Вайсковы пераварот у Летуве (1926)

**Вайсковы пераварот у Летуве** () — вайсковы пераварот у Летуве, які прывёў да зьмены дэмакратычна абранага ўраду да кансэрватыўнай аўтарытарнай улады на чале з Антанасам Сьмятонам. Пераварот адбыўся 17 сьнежня 1926 году і быў у значнай ступені арганізаваны вайскоўцамі. Роля Сьмятоны застаецца пад пытаньнем. Пераварот зьдзейсьніў Саюз летувіскіх нацыяналістаў, найбольш кансэрватыўнай партыі на той час. Да 1926 Саюз летувіскіх нацыяналістаў быў малавядомай нацыяналістычнай партыяй. У 1926 годзе ў яго складзе было каля 2000 чалавек і ён атрымаў толькі тры месцы ў парлямэнце на парлямэнцкіх выбарах.

 
Летувіская хрысьціянска-дэмакратычная партыя, найбуйнейшая партыя ў Сэйме ў той час супрацоўнічала з вайскоўцамі і надала канстытуцыйную легітымнасьць перавароту, але не атрымала пасадаў ў новым урадзе і расьпусьцілася ў траўні 1927 году. Пасьля гэтага вайскоўцы атрымалі ўладу над грамадзянскім урадам, і ён перастаў граць вызначальную ролю ў палітычным жыцьці. Сьмятона і яго партыя заставаліся ва ўладзе да 1940 году, калі Летува была акупаваная Савецкім Саюзам.

## Перадумовы
Тэрыторыя сучаснай Летувы была далучана да Расейскай імпэрыі ў 1795 годзе, разам зь іншымі землямі ВКЛ. Падчас Першай сусьветнай вайны гэтыя землі былі  захоленыя Нямеччынай, і абвясьцілі сябе незалежнай дзяржавай 16 лютага 1918 году. Пэрыяд (1918—1920) вядомы ў гістарыяграфіі Летувы як вайна за незалежнасьць. Спачатку затрымлівалася міжнароднае прызнаньне і стварэньне палітычных інстытутаў Летувы. Летувіская армія змагалася з бальшавікамі, войскамі Бэрмонд-Авалава і Польшчай. У кастрычніку 1920 году ў склад Польшчы трапіла  Вільня (былую сталіцу ВКЛ) і Віленскі край, на які акрамя Летувы прэтэндавала і Беларусь, бо ў ваколіцах пражывала большасьць беларускамоўнага насельніцтва. Сталіцай Летувы была прызначана Коўна.

Устаноўчы сход Летувы, абраны ў красавіку 1920 году, у жніўні 1922 прыняў Канстытуцыю; выбары ў Першы Сэйм адбыліся ў кастрычніку 1922. Найбольш спрэчным канстытуцыйным пытаньнем была роля прэзыдэнта. У рэшце рэшт, паўнамоцтвы ўрада былі перададзены на карысьць аднапалатнага парлямэнту (Сэйм). Дэпутаты Сейму абіраліся народам на трохгадовы тэрмін. Кожны новы Сэйм абіраў прэзыдэнта, які быў ўпаўнаважаны прызначаць прэм’ер-міністра. Прэм’ер-міністар зацьвярджаў кабінэт міністраў. Прэзыдэнцкі тэрмін быў абмежаваны ня больш за два трохгадовых тэрміна запар. Парлямэнцкая сыстэма выявілася няўстойлівай. У пэрыяд зь лістападу 1918 году па сьнежань 1926 году было сфармавана 11 кабінэтаў міністраў .

Асноўнымі палітычнымі ўдзельнікамі перавароту былі актыўныя дзеячы пэрыяду руху за незалежнасьць і ў першыя гады рэспублікі: Антанас Сьмятона быў першым прэзыдэнтам Летувы ў пэрыяд з красавіка 1919 па чэрвень 1920 гг. Пасьля ён адышоў ад актыўнай палітычнай дзейнасьці. Друкаваў палітычную крытыку — праз гэта быў зьняволены на кароткі тэрмін у 1923; Аўгусьцінас Вальдэмарас прадстаўляў Летуву на Берасьцейскіх перамовах у 1918 годзе і пазьней быў прэм’ер-міністрам, міністрам абароны і міністрам замежных спраў. Ён сышоў у адстаўку ў 1920 годзе, працягваў пісаць і публікаваць палітычную крытыку, празь якую таксама быў прысуджаны да кароткага тэрміну зьняволеньня ; Казіс Грынюс узначальваў камісію па рэпатрыяцыі пасьля Першай сусьветнай вайны, і быў кіраўніком Шостага Кабінэту міністраў у Першым і Другім складах Сэйму. Мікалас Сьлежавічус быў прэм’ер-міністрам у 1918 і 1919 годзе, займаўся арганізацыяй летувіскіх узброеных сілаў у 1920 годзе, і быў чальцом Другога Сэйму паміж 1922 і 1926 .

