Будызм

**Будызм** (,  — «Навука абуджанага») — найстаражытнейшая з трох сусьветных рэлігіяў, разам з ісламам і хрысьціянствам, а таксама філязофскае вучэньне, якое ахоплівае розныя традыцыі, вераваньні й практыкі, у значнай ступені заснаваныя на вучэньні Буды Гаўтамы Сак’ямуні, вядомага як Буда. Ён жыў і выкладаў на паўночным усходзе індыйскага субкантынэнту ў VI—IV стагодзьдзях да нашай эры. Прызнаны будыстамі як абуджаны й асьветлены настаўнік, які падзяліўся сваімі ведамі, каб дапамагчы жывым істотам скончыць пакуты цялеснага існаваньня (дугха), дасягнуць Нірваны й пазьбегнуць таго, што называецца цыклем пакутаў і перанараджэньняў.

Будызм падзяляецца на дзьве асноўныя плыні: Тгеравада («Школа старэйшын») і Магаяна («Вялікая калясьніца»). Тгеравада зьяўляецца найстарэйшай плыняй будызму, якая шырока распаўсюджана ў Шры-Ланцы й Паўднёва-Ўсходняй Азіі. Магаяна сустракаецца па ўсёй тэрыторыі Ўсходняй Азіі і ўключае ў сябе школы Чыстая Зямля, Дзэн, Нітырэн-сю, Тыбецкі будызм, Сінгон-сю, Тэндай-сю й Сіньнё-эн. У некаторых клясыфікацыях Ваджраяна, якая зьяўляецца падкатэгорыяй Магаяны, што практыкуецца ў Тыбеце й Манголіі, прызнана трэцяй галінай будызму. Застаючыся самай папулярнай рэлігіяй у Азіі, абедзьве галіны шырока распаўсюдзіліся па ўсім сьвеце. Ацэнкі колькасьці будыстаў па ўсім сьвеце істотна адрозьніваюцца ў залежнасьці ад спосабу вызначэньня прыхільнасьці да рэлігіі альбо вучэньня. Ніжнія планка ацэнкі складае 350—500 млн практыкуючых.

Будыйскія школы адрозьніваюцца адна ад адной шляхамі вызваленьня, значэньнем ступені важнасьці й кананічнасьці розных вучэньняў і пісаньняў, асабліва сваёй практыкай. Асновай будыйскае традыцыі й практыкі ёсьць тры каштоўнасьці (тры прыстанішчы): Буда, Дгарма (навука) і Сангга (братэрская супольнасьць). Прымаючы «прыстанішча ў трох каштоўнасьцяў» чалавек бярэ на сябе абавязак прытрымлівацца будыйскага шляху, што ў цэлым адрозьнівае будыста ад небудыста. Іншыя мэтады могуць уключаць у сябе прытрымліваньне запаведзяў Буды, падтрымку манаскай абшчыны, адмаўленьне ад звычайнага жыцьця й прыняцьце мніскага, разьвіцьцё ўважлівасьці й практыкі медытацыі, вырошчваньне вышэйшай мудрасьці й праніклівасьці, вывучэньне пісаньняў, рэлігійнай практыкі, абрадаў, а ў традыцыі Махаяны яшчэ й заклікі да будаў і бодгісатваў.

## «Буда» і Буда Сак’ямуні

Творца фундамэнтальнага пераказу ў будыйскіх навуках традыцыйна акрэсьліваецца імём «Буда» (у Санскрыце й Палі *Buddha*, г.зн. «Абуджаны»). Спасылаючыся на этымалогію гэтага слова ў Санскрыце й Палі можна сказаць, што буда гэта істота, якая дзякуючы практыцы маральнасьці (*silā*), засяроджаньню (*samādhi*, г.зн. медытацыйнаму паглынаньню) і разьвіцьцю мудрасьці (Палі: *paññā*, Санскрыт: *prajñia*) убачыла праўдзівую прыроду зьяваў, альбо *anicca* — зьменнасьць, нетрываласьць, *dukkha* — дыскамфорт зьвязаны са зьменай і *anatta* — брак нязьменнага «я». Гэта дасьведчаньне завецца «*бодгі*» (з санскрыту й палі), даслоўна «абуджэньне» (званае таксама «асьвятленьнем»), якое назаўсёды вызваляе ад цярпеньня цыклу народзінаў і сьмерці. Істота, якая абудзілася са «сну ігнараваньня» дзякуючы адкрыцьцю праўдзівай натуры рэчаіснасьці завецца будам. У гэтым разуменьні, у сьвятле будыйскіх навукаў, лічыцца, што будаў было многа, а таксама, што яшчэ мноства істотаў дасьведчыць абуджэньня.

