Крыстыян Альдэнбург

**Крыстыян Альдэнбург** (&nbsp;— ) — манарх Кальмарскай уніі, кароль Даніі і Нарвэгіі з 1513 па 1523 год. Ён нядоўга быў каралём Швэцыі з 1520 па 1521 год. Як кароль Даніі і Нарвегіі, ён адначасова быў герцагам Шлезьвіга і Гальштайна ў сумесным кіраваньні са сваім дзядзькам Фрэдэрыкам .

Будучы каралём, Крыстыян спрабаваў захаваць Кальмарскую унію паміж скандынаўскімі краінамі, што прывяло яго да вайны са Швэцыяй, якая доўжылася з 1518 па 1523 год. Нягледзячы на тое, што ён захапіў краіну ў 1520 годзе, наступная разьня вядучай швэдзкай шляхты, царкоўных дзеячаў і іншых, вядомая як Стакгольмская крывавая лазьня, прымусіла швэдаў паўстаць супраць яго ўлады. Ён быў зрынуты падчас паўстаньня, якое ўзначаліў дваранін, а пазьней кароль Швэцыі Густаў Ваза . У 1521—1522 гадах ён спрабаваў правесьці радыкальную рэформу дацкай дзяржавы, якая б умацавала правы простых людзей за кошт шляхты і духавенства. Шляхта паўстала супраць яго ў 1523 годзе, і ён быў сасланы ў Нідэрлянды, саступіўшы дацкі трон свайму дзядзьку Фрэдэрыку. Пасьля спробы вярнуць троны ў 1531 годзе ён быў арыштаваны і да канца жыцьця ўтрымліваўся ў палоне, спачатку ў замку Сёнэрборг, а пазьней у замку Калундборг. Прыхільнікі спрабавалі вярнуць яму ўладу як падчас выгнаньня, так і падчас зьняволеньня, але пацярпелі канчатковую паразу падчас графскай вайны ў 1536 годзе. Крыстыян памёр у Калундборгу ў 1559 годзе.

У 1515 годзе Крыстыян ажаніўся з Ізабэлай Аўстрыйскай, унучкай Максіміліяна I, імпэратара Сьвятой Рымскай імпэрыі . Ізабэла памерла ў 1526 годзе, пасьля чаго яе сям’я забрала ў Крыстыяна траіх дзяцей. Яго адносіны з палюбоўніцай, Дывеке Зыгбрытсдотыр, папярэднічалі яго шлюбу і працягваліся да яе сьмерці ў 1517 годзе. Перасьлед Крыстыяна яе меркаванага забойцы спрыялі яго палітычнай ізаляцыі і падзеньню. Маці Дывеке, Зыгбрыт Ўіламс, стала ўплывовым членам савета і разам з Крыстыянам была выгнаная.

## Раньнія гады

Крыстыян нарадзіўся ў замку Нюборг у 1481 годзе і быў сынам Ганса, караля Даніі, і яго жонкі Крысьціны Саксонскай . Крыстыян паходзіў ад Вальдэмара I Швэдзкага, ад Кацярыны, дачкі Інзэ I Старэйшага, а таксама ад Інгрыд Ільвы, унучкі Свэркера I.

У 1506 годзе ён быў прызначаны намесьнікам Нарвэгіі і здолеў захаваць кантроль над краінай. Падчас свайго кіраваньня Нарвэгіяй ён спрабаваў пазбавіць нарвэскую шляхту яе традыцыйнага ўплыву, які ажыцьцяўляўся праз тайную раду *Рыгсраадэта*, што прывяло да спрэчак з апошняй.

У 1513 годзе ён стаў пераемнікам свайго бацькі на пасадзе караля Даніі і Нарвэгіі. Паўторнае ўспадкаваньне Крыстыяна на троны Нарвэгіі і Даніі было пацьверджана на сходзе знатных асоб з трох паўночных каралеўстваў *у Херрэдагу*, які сабраўся ў Капэнгагене ў 1513 годзе. Швэдзкія дэлегаты заявілі: «У нас ёсьць выбар паміж мірам дома і сваркай тут, або мірам тут і грамадзянскай вайной дома, і мы аддаем перавагу першаму». Таму рашэньне аб швэдзкай пераемнасьці было адкладзена. Каранацыя Крыстыяна як караля Даніі ў Капенгагене і Нарвегіі ў Осла адбылася летам 1514 года.

## Асабістае жыцьцё

Падчас наведваньня Бэргена ў 1507 ці 1509 годзе Крыстыян закахаўся ў нарвескую дзяўчыну галяндзкага паходжаньня па імені Дывеке Зыгбрыцдотыр . Яна стала яго палюбоўніцай і заставалася зь ім да сьмерці Дывеке. Іх адносіны не спыніліся пасьля шлюбу Крыстыяна з Ізабэлай Аўстрыйскай, унучкай імпэратара Сьвяшчэннай Рымскай імпэрыі Максіміліяна I. Яны пажаніліся па даверанасьці 11 чэрвеня 1514 году ў Брусэлі. Праз год Ізабэлу прывезьлі ў Капэнгаген, і шлюб быў пацьверджаны 12 жніўня 1515 году ў Капенгагенскім замку на цырымоніі, якую правёў Біргер Гунерсен, архібіскуп Лунда.

Дывеке памерла ў 1517 годзе, і Крыстыяна прымусілі паверыць, што магнат Торбен Оксе атруціў яе. Статус Оксе азначаў, што яго павінна была судзіць Дзяржаўная рада, але замест гэтага яго аддалі пад суд агульнаму суду прысяжных у Сольб’ергу пад Капэнгагенам. Ён быў прызнаны вінаватым і пакараны сьмерцю ў лістападзе 1517 году. Гэты ўчынак прывёў да падзелу паміж каралём і арыстакратыяй, што ў рэшце рэшт прывяло да зьвяржэньня Крыстыяна.

Галоўным дарадцам Крыстыяна была маці Дывеке, Зыгбрыт Ўілемс . Крыстыян прызначыў яе кантралёрам збораў Эрэсунда і прыслухоўваўся да яе парад па ўсіх фінансавых пытаньнях. Будучы буржуазнай, яна імкнулася пашырыць уплыў сярэдняга кляса і стварыла ўнутраную раду, якая канкуравала з *Рыгсраадэтам* за ўладу. Яе ўплывам абурылася арыстакратыя, якая вінаваціла яе ў тым, што кароль аддаваў перавагу працоўнаму клясу.

## Вяртаньне ўлады ў Швэцыі

Тым часам Крыстыян рыхтаваўся да непазьбежнай вайны са Швэцыяй. Антыдацкай фракцыі на чале з рэгентам Стэнам Стурэ Малодшым супрацьстаяла прадацкая партыя на чале з арцыбіскупам Густавам Троле. У 1517 годзе Крыстыян адправіў караблі і салдат на дапамогу арцыбіскупавай крэпасьці Штэкет, але быў разьбіты Стурэ і яго сялянскімі атрадамі пры Ведзіле . Другая спроба ў наступным годзе таксама была сарвана перамогай Стурэ ў бітве пры Бранкірцы.

Трэцяя спроба, прадпрынятая ў 1520 годзе зь вялікай арміяй францускіх, нямецкіх і шатляндзкіх наймітаў, аказалася пасьпяховай. Стур быў сьмяротна паранены ў бітве пры Богесундзе 19 студзеня, а астатнія паўстанцкія сілы былі задушаны ў красавіку ў крывавай бітве пры Упсале. Потым армія і флйт Крыстыяна рушылі ў Стакгольм і аблажылі горад. Швэцыя цяпер знаходзілася пад кіраўніцтвам удавы Стурэ Крысьціны Гіленшэрны . Стакгольм трымаўся да верасьня 1520 году, калі Крысьціна здалася. Крыстыян быў каранаваны каралём Швэцыі Тролем у лістападзе са згоды Швэдзкай тайнай рады (*Riksråd*), якая, аднак, дамаглася кампэнсацыі за мінулае і гарантыі таго, што Швэцыя будзе кіравацца ў адпаведнасьці са швэдзкімі законамі і звычаямі.

### Стакгольмская крывавая лазьня

Праз тры дні пасьля каранацыі арцыбіскуп Троле абвінаваціў пасьлядоўнікаў Стурэ ў ерасі за ўдзел у паўстаньні супраць яго. Гіленшэрна скарысталася тым фактам, што швэдзкі сойм у 1517 годзе прыняў «агульную прысягу» *(sammansvärjning)*, якая зьвязала дваранства са справай Стурэ, у абарону пасьлядоўнікаў яе мужа. Аднак Крыстыян скарыстаўся гэтым як магчымасьцю, каб умацаваць свой кантроль над Швэцыяй, выдаліўшы сваіх апанэнтаў. Ён склікаў царкоўны суд, які асудзіў усіх удзельнікаў агульнай прысягі. 8 і 9 лістапада ў Стакгольмскім замку былі пакараны сьмерцю восемдзесят два швэдзкіх двараніна, у тым ліку біскупы Скары і Стрэнгнеса . Акрамя прыхільнікаў Стурэ, якія складалі першапачатковы сьпіс Троле, падазронасьць Крыстыяна прывяла да таго, што ён нават пакараў сьмерцю прыхільнікаў Кальмарскай уніі. Целы Стурэ і яго дзіцяці былі выкапаны і спалены. Гіленшэрна і іншыя высакародныя швэдзкія дамы былі адпраўлены ў палон у Данію.

Замест таго, каб замацаваць кантроль Крыстыяна над швэдзкім тронам, гэтая крывавая лазьня неўзабаве прывяла да аддзяленьня Швэцыі ад Кальмарскай уніі. Дыдрык Слагек, якога Крыстыян прызначыў біскупам Скары і адным з трох рэгентаў Швэцыі, аказаўся жорсткім і няўмелым. Астатняя швэдзкая шляхта, ашаломленая крывавай лазьняй, паўстала супраць Крыстыяна, і швэдзкі сойм абраў Густава Вазу рэгентам, а пасьля і каралём Швэцыі. З-за гэтай разьні Крыстыяна ў Швэцыі ўспамінаюць як *Крыстыяна Тырана* (*Kristian Tyrann*).

## Прававыя рэформы і падзеньне
У чэрвені 1521 году дацкі кароль наведаў Карла V у Нідэрляндах, дзе той заставаўся некалькі месяцаў. Ён наведаў большасьць буйных гарадоў, асабіста пазнаёміўся з Квенцінам Матсісам і Альбрэхтам Дзюрэрам, а таксама сустрэўся з Эразмам, зь якім абмеркаваў пратэстанцкую Рэфармацыю. Адразу пасьля вяртаньня ў Данію ў верасьні 1521 году Крыстыян выдаў два зводы законаў — Гарадзкі закон і Зямельны закон, — якія рэгулявалі адпаведна гандаль і паводзіны духавенства. Гарадзкі закон умацаваў правы рамесьнікаў і сялян за кошт дваранства. Гандаль быў рэарганізаваны і павінен быў весьціся выключна праз рынкавыя гарады, якімі павінны былі кіраваць чыноўнікі, прызначаныя каралём. Гандаль зь сялянамі быў забаронены, і сялянам было дадзена права весьці перамовы з дваранствам аб умовах свайго валоданьня. Зямельны закон дазваляў духавенству жаніцца і перадаваў частку кантролю над царквой дзяржаве. Новыя законы былі радыкальнымі, прагрэсіўнымі і ўспрымаліся дваранствам і біскупамі як экзістэнцыяльная пагроза.

Да 1522 году ў Крыстыяна заканчваліся саюзьнікі. У спробе стварыць гандлёвую кампанію з цэнтрам у Даніі, якая б непасрэдна канкурыравала з Ганзейскай лігай, Крыстыян павысіў Зундзкія зборы, што паўплывала на гандаль паміж Швэцыяй і ганзейскімі гарадамі. У выніку Любэк і Гданьск далучыліся да маладой незалежнай Швэцыі ў вайне супраць Даніі. У Ютляндыі пачалося ўнутранае паўстаньне супраць Крыстыяна. 20 студзеня 1523 году *герэдаг* у Вібаргу прапанаваў дацкую карону дзядзьку Крыстыяна, герцагу Фрыдрыху Гальштэйнскаму. Увесну армія Фрыдрыха атрымала кантроль над большай часткай Даніі, і ў красавіку 1523 году Крыстыян пакінуў Данію, каб зьвярнуцца па дапамогу за мяжу. 1 мая ён высадзіўся ў Веэрэ ў Зэляндыі.

## Выгнаньне і зьняволеньне

У выгнаньні Крыстыян вёў сьціплае жыцьцё ў горадзе Ліер у Нідэрляндах (цяпер у Бэльгіі), чакаючы ваеннай дапамогі ад свайго швагра Карла V. Крыстыян перапісваўся з Марцінам Лютэрам і на некаторы час стаў лютэранінам; ён нават замовіў пераклад Новага Запавету на дацкую мову. Ізабэла памерла ў студзені 1526 году, і дзяцей Крыстыяна забрала яе сям’я, каб не выхоўваць іх як ератыкоў. Народная агітацыя супраць Фрыдрыха I ў Даніі сканцэнтравалася вакол Сёрэна Норбю, які сабраў войска сялян у Сканіі, але быў разьбіты ў 1525 годзе.

