Дэтройт

**Дэтро́йт** ( [dɪˈtrɔɪt], ад францускага: *de’troit* — «пратока», мянушка: *Горад матораў*) — горад на поўначы ЗША, у штаце Мічыган. Месьціцца на рацэ Дэтройт, на мяжы з Канадай. Насельніцтва 951,3 тысячы жыхароў (2000), з прыгарадамі 4,4 мільёну жыхароў. Заснаваны 24 ліпеня 1701 году францускімі гандлярамі. Зьяўляецца буйным аўтапрамысловым цэнтрам.

Дэтройт і яго навакольле — адзін з найважнейшых цэнтраў расьсяленьня амэрыканцаў арабскага паходжаньня. У аддзяленьні Ўнівэрсытэту штату Мічыган у дэтройцкім прыгарадзе Дырбарн працуе цэнтар па араба-амэрыканазнаўстве. Сярод мусульманскага насельніцтва Злучаных Штатаў, ды і іншых аматараў усходніх прысмакаў, Дэтройт — і асабліва Дырбарн — славіцца сваёй баклавой.

## Гісторыя
Дэтройт быў названы ў гонар ракі Дэтройт, якая злучае возера Сэн-Клер з возерам Эры. Назва паходзіць ад францускага слова détroit, якое азначае «пратока», бо горад месьціцца на вузкім пярэсмыку, які злучае два возеры.

### Індзейскае панаваньне
Палеоіндзейцы засялялі раёны паблізу Дэтройта яшчэ 11 тысяч гадоў таму. Да XVII стагодзьдзя ў гэтым рэгіёне жылі гуроны, одава, патаватамі і іракезы. Першыя эўрапейцы не траплялі ў гэты рэгіён да моманту пакуль тут не зьявіліся францускія місіянэры і гандляры. Гуроны і ды іншыя народы ўтрымлівалі паўночны бок возера Эры да 1650-х гадоў, але затым іх пачалі выціскаць адтуль іракезы, распачаўшы гэтак званыя Бабровыя войны 1649—1655 гадоў. Да 1670-х гадоў аслабленыя вайной іракезы заявілі пра свае правы на паляўнічыя ўгодзьдзі ажно да даліны ракі Агаё ў паўночным Кентукі. Цягам наступных ста гадоў практычна аніякія дзеі Вялікабрытаніі ці Францыі не рабіліся без кансультацыяў з іракезамі або з улікам іхняй верагоднай рэакцыі.

### Францускі і брытанскі час

24 ліпеня 1701 году францускі дасьледнік Антуан дэ ля Мот Кадыльяк і больш чым сотняй іншых францускіх пасяленцаў рушылі ў гэты рэгіён з Квэбэку ўздоўж даліны ракі Сьвятога Лаўрэнція да раёну Вялікіх азёраў. У гэтым рэгіёне яны ўзьвялі невялікі форт на паўночным беразе ракі Дэтройт. Кадыльяк назваў паселішча як Форт Паншартрэн-дзю-Дэтройт у гонар Люі Фэліпо графа дэ Паншартрэна, які займаў пасаду дзяржаўнага сакратара флёту пры каралі Людовіку XIV. Францыя прапаноўвала каляністам дармовыя надзелы зямлі, каб прыцягнуць сем’і далей на захад углыб паўночнаамэрыканскага кантынэнта. Места стала найбуйнейшым эўрапейскім паселішчам паміж Манрэалем і Новым Арлеанам, якія таксама былі францускімі паселішчамі, у былых калёніях Новая Францыя і Луізыяна. Тагачасная каляніяльная эканоміка рэгіёну базавалася на прыбытковым гандлі футрам, у якім шматлікія карэнныя амэрыканскія народы адыгрывалі важную ролю.

