open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ляўнгёкудль

**Лаўнгёкудль** ( — «доўгі ледавік») — ледавік у Ісьляндыі.

Лаўнгёкудль мае плошчу 1020 км² і зьяўляецца другім па велічыні ледавіком Ісьляндыі. Знаходзіцца ў заходняй частцы Ісьляндзкага плято, паўночней за даліну Хаўкадалюр.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Ледавікі Ісьляндыі
Ісьляндзкае плято

**Ісляндзкае плято** () — пляскагор’е ў цэнтральнай частцы Ісьляндыі.

Ісьляндзкае плято ахоплівае найбольшую частку ўнутранай тэрыторыі Ісьляндыі. Адпаведна прынятаму ў гэтай краіне палажэньню, як «плято» прынята лічыць усе тэрыторыі, што знаходзяцца на вышыні 200 м і вышэй за узровень мора. Да такіх адносяцца 75 ад усёй плошчы Ісьляндыі.

Катэгорыя:Геаграфія Ісьляндыі
Гейзэр

**Ґе́йзэр** (, ад ісьл. *geysa* — «хлынуць») — крыніца, якая пэрыядычна фантаніруе гарачай вадой і парам. Ґейзэры зьяўляюцца адной з апошніх стадый вульканізма, распаўсюджаны ў рэгіёнах сучаснае вульканічнае дзейнасьці.

## Глядзіце таксама
* Даліна гейзэраў
Тынгвэлір

**Тынгвелір** — нацыянальны парк (з 1928) Ісьляндыі. У 2004 годзе занесены ЮНЭСКО ў сьпіс Сусьветнай спадчыны.

Катэгорыя:Славутасьці Ісьляндыі
Катэгорыя:Аб’екты Сусьветнай спадчыны ў Ісьляндыі
Гэкля

**Ге́кла** () — стратавулькан, які знаходзіцца на поўдні Ісьляндыі. Вышыня 1488 мэтраў. З 874 году вывяргаўся больш 20 разоў і лічыцца найбольш актыўным вульканам Ісьляндыі. У сярэднявеччы ісьляндцы звалі яго «брамай у пекла». Вывучэньне адкладаў вульканічнага попелу засьведчылі, што вулькан быў актыўным сама меней на працягу апошніх 6600 год. Апошняе вывяржэньне адбылося 28 лютага 2000 году.

Гекла — частка вульканічнага горнага храбта, працягласьцю 40 кілямэтраў. Аднак самай актыўнай часткай гэтага храбта зьяўляецца расколіна, працягласьцю 5,5 км, якая завецца *Heklugjá*, што належыць вулькану Гекла.

## Крыніцы

Катэгорыя:Стратавульканы Ісьляндыі
Катэгорыя:Горы Ісьляндыі
Катэгорыя:Актыўныя вульканы
Катэгорыя:Вульканы-тысячнікі
Гейсыр

**Ге́йсыр** (, больш вядомы як **Вялікі Гейсыр**, ) — самы першы гейзэр «Ісьляндзкае залатое кальцо|Ісьляндзкага залатога кальца», які атрымаў агульнаэўрапейскую вядомасьць. Гейсыр знаходзіцца ў даліне Гаўкадалюр за 500 мэтраў ад вулькану Гэкля, на схіле ўзгорку Ляўгарф’яль, усяго ў 400 мэтрах на поўнач да гейзэру Строкур.

Катэгорыя:Гейзэры Ісьляндыі
Апаватн

**Апаватн** () — возера на паўднёвым захадзе Ісьляндыі. Плошча возера складае 13 км², што крыху болей за плошчу суседняга возера Лейгарватн (), якое знаходзіцца на поўнач ад Апаватн.

Апаватн слаўны сваёй добрай рыбалкай, асабліва на фарэль.

Існуе паданьне пра Сігватура Тоўрдарсана (), ісьляндзкага паэта XI стагодзьдзя, які атрымаў свой паэтычны дар, зьеўшы рыбу з гэтага возера.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Азёры Ісьляндыі
Камбінаторыка

**Камбінато́рыка** — разьдзел дыскрэтнай матэматыкі, які вывучае концыя мноствы і разнастайныя варыянты спалучэньняў іх элемэнтаў.

Найважнейшыя паняцьці камбінаторыкі:

* спалучэньне
* разьмяшчэньне
* перастаўленьне.

## Літаратура
* Логіка выказванняў: вучэбны дапаможнік / Гарбузаў, Віктар Мікалаевіч; Немец, Уладзімер Сьцяпанавіч; ГрДУ імя Я. Купалы. — Гродна: ГрДУ, 1997. — 44 с.
* Матэматыка: вучэб.-мэтад. дапам. У 2 ч. Ч. 1 — 2-е выд., перапрац. / Баранцэвіч, Канстанцін Зянонавіч; Пакала, Аляксандар Анатольевіч. — Мн., БДПУ, 2005. — 176 с.
* Матэматыка: вучэб.-мэтад. дапам. У 2 ч. Ч. 1. / Баранцэвіч, Канстанцін Зянонавіч; Пакала, Аляксандар Анатольевіч. — Мн., 1996.
* Кантрольная праца па матэматыцы / Баранцэвіч, Канстанцін Зянонавіч; Пакала, Аляксандар Анатольевіч. — Мн., 1993.
* Геаметрыя 7 — 11. / Пагарэлаў А. — Мн., 1991.
* Задачнік-практыкум па матэматыцы / Пакала А. А. — Мн., 1994.
* Асновы пачатковага курса матэматыкі / Стойлава Л. П., Пышкала А. М.— Мн., 1990.
Дыскрэтная матэматыка

**Дыскрэ́тная матэма́тыка** – разьдзел матэматыкі, які займаецца вывучэньнем дыскрэтных структураў (г.&nbsp;зн. структураў, да якіх ня можа ўжывацца паняцьце непарыўнасьці, гл. дыскрэтнасьць). Частка дыскрэтнай матэматыкі, якая вывучае канечныя структуры (напрыклад, канечныя групы, графы, машыны Т’юрынга), называецца канечнай матэматыкай.

У пашыраным сэнсе дыскрэтная матэматыка падзяляецца на тэорыю лікаў, вылічальную матэматыку, матэматычную лёгіку, камбінаторны аналіз, а таксама новыя кірункі дасьледаваньняў&nbsp;— тэорыю графаў, тэорыю кадаваньня, цэлалікавае праграмаваньне, тэорыю аўтаматаў, раскладаў, ЭВМ, праграмаваньня й інш., у якіх абʼекты дасьледаваньняў маюць дыскрэтны характар.

## Гісторыя
Элемэнты дыскрэтнай матэматыкі ўзьніклі ў глыбокай старажытнасьці й разьвіваліся паралельна зь іншымі разьдзеламі матэматыкі. Напрыклад, тагачасныя тыповыя задачы, зьвязаныя з уласьцівасьцямі цэлых лікаў (вытокі тэорыі лікаў): адшуканьне альгарытмаў складаньня і множаньня натуральных лікаў (Эгіпет, 2-е тысячагодзьдзе да н.э.), задачы падсумоўваньня й дзялімасьці натуральных лікаў у пітагарэйскай школе (VI стагодзьдзе да н.&nbsp;э.).

У Беларусі дасьледаваньні па пытаньнях дыскрэтнай матэматыкі пачаліся ў канцы 1950-х гадоў па ініцыятыве акадэміка Д.&nbsp;А. Супруненкі і вядуцца ў Інстытуце матэматыкі і Абʼяднаным інстытуце праблемаў інфарматыкі (ранейшая назва&nbsp;— Інстытут тэхнічнай кібэрнетыкі) НАН Беларусі і БДУ.

## Агульныя падыходы
На практыцы найчасьцей адначасова прысутнічаюць уласьцівасьці неперарыўнасьці й дыскрэтнасьці, канечнасьці й бесканечнасьці; пры рашэньні канкрэтных задач шырока выкарыстоўваецца прыём замены неперарыўнай мадэлі яе дыскрэтным аналягам. У дыскрэтнай матэматыцы разам з пабудовай альгарытмаў рашэньня асобных задач выяўляюцца пытаньні альгарытмічнай вырашальнасьці, ацэнкі вылічальнай складанасьці альгарытмаў, выяўленьня цяжкавырашальных задачаў і іншыя.

