open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Эстонская крона

**Эсто́нская кро́на** () — валюта Эстоніі з 1928 па 1941 і 1992 па 2010 гады. Код валюты паводле ISO 4217 — EEK.

## Гісторыя
### Першая эстонская крона (1928—1941)

Першая эстонская крона была ўвезденая ў абарот у 1928 годзе. Яна замяніла сабою эстонскую марку па курсе 1 крона = 100 марак. Валюта дзейнічала да далучэньня Эстоніі да СССР. Пасьля далучэньня крона абменьвалася на савецкія рублі па курсе 1 рубель = 0,8 крон.

### Другая эстонская крона (1992—2010)

Эстонская крона была ўведзеная 20 чэрвеня 1992 году, пасьля распаду савецкае грашовае сыстэмы. Адна крона раўнялася 100 сэнтам (*sent*). У абароце былі банкноты наміналам у 1, 2, 5, 10, 25, 50, 100 і 500 кронаў, манэты наміналам у 5, 10, 20 і 50 сэнтаў, а таксама 1 і 5 кронаў.

Да ўвядзеньня эўра курс эстонскае кроны быў прывязаны да нямецкае маркі (1 нямецкая марка = 8 эстонскіх кронаў). Пасьля пераходу Нямеччыны на эўра афіцыйны курс кроны быў прывязаны да эўра (1 эўра = 15,6466 кронаў).

### Пераход да эўра
Пасьля ўступленьня ў ЭЗ, 27 чэрвеня 2004 году Эстонія разам зь Летувай і Славеніяй пачалі падрыхтоўку да ўведзеньня пасьля 2006 году эўра. Пераход Эстоніі на эўра паводле абноўленага ў 2009 годзе пляну ўраду Эстоніі адбыўся 1 студзеня 2011 году.

1 сьнежня 2010 году быў пачаты афіцыйны абмен эстонскіх крон на эўра. Ад 1 да 14 студзеня 2011 году законнымі сродкамі плацяжу зьяўляліся і эўра, і кроны, пасьля чаго Эстонія цалкам перайшла на эўра.

## Крыніцы

Катэгорыя:Валюты, замененыя на эўра
Катэгорыя:Эканоміка Эстоніі
Алена Зубрылава

**Алена Зубрылава** (;  25 лютага 1973) — беларуская біятляністка ўкраінскага паходжаньня.

## Біяграфія
Нарадзілася ў г. Шостка Сумской вобласьці. З 2002 году зьмяніла ўкраінскае грамадзянства на беларускае і выступала за нацыянальную зборную Беларусі. У 2006 годзе спыніла сваю кар’еру ў вялікім спорце.

Рост — 161 см, вага — 62 кг. Ваеннаслужачая, трохкратная чэмпіёнка і чатырохкратная ўладальніца срэбных мэдаляў сусьветных форумаў. Найлепшы вынік на Алімпійскіх гульнях — пятае месца ў эстафэце ў Нагана. Неаднаразова ўздымалася на п’едэстал чэмпіянатаў сьвету, Эўропы і Кубку сьвету. На канец сэзону 2005 году Алена Зубрылава мела дваццаць перамогаў у этапах Кубку сьвету.

Замужам, мае дачку Таню.

## Вонкавыя спасылкі
* 2005: Першы залаты мэдаль беларускіх біятляністаў у гэтым сэзоне заваявала Алена Зубрылава
* 2005: Беларускія біятляністкі ў Аўстрыі завявалі бронзу
* 2005: Бронзавы мэдаль у спрынтэрскай гонцы ў Зубрылавай
* Аляксандар Ганчарук, «День». Алена Зубрылава: «Перамагчы мне дапамагло зусім не разьмяшчэньне зорак…»

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Сумской вобласьці
Катэгорыя:Украінскія біятляністкі
Катэгорыя:Украінскія біятляністы і біятляністкі на Алімпійскіх гульнях
Катэгорыя:Беларускія біятляністкі
Катэгорыя:Беларускія біятляністы і біятляністкі на Алімпійскіх гульнях
Катэгорыя:Біятляністы і біятляністкі на зімовых Алімпійскіх гульнях 1994 году
Катэгорыя:Біятляністы і біятляністкі на зімовых Алімпійскіх гульнях 1998 году
Катэгорыя:Біятляністы і біятляністкі на зімовых Алімпійскіх гульнях 2002 году
Катэгорыя:Біятляністы і біятляністкі на зімовых Алімпійскіх гульнях 2006 году
Мапа Віда-Ляцкага

**Ка́рта Віда-Ляцкага** — першая вядомая геаграфічная карта, створаная і выдадзеная на тэрыторыі ВКЛ (першае выданьне — Антвэрпэн, 1542 (?), другое — Вільня, 1555).

Паказвае ўсходнія раёны Маскоўскай дзяржавы і частку тэрыторыі ВКЛ, прызначалася для інфармаваньня заходнеэўрапейскай аўдыторыі пра малавядомую Масковію. Гравёр і картограф Антоні Від разам з аселым у Літве былым акольнічым Васіля III Іванам Ляцкім працавалі над ёй у 1537—1542 гадах, скарыстаўшыся картаграфічнымі матэрыяламі, вывезенымі Ляцкім з Масквы ў 1534 годзе. Яшчэ да апублікаваньня Ляцкі рассылаў чарнавыя варыянты карты вядомым эўрапейскім вучоным, у тым ліку Себасцьяну Мюнстэру (1540) і Сігізмунду Герберштайну (1541).

На карце нанесеныя стратэгічныя замкі памежжа ВКЛ і Маскоўскай дзяржавы — Вяліж, Віцебск, Гомель, Кіеў, Крычаў, Ворша, Полацак, Смаленск, — на думку Міхася Ткачова, выявы замкаў добра стасуюцца з археалягічнымі і інвэнтарнымі зьвесткамі і зробленыя з натуры. Пададзеная інфармацыя пра Аршанскую бітву 1514 году з сымбалічным малюнкам. Некалькі дзесяцігодзьдзяў лічылася адной з самых верагодных карт Масковіі. У 1570 годзе яе перагравіяваў Франц Хогенбэрг, адзін з рэдактараў энцыкляпэдычнай серыі «Гарады зямнога шара».

Карта зьяўляецца найбольш раннім вядомым помнікам старабеларускага сьвецкага кнігадрукаваньня, зьмяшчаючы тлумачальны тэкст на старабеларускай мове зь вялікай колькасьцю паланізмаў. Белая Русь, паводле карты Віда-Ляцкага — іншая назва Маскоўскай дзяржавы.

## Глядзіце таксама
* Эбсторфская карта
* Ля вытокаў картаграфічнага апісання Маскоўскай Русі: карта Антонія Віда і Івана Ляцкага

## Літаратура
* Алесь Белы // 
* Zwoliński P. Pierwsza drukowana transkrypcja ruskiej cyrylicy na lacinkę // Slavia Orientalis. R. XVI, z. 4. Warszawa, 1967.
* Idem. Naistarszy świecki druk białoruski (Antwerpia 1542) // Slavia Orientalis. R. XVII, z. 3. Warszawa, 1968.
* Карта России Антония Вида // Атлас географических открытий в Сибири и в Северо-Западной Америке XVII—XVIII вв. М., 1964.
* Белы, А. Хроніка «Белай Русі»: нарыс гісторыі адной геаграфічнай назвы. Мн., 2000.

Віда-Ляцкага, мапа
Паўль Одэрборн

**Пауль Одэрборн** (*Paul Oderborn*; каля 1555, Барт у Заходнім Памор’і — 1604) — дзяяч лютэранскай царквы ў ВКЛ, пісьменьнік.

З 1577 году служыў прапаведнікам у лютэранскай кірхе ў Вільні, удзельнічаў у рэлігійных дыспутах і палемічнай перапісцы з прадстаўнікамі іншых канфэсіяў, у прыватнасьці, зь Янам Ласіцкім.

У 1582 годзе ў Ростаку выдаў на лацінскай мове трактат «Апавяданьне пра рэлігію і звычаі рускіх» (*De Russorum religione*), у якім выклаў свае ўражаньні ад побыту і рэлігійнага жыцьця беларусаў і рускіх, адным зь першых сярод заходнеэўрапейскіх аўтараў ужыў назву Белая Русь у дачыненьні да паўночнаўсходняй Беларусі. Трактат Одэрборна перавыдаваўся ў складзе падобнай па назьве і зьмесьце працы Ласіцкага і іншых выданьняў кампілятыўнага зьместу.

У 1587 годзе ў Горадні вітаў абраньне каралём і вялікім князем Жыгімонта III Вазы, атрымаў ад яго пасаду лютэранскага пастара ў Рызе. На аўдыенцыі ў Жыгімонта пазнаёміўся з турэцкім паслом, былым арыянінам з Трансыльваніі, і завязаў зь ім перапіску па-арабску. Пазьней служыў пастарам у сталіцы Курляндыі Мітаве.

## Літаратура
* Алесь Белы // 
* De Russorum Religione et Ritibus Narratio // Historiae Ruthenicae Scriptores exteri saeculi XVI. T. II. Berolini et Petropoli, 1842.

## Вонкавыя спасылкі
* Арыгінальны артыкул
* Нацыянальная бібліятэка Чэшскай Рэспублікі (па-ангельску)

Катэгорыя:Беларускія літаратары
Катэгорыя:Беларускія пратэстанцкія дзеячы
Катэгорыя:Лютэране
Пляц

**Пляц**, таксама **пло́шча** — вялікая незабудаваная тэрыторыя ў горадзе альбо вёсцы. «Пляц» (гістарычная назва) — гэта стандартнае абазначэньне пэўнага ўчастку зямлі ў беларускім горадзе («месьце») у XVI—XVIII стагодзьдзях. Памер сядзібаў у горадзе вызначаўся ў пляцах альбо кратных долях пляцу (звычайна 1/8, ¼, ½ пляцу). На сядзібным участку, як правіла, разьмяшчалася жылая, жыльлёва-гаспадарчая ці гаспадарчая забудова, звычайна з агародам. Плошча пляцу была велічынёй нязьменнай. У Полацку XVI—XVIII стагодзьдзяў плошча пляцу складала каля 1200 квадратных мэтраў.

Плошчы ў Менску:
* Плошча Свабоды
* Плошча Незалежнасьці (да 1991 году — плошча Леніна)
* Кастрычніцкая плошча
* Плошча Перамогі
* Плошча Якуба Коласа
* Плошча Бангалор
* Плошча Калініна

## Літаратура
* Дук, Д.В. Городское пространство и социальная топография Полоцка по данным ревизии 1765 года / Д.В. Дук // Вестник Полоцкого государственного университета. Серия А. Гуманитарные науки. 2015. № 9. – С. 2—13
Зборная Беларусі па футболе

**Нацыянальная зборная Беларусі па футболе** — нацыянальная каманда, якая ўдзельнічае ў міжнародных спаборніцтвах па футболе і прадстаўляе Беларусь. Нацыянальная каманда кіруецца Беларускай фэдэрацыяй футболу. Пасьля абвяшчэньня незалежнасьці Беларусі ў 1991 годзе, згуляла першую міжнародную гульню супраць Украіны 28 кастрычніка 1992 году. Да гэтага беларускія футбалісты гулялі ў нацыянальнай камандзе СССР. 

Беларусь аніколі не дасягала фінальнай часткі чэмпіянатаў сьвету і Эўропы. Аднак, пад кіраўніцтвам выбітнага трэнэра Эдуарда Малафеева была вельмі блізкая да ўдзелу ў плэй-оф кваліфікацыі да чэмпіянату сьвету 2002 году ў Японіі і Паўднёвай Карэі, але зьведала паразу ў апошняй гульні групавога турніру супраць валійскай зборнай, саступіўшы другую пазыцыю зборнай Украіны. Больш пасьпяхова Беларусь брала удзел у неафіцыйных спаборніцтвах. Гэтак у 2002 годзе зборная перамагла ў прадстаўнічым турніры «LG Cup» з удзелам зборных Расеі, Украіны, Сэрбіі. У 2004 і 2008 гадах яна таксама перамагла ў міжнародных футбольных турнірах на Мальце.

Да 2012 году каманда праводзіла большасьць хатніх гульняў на стадыёне «Дынама» ў Менску, з 2014 году хатнім стадыёнам зьяўляецца «Барысаў-Арэна».

## Спаборніцтвы
Першы афіцыйны матч зборная згуляла 7 верасьня 1994 году ў адборачным турніры да чэмпіянату Эўропы 1996 году супраць зборнай Нарвэгіі ў Осьлё, гульня скончылася паразай зь лікам 0:1. Каманда ніводнага разу не выходзіла ў фінальную частку чэмпіянатаў сьвету і Эўропы. Найлепшым дасягненьнем зьяўляецца трэцяе месца ў групе адборачнага турніру да чэмпіянату сьвету 2002 году.

## Склад каманды
Наступныя футбалісты былі выкліканыя на таварыскія матчы супраць зборнай Расеі (7 чэрвеня 2024 году) і зборнай Ізраілю (11 чэрвеня 2024 году).

### Нядаўнія выклікі
Наступныя гульцы выклікаліся ў зборную цягам апошніх 12 месяцаў.

## Рэкорды
### Найбольш гульняў

Рэкардсмэнам зборнай Беларусі паводле колькасьці згуляных матчаў ёсьць Аляксандар Кульчы, які мае на сваім рахунку 102 сустрэчы ў кашулі зборнай. Упершыню гулец згуляў за нацыянальную дружыну 14 лютага 1996 году ў матчы супраць зборнай Турэччыны. У складзе зборнай адзначыўся пяцьцю галамі, пры гэтым першы быў улучаны ў браму зборнай Азэрбайджану ў таварыскім матчы ў Маладэчне.

**Тоўстым** пазначаныя дзейныя гульцы
# Аляксандар Кульчы (102)
# **[[Аляксандар Мартыновіч]]** (84)
# Аляксандар Глеб (80)
# Сяргей Гурэнка (80)
# Сяргей Карніленка (78)
# Цімафей Калачоў (76)
# Сяргей Амельянчук (74)
# Сяргей Кісьляк (74)
# Сяргей Штанюк (71)
# Станіслаў Драгун (68)

Сяргей Алейнікаў правёў 81 гульню за зборныя СССР, СНД і Беларусі.

### Найбольш галоў
**Тоўстым** пазначаныя дзейныя гульцы
# Максім Рамашчанка (20)
# Сяргей Карніленка (17)
# Віталь Кутузаў (13)
# Вячаслаў Глеб (12)
# Станіслаў Драгун (11)
# Валянцін Бялькевіч (10)
# Раман Васілюк (10)
# Цімафей Калачоў (10)
# Віталь Радзівонаў (10)
# Сяргей Кісьляк (9)

## Трэнэры

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Зборная Беларусі на афіцыйным сайце АБФФ.
Іван Ляцкі

**Ля́цкі (Захарыніч-Ляцкі, Ляцкі-Захар’ін) Іва́н Васі́льевіч** (? — пасьля 9 студзеня 1552) — дзяржаўны і вайсковы дзеяч Вялікага Княства Маскоўскага. Быў блізкім сваяком Кошкіным, зь якіх пайшла дынастыя расейскіх цароў, потым імпэратараў Раманавых.

## Біяграфія

У Вялікім княстве Маскоўскім акольнічы (1513—1514), потым ваявода. Разам з ваяводам князем С. Ф. Бельскім і князем Б. А. Трубяцкім і многімі дзяцьмі баярскімі ад’ехаў у 1534 зь Серпухава ў Вялікае Княства Літоўскае.

У 1535 годзе атрымаў ад Вялікага Князя Жыґімонта II (I) у дзяржаву маёнткі Жалудок і Высокі Двор; у 1545 — Носава (Мельніцкі павет) і Чэмеры (Камянецкі павет). Разьмежаваў 25 сьнежня 1541 свой маёнтак Жалудок з маёнткам Мікалая Нарбута, гэта зацьверджана Вялікім князем 19 траўня 1542.

У Вялікім Княстве Літоўскім меў урады намесьніка медніцкага (1546), потым дзяржаўцы медніцкага (1551).

Вядомы як картограф.

## Глядзіце таксама

* Ляцкія
* Карта Віда-Ляцкага

## Крыніцы

Іван
Катэгорыя:Асобы Вялікага Княства Літоўскага
Катэгорыя:Гісторыя Расеі
Катэгорыя:Картографы
Кіра Найтлі

**Кейра Найтлі** () — кінаакторка зь Вялікабрытаніі. Нарадзілася 26 сакавіка 1985 у Лёндане.

Дачка драматурга Шэрман Макдональд (*Sharman McDonald*) і актора Вілі Найтлі (*Will Knightley*).
Яна рана пайшла па шляху бацькоў, яе кінадэбют быў у дзевяцігадовым узросьце (фільм *A Village Affair*, 1994). Першая значная роля *Sabé* была ў эпізодзе Зорныя войны. Эпізод I: Цьмяная пагроза (*The Phantom Menace*) кінаэпапеі «Зорныя войны» (*Star Wars*). Верагодна, Найтлі была выбрана на гэтую ролю праз падабенства да галоўнай гераіні, якую грала Наталі Портман.

