Дзьмітры Мендзялееў

**Дзьмітры Іванавіч Мендзялееў** (; , Табольск, Расейская імпэрыя — , Санкт-Пецярбург, Расейская імпэрыя) — расейскі навуковец, найбольш вядомы як хімік і стваральнік пэрыядычнай сыстэмы элемэнтаў. Мендзялееў не атрымаў Нобэлеўскую прэмію, аднак неаднаразова намінаваўся на яе. У гонар Мендзялеева названы 101-ы хімічны элемэнт мендзялеў.

Мендзялееў нарадзіўся каля Табольску, скончыў табольскую гімназію і фізыка-матэматычны факультэт Пэдагагічнага інстытуту ў Санкт-Пецярбурзе. У лютым 1869 Мендзялееў распрацаваў асноўныя палажэньні пэрыядычнай сыстэмы элемэнтаў. Гэта значна падштурхнула разьвіцьцё хіміі ў другой палове XIX стагодзьдзя. Мендзялееў працаваў над шматлікімі праблемамі хіміі, фізыкі, геалёгіі, сельскай гаспадаркі, арганізацыі прамысловасьці і г. д.

## Біяграфія
### Паходжаньне

Мендзялееў нарадзіўся  году ў Табольску ў сям’і Івана Мендзялеева, які ў той час займаў пасаду дырэктара Табольскай гімназіі і вучэльняў Табольскай акругі, і Марыі Мендзялеевай, якая ў дзявоцтве мела прозьвішча Карнільева. Будучы навуковец быў сямнаццатым і апошнім дзіцем у сям’і. Зь сямнаццаці дзяцей восем памерлі яшчэ ў маленстве, а тром зь іх бацькі нават не пасьпелі даць імёнаў, а адная з дачок, Маша, памерла ў веку 15 гадоў у 1826 годзе ў Саратаве. У Дзяржаўным архіве Табольску захоўваецца мэтрычная кніга табольскай Багародзіцкай царквы, у якой ёсьць запіс наконт нараджэньня Дзьмітра. Гэты запіс дапаўняе і карэктуе копія мэтрычнага пасьведчаньня за № 4038 аб нараджэньні Дзьмітра з Музэя-архіва Мендзялеева ў Санкт-Пецярбургу, у якой, у прыватнасьці, значыцца, што сын Медзялеевых нарадзіўся 27 студзеня, а быў ахрышчаны праз тры дні. Дзед па бацьку Павал Сакалоў быў сьвятаром вёскі зь Цьвярской губэрні, разьмешчанага за 2 км ад паўночнага ўскрайку возера Ўдомля. Толькі адзін з чацьвярых ягоных сыноў, Цімафей, захаваў прозьвішча бацькі. Як павялося ў той час у асяродзьдзі духавенства, па заканчэньні сэмінарыі траім сынам Паўла Сакалова былі нададзеныя розныя прозьвішчы. Бацька Дзьмітра так тлумачыў сыну паходжаньне сваё прозьвішча, бо ён яго набыў, калі нешта вымяняў, як суседні памешчык Мендзялееў мяняў коней.

Ягоная маці Марыя адыграла асаблівую ролю ў жыцьці сям’і. Ня маючы ніякай адукацыі, яна самастойна адолела курс гімназіі з сваімі братамі. З прычыны абмежаванага матэрыяльнага становішча, якое склалася праз хваробы бацькі Дзьмітра, Мендзялеевы пераехалі ў сяло Арамзянскае. Тут знаходзілася невялікая шкляная фабрыка Васіля Карнільева, які давозіўся братам Марыі і жыў у Маскве. Маці Дзьмітра атрымала права на кіраваньне фабрыкай, і па сьмерці Івана Мендзялеева ў 1847 годзе вялікая сям’я жыла на сродкі, якія атрымлівала ад яе. Дзьмітры пазьней прыгадваў, што на гуце, кіраванай матухнай, ён атрымаў свае першыя ўражаньні ад прыроды, людзей і прамысловых справаў. Улетку 1848 году фабрыка згарэла. Заўважыўшы асаблівыя здольнасьці малодшага сына, маці здолела знайсьці сілы, каб назаўжды пакінуць родную Сібір, зьехаўшы з Табольску, каб даць Дзьмітру магчымасьць атрымаць вышэйшую адукацыю. У год заканчэньня сынам гімназіі Марыя Мендзялеева скончыла ўсе справы ў Сібіры і разам зь Дзьмітром і малодшай дачкой Лізаветай выехала ў Маскву, каб уладкаваць сына ў Маскоўскі ўнівэрсытэт. Але празь бюракратычныя фармальнасьці маладзёна не ўзялі ва ўстанову. Праз два гады, празь некалькі тыдняў па залічэньні сына Дзьмітра студэнтам Галоўнага пэдагагічнага інстытута ў Санкт-Пецярбургу, Марыя Мендзялеева памерла.