## Літаратура

### На беларускай мове
* 

### На расейскай мове
* *Яблонский С. В.* Введение в дискретную математику.&nbsp;— М., 1979.
* *Рейнгольд Э., Нивергельт Ю., Део Н.* Комбинаторные алгоритмы: Теория и практика: Пер. с англ.&nbsp;— М., 1980.
* *Пападимитриу Х. Х., Стайглиц К.* Комбинаторная оптимизация: Алгоритмы и сложность: Пер. с англ.&nbsp;— М., 1985.
Ітэрацыя

**Ітэрацыя** ( — «паўтарэньне») — вынік паўторнага выкарыстаньня пэўнай матэматычнай функцыі.

Калі y =  f(x) \equiv f_1(x), то функцыі f_2(x) = f\left[f_1(x)\right], f_3(x) = f\left[f_2(x)\right], ..., f_n(x) = f\left[f_{n-1}(x)\right] зьяўляюцца пасьлядоўнасьцю ітэрацыяў функцыі f(x).

Напрыклад, калі f(x) = a\cdot x, то пасьлядоўнасьць ітэрацыяў запісваецца ў выглядзе a\cdot x, a\cdot 2x, a\cdot 3x, ..., a\cdot nx, дзе n — паказальнік ітэрацыі.

Ітэраваньне — працэс вылічэньня складаў ітэрацыйнае пасьлядоўнасьці — выкарыстоўваецца ў многіх разьдзелах матэматыкі, у тым ліку пры разьвязваньні (рашэньні) розных раўнаньняў і сыстэмаў раўнаньняў мэтадам пасьлядоўных набліжэньняў.

Катэгорыя:Матэматыка
Вэктарныя велічыні

**Вэктарныя велічыні** — велічыні, што характарызуюцца колькасным значэньнем і кірункам.

Катэгорыя:Фізыка
Катэгорыя:Матэматыка
Ісьляндзкі конь

**Ісьля́ндзкі конь** — парода коней, якіх вырошчваюць у Ісьляндыі.

## Характэрныя рысы
Яе характэрныя рысы — невялікі рост (да 144 см у карку), каржакаватасьць і грубаватасьць, вялікая галава, густая, дыхтоўная чолка, даўгія грыва і хвост. Масьці коней могуць быць розныя — напрыклад, рудая, гнядая, шэрая, вараная, пегая, альбо з рыскамі на нагах.
Ісьляндзкіх коней ня трэба блытаць з поні, нягледзячы на іх падабенства.

Ісьляндзкія коні дасягаюць сьпеласьці позна — у 7-8 год, але жывуць доўга — да 40 год. Гадуюцца ў г. зв. табунным разьвядзеньні, на вольным паветры. Толькі з надыходам зімы іх заганяюць ва ўкрыцьці. Коні не пужаюцца маразоў, бо абрастаюць тоўстай, дыхтоўнай поўсьцю, і рэдка хварэюць.

Асаблівасьць іх у тым, што яны пяціалюрныя. Яны валодаюць трыма асноўнымі алюрамі — крокам, рысьсю і галопам, а таксама скэйдам і тэльтам — чатырохтактным хуткім алюрам (пярэднія ногі робяць крокавыя рухі, а заднія рушаць далёка наперад, што дазваляе каню энэргічна рухацца наперад.

Ісьляндзкія коні вельмі кемлівыя. Яны вельмі хутка пераадольваюць такія перашкоды, як коўзкія льды, вострыя камяні альбо хуткаплынныя рэкі. Характар — спакойны, добразычлівы. Дзякуючы таму, што на працягу доўгага часу сваёй гісторыі коні не сустракаліся з драпежнікамі, яны не баяцца чалавека і давяраюць яму.

Катэгорыя:Ісьляндзкія конскія заводы
Лейгарватн

**Лейгарватн** () — возера ў паўднёвай частцы Ісьляндыі, размешчана на захад ад Тынгвеліру і паўночней за возера Апаватн. Плошча возера складае 2,14 км².

Возера знаходзіцца на папулярным турыстычным маршруце Залатое кола Ісьляндыі. Калі ехаць па *Golden Circle* з Тынгвеліру () у Хаўкадалюр, вядомы сваімі гейзэрамі, то шлях будзе пралягаць праз маляўнічыя вульканічныя краявіды ўздоўж Лейгарватн.

## Вонкавыя спасылкі
* Інфармацыя пра Лейгарватн

Катэгорыя:Азёры Ісьляндыі
Вытворная (матэматыка)

**Вытво́рная** ў матэматыцы — функцыя, якая зьяўляецца вынікам ужываньня той ці іншай апэрацыі дыфэрынцаваньня да зыходнай функцыі:
* Вытворная функцыі
* Вытворная (абагульненьні)
* Частковая вытворная
* Вытворная па кірунку

Катэгорыя:Варыяцыйны аналіз
Катэгорыя:Дыфэрэнцыйнае зьлічэньне
Катэгорыя:Лінейныя апэратары
Вытворная функцыі

**Вытворная** — асноўнае паняцьце дыфэрэнцыяльнага зьлічэньня, якое характарызуе хуткасьць зьмены функцыі y=f(x). Вызначаецца як ліміт адносіны прыросту функцыі да прыросту яе аргумэнту пры імкненьні прыросту аргумэнту да нулю,

f'(x)=\lim_{\Delta x \to 0} 

калі такі ліміт існуе. Функцыю, якая мае концую вытворную, завуць дыфэрэнцаванай. Працэс вылічэньня вытворнай завецца дыфэрэнцаваньнем.

## Глядзіце таксама
* Вытворная (матэматыка)

## Літаратура
* Вытворная //  С. 79

## Вонкавыя спасылкі

* Анлайн-калькулятар вытворных

Катэгорыя:Дыфэрэнцыяльнае вылічэньне
Катэгорыя:Матэматычны аналіз
Ліміт функцыі

**Лімі́т фу́нкцыі** — значэньне, да якога функцыя набліжаецца (імкнецца) у навакольлі некаторага пункту. Гэта адно з фундамэнтальных паняцьцяў матэматычнага аналізу, на якім базуецца паняцьце вытворнай функцыі.

## Фармальнае азначэньне
Лік ~ A называецца лімітам функцыі f(x) пры x, які імкнецца да ~ a, калі для любога (нават бясконца малога) ліку ~ \varepsilon \in (0, \infty) іcнуе такі лік ~ \delta \in (0, \infty), што

~ 0  |f(x) - A| .

Або калі функцыя мае ліміт A ў некаторым пункце, то для любога \varepsilon можна знайсьці такое навакольле гэтага пункту, у межах якога функцыя не адхіляцецца ад A больш чым на \varepsilon.

Калі функцыя f(x) мае ліміт A ў пункце a, гэта абазначаецца наступным чынам:

~ \lim_{x \to a} f(x) = A

Катэгорыя:Матэматычны аналіз
Геамэтрычная фігура

**Геамэтры́чная фігу́ра** — мноства пунктаў на роўніцы або ў прасторы. У геамэтрыі разглядаюцца фігуры, утвораныя адной або некалькімі лініямі. Пад фігурай пры гэтым можа разумецца як сама гэтая камбінацыя лініяў, так і частка роўніцы, абмежаваная ёю.

Катэгорыя:Геамэтрыя
Прастора

**Прасто́ра** — адно з фундамэнтальных паняцьцяў філязофіі, а таксама матэматыкі і фізыкі. Прастора — гэта тое, дзе знаходзяцца ўсе аб’екты матэрыяльнага сьвету. Прастора і матэрыя цесна зьвязаныя: па-за прастораю матэрыя існаваць ня можа, і наадварот, усё, што знаходзіцца ў прасторы, ёсьць матэрыя. Такім чынам, прастору можна ўявіць сабе як унівэрсальнае месьціва, уяўную «скрыню», што зьмяшчае ў сабе ўсю матэрыю, увесь Сусьвет.

Клясычная фізыка надзяляе прастору наступнымі характарыстыкамі:

* трохмернасьць — прастора мае тры вымярэньні; палажэньне аб’екта ў кожным зь іх можна вызначыць адным лікам (каардынатаю)
* непарыўнасьць — між любымі двума пунктамі прасторы існуе бясконцае мноства іншых пунктаў. Інакш кажучы, у прасторы не існуе якой-небудзь фіксаванае мінімальнае адлегласьці між пунктамі. З гэтага вынікае, што каардынаты пунктаў прасторы зьяўляюцца сапраўднымі лікамі
* аднароднасьць — усе пункты прасторы аднолькавыя, прастора ня мае цэнтру (ці цэнтраў). З гэтага вынікае, што палажэньне аб’екта ў прасторы можна вымерыць толькі адносна іншага аб’екта
* ізатропнасьць — усе кірункі прасторы аднолькавыя, прастора ня мае «абсалютнай вэртыкалі» ці «гарызанталі»

З апошніх дзьвюх характарыстык вынікае бясконцасьць прасторы па ўсіх вымярэньнях.

