Усяслаў Чарадзей

**Усясла́ў Брачысла́віч Чарадзе́й** (1029—1101) — князь полацкі (1044—1101), вялікі князь кіеўскі (1068—1069). Сын Брачыслава, унука Рагнеды, і невядомай (імя маці гісторыя не захавала). Паводле легендаў, паходжаньне князя прыпісвалася чарадзейным сілам (імаверна, таму яго і празвалі «Чарадзеем»).

Пры Ўсяславе адзначаецца найвышэйшы ўздым і тэрытарыяльнае пашырэньне Полацкага княства. За ўвесь час ад сьмерці Яраслава Ўладзімеравіча ў 1054 годзе да Мангольскай навалы ў 30—40-я гады XIII стагодзьдзя ён быў адзіным князем, які заняў кіеўскі вялікакняскі пасад, ня будучы Яраславічам.

## Біяграфія

### Пачатак княжаньня. Будова
У 1044 годзе па сьмерці бацькі Ўсяслаў стаў полацкім князем, маючы 15—16 гадоў. На працягу першых 16 гадоў крыніцы не паведамляюць пра Полаччыну і дзейнасьць маладога князя. Праўдападобна, гэта тлумачыцца тым, што дзейнасьць Усяслава не выходзіла за межы Полацкай зямлі. А летапісы суседніх дзяржаваў звычайна ўпаміналі Полацак толькі тады, калі ён сваімі дзеяньнямі закранаў інтарэсы Кіева, Ноўгарада альбо падпарадкаваных ім земляў. Імаверна, у гэтыя часы Ўсяслаў займаўся ўнутраным уладкаваньнем сваёй дзяржавы.

За Ўсяславам у сярэдзіне XI стагодзьдзя заканчваецца працэс пераносу адміністрацыйнага цэнтру Полацку з «гарадзішча Рагвалода» на Верхні замак. Тут, на Верхнім замку ён будуе новы замак-дзядзінец, славуты Сафійскі сабор, таксама распачалося ўзьвядзеньне іншых манумэнтальных збудваньняў. У якасьці ўзору для сабора князь абраў канстантынопальскую Сафію. Раней чым у Полацку аналягічныя будынкі зьявіліся толькі ў Кіеве і Ноўгарадзе. Гісторыя захавала імёны полацкіх дойлідаў: Давыд, Таўма, Мікула, Капес. Ёсьць сьведчаньне, што Ўсяслаў будаваў і ўмацоўваў ня толькі сваю сталіцу, але і іншыя гарады Полацкай зямлі: Браслаў, Друцак, Заслаўе, Лагойск, Копысь, Воршу, Менск.

У сваёй сталіцы Ўсяслаў прымаў вядомага ў Старажытнай Русі паэта-сьпевака Баяна. Апроч таго, ён стварыў моцнае, добра падрыхтаванае войска, якое паказала свае здольнасьці ў час паходу на торкаў у зьвязе з кіеўскімі князямі.

### Вайна з Кіевам. Бітва на Нямізе

У 1065 годзе пачалася другая вайна паміж Кіевам і Полацкам. Усяслаў хадзіў паходам на Пскоў, потым — на Ноўгарад. Пазьней ён захапіў Наваградак. У адказ на гэта тры кіеўскія князі, браты-суваладары, нашчадкі Яраслава Мудрага, павялі свае войскі на Менск. Крывавая бітва адбылася на рацэ Нямізе. Апавядаючы пра трагізм Няміскай бітвы 1067, аўтар «Слова пра паход Ігаравы» з спачуваньнем намаляваў вобраз Усяслава Чарадзея як яскравую гістарычную асобу, мудрага і дзейнага валадара, князя-чарадзея і адначасна як несправядліва пакрыўджанага, няшчаснага чалавека:

Хутчэй за ўсё, страты ў гэтай бітве былі вялікімі з абодвух бакоў, бо Яраславічы не адважыліся ісьці на Полацак і праз 4 месяцы па бітве запрасілі Ўсяслава на перамовы. Летапісец так распавядае пра гэта: «Цалавалі крыж чэсны Ўсяславу, казалі: „Прыйдзі да нас, а мы не зробім табе благое“». Але кіеўскія князі ашукалі Ўсяслава Брачыславіча. Па прыбыцьці на перамовы як толькі той ступіў з чоўна на другі бераг Дняпра каля Воршы, яго схапілі і адвезьлі ў Кіеў, дзе разам з двума малалетнімі сынамі кінулі ў вязьніцу-поруб.

### Княжаньне ў Кіеве

Усяслаў прабыў у зьняволеньні больш за 14 месяцаў. Але ў гэты час на Кіеўскую зямлю напалі полаўцы, разьбілі войска Яраславічаў, і тыя ў паніцы зьбеглі хавацца ў розныя гарады сваёй дзяржавы. Абураныя іх паводзінамі кіяне ўзьнялі мяцеж, выпусьцілі зь вязьніцы Ўсяслава Чарадзея з сынамі і пасадзілі полацкага князя на кіеўскі пасад.

