open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Райнгольд Траўтман

**Ра́йнгольд Тра́ўтман** (; 18 студзеня 1883 — 4 кастрычніка 1951) — пруска-нямецкі мовазнаўца і палітык. Прафэсар (1920 год). Падпісант  (1933 год), сябра НСДАП (1937 год). Дзейны сябра Акадэміі навук НДР у Бэрліне (1949 год).

## Біяграфія
З 1910 году працаваў ва ўнівэрсытэтах Прагі, Кёнігсбэргу, Ляйпцыгу, Ены.

У 1933 годзе падпісаў , у 1937 годзе стаў сябрам НСДАП.

Па 1945 годзе падтрымліваў культурную арыентацыю савецкай зоны акупацыі і Ўсходняй Нямеччыны на Савецкі Саюз.

## Навуковая дзейнасьць
Аўтар працаў у галіне балтыстыкі. Склаў апісаньне балтыйскай прускай мовы, якое ўлучае тэксты і слоўнік, а таксама слоўнік асабовых імёнаў.

## Крытыка
Францускі лінгвіст-германіст Раймонд Шмітляйн (1904—1974), на падставе шматгадовых дасьледаваньнях прыйшоў да высновы, што многія літоўскія ўласныя імёны альбо будуюцца паводле германскіх, альбо ёсьць запазычанымі з германскіх, у 1948 годзе падкрэсьліваў, што гіпатэтычныя балтыйскія этымалёгіі, якія з канца XIX стагодзьдзя распрацоўвалі пэўныя аўтары (у тым ліку Райнгольд Траўтман) ня маюць ніякай навуковай вартасьці.

## Публікацыі
* Die altpreußischen Personennamen. — Göttingen, 1974.

## Заўвагі

## Крыніцы

Катэгорыя:Нямецкія мовазнаўцы
Мэдыявістыка

**Мэдыявістыка** ( «Сярэднявечча») — галіна гістарычнай навукі, якая вывучае Сярэднявечча. Храналягічна звычайна ахоплівае V—XV стагодзьдзі.

## Крыніцы

## Літаратура
*
Сьмяшарыкі

**«Сьмяшарыкі»** () — расейскі камэдыйна-сатырычны мультсэрыял, арыентаваны на агульную аўдыторыю.

Створаны ў рамках адукацыйнага праекту «Сьвет бяз гвалту» й вырабляецца пры падтрымцы Міністэрства культуры Расеі. Зь 2004 па 2012 год выпускаліся клясічныя (кананічныя) сэрыі варыянту з двухвымернай выявай.

Першыя сэзоны й сэрыі даступныя на «YouTube».

## Сьпіс пэрсанажаў
Асноўныя пэрсанажы:

## Сьпіс выпускаў, з адрасамі на «YouTube»

### 2005 г.

### 2006 г.

### 2007 г.

### 2008 г.

### 2009 год

### 2010 год

### 2011 год

### 2012, 2015 год

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны расійскі сайт
* Афіцыйны англамоўны сайт
* 

Катэгорыя:Мультфільмы
Наваградзкі сквэр

**Наваградскі сквер** — пляц ў Вільні, акаймаваны вуліцамі Пілімо, Наваградскай і Вінгру. Уключаны ў Рэестр культурных каштоўнасцей, унікальны код 10366 .

## Мінуўшчына

### Рынак дроў
На месцы скверу ў 18 ст. пачатку 19 ст злачынцаў каралі стоўбам на плошчы. 19 ст — першай палове 20 ст на гэтым месцы ужо быў рынак дроў. у 1899 годзе сквер і вуліцу Навагародская ад дроўнага рынку да Аляксандраўскага завулка (суч. вул. Альгерда) былі брукаванымі. Да 1904 г на рынку ладзілі гандаль коньмі, але з-за перанаселенасці гандляроў і павелічэння канакрадства гарадская дума вырашыла перанесці гандаль конямі на Шніпішкаўскую плошчу каля вуліцы Кальварыйскай. Па дадзеных 1898 г быў зацверджаны расклад конскіх кірмашоў, яны ладзіліся два разы на год: 3-9 сакавіка і 3-9 верасня . 1905 год 21 кастрычніка на плошчы адбыўся мітынг пратэсту супраць царскай улады. Падчас сутыкненняў з паліцыяй і войскам загінулі 7 чалавек, дзесяткі атрымалі раненні.

у 1907 годзе Гарвыканкам пачаў разглядаць пытанне аб усталяванні на дроўным рынку каменных шапікаў для продажу рыбы і іншых прадуктаў харчавання. у 1908 годзе інжынер Казімер Дабашынскі пабудаваў рыбны гандлёвы павільён на абумоўленую суму 2380 руб.

### Па Другой святовай вайне
У савецкі час на скверы працавалі падпольныя прыбіральні. У 1968 год быў пабудаваны шкляны павільён для гандлю кветкамі, распрацаваны архітэктарам Ніёле Вайчунене яшчэ ў 1961 годзе. У павільёне размясціўся фірмовая крама Кайшадорскага гадавальніка. Па праекце павільён складаўся з васемнаццаці калюмн, якія падтрымлівалі дах, і 34 шыбавых сцен, а таксама быў непакрыты ўнутраны дворык. Пазней павільён быў прыватызаваны, у ім адна за адной размясціліся піцэрыя, начны клуб і бар. 2009—2014 гг павільён быў пазакінуты, з 2014 г у будынку адноўлены бар.
Міністэрства фінансаў ЗША

**Міністэ́рства фіна́нсаў ЗША**, таксама **Дэпарта́мэнт казначэ́йства ЗША** ( (**МФЗШ**, **ДКЗШ**) — нацыянальнае міністэрства ў складзе ўрада ЗША й дэпартамэнт фінансаў фэдэральнага ўрада Злучаных Штатаў, дзе ён служыць выканаўчым дэпартамэнтам.

## Функцыі міністэрства

У функцыі міністэрства ўваходзіць распрацоўка й выкананьне эканамічнай і грашовай палітыкі ЗША, рэгуляваньне экспарту й імпарту, кантроль за дзейнасьцю банкаўскіх і фінансавых арґанізацыяў, збор падаткаў, эмісія банкнот і чаканка мэталічных манэт.

Міністэрства мае права фінансаваць дзяржаўныя выдаткі за кошт збору падаткаў, разьмяшчэньня даляравых пазык шляхам выпуску аблігацыяў Казначэйства й павелічэньня дзяржаўнага доўгу ў межах, якія ўстанаўліваюцца Кангрэсам. Дзейнасьцю міністэрства кіруе сакратар Дэпартамэнта Казначэйства ЗША. 13 лютага 2017 году сэнат ЗША зацьвердзіў *Стывена Мнучына* на пасаду кіраўніка Казначэйства.

## Глядзіце таксама
* Фэдэральная рэзэрвовая сыстэма

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* treasury.gov — афіцыйны сайт Міністэрства фінансаў Злучаных Штатаў

Катэгорыя:Урад ЗША
Катэгорыя:Органы дзяржаўнай улады ЗША
Тэрмін (неадназначнасьць)

**Тэ́рмін** гэта:

* **[[Тэрмін|-а, мужчынскі род]]**:
# слова й словазлучэньне, якія зьяўляюцца дакладным азначэньнем прадмету, зьявы, якасьці, працэсу й інш. у якой-небудзь спэцыяльнай галіне навукі, тэхнікі й мастацтва.

*  **-у, жаночы род**:
# пэўны прамежак часу, адведзены для чаго-небудзь;
# вызначаны час, пэўная дата, да наступленьня якой павінна што-небудзь адбыцца, закончыцца.

----
Ранвід

**Ранвід** — мужчынскае імя і вытворнае ад яго прозьвішча.

## Паходжаньне

Ранвід (Ranoid, Ranvid) і Відзіран (Widerannus) — імёны германскага паходжаньня. 
Іменная аснова -ран- (імя ліцьвінаў Раніла; германскае імя Ranila) паходзіць ад гоцкага *rana 'мыса дзіка' (у гонар галавы дзіка атрымаў назву клінаваты наканечнік), а аснова -від- (імёны ліцьвінаў Відмунд, Мельвід, Торвід; германскія імёны Widmund, Melvid, Torvid) — ад гоцкага wida 'повязь, злучэньне, моцнасьць' або ад гоцкага і германскага widus 'дрэва'

Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: *Ranwid Paweł* (1832 год).