Вядомасьць да Кейры прыйшла пасьля здымак у фільмах «Грай як Бэкхэм» (*Bend It Like Beckham*) і «Піраты Карыбскага мора» (*Pirates of the Caribbean: The Curse of the Black Pearl*). Удзел у першым патрабаваў значных фізычных высілкаў, шмат трэніровак ігры ў футбол, але затое адчыніў дзьверы ў Галівуд. Вельмі пасьпяховы блякбастэр *Піраты* зацьвердзіў рост яе посьпеху ў міжнародным кінасьвеце.

У ліпені 2004, Найтлі перамагла ў галасаваньні чытачоў часопісу *Hello!* як найбольш пэрспэктыўная маладая зорка. Акрамя таго, ў галасаваньні часопісу *Empire* яе выбралі як сама сэксуальную зорку кіно ўсіх часоў, пакінуўшы па-за сабою некаторых вядомых галівудзкіх зорак, як Анджэліна Джалі, Гэлі Бэры, Шарліз Тэран, Джулія Робэртс (*Julia Roberts*), Мэрылін Манро і Брыжыт Бардо.

У 2005 Найтлі здымаецца ў фільме *The Jacket*, дзе яна першы раз паказана ў аголеным выглядзе (сэксуальная сцэна з галоўным героям Эдрыанам Бродзі (*Adrien Brody*).

Акрамя кіно Найтлі працуе мадэлькай для брытанскай кампаніі *Asprey*, што вырабляе ўпрыгожваньні.
Кейра Найтлі займаецца танцамі і падтрымлівае футбольную каманду Ўэст Гэм Юнайтэд (*West Ham United*).

Хадзілі чуткі, што Найтлі мае дысьлексыю (цяжкасьці пры вымаўленьні ці напісаньні слоў). У інтэрвіі яна сама прызналася, што зрабіла хірургічную апэрацыю верхняй губы.

## Фільмаграфія

## Вонкавыя спасылкі

* Афіцыйная старонка 
* Online fan magazine 
* Keira Knightley fanpage 

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Лёндане
Катэгорыя:Брытанскія акторкі
Ян Ласіцкі

**Ян Ласі́цкі** (;  1534 — не раней за 1599) — польскі гісторык, бібліёграф, рэлігійны пісьменьнік-палеміст.

## Біяграфія
Нарадзіўся ў вёсцы Ласіцы Сахачоўскага павету Раўскага ваяводзтва (Мазовія). Паходзіў з дробнай мазавецкай шляхты. Кальвініст. У 1556—1561 гадах вучыўся ў гімназіях і ўнівэрсытэтах Страсбургу, Жэнэвы, Лазаны, Цюрыху, Падуі, пазьней вандраваў па Швайцарыі, Францыі, Нідэрляндах, Англіі; у Парыжы ледзь пазьбегнуў гібелі ў Барталямэеўскую ноч (24 жніўня 1572).

Актыўна ўдзельнічаў у міжканфэсійнай палеміцы, перапісваўся зь вядучымі дзеячамі эўрапейскай Рэфармацыі. Меў разнастайныя навуковыя інтарэсы: напісаў шэраг прац па гісторыі рэлігіі, гісторыі панаваньня Стэфана Баторыя, нарыс гісторыі Францыі (першы польскі твор такога кшталту), і іншыя (усе на лацінскай мове); цікавіўся дакладнымі навукамі. Лічыцца заснавальнікам польскай бібліяграфіі.

У 1581 годзе вярнуўся з апошняй вандроўкі за межы РП, у 1582 годзе пазнаёміўся зь літоўскім падскарбіям, кашталянам менскім Янам Глябовічам (кальвіністам), які запрасіў яго ў ВКЛ; выхоўваў дзяцей Глябовіча Яна і Мікалая, жывучы то ў Вільні, то ў рэзыдэнцыі Глябовічаў у Заслаўі. Увайшоў у рознаверны асяродак віленскіх інтэлектуалаў (Цыпрыян Базылік, Андрэй Волян, Пауль Одэрборн і іншыя). У 1582 годзе выдаў у Шпаеры (Нямеччына) зборнік прац розных аўтараў «Пра рэлігію, ахвярапрынашэньне, вясельныя і пахавальныя абрады русінаў, маскавітаў і татараў» (назва пазычаная з трактата Одэрборна), у які ўвайшоў і арыгінальны твор Ласіцкага. Апісаў народныя адзеньне, стравы, абрады беларусаў, архітэктуру Вільні, Полацка, беларускіх вёсак; крытычна ставіўся да перажыткаў паганства, забабонаў, неадукаванасьці насельніцтва ВКЛ. У рэлігійнай палеміцы выступаў як супраць каталіцкай рэакцыі (у 1584 годзе бараніў Андрэя Волана ад Пятра Скаргі), так і супраць радыкальных пратэстанцкіх плыняў (асуджаў антытрынітарыяў, Фаўста Соцына).

Апошнія зьвесткі пра Ласіцкага паходзяць з Заслаўя (ліпень 1599). Пасьмяротна выйшаў яго твор «Пра багоў самагітаў, іншых сарматаў і несапраўдных хрысьціян» (Базэль, 1615) — першы сыстэматычны выклад балцкіх язычніцкіх вераваньняў.

## Творы
* De Russorum, Moscovitarum et Tartarorum religione… Spirae, 1582.
* De diis Samogitarum caeterorumque Sarmatarum… Basileae, 1615.

## Літаратура
* Алесь Белы // 
* Barycz H. Jan Lasicki: Studium z dziejow polskiej kultury naukowej XVI w. Wroclaw etc., 1973.
* Издано в 1582 году // Белорусский экватор. Мн., 1988

## Вонкавыя спасылкі
* Арыгінальны артыкул

Катэгорыя:Польскія бібліёграфы
Катэгорыя:Польскія гісторыкі
Катэгорыя:Польскія літаратары
Катэгорыя:Польскія рэлігійныя дзеячы
Аксіёма

**Аксіёма або аксыёма** (&nbsp;— сьцвярджэньне, становішча) або **пастулят** — сьцвярджэньне, прыманае без доказаў.

**Аксыяматызацыя** тэорыі — відавочнае ўказаньне канчатковага набору аксыёмаў.
Сьцьвярджэньні, якія вынікаюць з аксыёмаў, завуцца тэарэмамі.

Прыклады розных, але раўнасільных набораў аксыёмаў можна сустрэць у матэматычнай лёгіцы і Эўклідавай геамэтрыі.

Набор аксыёмаў завецца несупярэчлівым, калі з аксыёмаў набору, карыстаючыся правіламі лёгікі, нельга прыйсьці да супярэчнасьці. Аксыёмы зьяўляюцца своесаблівымі роду «пунктамі адліку» для пабудовы любой навукі, пры гэтым самі яны не даказваюцца, а выводзяцца непасрэдна з эмпірычнага назіраньня (досведу).

Упершыню тэрмін «аксыёма» сустракаецца ў Арыстотэля (384—322 да&nbsp;н.&nbsp;э.) і перайшоў у матэматыку ад філёзафаў Старажытнай Грэцыі. Эўклід адрозьнівае паняцьці «пастулят» і «аксыёма», не тлумачачы іх адрозьненьня. З часоў Баэцыя пастуляты перакладаюць як патрабаваньні (petitio), аксыёмы — як агульныя паняцьці. Першапачаткова слова «аксыёма» мела значэньне «ісьціна, відавочная сама па сабе». У розных манускрыптах «Пачаткаў» Эўкліда разьбіцьцё сьцьвярджэньняў на аксыёмы і пастуляты рознае, не супадае іх парадак. Верагодна перапісчыкі прытрымваліся розных гледжаньняў на адрозьненьне гэтых паняцьцяў.

## Што ёсьць аксыёма?

# Зыходнае цьверджаньне, можа быць правільным ці памылковым, і яно ня можа быць даказаным.
# Цьверджаньне, якое прыймаецца безь лягічнага доказу з гледзішча непасрэднай пэўнасьці.
# Ісьціннае зыходнае цьверджаньне (але ўтрыравана, параўнай з п. 1).

## Глядзіце таксама
* Тэарэмы Гёдэля аб няпоўнасьці
* Гіпотэза
* Пяты пастулят
* Эўклід
* Фармалізм (матэматыка)


Катэгорыя:Канцэпцыі лёгікі
Македонская мова

**Македо́нская мо́ва** (саманазва: *македонски jазик*) — адна з моваў паўднёваславянскай групы славянскае галіны індаэўрапейскай моўнай сям’і.

