Наваградзкі замак

**Нава́градзкі за́мак** — унікальны помнік архітэктуры XIII—XVI стагодзьдзяў у Наваградку, рэзыдэнцыя гаспадароў Вялікага Княства Літоўскага. Уваходзіў у лінію фартыфікацыяў Ліда — Крэва — Меднікі — Трокі. Знаходзіцца ў цэнтры места, на Замкавай гары. Захаваліся руіны Шчытовай (Шчытоўкі) і Касьцельнай вежаў, падмуркі і рэшткі сьценаў. Твор гатычнай архітэктуры ВКЛ. Аб’ект Дзяржаўнага сьпісу гістарычна-культурных каштоўнасьцяў Беларусі.

## Гісторыя

### Раньнія часы
З пачатку XI да сярэдзіны XIII стагодзьдзяў на валах старажытнага Наваградку стаялі драўляныя сьцены рознай канструкцыі. За гэты час яны аднаўляліся ня менш за пяць разоў.

### Вялікае Княства Літоўскае
У другой палове XIII стагодзьдзя на валах паставілі моцныя дубовыя зрубы. Тады ж зь вялікіх склюдаваных камянёў, складзеных на вапне, збудавалі першую мураваную вежу. Гэтая вежа-данжон адыграла вялікую ролю ў абароне замка. У 1274 годзе галіцка-валынскія і татарскія войскі безвынікова штурмавалі Наваградак, тады тут існавала дзьве ўмацаваныя часткі — дзядзінец і вакольны горад. Шматлікія спробы аддзелаў крыжакоў захапіць замак (у 1314 годзе на чале з магістрам Гайнрыхам фон Плёцке, у 1391 годзе на чале з магістрам Конрадам фон Валенродам і ў 1394 годзе на чале з магістрам Конрадам фон Юнгінгенам і маршалам Вэрнэрам Тэтынгерам) таксама ня мелі посьпеху. У выніку гэтых нападаў верхнія ярусы вежы атрымалі моцныя пашкоджаныі і ў канцы XIV стагодзьдзя яе аднавілі, але ўжо з цэглы. Адбудаваная вежа атрымала назву Шчытоўка (Шчытовая). Відаць, да канца XIV стагодзьдзя Шчытоўка была адзінай мураванай фартыфікацыяй драўлянага замка.

У канцы XIV — пачатку XV стагодзьдзя пачалося ўзьвядзеньне замкавых муроў, якое праходзіла ў некалькі этапаў. Спачатку збудавалі тры мураваныя вежы — Касьцельную, Малую Браму і Пасадзскую — і сьцены паміж імі. Ужо ў XIV стагодзьдзі ў дзядзінцы існавала мураваная царква Сьвятога Міхала, вядомая зь пісьмовых крыніцаў XVI—XVII стагодзьдзяў. Да 1775 году ў ёй праходзілі паседжаньні Галоўнага Трыбуналу — найвышэйшага апэляцыйнага суду Вялікага Княства Літоўскага. На поўнач ад царквы збудавалі мураваны палац, які існаваў да сярэдзіны XVII стагодзьдзя.

Другі этап узьвядзеньня замка прыпадае на пачатак XV стагодзьдзя, калі збудавалі Калодзежную вежу і яшчэ адно прасла сьцяны ля асновы замкавай гары. У пачатку XVI ст. стагодзьдзя ў паўночна-заходнім куце замка збудавалі вялікую мураваную вежа Дазорцу. Паміж ёй і Шчытоўкай збудавалі абарончую сьцяну. Такім чынам, новае прасла замкнула кола мураваных фартыфікацыяў, канчаткова выціснуўшы драўляныя агароджы.

Разьвіцьцё атрылерыі і ўдасканаленьне тактыкі аблогі ў XV—XVI стагодзьдзяў зрабілі Малую Браму не зусім надзейнай, што прымусіла пачаць будаваньне дадатковай вежы ля паўднёва-ўсходняга схілу гары. Новая Меская вежа-брама стала цэнтрам форбурга, які ахоўваў дарогу ў замак. Гэтыя дадатковыя ўмацаваньні значна павысілі абараназдольнасьць замка.

За часамі вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гадоў маскоўскія войскі двойчы захоплівалі Наваградак: у 1655 годзе яго занялі казакі Івана Залатарэнкі, а ў 1660 годзе часткова ўзноўлены замак занялі войскі князя Івана Хаванскага. Вежы Мескую, Калодзежную, Малую Браму і Пасадзкую, а таксама праслы сьценаў зруйнавалі да падмуркаў. Вялікая Паўночная вайна канчаткова зьнішчыла мясцовыя фартыфікацыі: у 1706 годзе швэдзкія войскі, якія праходзілі праз Наваградак, узарвалі іх рэшткі. Сваю вэрсію разбурэньня замка швэдамі падае Ян Чачот у сваёй балядзе «Наваградзкі замак».

