open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Комарна

**Ко́марна** (, , ) — горад на тэрыторыі Жытняй выспы ў паўднёва-заходняй Славаччыне на Дунаі. Насельніцтва каля 37 тыс. чалавек, большасьць якіх — вугорцы (60,1%) і славакі (34,5%).

## Крыніцы

Катэгорыя:Гарады Славаччыны
Катэгорыя:Падзеленыя гарады
Блатніцкі замак

міні|Выгляд з Блатніцкага замка
**Бла́тніцкі за́мак** () — гатычны замак, руіны якога разьмяшчаюцца ля вёскі Блатніца на падножжы Вялікай Фатры ў паўднёва-заходняй Славаччыне.

Замак быў збудаваны ў XIII стагодзьдзі з мэтай абараніць галоўны гандлёвы шлях, які пралягаў ад Нітры на поўнач. Хутка пасьля замак стаў шляхецкай сядзібай, але князі неўзабаве страцілі цікавасьць да яго разьвіцьця пасьля зьяўленьня новага гандлёвага шляху цераз Мошаўцэ і Марцін. Новыя ўладальнікі былі больш шчодрымі і Блатніцкі замак значна пашырыўся ў другой палове XVI стагодзьдзя. Апошняя рэканструкцыя датуецца 1744 годам. Замак стаў занядбаным з 1790 году і пераўтварыўся ў руіны.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Замкі Славаччыны
Браціслаўскі замак

**Браціслаўскі замак** () — цэнтральны і найважнейшы замак у Браціславе, які многія стагодзьдзі зьяўляецца неад’емнай часткай гарадзкой панарамы.

Манумэнтальны «град», узноўлены з руінаў у другой палове XX ст., сымбалізуе больш за тысячу гадоў славацкай гісторыі, разьмешчаны на паўднёвым астроге Малых Карпатаў, на ўцёсе над левым берагам Дуная, у перакрыжаваньня дарогаў міжнароднага значэньня. Браціслаўскі замак — адзін з галоўных дамінантаў гораду, нацыянальна культурны помнік.

## Вонкавыя спасылкі

## Галерэя

Файл:Bratislava hrad 001.JPG|Браціслаўскі замак. Погляд зьнізу
Файл:Bratislava hrad 002.JPG|Браціслаўскі замак.
Файл:Bratislava hrad 003.JPG|Браціслаўскі замак. Погляд са старога гораду
Файл:Bratislava hrad 004.JPG|Вароты ў град
Файл:Bratislava hrad 005.jpg|Уваход ў замак
Файл:Bratislava hrad 006.JPG|Цэнтральны ўваход
Файл:Bratislava hrad 007.JPG|Частка ніжняй сьцяны замку
Файл:Bratislava hrad 008.JPG|Погляд на горад з замку
Файл:Bratislava hrad 009.JPG|У двары замку
Файл:Bratislava hrad 010.JPG|У двары замку


Катэгорыя:Замкі Славаччыны
Катэгорыя:Славутасьці Браціславы
Дзевінскі замак

**Дзе́вінскі за́мак** () — разваліны замка ў Браціславе, адзін з народных сымбаляў Славаччыны. Па імені Дзевіна названы Дзевінскія вароты — рачныя вароты, дзе Дунай прабіў русла паміж Малымі Карпатамі.

## Гісторыя
Першае ўмацаваньне на месцы Дзевіна зьявілася яшчэ ў рымскія часы і было адным з умацаваньняў абарончай сыстэмы Лімэс Раманус. Вялікамараўскі замак Дзевін упершыню згадваецца ў 864 годзе ў фульдзкім летапісе як «Довіна». Замак іграў важную ролю ў абароне Вялікай Маравіі ад франкаў. Пасьля падзеньня Вялікай Маравіі на некаторы час згубіў сваё значэньне, але ў XIII ст. ізноў стаў іграць важную ролю падчас сутыкненьняў Аўстрыі і Вугоршчыны. У XV ст. замак быў пашыраны. У XVI ст. сям’я Батары значна ўмацавала замак. У XVIII ст., у сувязі з паражэньнем Асманскай імпэрыі замак перастаў іграць важную ролю і быў занядбаны. У 1809 годзе напалеонаўская армія ўзарвала замак. У XIX ст. разваліны Дзевіна, былой вялікамарўскай цьвердзі сталі легендарным месцам.

Катэгорыя:Замкі Славаччыны
Катэгорыя:Славутасьці Браціславы
Азгінавічы

**Азгі́навічы** — вёска ў Слонімскім раёне Гарадзенскай вобласьці, цэнтар Азгінавіцкага сельсавету.

## Крыніцы

Катэгорыя:Населеныя пункты Слонімскага раёну
Катэгорыя:Азгінавіцкі сельсавет
Асабнякі

**Асабнякі́** — вёска ў Слонімскім раёне Гарадзенскай вобласьці, уваходзіць у склад Азгінавіцкага сельсавету.

## Крыніцы

Катэгорыя:Населеныя пункты Слонімскага раёну
Катэгорыя:Азгінавіцкі сельсавет
Крэмніца

**Крэ́мніца** (, , , ) — места ў Банскабыстрыцкім краі Славаччыны. Мае багатую горназдабыўчую і мынцарскую мінуўшчыну. За часам Вугорскага каралеўства мела статус вольнага каралеўскага шахцёрскага места.

## Мінуўшчына
У Сярэднявеччы і Новым часе Крэмніца была адным з галоўных шахцёрскіх местаў сьвету дзякуючы сваім вялізным пакладам залатой руды ў Крэмніцкіх гарах. Першыя зьвесткі пра падземную здабычу зьяўляюцца ў IX стагодзьдзі.

Упершыню ўпамінаецца ў пісьмовых крыніцах 17 лістапада 1328 року, калі вугорскі кароль Карл I Робэрт надаў *Крэмніцбані* прывілей вольнага каралеўскага шахцёрскага і мынцарскага места, а таксама заснаваў тут мынцу, якая на працягу свайго існаваньня біла залатыя і срэбраныя манэты для розных эўрапейскіх каралеўскіх двароў. Флорыны, а пазьней і знакамітыя *крэмніцкія [[дукат]]ы* служылі плацёжнымі сродкамі ў міжнародных разьлікаў праз сваю надзвычайную чысьціню золата, зьяўляючыся таксама ўзорам для ўсіх эўрапейскіх мынцаў. Крэмніцкая мынца сталася адной з найстарэйшых падобных у сьвеце і адной зь нешматлікіх, якія не спынілі сваю дзейнасьць. У цяперашні час тут выпускаюцца славацкія эўра.

Здабыча руды і мынцарства прынесьлі месту багацьце і славу. За найвялікшую вытворчасьць золата ў Вугоршчыне ў XIV стагодзьдзі места атрымала прыстаўка «залатая» Крэмніца.

У 1331 року Крэмніца стала рэзыдэнцыяй камэрграфа, які курыраваў усе шахты і мынцы ў дванаццаці камітатах Вугоршчыны. Напрыканцы XIV стагодзьдзя Крэмніца стала сталіцай шахцёрскіх гарадоў у цэнтральнай Верхняй Вугоршчыне, у XV стагодзьдзі стала другім па значнасьці вугорскім местам, пастаянна атрымліваючы новыя прывілеі.

Здабыча золата і вытворчасьць манэтаў у Крэмніцы дасягнулі кульмінацыі ў XIV—XV стагодзьдзях. Як адзін з найістотнейшых цэнтраў пратэстанцкай Рэфармацыі ў краіне, места ўваходзіла ў пратэстанцкую «Лігу сямі шахцёрскіх местаў» разам з Баньска Белай, Баньска Быстрыцай, Баньска Шт’яўніцай, Льюбетавай, Нова Баняй і Пуканцам.

У 1765—1772 роках у месьце быў пастаўлены адзін з апошніх моравых слупоў у габсбурскіх уладаньнях.

Пазьней золатаздабыча становіцца ўсё даражэйшай з-за таго, што даводзілася капаць усё глыбейшыя і глыбейшыя шахты. Апошняе золата было здабытае ў 1970 року, і з таго часу ўсе шахты зачыненыя.

