Азія

**Азія** (, верагодна ад асырыйскага «ўсход») — найвялікшая частка сьвету, утварае разам з Эўропай мацярык Эўразію. Плошча — каля 43,4 млн км². Насельніцтва на 2021 год — 4695 млн чал.

## Межы
Зьмяшчаецца ў асноўным ва ўсходнім паўшар’і (выключэньнем зьяўляецца Чукоцкі паўвостраў), да поўнач ад экватару. Мяжу з Эўропай звычайна праводзяць па ўсходнім падножжы Уральскіх гор, Мугаджарыям, рацэ Эмба, па паўночным беразе Касьпійскага мора, Кума-Маныцкай ўпадзіне, па Чорным і Мармуровым морах, пралівах Басфор і Дарданэлы. З Афрыкай Азія злучаная Суэцкім каналам, ад Паўночнай Амэрыкі яе адлучае вузкі Берынгаў праліў. Геаграфічныя каардынаты крайніх пунктаў гл. у падзеле «#Асноўныя геаграфічныя зьвесткі».

Тры дадатковыя лініі на карце дэманструюць альтэрнатыўныя, большай часткай негеаграфічныя, азначэньні межаў:
* Лінія **A** — праходзіць па вяршынях Уральскіх гор і, далей, па рацэ Ўрал
* Лінія **B** — праходзіць па Кума-Манычской западзіне і, далей, па Азоўскім моры
* Лінія **C** — па водападзеле Каўкаскіх гор

Геапалітычная мяжа Азіі некалькі адрозьніваецца ад прыроднай. Яе праводзяць па ўсходніх межах Архангельскай вобласьці, рэспублікі Комі, Сьвярдлоўскай і Курганскай абласьцей, па мяжы Расеі і Казахстана. На Каўказе геапалітычная мяжа Азіі супадае з расейска-азэрбайджанскай і расейска-грузінскай межамі.

Азія амываецца Паўночным Ледавітым, Індыйскім і Ціхім акіянамі, а таксама — на захадзе — унутранамацярыковымі морамі Атлянтычнага акіяна (Азоўскім, Чорным, Мармуровым, Эгейскім, Міжземным). Пры гэтым маюцца шырокія вобласьці ўнутранага сьцёку — басэйны Касьпійскага і Аральскага мораў, азёры Балхаш і інш. Возера Байкал, якое па аб’ёме зьмяшчэньня прэснай вады пераўзыходзіць усе азёры сьвету; у Байкале зьмяшчаецца 20% сусьветных запасаў прэснай вады (без уліку ледавікоў). Мёртвае мора зьяўляецца самай глыбокай у сьвеце тэктанічнай западзінай (-430 мэтраў ніжэй за узровень мора).
Узьбярэжжа Азіі ў цэлым разьдзелена адносна слаба, вылучаюцца буйныя паўастравы — Малая Азія, Арабійская, Індастан, Карэйская, Камчатка, Чукотка, Таймыр і інш. Каля берагоў Азіі — буйныя астравы (Вялікія Зондзкія, Новасыбірскія, Сахалін, Паўночная Зямля, Тайвань, Філіпінскія, Хайнань, Шры-Ланка, Японскія і інш.). Астравы займаюць у сукупнасьці плошчу 2,7 млн км².

У падмурку Азіі ляжаць чатыры вялізныя плятформы — Арабійская, Індыйская, Кітайская і Сыбірская. Да 3/4 тэрыторыі гэтай часткі сьвету займаюць горы і плоскагор’і. Усходняя Азія — раён актыўнага вульканізму. Азія багатая разнастайнымі карыснымі выкапнямі (асабліва — паліўна-энэргетычнай сыравінай).

## Клімат
На тэрыторыі Азіі прадстаўленыя амаль усе тыпы клімату — ад арктычнага да экватарыяльнага. Ва Ўсходняй і Паўднёва-Ўсходняй Азіі клімат мусонны (у межах Азіі знаходзіцца самае вільготнае месца Зямлі — Чэрапунджы), у той час як ва Ўсходняй Сыбіры — рэзка кантынэнтальны, а на раўнінах Цэнтральнай, Сярэдняй і Заходняй Азіі — паўпустэльны і пустэльны. Важную ролю ў жыцьці поўначы Азіі гуляе вечная мерзлата, якая пакрывае звыш за 10 млн км².

## Раянаваньне
У Азіі прынята вылучаць наступныя раёны:
* Заходняя Азія;
* Паўднёвая Азія (паўвостраў Індастан і востраў Шры-Ланка);
* Паўднёва-Ўсходняя Азія (паўвостраў Індакітай і Малайскі архіпэляг);
* Усходняя Азія (Карэйскі паўвостраў, Японскія абтокі);
* Паўночная Азія (Сыбір і паўночны ўсход Эўразіі);
* Цэнтральная Азія (Памір, Цянь-Шань, Туранская нізіна).

