Жалезны крыж

**Жале́зны крыж** ()&nbsp;— прускі і нямецкі вайсковы ордэн. Заснаваны Фрыдрыхам Вільгельмам III 10 сакавіка 1813 за баявыя заслугі ў вайне за вызваленьне Нямеччыны ад Напалеона. Аўтарства эскіза прыпісваюць Карлу Фрыдрыху Шынкелю.

Ордэнам узнагароджваліся ўсе катэгорыі вайскоўцаў незалежна ад рангу або саслоўя. Узнагароджаньне ордэнам адбывалася пасьлядоўна ад ніжэйшай ступені да вышэйшай. Ордэн аднаўляўся з кожнай новай вайной.

Жалезны Крыж стаў першай эўрапейскай узнагародай, якая надавалася выключна за подзьвіг — нягледзячы на званьне, або сацыяльны статус. Ордэн карыстаўся павагай і папулярнасьцю ў народзе і арміі.

## Віды Жалезных крыжоў
Існавала некалькі вэрсій — 1813, 1870, 1913 — 1914, 1939 гадоў. Год пазначаўся долу крыжа.

Да 1918 году было чатыры ступені ордэну:
* Жалезны Крыж II-й клясы на чорна-белай стужцы ();
* I-й клясы — нагрудны ();
* Вялікі Крыж жалезнага крыжа (для генэралітэту) ();
* Зорка вялікага Крыжа жалезнага крыжа ().

### Выпуск 1813

Файл:Eisernes Kreuz 2.Klasse 1813.jpg|Жалезны крыж 2-й клясы (1813)


### Выпуск 1870-71

Файл:IC1870.jpg|Жалезны крыж 1-й клясы
Файл:Ek33f2.jpg|Жалезны крыж 2-й клясы


Падчас Франка-прускай вайны ордэн быў адноўлены 19 ліпеня 1870 году прускім каралём Вільгельмам I.

### Выпуск 1914-1918

Файл:Eisernes_Kreuz_Klasse2_WK1.png|Жалезны крыж 2-й клясы (EK II)
Файл:Iron Cross medal Germany.jpg|Жалезны крыж 2-й клясы (EK)
Файл:Sp1ek1.JPG|Жалезны крыж 1-2-й клясы (EK I) з дадаткам
Файл:Ek23f.JPG|Жалезны крыж 1-2-й клясы (EK I)


Напачатку Першай сусьветнай вайны нямецкі імпэратар Вільгельм II ізноў аднавіў 5 жніўня 1914 году ордэн. Падчас вайны ўзнагароду надавалі масава, што некалькі зьнізіла яго прэстыж. Усяго за вайну было нададзена каля 5 млн Жалезных крыжоў 2-й клясы і 218 тыс. — 1-я клясы.

### Выпуск 1939-1945

Напачатку Другой сусьветнай вайны Адольф Гітлер у апошні раз аднавіў ордэн. Жалезны крыж стаў таўсьцейшым, атрымаў надпіс «1939» на дольным прамяні франтальнага боку (на адваротным баку застаўся надпіс «1813») і свастыку па цэнтру. Быў ўведзены рыцарская ступень жалезнага крыжа. Ён насіўся не на традыцыйнай чорна-белай, а на чорна-бела-чырвонай ордэнскай стужцы.

Загадам за № 102 ч.849 ад 10 чэрвеня 1940 году ўводзіліся 5 клясаў ордену:
* **Жалезны крыж 2-й клясы** ()
* **Жалезны крыж 1-й клясы** ()
* **Рыцарскі крыж жалезнага крыжа** ()
* **Рыцарскі крыж жалезнага крыжа з дубовымі лістамі** ()
* **Вялікі крыж жалезнага крыжа** ()
* **Зорка Вялікага крыжа жалезнага крыжа** ці **Жалезны крыж з залатымі промнямі** ()

Пазьней зьявіліся новыя клясы ордэну:

* **Рыцарскі крыж жалезнага крыжа з дубовымі лістамі і мячамі** ()
* **Рыцарскі крыж жалезнага крыжа з дубовымі лістамі, мячамі і дыямэнтамі** ()
* **Рыцарскі крыж жалезнага крыжа з залатымі дубовымі лістамі, мячамі і дыямэнтамі** ()

Спачатку плянавалася, што будзе ўзнагароджана толькі 12 самых найлепшых вайскоўцамі гэтымі ардэнамі і за рыцарскім сталом будуць сядзець 12 самых найлепшых воінаў. Але ў выніку адзіным ўзнагароджаным такім ордэнам стаў пілёт Люфтвафэ Ганс Ульрых Рудэль.

Для асобаў, якія былі ўзнагароджаныя Жалезным крыжом падчас Першай сусьветнай вайны і ізноў заслужылі такі ордэн была ўведзена спражка паўторнага ўзнагароджаньня ( ці ). Спражка з выяваю арла, што сядзеў на свастыцы, аточаная вянком з дубовых лістоў, ніжэй дата — "1939".  Спражка для ордэну 2-й клясы мацавалася на стужцы ордэну, прасунутай у другі зьверху прарэз для гузіка, для ордэну 1-й клясы — на левай нагруднай кішэні, непасрэдна над знакам ордэну 1-й клясы. Адрозьніваліся памерамі.

#### Рыцарскія жалезныя крыжы
Ордэнам найвыйшэйшай ступені — з залатымі дубовымі лістамі, мячамі і дыямэнтамі — быў узнагароджаны толькі адзін чалавек: пілёт Люфтвафэ , вядомы тым, што яму пашчасьціла патапіць лінкар «Марат» і зьнішчыць некалькі сотняў савецкіх танкаў.

## Жалезны крыж у Люфтвафэ
Для Люфтвафэ існавала спэцыяльная сыстэма балаў або «пунктаў». Напрыклад, 0,5 пункту давалі за зьнішчэньне аднаматорнага самалёту, 1 пункт — за 1 самалёт-зьнішчальнік, 3 пункты — за чатырохматорны бамбардзіроўшчык і т. д. Начныя перамогі ацэньваліся ўдвая вышэй. Для ўзнагароджаньня Жалезным крыжам 1-й клясы дастаткова было набраць 5 пунктаў.

## Дэнацыфікацыя

Пасьля вайны ў сувязі з дэнацыфікацыяй выявы свастыкі, яе публічны паказ стаў супрацьзаконнымі. Гэта тычылася і ўзнагарод з выявай свастыкі. У 1957 нямецкае заканадаўства дазволіла зноў насіць перапрацаваныя ўзнагароды, атрыманыя падчас Другой сусьветнай вайны, але ўсе нацысцкія сымбалі з узнагарод мусілі быць прыбраны. Жалезны Крыж па вэрсіі 1957 году страціў свастыку ў цэнтры авэрсу, а замест яе там зьявіліся тры дубовых лісты з парай жалудоў.

## Крыніцы

## Літаратура
* Guenther Fraschka, *Mit Schwertern und Brillanten*, 1955,  (this book covers all the 27 recipients of the Diamonds)
* Stephen Thomas Previtera, *The Iron Time: A History of the Iron Cross*, Second edition 2007, 
* Gordon Williamson, *The Iron Cross of 1939*, 1997, 

## Вонкавыя спасылкі

* History and meaning of the German Iron Cross
* Brief outline of the order.
* Archive and Memorial to the Order.
* 
* German Ministry of Defence (BMVg) on the Iron Cross.

Катэгорыя:Гісторыя Нямеччыны