Жлобін

**Жло́бін** — места ў Беларусі, на правым беразе Дняпра. Адміністрацыйны цэнтар Жлобінскага раёну Гомельскай вобласьці. Насельніцтва на 2018 год — 76 220 чалавек. Знаходзіцца за 93 км на паўночны захад ад Гомелю. Буйны чыгуначны вузел (кірункі на Менск, Магілёў, Гомель, Каленкавічы), аўтамабільныя дарогі на Бабруйск, Гомель, Рагачоў, Шацілавічы. Рачная прыстань.

Жлобін — даўняе мястэчка гістарычнай Рэчыччыны (Панізоўя), старажытны замак Вялікага Княства Літоўскага.

## Назва
Паводле аднаго зь мясцовых паданьняў, тапонім *Злобнае [[места]]* (пазьней — *Злобін*, *Жлобін*) утварыўся з тае прычыны, што тут ад перасьледу ўладаў хаваўся беглы люд. На думку географа Вадзіма Жучкевіча, назва паходзіць ад асабістага імя Жлоба або Злоба.

Традыцыйнае напісаньне назвы места лацінскімі літарамі — *Žłobin*, афіцыйная трансьлітарацыя — *Žlobin*.

## Гісторыя

### Старажытнасьць
Вынікі археалягічных абсьледаваньняў паказваюць, што першыя паселішчы людзей на тэрыторыі сучаснага Жлобіна ўзьніклі ў часы першабытнага грамадзтва, задоўга да заснаваньня места. На ўзьбярэжжы Дняпра ў межах Жлобіна археолягі знайшлі рэшткі паселішча пэрыяду бронзавага веку (ІІ-е — пачатак І-га тысячагодзьдзя да н. э.), на тэрыторыі мескага парку культуры і адпачынку «Прыдняпроўскі» — сьляды паселішча пэрыяду жалезнага веку, якое існавала ў канцы І тысячагодзьдзя да н. э. — пачатку І тыс. н. э.

### Вялікае Княства Літоўскае
У публікацыях сустракаецца меркаваньне пра тое, што першы пісьмовы ўпамін пра Жлобін пад назвай Хлепень датуецца 1492 годам, але гэта памылка. Відаць, упершыню яна ўзьнікла ў 12 томе Энцыкляпэдычнага слоўніка Бракгаўза і Эфрона — у выніку таго, што зь местам Рагачовам (паблізу Жлобіна) пераблыталі сяло, якое ў XV ст. знаходзілася на сумежжы з Маскоўскай дзяржавай —  (у сучасным Дмітраўскім раёне Маскоўскай вобласьці), а непадалёк ад яго ёсьць вёска  (Сычоўскі раён Смаленскай вобласьці). Менавіта да апошняй належыць упамін за 1492 год. Паводле высновы Інстытуту гісторыі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі, дакумэнтаў пра тое, што ў Жлобіна была назва Хлепень, няма.

Пад 1563 годам упамінаецца паселішча пад назвай *Хлобін*, у валоданьні полацкага шляхціца, якое, магчыма, знаходзілася ў Рагачоўскай воласьці. У вайну Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667) казацкі гетман Іван Залатарэнка, які ваяваў на баку Маскоўскай дзяржавы, у сваім лісьце ад 15 ліпеня 1654 году паведаміў, што яго войскі спалілі «замак Злобін» (разам з замкамі Рэчыца, Стрэшын, Рагачоў і Горваль). Больш позьніх зьвестак пра гэты замак не існуе. Злобін упамінаецца як мястэчка і ў некаторых іншых дакумэнтах, зьвязаных з вайной у 1654—1655 гадах.

Паводле археалягічных зьвестак, Жлобінскі замак існаваў у XV—XVII стагодзьдзях на адлегласьці каля 100 м ад утоку ручая Чорначка ў раку Дняпро, побач з сучасным мескім паркам «Прыдняпроўскі». Замак умацоўвалі земляны вал і драўляныя сьцены-гародні зь вежамі і брамамі. Абарончыя ўмацаваньні складаліся з 2-х частак: замка і падзамка. Пляцоўка замка ўзвышаецца над нізінай на 3—4 м (цяпер тут знаходзіцца сучасны будынак — спартовая школа). Пляцоўка падзамка, якая выцягнута з поўначы на поўдзень, узвышаецца над нізінай на 2—3 м (стадыён спартовай школы). Побач знаходзіцца і першапачатковае месца неўмацаванай забудовы — сярэдневечнае селішча. На ім разьмясьціўся парк «Прыдняпроўскі». Пры археалягічных абсьледаваньнях знойдзены матэрыял XIV—XVIII стагодзьдзяў. Такім чынам, вызначана, што гістарычная частка Жлобіна разьмяшчаецца ў асноўным паміж царквой Сьвятой Тройцы, ракой Дняпро, колішнім ручаём Чорначка (цяпер у калектары, каля ранейшага вусьця захавалася невялікая затока ад Дняпра) і старажытным гасьцінцам Рагачоў — Рэчыца.

