Граматыка эспэранта

**[[Эспэранта]]** — штучная аглютынатыўная мова, якая ня мае катэгорыі граматычнага роду. Назоўнікі і прыметнікі зьмяняюцца па двух склонах: назоўны і вінавальны, і двух ліках: адзіночны і множны; прыметнікі і назоўнікі павінны дапасоўвацца адзін да аднаго ў ліку і склоне. Скланеньне дзеясловаў — рэгулярнае, не залежыць ад асобы, ліку, роду дзейніка. Вінавальны склон можа ўжывацца для указаньня мэты ці кірунку дзеяньня, руху. Эспэранта мае вольны парадак словаў у сказе, як у славянскіх мовах, у лацінскай ці грэцкай.

Большасьць каранёў у эспэранцкім слоўніку запазычаны з моваў індаэўрапейскай сям’і (у асноўным з ангельскай, грэцкай, лацінскай, нямецкай, польскай, расейскай і францускай моваў).

Эспэранта мае адносна рэгулярную граматыку, фанэтычны альфабэт (усе словы прамаўляюцца як пішуцца і наадварот), і вельмі лягічную структуру (усе словы адной часьціны мовы маюць адзін і той жа канчатак). Альфабэт эспэранта пабудаваны на аснове лацінскіх літараў. Усё гэта робіць эспэранта больш лёгкай для вывучаньня і ўжываньня, чым іншыя мовы сьвету, нават для прадстаўнікоў неэўрапейскіх моваў.

## Альфабэт, вымаўленьне
Эспэранта выкарыстоўвае лацінскі альфабэт за выключэньнем літараў **q, w, x, y**, затое ёсьць літары з дыякрытычнымі знакамі: **ĉ, ĝ, ĥ, ĵ, ŝ, ŭ**, агулам 28 літараў: 

Эспэранцкія гукі вымаўляюцца гэтаксама як і ў беларускай мове. Словы чытаюцца, як і пішуцца: адна літара — адзін гук. Націск заўжды на перадапошнім складзе слова. Гукі [j] і [ŭ] лічацца зычнымі і складаў не ствараюць, а абразуюць дыфтонг з папярэдняй ці наступнай галоснай. Беларусам трэба пазьбягаць аканьня, яканьня, дзеканьня ды цеканьня, камбінацыі *di* і *ti* можна чытаць як *ды* і *ты*. 

Назвы зычных літараў утвараюцца пры дапамозе канчатку *-o* (як назоўнікі, гл. ніжэй), галосныя называюцца сваім гукам. 

Для запісу і адлюстраваньня спэцыфічных эспэранцкіх літар з дыякрытыкамі выкарыстоўваюць юнікод (Unicode). Тыя, хто карыстаецца праграмамі, якія не падтрымліваюць юнікод, запісваюць эспэранцкія літары пры дапамозе дыграфаў. Найбольш пашыраныя: 
* т.н. фундамэнтальны, рэкамэндаваны Замэнгофам: **ch, gh, hh, jh, sh, u**;
* x-мэтад (найбольш часты ў інтэрнэце і ў электронным ліставаньні): **cx, gx, hx, jx, sx, ux**; 
* розныя іншыя: пры дапамозе апострафа ** ' **, крышачкі ** ^ **, ці шляхам ужываньня астатніх літар лацінскага альфабэту.

Існуе спроба стварыць кірылічную азбуку для эспэранта (Кирила есперанто-центро).

## Часьціны мовы
### [[Назоўнік]]
Усе назоўнікі маюць канчатак **-o**. Множны лік фармуецца пры дапамозе канчатку **-j**, які пішацца пасьля канчатку назоўніка. Акрамя назоўнага склону існуе толькі вінавальны (akuzativo), які ўтвараецца пры дапамозе канчатку: **-n** (пішацца пасьля канчатку "-o" або "-oj"). Вінавальны (або прадметны) склон абазначае прамое дапаўненьне ці мэту, напрамак руху. 
Прыклад: 

Іншыя склоны перадаюцца пры дапамозе прыназоўнікаў (гл. ніжэй). 