**Напісаньне**: слова «Буда» пісанае зь вялікай літары азначае Сідхартху Гаўтаму — стваральніка Навукі Абуджанага, а напісаньне «буда» з малой літары азначае якога-кольвек іншага Абуджанага/Араханта.

## Асноўныя палажэньні й практыка
Мноства розных плыняў/тэндэнцыяў будыйскай думкі разьвілася зь першаснага пераказу навукаў Буды Сак’ямуні пасьля ягонай сьмерці. Адрозьніваюць іх практыкі, націск на выбраныя плыні-часткі з Навукі Абуджанага й культура. Тым ня менш, існуе таксама мноства супольна прызнаных каштоўнасьцяў для ўсіх традыцыяў і школаў Будызму.

### Чатыры шляхетныя праўды

Сутнасьць альбо падставовыя погляды Навукі Абуджанага выкладзеныя ў Чатырох шляхетных праўдах (Палі: *cattāri ariya saccāni*; Санскрыт: *catvāry ārya satyāni*), сфармуляваных Будам Шак’ямуні падчас першага казаньня ў Парку Газtлі ў Сарнасе. Чатыры шляхетныя праўды прымаюцца ўсіма традыцыямі Будызму без выключэньня. Гэта:

# **Першая Шляхетная Праўда аб Цярпеньні** (Палі: *dukkha ariya sacca*; Санскрыт: *arya duhkha satya*) — «Народзіны ёсьць цярпеньне, старэньне ёсьць цярпеньне, сьмерць ёсьць цярпеньне; роспач, нараканьне, боль і напружаньне ёсьць цярпеньне; павязаньне зь непажаданым ёсьць цярпеньне; расстаньне з пажаданым ёсьць цярпеньне; не дасягненьне пажаданага ёсьць цярпеньне.»
# **Другая Шляхетная Праўда аб Прычыне Цярпеньня** (Палі: *dukkha samudayo ariya sacca*; Санскрыт: *arya samudaya satya*) — прычынай цярпеньня ёсьць жаданьне — «Гэта, мніхі, Шляхетная Праўда аб Прычыне Цярпеньня: жаданьне, якое стварае далейшае станаўленьне (перанараджэньне) — якое суправаджае запал і захапленьне, што знаходзіць радасьць то тут, то там — жаданьне пачуцьцёвае прыемнасьці, жаданьне станаўленьня, жаданьне небыцьця.»
# **Трэцяя Шляхетная Праўда аб Спыненьні Цярпеньня** (Палі: *dukkha nirodho ariya sacca*; Санскрыт: *arya nirodha satya*) — «поўнае зьнікненьне й спыненьне, адмова, пакіданьне, вызваленьне, адпусканьне жаданьня.»
# **Чацьвёртая Шляхетная Праўда аб Сьцежцы, якая праводзіць да Вызваленьня** (Палі: *dukkha nirodha gāmini paṭipadā ariya sacca*; Санскрыт: *arya mārga satya*) — шляхам да спыненьня цярпеньня зьяўляецца Шляхетная Васьмёркавая Сьцежка — адпаведны погляд, адпаведнае рашэньне, адпаведная мова, адпаведнае дзеяньне, адпаведнае жыцьцё, адпаведнае імкненьне, адпаведнае засяроджаньне, адпаведная медытацыя.