### Дзяцінства
Дзяцінства Мендзялеева супала па часе са знаходжаньнем у Сібіры высыльных дзекабрыстаў. Аляксандар Мураўёў, Пётар Сьвістуноў і Міхаіл Фанвізін жылі ў Табольскай губэрні. Сястра Дзьмітра Вольга стала жонкай былога сябра Паўднёвага таварыства Мікалая Басаргіна, і яны доўгі час жылі ў Ялутараўску побач з Іванам Пушчыным, разам зь якім надавалі сям’і Мендзялеевых дапамогу, якая стала надзённай па сьмерці бацькі Івана.

Таксама вялікі ўплыў на сьветапогляд будучага навукоўца зрабіў ягоны дзядзька Васіль Карнільеў, у якога неаднаразова і доўга падчас свайго знаходжаньня ў Маскве жылі Мендзялеевы. Карнільеў быў аканомам у князёў Трубяцкіх, якія таксама жылі на Пакроўцы. Ягоны дом часта наведвалі многія прадстаўнікі культурнага асяродзьдзя, у ліку якіх на літаратурных вечарах ці зусім без усялякай нагоды, папросту, бывалі літаратары Фёдар Глінка, Сьцяпан Шавыроў, Іван Дзьмітрыеў, Міхаіл Пагодзін, Яўген Баратынскі, Мікалай Гогаль, Сяргей Пушкін, жывапісец Павал Фядотаў і скульптар Мікалай Рамазанаў, навукоўцы Мікалай Паўлаў, Іван Сьнягіроў, Пётар Кудраўцаў. У 1826 годзе Карнільеў і ягоная жонка, дачка камандора Білінгса, прымалі ў сябе на Пакроўцы Аляксандра Пушкіна, які вярнуўся ў Маскву пасьля высылкі ў Міхайлаўскім. Захаваліся зьвесткі, якія сьведчаць аб тым, што Дзьмітры Мендзялееў аднойчы бачыў у доме Карнільевых Мікалая Гогаля.

Сярод настаўнікаў гімназіі вылучаўся сібірак, які выкладаў расейскую літаратуру і пісьменства і меў на імя Пётар Яршоў. Пазьней ён стаў ягоным сваяком, бо Мендзялееў узяў шлюб зь ягонай дачкой. Ад маці Дзьмітру і Паўлу Мендзялеевым дасталася прыгонная дзеўка Паўленкова, якая ў судзе хадайнічала аб вольнай. У 1851 годзе Мендзялееў даслаў расьпіску ў Табольск з Санкт-Пецярбургу, у якой ён адмаўляўся ад правоў на прыгонную і ейных дзяцей.

### Па навучаньні

У 1855 годзе Мендзялееў з залатым медалём скончыў аддзяленьне прыродазнаўчых навук фізыка-матэматычнага факультэта Галоўнага пэдагагічнага інстытута ў Санкт-Пецярбургу. Адразу пасьля гэтага ён быў прызначаны старшым настаўнікам прыродазнаўчых навук Сімфэропальскай мужчынскай гімназіі. На просьбу пецярбурскага лекара Мікалая Здэкаўэра ў сярэдзіне верасьня Мендзялеева агледзеў Мікалай Пірагоў, канстатаваўшы здавальняючы стан пацыента. З 1855 па 1856 гады працаваў старэйшым настаўнік у гімназічных клясах пры Рышэльёўскім ліцэі ў Адэсе. У 1856 годзе бліскуча абараніў дысэртацыю дзе таго, каб атрымаць мажлівасьць чытаць лекцыі, на тэму *«Будова крэменязёмных злучэньняў»* ды з посьпехам прачытаў уступную лекцыю *«Будова сылікатных злучэньняў»*. У канцы студзеня асобным выданьнем у Санкт-Пецярбургу пабачыла сьвет ягоная кандыдацкая дысэртацыя на тэму *«Ізамарфізм у сувязі зь іншымі адносінамі крышталічнай формы да складу»*. 10 кастрычніка яму надалі навуковую ступень магістра хіміі.

У студзені 1857 году Мендзялееў быў зацьверджаны ў званьні прыват-дацэнта Імпэратарскага Санкт-Пецярбурскага ўнівэрсытэту на катэдры хіміі. З таго часу і на доўгія гады пачаў там выкладаць. У 1865 годзе стаў прафэсарам хімічнай тэхналёгіі, а з 1867 году быў прафэсарам агульнай хіміі. 

### Эўрапейскі пэрыяд
Атрымаўшы ў студзені 1859 году дазвол на камандзіроўку ў Эўропу дзеля ўдасканаленьня ў навуках, Мендзялееў толькі ў красавіку, па завяршэньні курса лекцыяў ва ўнівэрсытэце і заняткаў у 2-м кадэцкім корпусе і Міхайлаўскай артылерыйскай акадэміі, змог выехаць з Санкт-Пецярбургу. Ён меў зразумелы плян дасьледаваньняў, паводле якога мусіў зрабіць тэарэтычны разгляд цеснай узаемасувязі хімічных і фізычных уласьцівасьцей рэчываў на аснове вывучэньня сілаў счапленьня часьцінак, чаму павінны былі служыць зьвесткі, атрыманыя экспэрымэнтальна ў працэсе вымярэньняў пры розных тэмпэратурах паверхневага нацягненьня вадкасьцей.

Празь месяц, азнаёміўшыся з магчымасьцямі некалькіх навуковых цэнтраў, Мендзялееў абраў Гайдэльбэрскі ўнівэрсытэт, дзе працавалі выдатныя прыродазнаўцы, як то Робэрт Бунзэн, Густаў Кірхгоф, Гэрман фон Гэльмгольц, Эміль Эрленмэер ды іншыя. Ёсьць зьвесткі, якія кажуць пра тое, што пасьля Мендзялееў меў у Гайдэльбэргу сустрэчу з Джазаяй Ўілардам Гібсам. Абсталяваньне лябараторыі Бунзэна не дазваляла рабіць такія «далікатныя досьледы, як капілярныя», таму расейскі навуковец стварыў самастойную дасьледчую базу. Ён усталяваў у арандаваную кватэру газ ды прыстасаваў асобнае памяшканьне для сынтэзу і ачысткі рэчываў, а іншае пакінуў для назіраньняў. У Боне мясцовы майстар шкляных справаў даў яму ўрокі, зрабіўшы каля 20 тэрмомэтраў і добрыя прылады дзеля вызначэньня адноснай вагі. У вядомых парыскіх мэханікаў Пэро і Салерона ён замовіў адмысловыя катэтамэтры і мікраскопы.  году Мендзялееў пісаў з Гайдэльбэргу апякуну Санкт-Пецярбурскай навучальнай акругі Івану Дзелянаву, што галоўным ягоным прадметам працы была фізычная хімія».

Вялікае значэньне працы гэтага часу маюць дзеля разуменьня мэтодыкі маштабнага тэарэтычнага абагульненьня, чаму падпарадкаваныя добра падрыхтаваныя і пабудаваныя найтонюткія асобныя дасьледаваньні і што выявіцца характэрнай рысай ягонага ўнівэрсума. Гэта тэарэтычны досьлед «малекулярнай мэханікі», зыходнымі велічынямі якой меркаваліся маса, аб’ём і сіла ўзаемадзеяў часьцінак. Рабочыя сшыткі навукоўца адлюстроўваюць тое, што ён пасьлядоўна шукаў аналітычны выраз, які дэманстраваў бы сувязь складу рэчыва з трыма гэтымі парамэтрамі. Меркаваньне Мендзялеева аб функцыі паверхневага нацягненьня, зьвязанай з структурай і складам рэчыва, дазваляе казаць аб прадбачаньні ім «парахора», але зьвесткі сярэдзіны XIX стагодзьдзя не маглі стаць грунтам для лягічнага завяршэньня гэтага дасьледаваньня. Мендзялееву давялося адмовіцца ад тэарэтычнага абагульненьня.

У цяперашні час «малекулярная мэханіка», асноўныя палажэньні якой спрабаваў сфармуляваць Мендзялееў, мае толькі гістарычнае значэньне, аднак зробленыя навукоўцам дасьледаваньні дазваляюць ацаніць актуальнасьць ягоных поглядаў, якія адпавядалі перадавым уяўленьням эпохі і атрымалі агульны распаўсюд толькі пасьля Міжнароднага хімічнага кангрэса ў Карльсруэ ў 1860 годзе. У Гайдэльбэргу ў Мендзялеева нарадзілася пазашлюбная дачка, а ейнай маці была акторка тэатра Агнэса Войтман. У лёсе гэтай дзяўчынкі хімік браў удзел і фінансава падтрымліваў аж да ейнага шлюбу.