Такое ўяўленьне пра прастору адпавядае паняцьцю трохмернай Эўклідавай прасторы і таму прастора ў клясычнай фізыцы апісваецца паняцьцямі эўклідавай геамэтрыі.

## Глядзіце таксама
* Прастора Мінкоўскага
* Прастора-час
Вярчальны рух

**Вярча́льны рух** — мэханічны рух, пры якім усе пункты цела захоўваюць нязьменную адлегласьць ад некаторай простай. Гэтая простая называецца восьсю вярчэньня. Траэкторыяй руху любога пункту цела пры вярчальным руху зьяўляецца акружына з цэнтрам у восі вярчэньня, якая ляжыць у роўніцы, пэрпэндыкулярнай да восі вярчэньня.

Катэгорыя:Клясычная мэханіка
Кінэматыка матэрыяльнага пункту

**Кінэма́тыка матэрыя́льнага пу́нкту** — кінэматыка, якая апісвае рух пункту ў прасторы. Яна прыдатная для апісаньня руху цел, якія можна лічыць матэрыяльнымі пунктамі.

Палажэньне пункту ў прасторы апісваецца яго радыюс-вэктарам \ \mathbf r. Рух пункту — гэта зьмяненьне яго радыюс-вэктару зь цягам часу:

\ \mathbf r = \mathbf r(t)

Гэтая роўнасьць называецца функцыяй руху матэрыяльнага пункту.

## Кінэматычныя характарыстыкі
Асноўныя кінэматычныя характарыстыкі матэрыяльнага пункту:

* радыюс-вэктар
* перамяшчэньне і шлях
* хуткасьць
* паскарэньне

## Задачы кінэматыкі матэрыяльнага пункту
Задачамі кінэматыкі матэрыяльнага пункту зьяўляюцца:

* знаходжаньне кінэматычных характарыстык матэрыяльнага пункту ад вядомай функцыі яе руху (аналіз)
* знаходжаньне функцыі руху матэрыяльнага пункту ад яе вядомых кінэматычных характарыстык (сынтэз). Гэтая задача зводзіцца да рашэньня дыфэрэнцыйнага раўнаньня.

Катэгорыя:Кінэматыка
Радыюс-вэктар

**Ра́дыюс-вэ́ктар** пункту ў прасторы — гэта вэктар, які злучае пачатак каардынат з гэтым пунктам і накіраваны да яго.

Каардынаты пункту зьяўляюцца каардынатамі яго радыюс-вэктару. Такім чынам, радыюс-вэктар адназначна ідэнтыфікуе пункт у прасторы. Абсалютная велічыня радыюс-вэктару складае адлегласьць пункту ад пачатку каардынат.

У трохмернай прастакутнай дэкартавай сыстэме каардынат радыюс-вэктар можна запісаць наступным чынам:

\mathbf r = x\mathbf i + y\mathbf j + z\mathbf k

дзе x, y, z — каардынаты (абсцыса, ардыната і апліката) пункту, а \mathbf i, \mathbf j і \mathbf k — орты адпаведных каардынатных васей.

Таксама радыюс-вэктар можна запісаць як:

\mathbf r = r\hat r

Тут *r* — велічыня радыюс-вэктару, а \hat r — яго орт. Такі запіс адметны тым, што ён прадстаўляе вэктар як здабытак двух множнікаў, першы зь якіх характарызуе яго велічыню, а другі — кірунак.

Катэгорыя:Кінэматыка
Абсалютная велічыня

**Мо́дуль (абсалю́тная велічыня́)** ліку (лат. *modulus* — «маленькая мера») — гэта адлегласьць гэтага ліку ад нуля.

Модуль рэчаіснага ліку фармальна вызначаецца наступным чынам:

* модулем нуля зьяўляецца нуль
* модулем дадатнага ліку зьяўляецца ён сам
* модулем адмоўнага ліку зьяўляецца лік, супрацьлеглы да яго.

Модуль звычайна абазначаецца сымбалямі «|» і «|». Напрыклад, запіс |a| чытаецца «модуль a» або «a па модулі».

Калі два лікі маюць аднолькавыя модулі, кажуць, што яны роўныя па модулі. З вызначэньня модулю вынікае, што калі лікі зьяўляюцца роўнымі па модулі, то яны або роўныя, або супрацьлеглыя.

Любы рэчаісны лік зьяўляецца здабыткам свайго модулю і функцыі знаку:

:a = sign(a) |a|

Катэгорыя:Арытмэтыка
Рэчаісны лік

**Рэчаі́сны [[лік]]** — матэматычная абстракцыя, якая служыць, у прыватнасьці, для паданьня і параўнаньня значэньняў фізычных велічыняў. Такі лік можа быць інтуітыўна пададзены як апісальнае становішча пункту на простай.

Мноства рэчаісных лікаў пазначаецца \R (Unicode: ℝ) і часта завецца *рэчаіснай простай*.

Адносна апэрацыяў складаньня і множаньня рэчаісныя лікі ўтвараюць поле.
Поле рэчаісных лікаў зьяўляецца найважнейшым аб’ектам матэматычнага аналізу.

## Літаратура
* С. Б. Стечкин. Действительное число // 
* *Кириллов, А. А.* Что такое число? // Выпуск 4-й серии «Современная математика для студентов». — М.: Физматлит, 1993.
* *Понтрягин, Л. С.* Обобщения чисел // Серия «Математическая библиотечка». — М.: Наука, 1965.
Рацыянальны лік

**Рацыяна́льны лік** — лік, які можна прадставіць як адносіну двух цэлых лікаў або, інакш кажучы, гэта дроб, лічнікам і назоўнікам якога зьяўляюцца цэлыя лікі.

r = \frac a b, a \in \mathbb Z, b \in \mathbb Z

Дроб звычайна запісваюць так, каб назоўнік быў дадатным. Таму можна сказаць, што рацыянальны лік — гэта лік, які зьяўляецца адносінай цэлага і натуральнага ліку.

r = \frac a b, a \in \mathbb Z, b \in \mathbb N

Мноства рацыянальных лікаў уключае ў сябе мноства цэлых лікаў, бо любы цэлы лік можна прадставіць як дроб, лічнікам якога зьяўляецца ён сам, а назоўнікам — лік 1.

Мноства рацыянальных лікаў абазначаецца сымбалям \mathbb Q.

Катэгорыя:Арытмэтыка
Катэгорыя:Тэорыя лікаў
Дадатны лік

**Дада́тны лік** — лік, большы за нуль. Для абазначэньня дадатнасьці ўжываецца знак «+», які ставіцца перад лічбавым абазначэньнем ліку:

* +1 (чытаецца «плюс адзін»)
* +23 (чытаецца «плюс дваццаць тры») і г. д.

Знак «+», аднак, ужываецца толькі тады, калі неабходна спэцыяльна падкрэсьліць, што лік зьяўляецца дадатным. Звычайна ж ён апускаецца, гэта значыць пішацца проста 1, 23 і г. д.

Дадатным лікам зьяўляецца:

* любы натуральны лік
* сума любых дадатных лікаў
* здабытак любых дадатных лікаў
* дзель любых дадатных лікаў.

Для кожнага дадатнага ліку існуе адзіны адмоўны лік, які зьяўляецца супрацьлеглым да яго, гэта значыць, мае такі ж модуль, але супрацьлеглы знак.
Кінэматыка

**Кінэма́тыка** (ад  — рух) — разьдзел мэханікі, які займаецца апісаньнем руху аб’ектаў, не разглядаючы яго прычыны.

Апісаньне руху складанага аб’екта ў агульным выпадку палягае ў апісаньні руху частак, што яго складаюць. Любы рух абсалютна цьвёрдага цела можна апісаць як геамэтрычную суму руху аднаго зь яго пунктаў і вярчальнага руху гэтага цела вакол гэтага пункту. Адпаведна, існуюць такія раздзелы кінэматыкі:
* кінэматыка матэрыяльнага пункту
* кінэматыка вярчальнага руху


Катэгорыя:Клясычная мэханіка
Мэханічны рух

**Мэхані́чны рух** — форма руху матэрыі, якая палягае ў зьмяненьні палажэньня цела ў прасторы зь цягам часу. Мэханічны рух зьяўляецца прадмэтам вывучэньня мэханікі.