Далейшыя навукі вынікаюць з Чатырох шляхетных праўдаў, складаюць іхні аналіз і разьвіцьцё. Аднак для іх правільнага зразуменьня неабходна таксама зразуменьне дактрыны нетрываласьці й браку вечнага «я» (Палі: *anattā*, Санскрыт: *anatman*), г.зн. факту, што ўсе зьявы пазбаўленыя трывалай «істоты»/субстанцыі — ёсьць пустыя і існуюць ва ўзаемнай залежнасьці й ніколі не зьяўляюцца незалежнымі ад умоваў.

### Шляхетная Васьмёркавая Сьцежка

Шляхетная Васьмёркавая Сьцежка (таксама: *Васьміасьпектавая*) ёсьць сьцежкай практыкі. Прытрымліваньне ейных радаў і ўказаньняў, сабраных у васьмі пунктах (адтуль яе і назва) мае праводзіць да поўнага зьнікненьня цярпеньня і, адпаведна, канчатковага пераходу абуджанай істоты з самсары да Нірваны. Шляхетная Васьмёркавая Сьцежка вынікае з Чацьвертай шляхетнай праўды, праўды аб сьцежцы, якая праводзіць да спыненьня цярпеньня. Буда мовіў навуку, што дзякуючы цнатлівасьці, ведам і засяроджаньню можна дасягнуць дасканаласьці — Абуджэньня — а Чатыры шляхетныя праўды й Шляхетная васьмёркавая сьцежка вызначаюць дарогу, якая вядзе да дасягненьня гэтай мэты.

Для таго, каб цалкам зразумець Чатыры шляхетныя праўды, Буда раіў ісьці Шляхетнаю Васьмёркаваю Сьцежкаю, якая складаецца з:

# **Слушны Погляд** — пазнаньне Чатырох шляхетных праўдаў (Палі: **'; [[Санскрыт]]: **')
# **Слушчане Рашэньне** — гэта рашэньне адмовы ад злой волі й адступленьне ад выкліканьня любой крыўды (Палі: **'; [[Санскрыт]]: **')
# **Слушнае Слова** — устрыманьне ад хлусьні, ад мовы выклікаючай непаразуменьні паміж людзьмі («дзелячай» мовы), абразьлівай мовы, пустаслоўя (Палі: *sammā-vācā*; Санскрыт: *samyak-vāc*)
# **Слушны Чын** — гэта ўстрыманьне ад забойства, ад крадзежы, ад няскромнасьці (Палі: *sammā-kammanta*; Санскрыт: *samyak-karmānta*)
# **Слушнае Зарабкаваньне** — гэта ўстрыманьне ад зарабкаваньня, якое прыносіць шкоду іншым істотам, такога як: рыбалоўства, гандаль зброяй, жывымі істотамі альбо іх целамі, алкаголем і іншымі наркотыкамі, атрутай, на бойні, у вайсковых структурах, зьвязаных з хлусьнёй, здрадай, прадказаньнем будучыні, ашукваньнем, выкарыстаньнем і г. д. (Палі: *sammā-ājīva*; Санскрыт: *samyak-ājīva*)

# **Слушны Высілак** — гэта намеры й высілак, якія не дазваляюць паўстаньня злых, а спрыяюць паўстаньню добрых ментальных уласьцівасьцяў. (Палі: *sammā-vāyāma*; Санскрыт: *samyak-vyāyāma*)
# **Слушная Ўважлівасьць** — захаваньне ўважлівасьці ва ўсім, што прадпрымліваецца (Палі: *sammā-sati*; Санскрыт: **')
# **Слушная Медытацыя** — імкненьне да дасягненьня станаў, у якіх зьнікае «эга» ([[Палі]]: ''sammā-samādhi''; [[Санскрыт]]: ''samyak-samādhi'')

[[Санскрыт|Санскрыцкае]] ''samyak'' і [[Палі]]йскае ''sammā'' значаць тое, што «зьвярнуцца да аднаго», «адвярнуцца ад рэшты», «цэлы», «увесь», «правільны», «уласьцівы», «праўдзівы». [[Шляхетная Васьмёркавая Сьцежка|Шляхетная Васьміасьпектавая Сьцежка]] разглядаецца некаторымі Будыйскімі школамі/традыцыямі як асобныя ўзроўні разьвіцьця, празь якія мусіць прайсьці практыкуючы. У голас гэтаму погляду, пазнаньне й рэалізацыя аднаго прыступку, праводзіць як наступства да наступнага. Існуе таксама супрацьлеглы погляд, які раіць разьвіваць усе асьпекты адначасова (кола зь няроўнымі сьпіцамі не паедзе).