## Носьбіты
* Антоні Ранвід — шляхціч Менскага ваяводзтва, які ўпамінаецца ў 1787 годзе
* Фаўстын Ранвід — барысаўскі шляхціч, удзельнік нацыянальна-вызвольнага паўстаньня 1863—1864 гадоў

Ранвіды — літоўскі шляхецкі род.

## Глядзіце таксама
* Рана
* Від

## Крыніцы

Катэгорыя:Мужчынскія імёны
Балты (дынастыя)

**Балты** (, ) — каралеўская дынастыя вэстготаў, якая валадарыла ў 395—591 гадох.

## Назва

Назва дынастыі паходзіць ад гоцкага слова balþa (baltha), што значыць «тлустыя» альбо «сьмелыя людзі».

У 1845 годзе пруска-нямецкі мовазнаўца Георг Нэсэльман дзеля азначэньня носьбітаў летувіскай і латыскай моваў увёў у навуковы ўжытак тэрмін «балты», які ў беларускай і шэрагу іншых моваў цалкам супаў з назвай каралеўскай дынастыі вэстготаў.

## Генэалёгія
* **I. [[Аларых I]]** (памёр у 410) — першы кароль вэстготаў (395—410)
** **II.** дачка — шлюб: **[[Тэадорых I]]** (загінуў у 451) — кароль вэстготаў (418—451)
*** **III. [[Тарызмунд]]** (забіты ў 453) — кароль вэстготаў (451—453)
*** **III. [[Тэадорых II]]** (забіты ў 466) — кароль вэстготаў (453—466)
*** **III.** Фрыдэрых (загінуў у 463)
*** **III. [[Эйрых]]** (памёр у 484) — кароль вэстготаў (466—484). Шлюб: Рагнагільда
**** **IV. [[Аларых II]]** (загінуў у 507) — кароль вэстготаў (484—507). Шлюбы: 1. канкубіна; 2. Тэўдыгота, дачка караля остготаў Тэадорыха Вялікага
***** **V. [[Гезалек]]** (ад першага шлюбу; загінуў у 511/513) — кароль вэстготаў (507—511)
***** **V. [[Амаларых]]** (ад другога шлюбу; загінуў у 531) — кароль вэстготаў (511/526—531). Шлюб: Клятыльда Малодшая (500/502—531), дачка караля франкаў Хлёдвіга I
*** **III.** Рыцымер
*** **III.** Гімнерыт
*** **III.** дачка — шлюб (да 442): кароль вандалаў Гунерых (памёр у 484)
*** **III.** дачка — шлюб (з 449): кароль свэваў Рэхіяр (загінуў у 456)

## Крыніцы

Катэгорыя:Каралі вэстготаў
Катэгорыя:Дынастыі
Георг Нэсэльман

**Георг Генрых Фэрдынанд Нэсэльман** (;  — ) — пруска-нямецкі мовазнаўца. Аўтар тэрміну «балты» (увёў у навуковы ўжытак у 1845 годзе).

## Біяграфія
Атрымаў адукацыю ў Кёнігсбэрскім унівэрсытэце. У 1843 годзе стаў экстраардынарным, а ў 1859 годзе ардынарным прафэсарам арабістыкі і санскрыту ў ім жа.

У 1879 годзе стаў адным з заснавальнікаў Летувіскага літаратурнага таварыства.

## Навуковая і твочая дзейнасьць
Аўтар слоўнікаў летувіскай («Wörterbuch der littauischen Sprache», Кёнігсбэрг, 1851) і балтыйскай прускай («Thesaurus linguae prussicae», Бэрлін, 1865) моваў. 

Пераклаў творы Крысьціёнаса Данэлайціса на нямецкую мову. Склаў зборнік летувіскіх народных песень на нямецкай мове («Lithuanische Volkslieder etc.», Бэрлін, 1853). 

## Крытыка

Дзеля штучнай папулярызацыі назвы «летувінінкі» ў 1850 годзе заявіў у сваім слоўніку, нібы расейскія летувісы, або жамойты, называюць прускіх летувісаў «*Létuwninkai kalninni*» з прычыны ўзгорыстай мясцовасьці. Неўзабаве, аднак, мовазнаўца Станіслаў Мікуцкі паказаў, што Нэсэльман напраўду ўзяў адпаведную назву з выдадзенай у 1842 годзе кнігі Сыманаса Даўкантаса «Лемантар летувіска-горнай і жамойцкай моваў» («*Abecieļa lîjtuwiû-kalnienû ir źiamajtiû kałbos*», сучаснае летувіскае «*Abėcėlė lietuvių-kalnėnų ir žemaičių kalbos*»), памылкова прыняўшы азначэньне «летувіска-горны» за сынонім «пруска-летувіскі». Апроч таго, Мікуцкі засьведчыў, што слова «*kalnėnai*» ('горныя, горцы') Даўкантас проста выдумаў.

Спроба Нэсэльмана назваць «летувісамі-горнікамі» прускіх летувісаў знайшла свой працяг у прэсе, калі ў 1867 годзе ў некалькіх выданьнях перадрукавалі артыкул з , у якім аўтар даводзіў, што згадка ў тагачаснай расейскай статыстыцы пра «Zmudzo-Lethonians» як апошніх з «старажытных прусаў» ёсьць няслушнай, бо «*…тэрмін жамойт… азначае нізоўца, у адрозьненьне ад летувісаў-вярхоўцаў Прусіі. <…> Але гэтыя жамойты ня ёсьць прусамі, але сапраўднымі летувісамі…*».

## Заўвагі

## Крыніцы

Катэгорыя:Нямецкія мовазнаўцы
Гімн Вайшнорыі

«**Ціха гудзе бор Вайшнорыі любай…**» ці «**Гімн Рэспублікі Вайшнорыя**» — гімн Рэспублікі Вайшнорыя, выдуманай дзяржавы на тэрыторыі Беларусі. Зьяўляецца адным з галоўных сымбаляў віртуальнай краіны, нароўні са сьцягам і гербам.

## Тэкст

## Раннія версіі
У якасці неафіцыйнага гімна Вейшнорыі выкарыстоўваліся таксама:
* Нямон гурту "Стары Ольса", прэзентаваны МЗС Вейшнорыі.
* Ананімна-правакацыйны Зянон-хоп, прапанаваны Аляксандрам Арсеновым разам з гербам і сцягам Вейшнорыі.
* "Усе мы вайшнорцы, добрыя хлопцы, разам шукалі к шчасцю дарог" Олександра Федути.

## Крыніцы

Вайшнорыя
Струга (футбольны клюб)

«**Струга**» () — паўночнамакедонскі футбольны клюб з Стругі. Быў закладзены ў 2015 годзе. Чэмпіён Паўночнай Македоніі (2023, 2024).

## Гісторыя
Клюб быў заснаваны ў 2015 годзе, і адразу ж узяў удзел у розыгрышы Чацьвертай лігі Паўночнай Македоніі. У першы ж сэзон здабыў перамогу ў чэмпіянаце і прасунуўся ў Трэцюю лігу, у якой таксама адразу здабыў перамогу. Такім чынам, усяго за два гады клюб ужо вырушыў у Другую лігу. У лістападзе 2017 году клюб браў удзел Кубку Незалежнасьці, таварыскім турніры, які ладзіцца ў Альбаніі. У паўфінале дружына здабыла перамогу ў матчы супраць «Тыраны» зь лікам 1:0, а ў фінале «Струга» выгуляла чарнагорскі «Отрант» у сэрыі пасьляматчавых пэнальці. У Другой лізе клюб крыху затрымаўся, але прасунуўся ў элітны паўчночнамакедонскі дывізіён на сэзон 2019—2020 гадоў. У 2021 годзе «Струга» брала ўдзел у розыгрышы Лігі канфэрэнцыяў, дзе саступіла латвійскай «Ліепае». Паводле вынікаў сэзону 2022—2023 гадоў каманда ўпершыню стала чэмпіёнам краіны, а праз сэзон абараніла тытул.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт 

Катэгорыя:Струга (Паўночная Македонія)
Дыграф

**Дыгра́ф**, таксама **дыгра́ма** (ад &nbsp;— «двойчы, двухразова» і &nbsp;— «пішу»)&nbsp;— састаўны пісьмовы знак, які складаецца зь дзьвюх літар і ўжываецца для абазначэньня на пісьме фанэм і іхных асноўных варыянтаў: напрыклад, беларускі дыграф ch [] і польскі sz [].

## Беларускія дыграфы

## Кірылічныя дыграфы

## Лацінскія дыграфы

## Грэцкія дыграфы
* 

## Глядзіце таксама
* Трыграф
* Тэтраграф

Катэгорыя:Дыграфы
Адальбэрт Бэцэнбэргер

**Адальбэрт Бэцэнбэргер** (;  — ) — пруска-нямецкі мовазнаўца, які лічыцца заснавальнікам балтыйскай філялёгіі. Сябра-карэспандэнт Расейскай акадэміі навук (1894 год).

## Біяграфія
Сын германіста Генрыха Эрста Бэцэнбэргера. У 1859—1869 гадох навучаўся ў гімназіі ў Касэлі. Скончыў Гётынгенскі ўнівэрсытэт. У 1874 годзе абараніў дысэртацыю ў Гётынгене, стаў габілітаваным доктарам і атрымаў годнасьць прыват-дацэнта. 

У 1879 годзе стаў адным з заснавальнікаў Летувіскага літаратурнага таварыства, а таксама прафэсарам і загаднікам катэдры санскрыту ў Кёнігсбэрскім унівэрсытэце.

У 1890/1891 навучальным годзе стаў прарэктарам Кёнігсбэрскага ўнівэрсытэту, а ў 1919/1920 і 1920/1921 навучальных гадох быў рэктарам гэтага ўнівэрсытэту.

## Навуковая дзейнасьць
Лічыцца заснавальнікам балтыйскай філялёгіі.

У 1882 годзе пакінуў сьведчаньне, што на той час летувісы ў Расейскай імпэрыі лічылі прускіх летувісаў жамойтамі, а іх мову — жамойцкай, прытым самі прускія летувісы працягвалі называць жамойтамі ўсіх расейскіх летувісаў. А ў 1887 годзе засьведчыў шырокае бытаваньне сярод прускіх летувісаў саманазвы ''žmogus'' (жмогус), у тым ліку дзеля адрозьненьня летувісаў ад іншых нацыянальнасьцяў.

## Узнагароды
* Ордэн Чырвонага арла (Прусія) 4 клясы
* Ордэн Кароны (Прусія) 3 клясы
* Ордэн Сьвятой Ганны (Расейская імпэрыя) 2 клясы

## Публікацыі
* Beiträge zu Geschichte der Litauischen Sprache. auf Grund litauischer Texte des 16. und 17. Jahrhunderts. — Göttingen, 1877.
* Lettische Dialektstudien. — Göttingen, 1885.
* Litauische Forschungen. Beiträge zur Kenntniss der Sprache und des Volkstumes der Litauer. — Göttingen, 1882.
* Über der Sprache der Preußischen Letten. — Göttingen, 1888.

## Заўвагі

## Крыніцы

Катэгорыя:Нямецкія мовазнаўцы
Трыграф

**Трыгра́ф** (ад  — «тры» і  — «пішу») — састаўны пісьмовы знак, які складаецца з трох літар і ўжываецца для абазначэньня на пісьме фанэм і іхных асноўных варыянтаў: напрыклад,  у слове *das Schloß*, які абазначае гук [],  у словах *eau*, *château*.

## Паходжаньне
У мовах з даўняй пісьмовай традыцыяй трыграфы ўзьнікаюць стыхійна дзякуючы зьмене гукавога складу мовы. Напрыклад, трыграф sch у ангельскай мове паўстаў як абазначэньне гукавога комплексу //, які перайшоў пасьля ў [], у нямецкай той жа трыграф пазначаў першапачаткова гукаспалучэньне //.

У малодапісьмовых мовах трыграфы (разам з дыграфамі) уводзяцца вынаходнікам пісьменства для тых гукаў, якім не хапае літар у выкарыстаным альфабэце. Напрыклад *[[Гъь (трыграф)|гъь]]* у абазінскай мове, *[[Хъу (трыграф)|хъу]]* ў адыгейскай і кабардзіна-чаркескай мовах.

## Статус у мове
Звычайна трыграф разглядаецца як спалучэньне трох асобных літар, што адлюстроўваецца ў альфабэтным парадку артыкулаў у слоўніках і даведніках. Аднак у некаторых мовах дыграфы й трыграфы маюць уласнае месца ў алфавіце, напрыклад, вугорскі трыграф dzs, які пазначае гук [].

## Кірылічныя трыграфы

## Лацінскія трыграфы

## Японскія трыграфы
* ひょう
* ヒョウ

## Карэйскі трыграф

У карэйскім хангыле ёсьць толькі адзін трыграф — ㅹ. Ён складаецца са знаку ㅃ і з дыякрытычнага сымбаля кругу. Зьяўляецца тэарэтычным знакам для пазначэньня гуку *//.

## Глядзіце таксама
* Дыграф
Трыграф (неадназначнасьць)

**Трыгра́ф** гэта:
* састаўны пісьмовы знак, які складаецца з трох літар і ўжываецца для абазначэньня на пісьме фанэм і іхных асноўных варыянтаў;
* пасьлядоўнасьць з трох сымбаляў у сямействе моваў Сі, першыя два зь якіх — пытальнікі («`??`»), а трэці паказвае на значэньне трыграфу.

----
Дзень Рэспублікі

**«Дзень Рэспублікі»** (афіцыйна таксама «*Дзень Незалежнасьці*») — сьвята рэжыму Лукашэнкі ў Беларусі, уведзенае ў 1996 годзе на падставе сфальсыфікаванага рэфэрэндуму як замена Дню Незалежнасьці, што сьвяткаваўся 27 ліпеня, у дзень прыняцьця Дэклярацыі аб дзяржаўным сувэрэнітэце Беларусі.

Афіцыйна прымяркоўваецца да заняцьця ў 1944 годзе Менску савецкімі войскамі ў нямецка-савецкую вайну (эпізод Другой сусьветнай вайны). Разам з тым, у вайну Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай 3 ліпеня 1655 году Менск захапіла маскоўскае войска, а 3 ліпеня 1660 году войскі Вялікага Княства Літоўскага і Каралеўства Польскага вызвалілі Менск з-пад маскоўскай акупацыі.

## Крыніцы

Катэгорыя:Рэжым Лукашэнкі
Катэгорыя:3 ліпеня
Катэгорыя:Падзеі 1944 году
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1996 годзе
Шэрая заслона

**Шэ́рая засло́на**, таксама **бе́лая засло́на**, **грэ́йаўт**, **ўа́йтаўт** (, ) — мінучая страта зроку, якая ўспрымаецца як зацямненьне сьвятла й колераў, часам суправаджаецца стратай перыферычнага зроку. Гэта папярэднік непрытомнасьці альбо чорнае заслоны () і абумоўлены гіпаксіяй (тленным галаданьнем мозгу), часта з-за падзеньня крывянога ціску.

## Прычыны
Для шэрае заслоны існуе мноства магчымых прычын:
* Шок, такі як гіпавалэмія, нават у лёгкай форме ці такі, як пры ўзяцьці крыві.
* Спантанна стоячы, асабліва калі чалавек хворы, з пахмельля або пакутуе артэрыяльнай гіпатэнзіі.
* Станоўчыя перагрузкі ў лятальных апаратах ці на амэрыканскіх горках у парку.
* Як гэта ні парадаксальна, гіпэрвэнтыляцыя: самаіндукаваныя гіпакапнія, напрыклад, у гульнях з асьфіксіяй або пры страце прытомнасьці на малой глыбіні.
* Перанапружаньне.
* Панічная атака.

Звычайна аднаўленьне адбываецца хутка й грэйаўт можа быць лёгка ліквідавана лежачы, такім чынам, каб сардэчна-сасудзістая сыстэма не працавала супраць сілы цяжару, перашкаджаючы крыві дасягнуць мозгу.

## Характарыстыка

Шэрую заслону могуць адчуваць пілёты пры вялікіх станоўчых перагрузках, выконваючы *пятлю Несьцерава* або круты разварот, прымушаючы кроў адліваць ад галавы да ніжніх канечнасьцях цела й зьніжаючы, тым самым, артэрыяльны ціск у мозгу. Гэты працэс — зваротны працэсу *[[Чырвоная заслона|чырвонае заслоны]]* (), або пачырваненьне зроку, які зьяўляецца вынікам адмоўных перагрузак, калі вэктар хуткасьці накіраваны ўніз, а паскарэньне перавышае паскарэньне сілы цяжару. Гэты стан патэнцыйна небясьпечна й можа прывесьці да пашкоджаньня сасудаў сятчаткі й гемарагічнага інсульту. Пілёты самалёта з высокай энэргаўзброенасьцю могуць падвысіць сваю ўстойлівасьць да грэйаўту з дапамогай супрацьперагрузнага гарнітура, які кіруе перасоўваньнем крыві да ніжніх канечнасьцяў, але не існуе гарнітура, здольнага кіраваць рэдаўтам. У абодвух выпадках сымптомы могуць быць ухілены неадкладна зьніжэньнем перагрузкі пры кіраваньні палётам. Працяг ці ўзмацненьне перагрузкі прывядзе да хуткага прагрэсаваньня G-LOC (якая прыводзіць да страты прытомнасьці).

Дзіўна, але нават падчас моцнага грэйаўту, пры поўнай дысфункцыі глядзельнай сыстэмы, пілёты могуць па-ранейшаму чуць, адчуваць і казаць. Іншымі словамі, поўны грэйаўт і G-LOC – розныя падзеі.

Яшчэ адна распаўсюджаная праява greyout здараецца на амэрыканскіх горках. Многія амэрыканскія горкі падвяргаюць удзельнікаў станоўчым перагрузкам, асабліва ў вэртыкальных завесах і сьпіралях. Амэрыканскія горкі рэдка падвяргаюць вялікім адмоўным перагрузкам, каб выклікаць рэдаўт, бо большасьць элемэнтаў зь нізкімі перагрузкамі прызначаны для імітацыі бязважкасьці.

## Глядзіце таксама
* Чорная заслона
* Чырвоная заслона

## Заўвагі

## Крыніцы

Катэгорыя:Вока
Катэгорыя:Паскарэньне
Восава (Салігорскі раён)

**Во́сава** — вёска ў Салігорскім раёне Менскай вобласьці Беларусі. Уваходзіць у склад Даманавіцкага сельсавету.

## Насельніцтва
* 2009 год — 278 чалавекі
* 2019 год — 185 чалавекі

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Шчадрэц у в. Восава Салігорскага раёну Менскай вобласьці (13.01.2014 г.) Жывая спадчына Беларусі. інвэнтар нематэрыяльнай спадчыны Беларусі

Катэгорыя:Даманавіцкі сельсавет (Салігорскі раён)
Катэгорыя:Населеныя пункты Салігорскага раёну
Ананчыцы

**Ананчы́цы** — вёска ў Салігорскім раёне Менскай вобласьці Беларусі. Уваходзіць у склад Даманавіцкага сельсавету.

Знаходзіцца за 45 км у напрамку на поўдзень ад гораду Салігорск, за 180 км ад Менску, каля левага берагу ракі Случ.

## Насельніцтва
* 1995 год — 712 жыхароў, 240 двароў.
* 2009 год — 422 чалавекі
* 2019 год — 298 чалавек

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Даманавіцкі сельсавет (Салігорскі раён)
Катэгорыя:Населеныя пункты Салігорскага раёну
Збаўца сьвету

**Збаўца сьвету** () — адна з сакральных назваў Езуса Хрыстуса, тып іканаграфічнага царкоўнага вобразу. Кампазыцыя павінна паказаць эсхаталягічнае значэньне валадарства Хрыста над лёсамі сьвету.

## Апісаньне

Хрыстос малюецца строга франтальна (па грудзі або па пояс), з правай рукой узьнятай у бласлаўляючым жэсьце, і дзяржавай з крыжам (у больш раньніх працах — без яе) у левай руцэ.

Спадарожны сюжэт можа таксама ўключаць выяву Панны Марыі.

Сюжэт быў распаўсюджаны ў мастацтве Рэнэсансу, зьяўляецца папулярнай тэмай для многіх італьянскіх мастакоў эпохі Адраджэньня, а таксама прадстаўнікоў Паўночнага рэнэсансу — Ян ван Эйка, Ганса Мэмлінга і Альбрэхта Дурэра і іншых.

Найбольш вядомай працай гэтага сюжэту зьяўляецца аднайменная карціна, якая прыпісваецца Леанарда да Вінчы.

## Галерэя

Файл:Carlo Crivelli, salvatore, c. 1470, El Paso Museum of Art.jpg|Карла Крывелі, *Cristo benedicente* (бл. 1472)
Файл:Leonardo da Vinci, Salvator Mundi, c.1500, oil on walnut, 45.4 × 65.6 cm.jpg|Леанарда да Вінчы, *Salvator Mundi* (бл. 1500)
File:Titian, Salvator Mundi (Christ Blessing), c. 1570, oil on canvas, 96 x 80 cm, Hermitage Museum.jpg|Тыцыян, *Salvator Mundi* (1570)
File:Unknown Flemish - Salvator Mundi - Google Art Project.jpg|Невядомы мастак, *Salvator Mundi* (трэцяя чвэрць 16-га стагодзьдзя)
File:StJohnsAshfield StainedGlass King.JPG| Вітраж у трансэпці царквы St. John's Anglican Church, Ashfield, New South Wales


## Крыніцы

Катэгорыя:Іканаграфія Ісуса Хрыста
Катэгорыя:Карціны на біблійную тэматыку
Катэгорыя:Карціны паводле тэматыкі Новага Запавету
Катэгорыя:Лацінскія словы і выразы
Мазовія (неадназначнасьць)

**[[Мазовія]]** — гістарычны край у Польшчы. Іншыя значэньні:

* Мазавецкае княства — адно з удзельных княстваў сярэднявечнай Польшчы
* Мазавецкае ваяводзтва — адно з ваяводзтваў Польшчы
* Mazovia — польскі кампутар, сумяшчальны з IBM PC

## Глядзіце таксама
* Мазоўшэ
Тэтраграф

**Тэтрагра́ф** (ад  — «чатыры» і  — «пішу») — састаўны пісьмовы знак, які складаецца з чатырох літар і ўжываецца для абазначэньня на пісьме фанэм і іхных асноўных варыянтаў.

## Кірылічныя тэтраграфы

## Лацінскія тэтраграфы

## Глядзіце таксама
* Трыграф
* Пэнтаграф

## Крыніцы

Катэгорыя:Тэтраграфы
Сьцяг Абхазіі (неадназначнасьць)

**Сьцяг Абхазіі** гэта:
* сьцяг Рэспублікі Абхазія — сьцяг самаабвешчаная дзяржавы, дэ-юрэ аўтаномная рэспубліка ў складзе Грузіі.
* сьцяг аўтаномнай рэспублікі Абхазія ў складзе Грузіі.

----
Сьцяг аўтаномнай рэспублікі Абхазія

**Сьцяг аўтано́мнай рэспу́блікі Абха́зія** — праект дзяржаўнага сымбаля абхаскай аўтаноміі ў складзе Грузіі.

## Апісаньне
Дзяржаўная геральдычная камісія Грузіі перадала на разгляд ураду Абхазіі ў выгнаньні праект сьцяга аўтаноміі.

Праект сьцягу: Прамавугольнае палотнішча з суадносінамі шырыні й даўжыні 3:4, на палавіне мачты намаляваны сьцяг Грузіі, палавіна ад вольнага краю зялёнага колеру з трыма белымі (срэбранымі) гарызантальнымі палосамі.

## Крыніцы

Грузія|Абхазія
Катэгорыя:Дзяржаўныя сымбалі Абхазіі
Катэгорыя:Дзяржаўныя сымбалі Грузіі
Аляксандрас Ванагас

**Аляксандрас Ванагас** (;  — ) — летувіскі савецкі мовазнаўца. Доктар гістарычных навук (1984 год). Заслужаны дзяяч навукі Летувіскай ССР (1985 год).

## Біяграфія
У 1966 годзе стаў сябрам Міжнароднай камісіі анамастыкі. У 1984 годзе атрымаў ступень доктара гістарычных навук.

Распрацоўваў праблемы анамастыкі Летувы з шырокім выкарыстаньнем беларускага матэрыялу: «Утварэньне гідронімаў Летувіскай ССР» (1970 год), «Этымалягічны слоўнік летувіскіх гідронімаў» (1981 год), «Летувіскія элемэнты ў беларускай анамастыцы» (1968 год).

## Летувізацыя

Па працяглым маўчаньні зь летувіскага боку, у 1966 годзе на старонках летувіскага савецкага часопісу «Baltistica» апублікаваў рэцэнзію на працы францускага лінгвіста-германіста Раймонда Шмітляйна з рэзкай крытыкай яго высноваў пра германскае (гоцкае) паходжаньне імёнаў ліцьвінаў і наступнай заявай: «*што да повязі літоўскай антрапаніміі з германскай, то трэба падкрэсьліць складанасьць гэтага пытаньня*». Аднак прытым мусіў быў прызнаць, што «*падабенства паміж некаторымі найбольш старажытнымі літоўскімі і германскімі антрапонімамі сапраўды існуе*».

## Узнагароды
* Дзяржаўная прэмія Летувіскай ССР (1974 год)
* Заслужаны дзяяч навукі Летувіскай ССР (1985 год)
* Камандорскі крыж летувіскага Ордэну Вялікага князя літоўскага Гедзіміна (1995 год)

## Крыніцы

## Літаратура
* 

Катэгорыя:Летувіскія мовазнаўцы
Лістоўка

**Лістоўка** ці **ўлётка** — від агітацыйна-палітычнай ці інфармацыйнай літаратуры, аркуш паперы з тэкстам і часам з ілюстрацыямі.

Лістоўка перадае неабходную інфармацыю аб дзейнасьці ўстановы, фірмы ці палітычнай арганізацыі або паведамляе пра падзею. Лістоўкі звычайна інфармуюць пра культурныя падзеі (канцэрты, рэпэртуар тэатра ці кіно), палітычныя падзеі (мітынгі, шэсьці, акцыі пратэсту), утрымліваюць турыстычную інфармацыю, асартымэнт тавараў або паслуг, каталёжныя даныя і.г.д.

## Крыніцы
Катэгорыя:Рэкляма
Катэгорыя:Сродкі масавай інфармацыі
Шва (неадназначнасьць)

**Шва** гэта:
* літара:
** **[[Шва]]**  — літара кірыліцы;
** **[[Шва (лацініца)|Шва]]**  — літара лацінкі;
* **[[Шва (МФА)|Шва]]** — галосная сярэдняга ўздыму ў сярэднім радзе, [ə] у МФА;
* **Шва**  — агаласоўка ў іўрыце.

----
Забродзьдзе (Салігорскі раён)

**Забро́дзьдзе** — вёска ў Салігорскім раёне Менскай вобласьці Беларусі. Уваходзіць у склад Даманавіцкага сельсавету.

## Насельніцтва
* 2009 год — 51 чалавек
* 2019 год — 24 чалавекі

## Крыніцы

Катэгорыя:Даманавіцкі сельсавет (Салігорскі раён)
Катэгорыя:Населеныя пункты Салігорскага раёну
Дэнацыяналізацыя

**Дэнацыяналізацыя** — страта нацыянальных асаблівасьцяў у культуры і мове.

Адзначаецца, што дэнацыяналізацыя беларусаў ёсьць адным з складнікаў іх русіфікацыі. Зь іншага боку, дэнацыяналізацыя жыхароў этнічнай тэрыторыі беларусаў (празь іх частковую палянізацыю або русіфікацыю) з паступовым пераводам адукацыі і мас-мэдыя на летувіскую мову дзеля асыміляцыі мясцовага насельніцтва летувісамі была складнікам палітыкі летувізацыі. Такую палітыку датычна беларускага насельніцтва, якое засталося на Віленшчыне, летувіскія ўлады праводзілі па Другой сусьветнай вайне: на ўзгадненьне з Масквой і камуністычнай Польшчай, замест зачыненых беларускіх школаў насаджаліся польскія і расейскія, беларусаў дыскрымінавалі ў атрыманьні вышэйшай адукацыі — колькасьць студэнтаў-беларусаў у летувіскім Віленскім унівэрсытэце не перавышала 1%. Замест ліквідаваных беларускіх выданьняў у савецкай Вільні пачала выходзіць польскамоўная газэта «Чырвоны штандар». Апроч таго, летувіскія ўлады не перашкаджалі ксяндзам-палякам пашыраць сярод беларусаў-каталікоў думку, што тыя — палякі.

## Глядзіце таксама
* Этнацыд

## Крыніцы

Катэгорыя:Дыскрымінацыя
Катэгорыя:Этналёгія
Катэгорыя:Культурная асыміляцыя
Іван Саракавік

**Іван Аляксандравіч Саракавік** ( 1944, Гарадзея) — беларускі гісторык. Кандыдат гістарычных навук (1971), дацэнт (1984).

## Біяграфія
Скончыў Менскі дзяржаўны пэдагагічны інстытут. У 1971 годзе атрымаў ступень кандыдата гістарычных навук, у 1984 годзе — годнасьць дацэнта. У 1982—2006 гадох — начальнік катэдры, прафэсар катэдры Акадэміі МУС Беларусі, пазьней прафэсар катэдры тэорыі і гісторыі дзяржавы і права, сацыяльна-гуманітарных і гісторыка-прававых дысцыплін Акадэміі кіраваньня пры Прэзыдэнце Рэспублікі Беларусь. У 1976 г. узнагароджаны ордэнам Працоўнаг8а Чырвонага Сцяга, у 1980 г. — Ганаровай граматай Вярхоўнага Савета БССР.

Сфера навуковых інтарэсаў: гісторыя Беларусі, гісторыя дзяржавы і права Беларусі, міліцыя ў механізме дзяржавы, праблемы моладзі, міжнацыянальных адносін.

Мае больш за 350 публікацыяў, сярод якіх манаграфіі і навучальныя дапаможнікі.

## Асноўныя публікацыі

Манаграфіі: Міліцыя ў механізме савецкай дзяржавы.1964-1991 гг. На матэрыялах БССР. У 2 ч. 2018, 2019; Гісторыя органаў унутраных спраў Беларусі: храналагічны даведнік: навук.выданне. 2003; Кіраванне міліцыяй (на матэрыялах БССР). 2007; Руководство воспітательным процессом в ЛКСМ Беларусі. 1966—1991. 2013; Особенності становленія государственності Беларусі на советской основе і подготовка Констітуціі 1927 г. 2020; Станаўленне і развіццё акадэмічнай юрыдычнай навукі ў Беларусі. 2023 і інш

Дапаможнікі: Беларусазнаўства. У 2 ч. 1999, 2001; Гісторыя Беларусі ў кантэксце сусветнай гісторыі. 2006, 2009; Станаўленне і развіццё юрыдычнай навукі і адукацыі ў Беларусі.2013; Сучасныя праблемы, гісторыя і метадалогія юрыдычнай навукі (савецкі перыяд). 2019; Гісторыя дзяржавы і права Беларусі. У 2 ч. 2020, 2021; Гісторыя дзяржавы і права Беларусі: схемы, табліцы, тлумачэнні. 2022 і інш.

## Летувізацыя

Пагаджаецца з дасьледнікам Іванам Ласковым, што «*[[Жамойць]] сталі называць [[Малая Летува|Літвой]] немцы ва Ўсходняй Прусіі, якія выдавалі на [[Летувіская мова|жамойцкай мове]] значную колькасьць пратэстанцкай літаратуры. Нямецкая ж навуковая літаратура карысталася вялікім аўтарытэтам у Расеі. Так і ў расейскай навуцы пачалі сьцьвярджаць, што [[Жамойты|жамойты]] — гэта тое ж, што і [[Ліцьвіны|літва]]*».

## Крыніцы

Катэгорыя:Беларускія мовазнаўцы
Фёдар Шымкевіч

**Фёдар Сьпірыдонавіч Шымкевіч ** (, Магілёў — ) — лінгвіст і лексыколяг.

## Біяграфія
У 1827 годзе скончыў Кіеўскую духоўную акадэмію і атрымаў ступень магістра багаслоўя і славесных навук. Працаваў выкладнікам нямецкай мовы, намесьнікам бібліятэкара Кіеўскай духоўнай акадэміі, начальнікам гаспадарчага дэпартамэнту Міністэрства ўнутраных справаў у Санкт-Пецярбургу, сябрам Прыказа грамадзкага апекаваньня ў Кіеве.

## Навуковая дзейнасьць
Стварыў першы ў гісторыі ўсходнеславянскай лексыкаграфіі этымалягічны слоўнік расейскай мовы «Корнеслов русского языка, в сравнении со всеми главными славянскими наречиями и 24 иностранными языками» (ч. 1—2, 1842 год). У 1378 артыкулах гэтага слоўніка паказваецца ўтварэньне розных словаў ад пачатковых лексічных каранёў. Сярод гэтых утварэньняў падаецца больш за 880 беларускіх словаў з паметай «літоўска-рускае».

Сярод рукапіснай спадчыны «Збор састарэлых славянарускіх словаў», праект укладаньня «Слоўніка славянскіх гаворак», слоўнікі ўкраінскай, сэрбскахарвацкай, верхнялужыцкай, гоцкай і славянскай моваў, «Нямецкая граматыка» ды іншае.

## Летувізацыя

У 1855 годзе мовазнаўца Станіслаў Мікуцкі зьвярнуў увагу на тое, што ў працы «Корнеслов русского языка, в сравнении со всеми главными славянскими наречиями и 24 иностранными языками» летувіскія словы, выпісаныя з адзінага выдадзенага ў Вялікім Княстве Літоўскім слоўніка летувіскай мовы Канстанціна Шырвіда, азначаюцца як прыналежныя да «самагіцкай мовы», а з выдадзенага ў Прусіі слоўніка Філіпа Руіга (у назове якога летувіская мова па-нямецку азначалася як «літоўская», ) — як прыналежныя да «літоўскай мовы», хоць ужо за часамі Мікуцкага афіцыйная лінгвістычная навука, наадварот, вызначала мову першага слоўніка як «уласна літоўскую», а другога — як «жамойцкую» (сучасная летувіская лінгвістыка вызначае мову прускіх выданьняў як «заснаваную на заходнежамойцкім дыялекце»). Тым часам беларуская мова ў слоўніку Фёдара Шымкевіча азначаецца «літоўска-рускай».

Як зазначае беларускі гісторык Іван Саракавік (у чым пагаджаецца з дасьледнікам Іванам Ласковым), «*[[Жамойць]] сталі называць [[Малая Летува|Літвой]] немцы ва Ўсходняй Прусіі, якія выдавалі на [[Летувіская мова|жамойцкай мове]] значную колькасьць пратэстанцкай літаратуры. Нямецкая ж навуковая літаратура карысталася вялікім аўтарытэтам у [[Расейская імпэрыя|Расеі]]. Так і ў расейскай навуцы пачалі сьцьвярджаць, што [[Жамойты|жамойты]] — гэта тое ж, што і [[Ліцьвіны|літва]]*».

## Крыніцы

Катэгорыя:Беларускія мовазнаўцы
Катэгорыя:Расейскія мовазнаўцы
Палітонім

**Паліто́нім** — назва ўсіх грамадзянаў пэўнай дзяржавы або ўсяго насельніцтва пэўнага адміністрацыйнага рэгіёну, вытворнае ад назвы дзяржавы або рэгіёну. Паказвае на палітычную прыналежнасьць людзей без уліку іх этнічнай, сацыяльнай або якой іншай ідэнтычнасьці.

## Прыклады ўтварэньня і трансфармацыі
Дзяржава Русь і адпаведны палітонім, пазьнейшы этнонім (русь, русіны) атрымалі сваю назву паводле варагаў. Як сьведчаць рускія летапісцы (найбольш раньні зь іх — манах канца XII стагодзьдзя Нестар), «*з тых варагаў празвалася Руская зямля*». У Маскоўскай дзяржаве палітонім русін з часам быў выціснуты з ужытку іншым палітонімам рускі. Як адзначаюць дасьледнікі, у XVI—XVII стагодзьдзях этнонім «русь» перайшоў у разрад канфэсіёнімаў, а як этнонім ужываўся толькі датычна жыхароў Кіеўскай Русі.

Упершыню назву «летувіская мова» ( — «*[[Літоўская мова|літоўская мова]]*») у назове кнігі, выдадзенай на мове жамойтаў (дакладней — яе *літоўскім дыялекце*), выкарысталі ў 1579 годзе народжаныя на літоўскай Жамойці выхаванцы Кёнігзбэрскай акадэміі — былыя палітычныя «літоўцы» (жыхары Вялікага Княства Літоўскага), якія эмігравалі ў Прусію. Гэта адбылося па сьмерці заснавальніка акадэміі і ініцыятара летувіскага кнігадрукаваньня герцага прускага Альбрэхта Гогенцолерна, пляменьніка вялікага князя літоўскага Жыгімонта Старога, хоць і яго супраціўніка. Назву «літоўскі дыялект» або «літоўская гаворка» (, *лі́твіш*) таксама атрымаў літаратурны дыялект мовы ідыш жыдоўскага субэтнасу літвакоў, які сфармаваўся ў Вялікім Княстве Літоўскім.

## Заўвагі

## Крыніцы

Катэгорыя:Сацыялёгія
Катэгорыя:Паліталёгія
Францішак Ксавэры Богуш

**Францішак Ксавэры Богуш** (, Вількамірскі павет — ) — грамадзка-палітычны і рэлігійны дзяяч, філёзаф і пісьменьнік.

## Біяграфія
У 1761 годзе ўступіў у манаскі ордэн езуітаў. У 1763—1766 і 1769—1770 гадох навучаўся ў Віленскай акадэміі, у 1770—1773 гадох — Гарадзенскім калегюіме. У 1772 годзе стаў прэфэктам шляхецкага канвікту ў Горадні.

Па скасаваньні ордэну езуітаў (1773 год) быў спавядальнікам у Варшаве, пробашчам у Езьне і Вількаміры. Пазьней працаваў у Антонія Тызэнгаўза, разам зь якім у 1777—1778 гадох наведаў Сылезію, Аўстрыю, Нямеччыну, Францыю, Ангельшчыну.

У 1781 годзе быў каадʼютарам віленскім, у 1784 годзе — генэральным візытатарам Адукацыйнай камісіі. У гэты пэрыяд склаў «Сумарыйную выпіску з актаў Віленскай катэдральнай капітулы 1501—1783» (выйшла з друку ў «Апісаньні рукапіснага аддзелу Віленскай публічнай бібліятэкі», 1895 год). У 1791 годзе атрымаў ордэн Сьвятога Станіслава. 

Быў у ліку супраціўнікаў Таргавіцкай канфэдэрацыі 1791 году, за што па заняцьці Вільні войскамі Расейскай імпэрыі ў 1792 годзе яго арыштавалі. Браў удзел у падрыхтоўцы паўстаньня 1794 году, прапаноўваў абвясьціць сялянам вольнасьць і свабоды, наблізіць мяшчанскі стан да шляхты. Перад пачаткам паўстаньне яго другі раз арыштавалі і вывезьлі ў Смаленск. Вызвалены праз 15 месяцаў, вярнуўся ў Вільню.

У 1803 годзе стаў генэральным інспэктарам школаў Віленскай навучальнай акругі. З 1804 году жыў у Варшаве. Абіраўся міравым судзьдзём, стаў правадзейным сябрам Варшаўскага таварыства сяброў навук, ганаровым сябрам Віленскага ўнівэрсытэту.

## Летувізацыя

У 1808 годзе ў Варшаве выйшла з друку кніга «Аб пачатку народу і мовы літоўскай» (), аўтарам якой значыўся Францішак Ксавэры Богуш. У гэтай кнізе ліцьвіны атаясамліваліся з прускімі летувісамі (з спасылкамі на кнігі, выдадзеныя ў г. зв. «Малой Летуве») і, адпаведна, літоўская мова — з жамойцкай, прытым аўтар заклікаў зрабіць яе мовай высокай культуры. У гэтай жа кнізе сьцьвярджалася, што «*літоўская мова адрозьніваецца ад славянскай*» і двойчы паўтаралася, што «*жамойцкая мова дакладна такая ж самая, як літоўская, часам адрозьніваецца вымаўленьнем, але гэтая розьніца меншая, чым паміж вялікапалякам і мазурам*», але далей фактычна зьмяшчалася сьведчаньне даволі кепскага веданьня аўтарам летувіскай мовы (на што зьвярнулі ўвагу яшчэ ў 1875 годзе), што выявілася ў наступным сьцьверджаньні: «*Жамойць называе сябе źiemaiten… <…> ліцьвіны… назвалі гэты край źiemaitis*».

## Крыніцы

## Літаратура
* 

Катэгорыя:Філёзафы
Катэгорыя:Польскія літаратары
Катэгорыя:Езуіты
Тадэвуш Чацкі

**Тадэвуш Чацкі** (; , в. Паўлаўка Валынскага ваяводзтва Каралеўства Польскага — ) — гісторык, гаспадарчы і культурны дзяяч.

## Біяграфія
Атрымаў хатнюю адукацыю. 3 1781 году быў практыкантам задворнага асэсарскага (каралеўскага) суду ў Варшаве. Зблізіўся з гісторыкам Адамам Нарушэвічам. На даручэньне караля і вялікага князя Станіслава Аўгуста Панятоўскага ўпарадкаваў частку прыватнага каралеўскага архіву і Кароннай мэтрыкі. У 1786—1792 гадох быў сябрам Кароннай скарбовай камісіі.

