open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Пэрлян

**Пэрлан** () — выбітны будынак (пабудаваны ў 1991 годзе) з паўсфэрычным дахам на ўзгорку Оскюлід () у Рэйк'явіку (Ісьляндыя). 

Вышыня будынка складае 25,7 мэтраў (84.3 футаў).

## Вонкавыя спасылкі
* Perlan Museum Official Website
* Út í bláinn Restaurant
* Kaffitár Café
* Rammagerðin gift shop

Катэгорыя:Рэйк’явік
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1991 годзе
Кільдзін

**Кільдзін** — востраў у Баранцавым моры, за 1,5 км ад Мурманскага берагу Кольскай паўвыспы. Даўжыня выспы 17,6 км, шырыня да 7 км. Паверхня — узгорыстае плято, вышынёй да 281 м, складзенае пяшчанікамі і лупняком, якое крута абрываецца на поўначы і захадзе і шырокімі тэрасамі, якія спускаюцца да поўдня і ўсходу. Тундравая расьліннасьць.

Катэгорыя:Астравы Расеі
Катэгорыя:Астравы Паўночнага Ледавітага акіяна
Калгуеў

**Калгуеў** — востраў ў Паўночным Ледавітым акіяне, на ўсходзе Баранцава мора. Адносіцца да Архангельскай вобласьці. Плошча выспы складае 3495,5 км². Калгуеў узвышаецца на 76 м над морам і разьмешчаны ў 75 км ад матэрыка. Клімат суровы і халодны. Зімы доўгія і марозныя (да −20°), леты кароткія (да +6°). Расьліннасьць тундрападобная, мноства азёраў і балотаў. Акрамя некалькіх калоніяў марскіх птушак, фаўна на выспе прадстаўлена лісіцамі. На Калгуеве жывуць 200 чалавек, пераважна ненцы, якія займаюцца аленегадоўляй. Акрамя таго, на Калгуеве здабываецца нафта. Адзіны пасёлак на Калгуеве — Бугрыно.

Катэгорыя:Геаграфія Расеі
Рэйк’явіцкі двор

**Рэйк’явіцкі двор** () — гасьцявы дом у ісьляндзкай сталіцы Рэйк'явік.

Будынак пабудаваны ў 1909 годзе францускім кіраўніцтвам для францускага консула. У 1958 горад Рэйк’явік выкупіў гэты дом. У будынку з 10 па 12 кастрычніка 1986 праходзіла сустрэча («Саміт у Рэйк’явіку») паміж прэзыдэнтам ЗША Рональдам Рэйганам і Міхаілам Гарбачовым - генэральным сакратаром КПСС.
Перад будынкам стаіць скульптура Сігур’ёна Олафсана.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Рэйк’явік
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1909 годзе
Калімантан

**Каліманта́н** (), таксама **Барнэ́о** () — трэці паводле велічыні востраў ў сьвеце. Знаходзіцца ў цэнтры Малайскага архіпэлягу, уваходзіць у склад Вялікіх Зондзкіх астравоў. Плошча — 743 330 км².

Адзіны востраў, падзелены адразу паміж трымы дзяржавамі: Інданэзіяй, Малайзіяй і Брунэем.

Катэгорыя:Марская Паўднёва-Ўсходняя Азія
Батанічны сад у Рэйк’явіку

**Батанічны сад у Рэйк’явіку** (; ) — самы вялікі батанічны сад Ісьляндыі.

Заснаваны ў 1961 годзе да 175-годзьдзя існаваньня горада Рэйк'явіка, мае плошчу 2,5 га, на якіх растуць 5000 відаў расьлін.

## Адрас
*Hortus Botanicus Reykjavicensis* P.O.Box 8372 Reykjavik-Рэйк'явік, 128 Iceland — Ісьляндыя.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Батанічныя сады Ісьляндыі
Катэгорыя:Рэйк’явік
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1961 годзе
Расьліны

**Расьліны** () — царства жывых арганізмаў. Найважнейшае адрозьненьне расьлін ад іншых жывых арганізмаў — здольнасьць да аўтатрофнага харчаваньня, пры гэтым зялёныя расьліны выкарыстоўваюць энэргію сонечных прамянёў, зьдзяйсьняюць фотасынтэз — працэс, у выніку якога ствараецца асноўная маса арганічнага рэчыва біясфэры і падтрымліваецца газавы стан атмасфэры. Такім чынам расьліны галоўная першасная крыніца ежы і энэргіі для ўсіх іншых формаў жыцьця на Зямлі. Вядома каля 500 тысячаў відаў цяпер існуючых расьлін. Зь сярэдзіны XX стагодзьдзя з царства расьлін вылучаюць самастойнае царства грыбоў. Усе праявы жыцьцядзейнасьці расьлін вывучае батаніка.

У сьвеце налічваецца каля 320 тысяч відаў расьлінаў, большасьць зь якіх ёсьць насеннымі, то бок каля 260—290 тысяч відаў. Зялёныя расьліны забясьпечваюць значную долю сусьветнага малекулярнага тлену і зьяўляюцца асновай большасьці экасыстэмаў Зямлі. Расьліны, ёсьць крыніцай збожжа, садавіны і гародніны, таксама ёсьць асноўнай ежай чалавека і былі адамашненыя чалавекам шмат тысячагодзьдзяў таму. Расьліны маюць шматлікія прыкладаньні чалавекам, а ня толькі ўжываюцца ім у якасьці харчу, то бок расьліны выкарыстоўваюцца ў якасьці ўпрыгожваньняў, будаўнічых матэрыялаў, пісьмовых матэрыялаў, і, у вялікай разнастайнасьці, яны сталі крыніцай лекаў і псыхаактыўных наркотыкаў.

## Вышэйшыя і ніжэйшыя
Усе расьліны складаюць адну вялікую групу, у якую ўваходзяць вышэйшыя і ніжэйшыя расьліны.

Да ніжэйшых расьлін звычайна адносяць водарасьці, агульны лік відаў якіх складае каля 35 тысячаў відаў.

Да вышэйшых расьлін адносяцца імхі, дзеразовыя, хвашчы, папараці, голанасенныя, пакрытанасенныя. У адрозьненьне ад ніжэйшых, у вышэйшых расьлін маюцца добра дыфэрэнцыяваныя тканкі і органы. Ва ўсіх вышэйшых мужчынскія і жаночыя рэпрадуктыўныя органы шматвузавыя. Онтагенэз у вышэйшых расьлін падзяляецца на эмбрыянальны і постэмбрыянальны пэрыяды.

Вышэйшыя па вельмі важнай прыкмеце — будове жаночых полавых органаў — падзяляюць на дзьве буйныя групы: археганіяльныя і песьцікавыя. Першая зь іх уключае напрыклад аддзелы мохавыя, дзеразовыя, хвашчовыя, папаратнікавыя, голанасенныя і аб’ядноўвае больш за 50 тысячаў відаў. Усе прадстаўнікі гэтай групы валодаюць жаночым полавым органам у форме архегонія. Другая група — песьцікавыя, прадстаўлена адным аддзелам — пакрытанасеннымі (каля 250 тысячаў відаў), жаночым палавым органам якіх зьяўляецца песьцік.

## Глядзіце таксама
* Пратысты
* Грыбы
* Жывёлы
* Бактэрыі
* Археі

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Plant Picture Gallery


Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы
Джэймз Мэдысан

**Джэймз Мэдзісан** (1751—) — 4-ы прэзыдэнт ЗША, удзельнік Вайны за Незалежнасьць ЗША 1775—1783, адзін з аўтараў Канстытуцыі ЗША.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1751 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся 16 сакавіка
Джэймз Манро

**Джэймз Манро** (1758—1831), 5-ы прэзыдэнт ЗША. У 1823 годзе аб’явіў дактрыну аб узаемным неўмяшальніцтве Эўропы і ЗША ва ўнутраныя справы адно другога. Агучыў ідэю аб простай прапарцыянальнасьці паміж павелічэньнем тэрыторыі ЗША і ростам эканомікі ЗША.

## Крыніцы

Катэгорыя:Прэзыдэнты ЗША
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1758 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся 28 красавіка
Катэгорыя:Памерлі ў 1831 годзе
Катэгорыя:Памерлі 5 ліпеня
Джон Куінсі Адамз

**Джон Куі́нсі А́дамз** (11 ліпеня 1767, Куінсі, штат Масачусэтс — 23 лютага ) — 6-ы прэзыдэнт ЗША (ад 1825 да 1829 году). Сын Джона Адамза, 2-га прэзыдэнта ЗША. Першы амбасадар ЗША ў Расейскай імпэрыі (ад 1809 да 1814 г.). Садзейнічаў умацаваньню расейска-амэрыканскіх адносін. У 1815—1817 пасланьнік ЗША у Ангельшчыне. Адзін з аўтараў дактрыны Манро аб узаемным неўмяшальніцтве Эўропы і ЗША ва ўнутраныя справы адно аднаго. Выступаў у кангрэсе як прадстаўнік памяркоўнага крыла праціўнікаў рабства.