## Насельніцтва

### Этнічны склад
* славакі — 95,76%
* немцы — 1,19%
* чэхі — 0,88%
* цыганы — 0,86%
* вугорцы — 0,33%
* украінцы — 0,03%
* і іншыя

### Паводле веравызнаньня
* рыма-каталікі — 64,89%
* без вызнаньня — 22,62%
* эвангельскія хрысьціяне — 5,84%
* грэка-каталікі — 0,46%
* і іншыя

## Культура і славутасьці

* Бібліятэка імя Яна Колара
* Музэй манэтаў і мэдалёў — адзін з найстарэйшых музэяў Славаччыны, заснаваны ў 1890 року. З 1994 ў падпарадкаваньні Нацыянальнага банку Славаччыны.
* Музэй Гыча
* Крэмніцкі мескі замак

## Партнэрскія месты
* Варпалота, Вугоршчына
* Фідэнца, Італія
* Гэрбальцгайм, Нямеччына
* Шураны, Славаччына
* Кутня Гора, Чэхія
* Новы Ічын, Чэхія

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Афіцыйная бачына места
* Крэмніца віртуальная


Катэгорыя:Турызм у Славаччыне
Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XIV стагодзьдзі
Трэнчанскі замак

**Трэнчанскі замак** () — замак у заходняй Славаччыне па-над горадам Трэнчын.

## Гісторыя

Замак верагодна ўзьнік на месцы старога гарадзішча. Першыя аб’екты, жылая вежа і ратонда, былі збудаваныя ў XI ст. У канцы XIII ст. замкам стаў валодаць вугорскі магнат Матуш Чак, які фактычна кантраляваў тэрыторыю цэлай Славаччыны. У гэты час замак быў пашыраны і перабудаваны. Пасьля сьмерці Матуша Чака да XV ст. замак належаў вугорскаму каралю. У XV ст. замак стаў маёмасьцю Штэфана Запольскага, які пачаў шырокую перабудоўлю ўсяго замка. У 1540—1560 фартыфікацыю замка ўзмацнілі італьянскія архітэктары. У 1790 годзе замак згарэў. У XIX ст. замак быў закансэрваваны і пазьней былі праведзеныя рэстаўрацыйныя работы. У цяперашні час у замку знаходзіцца Трэнчанскі музэй.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Замкі Славаччыны
Сьпіскі замак

**Сьпіскі замак** () — замак ва ўсходняй Славаччыне і адзін з найбуйнейшых замкаў у Цэнтральнай Эўропе, які разьмяшчаецца па-над горадам Сьпіске Падградзе ў рэгіёне, вядомым пад назвай Сьпіш. Замак быў уключаны ў сьпіс Сусьветнай спадчыны ЮНЭСКО ў 1993 годзе (разам з навакольнымі тэрыторыямі Сьпіскага Падградзя і Сьпіскай капітулы і сабору Сьв. Марціна).

Катэгорыя:Аб’екты Сусьветнай спадчыны ў Славаччыне
Катэгорыя:Замкі Славаччыны
Касьцяні

Назву **Касьцяні** маюць:

## Населеныя пункты
### [[Беларусь]]
* Віцебская вобласьць:
** Касьцяні — вёска ў Пастаўскім раёне 

* Гарадзенская вобласьць:
** Касьцяні — вёска ў Слонімскім раёне
Сьпіскае Падгародзьдзе

**Сьпіскае Падгародзьдзе** (, , ) — горад ва ўсходняй Славаччыне ля падножжа Левачскіх Вэрхоў, адзін з гістарычных сьпіскіх гарадоў. Насельніцтва каля 3,8 тыс. чалавек.

## Гісторыя
Сьпіскае Падгародзьдзе ўзьнікла ў XII ст. як падградзе Сьпіскага замку, хутчэй за ўсё ў 1174 годзе. Упершыню згадваецца ў 1249 годзе. У XIII ст. стала незалежным паселішчам. Тады ж тут пасяляецца мноства нямецкіх каляністаў. У сярэднявеччы Сьпіскае Падгародзьдзе было вельмі пасьпяховым горадам. У 1780 годзе суседні Сьпіскі замак згарэў у пажары. У цяперашні час Сьпіскае Падгародзьдзе — адно з найпапулярнейшых турыстычных месцаў Славаччыны дзякуючы помнікам архітэктуры і блізкаму запаведніку Славацкі Рай.

## Выбітныя мясьціны

* Замак Сьпіскі Град, самы вялікі замак у Славаччыне
* Раманскі касьцёл
* Манастыр
* Сынагога
* Шматлікія рэнэсансавыя і барочныя збудаваньні
* Гарадзкая частка Сьпіскай капітулы з раманскім касьцёлам, сярэднявечнымі ўмацаваньнямі і гатычнымі дамамі канонікаў

## Гарады-пабрацімы
*  Врбове, Славенія

## Галерэя

Файл:Slovakia_Spis_7.jpg|Выгляд на Сьпіскае Падгародзьдзе са Сьпіскага замку
Файл:Spsynagogue.jpg|Сынагога ў Сьпіскім Падгародзьдзе
Файл:Spišské_Podhradie_I.jpg|Цэнтар гораду і Сьпіскі замак ўверсе


## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Гарады Славаччыны
Катэгорыя:Аб’екты Сусьветнай спадчыны ў Славаччыне
Марцін (Славаччына)

**Марцін** (, , ) — горад у паўночнай Славаччыне, разьмешчаны ля ўзножжа Малой і Вялікай Фатры пры зьліцьці рэк Турэц і Ваг. Насельніцтва 57 300 чалавек (31.12.2011).

## Вядомыя ўраджэнцы
* Янка Есэнскі (1874—1945) — славацкі празаік, паэт, перакладчык, літаратурны і палітычны дзяяч славацкага нацыянальнага руху.
* Міра Набелкава — славацкая лінгвістка.

## Глядзіце таксама
* Марцінская дэклярацыя

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт Марціна
Фрэнсіс Скот Фіцджэральд

**Фрэ́нсіс Скот Кей Фіцджэральд** (Francis Scott Key Fitzgerald, 1896—1940) — амэрыканскі пісьменьнік, вядомы сваімі раманамі і апавяданьнямі, якія апісваюць так званую амэрыканскую «эпоху джаза» 1920-х гадоў. Вядомасьці аўтара таксама спрыяла выстаўленае на «ўсеагульны агляд» асабістае жыцьцё Фіцджеральда з жонкай Зэльдэн. Творчасьць Ф. С. Фіцджеральда — адна з самых выдатных старонак амэрыканскай літаратуры 20 стагодзьдзя часу яе вышэйшага росквіту. Яго сучасьнікамі былі Драйзер і Фолкнэр, Форэст і Хэмінгуэй, Сэндбэрг і Т. Вульф. У гэтай выдатнай плеядзе, намаганьнямі якой амэрыканская літаратура ў 20-я — 30-я гады дваццатага стагодзьдзя ператварыліся ў адну з найбуйнейшых літаратураў сьвету, Фіцджэральд належыць яркая роля. Пісьменьнік незвычайнага тонкага склада, ён храналягічна адкрыў новую эпоху ў разьвіцьці айчыннай літаратуры, першым замовы ад асобы пакаленьня, які ўступае ў жыцьцё пасьля глябальнай катастрофы першай сусьветнай вайны, захаваўшы ў глыбока паэтычныя, выкананых у той жа час вялікі выразнасьці вобразах ня толькі яго мары і расчараваньні, але і непазьбежнасьць краху ідэалаў, далёкіх ад сапраўдных гуманістычных каштоўнасьцяў.

## Творчасьць

### Раманы
* Па той бок рая (This Side of Paradise, 1920)
* Прыгожыя і асуджаныя (The Beautiful and Damned, 1922)
* Вялікі Гэтсьбі (The Great Gatsby, 1925)
* Пяшчотная ноч (Tender Is the Night, 1934)
* Апошні магнат (The Last Tycoon, 1941)

### П’есы
* Гародніна (The Vegetable, 1923)

## Беларускія пераклады
* Вялікі Гэтсбі. Кнігаўка, 2023.

## Крыніцы

Катэгорыя:Літаратары ЗША
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1896 годзе
Катэгорыя:Памерлі ў 1940 годзе
Эдна Сэнт-Вінсэнт Мілей

**Э́дна Сэнт-Ві́нсэнт Мілей** (, 22 лютага 1892, Рокленд, Мэн — 19 кастрычніка 1950, Астэрліц, штат Нью-Ёрк) — амэрыканская паэтка і драматург, адна з самых знакамітых паэтаў ЗША XX стагодзьдзя.