Падчас Францускай і індзейскай вайны 1753—1763 гадоў, якая паводле сутнасьці была паўночнаамэрыканскім фронтам Сямігадовай вайны ў Эўропе, брытанскія войскі атрымалі кантроль над паселішчам празь некалькі гадоў пасьля пачатку канфлікту. Яны скарацілі ягоную назву да назову Дэтройт. У адказ некалькі мясцовых індзейскіх плямёнаў пачалі вайну супраць ангельцаў і ў 1763 годзе аблажылі форт, але ня здолелі яго захапіць. Зазнаўшы паразу, Францыя па вайне саступіла Вялікабрытаніі сваю тэрыторыю ў Паўночнай Амэрыцы. Брытанцы склалі ўгоду з іракезамі, у выніку чаго пасяленцам з Трынаццаці калёніяў было забаронена ствараць паселішчы на поўдзень і ніжэй за Вялікія азёры і на захад ад Апалачаў. Аднак, многія каляністы і першапраходцы ігнаравалі гэтае пагадненьне. Да 1773 году, па павелічэньні колькасьці ангельска-амэрыканскіх пасяленцаў, насельніцтва Дэтройта павялічылася да 1400 чалавек. Падчас вайны за незалежнасьць ЗША набегі карэннага насельніцтва і ляялістаў 1778 году паўплывалі на на большую эміграцыю на захад, бо многія спрабавалі ўцячы далей ад войнаў на ўсходзе.

### Па амэрыканскай рэвалюцыі

Вялікі пажар у Дэтройце 1805 году зьнішчыў большую частку драўляных будынкаў места, пакінуўшы цэлым толькі каменны форт, рачны склад і цагляныя коміны ад былых дамоў. Не зважаючы на значную шкоду, аніхто з 600 жыхароў Дэтройта не загінуў. З 1805 па 1847 гады Дэтройт быў сталіцай Мічыганскай тэрыторыі, а пазьней ён стаў першай сталіцай штату ў студзені 1837 году, калі Мічыган далучыўся да ЗША. Дэтройт афіцыйна набыў статус гораду ў 1815 годзе, і ягоны гарадзкі плян быў натхнёны вялікімі бульварамі Вашынгтона. Перад Грамадзянскай вайной у ЗША разьмяшчэньне Дэтройта ўздоўж мяжы паміж Канадай і ЗША зрабіла яго жыцьцёва важным прыпынкам на чыгуначных шляхах. Тысячы паняволеных мурынаў уцякалі ў Канаду праз горад. Унёсак Дэтройта ў намаганьні фэдэральных войскаў таксама быў значным, многія жыхары добраахвотна запісваліся ў войска. 24-ы Мічыганскі пяхотны полк, які быў сфармаваны з жыхароў места, уваходзіў у склад знакамітай Жалезнай брыгады, якая панесла цяжкія страты ў бітве пры Гетысбэргу.

### Прамысловы бум

У канцы XIX стагодзьдзя Дэтройт значна пашырыў прамысловы сэктар. Заможнасьць гораду выявілася ў будаўніцтве раскошных маёнткаў прамысловых магнатаў уздоўж вялікіх праспэктаў. Дэтройт атрымаў мянушку «Парыж Захаду» за сваю архітэктурную прыгажосьць. Да 1896 года ў горадзе быў пабудаваны першы аўтамабіль Гэнры Форда. У 1903 годзе Форд заклаў уласную кампанію Ford Motor Company. Разам зь іншымі піянэрамі аўтамабілебудаваньня ён заснаваў «Вялікую тройку» аўтавытворцаў, умацаваўшы статус Дэтройта як сусьветнай аўтамабільнай сталіцы пачатку XX стагодзьдзя. Насельніцтва места хутка павялічылася, што паставіла яго на чацьверты радок велічыні ў ЗША да 1920 году. У часы сухога закона ў ЗША рака Дэтройт стала асноўным маршрутам кантрабанды нелегальнага алькаголю з Канады. З хуткім ростам колькасьці прамысловых рабочых на аўтамабільных заводах, паўсталі і ўмацаваліся прафэсійныя зьвязы, як то Амэрыканская фэдэрацыя працы і Аб’яднаньне аўтамабільных работнікаў. Яны змагаліся за арганізацыю рабочых, каб дамагчыся лепшых умоваў працы і заробкаў. Яны ініцыявалі страйкі і іншыя тактычныя дзеі ў падтрымку такіх паляпшэньняў, у выніку чаго дамагліся 8-гадзіннага працоўнага дня і 40-гадзіннага працоўнага тыдня, павышэньня заробкаў, большых ільготаў і паляпшэньня ўмоваў працы агулам. Дэмаграфічныя зрухі, выкліканыя індустрыялізацыяй, прывялі да значнай расавай напружанасьці ў Дэтройце. У месьце ўзьнік Ку-клукс-клан, прыхільнікі якога атакавалі мурынаў, а таксама каталіцкія і габрэйскія супольнасьці. Адваротны гвалт таксама быў пашыраны і павязаны зь дзейнасьцю Чорнага легіёну. Расавая напружанасьць у горадзе выбухнула падчас расавых беспарадкаў у Дэтройце ў 1943 годзе. Выкліканыя пратэстам на заводзе Packard, гвалт спрычыніў 34 сьмерцяў, 433 раненьняў і вялікай шкоды маёмасьці.

Прамысловыя зьліцьці ў 1950-х гадах, асабліва ў аўтамабільным сэктары, павялічылі алігаполію ў амэрыканскай аўтамабільнай прамысловасьці. У 1950 годзе ў горадзе пражывала блізу траціны ад усяго насельніцтва штату. За наступныя 60 гадоў колькасьць жыхароў гораду скарацілася, у выніку чаго было эквівалентна менш чым 10 адсоткам насельніцтва штату. Як і ў іншых буйных амэрыканскіх гарадах паваеннага часу, зьмены ў гарадзкім плянаваньні і інфраструктуры таксама паўплывалі на расавую дынаміку Дэтройта. Будаўніцтва шашэйных дарог і аўтамагістралей стала чыньнікам высяленьня многіх супольнасьцей мурынаў, такіх як Блэк-Ботам і Парадайз-Вэлі. Горад таксама перажыў зьмены ў сваёй транспартнай сыстэме, бо апошняя лінія электрычнага трамвая Дэтройта была замененая аўтобусамі ў 1956 годзе. Гэтыя зьмены поруч з ростам субурбанізацыі і перамяшчэньнем прамысловасьці на ўскраіны, спрыяла аўтамабільнаму разьвіцьцю зь нізкай шчыльнасьцю. Дэтройцкі марш за грамадзянскія правы «Шлях да свабоды» адбыўся ў чэрвені 1963 году. Мартын Лютэр Кінг выступіў з важнай прамовай, якая папярэднічала ягонай знакамітай прамове *«[[Я маю мару]]»* ў Вашынгтоне. Даўняя напружанасьць у Дэтройце дасягнула кульмінацыі ў беспарадках на Дванаццатай вуліцы ў ліпені 1967 году. Губэрнатар Джордж Ромні загадаў Нацыянальнай гвардыі Мічыгану ўвайсьці ў горад, а прэзыдэнт Ліндан Б. Джонсан увёў войскі арміі ЗША. У выніку загінулі 43 чалавекі, былі параненыя 467 чалавек, арыштаваныя больш за 7200 чалавек і зьнішчаныя больш за 2 тысячы будынкаў, пераважна ў жылых і бізнэсовых раёнах, дзе жылі афраамэрыканцы. Тысячы малых прадпрыемстваў былі канчаткова зачыненыя або перамешчаныя ў больш бясьпечныя раёны, а пацярпелы раён стаяў у руінах дзесяцігодзьдзямі.

### Заняпад

На тле гэтых праблемаў у 1973 годзе Дэтройт абраў Коўлмана Янга сваім першым чарнаскурым мэрам. Янг засяродзіўся на павелічэньні расавай разнастайнасьці ў гарадзкіх службах і паляпшэньні транспартнай сыстэмы Дэтройта, але рэгіянальная напружанасьць зь лідэрамі прадмесьцяў захоўвалася. Праблемы гораду пагоршыліся нафтавымі крызісамі 1973 і 1979 гадоў, якія нанесьлі шкоду аўтамабільнай прамысловасьці і прывялі да звальненьняў і закрыцьця заводаў, што яшчэ больш паменшыла падатковую базу гораду. Адток сярэдняй клясы, высокі ўзровень беспрацоўя і рост злачыннасьці пагоршылі ўмовы жыцьця ў горадзе, а закінутыя будынкі і кварталы яшчэ больш спрыялі ягонаму заняпаду. У чэрвені 2013 году Дэтройт абвесьціў дэфолт па запазычанасьці ў памеры 2,5 мільярдаў даляраў, то бок ён стаў найбуйнейшым горадам ЗША, які абвесьціў сябе банкрутам. Пасьля гэтага места пачало паволі выбірацца з эканамічнага заняпаду. У некаторых раёнах гораду пачаўся рост джэнтрыфікацыі. Напрыклад, у цэнтры гораду будаўніцтва Літл-Сызарз-Арэны прывяло да зьяўленьня элітных крамаў і рэстаранаў уздоўж Ўудўард-авэню. Будаўніцтва офісных вежаў і кандамініюмаў прывяло да прыбыцьця заможных семьяў, але таксама да выцясьненьня даўніх жыхароў і культурных аб’ектаў. Пераабсталяваньне офісных, гандлёвых і гасьцінічных памяшканьняў выклікала заўважны рост насельніцтва ў цэнтры Дэтройта, і ў 2024 годзе ён апярэдзіў усе іншыя гарады Мічыгану.

## Геаграфія

Паводле зьвестак Бюро перапісу насельніцтва ЗША, горад мае агульную плошчу 370,03 км², зь якіх 359,36 км² займае сухазем’е, а 10,67 км² прыпадае на водную паверхню. Дэтройт уважаецца за галоўны горад у паўднёва-ўсходнім Мічыгане. Ён разьмешчаны на Сярэднім Захадзе ў раёне Вялікіх азёраў. Міжнародны запаведнік дзікай прыроды ракі Дэтройт ёсьць адзіным запаведнікам дзікай прыроды ў Паўночнай Амэрыцы, які мае ўнікальнае разьмяшчэнне ў самым цэнтры буйнога мэгаполісу. Запаведнік улучае астравы, прыбярэжныя забалочаныя тэрыторыі, багны, мелкаводзьдзе і прыбярэжныя землі ўздоўж 77 км ракі Дэтройт і заходняга ўзьбярэжжа возера Эры.

Горад мае пакаты схіл з паўночнага захаду на паўднёвы ўсход па раўніне, якая складаецца перадусім зь ледавіковай і азёрнай гліны. Найбольш прыкметнай тапаграфічнай асаблівасьцю места ёсьць Дэтройцкая марэна, то бок шырокі гліністы сьцяг, на якім стаяць старыя раёны Дэтройту і канадзкага места Ўіндзар. Ён узвышаецца прыкладна на 19 мэтраў па-над ракою ў найвышэйшым сваім пункце. Найвышэйшым пунктам места ёсьць мясцовасьць беспасярэдне на поўнач ад папку Горэм на паўночным захадзе Дэтройту, прыкладна за тры кварталы на поўдзень ад 8-й Майл-Роўд, на вышыні ад 206 да 207 мэтраў. Найніжэйшы пункт Дэтройту знаходзіцца ўздоўж ракі Дэтройт, дзе вышыня паверхні ўзвышаецца па-над узроўнем мора на 174 мэтры.

Парк Бэл-Айл ёсьць астраўным паркам плошчаю 397 га, які стаіць ля ракі Дэтройт, паміж Дэтройтам і Ўіндзарам. Ён злучаны з супрацьлеглым берагам мостам Макартура. У парку Бэл-Айл ёсьць такія славутасьці, як мэмарыяльны фантан Джэймза Скота, кансэрваторыя Бэл-Айл, яхтавы клюб Дэтройту на суседнім востраве, пляж даўжынёю ў 800 мэтраў, поле для гольфа, прыродны цэнтар, помнікі і сады. Горад месьціцца на поўначы ад Ўіндзара, у выніку чаго ён уважаецца за адзіны буйны горад на мяжы Канады і ЗША, празь які можна пераехаць на поўдзень, каб трапіць з ЗША ў Канаду. У Дэтройце налічваюцца пяць памежных пераходаў, сярод якіх мост Гордзі-Гаў, мост Амбасадар, аўтамабільны тунэль Дэтройт-Ўіндзар, чыгуначны тунэль. Пятым памежным пераходам ёсьць паром Дэтройт-Ўіндзар для цяжкавікоў, разьмешчаны недалёка ад саляной шахты Ўіндзар і вострава Зуг. Дэтройцкая саляная шахта, якой кіруе Дэтройцкая саляная кампанія, мае больш за 160 км дарог.

### Клімат
Дэтройт і астатняя частка паўднёва-ўсходняга Мічыгану маюць гарачы летні вільготны кантынэнтальны клімат, які, як і іншыя месты ў штаце, мае ўплыў Вялікіх азёраў. Зіма тут халодная, зь мернымі сьнегападамі і тэмпэратурай, якая не ўздымаецца вышэй за нуль у сярэднім 44 дні на год, апускаючыся да  або ніжэй у сярэднім 4,4 дні на год. Лета цёплае або сьпякотнае з тэмпэратурай, якая перавышае  цягам 12 дзён. Цёплы сезон доўжыцца з траўня па верасень. Сярэдняя штомесячная тэмпэратура вагаецца ад  у студзені да  у ліпені. Афіцыйныя экстрэмальныя тэмпэратуры вагаюцца ад , што было зафіксавана 24 ліпеня 1934 году, да , калі такі паказьнік быў занатаваны 21 студзеня 1984 году.

Колькасьць ападкаў мерная і разьмеркаваная даволі аднамерна ўсьцяж усяго году, хоць у цёплыя месяцы, як то ў траўні і чэрвені, у сярэднім большая. Звычайна колькасьць ападкаў роўная 850 мм у год, але гістарычна яна вагаецца ад 520 мм у 1963 годзе да 1212 мм у 2011 годзе. Сьнегапад, які звычайна выпадае ў вымерных колькасьцях з 15 лістапада па 4 красавіка, але часам у кастрычніку і вельмі зрэдку ў траўні, складае ў сярэднім 108 см за сэзон, хоць гістарычна гэты паказьнік вагаецца ад 29 см у 1881—1882 гадах да 241 см у 2013—2014 гадах. Тоўсты пляст сьнежнага покрыва ёсьць даволі рэдкай зьвявай. Частымі ёсьць навальніцы, якія звычайна надыходзяць на горад увесну і ўлетку.

## Эканоміка
У Дэтройце разьмешчаныя штаб-кватэра General Motors, Ford Motor Company (у суседнім Дырбарне) і адна зь дзьвюх штаб-кватэраў DaimlerChrysler у Обэрн-Гілз (іншая знаходзіцца ў нямецкім Штутгарце).

## Музыка
Дэтройт прызнаны горадам, дзе нарадзілася тэхна-музыка. Рэп-выканаўца Эмінэм таксама родам з прадмесьцяў Дэтройту.

## Спорт
Дэтройт зьяўляецца адным зь некалькіх гарадоў ЗША, у якім ёсьць каманды чатырох галоўных спартовых лігаў Паўночнай Амэрыкі (НХЛ, НБА, НФЛ, МЛБ).

## Гарады-пабрацімы
* Чунцын, Кітай
* Дубай, Аб’яднаныя Арабскія Эміраты
* Кітве, Замбія
* Менск, Беларусь
* Насаў, Багамы
* Таёта, Японія
* Турын, Італія

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйная старонка
* Старонка «Забыты Дэтройт»