### Вяртаньне ў Расею
У канцы лютага 1861 году Мендзялееў атрымаў прапанову ад выдавецтва *«[[Грамадзкая карысьць]]»* напісаць падручнік па хіміі і ўжо ў чэрвені аддаў апошнюю карэктуру. Да кастрычніка падручнік *«Арганічная хімія»* быў надрукаваны і неўзабаве высунуты на Дзямідаўскую прэмію. Акадэмікі Юлі Фрыцшэ і Мікалай Зінін у сваім водгуку адзначалі, што зробленая праца ёсьць рэдкай зьявай самастойнай апрацоўкі навукі і ўкладаньне яе ў кароткі навучальны падручнік, які адпавядае свайму прызначэньню.  году сакратар Акадэміі навук у Пецярбургу Канстанцін Весялоўскі паведаміў Мендзялееву, што Акадэмія навук пастановай ад 17 красавіка прызначыла за складаньне падручніка Дзямідаўскую прэмію ў 1428 рублёў.

 году на паседжаньні Рады фізыка-матэматычнага факультэту Імпэратарскага Санкт-Пецярбурскага ўнівэрсытэту Мендзялееў абараніў доктарскую дысэртацыю *«Аб злучэньні сьпірту з вадой»*, у якой была закладзеная база ягонага вучэньню аб рашчынах. Пасьля абароны Мендзялееў атрымаў пасаду экстраардынарнага прафэсара ўнівэрсытэту на катэдры тэхнічнай хіміі, на якую два гады таму яго не зацьвердзілі праз брак адпаведнага чыну. У 1860–х гадах ён рэдагаваў пераклад кнігі Шарля Фрэдэрыка Жэрара і Гюстава Шансэля *«Аналітычная хімія»*. Ад сьнежня 1868 году па люты 1869 году па даручэньні Вольнага эканамічнага таварыства Мендзялееў абсьледаваў сябрынныя сыраварні Цьвярской і іншых губэрняў. У канцы сьнежня 1876 году ён быў абраны сябрам-карэспандэнтам паводле разраду фізыкі ў Імпэратарскую Акадэмію навук. У 1880 годзе навуковец вылучаўся ў акадэмікі, але  ягоная кандыдатура была адхіленая пры галасаваньні, што выклікала моцны грамадзкі пратэст.

Браў удзел у распрацоўцы тэхналёгіяў запушчанага ў 1879 годзе першага ў Расеі завода па вытворчасьці алівы ў вёсцы Канстанцінаўскі Яраслаўскай губэрні, якая цяпер носіць ягонае імя. У 1880-я гады ён зноў вярнуўся да вывучэньня рашчынаў, пасьля чаго апублікаваў працу *«Дасьледаваньне водных рашчынаў паводле адноснай вагі»*. У 1880—1888 гады ён браў актыўны ўдзел у распрацоўцы праекту стварэньня і будаўніцтва першага ў азіяцкай частцы Расейскай імпэрыі Сібірскага ўнівэрсытэту ў Томску, неаднаразова кансультуючы кіраўніка камітэта па будаўніцтве прафэсара Васіля Фларынскага. Ён плянаваўся як першы рэктар гэтага ўнівэрсытэту, але празь сямейныя абставіны ў 1888 годзе ў Томск не паехаў. Празь некалькі гадоў актыўна дапамагаў у стварэньні Томскага тэхналягічнага інстытута і пабудовы ў ім хімічнай навукі. У сакавіку і красавіку 1888 году Мендзялееў ажыцьцявіў інспэкцыйную паездку ў Данецкі басэйн, дзе наведаў рудні і шахты ў навакольлях Ясінаватай, Юзаўкі, Харцыску, Лісічанску, Горлаўцы, Луганску ды іншых местаў. У 1890 годзе прафэсар пакінуў Імпэратарскі Санкт-Пецярбурскі ўнівэрсытэт праз канфлікт зь міністрам народнай асьветы Іванам Дзялянавым, які падчас студэнцкіх хваляваньняў адмовіўся прыняць ад Мендзялеева пэтыцыю студэнтаў.