## Краіны Азіі
У Азіі на дадзены момант знаходзіцца 55 краін (зь якіх 7 транскантынентальных краін і адна часткова прызнана незалежнай), адна краіна падтрымліваецца некалькімі краінамі на дыпляматычным узроўні і *2 залежныя тэрыторыі*.
}
| Ташкент
|-
! rowspan="19" |Заходняя(Блізкі Ўсход)
| style="text-align:center;"| 
|  **[[Аб’яднаныя Арабскія Эміраты]]**
| style="text-align:right;"| 
| style="text-align:right;"| 
|
| Абу Дабі
|-
| style="text-align:center;"| 
|  **[[Азэрбайджан]]** Т 
| style="text-align:right;"| 
| style="text-align:right;"| 
|
| Баку
|-
| style="text-align:center;"| 
|  **[[Аман]]**
| style="text-align:right;"| 
| style="text-align:right;"| 
|
| Маскат
|-
| style="text-align:center;"| 
|  **[[Армэнія]]** Т
| style="text-align:right;"| 
| style="text-align:right;"| 
|
| Ерэван
|-
| style="text-align:center;"| 
|  **[[Бахрэйн]]**
| style="text-align:right;"| 785
| style="text-align:right;"| 
| (перапіс)
| Манама
|-
| style="text-align:center;"| 
|  **[[Грузія]]** Т 
| style="text-align:right;"| 
| style="text-align:right;"| 
|
| Тбілісі
|-
| style="text-align:center;"| 
|  **[[Емэн]]**
| style="text-align:right;"| 
| style="text-align:right;"| 
|
| Сана
|-
| style="text-align:center;"| 
|  **[[Ізраіль]]**
| style="text-align:right;"| 
| style="text-align:right;"| 
|
| Ерусалім — фактычнаТэль-Авіў — прызнаецца ААН
|-
| style="text-align:center;"| 
|  **[[Іран]]**
| style="text-align:right;"| 
| style="text-align:right;"| 
|
| Тэгеран
|-
| style="text-align:center;"| 
|  **[[Ірак]]**
| style="text-align:right;"| 
| style="text-align:right;"| 
|
| Багдад
|-
| style="text-align:center;"| 
|  **[[Катар]]**
| style="text-align:right;"| 
| style="text-align:right;"| 
|
| Доха
|-
| style="text-align:center;"| 
|  **[[Кіпр]]** 
| style="text-align:right;"| 9251
| style="text-align:right;"| 
|
| Нікасія
|-
| style="text-align:center;"| 
|  **[[Кувэйт]]**
| style="text-align:right;"| 
| style="text-0align:right;"| 
|
| Кувэйт
|-
| style="text-align:center;"| 
|  **[[Лібан]]**
| style="text-align:right;"| 
| style="text-align:right;"| 
|
| Бэйрут
|-
| style="text-align:center;"| 
|  Палестына 
| style="text-align:right;"| 6020
| style="text-align:right;"| 
|
| Рамала, Газа — фактычнаУсходні Ерусалім — дэ-юрэ
|-
| style="text-align:center;"| 
|  **[[Саудаўская Арабія]]**
| style="text-align:right;"| 
| style="text-align:right;"| 
| (перапіс)
| Рыяд
|-
| style="text-align:center;"| 
|  **[[Сырыя]]**
| style="text-align:right;"| 
| style="text-align:right;"| 
|
| Дамаск
|-
| style="text-align:center;"| 
|  **[[Турэччына]]** Т
| style="text-align:right;"| 
| style="text-align:right;"| 
|
| Анкара
|-
| style="text-align:center;"| 
|  **[[Ярданія]]**
| style="text-align:right;"| 
| style="text-align:right;"| 
|
| Аман
|-
! rowspan="8" |Паўднёвая
| style="text-align:center;"| 
|  **[[Аўганістан]]**
| style="text-align:right;"| 
| style="text-align:right;"| 
|
| Кабул
|-
| style="text-align:center;"| 
|  **[[Банглядэш]]**
| style="text-align:right;"| 
| style="text-align:right;"| 
| (перапіс)
| Дака
|-
| style="text-align:center;"| 
|  **[[Бутан]]**
| style="text-align:right;"| 
| style="text-align:right;"| 
|
| Тхімпху
|-
| style="text-align:center;"| 
|  **[[Індыя]]**
| style="text-align:right;"| 
| style="text-align:right;"| 
|
| Нью-Дэлі
|-
| style="text-align:center;"| 
|  **[[Мальдыўскія астравы]]**
| style="text-align:right;"| 300
| style="text-align:right;"| 
| (перапіс)
| Мале
|-
| style="text-align:center;"| 
|  **[[Нэпал]]**
| style="text-align:right;"| 
| style="text-align:right;"| 
| (перапіс)
| Катманду
|-
| style="text-align:center;"| 
|  **[[Пакістан]]**
| style="text-align:right;"| 
| style="text-align:right;"| 
| (перапіс)
| Ісламабад
|-
| style="text-align:center;"| 
|  **[[Шры-Ланка]]**
| style="text-align:right;"| 
| style="text-align:right;"| 
|
| Шры-Джаявардэнэпура-Катэ
|-
! rowspan="8" |Усходняя
| style="text-align:center;"| 
|  *[[Ганконг]] (залежная тэрыторыя *'Кітая**)''
| style="text-align:right;"| 2755
| style="text-align:right;"| 
|
| —
|-
| style="text-align:center;"| 
|  **Карэйская Народна-Дэмакратычная Рэспубліка** (Паўночная)
| style="text-align:right;"| 
| style="text-align:right;"| 
|
| [[Пхэньян]]
|-
| style="text-align:center;"| 
|  **Кітай** 
| style="text-align:right;"| 
| style="text-align:right;"| 
|
| [[Пэкін]]
|-
| style="text-align:center;"| 
|  ''[[Макао]] (залежная тэрыторыя **Кітая**)''
| style="text-align:right;"| 31
| style="text-align:right;"| 
|
| —
|-
| style="text-align:center;"| 
|  **Манголія**
| style="text-align:right;"| 
| style="text-align:right;"| 
|
| [[Улан-Батар]]
|-
| style="text-align:center;"| 
|  **Рэспубліка Карэя** (Паўднёвая)
| style="text-align:right;"| 
| style="text-align:right;"| 
|
| [[Сэул]]
|-
| style="text-align:center;"| 
|  [[Рэспубліка Кітай]] (Тайвань) 
| style="text-align:right;"| 
| style="text-align:right;"| 
|
| [[Тайбэй]]
|-
| style="text-align:center;"| 
|  **Японія**
| style="text-align:right;"| 
| style="text-align:right;"| 
|
| [[Токіё]]
|-
! rowspan="11" |Паўднёва-Ўсходняя
| style="text-align:center;"| 
|  **Брунэй**
| style="text-align:right;"| 5765
| style="text-align:right;"| 
|
| [[Бандар-Сэры-Бэгаван]]
|-
| style="text-align:center;"| 
|  **Віетнам**
| style="text-align:right;"| 
| style="text-align:right;"| 
|
| [[Ханой]]
|-
| style="text-align:center;"| 
|  **Усходні Тымор**
| style="text-align:right;"| 
| style="text-align:right;"| 
|
| [[Дылі]]
|-
| style="text-align:center;"| 
|  **Інданэзія** <sup>Т</sup>
| style="text-align:right;"| 
| style="text-align:right;"| 
|
| [[Джакарта]]
|-
| style="text-align:center;"| 
|  **Камбоджа**
| style="text-align:right;"| 
| style="text-align:right;"| 
| (перапіс)
| [[Пнампэнь]]
|-
| style="text-align:center;"| 
|  **Лаос**
| style="text-align:right;"| 
| style="text-align:right;"| 
|
| [[Віенцьян]]
|-
| style="text-align:center;"| 
|  **Малайзія**
| style="text-align:right;"| 
| style="text-align:right;"| 
|
| [[Куала Лумпур]]
|-
| style="text-align:center;"| 
|  **М'янма**
| style="text-align:right;"| 
| style="text-align:right;"| 
|
| [[Найп’іда]]
|-
| style="text-align:center;"| 
|  **Сынгапур**
| style="text-align:right;"| 728
| style="text-align:right;"| 
|
| —
|-
| style="text-align:center;"| 
|  **Тайлянд**
| style="text-align:right;"| 
| style="text-align:right;"| 
|
| [[Бангкок]]
|-
| style="text-align:center;"| 
|  **Філіпіны**
| style="text-align:right;"| 
| style="text-align:right;"| 
|
| [[Маніла]]
|}

