open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Жыцьцё іншых

«**Жыцьцё іншых**» (, ) — нямецкі драматычны трылер 2006 году, дэбют сцэнарыста і кінарэжысэра Флёрыяна Гэнкеля фон Донэрсмарка. Фільм паказвае жыцьцё ў НДР. Адмысловая служба Штазі жорстка кантралюе жыцьцё грамадзян і асабліва культурных дзеячоў.

У Нямеччыне фільм выйшаў у пракат 26 сакавіка 2006 году. У гэты самы час кінасцэнар фільму быў надрукаваны нямецкім выдавецкім домам «Suhrkamp Verlag». У ЗША прэм’ера адбылася 3 верасьня 2006 году на Міжнародным кінафэстывалі ў Тэлурыдзе, а пракат пачаўся 12 лістапада.

Фільм зьяўляецца ляўрэатам прэміі «Оскар» 2007 году ў намінацыі «Найлепшы фільм на замежнай мове». Раней, у Нямеччыне, фільм атрымаў сем прэміяў «Deutscher Filmpreis», сярод іх: «найлепшы фільм», «найлепшы рэжысэр», «найлепшы сцэнар», «найлепшы актор» і «найлепшы актор другога пляну»; заяўляўся ў 11 намінацыях, тым самым усталяваў новы рэкорд па колькасьці намінацыяў за адзін год на вышэйшую нямецкую кінапрэмію. Таксама стужка прымала ўдзел у намінацыі «найлепшы фільм на замежнай мове» на 64-ю прэмію «Залаты Глёбус». У сьвеце касавыя зборы стужкі складаюць больш за 77 млн даляраў пры бюджэце ў 2 млн даляраў.

## Сюжэт
Усходні Бэрлін. 1984 год. Адмысловая служба Штазі жорстка кантралюе жыцьцё грамадзян. Фанатычнаму агенту капітану Герду Візьлеру прапануюць сачыць за драматургам Драйманам і ягонай сяброўкай. Апэрацыя праходзіць пад пільным кантролем найвышэйшых палітычных колаў. Выкананьне заданьня абяцае кар’ерны ўзьлёт.

Але заглыбіўшыся ў чужое жыцьцё, Візьлер зьмяняецца сам. Шэры шпунцік сыстэмы сам становіцца чалавекам. Але рэпрэсіўную машыну ўжо не спыніць…

## Ролі
* Ульрых Мюэ — *капітан Герд Візьлер*
* Сэбастыян Кох — *Георг Драйман*
* Мартына Гедэк — *Крыста-Марыя Зіланд*
* Ульрых Тукур — *падпалкоўнік Антон Грубіц*
* Томас Тымэ — *міністар Бруна Гэмпф*

## Узнагароды
* 7 прызоў Нямецкай кінаакадэміі, у тым ліку за найлепшую мужчынскую ролю, найлепшы фільм, найлепшы сцэнар; 
* «Оскар» за найлепшы замежны фільм; 
* 3 прызы Эўрапейскай кінаакадэміі за найлпешы сцэнар, найлепшы фільм, найлепшую мужчынскую ролю — усяго 42 узнагароды і 10 намінацыяў

## Крыніцы

Катэгорыя:Фільмы 2006 году
Катэгорыя:Фільмы на нямецкай мове
Катэгорыя:Нямецкія фільмы
Катэгорыя:Ляўрэаты прэміі «Оскар» за найлепшы фільм на замежнай мове
Катэгорыя:Гістарычныя фільмы
Катэгорыя:Драматычныя фільмы
Катэгорыя:Кінарэжысэрскія дэбюты
Катэгорыя:Фільмы пра НДР
Халькагены

**Халькагены** ( — «сьпіж», «руда») — хімічныя элемэнты 16-й групы пэрыядычнай сыстэмы хімічных элемэнтаў.

Да групы халькагенаў адносяцца тлен, серка, сэлен, тэлюр, палён ды штучна сынтэзаваны лівэрмор. Бінарныя злучэньні гэтых элемэнтаў з мэталамі маюць агульны назоў халькагеніды. Характэрная для іх ступень затляненья −2 (часам сустракаецца −1).

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
Пніктагены

**Пніктагены** (падгрупа азоту) — хімічныя элемэнты 15-й групы пэрыядычнай сыстэмы хімічных элемэнтаў. У групу ўваходзяць азот, фосфар, аршэньнік, антымон, бісмут і штучна сынтэзаваны маскоў. Элемэнты галоўнай падгрупы V групы, маюць пяць электронаў на вонкавым электронным узроўні. У параўнаньні з галягенамі ды халькагенамі ня так лёгка далучаюць да сябе электроны. Пніктагены праяўляюць ступень затляненья ад −3 да +5. Першыя прадстаўнікі падгрупы — азот ды фосфар — тыповыя немэталы, аршэньнік ды антымон праяўляюць мэталічныя ўласьцівасьці, бісмут — тыповы мэтал. Хімія пніктагенаў вельмі разнастайна, таму пры дасьледваньні гэтых элемэнтаў іх падзяляюць на дзьве падгрупы — падгрупу азоту ды падгрупу аршэньніку.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Групы хімічных элемэнтаў
Мастарава

**Ма́старава** (*Масторава*) — мардоўскі паэтычны эпас, створаны ў 1994 г. Аляксандрам Шаронавым і іншымі на падставе народных песень.

У «Мастараве» сыстэмна прадстаўлены касмаганічная міталёгія мардвы, нябесны і зямны пантэон, гераічная эпіка. У эпасе прадстаўлены старадаўнія песьні і паданьні, абрадавая паэзія, прыказкі і прымаўкі. Прадстаўлены язычніцкія багі і героі: Інешкіпаз (стваральнік сьвету), Ангэ (жонка Інешкіпазу, багіня прыгажосьці), Ідэмеўсь (Дʼябал, антыпод Інешкіпаза), Пурʼгінепаз (бог пяруну і дажджу), Мастарава (багіня зямлі), Кудадэй (заснавальнік мардоўскага народу), Нарчатка (макшанская княгіня, сьмелая ваяўніца), Саманька (дзяўчына, якая дапамагае Івану Жахліваму скарыць Казань) і інш. Разам узятыя, яны ўтвараюць калектыўны вобраз народа.

У 18 паданьнях «Мастаравы», якая складаецца з 5 частак, у паэтычных вобразах адлюстраваны матэрыяльная і духоўная культура народаў эрзя і мокша, іх грамадзка-палітычная гісторыя, пачынаючы са старажытных часоў да сярэдзіны XVI стагоддзя, калі эрзянская і макшанская землі канчаткова ўвайшлі ў склад Маскоўскай дзяржавы.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* «Мастарава» атрымала ўсерасейскае прызнаньне

Катэгорыя:Эпасы
Катэгорыя:Мардоўская міталёгія
Катэгорыя:Кнігі 1994 году
Алатыр (рака)

**Алатыр** (, , ) — рака ў Расеі, працякае ў Ніжагародзкай вобласьці, Мардовіі і Чувашыі. Вусьце знаходзіцца за 277 км ад вусьця па левым беразе Суры. Даўжыня 296 км, плошча басэйна 11 тыс. км². Выток прыкладна за 10 км на захад ад гораду Первамайска. У вярхоўях утварае мяжу паміж Ніжагародзкай вобласьцю і Мардовіяй, затым цячэ па тэрыторыях Первамайскага, Лукаянаўскага і Пачынкаўскага раёнаў Ніжагародзкай вобласьці, Ічалкаўскага і Ардатаўскага раёнаў Мардовіі, ніжняе цячэньне знаходзіцца ў Алатырскім раёне Чувашыі. Упадае ў Суру на паўночных ускраінах гораду Алатыр.

Рака працякае па паўночнай частцы Прыволжскага ўзвышша, па лясістай мясцовасьці. Прытокі: Інсар.

Катэгорыя:Рэкі Расеі
Катэгорыя:Рэкі Мардовіі
Катэгорыя:Рэкі Чувашыі
Алатыр (неадназначнасьць)

Назву **Ала́тыр** маюць:

## Тапонім
* **[[Алатыр]]** — горад у Чувашыі.
* Алатырь — вёска ў гарадзкой акрузе гораду Першамайск Ніжагароздзкай вобласьці.
* Алатыр — рака ў Ніжагародзкай воблсьці, Мардовіі і Чувашыі
* Алатыр — чыгуначная станция Горкаўскай чыгункі ў г. Алатыр.

