open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
1 жніўня

## Падзеі
* 1291 — заснаваньне Швайцарскае канфэдэрацыі
* 1498 — Экспэдыцыя Хрыстафора Калюмба упершыню дасягнула берагоў Вэнэсуэлы
* 1514 — Войны Вялікага Княства Літоўскага і Маскоўскай дзяржавы: па працяглай аблозе і абстрэле Смаленск капітуляваў перад маскоўскімі захопнікамі
* 1774 — брытанскі хімік Джозэф Прыстлі адкрыў тлен
* 1794 — Паўстаньне Т. Касьцюшкі: пачалася Слонімская бітва
* 1812 — Напалеон I Банапарт аддаў загад аб стварэньні войска Вялікага Княства Літоўскага
* 1888 — заснаваная «Баўгарская дзяржаўная чыгунка»
* 1914 — I Сусьветная вайна: Нямеччына абвясьціла вайну Расейскай імпэрыі
* 1920 — Чырвоная Армія заняла Берасьце
* 1944 — II Сусьветная вайна: у Варшаве выбухнула паўстаньне
* 1980 — украінскі псыхіятар Аляксандар Даўжэнка атрымаў патэнт на кадаваньне ад алькагалізму
* 1981 — у ЗША пачалася трасьляцыя тэлеканалу MTV
* 1990 — заснаваны Беларускі навукова-дасьледчы інстытут агародніцтва

## Нараджэньні
* 1520 — Жыгімонт Аўгуст, вялікі князь літоўскі і кароль польскі
* 1898 — Ільля Галка, савецкі навуковец і грамадзкі дзяяч
* 1923 — Шымон Пэрэс, ізраільскі палітык, прэм’ер-міністар Ізраілю, прэзыдэнт Ізраілю, ляўрэат Нобэлеўскай прэміі міру 1994 году (сумесна з Ясірам Арафатам і Іцхакам Рабінам)
* 1936 — Іў Сэн Ляран, францускі мадэльер, які панаваў у сьвеце высокай моды у 1960-я і 1970-я гады
* 1952 — Пятро Сіманенка, украінскі палітычны дзеяч, старшыня Камуністычнай партыі Ўкраіны
* 1975 — Эдуарда Нар’ега, гішпанскі актор
* 1977 — Аляксей Бацюкоў, беларускі пісьменьнік

## Сьмерці
* 1943 — 11 наваградзкіх пакутніц, законныя сёстры Кангрэгацыі Найсьвяцейшай Сям’і з Назарэту
* 2009 — Карасон Акіна, прэзыдэнтка Філіпінаў з 1986 па 1992 год
* 2021 — Анатоль Рудакоў, савецкі і расейскі актор тэатру і кіно

## Сьвяты
*
Бэнджамін Копман

**Бэнджамі́н Копман** (;  — 4 сьнежня 1965) — беларускі й амэрыканскі мастак і скульптар.

Нарадзіўся ў Віцебску. Скончыў пачатковую школу ў Екацерынаславе. У 1900 годзе паступіў у Школу жывапісу і малюнка Юдэля Пэна ў Віцебску. У 1903 годзе наведаў Парыж, затым пасяліўся ў ЗША і прыняў у 1913 годзе амэрыканскае грамадзянства. Нядоўга навучаўся ў Нацыянальнай акадэміі мастацтваў у Нью-Ёрку.

Пісаў у асноўным фігуры ў інтэр’еры, партрэты і гарадзкія ўскраіны. Маляваў карціны з заўважным гратэскам, часам з элемэнтамі фантастыкі. Займаўся эстампам, ілюстраваў дзіцячыя кнігі, маляваў карыкатуры.

З 1912 году ўдзельнічаў у многіх групавых выставах у ЗША і ўваходзіў у розныя мастацкія аб’яднаньні. У 1929 годзе правёў першую пэрсанальную выставу ў нью-ёрскай галерэі *New Art Circle*. Неаднойчы атрымоўваў узнагароды па жывапісе і графіцы.

Памёр у горадзе Тынэк каля Нью-Ёрку.

## Публічныя зборы
Прадстаўлены ў амэрыканскіх музэях:

* Whitney Museum of American Art / Музэй амэрыканскага мастацтва Ўітні (Нью-Ёрк)
* Butler Institute of American Art (Янгстаўн, Агаё)
* Carnegie Museum of Art (Пітсбург)
* Denver Art Museum (Дэнвэр)
* Detroit Institute of Arts (Дэтройт)
* Fred Jones Jr. Museum of Art, University of Oklahoma (Норман)
* Frederick R. Weisman Art Museum, University of Minnesota (Мінэапаліс)
* Museum of Fine Arts (Бостан)
* Neuberger Museum of Art
* Pennsylvania Academy of the Fine Arts (Філадэлфія)
* Phillips Collection (Вашынгтон)
* Portland Art Museum (Портлэнд)
* Print Club of Albany
* Smithsonian American Art Museum
* Smithsonian Institution, Hirshhorn Museum and Sculpture Garden
* Syracuse University, University Art Collection (Сыракузы)
* The Museum of Modern Art / MoMA
* University of Arizona, Museum of Art, Tucson, Arizona
* University of Michigan Museum of Art
* Wichita State University, Edwin A. Ulrich Museum of Art

## Крыніцы

Катэгорыя:Мастакі і мастачкі ЗША
Катэгорыя:Беларускія мастакі і мастачкі
Катэгорыя:Амэрыканцы беларускага паходжаньня
Школа жывапісу і малюнка Юдэля Пэна

**Школа жы́вапісу і малю́нка Ю́дэля Пэ́на**.
Прыватная мастацкая школа ў Віцебску, якой кіраваў Юдэль Пэн. Адчынена ў 1897.

У савецкія часы майстэрня пры Народнай мастацкай школе і Мастацкай вучэльні, Мастацкім тэхнікуме.

У школе і майстэрне навучаліся, між іншымі:

* Леан Гаспар (Leon Gaspard; )
* Бэнджамін Копман
* Леў Лейтман
* Лазар Лісіцкі
* Ільля Мазэль
* Аскар Мешчанінаў
* Яфім Мінін
* Абэль Пан (Abel Pann; )
* Восіп Цадкін
* Марк Шагал
* Саламон Юдовін

Катэгорыя:Графіка
Катэгорыя:Жывапіс
2 красавіка

## Падзеі
* 1948 — заснаваная Магілёўская школа перападрыхтоўкі сяржанцкага складу
* 1982 — аргентынскае войска захапіла ў Брытаніі Фолклэндзкія астравы
* 1992 — мітынг Свабоднага прафсаюзу з удзелам страйкоўцаў-ганякоў Салігорску, якія патрабавалі новага тарыфнага пагадненьня
* 1996 — у Маскве Б. Ельцын і А. Лукашэнка падпісалі дамову пра стварэньне саюзнае дзяржавы; у Менску адбыліся масавыя акцыі пратэсту і іх жорсткі разгон

## Нараджэньні
* 1803 — Франц Лахнэр, нямецкі кампазытар і дырыгент
* 1805 — Ганс Крыстыян Андэрсэн, дацкі пісьменьнік і паэт, аўтар сусьветна вядомых казак для дзяцей
* 1905 — Станіслаў Лазар, беларускі каталіцкі сьвятар
* 1832 — Павал Баброўскі, расейскі генэрал, юрыст, гісторык, этнограф
* 1933 — Віктар Шымук, беларускі пісьменьнік, перакладчык

## Сьмерці
* 1640 — Паўль Флемінг, нямецкі паэт 17 стагодзьдзя
* 1819 — Мацей Павал Мажджанеўскі, рымска-каталіцкі дзеяч
* 1872 — Сэм’юэл Морзэ, адзін з вынаходнікаў аднадротавага электрычнага тэлеграфу, адзін са стваральнікаў азбукі Морзэ, мастак
* 1968 — Якуб Харэўскі, атаман беларускі падпольнік і змагар за незалежнасьць
* 2005 — Ян Павал II, рымскі папа
* 2009 — Раіса Жук-Грышкевіч, дзяячка беларускай эміграцыі ў Канадзе

## Сьвяты
* , , так званы дзень яднаньня народаў
* Міжнародны дзень дзіцячай кнігі
Росі дэ Пальма

**Ро́са Эле́на Ґарсі́я Эча́вэ**, артыстычны псэўданім: **Ро́сі дэ Па́льма** ( альбо *Rossy de Palma*;  16 верасьня 1964, Пальма, Гішпанія) — гішпанская кінаакторка.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* 

Катэгорыя:Гішпанскія акторкі
1880

## Падзеі
* 1 студзеня — пачалося будаўніцтва Панамскага канала
*16 сьнежня распачалася Першая бурская вайна

## Нараджэньні
* 7 ліпеня — Вацлаў Іваноўскі, беларускі палітычны і грамадзкі дзяяч, прафэсар хіміі
* 20 ліпеня — Гальяш Леўчык, беларусазнаўца, паэт, публіцыст, перакладчык, музыкант
* 22 жніўня — Горх Фок, нямецкі пісьменьнік-марыніст, значная фігура нямецкай прыгодніцкай літаратуры
* 26 жніўня — Гіём Апалінэр, францускі паэт
* 30 сьнежня — Антон Баначыч, беларускі сьпявак і пэдагог

