Мір (мястэчка)

**Мір** — мястэчка ў Беларусі, на рацэ Міранцы. Цэнтар сельсавету Карэліцкага раёну Гарадзенскай вобласьці. Насельніцтва на 2018 год — 2339 чалавек. Знаходзіцца за 26 км на паўднёвы ўсход ад Карэлічаў, за 17 км ад чыгуначнай станцыі Гарадзея; на аўтамабільнай дарозе Менск — Наваградак.

Мір — даўняе магдэбурскае места гістарычнай Наваградчыны, колішняя сталіца графства, старажытны замак Вялікага Княства Літоўскага. Да нашага часу тут захаваўся знакаміты замак Ільлінічаў і Радзівілаў — аб’ект Сусьветнай спадчыны ЮНЭСКО. Сярод іншых славутасьцяў мястэчка вылучаюцца касьцёл Сьвятога Мікалая і царква Сьвятой Тройцы, помнікі архітэктуры XVI ст., што пацярпелі ад маскоўскіх перабудоваў у XIX ст., замкавы парк, некалькі капліцаў, забудова Рынку і Сынагогальнага двара.

## Назва
Існуе некалькі меркаваньняў пра паходжаньне тапоніму Мір. Географ Вадзім Жучкевіч лічыў, што гэтая назва, імаверна, утварылася ад слова сацыяльнага значэньня мір — 'калектыў удзельнікаў грамадзтва', часам раўназначнага паняцьцю грамады. На думку Валянціна Калніна, тапонім мае зьвязкі з словам эмір (паводле найменьня вайскавода аддзелу ваяроў-татараў, што месьціліся тут). Згодна зь меркаваньнем Уладзіслава Сыракомлі, паселішча атрымала сваю назву паводле простага значэньня слова мір (у гэтай мясцовасьці магла праходзіць мяжа паміж Русьсю і Літвою, аднак невядомым застаецца факт складаньня тут хоць-якой мірнай дамовы). На думку некаторых дасьледнікаў, назва паселішча пайшла ад лацінскага слова mirum, што перакладаецца як 'цуд'.

Таксама вядома, што паселішчы вясковага тыпу ў X—XI стагодзьдзях у гістарычных хроніках (напрыклад Аповесьць мінулых часоў) завуцца пагостамі або мірамі (у лясной паласе).

Варыянты назвы ў гістарычных крыніцах: *Мир… Меръ* (1553 год).

## Гісторыя

### Вялікае Княства Літоўскае
Першы пісьмовы ўпамін пра Мір датуецца 1395 годам, калі крыжакі на чале з Конрадам фон Юнгінгенам зруйнавалі паселішча. Па нападзе вялікі князь Вітаўт надаў *[[двор]] Мір* свайму брату Жыгімонту Кейстутавічу, які ў 1434 годзе будучы ўжо вялікім князем перадаў паселішча свайму паплечніку, кашталяну віленскаму Сеньку Гедыгольдавічу.

З 1486 году Мір знаходзіўся ў валоданьні Ільлінічаў, якія абнесьлі ўласны двор землянымі валамі. Таксама яны ўмацавалі і само паселішча, што мела чатыры брамы ў кірунках асноўных дарогаў: Замкавая, Віленская, Менская і Слонімская. У 1520-я гады Юры Ільлініч заклаў Мірскі замак, першы пісьмовы ўпамін пра які датуецца 1527 годам. У 1553 годзе мястэчка стала сталіцай Мірскага графства. Ільлінічы атрымалі графскі тытул ад імпэратара Фэрдынанда I. У 1569 годзе, паводле тэстамэнту Ю. Ільлініча (малодшага), Мір перайшоў да М. К. Радзівіла «Сіроткі», які заснаваў тут Мікалеўскі касьцёл (1585 год) і Траецкую царкву (1595 год).

27 сьнежня 1579 году кароль і вялікі князь Стэфан Баторы надаў Міру Магдэбурскае права (няпоўнае). З 1589 году места знаходзілася ў складзе Нясьвіскай ардынацыі Радзівілаў, якія ў канцы XVI — пачатку XVII стагодзьдзяў узьвялі з трох бакоў тутэйшага замка бастыёны, з паўднёвага боку зрабілі сажалку, на поўнач ад бастыённых умацаваньняў заклалі рэгулярны італьянскі парк. У замку да ўяздной вежы дабудавалі перадбрам'е, на дзядзінцы пры паўночных і ўсходніх мурах у стылі Рэнэсансу ўзьвялі 3-павярховыя палацавыя карпусы, над замкавымі сьценамі надбудавалі галерэі з байніцамі.

