Русь

**Русь** або **Руская зямля** — сярэднявечная этнапалітычная супольнасьць. Ад назвы Русі паходзіць гістарычны эндаэтнонім, палітонім і канфэсіёнім **[[русіны]]**.

## Назва
Лічыцца, што назва Русь прыйшла да славянаў з Швэцыі і ўзыходзіць да стараскандынаўскіх двухскладовых кампазытаў тыпу *rōþ-s-karlar або *rōþs-mannar (*þ* — літара *торн*, гук [θ]) з значэньнем 'весьляры, каманда вясьлярнага судна'. Самі гэтыя словы ўзыходзяць да кораню *rōþ- 'веславаньне'.

Альтэрнатыўныя вэрсіі, збудаваныя з пазыцыяў антынарманізму (спробы зьвязаць назву Русі з загадкавым народам «hros» бізантыйскага аўтара VI стагодзьдзя Захарыя Рытара альбо з ракой Росьсю ў сярэднім Падняпроўі), значна горш адпавядаюць лучнасьці фактаў.

## Гісторыя

Упершыню Русь упамінаецца ў 839 годзе, калі група варагаў (швэдаў) назвала сябе пры двары германскага імпэратара пасламі «*кагана Русі*».

Частка крыніцаў IX—X стагодзьдзяў атаясамлівае Русь з славянамі, але большасьць — з варагамі (нарманамі) або проста адрозьнівае ад славянаў. У трох умовах зь Бізантыяй — 907, 911 і 944 гадоў — імёны амаль усіх паслоў ад «*рускага роду*» маюць германскае паходжаньне. Першае падрабязнае апісаньне Русі, складзенае ў сярэдзіне X стагодзьдзя бізантыйскім імпэратарам Канстантынам VII Парфірародным, паведамляла пра валадара Русі Ігара і «*вонкавую Русь*» з Ноўгарадам («*Немагардам*»), дзе княжыў сын Ігара Сьвятаслаў. Там жа апісваўся збор «*русамі*» даніны з славянаў і падаваліся асобныя ад славянскіх «*рускія*» назвы дняпроўскіх парогаў, якія маюць германскую этымалёгію.

У бізантыйскіх і арабскіх крыніцах другой паловы IX стагодзьдзя паведамлялася пра морскія набегі Русі на паўднёвыя берагі Чорнага і Касьпійскага мораў. Баварскі географ сярэдзіны IX стагодзьдзя зьмясьціў Русь у пераліку народаў Усходняй Эўропы пасьля бужанаў і ўлічаў, але перад вуграмі і хазарамі, што разглядаецца як сьведчаньне пра яе лякалізацыю ў Падняпроўі. З пачатку X стагодзьдзя ў некалькіх арабскіх краніцах паўтараўся сюжэт пра знаходжаньне Русі на нейкім востраве, яе напады на славянаў і гандаль рабамі з Баўгарыяй і Хазарыяй. Гішпанскі географ Ібрагім бэн-Якубі каля 966 паведамляў пра дзьве Русі, зь якіх адна мяжуе з Польшчай з усходу, а іншая на караблях нападае з захаду на прусаў. З другой X стагодзьдзя заходнія крыніцы часам называлі Русь «Ругіяй» або, наадварот, зьвязвалі яе з востравам Ругенам і прылеглымі славянскімі землямі на паўднёвым узьбярэжжы Балтыйскага мора.

Уласныя пісьмовыя крыніцы Русь паходзяць з XI стагодзьдзя. Аповесьці мінулых часоў паведамляла, што плямёны чудзь, наўгародзкія славене, мера, весь і крывічы сьпярша плацілі даніну варагам, а потым выгналі іх за мора. Але неўзабаве сярод плямёнаў пачаліся разлады, і тады чудзь, славене, крывічы і весь выправілі да варагаў паслоў з прапановай заняць княскі сталец. У 862 годзе на запросіны адгукнуліся тры браты. Старэйшы Рурык пачаў княжыць у Ноўгарадзе, Сінявус — у Белавозеры, а Трувар — у Ізборску. Праз два гады Сінявус і Трувар памерлі і ўся ўлада перайшла да Рурыка. Два дружыньнікі (баяры) Рурыка Аскольд і Дзір выправіліся на поўдзень да грэкаў, але ў дарозе завіталі ў Кіеў, дзе засталіся княжыць. У 879 годзе Рурык памёр, а яго сваяк Алег з дружынай і малалетнім сынам Рурыка Ігарам выправіўся ўніз Дняпром, забіў Аскольда і Дзіра і завалодаў Кіевам.

У крыніцах XII—XIII стагодзьдзяў захавалася некалькі ўпамінаў Русі датычна беларускіх земляў (япіскап Кірыла Тураўскі адзначаў, што ён «*рожден и воспитан града та [[Тураў|Турова]] в Руской стране*», у полацкай грамаце 1264 году падкрэсьлівалася, «*што Руськая земля слывет Полочьская*», польская Вялікая хроніка называла Берасьце «*горадам Русі*»), якія разглядаюцца як азначэньне Русі ў шырокім сэнсе (палітоніму). Разам з тым, у летапісах сярэдзіны XII стагодзьдзя і пазьнейшых сустракаецца паняцьце Русі ў вузкім сэнсе, якое тычылася толькі краіны Кіева — Чарнігава — Пераяслава. У гэтым сэнсе Русь супрацьпастаўлялася Наўгародзкай, Полацкай, Суздальскай, Галіцкай землям.

## Глядзіце таксама
* Літва
* Ліцьвіны

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 

## Вонкавыя спасылкі
* Алесь Кіркевіч, «Старажытнарускія» эцюды ад Генадзя Семенчука, Новы час, 3 сакавіка 2019 г.