Гісторыя Лепеля

**[[Лепель]]** — даўняе места гістарычнай Полаччыны, старажытны замак Вялікага Княства Літоўскага. Да нашага часу тут захаваліся збудаваныя ў стылі клясыцызму касьцёл Сьвятога Казімера і драўляная царква Сьвятой Параскевы Пятніцы, помнікі архітэктуры XIX ст. Побач з касьцёлам у 2010 годзе паставілі першы ў Беларусі помнік канцлеру Льву Сапегу. Сярод мясцовых славутасьцяў вылучалася збудаваная ў стылі клясыцызму царква Сьвятога Спаса, помнік архітэктуры XIX ст., зруйнаваны савецкімі ўладамі.

## Вялікае Княства Літоўскае

Першы пісьмовы ўпамін пра Лепель датуецца 1439 годам. У гэты час на высьпе Лепельскага возера існавалі вёска і маёнтак *Стары Лепель*, якія Міхал Жыгімонтавіч падараваў Віцебскаму рымска-каталіцкаму касьцёлу. У 1503 годзе вялікі князь Аляксандар зацьвердзіў за Віцебскім касьцёлам дарунак Міхала Жыгімонтавіча, дадаўшы да яго Баравенскае войтаўства і вёскі Машчоны ды Соржыцу. У 1541 годзе з згоды Папы Рымскага вялікі князь Жыгімонт Стары далучыў Лепельскі маёнтак да Віленскай катэдры. У Інфлянцкую вайну (1558—1582) на тэрыторыі маёнтку збудавалі драўляны замак.

У 1563 годзе побач з замкам на высьпе заснавалі *места Лепель*, пры якім працаваў гандлёвы порт. Таго ж году Віленская капітула, ня будучы ў стане бараніць маёмасьць ад несупынных нападаў суседняй Маскоўскага дзяржавы, аддала маёнтак у валоданьне вялікаму князю Жыгімонту Аўгусту з умовай, што калі ён захоча назаўсёды пакінуць гэтую маёмасьць сабе, то мусіць даць капітуле іншую маёмасьць той самай вартасьці. Аднак насуперак дамоўленасьці ў 1568 годзе Жыгімонт Аўгуст аддаў Лепель у пажыцьцёвае карыстаньне кашталяну смаленскаму Юрыю Зяновічу, а па ягонай сьмерці — ваяводу полацкаму Мікалаю Дарагастайскаму. У 1579 годзе кароль і вялікі князь Стэфан Баторы вярнуў лепельскую маёмасьць Віленскай рымска-каталіцкай катэдры.

На 1580 год у *месьце Лепелі* было 300 дамоў, якія стаялі на высьпе і на заходнім беразе возера (цяпер гэта вёска Стары Лепель). 19 траўня 1586 году *маёнтак Лепле* набыў Леў Сапега. За 3 км ад *Старога Лепеля*, у вёсцы Белае, ён заснаваў *мястэчка Белы Лепель* або *Новы Лепель*, куды неўзабаве перамясьціўся гандлёвы цэнтар. Апроч таго, у мястэчку збудавалі замак, царкву і касьцёл. У 1609 годзе Леў Сапега перадаў *Стары Лепель* і *Новы Лепель* Віленскаму кляштару бэрнардынак, які дзейнічаў пры касьцёле Сьвятога Міхала.

У 1772—1776 гадох у зьвязку зь першым падзелам Рэчы Паспалітай Лепель стаў сталіцай Полацкага ваяводзтва. У месьце адбываліся паседжаньні земскага і гродзкага судоў.

## Пад уладай Расейскай імпэрыі
У выніку другога падзелу Рэчы Паспалітай (1793) Лепель апынуўся ў складзе Расейскай імпэрыі, дзе стаў цэнтрам павету Полацкай, з 1802 году — Віцебскай губэрні. У 1797—1805 гадох вялося будаваньне Бярэзінскай воднай сыстэмы, дырэкцыя якой разьмясьцілася ў Лепелі (у 1833—1839 гадох тут працаваў калега і сябар Адама Міцкевіча Ян Чачот). У 1804 годзе адбылося зацьвярджэньне першага пляну забудовы места. У вайну 1812 году Лепель панёс вялікія страты: войскі, што праходзілі празь места, спалілі яго.

