open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Беларусы ў Казахстане

**Белару́сы ў Казахста́не** — беларуская дыяспара ў Рэспубліцы Казахстане.

## Статыстыка
Паводле афіцыйных зьвестак на 12 студзеня 2012 году грамадзянамі Рэспублікі Казахстан зьяўляліся 63 694 беларусы. Найбольшая колькасьць выхадцаў зь Беларусі пражываюць у Кастанайскай (21 тысяча), Карагандзінскай (18 тысячаў), Акмалінскай (16 тысячаў), Паўночна-Казахстанскай (9 тысячаў) абласьцях.

Дынаміка колькасьці беларусаў у Казахстане па зьвестках перапісаў насельніцтва:

* 1926 год — 25 584 чалавекі
* 1939 год — 31 614
* 1959 год — 107 309
* 1970 год — 198 430
* 1979 год − 181 821
* 1989 год — 178 325
* 1999 год — 111 924
* 2009 год — 66 476
* 2012 год — 63 694

## Гісторыя
Першыя беларусы зьявіліся на тэрыторыі сучаснага Казахстану пасьля паўстаньня Кастуся Каліноўскага (Б. Залескі і інш.) У пачатку XX стагодзьдзя падчас Сталыпінскай аграрнай рэформы ў Казахстан перасяляліся беларускія сяляне. У часы сталінскіх рэпрэсіяў у Казахстан былі сасланы беларускія дзеячы культуры (Уладзімер Дудзіцкі, Пятро Бітэль, Ян Скрыган, Сымон Хурсік і інш).

З пачаткам Вялікай Айчыннай вайны зь Беларусі былі эвакуіраваныя 10,7 тысячы працоўных і служачых, чальцоў іх сем’яў. Сюды былі вывезены калектывы Беларускага тэатру опэры і балету, драматычнага тэатру імя Якуба Коласа. За пэрыяд з 4 верасьня 1941 па красавік 1942 году коласаўцы далі 8 шэфскіх канцэртаў, 12 спэктакляў і 21 канцэрт у вайсковых шпіталях. У Алматы знаходзілася і сьпявачка Беларускага тэатру опэры і балету Ларыса Александроўская. Яна выступала з казаскай артысткай Куляш Байсеітавай у рабочых клюбах Алматы і Караганды. На алмаацінскай кінастудыі беларускі рэжысэр Уладзімер Корш-Саблін у 1942 годзе стварыў першыя беларускія фільмы пэрыяду Вялікай Айчыннай вайны — «Беларускія навэлы» («Пчолка» і «Баявыя сябры»).

У 1974 годзе прайшоў Тыдзень беларускай літаратуры ў Казахстане.

## Беларусы ў незалежным Казахстане
Да канца дзевяностых гадоў нацыянальныя культурныя цэнтры беларусаў былі створаны ў Паўладары, Усьць-Каменагорску, Астане, Кастанаі, Карагандзе, Какшэтаў, Петрапаўлаўску. Сёньня іх зарэгістравана больш за дзесяць. Прыкладам добра арганізаванай працы нацыянальна-культурных аб’яднаньняў зьяўляецца Алмацінскі рэгіянальны НКЦ — кіраўнік Піталенка Л. М., Паўладарскі НКЦ — кіраўнік Богнат Л. І., Карагандзінскі «Фонд беларускай культуры» «Спадчына» — кіраўнік Хука А. А., Паўночна-Казахстанскі абласны НКЦ — кіраўнік Солапава Р. В., Кастанайскі НКЦ — кіраўнік Шаўчэнка Л. В., НКЦ «Беларусь» г. Астаны — кіраўнік Раманава А. Ф..

Асацыяцыя беларусаў Казахстану зарэгістравала афіцыйную назву на ўстаноўчай канфэрэнцыі ў 2002 годзе. Да таго часу 10 гадоў дзейнічаў нацыянальны культурны цэнтар «Беларусь». Яго заснавальнік і першы кіраўнік — сэнатар Павал Атрушкевіч.

## Літаратура
* Беларускае замежжа // Энцыклапедыя. — Мінск : Беларуская Энцыклапедыя імя П. Броўкі, 2010. — 480 с : іл. Цвёрдая вокладка. На беларускай і рускай мовах. 

Катэгорыя:Народы Казахстану

Казахстан
Катэгорыя:Нацыянальныя меншасьці
Нарын (рака)

**Нарын** (**Тарагай** , ) — рака ў Кыргызстане і Узбэкістане, пры зьліцьці з ракой Карадар'я ўтварае раку Сырдар'я.

Даўжыня 807 км. Плошча басэйну 59100 км². Бярэ пачатак зь ледавікоў Цэнтральнага Цянь-Шаня, цячэ ў міжгорнай даліне, месцамі ў вузкіх цясьнінах. Жыўленьне сьнега-ледавіковае, у вярхоўях ледавіковае-сьнегавае.

Сярэдні расход вады ля Ўчкургану (40 км ад вусьця) 429 м³/с, найбольшы — 2880 м³/с. Паводка ў траўні. Вада з Нарына выкарыстоўваюцца для арашэньня зямель Фэрганскай даліны; з Нарыну бярэ пачатак Вялікі Фэрганскі канал. На рацэ — Учкурганская ГЭС, Тактагульская ГЭС; гарады Нарын, Таш-Кумыр, Учкурган.

## Крыніцы

Катэгорыя:Рэкі Кыргыстану
Катэгорыя:Рэкі Ўзбэкістану
Уладзімер Чарнавус

**Уладзі́мер Чарнаву́с** () — вайсковец, старшы лейтэнант 15-га горна-пяхотнага батальёну Ўзброеных сілаў Украіны.

## Жыцьцяпіс
Скончыў навучаньне ў Харкаўскім унівэрсытэце паветраных сілаў імя Івана Кажадуба. З 2009 року&nbsp;— на вайсковай службе. Камандзір зэнітна-ракетнага зьвязу, 15-ы асобны гвардзейскі горна-пяхотны батальйон 128-е мэханізаванае брыґады.

19 ліпеня ґрупа вайскоўцаў вырушыла з Луганскага аэрапорта насустрач калёне, што накіроўвалася да іх з падмацаваньнем, трапіла пад абстрэл артылерыі тэрарыстаў, Уладзімер Чарнавус загінуў.

Дома засталіся жонка ды сын 2013&nbsp;р. н.

## Узнагароды
За асабістую мужнасьць ды гераізм, выяўленыя ў ахове дзяржаўнага сувэрэнітэту ды тэрытарыяльнае цэласнасьці Ўкраіны, вернасьць вайсковай прысязе падчас расейска-ўкраінскае вайны ўзнагароджаны
* ордэнам Багдана Хмяльніцкага III ступені (21.9.2014, пасьмяротна)

## Вонкавыя спасылкі
* 
* Чарнавус Уладзімер Міхайлавіч
* У зоне АТА загінуў яшчэ адзін вайсковец з Ужгараду

Катэгорыя:Украінскія вайскоўцы
Катэгорыя:Вайскоўцы 15-га горна-пяхотнага батальёну
Джордан Гэндэрсан

**Джордан Браян Гэндэрсан** (;  17 чэрвеня 1990 году) — ангельскі футбаліст, паўабаронца клюбу «Брэнтфард» і нацыянальнай зборнай Ангельшчыны.

## Дасягненьні
**«Лівэрпул»**:
* Чэмпіён Ангельшчыны: 2020
* Уладальнік Кубка Ангельшчыны: 2022
* Уладальнік Кубка лігі Ангельшчыны: 2012, 2022
* Уладальнік Супэркубка Ангельшчыны: 2022
* Пераможца Лігі чэмпіёнаў УЭФА: 2019
* Уладальнік Супэркубка УЭФА: 2019
* Пераможца клюбнага чэмпіянату сьвету: 2019

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* 
* 
* 

Катэгорыя:Ангельскія футбалісты
Урад Казахстану

**Урад Казахстану** () — найвышэйшы орган выканаўчай улады Рэспублікі Казахстан.

Урад ажыцьцяўляе выканаўчую ўладу Рэспублікі Казахстан, узначальвае сыстэму выканаўчых органаў і ажыцьцяўляе кіраўніцтва іх дзейнасьцю. Урад утвараецца прэзыдэнтам Рэспублікі Казахстан згодна з Канстытуцыяй.