*Уласныя назоўнікі* (што абазначаюць назвы, асобаў, імёны і т.п.) пішуцца зь вялікай літары. Найбольш вядомыя і пашыраныя імёны маюць свае адпаведнікі на эспэранта (*Petro, Ŝekspiro, Varsovio, Dnepro*). Астатнія альбо запісваюць пры дапамозе эспэранцкага альфабэту (эспэрантызуюць) з магчымым даданьнем канчатку назоўніка, альбо пакідаюць у арыгінальнай форме і пазначаюць прыкладнае вымаўленьне пры дапамозе эспэранцкіх літар: 
*Henrу Becque (Anri' Bek)*, *mi vizitis Mazyr-on* (я наведаў Мазыр). 
Жаночыя імёны дапушчальна пісаць з канчаткам **-a**: *Alona, Janka, Maria*. 

Канчатак **-o** можа быць заменены на *апостраф* ** ' **. Пры гэтым колькасьць складоў скарачаецца, але націск у слове застаецца на той самай літары (то бок ужо не на перадапошнім, а на апошнім складзе). Гэта часта выкарыстоўваецца ў паэзіі, дзеля захаваньня рытму, рыфмы. *Ho mia kor', ne batu maltrankvile* (О, маё сэрца, ня біся трывожна)

### [[Прыметнік]]
Прыметнікі маюць канчатак **-a**. Яны зьмяняюцца па ліках (множны лік — канчатак **-j**), і склонах (вінавальны склон — канчатак **-n**). Прыметнік заўжды дапасуецца да адпаведнага назоўніка ў ліку і склоне, што робіць магчымым вольны парадак словаў у сказе (прыметнік можа быць перад назоўнікам, пасьля яго, ці нават на некаторай адлегласьці). 
Прыклад: 

*Ступені параўнаньня* прыметнікаў утвараюцца пры дапамозе службовых словаў. 
Вышэйшaя cтупeнь: **pli ... ol ...** — больш ... чым ..., ці **malpli ... ol ...** — менш ... чым ...
Найвышэйшая ступень: **la plej ... el ...** — найбольш ... з ..., **la malplej ... el ...** — найменш ... з ...

### Артыкль
У эспэранта існуе адзін артыкль — азначальны артыкль **la**. Ён ужываецца перад назоўнікам (назоўным прыметнікам, займеньнікам), каб абазначыць, што гаворка ідзе пра ўжо вядомыя аб'екты ці пэрсоны. 
Літара **a** артыкля (як і канчатак назоўніка) можа быць заменена на апостраф ** ' ** — для мілагучнасьці або ў паэтычных творах. 

### [[Прыслоўе]]
*Вытворныя прыслоўі* маюць канчатак **-e**. Некаторыя зь іх, што абазначаюць месца, могуць прымаць канчатак вінавальнага склону **-n** і абазначаць напрамак. Прыслоўі могуць утварацца ад назоўнікаў, прыметнікаў, займеньнікаў, лічэбнікаў і інш. Прыклады: 
bona — добры, **bone** — добра
vendredo — пятніца, **vendrede** — у пятніцу
unu — адзін, **unue** — па-першае
mi — я, **mie** — па-мойму
hejmo — дом, **hejme** — дома, **hejmen** — дадому, дахаты. 

*Невытворныя прыслоўі* ня маюць характэрных канчаткаў і не зьмяняюцца. Прыклады: 

*Ступені параўнаньня* прыслоўяў утвараюцца гэтаксама, як і прыметнікаў: пры дапамозе словаў **(mal)pli, (mal)plej**:
**bone** — добра, **pli bone** — лепш, **plej bone** — найлепш.