## Іншае
* Алатыр-камень — магічны камень у расейскай міталёгіі.
Ігар Чумачэнка

**Ігар Чумачэнка** ( 26 кастрычніка 1976 году) — беларускі футбаліст украінскага паходжаньня, паўабаронца. Уваходзіць у Клюб беларускіх бамбардзіраў для футбалістаў, якія забілі 100 і болей галоў на найвышэйшым узроўні. Майстар спорту.

## Кар’ера
Выхаванец адэскага футболу з вайсковага гарадку Арцыз. Пачынаў сваю кар’еру ў ва ўкраінскіх клюбах «Паліграфтэхніка» і «Прамэтэй». Пазьней трапіў у Беларусь, дзе пачаў бараніць колеры рэчыцкага «Ведрыча-97».

Затым далучыўся да магілёўскага «Дняпра», зь якім у 1998 годзе заваяваў першыя чэмпіёнскія мэдалі. Хоць перад гэтым спрабаваў замацавацца ў сябе на радзіме, то бок у складзе адэскага «Чарнаморца», але ня знайшоў паразуменьня з тагачасным трэнэрам адэсітаў Леанідам Бураком. Вярнуўшыся ў Беларусь на доўгія гады стаў адным з галоўных паўабаронцаў чэмпіянату. Выступаў у складзе менскага «Дынама» і барысаўскага БАТЭ, пасьля чаго зьехаў у казаскі «Іртыш». У Казахстане быў чэмпіёнам краіны ў 2003 годзе, пасьля чаго вярнуўся ў беларускі чэмпіянат. Апошнія гады сваёй кар’еры гуляў у Першай лізе, выступаючы за гомельскі ДБК і «Гарадзею».

Пасля завяршэньня кар’еры гульца перайшоў на трэнэрскую працу. У студзені 2016 году быў назначаны галоўным трэнэрам дублюючага складу барысаўскага БАТЭ. У студзені 2019 году ачоліў дубль менскага «Тарпэда». У кастрычніку 2021 году заняў пасаду галоўнага трэнэра «Ворша». У сьнежні 2022 году працягнуў супрацу з аршанцамі.

## Дасягненьні
* Чэмпіён Беларусі: 1998, 2002
* Чэмпіён Казахстану: 2003

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Профіль на сайце БАТЭ

Катэгорыя:Беларускія футбалісты
Фторавадарод

**Фторавадарод** альбо **флёравадарод** (фторысты вадарод, гідрафтарыд, фтарыд вадароду, HF) — бескаляровы газ (пры стандартных варунках) з рэзкім пахам, пры пакаёвай тэмпэратуры існуе пераважна ў выглядзе дымэру H2F2, ніжэй за 19,9&nbsp;°C — бескаляровая рухомая лятучая вадкасьць. Зьмешваецца з вадой у любых суадносінах з стварэньнем фторавадороднага квасу (плавікавага квасу). Стварае з вадою азэатропную сумесь з канцэнтрацыяй 35,4 % HF.

Фторавадарод мае рэзкі пах ды дыміць на паветры (у выніку стварэньня з парамі вады кропелек рашчыны рэчыва) ды моцна разьядае сьценкі дыхальных шляхоў. Ёсьць таксычным рэчывам.

Фторавадарод рэагуе са шклом, таму ён захоўваецца ў плястмасавых ёмістасьцях. Пры захоўваньні фторавадароду ў шкляным посудзе шкло пакрываюць парафінаю для аховы яго ад фторавадародаў.

## Крыніцы

Катэгорыя:Прамысловыя газы
Катэгорыя:Злучэньні вадароду
Тыроль Ватэнс

«**Свароўскі Тыроль**» () — аўстрыйскі футбольны клюб з гораду Ватэнсу. Заснаваны ў 1930 годзе.

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Ватэнс
Уладзімер Селькін

**Уладзімер Селькін** ( 8 лістапада 1972 году) — беларускі футбаліст, брамнік. Уваходзіць у Клюб беларускіх брамнікаў, якія не прапускалі галы ў 100 і болей матчах на найвышэйшым узроўні. Выклікаўся ў нацыянальную зборную Беларусі, але ў афіцыйных матчах не гуляў.

## Кар’ера
### Клюбная
Выхаванец віцебскага футболу. Праходзіў вайсковую службу ў дывізіі ПДВ пад Полацкам. Па заканчэньні службы выступаў за малодшыя каманды віцебскага клюбу, які меў назвы КІМ, «Дзьвіна», «Лякаматыў-96». У асноўным складзе клюбу дэбютаваў у Найвышэйшай лізе ў сэзоне 1994—1995 гадоў. У тым жа сэзоне стаў срэбраным прызэрам чэмпіянату. У складзе віцебчукоў таксама здабыў бронзавыя мэдалі ў сэзоне 1997 году, а таксама стаў уладальнікам Кубка Беларусі 1998 году.

У 1999 годзе перайшоў у «Гомель», зь якім у тым жа сэзоне стаў бронзавым прызэрам чэмпіянату, згуляўшы за сэзон 28 матчаў. З гомельскім клюбам быў удзельнікам матчаў Кубка Інтэртота. Аднак у наступных сэзонах прайграў канкурэнцыю за месца ў браме Вячаславу Дусманаву і пакінуў клюб. У 2002 годзе перайшоў у склад дэбютанта Найвышэйшай лігі жодзінскага «Тарпэда». У складзе дружыны правёў чатыры сэзоны. У канцы гульнёвай кар’еры бараніў колеры «Нафтану».

Усяго ў Найвышэйшай лізе згуляў 232 матчы. Стаў першым футбалістам, які дасягнуў адзнакі ў 100 матчаў «на нуль» у чэмпіянаце краіны, агулам маючы на сваім рахунку 102 такіх матчы.

### Трэнэрская
У «Нафтане» яшчэ да заканчэньня гульнёвай кар’еры пачаў працаваць трэнэрам брамнікаў. Адначасова ўваходзіў у трэнэрскі штаб юнацкай зборнай Беларусі. У 2011 годзе стаў трэнэрам брамнікам у малдаўскім «Шэрыфе» ў штабе Віталя Рашкевіча. Затым працаваў у БАТЭ ды берасьцейскіх «Дынама» і «Руху». У кастрычніку 2017 году зноў вярнуўся на працу ў берасьцейскае «Дынама», дзе працаваў да 2019 году. У 2021 годзе яшчэ раз вярнуўся ў берасьцейскую каманду.

## Крыніцы

Катэгорыя:Беларускія футбалісты
Zip FM

**Zip FM** — летувіскае нацыянальная праграма радыё, запушчаная 1 ліпеня  2005 году. Вяшчаньне на 8 перадатчыкаў сэткі па ўсёй Летуве. Да стварэньня частасьцяў Zip FM у праграме радыё не трансьляваліся RC2. Трансьлятар — ААТ «Радыёцэнтар» (лет. Radiocentras). Праграма перадачаў у асноўным складаецца з музыкі і забаваў, арыентаваных на моладзь.

## Дыджэі
* Цітас Матузас — zipsters
* Дамінікас Клаюмас — zipsters
* Арыюс Газанавас — Жывая
* Домантас Лікша«дома» — PM Show / IQ Zone
* Сымона Албавічутэ — Жывая
* Ёнас Нейніс A.K. Jovani — Radistai / Jovani @ Club
* Роландас Макевісіюс — Radistai
* Ігнас Леліс — ZIPFM Ачкі

## Рэдактары
* Ігнас Леліс — Radistai
* Аўдрус Яноніс — Жывая

## Ўэб-майстар
* Лукас Джуодзікіс (У жніўні 2012 году).

## Музычны рэдактар
* Уладзімер Маклакоў

## Частасьці
* Вільня 100,1 МГц
* Коўна 104,1 МГц
* Клайпеда 92,5 МГц
* Шаўлі 88,2 МГц
* Панявеж 99,1 МГц
* Мар’ямпаль 100,8 МГц 
* Таўрогі 105,7 МГц 
* Уцяна 105,0 МГц 
* Аліта 104,1 МГц

## Вонкавыя спасылкі
* [Http://www.zipfm.lt ZIP FM]

Катэгорыя:Радыёстанцыі
Катэгорыя:Летува
Катэгорыя:Зьявіліся ў 2005 годзе
Дыцукрыды

**Дыцукрыды** (па-старагрэцку: δύο — «два» и σάκχαρον — «цукар») — арганічныя рэчывы, адна з асноўных групаў вугляводаў.

## Будова малекул ды фізычныя ўласьцівасьці
Малекулы дыцукрыдаў складаюцца зь дзьвюх рэштак монацукрыдаў, якія злучаны адзін з адным пры дапамозе ўзаемадзеяньня гідраксыльных групаў — гліказыднай сувязі. Ня маюць агульную формулу, але найчасьцей сустракаецца формула C12H22O11.