## Сьмерці
*
1926

## Падзеі
* 18 верасьня — урачыстае сьвяткаваньне 20-годзьдзя беларускай прэсы ў Вільні, зладжанае БСРГ
* 24 верасьня — заснаваная «Польская дзяржаўная чыгунка»
* 25 верасьня — заснаваны клюб НХЛ «Дэтройт Рэд Ўінгс»
* 26 сьнежня — выйшаў на экраны першы беларускі мастацкі фільм «Лясная быль» кінарэжысэра Юрыя Тарыча паводле аповесьці Міхася Чарота «Сьвінапас»
* У Вільні зьявіўся першы публічны гарадзкі аўтобусны маршрут

## Нараджэньні
* 5 студзеня — Лазар Шарашоўскі, расейскі паэт, перакладнік
* 2 лютага — Валеры Жыскар Д’Эстэн, францускі прэзыдэнт
* 6 сакавіка — Анджэй Вайда, польскі рэжысэр
* 26 траўня — Майлз Дэвіс, амэрыканскі джазавы музыка
* 3 ліпеня — Уладзімер Багамолаў, савецкі пісьменьнік
* 4 ліпеня — Іван Юльянавіч Здановіч, беларускі настаўнік, краязнаўца
* 8 жніўня — Аляксандар Надсан, беларускі каталіцкі дзяяч у замежжы
* 9 жніўня — Янка Запруднік, беларуска-амэрыканскі гісторык і публіцыст, адзін з найбольш актыўных дзеячаў беларускай дыяспары ў ЗША
* 13 жніўня — Фідэль Кастра, кубінскі палітычны дзяяч, прэзыдэнт Рэспублікі Куба
* 1 кастрычніка — Гао Ман,  кітайскі перакладнік са славянскіх моваў і мастак
* 12 кастрычніка — Міхаіл Бурнос,  сьвятар Беларускай аўтакефальнай праваслаўнай царквы ў Аўстраліі
* 18 кастрычніка — Чак Бэры,  амэрыканскі сьпявак, гітарыст, аўтар песень
* 2 сьнежня — Мілаш Мацоўрак, чэскі паэт, пісьменьнік, драматург, сцэнарыст

## Сьмерці
* 16 траўня — Казімер Сваяк, беларускі паэт, каталіцкі сьвятар
* 20 ліпеня — Фэлікс Дзяржынскі, дзеяч расейскага рэвалюцыйнага руху беларускага паходжаньня, стваральнік бальшавіцкай сыстэмы карных органаў
Ляцкія

**Ляцкія** — шляхецкі род у ВКЛ у XVI—XVII стагодзьдзях, маскоўскі баярскі па паходжаньні. Карысталіся ўласным гербам «Цмок». Адгалінаваньне баяраў Захар’евых, сваякі Раманавых.

## Радавод
  Васіль Захар’еў Ляцкі
    └─> Іван Ляцкі (1480? — пасьля 1542)
            |─> Палонія, м. — Д. Валадковіч
            └─> Рыгор
                  |─> Тэадора (Багдана),  м. — Гальляш Пельгрымоўскі
                  └─> Тэадор (? — 1611)
                        └─> Ян Альфонс (? — 1646)
                                 └─> Тэадор Аляксандар(? — 1683)

## Літаратура
* Алесь Белы // 
* Kojalowicz W. Herbarz WXL, tak zwany compendium.Krakow, 1897.
* Michow H. Anton Wied, ein Danziger Kartograph des 16. Jahrunderts. Hamburg, 1905.
* Атлас географических открытий в Сибиpи и в Северо-Западной Америке XVII—XVIII вв. М., 1964.
* Zwolinski P. Naistarszy swiecki druk bialoruski (Antwerpia 1542) // Slavia Orientalis. R. XVII, z. 4. Warszawa, 1968.
* Рыбаков Б. А. Русские карты Московии XV — начала XVI в. М., 1974.
* Зимин А. А. Формирование боярской аристократии в России во второй половине XV — первой трети XVI в. М., 1988.
* Герберштейн С. Записки о Московии. М., 1988.

## Вонкавыя спасылкі

* Арыгінальны артыкул
Талер

**Талер**, Таляр (ням. *Taler*, *Thaler*) — буйная срэбная манэта, што білася з канца XV — пачатку XVI стагодзьдзя. Назва паходзіць зь нямецкае мовы, ад назвы мястэчка Ёахімсталер (цяпер Яхімаў) ў Чэхіі.

## Гісторыя

Талер быў выпушчаны ў Сьвятой Рымскай Імпэрыі як срэбны эквівалент залатых манэтаў, дзеля іх замены. Існавалі розныя віды талеру, які як манэта праіснаваў да 1907 г.

Ад назвы *талер* пайшлі назвы многіх валютаў: скандынаўскі *далер*, італійскі *талеро*, славенскі *[[Славенскі толар|толар]]*, гішпанскі *далеро*, амэрыканскі *[[Амэрыканскі даляр|даляр]]*, беларускі *[[Беларускі талер|талер]]*.

### Талеры на Беларусі

На Беларусі талеры ўпершыню пачалі адбівацца ў 1564 годзе. Здарылася гэта на Віленскім манэтным двары. У 1793 годзе на Гарадзенскім манэтным двары быў адбіты апошні талер, дзе эмісія ўвогуле была невялікай па колькасьці, і толькі ўмоўна можна лічыць яе эканамічным крокам.

## Крыніцы


Катэгорыя:Манэты Вялікага Княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай
Катэгорыя:Сярэднявечныя манэты
Каштоўная папера

**Кашто́ўная папе́ра** — дакумэнт маёмаснага зьместу, зь якім нейкае права зьвязанае такім чынам, што бяз гэтага дакумэнту ня можа быць ані ажыцьцяўленая, ані перададзенае іншай асобе.

## Клясыфікацыя

У залежнасьці ад выражаных на іх правоў каштоўныя паперы адрозьніваюцца паводле некалькіх прынцыпаў:

* **грашовыя паперы** (абліґацыі, вэксэлі, чэкі і г. д.)
* **таварныя паперы**, якія зацьвярджаюць часьцей за ўсё права ўласнасьці або права закладу на тавары (канасамэнты, delivery-ордэры, складзкія пасьведчаньні і г. д.)
* паперы, якія зацьвярджаюць права **ўдзелу** ў нейкай кампаніі (акцыі, сэртыфікаты на акцыі, карыстальніцкія пасьведчаньні і г. д.)

У залежнасьці ад спосабу леґітымацыі асобы ў якасьці суб’екту права адрозьніваюць:
* **паперы на прад’яўніка**, калі ўладальнікам паперы лічыцца яе трымальнік,
* **імянныя паперы**, якія зьмяшчаюць абазначэньне ўладальніка ў тэксьце дакумэнту
* **ордэрныя паперы**, якія могуць быць перададзеныя іншай асобе перададачным запісам на адваротным баку паперы — індасамэнту


Катэгорыя:Фондавы рынак
Чэк

**Чэк**, ***квіток*** (ад ) — від каштоўнае паперы, грашовы дакумэнт строга ўсталяванае формы, які зьмяшчае нічым не абумоўлены загад чэкадаўцы — уладальніка рахунку (конта) — аб выплаце пэўнай асобе або прад’яўніку пададзенае на ім сумы грошай. Адклік чэку да заканчэньня тэрміну яго прад’яўленьня недапушчальны.

## Рэквізыты
Чэк павінен зьмяшчаць:

# найменьне «чэк», уключанае ў тэкст дакумэнту
# загад плацельшчыку выплаціць пэўную грашовую суму
# найменьне плацельшчыка і нумар рахунку, зь якога павінна быць ажыцьцёўленая выплата
# валюта плацяжу
# дата і месца складаньня чэку
# подпіс чэкадаўцы

## Аплата чэку
Плацельшчыкам па чэку звычайна зьяўляецца банк, аднак у некаторых выпадках банк не абавязаны плаціць па чэку (напр., калі на чэку стаіць неразборлівы подпіс або калі чэк выпісаны на незабясьпечаны банкаўскі рахунак (конт)).

Чэк звычайна валідны (дзейны) цягам пэўнага тэрміну (напр. 10 дзён).

## Клясыфікацыя
Чэк можа быць:

* **імянны** — выпісаным на пэўную, пазначаную ў тэксьце чэку асобу
* **на прад’яўніка** — выпісаны на фактычнага трымальніка чэку
* **ордэрны** — выпісаны на нейкую асобу, але які можа быць перададзены.