## Функцыі ўраду
Урад Рэспублікі Казахстан ажыцьцяўляе наступныя функцыі:
* распрацоўвае асноўныя кірункі сацыяльна-эканамічнай палітыкі дзяржавы, яго абароназдольнасьці, бясьпекі, забесьпячэньня грамадзкага парадку і арганізуе іх ажыцьцяўленьне;
* распрацоўвае і прадстаўляе Парлямэнту рэспубліканскі бюджэт і справаздача пра яго выкананьне, забясьпечвае выкананьне бюджэту;
* уносіць у Мажыліс праекты законаў і забясьпечвае выкананьне законаў;
* арганізуе кіраваньне дзяржаўнай уласнасьцю;
* выпрацоўвае меры па правядзеньні вонкавай палітыкі Рэспублікі;
* кіруе дзейнасьцю міністэрстваў, дзяржаўных камітэтаў, іншых цэнтральных і мясцовых выканаўчых органаў;
* касуе ці прыпыняе цалкам ці ў часткі дзеяньне актаў міністэрстваў, дзяржаўных камітэтаў, іншых цэнтральных і мясцовых выканаўчых органаў Рэспублікі;
* прызначае на пасаду і вызваляе ад пасады кіраўнікоў цэнтральных выканаўчых органаў, што не ўваходзяць у склад Ураду;
* прызначае на пяцігадовы тэрмін на пасаду чатырох чальцоў Падліковага камітэту па кантролю за выкананьнем рэспубліканскага бюджэту;
* выконвае іншыя функцыі, ускладзеныя на яго Канстытуцыяй, законамі і актамі прэзыдэнта.

Чальцы ўраду самастойныя ў прыняцьці рашэньняў у межах сваёй кампэтэнцыі і нясуць асабістую адказнасьць перад прэм’ер-міністрам за працу падначаленых ім дзяржаўных органаў.

Чалец ураду Рэспублікі Казахстан ня мае права:
* быць дэпутатамі прадстаўнічага органу;
* займаць іншыя аплачваемыя пасады, апроч выкладчыцкай, навуковай ці іншай творчай дзейнасьці;
* ажыцьцяўляць прадпрымальніцкую дзейнасьць;
* уваходзіць у склад кіраўнічага органу ці назіральнай рады камэрцыйнай арганізацыі.

Урад Рэспублікі Казахстан ва ўсёй сваёй дзейнасьці адказны перад прэзыдэнтам рэспублікі згодна з канстытуцыяй і іншым законам.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Афіцыйны сайт ўраду Казахстану
* Партал e-ураду Казахстану
* Зьмена ўраду: Цікавая статыстыка. Казахстан

Казахстан
Урад
Сталіца Рэспублікі Казахстан

**[[Сталіца]] [[Рэспубліка|Рэспублікі]] [[Казахстан]]** — горад Астана. Штогод 6 ліпеня ў Казахстане адзначаецца Дзень сталіцы.

## Храналёгія сталіц Казахстану
Першай сталіцай Казахстану (Алашскай аўтаноміі) у 1917—1920 быў горад Сяміпалацінск.

У створанай у складзе РСФСР Кіргіскай АССР з 1920 году сталіцай быў горад Арэнбург.

У 1925 годзе рэспубліка атрымала назву Казаская АССР, сталіца была перанесена ў Ае-Мячэць, у сувязі з гэтым пераназваную ў Кызыл-Арду.

У 1929 годзе сталіца рэспублікі зноў была перанесена, гэтым разам у Алма-Ату.

У 1936 году Казаская АССР была выведзена са складу РСФСР і ператворана ў Казаскую ССР.

З 1929 па 1936 год Алма-Ата зьяўлялася сталіцай Казаскай АССР, з 1936 па 1991 год — сталіцай Казаскай ССР, з 1991 па 1997 год сталіцай Рэспублікі Казахстан. Алма-Ата была апошняй сталіцай і найбуйнейшым горадам Казаскай ССР, потым стала першай сталіцай і адзіным горадам-мільянэрам Рэспублікі Казахстан.

Афіцыйна Астана была абвешчана сталіцай Казахстану 10 сьнежня 1997 году. Міжнароднае прадстаўленьне Астаны у якасьці новай сталіцы адбылося 10 чэрвеня 1998 году.

У 1998 годзе сталіцу перанесьлі ў Астану, аднак за Алма-Атой замацоўваецца статус Паўднёвай сталіцы Казахстану. З тых часоў тэрмін Паўднёвая сталіца Казахстану вельмі часта ўжываецца ў прэсе і пазначае менавіта Алма-Ату.

Прыкладна з траўня 1999 году горад Атыраў у прэсе сталі зваць Нафтавай сталіцай Казахстану. Да гэтага часу ганаровы тытул нафтавай сталіцы Казахстана насіў горад Актау.

## Крыніцы

Катэгорыя:Гісторыя Казахстану
Катэгорыя:Населеныя пункты Казахстану
Парлямэнт Казахстану

**Парлямэнт Рэспублікі Казахстан** () — найвышэйшы прадстаўнічы орган (парлямэнт) Рэспублікі Казахстан, які ажыцьцяўляе заканадаўчыя функцыі.

## Склад і паўнамоцтвы
Парлямэнт Рэспублікі Казахстан складаецца зь дзьвюх палатаў: Сэната і Мажыліса, што дзейнічаюць на сталай аснове.

* Сэнат складаюць дэпутаты (47 месцаў), абраныя ў парадку, усталяваным канстытуцыйным законам, па два чалавекі ад кожнай вобласьці, гарадоў рэспубліканскага значэньня і сталіцы Рэспублікі Казахстан (14 абласьцей, 2 гарады). Пятнаццаць дэпутатаў Сэната прызначаюцца Прэзыдэнтам Рэспублікі з улікам неабходнасьці забесьпячэньня прадстаўніцтва ў Сэнаце нацыянальна-культурных і іншых значных інтарэсаў грамадзтва.
* Мажыліс складаецца з 107 дэпутатаў, абіраных у парадку, вызначаным канстытуцыйным законам. Дэпутат Парлямэнта ня можа быць адначасова чальцом абедзьвюх палатаў.

Тэрмін паўнамоцтваў дэпутатаў Сэната — шэсьць гадоў, тэрмін паўнамоцтваў дэпутатаў Мажыліса — пяць гадоў.

## Гісторыя
Пасьля абвяшчэньня незалежнасьці да 1993 году дзейнічаў Вярхоўны савет, абраны пры савецкай уладзе. У сьнежні 1993 Вярхоўны савет самараспусьціўся. У 1994 годзе прайшлі першыя парлямэнцкія выбары.

19 верасьня 2004 адбыліся выбары ў Мажыліс. Па дадзеных Цэнтравыбаркаму рэспублікі, у галасаваньні па партыйных сьпісах (па іх разьмяркоўваюцца дзесяць дэпутацкіх мандатаў з 77, астатнія вызначаюцца па выбарах у аднамандатных акругах) з 60,62% галасоў перамагла партыя «Отан» («Айчына»), «ідэйным лідэрам» якой зьяўляецца Нурсултан Назарбаеў. Другое месца заняла ўмерана-апазыцыйная партыя «Ак Жол» («Сьветлы шлях») — 12,04%. Трэцяй стала партыя «Асар», узначаленая дачкой прэзыдэнта Дарыгой Назарбаевай; чацьвертым — блёк АІСТ(Аграрна-індустрыяльны саюз працаўнікоў), ляяльны прэзыдэнту. Блёк АІСТ, па афіцыйных дадзеных, на 0,07% перавысіў неабходныя для праходжаньня ў парлямэнт 7%.

2 лістапада прэзыдэнт Казахстана Нурсултан Назарбаеў нечакана распусьціў дзейны склад парлямэнта і прызначыў на 3 лістапада першы дзень паседжаньня дэпутатаў трэцяга скліканьня.
У адказ адзіны прадстаўнік апазыцыі, які прайшоў у парлямэнт — сустаршыня партыі «Ак жол» Аліхан Баймэнаў — здаў свой дэпутацкі мандат.

18 жніўня 2007 году прайшлі датэрміновыя выбары ў ніжнюю палату парлямэнта — мажыліс. Па выніках выбараў 7% бар’ер пераадолела, набраўшы больш 80%, толькі адна партыя — Нур-Отан. Апазыцыя выбары не прызнала. Маршалкам парлямэнта стаў былы акім Атыраўскай вобласьці Аслан Мусін.

