Гісторыя Бярозы

**[[Бяроза (горад)|Бяроза Картуская]]** — даўняе мястэчка гістарычнай Берасьцейшчыны. Да нашага часу тут захаваліся руіны адзінага на абшарах Вялікага Княства Літоўскага кляштарнага комплексу картузаў, колішняга нэкропалю чарэйска-ружанскай лініі роду Сапегаў. У 1934—1939 гадох, за польскім часам, у мястэчку дзейнічаў канцэнтрацыйны лягер для палітычных зьняволеных.

### Вялікае Княства Літоўскае
Першы вядомы пісьмовы ўспамін пра Бярозу датуецца 1477 годам, калі Ян Гамшэй са сваёй жонкай Барбарай заснавалі тут касьцёл Найсьвяцейшай Тройцы. Вёска ўваходзіла ў склад Сялецкай воласьці Берасьцейскага павету. У 1538 годзе касьцёл перайшоў да новых гаспадароў, а менавіта: «*Ян і Ганна Гамшэі са Зьдзітава са сваім сынам Станіславам, а таксама дзецьмі апошняга Марцінам, Паўлам, Янам, Юрам са сваімі жонкамі ў Бярозе, нашчадкамі Гамшэяў, у 1537 годзе на алтары бярозаўскага касьцёла імянным запісам, замацаваным пячаткай…*» «*…Бярозу, плошчу з агароджай, поле Рыбака, карчму з арэнднай платай даравалі і запісалі…*»

На мяжы XV—XVI стагодзьдзяў Бяроза зрабілася асяродкам гандлю. Прывілей Жыгімонта Старога выдаў дазвол Мікалаю Гамшэю на правядзеньне ў маёнтку штотыднёвых таргоў зь пятніцы да суботы: «*Біў нам чалом дваранін наш пан Мікалай Гамшэй у тым, каб, па-першае, дазволіць яму ў маёнтку бярозаўскім мець таргі ў пятніцу, згодна ліста яго бабкі нябожчыцы — пані Віштарт, і, па-другое, біў нам чалом, каб гэты торг у Бярозе прадоўжыць да суботы і зацьвердзіць на вякі*».

У пачатку XVII стагодзьдзя Ян Паўлавіч Гамшэй прадаў Бярозу Ляву Сапегу, канцлеру Вялікага Княства Літоўскага. У 1614 годзе мясьціну набыў харунжы Марцін Німіра «*сам маёнтак зь мястэчкам і ўсёй маёмасьцю*». Але знаходзілася Бяроза ў руках М. Німіра нядоўга: ён не вылучаўся стараннасьцю і гаспадарлівасьцю, і неўзабаве пасьля набыцьця пазычыў мястэчка тутэйшым жыдам. Збанкрутаванага М. Німіру зь цяжкага становішча выратаваў у 1617 годзе Леў Сапега. Канцлер выкупляў яго расьпіскі, якія аддавалі ў заклад Бярозу. «*Маёмасьць*, — пішацца ў дакумэнце, — *належыць канцлеру і яму належаць прыбыткі, пакуль я* [Німіра] *не вярну яму 14 600 польскіх злотых*». Марцін Німіра не знайшоў гэтай сумы, пасьля чаго ўжо ў 1617 годзе суд у Берасьці зацьвердзіў акт продажу мясьціны «*на вякі Льву Сапегу*», а менавіта «*маёнтак у Бярозе, землі, палі, само мястэчка Бярозу з усімі жыхарамі, з кірмашом, рэкі, азёры, млыны, бабровыя ўгодзьдзі на рацэ Ясельдзе*» за 24 000 польскіх злотых.

Найперш, як перакананы каталік, Леў Сапега фундаваў у Бярозе касьцёл. Неабходнасьць заснаваньня новага касьцёла абгрунтоўвалася тым, што з 1538 году мясцовы касьцёл з навакольнымі землямі знаходзіўся ў руках кальвіністаў і заставаўся ў іх дзясяткі гадоў, бо калі ён зноў вярнуўся да каталікоў у 1600 годзе, то меў невялікі ўласны надзел і самастойна існаваць ня мог. Леў Сапега дзеля выратаваньня ад банкруцтва касьцёла ў 1620 годзе падараваў яму «*ў вёсцы Левашкі чатыры валокі, Траяноўшчынай называемыя*», якія паўторна былі замацаваныя ў 1632 годзе.

9 ліпеня 1629 году Леў Сапега, ваявода віленскі, гетман вялікі, староста берасьцейскі і магілёўскі, выдаў жыдам ліст на свабоднае пражываньне ў мястэчку Бярозе. У гэтым лісьце ён дазволіў збудаваць школу «*ў гэтым мястэчку Бярозе, у якім, збудаваўшы школу, маглі б спакойна праводзіць свае набажэнствы*».

Побач з габрэйскім малітоўным домам і касьцёлам у Бярозе існавала ўніяцкая царква. Першыя зьвесткі пра яе месьцяцца ў дакумэнце 1618 году, у якім апісваюцца межы зямель касьцёла, а таксама ідзе гаворка пра землі «*рускага папа з царквы*».