У XV—XVI стагодзьдзях Злобін быў у валоданьні Хадкевічаў. З 1509 году паселішча знаходзіцца ў Рагачоўскай воласьці, у валоданьні каралевы Боны Сфорцы, з 1556 году ў складзе скарбовага Рагачоўскага маёнтку. Згодна з адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформай 1565—1566 гадоў Злобін увайшоў у склад Рэчыцкага павету Менскага ваяводзтва.

Злобін значыцца на мапах 1772, 1776 і 1799 гадоў (лацініцай *Złobyn*, *Zlobyn*). У 1790 годзе кароль і вялікі князь Станіслаў Аўгуст Панятоўскі выдаў прывілей на штотыднёвыя таргі і 4 кірмашы штогод у Жлобіне, які тады належаў І. Халецкаму. Існавалі прыстань і паромная пераправа, вялося будаваньне рачных суднаў. З 1792 году дзеяла Крыжаўзьвіжанская царква.

### Пад уладай Расейскай імпэрыі
У выніку другога падзелу Рэчы Паспалітай (1793 год) Жлобін апынуўся ў складзе Расейскай імпэрыі, у Рагачоўскім павеце Магілёўскай губэрні. У вайну паміж Францыяй і Расеяй францускія войскі 20 ліпеня 1812 году занялі паселішча, але неўзабаве адступілі. Паводле рэвізіі 1816 году ў Жлобіне было 189 двароў. У 1818 годзе Жлобін зноў стаў мястэчкам. Паводле зьвестак за 1824 год, тут штогод зьбіралася 4 кірмашы.

На 1860 год у Жлобіне дзеяла царква, працавалі паштовая станцыя (24 камплекты коней), прыстань і пераправа. У 1863 годзе замест састарэлага ўзьвялі новы будынак царквы, працавалі расейская народная вучэльня (у 1864 годзе — 15, у 1889 годзе — 92 вучні) і хлебазапасны магазын. 16 лістапада 1873 году пачаўся рух на чыгунцы Асіповічы — Гомель, адкрылася чыгуначная станцыя Жлобін 2-й клясы. За 1 км на захад ад мястэчка збудавалі паравознае дэпо, вагонныя майстэрні, памяшканьні для пасажыраў. Пазьней узьвялі 1-павярховы драўляны вакзал. З 1876 году ў Жлобіне працаваў дрожджавы завод, з 1868 году — крупарушка. Празь мястэчка праходзіла дарога з Магілёва на поўдзень Беларусі.

13 траўня 1880 году ў пажары згарэла 159 дамоў, царква, усе 5 юдэйскіх малітоўных дамоў, народная вучэльня, хлебазапасны магазын, 65 крамаў і складоў з таварамі. Адбудоўвалася мястэчка паводле новага пляну. На 1880 год тут было 164 двары, 6 крамаў, цукровы завод. На 1886 год існавалі чыгуначная станцыя, суднаходная прыстань (пераведзеная з Рагачова ў 1879 годзе), царква, каталіцкая капліца, 2 юдэйскія малітоўныя дамы, пачатковая вучэльня, 2 ветракі, 53 крамы. 16 траўня 1889 году ў пажары згарэла 89 дамоў з надворнымі пабудовамі.