На македонскай мове гаворыць блізу 2 мільёнаў чалавек, яна зьяўляецца дзяржаўнай мовай Паўночнай Македоніі, а таксама прызнанай мовай нацыянальнай меншасьці ў Альбаніі, носьбіты жывуць таксама ў Грэцыі і Сэрбіі.

Націск у македонскіх словах прыпадае пераважна на трэці ад канца склад (у двухскладовых — на другі ад канца). У адрозьненьне ад большасьці славянскіх моваў македонская (як і баўгарская) мае значна рэдукаваную склонавую парадыгму. З усіх ускосных склонаў захаваліся клічны ды рэшткі роднага-вінавальнага (*Genetivus-Accusativus*) склону. У македонскай мове тры тыпы постпазыцыйных артыкляў, якія ўжываюцца ў залежнасьці ад кантэксту і аддаленасьці аб’екта. Складаная сыстэма дзеяслоўных часоў. Асноўных прошлых часоў два — аорыст і імпэрфэкт (адпавядаюць беларускаму закончанаму і незакончанаму трываньню).

## Гісторыя
Літаратурная македонская мова пачала фармавацца ў час нацыянальнага адраджэньня ў канцы XIX стагодзьдзя. Вялікае значэньне для гэтага працэсу мела дзейнасьць братоў Міладзінавых і, перш за ўсё, Крстэ Пэткава Місіркава, які ў 1903 годзе ў кнізе «Аб македонскім пытаньні» зрабіў першую спробу кадыфікацыі македонскай мовы. Афіцыйна македонская мова была кадыфікавана ў 1945 годзе і асновай для яе сталіся ўсходні і цэнтральны македонскія дыялекты. Некаторая блізкасьць да геаграфічна суседняй баўгарскай мовы дае падставы некаторым лінгвістам (пераважна баўгарскім) высоўваць тэзісы пра статус македонскае мовы як адных з дыялектаў баўгарскай (гл. палітычны статус македонскай мовы).

## Альфабэт
Выкарыстоўваецца кірылічны альфабэт з дадатковымі графэмамі **Ѓ**, **S**, **J**, **Љ**, **Њ**, **Ќ**, **Џ**:

Аа Бб Вв Гг Дд Ѓѓ Ее Жж Зз Ѕѕ Ии Јј Кк Лл Љљ Мм Нн Њњ Оо Пп Рр Сс Тт Ќќ Уу Фф Хх Цц Чч Џџ Шш

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* https://web.archive.org/web/20060206232546/http://www.macedoniainfo.com/books/kronsteiner/ik_3_eng.html

Катэгорыя:Македонская мова
Катэгорыя:Мовы Паўночнай Македоніі
Катэгорыя:Мовы Альбаніі
Катэгорыя:Мовы Грэцыі
Катэгорыя:Паўднёваславянскія мовы
Габрыеля Містраль

**Габрые́ля Містра́ль**, сапраўднае імя **Люсыля-дэль-Пэрпэтуо-Сакора Гадой-Алькаяга** (; 7 красавіка 1889 — 10 студзеня 1957) — чылійская паэтка, першая з лацінаамэрыканскіх пісьменьнікаў ляўрэатка Нобэлеўскай прэміі ў галіне літаратуры 1945 году. Яе вершы прасякнуты разважаньнямі аб прыродзе, здрадзе, каханьні, матчынай любові, смутку й вяртаньні, вандраваньнях і лацінаамэрыканскае ідэнтычнасьці. Габрыеля Містраль была баска-індыйскага паходжаньня.

## Беларускія пераклады
* Ветраліст: Лірыка / Габрыэла Містраль; Пер. з ісп. Р. Барадуліна; Уклад., прадм., заўв. і рэд. пер. К. Шэрмана. — Мн.: Маст. літ., 1984.
* Выбраныя вершы / Габрыэла Містраль; Пер. з ісп. Р. Барадуліна. Мн.: Зміцер Колас, 2016.

## Крыніцы

Катэгорыя:Чылійскія літаратары
Катэгорыя:Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі ў галіне літаратуры
Гімн Чэхіі

**Гімн [[Чэхія|Чэ́хіі]]** — кампазыцыя «Kde domov můj?» («Дзе радзіма мая?»).

У якасьці гімну Чэхіі ўжываецца з 1993 году. Аднак з 1920 году кампазыцыя «Kde domov můj?» ужывалася ў якасьці складовай часткі нацыянальнага гімну Чэхаславаччыны, дзе нараўне з першым куплетам на чэскай мове прысутнічаў другі — на славацкай — «Nad Tatrou sa blýska», які цяпер зьяўляецца нацыянальным гімнам Славаччыны.

Аўтар музыкі — Францішак Шкроўп (František Škroup), аўтар тэксту — Ёзэф Каетан Тыл (Jozef Kajetán Tyl). Кампазыцыя была напісаная імі для камэдыі «Fidlovačka aneb žádný hněv a žádná rvačka», упершыню пастаўленай у праскім тэатры Stavovské Divadlo 21 сьнежня 1831 году.

## Kde domov můj?

: Kde domov můj? Kde domov můj?
: Voda hučí po lučinách,
: bory šumí po skalinách,
: v sadě skví se jara květ,
: zemský ráj to na pohled!
: A to je ta krásná země,
: země česká domov můj,
: země česká domov můj!

## Wo ist mein Heim? — афіцыйная вэрсія на нямецкай мове, якая ўжывалася ў 1918—1938 гады

: Wo ist mein Heim?
: Wo ist mein Heim mein Vaterland?
: Wo durch Wiesen Bäche
: Wo auf Felsen Wälder sausen
: Wo ein Eden uns entzückt
: Wenn der Lenz die Fluren schmückt:
: Dieses Land so schön vor allen
: Böhmen ist mein Heimatland.
: Böhmen ist mein Heimatland.

## Беларускі пераклад

: Дзе радзіма мая? Дзе радзіма мая?
: Вада цурчыць па лугах,
: Лясы шумяць на скалах,
: У садзе зьзяе вясновая кветка,
: Бачым мы рай на зямлі!
: Гэта тая прыгожая зямля,
: Зямля чэская — мая радзіма!
: Зямля чэская — мая радзіма!

## Вонкавыя спасылкі
* Музыка гімна (бяз словаў)

Чэхія
Катэгорыя:Дзяржаўныя сымбалі Чэхіі
Македонія (неадназначнасьць)

* **[[Македонія]]** — гістарычны рэгіён на Балканскім паўвостраве. 
* Паўночная Македонія — дзяржава на Балканскім паўвостраве.
* Македонія (Грэцыя) — рэгіён на поўначы Грэцыі.
* Старажытная Македонія — антычная дзяржава Філіпа ІІ Македонскага, Аляксандра Македонскага і наступнікаў.
* Македонія — правінцыя антычнай Рымскай імпэрыі.
* Пірынская Македонія — рэгіён у Баўгарыі.
Басцкая нацыяналістычная партыя

**Ба́сцкая Нацыяналісты́чная Па́ртыя** (БНП) (па-басцку: *Euzko Alderdi Jeltzalea* па-гішпанску: *Partido Nacionalista Vasco* (*EAJ-PNV*)) — нацыяналістычная палітычная партыя ў Краіне Баскаў, заснаваная ў 1895 годзе найстарэйшым ідэолягам басцкага нацыяналізму Сабіна Аранам.

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйная старонка БНП (басцкаю, касьцільскаю/гішпанскаю й францускаю мовамі).
* EAJ-PNV Ordizia

Катэгорыя:Палітычныя партыі Гішпаніі
Гішпанская сацыялістычная працоўная партыя

**Гішпа́нская Сацыялісты́чная Працо́ўная Па́ртыя** (ГСПП; , *PSOE*) — гішпанская палітычная партыя, заснаваная ў 1879 годзе. Ёсьць часткаю Эўрапейскай сацыялістычнай партыі.

## Сябры
* Пэдра Сольбэс — другі віцэ-прэм’ер ўраду Гішпаніі (2004—2009)
* Кармэ Чакон — міністар абароны Гішпаніі (2008—2011)

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйная старонка ГСПП

Катэгорыя:Палітычныя партыі Гішпаніі
Хасэ-Люіс Радрыгес-Сапатэра

**Хасэ́-Люі́с Радры́ґес-Сапатэ́ра** альбо скарочана **Хасэ́-Люі́с Сапатэ́ра** () (нарадзіўся ) — гішпанскі палітык, былы прэм’ер-міністар Гішпаніі, Генэральны Сакратар кіруючае Гішпанскае сацыялістычнае працоўнае партыі.