Дыцукрыды ёсьць цьвёрдымі, крышталічнымі рэчывамі, ад ледзь белага да рудага колеру, якія вельмі добра рашчыняюцца ў вадзе ды ў 45—48°-градусным сьпірце, але кепска рашчыняюцца ў 96-градусным сьпірце, салодкія на смак.

## Прыклады дыцукрыдаў
* Ляктоза — складаецца з рэштак глюкозы й галяктозы.
* Цукроза — складаецца з рэштак глюкозы й фруктозы.
* Мальтоза — складаецца зь дзьвюх рэштак глюкозы.

## Крыніцы
Рамейкі

Назву **Рамейкі** маюць:

* Рамейкі — вёска ў Пастаўскім раёне Віцебскай вобласьці
* Рамейкі — вёска ў Карэліцкім раёне Гарадзенскай вобласьці
Хромавая кісьля

**Хромавая кісьля** — крышталічнае рэчыва чырвонага колеру. Афарбоўвае рашчыну ў жоўты колер. Вылучана ў вольным стане пры ахаладжэньні насычаных водных рашчынаў храмата. Мае хімічную формулу H2CrO4. Солі хромавага квасу маюць назоў храматы. Адпавядае ступені затляненья хрому (IV).

Пры пэўных умовах магчыма атрыманьне дыхромавага квасу — неарганічнага квасу з формулаю H2Cr2O7. Дыхромавы квас стварае солі, якія называюцца дыхраматы. Адпавядае ступені затляненья хрому (VI). Большасьць салёў дыхромавага квасу мае аранжавы альбо аранжава-чырвоны колер.

## Крыніцы

Катэгорыя:Затляняльныя кісьлі
Катэгорыя:Неарганічныя кісьлі
Цыянавадародная кісьля

**Цыянавадаро́дная кі́сьля** (сінільная), цыяністы вадарод, HCN — бескаляровая, вельмі лятучая, лёгкая атрутная вадкасьць, якая мае адпаведны пах.

Цыянавадародны квас утрымліваецца ў некаторых расьлінах, коксавым газе, тытунёвым дыме, вылучаецца пры тэрмічным раскладваньні нэйлёну. У любых суадносінах зьмешваецца з вадою, этанолам, дыэтылявым этэрам.

Цыянавадародны квас — замоцная атрута агульнатаксычнага дзеяньня, якая блякуе клеткавую цытахрамаксыдазу, у выніку чаго ўзьнікае тканінная гіпаксыя.

## Крыніцы

Катэгорыя:Неарганічныя рэчывы
Катэгорыя:Сыгнальныя малекулы газападобных рэчываў
Катэгорыя:Цыяніды
Катэгорыя:Фуміганты
Катэгорыя:Злучэньні вадароду
Манганцавая кісьля

**Манганцавая кісьля** — моцны, нестабільны, неарганічны квас фіялетава-чырвонага колеру з хімічнаю формулаю HMnO4. У чыстым выглядзе ня вылучаны, але сустракаецца ў выглядзе рашчынаў. Солі манганцавага квасу маюць назоў пэрманганаты. Аніён MnO4- афарбоўвае солі ў малінава-фіялетавы колер. Самым вядомым вытворным ад манганцавага квасу злучэньнем ёсьць пэрманганат калю (манганцоўка).

## Крыніцы

Катэгорыя:Затляняльныя кісьлі
Катэгорыя:Неарганічныя кісьлі
Давар Шукер

**Давар Шукер** (;  1 студзеня 1968 году) — югаслаўскі і харвацкі футбаліст, нападнік. Найлепшы бамбардзір чэмпіянату сьвету па футболе 1998 году.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Профіль на fifa.com

Катэгорыя:Югаслаўскія футбалісты
Катэгорыя:Харвацкія футбалісты
Руіна

**Руі́на** ()&nbsp;— пэрыяд гісторыі Ўкраіны другой паловы XVII стагодзьдзя, які адзначыўся распадам украінскай дзяржаўнасьці, агульным заняпадам ды крывепралітнымі войнамі на тэрыторыі Ўкраіны. Найчасьцей пад Руінаю разумеюць пэрыяд ад сьмерці гетмана Багдана Хмяльніцкага (1657) да пачатку гетманства Івана Мазэпы (1687).

Пад час Руіны Гетманшчына ўмоўна была падзеленая па Дняпры на Левабярэжную ды Правабярэжную, і гэтыя два, ці больш бакоў пад рознымі гетманамі варагавалі між сабою. Суседнія дзяржавы (Рэч Паспалітая, Маскоўская дзяржава, Асманская імпэрыя) ўмешваліся ва ўнутраныя справы Ўкраіны, і ўкраінская палітыка характарызавалася намаганьнем падтрымліваць прыязныя стасункі з тою ці іншаю акупацыйнаю сілаю. Кіеўская мітраполія ў 1686 року была падпарадкаваная Маскоўскаму патрыярхату.

Канчатковы падзел Гетманшчыны на левабярэжную ды правабярэжную часткі быў замацаваны Андрусаўскаю дамоваю (1667) ды Вечным мірам (1686). Паводле ўмоваў Левабярэжжа і Кіеў адыходзілі Маскоўскаму царству, а Правабярэжжа&nbsp;— Рэчы Паспалітай.

## Літаратура
* *Горобець В. М.* Громадянські війни в Україні другої половини 1650&nbsp;— першої половини 1660-х років // 
* *Таїрова-Яковлєва Т. Г.* Гетьманщина у другій половині 50-х років XVII століття. Причини і початок Руїни. К.; 1998.
* *Таїрова-Яковлєва Т. Г.* Руїна Гетьманщини: від Переяславської ради-2 до Андрусівської угоди (1659—1667 гг.). К.; 2004.

Катэгорыя:Гетманшчына
Катэгорыя:Вайсковая гісторыя Ўкраіны
Катэгорыя:Грамадзянскія войны
Валунтар (футбольны клюб)

«**Валунтар**» () — румынскі футбольны клюб з гораду Валунтару. Заснаваны ў 2010 годзе. Уладальнік Кубка Румыніі (2017).

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Валунтар
Запароская Сеч

**Запароская Сеч**, **Казацкая рэспубліка** — палітычная і вайскова-адміністрацыйная арганізацыя ўкраінскага казацтва, якая ўтварылася ў першай палове XVI стагодзьдзя.

## Гісторыя

Знаходзілася на тэрыторыі Запарожжа, каля вострава Хортыца. Узьнікненьне Запораскай сечы было абумоўлена калянізацыяй Сярэдняга Прыдняпроўя фэадаламі Вялікага княства Літоўскага, пашырэньнем прыгоннага і нацыянальнага гнёту, і прабуджэньнем самасьвядомасьці ўкраінскага народу. За першыя дзесяцігодзьдзі XVI стагодзьдзя Сечы ўдалося падпарадкаваць сваёй уладзе значную тэрыторыю Сярэдняга Прыдняпроўя і зазваць значную частку казакоў на свой бок, прыток якіх значна павялічыўся пасьля ўтварэньня Рэчы Паспалітай (1569). Войска Сечы ўзначаліла барацьбу ўкраінскага народу супраць Рэчы Паспалітай. Пасьля злучэньня Ўкраіны з Расеяй, Запароская Сеч захоўвалася расейскімі ўладамі для абароны паўднёвых граніц ад набегаў крымскіх татараў. У сувязі з прызнаньнем крымскім ханам расейскага падданства (1774) асноўная ваенная функцыя Запароскай Сечы страціла сваё значэньне. У 1775 Кацярына II сваім указам скасавала Запароскую Сеч. Частка запарожцаў зьбегла ў Асманскую імпэрыю, частка была пераселеная Кацярынай II на Кубань (Кубанскія казакі).

## Вайсковы лад

Войска дзялілася на палкі і сотні. Сотня ўяўляла сабой тактычную адзінку войска колькасьцю 180 чалавек. Полк складаўся з трох сотняў агульнай колькасьцю 540 чалавек. Агульнараспаўсюджаным сродкам падчас стэпавых паходаў у запарожцаў быў табар, гэта значыць, чатырохвугольны шэраг вазоў, які мог усталёўвацца ў некалькі шэрагаў і змацоўваўся ланцугамі.