За часамі вайны Маскоўская дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667) у 1655 годзе казакі І. Залатарэнкі зруйнавалі Мір. Па ваенных спусташэньнях на канец XVII ст. тут было 478 двароў, 4 рамесныя цэхі, працавалі рамесьнікі 49 спэцыяльнасьцяў. У 1705 годзе пры Траецкай царкве Караль Станіслаў Радзівіл заснаваў базылянскі манастыр. У Вялікую Паўночную вайну (1700—1721) места пэўны час займалі войскі караля Швэцыі Карла XII. У 1-й палове XVIII ст. Радзівілы заснавалі тут палатняныя, суконныя і ткацкія майстэрні.

### Пад уладай Расейскай імпэрыі
У выніку трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай (1795 год) Мір апынуўся ў складзе Расейскай імпэрыі, у Наваградзкім павеце Менскай губэрні. Статус паселішча панізілі да мястэчка. У 1828 годзе расейскія ўлады падаравалі яго Вітгенштэйнаў, з 1891 году — у валоданьні Сьвятаполк-Мірскіх.

На 1886 год у Міры дзеялі 2 царквы, 7 сынагогаў і мячэт, працавалі павятовая вучэльня, школа, паштовая станцыя, заезны дом і 74 крамы. У 1893 годзе тут збудавалі вінакурны завод. У канцы ХIХ — пачатку ХХ стагодзьдзяў у мястэчку праводзілася 2 буйныя кірмашы (у лютым і ў траўні), куды зьяжджаліся сяляне нават зь вёсак навакольля Менску.

За часамі Першай сусьветнай вайны ў лютым 1918 году Мір занялі войскі Нямецкай імпэрыі.


Mirski zamak. Мірскі замак (1849).jpg|Замак. Літаграфія з малюнка Ф. М. Сабешанскага, 1849 г.
Mirski zamak. Мірскі замак (K. Rusiecki, 1844).jpg|Замак. К. Русецкі, 1853 г.
Mirski zamak. Мірскі замак (N. Orda, 1876).jpg|Замак. Н. Орда, 1876 г.
Mirski zamak. Мірскі замак (N. Orda, 1880).jpg|Замак. Літаграфія з акварэлі Н. Орды, 1880 г.

Mirski zamak. Мірскі замак (1877).jpg|Замак. К. Памяноўскі, 1877 г.
Mirski zamak. Мірскі замак (F. Brzozowski, 1882).jpg|Замак. Ф. Бжазоўскі, 1882 г.
Mir, Rynak, Fara. Мір, Рынак. Фара (1882).jpg|Касьцёл. Ф. Бжазоўскі,  1882 г.
Mir. Мір (J. Smalinski, 1907).jpg|Драўляны дом. Ю. Смалінскі, 1907 г.


### Найноўшы час

25 сакавіка 1918 году згодна з Трэцяй Устаўной граматай Мір абвяшчаўся часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. Жыхары мястэчка і воласьці атрымалі Пасьведчаньні Народнага Сакратарыяту БНР. 1 студзеня 1919 году ў адпаведнасьці з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі Мір увайшоў у склад Беларускай ССР. 1—4 красавіка 1919 году адбылося антыбальшавіцкае паўстаньне, у выніку якога загінула 25 паўстанцаў і 30 бальшавіцкіх карнікаў. Паводле Рыскай мірнай дамовы 1921 году Мір апынуўся ў складзе міжваеннай Польскай Рэспублікі, дзе стаў цэнтрам гміны Стаўпецкага павету Наваградзкага ваяводзтва. За польскім часам тут былі паштовая ўправа, мескі суд, 7-клясная школа.

У 1939 годзе Мір увайшоў у склад БССР, дзе 12 кастрычніка 1940 году стаў цэнтрам пасялковага савету і раёну Баранавіцкай, з 1954 году — Гарадзенскай вобласьці. 17 сьнежня 1956 году Мірскі раён скасавалі. У Другую сусьветную вайну з 26 чэрвеня 1941 да 4 ліпеня 1944 году мястэчка знаходзілася пад акупацыяй Трэцяга Райху.

У 2000 годзе Мірскі замак улучылі ў сьпіс Сусьветнай спадчыны ЮНЭСКО. У 2002 годзе тут прайшло сьвята «Дзень беларускага пісьменства». З 2003 году штогод пачаў праводзіцца Рэгіянальны фэст мастацтваў «Мірскі замак». 24 сьнежня 2008 году на аснове пасёлку гарадзкога тыпу ўтварылі «аграгарадок». 16 студзеня 2014 году Мірскі пасялковы савет рэарганізаваны ў сельсавет.