## Крыніцы

Катэгорыя:Прэзыдэнты ЗША
Катэгорыя:Нарадзіліся 11 ліпеня
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1767 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Масачусэтсе
Катэгорыя:Памерлі 23 лютага
Катэгорыя:Памерлі ў Вашынгтоне
Эўкарыёты

__noTOC__

**Эўкарыёты** (, ад  — добра, поўнасцю і karyon — ядро) — надцарства жывых арганізмаў, вузы якіх маюць аформленае ядро з храмасомамі ды іншыя арганоіды, абмежаваныя мэмбранамі. Да эўкарыётаў адносяцца разнастайныя аднавузавыя, каляніяльныя і шматвузачныя арганізмы.
Слова «эўкарыёт» паходзіць ад слова karion, якое абазначае «ядро» (арэха). Тэрмін «пракарыёта» абазначае «даядравы», а «эўкарыёта» — «які мае добрае, ці сапраўднае, ядро». Унутры ядра знаходзяцца складаныя храмасомы, у якіх ДНК зьвязаная зь бялкамі. Храмасомы рэгулярна мітатычна дзеляцца. Жгуцікі і расьнічкі эўкарыёт маюць характэрную (9+2)-структуру зь мікратрубачак. Апошнія таксама сустракаюцца ў цытаплязьме, якая складана разьдзеленая мэмбранамі. У вузах усіх эўкарыёт маюцца арганэлы, у тым ліку мітахондрыі. У эўкарыятычных арганізмаў, асабліва ў расьлін, часта таксама сустракаюцца вакуолі, абкружаныя адзінай мэмбранай, ці тонаплястам. Акрамя таго, шмат якія эўкарыёты характарызуюцца дзьвюмя важнымі рысамі, якія адсутнічаюць у бактэрый: інтэграваная шматвузавасьць і плоцевае размнажэньне. У расьлін протаплясты суседніх вузаў зьвязаныя плязмадэсмамі, якія пранізваюць вузавыя сьценкі. У жывёлаў вузавых сьценак няма і вузы разьдзеленыя пераважна сваімі плязматычнымі мэмбранамі. Эўкарыятычныя вузы звычайна большыя за пракарыятычныя.

Напрыканцы 19 стагодзьдзя біёлягі выдзялялі толькі два царствы жывых арганізмаў — расьліны і жывёлы, прычым грыбы адносіліся да расьлін. Грыбы як і расьліны вядуць нерухомы лад жыцьця, але выкарыстоўваюць у якасьці запаснага рэчыва глікаген (як жывёлы), таму пазьней яны былі выдзеленыя ў асобнае царства.

Паводле адной з сучасных клясыфікацый, надцарства Эўкарыёты ўключае чатыры царствы:
* Пратысты
* Грыбы
* Расьліны
* Жывёлы

## Глядзіце таксама
* Пракарыёты

## Крыніцы

## Літаратура
*
Эндру Джэксан

**Эндру Джэксан** (15 сакавіка 1767—) — 7-ы прэзыдэнт ЗША, адзін з заснавальнікаў Дэмакратычнай партыі ЗША.

Валодаў чоктаўскай мовай.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1767 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся 15 сакавіка
Мартын Ван Бюрэн

**Мартын Ван Бюрэн** (5 сьнежня 1782 — 24 ліпеня 1862) — 8-ы прэзыдэнт ЗША.

## Крыніцы

Катэгорыя:Нарадзіліся 5 сьнежня
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1782 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Нью-Ёрку (штат)
Ўільям Гэнры Гарысан

**Ўільям Гэнры Гарысан** (1773—1841), 9-ы прэзыдэнт ЗША — генэрал, удзельнік Англа-Амэрыканскай вайны 1812—1814 гадоў.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Нарадзіліся 9 лютага
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1773 годзе
Катэгорыя:Прэзыдэнты ЗША
Борг (гатэль)

**Гатэль «Борг»** (ісл.: Hótel Borg) — чатырохзоркавы гатэль у цэнтры Рэйк'явіка, сталіцы Ісьляндыі, на вуліцы Pósthússtræti 11. Будынак пабудаваны ў 1930 годзе паводле праекта Гуд’ёўна Самуэльсана ў стылі арт дэко. Гатэль мае 56 нумароў.

## Афіцыйны сайт
* Афіцыйная старонка гатэлю

Катэгорыя:Рэйк’явік
Джон Тайлер

**Джон Тайлер** (1790—1862), 10-ы прэзыдэнт ЗША, прыхільнік рабаўладальніцкага ладу.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Нарадзіліся 29 сакавіка
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1790 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Вірджыніі
Катэгорыя:Памерлі ў 1862 годзе
Джэймз Нокс Полк

**Джэймз Нокс Полк** (1795—1849) — 11-ы прэзыдэнт ЗША, ініцыятар войнаў з Мэксікай і Калюмбіяй. Сябра Дэмакратычнай партыі.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Нарадзіліся 2 лістапада
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1795 годзе
Гёбн

**Гёбн** () — горад і порт у Ісьляндыі.

Знаходзіцца ў паўднёва-ўсходняй частцы Ісьляндыі, у рэгіёне Ёйстурлянд. Знаходзіцца на краі буйнога ледавіка Ісьляндыі — Ватнаёкюдль. Адлегласьць ад сталіцы краіны Рэйк’явіку складае каля 460 км. Насельніцтва на 2004 год — 1783 чалавекі. Асноўны занятак мясцовых жыхароў — рыбалоўства. Штогод у канцы чэрвеня ў Гёбне ладзіцца фэстываль рыбака («Лобстэр-фэстываль»).

У горадзе пабудаваны аэрапорт, зь якога ладзяцца палёты па ўсёй Ісьляндыі.

## Асобы
* Свавар Гуднасан — мастак

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Гарады Ісьляндыі
Захары Тэйлар

**Захары Тэйлар** (1784—1859) — 12-ы прэзыдэнт ЗША, праціўнік найбольш заўзятых прыхільнікаў рабаўладальніцтва.

## Крыніцы

Катэгорыя:Прэзыдэнты ЗША
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1784 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся 24 лістапада
Катэгорыя:Памерлі ў Вашынгтоне
Катэгорыя:Памерлі ў 1850 годзе
Катэгорыя:Памерлі 9 ліпеня
Мілард Філмар

**Мілард Філмар** (1800—) — 13-ы прэзыдэнт ЗША, прыхільнік ідэі кампрамісу паміж рабаўладальнікамі і іхнімі праціўнікамі.

## Крыніцы

Катэгорыя:Нарадзіліся 7 студзеня
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1800 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Нью-Ёрку (штат)
Свавар Гуднасан

**Сва́вар Гу́днасан** (; 18 лістапада 1909, Хёбн — 25 чэрвеня 1988, Рэйк’явік) — ісьляндзкі мастак.

## Крыніцы

Катэгорыя:Ісьляндзкія мастакі
Катэгорыя:Нарадзіліся 18 лістапада
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1909 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Хёбне
Катэгорыя:Памерлі 25 чэрвеня
Катэгорыя:Памерлі ў 1988 годзе
Катэгорыя:Памерлі ў Рэйк’явіку
Франклін Пірс

**Франклін Пірс** (1804—1869) — 14-ы прэзыдэнт ЗША. Ягоны ўрад набыў у Мэксыкі 120 тыс. км² тэрыторыі.

## Крыніцы

Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1804 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся 23 лістапада
Катэгорыя:Памерлі ў 1869 годзе
Джэймз Б’юкэнэн

**Джэймз Б’юкэнэн** (1791—1868) — 15-ы прэзыдэнт ЗША, прыхільнік рабаўладальніцтва. Быў амбасадарам у Расеі.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Нарадзіліся 23 красавіка
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1791 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Пэнсыльваніі
Катэгорыя:Памерлі ў 1868 годзе
Эндру Джонсан

**Эндру Джонсан** (29 сьнежня 1809, Ралі (Паўночная Караліна) — 1875) — 17-ы прэзыдэнт ЗША. Сябра Дэмакратычнай партыі. Прыхільнік г.зв. праграмы Рэканструкцыі Поўдня.

Катэгорыя:Нарадзіліся 29 сьнежня
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1809 годзе
Катэгорыя:Памерлі ў 1875 годзе
Уліс Сымсан Грант

**Уліс Сымсан Ґрант** (, 1822—1885) — 18-ы прэзыдэнт ЗША, гетман Паўночнай арміі ў Грамадзянскай вайне ў ЗША 1861—1865 гадоў. Сябра Рэспубліканскай партыі ЗША.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Нарадзіліся 27 красавіка
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1822 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Агаё
Катэгорыя:Памерлі ў 1885 годзе
Акюрэйры

**Акюрэйры**, таксама **Акурэйры** () — горад у паўночнай частцы Ісьляндыі; другі па велічыні горад у краіне пасьля Рэйк’явіка. Паводле дадзеных перапіса 2008 году, насельніцтва горада складае 17 304 жыхароў. Яго таксама называюць «*паўночнай сталіцай*» Ісьляндыі ().

