open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Рапухі

**Рапухі сапраўдныя** (*Bufonidae*) — сямейства бясхвостых земнаводных.

Вядомы з позьняга мэзазою (каля 140 млн г. назад). Уключаюць больш за 300 відаў. Пашыраны на ўсіх мацерыках, акрамя Антарктыды і Аўстраліі. Найбольш вялікі род — уласна рапухі (*Bufo*) — каля 200 відаў.

Даўжыня дарослых асобін да 25 см. Тулава звычайна шырокае, грузнае, канечнасьці кароткія. Зубы ў большасьці часткова або цалкам рэдукаваныя. Рапухі роду *Bufo* маюць гарызантальную зрэнку, пальцы задніх канечнасьцей часткова зьвязаны плавальнай перапонкай. За вачамі — буйныя ядавітыя залозы (паратыды), а па ўсёй сьпіне — дробныя. Скура, якая зьмяшчае шматлікія атрутныя залозы, мае гузаватую будову.

Рапухі — пераважна наземныя жывёлы. Актыўныя ў змроку. Кормяцца дробнымі бесхрыбетнымі.

Большасьць размнажаецца ў вадаёмах, некаторыя на сушы; ёсьць яйцажывародныя і жывародныя віды.

6 відаў рапух знаходзяцца ў Чырвонай кнізе МСАП. На Беларусі сустракаюцца 3 віды: рапуха зялёная (*Bufo viridis*); рапуха шэрая, або звычайная (*B. bufo*); рапуха чаротная (*В. calamita*), занесена ў Чырвоную кнігу Беларусі.
Рапуха зялёная

**Рапуха зялёная** (*Bufo viridis*) — земнаводнае, якое належыць да роду рапухі.

## Апісаньне
Дарослыя асобіны звычайна маюць даўжыню каля 50-70 мм, найбольшая даўжыня — 140 мм. Маса 12-52 г. Скура гузаватая. Верхняя частка цела сьветла-шэрага колеру зь зеленаватым адценьнем. На гэтым фоне раскіданы цёмна-зялёныя плямы, аблямаваныя вузенькай чорнай палоскай. Часта сустракаюцца чырвоныя кропачкі як на саміх плямах, так і паміж імі. Афарбоўка вельмі зьменлівая: практычна немагчыма знайсьці асобінаў, якія былі б падобныя па колькасьці плямаў, іх контурах, разьмяшчэньні, афарбоўцы. Афарбоўка ніжняй часткі цела: брудна-белы фон, часта зь цёмнымі плямамі. Сучляноўныя гурбячкі на ніжнім баку пальцаў задніх лапак звычайна адзінкавыя. 

## Літаратура
* Земнаводныя. Паўзуны: Энцыклапедычны даведнік. - Мн., БелЭн, 1996. ISBN 985-11-0067-6
* Пікулік М.М. Навошта нам амфібіі? - Мн.: Навука і тэхніка, 1992. ISBN 5-343-00383-4

## Вонкавыя спасылкі
* http://slounik.org/149663.html

Катэгорыя:Амфібіі
Рапуха шэрая

**Рапуха звычайная**, або **шэрая** (*Bufo bufo*) — земнаводнае, якое належыць да сямейства рапухі.

## Апісаньне
Звычайна даўжыня цела складае 6-8 см, можа дасягаць 10-15 см і нават 20 см. Маса 20-200 г. Цела масіўнае, адносна шырокае. Морда круглаватая. Канечнасьці адносна кароткія. Перамяшчаецца рапуха часьцей за ўсё паўзком. Афарбоўка верху звычайна аднатонная, шэрага, карычневага, часам амаль чорнага, шэра-аліўкавага колеру. Зьнізу брудна-белая, сьветла-шэрая або жаўтаватая, аднатонная ці часам з дробнымі цёмнымі плямамі. На ўнутраным баку задняй лапкі, на выгінах пальцаў ёсьць двайныя сучляноўныя гурбячкі.

## Літаратура
* Земнаводныя. Паўзуны: Энцыклапедычны даведнік. - Мн., БелЭн, 1996. ISBN 985-11-0067-6
* Пікулік М.М. Навошта нам амфібіі? - Мн.: Навука і тэхніка, 1992. ISBN 5-343-00383-4

## Вонкавыя спасылкі
* http://slounik.org/149662.html

Катэгорыя:Амфібіі
Васіль Клебановіч

**Васі́ль Клебано́віч** (7 студзеня 1929, м. Грэск, Слуцкі раён — беларускі глебазнавец. Скончыў БДУ (1953). З 1958 року працаваў у Беларускім НДІ глебазнаўства і аграхіміі. Ляўрэат Дзяржаўнае прэміі БССР у галіне навукі за цыкл працаў па вывучэньні глебаў БССР, выдадзеных разам з іншымі аўтарамі ў 1968-1974 гадох. У тых працах абагульнены вялікі фактычны матэрыял, атрыманы пры буйнамаштабных глебава-гэабатанічных дасьледаваньнях, а таксама матэрыял па вывучэньні ўмоваў, уплываючыў на формаваньне глебаў краіны .

## Крыніцы

Катэгорыя:Беларускія глебазнаўцы
Катэгорыя:Нарадзіліся 7 студзеня
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1929 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Грэску
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Слуцкім раёне
Рукакрылыя

**Рукакрылыя** (Chiroptera) — атрад пляцэнтарных сысуноў, адзіны, прадстаўнікі якога здольныя да актыўнага палёту. Гэта другі па велічыні (пасьля грызуноў) атрад сысуноў, уключае 21 сямейсва (у Беларусі толькі адзінае — Vespertilionidae) і больш за 1400 відаў. Іх дасьледаваньню прысьвечана навука хіраптэралёгія. Сыстэматычна рукакрылыя блізкія да мошкаедных.

## Сыстэматыка
**Рукакрылыя** (Chiroptera)
* падатрад Yinpterochiroptera
** сямействы: крыланавыя (Pteropodidae), Megadermatidae, Craseonycteridae, Hipposideridae, Rhinolophidae, Rhinonycteridae, Rhinopomatidae
* падатрад Yangochiroptera
** сямействы: Miniopteridae, Noctilionidae, Mormoopidae, Mystacinidae, Thyropteridae, Furipteridae, Mormoopidae, Phyllostomidae, Molossidae, Emballonuridae, Myzopodidae, Emballonuridae, Natalidae, вечарнікавыя (Vespertilionidae)

## Гл. таксама
* Вампіры
* Крыланавыя

*
Рысі

**Рысь** (*Lynx*) — род драпежных сысуноў сямейства каціных.

## Агульная характарыстыка
Рысі характарызуюцца тым, што іх вуха ўвянчаны пучком чорных валасоў, а цела з кароткім хвастом і доўгімі нагамі. У рысі 28 зубоў замест звычайных 30 зубоў у іншых каціных. 

Насяляюць лясныя рэгіёны паўночнага паўшар’я. Здабычай рысі ёсць ў асноўным зайцы, трусы і грызуны. 

## Віды
Да яго адносяцца некалькі відаў сярэдніх памераў:

* Рысь звычайная
* Гішпанская рысь
* Рысь канадзкая
* Рудая рысь
* † *[[Lynx issiodorensis]]*
* † *[[Lynx thomasi]]*

## Крыніцы

Катэгорыя:Каціныя
Рак шыракапальцы

**Рак шыракапальцы** (*Astacus astacus*) — від ракападобных з роду рачных ракаў сямейства *[[Astacidae]]*.

Распаўсюджаны ў прэсных вадаёмах на ўсёй тэрыторыі Эўропы.

Сярэдняя даўжыня цела дарослых асобінаў у вадаёмах Беларусі складае 9—12 см, але можа дасягаць 25—30 см.

## Вонкавыя спасылкі

* Шыракапальцы рак у Чырвонай кнізе Беларусі

Катэгорыя:Ракападобныя
Пячорная гіена

**Пячорная гіена** (*Crocuta crocuta spelaea*) — вымерлы падвід сучаснай плямістай гіены (*Crocuta crocuta*), зьявілася ў Эўропе прыблізна 500 000 гадоў таму і была шырока распаўсюджаная ў плейстацэне Эўразіі, ад Паўночнага Кітаю да Гішпаніі і Брытанскіх выспаў. Пячорная гіена пачала паступова зьнікаць з-за зьмены прыродных умоваў і выцясьняцца іншымі драпежнікамі і людзьмі прыкладна 20 000 гадоў таму, і цалкам зніклі з Заходняй Эўропы каля 14 000 — 11 000 гадоў таму, а ў некаторых абласьцях і раней.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Гіенавыя
Рысь канадзкая

**Канадзкая рысь** або **Паўночнаамэрыканская рысь** (*Lynx canadensis* Kerr, 1792), — від рысяў, якія насяляюць паўночнаамэрыканскую тайгу. Бліжэйшы сваяк рысі звычайнай (*Lynx lynx*).
 