Казацкі полк у 1610 годзе налічваў каля 2000 казакоў, дзяліўся на 4 роты, па 500 казакаў у кожнай. Роты дзяліліся на сотні, а сотні на курэні. На чале палка стаяў палкоўнік, пад ім абозны і пісар. На чале роты стаяў ратнік, на чале сотняў — сотнік, а на чале курэняў — атаман. У 1625 годзе казакі дзяліліся на 6 палкоў, у 1648 на 23.

## Глядзіце таксама
* Казацтва
* Гетманшчына
* Агнём і мячом (фільм) 
* Дарога на Сеч (фільм)
* Гетман (фільм 2015)

## Вонкавыя спасылкі
* Энцыкляпедыя ўкраінскага казацтва

Катэгорыя:Былыя дзяржавы
Катэгорыя:Гісторыя Ўкраіны
Каліеўшчына

**Каліеўшчына** 1768—1769 гадоў (, ад укр. «колій») — паўстаньне ўкраінскіх казакоў і ўкраінскага сялянства супраць Польшчы. Паўстаньне імкнулася спыніць сацыяльнае, нацыянальнае, і рэлігійнае прыніжэньне ўкраінцаў.

У лютым 1768 году пад ціскам расейскіх улад кароль Рэчы Паспалітай Станіслаў Аўгуст Панятоўскі падпісаў указ, у якім праваслаўная царква прыраўнялася да каталіцкай. Гэта вельмі моцна незадаволіла польскую шляхту, якая пад заклікам прыніжэньня каталіцызму, зьніжэньня шляхетных правоў і выхаду Рэчы Паспалітай з-пад уплыву Расейскай імпэрыі, утварыла Барскую канфэдэрацыю. Канфэдэраты пачалі зьбіваць і рабаваць украінскае насельніцтва, паліць праваслаўныя храмы, што і паслужыла штуршком да пачатку паўстаньня. Яно хутка распаўсюдзілася па тэрыторыі левабярэжнай Украіны. Ва Умані гэта прывяло да разьні неверагодных памераў, за тры тыдні гвалту паўстанцы забілі больш за  людзей. Лідэрамі паўстаньня былі казакі Жаксім Жалязняк і Іван Гонт. Паўстаньне было задушана аб’яднанымі сіламі польскіх і расейкіх войскаў.

## Літаратура
* Magocsi, Paul Robert (1996). A History of Ukraine. Toronto: University of Toronto Press. .

Катэгорыя:Рэч Паспалітая
Катэгорыя:Гісторыя Ўкраіны
Украінская праваслаўная царква Кіеўскага патрыярхату

**Украінская праваслаўная царква — Кіеўскі Патрыярха́т** — праваслаўная Царква ва Украіне з рэзыдэнцыяй Патрыярха ў Кіеве. УПЦ-КП створана ў чэрвені 1992 году ў выніку аб’яднаньня двух царкоўных груп, якія адстойвалі незалежнасьць ад Расейскай праваслаўнай царквы: часткі вернікаў і эпіскапату УПЦ МП на чале зь Мітрапалітам Кіеўскім і ўсёй Украіны Філярэтам) і Ўкраінскай Аўтакефальнай Праваслаўнай Царквы. Па колькасьці вернікаў станам на канец 2011 — найбуйнейшая ва Ўкраіне, па зьвестках Цэнтра Разумкова па стане на люты 2011 году, была другой.; па колькасьці прыходаў і сьвятароў (па зьвестках дэпартамэнта па справах рэлігій і нацыянальнасьцяў Міністэрства культуры Ўкраіны) — другая.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Офіційний сайт УПЦ-КП 
* Декларація Київського патріархату. Газета «День» 

## Літаратура
* «Київський патріархат — помісна українська православна церква». Історико-канонічна декларація. Київ: Видавничий відділ УПЦ КП. 2007. 168 стор. Наклад&nbsp;— 50 000 прим.

Катэгорыя:Праваслаўе ва Ўкраіне
Дзень абаронцаў Украіны

**Дзень абаронцаў Украіны** () — дзяржаўнае сьвята Украіны, адзначаецца 1 кастрычніка. Прынятае ў 2014 годзе. З 2015 году гэты дзень ва Ўкраіне непрацоўны.

Сьвята Пакроў Прасьвятой Багародзіцы, што адзначаецца 1 кастрычніка, для запароскіх казакаў быў вялікім сьвятам. Менавіта ў гэты дзень абіраліся новыя старшыні.

Да 2022 году сьвята адзначалася 14 кастрычніка, бо да 1 верасьня 2023 года хрысціянскія цэрквы Украіны жылі па юліянскім календары.

## Афіцыйны статус

14 кастрычніка 2014 году Загадам прэзыдэнта Ўкраіны быў заснаваны «Дзень абаронцы Ўкраіны».

Адначасова быў адменены загад 2009 году, згодня зь якім 23 лютага адзначалася як Дзень абаронцы Айчыны.

5 сакавіка 2015 году Вярхоўная рада Ўкраіныабвесьціла 14 кастрычніка выходным днём.

10 кастрычніка 2015 году ўнесены зьмены ў загад прэзыдэнта ад 23 жніўня 2004 году «Аб Дне Дзяржаўнага Сьцяга Ўкраіны». Сьпіс дзяржаўных сьвятаў, падчас якіх мясцовым ўладам, прадпрыемствам і арганізацыямпрапаноўвалася вывешваць Дзяржаўны сьцяг Украіны, дапоўніўся Днём абаронцы Ўкраіны.

12 кастрычніка 2015 году Нацыянальны банк Украіны ўвёў у зварот 50 тыс. памятных манэтаў «День захисника України» наміналам 5 грывен.

14 ліпеня 2021 году Вярхоўная Рада Ўкраіны прагаласавала за законапраект 25 2325 аб унясеньні зьмяненьняў у артыкул 73 Працоўнага кодэкса Ўкраіны, згодна зь якім «День захисника України» быў перайменаваны ў «День захисників і захисниць України». Закон уступіў у сілу 5 жніўня 2021 году.

Пасьля правядзеньня Архіерэйскага Сабора 24 мая 2023 году стала вядома, што Праваслаўная Царква Ўкраіны будзе прасіць улады перанесьці Дзень абаронцаў Украіны, а таксама Дзень украінскай дзяржаўнасьці, у сувязі з каляндарнай рэформай, таму што Пакроў Прасьвятой Багародзіцы ў ПЦУ і ЎГКЦ з 2023 году будуць сьвяткаваць 1 кастрычніка. 28 чэрвеня 2023 г. Прэзыдэнт Украіны Ўладзімір Зяленскі ўнёс у Вярхоўную Раду Ўкраіны законапраект аб пераносе Дня абаронцаў Украіны з 14 кастрычніка на 1 кастрычніка. Законапраект быў прыняты Вярхоўнай Радай Украіны 14 ліпеня 2023 году.

## Глядзіце таксама

* Дзень памяці й перамогі над нацызмам у Другой сусьветнай вайне 1939 – 1945
* Дзень Эўропы
* Дзень Канстытуцыі Ўкраіны
* 
* Дзень незалежнасьці Ўкраіны

## Крыніцы

Катэгорыя:Сьвяты Ўкраіны
Катэгорыя:Зьявіліся ў 2014 годзе
Катэгорыя:Падзеі 14 кастрычніка
Катэгорыя:Узброеныя сілы Ўкраіны
Ліпінскі

**Ліпі́нскі**&nbsp;— беларускае, польскае, украінскае прозьвішча. Вядомыя носьбіты:

* Вячаслаў Ліпінскі (1882—1931)&nbsp;— украінскі палітык і гісторык, тэарэтык украінскага кансэрватызму.
* Леанід Ліпінскі (1921—1982)&nbsp;— беларускі гісторык.
Альжбета Астроская

**Альжбета (Галшка) Астроская** (1539—1582), празваная «Чорнай княгіняй» — дачка Ільі і Беаты з роду Касьцялецкіх, унучка Канстанціна Астроскага. Зь дзяцінства была адзіным нашчадкам велізарнай маёмасьці, што і вызначыла яе трагічны лёс.