## Гісторыя
Першыя вікінгі пасяліліся ў раёне Акюрэйры яшчэ ў X ст. н.э. Назва Акюрэйры ўзгадваецца ў 1562 годзе, калі сюды была сасланая адна жанчына за здраду свайму мужу. Пастаянныя паселішчы вядомыя з 1778 году. З 1786 году Акюрэйры атрымаў ад караля Даніі статус горада.

## Выбітныя мясьціны
* Мастацкі музэй Акюрэйры
* Царква Акюрэйры

## Сьпіс мэраў горада Акюрэйры

* 1919—1934 — Jón Sveinsson
* 1934—1958 — Steinn Steinsen
* 1958—1967 — Magnús Guðjónsson
* 1967—1976 — Bjarni Einarsson
* 1976—1986 — Harðth Aúrföensson
* 1986—1990 — Sigfús Jónsson
* 1990—1994 — Halldór Jónsson
* 1994—1998 — Jakob Björnsson
* 1998—2007 — Kristján Þór Júlíusson
* 2007—2009 — Sigrún Björk Jakobsdóttir
* 2009 — Hermann Jón Tómasson

## Партнэрскія гарады
* Мурманск, Расія
* Алесун, Нарвэгія
* Ранэрс, Данія
* Вэстэрос, Швэцыя
* Лахці, Фінляндыя

## Крыніцы
Рутэрфорд Бэрчард Гэес

**Рутэрфорд Бэрчард Гэес** (1822—1893) — 19-ы прэзыдэнт ЗША, зьдзейсьніў шэраг паслабленьняў для плянтатараў з Поўдня. Віцэ-прэзыдэнтам пры Гэесе быў William A. Wheeler.

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Агаё
Катэгорыя:Амэрыканскія вайскоўцы
Катэгорыя:Памерлі ад раку
Мастацкі музэй Акюрэйры

**Мастацкі музэй Акюрэйры** () заснаваны ў 1993 годзе. Адзіны мастацкі музэй па-за межамі Вялікага Рэйк'явіка. Музэй знаходзіцца ў цэнтры другога па велічыні горада Ісьляндыі Акюрэйры. У музэі зьберагаюцца творы Эро. Дырэктар музэю — Ханэс Сігурдарсан (), куратар — Эрыка Лінд Ізаксэн ().

Катэгорыя:Акюрэйры
Катэгорыя:Музэі Ісьляндыі
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1993 годзе
Джэймз Эйбрам Гарфілд

**Джэймз Эйбрам Гарфілд** (1831—1881) — 20-ы прэзыдэнт ЗША. Сябра Рэспубліканскай партыі ЗША. Забіты змоўшчыкамі.

Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1830 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Агаё
Катэгорыя:Памерлі ў 1881 годзе
Чэстэр Алан Артур

**Чэстэр Алан Артур** (1830—1886) — 21-ы прэзідэнт ЗША. У 1854 годзе ўступіў у толькі што створаную Рэспубліканскую партыю ЗША.

## Крыніцы

Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1830 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся 5 кастрычніка
Катэгорыя:Памерлі ў 1886 годзе
Стывэн Гровэр Кліўлэнд

**Стывэн Гровэр Кліўлэнд** (; 18 сакавіка 1837—24 чэрвеня 1908) — 22-і і 24-ы прэзыдэнт ЗША, прыхільнік ідэі панамэрыканізму. Сябра Дэмакратычнай партыі.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1837 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся 18 сакавіка
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Нью-Джэрзі
Катэгорыя:Памерлі ў 1908 годзе
Бэнджамін Гарысан

**Бэнджамін Гарысан** (1833—1901) — 23-і прэзыдэнт ЗША, ініцыятар скліканьня 1-ай Панамэрыканскай канфэрэнцыі, садзейнічаў прыняцьцю пратэкцыянісцкага закону Мак-Кінлі і закона Шэрмана, накіраванага супраць трэстаў.

Катэгорыя:Прэзыдэнты ЗША
Катэгорыя:Памерлі ад грыпу
Ўільям Макінлі

**Ўі́льям МакКі́нлі** (1843—1901) — 25-ы прэзідэнт ЗША, аўтар дактрыны «адчыненых дзьвярэй» у Кітаі. Сябра Рэспубліканскай партыі ЗША. Забіты анархістам Лявонам Чолгашам.

## Крыніцы

Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1843 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся 29 студзеня
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Агаё
Тэадор Рузвэлт

**Тэадор Рузвэлт** (27 кастрычніка 1858, Нью-Ёрк — ) — 26-ы прэзыдэнт ЗША ад Рэспубліканскай партыі ЗША, ляўрэат Нобэлеўскай прэміі міру за вялікі ўдзел у заключэньні Портсмуцкага міру, які паклаў канец Расейска-Японскай вайне 1904-05 гг.

## Крыніцы

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Нью-Ёрку
Катэгорыя:Нарадзіліся 27 кастрычніка
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1858 годзе
Ўільям Говард Тафт

**Ўі́льям Го́вард Тафт** (1857, Цынцынаці — 1930) — 27-ы прэзыдэнт ЗША. Ягоны сын Робэрт Тафт стаў сэнатарам ЗША. Сябра Рэспубліканскай партыі ЗША. Скончыў Ельскі ўнівэрсытэт.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1857 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся 15 верасьня
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Цынцынаці
Катэгорыя:Памерлі ў 1930 годзе
Томас Ўудра Ўілсан

**Томас Ўудра Ўілсан** (1856—1924) — 28-ы прэзыдэнт ЗША, ініцыятар стварэньня Лігі Нацый, ляўрэат Нобэлеўскай прэміі міру (1919). Калі ў 1914 годзе пачалася Першая Сусьветная вайна, Томас Ўудра Ўілсан быў прэзыдэнтам ЗША. Ён не хацеў уцягваць сваю краіну ў гэтую вайну. Але атакі нямецкіх падводных лодак, якія патапілі некалькі караблёў ЗША, ўсё ж прымусілі апошніх уступіць у вайну. Частка амэрыканскіх палітыкаў была супраць вайны і моцна крытыкавала Ўілсана за гэтае рашэньне. У адказ на гэта ён прапанаваў праграму міру з чатырнаццаці пунктаў. У прыватнасьці, ён рэкамэндаваў самавызначэньне для прыгнечаных народаў, паблажлівае стаўлентне да пераможаных у вайне, і стварэньне лігі нацыяў для ўмацаваньня міру пасьля вайны.

## Крыніцы

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Вірджыніі
Ўорэн Г. Гардынг

**Ўорэн Гамаліэль Гардынг** (; 2 лістапада 1865 — 2 жніўня 1923) — 29-ы прэзыдэнт ЗША, кандыдат ад рэспубліканскай партыі ЗША.

## Крыніцы

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Агаё
Катэгорыя:Прэзыдэнты ЗША
Кальвін Кулідж

**Кальвін Кулідж** (1872—1933) — 30-ы прэзыдэнт ЗША (1923–1929), ініцыятар падтрымкі і ўзнаўленьня эканомікі Нямеччыны. Сябра Рэспубліканскай партыі ЗША. Працаваў юрыстам у Вэрмонце, пачаў будаваць палітычную кар’еру ў Масачусэтсе, урэшце рэшт стаў сэнатарам штату. Ягоны адказ на Страйк паліцыі Бостану ў 1919 годзе прынёс яму нацыянальную славу і рэпутацыю чалавека дзеяньня. Пасьля гэтага ў 1920 годзе ён быў абраны 29-м віцэпрэзыдэнтам, а ў 1923 годзе пасьля сьмерці прэзыдэнта Ўорэна Г. Гардынга — прэзыдэнтам.

## Крыніцы

Катэгорыя:Нарадзіліся 4 ліпеня
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1872 годзе
Катэгорыя:Памерлі 5 студзеня
Катэгорыя:Памерлі ў 1933 годзе
Катэгорыя:Прэзыдэнты ЗША
Гэрбэрт Кларк Гувэр

**Гэ́рбэрт Кларк Гу́вэр** (10 жніўня 1872, Ўэст-Бранч, Аёва — 1964) — 31-ы прэзыдэнт ЗША, арганізатар «Амэрыканскай адміністрацыі дапамогі» краінам, якія пацярпелі ў 1-й сусьветнай вайне. Быў прафэсійным інжынэрам па горнай здабычы, нарадзіўся ў сям’і квакераў. Быў сябрам рэспубліканскай партыі ЗША. Узначальваў адміністрацыю харчаваньня ЗША падчас Першай сусьветнай вайны. Набыў сусьветную вядомасьць дзякуючы гуманітарнай дапамозе Бэльгіі падчас вайны. Быў сакратаром камэрцыі ЗША ў 1920-я падчас прэзыдэнцтва Ўорэна Г. Гардынга і Кальвіна Куліджа, спрыяў супрацоўніцтву паміж урадам і бізнэсам у межах «эканамічнай мадэрнізацыі». На выбарах прэзыдэнта ў 1928 годзе Гувэр зь лёгкасьцю перамог ад Рэспубліканскай партыі нягледзячы на тое, што раней не абіраўся. Гувэр зьяўляецца апошнім на сёньняшні дзень прэзыдэнтам, які быў абраны пасьля службы на пасадзе сакратара міністэрства. Ён зьяўляецца адным з двух прэзыдэнтаў ЗША, якія да гэтага не займалі выбарныя пасады і ня мелі высокіх вайсковых званьняў (другі такі прэзыдэнт — Ўільям Говард Тафт).

