Горанцы

**Горанцы** (;  або *Горанци*, ) — славянскі мусульманскі этнас, які насяляе рэгіён Гора — трыкутнік паміж Косава, Альбаніяй і Паўночнай Македоніяй. Горанцы размаўляюць пераходным паўднёваславянскім дыялектам, называным папросту нашынскай гаворкай; колькасьць горанцаў ацэньваецца ў  чалавек.

## Этнаграфія
Этнонім *горанцы*, што азначае «горцы», паходзіць ад агульнаславянскага «гара». Іншая саманазва гэтага народу — *нашынцы*, літаральна «нашыя, свае».

У Косаве горанцаў часта называюць *[[Басьнійцы|басьнійцамі-касаварамі]], [[Баўгары|баўгарамі]], [[Македонцы|македонцамі]]* або *[[Сэрбы|сэрбамі]]*. У Альбаніі іх называюць ці экзонімам *баўгары*, ці зьняважліва *тарбашы* (*носяць торбы*), *патуры* (*атурэчаныя*, то бок ісламізаваныя славяне) і горанцы.

Падобна да праваслаўных паўднёвых славянаў, горанцы працягваюць адзначаць Юр’еў дзень.

## Дэмаграфія

У Косаве паводле апошняга перапісу налічваецца 10 265 горанцаў (2011), значна меней, чым да Косаўскай вайны. У 1998 іхняя агульная колькасьць ацэньвалася ў ня меней за 50 000.. Мноства жыхароў вымушаныя былі эміграваць з-за небясьпечнай сытуацыі і эканамічных праблемаў. Часовая місія ААН у Косаве зьмяніла ўнутраныя межы ў дзяржаве, аб’яднаўшы правінцыю Гору з суседняй альбанскай вобласьцю Опале ў новую адміністрацыйную адзінку — Драгаш, дзе большасьць сталі складаць альбанцы. Налічваецца 21 вёска, населеная горанцамі: Бацька, Брод, Вранішце, Глобачніца, Горня Рапча, Горні Крстац, Дзіканцэ, Доня Рапча, Доне Любіне, Горне Любіне, Доні Крстац, Драгаш, Зьлі Потак, Крушэва, Кукуляне, Лешцяне, Любашце, Млікэ, Орчуша, Радзеша і Рэсьцеліца.

У Альбаніі горанцы пражываюць у 10 вёсках: Запад, Пакішт, Орчыкэл, Кошарышт, Цэрналева, Орг’ёст, Оршэка, Бор’е, Новасэй і Шыштэвец.

У Паўночнай Македоніі 2 горанскія вёскі: Елавяне і Урвіч.

## Мінуўшчына

Пасьля распаду Рымскай імпэрыі Балканы засталіся ва Ўсходняй Рымскай імпэрыі. Гору ў VI—VII стагодзьдзях насялілі склавены. Зь IX стагодзьдзя вядуцца змаганьні за валоданьне тэрыторыяй між Бізантыяй і Баўгарыяй. У XIII стагодзьдзі Прызран з вакольнымі землямі трапілі ў валаданьні сэрбскага караля Стэфана Першавянчанага. З  паўднёвыя землі дэспатыі былі анэксаваныя асманамі.

Гора першапачаткова супрацьстаяла ісламізацыі. У асманскім  1591 року насельніцтва Горы запісанае як цалкам сэрбскае, а Опале на поўначы — як населенае альбанцамі. У 1689 року горанцы падтрымалі Габсбургаў падчас іхняга паходу на Прызрэн з мэтай вызваленьня ад турэцкага панаваньня. Аднак па сьмерці гэнерала Сыльвіё Пікаляміні асманы адваявалі тэрыторыю. У XVIII стагодзьдзі пачалася хваля ісламізацыі Горы нароўні зь іншымі балканскімі супольнасьцямі. У 1815 року пачынаецца засяленьне альбанцамі Прызрэнскага рэгіёну. Апошняя горанка-хрысьціянка, Божана, памерла ў XIX стагодзьдзі.