## Зьнешні выгляд
Гэты від рысі напалову менш звычайнай: даўжыня яе цела 86-117 см, вышыня ў карку 60-65 см; маса 8-14 кг. У жывёлаў у няволі маса можа даходзіць да 20 кг у абодвух полаў.

Афарбаваньне поўсьці попельна-бурае, летам рудое адценьне; па асноўным фоне россыпы белых плямак, якія ствараюць ўражаньне прысыпанасьці сьнегам. Сустракаецца незвычайна сьветлая, «блакітная» афарбоўка.

## Крыніцы
* Nowell, K. 2008. Lynx canadensis. The IUCN 
* Fox, D. and T. Murphy 2002. "Lynx canadensis" (On-line), Animal Diversity Web 
* Lynx canadensis | ARKive 
* *Ronald M. Nowak* Walker's carnivores of the world. — JHU Press, 2005. — С. 243. — ISBN 0801880327. 

Катэгорыя:Каціныя
Сырэны

**Сырэны** (*Sirenia*) — атрад сысуноў, якія жывуць у вадзе. 

Вядомы з эацэну. Прарадзімаю сырэнаў мяркуема зьяўляецца Афрыка, а іх найбліжэйшымі сваякамі — хобатныя і даманы.

Даўжыня цела 2,5—5,8 м (у вымерлай марской каровы дасягала 10 м). Маса да 650 кг, марской каровы да 4 т. Цела масіўнае, верацёнападобнае. Шыя кароткая і тоўстая, рухомая. Хваставы плаўнік гарызантальны. Пярэднія канечнастці ў выглядзе ластаў, рухомых у плечавым і локцевым суставах.

Разам з кітападобнымі і ластаногімі сырэны — трэці вялікі таксон сысуноў, якія жывуць у вадзе. У адрозьненьне ад цюленяў яны, аднак, ня могуць перасоўвацца па сушы з-за сваіх слабых канечнасьцяў. З кітамі іх таксама нельга параўнаць, бо яны звычайна жывуць у прыбярэжным мелкаводзьдзі ці нават у прэснай вадзе. Пашыраны ў прыбярэжных водах мораў і ў буйных рэках трапічнай часткі Сусьветнага акіяну.

Актыўныя пераважна ўначы. Расьліннаедныя. Нараджаюць 1 (радзей 2) дзіцяня.

Усе віды занесены ў Чырвоную кнігу МСАП.

## Клясыфікацыя
Сямействы:
* Дзюгоневыя (*Dugongidae*)
* Лямантыны (*Trichechidae*)

Катэгорыя:Сысуны
Аксаміт амурскі

**Аксаміт амурскі** () — лістападнае дрэва сямейства рутавых.

## Батанічнае апісаньне

Вышыня да 25 м. Ствол укрыты слоем корку.
Лісьце чаранковае, непарнаперыстае.
Кветкі зеленаватыя, у мяцёлчатых суквецьцях.
Плод – чорная, ягаднападобная касьцянка.

## Распаўсюджваньне
Радзіма – Кітай, Далёкі Усход Расеі.
На Беларусі інтрадукаваны ў канцы ХІХ ст. Вырошчваецца ў садох, парках, прысадах уздоўж дарог. У сярэдзіне ХХ ст. ўведзены ў лясную культуру ў Брэсцкай вобласці. 

## Выкарыстаньне
Можа даваць прамысловую сыравіну: корак, драўніну, фарбы, таніны.

Катэгорыя:Дрэвы
Катэгорыя:Рутавыя
Сытатунга

**Сытатунга** (*Tragelaphus spekei*) — від антылёпаў з рода лясных антылёпаў (Tragelaphus). Сытатунзе ўласьцівы паўводны лад жыцьця.

Катэгорыя:Пустарогія
Сіфакі

**Сіфакі** (*Propithecus*) — род прыматаў зь сямейства індрыевых, распаўсюджаны толькі на высьпе Мадагаскар. Сіфакі — малпы сярэдняй велічыні, якія дасягаюць памераў ад 45 да 55 см і вагі ад чатырох да шасьці кіляграмаў. Хвост сіфак такі ж доўгі як і тулава, што адрозьнівае іх ад індры. Поўсьць доўгая і шаўкавістая, яе афарбоўка вар’іруецца ў залежнасьці ад віду. Яна можа быць ад жаўтавата-белай да чорна-карычневай. Круглая пыса заўсёды чорная і без валасоў.

Катэгорыя:Прыматы
Сабачыя

**Сабачыя** (*Canidae*) — сямейства сысуноў атрада драпежных. Шырока распаўсюджаныя, якія адбываюцца на ўсіх кантынентах, акрамя Антарктыды. Прадстаўлена ў Аўстраліі дынга, *Canis familiaris dingo*, падвід, ўведзены чалавекам у дагістарычныя часы.

## Зьнешні выгляд
Даўжыня галавы і цела 357–1600 мм, даўжыня хваста 125–560 мм; маса дарослых 1–80 кг. *[[Vulpes zerda]]* — найменшы від, *[[Canis lupus]]* — самы вялікі. Большасьць відаў раўнамерна каляровы, акрамя *[[Canis adustus]]*, *[[Lycaon]]*.

## Клясыфікацыя

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* Fahey, B. and P. Myers 2000. "Canidae" (On-line), Animal Diversity Web 
* *Ronald M. Nowak* Walker's carnivores of the world. — JHU Press, 2005. — С. 251. — ISBN 0801880327. 


Катэгорыя:Сямействы сысуноў
Саванавы афрыканскі слон

**Саванавы афрыканскі слон** (*Loxodonta africana*) — сысун роду афрыканскіх сланоў атрада хобатных. Зьяўляецца самым буйным з сучасных наземных жывёлаў. Паколькі лясны афрыканскі слон раней лічыўся падвідам афрыканскага слана, ён быў выдзелены ў асобны від, паўстала сучаснае імя *Саванавы афрыканскі слон*.

## Распаўсюджаньне
Жыве ў саванах Афрыкі.

Катэгорыя:Хобатныя
Сынапсіды

**Сынапсіды** () — таксанамічная група ў складзе амніётаў, узьнікла каля 320 млн г. да н. э., лічыцца продкамі сучасных сысуноў.

## Апісаньне
Напачатку XX ст. сынапсіды лічыліся адным з падклясаў клясы рэптыліяў. Аднак па меры разьвіцтця філягенэтыкі рэптыліі былі прызнаныя парафілетычнай групай, у корані была перагледжаная іх клясыфікацыя. Новая клясыфікацыя на аснове клядыстыкі зьявілася ў канцы 1980-х гг.

Характэрнымі для сынапсідаў былі адтуліны ў шчочных костках (бакавая яма з двух бакоў чэрапа), служылі для выйсьця сківічных цягліцаў і якія дазвалялі больш эфэктыўна кусаць.

## Літаратура
* Benton, M. J. (2004), *Vertebrate Paleontology*, 3rd ed. Blackwell Science Ltd
* Carroll, R. L. (1988), *Vertebrate Paleontology and Evolution*, WH Freeman & Co.
* Colbert, E. H., (1969), *Evolution of the Vertebrates*, John Wiley & Sons Inc (2nd ed.)
* Laurin, M. and Reisz, R. R., (1997), Tree of Life — Synapsida|Від=Б}}

## Вонкавыя спасылкі
* Synapsida — Pelycosauria
* Transitional Vertebrate Fossils

Катэгорыя:Хрыбетныя
Сіпуха звычайная

**Сіпуха звычайная** (*Tyto alba*) — драпежная птушка сямейства сіпухавых, найбольш распаўсюджаная ў сьвеце птушка з роду сіпух. Сустракаецца практычна на ўсіх кантынэнтах, за выключэньнем Антарктыды.

## Распаўсюджаньне ў Беларусі
Як аседлая птушка адзначана ў Гарадзенскай, на поўдні Берасьцейскай і Гомелькай вобласьці. Агняздоўваецца ў дуплах старых дрэў у прысадах, гарадзкіх парках, пакінутых пабудовах.