Нарадзілася ў сям’і мэдсястры і настаўніка, расла без бацькі, маці шмат езьдзіла з дочкамі з горада ў горад у пошуках працы, вучыла іх незалежнасьці і любові да літаратуры. Літаратурныя таленты Эдны (ці, як яна аддавала перавагу сябе называць у дзяцінстве, «Вінцэнт») расчыніліся ў каледжы ў Кэмдэне, штат Мэн, яна пачала друкавацца з 15 гадоў. У 1912 годзе верш Мілей «Renascence» заняў чацьвёртае месца на конкурсе «Верш года ў ЗША», што выклікала скандал з-за таго, што ўсе лічылі яго годным першага месца; пераможца прызнаў, што атрымлівае прыз з незадавальненьнем, а які заняў другое месца аддаў сваю ўзнагароду Эдне. Пасьля гэтай гісторыі Мілей стала знакамітасьцю, а багатая жанчына Кэралайн Доў аплаціла навучаньне паэтэсе ў каледжы Васэр. Скончыўшы яго ў 1917 годзе, Эдна пераехала ў Нью-Ёрк.

## Крыніцы

Катэгорыя:Паэткі ЗША
Вілем Барэнц

**Вілем Барэнц** (,  1550 — 20 чэрвеня 1597 у раёне Новай Зямлі) — галяндзкі мараплавец і дасьледчык. Кіраўнік трох арктычных экспэдыцыяў, мэтай якіх быў пошук паўночнага марскога шляху ў Ост-Індыю. Трагічна загінуў у час апошняй зь іх у раёне Новай Зямлі. Яго імем названы Баранцава мора, адзін з выспаў і горад на адкрытым ім архіпэлягу Шпіцбэрген, а таксама выспы ў заходняга ўзьбярэжжа Новай Зямлі.

## Крыніцы

Катэгорыя:Падарожнікі
Катэгорыя:Дасьледнікі Арктыкі
Катэгорыя:Дасьледнікі Эўропы
Баранцава мора

**Ба́ранцава мо́ра** (), да 1853 **Мурманскае мора**, *Мурман* — ускраіннае мора Арктычнага акіяну. Яно абмывае берагі Расеі і Нарвэгіі. Мора абмежавана паўночным узьбярэжжам Эўропы і архіпэлягамі Шпіцбэрген, Зямля Франца-Ёсіфа і Новая Зямля. Плошча мора 1424 тыс. км², глыбіня да 600 м.
Названа ў гонар дасьледчыка Арктыкі Вілема Барэнца.
Хуан Сэбатыян Элькана

**Хуан Сэбатыян дэль Кана** (пазьней прозьвішча зьмяніў на больш мілагучнае **Элькана**), гішп. Juan Sebastián del Cano (Elcano) (1486/1487, Гетарыя, Краіна Баскаў, правінцыя Гіпускоа, Каралеўства Кастылія, цяпер Гішпанія — , Ціхі акіян) — гішпанскі мараплавец баскскага паходжаньня.

Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1480-я гады
Катэгорыя:Дасьледнікі Ціхага акіяна
Катэгорыя:Гішпанскія падарожнікі
Уладзімер Бехцераў

**Уладзімер Міхайлавіч Бехцераў** (, Сараны — , Масква) — расейскі мэдык-псыхіятар, нэўрапатоляг, фізыёляг, псыхоляг, заснавальнік рэфлексалёгіі і патапсыхалягічнага кірунку ў Расеі, акадэмік.

У 1907 заснаваў у Санкт-Пецярбургу псыханэўралягічны інстытут, цяпер носіць імя Бехцерава. 

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Расейскія навукоўцы
Аляксандар VIII

**Аляксандр VIII** (), сьвецкае імя **П’етра Вітэ Атабона** (; , Вэнэцыя, Вэнэцыянская рэспубліка — , Рым, Папская вобласьць) — папа рымскі з 6 кастрычніка 1689 да 1 лютага 1691 году.

П’етра Атабона нарадзіўся 22 красавіка 1610 году ў Вэнэцыі, у сям’і канцлера Вэнэцыянскай рэспублікі. Атрымаў юрыдычную адукацыю ва ўнівэрсытэце ў Падуі. У 1652 стаў кардыналам і эпіскапам Брэшыі (1654—1664). Пасьля абраньня на папскі пост Аляксандар VIII вярнуўся да практыкі непатызма, прызначыўшы кардыналамі дваіх Атабона, Марка і П’етра. Дваццацідвухгадовы кардынал П’етра Атабона быў вядомым апекуном тэатру. У пэрыяд пантыфікату Аляксандра VIII адносіны з Францыяй значна палепшыліся. Вярнуў Авіньён; аказаў дапамогу Польшчы і Вэнэцыі ў іх барацьбе з Турэччынай.

## Вонкавыя спасылкі
* Аляксандар VIII. Catholic Encyclopedia

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Вэнэцыі
Катэгорыя:Памерлі ў Рыме
Барыс Данілюк

**Барыс Данілюк** (1923, Старыя Дзявяткавічы, цяпер Слонімскі раён, Гарадзенская вобласьць, Беларусь — 2011, Саўт Рывэр, ЗША) — беларускі грамадзкі дзяяч у ЗША.

## Біяграфія
Нарадзіўся ў сям’і сьвятара, ўдзельніка Слуцкага паўстаньня 1920 году Хведара Данілюка.

З 1933 году вучыўся ў пачатковай школе ў Слоніме, а з восені 1935 і да канца 1939 году — у польскіх гімназіях у Слоніме і ў Баранавічах. У 1940 годзе пакінуў навуку ў дзесяцігодцы і пачаў дапамагаць бацьку на гаспадарцы.

У Другую сусьветную вайну працаваў сакратаром і школьным інспэктарам у Слоніме, у беларускай Самапомачы, кіраваў мастацкай самадзейнасьцю ў Слоніме, быў спартовым інструктарам у Саюзе беларускай моладзі, служыў перакладчыкам пры 48-м Беларускім батальёне, браў удзел у 2-м Усебеларускім кангрэсе. Акрамя гэтага сьпяваў у хоры Антона Валынчыка, быў танцорам у танцавальным гуртку, а таксама ўдзельнічаў у драматычным гуртку, які існаваў пры Слонімскім Народным Доме.

У лістападзе 1943 году ажаніўся з Марыяй Дземідовіч. У ліпені 1944 году разам зь сям’ёю зьехаў на Захад.

Да 1950 году жыў у францускай акупацыйнай зоне ў Нямеччыне, вучыўся на інжынэра-будаўніка ва ўнівэрсытэце ЮНРРА ў Мюнхене, быў сябрам Беларускага студэнцкага згуртаваньня. Браў удзел у Зьезьдзе беларускіх студэнтаў, што прайшоў у кастрычніку 1947 году ў Марбургу. Сябра рэдакцыйнай калегіі часопісу «Крывіцкі Сьветач». З 1948 году — сябра Рады БНР у Остэргофэне. Падтрымаў аднаўленьне Беларускай аўтакефальнай праваслаўнай царквы ў чэрвені 1948 году.

Пасьля пераезду ў ЗША браў актыўны ўдзел у арганізацыі беларускага царкоўнага і грамадзкага жыцьця ў Амэрыцы.

Уваходзіў у Раду і Кансісторыю Беларускай аўтакефальнай праваслаўнай царквы, кіраваў царкоўным хорам у царкве сьв. Кірылы Тураўскага ў Нью-Ёрку, зьяўляўся рэдактарам і выдаўцом часопіса «Царкоўны Пасланец».

Падчас расколу ў Беларускай аўтакефальнай праваслаўнай царкве ў пачатку 1980-х узяў бок прыхільнікаў мітрапаліта Ізяслава і быў актыўным прыхільнікам гэтага кірунку ў беларускім грамадзкім жыцьці.

Аўтар грунтоўных успамінаў, надрукаваных у №33 «Запісаў» Беларускага інстытуту навукі і мастацтва.

Пахаваны ў штаце Нью-Джэрзі (ЗША) на беларускіх могілках у Іст-Брансўіку.

Пасьмяротна ў 2012 г. у Менску выйшла яго кніга ўспамінаў «Азіраючыся расой выетымі вачыма».