Найважнейшай уласьцівасьцю мэханічнага руху зьяўляецца яго адноснасьць. Гэта значыць, што рух як зьмяненьне палажэньня цела можа быць зафіксаваны толькі адносна іншых цел, у той ці іншай сыстэме адліку. Зь пераходам ад аднае сыстэмы адліку да іншае характарыстыкі руху могуць зьмяняцца.

Найпрасьцейшым відам мэханічнага руху зьяўляецца рух матэрыяльнага пункту. Рух любой складанай сыстэмы можна разглядаць як вынік руху ўсіх матэрыяльных пунктаў, што яе складаюць.

Катэгорыя:Мэханіка
Адмоўны лік

**Адмо́ўны лік** — лік, меншы за нуль. Адмоўнасьць ліку абазначаецца знакам «-», які ставіцца перад яго лічбавым абазначэньнем, напрыклад:

* –1 (чытаецца «мінус адзін»)
* –4 (чытаецца «мінус чатыры»)
* –23 (чытаецца «мінус дваццаць тры») і г. д.

Адмоўным лікам зьяўляецца:

* сума адмоўных лікаў
* здабытак або дзель дадатнага і адмоўнага ліку.

Для кожнага адмоўнага ліку існуе адзіны супрацьлеглы да яго дадатны лік, гэта значыць лік, які роўны да яго па модулі, але мае супрацьлеглы знак.

Катэгорыя:Арытмэтыка
Супрацьлеглы лік

**Супрацьле́глы лік** *n' * да пэўнага ліку *n* — гэта лік, які пры складаньні з *n* дае нуль.

n + n' = 0

Гэтую роўнасьць можна перапісаць наступным чынам:

n + n' — n = 0 — n

або

n' = -n

Такім чынам, супрацьлеглыя лікі маюць аднолькавыя модулі, але супрацьлеглыя знакі. У адпаведнасьці з гэтым лік, супрацьлеглы да n, абазначаюць -n.

Калі лік зьяўляецца дадатным, то супрацьлеглы да яго лік будзе адмоўным, і наадварот.

Нуль ня мае супрацьлеглага да сябе ліку (або, зь іншага боку, можна лічыць, што ён зьяўляецца адмоўным сам да сябе).

Катэгорыя:Арытмэтыка
Стол

**Стол** — прадмет мэблі, які складаецца з гарызантальнай паверхні (стальніцы) і падставы. Сталы выкарыстоўваюцца для таго, каб разьмяшчаць прадметы, у прыватнасьці ежу, на вышыні, зручнай для чалавека. Пры гэтым чалавек можа сядзець ці стаяць.

Форма стальніцы пераважна круглая ці прастакутная, але існуе вялікая колькасьць сталоў са стальніцай у форме іншых геамэтрычных фігураў, нават самых складаных. Колькасьць апораў зьмяняецца ад адной, якая знаходзіцца ў цэнтры да той колькасьці, якую задумаў яго стваральнік.

Сталы ўпершыню зьявіліся ў Старажытным Эгіпце і затым пачалі шырока выкарыстоўвацца паўсюдна.

Існуе мноства адменаў стала:
* абедзенны стол
* сэрвіровачны стол
* пісьмовы стол
* часопісны стол
* туалетны стол
* стол для тэлевізара
* стол для пасяджэньняў
* стол для машыністкі
* кампутарны стол
* прыстаўны стол і інш.

Катэгорыя:Мэбля
Крэсла

**Крэсла** — прадмет мэблі, прызначаны для сядзеньня аднаго чалавека, які мае ножкі і сьпінку. Аналягічная мэбля бязь сьпінкі завецца табурэтам ці зэдлікам. Асноўныя часткі крэсла — сядзеньне і сьпінка, у тыповым крэсьле сядзеньне абапіраецца на чатыры ножкі, часам у канструкцыю крэсла ўваходзяць падлакотнікі. Крэсла падвышанай камфортнасьці з падлакотнікамі можа звацца фатэлем. Мэбля для сядзеньня дваіх або больш людзей мянуецца лавай або канапай. Для таго, каб камфортна выцягнуць ногі, часам ужываюць пуфы.
Лава (мэбля)

**Лава**, **лаўка** () — мэблевы выраб з вузкім сядзеньнем, для некалькіх чалавекаў, з вышынёй сядзеньня роўнай ці большай за яго глыбіню.

Адзін з найбольш распаўсюджаных традыцыйных і сучасных відаў мэблі. Ужываецца ў жылых і грамадзкіх памяшканьнях, на адкрытым паветры (двор, вуліцы і г. д.).

Катэгорыя:Мэбля
Ложак

**Ложак** — прадмет мэблі, прызначаны для адпачынку у гарызантальным становішчы. Ложак звычайна разьмяшчаецца ў спальні, дзе складае аснову інтэр'еру.

Адрозьніваюць:
* адзінарны ложак
* двайны ложак
* двух’ярусны ложак.

## Вонкавыя спасылкі
Фатэль

**Фатэль** — камфартабэльны прадмет мэблі для сядзеньня чалавека, прадстаўляе сабой прасторнае крэсла з ручкамі для ўпора локцяў.

Адмены фатэлі:
* рабочы фатэль
* фатэль для адпачынку
* фатэль-ложак
* фатэль-гайдалка
* шэзьлёнг

Катэгорыя:Мэбля
Канкорд

**Канко́рд** ( — «згода») — брытанска-францускі звышгукавы пасажырскі самалёт, адзін з двух (разам з Ту-144) тыпаў звышгукавых самалётаў, якія знаходзіліся ў камэрцыйнай эксплюатацыі.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Авіяцыя
Ельніца (дрэва)

**Ельніца** (), або **Піхта** (параўн. фінскае *Pihdat*) — род вечназялёных дрэваў сямейства хваёвых (Pinaceae). Род налічвае каля 40 біялягічных відаў.

Вышыня да 60 м, у некаторых відаў да 100 м, дыямэтар ствала да 2 м. Крона густая, конусападобная, ствол прамы. Кара пераважна гладкая, сьветла-шэрая, багатая смалой. Ігліца пляскатая, мяккая, зь дзьвюма белаватымі палоскамі на ніжнім баку. Сьпелыя шышкі цыліндрычныя, прамастойныя, фіялетавыя або карычневыя.

Жыве 150—400 гадоў і больш.

Ельніца пашыраная ў мерных шыротах паўночнага паўшар’я, часьцей у гарах. Расьце разам зь елкай ці ўтварае чыстыя дрэвастоі. Адна з асноўных парод цёмнахвойнай тайгі. Некаторыя віды сустракаюцца ў трапічных шыротах (напрыклад у гарах Мэксыкі і Гватэмалы).

На Беларусі ельніца белая, або эўрапейская расьце ў Белавескай пушчы: утварае лясны ельнічны «востраў» на балотным масіве Дзікі Нікар, ахоўваецца. У садова-паркавай культуры больш за 10 відаў ельніцы. Найбольш вядомыя: ельніца сыбірская, аднаколерная, суцэльналістая, бальзамічная, Віча. Вырошчваецца ў адзіночных, групавых, алейных пасадках.

Катэгорыя:Дрэвы
Туя

**Ту́я** () — род вечназялёных іглічных дрэваў і кустоў сямейства кіпарысавых.

Вышыня дрэваў 7—11 м (часам да 20 м), дыямэтар да 30 см (у асобных экзэмпляраў да 90 см). Крона вузкапірамідальная. Ігліца на галінках лускападобная з васкавым налётам, накрыж супраціўная. Мужчынскія шышкі дробныя, круглыя, жаночыя — вялікія, яйкападобныя або прадаўгаватыя.

Ценевыносьлівая расьліна. Жыве да 100 гадоў.

Радзіма — Паўночная Амэрыка.

На Беларусі інтрадукавана туя заходняя, ці негніючка і туя складкавая, або гіганцкая. Часьцей вырошчваюць тую заходнюю і яе садовыя формы. Ва ўмовах Беларусі схільная да кушчэньня. Каштоўная парода для азеляненьня населеных пунктаў. Устойлівая да гарадзкіх умоў, выносіць падстрыганьне.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Дрэвы
Тынгвадляватн

**Тынгвадляватн** () — найбуйнейшае возера на паўднёвым захадзе Ісьляндыі, натуральнае возера на высьпе, плошча люстра 84 км². Найбольшая глыбіня — 114 м. На паўночным беразе возера быў заснаваны Ісьляндзкі парлямэнт Альтынг ў 930 годзе.