Катэгорыя:Совападобныя
Сарока звычайная

**Сарока звычайная** (*Pica pica*) — род птушак зь сямейства крумкачовых атраду вераб’інападобных, шырока распаўсюджаны на большай частцы тэрыторый Эўразіі, Паўночнай Афрыкі і Паўночнай Амэрыкі. У Эўропе селіцца пераважна паблізу чалавечых паселішчаў. Лёгка распазнаецца, вызначаючыся ад іншых птушак адметнай чорна-белай афарбоўкай пер’я і доўгім хвастом.

Катэгорыя:Крумкачовыя
Чарапныя

**Чарапныя** (*Craniata*, часам *Craniota*) — клада хордавых жывёлаў, які ўключае падгрупы ,  (улучна зь міногамі) і  (сківічныя хрыбетныя). Як бачна з назвы, чарапныя жывёлы маюць чэрап (косткавыя або храстковы).

## Сыстэматыка
 (клада) **Craniata** (**Чарапныя**, жывёлы з чэрапам)
    ├─кляса **[[Myxini]]** або Hyperotreti (міксіны)
    └падтып **[[Vertebrata]]** (Хрыбетныя, жывёлы з хрыбтом)
       ├─† кляса **[[Conodonta]]** (канадонты)
       ├─† кляса **[[Cephalaspidomorphi]]** (бяссківічныя рыбы палеазойскай эры)
       ├─(клада) **[[Hyperoartia]]** (мінога і падобныя рыбы)
       ├─† кляса **[[Pteraspidomorphi]]** (яшчэ адна кляса бяссківічных рыб палеазойскай эры)
       └інфратып **[[Gnathostomata]]** (сківічныя хрыбетныя)
            ├─† кляса **[[Placodermi]]** (панцырныя рыбы палеазойскай эры)
            ├─кляса **[[Chondrichthyes]]** (храстковыя рыбы)
            └(клада) **[[Teleostomi]]** (вышэйшыя рыбы і іхнія нашчадкі)
                  ├─† кляса **[[Acanthodii]]** («вяртлявыя акулы» палеазойскай эры)
                  └─(клада) **[[Osteichthyes]]** (косткавыя рыбы)
                         ├─кляса **[[Actinopterygii]]** (промнепёрыя рыбы)
                         └─(клада) **[[Sarcopterygii]]** (лопасьцепёрыя рыбы)
                                └надкляса **[[Tetrapoda]]** (чатырохногія хрыбетныя)
                                       ├─кляса **[[Amphibia]]** (амфібіі)
                                       └(клада) **[[Amniota]]** (амніятычныя)
                                             ├(клада) **[[Synapsida]]** (сынапсіды)
                                             │   └кляса **[[Mammalia]]** (сысуны)
                                             └(клада) **[[Sauropsida]]** (заўрапсіды)
                                                 └кляса **[[Aves]]** (птушкі)

Заўвага: Лініі паказваюць на эвалюцыйныя сувязі (часам меркаваныя), улучна з вымерлымі прадстаўнікамі таксону.

## Крыніцы і заўвагі

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Хордавыя
Сэйвал

**Сэйвал**, **сайдавы кіт** (*Balaenoptera borealis*) — сысун сямейства паласацікавых падатрада бяззубых кітоў.

Пашыраны ў морах ад Арктыкі да Антарктыкі.

Даўжыня цела дарослых самцоў да 18,8 м, самак да 21 м, маса да 16 т, даўж. нованароджанага 4-5 м. Афарбоўка сьпіны ад сінявата-чорнай да чорна-шараватай, бруха — ад шэрай да белай. Паднябеньне вузкае, белае ці ружовае; па яго баках 300-400 чорных пласьцінаў кітовага вуса вышынёю да 80 см.

Корміцца ракападобнымі, галаваногімі малюскамі, чароднымі рыбамі, напр. сайдай (адсюль другая назва).

Нараджае 1 дзіцяня раз у 2 гады. 

Промысел цалкам забаронены з 1986.

Катэгорыя:Кітападобныя
Падтып

**Падтып** — таксанамічная катэгорыя ў заалёгіі. У таксанамічнай герархіі знаходзіцца ніжэй за тып і вышэй за надклясу. У батаніцы падтыпу адпавядае пададдзел, які адпаведна знаходзіцца ніжэй за аддзел і вышэй за надклясу.

Ня ўсе тыпы падзяляюцца на падтыпы. Падтыпы маюць:
* Суставаногія: падзяляюцца на Трылябіты, Chelicerata, Мнаганожкі, Шасьціногія і Ракападобныя,
* Плечаногія: падзяляюцца на Linguliformea, Craniforma і Rhychonelliformea,
* Хордавыя: падзяляюцца на Абалоньнікі, Галавахордавыя і Хрыбетныя.

Катэгорыя:Таксанамічныя рангі
Соня садовая

**Соня садовая** (*Eliomys quercinus*) — млекакормячая жывёліна, грызун сямейства соневых.

## Апісаньне
Даўжыня цела 11—16 см, хваста 10—14 см, маса 60—140 г. Афарбоўка зьверху буравата-карычневая, брушка, горла і вушы белыя, ад вока да вуха праходзіць цёмная паласа.

Вельмі рухавы зьвярок, добра перамяшчаецца як па зямлі, так і па галінах дрэваў. Гнёзды робіць у дуплах, старых птушыных і вавёрчыных гнёздах, іншы раз сярод каранёў, пад паваленымі дрэвамі. Размнажаецца з траўня да верасьня. Працягласьць цяжарнасьці 22—28 сутак. У год даюць 1—2 прыплоды, у кожным зь якіх па 2—7 голых сьляпых дзіцянят. Корміцца насеньнем, ягадамі, насякомымі, малюскамі, яйкамі птушак. На зіму ўпадае ў сьпячку.

## Пашырэньне
Пашырана на захадзе і ў сярэдняй паласе Ўсходняй Эўропы да Паўднёвага Ўралу. Уся тэрыторыя Беларусі знаходзіцца ў межах арэала віду.

Месцы пражываньня: мяшаныя і шыракалістыя лясы з густым падлескам зь ляшчыны, чаромхі, рабіны, шыпшыны. Аддае перавагу ўчасткам з дубам, ліпай, клёнам. Часта трапляецца на ўскрайках лесу, у зарослых высечках, старых гарах, садах, парках, у пабудовах паблізу лясоў.

## Ахова
Від уключаны ў Чырвоную кнігу Беларусі, Чырвоныя кнігі Польшчы, Летувы.

## Вонкавыя спасылкі

* Артыкул у Чырвонай кнізе Беларусі
* 

Катэгорыя:Соневыя
Спрынгбок

**Спрынгбо́к** (*Antidorcas marsupialis*) — афрыканская антылёпа зь сямейства Пустарогіх.

Жыве на засушлівых землях Паўднёвай Афрыкі, голоўным чынам на землях Батсваны, Намібіі і ПАР.

Жывёла здольная выконваць высокія скокі да 4 м. Дасягае хуткасьці 80 км/г.

Па складу цела спрынгбок вельмі падобны з прадстаўнікамі роду газэляў. Тым ня менш, яго вылучаюць у асобны род, у якім ён зьяўляецца адзіным відам. Гэта абумоўлена тым фактам, што структура яго зубоў адрозьніваецца ад зубоў газэляў. На яго ніжняй сківіцы разьмешчаны дзесяць карэнных зубоў, у той час як у газэляў іх дванаццаць.

Катэгорыя:Пустарогія
Станожкі

**Станожкі**, **бабура** (*Oniscidea*) — сямейства раўнаногіх ракападобных (*Isopoda*).

## Зьнешні выгляд
Цела авальнае, зьверху выпуклае, першая пара вусікаў недаразьвітая і вельмі малая, другая моцна разьвітая. Вочы знаходзяцца па баках галавы; верхнія сківіцы пазбаўленыя шчупальцаў. Першы грудзінавый членік па большай частцы ахоплівае галаву з бакоў, 7-і мае ззаду глыбокую выразку; ўсе 7 пар грудных ног аднолькавай будовы і прыстасаваныя для хады. Усе членікі брушка свабодныя; пяць першых пар брушных ног прыкрываюць адзін аднаго па прынцыпе дахоўкі; ўнутраная галіна іх грае ролю шчэлепы, вонкавая — крышкі; цьвёрдая вонкавая галіна першай пары заключае паветраныя поласьці, што адкрываюцца вонкі — органы паветранага дыханьня; 6 пара брушных ног скіраваная назад і выступае ў прамежку паміж 5 і 6 брушным членікам.