[[Шляхетная Васьмёркавая Сьцежка|Шляхетная Васьміасьпектавая Сьцежка]] дзеліцца часта на тры «суполкі» правілаў, якія са-ствараюць і даакрэсьліваюць асноўныя цнатлівасьці: мудрасьць ([[Палі]]: ''paññā''; [[Санскрыт]]: ''prajñā''), маральнасьць ([[Палі]]: ''sīla''; [[Санскрыт]]: ''śīla'') і засяроджаньне ([[Палі]]: ''samādhi''; [[Санскрыт]]: ''samādhi'').

=== Медытацыя ===


**Медытацыя** — працэс самапаглыбленьня з мэтай самадасканаленьня, пры якім істота застаецца сам на сам са сваёю сьвядомасьцю. Мэтай медытацыі зьяўляецца дасягненьне стану браку думак альбо стану розуму, «які нагадвае прастору» (стану пусткі), Вызваленьне з Кола Перанараджэньняў, дасягненьне спакою, зьнішчэньне (цярпеньня), разьвіцьцё мудрасьці, дасягненьне Асьвятленьня, стану Нірваны, атрыманьне непасрэдных ведаў, паляпшэньне здароўя і такім чынам прадаўжэньне працягласьці жыцьця з мэтай дапамагчы іншым істотам вызваліцца зь цярпеньня і г. д.

=== Карма ===


**Карма** альбо **карман*' з [[Санскрыт]]у कर्म ([[Палі]]: *kamma*) зьяўляецца падставовым і вельмі важным паняцьцем Навукі Абуджанага. Даслоўна гэта слова азначае «дзеяньне» альбо «чын»; што-кольвек нехта робіць, гаворыць альбо думае паўстае карма. У Будыйскім значэньні не азначае выніку, які акрэсьліваецца як плён ([[Санскрыт]], [[Палі]]: *vipaka*), эфекту альбо прызначэньня. Правіла прычыны і наступства называецца ў мове [[Палі]] *kamma-vipaka* (дзеяньне-плён) і гаворыць, што кожны ўчынак мае свае наступствы — добрыя ўчынкі вяртаюцца ў выглядзе шчасьця, злыя ўчынкі — у выглядзе цярпеньня.

Карма зьяўляецца рухавіком, які прыводзіць у рух кола цыклу некантраляванага перанараджэньня. Карме падлягаюць усе неасьветленыя істоты.

Словы [[Буда Гаўтама|Абуджанага]] з [[Сутра Аздобы Махаяны|Сутры Аздобы Махаяны]] аб дзеяньні негатыўнае кармы:

: *Ёсьць такія, каторыя ангажуюцца адно толькі ў негатыўныя дзеяньні;
: *Ёсьць такія, якія бесьперастанку нішчаць тое што добра;
: *Ёсьць таксама такія, якім бракуе правільнасьці, якая праводзіць да вызваленьня -
: *А таму тыя, якім бракуе пазітыўных рысаў, адрэзаныя ад прычыны абуджэньня.

Словы [[Буда Гаўтама|Абуджанага]] з [[Дхамапада|Дхамапады]] аб дзеяньні негатыўнай і станоўчае кармы:

: *Зараз церпіць і пазьней будзе цярпець. Злодзей церпіць у двух часах. «Зрабіў зло» — думае і церпіць. Церпіць таксама, калі ідзе да ніжэйшых сьветаў.* (17 верш)

: *Зараз шчасьлівы і пазьней будзе шчасьлівы. Дабрачынца шчасьлівы ў двух часах. «Зрабіў дабро» — думае і ёсьць шчасьлівы. Таксама шчасьлівы, калі пераходзіць да поўнага асалоды стану.* (18 верш)