## Бібліяграфія
* 

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* У ЗША памёр грамадскі дзеяч Барыс Данілюк, Наша Ніва 1 лютага 2011
* БАРЫС ДАНIЛЮК — ДУШЫНЫЯ ПАСЬПЕВЫ РЫФМАВАНЫЯ ПЕРАКАЗЫ ВЫБРАНЫХ ПСАЛЬМАЎ I ПАБОЖНЫХ ВЕРШАЎ

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Менску
Катэгорыя:Беларусы ў Нямеччыне
Катэгорыя:Беларусы ў ЗША
Катэгорыя:Удзельнікі Другога ўсебеларускага кангрэсу
Катэгорыя:Сябры Саюзу беларускай моладзі
Катэгорыя:Беларускія перакладчыкі
Катэгорыя:Пахаваныя на Беларускіх могілках у Іст-Брансўіку
Аляксандар Сераброў

**Аляксандар Аляксандравіч Сераброў** (, Масква — 12 лістапада 2013, тамсама) — савецкі касманаўт.

## Біяграфія
Нарадзіўся 15 лютага 1944 году ў Маскве ў сям’і служачага. У 1958 годзе скончыў сем клясаў сярэдняй школы № 14 гораду Кірава. У 1961 годзе скончыў (са срэбным мэдалём) сярэднюю школу № 36 гораду Масквы. У 1967 годзе скончыў Маскоўскі фізыка-тэхнічны інстытут. Пасьля заканчэньня інстытута ў працягу 9 гадоў займаўся навуковай дзейнасьцю на адной з катэдраў Маскоўскага фізыка-тэхнічнага інстытуту. У 1970 годзе скончыў асьпірантуру МФТІ па спэцыяльнасьці «Фізыка вадкасьцяў, газаў і плазмы». У 1974 годзе скончыў Унівэрсытэт марксізму-ленінізму пры мыцішчанскім гаркаме КПСС. Чалец КПСС з 1976 году. З 1976 году працаваў у навукова-вытворчым аб’яднаньні «Энэргія», удзельнічаў у распрацоўцы і выпрабаваньнях касьмічных апаратаў.

1 сьнежня 1978 году Аляксандар Сераброў залічаны ў атрад савецкіх касманаўтаў. Прайшоў поўны курс агульнакасьмічнай падрыхтоўкі і падрыхтоўкі да палётаў на касьмічных караблях тыпу «Саюз Т» і арбітальнай станцыі «Салют». Зьдзейсьніў чатыры палёты на касьмічных караблях «Саюз Т-7», «Саюз Т-8», «Саюз ТМ-8» і «Саюз ТМ-17». У 1982 годзе прысвоена званьне Герой Савецкага Саюзу. Пайшоў у адстаўку 10 траўня 1995 году. Памёр 12 лістапада 2013 у Маскве. Пахаваны на Астанкінскіх могілках Масквы.

## Крыніцы

Катэгорыя:Савецкія касманаўты
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Маскве
Катэгорыя:Героі Савецкага Саюзу
Катэгорыя:Памерлі 12 лістапада
Катэгорыя:Памерлі ў 2013 годзе
Жылінскі край

**Жылінскі край** () — адзін з васьмі краёў Славаччыны з адміністрацыйным цэнтрам у горадзе Жыліна. Плошча края складае 6753 км², насельніцтва 697 502 (2009). Разьмешчаны на паўночным захадзе Славаччыны і складаецца з 11 раёнаў:

## Геаграфія
Жылінскі край па ўсёй тэрыторыі пакрыты гарамі, што адносяцца да Заходніх Карпатаў: Яварнікі, Малая й Вялікая Фатра на захадзе, Ораўска Магура, Нізкія й Заходнія Татры на ўсходзе рэгіёну. Увесь край знаходзіцца на тэрыторыі басэйну ракі Ваг зь яе прытокамі: левыя — Тур’ец і Райчанка; правыя — Бэла, Орава й Кісуца. На тэрыторыі краю разьмясьціліся нацыянальныя паркі «Малая Фатра», «Вялікая Фатра», «Нізкія Татры», а таксама запаведнікі «Стражаўскэ врхі», «Кісуцэ» й «Горна Орава».

Жылінскі край мяжуе на ўсходзе з Прэшаўскім, на поўдні з Банскабыстрыцкім, на паўднёвым захадзе з Трэнчынскім краямі, на поўначы з Польшчай і Чэхіяй.

## Сьпіс раёнаў

* Раён Бітча
* Раён Чадца
* Раён Долны Кубін
* Раён Кісуцкэ Новэ Места
* Раён Ліптаўскі Мікулаш
* Раён Марцін
* Раён Наместава
* Раён Ружамбэрак
* Раён Турч'янскэ Цепліцэ
* Раён Твэрдошын
* Раён Жыліна

## Вонкавыя спасылкі
* Žilinský samosprávny kraj
Адміністрацыйны цэнтар

**Адміністрацы́йны цэ́нтар** — населены пункт, у якім, паводле заканадаўства разьмяшчаюцца органы дзяржаўнай улады ці мясцовага самакіраваньня тэрытарыяльнай адзінкі. Статус адміністрацыйнага цэнтра надаецца заканадаўчым актам. Шэраг адміністрацыйна-тэрытарыяльных адзінак (напрыклад, гарады фэдэральнага значэньня Расеі, акругі Науру) ня маюць адміністрацыйнага цэнтра.

Катэгорыя:Тыпы населеных пунктаў
Катэгорыя:Адміністрацыйнае права
Крывіцкі сьветач

**„Крывіцкі сьветач“** — беларускае эміграцыйнае студэнцкае выданьне Беларускага студэнцкага згуртаваньня.

Пасьлядоўнік «Студэнцкіх вестак».

Першы нумар выдадзены ў Мюнхэне ў студзені 1946 году.

Выходзіў на 32 старонках, накладам 500 асобнікаў. Выйшла 8 нумароў выданьня — 7 у 1946 годзе і 1 — у 1947. У гэтым жа 1947 Беларускае студэнцкае згуртаваньне пачало выдаваць «Студэнцкі кліч».

## Крыніцы

Катэгорыя:Выданьні беларускай дыяспары
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1946 годзе
П’ешцяны

**П’е́шцяны** (, , ) — курортны горад у заходняй Славаччыне на рацэ Ваг у падножжа Паваскага Інаўца. Насельніцтва каля 30 тыс. чалавек.

## Гісторыя
П’ешцяны ўпершыню згадваюцца ў 1113 годзе. Уся гісторыя гораду зьвязаная зь мінэральнымі крыніцамі. Першае падрабязнае апісаньне гаючых крыніцаў П’ешцянаў адбываецца ў 1545 годзе ў лісьце каралеўскага дарадцы Юрая Вэрнэра. Далей пра іх згадваюць лекары аўстрыйскага імпэратара і рымскага папы Сыкста V. У 1642 годзе П’ешцяны атрымліваюць гарадзкія правы. У XVIII ст. тут узьнікае санаторны гарадок Цепліцэ. У 1772 годзе тут быда сбудаваны бальнеялягічны санаторый. Бурны росквіт наступіў у 1889 годзе, калі ўпраўленьнем санаторыяў займаецца фірма «Аляксандар Вінтэр і сыны».

У 1917 годзе тут сустракаюцца нямецкім імпэратар Вільгельм II, аўстрыйскі імпэратар і вугорскі кароль Карл I і баўгарскі цар Фэрдынанд I і вырашаюць працягнуць вайну да пераможнага канца.

Цяпер П’ешцяны вядомы курортны горад, знакаміты перш за ўсё лячэньнем рэўматычных захворваньняў.

## Гарады-пабрацімы
*  Будапэшт IX, Вугоршчына
*  Вараждынске Топліцэ, Харватыя
*  Лугачавіцэ, Чэхія
*  Мантэвага, Італія
*  Подэбрады, Чэхія
*  Устронь, Польшча
*  Хайдунанаш, Вугоршчына
*  Хэйнола, Фінляндыя
*  Эйлят, Ізраіль

## Крыніцы

Катэгорыя:Гарады Славаччыны
Нізкія Татры

**Нізкія Татры** () — горны масіў у цэнтральнай Славаччыне, частка Фатранска-Татранскай вобласьці. Найвышэйшы пункт — гара Дзюмбер (2043 м). Тэрыторыя Нізкіх Татраў зьяўляецца народным паркам, дзякуючы сваёй унікальнай прыродзе. У шматлікіх месцах, напрыклад, паміж Чэртавіцай і Кралевай Голей тут яшчэ захаваліся некранутыя лясы. Нізкія Татры зьяўляюцца другім па значэньні пасьля Высокіх Татраў турыстычным месцам Славаччыны. Найбольш сучасныя і наведвальныя турыстычныя цэнтры разьмешчаны ў гор Хопак і Дзюмбер (Данавалы, Ліптаўска Тэплічка, Тэльгарт і інш.).

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Татры
Высокія Татры

**Высо́кія Та́тры** () — найвышэйшая частка Татраў і ўсіх Карпатаў, частка Фатранска-Татранскай вобласьці. Найвышэйшы пункт — гара Герлахаўскі-Шціт (2655 м).

## Вонкавыя спасылкі
Фатранска-Татранская вобласьць

**Фатранска-Татранская вобласьць** — частка нутраных Заходніх Карпатаў, найвышэйшая частка Карпатаў. Большасьць тэрыторыі палягае ў Славаччыне, частка ў Польшчы і Аўстрыі.