У 1821 годзе ў Лепелі адкрылася аптэка, у 1830 годзе — 4-клясная вучэльня. У 1833 годзе места моцна пацярпела ад пажару. У 1835 годзе складзены генэральны плян Лепеля, згодна зь якім места падзялялася на цэнтар і 26 кварталаў (у 1860 годзе гэты плян скарэктавалі, падзяліўшы Лепель на 30 кварталаў і 4 плошчы). У 1841—1844 гадох тут збудавалі мураваны праваслаўны сабор, у 1857—1876 гадох — касьцёл Сьвятога Казімера. 9 верасьня 1852 году места атрымала герб: «у чырвоным полі Пагоня». На 1864 год у месьце было 38 мураваных і 562 драўляныя дамы (паводле зьвестак на 1897 год — 10 мураваных і 800 драўляных); дзейнічалі 3 царквы, касьцёл, капліца, 4 сынагогі; працавалі піваварны і гарбарны заводы, 2 цагельні.

У 1893 годзе ў Лепелі адкрылася мэтэастанцыя, у 1902 годзе — настаўніцкая бібліятэка. У пачатку ХХ ст. у месьце было 772 будынкі, дзейнічалі 12 дробных прадпрыемстваў, друкарня, 7 навучальных установаў, у тым ліку жаночая Марыінскач вучэльня; штогод праводзіліся 4 кірмашы. Паводле зьвестак за 1913 год, з 7 тысячаў жыхароў Лепеля палову, або 4 тысячы, складалі жыды, якія трымалі ўвесь гандаль; улады закансэрвавалі будынкі і абсталяваньне Бярэзінскай воднай сыстэмы, аднак існаваў пэрсанал абслугі на чале з інжынэрамі. У Першую сусьветную вайну 15 сакавіка — 28 верасьня 1918 году Лепель займалі нямецкія войскі.

## Найноўшы час
25 сакавіка 1918 году згодна з Трэцяй Устаўной граматай Лепель абвяшчаўся часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 году згодна з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі ён увайшоў у склад Беларускай ССР, аднак 16 студзеня Масква адабрала Лепель разам зь іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад РСФСР. З кастрычніку 1919 да 14 траўня 1920 году места знаходзілася пад польскай уладай.

У 1924 годзе Лепель вярнуўся ў БССР, дзе стаў цэнтрам раёну (у 1935—1938 гадох — цэнтар акругі). У 1925 годзе тут адкрылася аднайменная чыгуначная станцыя. У Другую сусьветную вайну з 3 ліпеня 1941 да 26 жніўня 1944 году Лепель знаходзіўся пад нямецкай акупацыяй.

7 сакавіка 1963 году Лепель атрымаў афіцыйны статус гораду абласнога падпарадкаваньня. 19 красавіка 2010 году яго ўзнагародзілі вымпэлам «За мужнасьць і стойкасьць у гады Вялікай Айчыннай вайны». 11 верасьня 2010 году ў цэнтры Лепеля ўрачыста адкрылі помнік дзяржаўнаму дзеячу Вялікага Княства Літоўскага — Льву Сапегу (нягледзячы на пратэсты Беларускага экзархату Маскоўскага патрыярхату).

## Галерэя

Файл:Lepiel, Aziornaja. Лепель, Азёрная (1901-17).jpg|Азёрная вуліца
Файл:Lepiel, Nabiarežnaja. Лепель, Набярэжная (1912).jpg|Набярэжная
Файл:Lepiel, Uła. Лепель, Ула (1910).jpg|Рака Ула. Млын, 1913
Файл:Lepiel, Uła. Лепель, Ула (1913).jpg|Рака Ула, 1913
Файл:Lepiel, Uła, Ksiandzoŭ most. Лепель, Ула, Ксяндзоў мост (1901-17).jpg|Ксяндзоў мост
Файл:Lepiel, Uła-Lepelskaje. Лепель, Ула-Лепельскае (1913).jpg|Утока ракі Улы ў Лепельскае возера, 1913 г.
Файл:Lepiel, Kapanickaja-Poŭśviskaja. Лепель, Капаніцкая-Поўсьвіская (1913).jpg|Рог Поўсьвіскай і Капаніцкай
Файл:Lepiel, Kapanickaja. Лепель, Капаніцкая (1901-17).jpg|Капаніцкая вуліца, касьцёл Сьвятога Казімера
Файл:Lepiel, Kapanickaja, Śviatoha Kazimiera. Лепель, Капаніцкая, Сьвятога Казімера (1913).jpg|Капаніцкая вуліца. Касьцёл, 1913
Файл:Lepiel, Śviatoha Kazimiera. Лепель, Сьвятога Казімера (1913).jpg|Касьцёл, інтэр’еры
Файл:Lepiel, Poŭśviskaja-Kapanickaja. Лепель, Поўсьвіская-Капаніцкая (1913).jpg|Рог Поўсьвіскай і Капаніцкай, 1913
Файл:Lepiel, Poŭśviskaja. Лепель, Поўсьвіская (1913).jpg|Поўсьвіская вуліца, 1913
Файл:Lepiel, Poŭśviskaja. Лепель, Поўсьвіская (1913) (2).jpg|Поўсьвіская вуліца
Файл:Lepiel, Rynak, Mieski Sad. Лепель, Рынак, Мескі Сад (1901-17).jpg|Рынак. Мескі сад
Файл:Lepiel, Rynak. Лепель, Рынак (1917).jpg|Рынак. Мітынг, 1917
Файл:Lepiel, Rynak. Лепель, Рынак (1913).jpg|Рынак. Пошта, 1913
Файл:Lepiel-carkva.jpg|Царква, зьнішчаная бальшавікамі
Файл:Lepiel, Rynak. Лепель, Рынак (XX).jpg|Царква
Файл:Lepiel, Poŭśviskaja-Rynak. Лепель, Поўсьвіская-Рынак (1901-17).jpg|Поўсьвіская вуліца
Файл:Lepiel, Poŭśviskaja. Лепель, Поўсьвіская (1901-17) (2).jpg|Поўсьвіская вуліца
Файл:Lepiel, Čašnickaja. Лепель, Чашніцкая (1901-17).jpg|Чашніцкая вуліца, земская ўправа
Файл:Lepiel, Čašnickaja. Лепель, Чашніцкая (1901-17) (2).jpg|Чашніцкая вуліца, земская ўправа
Файл:Lepiel, Čašnickaja. Лепель, Чашніцкая (1901-17) (3).jpg|Чашніцкая вуліца, земская ўправа
Файл:Lepiel, Čašnickaja. Лепель, Чашніцкая (1919).jpg|Чашніцкая вуліца, 1919
Файл:Lepiel, Čašnickaja. Лепель, Чашніцкая (1914).jpg|Клюб і паліцыя
Файл:Lepiel, Šlachieckaja. Лепель, Шляхецкая (1914) (2).jpg|Шляхецкая вуліца
Файл:Lepiel. Лепель (1901-29).jpg|Гімназія
Файл:Lepiel, Čyhunačnaja. Лепель, Чыгуначная (1926).jpg|Вакзал, 1926
Файл:Lepiel, Biarezinskaja. Лепель, Бярэзінская (1901-17).jpg|Бярэзінская водная сыстэма
Файл:Lepiel, Biarezinskaja. Лепель, Бярэзінская (1901-17) (2).jpg|Бярэзінская водная сыстэма
Файл:Lepiel, Biarezinskaja. Лепель, Бярэзінская (1913).jpg|Бярэзінская водная сыстэма, 1913
Файл:Lepiel, Biarezinskaja. Лепель, Бярэзінская (1901-17) (5).jpg|Бярэзінская водная сыстэма
Файл:Lepiel, Biarezinskaja. Лепель, Бярэзінская (1901-17) (4).jpg|Бярэзінская водная сыстэма
Файл:Lepiel, Biarezinskaja. Лепель, Бярэзінская (1914).jpg|Бярэзінская водная сыстэма, 1914
Файл:Lepiel, Biarezinskaja. Лепель, Бярэзінская (1901-17) (3).jpg|Бярэзінская водная сыстэма, 1914
Файл:Lepiel, Špitalnaja. Лепель, Шпітальная (1930-39).jpg|Шпітальная вуліца. Шпіталь, 1930-я


## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Шлык Ф. Лепель: историко-экономический очерк. — Мн., 1976. — 110 с.

## Вонкавыя спасылкі
* 

Катэгорыя:Гісторыя Лепеля