Mir, Vilenskaja-Miranka. Мір, Віленская-Міранка (1901-39).jpg|Агульны выгляд
Mirski zamak. Мірскі замак (1918).jpg|Замак
Mirskaja ratuša. Мірская ратуша (1937).jpg|Ратуша
Mir, Rynak, Fara. Мір, Рынак. Фара (1930-39).jpg|Рог Рынку і Віленскай. Касьцёл

Mir, Mienskaja. Мір, Менская (1900).jpg|Вуліца Менская. Царква
Mir, Synagogalny. Мір, Сынагогальны (1901-39).jpg|Сынагогальны двор
Mir, Tatarskaja. Мір, Татарская (1938) (2).jpg|Мячэт
Mir, Śviatapołk-Mirski. Мір, Сьвятаполк-Мірскі (R. Biske, 1917).jpg|Руіны палаца Сьвятаполк-Мірскіх


## Насельніцтва

### Дэмаграфія


ImageSize = width:auto height:170 barincrement:29
PlotArea = left:50 bottom:20 top:15 right:15
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
Colors =
  id:linegrey2 value:gray(0.9)
  id:linegrey value:gray(0.7)
  id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8)
  id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:6000
ScaleMajor = unit:year increment:2000 start:0 gridcolor:linegrey
ScaleMinor = unit:year increment:500 start:0 gridcolor:linegrey2
PlotData =
  color:cobar width:15
  bar:1830 from:0 till:3300
  bar:1885 from:0 till:4000 
  bar:1897 from:0 till:5401
  bar:1936 from:0 till:6000
  bar:1998 from:0 till:2600
  bar:2005 from:0 till:2500
  bar:2009 from:0 till:2310
  bar:2018 from:0 till:2339
TextData=
  fontsize:10px pos:(20,195)
  text:



* **XIX стагодзьдзе**: 1830 год — 1664 муж., зь іх шляхты 6, духоўнага стану 3, мяшчанаў-юдэяў 763, мяшчанаў-хрысьціянаў і сялянаў 886, жабракоў 16; 1885 год — 4 тыс. чал.; 1886 год — 5,4 тыс. чал.; 1897 год — 5401 чал.
* **XX стагодзьдзе**: 1936 год — 6 тыс. чал.; 1998 год — 2,6 тыс. чал.
* **XXI стагодзьдзе**: 2005 год — 2,5 тыс. чал.; 2007 год — 2,5 тыс. чал.; 2008 год — 2,4 тыс. чал.; 2009 год — 2310 чал. (перапіс); 2015 год — 2237 чал.; 2016 год — 2250 чал.; 2017 год — 2305 чал.; 2018 год — 2339 чал.

### Адукацыя
У Міры працуюць сярэдняя школа і дзіцячы садок.

У зьвязку зь міжнароднымі патрабаваньнямі да якасьці рэстаўрацыі замка тут адкрылася адзіная ў Беларусі вучэльня рэстаўратараў: *Мірская дзяржаўная мастацкая прафэсійна-тэхнічная вучэльня № 234 будаўніча-рэстаўрацыйных працаў*.

### Мэдыцына
Мэдычнае абслугоўваньне насельніцтва ажыцьцяўляе местачковая лякарня.

### Культура
Дзеюць дом культуры, 2 бібліятэкі.

## Забудова

### Вуліцы і пляцы

### Мясцовасьці
Гістарычныя мясьцовасьці Міру: Старое Места, Менскае і Слонімскае прадмесьці.

## Эканоміка
Прадпрыемствы харчовай прамысловасьці.
* РУП «Мірскі сьпіртзавод»

## Турыстычная інфармацыя

### Інфраструктура
У мястэчку працуе філія Нацыянальнага мастацкага музэю Беларусі «Замкавы комплекс Мір». Частку замка прыстасавалі пад разьмяшчэньне гасьцініцы (10 нумароў, зь іх 4 — двухмясцовых, 1 — апартамэнты). Памяшканьні абсталявалі сыстэмамі інтэлектуальнага дому, што дазваляе праводзіць на базе замка мерапрыемствы на найвышэйшым узроўні.

Сіламі энтузіяста-аматара таксама створаны прыватны музэй — сядзіба-музэй «Мірскі пасад», якая разьмяшчаецца, паводле ўладальніка, у будынку той самай карчмы, дзе Ўладзіслаў Сыракомля напісаў свой верш «Паштальён» (1844 год) на падставе пачутай у Міры гісторыі («народнай гутаркі»). Пераклад «Паштальёна» на расейскую мову паэтам Л. Трэфалевым стаў папулярнай у Расеі народнай песьняй «Когда я на почте служил ямщиком…». Экспазыцыя музэю прадстаўляе гісторыю мястэчка, сапраўдную мэблю з замка, а таксама побытавую культуру мірскіх насельнікаў розных канфэсіяў.