Катэгорыя:Заходнія Карпаты
Заходнія Карпаты

**Захо́днія Карпа́ты** — найбольш высокая і шырокая частка горнай сыстэмы Карпатаў на тэрыторыі Чэхіі, Славаччыны, Польшчы і Вугоршчыны.

Даўжыня каля 400 км, шырыня больш за 200 км. Хрыбты і ізаляваныя масівы накіраваны з паўднёвага захаду на паўночны ўсход. На поўначы вылучаюць сярэдневышынныя хрыбты Заходніх Бяскідаў, у цэнтральнай частцы — высока- і сярэднягорныя масівы Татры (найбольшая вышыня 2655 м, Герлахаўскі-Шціт), Нізкія Татры, Вялікая Фатра, на поўдні — сярэдневышынныя масівы з плоскімі вяршынямі Славацкіх Рудных гор, Шцяўніцкіх гор, Бюк, Матра і інш. Складзены пераважна з крышталічных пародаў і вапнякоў, на поўдні таксама і вулканічных пародаў. Мяшаныя і хваёвыя лясы, горныя лугі.

Тут разьмяшчаецца Татранскі нацыянальны парк, запаведнікі, курорты, разьвіваецца турызм, зімовыя віды спорту.
Браціслаўскі край

**Браціслаўскі край** () — адзін з васьмі краёў Славаччыны з адміністрацыйным цэнтрам у Браціславе. Плошча края складае 2,053 км², насельніцтва 622 706 (2009). Разьмешчаны на захадзе Славаччыны і складаецца з 8 раёнаў:

* Раён Браціслава I
* Раён Браціслава II
* Раён Браціслава III
* Раён Браціслава IV
* Раён Браціслава V
* Раён Малацкі
* Раён Пэзынак
* Раён Сэнэц

Мяжуе з Аўстрыяй і Вугоршчынай.

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйная старонка

Катэгорыя:Браціслаўскі край
Студэнцкія весткі

**«Студэнцкія весткі»** — першае беларускае эміграцыйнае студэнцкае выданьне пасьля Другой сусьветнай вайны.

Выдавалася Беларускім студэнцкім згуртаваньнем у Мюнхэне.

Пабачыла сьвет 2 нумары. Першы нумар выдадзены 26 кастрычніка 1945 у Мюнхэне. Другі нумар выйшаў у сьнежні 1945.

Часопіс заклікаў сваіх сяброў да навукі й працы ды інфармаваў аб наяўных у той час магчымасьцях студыяў.

Праз год Беларускае студэнцкае згуртаваньне перайменавала свой часопіс у «Крывіцкі Сьветач».

Катэгорыя:Выданьні беларускай дыяспары
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1945 годзе
Герлахаўскі Шціт

**Герлахаўскі Шціт** () — самая высокая горная вяршыня Карпатаў і ўсёй Цэнральнае Эўропы. Вышыня 2655 м. Знаходзіцца на тэрыторыі Славаччыны ля мяжы з Польшчай. Складзена з гранітаў.

Уваходзіць у Татранскі нацыянальны парк.

## Назва

### Этымалёгія
Цяперашняя назва гары паходзіць ад мястэчка Герлахаў ля яе падножжа. Шціт з славацкае мовы перакладаецца як «пік», «вяршыня». Размоўная назва гары сярод славакаў — «Герлах», сярод палякаў — «Гарлух». Аднак у гісторыі гара перажыла некалькі перайменаваньняў.

### Гісторыя

Першая назва, якая сустракаецца на нямецкай мапе 1762 году, — *Kösselberg* (літаральна — гара Кацёл). Пазьнейшая славацкая назва Герлахаўскага Шціту — *Kotol*, што таксама перакладаецца як кацёл. Зьяўленьня такога імі зьвязанае з характэрнай для гары цыркападобнай вяршыняй (ледавіковы кар).

Імя, якое гара носіць сёньня, зьявілася ў геаграфічнай літаратуры і падарожных правадніках у XIX ст. Аднак сымбалічны статус гары як найвышэйшай кропкі Аўстра-Вугоршчыны прадвырашыў яе лёс да зьмяненьня імі — ў 1896 годзе яна была названая ў гонар імпэратара Франца-Іосіфа I. Пасьля падзеньня манархіі ў 1918 годзе гары была вернутая папярэдняя назва — Герлахаўскі Шціт, аднак урад Польшчы, які абвясьціў тэрыторыю Высокіх Татраў польскае тэрыторыяй, перайменаваў гару ў *Szczyt Polski* (Пік Польшчы), хаця кантролю над ёй так і не атрымаў. Новы ўрад Чэхаславаччыны надаў гары ў 1923 годзе новае імя — *Štít legionárov* (Пік легіянэраў) у гонар чэхаславацкіх легіёнаў. Аднак і гэтая назва не пратрымалася доўга: яна была выцесьненая папярэднім Герлахаўскім Шцітом. Далей на перайменьне гары паўплывала ідэалёгія камуністычнае партыі, ў выніку чаго ў 1948 годзе на мапах зьявіўся «Пік Сталіна». Менш чым праз 10 год старое імя было вернутае і захавалася да нашых дзён.

Катэгорыя:Татры
Катэгорыя:Горныя вяршыні Славаччыны
Малая Фатра

**Малая Фатра** () — горны масіў у паўночнай Славаччыне, частка Фатранска-Татранскай вобласьці. Найвышэйшы пункт — гара Вялікі Крывань (1708 м). Цікава, што Малая Фатра вышэй за Вялікую. Малая Фатра падзяляецца на дзьве часткі:
* Лучанская
* Крыванская
На тэрыторыі Малой Фатры знаходзіцца чатырнаццаць ахоўваемых прыродных рэзэрвацыяў.

Катэгорыя:Горы Славаччыны
Катэгорыя:Заходнія Карпаты
Вялікая Фатра

**Вялікая Фатра** () — горны масіў у паўночнай Славаччыне, частка Фатранска-Татранскай вобласьці. Найвышэйшы пункт — гара Острэдак (1592 м). Цікава, што Вялікая Фатра ніжэй за Малую.

У 1971 годзе тэрыторыя Вялікай Фатры была абвешчаная запаведнікам, а з 1 красавіка 2002 году зьяўляецца Нацыянальным паркам. На тэрыторыі запаведніка расьце каля 1000 відаў рэдкіх расьлінаў, тут самы вялікі цісавы гай у Эўропе. Амаль 90 % тэрыторыі пакрыта букам, піхтай, таксама сутракаецца елка.

Значная частка хрыбта складзена з розных мэзазойскіх пародаў. Цэнтральная частка складаецца са сланцаў, паўднёвая і паўднёва-заходняя з вапняка і даляміта.

Катэгорыя:Горы Славаччыны
Катэгорыя:Заходнія Карпаты
Втачнік

**Втачнік** () — горны масіў у цэнтральнай Славаччыне вульканічнага паходжаньня, частка Славацкага Страдагор’я. Найвышэйшы пункт — гара Втачнік (1346 м). Втачнік падзяляецца на чатыры часткі: Высокі Втачнік, Нізкі Втачнік, Жупкаўска Бразда, Рай.

На тэрыторыі Втачніку знаходзіца частка ахоўваемай прыроднай вобласьці Понітрэ. Больш за палову тэрыторыі пакрыта пераважна дубова-букавымі лясамі, на схіле гары Втачнік знаходзіцца рэліктавы піхтавы гай, астатняе ў асноўным горныя лугі. Втачнік знаходзіцца ў басэйнах рэк Грон і Нітра. Акрамя ахоўваемай прыроднай вобласьці Понітрэ, на тэрыторыі Втачніка знаходзяцца меншыя ахоўваемыя рэзэрвацыі, напрыклад, Бухлаў-Жарнаў, Вялікі Врх, Кліча, Вялікая Скала і да т. п.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Горы Славаччыны
Катэгорыя:Заходнія Карпаты
Каралеўства Вугоршчына

**Карале́ўства Вуго́ршчына** (, ,  — усходнеэўрапейская дзяржава, якая існавала з 1001 па 1918 гг. Узьнікла на захадзе сучаснай Вугоршчыны і пашырала свае ўладаньні на ўсю тэрыторыю Вугоршчыны, Трансыльваніі, Славаччыны, Ваяводзіны, Падкарпацкай Русі, Харватыі (за выняткам Далмацыі) і некаторых іншых земляў.