### [[Займеньнік]]
* Займеньнікі *першай асобы*: **mi** — я; **ni** — мы.
* Займеньнікі *другой асобы*: **vi** — ты, вы, Вы; **ci** — ты 
: Займеньнік ci ўжываецца вельмі рэдка, каб падкрэсьліць інтымнасьць, фамільярнасьць ці зьнявагу. Займеньнік vi ўжываецца ўнівэрсальна і для адзіночнага і для множнага лікаў. 
* Займеньнікі *трэцяй асобы*: **ĝi** — яно; **li** — ён; **ŝi** — яна; **ili** — яны. 
: Займеньнік ĝi ўжываецца для замены неадушаўлёных назоўнікаў, а таксама і для тых адушаўлёных, якія не адлюстроўваюць полу асобы ці істоты (дзеці, жывёлы). 
* *Безасабовы займеньнік*: **oni** — выкарыстоўваецца, калі не пазначана дзеючая асоба: oni diras, ke ... — гавораць, што ...
* *Зваротны займеньнік*: **si** — ужываецца ва ўскосных склонах: вінавальны **sin** — сябе; давальны **al si** — сабе, і гд. 
* *Прыналежныя займеньнікі* ўтвараюцца пры дапамозе канчатку прыметнікаў **-a**: **mia** — мой, мая, маё, **ilia** — іхні. Яны зьмяняюцца па склонах, ліках і дапасуюцца да адпаведных назоўнікаў, як і прыметнікі: via libro — твая кніга, vian libron — тваю кнігу, viaj libroj — твае кнігі, viajn librojn — (бачу) твае кнігі. 
: Прыналежны займеньнік **sia** выкарыстоўваецца толькі ў трэцяй асобе. 
: Mi donas al vi **mian** libron — Я даю вам сваю (маю) кнігу
: Vi donas al mi **vian** libron — Вы даяце мне сваю (Вашу) кнігу
: Ni donas al vi **nian** libron — Мы даём вам сваю (нашу) кнігу
: Але:
: Li donas al mi **sian** libron — Ён дае мне сваю кнігу
: Li donas al mi **lian** libron — Ён дае мне яго (кагосьці іншага) кнігу
: Ili donas al mi **sian** libron — Яны даюць мне сваю кнігу

Усе згаданыя займеньнікі скланяюцца як назоўнікі, у вінавальным склоне пры дапамозе канчатку **-n**, іншыя склоны пры дапамозе прыназоўнікаў: **min** — мяне, **al ŝi** — ёй, **per si** — сабою.

### Таблічныя займеньнікі і прыслоўі
У гэтай табэлі зьмешчаны займеньнікі і займеньнікавыя прыслоўі, якія ўжываюцца, каб задаваць і адказваць на пытаньні: "хто", "як", "дзе". Для лягчэйшага запамінаньня яны зьмешчаны ў табліцу: 

З гэтымі займеньнікамі ўжываюцца словы **ajn** для прыданьня большай неакрэсьленасьці, і :**ĉi** для абазначэньня большай блізасьці: 
:**ie ajn** — дзе бы ні, **kiu ajn** — хто б ні 
:**tiu** — той, **tiu ĉi = ĉi tiu** — гэты; **tie** — там, **tie ĉi = ĉi tie** — тут.

Займеньнікі з пытальнага слупка ужываюцца і як пытальныя і як адносныя: 
* **Kiu** tie iras? = Хто там ідзе?
* Mi ne konas la homon, **kiu** tie iras. = Я ня ведаю чалавека, каторы там ідзе.

Пытальныя займеньнікі могуць граць ролю злучнікаў (conjunction):
* **Kio** estos tie? = Што там будзе?
* Mi ne scias, **kio** estos tie (, sed certas ke estos fajne). = Я ня ведаю, што там будзе (, але ўпэўнены, што будзе файна).

Займеньнікі і займеньнікавыя прыслоўі могуць спалучацца з прыназоўнікамі: 
:**de ĉie** — адусюль, **de tiam** — з таго часу, **al kiu** — каму.

Таблічныя займеньнікі і прыслоўя, якія маюць канчаткі **-u, -o, -a** скланяюцца як назоўнікі і прыметнікі: у множны лік пазначаецца пры дапамозе **-j**, вінавальны склон **-n**.

### [[Прыназоўнік]]
Прыназоўнік — часьціна мовы, якая ставіцца перад часткаю сказа, каб паказваць яе ролю ў сказе. Частка сказу з прыназоўнікам можа граць ролю дапаўненьня дзеяслова або апісаньня іншай часткі сказу, у беларускай мове гэтыя функцыі акрамя прыназоўнікаў выконваюць яшчэ і склоны. 

Пералік прыназоўнікаў эспэранта з тлумачэньнем іх значэньня і прыкладамі ўжываньня зьмешчаны ў артыкуле прыназоўнікі эспэранта.

### [[Лічэбнік]]
Колькасныя лічэбнікі:
* 0 — nul
* 1 — unu
* 2 — du
* 3 — tri
* 4 — kvar
* 5 — kvin
* 6 — ses
* 7 — sep
* 8 — ok
* 9 — naŭ
* 10 — dek
* 100 — cent
* 1000 — mil
Астатнія ўтвараюцца пры дапамозе словаскладаньня: 
* 11 — dek unu
* 12 — dek du
* 20 — dudek
* 32 — tridek du
* 512 — kvincent dek du
* 1024 — mil dudek kvar
* 65536 — sesdek kvin mil kvincent tridek ses
Колькасьць дзясяткаў і сотняў пішацца перад словамі **dek** і **cent**, і разам зь імі, націск у такой камбінацыі стаіць як і заўжды на перадапошнім складзе. Усё астатняе (тысячы, мільёны ігд) пішацца асобна. 