## Біяграфія
Нарадзіўся ў Вальядалідзе (Гішпанія).

## Крыніцы

Катэгорыя:Гішпанскія палітыкі
Гуантанама (правінцыя)

**Гуанта́нама**, **Ґуанта́нама** () — самая ўсходняя правінцыя Кубы. Сталіца правінцыі таксама называецца Гуантанама.
Мяжуе з вайскова-марской базай ЗША Бухта Гуантанама.

## Крыніцы

Катэгорыя:Правінцыі Кубы
Гуантанама

Назву **Гуанта́нама** маюць:

* Кубінская правінцыя Гуантанама
* Сталіца кубінскай правінцыі Гуантанама горад Гуантанама
* «Бухта Гуантанама» — марская база ЗША на тэрыторыі Кубы.
Кардэнас

**Ка́рдэнас** — горад на паўночным узьбярэжжы кубінскай правінцыі Матансасу. 33 км ад правінцыяльнага цэнтру. Паселішча **Сан-Хуан-дэ-Д’ёс-дэ-Кардэнас** (*San Juan de Dios de Cárdenas*) закладзена 8 сакавіка 1828 году каля бухты Кардэнасу. Падчас гішпанскае калёніі горад называлі «Антыльскай Барсэлёнай», яшчэ горад мае найменьне «Горад-штандар», бо тут упершыню на тэрыторыі Кубы быў узьняты сучасны кубінскі незалежніцкі сьцяг.

## Асобы
* Вірхіліё Піньера — кубінскі паэт, празаік і драматург

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Гарады Кубы
Вірхіліё Піньера

**Вірхі́ліё Піньне́ра Льле́ра ** (; 4 жніўня 1912 — 18 кастрычніка 1979) — кубінскі паэт, празаік і драматург.

Нарадзіўся ў кубінскім горадзе Кардэнас, правінцыя Матансас. Закончыў факультэт Філязофіі і літаратуры Гаванскага ўнівэрсытэту. У 1946—1958 гадах жыў у Аргентыне. Працаваў перакладчыкам у шэрагу выдавецтваў Буэнас-Айрэса, сябраваў у супрацоўнічаў з Борхэсам і Гамбровічам. Памёр у Гаване.

## Крыніцы

Катэгорыя:Кубінскія літаратары
Хасэ-Люіс Куэрда

**Хасэ́-Люі́с Куэ́рда-Марты́нэс** альбо карацей **Хасэ́-Люі́с Куэ́рда** ( альбо *José Luis Cuerda*;  18 лютага 1947 году, Альбасэтэ) — гішпанскі кінэматаграфіст (рэжысэр і прадусар).

## Фільмаграфія
* 1999 «Язык матылёў» ()
* 1995 «Як у небе, так і на зямлі» ()
* 1993 «Дайсьці да дна» ()
* 1993 «Сьвіньня» ()
* 1991 «Удава капітана Эстрады» ()
* 1989 «Развіднела — той добра» ()
* 1987 «Разбуджаны лес» ()
* 1982 «Цот — няцот» ()

## Крыніцы

Катэгорыя:Гішпанскія прадусары
Катэгорыя:Гішпанскія кінарэжысэры
Акустычныя канцэрты канца XX стагодзьдзя

***Акустычныя канцэрты канца XX стагодзьдзя*** — канцэртны двудыскавы (выдадзены таксама на касэтах) акустычны альбом беларускага рок-гурта N.R.M., выдадзены ў 1999 годзе. У альбом увайлі як новыя песьні N.R.M., так і творы з рэпэртуару няіснага ўжо гурта Мроя, а таксама некалькі песень з супольнага музычнага праекту «Народны Альбом».

## Зьмест
**Частка першая**
# «Дарога»
# «Нацыя»
# «Белыя лебедзі»
# «Трактар»
# «Бацька»
# «Дзе тое слова?»
# «Мітусьня»
# «ЛаЛаЛаЛа»
# «Не хадзіце ў цёмны лес (Зомбі)»
# «Бывай!»
# «Краіна Крывавых Дажджоў»
# «Край, ты мой, край…»
# «Мы самі па сабе»
# «Надзенька»
# «13»

**Частка другая**
# «Халодны блюз»
# «Радыё „Свабода“»
# «Зямля»
# «На вуліцы маёй»
# «Песьня падземных жыхароў»
# «Песьні пра каханьне»
# «Пакуль не пачнецца вайна»
# «Одзірыдзідзіна»
# «Паветраны шар»
# «Медны купарос»
# «Беларускі шлях»
# «Лепей ня будзе»
# «Са шчытом ці на шчыце»
# «Простыя словы»

Заўвагі:

## Удзельнікі
* Алег Дземідовіч: бубны, дадатковы сьпеў
* Юрась Ляўкоў: бас-гітара, дадатковы сьпеў
* Піт Паўлаў: гітара, дадатковы сьпеў
* Лявон Вольскі: сьпеў, гітара, раял
* Сяргей Ахрамовіч: баян
* Алег Каранькоў: запіс
* Сяржук «Шлёма» Лабандзеўскі, Алег Каранькоў, Алег Пятровіч: кампутарнае майстраваньне
Made in N.R.M.

***Made in N.R.M.*** — альбом беларускага рок-гурту N.R.M., скампанаваны й выдадзены ў 1997 годзе часопісам «Уши» на аўдыёкасэце.

## Сьпіс кампазыцыяў
# «Мела мамка тры сыночкі»
# «Песьня падземных жыхароў»
# «Мы самі па сабе»
# «Сьляпы, глухі, дурны»
# «Лепей ня будзе»
# «На вуліцы маёй»
# «Партызанская»
# «На лініі фронту»
# «Халі-галі»
# «ЛаЛаЛаЛа»

## Удзельнікі
* Алег Дземідовіч: бубны
* Юрась Ляўкоў: бас-гітара
* Піт Паўлаў: гітара
* Лявон Вольскі: сьпеў, гітара
* Слава Корань: запіс

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйная хатняя старонка N.R.M.
* Інфармацыя пра альбом на афіцыйнай хатняй старонцы N.R.M.

Катэгорыя:Альбомы N.R.M.
Пашпарт грамадзяніна N.R.M.

***Па́шпарт грамадзяні́на N.R.M.*** — альбом беларускага рок-гурту N.R.M., запісаны ў 1998 годзе.

## Сьпіс кампазыцыяў
# «Кумба»
# «Паветраны шар»
# «Твой партрэт»
# «Я еду»
# «25, 26, 27»
# «Нам усім гамон!»
# «Песьні пра каханьне»
# «Песьня юных падпольшчыкаў»
# «Добры вечар, дзеўчыначка»
# «Пакуль не пачнецца вайна»
# «Беларускі шлях»

## Удзельнікі
* Алег Дземідовіч: бубны, дадатковы сьпеў
* Юрась Ляўкоў: бас-гітара, дадатковы сьпеў
* Піт Паўлаў: гітара, дадатковы сьпеў
* Лявон Вольскі: сьпеў, гітара

## Дадатковыя зьвесткі
*Пашпарт грамадзяніна N.R.M.* стаў першым альбомам N.R.M., выдадзеным на кампакт-дыску.

## Вонкавыя спасылкі
* Рэцэнзіі альбома на сайце experty.by

Катэгорыя:Альбомы N.R.M.
Айнская мова

**Мова айну** (アイヌイタク, вымаўляецца: *айну ітак*) — мова айнаў, якія жывуць на поўначы Японіі, і раней жылі на Сахаліне. Хоць яна тыпалягічна трошкі падобная да японскай мовы, мова айну — ізаляваная мова, гэта значыць, яна ня мае ніякіх роднасных моў.

Большая частка ведаў пра мову айну на Сахаліне атрымана дзякуючы Браніславу Пілсудзкаму, польскаму антраполягу, які быў сасланы туды за расейскай імпэрыяй за палітычныя злачынствы напрыканцы 19 стагодзьдзя — пачатку 20 стагодзьдзя.

## Носьбіты
Мова айну амаль зьніклая; колькасьць яе носьбітаў вельмі малая і хутка зьмяншаецца. Падлікі ў 1996 згадвалі толькі 15 чалавек, якія ўжываюць яё штодзённа. Хаця апошнім часам колькасьць носьбітаў пачала павялічвацца, галоўным чынам за кошт айнаў, якія вучаць яе як другую мову (пасьля японскай).