Пасьля сьмерці Лява Сапегі ў 1633 годзе Бяроза, згодна з тэстамэнтам, перайшла да яго старэйшага сына Яна Сапегі, маршалка Вялікага Княства Літоўскага, пасьля сьмерці апошняга — да ягонага брата Казімера Льва Сапегі.

Казімер Леў Сапега, малодшы з двух сыноў славутага канцлера, быў перакананаым каталіком, ён фундаваў шэраг касьцёлаў і кляштараў, сярод якіх быў картускі кляштар у Бярозе. Закладка першага нарожнага каменя зь вялікай урачыстасьцю адбылася ў 1648 годзе, дзе прысутнічалі сам заснавальнік, а таксама біскуп луцкі Андрэй Гембінскі і рымскі нунцыюш ксёндз Ян дэ Торэс.

Пераход бярозаўскага ўладаньня да картузаў быў надзвычайным момантам у гісторыі мястэчка, што перш за ўсё адлюстравалася ў падтрымцы новымі ўладальнікамі разьвіцьця гандлю і рамёстваў. Асаблівую ўвагу надаваў кляштар дакладнасьці вагаў на бярозаўскіх кірмашах. «*Жадаем мець дакладнасьць і справядлівасьць у вагах*, — піша ксёндз Хрысьціян Бэкерс, — *таму спэцыяльна за кошт кляштара накіроўваем хадака ў сталічнае места Вялікага Княства Літоўскага Вільню, каб прынёс інфармацыю … колькі гарнцаў уваходзіць у віленскую бочку, каб потым ён мог важыць у нашым мястэчку Бярозе згодна віленскіх мераў пры продажы і пакупцы збожжа, напояў, піва, мёду і г. д.*». У кляштарнай хроніцы ад 1767 году сустракаецца павучэньне малазямельных сялянаў пра пажаданьне займацца «*гандлем або рамяством, адпавядаючым мясцовым умовам, напрыклад, вырабам скураў і гэтак далей*».

У 1679 годзе кляштар атрымаў ад караля і вялікага князя Яна Сабескага прывілей на кірмаш у сьвята Адшуканьня Сьвятога Крыжа (паводле паданьня, кляштар заснавалі на месцы ў пушчы, дзе Леў Сапега знайшоў драўляны крыж у часе паляваньня), што спрыяла больш шырокім гандлёвым магчымасьцям мястэчка. Акрамя кірмашу на Сьвятую Тройцу, у Бярозе адбываліся таргі ў дзень праваслаўнага Прычашчэньня. Стараньні картузаў на паляпшэньне гаспадарчых справаў у Бярозе ня здолелі прынесьці вялікага выніку, мястэчка да сярэдзіны XIX стагодзьдзя было маленькім, небагатым населеным пунктам. Яно некалькі разоў гарэла, цярпела ад чумы.

У Вялікую Паўночную вайну ў канцы красавіка 1706 году каля Бярозы адбылася сутычка паміж расейскім і швэдзкімі войскамі. Апошнія пасьля пераходу Ясельды занялі мястэчка і кляштар, якіх спалілі і разрабавалі. Швэды захапілі некалькі манахаў з кляштару, за якіх потым плацілі выкуп.

Значэньне і статус Бярозы пад кіраўніцтвам картузаў не зьмянілася. Уладу ў мястэчку, згодна з загадам пракурора картузіі, выконваў кляштарны ўраднік.


Файл:Biaroza-Kartuskaja. Бяроза-Картуская (XVIII).jpg|Кляштар, XVIII ст.
Файл:Biaroza Kartuskaja, Klaštarnaja. Бяроза Картуская, Кляштарная (1837) (5).jpg|Абмеры XIX ст.
Файл:Biaroza-Kartuskaja. Бяроза-Картуская (1861).jpg|Б. Падбельскі, 1861
Файл:Biaroza-Kartuskaja. Бяроза-Картуская (B. Podbielski, 1861).jpg|Каляровая вэрсія
Файл:Biaroza Kartuskaja, Klaštarnaja. Бяроза Картуская, Кляштарная (N. Orda, 1861-77) (2).jpg|Н. Орда, XIX ст.
Файл:Biaroza Kartuskaja. Бяроза Картуская (N. Orda, 1861-77) (2).jpg|Іншая вэрсія
Файл:Biaroza-Kartuskaja. Бяроза-Картуская (N. Orda, XIX).jpg|Н. Орда, XIX ст.
Файл:Biaroza Kartuskaja, Klaštarnaja. Бяроза Картуская, Кляштарная (N. Orda, 1875).jpg|Іншая вэрсія


### Пад уладай Расейскай імпэрыі
У выніку трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай (1795) Бяроза апынулася ў межах Расейскай імпэрыі, у Пружанскім павеце Слонімскай, з 1797 Літоўскай, з 1801 Гарадзенскай губэрні. У 1-й пал. XIX ст. у мястэчку праводзіліся 8 рэгулярных кірмашоў, дзейнічалі 2 гарбарныя і суконная мануфактуры, працавалі 36 крамаў.