<small>
**Т''' — транскантынентальная краіна.


## Насельніцтва
Для Азіі характэрныя вельмі высокія сярэднегадавыя тэмпы росту колькасьці насельніцтва (па гэтым паказчыку Азія саступае толькі Афрыцы); у апошні час яны, аднак, некалькі зьнізіліся і складаюць 1,3%. У Азіі пражывае больш за 60% усяго чалавецтва. У сукупнасьці Кітай і Індыя даюць 40% сусьветнай колькасьці насельніцтва. 6 дзяржаваў маюць больш за 100 млн жыхароў (апроч названых вышэй — Інданэзія, Пакістан, Банґлядэш і Японія).

У Азіі жывуць прадстаўнікі трох галоўных рас чалавецтва — мангалоіднай (кітайцы і інш.), эўрапеоіднай (народы Заходняй Азіі) і экватарыяльнай (некаторыя народы Паўднёвай і Паўднёва-Ўсходняй Азіі). Этнічны склад насельніцтва Азіі вельмі разнастайны.

У Азіі зарадзіліся шматлікія старажытныя цывілізацыі — кітайская, індыйская, сярэднеазіяцкая, бабілёнская і інш. Спрыяльныя для земляробства раёны Паўднёвай і Паўднёва-Ўсходняй Азіі далі пачатак шматлікім сучасным народам.

## Асноўныя геаграфічныя зьвесткі

## Заўвагі

## Крыніцы


Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы