Марыя Іяанна Велёпольская

**Марыя Іяанна Велёпольская** (часам **Марыя-Іяанна Велёпольская**; ; 16 лютага 1885, Сухадол, Кіеўшчына, Расейская імпэрыя ― памерла ў 1940 альбо ў СССР, альбо ў нямецкім лягеры) ― польская пісьменьніца, драматургіня, публіцыстка і літаратурная крытыца.

## Жыцьцяпіс

Нарадзілася ў шляхецкай сям’і Антона Калённа-Валеўскага і Сабіны Карыткі. Яна не атрымала сыстэматычнай адукацыі, а самастойна авалодвала ведамі па літаратуры, філязофіі, гісторыі, рэлігіі.

У 1902 г. выйшла замуж за шляхціца Конрада Велёпольскага і пасялілася ў Львове, дзе ўдзельнічала ў мастацкім і літаратурным жыцьці польскай грамадзкасьці, наведвала лекцыі ў Львоўскім унівэрсытэце.

Была атэісткай, у палітыцы прытрымлівалася сацыялісцкай пазыцыі, што знайшло адлюстраваньне ў шматлікіх артыкулах і аповесьці «Крыякі», дзе крытычна ацэньвалася роля клерыкальных колаў у Студзеньскім паўстаньні. Дзякуючы свайму паходжаньню і творчасьці атрымала мянушку «Чырвоная графіня». Другі раз выйшла замуж за Ежы Стжэмя-Яноўскага.

Падчас Першай сусьветнай вайны працавала ў санітарнай службе Першай брыгады польскіх легіёнаў. Была інтэрнаваная ў Вугоршчыну. Увесну 1919 г. падчас украінска-польскай барацьбы за Галічыну была арыштаваная і зьняволеная. Гэта паўплывала на ейнае крытычнае стаўленьне да ўкраінцаў, адлюстраванае ва ўспамінах «Gontowszczyzna. Wspomnienia z rebelii ukraińskiej w Małopolsce Wschodniej» (1925).

Пасьля вайны жыла ў Познані і апублікавала шэраг твораў, якія прынесьлі ёй прызнаньне як пісьменьніцы. У 1928 годзе пераехала ў Варшаву, разьвёўшыся з сваім другім мужам. Актыўна друкавалася ў варшаўскім і познаньскім друку.

Яна была прыхільніцай Юзафа Пілсудзкага і пасьля травеньскага замаху на яго практычна кінула пісаць і занялася палітычнай журналістыкай у падтрымку маршала. Яна славілася надзвычай вострым языком.

Да ўсяго сымпатызавала жаночаму руху і жаночай эмансыпацыі — вызначала сябе як фэміністка. Аднойчы падчас публічнай акцыі на магіле Невядомаму салдату яна спытала: «А дзе магіла Невядомай маці, той, што нарадзіла салдата і адпусціла яго на вайну?». Пасьля сьмерці яе часта называлі «прабабкай польскай жаночай рэвалюцыі».

Загінула ў 1940 годзе пры нявысьветленых абставінах. Верагодна, загінула ў савецкім ці нямецкім канцлягеры.

## Творчасьць

Дэбютавала ў 1904 годзе з драмай «Сьцярвятнік», пастаўленай аматарскім экспэрымэнтальным незалежным тэатрам. Пасьля гэтага друкавала навэлі і аповесьці.

Асаблівую славу пісьменьніцы прынесла аповесьць «Крыякі» (1913). Мастацкую своеасаблівасьць вызначаюць празаічныя зборнікі «Пані Эль. Сучасны цыкаль» (1911), «Туркаўкі» (1915), аповесьці «Фаўнэсы» (1913) і «Фэміна. Мэлядраматычная аповесьць» (1924). У навэлях і аповесьцях пісьменьніца стварала «новую жанчыну»: моцную, ганарлівую, адукаваную, разьняволеную, якая пачувалася на роўных з мужчынам. За свае фэмінісцкія навэлі была прыцягнутая да суду за парнаграфію, блюзьнерства і «камуністычныя тэндэнцыі», а ў Польскім Каралеўстве быў канфіскаваны ўвесь наклад «Пані Эль».

Акрамя мастацкіх кнігаў у даробоку пісьменьніцы ёсьць кнігі дакумэнтальныя: пра Ю. Пілсудзкага «Шляхамі камэнданцкіх турмаў» (1935) і «Маршал у штодзённым жыцьці» (1937) і даведнік па Варшаве «Сталіца Польшчы: даведнік па экскурсіях на адзін, два і тры дні» (1939).

## Творы
* Sęp, Warszawa 1904.
* Pani El. Cykl nowoczesny, Kraków 1911.
* Faunessy. Powieść dzisiejsza, Wydawnictwo Księgarni Literackiej, Kraków 1913.
* Kryjaki, 1913.
* Synogarlice. Nowele, Warszawa-Kraków 1915.
* Kontryfałowe lichtarze u św. Agnieszki. Nowele, Warszawa 1922.
* Femina. Opowieść melodramatyczna, Poznań 1924.
* Gontowszczyzna. Wspomnienia z rebelii ukraińskiej w Małopolsce Wschodniej, Poznań 1925.
* Danina, Przemyśl 1925.
* Braterstwo ludów. Rzecz o dziele nieświadomości, Wydawnictwo Płomień Książnicy Naukowej w Przemyślu 1926.
* Trzyaktowa bajka z 1001 nocy o powojennej prozie, Poznań 1927.
* Józef Piłsudski w życiu codziennym, 1936.
* Obyczaje towarzyskie, Lwów 1938.

## Крыніцы

Катэгорыя:Нарадзіліся 16 лютага
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1885 годзе
Катэгорыя:Польскія літаратаркі
Катэгорыя:Польскія фэміністкі
Катэгорыя:Атэісты
Катэгорыя:Польскія публіцысты
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Расейскай імпэрыі