16 лістапада 2011 году прэзыдэнт Казахстана Нурсултан Назарбаеў падпісаў указ «Аб роспуску Мажыліса Парлямэнту Рэспублікі Казахстан 4-га скліканьня і прызначэньні пазачарговых выбараў дэпутатаў Мажыліса Парлямэнту Рэспублікі Казахстан», згодна зь якім ніжняя палата парлямэнту была распушчана.

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт

Казахстан
Урад
Жаўтаксан

**Сьне́жаньскае паўста́ньне** (), або проста **Сьнежань**, па-казаску **Жаўтакса́н** ( — сьнежань) — выступы казаскай моладзі, якія адбыліся 17—18 сьнежня 1986 году ў Алма-Аце, якая была ў той час сталіцай Казахскай ССР. Перарасьлі ў масавыя пратэсты і народнае паўстаньне супраць камуністычнай улады.

Паводле афіцыйнай вэрсіі, хваляваньні пачаліся з-за пастановы Генэральнага сакратара ЦК КПСС М. С. Гарбачова аб пазбаўленьні пасады першага сакратара кампартыі Казахстану Дынмухамеду Кунаева, і замены яго на Генадзя Колбіна, першага сакратара Ўльянаўскага абкаму партыі, які раней ніколі не працаваў у Казахстане. Удзельнікі мірнага мітынгу патрабавалі прызначыць на пасаду главы рэспублікі прадстаўніка карэннага насельніцтва.

Пазьней хваляваньні казаскай моладзі прайшлі і ў іншых гарадах і рэгіёнах Казахстану. Сьнежаньскія падзеі ў Казахстане сталі адным зь першых у СССР масавых мітынгаў супраць дыктату Масквы, пазьней аналягічныя падзеі адбыліся і ў іншых рэспубліках Савецкага Саюзу.

## Вынікі
Па апублікаваных у Казахстане зьвестках, было затрымана праваахоўнымі сіламі 8,5 тысячаў чалавек, атрымалі цяжкія цялесныя пашкоджаньні (у асноўным чэрапна-мазгавая траўма) больш за 1700 чалавек, дапытана ў пракуратуры 5324, у КДБ — 850 чалавек. 900 чалавек былі адміністрацыйна пакараныя (арышты, штрафы), каля 1400 чалавек папярэджаны, звольненыя з працы 319, адлічаныя з навучальных устаноў (толькі паводле зьвестак Мінадукацыі) 309 студэнтаў. Па крымінальных артыкулах асудзілі 99 чалавек, сярод іх 20-гадовы Кайрат Рыскулбекаў, які пазьней загінуў у турме. Камсамольскі і партыйныя спагнаньні атрымалі каля 1400 людзей. Пачалася запозьненая, а таму безвыніковая барацьба з нацыяналістычнымі настроямі сярод казаскай інтэлігенцыі.

У пачатку 1987 году была прынятая пастанова ЦК КПСС, у якім тое, што адбылося абвяшчалася праявай казаскага нацыяналізму. Аднак у далейшым у сувязі з разьвіцьцём працэсаў «Перабудовы» і зьменамі палітычнай кан’юнктуры пазыцыя цэнтральных уладаў памянялася. 9 студзеня 1989 году на пасаду другога сакратара быў пастаўлены этнічны казах, а 22 чэрвеня таго ж году Назарбаеў зьмяніў Колбіна на пасадзе кіраўніка рэспублікі. 14 лістапада 1989 году група дэпутатаў Вярхоўнага Савета Казаскай ССР на чале зь пісьменьнікам Мухтарам Шахановым зьвярнулася ў ЦК КПСС з просьбай аб адмене фармулёўкі «праява казахскага нацыяналізму», і фармулёўка была адменена.

16 сьнежня 1991 году, праз роўна пяць гадоў пасьля Жаўтаксану, Казахстан апошнім з савецкіх рэспублік абвясьціў сваю незалежнасьць.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Сьнежань 1986: аналітычныя матэрыялы і ўспаміны сьведак. Сайт «радио Азаттык» (казаскамоўны філіял «радыё Свабода»)

Катэгорыя:Перабудова
Катэгорыя:Алматы
Катэгорыя:Падзеі 1986 году
Катэгорыя:Распад СССР
Катэгорыя:Акцыі пратэсту ў СССР
Негаўка (неадназначнасьць)

Назву **Негаўка** маюць:

* Негаўка — рака ў Аршанскім раёне Віцебскай вобласьці Беларусі, правы прыток Дняпра
* Негаўка — вёска ў Буда-Кашалёўскім раёне Гомельскай вобласьці Беларусі
Кункыран хан

**Кункыран хан (Кун Кыран хан)** (, варыянты: *Кунг-Кіран*, *Кункіран*, *Хункіран*, *Куйкуран*; 1251 — 1280) — мангольскі военачальнік і дзяржаўны дзеяч.

## Жыцьцяпіс
Нарадзіўся ў 1251 годзе (паводле некаторых крыніц гэта пачатак кіраваньня хана), сын мангольскага палкаводца і дзяржаўнага дзеяча Арда-Эджэну, яго чацьвёрты сын і спадчыньнік.

Быў прызначаны на пасад сваім бацькам. Кіраваньне Кункырана (1253—1280) не было адзначана важнымі палітычнымі падзеямі і часта расцэньваецца як «ціхае». Пасьля яго сьмерці на пасад узышоў Канічы, які быў сынам Сартактая — брата Кункырана, народжаны ад старэйшай жонкі (хатун) Худжыян, якая паходзіла з роду кунгірат.

Пэрыяд кіраваньня Кункырана супадае з пачаткам распаду Мангольскай імпэрыі і вайной за вярхоўную ўладу паміж іншымі нашчадкамі ханаў; гэта змаганьне вялося ў 1260-х гадах.

Памёр Кункыран хан у 1280 годзе. Гісторыкі ня маюць зьвестак пра жонак і дзяцей гэтага кіраўніка.

## Глядзіце таксама
* Улус Арда-Эджэна
* Белая Арда

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 
* 
* *Ускенбай К. З.* Восточный Дашт-и Кыпчак в XIII — начале XV века. Проблемы этнополитической истории Улуса Джучи. Серия «История и культура Золотой Орды». Вып. 17 / Ред. И. М. Миргалеев. — Казань: Изд-во «Фэн» АН РТ, 2013. — 288 с.

## Вонкавыя спасылкі
* Кункыран – правитель эпохи распада Великой Монгольской империи
* Ногайская Орда

Катэгорыя:Гісторыя Казахстану
Катэгорыя:Гісторыя Манголіі
Казаская Аўтаномная Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка

**Казаская Аўтаномная Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка** (Казаская АССР, Казахстан, КазАССР, КАССР) назва, што існавала зь лютага па сьнежань 1936 году; з чэрвеня 1925 году па люты 1936 году называлася **Казацкая Аўтаномная Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка** (Казаская АССР, Казахстан) (, ) — казаская нацыянальная аўтаномія, адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе РСФСР на тэрыторыі сучаснага Казахстану.

Існавала з 15 чэрвеня 1925 па 5 сьнежня 1936 году. Атрымала сваю назву ў выніку пераназваньня Кіргіскай АССР у Казакскую АССР. У 1936 годзе была пераназвана ў Казаскую АССР, а 5 сьнежня 1936 году ператворана ў Казаскую Савецкую Сацыялістычную Рэспубліку.

Пасьля ў савецкай гістарыяграфіі замацавалася назва «Казаская АССР» (); гэтая назва выкарыстоўваецца ў сучасных казахстанскіх і многіх расейскіх выданьнях.

Адміністрацыйны цэнтар КазАССР — спачатку Арэнбург, потым Кызыл-Арда (1925—1927), а з 1927 году — Алма-Ата.

## Межы
У 1932 годзе на захадзе межавала з Ніжневолскім краем, на паўночным захадзе — са Сярэдняволскім, на поўначы — з Уральскай вобласьцю, на паўночным усходзе — з Заходне-Сібірскім краем, на поўдні — з савецкімі сярэднеазіяцкімі рэспублікамі, на паўднёвым усходзе — з Кітаем.

## Плошча і насельніцтва
Плошча (на 1 студзеня 1933) складала 2 млн. 853 тыс. кв. км. Насельніцтва — на 1 студзеня 1931 — 7 260,5 тыс. чал., у тым ліку гарадзкое — 911,2 тыс. чал. (паводле вынікаў перапісу 1926 году — 6170,2 тыс. чал. і 519,2 тыс. чал. адпаведна).