## Біяграфія
Нарадзілася пасьля сьмерці бацькі. Яе дзядзька Канстантын Астроскі (малодшы) жадаў яе шлюбу са сваім сябрам, Зьмітром Сангушкам, але маці была супраць. У 1553 годзе Сангушка гвалтоўна захапіў 14-гадовую Альжбету і павянчаўся зь ёю. Аднак Беата дамаглася каралеўскага дэкрэту аб скасаваньні шлюбу і абвяшчэньні Сангушкі па-за законам, пасьля чаго ён быў забіты родзічамі Беаты — Касьцялецкімі і Збараскімі. У 1554 годзе зноў насуперак волі Альжбеты і яе маці Жыгімонт II Аўгуст выдаў яе за польскага магната графа Лукаша з Горкі. Маці вывезла Альжбету з Польшчы і схавала яе ў дамініканскім кляштары ў Львове. У 1559 годзе туды быў выкліканы Сямён Слуцкі, які павянчаўся з Альжбетай у кляштары, ужо абкладзеным дружынай графа Лукаша. Калі скончыліся запасы вады, манахі здаліся і Альжбету адвезьлі да Лукаша, дзе яна правяла каля 14 гадоў у добраахвотным зьняволеньні. Пасьля сьмерці ў 1560 годзе Сямёна Слуцкага Беата, каб не дапусьціць да маёнткаў графа Лукаша, выйшла замуж за польскага магната Альбрэхта Ляскага, які фактычна захапіў маёнткі, абыходзіўся з жонкаю вельмі жорстка, трымаў яе пад замком. Пасьля яго сьмерці частка маёнткаў Астроскіх адышла да польскага караля. Астатнія маёнткі Альжбета, якая пасьля сьмерці Лукаша ў 1573 годзе выйшла на волю, завяшчала свайму дзядзьку Канстанціну Васілю.

## Літаратура
* Юхо І., Насевіч В. Астрожскія // ЭГБ ў 6 т. Т. 1. Мн., 1993.
* Памяць: Гіст.-дакум. хроніка Горацкага р-на. Мн., 1996. С. 26–41
* Wolff J. Kniaziowie litewsko-ruscy od końca czternastego wieku. Warszawa, 1897.
* Kuchowicz Z. Wizerunki niepospolitych niewiast staropolskich XVI – XVIII wieku. Łódź: Wydawnictwo Łódzkie, 1974. 
* Kempa T. Dzieje rodu Ostrogskich. Toruń: Wydawnictwo Adam Marszałek, 2002. .
* Zagórska S. Halszka z Ostroga: Między faktami a mitami. Warszawa: Wydawnictwo DiG, 2006. .

Альжбета
Катэгорыя:Памерлі ў 1582 годзе
Узьбярэжжа (неадназначнасьць)

**Узьбярэжжа** — гэта:

* Узьбярэжжа — памежная паласа паміж сушай і морам
* Узьбярэжжа — вёска ў Смалявіцкім раёне Менскай вобласьці Беларусі
Пэтэр Шмэйхэль

**Пэтэр Шмэйхэль** (,  18 лістапада 1963 году) — дацкі футбаліст, брамнік. Чэмпіён Эўропы 1992 году. Бацька Каспэра Шмэйхэля.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Профіль на soccerbase.com

Катэгорыя:Дацкія футбалісты
Кіеўскі акадэмічны тэатар юнага гледача на Ліпках

**Кіеўскі акадэмічны тэатар юнага гледача на Ліпках** ()&nbsp;— акадэмічны тэатар юнага гледача ў Кіеве (Украіна), найстарэйшая і традыцыйна галоўная тэатральная сцэна места для гледачоў дзіцячага веку.

## Агульныя зьвесткі
Кіеўскі акадэмічны тэатар юнага гледача на Ліпках знаходзіцца ў Кіеве па адрасе: *вул. Липська, буд. 15/17, м. Київ—01021*. Мае дзьве залі на 408 і 80 глядацкіх месцаў адпаведна.

Дырэктар-мастацкі кіраўнік тэатру — Віктар Гірыч.

## Мінуўшчына
Тэатар заснаваны ў 1924 року пад назовам Дзяржаўны тэатар для дзяцей імя І.&nbsp;Я.&nbsp;Франка і разьмяшчаўся ў будынку колішняга Пэдагагічнага музэю (вул. Володимирська, буд. 57). Першая прэм’ера — «Маўглі» паводле Р. Кіплінга — адбылася 8 лістапада 1924 року.

У 1926—1936 роках тэатар разьмяшчаўся ў колішнім кінатэатры «Ротэ фанэ» (цяпер Хрещатик, буд. 36); у 1936—1941 — у колішнім памяшканьні апэрэты Ліўскага (не захавалася). Да 1941 року былі пастаўленыя такія спэктаклі, як «Салавей» Г. К. Андэрсэна, «Хо» Я. Мамантава, «Платон Крэчат» А. Карняйчука, «Рэвізор», «Шлюб», «Сарачынскі кірмаш» паводле М. Гогаля, «Юнацтва Тараса» У. Сухадольскага, «Шахеразада» Д. Вогнева, «Дон Кіхот» М. Сэрвантэса, «Недаростак» Д. Фанвізіна, «Сава Чалы» І. Карпенкі-Карага, «Вільгельм Тэль» Ф. Шылера, «Шаўчэнкаўскі ранак» В. Чагаўца, «Мяшчанін у шляхецтве» і «Штукарствы Скапэна» Ж.-Б. Мальера, «Сіняя птушка» М. Мэтэрлінка, «Конік-гарбунік» П. Яршова, «Даходнае месца» А. Астроўскага, «Дзяцінства» і «Мяшчане» М. Горкага й іншыя.

Пасьля вайны ў 1948—1954 роках тэатар дзейнічаў на Малавасількаўскай (цяпер вуліца Шоты Руставэлі). З 1954 року займае цяперашні будынак на Ліпках.

У розныя гады насіў імя І. Франка, М. Горкага, Ленінскага камсамолу. У 1966 за спэктакль «Маладая гвардыя» быў узнагароджаны ўсесаюзнай прэміяй Ленінскага камсамолу і залатым мэдалём ляўрэата №&nbsp;002. У 1974 ушанаваны ордэнам Працоўнага чырвонага сьцягу.

У 2004 року тэатру прысвоены статус акадэмічнага, пасьля чаго ён атрымаў сучасную назву.

## Літаратура
* *Юного глядача театр* // Київ. Енциклопедичний довідник., К.: УРЕ, 1981, стор. 709—710

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйная бачына

Катэгорыя:Тэатры Кіеву
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1924 годзе
Катэгорыя:Акадэмічныя тэатры
Катэгорыя:Тэатры юнага гледача
Катэгорыя:Ляўрэаты прэміі Ленінскага камсамолу
Таўча граўча

**Таўча граўча**&nbsp;— страва македонскай кухні, смажаныя бабы на патэльні. У сэрбскай кухні ёсьць падобная страва прэбранац.

Назва стравы складаецца з двух словаў: «таўча»&nbsp;— асаблівы гліняны посуд, і «граўча»&nbsp;— фасоля. Іншыя назвы стравы&nbsp;— граўча на таўчы, фасоля па-македонску.

Для прыгатаваньня патрабуецца буйная белая фасоля *тэтавац*, якая культывуецца ў раёне гораду Тэтава.

Акрамя белай фасолі ў склад стравы ўваходзяць цыбуля, алей, чырвоны баўгарскі перац і розныя заправы: соль, перац, пятрушка і г.&nbsp;д.

Фасоля перад гатаваньнем замочваецца да набраканьня і разьмякчэньня, потым варыцца да гатоўнасьці, перад сканчэньнем варкі ў яе дадаюцца пасіраваная на алеі цыбуля і заправы. Па гатоўнасьці фасолі страва перакладаецца ў вогнетрывалы посуд&nbsp;— таўча&nbsp;— і запякаецца. Да стравы можа дадавацца мяса.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Адзін з рэцэптаў таўча граўча

Катэгорыя:Паўночнамакедонская кухня
Катэгорыя:Стравы з бабовых
Паўночнамакедонская кухня

**Македонская кухня** — традыцыйная кухня Македоніі. адносіцца да балканскай кухні. Сфармавалася пад уплывам міжземнаморскай і ўсходняй кухань. Македонская кухня мае рысы характэрныя да іншых балканскіх кухняў, але ў той самы час мае свае самабытныя блюда.