Катэгорыя:Ракападобныя
Суркі

**Суркі́** (*Marmota*) — сысуны, прадстаўнікі атраду грызуноў.

На зямлі існуе 15 відаў суркоў, якія маюць агульнага продка. Прарадзіма суркоў — Амэрыка. У той час як большасьць жывёлаў рухалася з Эўразіі ў Амэрыку, суркі з Амэрыкі перабіраліся ў Азію. Розныя віды абасобіліся ў розных геаграфічных зонах і адрозьніваюцца асаблівасьцямі паводзінаў, але захавалі зьнешнюю падобнасьць, неабходнасьць упадаць у сьпячку і жыцьцё ў калёніях. Усе суркі траваядныя, жывуць у норах, маюць цёплае футра.

Катэгорыя:Грызуны
Слон

**Слон** — буйная жывёла, якая адносіцца да клясы сысуноў і сям’і слановыхі. Традыцыйна вылучаюць два віды, як то афрыканскі слон () і азіяцкі слон (), хоць некаторыя дадзеныя сьведчаць аб тым, што саванавы афрыканскі слон і лясны афрыканскі слон зьяўляюцца асобнымі відамі. Сланы раскіданыя па ўсёй Афрыцы на поўдзень ад Сахары, а таксама іхны арэал маецца ў Паўднёвай і Паўднёва-Ўсходняй Азіі. Слановыя зьяўляюцца адзінай захавалай сям’ёй у парадку хобатных, бо іншыя на сёньня зьяўляюцца вымерлымі, як то парадкі мамантавыя й мастадонты. Слон зьяўляецца найбуйнейшай сучаснай наземнай жывёлай, то бок самец афрыканскага слону можа дасягаць вышыні да 4 мэтраў і важыць пры гэтым да 7 тонаў. Усе сланы маюць некалькі адметных асаблівасьцяў, найбольш прыкметнай зь якіх зьяўляецца доўгі хобат, які выкарыстоўваецца для многіх мэтаў, у прыватнасьці для захопу аб’ектаў. У дадатак да гэтага разцы слану зь цягам эвалюцыі вырасьлі ў біўні, якія служаць у якасьці інструмэнта для пераносцы аб’ектаў, для капаньня зямлі й выкарыстоўваецца сланом у якасьці зброі. Вялікія вушы слана дапамагаюць яму кантраляваць тэмпэратуру свайго цела. Афрыканскія сланы маюць вялікія вушы й увогнутую сьпіну ў той час як азіяцкія сланы маюць меншыя вушы й выпуклую сьпіну.

Сланы зьяўляюцца траваеднымі жывёламі й часьцяком жывуць у розных асяродзьдзях, як то ў саванне, лесе, пустэльні ці балоце, аднак аддаюць перавагу месцам каля крыніцы вады. Іншыя жывёлы, як правіла, трымаць дыстанцыю ад сланоў, драпежнікі, як то ільвы, тыгры, гіены й дзікія сабакі звычайна нацэлены толькі на яшчэ малых сланоў. Самкі, як правіла, жывуць у сямейных групах , якія могуць складацца з адной самкі зь ейнымі дзіцятамі альбо некалькіх самак з нашчадкамі. Такія групы, ачоленыя адной з самкаў вядомыя як матрыярхат.

## Вонкавыя спасылкі

* ElephantVoices. Інфармацыя пра тое, як сланы камунікуюць 

Катэгорыя:Сланы
Сыч вераб’іны

**Вераб’іны сыч** (*Glaucidium passerinum*) — від птушак роду вераб’іныя сычы сямейства савіных.

## Апісаньне
Вераб’іны сыч — вельмі маленькая сава, як і ўсе прадстаўнікі роду вераб’іныя сычы. Даўжыня яго цела складае 15—19 см, размах крылаў — 35—40 см, даўжыня крыла — 9—11 см, вага — 55—80 г. Самкі буйней за самцоў. Верх серавата-буры або цёмна-карычневы, зь белымі пястрынамі, якія на галаве меншыя, а на сьпіне буйнейшыя, а ніз белы з бурымі падоўжанымі палосамі.

## Распаўсюджаньне
Вераб’іны сыч распаўсюджаны толькі ў Эўропе і Азіі. Ён насяляе ў цэнтры і на поўдні Скандынавіі (да палярнага круга), у гарах Цэнтральнай і Ўсходняй Эўропы (Сэрбія, Паўночная Італія і Пірэнэі), у Расеі, а таксама ў паўночнай частцы Манголіі і ў Маньчжурыі. У заходняй частцы Нямеччыны адсутнічае, так як там адсутнічаюць лясы. Але ў 1960-х гадах там выпушчаныя птушкі, выведзеныя ў няволі, і цяпер папуляцыя налічвае каля 200 пар. У эўрапейскай частцы Расеі ён даходзіць да паўночнай мяжы лесу на Кольскай паўвысьпе і ў Архангельскай вобласьці. У Сыбіры падымаецца прыкладна да паўночнай частцы Байкалу і на ўсход да Сахаліна, на поўдзень распаўсюджаны да Карпат, Смаленскай, Разанскай вобласьцей, Бугуруслана, Цюмені, Алтаю, Саян, Забайкальля, басэйна Рака Усуры. Вераб’іны сычык — аседлая птушка, але ў халодныя зімы часам перамяшчаецца на поўдзень, маладыя птушкі таксама качуюць восеньню і зімой. Насяляе горныя высокаствольныя, пераважна хвойныя лясы.

## Вонкавыя спасылкі

* Вераб’іны сыч у Чырвонай кнізе Беларусі

Катэгорыя:Савіныя
Трусы

**Тру́сы** — агульная назва некалькіх родаў сысуноў з сямейства Зайцавых (у тым ліку і свойськіх трусаў). Трусы адрозьніваюцца ад зайцоў тым, што іх дзіцяняты звычайна нараджаюцца сьляпымі і голымі і вырошчваецца ў норах. Жыве трус у сярэднім каля 10 гадоў.

Трусы па клясыфікацыі не зьяўляюцца грызунамі, заалягічна большасьць зь іх належыць да роду эўрапейскага труса (*Oryctolagus*), і разам з родам зайцаў (*Lepus*) яны ўтвараюць сямейства Зайцавых (*Leporidae*). Заяц і трус — гэта не адное і тое ж, яны прадстаўнікі розных жывёльных родаў і таму не могуць скрыжоўвацца адзін з другім.

## Вонкавыя спасылкі

* Інфармацыйны сайт пра трусаў і трусіную таксыкалёгію
* Генэтыка трусіных афарбовак 

Катэгорыя:Свойскія жывёлы
Катэгорыя:Зайцападобныя
Трытон звычайны

**Трытон звычайны** (*Triturus vulgaris*) — земнаводнае сямейства салямандравых.

## Апісаньне
Адзін з самых дробных трытонаў, даўжыня цела 3-5 см, разам з хвастом — 11 см, маса да 1,4 г. Характэрны палавы дымарфізм. Скура гладкая ў самцоў або дробназярністая ў самак. Цела зьлёгку сьціснутае з бакоў. Верхняя частка тулава аліўкава-бурая, ніжняя — жаўтаватая, у шлюбны пэрыяд сярэдзіна брушка аранжавая. Па целе раскіданы дробныя цёмныя плямы, на галаве цёмныя палосы праходзяць праз вочы. Пальцы бяз плавальных перапонак і без мазалёў.

## Літаратура
* Земнаводныя. Паўзуны: Энцыклапедычны даведнік. Мн., БелЭн, 1996. ISBN 985-11-0067-6
* Пікулік М. М. Навошта нам амфібіі? — Мн.: Навука і тэхніка, 1992. ISBN 5-343-00383-4

## Вонкавыя спасылкі
* Артыкул на Slounik.org\

Катэгорыя:Амфібіі
Трытоны

**Трытоны**, уколы (*Tritonus*) — род хвастатых земнаводных сямейства сапраўдных салямандраў.

Пашыраны ў Эўразіі. Жывуць у вадаёмах (у пэрыяд размнажэньня) і на сушы ў вільготных (часта поймавых) мясьцінах, у лісьцевых і мяшаных лясах, хмызьняках. Кормяцца дробнымі воднымі і сухапутнымі бесхрыбетнымі. 

Вядома 10 відаў. На Беларусі 2 віды: трытон звычайны, ці малы і трытон грабеньчаты.

Даўжыня цела да 18 см, хваста — блізкая да даўжыні цела. Хвост сплюшчаны з бакоў, зьверху і зьнізу мае скурыстую аблямоўку. Павекі развітыя. Зубы на абедзьвюх сківіцах, паднябенныя зубы разьмешчаны радамі.

Разьвіцьцё з ператварэньнем. Пры неспрыяльных умовах мэтамарфозу часам назіраецца нэатэнія. 

Лябараторныя жывёлы.