Гувэр, вопытны інжынэр, шчыра верыў у Рух эфэктыўнасьці, паводле якога ўрад і эканоміка неэфэктыўныя і нерацыянальныя і іх трэба палепшыць з дапамогай экспэртаў, якія могуць выявіць праблемы і вырашыць іх. Стаў прэзыдэнтам у 54 гады.

## Крыніцы

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Аёве
Эро (мастак)

**Эро́**, сапраўднае імя **Гу́дмундур Гу́дмундсан** (;  19 ліпеня 1932, Оўлафсьвік, Ісьляндыя) — сучасны ісьляндзкі мастак.

## Жыцьцё і творчасьць
Эро ў пэрыяд паміж 1952 і 1954 гадамі вывучаў жывапіс ў Мастацкіх акадэміях Рэйк’явіку і Осьлё. Пасьля гэтага пераехаў у Італію, дзе ў Флярэнцыі і Равэне да 1958 году займаўся мастацтвам мазаікі.

У 1958 годзе Эро зьехаў у Парыж. У 1960 годзе узяў удзел у мастацкай выставе «Антыпрацэс» (*Antiproces*). З 1961 і да 1968 штогод выстаўляўся ў парыскай сэзоннай выставе «Травеньскі салон» (*Salon de Mai*). У гэтыя і пазьнейшыя гады рабіў шматлікія паездкі за мяжу, жыў пераменна ў Парыжы, у Тайляндзе і на востраве Фармэнтэра (Балеарскія астравы). Шмат разоў выстаўлўся як у Францыі, так і ў іншых краінах:

* у Францыі (1960, 1969, 1975, 1986, 1988, 1992, 1994, 2004, 2008-09 і інш.)
* у ЗША (1964, галерэя Гертруды Стайн; 2004)
* У Ізраілі (1958)
* у Гішпаніі (1992, 2005)
* ва Ўкраіне (2004)
* у Даніі (1981)
* у Нідэрляндах (1982)
* у ФРГ (1969)
* у Аўстрыі (1996)
* у Швэцыі, Фінляндыі і Ісьляндыі (1993-94)
* у Бэльгіі (1983, 1988)
* у Ісьляндыі (2009)

Эро ўдзельнічаў у вэнэцыянскім біенале ў 1986 годзе. У 1989 годзе майстар падараваў значную частку сваіх прац Мастацкаму музэю Рэйк’явіку.
Манера мастацкіх твораў, якія робіць Эро, палягае на мяжы сюррэалізму і поп-арту. Галоўнай тэмай яго карцін зьяўляецца адлюстраваньне сучаснай цывілізацыі, яе тэхнічнае дасканаласьці. Падчас стварэньня выкарыстоўвае тэхніку комікса і сюжэты навуковай фантастыкі.

## Кіно
Эро займаўся таксама кінамастацтвам (фільм *Grimaces*, 1964).

## Крыніцы

## Літаратура
* Pierre Tilman, «Erró», Paris, éditions Galilée, 1976.

Катэгорыя:Ісьляндзкія мастакі
Гары С. Труман

**Га́ры С. Тру́ман** (1884 — ) — 33-і прэзыдэнт ЗША, ініцыятар стварэньня НАТО.

## Крыніцы

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Мізуры
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1884 годзе
Катэгорыя:Прэзыдэнты ЗША
Оўляфсьвік

**Оўляфсьвік** () — горад і абшчына ў Ісьляндыі. У 1887 годзе ў Оўляфсьвіку была адкрытая першая дзяржаўная ў Ісьляндыі школа.

## Асобы
У Оўляфсьвіку нарадзіўся мастак Эро.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Гарады Ісьляндыі
Ліндан Бэйнз Джонсан

**Ліндан Бэйнз Джонсан** (1908—1973) — 36-ы прэзыдэнт ЗША (ад 1963 да 1969 году), ініцыятар Вайны ў Віетнаме, прадстаўнік дэмакратычнай партыі ЗША. Быў віцэ-прэзыдэнтам пры Джоне Кенэдзі.

Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1908 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Тэхасе
Катэгорыя:Прэзыдэнты ЗША
Катэгорыя:Памерлі ў 1973 годзе
Рычард Мілхаўс Ніксан

**Рычард Мілхаўс Ніксан** (1913—1994) — 37-ы прэзыдэнт ЗША. 

Першы прэзыдэнт ЗША, які пайшоў з пасады дачасна.

Першы прэзыдэнт ЗША, які наведаў Беларусь (1 ліпеня 1974).

## Крыніцы

Катэгорыя:Прэзыдэнты ЗША
Альфтанэс

**Альфтанэс** () — горад у Ісьляндыі.

## Геаграфія і гісторыя
Альфтанэс знаходзіцца ў непасрэднай блізасьці ад сталіцы краіны Рэйк’явіка. Плошча горада складае 5 км². Насельніцтва — 2.455 чалавек (2008). Шчыльнасьць насельніцтва — 472 чал./км². У Альфтанэсе знаходзіцца рэзыдэнцыя прэзыдэнта Ісьляндыі — *Бесастадыр*.

Горад быў утвораны ў 1878 годзе ў выніку падзелу двух грамадаў. Да 2004 году называўся Бесастадахрыпур.

## Партнэрскія гарады
*  Ёвік, Нарвэгія
*  Нэствэд, Данія
*  Еўле, Швэцыя
*  Раўлі, Фінляндыя

Катэгорыя:Гарады Ісьляндыі
Джэралд Рудалф Форд

**Джэралд Рудалф Форд** (, 14 ліпеня 1913, Омага — 26 сьнежня 2006) — 38-ы прэзыдэнт ЗША (ад 1974 да 1977 году), рэспубліканец. Скончыў Ельскі ўнівэрсытэт. Жонка Бэці Форд.

## Крыніцы

Катэгорыя:Нарадзіліся 14 ліпеня
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1913 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Нэбрасцы
Катэгорыя:Прэзыдэнты ЗША
Катэгорыя:Памерлі 26 сьнежня
Катэгорыя:Памерлі ў 2006 годзе
Радунь (неадназначнасьць)

Назву **Радунь** маюць:

* Радунь — мястэчка ў Воранаўскім раёне Гарадзенскай вобласьці
* Радунь — вёска ў Лепельскім раёне Віцебскай вобласьці
* Радунь — вёска ў Карэліцкім раёне Гарадзенскай вобласьці
Джэймз Эрл Картэр

**Джэймз Эрл Ка́ртэр** (1 кастрычніка 1924 — 29 сьнежня 2024) — 39-ы прэзыдэнт ЗША (ад 1977 да 1981 году), губэрнатар штату Джорджыя (ад 1971 да 1975 году), прадстаўнік дэмакратычнай партыі ЗША. Быў жанаты з Разалін Картэр.

= Унутраная палітыка =
Пазыцыі Картэра былі пераважна лібэральна-дэмакратычнымі. Ён сьцьвярджаў, што можна скараціць беспрацоўе да 4,5 % і паменшыць інфляцыю да штогадовага роўня ў 4 %. Паабяцаў ґрунтоўна перагледзець фэдэральную падатковую сыстэму, якую назваў «ганьбай роду чалавечага». Заявіў, што паспрабуе ўвесьці адзіную фэдэральную сыстэму сацыяльнага забесьпячэньня і зьнізіць кошт лячэньня ў мэдыцынскіх стацыянарах. Картэр паабяцаў таксама поўную рэарґанізацыю фэдэральнага чыноўніцкага апарату і стварэньне «адкрытага ўрада». З самага пачатку прэзыдэнт наносіў візыты ў невялікія правінцыйныя месты, дзе праводзіў сустрэчы зь мясцовай грамадзкасьцю. Адказваў на пытаньні суграмадзян у радыёпраґраме «Спытай прэзыдэнта Картэра». Абвясьціў амністыю асобам, якія ўхіліліся ад прызыву на вайну ў Віетнаме, увёў двух жанчын у склад кабінэта (больш, чым хто-небудзь да яго), знайшоў адказныя палітычныя пасады для прадстаўнікоў нацыянальных меншасьцяў.