## Традыцыйныя блюда
* Таўча граўча — смажаныя бабы на патэльні
* Турлі тава — рагу з гародніны і мяса запечанае ў гліняным збанку
* Айвар — ікра з гародніны
* Кебалі — смажаныя кілбаскі
* Піта — круглы, пляскаты прэсны хлеб
* Плескавіца — круглая пляскатая катлета
* Бурэкас — несалодкая выпечка
* Мелідзана — закуска зь печаных бакляжанаў
* Мусака — блюда з бакляжанаў ў якое могуць дадаваць мяса, кабачкі, памідоры, бульбу ці грыбы
* Пінджур — бакляжанная ікра
* Папара — хлеб прапітаны малаком ці гарбатай
* Пастрмалія — адкрыты пірог зь мясам
* Кашкавал — жоўты сыр з кароўега ці авечага малака
* Шырдэн — кішкі барана зь мясам і прыправамі запечаныя ў збанку
* Сарма — фаршыраваныя вінаградныя лісты

## Галерэя

File:Тавче гравче.jpg|Таўча граўча
File:Turli tava.jpg|Турлі тава
File:Ajvar1 bright.jpg|Айвар
File:Ćevapčići in Montenegro.jpg|Кебалі
File:Pita felafel.jpg|Піта
File:Pleskavitsa.JPG|Плескавіца з гарнірам
File:Evböreği.jpg|Бурэкас
File:Malidjano salata 1.jpg|Мелідзана
File:Mousakas.jpg|Мусака
File:Pindjur2.JPG|Пінджур
File:Popara.jpg|Папара
Файл: PastrmajlijaAngela.JPG|Пастрмалія
File:Kaschkawal Kashkaval кашкавал Balkankäse Sofia IMG 7649.JPG|Кашкавал
File:Sarma.jpg|Сарма


## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
Голэм Град

**Голэм Град** () — востраў у Паўночнай Македоніі. Назва востраву перакладаецца як *вялікая крэпасьць*, таксама вядомыя, як, **Зьмяіны Востраў**. Займае па плошчы больш за 20 га. Знаходзіцца на возеры Прэспа, ў некалькіх кілямэтрах ад грэцкай і альбанскай граніцы. На востраве знаходзіцца некалькі старажытных руін і храмаў. Водзяцца на востраве і разнастайныя жывёлы, ў тым ліку зьмеі. У 2008 годзе востраў зрабілі даступным для турыстаў.

## Апісаньне
Голэм Град займае плошчу 20 га і цягнецца на 600 мэтраў ў даўжыню і 350 мэтраў ў шырыню. Зь сярэдзіны XX стагодзьдзя на востраве людзі не жылі — калі невялікая манаская грамада зьехала в востраву. Востраў атачаюць скалы зь пячорамі вышынёй ад 20 да 30 мэтраў.

Дзякуючы сваім гэамарфалягічным асаблівасьцям, характэрным для флёры і фаўны, востраў быў абвешчаны прыродным запаведнікам. Блізкасьць Міжземнага мора стварае на востраве асаблівы мікраклімат, што спрыяе багатай і рэдкай расьліннасьці.

На невялікай плошчы востраву знаходзіцца шмат культурных і гістарычных помнікаў. Тут выяўлены парэшткі паселішча эпохі нэаліту, рымскі нэкропаль. Востраў быў заселены ўжо 2000 год таму. Сярод існуючых тут храмаў найбольш цікавы храм, пабудаваны ў XIV ст. на падмурку рымскай крэпасьці. Захаваліся храм Сьв. Пятра, сярэднявечная царква Сьв. Дзімітрыя, хрысьціянская базыліка канца IV ст. з мазаічнай падлогай.

## Глядзіце таксама
* Возера Прэспа
* Мал Град (востраў)

Файл:Dalmatian pelican in Prespa Lake.jpg|Пэліканы на тле востраву
Файл:Freski-Sveti Petar-Ostrov Golem Grad.jpg|Фрэскі царквы „Сьв. Пятра“ на Голэм Град
Файл:59 2 плывем вокруг острова.jpg|Каменныя берагі востраву
Файл:56 1 На Змеином острове.jpg|Зьмеі на востраве
Файл:Ostrovot Golem Grad, Prespa.jpg|Краявід на востраў Голэм Град
Файл:Approaching colonies of cormorants at Golem Grad.jpg|Калёнія бакланаў на востраве


## Літаратура
* Eadem, Golem Grad de Prespa, «Spartacus», II, Symposium 2002, Sandanski, Veliko Trnovo, 2006, 11—20
* Статија за островите во Македонија — географски портал «ИГЕО»
* Цв. Грозданов, Композиција Опсаде Цариграда у цркви Светог Петра на Преспи, ЗЛУ, 15, Нови Сад, 1979, 277—287
* В. Битракова-Грозданова, Ископувања на Голем Град, 1981—1986, МАА, 10, Скопје, 1989, 101—133

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Сайт пра востраў Голэм град

Катэгорыя:Гісторыя Паўночнай Македоніі
Катэгорыя:Астравы Эўропы
Пінджур

**Пінджур** () — македонская страва, лагодная падліва зь печанага струкавага перцу.

Складаецца зь ня меней за 60% перцу і баклажанаў, памідораў, часныку, алею, цукру, солі і пятрушкі.

Падаецца да мяса, бульбы, хлеба.

Перац, баклажаны і памідоры запякаюць на вуглях ці ў духоўцы, пасьля складаюць у вялікую місу, накрываюць кухонным ручніком, каб гародніна зьмягчэла. Потым усё чысьцяць. Мякіну таўкуць драўляным таўкачыкам, пажадана ў драўляным посудзе. Пасьля дадаецца тоўчаны часнык, соль і алей. Прыгатаваны соўс трэба паставіць на некалькі гадзін ў лядоўню.

## Крыніцы

## Глядзіце таксама
* Лютэніца
* Айвар

Катэгорыя:Паўночнамакедонская кухня
Катэгорыя:Баўгарская кухня
Катэгорыя:Вэганская кухня
Катэгорыя:Соўсы
Станушына

**Станушына** — сорт чырвонага вінаграду, які расьце выключна ў Паўночнай Македоніі. Сорт мала вядомы за межамі краіны, пры тым, што зь яго могуць рабіць віно высокай якасьці. Расьце пераважна ў вобласьці Тыквеш.

Інтрадукцыя замежных сартоў вінаграду сталася прычынай значнага зьмяншэньня колькасьці станушыны ў вінаградніках краіны і можа прывесьці да поўнага зьнікненьня сорту. Разумеючы гэта, мясцовыя вінаградары спрабуюць аднавіць гэты адмысловы македонскі сорт вінаграду.

Вінаград мае высокую ўстойлівасьць да засухі і шкоднікаў і можа вырошчвацца без дадатковага арашэньня. Вінаград дасьпявае вельмі позна, але дае добры ўраджай (у сярэднім 15-20 т/га). Ягады сярэдняга памеру, круглыя, трохі падоўжаныя, цёмна-сіняга колеру. Вінаградны сок утрымлівае каля 18-20% цукру і 6-9 г/л кісьлі. У добры год ён можа стаць асновай для высакаякаснага віна зь сярэдняй моцай 11-12% сьпірту. Багатае па вытрымцы, але з адмысловым бледным колерам; высокі ўзровень кісьлі надае віну сьвежасьць, і яго рэкамэндуецца спажываць пры тэмпэратуры 10-16°С. Станушына зазвычай мае лёгкі водар суніц, маліны, чорнай парэчкі і сухой лістоты. Гэта робіць яго добрым дадаткам да белых і жоўтых сыроў, дэсэртам, ліставым салатам, арэхам і ласункам.

## Кавадарка
Кавадарка зьяўляецца адным з самых старых і папулярных він у Паўночнай Македоніі. Яго вырабляецца з вінаграду Станушына з ваколіц гораду Кавадарцы, ад якога і пайшла назва. Хаця гэта і самы танны від віна ў Паўночнай Македоніі, яно вельмі смачнае і выдатнай якасьці.

## Крыніцы

Катэгорыя:Сарты вінаграду
Мовы Паўночнай Македоніі

**Мовы [[Паўночная Македонія|Паўночнай Македоніі]]** маюць розны афіцыйны статус.

## Дзяржаўная мова
Дзяржаўная і найбольш распаўсюджанай мовай у Паўночнай Македоніі зьяўляецца македонская, родная як для македонцаў, так і для субэтнасаў, у прыватнасьці тарбешаў. На македонскай мове дома размаўляюць 1 300 000 жыхароў краіны.