## Крыніцы

## Літаратура
* 

Катэгорыя:Гісторыя Казахстану
Катэгорыя:Аўтаномныя рэспублікі РСФСР
Цюркалёгія

**Цюркалёгія** — сукупнасьць (комплекс) навуковых гуманітарных дысцыплін, што вывучаюць мовы, літаратуру, гісторыю, фальклёр, рэлігію, этнаграфію, духоўную і матэрыяльную культуру і інш. цюрскіх і цюркамоўных народаў у мінулым і цяпер.

Спачатку разглядалася як вузкая філялягічная навука.

## Прадмет вывучэньня
Геаграфічна сфэра інтарэсаў цюрколягаў распасьціраецца ад Якуціі на крайняй поўначы да Кіпру на паўднёвым захадзе, ад Кітая на ўсходзе да краінаў Блізкага Ўсходу на поўдні.

Агульная колькасьць цюрскіх народаў, этнічных груп і меншасьцей у сьвеце сёньня дасягае паводле розных ацэнак каля 165 мільёнаў чалавек. Каля 20 мільёнаў чалавек валодае якой-небудзь зь цюрскіх моваў у якасьці другой ці трэцяй. Аднак ня трэба зьмешваць такое веданьне з этнічнай прыналежнасьцю. Найранейшыя цюрскія тэксты датуюцца 600—800 гг. н. э.

Рэлігіяй старажытных цюркаў было тэнгрыянства. У наш час розныя цюрскія народы вызнаюць розныя рэлігіі. Асноўнымі рэлігіямі зьяўляюцца іслам, хрысьціянства, будызм і карэнныя рэлігіі. Большасьць сучасных цюркаў мусульмане-суніты. Пасьлядоўнікі будызму засталіся сёньня толькі сярод жоўтых уйгураў і тувінцаў. Чувашы, якуты і Гагавузы галоўным чынам праваслаўныя хрысьціяне.

Колькасьць цюрскіх моваў вызначаецца па-рознаму. Так, у калектыўнай манаграфіі, выдадзенай АН СССР у 1966 г., паказана 23 жывыя мовы; у навучальным дапаможніку А. А. Рэфармацкага — 25 жывых і 7 мёртвых моваў; у манаграфіі М. А. Баскакава — 27 жывых і 12 мёртвых моваў. У новай калектыўнай манаграфіі «Цюрскія мовы», выдадзенай Інстытутам мовазнаўства РАН у сэрыі «Мовы сьвету» ў 1997 г., адзначана 39 жывых і 15 мёртвых цюрскіх моваў.

Пасьля распаду СССР эканамічнае і геапалітычнае значэньне такіх этнічна цюрскіх дзяржаваў, як Турэччына, Узбэкістан, Казахстан, Азэрбайджан і інш. павялічваецца.

У апошні час у сілу адчувальнай працоўнай міграцыі некаторых цюрскіх народаў у краіны заходняй і паўночнай Эўропы значэньне цюркалёгіі ўзрастае і нярэдка прымае больш ужытковы характар.

Веды экспэртаў-цюрколягаў запатрабаваны як у лінгвістыцы і культуры, так і ў паліталёгіі, журналістыцы, сацыялёгіі, статыстыцы, антрапалёгіі і інш.

## Крыніцы

## Літаратура
* *Кононов А. Н.* Тюркология // Лингвистический энциклопедический словарь, М., 1990

## Вонкавыя спасылкі
* Бібліяграфія і спасылкі па цюркалёгіі
* Спасылкі на бачыны пра цюркалёгію
* Цюркалёгія на бачыны татарскай электроннай бібліятэкі
Атыка (пэрыфэрыя)

**А́тыка** () — пэрыфэрыя і гістарычная вобласьць у Грэцыі. Плошча 3808 км². Насельніцтва 3 827 624 чалавекі (2011 год). Падзяляецца на 8 пэрыфэрыйных адзінак. Адміністрацыйны цэнтар — Атэны.

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт
Аль-Фарабі

**Абу Наср Мухамэд ібн Мухамад Узлаг ібн Тархан аль-Фарабі**, ужываецца скарачэньне імя — **аль-Фарабі** (у латынізаванай форме — *Alpharabius*; 872,Фараб — паміж 14 сьнежня 950 і 12 студзеня 951, Дамаск) — філёзаф, матэматык, тэарэтык музыкі, навуковец Усходу. Адзін з найвыбітных прадстаўнікоў сярэднявечнай усходняй філаозфіі. 

Аўтар камэнтароў да твораў Арыстоцеля (адсюль яго ганаровая мянушка «Другі настаўнік») і Плятона. Яго працы зрабілі ўплыў на ібн Сіну, ібн Баджу, ібн Туфайля, ібн Рушда, а таксама на філасофію і навуку сярэднявечнай Заходняй Еўропы. Яму прыпісваецца стварэнне Отрарскай бібліятэкі.

## Публікацыі твораў
* *Філязофскія трактаты.* Алма-Ата, 1970.
* *Матэматычныя трактаты.* Алма-Ата, 1972.
* *Сацыяльна-этычныя трактаты.* Алма-Ата, 1973.
* *Лягічныя трактаты.* Алма-Ата, 1975.
* ''Камэнтары да «Альмагэсту» Пталэмэя.'' Алма-Ата, 1975.
* *Аб розуме і навуцы.* Алма-Ата, 1975.
* *Гісторыка-філязофскія трактаты.* Алма-Ата, 1985
* *натуральнанавуковыя трактаты.* Алма-Ата, 1987
* *Трактаты аб музыцы і паэзіі.* Алма-Ата, 1993.
## Крыніцы

## Літаратура
* *Ардакани, Р. Д.* Фараби — основоположник исламской философии. Пер. с перс. А. Абсаликова. — М.: ООО «Садра», 2014. — 132 с. — .
* *Гафуров Б. Г., Касымжанов А. Х.* Ал-Фараби в истории культуры. М., 1975.
* *Даукеева С.* Философия музыки Абу Насра Мухаммада аль-Фараби. Алматы: Фонд Сорос — Казахстан, 2002. — 352 с. — .
* *Касымжанов А. Х.* ''Абу-Наср аль-Фараби.'' М.: Мысль, 1982.
* *Кенисарин А. М., Нысанбаев А. Н.* Становление историко-философских идей в учениях Аристотеля и аль-Фараби // Вопросы философии. — 2005. — № 7. — С.136-145.
* *Кубесов А.* Математическое наследие ал-Фараби. Алма-Ата: Наука, 1974.
* *Нысанбаев А. Н.* Развитие фарабиеведения в Казахстане: итоги, проблемы и перспективы. // Вопросы философии. № 5. 2011. С.119-129.
* *Сагадеев А. В.* Учение Ибн Рушда о соотношении философии, теологии и религии и его истоки в трудах ал-Фараби. — В кн.: *Ал-Фараби. Научное творчество.* М., 1975.
* *Хайруллаев М. М.* Фараби, эпоха и учение. Ташкент, 1975.
* *Хайруллаев М. М.* Абу Наср ал-Фараби: 873—950. М., 1982.
* *Шаймухамбетова Г. Б.* Учение Платона об идеях и теория разума ал-Фараби. В кн.: *Ал-Фараби. Научное творчество.* М., 1975.
* *Madkour J.* La place d’al-Farabi dans l’ecole philosophique musulmane. P., 1934.
* *Habib Hassan Touma*. The Music of the Arabs. Trans. Laurie Schwartz. Portland (Oregon): Amadeus Press, 1996.
* *Fakhry M.* Al-Farabi, Founder of islamic neoplatonism: His life, works, and influence. Oxford: Oneworld Publications, 2002.
* *Marcinkowski C.* A Biographical note on Ibn Bajjah (Avempace) and an english translation of his Annotations to Al-Farabi’s «Isagoge». Iqbal Review, 43, p. 83-99.
* *Reisman D.* Al-Farabi and the Philosophical Curriculum. // *Adamson P., Taylor R.* The Cambridge Companion to Arabic Philosophy. Cambridge University Press, 2005.
* *Corbin, H.* History of Islamic Philosophy. London: Keagan Paul Int., 1993.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Арабскія філёзафы
Катэгорыя:Казаскія філёзафы
Катэгорыя:Сярэднявечныя навукоўцы
Катэгорыя:Сярэднявечныя філёзафы
Катэгорыя:Памерлі ў Дамаску
Катэгорыя:Асобы на банкнотах
Ходасы (Магілёўская вобласьць)

**Хо́дасы** — вёска ў Амсьціслаўскім раёне Магілёўскай вобласьці Беларусі. Уваходзіць у склад і зьяўляецца цэнтрам Ходасаўскага сельсавету.