## Фаналёгія
Структура склада ў мове ЗГ(З).

У мове 5 галосных:
 i     u
 e     o
    a

Зычныя:
 p   t   k   ʔ
     s       h
     c
 w   y
 m   n
 
     r

/y/ абазначае гук [й]. /c/ ужываецца для абазначэньня гукаў [ш, ч, дж, дз]. Глятальны плазіўны /ʔ/ ня пішацца, ён зьяўляецца на пачатку складоў калі няма іншага зычнага.

/ti/ вымаўляецца як [чы]; /s/ звычайна гучыць як [ш] перад /i/ і на прыканцы складоў. Вымаўленьне залежыць ад дыялекта, напрыклад у сахалінскім дыялекце гукі /p, t, k, r/ напрыканцы склада зьліваюцца з /h/.

Мова айну мае тонавы націск: словы, якія маюць корань і афіксы вымаўляюцца з высокім тонам, які падае на корань. іншыя словы маюць націск на першы склад, калі ён закрыты ці зьяўляецца дыфтонгам. Інакш тонавы націск падае на другі склад.

## Тыпалёгія і граматыка

Мова айну належыць да тыпу SOV, з постпазыцыяй (прыназоўнікі, паказальнікі склона і ролі назоўніка ў сказе, зьмяшчаюцца пасьля назоўнікаў). Дзейнік і прамое дапаўненьне звычайна ня маюць паказьнікаў склону. Назоўнікі групуюцца, і мадыфікуюць адзін аднаго; галоўны знаходзіцца напрыканцы ланцуга. Дзеясловы дзеляцца на пераходныя і непераходныя.

## Артаграфія
Не існуе фармальнай артаграфіі для пісьма на мове айну. Ужываюцца розныя альфабэты, створаныя лінгвістамі на базе лацінскага альфабэта, або японскую сыстэму катакана. Шэраг сымбаляў Unicode *Katakana Phonetic Extensions* (31F0-31FF) http://www.alanwood.net/unicode/katakana_phonetic_extensions.html, http://www.unicode.org/charts/PDF/U31F0.pdf зьмяшчае сымбалі для напісаньня айну.

## Вусная літаратура
Існуе багатая традыцыя вусных гераічных эпасаў, якія называюцца *юкары*. Мова гэтых аповедаў захавала трохі архаізмаў, напрыклад: мае больш флексіяў.

## Прыклад тэкста: [[Ойча наш]]

Kando otta an chikoro Michi, 
E kon reihei orota aeoripak kuni ne ki wa un kore.
E koro moshiri ekte wa un kore.
E kor' irenga kando otta an korachi,
moshir’otta ne yakka une no aki kuni ne ki wa un kore.
Kesto kesto chi e kunip tanto ne yakka un kore.
Chi utara anak ne chikoro ashosere utara tusare okere korachi,
chikoro shosep ne yakka tusare wa un kore.
Chi utara anak ne iteki akoramnukara kuni ne ki wa un kore;
koroka wenbe orowa no un ohaitare wa un kore.

Катэгорыя:Выміраючыя мовы
Катэгорыя:Ізаляваныя мовы
Катэгорыя:Палеаазіяцкія мовы
Катэгорыя:Сынтэтычныя мовы
Катэгорыя:Мовы Японіі
Катэгорыя:Мовы Расеі
Мова
Пэдра Альмадовар

**Пэ́дра Альмадо́вар** (; нарадзіўся 25 верасьня 1949 году, Кальсада-дэ-Калятрава, Кастылія-Ля-Манча) — гішпанскі кінэматаграфіст, рэжысэр, сцэнарыст, пісьменьнік і сьпявак. З другой паловы 1980-х гадоў — адзін з самых папулярных і вядомых у сьвеце рэжысэраў.

## Фільмаграфія
* 2011 *La piel que habito* («Скура, у якой я жыву») 
* 2009 *La concejala antropofaga* («Дарадца-канібал») 
* 2009 *Los abrazos rotos* («Разамкнёныя абдымкі») 
* 2006 *Volver* («Вяртаньне»)
* 2004 *La mala educación* («Нікчэмнае выхаваньне»)
* 2001 *Hable con ella* («Пагаварыце зь ёю»)
* 1999 *Todo sobre mi madre* («Усё аб маёй маці»)
* 1997 *Carne trémula* («Жывая плоць»)
* 1995 *La flor de mi secreto* («Кветка маёй таямніцы»)
* 1993 *Kika* («Кіка»)
* 1991 *Tacones lejanos* («Высокія абцасы»)
* 1989 *¡Átame!* («Зьвяжы мяне!»)
* 1988 *Mujeres al borde de un ataque de nervios* («Кабеты на мяжы нэрвовага зрыву»)
* 1986 *Matador* («Матадор»)
* 1986 *La ley del deseo* («Закон похаці»)
* 1984 *¿Qué he hecho yo para merecer esto?* («Што я зрабіў, каб заслужыць гэта?»)
* 1983 *Entre tinieblas* («У цемры»)
* 1982 *Laberinto de pasieones* («Лябірынт палкасьцяў»)
* 1980 *Pepi, Luci, Bom y otras chicas del montón* («Пэпі, Люсі й Бом, ды іншыя дзяўчаты»)

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* https://web.archive.org/web/20111014192943/http://www.pedroalmodovar.es/

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Гішпаніі
Катэгорыя:Гішпанскія кінарэжысэры
Катэгорыя:Гішпанскія прадусары
Катэгорыя:Ляўрэаты прэміі «Сэзар»
Хуан-Карляс I

**Хуа́н-Ка́рляс І Альфо́нса-Ві́ктар-Мары́я дэ Бурбо́н і дэ Бурбо́н** () ( 5 сьнежня 1938) — дзейны кароль Гішпаніі.

Унук караля Альфонса XIII і сын Хуана дэ Бурбона, графа Барсэлёнскага, нарадзіўся ў Рыме, дзе каралеўская сям’я атрамала прытулак па абвяшчэньні ў Гішпаніі Другой Рэспублікі.

Адпаведна дамоўленасьці паміж Франсіска Франка і графам Барсэлёнскім ад 25 жніўня 1948 году будучы кароль пераехаў у Гішпанію.

Навучаўся ў каледжы сьвятога Ісідара ў Мадрыдзе, потым у Агульнай Вайсковай Акадэміі ў Сарагосе (1955—1957), Вайскова-марской вучэльні ў Пантэвэдры (1957—1958) і ў Агульнай лётнай акадэміі «Сан-Хаўер» у Мурсіі (1958—1959), скончыў унівэрсытэт Камплютэнсэ ў Мадрыдзе (1961).

У 1969 годзе абвешчаны пераемнікам галавы гішпанскай дзяржавы. Каранаваны 22 лістапада 1975 году. На рэфэрэндуме 1978 году Гішпанія абвешчаная парлямэнцкай манархіяй.

У шлюбе з прынцэсаю Софяю Грэцкаю (нарадзілася 2 лістапада 1938) маюць дзяцей:
* інфанту Алену (нарадзілася 20 сьнежня 1963)
* інфанту Хрысьціну (нарадзілася 13 чэрвеня 1965)
* прынца Фэліпэ (нарадзіўся 30 студзеня 1968)

## Крыніцы

Катэгорыя:Бурбоны
Гімн Паўночнай Македоніі

«**Денес над Македонија**» (*Сёньня над Македоніяй*) — дзяржаўны гімн Паўночнай Македоніі. Кампазытар — Тодар Скалаўскі. Аўтар тэксту — Влада Малескі. Створаны ў 1943 годзе. Быў выбраны ў якасьці гімну Македоніі ў складзе Югаславіі пасьля Другой сусьветнай вайны. Потым стаў гімнам незалежнай Македоніі.

## Тэкст [[македонская мова|па-македонску]]

::*Денес над Македонија*

Денес над Македонија се раѓа,
ново сонце на слободата!
Македонците се борат,
за своите правдини!
Македонците се борат,
за своите правдини!

Одново сега знамето се вее,
на Крушевската република!
Гоце Делчев, Питу Гули,
Даме Груев, Сандански!
Гоце Делчев, Питу Гули,
Даме Груев, Сандански!

Горите македонски шумно пеат,
нови песни, нови весници!
Македонија слободна,
слободно живее!
Македонија слободна,
слободно живее!

## Беларускі падрадковік

:: *Сёньня над Македоніяй*

Сёньня над Македоніяй нараджаецца
новае сонца свабоды!
Македонцы змагаюцца
за свае правы!
Македонцы змагаюцца
за свае правы!

Сёньня зноў лунае сьцяг
Крушэўскай рэспублікі!
Гоцэ Дэлчэў, Піту Гулі,
Дамэ Груеў, Санданскі!
Гоцэ Дэлчэў, Піту Гулі,
Дамэ Груеў, Санданскі!