### Пад уладай Расейскай імпэрыі

Па трэцім падзеле Рэчы Паспалітай (1795 год), калі Наваградак апынуўся ў складзе Расейскай імпэрыі, пачаўся заняпад замка. У 1802 годзе гарадзенскі губэрнатар Бенігсан даў загад разабраць рэшткі замкавых вежаў з мэтай пабрукаваць камянямі вуліцы места. Але дзьве вежы часткова захаваліся.

У канцы XIX стагодзьдзя на тэрыторыю Замчышча праз пралом у мурах пачалі звозіць з усяго Наваградка сьмецьце, якое пакрыла двухмэтровым пластам руіны старажытных пабудоваў. У 1906 годзе абвалілася Касьцельная вежа, а за часамі Першай сусьветнай вайны — паўднёвая сьцяна Шчытовай вежы.

### Найноўшы час

У 1921 годзе ўлады міжваеннай Польская Рэспублікі ўзялі замак пад ахову дзяржавы. У 1922—1930 гадох археолягі правялі частковую кансэрвацыю руінаў вежаў, а палеглыя муры Касьцельнай вежы склалі наноў.

З 1956 году на Замчышчы працавалі савецкія археолягі. У зьвязку з кансэрвацыяй замка ў 1995, 2000—2002 гадох праводзіліся архітэктурна-археалягічныя дасьледаваньні замка. У 2012—2015 гадох праводзілася кансэрвацыя руінаў замка з аднаўленьнем яго кампазыцыйнай структуры.

## Архітэктура
Займае пляцоўку на месцы гарадзішча на высокім, часткова насыпаным узгорку, аточаным ровам. Складаецца зь дзьвюх пляцовак: дзядзінца з рэшткамі мураванага замка і вакольнага горада (Малога Замка). У XVI стагодзьдзі быў адным з наймагутнейшых замкаў у Вялікім Княстве Літоўскім. Ён налічваў 7 вежаў — Шчытоўку, Касьцельную, Малую Браму, Пасадзкую, Дазорцу, Калодзежную і Мескую — злучаных паміж самой мураванымі сьценамі таўшчынёй 2 м і вышынёй да 8 м. Дадаткова абараняўся фартыфікацыямі з паўночнага і паўночна-заходніх бакоў, дзе знаходзіўся вялікі земляны вал і шырокі абарончы роў.

Першая мураваная вежа-данжон мела чатырохкутную форму і стаяла з паўночнага боку замка, замыкаючы кола землянога вала. Цяпер яна знаходзіцца ў зямлі на глыбыні 7,5 мэтраў, а над ёй, як на моцным фундамэнце, стаіць мураваная вежа Шчытоўка. Гэтая вежа была 5-павярховай, зь перакрыцьцямі на бэльках. Агульная яе вышыня дасягала 25 мэтраў. Таўшчыня сьценаў была каля трох мэтраў. Іх праразалі байніцы, а ўнізе — праёмы замкавай брамы. Брама наглуха зачынялася знутры вежы і ў час аблогі ператваралася ў самастойны апорны пункт. У паўднёвай сьцяне Шчытоўкі былі мураваныя ўсходы, якімі карысталіся абаронцы падчас нападаў. Магчыма, усярэдзіне вежы, паміж паверхамі, былі і драўляныя лесьвіцы дзеля штодзённага карыстаньня, бо асобныя паверхі выкарыстоўваліся пад жытло.

Направа ад Шчытоўкі стаіць высокая прызмападобная Касьцельная вежа. З усходу ад яе ішло другое прасла мураванай сьцяны даўжынёю каля 80 мэтраў і таўшчынёю 2,5 мэтры, якое вяло да наступнай вежы, так званай Малой Брамы. Вежы Малая Брама і Касьцельная мелі некалькі паверхаў зь перакрыцьцямі на бэльках, на кожным паверсе былі байніцы. Паварочваючы ад Малой брамы на захад, ішло 70-мэтровае прасла сьцяны, канструкцыйна зьвязанае яшчэ з Пасадзкай вежай. Правае прасла сьцяны вяло ад Пасадзкай вежы да паўночнага краю гары і змыкалася ў паўночна-заходнім куце, дзе стаяла вежа Дазорца. Паміж Дазорцай і Шчытоўкй праходзіла мураванае прасла сьцяны, таўшчынёю 2 мэтры, што замыкала колца замкавых фартыфікацыяў.