Словы [[Буда Гаўтама|Абуджанага]] з [[Сутра ведаў аб ілюзіі, аб якой прасіла найвышэйшая багіня|Сутры ведаў аб ілюзіі, аб якой прасіла найвышэйшая багіня]] апісваюць працэс награмаджэньня заслугі (станоўчае кармы) й дзякуючы таму дасягненьне асьвятленьня наступным чынам:

: *Дзякуючы збору падобных да ілюзіі награмаджэньняў
: *Заіснуе падобнае да ілюзіі прасьвятленьне.
: *Наступіць падобны да ілюзіі паказ
: *Ілюзарычнай дапамогі нясучай адчувальным істотам.

==== Як паўстае карма? ====
Істоты праз свае чыны зьбіраюць досьвед у розуме, негатыўны альбо пазітыўны, у залежнасьці ад таго, ці зьяўляюцца яны карысныя для іншых істотаў, ці шкодныя. У эфекце свайго дзеяньня істота засявае кармічнае насеньне ў розуме, калі будуць прысутнічаць наступныя чыньнікі:

# Сьвядомасьць палажэньня ў якім знаходзіцца
# Намер зьдзяйсьненьня чыну й план ягонага выкананьня
# Зьдзяйсьненьне чыну альбо намаўленьне каго-небудзь да яго зьдзяйсьненьня
# Задавальненьне з выніку гэтага дзеяньня

У выпадку наяўнасьці ўсіх чатырох элементаў кармічнае наступства зьяўляецца наймацнейшым і вынік чыну будзе найбольш інтэнсіўны. Напрыклад: кіроўца, які ненаўмысна выклікаў аварыю і зраніў пешага: (1) быў сьвядомы, што машына зьяўляецца небясьпечным сродкам перамяшчэньня і можа выклікаць аварыю й цярпеньне іншых, (2) не хацеў яго скрыўдзіць, (3) аднак гэта зрабіў, (4) зусім ня быў з таго задаволены. У гэтым выпадку пакінуты кармічны сьлед у розуме няўдалага кіроўцы будзе толькі частковы.

==== Асабістая і сукупная карма ====
Тэрмін кармы прымяняльны як да асобных індывідуумаў (у вялікім скарачэньні: кожная асоба заслугоўвае на тое, што мае), так і да збору істотаў: суполка, народ (кожны народ мае тое, на што заслугоўвае; цяперашняе становішча абумоўлена папярэднімі чынамі), насельніцтва зямлі і г. д.

=== Будыйскія ўказаньні ===


Указаньні — у Будызьме азначаюць збор парадаў альбо рэкамендацыяў для неасьветленых асобаў, якія дазваляюць ім пазьбегнуць негатыўнай [[Карма ў будызьме|кармы]]. У розных Будыйскіх традыцыях фармулююцца ў крыху розных формах, тым ня меней іх зьмест застаецца нязьменны. Найчасьцей замест слова «наказ» адьбо «запаведзь» ужываецца менавіта слова «ўказаньне», паколькі маюць яны характар дабравольнага абавязаньня. [[Буда Гаўтама|Буда]] казаў, што добра іх прытрымлівацца, аднак нікому ня могуць быць навязаныя.

==== Першая будыйская запаведзь ====
*Абавязуюся прытрымлівацца запаведзі, устрымлівацца ад адбіраньня жыцьця.*

У адрозьненьне ад рэлігіяў, дзе запаведзь «не забівай» адносіцца толькі да чалавека, Будыйская запаведзь мае на ўвазе кожную істоту, якая мае цела, кожнае стварэньне, якое здольна адчуваць. Словы [[Буда Гаўтама|Буды]] з [[Дхамапада|Дхамапады]]:

: *Усе дрыжаць, калі бачаць узьнесены кій.*
: *Усе баяцца сьмерці.*
: *Беручы самаго сябе за прыклад,*
: *Не належыць удараць іншых*
: *ані выклікаць, каб былі бітыя.*