Катэгорыя:Каштоўныя паперы
Біржа

**Біржа** (ад нямецкага: *Börse*, лацінскага: *bursa* — каліта) — асноўная форма рэґулярна функцыянуючага аптовага (вальнага) рынку, установа, дзе ажыцьцяўляецца гандаль каштоўнымі паперамі (фондавая біржа), валюты (валютная біржа) або тавараў, што прадаюцца па стандартах ці абразчыках (таварная біржа). Біржы граюць ролю пасярэднікаў у працэсе арганізацыі гарызантальных гаспадарчых сувязяў.

Рэальныя пастаўкі на біржы рэдка перавышаюць 5—10% сусьветнага гандлю адпаведнымі таварамі, аднак уплыў біржаў на цэны сусьветнага рынку і канкрэтных гешэфтаў надзвычай высокі.

Таксама *біржаю* завецца будынак, дзе ажыцьцяўляюцца біржавыя апэрацыі.

## Біржы ў Беларусі
Першая біржа ў Беларусі ўзьнікла ў 1908 годзе — Менская лясная біржа. Празь некалькі гадоў рэгіянальная біржа ўзьнікла і ў Віцебску. Пасьля пачатку савецкае акупацыі ўсе беларускія біржы зьніклі, бо пры Савецкай уладзе зь яе плянавай эканомікай яны як рынкавыя структуры не маглі існаваць. Пасьля распаду СССР і ўтварэньня незалежнай Беларусі біржы зьявіліся зноў. У пачатку 1990-х гадоў было больш як 25 біржавых структураў.

Многія тавары, якія гандляваліся на тых біржах, не былі біржавымі таварамі, таму гэтыя біржы трансфармаваліся ў 1992—1995 гадах у гандлёвыя дамы.

Паводле спэцыялістаў, біржавы рух у Беларусі пачатку 1990-х гадоў быў стыхійным. Шмат хто са стваральнікаў біржаў быў недасьведчаным у гэтай справе і ствараў біржу пад нейкі тавар, які ў цывілізаваных краінах рэалізуецца праз гандлёвыя крамы. Відавочна, на «нябіржавыя» тавары не было пакупнікоў і некаторыя біржы як рынкавыя структуры прыходзілі ў заняпад. З другога боку, ў станаўленьні біржаў як элемэнтаў цывілізаванага рынку ня быў зацікаўлены тагачасны дырэктарат дзяржаўных прадпрыемстваў, бо рэалізоўваў тавар праз свае структуры. Было таксама шмат чыноўнікаў, якія супрацьдзейнічалі разьвіцьцю біржавога гандлю. Таму біржы былі, напрыклад, пад моцным падатковым прэсам. З прыходам да ўлады Аляксандра Лукашэнкі пачаўся моцны прэсінг на прыватны сэктар і ўрэшце рэшт амаль на дзесяцігодзьдзе біржавы рух у Беларусі спыніўся.

2 чэрвеня 2005 году адбыліся першыя таргі на Беларускай унівэрсальнай таварнай біржы. З аднаго боку, спэцыялісты выказваюць аптымізм наконт пэрспэктываў у Беларусі біржавага гандлю, паколькі гэтая ініцыятыва палягае ў рэчышчы ўсясьветнаэканамічных тэндэнцыяў. З другога боку, мае месца і вялікі пэсымізм на гэты конт, паколькі ў Беларусі нізкі ўзровень эканамічнай свабоды. Цяперашняя біржа, паводле рашэньня ўраду, мусіць гандляваць лесам і мэталам. Аднак, досьвед першых таргоў сьведчыць, што ахвотнікаў браць удзел у іх вельмі мала. Як зазначаюць дзелавыя асобы, створаныя дзяржавай умовы біржавога гандлю, нявыгадныя. Як і на пачатку 1990-х гадоў, застаецца вялікі дзяржаўны сэктар і моцнае дзяржаўнае рэгуляваньне эканомікі.

## Глядзіце таксама
* Нью-Ёрская Фондавая Біржа

## Вонкавыя спасылкі
* Біржы ў Беларусі: ці надыйдзе для іх спрыяльны час?

Катэгорыя:Рынак каштоўных папераў
Капейка

**Капе́йка** () — расейская грашовая адзінка, роўная сотай частцы рубля. Ужываецца з 16 стагодзьдзя.

Назва пайшла ад выявы Сьвятога Юрыя зь дзідай, працінаючага цмока, на авэрсе манэтаў Маскоўскага княства.

Друкавалася са срэбра, золата, медзі. Замена срэбра на медзь у 1655—1663 гадох прывяла да «медзянога рокашу». Рэгулярны выпуск медзяных капеек і ператварэньне іх у разьменную манэту адбыліся ў 1704 годзе.

Сёньня капейка — разьменная манэта ў Расеі (1/100 расейскага рублю), а таксама ва Ўкраіне (*копійка*, 1/100 украінскае грыўны) і ў Беларусі (1/100 беларускага рублю, фактычна манэтаў ці банкнотаў, намінаваных у капейках, у абароце не было з 1994 году. Але пасьля дэнамінацыі 1 ліпеня 2016  зноў зьявіліся ў абароце).


Kopek 1600-1605 - Russia, Boris Fedorovich Godunov.jpg|Капейка 1600-1605 гадоў, Маскоўская дзяржава, Барыс Гадуноў. Срэбра.
Silver and copper kopeks of Peter I. Russia.jpg|Сярэбраныя і медныя капейкі Пятра I. Расейская імпэрыя.
Kopeyka, 1914, Russia, Nicholas II.jpg|Капейка 1914 году, Расейская імперыя, Мікалай II. Медзь.
Soviet Union-1990-Coin-0.01.jpg|Капейка 1990 году, СССР.
1 копейка 1997.jpg|Капейка 1997 году, Расейская Фэдэрацыя.
2 верасьня 2024 году Нацыянальны банк Украіны ініцыяваў зьмену назвы разьменных манэтаў з «капейка» на «» у мэтах аднаўленьня гістарычнай справядлівасьці, садзейнічаньня дэрасеізацыі й адраджэньня нацыянальных традыцыяў Украіны. Вярхоўная Рада Ўкраіны павінна прыняць рашэньне аб увядзеньні ў абарачэньне новай манэты.

## Глядзіце таксама
* Расейскі рубель

## Крыніцы

Катэгорыя:Грашовыя адзінкі
Катэгорыя:Азэрбайджанскія манэты
Катэгорыя:Беларускія манэты
Катэгорыя:Расейскія манэты
Катэгорыя:Украінскія манэты
Фінансы

**Фінансы** (ад сярэднявечна-лацінскага *financia* — наяўнасьць, даход) — эканамічная катэгорыя, якая адлюстроўвае эканамічныя адносіны ў працэсе стварэньня і разьмеркаваньня фондаў грашовых сродкаў. Паняцьце *фінансы* можа ўключаць адзін з наступных сэнсаў:
* вывучэньне грошай і іншых падобных актываў
* кіраваньне гэтымі актывамі і рызыкамі
* непасярэдна самі грашовыя рэсурсы

## Дзяржаўныя фінансы
Дзяржаўныя фінансы ўключаюць фінансавыя стасункі па фармаваньню і выкарыстаньню агульнадзяржаўных, адміністрацйна-кіраўнічых адзінак, дзяржаўных прадпрыемстваў. Да дзяржаўных фінансаў адносяцца:
* дзяржаўны бюджэт
* дзяржаўны пэнсійны фонд
* іншыя па-забюджэтныя фонды

Большая частка дзяржаўных фінансаў фармуецца за конт падаткаў. Празь дзяржаўныя фінансы пераразьмяркоўваецца значная частка нацыянальнага даходу. Дзяржаўныя фінансы рэгулююцца законадаўствам аб бюджэце, што прымаецца штогод, а ткасама іншым законадаўствам.

## Карпарацыйныя фінансы
Карпарацыйныя фінансы абазначаюць сукупнасьць фінансавых апэрацыяў, якія ажыцьцяўляюцца прадпрыемствамі, па прыцягненьню фінансавых рэсурсаў і іх эфэктыўнаму выкарыстаньню, уключаючы мэтады фінансаваньня, інвэстыцыйных праектаў, кіраваньня ліквіднасьцю, абароны ад рызыкаў і інш.

## Вонкавыя спасылкі
Фінансы // venturebase.us
1974

## Падзеі
* Утвораны трэці Каледж міжнароднай супольнасьці — імя Л. Б. Пірсана

* Арганізацыя краін-экспартэраў нафты спыніла эмбарга, што дзеіла з восені 1973 году
* У Менску ўтворанае Цэнтральнае канструктарскае бюро «Пеленг».