У разьмешчаным на высокай гары замку не было калодзежа, але вада выходзіла ля падножжа гары. На ўсходнім схіле білі крыніцы, над адной зь іх стаяла Калодзежная вежа.

Пасярод замка знаходзілася мураваная царква. На поўнач ад царквы стаяў 2-павярховы мураваны палац.

## Галерэя

### Гістарычная графіка

Navahradak, Kavalskaja. Наваградак, Кавальская (J. Pieška, 1800).jpg|Ю. Пешка, каля 1800 г.
Navahradak, Zamkavaja. Наваградак, Замкавая (1801-50).jpg|1-я палова XIX ст.
Navahradzki zamak. Наваградзкі замак (XIX).jpg|XIX ст.
Navahradak, Kavalskaja. Наваградак, Кавальская (1821-99) (2).jpg|1821—1899 гг.


Navahradzki zamak, Fara. Наваградзкі замак, Фара (1829).jpg|1829 г.
Navahradzki zamak, Fara. Наваградзкі замак, Фара (A. Alés, 1835).jpg|А. Алес, 1835 г.
Navahradak, Zamkavaja. Наваградак, Замкавая (K. Rusiecki, 1844).jpg|К. Русецкі, 1844 г.
Navahradzki zamak, Fara. Наваградзкі замак, Фара (1851).jpg|1851 г.


Navahradak, Kavalskaja. Наваградак, Кавальская (V. Dmachoŭski, 1856).jpg|В. Дмахоўскі, 1856 г.
Navahradzki zamak, Fara. Наваградзкі замак, Фара (V. Dmachoŭski, 1856).jpg|В. Дмахоўскі, 1856 г.
Navahradzki zamak. Наваградзкі замак (V. Sadovnikov, 1850-59).jpg|В. Садоўнікаў, 1850-я гг.
Navahradzki zamak. Наваградзкі замак (1867).jpg|1867 г.


Navahradzki zamak. Наваградзкі замак (1869).jpg
Navahradak, Kavalskaja. Наваградак, Кавальская (N. Orda, 29.07.1876).jpg|Н. Орда, 29 ліпеня 1876 г.
Navahradak, Kavalskaja. Наваградак, Кавальская (N. Orda, 20.08.1876).jpg|Н. Орда, 20 жніўня 1876 г.
Navahradak, Kavalskaja. Наваградак, Кавальская (N. Orda, 1877).jpg|Паводле Н. Орды, 1877 г.


Navahradak, Kavalskaja. Наваградак, Кавальская (M. Ružanski, 1883).jpg|М. Ружанскі, 1883 г.
Navahradak, Zamkavaja. Наваградак, Замкавая (M. Ružanski, 1883).jpg|М. Ружанскі, 1883 г.
Navahradak, Kavalskaja. Наваградак, Кавальская (1888).jpg|1888 г.
Navahradak. Наваградак (S. Papoŭski, 1889).jpg|С. Папоўскі, 1889 г.


Navahradzki zamak. Наваградзкі замак (1890).jpg|1890 г.
Navahradak, Kavalskaja. Наваградак, Кавальская (K. Piastuškievič, 1895).jpg|К. Пястушкевіч, 1895 г.
Navahradak. Наваградак (1895).jpg|1895 г.
Navahradak, Kavalskaja. Наваградак, Кавальская (1898).jpg|1898 г.


Navahradak. Наваградак (F. Brzozowski, 1898).jpg|Ф. Бжазоўскі, 1898 г.
Navahradzki zamak. Наваградзкі замак (P. Stachievič, 1899).jpg|П. Стахевіч, 1899 г.
Navahradak, Adam Mickievič. Наваградак, Адам Міцкевіч (J. Alšeŭski, 1905).jpg|Я. Альшэўскі, 1905 г.
Navahradzki zamak, Kaścielnaja. Наваградзкі замак, Касьцельная (K. Višnieŭski, 1915).jpg|К. Вішнеўскі, 1915 г.


Navahradzki zamak. Наваградзкі замак (L. R., 1917).jpg|1817 г.
Navahradzki zamak. Наваградзкі замак (1918).jpg|1918 г.
Navahradzki zamak. Наваградзкі замак (K. Višnieŭski, 1918).jpg|К. Вішнеўскі, 1918 г.
Navahradak, Kavalskaja. Наваградак, Кавальская (J. Drazdovič, 1928).jpg|Я. Драздовіч, 1928 г.