## Насельніцтва
* 2010 год — 1854 чалавекі
* 1999 год — 2286 чалавек

## Крыніцы

Катэгорыя:Ходасаўскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Амсьціслаўскага раёну
Вязычын

Назву **Вязычын** маюць:

## Населеныя пункты
### [[Беларусь]]
* Вязычын — вёска ў Асіпавіцкім раёне Магілёўскай вобласьці
* Вязычын — вёска ў Бярэзінскім раёне Менскай вобласьці

## Глядзіце таксама
* Вяз
* Вязавая
* Вязавец
* Вязавіца
* Вязанка
* Вязань
* Вязаў
* Вязаўка
* Вязаўкі
* Вязаўніца
* Вязаўцы
* Вязаўшчына
* Вязкі
* Вязовец
* Вязок
* Вязынка
* Вязынь
* Вязычыно
* Вязычынь
* Вязьзе
* Завязьзе
Наўруз

**Наўру́з**(ад  — «новы дзень»), альбо **Міжнародны дзень Наўруз** (21 сакавіка) — сьвята новага году па астранамічным сонечным календары ў іранскіх і цюрскіх народаў. Наўруз зьяўляецца нацыянальнай традыцыяй, што ня мае прамых адносін ісламскіх звычаяў.

Паходжаньне гэтага сьвята сыходзіць сваімі каранямі ў дапісьмовую эпоху гісторыі чалавецтва. Афіцыйны статус ён набыў у Ахэмэнідзкай Імпэрыі, як рэлігійны сьвята зараастрызму. Працягвае адзначацца і пасьля арабскіх заваёў. У сучасны час адзначаецца ў дні, на якія прыходзіцца вясновае раўнадзенства.

Варта адзначыць, што Наўруз не сьвяткуецца арабамі. У Турцыі з 1925 году па 1991 год афіцыйна сьвяткаваньне Наўрузу было забаронена. У Сырыі сьвяткаваньне Наўрузу забаронена да гэтага часу.

30 верасьня 2009 году Наўруз быў уключаны ЮНЭСКО ў Сьпіс нематэрыяльнай культурнай спадчыны ЮНЭСКО, з гэтага часу 21 сакавіка абвешчана як *Міжнародны дзень Наўруз*.

## Крыніцы


Катэгорыя:21 сакавіка
Раёны Казахстану

У Казахстане раёны падзяляюцца на гарадзкія і сельскія. Усяго ў краіне 160 сельскіх і 17 гарадзкіх раёнаў.

Зьява падзелу сельскай мясцовасьці на раёны ў Казахстане паўстала яшчэ пры Савецкім Саюзе. Па функцыях сельскі раён аналягічны сельсавету. Сукупнасьць сельскіх раёнаў утвараюць вобласьць. У склад сельскага раёну ў Казахстане таксама ўваходзіць адміністрацыйныя адзінкі меншага парадку — сельская акруга.

Самы вялікі па плошчы раён — Улытаўскі раён Карагандзінскай вобласьці (122,9 тыс. км²). Самы маленькі па плошчы раён — Сайрамскі раён Паўднёва-Казахстанскай вобласьці (1,15 тыс. км²). Самы населены раён — Сарыягаскі раён Паўднёва-Казахстанскай вобласьці (315 742 чалавек (2015)). Самы маланаселены раён — Егіндыкольскі раён Акмалінскай вобласьці (6 325 чалавек (2015)).

## Глядзіце таксама
* Сьпіс раёнаў Казахстану

Катэгорыя:Раёны Казахстану
Эмрэ Джан

**Эмрэ Джан** (;  12 студзеня 1994 году) — нямецкі футбаліст, паўабаронца клюбу «Барусія» з Дортмунду і нацыянальнай зборнай Нямеччыны.

## Дасягненьні
**«Баварыя»**:
* Чэмпіён Нямеччыны: 2013
* Уладальнік Кубка Нямеччыны: 2013
* Уладальнік Супэркубка Нямеччыны: 2012
* Пераможца Лігі чэмпіёнаў: 2013

**«Ювэнтус»**:
* Чэмпіён Італіі: 2019
* Уладальнік Супэркубка Італіі: 2018

**«Барусія»**:
* Уладальнік Кубка Нямеччыны: 2021

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Профіль на soccerway.com

Катэгорыя:Нямецкія футбалісты
Ѫ

**Ѫ**, **ѫ** (**вялікі юс**; )&nbsp;— літара гістарычнае кірыліцы. Пазначала гук , які захаваўся ў некаторых словах беларускае мовы і сёньня. Выкарыстоўваецца ў царкоўнаславянскіх каляндарных табліцах. У даных табліцах там розныя гады адзначаюцца рознымі літарамі, у залежнасці ад таго, на які дзень прыпадае свята Вялікадня; вялікі юс адзначае тыя рэдкія гады, у якія Вялікдзень прыпадае на 24 красавіка: апошні раз гэта было ў 1888 годзе і зноў будзе толькі ў 2051 годзе.

У стараславянскім глагалічным альфабэце вялікі юс мае выгляд  і лічыцца 36-й літарай па парадку, у кірыліцы выглядае як  і займае 37-ю пазіцыю.

Лічбавага значэння ні ў глаголіцы, ані ў кірыліцы ня мае. Часам згадваецца пры пералічэньні літарвў царкоўнаславянскай азбукі; пры гэтым месца ў альфабэце можа быць розным (часта не толькі пасля юса малога, а адразу за **[[Ю]]**).

Назва «вялікі юс» умоўная; з старажытнасці прыйшло толькі само слова «юс», якое выкарыстоўваецца ў цяперашніх назвах чатырох літар (Ѧ, Ѫ, Ѩ, Ѭ).

## Вымаўленьне
Пачаткова вялікі юс абазначаў насавы галосны [ɔ̃], які вымаўляўся прыкладна як гук [он]. З X—XI стагодзьдзяў насавое вымаўленне ва ўсходнеславянскіх і паўднёваславянскі мовах прапала: у агульнаўсходнеславянскай мове вялікі юс стаў пазначаць гук [у] і быў заменены на літару У: *рѫка [ро<sup>н</sup>ка]* — рука, *дѫбъ [до<sup>н</sup>б] —* дубъ. У сучаснай беларускай мове літара «ѫ» не выкарыстоўваецца, але гукавое значэньне літары можна сустрэць у некаторых словах-атавізмах: *парѫчы* *[пар*'он**чы]'' — [[Парэнчы|парончы]], брѫза ''[бр**он**за]'' — [[бронза]], грѫка ''[ɣр**он**ка]'' — [[гронка]], бѫдар ''[б**он**дар]'' — [[Бондарства|бондар]], ''маѭтак [ма**йон**так]'' — [[маёнтак]], ''ксѭдз'' ''[кс**ьон*'дз]* — ксёндз.

Юсы
Чаган (возера)

**Чага́н** (або **Балапа́н**) — возера ў Казахстане, створанае Чаганскімі ядзерныя выпрабаваньнямі 15 студзеня 1965 году. Ядзерных выбухі праводзіліся для народнай гаспадаркі.

Вада ў возера паступае з ракі Шаган (прыток Іртыша). Часта згадваецца як «атамнае возера». Аб’ём вады ў возеры складае прыблізна 100 000 м³. Вада ў возеры радыеактыўная.

## Гісторыя
Ядзерны выбух быў зьдзейсьнены пад зямлёй у абалоне ракі Чаган, у сьвідравіне № 1004 на глыбіні 178 мэтраў 15 студзеня 1965 году, а 5.59.59 раніцы па Грынвічы. Надалей плянавалася ў Казахстане з дапамогай ядзерных выбухаў стварыць каля 40 штучных вадаёмаў агульным аб’ёмам 120—140 млн м³. У такіх глыбокіх рэзэрвуарах з аплаўленым дном і невялікім люстэркам выпарэньня плянавалася акумуляваць вясновыя сьцёкі вод.

У пачатку 1965 году рэчышча ракі Чаганкі злучылі з утворанай варонкай каналам. Пазьней тут была пабудавана каменна-земляная плаціна з водапрапускальнымі збудаваньнямі.