У 1893 годзе побач з Жлобінам прайшла лінія Гомель — Бабруйск Лібава-Роменскай чыгункі. Паступова мястэчка ператварылася ў значны транспартны вузел на перакрыжаваньні чыгункі і воднага шляху; разьвіваўся гандаль, расла колькасьць насельніцтва. У 1895—1913 гадах на чыгуначнай станцыі працавала дэпо з майстэрнямі (115 працоўных). Паводле вынікаў перапісу 1897 году, у Жлобіне было 725 двароў, 2 царквы, 2 каталіцкія капліцы, 4 юдэйскія малітоўныя дамы, народная вучэльня, хлебазапасны магазын, гандлёвыя дамы, гатэль, карчма, 3 млыны; цагельнае, гарбарнае, крупадзёрнае прадпрыемствы; штогод праводзіўся кірмаш. У вёсцы Карпілаўка, якая пазьней увайшла ў склад Жлобіна быў 301 двор, капліца, юдэйскі малітоўны дом, хлебазапасны магазын, чыгуначная вучэльня, 8 крупарушак, 4 заезныя двары, 2 карчмы. Паблізу разьмяшчаўся скарбовы завод прэсаваньня сена, якое накіроўвалася ў вайсковыя акругі.

24 сьнежня 1902 году пачаўся рух цягнікоў на лініі Віцебск — Жлобін. 2 лістапада 1915 году адкрылася лінія Жлобін — Шапятоўка (праз Каленкавічы) чыгункі Пецярбург — Адэса. Пашыраўся гандаль, асабліва хлебам, лёнам, пянькой. Працавалі 2 вінакурні. З 22 сьнежня 1905 году да 2 студзеня 1906 году адбываўся страйк чыгуначнікаў. З 1908 году дзеяла пазыкова-ашчадная каса. Існавала паштовае аддзяленьне. На 1909 год у Жлобіне, які адносіўся да Лукаўскай воласьці, налічвалася 486 гаспадарак, 613 драўляных і 4 мураваныя будынкі. 27 красавіка 1910 году местачкоўцы на беразе Дняпра сустракалі мошчы прападобнай Эўфрасіньні, якія на параходзе «Галавачоў» перавозіліся з Кіева ў Полацак. У 1911 годзе адкрылася прыватная гімназія зь бібліятэкай пры ёй, у 1913 годзе — крэдытнае таварыства.

За часамі Першай сусьветнай вайны ў 1915 годзе на чыгуначнай станцыі Жлобін адбылося хваляваньне салдатаў, адбываліся сутыкненьні з паліцыяй. 13 студзеня 1918 году Жлобін занялі войскі 1-га польскага корпуса генэрала Ю. Доўбар-Мусьніцкага, у лютым 1918 году адбываліся ваенныя сутычкі з Чырвонай арміяй. 2 сакавіка 1918 году мястэчка занялі войскі Нямецкай імпэрыі.

### Найноўшы час
25 сакавіка 1918 году згодна з Трэцяй Устаўной граматай Жлобін абвяшчаўся часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. У месьце прызначылі павятовага старшыню БНР. 1 студзеня 1919 году згодна з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі ён увайшоў у склад Беларускай ССР, аднак 16 студзеня Масква адабрала мястэчка разам зь іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад РСФСР. 3 сакавіка 1924 году Жлобін вярнулі БССР, дзе ён стаў цэнтрам раёну. 3 ліпеня 1925 году Жлобін атрымаў статус места. На 1933 год тут працавалі электрастанцыя чыгуначнага вузла, шпаларэзны завод «Любава», камбінаты — дрэваапрацоўчы імя М. Горкага, птушыны; варэньняварны завод, 2 крухмальныя заводы; палявы тэхнікум, іншыя прадпрыемствы і ўстановы. У Другую сусьветную вайну з 3 ліпеня 1941 да 25 чэрвеня 1944 году Жлобін знаходзіўся пад акупацыяй Трэцяга Райху.

30 сьнежня 1978 году ў Жлобіне пабудавалі завод штучнага футра, у канцы 1984 году — Беларускі мэталюргічны завод.


Žłobin, Rynak, Trajeckaja. Жлобін, Рынак, Траецкая (1901-17).jpg|Рынак. Царква, да 1918 г.
Žłobinskaja synagoga. Жлобінская сынагога (1901-17).jpg|Сынагога, да 1918 г.
Žłobin, Carkoŭnaja. Жлобін, Царкоўная (1901-17).jpg|Вуліца Царкоўная, да 1918 г.
Žłobin, Rynkavaja. Жлобін, Рынкавая (1901-17).jpg|Вуліца Рынкавая, да 1918 г.

Žłobin, Dniaproŭskaja. Жлобін, Дняпроўская (1901-17).jpg|Вуліца Дняпроўская, 
Žłobin, Hałoŭnaja. Жлобін, Галоўная (1905).jpg|Вуліца Галоўная, да 1918 г.
Žłobin, Nabiarežnaja. Жлобін, Набярэжная (1901-17).jpg|Вуліца Набярэжная, 
Žłobin, Paštovaja. Жлобін, Паштовая (1901-17).jpg|Вуліца Паштовая, да 1918 г.