Возера зьяўляецца часткай Нацыянальнага парка Тынгвелір. Выспы на возеры маюць вульканічнае паходжаньне. Расколіны вакол возера паказваюць, што ў гэтым месцы тэктанічныя пліты Эўропы і Амэрыкі супрацьстаяць адна адной. Адзіная рэчка, што выцякае з возера Тынгвадляватн — Сог.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Азёры Ісьляндыі
Альтынг

**А́льтынг** ( — «Усеагульны сход») — парлямэнт Ісьляндыі. Упершыню сабраўся ў 930 годзе на палях тынга () на паўднёвым захадзе выспы, на паўночным беразе возера Тынгвадляватн. Альтынг лічыцца найстарэйшым парлямэнтам, які дзейнічае дагэтуль. У тыя часы прымаць удзел у альтынгу мелі права ўсе вольныя мужчыны. Ад самага пачатку альтынг быў месцам ня толькі прыняцьця законаў, але і вырашэньня спрэчак; законамі займалася так званая Лагрэта (), якая складалася галоўным чынам са жрацоў (). У 1000 годзе на альтынгу большасьць выказалася за прыняцьце хрысьціянства.


Катэгорыя:Зьявіліся ў 930 годзе
Ісьляндыя
Катэгорыя:Аднапалатныя парлямэнты
Катэгорыя:Тынг
Юры Чантурыя

**Юры Ўладзімеравіч Чантурыя** (нар. 27 ліпеня 1949, Менск) — беларускі архітэктар і гісторык архітэктуры. Доктар архітэктуры, прафэсар. Сябра-карэспандэнт Беларускай акадэміі архітэктуры, замежны сябра РААБН. Ляўрэат прэміі імя В. Караля Міністэрства архітэктуры і будаўніцтва Беларусі.

## Біяграфія
Выкладае на катэдрах «Урбаністыка» і «Філязофскія вучэньні» Беларускага нацыянальнага тэхнічнага ўнівэрсытэту.

Навуковыя інтарэсы: гісторыя ўрбаністыкі, рэканструкцыя гістарычных раёнаў местаў.

Адзін з аўтараў генэральных плянаў местаў Берасьця, Воршы, сэрыі малых местаў, дэталёвага пляну цэнтру Пінску.

## Крыніцы

## Літаратура
* 

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Менску
Катэгорыя:Беларускія архітэктары
Катэгорыя:Беларускія гісторыкі
Катэгорыя:Беларускія гісторыкі архітэктуры
Катэгорыя:Дактары архітэктуры
Кансэрватыўная сіла

**Кансэрваты́ўная сі́ла** ( — «захоўваць») — сіла, мэханічная праца якой на пэўным шляху вызначаецца выключна пачатковым і канчатковым пунктамі, і не залежыць ад траекторыі руху.

Работа кансэрватыўнае сілы на замкнёным контуры складае 0.

## Тыпы кансэрватыўных сілаў
Кансэрватыўнымі сіламі зьяўляюцца:
* сіла гравітацыі
* сіла пругкасьці
* сіла Кулёна

Катэгорыя:Сіла
Канскі кінафэстываль

**Канскі фэстываль** — штогадовы кінэматаграфічны фэстываль, які праводзіцца ў канцы траўня ў курортным францускім горадзе Канны. Акрэдытаваны Міжнароднай фэдэрацыяй асацыяцый кінапрадусэраў (FIAPF) у ліку дванаццаці конкурсных кінафэстываляў ігравых фільмаў (так званых «фэстываляў катэгорыі А»). Зьяўляецца адным з найстарэйшых і найпрэстыжнейшых у сьвеце.

20 верасьня 1946 году адбыўся ўпершыню. На чале першага судзейства стаяў Люі Люм’ер. Сярод 46 кінастужак 11 тады ўганаравалі галоўнымі ўзнагародамі. З 1955 году сталі прысуджаць «Залатую пальмавую галіну».

Узнагароды: «Залатая пальмавая галіна», гран-пры, прыз журы, «Залатая камэра» (за найлепшы дэбют), прызы найлепшым актору, акторцы, рэжысэру і сцэнарысту.

## Ляўрэаты «Залатой пальмавай галіны»
* Вецер, які гайдае ячмень (2006)

## Крыніцы

Катэгорыя:Кінафэстывалі
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1946 годзе
Падольле

**Падо́льле** () — гістарычна-геаграфічны рэгіён Украіны ў басэйне Паўднёвага Бугу і Днястру. Ахоплівае тэрыторыю сучасных Віньніцкай, Тарнопальскай, Хмяльніцкай і невялікія часткі Адэскай, Кіраваградзкай і Чаркаскай абласьцей.

## Гісторыя
У «Сьпісе гарадоў далёкіх і блізкіх» (канец XIV стагодзьдзя) тэрыторыя Падольля паказаная вельмі расьцягнутай, на ўсходзе яна даходзіць да Дняпра. У Вялікім Княстве Літоўскім існавалі ўяўленьні, што Падольле на поўдні даходзіла да Чорнага мора.

У сярэдзіне XVI стагодзьдзя з усходняга Падольля ўтварылася Брацлаўскае ваяводзтва. У выніку першага падзелу Рэчы Паспалітай (1772) заходняя частка Падольля апынулася ў складзе Аўстрыі, па другім падзеле (1793) — усходняе Падольле далучыла да сябе Расейская імпэрыя.

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* Podole //  S. 442

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Гістарычныя рэгіёны Ўкраіны
Надворны дарадца

**Надворны дарадца** () — грамадзянскі чын VII (да 1745 году — VIII) кляса ў Табэлі аб рангах. Па статусе быў ніжэй за калескага дарадцы і вышэй за калескага асэсара, тытулаваўся «ваша высокаблагародзьдзе». Па гэтым чыне да 1845 году надавалася спыдчыннае дваранства, затым — толькі асабістае. Правам прысваеньня гэтага чыну з 1803 году карысталіся дырэктары дэпартамэнтаў міністэрстваў і губэрнскае начальства (губэрнатары, намесьнікі, генэрал-губэрнатары).

Назоў чыну паходзіў ад пасады дарадцы г.зв. надворнага суду. Нягледзячы на тое, што надворныя суды былі скасаваныя ўжо ў 1726 годзе, чын працягнуў існаваць аж да 1917 году, а на тэрыторыях, якія не кантраляваліся бальшавікамі — і некалькі даўжэй. Аўтаматычна дадзены чын з вызначанага часу прысвойваўся асобам, якія маюць навуковую ступень доктара або навуковае званьне прафэсара. Дзякуючы гэтай акалічнасьці ўсе значныя дзеячы навукі або мастацтва ў Расейскай імпэрыі, па-за залежнасьцю ад саслоўнага або нацыянальнага паходжаньня, станавіліся расейскімі дваранамі.

Надворны дарадца мог займаць пасаду старшыні надворнага суда, сталаначальніка і інш.

Катэгорыя:Грамадзянская служба ў Расейскай імпэрыі
Столаначальнік

**Столаначальнік** — у Расейскай імпэрыі ў 1811—1917 гадах службовая асоба, якае ўзначальвала так званы стол — ніжэйшую структурную частку цэнтральных і мясцовых дзяржаўных установаў. Звычайна былі служачымі VII клясы.

Катэгорыя:Грамадзянская служба ў Расейскай імпэрыі
Надворны суд

**Надворны суд** — судовая ўстанова для «ніжэйшых саслоўяў» у Расейскай імпэрыі. Надворныя суды Санкт-Пецярбургу і Масквы спэцыялізавалася на крымінальных і грамадзянскіх справах разначынцаў, якія ня мелі нерухомасьці ў сталічных губэрнях, і іншагародніх. Надворныя суды функцыянавалі зь перапынкамі ў пэрыяд з 1719 і па 1866 гады. Склад суду прызначаўся імпэратарам Расеі. Старшыня надворнага суду меў чын надворнага саветніка.

Катэгорыя:Судовая сыстэма
Катэгорыя:Расейская імпэрыя
Навукаград

**Навукагра́д [[Расея|Расейскай Фэдэрацыі]]** — муніцыпальнае ўтварэньне са статусам гарадзкое акругі, якое мае высокі навукова-тэхнічны патэнцыял, з горадаўтваральным навукова-вытворчым комплексам. Тэрмін «навукаград» зьявіўся ў 1991 годзе. Афіцыйна першым навукаградам стаў горад Обнінск.