Катэгорыя:Амфібіі
Тхор лясны

**Лясны тхор**, **чорны тхор** (*Mustela putorius*), таксама вядомы як **звычайны тхор**, **чорны** або **лясны хорок**, **эўрапейскі тхор**, або **дзікі тхор** — від драпежных жывёлаў зь сямейства куніцавых.

## Апісаньне

Тулава выцягнутае і гнуткае. Сталыя асобіны важаць ад 1 кг да 1.7 кг, у даўжыню дасягаюць 36—48 см, хвост 15—17 см. Маюць чорна-бурую афарбоўку, аднак некаторыя часткі цела амаль чорныя. Галава мае кантрасны малюнак.

Распаўсюджаны ў Эўропе і Заходняй Азіі, сустракаюцца ў Паўночнай Афрыцы. Жывуць ў невялікіх лясных масівах, напрыклад парках, гаях і інш., таксама жывуць каля вадаёмаў. Вядуць аселы лад жыцьця і прывязваюцца да вызначанага месца расьсяленьня.

## Глядзіце таксама
* Эўрапейская норка

Катэгорыя:Куніцавыя
Тыгровая акула

**Тыгро́вая аку́ла** (*Galeocerdo cuvier*) — адзін з найбольш распаўсюджаных відаў акул на Зямлі.

Тыгровая акула шырока распаўсюджаная ва ўсім сьвеце і жыве як у акіяне, так і паблізу ад ўзьбярэжжа.

## Постаць
Адна з самых буйных драпежных рыб. Дасягае ў даўжыню 5 м, але сустракаюцца і больш буйныя асобіны, яны зьяўляюцца жывароднымі істотамі, колькасьць акулёнкаў можа дасягаць да 40 штук. Вага — ад 570 да 750 кг. Гэтая акула атрымала сваю назву праз наяўнасьць палосаў, падобных на тыгровыя, якімі пакрытыя маладыя асобіны.

Катэгорыя:Акулы
Фазанавыя

**Фазанавыя** (*Phasianidae*) — сямейства птушак атрада курападобных.

Выдзяляюць 4 падсямействы; курапаткі, курапаткі зубчастадзюбыя, фазаны, цацаркі; каля 180 відаў.

Даўжыня да 235 см, маса да 5 кг. У самцоў многіх відаў на неаперанай цэўцы рагавая шпора.

Пашыраны на ўсіх мацерыках. Жывуць у разнастайных ляндшафтах. Аселыя (акрамя перапёлак). Пераважна расьліннаедныя.

Манагамы і палігамы. Для многіх відаў характэрны пэрыяд такаваньня.

Многія фазанавыя — аб’екты паляваньня і разьвядзеньня. Банкіўскія куры — родапачынальнікі свойскіх парод курэй; паўліны і фазаны — паўпрыручаныя.

Катэгорыя:Курападобныя
Фэнэк

**Фэнэк** (*Vulpes zerda*) — мініятурны ліс своеасаблівай зьнешнасьці, які жыве ў пустэльнях Паўночнай Афрыкі. Часам яе адносяць да асобнага роду *Fennecus*. Сваё імя гэты зьвярок атрымаў ад арабскага *fanak*, што азначае «*ліс*». Навуковая відавая назва *zerda* паходзіць ад грэцкага *xeros* — «*сухі*».

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Сабачыя
Хімэрападобныя

**Хімэры**, **хімэрападобныя** (*Chimeaeriformes*) — атрад храстковых рыб падклясы зьлітначарапных, або суцэльнагаловых.

Вядомы зь юрскага пэрыяду, пашыраны ў мэлявы пэрыяд. Вядома 3 сучасныя сямействы: хімэравыя (*Chimaeridae*), насатыя, або рынахімэравыя (*Rhinochimaeridae*), і хобатнарылыя, або каларынхавыя (*Callorhinchidae*). 6 родаў, каля 30 відаў.

Цела голае, сьціснутае з бакоў, даўжыня да 1,5 м, маса да 10 кг, хвост ніткападобны. Сьпіна чырвона-бурая, бакі серабрыстыя з жаўтавата-бурымі плямамі. На галаве ў самцоў калючы булавападобны прыдатак, брушныя плаўнікі ператвораны ў капулятыўныя органы (птэрыгаподыі). Размнажаюцца яйцамі, якія зьмешчаны ў рогападобнай капсуле. Рыла падобнае на тупы конус. Зубы — тоўстыя пласьціны.

Пашыраны ў Атлянтычным, Індыйскім і Ціхім акіянах. Пераважна глыбакаводныя (да 2500 м) прыдонныя рыбы. Маларухомыя. Кормяцца ігласкурымі, малюскамі, ракападобнымі, радзей рыбаю.

Некаторыя — аб’екты промыслу.

Катэгорыя:Храстковыя рыбы
Хірацэфалюс жазэфіна

**Хірацэфалюс жазэфіна** (*Chirocephalus josephinae*) — від суставаногіх роду хірацэфалюс сямейства Chirocephalidae, які сустракаецца ў Эўропе і Паўночнай Азіі.

Невялікі рачок з падоўжаным напаўпразрыстых целам. Даўжыня цела дасягае 15,7 мм у самак і 15,5 мм у самцоў.

## Вонкавыя спасылкі

* Хірацэфалюс жазэфіна ў Чырвонай кнізе Беларусі

Катэгорыя:Ракападобныя
Хамяк звычайны

**Хамяк звычайны** (*Cricetus cricetus*) — від грызуноў зь сямейства хамяковых.

## Апісаньне
Параўнальна буйны грызун, велічынёй з пацука, але з кароткім хвастом. Цела шчыльнае, галава і задняя частка тулава круглявых формаў. Даўжыня цела 180—300 мм, хваста 30—80 мм, ступня 30—45 мм. Маса 150—450 г, зрэдку больш. Вушы круглявыя, невялікія, зь белым аблямоўваньнем. Поўсьць кароткая, густая і мяккая. Афарбоўка рудая, розных адценьняў. Ніжняя частка цела заўсёды чорная. Па баках галавы, шыі, лап — белыя плямы.

## Вонкавыя спасылкі

* Артыкул у Чырвонай кнізе Беларусі

Катэгорыя:Грызуны
Свойскі асёл

**Асёл свойскі** (*Equus asinus*) — падвід афрыканскага асла з рода коней атрада непарнакапытных. Усе хатнія аслы адносяцца да афрыканскіх аслоў, у той час як прыручэньне кулянаў (азіяцкіх аслоў) ніколі не ўдавалася. Асёл у сярэднім драбнейшы за іншых прадстаўнікоў роду Коні, мае адносна больш масіўную галаву, тонкія ногі ды даўгія вушы.

## Крыніцы

Катэгорыя:Няпарнакапытныя
Хахуля

**Хахуля** (*Desmana moschata*) — сысун сямейства кратовых атрада мошкаедных. Адзін з двух відаў падсямейства Desmaninae, часам вылучаемага як сямейства; другім відам зьяўляецца Пірэнейская хахуля (*Galemys pyrenaicus*).

Катэгорыя:Мошкаедныя
Хвастатыя земнаводныя

**Хвастатыя земнаводныя** (*Caudata, Urodela*) — атрад земнаводных.

Атрад налічвае 8-9 сямействаў, каля 350 відаў. Хастатыя амфібіі распаўсюджаны пераважна ў Паўночным паўшар'і, у Аўстраліі яны зусім адсутнічаюць. У Афрыцы і на поўдні Паўднёвай Амэрыкі сустракаецца ўсяго па некалькі відаў. У Беларусі распаўсюджаны 2 віды: трытон звычайны і трытон грабеньчаты.

## Гл. таксама
* Амфіюмы

## Літаратура
* Земнаводныя. Паўзуны: Энцыклапедычны даведнік. — Мн., БелЭн, 1996. ISBN 985-11-0067-6
* Пікулік М. М. Навошта нам амфібіі? — Мн.: Навука і тэхніка, 1992. ISBN 5-343-00383-4

Катэгорыя:Амфібіі
Ціхаходкі

**Ціхаходкі** (*Tardigrada*) — тып мікраскапічных бесхрыбетных, блізкіх да чэлясаногіх. Экстрэмафілы.

Упершыню гэта жывёла была апісана ў 1773 г. нямецкім пастарам Ё. А. Гецэ як *kleiner Wasserbär* (маленькі вадзяны мядзьведзь). У 1777 г. італьянскі вучоны Лядзара Спаланцані даў ім назву *il tardigrado*, ціхаходкі, латынізаванай формай зьяўляецца назва *Tardigrada* (з 1840 г.).