## Геграфія
Жлобін разьмяшчаецца на раўніне Гомельскае Палесьсе, на ўсходняй ускраіне ракі Дняпра. На захад ад места знаходзяцца мэліярацыйныя каналы. Клімат умерана кантынэнтальны.

## Насельніцтва
### Дэмаграфія


ImageSize = width:auto height:160 barincrement:28
PlotArea = left:50 bottom:20 top:15 right:15
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
Colors =
  id:linegrey2 value:gray(0.9)
  id:linegrey value:gray(0.7)
  id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8)
  id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:76500
ScaleMajor = unit:year increment:25000 start:0 gridcolor:linegrey
ScaleMinor = unit:year increment:5000 start:0 gridcolor:linegrey2
PlotData =
  color:cobar width:15
  bar:1847 from:0 till:965
  bar:1880 from:0 till:430
  bar:1897 from:0 till:3228
  bar:1909 from:0 till:4270
  bar:1924 from:0 till:9691
  bar:1939 from:0 till:19300
  bar:1959 from:0 till:19200
  bar:1970 from:0 till:25400
  bar:1991 from:0 till:60800
  bar:1995 from:0 till:68000
  bar:2008 from:0 till:72500
  bar:2018 from:0 till:76220
TextData=
  fontsize:10px pos:(10,195)
  text:



* **XIX стагодзьдзе**: 1847 год — 965 чал.; 1880 год — 430 чал.; 1895 год — 1968 чал., зь іх 351 праваслаўны і 1617 юдэяў; 1897 год — 3228 чал.
* **XX стагодзьдзе**: 1909 год — 4270 чал.; 1924 год — 9691 чал.; 1933 год — 9,5 тыс. чал.; 1939 год — 19,3 тыс. чал.; 1959 год — 19,2 тыс. чал.; 1970 год — 25,4 тыс. чал.; 1991 год — 60,8 тыс. чал.; 1995 год — 68 тыс. чал.; 1997 год — 69,8 тыс. чал.
* **XXI стагодзьдзе**: 2004 год — 72,8 тыс. чал.; 2006 год — 72,5 тыс. чал.; 2008 год — 72,5 тыс. чал.; 2009 год — 75 866 чал.; 2013 год — 75 335 чал.; 2016 год — 75 956 чал.; 2017 год — 76 068 чал.; 2018 год — 76 220 чал.

Паводле нацыянальнага складу: беларусы — 79,8%; расейцы — 15,1%; украінцы — 2,8%; цыгане — 0,5%; іншыя — 1,8%

### Рэлігія
У 1995 годзе ў Жлобіне збудавалі мураваную царкву Сьвятой Тройцы, у 1996 годзе — рымска-каталіцкую капліцу Сьвятога Казімера.

### Адукацыя
У Жлобіне працуюць мэталюргічны тэхнікум, філія Гомельскага тэхнічнага ўнівэрсытэту, ПТВ, вышэйшая вучэльня агратэхнікі, 10 сярэдніх, музычныя і спартовая школы, дом школьнікаў.

### Мэдыцына
Мэдычнае абслугоўваньне насельніцтва ажыцьцяўляюць 5 лякарняў на 940 ложкаў, 6 паліклінік на 1040 наведваньняў у дзень, 7 аптэк.

### Культура
Дзеюць дом культуры з народным тэатрам і вакальным ансамблем, клюб чыгуначнікаў, палац культуры «Мэталюрг», кінатэатар, 5 бібліятэк.

### Мас-мэдыя
У месьце знаходзіцца студыя кабэльнага тэлебачаньня, выдавецка-паліграфічнае прадпрыемства «Тэхнічная кніга». Вядзецца мясцовае радыёвяшчаньне, выдаецца газэта «Новы дзень».

### Спорт
У Жлобіне 3 плавальныя басэйны, палац спорту, аэраклюб, сэкцыя спартовых матацыклаў, школа вэласпорту, лядовы палац, аквапарк. «Мэталюрг Жлобін» (хакейны клюб), «Жлобін (футбольны клюб)».

## Забудова
### Плян
Сучасная забудова Жлобіна квартальная, шматпавярховая, цэнтар складаецца з двух самастойных комплексаў, галоўны — пляц Вызваліцеляў. Утварылася 7 новых мікрараёнаў, у тым ліку 4 пры БМЗ.