: *Усе дрыжаць, калі бачаць узьнесены кій.*
: *Жыцьцё дорага кожнаму.*
: *Беручы самаго сябе за прыклад,*
: *Не належыць удараць іншых*
: *ані выклікаць, каб былі бітыя.*

: *У адлеглых часах існавалі толькі тры хваробы: жаданьне, голад і сапсаваньне; але з прычыны забойстваў жывёлаў яны павялічыліся да дзевяноста васьмі.* (Словы [[Буда Гаўтама|Буды]] з Сута Ніпата)

: *Спадару Таямніцаў!*
: *Першасная мудрасьць усёведаючага зацьвітае з кораня спачуваньня.* (Словы [[Буда Гаўтама|Буды]] з Сутры Ўказаньня Таямніцаў Татхагаты)

Перакладаючы дадзеныя радкі на сучасную мову, Першая Будыйская Запаведзь азначае, у тым ліку, быць [[вэганства|вэганам]]: ня толькі ўласнаруч не забіваць жывых істотаў («не належыць удараць іншых»), але і не выкарыстоўваць прадукты атрыманыя ў выніку забойства: трупы, органы, мускулатура, скура і г. д. («ані выклікаць, каб былі бітыя»).

==== Пяць Указаньняў ====
# *Абавязуюся прытрымлівацца запаведзі, устрымлівацца ад адбіраньня жыцьця.*
# *Абавязуюся прытрымлівацца запаведзі, устрымлівацца ад браньня таго, што ня дадзена.*
# *Абавязуюся прытрымлівацца запаведзі, устрымлівацца ад злога (неадпаведнага, няправільнага) сэксуальнага чыну.*
# *Абавязуюся прытрымлівацца запаведзі, устрымлівацца ад неадпаведнай мовы.*
# *Абавязуюся прытрымлівацца запаведзі, устрымлівацца ад спажываньня ап’яняльных напояў і наркотыкаў, якія праводзяць да неразважлівасьці.*

Прытрымліваньне прынамсі [[Будыйскія ўказаньні|Пяці Ўказаньняў]], а таксама прыняцьце прыстанішча ў Трох Каштоўнасьцях адрозьнівае вучня [[Буда Гаўтама|Буды]] ад небудыста.

==== Восем Указаньняў ====
# *Абавязуюся прытрымлівацца запаведзі, устрымлівацца ад адбіраньня жыцьця.*
# *Абавязуюся прытрымлівацца запаведзі, устрымлівацца ад браньня таго, што ня дадзена.*
# *Абавязуюся прытрымлівацца запаведзі, устрымлівацца ад злога (неадпаведнага, няправільнага) сэксуальнага чыну.*
# *Абавязуюся прытрымлівацца запаведзі, устрымлівацца ад неадпаведнай мовы.*
# *Абавязуюся прытрымлівацца запаведзі, устрымлівацца ад спажываньня ап’яняльных напояў і наркотыкаў, якія праводзяць да неразважлівасьці.*
# *Абавязуюся прытрымлівацца запаведзі, устрымлівацца ад прыняцьця ежы ў неадпаведным часе* (належыць прымаць пасілак адзін раз на дзень да палудня).
# *Абавязуюся прытрымлівацца запаведзі, устрымлівацца ад танцаў, сьпеваў, музыкі, наведваньня забаўляльных мерапрыемстваў, нашэньня гірляндаў, выкарыстаньня парфумаў і касьметыкі для ўпрыгожваньня цела.*
# *Абавязуюся прытрымлівацца запаведзі, устрымлівацца ад выкарыстаньня высокіх альбо вялікіх ложкаў.*

Мніхі прытрымліваюцца дадаткова шэрагу ўказаньняў, большасьць зь якіх зьяўляецца разьвіцьцём альбо паглыбленьнем [[Будыйскія ўказаньні|Васьмі Ўказаньняў]]. Так напрыклад Трэцяе Ўказаньне для мніха азначае нават не дакранацца да жанчыны. Каб утрымліваць цела і розум у чысьціні, мніхі вучацца шанаваць усіх жанчынаў і трактаваць старэйшых жанчынаў як матак, равесьніцаў як сёстраў, а малодшых жанчынаў як дачок. Акрамя таго мніхі не карыстаюцца грашыма («золатам і срэбрам»), прытрымліваюцца шэрагу правілаў этычнага захаваньня. Да цярпеньня, між іншым, праводзіць таксама позьняя пара начнога адпачынку.