Лясы гучна пяюць
новыя песьні, новыя весткі!
Македонія вызваленая,
хай жыве свабоднай!
Македонія вызваленая,
хай жыве свабоднай!

## Вонкавыя спасылкі
* «Денес над Македонија» ў фармаце MP3
* Музыка гімна (бяз словаў)

Македонія
Катэгорыя:Дзяржаўныя сымбалі Паўночнай Македоніі
Міхаіл Фрадкоў

**Міхаі́л Яфі́мавіч Фрадко́ў** (; нарадзіўся 1 верасьня 1950 году) — расейскі палітык, прэм’ер-міністар Расейскае Фэдэрацыі.

## Біяграфія
Міхаіл Фрадкоў нарадзіўся ў Самарскай вобласьці Расеі, скончыў Маскоўскі станкаінструмэнтальны інстытут (1972) і Акадэмію зьнешняга гандлю (1981). У 1973 годзе Фрадкоў быў накіраваны ў эканамічны аддзел амбасады СССР у Індыі, дзе працаваў два гады. Па вяртаньні ў Савецкі Зьвяз Фрадкоў рабіў у сыстэме Дзяржаўнага камітэту СССР па зьнешнеэканамічных сувязях і Міністэрства зьнешнеэканамічных сувязяў СССР.

У 1991 годзе Фрадкоў быў прызначаны прадстаўніком Расеі пры GATT (будучая СГА) у Жэнэве.

Напрыканцы 1992 году Фрадкоў быў прызначаны намесьнікам міністра зьнешнеэканамічных сувязяў Расеі. Меней, чым праз рок, у кастрычніку 1993, ён робіцца першым намесьнікам міністра. 15 красавіка 1997 году сваім указам прэзыдэнт Расеі Барыс Ельцын прызначыў Міхаіла Фрадкова міністрам зьнешнеэканамічных сувязяў Расейскае Фэдэрацыі. На гэтай пасадзе Фрадкоў працаваў адзін год, пасьля чаго быў прызначаны міністрам гандлю.

31 траўня 2000 году Міхаіл Фрадкоў прызначаны на пасаду першага намесьніка сакратара Рады Бясьпекі РФ. 28 сакавіка 2001 году ён прызначаны новым прэзыдэнтам Уладзімерам Пуцінам на пасаду дырэктара Фэдэральнае службы падатковае паліцыі Расеі.

У 2003 годзе Фрадкоў прызначаны прадстаўніком Расеі ў Эўрапейскім Зьвязе.

1 сакавіка 2004 году ён быў прадстаўлены прэзыдэнтам Пуціным як кандыдат у прэм’ер-міністры Расеі, 5 сакавіка яго кандыдатура зацьверджаная Дзяржаўнай Думай Расеі.

Прызначэньне Фрадкова было нечаканым для многіх экспэртаў. Міхаіл Фрадкоў аніякім чынам ня быў зьвязаны ані з кланам ельцынскае «сям’і», ані зь «сілавікамі».

6 красавіка 2018 года ўключаны ў санкцыйны сьпіс ЗША ў ліку 17 чыноўнікаў і 7 бізнэсоўцаў з Расеі.

Міхаіл Фрадкоў валодае анґельскаю і гішпанскаю мовамі. Жанаты, мае двух дзяцей.

## Крыніцы

Катэгорыя:Нарадзіліся 1 верасьня
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1950 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Самарскай вобласьці
Катэгорыя:Старшыні Ўраду РФ
Катэгорыя:Міністры Расеі
Катэгорыя:Расейскія палітыкі
Катэгорыя:Дырэктары фэдэральных службаў РФ
Катэгорыя:Супрацоўнікі Службы зьнешняй выведкі Расеі
Катэгорыя:Сябры Нацыянальнага антытэрарыстычнага камітэту
Катэгорыя:Сябры КПСС
Катэгорыя:Сябры Савету бясьпекі Расеі
Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Расеі
Сол Бэлоў

**Сол Бэлоў** (; 10 чэрвеня 1915 — 5 красавіка 2005) — знакаміты амэрыканскі пісьменьнік, ляўрэат Нобэлеўскай прэміі ў галіне літаратуры 1976 году.

## Біяграфія
Сын эмігрантаў з Расеі, народжаны ў Канадзе, Бэлоў быў адным з найвыдатнейшых прадстаўнікоў паваеннага пакаленьня амэрыканскіх габрэйскіх пісьменьнікаў. У цэнтры твораў Бэлоў — жыцьцё й роздумы мігрантаў у Амэрыцы XX стагодзьдзя, ізаляцыя чалавека, духоўная дыасацыяцыя, абуджэньне асобы. Найбольшую славу Солу Бэлоў прынесьлі раманы “Плянэта спадара Сэмлера”, “Сьнежань дэкана”, “Дар Гамбалта” і “Герцаг”. Апрача Нобэлеўскай, Бэлоў быў узнагароджаны Пулітцэраўскай прэміяй і трыма Нацыянальнымі кніжнымі прэміямі ЗША. Памёр у Бостане, штат Масачусэтс, у веку 89 гадоў. Вядомы амэрыканскі пісьменьнік, сябар і пратэжэ Бэлоў Філіп Рот сказаў аднойчы: “Хрыбет амэрыканскай літаратуры 20 стагодзьдзя забясьпечылі два раманісты: Уільям Фолкнэр і Сол Бэлоў”.

## Бібліяграфія
### Раманы
* 1944: *Dangling Man* ("Вісячы чалавек")
* 1947: *The Victim* ("Ахвяра")
* 1953: *The Adventures of Augie March* ("Прыгоды Аўгі Марч")
* 1956: *Seize the Day* ("Лаві момант")
* 1959: *Henderson the Rain King* ("Гендэрсан, кароль дажджу")
* 1964: *Herzog* ("Герцаг")
* 1970: *Mr. Sammler's Planet* ("Плянэта спадара Сэмлера")
* 1975: *Humboldt's Gift* ("Падарунак Гумбальдта") — Пулітцэр у 1976 годзе
* 1982: *The Dean's December* ("Сьнежань дэкана")
* 1987: *More Die of Heartbreak* ("Больш паміраюць ад злому сэрца")
* 1989: *A Theft* ("Крадзеж")
* 1989: *The Bellarosa Connection* ("Сувязь Беларозы")
* 2000: *Ravelstein* ("Равэльштайн")

## Крыніцы

Катэгорыя:Нарадзіліся 10 чэрвеня
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1915 годзе
Катэгорыя:Літаратары ЗША
Катэгорыя:Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі ў галіне літаратуры
Катэгорыя:Памерлі 5 красавіка
Катэгорыя:Памерлі ў 2005 годзе
Шакіра Рыполь

**Шакі́ра Ізабэ́ль Мэбара́к-Рыпо́ль** (; нарадзілася 2 лютага 1977) — калюмбійская сьпявачка (маці — калюмбійка, бацька — лібанец).

## Біяграфія

Нарадзілася ў горадзе Баранкільля (Калюмбія).

## Дыскаграфія
* *Magia* («Магія»)
* *Peligro* («Небясьпека»)
* *Pies descalzos* («Басанож») (1995)
* *¿Dónde están los ladrones?* («А дзе ж злодзеі?») (1998) 
* *Servicio de lavandería* («Пральныя паслугі») (2001)
* *Fijación Oral Vol 1* (2005)
* *Fijación Oral Vol 2* (2006)
* *She wolf* (2009)
* *Sale el sol* (2010)
* *Shakira* (2014)

## Вонкавыя спасылкі

* Афіцыйная хатняя старонка Шакіры

Катэгорыя:Калюмбійскія сьпевакі і сьпявачкі
Камуністычная партыя Басцкіх земляў

**Камуністы́чная Па́ртыя Ба́сцкіх Зе́мляў** (КПБЗ) (; ) — левая нацыяналістычная палітычная партыя Краіны Баскаў. Заснаваная 27 верасьня 2002 году. Адмаўляецца афіцыйна асудзіць басцкую тэрарыстычную арганізацыю ЭТА. Магчыма зьяўляецца пераемніцай ілеґалізаванай басцкай левай радыкальнай нацыяналістычнай партыі «Батасуна».

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйная старонка КПБЗ

Катэгорыя:Палітычныя партыі Гішпаніі
Жузэп Барэль

**Барэ́ль-Фантэ́льлес, Жузэ́п** (па-гішпанску: *Josep Borrell Fontelles*) (нарадзіўся 24 красавіка 1947) — гішпанскі палітык, дзейны Старшыня Эўрапарлямэнту, сябра Гішпанскай Сацыялістычнай Працоўнай Партыі.