## Выбары ў парлямэнт 1926 году

Паміж 8 і 10 траўня 1926 году, былі праведзены чарговыя выбары ў Трэці Сэйм. Упершыню з 1920 году, блёк на чале зь летувіскай Хрысьціянска-дэмакратычнай партыяй, якую моцна падтрымлівала Рымска-каталіцкай царква і духавенства, не атрымаў большасьці месцаў у парлямэнце. Летувіскія грамадзяне былі расчараваныя гэтай партыяй, а яе чальцы былі ўцягнутыя ў некалькіх фінансавых скандалаў: Юозас Пурыцкас, злоўжываючы сваімі дыпляматычнымі паўнамоцтвамі ў Маскве быў уцягнуты ў скандал з какаінам і сахарынам; Элізэюс Драўгеліс і Пятрас Ёсукас былі ўдзельнікамі скандалу, зьвязанага з закупкамі замежных тавараў замест летувіскіх; міністар фінансаў, Вітаўтас Пэтруліс, пералічыў вялікую суму грошай зь дзяржаўнага бюджэту на свой асабісты рахунак. Стратэгіі партыі для барацьбы з эканамічным крызісам ўспрымаліся як неэфэктыўныя. Дадатковая напружанасьць ўзьнікла, калі Канкардат 1925 году ў аднабаковым парадку прызнаў Вільню царкоўнай правінцыяй Польшчы, нягледзячы на ​запыты зь Летувы аб кіраўніцтве Вільняй непасрэдна з Рыму. Папа фактычна прызнаў польскія прэтэнзіі на Вільню, што стала прычынай страты даверу да летувіскіх хрысьціянскіх дэмакратаў. Дыпляматычныя адносіны з Ватыканам былі разарваныя , і не палепшыліся, калі ў красавіку 1926 Папа Піюс XI у аднабаковым парадку стварыў і рэарганізаваў летувіскую царкоўную правінцыю без уліку летувіскіх прапаноў і патрабаваньняў.

Сялянскі саюз і сацыял-дэмакраты сфармавалі левую кааліцыю ў апазыцыі да хрысьціянскіх дэмакратаў. Але кааліцыя  не склала большасьць, і тады ў яе ўвайшлі  прадстаўнікі меншасьцяў Летувы: немцы Клайпедзкага краю, палякі, жыды і  7 чэрвеня, Казіс Грынюс быў абраны 3-м Прэзыдэнтам Летвы, а Мікалас Сьлежавічус стаў прэм’ер-міністрам. Абодва былі сябрамі Сялянскага народнага саюзу.

## Пераварот

Позна ўвечары 16 сьнежня, савецкі консул паведаміў Сьлежавічусу аб магчымым перавароце ў наступную ноч, але Сьлежавічус не зьвярнуў увагі на гэта папярэджаньне. Пераварот пачаўся ў ноч на 17 сьнежня 1926 году на 60-годзьдзе Прэзыдэнта Казіса Грынюса, якое сьвяткавалася ў Коўне, з удзелам шматлікіх дзяржаўных урадоўцаў. Уночы войскі занялі цэнтральныя вайсковыя і ўрадавыя ўстановы і арыштавалі некалькі чалавек. Палкоўнік Казіс Шкірпа, які ініцыяваў праграму вайсковай рэформы, паспрабаваў аб’яднаць войскі супраць перавароту, але неўзабаве быў арыштаваны. Сэйм быў разагнаны і прэзыдэнт Грынюс быў зьмешчаны пад хатні арышт. Палкоўнік Павілас Плехавічус быў вызвалены зь вязьніцы (ён адбываў 20-дзённы тэрмін пасьля бойкі зь іншым афіцэрам) і быў абвешчаны дыктатарам Летувы. У той жа дзень, палкоўнік Плехавічус прапанаваў Сьмятоне стаць новым прэзыдэнтам і нармалізаваць сытуацыю. Вайскоўцы імкнуліся стварыць уражаньне, што пераварот быў выключна іх ініцыятывай, што Сьмятона ня ўдзельнічаў у ім, і што ён далучыўся толькі ў адказ на запрашэньне, каб служыць у якасьці «выратавальніка нацыі». Прэм’ер-міністар Сьлежавічус падаў у адстаўку, і прэзыдэнт Грынюс прызначыў Аўгусцінаса Вальдемараса ў якасьці новага прэм’ер-міністра.

Сьмятона і Вальдэмарас, як прадстаўнікі Нацыянальнага Саюзу Летувы, запрасілі хрысьціянскіх дэмакратаў далучыцца да іх у фармаваньні новага ўраду. Тыя пагадзіліся неахвотна. Хрысьціянскія дэмакраты лічылі, што яны маглі б лёгка перамагчы ў пазачарговых выбарах у Сэйм, прыйсьці да ўлады канстытуцыйным шляхам і ня мець наўпроставай сувязі зь пераваротам. У адпаведнасьці з гэтай стратэгіяй, яны дазволілі сябрам Нацыянальнага саюзу Летувы заняць важная пасты ва Ўрадзе.

На 19 сьнежня 42 дэлегаты сэйму сустрэліся (без сацыял-дэмакратаў і сялянскага народнага саюзу) і абралі  Аляксандраса Стульгінскіса новым сьпікерам Сэйму. На працягу некалькіх гадзін, перш чым Сьмятона быў абраны прэзыдэнтам, Стульгінскіс быў фармальным кіраўніком дзяржавы (38 дэпутатаў прагаласавалі за, двое супраць, і двое ўстрымаліся). Сэйм вынес вотум даверу новаму кабінэту міністраў, створанаму Вальдемарасам , Канстытуцыйныя фармальнасьці былі выкананыя  Былі замацаваныя і іншыя галоўныя ролі: Антанас Меркіс стаў на чале міністэрства абароны, а Ігнас Мустэйкіс на чале міністэрства ўнутраных спраў .

## Крыніцы

Катэгорыя:Гісторыя Летувы
Летува
Катэгорыя:Падзеі 1926 году