На вялікакняскім прастоле Ўсяслаў прабыў 7 месяцаў. За гэты час ён разьбіў полаўцаў, учыніў паход на Тмутаракань. Аднак неўзабаве зьявіўся выгнаны ў час мяцяжу з Кіева Ізяслаў Яраславіч з набраным у Польшчы войскам. Усяслаў з кіянамі пайшоў яму насустрач, каб даць бой. Але, не жадаючы пачынаць братазабойную вайну, ён нечакана для ўсіх уначы пакінуў войска і зьбег у родны Полацак. Дасьледнікі да гэтага часу спрачаюцца пра прычыны такога ўчынку князя. Імаверна, яны былі дастаткова важкімі, бо Ўсяслава ніяк нельга лічыць баязьліўцам ці здраднікам.

### Вяртаньне ў Полацак. Рэшта жыцьця
Неўзабаве кіеўскі князь Ізяслаў вярнуў сабе пасад і зноў напаў на Полацкія землі. Не пасьпеўшы арганізаваць добрую абарону Полацку, Усяслаў Чарадзей пакінуў горад і знайшоў прытулак у племені водзь, дзе зьбіраў сілы, каб вярнуць страчаную ўладу. У 1068 годзе на чале водзкага войска ён зьявіўся пад Ноўгарадам. У баі з наўгародцамі Ўсяслаў трапіў у палон, але неўзабаве яго зь невядомых прычынаў адпусьцілі.

У 1071 годзе, сабраўшы войска з прадстаўнікоў балцкіх плямёнаў, Усяслаў урэшце вярнуў свой полацкі пасад. У тым жа годзе ён зьдзейсьніў няўдалы паход на Менск, а праз шэсьць гадоў — на Ноўгарад. У адказ на гэта кіеўскія і чарнігаўскія князі ў 1077 і 1078 гадах нападалі на Полацак, але няўдала. Па паразе ў 1078 годзе яны разрабавалі частку Полацкага княства. Усяслаў адказаў на гэта паходам на Смаленск, па чым смаленскі князь Уладзімер (у будучыні — Манамах) правёў некалькі паходаў на Полацак.

Да 1084 году кіеўскія князі неаднаразова спрабавалі захапіць Полацак і скінуць Усяслава з пасаду. Але полацкі князь адстаяў свае землі і трывала трымаўся на стальцы сваіх бацькоў.

## Галерэя

Battle on Nemiga 02.jpg|Бітва на Нямізе
Vseslav of Polotsk.jpg|Усяслаў перапраўляецца цераз Дняпро
Usiasłaŭ Čaradziej, Kyiv. Усяслаў Чарадзей, Київ.jpg|Кіяне вызваляюць Усяслава Чарадзея зь вязьніцы
Usiasłaŭ Połacki, Kyiv. Усяслаў Полацкі, Київ.jpg|Усяслаў Полацкі на вялікакняскім кіеўскім пасадзе


## Вынікі кіраваньня. Нашчадкі

Дзякуючы вайсковаму майстэрству і мудраму кіраваньню Ўсяслава Чарадзея з 1084 году да самай яго сьмерці (1101 год) Полацкае княства існавала бяз войнаў, Полацак разьвіваўся як гандлёвы і культурны цэнтар.

Усяслаў меў 6 сыноў — Давыда, Глеба, Рамана, Расьціслава, Сьвятаслава-Юрыя, Рагвалода-Барыса. Аднак Полацкая зямля, падзеленая паміж сынамі на ўдзелы, уяўляла ўжо меншую пагрозу для Кіева і Ноўгарада. А канчаткова полацкая пагроза зьнікла ў пэрыяд ад захопу Ўладзімерам Манамахам Глеба Менскага і ягонай сьмерці ў 1119 году да высылкі часткі полацкіх князёў у 1129 годзе ў Бізантыю Мсьціславам Уладзімеравічам.

## Памяць
Ліквідаваўшы Полацк як канкурэнта на палітычнай мапе Ўсходняй Эўропы, нашчадкі Яраслава ня здолелі вынішчыць вобраз Усяслава Брачыславіча з памяці кіянаў і наўгародцаў. Яшчэ ў 1147 годзе ў часе бунту ў Кіеве супраць князя Ўсевалада Алегавіча Чарнігаўскага: 

У наш час у Полацку 1 верасьня 2007 году адбылося ўрачыстае адкрыцьцё коннага помніка вядомаму полацкаму князю. Раней 28 сьнежня 2005 году Нацыянальны банк Беларусі ўвёў у абарачэньне юбілейную манэту «Усяслаў Полацкі».

Постаць Усяслава Чарадзея ўвасобілі ў сваіх творах шматлікія беларускія мастакі і літаратары.

## Крыніцы

## Літаратура
* Антановіч К. «Змеявік» і пячатка Усяслава Чарадзея // «Культура» № 6 (978), 5 лютага 2011.
* 
* Козік А. Дзе пахаваны Усяслаў Чарадзей? // «INFORM-БАНК» № 6, 1 сакавіка 2003.
* 
* 

## Вонкавыя спасылкі
* 

Катэгорыя:Полацкія князі
Катэгорыя:Вялікія князі кіеўскія
Катэгорыя:Рагвалодавічы