Кальварыя (прадмесьце)

**Кальварыя**, **Кальварыйскае [[прадмесьце]]** — гістарычная мясцовасьць Менску, разьмешчаная ў паўночна-заходняй частцы места, уздоўж шляху да Кальварыйскіх могілак і вакол іх. Архітэктурнай дамінантай мясцовасьці быў касьцёл Узвышэньня Сьвятога Крыжа, які захаваўся да нашага часу.

На захад ад Кальварыі пачынаюцца Цівалі, на поўнач — Міхалянка, на ўсход — Татарская Слабада, на поўдзень — Тучынка.

## Гісторыя

У XVIII ст. на ўзгорку, што разьмяшчаўся на Ракаўскім гасьцінцы (раён цяперашняй вуліцы Кальварыйскай), адкрыліся каталіцкія могілкі. Назва могілак паходзіць з лацінскай мовы і перакладаецца, як чэрап, лысая гара, што для хрысьціянаў разумецца як Галгофа.

Ужо ў канцы XVIII — пачатку XIX стагодзьдзяў на гэтых могілках існаваў драўляны касьцёл з «высокімі вежамі», які ў 1830 року разабралі з прычыны старасьці. У 1830 року менскі гісторык і зьбіральнік даўніны Юры Кабылянскі збудаваў могілкавую ўваходную браму. У верхняй яе частцы знаходзіцца надпіс на польскай мове, зь якога відаць, што пад адной з масіўных апораў спачыла жонка гісторыка — Юзэфа. У 1839 року на могілках збудавалі капліцу (цяпер гэта касьцёл Узвышэньня Сьвятога Крыжа), у якой пахавалі вядомага мастака Яна Дамеля. За алтаром капліцы знаходзілася велічная фрэска — выява гары Ерусалалімскай Кальварыі, крыжовай Галгофы. «У цэнтры гэтай фрэскі вялікі, у пазалачонай раме вобраз Хрыста, які лічыцца адным з найлепшых твораў Дамеля», — пісаў у сваім гістарычна-краязнаўчым нарысе «Менск» паэт Уладзіслаў Сыракомля (Людвіг Кандратовіч).

Паводле сьведчаньняў падарожніка Паўла Шпілеўскага, яшчэ ў сярэдзіне XIX ст. могілкі атачаў «арэхавы лес, багаты на грыбы і ягады». У «Сьпісе домаўладальнікаў… м. Менску», які датычыцца 1866—1867 рокаў, упамінаецца «*Кальварыя ([[урочышча]]) — 6 дамоў*».

У зьвязку з ростам места ў пачатку XX ст. Кальварыя ўвайшла ў склад Менску, у пятую паліцэйскую частку. Гэтую ж назву атрымала навакольнае прадмесьце, празь якое праходзіла Кальварыйская вуліца.

За часамі БССР камуністы перайменавалі Кальварыйскую вуліцу ў гонар Апанскага — савецкага чэкіста, які ўвайшоў у гісторыю як змагар супраць беларускага нацыянальна-дэмакратычнага руху. У 1993 року вуліцы Апанскага вярнулі гістарычную назву.

На паседжаньні 6 траўня 2009 року Камісія па найменьні і перайменаваньні праспэктаў, вуліцаў і іншых частак Менску прыняла пастанову аб наданьні безыменнаму сквэру ў межах вул. Кальварыйская — праезд Кальварыйскі — могілкі «Кальварыя» назвы «Кальварыйскі».

На Кальварыйскіх могілках да нашага часу зьбераглася мураваная брама, помнік архітэктуры клясыцызму, выкананая ў характэрнай традыцыі тутэйшага дойлідзтва, а таксама нэагатычны Касьцёл Узвышэньня Сьвятога Крыжа. Пра прадмесьце напамінюаць Кальварыйская вуліца, Кальварыйскі праезд і Кальварыйскі сквэр.

## Галерэя

Miensk, Kalvaryja. Менск, Кальварыя (1900) (3).jpg|да 1900 р.
Miensk, Kalvaryja. Менск, Кальварыя (1900).jpg|1900 р.
Miensk, Kalvaryja. Менск, Кальварыя (1914).jpg|1914 р. 
Miensk, Kalvaryja. Менск, Кальварыя (1914) (2).jpg|1914 р. 


## Дадатковыя зьвесткі
* У пачатку XX ст. Менск, як і Рым, месьціўся на сямі ўзгорках, адзін зь якіх знаходзіцца ў раёне Кальварыйскіх могілак і аднайменнай вуліцы
* Менскія могілкі, што існавалі ў XVI—XVII стагодзьдзяў і знаходзіліся каля касьцёла Сьвятога Войцеха і кляштару бэнэдыктынак (раён цяперашняга кінатэатру «Перамога»), таксама зваліся Кальварыйскімі
* Аднайменная гістарычная мясцовасьць (прадмесьце) таксама існуе ў Вільні

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 
* 
* 
* Боровой Р. Минские пригороды XVI — начала XX века http://ais.activemedia.by/article/43031 // Архитектура и строительство. — 2008. — № 11. — С. 46—50.

## Вонкавыя спасылкі
* Сацукевіч І. Тапанімія вуліцы і плошчаў Менска ў ХІХ — пачатку ХХ стст. // «Беларускі калегіюм», 4 чэрвеня 2008.
* Шпацыраваньне Кальварыяй, Бібліятэка Менчука
* План губернского города Минска (1903), Бібліятэка Менчука
* Формирование территории Минска (1800—2004), Бібліятэка Менчука
* План губернского города Минска (1898), Бібліятэка Менчука

Катэгорыя:Гістарычныя раёны Менску