Navahradzki zamak, Ščytoŭka. Наваградзкі замак, Шчытоўка (J. Drazdovič, 1928).jpg|Я. Драздовіч, 1928 г.
Navahradzki zamak, Fara. Наваградзкі замак, Фара (J. Drazdovič, 1928).jpg|Я. Драздовіч, 1928 г.
Navahradzki zamak, Fara. Наваградзкі замак, Фара (J. Drazdovič, 1929).jpg|Я. Драздовіч, 1929 г.
Navahradzki zamak. Наваградзкі замак (J. Drazdovič, 1929).jpg|Я. Драздовіч, 1929 г.


### Гістарычныя здымкі

Navahradzki zamak, Fara. Наваградзкі замак, Фара (T. Boretti, 1900).jpg|Т. Барэці, 1900 г.
Navahradzki zamak, Fara. Наваградзкі замак, Фара (1901-05).jpg|1901—1905 гг.
Navahradak, Vilenskaja. Наваградак, Віленская (M. Astankovič, 1905).jpg|М. Астанковіч, 1905 г.
Navahradzki zamak. Наваградзкі замак (1906).jpg|1906 г.


Navahradak, Kavalskaja. Наваградак, Кавальская (1908).jpg|1908 г.
Navahradzki zamak. Наваградзкі замак (K. Stefanski, 1908).jpg|1908 г.
Navahradzki zamak, Fara. Наваградзкі замак, Фара (1909).jpg|1909 г.
Navahradzki zamak, Fara. Наваградзкі замак, Фара (1909) (2).jpg|1909 г.


Navahradzki zamak. Наваградзкі замак (1909).jpg|1909 г.
Navahradzki zamak. Наваградзкі замак (1909) (2).jpg|1909 г.
Navahradzki zamak. Наваградзкі замак (1910).jpg|1910 г.
Navahradzki zamak. Наваградзкі замак (U. Ślizień, 1911).jpg|У. Сьлізень, 1911 г.


Navahradzki zamak, Ščytoŭka. Наваградзкі замак, Шчытоўка (1912).jpg|1912 г.
Navahradzki zamak, Fara. Наваградзкі замак, Фара (1913).jpg|1913 г.
Navahradzki zamak, Fara. Наваградзкі замак, Фара (1901-14).jpg|да 1915 г.
Navahradzki zamak, Ščytoŭka. Наваградзкі замак, Шчытоўка (1901-14).jpg|да 1915 г.


Navahradzki zamak, Ščytoŭka. Наваградзкі замак, Шчытоўка (1901-14) (2).jpg|да 1915 г.
Navahradzki zamak, Ščytoŭka. Наваградзкі замак, Шчытоўка (1901-14) (3).jpg|да 1915 г.
Navahradzki zamak. Наваградзкі замак (1901-14).jpg|да 1915 г.
Navahradzki zamak. Наваградзкі замак (1901-14) (2).jpg|да 1915 г.


Navahradzki zamak. Наваградзкі замак (1901-14) (3).jpg|да 1915 г.
Navahradzki zamak. Наваградзкі замак (J. Bułhak, 1901-14).jpg|Я. Булгак, да 1915 г.
Navahradzki zamak. Наваградзкі замак (M. Bystydzienski, 1901-14).jpg|М. Быстыдзенскі, да 1915 г.
Navahradzki zamak, Ščytoŭka. Наваградзкі замак, Шчытоўка (1914).jpg|1914 г.


Navahradzki zamak. Наваградзкі замак (1914).jpg|1914 г.
Navahradzki zamak. Наваградзкі замак (1917).jpg|1917 г.
Navahradzki zamak. Наваградзкі замак (1925) (2).jpg|1925 г.
Navahradzki zamak. Наваградзкі замак (1939).jpg|1939 г.


### Сучасныя здымкі

Navahrudak castle.jpg|Агульны выгляд
Navahradak - Vieža Ščytoŭka.jpg|Руіны вежы Шчытоўкі
Navahradak Castle 20180501 144022.jpg|Касьцельная вежа па кансэрвацыі
Navahrudak castle 2.jpg|Уваход на Замкавую гару


## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 
* 
* 
* 

## Вонкавыя спасылкі

* 
* Здымкі на globustut.by
* «Старажытны Наваградак». Графічныя працы мастака Віктара Сташчанюка
* Тамара Габрусь. «Архітэктурныя помнікі Наваградчыны»

Катэгорыя:Вежы валынскага тыпу
Катэгорыя:Руіны замкаў у Беларусі
Катэгорыя:Замкі Вялікага Княства Літоўскага
Катэгорыя:Гатычныя збудаваньні ВКЛ
Катэгорыя:Гатычныя збудаваньні Беларусі
Катэгорыя:Наваградзкае ваяводзтва
Катэгорыя:Абарончыя збудаваньні Наваградку
Катэгорыя:Славутасьці Наваградку
Катэгорыя:Вуліца Малы Замак (Наваградак)