Красны

**Кра́сны** — мястэчка ў Расеі, пры ўтоку ракі Сьвіной у Мярэю. Адміністрацыйны цэнтар Красьнянскага раёну Смаленскай вобласьці. Насельніцтва на 2017 год — 4132 чалавекі. Знаходзіцца за 45 км на паўднёвы захад ад Смаленску, за 18 км ад чыгуначнай станцыі Гусіна.

Красны — даўняе магдэбурскае места гістарычнай Смаленшчыны, на этнічнай тэрыторыі беларусаў. Сярод мясцовых славутасьцяў вылучалася драўляная Прачысьценская царква, помнік традыцыйнай беларускай драўлянай архітэктуры XVIII стагодзьдзя.

## Назва
Тапонім «Красны» ўтварыўся ад адпаведнага прыметніка, сынонімам якога зьяўляецца слова прыгожы.

## Гісторыя

### Раньнія часы
Першы пісьмовы ўпамін пра Красны (*Красен*) зьмяшчаецца ў Іпацьеўскім летапісе і датуецца 1165 годам, калі князь смаленскі Давыд Расьціславіч перадаў горад ува ўдзел пляменьніку Раману, князю віцебскаму.

### Паміж Вялікім Княствам Літоўскім і Маскоўскай дзяржавай
У 1404 годзе Красны далучыўся да Вялікага Княства Літоўскага. З 1508 году места ўваходзіла ў склад Смаленскага ваяводзтва. У 1514 годзе Красны трапіў пад уладу Маскоўскай дзяржавы.

У 1609 годзе Красны вярнуўся ў Вялікае Княства Літоўскае. У 1613 годзе Вальны сойм аднавіў Смаленскае ваяводзтва ў складзе Вялікага Княства Літоўскага, што вызнала Маскоўская дзяржава пры складаньні Дэвулінскага замірэньня 1618 году. Красны ўвайшоў у склад Смаленскага павету. 6 траўня 1625 году кароль і вялікі князь Жыгімонт Ваза надаў месту Магдэбурскае права і герб: «*у блакітным полі Сьвяты Юрай на кані перамагае Зло*». З пачаткам вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай у 1654 годзе Красны захапілі маскоўскія войскі.

### Пад уладай Маскоўскай дзяржавы і Расейскай імпэрыі

Згодна з Андрусаўскім замірэньнем 1667 году Красны апынуўся ў складзе Маскоўскай дзяржавы. На загад маскоўскага гаспадара сюды перасялілі салдатаў зь Люцынскага і Дынабурскага гарнізонаў. Места стала лічыцца «дварцовым» сялом.

У 1776 годзе Красны атрымаў статус места і стаў цэнтрам павету Смаленскай губэрні (у 1796—1802 гадох быў заштатным местам). У 1780 годзе ўлады даравалі Краснаму новы расейскі герб. У вайну 1812 году 3—6 лістапада пад Красным адбылася бітва паміж расейскім і францускім войскам.

У 1849 годзе ў Красным адкрылася першая расейская школа. На 1850 год у месьце было 2 мураваныя, 3 драўляныя грамадзкія і 310 прыватных дамоў. Паводле афіцыйных зьвестак за 1866 год, беларусы складалі 95,39% насельніцтва Красьнянскага павету. У канцы XIX ст. дзеялі 4 царквы, працавалі расейскія 2-клясная меская і 2 прыходзкія вучэльні, земскі шпіталь і 2 аптэкі, штогод адбываліся 3 кірмашы. У гэты час у Красным было 6 прадпрыемстваў, на якіх працавала 6 майстроў і столькі ж работнікаў, апроч якіх было 8 рамесьнікаў і 13 чаляднікаў. Паводле вынікаў перапісу 1897 году, беларусы складалі 90% жыхароў Красьнянскага павету.


Krasny. Красны (Lauvergne, 1840) (2).jpg|Панарама. Б. Лявэрнь, 
Krasnoi.jpg|Панарама, 1849 г.
Krasny, Pračyścienskaja. Красны, Прачысьценская (I. Gunst, 1850).jpg|Прачысьценская царква і крыж зь яе, сяр. XIX ст.
Krasny, Pračyścienskaja. Красны, Прачысьценская (V. Godovkin, 1926-29).jpg|Прачысьценская царква, 1926—1929 гг.


### Найноўшы час
25 сакавіка 1918 году згодна з Трэцяй Устаўной граматай Красны абвяшчаўся часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 году згодна з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі ён увайшоў у склад Беларускай ССР, дзе стаў цэнтрам павету («падраёну») Смаленскага раёну. Аднак 16 студзеня Масква адабрала места разам зь іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад РСФСР. У 1922 годзе статус Краснага панізілі да мястэчка. У Другую сусьветную вайну з 1941 да 1943 году мястэчка знаходзілася пад акупацыяй Трэцяга Райху.