Прэзыдэнцтва Картэра прыйшлося на «ўзьлёт цэнаў на нафту». На гэтым фоне беспрацоўе і інфляцыя былі высокія як ніколі, да 1979 году ЗША апынуліся на мяжы эканамічнай катастрофы.

= Замежная палітыка =
У 1978 годзе на саміце ў Кемп-Дэвідзе пад старшынствам Картэра прэзыдэнт Эгіпта Анвар Садат і прэмʼер-міністар Ізраіля Менахем Бегін дамовіліся аб міры, узаемным прызнаньні і перадачы Эгіпту Сінайскага паўвострава; гэта завяршыла серыю з чатырох эгіпецка-ізраільскіх войнаў.

Картэр працягнуў перамовы аб абмежаваньні стратэгічных узбраеньняў з СССР і ў 1979 годзе падпісаў з Брэжневым дагавор АСВ-2. Аднак ужо ў тым жа годзе палітыка разрадкі ў адносінах з СССР сурʼёзна папсавалася пасьля ўводу савецкіх войскаў у Аўганістан. Савецка-амэрыканскія адносіны рэзка пагоршыліся, дамова АСВ-2 не была ратыфікавана Кангрэсам, ЗША байкатавалі Летнія Алімпійскія гульні 1980 у Маскве. Картэр прыняў у Белым доме савецкага дысідэнта Ўладзімера Букоўскага.

У кіраваньне Картэра адбылася Ісламская рэвалюцыя ў Іране, аятала Хамейні абвясьціў ЗША «Вялікім Дʼяблам» і ў 1979 годзе былі ўзяты ў закладнікі супрацоўнікі амэрыканскага пасольства ў Тэґеране. Перамовы апынуліся няўдалымі. 24 красавіка 1980 году ЗША паспрабавалі правесьці ваенную апэрацыю па вызваленьні закладнікаў, аднак яна скончылася поўным правалам.

23 студзеня 1980 году Джымі Картэр выступіў са штогадовым пасланьнем «Аб становішчы краіны», у якім абвясьціў новую зьнешнепалітычную дактрыну. Рэгіён Пэрсыдзкага заліва быў абвешчаны зонай інтарэсаў ЗША, дзеля абароны якіх Злучаныя Штаты гатовыя пайсьці на прымяненьне ўзброенай сілы. У вадпаведнасьці з «дактрынай Картэра», спробы любой дзяржавы ўсталяваць свой кантроль над рэгіёнам Пэрсыдзкага заліва былі загадзя абвешчаны амэрыканскім кіраўніцтвам замахам на важныя інтарэсы ЗША.

## Крыніцы

Катэгорыя:Нарадзіліся 1 кастрычніка
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1924 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў ЗША
Катэгорыя:Прэзыдэнты ЗША
Дўайт Дэйвід Эйзэнгаўэр

**Дўайт Дэйвід Эйзэнгаўэр** ( — ) — 34-ы прэзыдэнт ЗША, кіраўнік войскамі Заходняга фронту падчас Другой сусьветнай вайны. Сябра Рэспубліканскай партыі ЗША. Прэзыдэнт Калюмбійскага ўнівэрсытэту.

## Крыніцы

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Тэхасе
Катэгорыя:Прэзыдэнты ЗША
Катэгорыя:Вайскаводы ЗША
Катэгорыя:Амэрыканскія генэралы
Катэгорыя:Антыкамуністы
Катэгорыя:Удзельнікі Другой сусьветнай вайны
Катэгорыя:Прэсьбітэрыяне
Катэгорыя:Кавалеры Вялікага Крыжа ордэна Ганаровага легіёну
Катэгорыя:Узнагароджаныя ордэнам Віртуці Мілітары
Катэгорыя:Кавалеры ордэна Лазьні
Катэгорыя:Кавалеры брытанскага ордэна Заслуг
Катэгорыя:Кавалеры Вялікага крыжа ордэна Сьвятога Олафа
Катэгорыя:Узнагароджаныя крыжам кавалерскім ордэна Адраджэньня Польшчы
Катэгорыя:Памерлі ў ЗША
Катэгорыя:Пахаваныя ў ЗША
Джон Фіцджэралд Кенэдзі

**Джон Фіцджэралд Кенэдзі** (, 1917—1963) — 35-ы прэзыдэнт ЗША, забіты Лі Гарві Освальдам.

## Біяграфія
Маці — Роза Фіцджэралд, дачка мэра Бостану. Бацька — Джозэф Кенэдзі, прадпрымальнік.

Джон меў пяць сясьцёр (Розмары, Кэтлін, Патрыцыя, Джын, Юніс) і трох братоў (Робэрт, Джо, Эдўард).

У 1935 годзе вучыўся ў Лёнданскай школе эканомікі. Ад 1941 да 1945 году служыў у Арміі ЗША, атрымаў вайсковую ўзнагароду ЗША Пурпурнае сэрца. У 1953 годзе ажаніўся з Жаклін Кенэдзі.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Джон Кэнэдзі: жыцьцё ў фатаздымках — Радыё Свабода. 19.11.2013


Катэгорыя:Выпускнікі Лёнданскае школы эканомікі
Катэгорыя:Выпускнікі Гарвардзкага ўнівэрсытэту
Катэгорыя:Удзельнікі Другой сусьветнай вайны
Катэгорыя:Антыкамуністы
Катэгорыя:Забітыя палітыкі
Блёндуоўс

**Блёндуоўс** () — паселішча на паўночным захадзе Ісьляндыі, на ледавіковай рацэ Бланда (245 км ад Рэйк’явікa). Насельніцтва горада складае 908 чалавек (2008).

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт.

Катэгорыя:Гарады Ісьляндыі
Роналд Рэйган

**Роналд Ўілсан Рэйган** (1911—2004) — 40-ы прэзыдэнт ЗША, 33-ці губэрнатар Каліфорніі (ад 1967 да 1975).

## Біяграфія
Роналд Рэйган нарадзіўся 6 лютага 1911 году ў штаце Іліной, ЗША. Скончыў каледж Eureka, атрымаў ступень бакаляўра мастацтваў. Ад 1937 году да 1945 году служыў у ваенна-паветраных сілах Арміі ЗША. Выйшаў у адстаўку ў чыне капітана. Потым працаваў дыктарам на радыё, акторам у Галівудзе. Зьняўся ў больш як 40 мастацкіх фільмах, таксама агучваў фільмы. Балятаваўся на прэзыдэнцкіх выбарах у 1980 годзе ад рэспубліканскай партыі. Перамог папярэдняга прэзыдэнта ЗША Джымі Картэра. Уступіў на пасаду 20 студзеня 1981 году. Праявіў сябе з аднаго боку кансэрватыўным палітыкам, з другога блёку, праводзіў шэраг рэформаў для падрымкі эканомікі ЗША. У вонкавай палітыцы выступаў антыкамуністам. Віцэ-прэзыдэнтам ЗША падчас прэзыдэнцтва Рэйгана быў Джордж Гэрбэрт Ўокер Буш. У 1994 годзе выявіў, што мае хваробу Альцгаймэра.

## Крыніцы

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Ілінойсе

Катэгорыя:Акторы ЗША
Катэгорыя:Памерлі ад інфэкцыйных захворваньняў
Катэгорыя:Памерлі ад пнэўманіі
Блянда

**Бланда** () — рака ў Ісьляндыі. Бярэ пачатак ад ледавіка Хофсёкюдль. Працягласьць 125 км. На ёй знаходзіцца горад Блёндуоўс.

Катэгорыя:Рэкі Ісьляндыі
Джордж Гэрбэрт Ўокер Буш

**Джордж Гэрбэрт Ўокер Буш** (, , Мільтан, Масачусэтс, ЗША — , Г’юстан, Тэхас, ЗША) — 41-ы прэзыдэнт ЗША (ад 1989 да 1993 году), рэспубліканец. 43-і віцэ-прэзыдэнт ЗША (ад 1981 да 1989 году).

## Біяграфія
Бацька Джорджа Гэрбэрта Ўокера Буша — Прэскат Буш — спачатку быў банкірам на Ўол-Стрыт, пазьней стаў сэнатарам ЗША ад штату Канэктыкут. Маці Дораці Уолкер Буш нарадзілася ў штаце Мэйн у сям’і заможнага інвэстыцыйнага банкіра. Вырас у Грынўічы (штат Канэктыкут). Бацька 43-га прэзыдэнта ЗША Джорджа Ўокера Буша (малодшага). Удзельнічаў у Другой Сусьветнай вайне. У дзень свайго 18-годзьдзя паступіў на службу ў Вайскова-марскі Флёт ЗША. Скончыў Ельскі ўнівэрсытэт. Пахаваны ў Бібліятэцы і музэі прэзыдэнта Джорджа Буша, Тэхас.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Прэзыдэнты ЗША
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Масачусэтсе
Гафсёкюдль

**Гафсёкюдль** () — трэці па плошчы ледавік у Ісьляндыі (пасьля Ватнаёкуля і Лаўнгёкудля), а таксама найбуйнейшы актыўны вулькан на высьпе.