## Нараджэньні
* 6 лютага — Аксана Гайдук, дзяржаўная дзяячка Беларусі
* 13 красавіка — Аляксей Знаткевіч, беларускі журналіст, перакладчык
* 24 траўня — Руслана Лыжычка, украінская сьпявачка
* 23 жніўня — Сяргій Жадан, украінскі паэт, празаік, перакладчык постмадэрнісцкага кірунку

## Сьмерці
* 13 студзеня — Язэп Жыновіч, музыка-цымбаліст, дырыгент, кампазытар і пэдагог, народны артыст БССР і СССР, прафэсар, ляўрэат Дзяржаўнай прэміі БССР
* 15 жніўня — Казімер Пацэвіч, польскі мастак, афіцэр
Кампутарная праграма

**Праграма** (таксама *праґрама, кампутарная праґрама, кампутаровая праґрама*) — пэўная пасьлядоўнасьць камандаў, якія выконвае кампутар або іншая вылічальная машына, каб рэалізаваць альгарытм і прыйсьці ад зыходных зьвестак да выніку.

## Мовы праграмаваньня
* C
* Oberon
* Java
* JavaScript
* Pascal

Катэгорыя:Праграмаваньне
Катэгорыя:Праграмнае забесьпячэньне
2 жніўня

## Падзеі
* 216 да н. э. — у бітве пад Канамі карфагенскі вайскавод Ганібал разьбіў войска Рымскае імпэрыі
* 1833 — улады Расейскае імпэрыі павесілі ў Горадні Міхала Валовіча, удзельніка вызвольнага паўстаньня
* 1840 — расейскі цар Мікалай I скасаваў дзеяньне Статуту Вялікага Княства Літоўскага
* 1870 — у Лёндане пачаўся рух пасажырскага вагона пад Тэмзаю
* 1919 — у Вільні Цэнтральная беларуская рада Віленшчыны і Гарадзеншчыны ўтварыла Беларускую Вайсковую Камісію
* 1934 — абвяшчэньне Гітлера фюрэрам Нямеччыны
* 1945 — завяршылася Патсдамская канфэрэнцыя
* 1990 — войскі Садам Хусэйна ўварваліся ў Кувэйт

## Нараджэньні
* 1549 — Мікалай Крыштоф Радзівіл «Сіротка», дзяржаўны дзяяч Вялікага Княства Літоўскага, вандроўнік
* 1786 — Эстэбан дэ Люка, аргентынскі паэт
* 1884 — Ромула Гальлегас, вэнэсуэльскі пісьменьнік і палітык
* 1902 — Георгі Халасьцякоў, савецкі вайсковы дзяяч, камандуючы Азоўскай і Дунайскай вайсковымі флятыліямі, віцэ-адмірал, Герой Савецкага Саюзу
* 1925 — Хорхэ Відэля, аргентынскі палітык і вайсковец
* 1942 — Ісабэль Альлендэ, чылійская пісьменьніца
* 1953 — Тацяна Арцюшына, беларускі грамадзка-палітычны дзяяч, мэдык
* 1956 — Ісабэль Пантоха, гішпанская сьпявачка
* 1984 — Джэймз Вэнс, 50-ы віцэ-прэзыдэнт ЗША
* 1990 — Наста Дашкевіч, беларуская моладзевая дзяячка, намесьніца старшыні «Маладога Фронту»

## Сьмерці
* 1589 — Генрык Валезы, кароль польскі і вялікі князь літоўскі
* 1719 — Караль Станіслаў Радзівіл, дзяржаўны дзяяч Вялікага Княства Літоўскага, канцлер вялікі літоўскі, кавалер ордэна Белага арла
* 1759 — Станіслаў Карвацкі, ксёндз-прафэсар, езуіт, прафэсар рыторыкі, прэфэкт, місіянэр, тэоляг
* 1833 — Міхал Валовіч, арганізатар беларускага нацыянальна-вызвольнага руху, удзельнік паўстаньня 1830—1831 гадоў
* 1899 — Ян Эдвард Ваньковіч, удзельнік паўстаньня 1863 году
* 1922 — Аляксандар Бэл, амэрыканскi навукоўца, вынаходнiк тэлефону
* 1923 — Ўорэн Г. Гардынг, 29-ы прэзыдэнт ЗША
* 1953 — Сяргей Скандракоў, беларускі навуковец-аграном, журналіст, краязнавец
* 1976 — Фрыц Лянг, нямецкі сцэнарыст, кінарэжысэр, актор і прадусар аўстрыйскага паходжаньня, заснавальнік нямецкага экспрэсіянізму ў кіно ў міжваенны пэрыяд
* 2006 — Габрыель Мантальва, рымска-каталіцкі дзяяч, дыплямат
7 жніўня

## Падзеі
* 1606 — першы дакумэнтальна зазначаны паказ «Макбэт» у вялікай залі Гэмптан-корт
* 1714 — Гангуцкая бітва, у якой расейскі флёт зазнаў першую важную перамогу
* 1819 — войска Сімона Балівара перамагло Гішпанію ў Бітве на рацэ Баяка
* 1915 — выйшаў апошні нумар Нашай Нівы з подпісам Янкі Купалы
* 1930 — апошні суд Лінча ў Марыёне, Індыяна, ЗША. Забітыя Томас Шып і Абрам Сьміт
* 1960 — Кот д’Івуар здабыў незалежнасьць ад Францыі
* 1976 — Праграма «Вікінг»: Вікінг 2 дасягнуў арбіты Марса
* 1999 — пачатак Другой чачэнскай кампаніі

## Нараджэньні
* 943 — Эдгар Міралюбы, кароль Ангельшчыны з Ўэсэкскай дынастыі
* 1879 — Пётра Крэчэўскі, беларускі палітычны дзеяч, гісторык
* 1904 — Ральф Банч, амэрыканскі дыплямат і праваабаронца, ляўрэат Нобэлеўскай прэміі міру
* 1910 — Генадзь Цітовіч, беларускі музыказнавец, этнограф і харавы дырыгент
* 1916 — Яўстах Севярын Сапега, паручнік кавалерыі Польскага Войска, гісторык роду Сапегаў
* 1926 — Мікалай Акаловіч, беларускі гісторык
* 1928 — Алег Махнюк, беларускі грамадзкі дзяяч на эміграцыі, мастак
* 1932 — Адам Мальдзіс, беларускі гісторык культуры
* 1942 — Тобін Бэл, амэрыканскі тэле- і кінаактор
* 1947 — Сафія Ратару, савецкая малдаўская, расейская і ўкраінская поп-сьпявачка
* 1947 — Анатоль Астапенка, беларускі гісторык, фізык, палітык і публіцыст
* 1947 — Лявон Неўдах, беларускі празаік, паэт
* 1954 — Алег Трусаў, беларускі археоляг, гісторык архітэктуры, грамадзкі дзеяч
* 1954 — Віктар Медзьвядчук, украінскі палітычны і дзяржаўны дзеяч, народны дэпутат Украіны
* 1955 — Алесь Жамойцін, беларускі паэт
* 1958 — Віктар Манаеў, беларускі актор
* 1958 — Брус Дыкінсан, ангельскі рок-музыка
* 1960 — Васіль Грычык, беларускі заоляг
* 1960 — Дэйвід Духоўны, амэрыканскі актор
* 1963 — Гаральд Пэрына, амэрыканскі актор
* 1966 — Джымі Ўэйлз, прадпрымальнік, заснавальнік і прэзыдэнт Фонду «Вікімэдыя»
* 1973 — Зьміцер Вішнеў, беларускі паэт і літаратурны крытык
* 1975 — Шарліз Тэран, амэрыканская кінаакторка, ляўрэат прэміі «Оскар»
* 1980 — Дзьмітры Шакута, беларускі кікбаксэр, заслужаны майстар спорту Рэспублікі Беларусь
* 1981 — Анатоль Івашчанка, беларускі паэт і літаратуразнаўца
* 1987 — Сыдні Кросьбі, канадзкі хакеіст, алімпійскі чэмпіён
* 1995 — Флёрыян Грыліч, аўстрыйскі футбаліст
* 2000 — Аляксей Лаўрык, беларускі футбаліст, уладальнік Кубка Беларусі (2024)
* 2001 — Дайкі Хасімота, японскі гімнаст, шматразовы алімпійскі чэмпіён
* 2002 — Самуэл Княжка, славацкі хакеіст

## Сьмерці
* 1905 — Ежы Юзаф Шэмбак, рымска-каталіцкі рэлігійны дзеяч, граф
* 1921 — Аляксандар Блок, расейскі паэт-сымбаліст. Прадстаўнік Срэбранага веку расейскай паэзіі
* 1987 — Анатоль Папанаў, савецкі актор
* 1995 — Максім Танк, беларускі паэт, пісьменьнік і перакладчык