Для перадачы больш вялікіх лікаў ужываюцца словы:
* 1.000.000 — miliono (6 нулёў) 
* 1.000.000.000 — miliardo (9 нулёў) 
* 1.000.000.000.000 — biliono (12 нулёў) 
* 1.000.000.000.000.000.000 — triliono (18 нулёў) 

Парадкавыя лічэбнікі фармуюцца з колькасных пры дапамозе канчатку прыметнікаў: **-a**, і зьмяняюцца па ліках і склонах, як прыметнікі: 
La **sepan** tagon de la semajno Dio elektis, ke ĝi estu pli sankta, ol la ses **unuaj** tagoj. — 
Сёмы дзень тыдня Гасподзь выбраў, каб той быў больш сьвяты за шэсьць першых дзён. 
Складаныя парадкавыя лічэбнікі пішуцца праз дэфіс, разам або асобна: 
dudek naŭa = dudeknaŭa = dudek-naŭa = 29-a. 
Калі ў сказе побач ідуць парадкавы і колькасны лічэбнік, парадкавы трэба ставіць наперад, каб не было блытаніцы: 
unuaj dek jaroj — першыя дзесяць гадоў. 
dek unuaj jaroj — магчыма зразумець як: адзінаццатыя гады. 

Дробавыя лічэбнікі ўтвараюцца пры дапамозе суфікса **-on-**:
**duono** — палова, **tri kvaronoj** — тры чвэрці, **centono** — адна сотая, адсотак. 
У запісе дзесятковых дробаў цэлая частка аддзяляецца ад дробнай коскай (а кропкай часам падзяляюць вялікія лікі на часткі па 3 лічбы): 
0,5 — nul komo kvin, 1,5 — unu komo kvin = unu kaj duono (паўтара). 

Кратныя лічэбнікі ўтвараюцца пры дапамозе суфікса **-obl-**:
**duobla** — двайны, **trioble** — тройчы. 

Зборныя лічэбнікі ўтвараюцца пры дапамозе суфікса **-op-**:
**duope** — удваіх, **triopo** — тройня.

Колькасныя лічэбнікі, якія ня ёсьць назоўнікамі, не зьмяняюцца па склонах і ліках, акрамя лічэбніка unu. Ён можа прымаць множны лік **unuj** — у значэньні «адны, некаторыя», і далей, у вінавальным склоне канчатак **-n**: 
**unuj** estis kun la Judoj, kaj aliaj kun la apostoloj — адны былі на баку Юдэяў, а другія на баку апосталаў;
Kaj **unujn**, kiuj ŝanceliĝas, indulgu; — і да адных, якія вагаюцца, будзьце літасьцівыя.

Але форма *unun* зьяўляецца няправільнай, магчыма толькі unu: 
**Unu** mi renkontis en Londono, alian en Parizo — Аднаго я сустрэў у Лёндане, другога ў Парыжы.

Назоўнікі і прыметнікі, зьвязаныя зь лічэбнікамі (акрамя unu), ставяцца ў множным ліку (з канчаткам **-j**): 
unu domo — адзін дом, du domoj — два дамы, kvin domoj — пяць дамоў, dudek unu domoj — дваццаць адзін дом, 
nul arboj (neniu arbo, neniuj arboj) — нуль дрэваў(ніводнае дрэва, ніводныя дрэвы).

### [[Дзеяслоў]]
Дзеясловы ў эспэранта не зьмяняюцца па ліках і па асобах. 
* Інфінітыў, ці неазначальная форма дзеяслова мае канчатак **-i**: labori — працаваць.
* Умоўны лад мае канчатак **-us**: li laborus — ён працаваў бы.
* Загадны лад мае канчатак **-u**: laboru — працуй, працуйце; ŝi laboru — хай яна працуе; ni voĉdonu por ... — галасуйма за ...
* Мінулы час абвеснага ладу мае канчатак **-is**: ni laboris — мы працавалі.
* Цяперашні час абвеснага ладу мае канчатак **-as**: mi laboras — я працую.
* Будучы час абвеснага ладу мае канчатак **-os**: ĝi laboros — яно будзе працаваць. 