Ад ледавіка бяруць пачатак рэкі Цьёўрсаў (самая працяглая рака Ісьляндыі, Бланда, Хвітаў (прыток Ёльфусы).

Катэгорыя:Вульканы Ісьляндыі
Катэгорыя:Ледавікі Ісьляндыі
Катэгорыя:Падлёдныя вульканы
Гідраэлектрастанцыя

**Гідраэлектрастанцыя** — электрастанцыя, якая выкарыстоўвае энэргію воднага струменя.

Гідраэлектрастанцыі звычайна будуюцца на рэках, ствараючы плаціны і вадасховішчы. Сярод пераваг ГЭС нізкі сабекошт электраэнэргіі, магчымасьць хуткага ўключэньня або выключэньня генэратараў у залежнасьці ад аб’ёму спажываньня энэргіі, аднаўляльная крыніца энэргіі, адсутнасьць забруджваньня паветра. Аднак будаўніцтва ГЭС дарагое і доўгае, часта вадасховішчы займаюць занадта вялікія тэрыторыі, непрадказальна ўплываць на рэгіянальны клімат, а плаціны шкодзіць рыбнай гаспадарцы, бо перакрываюць шляхі да традыцыйных месцаў нерасту рыб (апошнюю праблему можна вырашыць пры дапамозе рыбапрапускных збудаваньняў). Таксама да гідраэлектрастанцый адносяць прыліўныя электрастанцыі.

## Беларусь
За 2022 год 52 гідраэлектрастанцыі Беларусі выпрацавалі звыш 370 млн кіляват-гадзіна электраэнэргіі. Іх усталяваная электрычная магутнасьць складала 96,2 мэгават. Найбольшымі былі Віцебская і Полацкая гідраэлектрастанцыі, якія выпрацавалі 236 млн кВт-гадз. (64 % ад усіх ГЭС) электраэнэргіі, што ашчадзіла звыш 75 000 тонаў паліва. 

## Крыніцы

Катэгорыя:Прамысловасьць
Гвітаў

**Хвітаў** () — рака ў Ісьляндыі.

Пачаткам ракі Хвітаў зьяўляецца возера Хвітарватн, што знаходзіцца ў паўднёвай частцы ледавіка Хофсёкюдль, на захадзе Цантральнай Ісьляндыі. Хвітаў цячэ ў паўднёвым кірунку, на адлегласьці 40 кілямэтраў ад яе вытокаў рака ўтварае вадаспад Гульфос. Мае тры прытокі — Тунгуфлёт, Бруара і Стора-Лакса.

Хвітаў перасякае ісьляндзкую нізіну ля Грымснэса і цячэ побач з гарой Інгольфсф’ял. Пачынаючы з гэтай кропкі яна мае назву Ёльвуса і, мінуючы ў сваёй плыні горад Сельфос, упадае ў Атлянтычны акіян.

Агульная працягласьць Хвітаў (разам зь Ёльфусай) — 185 кілямэтраў. З-за сваіх вясеньніх разьліваў і вадаспадаў рака лічыцца самай небясьпечнай у Ісьляндыі.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Рэкі Ісьляндыі
Ёльфуса

**Ёльфуса** () — рака ў Ісьляндыі.

Рака Ёльфуса знаходзіцца ў паўднёвай частцы Ісьляндыі. На рацэ знаходзіцца горад Сэльфос.

Катэгорыя:Рэкі Ісьляндыі
Сэльфос

**Сэльфос** () — горад у Ісьляндыі.

## Геаграфія

Горад Сэльфос знаходзіцца ў паўднёвай частцы Ісьляндыі, непадалёк ад узьбярэжжа Атлянтычнага акіяну, у абшчыне Арборг рэгіёну Судурлянд. Найбольш буйны горад як абшчыны Арборг, так і ўсёй Паўднёвай Ісьляндыі. Ляжыць на рацэ Ёльфуса, на кальцавой аўтатрасе № 1, што злучае сталіцу краіны Рэйк’явік з усходнімі рэгіёнамі Ісьляндыі, паміж гарадкамі Квэрагердзі і Хэла. Насельніцтва горада складае 6253 чалавек (на 2007 год).

У сьнежні 2008 году на сэльфоскіх могілках быў пахаваны чэмпіён сьвету па шахматах Бобі Фішэр.

## Крыніцы

Катэгорыя:Гарады Ісьляндыі
Судурлянд

**Судурлянд** () — рэгіён у Ісьляндыі. Плошча — 24 690 км². Колькасьць насельніцтва — 24 176 чалавек (на 1 сьнежня 2008 году). Шчыльнасьць насельніцтва 0,979 чал./км². Адміністрацыйны цэнтар — горад Сэльфос.

## Вонкавя спасылкі

* Афіцыйны сайт
Квэрагердзі

**Квэрагердзі** альбо **Хвэрагердзі** () — маленькі гарадок на поўдні Ісьляндыі, знаходзіцца за 45 км на ўсход ад Рэйк'явіка на Акруговай дарозе Ісьляндыі. Насельніцтва — 2281 чалавек (2008).

Прылеглыя вобласьці зьяўляюцца часткай вулькана Хенгідль. Гарадок вядомы сваімі аранжарэямі, якія ацяпляюцца цёплымі вульканічнымі водамі.

На поўдзень ад Квэрагердзі знаходзіцца маленькі порт Тодлаўхсхёбн, зь якога дзейнічае паромная пераправа ў Вэстманаэяр.

Катэгорыя:Гарады Ісьляндыі
Ватнаёкуль

**Ватнаёкюдль** (*Ватнаёкуль*; ) — самы буйны ледавік на высьпе Ісьляндыя. Знаходзіцца ў паўднёва-заходняй частцы выспы і займае 8% яе тэрыторыі, альбо 8133 км².

## Галерэя

Файл:Breidamerkurjoekull.jpg|
Файл:VatnajoekullDetailSkaftafell.jpg|
Файл:OeraefajoekullMorning.jpg|
Файл:HvannadalshnjukurSunRise.jpg|
Файл:Iceland Grimsvoetn 1972-B.jpg|
Файл:Frenteglaciar.jpg
Файл:Vatnajökull2000.jpg


## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Ледавікі Ісьляндыі
Цьёўрсаў

**Цьёўрсаў** () — буйнейшая і самая доўгая рака на высьпе Ісьляндыя, цячэ ў паўднёва-заходняй частцы краіны. Мае ледавіковае сілкаваньне, максымум стоку прыпадае на лета. Бярэ пачатак з ледавіка Хофсёкюдль у цэнтры краіны, упадае ў Атлянтычны акіян. Сярэдні расход вады 390 м³/сэк; узімку ў верхняй плыні замярзае. У самой Цьёўрсаў ёсьць дзьве ГЭС — Бурфэдль і Султартангі.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Рэкі Ісьляндыі
Гэнгідль

**Хенгідль** () — вулькан у Ісьляндыі.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Вульканы Ісьляндыі
Катэгорыя:Актыўныя вульканы
Катэгорыя:Шчытавыя вульканы
Вогар

**Вогар** (, літар. *Маленькія бухты*) — горад на паўночным узьбярэжжы паўвострава Рэйк’янэк, каля 30 км ад Рэйк’явіка. Насельніцтва — 1218 чалавек (па стане на 1 студзеня 2009). У ХІХ стагодзьдзі ў Вогары жыў селянін Ён Даніельсан, які са свайго поля зьнёс валун вагой у 450 км. Сёньня гэты камень ляжыць перад мясцовай школай.

## Крыніцы

Катэгорыя:Гарады Ісьляндыі
Вік

**Вік** ( альбо *Vík í Mýrdal* — *Бухта ў балотнай даліне*) — самая паўднёвая вёска ў Ісьляндыі, знаходзіцца за 180 км на паўднёвы ўсход ад Рэйк'явіка, на акруговай дарозе Ісьляндыі. Вік — самае вільготнае месца ў Ісьляндыі.

## Выбітныя мясьціны

Адной з выбітных мясьцін Віка зьяўляецца Рэйнісдрангар — базальтавыя калёны ў моры. Таксама вёска вядомая чорным пяшчаным пляжам, амэрыканскі часопіс *Islands Magazine* назваў яго адным з самых найпрыгажэйшых пляжаў на Зямлі.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Населеныя пункты Ісьляндыі
Катэгорыя:Судурлянд
Дальвік

**Дальвік** (, ) — рыбацкая вёска ў Дальвікюрбігдзе (Ісьляндыя). Насельніцтва —  1400 чалавек (2023).

## Геаграфія
Вёска Дальвік знаходзіцца на паўночным узьбярэжжы Ісьляндыі, на беразе ф’ёрда Эя-ф’ёрд, які выходзіць у Грэнляндзкае мора, на поўнач ад Акюрэйры. Вёска ёсьць адміністрацыйным цэнтрам акругі Дальвікюрбігд, што адносіцца да рэгіёну Нордурлянд Эйстра. Насельніцтва Дальвіку складае 1404 чалавекі ( год).