### Славутасьці

* Забудова гістарычная (канец XIX — 1-я палова XX ст.; фрагмэнты)
* Замак (XVI—XVII стагодзьдзі)
* Капліца-пахавальня Сьвятаполкаў-Мірскіх (1904)
* Капліца Заслаўскіх (1909)
* Капліца Сьвятой Тройцы (XIX ст.)
* Касьцёл Сьвятога Мікалая (1599—1604)
* Могілкі: каталіцкія, праваслаўныя, татарскія (Мізар), юдэйскія
* Парк (XIX ст.)
* Сынагогальны двор (XVIII—ХІХ стагодзьдзі)
* Царква Сьвятога Георгія; могілкі старыя праваслаўныя (1910; мураўёўка)
* Царква Сьвятой Тройцы (1533—1550; пацярпела ад маскоўскай перабудовы)
* Фальварак «Замір’е» (XVII ст.)

### Страчаная спадчына
* Мячэт (XVIII ст.)
* Палац Сьвятаполкаў-Мірскіх (XIX ст.)
* Ратуша

## Галерэя

### Замак

Мірскі замак Мір.jpg|Агульны выгляд
Г.п. Мір - Мірскі замак PICT5030.jpg|Выгляд з боку става
Замкавы комплекс «Мір»..jpg|Выгляд з боку става
Мірскі замак (Мир).jpg|Уязная вежа

MIR CASTLE - BELARUS.jpg|Унутраны дворык
Zamek w Mirze fc12.jpg|Студня
Mir castle wall.jpg|Мур
Mir, ujaznaja brama.jpg|Уязная брама


### Помнікі сакральнай архітэктуры

Комплекс Мікалаеўскага касьцёла.jpg|Касьцёл Сьвятога Мікалая
Kasciol s'viatoha Mikalaja, unutry, h.p. Mir.JPG|Касьцёл, інтэр’ер
Belarus-Mir-Holy Trinity Church-2.jpg|Царква Сьвятой Тройцы
Chapel-burial-vault of Svyatopolk-Mirsky family, urban settlement Mir, Kareličy raion, Grodno Region, Republic of Belarus 01.JPG|Капліца-пахавальня Сьвятаполк-Мірскіх

Orthodox chapel of Zaslavski family, Red Army str., urban settlement Mir, Kareličy raion, Grodno Region, Republic of Belarus.JPG|Капліца Заслаўскіх
Main synagogue, Synagogue courtyard, urban settlement Mir, Kareličy raion, Grodno Region, Republic of Belarus. 01.JPG|Галоўная сынагога
Mir Former Synagogue 2010.JPG|Сынагога
Jewish Cemetery Mir Belarus 1.JPG|Юдэйскія могілкі. Брама


### Іншае

Mir Belarus 1.JPG|Мост
City Mir Belarus.jpg|Камяніцы на Рынку
Church of Saint Nicholas, Red Army str., urban settlement Mir, Kareličy raion, Grodno Region, Republic of Belarus 02.JPG|На гістарычнай Віленскай вуліцы
Мір. Будынак гміны (05).jpg|Будынак гміны

Synagogue courtyard, urban settlement Mir, Kareličy raion, Grodno Region, Republic of Belarus.JPG|Колішні Сынагогальны двор
Former building of the yeshiva, Kirov str., urban settlement Mir, Kareličy raion, Grodno Region, Republic of Belarus 01.JPG|Ешыбот
Мір. Татарскія могілкі (14).jpg|Татарскія могілкі
Mir Private Museum.JPG|Прыватны музэй


## Асобы
* Флярыян Бохвіц (1799—1856) — асьветнік, філёзаф, пісьменьнік
* Янка Запруднік (1926—2022) — беларускі грамадзка-палітычны дзяяч, гісторык, палітоляг
* Аляксандар Ільлінскі (1903—1967) — актор тэатру і кіно, народны артыст СССР
* Вольга Іпатава (нар. 1945) — беларуская пісьменьніца, грамадзкая дзяячка
* Ісэр Залман Мэлцэр (1870—1953) — рабін, алахічны аўтарытэт у Беларусі і Палестыне
* Раман Тармола-Мірскі (1936—2011) — беларускі паэт, сцэнарыст
* Зальман Шазар (1889—1974) — трэці прэзыдэнт Ізраілю

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 
* 
*  — С. 648—653.
* Краўцэвіч А., Якшук Г. Стары Мір — : Навука і тэхніка, 1993. — 85 с.: іл. .
* Раманава І., Махоўская І. Мір: Гісторыя мястэчка, што расказалі яго жыхары. — Вільня: ЕГУ, 2009. — 248 с.: іл. .
* 
* 
* 

## Вонкавыя спасылкі
* Апісаньне Мірскага замка
* 


Катэгорыя:Мірскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XIV стагодзьдзі
Катэгорыя:Населеныя пункты БССР, якія страцілі статус райцэнтру