У каралеўстве Сэрбіі горанцы былі вызваленыя ад падаткаў з-за свайго паважнага становішча. У Першую балканскую вайну ў 1912 Гору акупавала сэрбскае войска, частка горанцаў эмігравала ў Турэччыну. У Першую сусьветную вайну Гора была акупаваная Цэнтральнымі дзяржавамі і далучаная да баўгарскай (да траўня 1916), пасьля да аўстра-вугорскай (да кастрычніка 1918) зонаў. Пасьля 1918 Гора ўлучаная ў Каралеўства сэрбаў, харватаў і славенцаў.

У 1925 Ліга народаў канчаткова вызначыла мяжу паміж Сэрбіяй ды Альбаніяй, у апошняй апынуліся болей за 15 000 горанцаў.

Падчас югаслаўскага перапісу 1939 року горанцы былі запісаныя ў катэгорыю «неславянаў» разам з альбанцамі і туркамі, імаверна, з-за свайго веравызнаньня. У 1949 року альбанскія прадстаўнікі югаслаўскага ўраду распачалі палітыку гвалтоўнае асыміляцыі горанцаў, у тым ліку альбанізацыю іхніх імёнаў (напрыклад, Хасанавіч →‎ Хасані). У перапісах 1971 і 1981 рокаў большасьць горанцаў запісвалася «мусульманскім народам».

У Косаўскай вайне горанцы пераважна падтрымлівалі сэрбскі бок. Войска вызваленьня Косава ўціскала горанцаў, забараняючы карыстацца іхняй мовай у школах і ў побыце, каб прадставіць іх альбанцамі.

Пасьля бамбаваньняў Югаславіі войскамі НАТО ў 1999 року кіраваньне над Косавам і Мятохіяй пераняла Часовая місія ААН у Косаве (ЧМААНуК). Колішняя Горанская грамада была аб’яднаная зь пераважна альбананаселенай Опале ў новую вобласьць Драгаш, дзе большасьць склалі альбанцы.

З 1999 року ад 5000 да 10 000 горанцаў зьбеглі ў цэнтральную Сэрбію ды іншыя суседнія краіны.

## Культура
### Традыцыі
Горанскія славяне былі хрысьціянізаваныя ў 870 року пры хрышчэньні сэрбаў і баўгараў Бізантыйскай імпэрыяй. З XIV стагодзьдзя рэгіён апынуўся пад уладай Асманскай імпэрыі, што паўплывала на ісламізацыю горанцаў і альбанцаў. Аднак горанцы працягваюць адзначаць некаторыя праваслаўныя сьвяты, напрыклад Славу і Юр’ю. Большасьць горанцаў належаць да суніцкае плыні, аднак распаўсюджаны таксама суфізм, у прыватнасьці, хальвацкі і бэктаскі шыісцкія ордэны.

Народны танец горанцаў «ора» («кола») — колавы танец з рухамі нагамі: пачынаецца з правай нагі з рухам супраць гадзіньнікавай стрэлкі. Акампануюць танцу на цурле, кавале, чыфтэліі або тапане.

«Нацыянальны» від спорту горанцаў — *[[Алейная барацьба|пэлівона]]*, прынесены на Балканы з Сярэдняга Ўсходу асманамі. Па ім рэгулярна ладзяцца спаборніцтвы пад акампэнэмэнт цурлі ды тапану з рытуальнымі танцамі.

«Нацыянальны» напой горанцаў — ракія, якую гоняць самастойна. Таксама папулярная кава па-турэцку, якую п’юць зь філіжанак, запіваючы вадой. Пасьля па асадку ад кавы часта ладзіцца гаданьне.

### Мова

Горанцы размаўляюць на адным з паўднёваславянскіх дыялектаў, вядомым як «нашынская» альбо «горанская гаворка», які адносіцца да групы тарлацкіх гаворак, распаўсюджаных у паўднёвай Сэрбіі і часткова ў Паўночнай Македоніі. Тарлацкія гаворкі — пераходныя ад баўгарскай да сэрбскай мовы з пэўнымі рысамі македонскай. З-за мусульманскага ўплыву горанская гаворка запазычыла частку лексыкі з турэцкай ды арабскай моваў.

## Крыніцы

Катэгорыя:Народы Альбаніі
Катэгорыя:Народы Косава
Катэгорыя:Народы Сэрбіі
Катэгорыя:Народы Паўночнай Македоніі
Катэгорыя:Славянскія плямёны
Катэгорыя:Паўднёвыя славяне
Катэгорыя:Эўрапейскія мусульмане