## Сьвяты
*  — Дзень бітвы на рацэ Баяка
*  — Дзень моладзі
*  — Дзень Рэспублікі
8 жніўня

## Падзеі
* 1655 — захоп маскоўскім войскам сталіцы ВКЛ — Вільні
* 1918 — Першая сусьветная вайна: Ам’енская апэрацыя, буйны наступ саюзных войскаў супраць сілаў Нямеччыны
* 1925 — выдадзеная газэта-аднадзёнка «Селянін»
* 1945 — Другая сусьветная вайна: СССР аб’явіў вайну Японіі
* 1945 — ЗША сталі трэцяй дзяржавай, якая падпісала Статут ААН
* 1947 — зацьверджаны Сьцяг Пакістану
* 1949 — Бутан набыў незалежнасьць
* 1967 — заснаваная Асацыяцыя дзяржаваў Паўднёва-Ўсходняй Азіі
* 1988 — пачатак маштабных антыўрадавых пратэстаў у М’янме, якія паводле даты атрымалі назву Пратэсты 8888
* 1990 — Ірак анэксаваў Кувэйт, што хутка прывяло да вайны ў Пэрсыдзкім заліве
* 2006 — усталяваныя дыпляматычныя зносіны паміж Беларусьсю і Чарнагорыяй
* 2008 — пачатак баявых дзеяў у Паўднёвай Асэтыі
* 2008 — адкрыцьцё Гульняў XXIX Алімпіяды ў Пэкіне (Кітай)

## Нараджэньні
* 1879 — Эмільяна Сапата, мэксыканскі рэвалюцыянэр
* 1882 — Уладзіслаў Старэвіч, рэжысэр-аніматар беларускага паходжаньня
* 1902 — Поль Дырак, брытанскі фізык-тэарэтык, адзін з заснавальнікаў квантавай мэханікі, ляўрэат Нобэлеўскае прэміі
* 1926 — Аляксандар Надсан, беларускі рэлігійны дзяяч, апостальскі візытатар для беларусаў-каталікоў у замежжы, дырэктар Беларускай бібліятэкі і музэю імя Францішка Скарыны ў Лёндане
* 1960 — Паолё Пэццы, каталіцкі дзяяч Расеі, арцыбіскуп

## Сьмерці
* 1042 — Гардэкнуд, кароль Даніі і Ангельшчыны
* 1146 — Эрык II Дацкі
* 1530 — Канстантын Астроскі, гетман ВКЛ
* 1780 — Тадэвуш Рэйтан, ваенны і палітычны дзяяч Вялікага Княства Літоўскага
* 1977 — Леў Гарошка, беларускі сьвятар, рэлігійны і грамадскі дзяяч
* 1996 — Георгі Мяцельскі, расейскі пісьменьнік, празаік і паэт
* 2007 — Уладзімер Буднік, беларускі кампазытар
* 2009 — Даніель Харке, гішпанскі футбаліст
9 жніўня

## Падзеі
* 378 — вэстготы перамаглі рымскае войска, імпэратар Аленс быў забіты
* 1483 — адчыненая Сыкстынская капэла
* 1798 — заснаваная Менская дыяцэзія
* 1940 — утвораная Чарнавіцкая вобласьць Украінскай ССР
* 1945 — Другая сусьветная вайна: апошняе ў гісторыі ўжываньне атамнай зброі — атамнае бамбаваньне Нагасакі ВМС ЗША
* 1974 — пасьля Ўотэргейтскага скандалу Рычард Ніксан склаў паўнамоцтвы Прэзыдэнта ЗША
* 1965 — аддзяліўшыся ад Малайзіі, Сынгапур набыў незалежнасьць
* 1999 — Уладзімер Пуцін прызначаны выконваць абавязкі Старшыні Ўраду Расейскай Фэдэрацыі
* 2020 — прэзыдэнцкія выбары ў Беларусі 2020 году

## Нараджэньні
* 1864 — Раман Дмоўскі, польскі палітычны дзяяч, публіцыст
* 1902 — Панцеляймон Панамарэнка, савецкі партыйны і дзяржаўны дзяяч
* 1910 — Ларыса Геніюш, беларуская паэтка
* 1914 — Тувэ Янсан, фінская швэцкамоўная пісьменьніца й мастачка
* 1926 — Янка Запруднік, беларуска-амэрыканскі гісторык і публіцыст, адзін з найбольш актыўных дзеячаў беларускай дыяспары ў ЗША
* 1938:
** Аляксандар Амельчанка, украінскі палітык, мэр Кіева ад 1996 да 2006 году
** Леанід Кучма, інжэнэр, украінскі палітык, былы прэм’ер-міністар Украіны і другі прэзыдэнт Украіны
* 1957 — Сяргей Запрудзкі, беларускі мовазнавец, старшыня Міжнароднай асацыяцыі беларусістаў
* 1973 — Аляксандар Панамароў, украінскі сьпявак

## Сьмерці
* 117 — Марк Ульпій Траян, рымскі імпэратар з дынастыі Антонінаў
* 1516 — Геранімус Босх, мастак эпохі раньняга Паўночнага Адраджэньня XV—XVI стагодзьдзяў
* 1647 — Жыгімонт Казімер Ваза, адзіны сын вялікага князя й караля Ўладзіслава Вазы й ягонае пешае жонкі Цэцэліі Рэнаты Габсбург
* 1856 — Флярыян Бохвіц, польска-беларускі асьветнік, філёзаф, пісьменьнік
* 1870 — Чарлз Дыкенз, брытанскі пісьменьнік
* 1943 — Хаім Суцін, францускі мастак-экспрэсіяніст беларускага паходжаньня
* 1952 — Уладзімер Вільнэр, рэжысэр тэатру і кіно, прафэсар, рэжысэр габрэйскага тэатру на ідыш
* 1976 — Іван Мележ, беларускі пісьменьнік
* 2021 — Сяргей Кавалёў, савецкі дысыдэнт, праваабаронца, грамадзкі дзяяч
* 2022 — Мікалай Сьлюнькоў, савецкі партыйны дзея

## Сьвяты
* Сусьветны Дзень карэнных народаў, абвешчаны ААН
* Дзень вайсковай славы Расеі, усталяваны ў гонар першай у гісторыі марской перамогі расейскага флёту, які ўзначальваў Пётар I, над швэдамі пры мысе Гангут у 1714 годзе
10 жніўня

## Падзеі
* 654 — Сьвяты Яўген І стаў 75-м Рымскім Папам
* 1518 — Францішак Скарына выдаў у Празе Кнігу Царстваў
* 1519 — Фэрнан Магелан адправіўся з Сэвільлі ў кругасьветнае падарожжа
* 1675 — закладзены першы камень Каралеўскай грынвіцкай абсэрваторыі ў Лёндане
* 1680 — Паўстаньне пуэбла ў Нью-Мэксыка
* 1776 — Вайна за незалежнасьць ЗША: Дэклярацыя незалежнасьці ЗША перасланая ў Лёндан, друкуецца ў брытанскіх, а пазьней і ў кантынэнтальных газэтах
* 1809 — абвешчаная незалежнасьць Эквадору
* 1812 — француска-расейская вайна: бітва пад Пружанамі
* 1914 — Першая сусьветная вайна: Аўстра-Вугоршчына абвясьціла вайну супраць Расеі
* 1919 — у Менску створаны Часовы беларускі нацыянальны камітэт
* 2000 — абвешчаны Пекалінскі заказьнік
* 2003 — Юры Маленчанка стаў першым касманаўтам, які ажаніўся ў космасе
* 2003 — скончаны паказ Футурамы (адноўлены ў 2010 годзе)

## Нараджэньні
* 1607 — Крыштап Міхал Сапега,  дзяржаўны дзяяч Вялікага Княства Літоўскага. Падстолі (з 1630) і пісар вялікі літоўскі (з 1631)
* 1796 — Ігнат Легатовіч, беларускі і польскі паэт, пэдагог
* 1874 — Антанас Сьмятона, летувіскі дзяржаўны дзяяч, прэзыдэнт Летувы
* 1874 — Гэрбэрт Кларк Гувэр, 31-ы прэзыдэнт ЗША
* 1878 — Еўсьцігней Міровіч, беларускі савецкі драматург, тэатральны рэжысэр
* 1895 — Іма фон Бадмэрсгоф, аўстрыйская пісьменьніца, паэтка
* 1898 — Тадэвуш Далэнга-Мастовіч, польскі і беларускі пісьменьнік
* 1902 — Норма Шырэр, амэрыканская акторка, уладальніца прэміі «Оскар»
* 1909 — Мухамад V, султан і кароль Марока (з 1957)
* 1919 — Баляслаў Лішчонак, беларускі музыка ў Канадзе
* 1921 — Юзэф Можы, польскі гісторык
* 1929 — Алесь Ставер, беларускі паэт
* 1935 — Гія Канчэлі, савецкі і грузінскі кампазытар
* 1937 — Анатоль Сабчак, расейскі палітычны дзяяч часоў «перабудовы», першы мэр Санкт-Пецярбургу
* 1938 — Анатоль Магіленка, навуковец у галіне вэтэрынарыі
* 1941 — Раман Лубкіўскі, украінскі пісьменьнік, амбасадар
* 1947 — Ен Андэрсан, шатляндзкі сьпявак, лідэр Jethro Tull
* 1950 — Анатоль Верабей, беларускі крытык, літаратуразнавец
* 1957 — Мікалай Куляшоў, беларускі фізык-вынаходнік
* 1959 — Мікола Хаўстовіч, беларускі і польскі літаратуразнаўца, перакладнік гісторык
* 1960 — Антоніё Бандэрас, гішпанскі актор
* 1973 — Хавіер Санэцьці, аргентынскі футбаліст
* 1973 — Раман Галоўчанка, прэм’ер-міністар Беларусі
* 1988 — Джэй О’Шы, ірляндзкі футбаліст
* 1992 — Лі Джэ-Сон, паўднёвакарэйскі футбаліст, Чэмпіён Рэспублікі Карэя (2014, 2015, 2017)
* 1992 — Аляксандар Івулін, беларускі спартовы журналіст
* 1994 — Бэрнарду Сылва, партугальскі футбаліст, Чэмпіён Партугаліі
* 2000 — Валеры Бачароў, беларускі футбаліст, пераможца Кубка Беларусі
* 2000 — Марцін Фашка-Рудаш, славацкі хакеіст
* 2005 — Рамэшбабу Прагнанандга, індыйскі ґросмайстар