== Погляд на будызм ==
Шляхетная васьмёркавая сьцежка дае магчымасьць разглядаць будызм як тры фундаментальныя практыкі:
* *Маральная дысцыпліна* (належнае слова, належны чын, належнае зарабкаваньне)
* *Медытацыйная ўраўнаважанасьць* (адпаведнае імкненьне, адпаведнае засяроджаньне, адпаведная [[Мэдытацыя ў будызьме|медытацыя]])
* *Дасканалая мудрасьць* (уласьцівы погляд, уласьцівае мысьленьне)

У даслоўным перакладзе з [[палі]] і [[санскрыт]]у, моваў найстарэйшых будыйскіх тэкстаў, «Навука Абуджанага».

Класіфікаваньне будызму як рэлігіі зьяўляецца памылкай, паколькі [[Навука Абуджанага]] не грунтуецца на веры ў кагокольвек альбо штокольвек, у тым ліку не грунтуецца на веры ў кіруючага сьветам Бога. [[Гаўтама Буда|Буда]] заўсёды адзначаў, што навучае аб «цярпеньні й канцы цярпеньня», а ягоныя навукі павінны мець перадусім практычнае прымяненьне й служыць вызваленьню зь цярпеньня. Стаўленьне Буды да рэлігіяў ілюструе прыпавесьць «Ці існуе Бог?», а таксама наступныя словы [[Гаўтама Буда|Абуджанага]]:

: *У нічога ня вер, незалежна ад таго, дзе гэта прачытаў альбо хто табе гэта сказаў, нават калі я гэта сказаў, у выпадку калі гэта не згаджаецца з тваім разуменьнем сьвету й здаровым глуздам.* Распаўсюджаны будыйскі выраз. Паўстаў, магчыма, на падставе словаў [[Гаўтама Буда|Буды]] з Каляма Суты.

: *Чалавек, які ёсьць вольны ад сьляпой веры, які ведае тое, што не было створанае, адрэзаў усе турботныя абмежаваньні, выдаліў усе прычыны (выклікаючыя каму, добрыя і злыя) і які адкінуў усе жаданьні — зьяўляецца сапраўды найвыбітнейшым зь людзей.* (97 верш [[Дхамапада|Дхамапады]])

: *Ня верце ў якія-кольвек пасланьні толькі таму, што праз доўгі час абавязвалі ў многіх краінах. Ня верце ў нешта толькі таму, што многія людзі на працягу доўгага часу тое паўтараюць. Не прымайце нічога толькі з нагоды, што нехта іншы гэта сказаў, што падтрымлівае тое сваім аўтарытэтам нейкі мудрэц альбо каплан, альбо што напісана тое ў нейкім сьвятым пісаньні. Ня верце ў нешта толькі таму, што гучыць праўдападобна. Ня верце ў бачаньні альбо ўяўленьні, якія лічыце за пасланыя Богам. Майце давер да таго, што прынялі за праўдзівае па доўгім правяраньні, да таго што прыносіць посьпех вам і іншым.* (Словы [[Гаўтама Буда|Буды]] з Каляма Суты)

: *Мніхі і вучоныя!*
: *Так як выпальваецца, выразаецца і паліруецца золата,*
: *Так таксама належыць дасьледваць мае словы*
: *І не прымаць іх адно толькі з павагі да мяне.* (Словы [[Гаўтама Буда|Буды]] з [[Аватамсака сутра|Сутры гірлянды кветак]])

: *Субхуці! Хто ня мае канцэпцыі на тэму Буды,
: *Той ня думае таксама аб [[Дгарма|Дгарме]] і [[Сангга|Сангзе]].
: *У гэты спосаб уваходзіцца ў праўдзівую існасьць.'' (Словы Буды з Праджняпараміты)

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі


Катэгорыя:Будыйская філязофія
Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы