жыцьцё

Некаторыя пермскія мовы маюць афіцыйны статус у асобных суб'ектах Расейскае Фэдэрацыі. Комі-зыранская мова паводле Канстытуцыі рэспублікі Комі мае афіцыйны статус нароўні з расейскай. Удмурцкая мова мае афіцыйны статус нароўні з расейскай у рэспубліцы Ўдмуртыя. Комі-пярмяцкая мова можа ўжывацца ў афіцыйных установах Комі-Пярмяцкае акругі разам зь дзяржаўнай расейскай.

Комі-язьвінская мова афіцыйнага статусу ня мае.

У некаторых клясах сярэдніх школ трох суб’ектаў вывучаюцца адпаведна комі-зыранская, удмурцкая ды комі-пярмяцкая мова. Існуюць тэлеперадачы па-комі-зыранску, комі-пярмяцку й удмурцку.

Выдаецца шэраг ґазэтаў і іншых друкаваных выданьнях на комі-зыранскай, комі-пярмяцкай і удмурцкай мове. У рэспубліцы Комі гэта ґазэты , , , , , , ва Ўдмуртыі — , .   

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Сьпіс Сўодэша для пермскіх моваў, «Удмуртология»
* Permic languages. Encyklopædia Britannica
* Old Permic alphabet. Omniglot

Катэгорыя:Фіна-вугорскія мовы