## [[Аўстра-Вугоршчына]]

Аўстра-Вугоршчына зьявілася ў 1867 годзе ў выніку двухбаковага пагадненьня паміж аўстрыйскімі немцамі і вугорцамі, якое рэфармавала Аўстрыйскую імпэрыю (якая, у сваю чаргу, была створана ў 1804 годзе). Вугорскае каралеўства атрымала шырокую аўтаномію ў складзе імпэрыі, у тым ліку значныя «паўкаланіяльныя» ўладаньні (Трансыльванія, Харватыя, Славакія), якія ўтваралі разам так званую вугорскую Трансьлейтанію, у якой вугорцы складалі толькі каля 45% насельніцтва. Вугорская эліта дамаглася права на сваю афіцыйную мову — вугорскую, разгарнула даволі агрэсіўную кампанію па мадзьярызацыі — моўнай асыміляцыі меншасьцяў, якія складалі большасьць насельніцтва Трансьлейтаніі.

Катэгорыя:Зьявіліся ў 1001 годзе
Катэгорыя:Гісторыя Вугоршчыны
Катэгорыя:Гісторыя Харватыі
Катэгорыя:Гісторыя Славаччыны
Катэгорыя:Колішнія дзяржавы Эўропы
Лагойская ткацкая фабрыка

**Ткацкая фабрыка** — помнік архітэктуры XIX ст. у Лагойску. Знаходзіцца ў цэнтры места, на рагу гістарычных Плешчаніцкай і Мікольскай вуліц.  Твор архітэктуры клясыцызму. Аб’ект Дзяржаўнага сьпісу гістарычна-культурных каштоўнасьцяў Беларусі.

## Гісторыя

У 1837 годзе Канстантын Тышкевіч заснаваў у Лагойску прадпрыемства вытворчасьці тканін, якое працавала да 1856 году. Фабрыка выпускала палатно, баваўняныя і льняныя хусьцінкі.

У лічбе менскага губэрнатара за 1842 год адзначаецца, што палатняная фабрыка ў мястэчку Лагойску вырабляе тавару на 5770 рублёў у год, які знаходзіць збыт часткова на тэрыторыі губэрні, часткова — пастаўляецца ў Рыгу, адкуль, магчама, ідзе далей на экспарт.

У краязнаўчым нарысе Паўла Шпілеўскага «*Падарожжа па Палесьсі і беларускім краі*», упершыню надрукаваным у Санкт-Пецярбургу ў славутым часопісе «Современник» («Сучасьнік») у 1853—1855 гадох, гэтае прадпрыемства апісваецца наступным чынам:

Тканіны выпускаліся як грубыя, так і найтанчэйшыя, што сьведчыць пра высокі ўзровень якасьці. Апроч іншаземцаў, запрошаных зь Нямеччыны, на фабрыцы працавала 80 мужчынаў і 5 жанчын.

## Архітэктура
Будынак, у якім месьцілася фабрыка, захаваўся да сёньняшніх дзён, і зьяўляецца адной з найстарэйшых пабудоваў Лагойску. Фабрыка пабудавана з брусавага дрэва на мураваным падмурку, даўжынёю 37, шырынёю 11 аршын. Дах гонтавы.

## Заўвагі

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 
* 
* Шпілеўскі П. Падарожжа па Палесьсі і Беларускім Краі. — , 1993 (перавыдадзена ў 2003).

## Вонкавыя спасылкі

* 

Катэгорыя:Мануфактуры Беларусі
Катэгорыя:Прамысловасьць Беларусі
Катэгорыя:Тышкевічы
Катэгорыя:Збудаваньні Лагойску
Левіцэ

**Ле́віцэ** (, , ) — горад у заходняй Славаччыне на левым беразе ракі Грон. Стараславянская назва гораду — «Лева», што азначае «левая».

## Гісторыя
Левіцэ ўпершыню былі згаданыя ў 1156 годзе, калі эстэргомскі арцыбіскуп асьвяціў тут касьцёл. У 1318 годзе згадваецца цьвердзь — Левіцкі Град, які паводле легенды быў пабудаваны Матушам Чакам. У 1558 годзе Штэфан Доба перабудаваў крэпасьць, якая пасьпяхова адбівала шматлікія ўдары туркаў, але ў 1663 годзе ім удалося захапіць крэпасьць, якую ўтрымалі ненадоўга — у 1664 пры бітве ля муроў крэпасьці турэцкае войска было дашчэнту разьбіта.

У 1709 годзе цьвердзь узарвалі паўсталыя куруцы.

Зараз Левіцэ важны прамысловы горад заходняй Славаччыны.

## Гарады-пабрацімы
*  Рцішчава, Расея

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт гораду

Катэгорыя:Гарады Славаччыны
Катэдра сьвятога Марціна (Браціслава)

**Катэ́дра сьвято́га Ма́рціна** (, ,  ці *Koronázó templom*) — найбуйнейшы гатычны храм Браціславы.

Пачатак будаўніцтва сабор адносіцца да XIII стагодзьдзя. Цяперашні выгляд сабор набыў у 1849 годзе.

З 1563 па 1830 гады ў саборы Сьвятога Марціна адбываліся каранацыі імпэратараў Сьвяшчэннай Рымскай імпэрыі і Аўстра-Вугоршчыны ў якасьці караля Вугоршчыны, у тым ліку Максыміліяна II (1563), Марыі Тэрэзіі (1741).

Унутры вартая ўвагі скульптурная група Сьв. Марціна, выкананая Георгам Рафаэлем Даннэрам у стылі барока, сярэднявечныя гатычныя надмагільлі і каляровыя вітражы.

У катакомбах сабора знаходзяцца пахаваньні выбітных прадстаўнікоў духоўнага саслоўя і знакамітых дваранскіх родаў. У саборы знаходзіцца грабніца Ёзэфа Ігнацы Байзы, аўтара першага славацкага рамана.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Хрысьціянскія храмы Браціславы
Катэгорыя:Храмы пад тытулам сьвятога Марціна
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1452 годзе
Катэгорыя:Гатычныя катэдры Славаччыны
Катэгорыя:Каранацыйныя хрысьціянскія храмы
Катэгорыя:Рыма-каталіцкія катэдры Славаччыны
Славацка-вугорская вайна

**Слава́цка-вуго́рская вайна́** (, ) — узброены канфлікт паміж арміямі Славаччыны і Вугоршчыны, які адбыўся ва ўсходняй Славаччыне напрыканцы сакавіка 1939 году.

Завяршыўся тактычнай перамогай Вугоршчыны і адчужэньнем паласы тэрыторыі Славаччыны на карысьць Вугоршчыны (вузкая палоска на крайнім усходзе па ліні Стачкін — Собранцэ).

## Вонкавыя спасылкі
* Кароткі агляд гістарычнага кантэксту 

Катэгорыя:Войны XX стагодзьдзя
Катэгорыя:Войны Славаччыны
Катэгорыя:Войны Вугоршчыны
Царква Ўсьпеньня Прасьвятой Багародзіцы (Сар’я)

**Царква́ Ўсьпе́ньня Прасьвято́й Багаро́дзіцы**, раней **Касьцёл Найсьвяце́йшай Па́нны Мары́і** — нэагатычны храм у вёсцы Сар’я Дрысенскага раёну Віцебскай вобласьці, адзін з найбольш выразных нэагатычных храмаў Беларусі.

## Гісторыя

Пабудаваны ў 1852—1857 гадах у стылі нэаготыкі на сродкі пана Ігнація Лапацінскага ў памяць ягонай горача каханай жонкі Марылі, якая рана пайшла з жыцьця. Аўтар праекту — прускі архітэктар Густаў Шахт. Асноўны будаўнічы матэрыял — чырвоная цэгла.

Па задушэньні паўстаньня 1863—1864 гг., у 1865 г. касьцёл быў канфіскаваны ўладамі «па прычыне ягонай прыгажосьці» й перададзены праваслаўным.

Храм быў зачынены савецкай уладай у 1935 г., пасьля Другой сусьветнай вайны ягонае памяшканьне выкарыстоўвалася пад склад. У канцы 80-х гадоў храм быў часткова адрамантаваны.

Па прадстаўленьні Віцебскага абласнога савету народных дэпутатаў Пастановай Савету Міністраў СССР ад 27.09.1990 г. храм быў перададзены ў бясплатнае карыстаньне зарэгістраванай каталіцкай суполцы. Але з кастрычніка 1990 г. храм выкарыстоўваецца праваслаўнай суполкай у в. Сар’я.

Насупраць касьцёла на месцы фамільных могілак роду Лапацінскіх цяпер пастаўлены памятны камень.