Праводзіў дасьледаваньні гаспадарчага стану Рэчы Паспалітай. Ініцыятар складаньня гідраграфічнай мапы Каралеўства Польскага і Вялікага Княства Літоўскага. Прапаноўваў шматлікія праекты гаспадарчага разьвіцьця рамяства, местаў, замежнага гандлю, скасаваньня ўсіх абмежаваньняў для жыдоў. Па другім падзеле Рэчы Паспалітай (1793 год) асеў у Кракаве, дзе праводзіў гістарычныя дасьледаваньні. Сабраў каштоўныя бібліятэчныя і архіўныя зборы.

Па трэцім падзеле Рэчы Паспалітай (1795 год) стаў адным з галоўных арганізатараў асьветы і навукі на землях, анэксаваных Расейскай імпэрыяй, адзін з заснавальнікаў Таварыства аматараў навук у Варшаве (1800 год). 3 1805 году быў візытатарам школаў Валынскай, Падольскай і Кіеўскай губэрняў, заснаваў Крамянецкі ліцэй (разам з Гугам Калантаем). Абіраўся ганаровым сябрам Віленскага ўнівэрсытэту. Працаваў з газэтамі «Nowy pamiętnik Warszawski» («Новы варшаўскі дзёньнік»), «Dziennik wileński» («Віленскі дзёньнік»). У 1807 і 1808 гадох арыштоўваўся з прычыны падазрэньняў у дзейнасьці супраць тагачаснага ўраду Расейскай імпэрыі.

## Навуковая дзейнасьць
У гістарычнай навуцы эпохі Асьветніцтва належаў да манархічнай плыні.

Твор «Аб літоўскіх і польскіх законах, аб іх духу, крыніцах, сувязі і аб рэчах, зьмешчаных у першым статуце для Літвы, выдадзеным у 1529 г.» (т. 1—2, 1800—1801 гады) — першая ў польскай гістарыяграфіі спроба гістарычнай інтэрпрэтацыі права.

Першы пачаў дасьледаваць Статут ВКЛ 1529 году. Галоўную крыніцу Статутаў ВКЛ бачыў у звычаях паўночных народаў і германцаў, крытыкаваў погляды, нібы права ВКЛ грунтуецца на рымскім праве.

Быў ініцыятарам зьбіраньня народных песень і паданьняў, у якіх бачыў крыніцу дзеля вывучэньня дахрысьціянскай Польшчы і Літвы.

## Крыніцы

## Літаратура
* 

Катэгорыя:Польскія гісторыкі
Чудзь

**Чудзь** — зборная руская назва шэрагу плямёнаў і народнасьцяў, як правіла, прыбалтыйска-фінскай групы (водзь, вэсь, сум, ем, карэлы, іжора, эсты ды іншыя).

Упершыню чудзь ідэнтыфікаваў як «фінляндцаў альбо эстляндцаў» у 1734 годзе прафэсар з Або Альгот Скарын (1684—1771) у дысэртацыі «De originibus priscæ gentis Varegorum». Этнонім ужываўся да канца XIX стагодзьдзі ў афіцыйных дакумэнтах Расейскай імпэрыі.

## Крыніцы

Катэгорыя:Фіна-вугорскія народнасьці
Вэпсія

**Вэпсія** (, *Vepsii*) — гістарычна-геаграфічны край на поўначы Маскоўшчыны, дзе жыве фіна-вугорскі народ вэпсы.

Гісторыя народа не вывучаная да канца. Яна разьмешчана ў некалькіх рэгіёнах: Паўднёвай Карэліі, Ленінградзкай і Валагодзкай абласьцях. Адзінага вэпскага адміністрацыйнага ўтварэньня не існуе. 

Тэрыторыя азёрная, характарызуецца убогасьцю глебаў і лясоў, недахопам транспартных шляхоў, разрэджанасьцю насельніцтва. Значныя азёры - Анескае, Ладаскае і Белае(vep.), рэкі - Ояць(vep.) і Сьвір(vep.). У 1928 годзе частка вэпсаў была пераселена ў Сібір (Кемераўская, Іркуцкая вобласьці) у зьвязку з калектывізацыяй.
Катэгорыя:Вэпсія
Катэгорыя:Фіна-вугорскія народнасьці
Катэгорыя:Фіна-вугорскі сьвет
Катэгорыя:Карэнныя народы Расеі
Барут

**Барут** ( 750) — першы вядомы паводле імя славянскі князь Карантаніі (з 740).

## Імя

Барут (Baruthus) — імя германскага паходжаньня. Іменная аснова -бар- (-бор-) (імёны ліцьвінаў Барвід, Барвін, Вісбар; германскія імёны Barvid, Barwin, Wisbar) паходзіць ад гоцкага bara, baur 'чалавек, дзіця' (літаральна — «народжаны»).

## Біяграфія
Здолеў аднавіць адзінства дзяржавы, якая распалася на некалькі княстваў па паразах ад лянгабардаў і авараў у канцы 680-х гадоў.

Каля 740 году мусіў зьвярнуцца па дапамогу да герцага Баварыі Адылы. Узамен прызнаў вяршынства Баварыі (Франконскай імпэрыі) і прыняў хрысьціянства.

Меў сына Гаразда (Cacatius) і пляменьніка Хаціміра (Cheitmar), якія кіравалі княствам па яго сьмерці.

## Крыніцы

Катэгорыя:Заходнеславянскія плямёны
Катэгорыя:Катэгорыя:Гісторыя Славеніі
Савіла

**Савіла** (*Завіла*, *Савель*, *Шавела*), **Савула** (*Савуль*, *Саваль*, *Саўль*) — мужчынскае імя і вытворнае ад яго прозьвішча.

## Паходжаньне

Савіла, Савула, Савала або Саўл (Savila, Savilo, Sauulo, Savalo, Saul) — імя германскага паходжаньня. Іменная аснова саў- (імёны ліцьвінаў Савігайла, Саўгут, Саўконт; германскія імёны Savigello, Savegot, Savegonte) паходзіць ад гоцкага і бургундзкага sauil, старагерманскага sowila 'сонца'. 

У Польшчы ў 1564 годзе адзначалася прозьвішча Sawiło (Szawiło).

Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: *Penyuk Yurkheło Sowiłowicz* (7 кастрычніка 1514 году); *людеи на имя Савила Кебетовичъ* (8 сьнежня 1522 году); *люди Костюшковские тяглые… Матей, Петрель Совулевичы* (1549 год); *мещане [[Мазыр|Мозырские]]… Федко Саволь* (1552 год); *Lukyan Szawylowycz… Stecz Szawylowycz* (1552—1555 гады); *Trochim Sowoliewic* (1558 год); *Juchno Ssawiłowicz… Sczepan Sawiłowicz… Łunko Sawiłowicz… Łunko Sawiłowic… Łunko Ssawiłowic* (1561—1566 гады); *дом Савуловъ кожамяковъ… дом Савулевь* (19 лютага 1566 году); *Derewnia Andrzejewo… Iurko Sawulewicz… Der. Obołonie… Sciepan Sawilewicz… Derewnia Zkocikowo… Andrian Sawulewicz* (1654 год); *Paweł Zawila* (6 лістапада 1671 году); *Jacobus Sawlewicz de [[Аліта|Olita]]* (28 лістапада 1722 году); *Sawiłowszczyzna* (1744 год); *Jaracz Sawiel* (1863 год).

## Носьбіты
Саўлевічы (Saulewicz) гербу Суліма — літоўскі шляхецкі род.

Шавела (*Szaweło*) — прозьвішча, гістарычна зафіксанае на тэрыторыі цяперашняй Летувы.

## Крыніцы

Катэгорыя:Мужчынскія імёны
Рагайла

**Рагайла** (*Рагела*, *Рагаль*) — мужчынскае імя і вытворнае ад яго прозьвішча.

## Паходжаньне

Рагель або Рагела (Ragel, Rogello) — імя германскага паходжаньня. Іменная аснова -раг- (-рэг-) (імёны ліцьвінаў Рагла, Рагін, Рагвалод; германскія імёны Ragilo, Ragenus, Ragvald) паходзіць ад гоцкага raginon 'гаспадарыць, судзіць, выракоўваць', ragin 'вырак', а аснова -гайл- (-гал-, -гел-) (імёны ліцьвінаў Відзігайла, Інгела, Монтгайла; германскія імёны Widigail, Ingeila, Montigel) — ад гоцкага і бургундзкага gails 'жвавы, свавольны, ганарысты'.