Загадны лад ужываецца:
* у лозунгах: Vivu Bjelarusujo! — (Хай) Жыве Беларусь!
* у даданых сказах пасьля злучніка **ke** (каб), калі ў галоўным сказе выказваецца загад, пажаньне ці просьба: mi volas, ke vi matenmanĝu kun mi — я хачу, каб ты пасьнедаў з мною. (Але: li diris, ke vi matenmanĝis kun li — ён сказаў, што ты сьнедаў зь ім)
* пасьля злучніка **por ke** (каб, для таго каб): mi ŝlosis domon, por ke oni ne rabu nin — я замкнуў дом, каб нас не абрабавалі. 

Ветлівая просьба утвараецца пры дапамозе слова **bonvolu** (калі ласка) і інфінітыву: bonvolu helpi min — калі ласка, дапаможы мне. 

#### [[Дзеепрыметнік]]
У беларускай мове дзеепрыметнікі бываюць незалежнага і залежнага стану. У эспэранта яны падзяляюцца на актыўныя (незалежны стан) і пасіўныя (залежны). Яны ўтвараюцца ад корня дзеяслова пры дапамозе суфіксаў (гл. табэлю) і канчатку прыметнікаў **-a** (таму скланяюцца як прыметнікі). 

Прыклады:
* leganta — чытаючы, які зараз чытае
* leginta — чытаўшы, той хто чытаў 
* legita — прачытаны, які ўжо прачыталі
* legota — які будуць чытаць (пазьней).

#### [[Дзеепрыслоўе]]
Дзеепрыслоўе ўтвараецца заменай канчатку прыметніка **-a** на канчатак прыслоўя **-e**: 
* legante — чытаючы, падчас чытаньня
* leginte — прачытаўшы, пасьля таго як прачытаў
* dirite, farite — сказана, зроблена

Складаныя формы дзеясловаў складаюцца з службовага дзеяслова **esti** у адпаведным ладзе і часе плюс дзеепрыметнік. Яны ўжываюцца каб падкрэсьліць зьмену стану: заканчэньне ці пачатак. 
* Mi estis leganta, kiam li venis — Я чытаў, у той час калі ён прыйшоў.
* Mi estis leginta, kiam li venis — Я (ужо) прачытаў, калі ён прыйшоў. 
* Mi estis legonta, kiam li venis — Я зьбіраўся пачаць чытаць, калі ён прыйшоў. 
* Mi estas leganta = mi legas — Я чытаю. 
* Mi estas leginta — Я прачытаў (дакладней: я раней чытаў, а зараз — не).
* Mi estas legonta — Я зьбіраюся пачаць чытаць. 
* Mi estos leganta, kiam li venos — Я буду чытаць, калі ён прыйдзе. 
* Mi estos leginta, kiam li venos — Я ўжо закончу чытаць, калі ён прыйдзе. 
* Mi estos legonta, kiam li venos — Я буду зьбірацца чытаць, калі ён прыйдзе. 
Такія складаныя формы можна запісваць адным словам: mi estos leginta = mi legintos. 

Часам ужываюцца неафіцыйныя суфіксы **-unt-** і **-ut-**: *legunta* homo — чалавек які б чытаў, *leguta* libro — кніга, якую б чыталі.

## [[Словаўтварэньне]]
Словаўтварэньне — важная частка граматыкі любой мовы. У эспэранта словаўтварэньне грае надзвычай важную ролю. Каб зрабіць вывучэньне і ўжываньне мовы больш лёгкім, сьпіс базавых слоў у эспэранта — вельмі невялікі (у першай апублікаванай вэрсіі было ўсяго каля 900 слоў). Але просты і багаты мэханізм словаўтварэньня дае амаль неабмежаваныя магчымасьці стварэньня новых слоў. 
Словаўтварэньне ў эспэранта адбываецца шляхам пераходу слова ў іншыя часьціны мовы, словаскладаньнем, і пры дапамозе прыставак і суфіксаў.

## Сынтакс
Пры ўжываньні ў сказе адмоўнага займеньніка вara прыслоўя часьціца ne нe ўжывaeццa: Neniu volis morti — Ніхто не хацеў паміраць. 

Катэгорыя:Эспэранта