Па здушэньні вызвольнага паўстаньня (1830—1831) у 1832 годзе расейскія ўлады зачынілі кляштар картузаў за ўдзел манахаў у паўстаньнях 1794 і 1831 гадоў. Інфраструктура кляштару, разам зь мястэчкам, перайшла да Кіраваньня Дзяржаўнай маёмасьці Гарадзенскай губэрні. У пэрыяд 1860—1870-х гадоў паводле рашэньня царскага ўраду значная частка будынкаў кляштару была разабраная. Цэгла пайшла на будову вайсковых кашараў і праваслаўнай царквы ў Бярозе, медзяныя лісты з касьцёла — у Горадню для даху праваслаўнай царквы.

Станам на 1833 у Бярозе было 200 драўляных будынкаў, на 1897 — 5 цагляных і 1070 драўляных, працавалі мужчынская і жаночая народныя вучэльні, фэльчарскі пункт, аптэка. Хуткаму росту мястэчку паспрыяла будова Маскоўска-Берасьцейскай чыгункі.

Як і ўся Беларусь, Бяроза зьяўлялася часткаю «рысы аселасьці» і была заселеная габрэямі. У пачатку 30-х гадоў XX стагодзьдзя жыды складалі 53% насельніцтва.


Biaroza Kartuskaja, Klaštarnaja. Бяроза Картуская, Кляштарная (1906).jpg|Кляштар, агульны выгляд
Biaroza Kartuskaja, Klaštarnaja. Бяроза Картуская, Кляштарная (1925) (2).jpg|Кляштар, шпіталь
Biaroza Kartuskaja, Klaštarnaja, Kaplica. Бяроза Картуская, Кляштарная, Капліца (J. Siańnicki, 1925).jpg|Кляштар, каплічка
Biaroza Kartuskaja, Klaštarnaja, Brama. Бяроза Картуская, Кляштарная, Брама (J. Siańnicki, 1925).jpg|Кляштар, брама
Biaroza Kartuskaja, Klaštarnaja, Dom sadoŭnika. Бяроза Картуская, Кляштарная, Дом садоўніка (1906).jpg|Кляштар, фрагмэнт
Biaroza Kartuskaja, Klaštarnaja. Бяроза Картуская, Кляштарная (1906) (3).jpg|Руіны касьцёла
Biaroza Kartuskaja, Trajecki. Бяроза Картуская, Траецкі (1933).jpg|Новы касьцёл
Kosaŭ, Fabryčnaja. Косаў, Фабрычная (1915).jpg|Вуліца


У Першую сусьветную вайну ў 1916 годзе Бярозу занялі нямецкія войскі.

### Найноўшы час
У 1918 годзе мястэчка зрабілася часткай Беларускай народнай рэспублікі, потым — БССР.

14 лютага 1919 году Бярозу заняла польскае войска. У польска-савецкую вайну мястэчка двойчы рабілася месцам буйных бітваў. Згодна з Рыскай мірнай дамовай (1921) яно апынулася ў складзе міжваеннай Польскай Рэспублікі. У 1934 годзе ў мурах былых расейскіх кашараў была арганізаваная вязьніца для палітычных зьняволеных — украінскіх нацыяналістаў з АУН і камуністаў. У лягеры, якім кіраваў паліцэйскі інспэктар з Познані Ян Ґрэфнэр, трымалася да 800 вязьняў. 1 красавіка 1939 году да мястэчка далучылі населены пункт з гміны Сялец — вёску Навасёлкі.

У 1939 годзе, па нападзе Нямеччыны і СССР на Польшчу, Заходняя Беларусь была анэксаваная СССР і ўлучаная ў склад БССР. 15 студзеня 1940 году Бяроза зрабілася цэнтрам наваўтворанага Бярозаўскага раёну і атрымала статус гораду. Перад вайною бальшавікі стварылі тут базу вайсковай авіяцыі. На ёй дысьлякаваліся 97, 121, 125, 130, 162, 207 і 212 бамбардавальныя авіяпалкі, падрыхтаваныя да нападу на Нямеччыну.

22 чэрвеня 1941 году, у першы дзень вайны з СССР Бярозу занялі нямецкія войскі. За часамі нямецкай акупацыі тут існавала габрэйскае гета. Нацысты забілі або замардавалі больш за 8 тыс. чал. У ваколіцах Бярозы дзейнічалі партызанскія аддзелы пад кіраўніцтвам дэсантаваных з Расеі дывэрсантаў. У ліпені 1944 году горад заняла Чырвонай арміяй.

Па вайне ў Бярозе была адноўленая авіябаза, у раёне збудаваная гідраэлектрастанцыя. У 1995 годзе каля гораду беларускія сілы супрацьпаветранай абароны зьбілі паветраны шар з двума амэрыканскімі аэранаўтамі — удзельнікамі міжнароднай аэрарэгаты.

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 
* 
* —141

Катэгорыя:Бяроза (горад)