## Мовы этнічных меншасьцей
Канстытуцыя Паўночнай Македоніі дазваляе вольна карыстацца мовамі этнічных меншасьцяў. Ахрыдзкія пагадненьні 2001 году значна пашырылі статус альбанскай мовы, у тым ліку і для сярэдняй і вышэйшай адукацыі.

Асноўныя мовы народаў Паўночнай Македоніі:

### Статус
Мовы меншасьцей лічацца афіцыйнымі ў некаторых гарадах і рэгіёнах.

## Замежныя мовы
Шмат хто ў краіне гаворыць на замежных мовах. Старэйшае пакаленьне, што жыло за часамі Югаславіі, карыстаецца сэрбскай мовай. Моладзь валодае агнельскай. Некаторыя школьнікі і студэнты вывучаюць францускую, нямецкую, італьянскую і расейскую мовы.

## Крыніцы
Шырдэн

**Шырдэн** () — адзін з рэдкіх далікатэсаў македонскай кухні, у цяперашні час сымбаль кулінарства ў ваколіцах Прылеп.

Слова паходзіць ад турэцкага слова *şirden*, якое адзначае чацьвярціну страўніка жуйкавых жывёлаў. Каля Прылеп звычайна выкарыстоўваецца кішка маладога ягня. Традыцыйна выкарыстоўваецца тры віды мяса (бараніна, цяляціна і сьвініна), рыс і розных прыправы.

## Крыніцы

Катэгорыя:Паўночнамакедонская кухня
Катэгорыя:Стравы зь мяса
Пастрмалія

**Пастрмалія** ()&nbsp;— традыцыйны пірог македонскай кухні, зроблены зь цеста і мяса. Звычайна мае выгляд авальнай формы з нарэзаным кубікамі мясам зьверху. Яго назва паходзіць ад слова *pastrma*, якое азначае салёнае і сушанае мяса авечкі або ягня.

У гонар стравы горад Шціп ладзіць штогадовы фэст пад назвай «*Pastrmajlijada*».

## Крыніцы

Катэгорыя:Паўночнамакедонская кухня
Катэгорыя:Татарская кухня
Катэгорыя:Турэцкая кухня
Катэгорыя:Стравы зь мяса
Катэгорыя:Пірагі
Пік Сэгед

**Пік Сэ́гед** () — вугорскі гандбольны клюб з Сэгеду. Выступае ў I Нацыянальнай лізе і Лізе чэмпіёнаў.

## Дасягненьні

### Нацыянальныя
**[[Чэмпіянат Вугоршчыны па гандболе|Нацыянальная ліга I]]**
*  **1-е (2):** 1995-96, 2006-07
*  *2-е (16): 1985, 1993-94, 2001-02, 2002-03, 2003-04, 2004-05, 2005-06, 2007-08, 2008-09, 2009-10, 2010-11, 2011-12, 2012-13, 2013-14, 2014-15, 2015-16*
*  *3-е (11): 1979, 1983, 1986, 1989-90, 1992-93, 1994-95, 1996-97, 1997-98, 1998-99, 1999-00, 2000-01*

**[[Кубак Вугоршчыны па гандболе|Кубак Вугоршчыны]]**
*  **1-е (6):** 1977, 1982, 1983, 1992-93, 2005-06, 2007-08
*  *2-е (13): 1995-96, 1999-00, 2001-02, 2002-03, 2003-04, 2004-05, 2008-09, 2009-10, 2011-12, 2012-13, 2013-14, 2014-15, 2015-16, 2016—2017*

### Міжнародныя
* **[[Ліга чэмпіёнаў ЭГФ|Ліга чэмпіёнаў]]:**
** *Чвэрцьфінал*: 1997, 2004, 2015, 2017
* **[[Кубак уладальнікаў кубкаў ЭГФ|Кубак уладальнікаў кубкаў]]:**
** *Паўфінал*: 1983, 1984, 1994
* **[[Кубак ЭГФ]]:**
** *Пераможцы*: 2014
* **[[Кубак выкліку ЭГФ|Кубак гарадоў]]:**
** *Паўфінал*: 1996

## Былыя назвы
Ад заснаваньня клюбу да 1990-х гадоў клюб выступаў пачаргова пад назовамі: «Элёрэ Шэгедын», «Волан Шэгедын» і «Тыша Волан Шэгедын». З 1993 року галоўным спонсарам клюбу стала прадпрыемства Pick Szeged (вытворца мясных вырабаў), і клюб адгэтуль носіць ягоную назву.

## Глядзіце таксама
* Pick Szeged

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйная бачына
* Профіль на бачыне ЭГФ

Катэгорыя:Вугорскія гандбольныя клюбы
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1961 годзе
Катэгорыя:Сэгед
Галіцкая Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка

**Галі́цкая Саве́цкая Сацыялісты́чная Рэспу́бліка** (), скарочана **Галіцкая ССР** — самаабвешчаная дзяржава на тэрыторыі сучаснай Украіны, якая праіснавала ад 15 ліпеня да 21 верасьня 1920 року. Створаная камуністамі ў часе пасьпяховага наступу Чырвонай арміі ўлетку 1920, у выніку якога польска-ўкраінскія сілы былі вымушаныя адступіць ад Дняпра да Карпатаў.

Рэспубліка стала буфэрнай зонай існага канфлікту ў зоне Паўднёва-заходняга фронту РСЧА. Ейны пасьпяховы наступ працягваўся, і бальшавіцкі ўрад стварыў таксама Часовы рэвалюцыйны камітэт Польшчы з намерам абвясьціць Польскую Савецкую Сацыялістычную Рэспубліку.

Галіцкая ССР была абвешчаная 15 ліпеня 1920 **Галіцкім рэвалюцыйным камітэтам** (**Галрэўкамам**), часовым урадам на чале з Уладзімерам Затонскім. Пасьля захопу бальшавікамі Тарнопалю 1 жніўня Галрэўкам пераехаў туды і выдаў дэкрэт «Аб усталяваньні савецкай улады ў Галічыне». Дзяржаўнымі мовамі былі абвешчаныя польская, украінская й ідыш. Дэкрэтамі была скасаваныя прыватная ўласнасьць на сродкі вытворчасьці, усталяваны васьмігадзінны працоўны дзень, абвешчаная сэкулярызацыя і нацыяналізацыя царкоўнай маёмасьці, створаная агульная сямігадовая адукацыя, нацыяналізаваная зямля.

Галрэўкам плянаваў зладзіць на падуладнай тэрыторыі выбары ва Ўсегаліцкі зьезд Саветаў, аднак гэтым плянам зашкодзіў польскі контранаступ, які пачаўся 15 верасьня. Часовы ўрад зьбег з Тарнопалю, 21 верасьня пераўтвораны ў Галіцкае бюро Цэнтральнага камітэту Камуністычнай партыі Ўкраіны. Пасьля падпісаньня ў сакавіку 1921 року Рыскай дамовы бюро было ліквідаванае.

## Глядзіце таксама
* Польска-савецкая вайна

## Літаратура
* Davies, Norman. *White Eagle, Red Star: The Polish-Soviet War, 1919-20*, Pimlico, 2003, . (First edition: St. Martin’s Press, inc., New York, 1972)

Катэгорыя:Міжваеннае дваццацігодзьдзе
Катэгорыя:Колішнія дзяржавы Эўропы
Катэгорыя:Колішнія дзяржавы-кліенты
Катэгорыя:Колішнія савецкія рэспублікі
Катэгорыя:Польска-савецкая вайна
Катэгорыя:1920 год ва Ўкраіне
Катэгорыя:Гісторыя Галічыны
Катэгорыя:Палітычная гісторыя Ўкраіны
Катэгорыя:Спрэчныя тэрыторыі Савецкага Саюзу
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1920 годзе
Катэгорыя:Зьніклі ў 1920 годзе
Наша Ніва (неадназначнасьць)

Назву **Наша Ніва** маюць:

* «Наша Ніва (1906)» — беларуская газэта
* «Наша Ніва (1920)» — беларуская газэта
* «Наша Ніва (1991)» — беларуская газэта
* Наша Ніва — вёска ў Старадароскім раёне Менскай вобласьці
Вярхусьце

**Вярху́сьце** — вёска ў Янаўскім раёне Берасьцейскай вобласьці. Уваходзіць у склад Ляскавіцкага сельсавету.

## Мінуўшчына
За расейскім часам — вёска ў Дружылавіцкай воласьці Кобрынскага павету Гарадзенскай губэрні.

За польскім часам — у гміне Дружылавічы Драгічынскага павету Палескага ваяводзтва.

