open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Бабіна лета

**Бабіна лета** — пэрыяд па-летняму цёплага (да 25—27 градусаў) і сухога надвор’я напярэдадні восені. Бабіна лета настае пасьля значнага пахаладаньня.

У народным календары беларусаў цёплая пара ў канцы верасьня — пачатку кастрычніка. На Беларусі яно працягваецца ад некалькіх дзён да двух тыдняў. Назва паходзіць, найбольш верагодна, ад таго, што на гэты час прыпадала пераважна «бабская» работа на агародзе і ў полі: убіралі гародніну, капалі бульбу, мялі і трапалі лён і каноплі. У некаторых раёнах бабіным летам называлі тыдзень перад Пакровамі, калі варажылі на «шчасьлівую бабулю» (бабку-павітуху).

Катэгорыя:Мэтэаралёгія
Біягеаграфія

**Біягеаграфія** — навука на стыку біялёгіі і геаграфіі; вывучае заканамернасьці пашырэньня і разьмеркаваньня жывёл, расьлін і мікраарганізмаў, іх згуртаваньняў (біяцэнозаў) па зямным шары, пра характар фаўны і флёры пэўных геаграфічных адзінак і прычыны іх зьмяненьня.

Асноўныя разьдзелы біягеаграфіі:
* зоагеаграфія (геаграфія жывёл);
* фітагеаграфія (геаграфія расьлінаў);
* геаграфія мікраарганізмаў;
* геаграфія біяцэнозаў.

## Літаратура
* Второв П. П., Дроздов Н. Н. Биогеография. М.: Владос. 2001. 304 с.
* Уровни охраны живой природы. М.: Наука. 1985.
*  С.&nbsp;295

## Вонкавыя спасылкі
* Біягеаграфія ў Вялікай савецкай энцыклапедыі
Біялягічная зброя

**Біялягі́чная збро́я** — адзін з відаў зброі масавага паражэньня, які карыстаецца паражальнымі фактарамі біялягічных агентаў і рэчываў. У нефармальным скароце ангельскіх назваў відаў зброі масавага паражэньня (англ. «ABC») азначаецца літарай «B».
Біямаса

**Біяма́са** — сукупная маса расьлінных і жывёльных арганізмаў, якія прысутнічаюць у біягеацэнозе у момант назіраньня.

## У энэргетыцы
Біямаса — шостая паводле запасаў з даступных у сучаснасьці (2008) крыніцаў энэргіі пасьля гаручых сланцаў, урану, вугалю, нафты і прыроднага газу. Прыблізна біямаса Зямлі ацэньваецца ў 2,4*1012 тон.

Біямаса — пятая паводле прадукцыйнасьці аднаўляльная крыніца энэргіі пасьля прамой сонечнай, ветравай, гідра- і геатэрмальнай энэргіі. Штогод на Зямлі ўтвараецца каля 170 млрд т. першаснай біялягічнай масы і прыблізна той жа аб’ём разбураецца.

Біямаса — найбуйнейшы паводле выкарыстаньня ў сусьветнай гаспадарцы аднаўляльны рэсурс (больш 500 млн т.у.п./год). Біямаса ўжываецца для вытворчасьці цеплыні, біяпаліва. Асноўная частка паліўнай біямасы (да 80%), гэта галоўным чынам драўніна, якая ўжываецца для ацяпленьня жыльля і гатаваньня ежы ў краінах, што разьвіваюцца.

## Беларусь
На 2012 год біямаса ў выглядзе драўняных трэсак была найтаньнейшым палівам для вытворчасьці цяпла ў Беларусі. Вытворчасьць гігакалёрыі цяпла з драўняных трэсак каштавала 370 беларускіх рублёў (4,42 цэнта), тады як з прыроднага газу — 498 рублёў (5,95 цэнта; на 34% даражэй).

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Эл.рэсурс PESWiki.com
Гуакамоле

**Гуакамоле** (**guacamole**, *гуакамоўле* , *гуакамоўл*, *гвакамоле*, *гвакамоўле*, *вакамоле*) — закуска зь пюрыраванай мякаці авакада. Мае кансыстэнцыю густога соўса (пасты). Страва мэксыканскай кухні.

## Прыгатаваньне
Існуе мноства рэцэптаў гуакамоле, якія адрозьніваюцца  дадаткамі, заправамі, а таксама ступеньню драбленьня кампанентаў.

У мясцовасьцях, дзе авакада дарагі, у якасьці напаўняльніка могуць дадаваць іншыя прадукты, напрыклад, маянэз. Але трэба заўважыць, што такія вэрсіі гуакамоле маюць меншую якасьць, таму што ў іх густ авакада перабіваецца густам напаўняльніка.

Пасьля прыгатаваньня, гуакамоле ужываюць з кукурузнымі ці са звычайнымі чыпсамі. Таксама распаўсюджана ужываньне гуакамоле зь іншымі стравамі мэксіканскай кухні.

### Склад
Акрамя авакада ў склад гуакамоле ўваходзіць сок лайму альбо цытрыны і соль.

Таксама пры жаданьні  дадаюць: памідоры, розныя перцы (чылі таксама), цыбулю, кінзу і ішную зеляніну.