Да 1531 году Крыстыян вярнуўся ў каталіцызм і памірыўся з імпэратарам. Ён павёў флёт у Нарвэгію і высадзіўся ў Осьлё ў лістападзе 1531 году пад усеагульнае прызнаньне. Крыстыяну не ўдалося заваяваць замак Акерсхус і ў 1532 годзе ён прыняў абяцаньне бясьпечнага праходу ад Фрыдрыха I.

Фрыдрых не стрымаў свайго абяцаньня, і Крыстыяна ўтрымлівалі ў палоне наступныя 27 гадоў, спачатку ў замку Сёндэрборг да 1549 году, а пасьля ў замку Калундборг . Гісторыі пра адзіночнае зьняволеньне ў невялікіх цёмных пакоях недакладныя; да караля Крыстыяна ставіліся як да двараніна, асабліва ў старасьці, і яму дазвалялася ладзіць вечарыны, паляваць і свабодна перамяшчацца, пакуль ён не выходзіў за межы горада Калундборг.

Фрыдрых I памёр у красавіку 1533 году, і Дзяржаўная рада Даніі спачатку не магла выбраць пераемніка. Мэр Любэка Юрген Вуленвевер скарыстаўся міжкаралеўем, якое ўзьнікла, каб скласьці змову з мэтай аднаўленьня Крыстыяна II на троне Даніі. Ён заключыў саюз з двума вядомымі дваранамі, Амброзіем Богбіндэрам і Ёргенам Кокам, мэрам Мальмё. З Крыстафэрам, графам Ольдэнбурскім, у якасьці ваеннага камандзіра, яму ўдалося захапіць Сканію і Зэляндыю ад імя Крыстыяна II у канфлікце, вядомым як графская вайна . Аднак старэйшы сын Фрыдрыха, таксама па імені Крыстыян, сабраў войска ў Гальштэйне, якое пад кіраўніцтвам Іагана Ранцау па чарзе захапіла Гальштэйн, Ютляндыю і Зэляндыю ў сэрыі бліскучых ваенных манэўраў. Ён заключыў саюз з Густавам Вазай, які падпарадкаваў Сканію, і заняў трон як Крыстыян III Дацкі . Крыстыян II заставаўся ў турме ў Калундборгу.

Крыстыян II памёр у студзені 1559 году, празь некалькі дзён пасьля Крыстыяна III. Ён пахаваны ў Одэнсе побач з жонкай, бацькамі і сынам Джонам, які памёр улетку 1532 году.

## Памяць
Яго псыхалягічныя слабасьці прыцягнулі ўвагу гісторыкаў, асабліва яго часта згадваемая нерашучасьць, якая з гадамі, здавалася, дамінавала ў яго дзеяньнях. Аднак некаторыя зь яго амбіцый былі рэалізаваны перамогай абсалютызму ў 1660 годзе.

## У папулярнай культуры
«Крыстыян дэн Андэн» («Крыстыян II») — п’еса Джэні Бліхер-Клаўзен 1889 году, пастаўленая ў тэатры «Дагмар» у Капэнгагене.

*Падзеньне караля* () — раман дацкага пісьменьніка і ляўрэата Нобэлеўскай прэміі Ёханеса В. Енсена, апублікаваны ў трох частках з 1900 па 1901 год, лічыцца буйным творам сучаснай дацкай літаратуры. Ён апісвае заблытаную гісторыю праўленьня і падзеньня Крыстыяна II вачыма (выдуманага) Мікеля Цёгерсена, вернага пасьлядоўніка караля.

У *кнізе «Калідоры часу»* дацка-амэрыканскага пісьменьніка-фантаста Пола Андэрсана ёсьць разьдзел, у якім сучасны амэрыканец падарожнічае ў часе ў Данію XVI стагодзьдзя, прыбываючы туды неўзабаве пасьля падзеньня Крыстыяна II, дзе ён сустракае і сябруе з адданым прыхільнікам зрынутага караля, і яны разам перажываюць розныя прыгоды.

Фільм 2023 году *«Стакгольмская крывавая лазьня»* — гэта вельмі белетрызаваная гісторыя жыцьця Крыстыяна II.

## Нашчадкі

Дзеці Крыстыяна II:

## Заўвагі

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 
* 

## Вонкавыя спасылкі
* 

Катэгорыя:Рыма-каталіцкія манархі
Катэгорыя:Пратэстанцкія манархі