У 1985 годзе Красны атрымаў афіцыйны статус працоўнага пасёлку гарадзкога тыпу.


Krasny. Красны (1924).jpg|Прачысьценская царква, 1924 г.
Krasny, Pračyścienskaja-Aŭramaŭskaja. Красны, Прачысьценская-Аўрамаўская (1901-18).jpg|Прачысьценская і Аўрамаўская цэрквы, 
Krasny, Aŭramaŭskaja-Pračyścienskaja. Красны, Аўрамаўская-Прачысьценская (1901-18).jpg|Аўрамаўская і Прачысьценская цэрквы, 
Krasny, Aŭramaŭskaja. Красны, Аўрамаўская (1901-18).jpg|Каля Аўрамаўскай царквы, да 1918 г.


Krasny, Sabornaja. Красны, Саборная (1901-18).jpg|Саборная царква, да 1918 г.
Krasny, Błońnie. Красны, Блоньне (1901-18).jpg|Сад Блоньне, да 1918 г.
Krasny, Sarokinskaja. Красны, Сарокінская (1901-18).jpg|Сарокінская вуліца, 
Krasny, Rynak. Красны, Рынак (1908).jpg|Рынак, 1908 г.


## Насельніцтва

### Дэмаграфія
* **XVIII стагодзьдзе**: 1780 год — 860 чал., зь іх 145 мяшчанаў, 59 купцоў, 13 рамесьнікаў (4 шаўцы, 4 краўцы, 5 кавалёў)
* **XIX стагодзьдзе**: 1818 год — 773 чал.; 1850 год — 1832 чал.; 1863 год — 2760 чал., у тым ліку 15 каталікоў; 1897 год — 2753 чал. (1338 муж. і 1415 жан.), зь іх 1276 расейцаў (640 муж і 636 жан.), 1273 беларусы (599 муж. і 674 жан.), 27 палякаў (19 муж. і 8 жан.), 11 немцаў (6 муж. і 5 жан.), 156 жыдоў (70 муж. і 86 жан.), 1 муж. татарын і 3 жан. інш.
* **XX стагодзьдзе**: 1970 год — 3483 чал.; 1979 год — 4316 чал.; 1989 год — 5087 чал.; 1991 год — 5,1 тыс.; 1998 год — 5,1 тыс. чал.
* **XXI стагодзьдзе**: 2002 год — 4714 чал.; 2005 год — 4,6 тыс. чал.; 2009 год — 4518 чал.; 2012 год — 4309 чал.; 2013 год — 4246 чал.; 2014 год — 4197 чал.; 2015 год — 4150 чал.; 2016 год — 4154 чал.; 2017 год — 4132 чал.;

### Інфраструктура
У Красным працуюць сярэдняя і музычная школы, лякарня, дом культуры.

## Эканоміка
Найважнейшыя прадпрыемствы Краснага: завод лічыльнікаў электрычных імпульсаў, хлебазавод, ільноперапрацоўчы завод, сыраробны завод, гароднінасушыльны завод, цагельня, жрукарня, філія Смаленскага ВА «Іскра»

## Турыстычная інфармацыя

### Славутасьці
* Царква Аўраама Смаленскага (1837)
* Царква Сьвятога Спаса (1871)

### Страчаная спадчына
* Царква Прачыстай Багародзіцы (XVIII ст.)
* Царква Сьвятой Кацярыны (1786)

## Асобы
* Валеры Булатоўскі (Нельскі, 1906—1990) — актор, рэжысэр і пэдагог
* Барыс Эйхенбаўм (1886—1959) — літаратуразнаўца

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 
* Рогачевский А. Л. К истории правового положения евреев в Смоленском воеводстве: привилей 1639 г. евреям г. Красного (из Литовской метрики) // Евреи пограничья: Смоленщина / Отв. ред. С. Амосова. М.: Центр научных работников и преподавателей иудаики в вузах «Сэфер», Институт славяноведения РАН, 2018. . — С. 55—130.
* Смоленская область: Энциклопедия в 2 т. / Редкол.: Г. С. Меркин (отв. ред.) и др. Т. 2: А—Я. — Смоленск: СПГУ, 2003. — 624 с.

## Вонкавыя спасылкі
* 

Катэгорыя:Населеныя пункты Красьнянскага раёну (Смаленская вобласьць)
Катэгорыя:Мястэчкі Смаленскай вобласьці
Катэгорыя:Гарады Вялікага Княства Літоўскага
Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XII стагодзьдзі