## Біяграфія

## Крыніцы

Барэль, Жузэп
Катэгорыя:Старшыні Эўрапарлямэнту
Аль-Ідрысі

**Аль-Ідрысі** (**Абу Абдалах Мухамэд ібн Мухамэд ібн Абдалах аш-Шэрыф ал-Ідрыс**; 1099 або 1100 — 1161 або 1165) — славуты арабскі географ.

Паходзіў з арыстакратычнага роду, атрымаў дасканалую адукацыю ў Кардоўскім унівэрсытэце. З 1139 году працаваў у Палерма пры двары нарманскага караля Сыцыліі Ражэра II. Да 1154 году (шаўвал 548 год хіджры) скончыў вялікую каляровую мапу сьвету (*Charta Rogeriana* ці *Tabula Rogeriana*) на 70 аркушах з суправаджальным тэкстам да яе на арабскай мове пад назвай *Kitab nuzhat al-mustak fi htirak al-afak* («Кніга — забаўляньне для стомленага ў вандраваньнях па абласьцях сьвету»), вядомым пад назвай «Кніга Ражэра». Згодна з арабскай традыцыяй, *Charta Rogeriana* арыентаваная на поўдзень, а не на поўнач, як сучасныя карты.

Тэрыторыя сучаснай Беларусі прадстаўленая ў асноўным на аркушы 65 (5 сэкцыя VII клімату паводле клясыфікацыі Ідрысі) Паказаныя горад Менск («Муніска») — першая выява гораду на карце, «возера Тэрмі» — верагодна, Прыпяцкія балоты. Дняпро («Днабрус») пададзены ад вытокаў Бярэзіны («Бельцес»). Ёсьць падставы атаясаміць горад «Бармунію» (аркуш 55) зь Бярэсьцем. Яшчэ шэраг аб’ектаў можна лякалізаваць у Беларусі гіпатэтычна, напрыклад, горад «Барманза» ля сутокаў Дняпра і Бярэзіны. Усьлед за іншымі мусульманскімі аўтарамі Ідрысі згадваў «тры віды русаў», у тым ліку Артанію, але другаснасьць інфармацыі Ідрысі не дазваляе зьвязаць апошнюю зь якім-небудзь пэўным рэгіёнам.

Праца Ідрысі зьявілася вяршыняй клясычнай арабскай картаграфіі і далёка пераўзыходзіла паўнатой і дакладнасьцю любыя вядомыя карты сьвету XII—XIII стагодзьдзяў.

## Літаратура
* Алесь Белы // 
* Белы А. Беларусь на арабскай карце XIII стагодзьдзя // Падарожнік. № 7, 1996.

## Вонкавыя спасылкі
* Арыгінальны артыкул
* Тэрыторыя сучаснай Беларусі на мапе Аль-Ідрысі (1154 г.)

Катэгорыя:Географы
Катэгорыя:Картографы
Крстэ Пэткаў Місіркаў

**Крстэ Пэткаў Місіркаў** (; 1874—1926) — македонскі філёляг, фальклярыст, публіцыст, гісторык, палітык, дыплямат і перакладчык, адна з найвыбітнейшых асоб македонскага нацыянальнага адраджэньня. Быў тыповым прадстаўніком македонскага сэпаратызму.

Вучыўся ў Шабацы (Сэрбія), потым жыў у Сафіі (Баўгарыя). Вышэйшую адукацыю атрымаў у Расейскай імпэрыі, скончыў гістарычна-філялягічны факультэт у Петраградзе. Пасьля вяртаньня з Расеі з 1879 году працуе настаўнікам ў Бітале, пазьней зноў за мяжой — у Адэсе і Кішынёве. У гэты пэрыяд умацаваўся ў сваіх поглядах на македонскую культурную і нацыянальную самабытнасьць. Да інтэлектуальнага сталеньня К. П. Місіркава спрычыніліся таксама гады навучаньня ў грэцкіх школах, у Сэрбіі, Баўгарыі, Расеі, дзякуючы якім ён мог убачыць балканскія моўныя і сацыякультурныя пытаньні ў розных кантэкстах. Падчас навучаньня ў Расеі заснаваў студэнцкую суполку «Вардар», якая пазьней ператварылася ў навуковую і літаратурную Асацыяцыю Сьвятога Клімэнта і праіснавала з 1902 да 1905 году. За сваё жыцьцё К. П. Місіркаў напісаў больш за шэсцьдзясят прац, якія маюць вялізнае значэньне ў фармаваньні македонскай літаратурнай мовы. На базе трох рэфэратаў, якія былі падрыхтаваныя для паседжаньняў суполкі Сьвятога Клімэнта, узьнік ягоны найбуйнейшы твор «За македонцките работи» («Аб македонскім пытаньні»). У пяці разьдзелах кнігі К. П. Місіркаў разважае пра гісторыю мовы македонскіх славянаў, даводзіць іхняе права на самастойную літаратурную мову, канцэпцыю якой выкладае ў пятым разьдзеле. Такім чынам, К. П. Місіркаў быў першым, хто навукова падыйшоў да вызначэньня спэцыфічнасьці македонскага моўнага пытаньня.

К. П. Місіркаў падтрымліваў ідэю рэвалюцыйнай барацьбы за аўтаномную Македонію і ўхваляў шлях агульнамакедонскага паўстаньня. Кніга «Аб македонскім пытаньні» была выдадзеная ў 1903 годзе ў Сафіі, аднак неўзабаве амаль увесь наклад быў зьліквідаваны баўгарскімі ўладамі.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Асобы Паўночнай Македоніі
Катэгорыя:Паўночнамакедонскія навукоўцы
Дваццаць восьмая зорка

***Дваццаць восьмая зорка*** — альбом беларускага рок-гурту «Мроя», запісаны ў 1989 годзе й перавыдадзены ў 1997 ды 2009 гадох.

## Зьмест
# «Дваццаць восьмая зорка»
# «Мама-мафія»
# «Шмат»
# «Кастрычніцкі цягнік»
# «Апошні інспэктар»
# «Аўстралійская полька»
# «Зямля»
# «Я — рок-музыкант»

## Удзельнікі
* Алег Дземідовіч: ударная ўстаноўка, дадатковы сьпеў
* Юрась Ляўкоў: бас-гітара, дадатковы сьпеў
* Лявон Вольскі: сьпеў, клявішы
* Венедыкт Конеў-Петушкевіч: гітара, дадатковы сьпеў

## Дадатковыя зьвесткі
Улетку 1989 году беларускія музычныя журналісты Анатоль Мяльгуй і Вітаўт Мартыненка пішуць ліст на ўсесаюзную фірму грамзапісу «Мэлёдыя» з прапановай зрабіць запіс песень таленавітых музыкаў з гурту «Мроя» з наступным выданьнем яго ў фармаце плыты. Акрамя гэтага яны апублікавалі дзясяткі артыкулаў, каб прыцягнуць увагу да катастрафічнага стану беларускай музыкі. Кіраўнікі «Мэлёдыі» адрэагавалі даволі хутка й празь некалькі месяцаў даслалі ў Менск вялікую перасоўную станцыю МСА дзеля запісу альбома гурту.

На кружэлку, якая выйшла масавым накладам у 1990 годзе, патрапіла 8 песень. Музыкі стварылі невытлумачальную й запатрабаваную «перабудовачным» слухачом атмасфэру: цяжкі гардавы гук, надрыўны вакал і абавязковая сацыяльная заклапочанасьць у тэкстах. Вокладку аформілі ў цьмяных традыцыях ангельскага гурту Pink Floyd: Вольскі й Дземідовіч зрабілі з пластыліну твары ўдзельнікаў гурту, абгарнулі пап’е-машэ й сфатаграфавалі.

У 1997 годзе альбом быў перавыдадзены на касэце фірмай BMA-group.

У 2006 песьня «Шмат» з гэтага альбому была ўключаная ў складанку «Чарнобыльскі вецер».

У 2009 годзе BMAgroup перавыдала альбом на CD ў сэрыі «Беларускі Музычны Архіў». У перавыданьне дадаткова ўвайшлі песьні «Паляваньне на вядзьмарак» ды «Ён яшчэ вернецца», а таксама відэа-запіс песьні «Я — рок-музыкант» з канцэрту «Музыкі сьвету — дзецям Чарнобыля», які адбыўся ў 1993 годзе.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Інфармацыя пра альбом у кнізе «Залатыя дыскі беларускага рок-н-ролу»

Катэгорыя:Альбомы Мроі