## Архітэктура
Касьцёл зьяўляецца прамавугольным у пляне, мае пяцігранную апсыду і дзьве невялікія сакрысьціі. Галоўны фасад мае ступеньчатую кампазыцыю, якая складаецца з трох частак. Цэнтральную частку будынка завяршаюць дзьве шатровыя вежы, якія трымаюцца на пяцігранных рабрыстых контрфорсах. Па пэрымэтры храма сьцены ўмацаваныя 12 лапаткамі зь вежамі, а таксама завершаныя аркатурным паяском і скразной востразубчастай аркадай. Аконныя праёмы будынку стральчатыя і маюць прафіляваныя ліштвы. Асноўнае памяшканьне храма ўнутры перакрытае крыжовымі скляпеньнямі. Хоры з аркавай балюстрадай падтрымліваюцца дзьвюма калёнамі.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Беларусі
Сар’я
Катэгорыя:Нэагатычныя збудаваньні Беларусі
Ян Рэжняк

**Ян Рэжняк** (; , Ябланіца — , Мартын) — найбольш пасьпяховы ас Славацкіх паветраных сілаў, атрымаў 32 перамогі ў паветры.

## Біяграфія
Рэжняк нарадзіўся ў загорскай вёсцы Яблоніца ў Сэніцы ў сям’і сталяра. Пасьля сканчэньня школы займаўся ў аэраклюбе на браціслаўскім аэрадроме Вайнары, пазьней працягваў у 3-м зьнішчальным палку імені Штэфаніка ў Сьпіскай Новай Вэсі.

Пасьля распада Чэхаславаччыны ў сакавіку 1939 году полк пераходзіць у склад Першай Славацкай рэспублікі. Ян Рэжняк быў пераведзены ў П'ешцяны ў эскадрылью № 13. 3 ліпеня 1941 году эскадрылья, узброеная 11 састарэлымі біплянамі Авія Б-534 пераводзіцца ў Самбар, пасьля ў Львоў і Чарткоў. Тут яны праводзяць разьведвальныя палёты.

15 жніўня 1941 году эскадрыльля пасьля стратаў пераводзіцца назад у П’ешцяны. 25 лютага 1942 году Рэжняк, разам з 17 астатнімі лётчыкамі, быў перакваліфікаваны на Мэсэршміт Bf.109. 27 кастрычніка 1942 году Рэжняк быў пераведзены ў Майкоп. 17 студзеня 1943 над вёскай Смаленская ён зьбіў свой першы самалёт — И-153. Да 6 ліпеня 1943 году Рэжняк ваяваў на Кубані, пасьля вярнуўся ў Славаччыну, дзе эскадрыльля № 13 павінна была ахоўваць Браціславу ад налётаў амэрыканскай авіяцыі.

У 1944 годзе Рэжняк адмовіўся ўдзельнічаць у антыфашысцкім Славацкім народным паўстаньні, але адначасова не прыняў прапанову немцаў стаць пілётам люфтвафэ. У 1945 годзе быў арыштаваны, але адразу ж вызвалены.

Пасьля вайны застаўся ў арміі, але ў 1948 годзе быў звольнены з арміі, заставаўся авіяканструктарам. У 1951 годзе быў звольнены і ўжо астатняе жыцьцё працаваў як канструктар у Поваскай Быстрыцы і П’ешцянах. Ввыйшаў на пэнсію ў 1979 годзе, да сваёй сьмерці пражываў у П’ешцянах.

Узнагароджаны шэрагам нямецкіх, славацкіх і харвацкіх мэдаляў.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Артыкул з фатаздымкамі

Катэгорыя:Славацкія лётчыкі
Катэгорыя:Лётчыкі Другой сусьветнай вайны
Гумэннэ

**Гу́мэннэ** (, , , , саст. ) — невялікі горад на ўсходзе Славаччыны на зьліцьці рэк Лабарац і Ціраха ў падножжа горнага масіва Вігарлат на мяжы з Украінай. Насельніцтва каля 36 тыс. чалавек.

## Гісторыя
Горад упершыню згадваецца ў 1317 годзе як уладаньне дваранскай сям’і Другетаў і ў сувязі з засяленьнем спаленага татарамі гораду перасяленцамі з украінскага Падольля, якія перайшлі сюды разам з князем Фёдарам Карыятавічам. Паступова горад становіцца адным з найважнейшых гарадоў Зэмпліна. У 1871 годзе ў Гумэнным зьяўляецца чыгунка, а ў 1889 адкрываецца першая ў Аўстра-Вугоршчыне гандлёвая акадэмія. Падчас Другой сусьветнай вайны горад быў моцна разбураны. У 1956 годзе пачынаецца шырокая рэканструкцыя гораду і індустрыялізацыя.

Асаблівасьцю Гумэннага зьяўляецца факт, што пятая частка насельніцтва зьяўляецца праваслаўнымі і ўніятамі.

## Гарады-пабрацімы
*  Ярослаў, Польшча
*  Матэсалька, Вугоршчына
*  Санок, Польшча
*  Тршэбіч, Чэхія
*  Перэчын, Украіна

Катэгорыя:Гарады Славаччыны
Старая ратуша (Браціслава)

**Стара́я ра́туша ў Брацісла́ве** — адно з найстарэйшых збудаваньняў гораду і найстарэйшая ратуша Славаччыны.

Браціслаўская ратуша збудавана ў гатычным стылі. Вежа датуецца XIII стагодзьдзем, а прыбудова ратушы была завершана да XV стагодзьдзя. Пасьля землятрусу 1599 году ратуша была рэканструявана ў стылі рэнэсансу, а пасьля пажару ў XVIII стагодзьдзя былі дададзеныя элемэнты барока. У 1912 годзе да вежы ратушы было прыбудаванае крыло, якое спалучала стылі нэаготыкі і нэарэнэсансу.

Ратуша выкарыстоўвалася як месца для гарадзкога савету ў XV—XIX стагодзьдзях. Таксама ў будынку ў розныя часы знаходзіліся архіў, мынца і турма. У 1809 годзе пры наступленьні войска Напалеона ў ратушу трапіла пушачнае ядро, якое захоўваецца ў будынку дагэтуль.

У цяперашні час у Старой ратушы разьмешчаны музэй.

## Крыніцы

Катэгорыя:Стары горад (Браціслава)
Катэгорыя:Ратушы Славаччыны
Катэгорыя:Музэі Браціславы
Катэгорыя:Гісторыя Браціславы
Катэгорыя:Каменныя збудаваньні
Берасьцейскі чыгуначны музэй

**Берасьце́йскі чыгу́начны музэ́й** — тэхнічны музэй, разьмешчаны ў горадзе Берасьці, прысьвечаны чыгунцы, тэхніцы і ўсяму, што з гэтым зьвязана.

## Агульная інфармацыя
Музэй заснаваны 15 траўня 2002 году. Агульная плошча складае  м². Даўжыня трох экспазыцыйных шляхоў — 1200 мэтраў. У экспазыцыі музэю, на 2008 год, знаходзяцца 68 узораў натурнай чыгуначнай тэхнікі. Адметнай асаблівасьцю музэю зьяўляецца тое, што большасьць экспанатаў дзейныя, што дазваляе выкарыстоўваць іх у экскурсійных паездках і кіназдымках. Таксама маецца больш за сто экспанатаў тэхнічнага аснашчэньня чыгуначнага транспарту розных пэрыядаў гісторыі.

## Вонкавыя спасылкі
* Вандроўка ў Берасьцейскі чыгуначны музэй

Чыгуначны
Катэгорыя:Беларускія чыгуначныя музэі
Марыян Чалфа

**Ма́рыян Ча́лфа** (; нарадзіўся 7 траўня 1946 году, Трэбішаў, Чэхаславаччына) — чэхаславацкі палітык, перадапошні прэм’ер-міністар Чэхаславаччыны з 10 сьнежня 1989 па 2 ліпеня 1992.

## Біяграфія
Славак па нацыянальнасьці, Чалфа ўжо ў 1964 стаў чальцом Камуністычнай партыі Славаччыны. Па сканчэньні юрыдычнага факультэту Карлава ўнівэрсытэту ў 1970 ён пачынае работу ў Чэхаславацкім інфармацыйным агенцтве, затым ў апараце Савету міністраў, у 1985 узначаліў там парлямэнцкі дэпартамэнт. У красавіку 1988 Чалфа становіцца міністрам-намесьнікам парлямэнцкага камітэту. Падчас Аксамітнай рэвалюцыі 1989 году прэзыдэнт Густаў Гусак даручае Чалфу сфармаваць новы ўрад узамен ураду Ладзіслава Адамца. Пасьля адстаўкі Гусака, якая пасьледвала ў той жа дзень, Чалфа становіцца выконваючым абавязкі прэзыдэнта, занімаючы гэты пост да абраньня Вацлава Гавэла 29 сьнежня.

18 студзеня 1990 году Чалфа пераходзіць у партыю «Грамадзкасьць супраць гвалту», якая стала славацкім партнэрам Грамадзянскага форуму, а пасьля яе роспуску ў красавіку 1991 году ўступае ў «Грамадзянскі дэмакратычны саюз». Чалфа сыграў вялікую ролю ў праведзеных у краіне эканамічных рэформах і пераходзе яе да капіталістычнай сыстэмы. Пасьля паражэньня яго партыі на парлямэнцкіх выбарах 1992 году Чалфа сышоў у адстаўку і заняўся юрыдычнай дзейнасьцю, адкрыўшы ў Празе фірму «Čalfa, Bartošík a Partneři».

Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Чэхаславаччыны
Унівэрсытэт Коменскага (Браціслава)

**Брацісла́ўскі ўнівэрсытэ́т імя́ Ко́менскага** () — найбуйнейшы ўнівэрсытэт Славаччыны. Названы ў гонар выбітнага чэскага пэдагога Яна Амаса Коменскага. Унівэрсытэт уваходзіць у асацыяцыю ўнівэрсытэтаў Эўропы Утрэхцкая сетка.

## Гісторыя
Унівэрсытэт быў заснаваны неўзабаве пасьля стварэньня незалежнай Чэхаславаччыны ў 1919 годзе з дапамогай Карлава ўнівэрсытэта ў Празе, у выніку чаго доўгі час значную частку прафэсарска-выкладчыцкага складу складалі чэхі. Першапачаткова ва ўнівэрсытэце быў толькі адзін факультэт — мэдычны, аднак ужо ў 1921 годзе былі адчыненыя філязофскі і юрыдычны факультэты. У 1939—1954 унівэрсытэт называўся Славацкім унівэрсытэтам. Адкрываліся новыя факультэты:
* 1940 — факультэт натуральных навук
* 1941 — каталіцкі тэалягічны факультэт;
* 1947 — пэдагагічны факультэт;
* 1952 — фармацэўтычны факультэт;
* 1960 — факультэт фізычнай культуры і спорта;
* 1969 — мэдычны факультэт у Мартыне;
* 1980 — фізыка-матэматычны фалькутэт;
* 1990 — эвангелісцкі тэалягічны факультэт;
* 1991 — факультэт мэнэджмэнта;
* 2002 — факультэт сацыяльных і эканамічных навук;

## Крыніцы

Катэгорыя:Зьявіліся ў 1919 годзе

Катэгорыя:1919 год у Славаччыне
Велімір Хлебнікаў

**Велімір Хлебнікаў** (у шэрагу прыжыцьцёвых выданьнях — Велемір, Велемир, Velimir; сапраўднае імя **Віктар Уладзімеравіч Хлебнікаў**; 28 кастрычніка (9 лістапада) 1885 — 28 чэрвеня 1922) — расейскі паэт і празаік Срэбранага веку, выбітны дзяяч расейскага авангарднага мастацтва. Уваходзіў у лік заснавальнікаў расейскага футурызму; рэфарматар паэтычнай мовы, экспэрымэнтатар у галіне словатворчасьці і «зауми», Старшыня зямнога шара.

## Пасьля сьмерці

У вёсцы Раўчукі Крэсьцецкага раёна Наўгародзкай вобласьці, дзе ў 1922 годзе быў пахаваны Хлебнікаў, у 1986 годзе быў адкрыты музэй паэта, там праходзяць штогадовыя літаратурныя чытаньні.

У гонар Хлебнікава названа малая плянэта 3112 Вэлімір, адкрытая савецкім астраномам Н. С. Чарных ў 1977 годзе.

На беларускую мову асобныя вершы пераклаў Янка Сіпакоў.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Расейскія паэты
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1885 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся 9 лістапада
Катэгорыя:Памерлі ў 1922 годзе
Катэгорыя:Памерлі 28 чэрвеня
Анаксымэн

**Анаксымэн** зь Мілету (; каля 588 да н. э. — каля 525 да н. э.) — старажытнагрэцкі філёзаф.

Вучань Анаксымандра. Першаасновай усяго лічыў паветра: рэчы ўзьнікаюць дзякуючы розным ступеням згушчэньня паветра (утварэньне вады, зямлі, каменя і іншае) або яго разрэджаньня (утварэньне агню). Паводле Анаксымэна душа — гэта паветра, якое «атрымлівае» цела (працэс дыханьня зьберагае жыцьцё).

Вызначыў розьніцу паміж нерухомымі зоркамі і плянэтамі. Даў блізкае да навуковага тлумачэньне зацьменьняў Сонца і Месяца.

Катэгорыя:Старажытнагрэцкія філёзафы
Ямна (Берасьцейская вобласьць)

**Я́мна** — вёска ў Берасьцейскім раёне Берасьцейскай вобласьці. Ямна ўваходзіць у склад Тэльмінскага сельсавету.

## Насельніцтва
* 2010 год — 231 чалавек
* 1999 год — 193 чалавекі

## Крыніцы

Катэгорыя:Тэльмінскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Берасьцейскага раёну
Істрапалітанская акадэмія

**Істрапаліта́нскі ўнівэрсытэ́т** (), які з XVI ст. памылкова называецца **Істрапалітанская акадэмія** () — былая навучальная ўстанова, найстарэйшы ўнівэрсытэт, заснаваны на тэрыторыі Славаччыны і трэці па ліку ўнівэрсытэт, заснаваны ў Каралеўстве Вугоршчына.

Унівэрсытэт быў заснаваны ў 1465 годзе рымскім папам Паўлам II па замове караля Матвея Корвіна. З гэтага часу пачынаецца гісторыя вышэйшай адукацыі на тэрыторыі сучаснай Славаччыны. На тыя часы гэта быў адзіны ўнівэрсытэт на тэрыторыі Каралеўства Вугоршчына, але, з гістарычнага пункту гледзішча, ня першы. Шмат знакамітых выкладчыкаў з Аўстрыі, Італіі і іншых краінаў выкладалі ў вышэйшай школе. Унівэрсытэт прыпыніў сваё існаваньне пасьля сьмерці Матвея Корвіна ў 1490 годзе. Рэнэсансавы будынак былога ўнівэрсытэту дагэтуль стаіць у Браціславе, месьцячы тэатральны факультэт унівэрсытэту музычных мастацтваў.

Назва «Istropolis» (прым. Istropolitana) — грэцкая назва Браціславы, што азначае «горад на Дунаі» (Ister = Дунай; Polis = горад).

## Вонкавыя спасылкі
* Academia Istropolitana — Bratislava-City.sk

Катэгорыя:Славацкія ўнівэрсытэты
Катэгорыя:Славутасьці Браціславы
Шцьяўніцкія горы

**Шцьяўніцкія горы** ( — горны масіў у цэнтральнай Славаччыне, частка Славацкага Страдагор’я. Найвышэйшы пункт — гара Сытна (1009 м). Шцьяўніцкія горы ляжаць у басэйнах рэк Грон і прытока Іпэля Шцьяўніцы. На тэрыторыі Шцьяўніцкіх гор знаходзіцца буйнейшы ў Славаччыне ахоўваемы прыродны парк «Шт’яўніцке Врхі». Расьліннасьць — у асноўным дубовыя і букавыя лясы.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Горы Славаччыны
Катэгорыя:Заходнія Карпаты
Трнаўскі ўнівэрсытэт

**Трнаўскі ўнівэрсытэт** () — вышэйшая навучальная ўстанова ў горадзе Трнава, якая існавала ў 1635—1777 гг; адзін зь першых унівэрсытэтаў Славаччыны.

Унівэрсытэт заснаваў кардынал Пэтэр Пазмань у 1635 годзе. Першапачаткова было два факультэты — філязофскі і багаслоўскі. У 1665 быў створаны і прававы, а ў 1770 годзе — мэдычны факультэт. Унівэрсытэт стаў вядомым дзякуючы сваёй абсэрваторыі, якую стварыў астраном Максыміліян Гел, унівэрсытэцкай бібліятэцы, садоў і тээтру.

Унівэрсытэт існаваў да 1777, калі ён быў перамешчаны ў Будапэшт. Яго правапераемнікам зьяўляецца Ўнівэрсытэт Ларанда Этвэша ў Будапэшце. 25 сакавіка 1992 году ў горадзе Трнава быў адчынены новы ўнівэрсытэт, які ня будучы афіцыйным пераемнікам, працягвае старажытныя традыцыі.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Славацкія ўнівэрсытэты