У 1890—1895 гадах прыцягваўся ў якасьці кансультанта Навукова-тэхнічнай лябараторыі Марскога міністэрства, дзе распрацоўваў тэхналёгію вытворчасьці бяздымнага пораху. У 1891—1892 гадоў браў актыўны ўдзел у стварэньні Энцыкляпэдычнага слоўніка на замову выдаўцоў Фрыдрыха Бракгаўза і Ільлі Яфрона як рэдактар хіміка-тэхнічнага і фабрычна-завадзкога разьдзелаў і аўтар шматлікіх артыкулаў, працягнуўшы гэтую працу і ў наступныя гады. У 1892 годзе Мендзялееў быў прызначаны навукоўцам-хавальнікам Дэпо ўзорных гіраў і вагаў, якое ў 1893 годзе зь ягонай ініцыятывы было пераўтворанае ў Галоўную палату мераў і вагаў. У 1893 годзе працаваў на хімічным заводзе Пятра Вушкова, выкарыстаўшы вытворчую базу завода дзеля здабыцьця бяздымнага пораху. Пасьля навуковец адзначаў, што ўпершыню наведаў расейскі завод ня горшы за заходнеэўрапейскі. У 1899 годзе ён ачоліў Уральскую экспэдыцыю, мэтай якой была актывізацыя прамыслова-эканамічнага разьвіцьця краю. У наступным годзе браў удзел у працы Сусьветнай выставы ў Парыжы, уваходзіў у склад Міжнароднага журы як ягоны віцэ-прэзыдэнт і старшыня групы хімічнай вытворчаьсьці. Напісаў вялікі артыкул аб сынтэтычных валокнах *«Віскоза на Парыжскай выставе»*, дзе адзначыў важнасьць для Расеі разьвіцьця гэтай вытворчасьці. У 1903 годзе стаў першым старшынём Дзяржаўнай экзамэнацыйнай камісіі Кіеўскага політэхнічнага інстытута, у стварэньні якога браў актыўны ўдзел. Пра наведваньне Мендзялеевым інстытута ў дні абароны першых дыплёмных працаў узгадваў праз 60 гадоў Іван Панамароў.

Памёр  году ў Санкт-Пецярбургу ад запаленьня лёгкіх у веку 72 гадоў. Пахаваны на Літаратарскіх мастках.

## Навуковы ўнёсак
У 1854—1856 гадох Мендзялееў дасьледаваў зьявы ізамарфізму, якія раскрываюць адносіны паміж формай крышталяў і хімічным складам злучэньняў, а таксама залежнасьць уласьцівасьцяў элемэнтаў ад велічыні іхных атамных масаў. У 1860 годзе ён адкрыў тэмпэратуру абсалютнага кіпеньня вадкасьцяў, або крытычную тэмпэратуру. У 1859 годзе навуковец сканструяваў пікномэтар, то бок прыбор для вызначэньня шчыльнасьці вадкасьці. У 1865—1887 гадох Мендзялееў стварыў гідратную тэорыю рашчынаў, пашырыў ідэі пра існаваньне злучэньняў пераменнага складу. Дасьледуючы газы, ён выявіў у 1874 годзе агульнае раўнаньне стану ідэальнага газу, якое ўключае ў сябе залежнасьць стану газу ад тэмпэратуры, выяўленую ў 1834 годзе францускім фізыкам Бэнуа Кляпэйронам.

У 1877 годзе Мендзялееў высунуў гіпотэзу паходжаньня нафты з карбідаў цяжкіх мэталаў, якая, праўда, сёньня большасьцю навукоўцаў не прымаецца, а таксама прапанаваў прынцып дробавай перагонкі пры перапрацоўцы нафты. У 1880 годзе ён высунуў ідэю падземнай газафікацыі вугалю. Таксама Мендзялееў займаўся пытаньнямі хімізацыі сельскай гаспадаркі, прапагандаваў выкарыстаньне мінэральных угнаеньняў, арашэньня засушлівых зямель. Сумесна зь Іванам Чальцовым прымаў у 1890—1892 гадох удзел у распрацоўцы бяздымнага пораху. Таксама зьяўляецца аўтарам шэрагу працаў па мэтралёгіі, то бок ён стварыў дакладную тэорыю вагаў, распрацаваў найлепшыя канструкцыі каромысла і прапанаваў дакладныя прыёмы ўзважваньня.

У свой час інтарэсы Мендзялеева былі блізкія да мінэралёгіі. ягоная калекцыя мінэралаў беражліва захоўваецца і цяпер у Музэі катэдры мінэралёгіі Санкт-Пецярбурскага ўнівэрсытэта. Студэнцкая праца Дзьмітрыя Мендзялеева была прысьвечана ізамарфізму ў мінэралах.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Асобы, у гонар якіх названы астэроід
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Табольску
Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы
Катэгорыя:Расейскія хімікі