## Сьпіс навукаградаў
Сьпіс навукаградаў, якім афіцыйна прысвоены гэты статус паводле фэдэральнага закону «Аб статусе навукаграду»:
* Бійск, Алтайскі край
* Дубна, Маскоўская вобласьць
* Жукоўскі, Маскоўская вобласьць
* Кальцова, Новасыбірская вобласьць
* Каралеў, Маскоўская вобласьць
* Мічурынск, Тамбоўская вобласьць
* Пецяргоф, Санкт-Пецярбург
* Пушчына, Маскоўская вобласьць
* Обнінск, Калуская вобласьць
* Рэўтаў, Маскоўская вобласьць
* Траецк, Масква
* Фразіна, Маскоўская вобласьць
* Чарнагалоўка, Маскоўская вобласьць
* Протвіна, Маскоўская вобласьць

## Крыніцы
Пацук

**Пацу́к** () — род сысуноў сямейства мышыных. Даўжыня цела 8—30 см, хвост прыкладна той самай даўжыні, маса цела звычайна не перавышае 500 грам. Усяго існуе каля 70 відаў. Распаўсюджаны пераважна ў лясах тропікаў і субтропікаў. Шэры (R. norvegicus) і чорны (Rattus rattus) пацукі вельмі шырока распаўсюдзіліся ў месцах расьсяленьня чалавека. Часта зьяўляюцца носьбітамі заразных хвароб (напр. чумы).

У навуковых дасьледаваньнях часта выкарыстоўваюць лябараторных пацукоў (як правіла альбіносаў). Часта лябараторных пацукоў утрымліваюць як хатніх жывёл.

## Некаторыя віды

*[[Rattus adustus|R.&nbsp;adustus]]*
*[[Rattus andamanensis]]<br />
*R.&nbsp;annandalei*<br />
*R.&nbsp;argentiventer*<br />
*R.&nbsp;baluensis*<br />
*R.&nbsp;bontanus*<br />
*R.&nbsp;burrus*<br />
*R.&nbsp;colletti*<br />
*R.&nbsp;elaphinus*<br />
*R.&nbsp;enganus*<br />
*R.&nbsp;everetti*<br />
*R.&nbsp;exulans*<br />
*R.&nbsp;feliceus*<br />
*R.&nbsp;foramineus*<br />
*R.&nbsp;fuscipes*<br />
*R.&nbsp;giluwensis*<br />
*R.&nbsp;hainaldi*<br />
*R.&nbsp;hoffmani*<br />
*R.&nbsp;hoogerwerfi*<br />
*R.&nbsp;jobiensis*<br />

*R.&nbsp;koopmani*<br />
*R.&nbsp;korinchi*<br />
*R.&nbsp;leucopus*<br />
*R.&nbsp;losea*<br />
*R.&nbsp;lugens*<br />
*R.&nbsp;lutreolus*<br />
*R.&nbsp;macleari*<br />
*R.&nbsp;marmosurus*<br />
*R.&nbsp;mindorensis*<br />
*R.&nbsp;mollicomulus*<br />
*R.&nbsp;montanus*<br />
*R.&nbsp;mordax*<br />
*R.&nbsp;morotaiensis*<br />
*R.&nbsp;nativitatis*<br />
*R.&nbsp;nitidus*<br />
*R.&nbsp;norvegicus*<br />
*R.&nbsp;novaeguineae*<br />
*R.&nbsp;osgoodi*<br />
*R.&nbsp;palmarum*<br />

*R.&nbsp;pelurus*<br />
*R.&nbsp;praetor*<br />
*R.&nbsp;ranjiniae*<br />
*R.&nbsp;rattus*<br />
*R.&nbsp;sanila*<br />
*R.&nbsp;sikkimensis*<br />
*R.&nbsp;simalurensis*<br />
*R.&nbsp;sordidus*<br />
*R.&nbsp;steini*<br />
*R.&nbsp;stoicus*<br />
*R.&nbsp;tanezumi*<br />
*R.&nbsp;tawitawiensis*<br />
*R.&nbsp;timorensis*<br />
*R.&nbsp;tiomanicus*<br />
*R.&nbsp;tunneyi*<br />
*R.&nbsp;turkestanicus*<br />
*R.&nbsp;villosissimus*<br />
*R.&nbsp;xanthurus''

## Вонкавыя спасылкі
Брацлаў

**Брацлаў** () — колішняе места, цяпер мястэчка ў Няміраўскім раёне Віньніцкай вобласьці Ўкраіны, на рацэ Паўднёвым Бугу. Адміністрацыйны цэнтар Брацлаўскай сельскай рады. Плошча 19,2 км². Насельніцтва на 2005 год — 6033 чал.

Знаходзіцца за 18 км ад Віньніцы, за 15 км ад чыгуначнай станцыі Кароліна, на аўтадарозе Віньніца — Ямпаль.

Брацлаўская фартэцыя цягам доўгага часу зьяўлялася важным фарпостам у барацьбе за ўсходняе Падольле. За часамі Вялікага Княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай места было сталіцай Брацлаўскага ваяводзтва.

## Гісторыя
* 1362: першыя згадкі пра *Бряславль* — замак Вялікага Княства Літоўскага.
* XV—XVI стагодзьдзі: неаднаразова цярпеў ад татарскіх набегаў.
* 1545: у Брацлаве было два вадзяныя млыны, мясцовыя фэўдалы атрымалі ад вялікага князя права ствараць у месьце юрыдыкі і прызначаць уласнага войта.
* 1552: у месьце было 770 будынкаў.
* 1564: атрымаў Магдэбурскае права, меў мескі герб «у чырвоным полі срэбны крыж, у цэнтры якога блакітны шчыт з маладзіком».
* 1565/1566: цэнтар Брацлаўскага ваяводзтва ВКЛ.
* 1569: згодна з умовамі Люблінскай уніі ўвайшоў у склад Каралеўства Польскага.
* XVI стагодзьдзе: праз Брацлаў праходзіў саляны шлях, які вёў з Кацюбеева да Луцку.
* XVII стагодзьдзе: Брацлаўскія замкавыя ўмацаваньні прыйшлі ў заняпад.
* 1648—1712: цэнтар Брацлаўскага полку.
* 1672—1699: знаходзіўся пад турэцкай акупацыяй.
* 1793: у выніку другога падзелу Рэчы Паспалітай апынуўся ў складзе Расейскай імпэрыі.
* XIX стагодзьдзе: расейскі цар Мікалай II выдаў распараджэньне пра адбудову Брацлаўскага замку, аднак праект не ажыцьцявілі.
* 1941—1944: знаходзіўся пад нямецкай акупацыяй.

## Насельніцтва
* 1896 год — 6277 чал., у т. л. праваслаўных 41,5 %, раскольнікаў 12 %, каталікоў 7 %, лютэранаў 0,3 % і юдаістаў 39,2 %, паводле стану: шляхты 3,3 %, купцоў 0,9 %, мяшчанаў 87,5 %, сялянаў 0,7 %, грамадзянаў 0,8 %, вайскоўцаў 5,6 % і замежнікаў 0,6 %.
* 1968 год — 4,5 тыс. чал.
* 2005 год — 6033 чал.

## Славутасьці
Брацлаўскі замак стаяў на высокім мысе паміж Паўднёвым Бугам і Пуцаўкай. Даўжыня сьценаў складала 36 сажняў, шырыня 28 сажняў. У наш час ад колішняй вялікалітоўскай фартэцыі нічога не захавалася.

Сярод местачковых помнікаў архітэктуры — фрагмэнты забудовы канца XIX — пачатку XX стагодзьдзяў.

## Глядзіце таксама
* Брацлаўскае ваяводзтва

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* Bracław //  S. 345—348
* Брацлав // 

## Вонкавыя спасылкі

* Неафіцыйны сайт

Катэгорыя:Мястэчкі Віньніцкай вобласьці
Катэгорыя:Няміраўскі раён
Брасаўскі раён

**Бра́саўскі раён** — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка на паўднёвым усходзе Бранскай вобласьці Расеі. Адміністрацыйны цэнтар — мястэчка Локаць.

## Геаграфія
Плошча раёну — 1210 км². Асноўныя рэкі — Няруса, Крапіўна.

## Гісторыя
Раён утвораны ў 1929 годзе на тэрытарыяльнай аснове Брасаўскай воласьці Сеўскага павету з адначасовым улучэньнем у ягоны склад тэрыторыі Глоднеўскага раёну Цэнтральна-Чарназёмнай вобласьці.

Да 20 кастрычніка 1931 году цэнтрам раёну было сяло Брасава — адсюль найменьне раёну, якое захавалася да цяперашняга часу.

У 1929—1937 гадах Брасаўскі раён уваходзіў у склад Заходняй вобласьці, у 1937—1944 гадах — у Арлоўскую вобласьць, з 1944 году — у Бранскую вобласьць.

## Дэмаграфія
Насельніцтва раёну складае 23,8 тыс. чалавек, у тым ліку ў мескіх умовах жыве каля 12&nbsp;тыс. Усяго налічваецца 82&nbsp;сельскія населеныя пункты.

## Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел
Па муніцыпальнай рэформе (2005) у раёне налічваецца 1 мескае і 10 сельскіх паселішчаў:

**Мескія паселішчы:**
# Локацкае мескае паселішча
**Сельскія паселішчы:**
# Брасаўскае сельскае паселішча
# Верабскае сельскае паселішча
# Варанавалогскае сельскае паселішча
# Глодняўскае сельскае паселішча
# Добрыкаўскае сельскае паселішча
# Дубраўскае сельскае паселішча
# Крупецкае сельскае паселішча
# Пограбскае сельскае паселішча
# Сныткінскае сельскае паселішча
# Сталбоўскае сельскае паселішча

## Транспарт
Праз раён праходзяць чыгунка Бранск — Льгоў, аўтамагістраль  Масква — Кіеў. Усе сельскія паселішчы маюць мясцовае аўтобуснае злучэньне з цэнтрам раёну.

## Славутасьці
* Дзейны манастыр Плашчанская пустэльня
Выганіцкі раён

**Вы́ганіцкі раён** — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ўва ўсходняй частцы Бранскай вобласьці Расеі. Адміністрацыйны цэнтар — мястэчка Выганічы.

## Геаграфія
Плошча раёну — 1028 км². Асноўныя рэкі — Дзясна, Лоўча, Ражок, Крупец.

## Гісторыя
Выганіцкі раён быў сфармаваны ў 1929 годзе на аснове Выганіцкай воласьці Бежыцкага павету, аднак ужо ў 1932 раён быў скасаваны, а ягоную тэрыторыю падзялілі паміж Бранскім, Почапскім і Трубчэўскім раёнамі. У 1939 годзе Выганіцкі раён быў адноўлены.

5 ліпеня 1944 году ўказам Прэзыдыюму Вярхоўнага Савету СССР была ўтвораная Бранская вобласьць, у склад якой, нароўні зь іншымі, быў улучаны і Выганіцкі раён. У 1963 годзе раён ізноў скасавалі, а аднавілі ў 1977 годзе.

## Дэмаграфія
На 1 студзеня 2009 году насельніцтва раёну складала 22,6 тыс. чалавек. Усяго налічваецца 83 сельскія населеныя пункты. Найбуйнейшыя сёлы раёну — Кокіна, Лопуш.

## Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел
Па муніцыпальнай рэформе (2005) у раёне налічваецца 1 мескае і 9 сельскіх паселішчаў:

**Мескія паселішчы:**
# Выганіцкае мескае паселішча
**Сельскія паселішчы:**
# Кокінскае сельскае паселішча
# Краснасельскае сельскае паселішча
# Лопускае сельскае паселішча
# Орменскае сельскае паселішча
# Скрабінскае сельскае паселішча
# Сасноўскае сельскае паселішча
# Утынскае сельскае паселішча
# Хмелеўскае сельскае паселішча
# Хутар-Борскае сельскае паселішча

## Навука
У сяле Кокіна Выганіцкага раёну разьмяшчаецца Бранская дзяржаўная сельскагаспадарчая акадэмія.

## Славутасьці
Рэшткі старажытных паселішчаў і гарадзішчаў уздоўж рэчак Дзясна і Рэўна.

## Асобы
Сяло Лопуш Выганіцкага раёну&nbsp;— радзіма паэта М. Грыбачова.

## Вонкавыя спасылкі

* Выганіцкі раён на Radzima.org
* Сайт адміністрацыі Выганіцкага раёну Бранскай вобласьці
* Гісторыя адміністрацыйных пераўтварэньняў Бранскай вобласьці
Канапа

**Кана́па** — від мяккай мэблі, прызначаны для сядзеньня, ляжаньня. Ад фатэля адрозьніваецца тым, што на ім могуць сядзець некалькі чалавек. Разнавіднасьць канапы — **канапа-ложак**, канапа, якая трансфармуецца ў спальнае месца. Звычайна яна мае выгляд лавы зь мяккімі падлакотнікамі і часта абсталяваная спружынамі і падушкамі, зробленымі на замову. У дамах канапы звычайна ставяць у гасьцёўне, кабінэце або пакоі адпачынку. Часам іх можна знайсьці і ў нежылых памяшканьнях, як то гатэлі, вэстыбюлі камэрцыйных офісаў, залы чаканьня і бары.

Можа ўваходзіць у набор мэблі для адпачынку, у камплекце зь іншымі прадметамі, як то фатэлямі, пуфамі, атаманкамі і часопіснымі столікамі. Канапы таксама могуць адрозьнівацца паводле памераў, колераў і дызайну.

## Крыніцы

Катэгорыя:Мэбля
Мэбля

**Мэ́бля** (ад , праз ) — сукупнасьць перасоўных ці ўбудаваных вырабаў для абстаноўкі жылых і грамадзкіх памяшканьняў і разнастайных зонаў знаходжаньня чалавека.

Адрозьніваюць:
* **набор мэблі** — група мэблевых вырабаў з шырокай варыянтнасьцю па складу, аб’яднаных паміж сабой архітэктурна-мастацкай (стылістычнай) задачай, прызначаных для абстаноўкі розных функцыянальных зон памяшканьня;
* **гарнітур мэблі** — група мэблевых вырабаў, аб’яднаных мастацка-стылістычнай і канструктыўнай прыкметамі, прызначаных для абстаноўкі пэўнай функцыянальнае зоны памяшканьня;
* **мэблевы выраб** — адзінка прадукцыі мэблевай вытворчасьці.

Да мэблі адносяцца: стол, фатэль і крэсла, ложкі, канапы, шафы розных тыпаў і прызначэньняў.

## Віды

### Паводле эксплюатацыйнага прызначэньня
Паводле эксплюатацыйнага прызначэньня вылучаюць наступныя віды мэблі:
* бытавая мэбля&nbsp;— мэбля для абстаноўкі разнастайных памяшканьняў апартамэнтаў, лецішчаў, для надворнага выкарыстаньня;
* мэбля для грамадзкіх памяшканьняў&nbsp;— мэбля для абстаноўкі прадпрыемстваў і арганізацыяў з улікам характару іх дзейнасьці і спэцыфікі функцыянальных працэсаў;
* мэбля для агульнага пакоя&nbsp;— мэбля для абстаноўкі пакояў з сумешчанымі функцыямі, напрыклад мэбля для залі, сталовай, спальні і іншых;
* мэбля для спальні;
* мэбля для сталовай;
* мэбля для кабінэта;
* мэбля для ваннага пакоя;
* мэбля для пярэдняга пакоя;
* мэбля для грамадзкіх памяшканьняў;
* дзіцячая мэбля;
* кухонная мэбля;
* садовая мэбля;
* мэбля для дашкольных установаў;
* мэбля для прадпрыемстваў гандлю;
* мэдычная мэбля;
* бібліятэчная мэбля і іншыя.

### Паводле функцыянальнага прызначэньня
Віды мэблі паводле функцыянальнага прызначэньня:
* корпусная мэбля для захоўваньня (шафа, сэкрэтэр, сэрвант, буфэт і г. д.);
* мэбля для сядзеньня, ляжаньня (ложак, канапа, кушэтка, фатэль і г. д.);
* стол;
* дзіцячы манэж;
* вешалка і іншыя.

### Паводле канструкцыйных прыкметаў
Віды мэблі паводле канструкцыйных прыкметаў:
* разборная мэбля;
* унівэрсальна-зборная мэбля;
* сэкцыйная мэбля&nbsp;— мэбля, якая складаецца зь некалькіх мэблевых сэкцыяў, усталяваных адна на другой альбо адна побач з другой;
* неразборная мэбля;
* убудаваная мэбля;
* складная мэбля&nbsp;— мэбля для пэрыядычнага выкарыстаньня са складным каркасам, канструкцыя якой прадугледжвае яе захоўваньне ў складзеным выглядзе, напрыклад складныя сталы, крэслы, вешалкі, шырмы і г. д.