## Сьмерці
* 1759 — Фэрдынанд VI, кароль Гішпаніі
* 1992 — Арыбэрт Гайм, аўстрыйскі і нямецкі лекар, ваенны злачынец, вядомы пад мянушкай «Доктар Сьмерць»

## Сьвяты
*  — Дзень незалежнасьці.
*  — Дзень сьвятога Лаўрэнція.
Савецкі рубель

**Саве́цкі рубе́ль** — грашовая адзінка СССР, уведзеная ў 1922 годзе.

Меў розныя назвы на ўсіх мовах рэспублік СССР. Цана азначалася на ўсіх 15 мовах рэспублік. Такая асаблівасьць часткова захавалася і ў Расейскай Фэдэрацыі, напрыклад на татарскай мове *рубель* будзе *сум*.

Назва савецкае валюты на дзяржаўных мовах 15 савецкіх рэспублікаў:

Сучасныя назвы некаторых валют краінаў Цэнтральнае Азіі (напрыклад, Узбэкістану) — гэта проста мясцовыя назвы былога савецкага рублю. Таксама фактычна рэінкарнацыяй савецкага рублю ёсьць беларускі рубель.

## Дэнамінацыі
У студзені 1961 году дэнамінацыю савецкага рубля спалучылі з дэвальвацыяй. Рублі ўзору 1947 году мянялі на новыя з разьліку 10 да 1. Пры гэтым абменны курс да даляра ЗША з 4 рублёў стаў 90 капеек замест 40 капеек. То-бок зьняцэньваньне склала 125 %.

## Глядзі таксама
* Расейскі рубель

## Крыніцы

Катэгорыя:Гістарычныя валюты
Катэгорыя:СССР
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1922 годзе
11 жніўня

## Падзеі
* 1127 — першае згадваньне пра Горадню ў пісьмовых крыніцах (Лаўрэнцеўскі летапіс)
* 1877 — адкрыцьцё Дэймаса Асафам Холам
* 1918 — Першая сусьветная вайна: канец Ам’енскай апэрацыі
* 1919 — прынятая Канстытуцыя Ваймарскай рэспублікі
* 1960 — Чад набыў незалежнасьць ад Францыі
* 1962 — запуск касьмічнага карабля Усход-3
* 1988 — утвораная Аль-Каіда
* 2003 — НАТО бярэ камандаваньне над міжнародным міратворчым кантынгентам у Аўганістане
* 2008 — адбылася першае выпрабаваньне працы вялікага гадроннага калайдэра
* 2016 — заснаваная «Беларуская нацыянальная біятэхналягічная карпарацыя»

## Нараджэньні
* 1856 — Уладзімер Дабравольскі, беларускі этнограф
* 1892 — Уладыслаў Андэрс, Генэрал Броні, Кіраўнік польскіх узброеных фармаваньняў у 1944—1945 гадах
* 1893 — Эдмунд Русецкі, дзяржаўны дзеяч БССР
* 1929 — Грызэлідыс Рэаль, швайцарская пісьменьніца, мастачка і сэкс-работніца
* 1938 — Арнольд Сьмеяновіч, беларускі нэўрахірург, доктар мэдычных навук, акадэмік Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі
* 1943 — Пэрвэз Мушараф, вайсковы, палітычны і дзяржаўны дзяяч Пакістану, прэзыдэнт Пакістану (2001—2008)
* 1948 — Ян Палах, студэнт спэцыяльнасьці «гісторыя і палітычная эканомія» Філязофскага факультэту Карлава ўнівэрсытэту ў Празе, які зьдзейсьніў самаспаленьне 16 студзеня 1969 году
* 1957 — Ян Ст’юарт Дональдсан, брытанскі музыка, заснавальнік рок-гурта Screwdriver
* 1958 — Любіша Савіч, югаслаўскі сэрбскі вайсковы й грамадзкі дзяяч, камандзір сэрбскае лёгкапяхотнае брыґады «Пантэры»
* 1965 — Алесь Гуркоў, беларускі грамадзка-культурны дзеяч, удзельнік незалежнага выдавецкага і моладзевага рухаў у другой палове 1980-х
* 1967 — Масыміліяна Алегры, італьянскі футбаліст і футбольны трэнэр
* 1979 — Вальтэр Аёві, эквадорскі футбаліст, чэмпіён Эквадору (2001, 2002, 2006)
* 1986 — Віталь Жалудок, беларускі футбаліст
* 1993 — Алірэза Джаганбахш, іранскі футбаліст
* 1997 — Дзяніс Садоўскі, беларускі футбаліст, уладальнік Кубка Беларусі

## Сьмерці
* 1818 — Іван Кулібін (н. 1735), расейскі мэханік-самавук, стваральнік пражэктара, сэмафорнага тэлеграфа, акравых мастоў
* 1886 — Лідзія Койдула, эстонская паэтка, драматург
* 1956 — Джэксан Полак, амэрыканскі мастак
* 2022 — Анатоль Федарук, беларускі навуковец, біёляг

## Сьвяты
*  — Дзень незалежнасьці (ад Францыі ў 1960 годзе)
14 жніўня

## Падзеі
* 1248 — пачатак будаўніцтва Кёльнскай катэдры
* 1358 — першае пісьмовае згадваньне пра Гонядзь як горад Выскай зямлі Мазовіі
* 1385 — у замку Крэва заключаная унія паміж Вялікім Княствам Літоўскім і Каралеўствам Польскім
* 1775 — расейскі ўрад ліквідаваў Запароскую Сеч
* 1893 — Францыя ўвяла рэгістрацыю аўтамабільных сродкаў
* 1920 — Польска-савецкая вайна: «цуд па-над Віслай» — пералом у вайне, пачатак паразаў Чырвонай Арміі
* 1928 — на экраны выйшаў фільм «Кастусь Каліноўскі»
* 1945 — Другая сусьветная вайна: імпэратар Хірахіта выдаў указ аб безумоўнай капітуляцыі Японіі (15 жніўня паводле японскага часу)
* 1947 — абвешчаная незалежнасьць Пакістану
* 1980 — пачатак страйку на чале зь Лехам Валэнсам, у выніку якога паўстаў незалежны прафсаюз «Салідарнасьць»
* 1993 — заснаваная «Транснафта»
* 2006 — прыпыненьне баявых дзеяў і сканчэньне лібанска-ізраільскага канфлікту
* 2008 — Грузія абвясьціла пра выхад з СНД

## Нараджэньні
* 1794 — Міхал Балінскі, беларускі гісторык і публіцыст
* 1867 — Джон Галсўорці, ангельскі літаратар, драматург, публіцыст і паэт, ляўрэат Нобэлеўскай прэміі ў галіне літаратуры 1932 году
* 1938 — Бэата Тышкевіч, польская акторка
* 1948 — Бэрнд Штанге, нямецкі футбольны трэнэр, галоўны трэнэр зборнай Беларусі ў 2007—2011 гадах
* 1965 — Алена Купчына, беларускі дыплямат
* 1981 — Сяргей Сасноўскі, беларускі футбаліст
* 1983 — Міла Куніс, амэрыканская акторка
* 1985 — Эшлін Брук, амэрыканская фотамадэль, порнаакторка
* 1987 — Тым Тыбаў, амэрыканскі футбаліст

## Сьмерці
* 1433 — Ян I, кароль Партугаліі
* 1464 — Піюс II, рымскі папа
* 1708 — Ян Геранім Крышпін-Кіршэнштэйн, рымска-каталіцкі дзяяч Рэчы Паспалітай
* 1889 — Аляксандар Гінтаўт-Дзевалтоўскі, рымска-каталіцкі дзяяч, плоцкі біскуп, арцыбіскуп магілёўскі
* 1958 — Эдуард Будзька, беларускі публіцыст, грамадзкі дзяяч, каапэратар
* 1971 — Кастусь Юхневіч, беларускі грамадзка-палітычны дзяяч, публіцыст
* 1988 — Рой Б’юкенэн, амэрыканскі блюзавы гітарыст
* 2004 — Чэслаў Мілаш, польскі паэт, празаік, эсэіст, ляўрэат Нобэлеўскай прэміі (1980)
* 2007 — Ціхан Хрэньнікаў, расейскі кампазытар
* 2015 — Сяргей Журавель (нар. 1954), беларускі актор, Народны артыст Беларусі
* 2018:
** Мікалай Кірычэнка — беларускі актор, Народны артыст Беларусі
** Эдуард Усьпенскі — савецкі і расейскі пісьменьнік, драматург і сцэнарыст, аўтар дзіцячых кніг, тэлевядучы

## Сьвяты
*  — Дзень незалежнасьці
*  — Дзень Прамукі, які сьвяткуецца ў гонар першага шэсьце гэтай скаўцкай арганізацыі
17 жніўня

## Падзеі
* 1807 — амэрыканец Робэрт Фултан выправіўся ў першае падарожжа на параходзе
* 1896 — Брыджэт Дрыскал стала першай у гісторыі ахвярай наезду аўтамабіля
* 1925 — у Вільні арыштаваны і пасаджаны на Лукішкі рэдактар Крыніцы Браніслаў Туронак
* 1953 — першая сустрэча Ананімных Наркаманаў у Паўднёвай Каліфорніі
* 1962 — першы забіты пры спробе перайсьці за Бэрлінскі мур. Усходненямецкія памежнікі забілі 18-гадовага Пітэра Фэтчара.
* 1991 — зьняты відэакліп на песьню гурта Nirvana «Smells Like Teen Spirit»
* 1995 — спроба самагубства Дэйвіда Гаана, вакаліста гурта Depeche Mode
* 2018 — выйшаў першы нумар часопісу Наша гісторыя

## Нараджэньні
* 1601 — П’ер дэ Фэрма, францускі матэматык
* 1612 — Ярэмі Вішнявецкі, шляхціч Рэчы Паспалітай, вайскавод
* 1629 — Ян Сабескі, кароль польскі і вялікі князь літоўскі
* 1857 — Ян Цепляк, дзеяч Рыма-Каталіцкага Касьцёлу
* 1887 — Карл I Габсбург, апошні імпэратар Аўстра-Вугоршчыны
* 1911 — Міхаіл Бацьвіньнік, шахматыст, шосты чэмпіён сьвету
* 1926 — Цьзянь Цзымінь, прэзыдэнт Кітаю
* 1940 — Зоф’я Рамашэўская, польская грамадзкая дзяячка, удзельніца апазыцыйнага руху ў ПНР
* 1943 — Робэрт Дэ Ніра, амэрыканскі кінаактор
* 1935 — Алег Табакоў, расейскі актор
* 1943 — Мікалай Шмацько, украінскі скульптар, мастак
* 1961 — Клемэнс Пікель, нямецкі й расейскі каталіцкі дзяяч, біскуп
* 1968 — Андрэй Кузьменка, украінскі сьпявак, пісьменьнік, тэлевядучы, прадусар, актор. Лідэр гурту «Скрябін».
* 1977 — Т’еры Анры, францускі футбаліст
**  Вільям Галяс, францускі футбаліст гвадэлюпскага паходжаньня
** Тар’я Турунэн, сьпявачка і аўтарка песьняў, былая вакалістка фінскага сымфа-мэтал-гурту Nightwish

## Сьмерці
* 1676 — Ганс Якаб Крыстофэль фон Грымэльсгаўзэн, нямецкі пісьменьнік, аўтар папулярнага раману «*Авантурнік Сімпліцысімус*», аднаго з найвыбітнейшых твораў нямецкае літаратуры XVII ст.
* 1850 — Хасэ Сан-Мартын, кіраўнік вайны за незалежнасьць гішпанскіх калёніяў у Паўднёвай Амэрыцы
* 1955 — Фэрнан Лежэ, францускі мастак
* 1969 — Людвіг Міс ван дэр Раэ, нямецкі і амэрыканскі архітэктар
* 1972 — Аляксандар Вампілаў, расейскі драматург
* 1976 — Вінцэнты Данэк, польскі прафэсар, паляніст, пэдагог, гісторык літаратуры
* 1988 — Зія уль Хак, прэзыдэнт Пакістану
* 2008 — Франка Сэнсі, італьянскі нафтавы магнат, прэзыдэнт футбольнага клюбу «Рома»

## Сьвяты
*
18 жніўня

## Падзеі
* 1786 — заснаваны Рэйк’явік
* 1868 — францускі астраном П’ер Жансэн вынайшаў у сонечным спэктры новы хімічны элемэнт гелій
* 1924 — арышт лідэра антысавецкага падпольля Барыса Савінкава ў Менску
* 1925 — заснаваньне Польскага радыё, першая перадача была 18 жніўня 1925 году
* 1968 — кіраўніцтва краінаў Варшаўскай дамовы ўхваліла ўвод войскаў у Чэхаславаччыну
* 1976 — нямецкі пастар эвангелічнай царквы Оскар Брузэвіц публічна спаліў сябе ў знак пратэсту супраць парушэньняў правоў чалавека ў Нямецкай Дэмакратычнай Рэспубліцы
* 1991 — хатні арышт Міхаіла Гарбачова ў Крыме

## Нараджэньні
* 1450 — Марка Маруліч, харвацкі паэт
* 1611 — Людвіка Марыя Ґанзаґа, каралева Польшчы й вялікая княгіня літоўская, жонка апошніх каралёў дынастыі Ваза — Уладзіслава і Яна Казімера
* 1750 — Антоніё Сальеры, італьянскі кампазытар
* 1830 — Франц Іосіф I, імпэратар Аўстрыі і кароль Вугоршчыны
* 1891 — Антон Васілеўскі, беларускі пісьменьнік, выдавец сатырычнага часопіса «Авадзень»
* 1891 — Макар Краўцоў, беларускі пісьменьнік, паэт, перакладчык, публіцыст, грамадзка-палітычны дзяяч
* 1904 — Макс Фактар, парфюмэр, заснавальнік кампаніі «Макс Фактар»
* 1909 — Марсэль Карнэ, францускі кінарэжысэр
* 1920 — Леў Мільчын, савецкі мультыплікатар родам зь Беларусі
* 1922 — Ален Роб-Грые, францускі пісьменьнік
* 1922 — Лідзія Абухава, беларуская пісьменьньніца
* 1924 — Міхаіл Ясень, беларускі паэт-песеньнік
* 1933 — Раман Палянскі, кінарэжысэр
* 1952 — Патрык Сўэйзі, амэрыканскі актор
* 1954 — Януш Вішнеўскі, польскі пісьменьнік
* 1957 — Кароль Буке, француская акторка
* 1959 — Зьміцер Мезенцаў, губэрнатар Іркуцкай вобласьці Расейскай Фэдэрацыі з 2009 году
* 1962 — Фёдар Крыванос, беларускі праваслаўны сьвятар, дасьледнік рэпрэсій бальшавікоў супраць духавенства
* 1978 — Сяргей Ціханоўскі, беларускі блогер, аўтар праграмы "Страна для жизни". 
* 1984 — Аляксандар Паўлаў, беларускі футбаліст

## Сьмерці
* 1503 — Аляксандар VI (папа рымскі)
* 1765 — Франц I Стэфан, імпэратар Сьвятой Рымскай імпэрыі
* 1850 — Анарэ дэ Бальзак, францускі пісьменьнік
* 1940 — Вальтэр Крайсьлер, заснавальнік аўтамабільнай карпарацыі
* 1942 — Лявон Більдзюкевіч, беларускі пэдагог, матэматык, грамадзкі дзяяч
* 1944 — Эрнст Тэльман, старшыня Нямецкай Партыі Камуністаў (забіты ў канцлягеры Бухэнвальд)
* 1988 — Яфрэм Карпачоў, беларускі гісторык
* 2011 — Мікола Сташкевіч, беларускі гісторык
* 2012 — Скот Маккензі, амэрыканскі сьпявак (The Mamas & The Papas)
* 2018 — Кофі Анан,  ганскі дыплямат, сёмы Генэральны сакратар Арганізацыі Аб’яднаных Нацыяў

## Сьвяты
21 жніўня

## Падзеі
* 1781 — Дрыса атрымала герб
* 1795 — быўшы 2 месяцы беспрацоўным, Напалеон паступіў на службу ў тапаграфічнае бюро
* 1911 — зь Люўру выкрадзены партрэт Моны Лізы
* 1916 — Пэру абвясьціла свой нэўтралітэт
* 1932 — у Вэнэцыі адбыўся першы міжнародны кінафэстываль
* 1981 — навукоўцы ўпершыню паведамілі аб пагрозе глябальнага пацяпленьня на Зямлі
* 1986 — СССР афіцыйна абвясьціў аб тым, што катастрофа на Чарнобыльскай АЭС выкліканая халатнасьцю пэрсаналу
* 1991 — Латвія абвяшчае незалежнасьць ад СССР