### Вуліцы і пляцы

## Эканоміка
Прадпрыемствы лёгкай, мэталюргічнай, харчовай, будаўнічых матэрыялаў прамысловасьці.

## Турыстычная інфармацыя
### Інфраструктура
Дзее Жлобінскі гістарычна-краязнаўчы музэй (у былым касьцёле Сьвятога Казімера). Гатэлі: «Славянская», «Юбілейная».

### Славутасьці
* Касьцёл Сьвятога Казімера (1911; дагэтуль ня вернуты каталікам)
* Могілкі юдэйскія

### Страчаная спадчына
* Замак (XV ст.)
* Царква Сьвятой Тройцы (1886; мураўёўка)

## Галерэя

Файл:Zhlobin protest2016.gif|Будынак адміністрацыі места (2016 г.)
Файл:Жлобінскія замалёўкі (06).jpg|Старая царква
Файл:Жлобінскія замалёўкі (07).jpg|Новая царква
Файл:Жлобінскія замалёўкі (13).jpg|Капліца Сьвятога Казімера


## Асобы
### Ураджэнцы
* Вульф Агранаў (1918—1995) — мастак-пастаноўнік тэатру і кіно, заслужаны дзяяч мастацтваў Украінскай ССР
* Аніс Ананенка — шматразовы чэмпіён Беларусі ў бегу на сярэднія дыстанцыі, майстар спорту міжнароднай клясы
* Макар Барташоў (1909—1948) — Герой Савецкага Саюзу, камандзір авіяцыйнай дывізіі, удзельнік савецка-японскай вайны
* Міхаіл Быкаў (1922—1991) — Герой Савецкага Саюзу, камандзір авіяцыйнай эскадрыльлі, удзельнік Другой сусьветнай вайны
* Сямён Бытавой (1909—1985) — паэт
* Рыгор Васільеў (1885—1976) — удзельнік рэвалюцыйнага руху
* Аляксей Восіпаў — доктар філязофскіх навук, прафэсар
* Георгі (Данілаў) — мітрапаліт Ніжагародзкай і Арзамаскай япархіі, кіраўнік Ніжагародзкай мітраполіі Маскоўскага патрыярхату (з 2003 году)
*  (1897—1920) — жаўнер расейскіх, потым польскіх узброеных сілаў (сяржант-пілёт), удзельнік Першай сусьветнай вайны; узнагароджаны пасьмяротна Ордэнам воінскай доблесьці
* Зінові Дворкін (1907—1983) — начальнік вайскова-будаўнічага ўпраўленьня Ленінградзкага фронту Другой сусьветнай вайны, генэрал-лейтэнант інжынэрна-тэхнічнай службы
* Гірш Добін (1905—2001) — жыдоўскі пісьменьнік
* Валяр’яна Жолтак (1919—2000) — мастак, заслужаная дзяячка мастацтва Беларусі
* Мікалай Кавязін (1898—1950) — рэжысэр, тэатральны дзяяч, заслужаны артыст Беларусі
* Неаніла Крынічная — доктар філялягічных навук, заслужаны дзяяч навукі Расейскай Фэдэрацыі
* Ігар Кузьмянок — бронзавы прызэр чэмпіянату Беларусі па футболе 2011 году, уладальнік супэркубка Беларусі па футболе 2012 году
* Уладзімер Лавецкі — срэбны прызэр XX летніх Алімпійскіх гульняў у эстафэце 4×100 м.
* Сяргей Мацьвейчык — бронзавы прызэр чэмпіянату Беларусі па футболе 2011 году, уладальнік супэркубку Беларусі па футболе 2012 году
*  — старшыня ўраду Удмурцкай Рэспублікі Прыволскай фэдэральнай акругі (Расейская Фэдэрацыя) з 2000 году
*  (1931—1982) — чэмпіён і рэкардсмэн XVII летніх Алімпійскіх гульняў у кіданьні молату
* Леў Тамкоў (1937—1997) — заслужаны архітэктар Беларусі
* Арыель Шламо-Залман — пісьменьнік і рэдактар ізраільскіх энцыкляпэдыяў

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Бабин В. Сколько лет Жлобину? А Злобину? // Свободные новости плюс. № 3, 2014. С. 15. https://web.archive.org/web/20180319084909/http://www.sn-plus.com/attachment/82/4all.pdf 

## Вонкавыя спасылкі
* Жлобін, Radzima.org