Катэгорыя:Першаснаротыя
Чапля вялікая белая

**Вялікая белая чапля** (*Ardea alba*) — буйная птушка семейства чаплевых.

Мае вельмі тонкую і выгнутую шыю, доўгія ногі. Даўжыня цела 85—102 см. Размах крылляў дасягае 140—170 см. Вялікая белая чапля разы ў паўтара-два буйней за малую белую чаплю. У адрозьненьне ад апошняй мае чорныя пальцы, а ў гнездавы час — жоўтую дзюбу. Гукі, якія яна выдае, падобны на хрыплае карканьне «рха».

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Чаплевыя
Чайка шызая

**Шызая чайка** (*Larus canus*) — від птушак зь сямейства чайкавых (*Laridae*).

## Апісаньне
Дарослая шызая чайка зьнешне вельмі падобная да маеўкі і дасягае велічыні да 43 см з размахам крылаў каля 120 см. Яе вага складае ад 300 да 550 г. апярэньне шызай чайкі мае белы колер, а верхні бок крылаў — шэры. Канцы крылаў — чорна-белыя, дзюба і лапкі пафарбаваныя ў жоўта-зялёны колер. Маладняк набывае гэтую афарбоўку толькі ва ўзросьце трох гадоў. Самкі і самцы зьнешне не адрозьніваюцца. Працягласьць жыцьця шызай чайкі можа дасягаць 25 гадоў. Яе крык гучыць як «кі-э» або «кі-а».

## Распаўсюджаньне
Шызая чайка жыве галоўным чынам на ўзьбярэжжы мораў і толькі зрэдку сустракаецца ва ўнутранаканынэнтальных вадаёмах. Сустракаецца ў Эўразіі і Паўночнай Амэрыцы. Яе шчыльнасьць даволі высокая ў Паўночнай і Цэнтральнай Эўропе. Некаторыя шызыя чайкі на зімоўку мігруюць у Міжземнамор’е ці Паўночную Афрыку.

## Падвіды

* 
* 
* 

Катэгорыя:Сеўцападобныя
Чарапахі

**Чарапахі** (*Testudines*) — атрад паўзуноў, які існуе на працягу больш за 220 мільёнаў гадоў. Уключае каля 230 сучасных відаў, што групуюць у 12 сямействаў і 5 падатрадаў, распаўсюджаных у трапічнай і ўмеранай кліматычных зонах амаль па ўсёй Зямлі. Іх падзяляюць на марскіх і наземных (сухапутныя і прэснаводныя).

## Апісаньне
Даўжыня панцыра ад 10 см да 2,4 м, маса да 865 кг. Панцыр касьцёва-рагавы або касьцёва-скурысты, складаецца са сьпіннога (карапакс) і брушнога (плястрон) шчытоў. У многіх чарапах пад панцыр уцягваюцца галава, хвост і канечнасьці. Зубоў няма, сківіцы ўкрыты рагавымі пласьцінкамі ў выглядзе дзюбы.

## Распаўсюджаньне
Марскія чарапахі пашыраны ў трапічных і субтрапічных зонах акіянаў, наземныя — паўсюдна (акрамя Антарктыды). Жывуць у пустынях, трапічных лясах, у азёрах, рэках, балотах, на марскіх узьбярэжжах, у акіянах і г. д. На Беларусі 1 від — балотная чарапаха эўрапейская.

## Асаблівасьці біялёгіі
Наземныя чарапахі кормяцца пераважна расліннасьцю, водныя — жывёльным кормам.

Размнажаюцца на сушы яйцамі. Жывуць некалькі дзясяткаў (зрэдку да 150) гадоў.

## Выкарыстаньне чалавекам
Асобныя віды — аб’екты промыслу.

## Падатрады
* Скрыташыйныя чарапахі (*Cryptodira*)
* Бакашыйныя чарапахі (*Pleurodira*)
* Бесшчытковыя чарапахі (*Athecae*)
* Марскія чарапахі (*Chelonioidea*)
* Мяккацелыя чарапахі (*Trionychoidea*)

## Фотагалерэя

Файл:Gopherus polyphemus1.jpg|Гофэр-поліфэм
Файл:Tortoise1 cepolina.jpg|Чырвонавухая чарапаха
Файл:Turtle project Bentota C.jpg|Зялёная чарапаха
Файл:Emys orbicularis 2009 G1.jpg|Балотная чарапаха эўрапейская


## Літаратура
* Земнаводныя. Паўзуны: Энцыклапедычны даведнік. Мн: БелЭн, 1996. ISBN 985-11-0067-6
Часночніца звычайная

**Часночніца звычайная** (*Pelobates fuscus*) — земнаводнае сямейства часночніцаў.

## Апісаньне
Даўжыня цела 4-6 см, маса 6-20 г. Цела авальнае, зьлёгку пляскатае. Морда круглаватая, лоб пукаты. Канечнасьці адносна кароткія. Скура гладкая. Адметнай прыкметай зьяўляецца вэртыкальна пастаўленая шчылінападобная зрэнка і вельмі вялікі лапатападобны цьвёрды жаўтаваты пятачны бугарок. Афарбоўка няяркая, верх сьветла-шэры, іншы раз цёмна-шэры, з жаўтаватым або бурым адценьнем, на гэтым фоне вызначаюцца цёмна-аліўкавыя, цёмна-карычневыя або чорныя з чырвонымі кропкамі плямы рознай формы і велічыні; ніз сьветлы (шаравата-белы) зь невялікай жаўцізной, зь цёмнымі плямкамі, іншы раз і без іх. Шматлікія скурныя залозы выдзяляюць ядавіты сакрэт, які мае пах часнаку (адсюль і назва). Лічынкі (апалонікі) часночніцаў вельмі буйныя: даўжыня разам з хвастом дасягае 10 см і больш.

## Літаратура
* Земнаводныя. Паўзуны: Энцыклапедычны даведнік. Мн., БелЭн, 1996. ISBN 985-11-0067-6
* Пікулік М. М. Навошта нам амфібіі? — Мн.: Навука і тэхніка, 1992. ISBN 5-343-00383-4

## Вонкавыя спасылкі
* Артыкул на Slounik.org

Катэгорыя:Амфібіі
Чатырохногія

**Чатырохногія** (*Tetrapoda*) — надкляса хрыбетных жывёлаў, які аб’ядноўвае ўсіх хрыбетнікаў, за выключэньнем рыб.

Чатырохногія маюць чатыры канечнасьці ці паходзяць ад жывёлаў з чатырма канечнасьцямі (напрыклад зьмеі). Асноўнымі клясамі зьяўляюцца рэптыліі, птушкі, земнаводныя і сысуны.

Продкамі чатырохногіх зьяўляюцца рыбы, якія ў ходзе эвалюцыі выйшлі з вады. Адбылося гэта прыкладна 350 млн г. да н. э.

## Клясыфікацыя

* Кляса Земнаводныя (*Amphibia*)
* Кляса Паўзуны (*Reptilia*)
* Кляса Птушкі (*Aves*)
* Кляса Сысуны (*Mammalia*)

## Гл. таксама

* Сынапсіды
Чапля шэрая

**Шэрая чапля** (*Ardea cinerea*) — буйная балотная птушка семейства чаплевых.

Можа дасягаць 0,9-1,0 мэтру ў даўжыню. Пры гэтым размах яе крылаў дасягае 1,75-1,95 мэтру. Галава вузкая зь вялікай дзюбай. На патыліцы маюцца чорныя пер’і, якія зьвісаюць з галавы. Апярэньне галавы, шыі і ніжняй часткі цела брудна-белага колеру, астатняй часткі цела — сінявата-шэрае. Лапы жаўтавата-шэрыя. Крык птушкі рэзкі, хрыплы, каркаючы. Атрымліваецца штосьці накшталт «фраарк».

Шэрая чапля мае досыць шырокае распаўсюджаньне. Яе можна сустрэць ва ўмераным клімаце Эўропы, Азіі. Водзяцца яны і ў асобных рэгіёнах Афрыкі. Жыве ўздоўж балот, рэк, азёраў.

Катэгорыя:Чаплевыя
Чаротавы кот

**Чаро́тавы кот**, **бало́тная рысь**, **хаўс** (*Felis chaus*) — від клясы сысуноў, атрад драпежныя, сямейства каціныя. Распаўсюджаны на шырокай паласе ад Пярэдняй і Малой Азіі, Закаўказьзя, Сярэдняй Азіі да Індастану, Індакітаю і Паўднёва-Заходняга Кітаю.