### Паводле тэхналёгіі вырабу і матэрыялаў
Віды мэблі паводле тэхналёгіі вырабу і матэрыялаў:
* гнутая мэбля;
* гнутаклееная мэбля;
* плеценая мэбля;
* мэбля з драўніны;
* мэбля з плястмас;
* мэбля з мэталу і іншыя.

## У розных краінах

### Беларусь
За 2015—2019 гады лік вытворцаў мэблі ў Беларусі падвоіўся да больш як 1300 прадпрыемстваў.

## Галерэя

File:Vrba postelja.jpg|
File:Lundia-hylly.jpg|
File:Table set by tapiovaara.jpg|
File:VOLTAIRE Seat.jpg|
File:A_brown_sofa_(2005-03-03).jpg|
File:Hocker (fcm).jpg|
File:Salemer Münster Musikerzimmer Notenschrank.jpg|
File:Vedel childrens furniture gh.jpg|


## Заўвагі

## Крыніцы
Шафа

**Шафа** (ад сярэднявечн. ням. *schaf*, шафа) — мэблевы выраб, пераважна зь дзьверцамі, для захоўваньня прадметаў рознага функцыянальнага прызначэньня, са скрынкамі (шуфлядамі) альбо бязь іх.

## Віды шафаў
* шафа для адзеньня, для бялізны, для посуду, для кнігаў, кухонная шафа, кухонная шафа-стол, шафа пад мойку, шафа зь вітрынай, шафа-перагародка, насьценная шафа, камбінаваная шафа;
* сэкрэтэр;
* сэрвант;
* тумба і г. д.


Катэгорыя:Рамёствы
Катэгорыя:Дрэваапрацоўка
Шафа зь вітрынай

**Шафа зь вітрынай** (, ) — шафа з зашклёнымі аддзяленьнямі для экспанаваньня разнастайных прадметаў.

Катэгорыя:Шафа
Катэгорыя:Прымяненьне шкла
Катэгорыя:Музэелёгія
Сэкрэтэр

**Сэкрэтэр**, нар. **сакрэтнік** (, ) — шафа з адкідной дзьверкай альбо з высоўнай дошкай для пісьмовых работ. 

## Крыніцы

Катэгорыя:Шафа
Сэрвант

**Сэрва́нт** (, , ) — шафа для посуду і сталовай бялізны, верхняя плоскасьць якой прызначана для сэрвіровачных работ.

Катэгорыя:Шафа
Тумба

**Тумба** (, ) — шафа паніжанай вышыні.

Разнавіднасьцямі тумбы зьяўляюцца:
* **камода** (, ) — тумба з шуфлядамі для бялізны
* **туалетная тумба** (, ) — тумба зь люстэркам і ёмістасьцямі для туалетных прыналежнасьцяў
* **тумба для пасьцельных прыналежнасьцяў** ().

Катэгорыя:Шафа
Гардзееўскі раён

**Гардзе́еўскі раён** — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў Бранскай вобласьці Расеі. Адміністрацыйны цэнтар — сяло Гардзееўка.

## Геаграфія
Раён разьмешчаны на захадзе Бранскай вобласьці, плошча ягонай тэрыторыі складае 846,54 км².

Мяжуе:
* на поўначы з Касьцюковіцкім раёнам Магілёўскай вобласьці Беларусі;
* на захадзе з Паповагорскім раёнам Бранскай вобласьці;
* на ўсходзе з Сураскім раёнам Бранскай вобласьці;
* на поўдні з Клінцоўскім раёнам Бранскай вобласьці.

## Гісторыя
Гардзееўскі раён утвораны ў 1929 годзе і першапачаткова ўваходзіў у Клінцоўскую акругу Заходняй вобласьці, а з 1937 году — у новаўтвораную Арлоўскую вобласьць.

5 ліпеня 1944 году ўказам Прэзыдыюму Вярхоўнага савету СССР была ўтвораная Бранская вобласьць, у склад якой, нароўні зь іншымі, быў улучаны і Гардзееўскі раён. У 1963 годзе раён скасавалі, а ў 1985 годзе — аднавілі.

## Дэмаграфія
Насельніцтва раёну складае 13,4 тыс. чалавек. Усяго налічваецца 70 населеных пунктаў.

## Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел
Па муніцыпальнай рэформе (2005) у раёне налічваецца 1 мескае і 6 сельскіх паселішчаў:

**Мескія паселішчы:**
# Мірнінскае мескае паселішча
**Сельскія паселішчы:**
# Гліннаўскае сельскае паселішча
# Гардзееўскае сельскае паселішча
# Петравабудзкое сельскае паселішча
# Рудневараб’ёўскае сельскае паселішча
# Тварышынскае сельскае паселішча
# Унашаўскае сельскае паселішча

## Эканоміка
На сёньняшні дзень занятасьць насельніцтва забясьпечваюць галоўным чынам бюджэтныя арганізацыі (школа, раённая лякарня, міліцыя, суд, служба судовых прыставаў, пэнсійны фонд, філіялы банкаў, а таксама калгасы). 
* Гардзееўскі мясаперапрацоўчы камбінат.
* Тварышынскі сьпіртавы завод.

## Транспарт
Сяло Гардзееўка знаходзіцца за 35&nbsp;км ад найбліжэйшай чыгуначнай станцыі ў месьце Клінцы.

## Славутасьці
* Царква Ўшэсьця Гасподняга ў с. Вялікі Бор (1809)
* Царква Сьв. Мікалая ў с. Казарычы
* Царква Покрыва Прасьв. Багародзіцы ў с. Кузьняцы

## Вонкавыя спасылкі

* Гардзееўскі раён на Radzima.org
Лецішча

**Лецішча** — загарадны дом для гарадзкое сям’і, які, як правіла, не выкарыстоўваецца яго ўладальнікамі для пастаяннага пражываньня.

Катэгорыя:Архітэктура
Садовая мэбля

**Садовая мэбля** — мэбля для адпачынку на адкрытым паветры. Звычайна вырабляецца з устойлівага да фактараў надвор’я матэрыялаў (мэтал, камень, плястык, гума, спэцыяльна апрацаваная драўніна).

Катэгорыя:Мэбля
Буфэт

**Буфэт** (, ) — шафа для разьмяшчэньня прадуктаў харчаваньня і посуду.

Катэгорыя:Шафа
Кушэтка

**Кушэтка** () — мэблевы выраб для ляжаньня, з галаўной сьпінкай з падгалоўнікам, альбо бязь іх.

Разнавіднасьцю кушэткі зьяўляецца **тахта** () — шырокая кушэтка для двух чалавек.

Катэгорыя:Мэбля
Дзіцячы манэж

**Дзіцячы манеж** () — мэблевы выраб, які прадстаўляе сабой пераносную агароджу для дзяцей ясельнага ўзросту. Звычайна вырабляюцца з драўніны, сучасныя ўзоры могуць быць з плястыку, мэталу, нэйлёну.

Катэгорыя:Мэбля
Вешалка

**Вешалка** (, , ) — мэблевы выраб для разьмяшчэньня адзеньня і галаўных убораў.

Вырабляецца з драўніны, мэталу, плястыку і г. д.

Катэгорыя:Мэбля
Пэдасфэра

**Пэдасфэ́ра** ( — глеба +  — сфэра) — глебавае покрыва зямлі. Зьяўляецца часткай геасфэры — глеба і слаі, што ляжаць пад ёй (падглеба з карой выветрываньня) — як асяродзьдзе пражываньня жывых арганізмаў (пэдабіёнтаў).

Пэдасфэра акрэсьлівае мяжу паміж літасфэрай і атмасфэрай, зьяўляецца зонай узаемнага пранікненьня атмасфэры, гідрасфэры, літасфэры і біясфэры.

## Глядзіце таксама
* Геасфэра
* Зямля
* Глеба

## Крыніцы

## Літаратура
* 

Катэгорыя:Геасфэры
Катэгорыя:Геаграфічная тэрміналёгія
Катэгорыя:Глебазнаўства
Катэгорыя:Геалёгія
Унівэрсальна-зборная мэбля

**Унівэрсальна-зборная мэбля** (, , ) — корпусная мэбля з уніфікаваных дэталяў, якія дазваляюць ажыцьцяўляць шматварыянтную зборку вырабаў з аднаго камплекту дэталяў.

Катэгорыя:Мэбля
Кухня (памяшканьне)

**Ку́хня** () — асобнае памяшканьне з плітой, печчу для гатаваньня ежы. Кухня можа злучацца з сумежным жылым пакоем (агульным, сталовай).

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Рэстаранная тэрміналёгія

Катэгорыя:Апрацоўка прадуктаў харчаваньня