## Характарыстыка
Плошча возера Чаган — 5,92 км². Аб’ём вады — 19,1 млн куб. м. Глыбіня — каля 100 мэтраў.

## Крыніцы

## Літаратура
* Казахская энциклопедия, Том 9. Раздел 18.
* *Лео Германн.* Правда о великой лжи. Том 2. С.-Петербург, 1999 г.

## Вонкавыя спасылкі
* Савецкая праграма мірнага выкарыстаньня ядзерных выбухаў
* О советской ядерной программе
* Россия сегодня документальный фильм
* Озеро Чаган на карте Google

Катэгорыя:Азёры Казахстану
Катэгорыя:Кратарныя азёры
Белавеская града

**Белаве́ская града́** знаходзіцца ў паўночнай частцы Прыбужанскай раўніны, у Камянецкім і Пружанскім раёнах Берасьцейскай вобласьці.

Цягнецца ад мяжы з Польшчай праз Белавескую пушчу ў бок мястэчка Шарашова і места Пружаны ў выглядзе слабапукатай да поўдня дугі вышынёй 180—200 м (да 203 м). Зьяўляецца часткай канцова-марэнных утварэньняў адной са стадый адступаньня дняпроўскага ледавіку. Белавеская града больш старажытная, чым узвышшы Беларускай грады. Прымеркавана да Падляска-Берасьцейскай упадзіны.

Адклады антрапагену магутнасьцю 80—140 м сфармаваныя ледавікамі раньняга, часткова сярэдняга плейстацэну, у іх разьвітыя гляцыя-тэктанічныя парушэньні. Паверхня грады складзена з пясчанага і жвірова-галечнага матэрыялу, значна размытая. Вылучаюцца спадзістахвалістыя падняцьці адноснай вышынёй 20—30 м (горы Казіная, Крамянёвая і інш.). Скразныя даліны злучаюць вярхоўі асноўных рэк: Нарава і Ясельды, Нараўкі і Левай Лясной. Па градзе праходзіць частка водападзелу паміж Балтыйскім (рэкі Нараў з Нараўкай і Левая Лясная) і Чорным (Ясельда з прытокамі) морамі. У паўднёва-заходняй частцы Белавескай грады стрататыповы разрэз Белавескага міжледавікоўя.

## Літаратура
* 

Катэгорыя:Узвышшы Беларусі
Катэгорыя:Геаграфія Камянецкага раёну
Катэгорыя:Геаграфія Пружанскага раёну
Мазалава (Магілёўская вобласьць)

**Ма́залава** — вёска ў Беларусі, на левым беразе ракі Белай Натапы. Цэнтар сельсавету Амсьціслаўскага раёну Магілёўскай вобласьці.

## Назва

Мазела, Мазала або Масіла (Mazela, Mazola, Massila) — імя германскага паходжаньня.

## Насельніцтва
* 1910 год — 273 чалавекі
* 1999 год — 682 чалавекі
* 2010 год — 689 чалавек

## Крыніцы

Катэгорыя:Мазалаўскі сельсавет (Амсьціслаўскі раён)
Катэгорыя:Населеныя пункты Амсьціслаўскага раёну
Валеры Чэкман

**Вале́ры Мікала́евіч Чэ́кман** (***Чэкманас***, ; 25 кастрычніка 1937, Чаркаская вобласьць — 17 сакавіка 2004, Вільня) — летувіскі мовазнаўца, славіст.

## Жыцьцяпіс
У 1955 року скончыў Кіеўскую сувораўскую вучэльню, у 1964 — Растоўскі дзяржаўны ўнівэрсытэт.

Працаваў у Інстытуце мовазнаўства імя Якуба Коласа Акадэміі навук Беларускай ССР, у 1979 пачаў чытаць лекцыі ў Віленскім дзяржаўным унівэрсытэце, дзе ў 1982 атрымаў ступень доктара філялягічных навук, а праз тры гады — званьне прафэсара. У 1988—1999 роках загадваў катэдрай славянскай філялёгіі Віленскага ўнівэрсытэту. У 1995 стаў галоўным рэдактарам часопісу «Slavistica Vilnensis».

Пахаваны на могілках у .

## Дзейнасьць
З 2000 року быў дырэктарам Цэнтру дасьледаваньняў культурных грамадаў Віленскага ўнівэрсытэту. Дасьледаваў узаемадзеньне моваў, гісторыю і культуру славянскіх народаў, сувязі беларускай і летувіскай моваў.

## Выбраная бібліяграфія
* «Гукі беларускай мовы» (1972, з Аляксандрам Падлужным)
* «Исследования по исторической фонетике праславянского языка» («Дасьледаваньні па гістарычнай фанэтыцы праславянскай мовы», 1979)
* «К социолингвистической характеристике польских говоров белорусско-литовского пограничья» («Да сацыялінгвістычнай характарыстыкі польскіх гаворак беларуска-летувіскага памежжа», 1982)
* «Грамматические литуанизмы в польских периферийных говорах белорусско-литовского пограничья» («Граматычныя летувізмы ў польскіх пэрыфэрыйных гаворках беларуска-летувіскага памежжа», 1988)
* «Славянские языки и славянские народы: истоки родства» («Славянскія мовы і славянскія народы: вытокі роднасьці», 1985)
* «Введение в славянскую филологию» («Уводзіны ў славянскую філялёгію», 1988)
* «Fonetyka i fonologia języka bialoruskiego z elementami fonetyki i fonologii ogólnej» («Фанэтыка і фаналёгія беларускай мовы з элемэнтамі агульнай фанэтыкі а фаналёгіі», 1988)
* «Литовский язык для всех» («Летувіская мова для ўсіх», 1992—1993, падручнік у пяці частках, разам з Ірэнай Альжбэтай Чэкманене)

## Крыніцы

Катэгорыя:Летувіскія мовазнаўцы
Катэгорыя:Савецкія мовазнаўцы
Катэгорыя:Летувіскія славісты
Катэгорыя:Савецкія славісты
Катэгорыя:Выпускнікі Растоўскага дзяржаўнага ўнівэрсытэту
Катэгорыя:Выпускнікі Кіеўскай сувораўскай вайсковай вучэльні
Аляксандар Чарненка (вайсковец)

**Алякса́ндар Чарне́нка** () — вайсковец, жаўнер Узброеных сілаў Украіны.

## Узнагароды
За асабістую мужнасьць ды гераізм, выяўленыя ў ахове дзяржаўнага сувэрэнітэту ды тэрытарыяльнае цэласнасьці Ўкраіны, вернасьць вайсковай прысязе падчас расейска-украінскае вайны ўзнагароджаны 
* ордэнам «За мужнасьць» III ступені (25.3.2015)

## Вонкавыя спасылкі
* 

Катэгорыя:Украінскія вайскоўцы
Ѳ

**Ѳ**, **ѳ** (**фіта́**, ; )&nbsp;— перадапошняя літара стара- і царкоўнаславянскай кірыліцы, апошняя (пасьля выхаду з ужытку ў канцы XIX стагодзьдзя іжыцы) літара дарэвалюцыйнага расейскага альфабэту. Да 1897 году выкарыстоўвалася ва ўдмурцкім альфабэце.

## Гісторыя
Паходзіць ад грэцкай літары тэта , якая мае лікавае значэньне&nbsp;— 9. У кірыліцы выглядае як  (у некаторых почырках і шрыфтах гарызантальная рыса перасякае авал прыкметна ніжэй за сярэдзіну ці нават тычыцца яго зьнізу, што можа прыводзіць да зьмешваньня гэтай літары з Д). У пачатковай глаголіцы, як мяркуюць, фіта адсутнічала; у пазьнейшай сустракаецца запазычаная ці то непасрэдна з грэцкага, ці то нават з кірыліцы літара  , якая ня мае лічбавага значэньня.

Літара **Ѳ** пазначала гук, блізкі да ангельскага глухога . У царкоўнаславенскіх тэкстах украінска-беларускага зводу чыталася як , а царкоўнаславенскіх тэкстах расейскага зводу як  і прыкладна да сярэдзіны XVII стагодзьдзя выкарысталася як варыянт літары Ф (хверт), безадносна этымалёгіі.

Пазьней розначытаньні паўплывалі на сучаснае адрозьненьне чытаньня словаў у беларускае і расейскае мовах:

## Алеуцкая мова
Фіта выкарыстоўваецца ў кірылічнай вэрсіі алеуцкага альфабэту, звычайна ў запазычаных словах.

## Расейская мова
У першым варыянце расейскага альфабэту Пятра I (1707—1708) літара Ф была выключана, і фіта стала адзіным спосабам адлюстраваньня /f/. Пазьней (1710 год) літара Ф (з такім жа этымалягічным правілам напісаньня **Ѳ** і Ф) была адноўлена, і абедзьве літары існавалі адначасова да рэформы правапісу 1918 году, калі фіта была ліквідавана й заменена літарай Эф .

Многія грэцкія словы з тэтай былі прыняты ў расейскую мову праз Т замест фіты (пераважна праз лацінскую або іншыя заходнееўрапейскія мовы): театръ (тэатар), теорема (тэарэма), атлетъ (атлет), пантера (пантэра), фталевый (фталевы) і г. д. Часам існавала дваістае напісаньне й вымаўленьне: аѳеизмъатеизмъ (атэізм), алгориѳмъалгоритмъ (альгарытм), каѳолическийкатолический (каталіцкі) і інш.; варыянты зь фітай (у сучасным правапісе з Ф) звычайна больш архаічныя ці асаблівыя.

## Румынская мова
У румынскай мове **Ѳ** мае назву тыта й зьяўляецца часткай румынскага кірылічнага альфабэту, які выкарыстоўваўся прыкладна да 1860 году.

## Старажытнарасейская й царкоўнаславянская мовы
Традыцыйная расейская назва літары&nbsp;— *фита́* (ці, у напісаньні да 1918 году, *ѳита́*). Фіта ў асноўным выкарыстоўвалася для запісу ўласных імёнаў і запазычаных словаў, якія паходзяць з грэцкай мовы або празь яе. Расейцы вымаўлялі гэтыя імёны з гукам /f/ замест /θ/, напрыклад, «Тэадор» вымаўляўся як «Феадор» (цяпер «Фёдор»).

Раньнія тэксты на расейскай мове (і ў расейскай рэдакцыі царкоўнаславянскай) дэманструюць узрастаючую ўзаемазаменнасьць Ѳ і Ф. Некаторыя пісцы аддавалі перавагу адной зь дзьвюх літар і ігнаравалі другую. Існавала артаграфічная сыстэма напісаньня **Ѳ** у пачатковай пазыцыі й Ф у іншым месцы. Зь сярэдзіны XVII стагодзьдзя выбар паміж **Ѳ** і Ф быў адрэгуляваны ў адпаведнасьці з грэцкім паходжаньнем, сыстэмай, якая дагэтуль выкарыстоўваецца ў царкоўнаславянскай артаграфіі.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Пашыраныя кірылічныя літары
Віктар Бялевіч

**Віктар Бялевіч** (10 ліпеня 1942 — 2 чэрвеня 2018) — беларускі баскетбольны трэнэр. Заслужаны трэнэр Рэспублікі Беларусь.

Скончыў аддзяленьне баскетболу ў БДВФК. Сам прафэсійным баскетбалістам ён ня стаў, аднак з 1966 году сам вельмі добра вучыў гэтаму іншых працуючы трэнэрам у Рэспубліканскай вучэльні алімпійскага рэзэрву, а таксама ў пэўныя часы трэнэрам розных каманд.

Пад яго пачаткам ў 1996 годзе каманда «РВАР» стала срэбраным прызэрам IV чэмпіянату Рэспублікі Беларусь па баскетболе сярод жаночых каманд.

З 1975 па 1989 году быў трэнэрам БК «Гарызонт» і дырэктарам спартшколы. У 1989 годзе каманда «Гарызонт» становіцца срэбраным прызэрам чэмпіянату СССР. У 1980-х гадах таксама быў трэнэрам жаночай нацыянальнай каманды БССР разам з Халіпскім.

З 1999 па 2002 гады — галоўны трэнер жаночай нацыянальнай каманды Беларусі. Лічыўся адным зь лепшых баскетбольных жаночых трэнэраў Беларусі.

## Крыніцы

Катэгорыя:Беларускія баскетбольныя трэнэры
Катэгорыя:Заслужаныя трэнэры Беларусі
Аляксандар Шымкавяк

**Аляксандар Станіслававіч Шымкавяк** (1955, Бабруйск — , Гародня) — беларускі баскетбольны трэнэр. Заслужаны трэнэр Рэспублікі Беларусь.

## Жыцьцяпіс
Бацька яго, удзельнік Вялікай Айчыннай, пасьля вайны працаваў старшым інспэктарам суднаходзтва. Школьнікам стаў чэмпіёнам Бабруйска па скачках у вышыню. У школе захапляўся ня толькі скачкамі і баскетболам, але і грэка-рымскай барацьбой.

Пасьля заканчэньня бабруйскай школы паступіў у Магілёўскі машынабудаўнічы інстытут. У інстытуце ажаніўся са студэнткай Любоўю. Быў накіраваны па разьмеркаваньні ў Калінінград, але з-за сьмерці бацькі вярнуўся з жонкай у Бабруйск, дзе стаў выкладаць у аўтатранспартным тэхнікуме. Быў сакратаром камсамольскай арганізацыі навучальнай установы, вёў у тэхнікуме сэкцыю па жаночым баскетболе.

Неўзабаве перайшоў працаваць трэнэрам па баскетболе ў дзіцяча-юнацкую спартовую школу №2 Бабруйска, дзе стварыў першы ў Беларусі прафэсійны жаночы баскетбольны клюб «Гермэс». Гэта каманда заваявала срэбраныя мэдалі беларускага чэмпіянату.

У 1998 годзе пераехаў у Гародню. Праз два гады пад яго кіраўніцтвам баскетбольны клюб «Алімпія» заваяваў золата рэспубліканскага чэмпіянату. У наступныя гады «Алімпія» агулам 8 разоў заваёўвала залатыя ўзнагароды на першынстве краіны. У 2013 годзе „Алімпія” выйграла розыгрыш Балтыйскай лігі. Стварыў у Гародні добрую сыстэму падрыхтоўкі баскетбалістак, ад юнацкай школы да прафэсійнай каманды, якая зьяўлялася кузьняй для нацыянальнай зборнай.

З 1998 па 2017 гады ўзначальваў моладзевыя зборныя Беларусі. У 2013 годзе пад яго кіраўніцтвам жаночая моладзевая зборная заняла чацьвёртае месца ў Чэмпіянаце Эўропы.

У 2015 годзе перанёс апэрацыю на сэрцы, але вярнуўся да трэнэрскай дзейнасьці.

Раніцай 21 лютага 2018 году правёў трэніроўку, а ўвечары яго не стала.

## Асабістае жыцьцё
Першая жонка Любоў захварэла пасьля Чарнобыля і памерла ад анкалёгіі, пакінуўшы сына Вячаслава. Баскетбалістка Вікторыя Дацун, капітан каманды «Гермэс», дапамагала  трэнэру даглядаць за паралізаванай жонкай, глядзець за маленькім сынам. Доўгі час Шымкавяк і Дацун жылі ў грамадзянскім шлюбе. Калі яго ў 1998 годзе запрасілі працаваць трэнэрам у Гародню, пара расьпісаліся. Ад гэтага шлюбу нарадзілася дачка Аляксандра.

## Узнагароды
* 2011 — Заслужаны трэнэр Рэспублікі Беларусь 
* 2016 — Ляўрэат спэцыяльнай прэміі прэзыдэнта Рэспублікі Беларусь "Беларускі спартыўны Алімп».

Сямейная пара Шымкавяк і Дацун — трэнеры-выкладчыкі па баскетболе вышэйшай катэгорыі Гарадзенскага дзяржаўнага вучылішча алімпійскага рэзэрву.

## Крыніцы

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Бабруйску
Катэгорыя:Памерлі ў Горадні
Катэгорыя:Беларускія баскетбольныя трэнэры
Катэгорыя:Заслужаныя трэнэры Беларусі
Прыцерпа

Назву **Прыцерпа** маюць:

* Прыцерпа — вёска ў Асіповіцкім раёне Магілёўскай вобласьці
* Прыцерпа — вёска ў Бярэзінскім раёне Менскай вобласьці
Бялевіч

**Бялевіч** — прозьвішча:

Носьбіты:

* Аляксей Бялевіч (н. 1995) — беларускі футбаліст
* Антон Бялевіч (1914 — 1978) — беларускі паэт
* Віктар Бялевіч (1942 — 2018) — беларускі баскетбольны трэнэр
* Канстанцін Бялевіч (1825 — 1890) — расейскі пісьменьнік
* Леў Бялевіч (1926 — 2015) — сябра Глыбоцкай групы моладзевай падпольнай арганізацыі Саюз беларускіх патрыётаў
* Тацьцяна Бялевіч (н. 1949) — расейская акторка
* Яфім Бялевіч (1888 — 1942) — дзяяч беларускага нацыянальнага руху
Разанцы

**Раза́нцы** — вёска ў Амсьціслаўскім раёне Магілёўскай вобласьці Беларусі. Уваходзіць у склад Сапрынавіцкага сельсавету.

## Насельніцтва
* 2010 год — 682 чалавекі
* 1999 год — 662 чалавекі

## Крыніцы

Катэгорыя:Сапрынавіцкі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Амсьціслаўскага раёну
Кубак Беларусі па баскетболе

**Кубак Беларусі па баскетболе** — штогадовы турнір, які праводзіць Беларуская фэдэрацыя баскетболу.

## Гісторыя
Кубак Беларусі па баскетболе сярод мужчынскіх каманд праводзіцца з 1997 году. Першым пераможцам стала каманда, складзеная з гульцоў менскіх клюбаў «Аўтазаводзец-Джэнці» і «РВАР».

Першапачаткова турнір праводзіўся напрыканцы вясны, пасьля заканчэньня Чэмпіянату Беларусі, пераможца вызначаўся па выніках групавога турніру. У 1999 годзе падчас правядзеньня турніру было перанесена на восень, напярэдадні чэмпіянату краіны, а пераможца ўпершыню вызначаўся па выніках Фіналу чатырох. У пачатку-сярэдзіне 2000-х гадоў пераможца вызначаўся ў фінальным матчы паміж лепшымі камандамі групавога этапу.

З 2008 году гульні групавога этапу праходзілі восеньню, а пераможца вызначаўся ў Фінале чатырох, які праходзіў у сьнежні. У 2017 годзе розыгрыш кубка праходзіў восеньню, пераможца і прызэры вызначаліся па выніках групавога турніру.

## Пераможцы

## Вонкавыя спасылкі
* Кубак Беларусі-2017 на сайце Беларускай фэдэрацыі баскетболу
* Кубок Беларуси. Девятикратные («Прессбол» 09.10.2017 г.)
* Кубак Беларусі-2016 на сайце Беларускай фэдэрацыі баскетболу
*  Кубки Беларуси. Клубный подряд («Прессбол» 29.11.2016 г.)
* Кубак Беларусі-2015 на сайце Беларускай фэдэрацыі баскетболу
* Кубак Беларусі-2014 на сайце Беларускай фэдэрацыі баскетболу
* Кубак Беларусі-2013 на сайце Беларускай фэдэрацыі баскетболу
* Кубак Беларусі-2012 на сайце Беларускай фэдэрацыі баскетболу
* Кубак Беларусі-2011 на сайце Беларускай фэдэрацыі баскетболу
* «Финал четырёх». Кубковая лихорадка («Прессбол» 19.12.2013 г.)
*  Кто бы сомневался! («Спортивная панорама» 12.12.2011 г.)
* Кубок Беларуси. Неукротимые «драконы» («Прессбол» 23.12.2015 г.)
* Кубок Беларуси. Финал четырёх. Непобедимые «драконы» («Прессбол» 29.12.2014 г.)
* Кубок Беларуси. «Финал четырёх». «Цмокі» вне конкуренции («Прессбол» 23.12.2013 г.)
* Кубок Беларуси. Драконовский загон («Прессбол» 26.12.2012 г.)
* Кубок Беларуси. Финал четырёх. Шарко против судейского произвола («Прессбол» 12.12.2011 г.)
* Кубок Беларуси. Финал четырёх. Кубок чемпиона («Прессбол» 20.12.2010 г.)
* Кубок Беларуси. Впервые «Минск» («Прессбол» 21.12.2009 г.)
* Кубок Беларуси. «Виталюр» вернул себе Кубок («Прессбол» 23.12.2008 г.)
* Кубок Беларуси. Трофей «на родину»! («Прессбол» 16.10.2007 г.)
* Кубок Беларуси. …А поезд ушел («Прессбол» 17.10.2006 г.)
* Кубок Беларуси. Чемпион сделал дубль («Прессбол» 18.10.2005 г.)
* Кубок страны. Презентация обновления («Прессбол» 27.09.2004 г.)
* Кубок Беларуси. Время новое, герои старые («Прессбол» 29.09.2003 г.)
* Кубок Беларуси. Вынужденное омоложение («Прессбол» 16.09.2002 г.)

## Крыніцы

## Глядзіце таксама
* Чэмпіянат Беларусі па баскетболе


Катэгорыя:Зьявіліся ў 1997 годзе
Альсыдэс Гіджа

**Альсы́дэс Эдга́рда Гі́джа Пэрэ́йра** (; 22 сьнежня 1926, Мантэвідэо, Уругвай — 16 ліпеня 2015, Мантэвідэо, Уругвай) — уругвайска-італьянскі футбаліст, правы паўабаронца зборных Уругваю і Італіі. Чэмпіён сьвету 1950 року.

## Жыцьцяпіс
Сям’я Гіджы паходзіць з Санвіка ў Тычына (Швайцарыя).

## Кар’ера
Прафэсійную кар’еру пачаў у 1946 року ва ўругвайскім «Суд Амэрыка», адзін сэзон правёў у аргентынскім «Атлетыка Атлянта». Двойчы станавіўся чэмпіёнам краіны ў складзе «Пэньяролю». Пасьля пераехаў у Італію, станавіўся ўладальнікам эўрапейскага Кубка кірмашоў разам з «Ромай» і чэмпіёнам Італіі зь «Мілянам». Завяршыў гульнявую кар’еру на радзіму, дзе выступаў за сталічны клюб «Данубіё» у 1962—1967 роках.

Дэбютаваў у складзе нацыянальнай зборнай Уругваю ў 1950 року і ў тым жа годзе стаў чэмпіёнам сьвету, аддаўшы пас і забіўшы пераможны гол у вырашальным матчы з Бразыліяй.

Пасьля пераезду ў Італію паводле распаўсюджанае тады практыкі атрымаў італьянскае грамадзянства і ў 1957—1959 згуляў пяць матчаў за італьянскую зборную.

Пасьля доўгага перапынку распачаў у 1980 року трэнэрскую кар’еру на пасадзе трэнэрскага штабу «Пэньяролю». Абмежаваўся толькі гэтым клюбам.

## Дасягненьні

### Клюбныя
;Пэньяроль
* Чэмпіён Уругваю: 1949, 1951
;Рым
* Уладальнік Кубка кірмашоў: 1960—61
; Мілян
* Чэмпіён Італіі: 1961—62

### Міжнародныя
* Чэмпіён сьвету: 1950

### Індывідуальныя
* Зборная ўсіх зорак чэмпіянату сьвету па футболе: 1950
* Залатая нага: 2006
* Заля славы «Ромы»

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Профіль ФІФА 
* Статыстыка

Катэгорыя:Уругвайскія футбалісты
Катэгорыя:Італьянскія футбалісты
Катэгорыя:Чэмпіёны сьвету па футболе
Катэгорыя:Уругвайскія футбольныя трэнэры
Катэгорыя:Трэнэры футбольнага клюбу «Пэньяроль» Мантэвідэо
Петравіцы

**Петравіцы** () — вёска ў Мазавецкім ваяводзтве Польшчы, уваходіць у склад гміны Карчаў. У вёсцы ёсьць возера.

Катэгорыя:Вёскі Мазавецкага ваяводзтва
Бязгачава

**Бязга́чава** — вёска ў Амсьціслаўскім раёне Магілёўскай вобласьці Беларусі. Уваходзіць у склад Капачоўскага сельсавету.

## Насельніцтва
* 2010 год — 13 чалавек
* 1999 год — 43 чалавекі

## Крыніцы

Катэгорыя:Капачоўскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Амсьціслаўскага раёну
Асяродак

Назву **Асяродак** маюць:

## Населеныя пункты
### [[Беларусь]]
* Асяродак — вёска ў Асіпавіцкім раёне Магілёўскай вобласьці
* Асяродак — вёска ў Старадароскім раёне Менскай вобласьці

## Глядзіце таксама
* Асяродзьдзе