Чаротавы кот большы за любога з прадстаўнікоў хатніх катоў: у даўжыню дасягае 73—75 см, маса да 16 кг. Цела ў хаўса параўнальна кароткае, ногі высокія, хвост кароткі, на вушах невялікія кутасы.

## Крыніцы
* Duckworth, J.W., Steinmetz, R., Sanderson, J. & Mukherjee, S. 2008. Felis chaus. The IUCN 
* Fitzgerald, A. 2011. "Felis chaus" (On-line), Animal Diversity Web 
* Felis chaus | ARKive 
* *Ronald M. Nowak* Walker's carnivores of the world. — JHU Press, 2005. — С. 239. — ISBN 0801880327. 

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Коткі
Яхідны

**Яхідны** (*Tachyglossidae*) — сысун атрада аднапраходных.

Пашыраны ў Аўстраліі, на Тасманіі і паўночным усходзе Новай Гвінэі.

Даўжыня цела жывёліны да 53 см. Хвост вельмі кароткі. Цела зьверху ўкрыта калючкамі, жоўтымі каля асновы і чорнымі ўверсе. Галава з доўгай цыліндрычнай «дзюбай», прамой ці крыху выгнутай уверх. Язык чэрвепадобны, даўжынёй да 25 см. У самак на пэрыяд размнажэньня ўтвараецца вывадковая сумка з двума млечнымі залозістымі палямі, у якой выношваецца дзіцяня, што вылупліваецца зь яйца.

Жывуць яхідны ў лясах і камяністых кустовых стэпах. Кормяцца бесхрыбетнымі.

Катэгорыя:Аднапраходныя
Катэгорыя:Сямействы сысуноў
Яшчарка порсткая

**Яшчарка порсткая** (*Lacerta agilis*) — від паўзуноў сямейства сапраўдных яшчарак.

## Літаратура
* Земнаводныя. Паўзуны: Энцыклапедычны даведнік. - Мн., БелЭн, 1996. ISBN 985-11-0067-6

## Вонкавыя спасылкі
* http://slounik.org/149669.html

Катэгорыя:Яшчаркі
Чырванашыйны ляляк

**Чырванашыйны ляляк** (*Caprimulgus ruficollis*) — птушка сямейства Сапраўдныя лялякі, роду Лялякі. Распаўсюджаны ў Эўропе на Ібэрыйскай (Пірэнейскай) паўвысьпе (акрамя паўночна-заходняй частцы) і ў паўночна-заходняй Афрыцы. Падвіды: C. r. ruficollis — Партугалія, Гішпанія, Марока, C. r. desertoruna — Марока, Альжыр, Туніс. Залятае на тэрыторыі, набліжаныя да арэялу (Вялікабрытанія, Францыя, Данія, Італія, Мадэйра, Лібія, Канарскія выспы, Балеарскія выспы). Зімуе ў Заходняй Афрыцы на поўдзень ад Малі. На Беларусі не адзначаны.

Катэгорыя:Лялякападобныя
Шэрыя акулы

**Шэ́рыя аку́лы** (*Carcharhinidae*) — адно з самых шматлікіх сямействаў акулаў. Да яго належаць такія віды, як тыгровая акула, блакітная акула і акула-бык. Усе гэтыя акулы карыстаюцца славай людажэраў не ў меншай ступені, чым мэгалядон. Пры гэтым яны яшчэ і больш шматлікія. Блакітная і тыгровая акулы дасягаюць шасьці мэтраў даўжыні. Тупарылая акула маленькая — да трох — чатырох мэтраў. Але гэта не робіць яе менш небясьпечнай.

Катэгорыя:Акулы
Меч-трава звычайная

**Меч-трава звычайная** () — від рэдкіх расьлін роду меч-трава сямейства асаковыя.

## Батанічнае апісаньне

Меч-трава — гэта травяністая расьліна, якая дасягае ў вышыню 2—2,5 мэтру.

Квітнее з чэрвеня па жнівень. Расьце ў неглыбокіх стаячых водах, балотах і азёрах.

## Літаратура
* Cladium mariscus (L.) Pohl (ang.). USDA, ARS, National Genetic Resources Program. Germplasm Resources Information Network — (GRIN)
* Adam Zając, Maria Zając: Atlas rozmieszczenia roślin naczyniowych w Polsce. Kraków: Pracownia Chorologii Komputerowej Instytutu Botaniki Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2001. 
* Halina Piękoś-Mirkowa, Zbigniew Mirek: Rośliny chronione. Wyd. II. Warszawa: Multico Oficyna Wydawnicza, 2006, seria: Flora Polski. 

## Вонкавыя спасылкі

* Меч-трава звычайная ў Чырвонай кнізе Беларусі

Катэгорыя:Травы
Катэгорыя:Асаковыя
Якаў Барсукоў

**Якаў Нікандравіч Барсукоў** (, Кульшычы Прапойскага раёну — ) — адзін з кіраўнікоў партызанскага руху на тэрыторыі Віцебскай вобласьці ў гады нямецка-савецкай вайны.

## Біяграфія
З 1932 году быў на гаспадарчай рабоце, з 1938 году інструктар, сакратар Добрускага РК КП(б)Б. У жніўні — кастрычніку 1941 году ў тыле ворага, арганізоўваў падпольную працу ў Добрускім раёне. Са студзеня 1942 году кіраўнік дывэрсійнай групы, з чэрвеня 1942 году камісар, у сакавіку — верасьні 1943 году камандзір 2-й беларускай партызанскай брыгады імя П. К. Панамарэнкі ў Віцебскай вобласьці. Адначасова ў чэрвені 1942 — верасьні 1943 1-ы сакратар Мехаўскага падпольля РК КП(б)Б. З 1943 на партыйнай і гаспадарчай працы. Ягоны сын Сталій быў дэпутатам у Вярхоўным савеце БССР 12 скліканьня.

## Літаратура
* Т. 5. Біяграфічны даведнік. Мн: Выдавецтва «Беларуская савецкая энцыклапедыя» імя Петруся Броўкі, 1982

## Вонкавыя спасылкі
* Камандны склад партызанскіх фармаваньняў на тэрыторыі Беларусі ў пэрыяд Вялікай Айчыннай вайны

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Прапойскім раёне
Катэгорыя:Удзельнікі нямецка-савецкай вайны
Кысыл-Сыр (Вілюйскі ўлус)

**Кысыл-Сыр** (, ) — пасёлак гарадзкога тыпу ў Вілюйскім улусе Рэспублікі Саха (Якутыя) у Расейскай Фэдэрацыі. Аэрапорт, рачная прыстань.

Насельніцтва — 2833 (1970); 5576 (1979); 7278 (1989); 3609 (2002); 3500 (2007); 3384 (2010), другое месца ва ўлусе пасьля места Вілюйск. Пасёлак разьмешчаны на правым беразе Вілюю, за 76 км на паўночны ўсход ад Вілюйску.

## Гісторыя
Узьнік у 1960 годзе, як пасёлак геолягаў. Статус рабочага пасёлку атрымаў у 1974 годзе. Здабыча прыроднага газу ды газакандэнсату.

## Крыніцы

## Літаратура
* Кысыл-Сыр. // Энциклопедия Якутии. Т. 1. Москва. 2000. С. 40.

Катэгорыя:Населеныя пункты Якутыі
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1960 годзе
Арсень Лабовіч

**Арсень Аляксандравіч Лабовіч** (нарадзіўся 29 верасьня 1923, в. Студзянкі каля Супрасьля) — беларускі тэатразнавец.

## Біяграфія
Скончыў Беларускі тэатральны інстытут (1949), працаваў у культурна-асьветніцкіх установах Горадні, Стоўбцаў, Наваградку. З 1959 — у Інстытуце мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклёру АН БССР, абараніў кандыдацкую дысэртацыю. Пасьля працаваў загадчыкам рэдакцыі мастацтва і архітэктуры выдавецтва БелСЭ, загадчыкам катэдры рэжысуры і майстэрства актора Менскага інстытуту культуры. З 1991 году працуе ў Дзяржаўным музэі гісторыі тэатральнай і музычнай культуры Беларусі.

Дасьледаваў беларускі аматарскі тэатар у Заходняй Беларусі ў міжваенны час, гэтаму прысьвечана яго кніга «Тэатр змагання» (Менск, 1969). Аўтар працы «Сценическое воплощение пьес А. Н. Островского на белорусской cцене» (1971), шэрагу матэрыялаў аб праблемах сцэнічнага ўвасабленьня драматургіі Максіма Горкага ў тэатрах Беларусі, пра польска-беларускія тэатральныя ўзаемаадносіны і іншыя тэмы, зьвязаныя з нацыянальным тэатральным мастацтвам.