## Гісторыя
У 1934 годзе горад быў моцна разбураны ў выніку землятрусу.

У 1998 годзе горад быў аб’яднаны з 2 сялянскімі грамадамі і стварыў новую акругу Дальвікюрбігд.

У 1916 годзе ў Дальвіку нарадзіўся трэці прэзыдэнт Ісьляндыі Крыстыян Эльд’яўрн (1968—1980).

## Транспарт
Дальвік — буйны рыбалоўны порт. Зьдзяйсьняюцца рэгулярныя паромныя рэйсы, што злучаюць горад з востравам Грымсэй, які знаходзіцца на Палярным коле. У водах Эяфіёрдуру, перад Дальвікам, знаходзіцца выспа Хрысэй, з насельніцтвам ў 180 чалавек, які адносіцца да акругі Акюрэйры. Адлегласьць ад Дальвіку да сталіцы Ісьляндыі Рэйк’явіку складае 412 кілямэтраў.

## Партнэрскія гарады
*  Вібарг, Данія
*  Ітакартаорміўт, Грэнляндыя
*  Люнд, Швэцыя
*  Порваа, Фінляндыя
*  Гамар, Нарвэгія

Катэгорыя:Населеныя пункты Паўночна-Ўсходняга рэгіёну Ісьляндыі
Катэгорыя:Рыбацкія вёскі Ісьляндыі
Катэгорыя:Дальвікюрбігд
Грэнляндзкае мора

**Грэнля́ндзкае мо́ра** — частка Паўночнага Ледавітага акіяна, якая знаходзіцца паміж Грэнляндыяй, Ісьляндыяй, Шпіцбэргенам і выспай Ян Маен.

Агульная плошча мора скаладае каля , сярэдняя глыбіня — 1450 мэтраў, найбольшая глыбіня — 5600 мэтраў.

## Крыніцы

Катэгорыя:Моры Грэнляндыі
Катэгорыя:Моры Арктычнага акіяна
Катэгорыя:Водныя аб’екты Ісьляндыі
Школа ў Каўпавогюры

**Школа ў Каўпавогюры** (, ) — вышэйшая школа ў Каўпавогюры, Ісьляндыя. Дата заснаваньня 22 верасьня 1973 году.

## Вонкавыя спасылкі
* Сайт школы

Катэгорыя:Ісьляндзкія школы
Марыегамн

**Марыегамн** (, ) — галоўны горад Аляндзкіх выспаў, аўтаномнай тэрыторыі ў складзе Фінляндыі. Насельніцтва 11.204 жыхароў (на 30.06.2010 г.).

## Партнэрскія гарады
*  Каўпавогюр, Ісьляндыя
*  Торсгаўн, Фарэрскія астравы

## Крыніцы

Катэгорыя:Гарады Фінляндыі
Астравы Вароніна

thumb|250px|right|Выспы Вароніна
thumb|250px|right|Выспы Вароніна
**Астравы Вароніна** () — група з двух астравоў ва ўсходняй частцы Карскага мора. Належаць да тэрыторыі Краснаярскага краю. Сваю назву астравы атрымалі ў гонар Уладзімера Іванавіча Вароніна.

Катэгорыя:Астравы Расеі
Катэгорыя:Астравы Паўночнага Ледавітага акіяна
Аспарух

**Аспарух** (каля 640—701) — протабаўгарскі хан, заснавальнік Першага Баўгарскага царства ў другой палове VII ст.

Аспарух паводле легенды, быў сынам Кубрата, які стварыў Вялікую Баўгарыю на тэрыторыі сучаснай Украіны. Празь ціск хазараў, протабаўгары пад кіраўніцтвам Аспаруха фарсавалі Дняпро і Днестар, і прыйшлі да Дабруджы, паціснушы такім чынам жыўшых тут славянаў, якія затым перасяліліся на захад і поўдзень.

Аспарух выкарыстаў арабскі наступ на Канстантынопаль, захапіў Мэзію і пабудаваў галоўны горад сваёй новай дзяржавы — горад Пліску, разьмешчаны зблізку Шумэна.

Аспарух памёр у 701 годзе падчас барацьбы з хазарамі, улада перайшла яго сыну Тэрвелу.

## Крыніцы

## Глядзіце таксама
* Першае Баўгарскае царства
* Другое Баўгарскае царства

Катэгорыя:Дула (дынастыя)
Катэгорыя:Людзі, у гонар якіх названыя населеныя пункты
Катэгорыя:Людзі, у гонар якіх названыя вуліцы
Катэгорыя:Манархі-заснавальнікі
Катэгорыя:Булгарскія манархі
Катэгорыя:Удзельнікі баўгарска-бізантыйскіх войнаў
Астравы Арктычнага інстытуту

**Астравы Арктычнага інстытуту** — чатыры астравы і некалькі пяшчаных косаў у Карскім моры. Разьмешчаныя за 140 км на захад ад Таймырскага паўвострава, уваходзяць у склад Краснаярскага краю. Вышыня дасягае 50 м. Астравы складзеныя ледавіковымі і марскімі адкладаньнямі антрапагеннага пэрыяду. Пераважаюць арктычныя тундры. Астравы адкрытыя ў 1932—1933 гадах савецкай экспэдыцыяй на ледакольным параходзе «Сібіракоў». Назву астравы атрымалі ў гонар Арктычнага навукова-дасьледчага інстытуту (цяпер Арктычны і Антарктычны навукова-дасьледчы інстытут).

Катэгорыя:Астравы Расеі
Катэгорыя:Астравы Паўночнага Ледавітага акіяна
Астраханскае ханства

**Астраханскае ханства** — фэадальная дзяржава, якая існавала ў 1466—1556 на землях, абмежаваных з усходу ніжнім цячэньнем Волгі, з захаду — ніжнім цячэньнем Дона, з поўдня — рэкамі Кубань і Церак. Сталіца — г. Астрахань.

Дзяржава ўзьнікла ў 1466, у часы распаду Залатой Арды. Ханства было канчаткова пераможанае і захопленае Расейскім царствам у 1556.

## Літаратура
* Михаил Геллер. История Российской империи.

Катэгорыя:Былыя дзяржавы
Каўпавогюр

**Каўпавогюр**, **Каўпавогур** () — другі паводле насельніцтва (30180 жыхароў — пасьля Рэйк’явіку) горад Ісьляндыі. На поўначы мяжуе з Рэйк’явікам, уваходзіць у склад аглямэрацыі, у якой пражывае 65% насельніцтва Ісьляндыі.

## Выбітныя мясьціны
* Царква Каўпавогюру
* Школа ў Каўпавогюры

## Партэрскія гарады
*  Амасалік, (Грэнляндыя)
*  Кляксвуйк (Фарэрскія астравы)
*  Марыегамн (Аляндзкія астравы, аўтаномная тэрыторыя ў складзе Фінляндыі)
*  Нарчэпінг (Швэцыя)
*  Одэнсэ (Данія)
*  Тампэрэ (Фінляндыя)
*  Тронгэйм (Нарвэгія)

## Крыніцы
Плуг

**Плуг** — сельскагаспадарчая прылада для асноўнай апрацоўкі глебы ў рамках падрыхтоўкі да пасяўной насеньня або пасадкі расьлінаў. Плугамі таксама завуцца прылады для працы пад вадой, для пракладкі кабэляў, а таксама падрыхтоўкі зямной паверхні перад гукавым зандаваньнем і гідралякацыяй бакавога агляду пры пошуку нафты. Першапачаткова плугі цягнулі на сабе людзі, потым валы, а яшчэ пазьней — коні. Пасьля індустрыяльнай рэвалюцыі плугі цягнулі паравыя машыны, а ў цяперашні час — трактары. Плугі могуць быць выраблены з дрэва, жалеза або сталі. Ён ёсьць асноўным інструмэнтам для большай часткі чалавецтва на працягу ўсёй гісторыі, і ўяўляе сабой адно з галоўных дасягненьняў у сельскай гаспадарцы. Самыя раньнія плугі былі бяз колаў, рымляне выкарыстоўвалі такі плуг, званы аратрум (), але кельцкія народы пачалі выкарыстоўваць колавыя плугі яшчэ ў рымскую эпоху.

Асноўная мэта араньня плугам — вывернуць верхні пласт глебы і насыціць паверхню карыснымі рэчывамі зьнізу, пры гэтым зацягнуўшы ў зямлю пустазельле і ўсё, што засталося ад леташняга ўраджаю. Араньне таксама неабходнае для аэрацыі глебы, як і для дадатковага насычэньня вільгацьцю. Цяпер узаранае поле звычайна пакідаецца, каб прасохнуць, а затым барануецца перад пасадкай.

