Сураж

**Су́раж** — мястэчка ў Беларусі, пры ўтоку ракі Касплі ў Дзьвіну. Цэнтар сельсавету Віцебскага раёну Віцебскай вобласьці. Насельніцтва на 2018 год — 769 чалавек. Знаходзіцца за 43 км ад Віцебску, на аўтамабільнай дарозе Віцебск — Вяліж.

Сураж — даўняе места гістарычнай Віцебшчыны, старажытны замак Вялікага Княства Літоўскага.

## Назва
На думку географа Вадзіма Жучкевіча, тапонім Сураж мог прыйсьці з Крыму (ад папярэдняй назвы места Судак) і мае значэньне, аналягічнае сучаснаму слову «супернік».

## Гісторыя
### Вялікае Княства Літоўскае
Сураж узьнік у пачатку XVI стагодзьдзя як умацаваны пункт на ўсходзе Вялікага Княства Літоўскага. У 1560 годзе скончылася ўзьвядзеньне Сураскага замка, пад сьценамі якога ўжо існавала места.

5 чэрвеня 1570 году кароль і вялікі князь Жыгімонт Аўгуст пашырыў на Сураж сыстэму мескага права, якая склалася на Віцебшчыне. 20 сьнежня 1576 году кароль і вялікі князь Стэфан Баторы надаў яму мескі герб: «*у срэбным полі чырвоны крэпасны мур з трыма вежамі*» (*«замокъ и три вежы»*). У 1590 годзе Сураж стаў цэнтрам староства. Места і замак неаднаразова цярпелі ад захопніцкіх набегаў з усходу: у 1616 і 1633 гадох войскі Маскоўскай дзяржавы спалілі пасад Суражу. 

Захаваліся сьведчаньні азначэньня жыхароў Суражу ліцьвінамі: «*литвин торговый человек суроженин Мишко Васильев*» (1628 год), «*литвин торговый человек суроженин Васька с сыном с своим с Мишкою*» (1629 год). 

У вайну Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667) маскоўскія войскі захапілі Сураскі замак, які пазьней вызвалілі войскі ВКЛ. На 1771 год у месьце было 7 вуліцаў і больш за 120 будынкаў.

### Пад уладай Расейскай імпэрыі

У выніку першага падзелу Рэчы Паспалітай (1772 год) Сураж апынуўся ў складзе Расейскай імпэрыі, дзе ў 1776 годзе стаў цэнтрам павету. У 1864 годзе з мэтай маскалізацыі колішняга Вялікага Княства Літоўскага расейскія ўлады адкрылі тут народную вучэльню, выкладаньне ў якой вялося на расейскай мове. На 1870 год у месьце было 357 будынкаў (зь іх 2 камяніцы); дзеялі 2 драўляныя цэрквы і 2 юдэйскія дамы малітвы; працавалі павятовая 2-клясная школа, мужчынская і жаночая народныя вучэльні, жыдоўская школа, 21 крама.

У 1866 годзе Сураж стаў пазаштатным местам Віцебскага павету. Паводле вынікаў перапісу 1897 году, тут працавалі 2-клясная павятовая і народная вучэльні, прыстань. У пачатку XX стагодзьдзя ў месьце было 11 мураваных і каля 440 драўляных будынкаў, 69 крамаў, 2 царквы.

### Найноўшы час
25 сакавіка 1918 году згодна з Трэцяй Устаўной граматай Сураж абвяшчаўся часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 году згодна з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі ён увайшоў у склад Беларускай ССР, аднак 16 студзеня Масква адабрала места разам зь іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад РСФСР. У 1924 годзе годзе Сураж вярнулі ў БССР, дзе ён стаў цэнтрам раёну і сельсавету. У 1938 годзе Сураж атрымаў афіцыйны статус пасёлку гарадзкога тыпу. У Другую сусьветную вайну з 12 ліпеня 1941 да 28 кастрычніка 1942 году мястэчка знаходзілася пад акупацыяй Трэцяга Райху; на паўночным усходзе знаходзіліся г. зв. «Віцебскія вароты».

У 1960—1962 гадох Сураж уваходзіў у склад Віцебскага раёну, у 1962—1965 гадох — Лёзьненскага раёну, з 1965 году — зноў Віцебскага. 19 красавіка 2010 году мястэчка ўзнагародзілі вымпэлам «За мужнасьць і стойкасьць у гады Вялікай Айчыннай вайны».


Suraž, Škoła. Сураж, Школа (I. Łosieŭ, 1938).jpg|Школа, 1938 г.
Suraž, Kaspla. Сураж, Каспля (1942).jpg|Мост цераз Касплю, 1942 г.
Suraž, Kaspla. Сураж, Каспля (1942) (2).jpg|Мост цераз Касплю, 1942 г.
Suraž. Сураж (1941-42).jpg|Неідэнтыфікаваная вуліца, 


## Насельніцтва
### Дэмаграфія


ImageSize = width:auto height:150 barincrement:27
PlotArea = left:50 bottom:20 top:15 right:15
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
Colors =
  id:linegrey2 value:gray(0.9)
  id:linegrey value:gray(0.7)
  id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8)
  id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:4500
ScaleMajor = unit:year increment:1500 start:0 gridcolor:linegrey
ScaleMinor = unit:year increment:300 start:0 gridcolor:linegrey2
PlotData =
  color:cobar width:15
  bar:1771 from:0 till:600 
  bar:1808 from:0 till:1712 
  bar:1870 from:0 till:1738 
  bar:1897 from:0 till:2731 
  bar:1901 from:0 till:4400 
  bar:1938 from:0 till:3000 
  bar:2000 from:0 till:1285
  bar:2009 from:0 till:1039
  bar:2018 from:0 till:769
TextData=
  fontsize:10px pos:(25,195)
  text:



* **XVIII стагодзьдзе**: 1771 год — 600 чал.; 1780 год — 328 муж. мяшчанаў-хрысьціянаў і 6 муж. мяшчанаў-юдэяў
* **XIX стагодзьдзе**: 1808 год — 1712 чал., зь іх паводле стану: мяшчанаў 1589, ураднікаў 48; шляхты 10; купцоў 65; 1870 год — 1738 чал., у тым ліку 26 каталікоў і 738 юдэяў; 1897 год — 2731 чал.
* **XX стагодзьдзе**: 1901 год — 4,4 тыс. чал.; 1938 год — 3 тыс. чал.; 2000 год — 1285 чал.
* **XXI стагодзьдзе**: 2001 год — 1,2 тыс. чал.; 2006 год — 1,1 тыс. чал.; 2009 год — 1039 чал. (перапіс); 2016 год — 818 чал.; 2017 год — 795 чал.; 2018 год — 769 чал.

### Адукацыя
У Суражы працуюць сярэдняя і музычная школы, дашкольная ўстанова.

### Культура
Дзеюць бібліятэка, дом культуры, цэнтар дзіцячай творчасьці.

## Эканоміка
Прадпрыемствы харчовай прамысловасьці.

## Турыстычная інфармацыя
### Славутасьці
* Замчышча (XVI ст.)
* Могілкі юдэйскія
* Помнікі: землякам, палеглым у Другую сусьветную вайну; расстраляным дзецям-закладнікам у двары школы

### Страчаная спадчына
* Замак (1563)
* Сынагога (ХІХ ст.)
* Царква Сьвятога Спаса (1836)
* Царква Сьвятога Мікалая (XVIII ст.)
* Царква Сьвятых Апосталаў Пятра і Паўла (1839)

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 
* 
* 
*  
* 

## Вонкавыя спасылкі
* Сураж, Radzima.org

Катэгорыя:Сураж