## Літаратура
* Календарыюм // Czasopis, № 09/2003 Чыгрын С. Улюбёны ў беларускі тэатр // Ніва № 40(2473). 2003, кастр. 5.

Катэгорыя:Беларускія тэатральныя дзеячы
Катэгорыя:Выпускнікі Беларускай дзяржаўнай акадэміі мастацтваў
Жавахаў

* Мікалай Жэвахаў (1876—1949) — князь, расейскi дзяржаўны дзяяч
* Іасаф (Жэвахаў) (1874—1937) — сьвяшчэннапакутнік, япіскап Магілёўскі (1934—1936).
Гарысан Форд

**Га́рысан Форд** (,  23 ліпеня 1942, Чыкага, ЗША) — амэрыканскі актор, намінант Амэрыканскай кінаакадэміі і БАФТА, ляўрэат прэміі «Залаты Глёбус».

## Паходжаньне
Па мацярынскай лініі дзед і бабка Форда — Ганна Ліфшуц і Гары Нідэльман, жыдоўскія імігранты зь Менску. Па бацькоўскай лініі — Флорэнс Вэроніка Нігаўс і Джон Фіцжэралд Форд, зь нямецкімі і ірляндзкімі каранямі.

## Фільмаграфія
* 1977 — Зорныя войны. Эпізод IV: Новая надзея
* 1980 — Зорныя войны. Эпізод V: Імпэрыя наносіць удар у адказ (Хан Сола)
*1982 ― Бягун па лязе (Рык Дэкард)
* 1983 — Зорныя войны. Эпізод VI: Вяртаньне джэдая (Хан Сола)
* 2015 — Зорныя войны. Эпізоды VII—IX

## Крыніцы

Катэгорыя:Акторы ЗША
Катэгорыя:Акторы XX стагодзьдзя
Катэгорыя:Акторы XXI стагодзьдзя
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Чыкага
Катэгорыя:Амэрыканцы беларускага паходжаньня
Яасаф (Жавахаў)

**Япіскап Яасаф** (сьвецкае імя **Уладзімер Давідавіч Жавахаў**; 24 сьнежня (5 студзеня) 1874 — 4 сьнежня 1937) — сьвяшчэннапакутнік, царкоўны і грамадзкі дзяяч, япіскап магілёўскі, чалец Расейскага сходу, брат-блізьнюк Мікалая Жавахава.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Праваслаўныя сьвятыя
Катэгорыя:Біскупы Расейскай праваслаўнай царквы
Іван Баркоўскі

**Іван Баркоўскі** (; 8 верасьня 1897, с. Чортавец, Каралеўства Галіцыі і Ладамэрыі, Аўстра-Вугорская імпэрыя — 17 сакавіка 1976, Прага, ЧССР) — археоляг.

## Біяграфія
Падчас І-й Усясьветнай вайны ваяваў у шэрагах войскаў Аўстра-Вугорскай імпэрыі ды Заходне-Ўкраінскай Народнай Рэспублікі. Пасьля Першай Усясьветнай вайны эміграваў у Чэхаславаччыну, дзе ў 1920 годзе скончыў гімназію і два сэмэстры Вышэйшай пэдагагічнай школы. З 1922 году вучыўся на філязофскім факультэце Карлава ўнівэрсытэту ў Празе, дзе вывучаў археалёгію ў вядомага славіста Л. Нідэрле (з 1929). У 1929 годзе абараніў дысэртацыю «Východni oblast kulturni a otázka šňůrove keramiký», прысьвечаную шнуравой кераміцы на тэрыторыі. Працаваў на катэдры археалёгіі Ўкраінскага вольнага ўнівэрсытэту ў Празе; у 1938—1945 — ягоны рэктар. Падтрымліваў сувязі з украінскімі археолягамі. Дасьледаваў раньнесярэднявечныя славутасьці Прагі. Першым вывучыў і вылучыў так званы праскі тып керамікі ў якасьці доказу найстаражытнейшага славянскага засяленьня Цэнтральнай Эўропы. У 1960 годзе абараніў доктарскую дысэртацыю ў Інстытуце археалёгіі Чэхаславацкай АН, прысьвечаную Праскаму граду. Аўтар больш чым 150 навуковых прац, у тым ліку некалькіх манаграфіяў.

## Крыніцы

## Літаратура
* Významnе jubileum Dr. Ivana Borkovskeho Dr. Sc. // Památky Archеologické, , ročnik 58, сislo 2, 1967.
* Filip J. Ph. Dr. Ivan Borkovský, Dr. Sc. (8.IX. 1897-17.III.1976) // Archeologické rozhledy, rocnik 28, cislo 5. 1976.
* Борковський Іван. // Енциклопедія Українознавства. Т. 1. Львів. 1993. С. 161;
* Петегирич В. Іван Борковський — видатний археолог з Прикарпаття. // Постаті української археології. Львів, 1998.
* Петегирич В. М. Борковський Іван. // Енциклопедія історії України. Т. 1. Київ. 2003. С. 348.
* Петегирич В. М. Борковський Іван. // Енциклопедія сучасної України. Т. 3. Київ. 2004. С. 320—321.
* Іван Борковський — громадсько-політичний діяч, січовий стрілець і представник празької школи української археології. // Схід. № 8. 2009.

Катэгорыя:Украінскія археолягі
Аргон

**Аргон** () **Ar** — хімічны элемэнт VIII групы пэрыядычнай сыстэмы; атамны нумар 18. Інэртны газ. Ня мае паху і смаку. Складаецца з трох стабільных ізатопаў. Ізатоп 40Ar утвараецца ў прыродных умовах пры распадзе ізатопа 40K за кошт электроннага захопу. З-за гэтага ў аргона перавагае найцяжэйшы ізатоп, у адрозьненьне ад астатніх лёгкіх элемэнтаў. Самы распаўсюджаны інэртны газ у атмасфэры. Вонкавая абалонка запоўненая, з-за чаго пры нармальных умовах аргон монаатамны і хімічна інэртны. Утварае злучэньне ўключэньня Ar·6H2O. Існуе таксама двухатамнае эксімэрнае злучэньне ArF*, якое выкарыстоўваецца ў газавых ультрафіялетавых лазэрах. Упершыню быў выдзелены з атмасфэрнага азоту ангельскімі навукоўцамі Джонам Стрэтам і Сэрам Ўільямам Рамзаем у 1894 годзе, за што ім у 1904 годзе была прысуджаная Нобэлеўская прэмія ў галіне фізыкі. Назва аргон паходзіць ад грэцкага "αργόν" (безьдзейны, інэртны, неактыўны) ад хімічнай інэртнасці элемэнта.

## Прыродныя крыніцы
Аргон уваходзіць у склад атмасфэры Зямлі (0,932% па аб'ёме, 1,2853% па масе - трэці элемэнт паводле распаўсюджанасьці ў складзе паветра).

## Прымяненьне
Прамысловы аргон ужываецца ў стварэньні абарончай атмасфэры пры плаўцы, рэзцы і зварцы актыўных мэталаў дзеля атрыманьня звышчыстых матэрыялаў для рэактара, і ў ракетабудаўніцтве. Прымяняецца для напаўненьня лямпаў напальваньня, у сьветлавой рэкляме (сіне-блакітны колер). Акрамя гэтага, аргон выкарыстоўваецца ў ядзернай тэхніцы (іянізацыйныя лічыльнікі і камэры).

## Крыніцы

Катэгорыя:Хімічныя элемэнты
Катэгорыя:Інэртныя газы
Хвалынск

**Хвалынск** () — горад (з 1780) ў Расеі, адміністрацыйны цэнтар Хвалынскага раёну Саратаўскай вобласьці. Насельніцтва 13,6 тыс. чал. (2005). Заснаваны ў 1556 годзе.

Разьмешчаны на правым беразе ракі Волгі, у 232 км на паўночны-ўсход ад Саратава. Горад Хвалынск — самы старажытны горад у вобласьці. Ён быў заснаваны ў 1556 годзе як расейскі вартавы пост на волскай высьпе Хваёвай. У 1606 годзе селішча было перанесена на месца сучаснага Хвалынска і стала вёскай Хваёвая Выспа. З 1780 года павятовы горад Хвалынск. Хвалынск і ягонае навакольле былі адным з цэнтраў стараабрадства Расеі.

У горадзе ёсьць масларобны, маслабойны заводы, завод ААТ «Чарамшанскі» з кансэрвавым цэхам, завод «Гідраапаратура», завод па вытворчасьці цэглы.

Катэгорыя:Гарады Расеі