## Нараджэньні
* 1906 — Макар Пасьлядовіч, беларускі пісьменьнік
* 1925 — Хорхэ Відэля, прафэсійны вайсковец, дыктатар Аргентыны з 1976 па 1981 гады
* 1931 — Юлія Канэ, беларуская літаратуразнаўца
* 1933 — Кадрыя Нурмамбэт, румынская сьпявачка, фальклярыст і правазнавец
* 1951 — Мікалай Улаховіч, беларускі палітык, старшыня Беларускай патрыятычнай партыі
* 1961 — Вітаўт Чаропка, беларускі пісьменьнік, гісторык
* 1973 — Сяргей Брын, амэрыканскі мільярдэр, прадпрыемца і распрацоўшчык расейскага паходжаньня, вядомы больш за ўсё як сузаснавальнік Google
* 1984 — Яўген Зубовіч, беларускі пісьменьнік, краязнавец
* 1986 — Усэйн Болт, выбітны спрынтэр зь Ямайкі, трохразовы алімпійскі чэмпіён

## Сьмерці
* 1860 — Канут Русецкі, мастак, пэдагог
* 1940 — Леў Троцкі, расейскі рэвалюцыянэр
* 1979 — Генадзь Кляўко, беларускі паэт, перакладчык
* 1997 — Юры Нікулін, савецкі і расейскі актор і клоўн
* 2021 — Галіна Арлова, беларуская акторка, народная артыстка Беларусі

## Сьвяты
*
20 жніўня

## Падзеі
* 1868 — у ЗША афіцыйна абвешчаны пра заканчэньне вайны Поўначы й Поўдню
* 1896 — запатэнтаваны тэлефон з наборным дыскам
* 1914 — Першая сусьветная вайна: немцы здабылі Брусэль
* 1925 — гара Тараса Шаўчэнкі ў Каневе абвешчаная дзяржаўным запаведнікам
* 1940 — на загад Сталіна агенты НКВД зьдзейсьнілі замах на Льва Троцкага
* 1968 — Праская вясна: войскі Варшаўскай Дамовы ўвайшлі ў Чэхаславаччыну (у ночы з 20 на 21 жніўня)
* 1969 — «Бітлз» у апошні раз сустрэліся ў студыі гуказапісу, завяршыўшы працу над альбомам *[[Abbey Road]]*
* 1988 — скончылася ірана-ірацкая вайна
* 1991 — Эстонія абвяшчае сваю незалежнасьць ад СССР
* 2002 — заснаваны «Банкаўскі працэсінгавы цэнтар»

## Нараджэньні
* 1742 — Тадэвуш Рэйтан, ваенны і палітычны дзяяч Вялікага Княства Літоўскага, удзельнік Барскай канфэдэрацыі, дэпутат ад Наваградзкага павету на Сойме Рэчы Паспалітай, які павінен быў узаконіць першы яе падзел (пам. у 1780)
* 1833 — Бэнджамін Гарысан, 23-і прэзыдэнт ЗША
* 1847 — Балеслаў Прус, польскі пісьменьнік
* 1860 — Раймон Пуанкарэ, францускі палітычны дзяяч, 10-ы прэзыдэнт Францыі
* 1873 — Эліель Саарынэн, фінскі архітэктар
* 1890 — Говард Філіпс Лаўкрафт, амэрыканскі паэт і пісьменьнік
* 1897 — Ксенія Львова, савецкая пісьменьніца, ляўрэатка Сталінскай прэміі
* 1901 — Сальваторэ Квазымада, італьянскі пісьменьнік, паэт, перакладчык. Ляўрэат Нобэлеўскай прэміі па літаратуры (1959)
* 1913 — Роджэр Спэры, амэрыканскі біёляг, ляўрэат Нобэлеўскай прэміі
* 1932 — Васіль Аксёнаў, савецкі, амэрыканскі ды расейскі літаратар (пам. у 2009)
* 1934 — Армі Куусэла, Міс Сусьвет 1952 году
* 1937 — Андрэй Канчалоўскі, расейскі рэжысёр
* 1941 — Слабадан Мілошавіч, прэзыдэнт Сэрбіі і Саюзнай Рэспублікі Югаславія
* 1948 — Робэрт Плант, ангельскі сьпявак ды аўтар песень (Led Zeppelin, Band of Joy, The Honeydrippers, ды Page and Plant)
* 1951 — Томаш Пэта, польскі й казахстанскі каталіцкі дзяяч, арцыбіскуп-мітрапаліт
* 1951 — Магамэд Мурсі, прэзыдэнт Эгіпту (2012—2013)
* 1954 — Ігар Чаквін, беларускі гісторык, этнограф
* 1956 — Валер Бабук, заслужаны трэнэр Беларусі (гіравы спорт, армрэстлінг, паўэрліфтынг)
* 1966 — Энрыка Лета, прэм’ер-міністар Італіі (2013—2014)
* 1970 — Джон Кармак, амэрыканскі праграміст, адзін з стваральнікаў сэрыяў кампутарных гульняў *[[DOOM]]* і *[[Quake]]*
* Ірына Дубянецкая, беларускі філёзаф і тэоляг

## Сьмерці
* 1506 — Аляксандар Ягелончык, кароль польскі й вялікі князь літоўскі
* 1651 — Ярэмі Вішнявецкі, шляхціч Рэчы Паспалітай, вайскавод
* 1919 — Іван Луцкевіч, пачынальнік беларускага нацыянальнага руху (нар. у 1881)
* 1962 — Тэафілюс Матулёніс, рымска-каталіцкі дзяяч, арцыбіскуп
* 1980 — Джо Дасэн, франка-амэрыкаскі сьпявак (нар. у 1938)
* 1991 — Баляслаў Грабінскі, доктар мэдыцыны, беларускі грамадзкі дзяяч
* 2009 — Сямён Фарада, савецкі і расейскі актор тэатру і кіно (нар. у 1933)

## Сьвяты
*  Марока — Дзень рэвалюцыі Караля і Народу
*  Сэнэгал — Дзень незалежнасьці
*  Эстонія — Дзень узнаўленьня незалежнасьці
*  Вугоршчына — Дзень сьвятога Стэфана, заснавальніка вугорскай дзяржавы
Рубель (неадназначнасьць)

**[[Рубель|Рубе́ль]]** — традыцыйная назва расейскае валюты, таксама назва валюты Рэспублікі Беларусь.

## Грашовыя адзінкі

### Сучасныя валюты
* Беларускі рубель — грашовая адзінка Беларусі (з 1992 г.)
* Прыднястроўскі рубель — грашовая адзінка Прыднястроўя (з 1994 г.)
* Расейскі рубель — грашовая адзінка Расеі (з 1992 г.)

### Гістарычныя валюты
* Рубель Расейскай імпэрыі (да 1917 г.)
* Срэбны рубель (1704—1897)
* Екацярынбурскі рубель (1725—1727)
* Асыгнацыённы рубель (1769—1849)
* Сестрарэцкі рубель (1771)
* Пугачоўскі рубель (1777)
* Канстантынаўскі рубель (1825)
* Вясельны рубель (1841)
* Залаты рубель (1897]—1917)
* Брутаўскі рубель (1915)
* Лібаўскі рубель (1915—1917)
* Ост–рубель (1916—1918)
* Царыцынскі рубель (1917)
* Керанкі (1917—1919)
* Адэскі рубель (1917—1918)
* Кубанскі рубель (1918—1919)
* Данскі рубель (1918—1920)
* Сібірскі рубель (1918—1920)
* Харбінскі рубель (1918—1920)
* Латвійскі рубель (1918—1921, 1992—1993)
* Армянскі рубель (1918—1922)
* Туркестанскі рубель (1918—1922)
* Рубель Паўночна-заходняга войска (1919)
* Рубель Узброеных Сіл Поўдня Расеі (1919—1920)
* Грузінскі рубель (1919—1921)
* Азэрбайджанскі рубель (1920—1922)
* Рубель Далёкаўсходняй рэспублікі (1920—1922)
* Закаўкаскі рубель (рубель ЗСФСР) (1922—1924)
* Савецкі рубель (1923—1992)
* Перакладны рубель (1964—1991)
* Паўлаўскі рубель (1991—1992)
* Таджыцкі рубель (1995—2000)
* Хакаскі рубель (1995)

### Іншыя значэньні
* Інвалютны рубель
* Медны рубель
* Рубель (манэта)
* Рубль (гурт) — рок-гурт Сяргея Шнурава
* Рубль (сынгл) — першы сынгл групы «Рубль»

## Населеныя пункты

### [[Беларусь]]
* Рубель — вёска ў Столінскім раёне Берасьцейскай вобласьці

## Іншыя значэньні
* Рубельскі
Алібі

**А́лібі** ( — «*у іншым месцы*» ці  — «іншы») — абставіна, што выключае находжаньне падазорнае ці абвінавачанай асобы на месцы злачынства пры яго зьдзейсьненьні.

## Літаратура
* 

Катэгорыя:Лацінскія прававыя тэрміны
Катэгорыя:Крымінальная абарона