Выкарыстаньне плуга зьнізілася ў некаторых абласьцёх, часьцяком праз пагрозу пашкоджаньня і эрозіі глебы, на карысьць дробнага ўзворваньня і іншых менш інвазіўных мэтадаў апрацоўкі глебы. На сёньняшні момант у некаторых рэгіёнах праводзяцца адмословыя спаборніцтвы ўзворваньня зямлі плугам, як прыклад у Вялікабрытаніі праводзіцца Нацыянальны чэмпіянат узворваньня плугам.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* The story of the plough. National Museums Scotland.
* Плуг. Большая российская энциклопедия.
* How the plough made the modern economy possible. BBC.

Катэгорыя:Гісторыя сельскай гаспадаркі
Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы
Катэгорыя:Рыштунак
Катастрофа MD-500 пад Менскам

**Катастрофа MD-500 пад Менскам** — авіякатастрофа нямецкага гелікоптэра, якая адбылася 8 жніўня 2010 году на адкрытым Кубку СНД па верталётным спорце на аэрадроме Баравая пад Менскам.

## Абставіны

Гелікоптэр MD-500 упаў на зямлю падчас выкананьня фігуры вышэйшага пілатажу «мёртвая пятля». На зямле крылатая машына загарэлася, але была патушана пажарнымі разьлікамі.

## Верталёт

Гелікоптэр Hughes-500 (пазьней пад назвай MD-500) — паходзіць зь сямейства лёгкіх шматмэтавых гелікоптэраў цывільнай і вайсковай авіяцыі, распрацаваны кампаніяй Hughes Helicopters, ЗША.

MD-500 — гэта цывільная вэрсія OH-6 «Кейюз», які перамог на конкурсе войска ЗША на новы гелікоптэр назіраньня. Вайсковыя варыянты MD-500 маюць назву «Defender» ().

## Ахвяры

Загінуў нямецкі пілёт 74-гадовы Гюнтэр Цімер — прызнаны ас у малой авіяцыі. Ён быў адным зь нешматлікіх пілётаў у сьвеце, які выконваў на гелікоптэры фігуру вышэйшага пілятажу «мёртвая пятля».

На спаборніцтвах прысутнічала жонка пілёта.

## Крыніцы

MD-500
Катэгорыя:Падзеі 8 жніўня
Катэгорыя:Менск
Менск
Сэрца

**Сэ́рца** — фіброзна-мускульны орган крывяноснай сыстэмы, што сустракаецца ва ўсіх жывёлаў з кровазваротнай сыстэмай (уключна з усімі хрыбетнымі), які пампуе кроў у артэрыяльную сыстэму і забясьпечвае яе зварот па вэнах. Частка **кардыя** ў многіх мэдыцынскіх тэрмінах (напрыклад, кардыялёгія, кардыяграфія і іншыя) паходзіць ад  — «сэрца».

У некаторых паўзуноў, птушак, сысуноў і чалавека сэрца — парожні орган, які складаецца з 4 камэр: правае і левае перадсэрдзі, правы і левы страўнічак.

У чалавека сэрца ўтрымоўваецца ў сэрцавай торбе (пэрыкард) і разьмяшчаецца ў грудной клетцы.

Біцьцё сэрца кантралюецца аўтаномнай нэрвовай сыстэмай, нутраным кантралявальным органам зьяўляецца сынаатрыяльны вузел.

## Гісторыя дасьледаваньняў
Затамкі ў сэрцы выявіў лекар Гіпакрацкай школы каля 4 стагодзьдзя да н. э., але іх роля на той момант не была растлумачаная. На роспалаці крыві ў артэрыях звычайна няма, бо пасьля сьмерці яна застаецца ў вэнах. Старажытныя анатамісты дапусьцілі, што праз кляпаны паветра трапляла далей у арганізм.

Філёзафы адрозьнівалі вэны ад артэрыяў, але меркавалі, што пульс быў уласьцівасьцю саміх артэрыяў. Эрасыстрат заўважыў, што зь перарэзанай артэрыі выцякае кроў. Гэты факт ён намагаўся тлумачыць тым, што паветра з артэрыяў падмяняецца крывёю, што паступае празь вельмі малыя судзіны паміж вэнамі і артэрыямі. Верагодна, гэтак ён вызначыў існаваньне капіляраў, але з адваротным крыватокам.

Грэцкаму лекару Галену (2 стагодзьдзе н. э.) было вядома, што па судзінах цячэ кроў, акрамя гэтага ён адрозьніваў функцыі вэнознай (цёмна-чырвонай) і артэрыяльнай (сьвятлейшай і болей вадкай) крыві. Вэнозная кроў, што ўтваралася ў печані з хілусу, забясьпечвала цела ростам і энэргіяй, а артэрыяльная кроў, што ўтваралася ў сэрцы, забясьпечвала жыцьцядзейнасьць праз наяўнасьць у крыві паветра. Паводле Галена, кроў цякла з крыніцы (печані або сэрца), спажывалася і не вярталася назад: сэрца не прапампоўвала кроў — яно накапляла кроў падчас дыясталы, а затым кроў пераносілася дзякуючы пульсацыі саміх артэрыяў.

## Вонкавыя срасылкі
* «Што такое сэрца». The National Heart, Lung, and Blood Institute (NHLBI).
* «Атляс сардэчнае анатоміі чалавека». University of Minnesota.
* Сэрца. BBC.


Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы
NGC 10

**NGC 10** — галяктыка каталёгу NGC, знаходзіцца ў сузор’і Скульптара.
Бачная зорная велічыня: 12,5.
Бачны памер: 2,4’×1,2’.
Простае ўзьняцьцё: 0 гадз. 8 хв. 42 сэк.
Схіленьне: −33° 53' 00".

## Крыніцы

Катэгорыя:Галяктыкі
Катэгорыя:Аб’екты NGC
NGC 1055

**NGC 1055** — галяктыка каталёгу NGC, знаходзіцца ў сузор’і Кіта.
Бачная зорная велічыня: 10,6.
Бачны памер: 8,0’×4,0’.
Простае ўзьняцьцё: 2 гадз. 41 хв. 48 сэк.
Схіленьне: +00° 26' 00".

## Крыніцы

Катэгорыя:Галяктыкі
Катэгорыя:Аб’екты NGC
NGC 1058

**NGC 1058** — галяктыка каталёга NGC, знаходзіцца ў Сузор’і Пэрсэя. Бачная зорная велічыня: 11,2. Бачны памер: 4,0’x4,0'. Простае ўзьняцьцё: . Схіленьне: .

Катэгорыя:Галяктыкі
Катэгорыя:Аб’екты NGC
Катэгорыя:Пэрсэй (сузор’е)
NGC 1073

**NGC 1073** — галяктыка каталёга NGC, знаходзіцца ў Сузор’і Кіта.
Бачная зорная велічыня: 11,0.
Бачны памер: 6,0’x6,0'.
Прамое ўзыходжаньне: 2 гадз. 44 хв. 42 сэк.
Схіленьне: +01° 22' 00".

Катэгорыя:Галяктыкі
Катэгорыя:Аб’екты NGC
NGC 1097

**NGC 1097** — галяктыка каталёга NGC, знаходзіцца ў Сузор’і Печы.
Бачная зорная велічыня: 9,5.
Бачны памер: 9,3’x6,3'.
Прамое ўзыходжаньне: 2 гадз. 46 хв. 30 сэк.
Схіленьне: −30° 17' 00".

Катэгорыя:Галяктыкі
Катэгорыя:Аб’екты NGC
NGC 1156

**NGC 1156** — галяктыка каталёга NGC, знаходзіцца ў Сузор’і Авена.
Бачная зорная велічыня: 11,7.
Бачны памер: 4,0’×3,0'.
Простае ўзьняцьцё: 2 гадз. 59 хв. 48 сэк.
Схіленьне: +25° 14' 00".

## Крыніцы

Катэгорыя:Галяктыкі
Катэгорыя:Аб’екты NGC
Катэгорыя:Баран (сузор’е)
NGC 1165

**NGC 1165** — галяктыка каталёга NGC, знаходзіцца ў Сузор’і Печы.
Бачная зорная велічыня: 12,7.
Бачны памер: 2,5’×1,0'.
Простае ўзьняцьцё: 2 гадз. 58 хв. 36 сэк.
Схіленьне: −32° 07' 00".

## Крыніцы

Катэгорыя:Галяктыкі
Катэгорыя:Аб’екты NGC
Эль-Бэйда

**Эль-Бэйда** ( — *Эль-Бэйда al-bayda*) — адзін з асноўных гарадоў Лібіі, і другі па велічыні ва ўсходняй частцы краіны. Насельніцтва — 250 000 чалавек.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Гарады Лібіі