У 1623 годзе ў Каралявецкім унівэрсытэце навучаўся *Casparus Regelius, Liccensis Borussus*. Апроч таго, у Прусіі бытавала прозьвішча Rogall.

Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: *Ragel* (26 траўня 1390 году); *poddanych w powiecie trockim — w [[Жыжмары|Żyżmorach]]… Ragały* (28 верасьня 1524 году); *na poddane w Żyżmorach… Ragały* (28 сьнежня 1525 году); *Мацко Ракгловичъ*, *Радивонъ Рогаиловичъ* (1528 год); *село [[Лучыцы (Клецкі раён)|Лучицы]] и Фойная… Тимофей Рогалевичъ* (1552 год); *[[Мардас|Mordas]] Rogalic… Januc Rogalic synmi Niescierem a Baltromieiem… Stanko Rogalic… Miklass Rogalic… Pawel Rogielicz* (1558 год); *подданыхъ пана своего, на ймя: Стецка Рокгалу* (11 ліпеня 1561 году); *Piotr Rogiel… Sciepan Rogiel… Mikołay Rogiel* (15 траўня 1567 году); *на витине Миколая Рекгеля* (да 1600 году); *Ragella* (1603—1629 гады); *Nicolai Ragel… Nicolai Ragełowicz* (1610—1622 гады); *возных двох енералов… Петра Рокгалю* (31 траўная 1625 году); *Pan Ostaphian Rogayłło z Sawina* (1654 год); *Czwierć Leytanowo Ruckie… Zacharko Ragiel* (1765 год); *Godfrid Rogal* (14 лютага 1792 году).

## Носьбіты
* Рагель (Рагела;  852) — 
* Рагель — літоўскі баярын з Калтынянаў, які ў 1390 годзе засьведчыў умову з Тэўтонскім ордэнам
* Рагайла — літоўскі баярын, які ўпамінаецца ў перапісу харугваў 1421 году
* Радзівон Рагайлавіч — амсьціслаўскі баярын, які ўпамінаецца ў попісе войска Вялікага Княства Літоўскага 1528 году
* Астафіян Рагайла з Савіна — літоўскі шляхціч, які ўпамінаецца ў 1654 годзе
* Міхал Рагель (Рогель) — жыхар вёскі Турчынаў (Гарадзенскі павет), які ўпамінаецца ў 1773 годзе

Рагелі (Ragiel) — прыгонныя зь вёсак Пятровічаў, Панізьзя, Улазавічаў, Падбалоцьця, Шчаўканаў, Нямоняў, Сакаўшчыны, Жураўцаў, Дубіны, Зафільцаў і Гуменьнікаў (Ашмянскі павет), якія ўпамінаюцца ў XIX стагодзьдзі.

Рагалевічы (Rogalewicz) — літоўскі шляхецкі род з Камаяў і Войстаму.

Рагелі (Ragel) — літоўскі шляхецкі род з Троцкага павету.

Рагайлы-Барташэвічы — літоўскі шляхецкі род.

Рагаля (Ragalo) і Рагель (Ragiel) — прозьвішчы, зафіксаваныя ў XIX стагодзьдзі ў ваколіцах Сувалкаў.

На 1904 год існавала сяльцо Рагайлава ў Красьнянскім павеце Смаленскай губэрні.

На 1906 год існавала вёска Рэгелева ў Себескім павеце Віцебскай губэрні.

На 1910 год існаваў фальварак Рагайлаўшчына ў Амсьціслаўскім павеце Магілёўскай губэрні.

На гістарычнай Полаччыне існуе вёска Рагелева, на гістарычнай Лідчыне — Рагелеўцы, на гістарычных Ашмяншчыне і Меншчыне — Рагалі.

## Глядзіце таксама
* Рага
* Гайла

## Заўвагі

## Крыніцы

Катэгорыя:Мужчынскія імёны
Вэпсы

**Вэпсы** (па-вэпску: *vepsläižed*) — фіна-вугорскі народ. Жыве ў Расеі (пераважна ў Карэліі), ва Ўкраіне, у Эстоніі (места Тарту) і ў Беларусі (Віцебская вобласьць).

Катэгорыя:Фіна-вугорскія народнасьці
Катэгорыя:Фіна-вугорскі сьвет
Катэгорыя:Вэпсія
Глютамінавая кісьля

**Глютамі́навая кі́сьля** (іённая форма — **глютамат**; малекулярная формула — ) — α-амінакісьля, спосаб біясынтэзу бялкоў амаль для ўсіх жывых істотаў. Для чалавека ня ёсьць незаменнай, паколькі чалавечае цела можа сынтэзаваць яе ў дастатковай колькасьці. Глютамінавая кісьля — найбольш узбуджальны нэўрамэдыятар нэрвовай сыстэмы хрыбетных. Служыць  для сынтэзу інгібітарнай  (ГАБК) у ГАБК-эргічных нэўронах.

Глютамінавая кісьля існуе ў трох аптычна ізамэрных формах.

## Хімія
Пры распушчэньні кісьлі ў вадзе амінагрупа (−) можа надбаць пратон (), а карбонавыя групы могуць пратоны страчваць у залежнасьці ад  асяродзьдзя.

Глютамічная кісьля — хіральная; існуюць два люстэркавыя энантыямэры: (−) і (+). Форма  часьцей сустракаецца ў прыродзе, а форма  — у адмысловых асяродках, напрыклад у капсулах і вузавых сьценках бактэрый, печані сысуноў.

## Мінуўшчына
Амінакісьлі сустракаюцца ў прыродзе ў мностве прадуктаў, аднак іхнія смакавыя ўласьцівасьці былі адкрытыя толькі ў пачатку XX стагодзьдзя. У 1886 року нямецкі хімік Карл Гайнрых Рытгаўзэн адкрыў глютамінавую кісьлю, апрацоўваючы глютэн пшаніцы серчанай кісьляй. У 1908 японскі дасьледнік Кікунаэ Ікеда з Такійскага імпэратарскага ўнівэрсытэту выявіў, што карычневыя крышталі, якія засталіся пасьля выпарваньня вялікага аб’ёму комбавага булёну — гэта глютамінавая кісьля. Пакаштаваўшы гэтыя крышталі, ён адчуў неапісальны, але адназначны водар, які адчуваў у іншых стравах, асабліва ў водарасьцях. Прафэсар Ікеда назваў такі смак умамі, а пазьней запатэнтаваў мэтад масавай вытворчасьці крыштальнай солі глютамінавай кісьлі — глютамату натру.

## Сынтэз

### Біясынтэз

### Прамысловы
У прамысловых маштабах глютамінавую кісьлю вырабляюць больш за якія іншыя амінакісьлі. З 1950-х рокаў на замену хімічнаму сынтэзу прыйшло аэробнае закісваньне цукру й аміяку, найчасьцей для працэсу фэрмэнтацыі выкарыстоўваецца бактэрыя *[[Corynebacterium glutamicum]]*.

## Выкарыстаньне
Глютамат — ключавы чыньнік вузавага мэтабалізму. Харчовыя бялкі ў людзей пры страваваньні распадаюцца на амінакісьлі, якія служаць мэтабалічным палівам для іншых функцыяў арганізму. Ключавым працэсам для распаду амінакісьляў ёсьць трансамінацыя, у якой амінагрупа амінакісьлі перадаецца ў α-кетакісьлю, звычайна з каталізацыяй трансаміназай.

Таксама глютамат грае значную ролю ў вывадзе з арганізму лішкаў азоту.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Glutamic acid MS Spectrum

Катэгорыя:Амінакісьлі
Катэгорыя:Узмацняльнікі смаку
Катэгорыя:Узмацняльнікі ўмамі
Катэгорыя:Глютаматы
Катэгорыя:Хеляты
Катэгорыя:Харчовыя дабаўкі E
Рог (Салігорскі раён)

**Рог** — вёска ў Салігорскім раёне Менскай вобласьці Беларусі. Уваходзіць у склад Даманавіцкага сельсавету.

## Насельніцтва
* 2009 год — 79 чалавек
* 2019 год — 38 чалавек

## Крыніцы

Катэгорыя:Даманавіцкі сельсавет (Салігорскі раён)
Катэгорыя:Населеныя пункты Салігорскага раёну