Зь верасьня 1939 року ў складзе БССР.

## Насельніцтва
* 2010 год — 378 чалавек
* 1999 год — 373 чалавекі

## Транспарт
Аўтамабільныя дарогі  Янаў — Сачыўкі — Крывіца і  Ляскавічы — Вярхусьце.

## Крыніцы

Катэгорыя:Ляскавіцкі сельсавет (Янаўскі раён)
Катэгорыя:Населеныя пункты Янаўскага раёну (Берасьцейская вобласьць)
Прарадзіма народаў уральскай моўнай сям’і

**Прарадзіма народаў уральскай моўнай сям’і** — сукупнасьць гіпотэз аб паходжаньнях ўральскіх моваў і іх агульнай радзіме (). Досьледы, з мэтай вынайсьці месца зараджэньня  праўральскай мовы, актыўна авядуцца зь сярэдзіны  XX стагодзьдзя.

## Крыніцы

## Літаратура
* Veres P. A finnugor őshaza meghatározása az újabb adatok fényében // Urálisztikaitanulmányok. — Budapest, 1988.

Катэгорыя:Уральскія мовы
Катэгорыя:Мовы Эўразіі
Катэгорыя:Прамовы
Акт незалежнасьці Летувы

**Акт незале́жнасьці [[Летува|Летувы́]]** () альбо **Акт 16 лютага** — дакумэнт, складзены і падпісаны Радай Летувы 16 лютага 1918 року. Акт абвяшчаў аднаўленьне незалежнай дэмакратычнай Летувы са сталіцай у месьце Вільні. Дакумэнт быў падпісаны ўсімі 20 прадстаўнікамі Рады на чале зь Ёнасам Басанавічусам. Акт 16 лютага стаў апошнім з сэрыі рэзалюцыяў, датычных праблемы самавызначэньня Летувы, пасьля падпісаных на Віленскай канфэрэнцыі і г. зв. Акту 8 студзеня. Шлях да незалежнасьці быў даўгі і складаны з-за таго, што Нямецкая імпэрыя аказвала ціск на Раду Летувы з мэтаю ўтварэньня зьвязу. Дэпутатам даводзілася манэўраваць між інтарэсамі Нямеччыны, войскі якой разьмяшчаліся ў Летуве, і патрабаваньнямі летувіскага народу.

Рэакцыя на вестку пра аднаўленьне незалежнай Летувы была даволі стрыманай. Публікацыя акту была забароненая ўладамі Нямеччыны, тэкст рэзалюцыі друкаваўся і распаўсюджваўся падпольна. Працы Рады стала перашкаджалі, а немцы працягвалі кантраляваць усю тэрыторэю Летувы. Сытуацыя зьмянілася, калі ўвосені 1918 року Нямеччына прайграла Першую сусьветную вайну. У лістападзе 1918 року быў сфармаваны першы летувіскі кабінэт міністраў, а Рада Летувы атрымала кантроль над усёй тэрыторыяй краіны. Незалежнасьць нарэшце стала рэальнасьцю, хоць дзеля яе канчатковага здабыцьця Летува вымушаная была ўдзельнічаць у некалькіх войнах.

Акт зьяўляецца законным абгрунтаваньнем існаваньня незалежнай Летувы як у міжваенны пэрыяд, так і пасьля 1990 року. У дакумэнце сфармуляваныя асноўныя прынцыпы дзяржаўнага ўладкаваньня, якія ў тым ліку адлюстраваныя ва ўсіх канстытуцыях Летувы. Акт таксама стаў ключавым дакумэнтам у 1990 року пасьля абвяшчэньня незалежнасьці краіны ад СССР. Улады Летувы падкрэсьлівалі, што гэта проста аднаўленьне незалежнае дзяржавы, якая існавала з 1918 да 1940 року, а Акт незалежнасьці ніколі ня траціў сваёй сілы.

Арыгінальны дакумэнт лічыўся згубленым. Напрыканцы сакавіка 2017 року яго адшукаў у дыпляматычным архіве Міністэрства замежных справаў у Бэрліне прафэсар Людас Мажыліс.

## Тэкст акту

## Глядзіце таксама
* Акт аднаўленьня Летувіскай дзяржавы 1990 року
* Каралеўства Летува

## Крыніцы

## Літаратура
* 

Летува
Катэгорыя:Гісторыя Летувы
Наша ніва (1920)

«**На́ша ні́ва**» — штотыднёвая грамадзка-палітычная і літаратурная газэта дэмакратычнага кірунку, якая выдавалася ад 28 кастрычніка да 20 сьнежня 1920 року ў Вільні на беларускай мове. Рэдактар — У. Знамяроўскі (з 3-га нумару). Выйшлі 9 нумароў.

Газэта асьвятляла падзеі, зьвязаныя з акупацыяй Беларусі польскімі войскамі і падрыхтоўкай ейнага падзелу між суседнімі дзяржавамі. Шмат увагі зьвяртала на палітычную будучыню Беларусі, на неад’емнасьць права беларусаў на ўласную сувэрэнную дзяржаву. Пісала пра стварэньне Сярэдняе Літвы. Нэгатыўна ацэньвала дзеяньні Булак-Балаховіча.

Аўтары: М. Гарэцкі, К. Сваяк, Н. Арсеньнева, І. Гумянок, С. Чараўнік, У. Знамяроўскі, Ярашэўскі, І. Мялешка.

Забароненая польскай вайсковай цэнзурай.

## Літаратура
* А. Ліс. «Наша ніва» [1920] // 

Катэгорыя:Газэты на беларускай мове
Катэгорыя:Беларускія газэты
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1920 годзе
Катэгорыя:Зьніклі ў 1920 годзе
Старыя Дарогі (неадназначнасьць)

Назву **Старыя Дарогі** маюць:

* Старыя Дарогі — горад, адміністрацыйны цэнтар Старадароскім раёне Менскай вобласьці
* Старыя Дарогі — вёска ў Ігуменскім раёне Менскай вобласьці
* Старыя Дарогі — вёска ў Старадароскім раёне Менскай вобласьці
Яна Бурчэска

**Яна Бурчэска** (,  6 ліпеня 1993) — македонская сьпявачка. Яна выступіла ад Македоніі на Конкурсе песьні Эўрабачаньне 2017 ва Ўкраіне зь песьняй «Dance Alone». Бурчэска атрымала вядомасьць пасьля таго, як заняла пятае месца ў першым сэзоне музычнага конкурсу «Македонскі ідал» у 2011 годзе. Пазьней у 2011 Яна стала амбасадарам ЮНІСЭФ і праводзіла кампаніі супраць гвалту ў школах. У 2012 годзе Яна дэбютавала ў конкурсе Skopje Fest зь песьняй «Bi bila tvoja» і прыцягнула ўвагу аўдыторыі сваім трапяткім выступам і голасам. Выступала разам зь некалькімі вядомымі артыстамі Македоніі — зь Мікі Сэкулоўскі, які таксама ўдзельнічаў у конкурсе «Ідал» і з папулярным гуртом «Міцар» (Mizar). 10 сакавіка 2017 быў прэзэнтаваны кліп, які зьняў малады і таленавіты расейскі рэжысэр Сяргей Жалезка. 10 красавіка 2017 году на лэйбле Universal Music выйшаў сынгл «Dance Alone». Словы і музыку да песьні сачынілі швэдзкі кампазытар Якім Пэрсан (), Alex Omar, Borislav (Bobi-Leon) Milanov ды Florence A., якія ўваходзяць у міжнародны брэнд «Symphonix International».

## Крыніцы

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Скоп’і
Катэгорыя:Асобы Паўночнай Македоніі
Катэгорыя:Удзельнікі конкурсу песьні Эўрабачаньне-2017
Спадарожнік Рэчыца

«**Спадаро́жнік**» — беларускі футбольны клюб з Рэчыцы. З 2019 году выступае ў першай лізе чэмпіянату Беларусі.

## Гісторыя
Клюб створаны ў 2017 годзе на базе гомельскага клюбу ДЮСШ-ДБК.

## Склад
: *Актуальны на жнівень 2019 году*

## Статыстыка

### [[Чэмпіянат Беларусі па футболе|Чэмпіянат]]

### [[Кубак Беларусі па футболе|Кубак]]

## Галоўныя трэнэры
* Вячаслаў Ляўчук (зь ліпеня 2018 году)
* Канстанцін Чахаў (да ліпеня 2018 году)

## Крыніцы

Катэгорыя:Рэчыца