Катэгорыя:Мэксыканская кухня
Катэгорыя:Соўсы
Катэгорыя:Стравы з гародніны
Кіт грэнляндзкі

**Кіт грэнляндзкі** — марскі сысун падатрада вусатых кітоў. Адзіны від рода *Balaena*.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* 

Катэгорыя:Кітападобныя
Катэгорыя:Чырвоны сьпіс МСАП відаў з найменшай рызыкай
Грыф-урубу

**Грыф-урубу** або **Чорная катарта** (*Coragyps atratus*) — птушка сямейства амэрыканскіх грыфаў, жывуць у цёплым умераным і трапічным клімаце Паўночнай і Паўднёвай Амэрыкі.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Буслападобныя
Група сьмерці

**Група сьмерці** — гэта неафіцыйны тэрмін, выкарыстоўваны ў футболе і іншых выглядах спорту для апісаньня сытуацыі, якая часта ўзьнікае падчас групавога этапу турніру (як, напрыклад, першы раўнд Чэмпіянату сьвету), дзе:
* усе каманды ў групе лічацца прыкладна аднолькавымі па майстэрстве

Ключавым элемэнтам зьяўляецца тое, што любая з каманд можа кваліфікавацца, і любая можа ня выйсьці з групы. Іншымі словамі, гэта самая непрадказальная частка групавога турніру.

Катэгорыя:Футбольная тэрміналёгія
Гроўлінг

**Гроўлінг** або **гроўл** (правільнае вымаўленьне — **граўл** ад  — «рык») — прыём сьпеваў з расшчапленьнем зьвязак у некаторых музычных стылях, у асноўным у блэк-, дэз- і дум-мэтале, а таксама ў грайндкоры. Гучыць прыкладна як утробны рык, што сыходзіць з вобласьці жывата вакаліста.

Катэгорыя:Сьпеў
Гран-Пляс

**Гран-Пляс** або **Гран-Пляс**, літаральна **Вялікі рынак** (, ) — гістарычная плошча ў цэнтры Брусэлю, адзін з найважнейшых турыстычных аб’ектаў горада. Тут разьмешчаныя дзьве найважнейшыя славутасьці — Брусэльская ратуша і хлебны дом або Дом караля (, ). Ансамбль рынкавай плошчы Брусэля занесены ў сьпіс Сусьветнай спадчыны ЮНЭСКО.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Брусэль
Казлоўскі сельсавет (Нясьвіскі раён)

**Казло́ўскі сельсавет** — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Нясьвіскага раёну Менскай вобласьці. Адміністрацыйны цэнтар — вёска Казлы.

Старшыня савету — *Алег Яраш*.

## Гісторыя
12 кастрычніка 1940 году створаны ў складзе Нясьвіскага раёну Баранавіцкай вобласьці (з 8 студзеня 1954 году — Менскай).

## Літаратура
*  С. 347


Катэгорыя:Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Нясьвіскага раёну
Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі
Катэгорыя:Сельсаветы, створаныя ў 1940 годзе
Карцэвіцкі сельсавет

**Карцэ́віцкі сельсаве́т** — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Нясьвіскага раёну Менскай вобласьці. Адміністрацыйны цэнтар — вёска Карцэвічы.

## Гісторыя
12 кастрычніка 1940 году створаны Карцэвіцкі сельсавет у складзе Нясьвіскага раёну Баранавіцкай вобласьці (з 8 студзеня 1954 году — Менскай).

23 лютага 2011 году ліквідаваная вёска Надзея.

28 траўня 2013 году сельсавет ліквідаваны, усе населеныя пункты — Альбянка, Альхоўка, Карцэвічы, Малева, Саска Ліпка, Сычэва — перададзеныя ў склад Нясьвіскага сельсавету.

## Крыніцы

## Літаратура
*  С. 347

Катэгорыя:Былыя сельсаветы Нясьвіскага раёну
Катэгорыя:Сельсаветы, створаныя ў 1940 годзе
Адаптэр

**Адаптар** (,  — прыстасоўваю) — злучальны элемэнт з рознатыповымі раздымамі для стыкоўкі прылад, якія ня маюць іншага сумяшчальнага спосабу злучэньня.

Адаптары дазваляюць:
* Падлучаць несымэтрычныя кабэльныя раздымы.
* Зьмяняць пасьлядоўнасьць (крыжаваны адаптар) ці лік задзейнічаных правадоў у раздымах.
* Зьмяняць хвалевы супор (хвалевы адаптар).
* Пераўтвараць электрычную энэргію ад аднаго яе ўяўленьня да іншага (электрычны адаптар).

## Глядзіце таксама
* Пераходнік

Катэгорыя:Побыт
Катэгорыя:Тэлекамунікацыі
Фальшпадлога

**Фальшпадлога** — від паднятай падлогі, якая выкарыстоўваецца ў вытворчых будынках (напрыклад, вылічальных цэнтрах), калі патрабуецца разьвесьці шмат кабэляў для перадачы зьвестак і электразабесьпячэньня, а таксама трубаправоды для кандыцыянаваньня паветра ці астуджэньня. Калі падлога паднятая досыць высока, дадатковыя элемэнты ўзмацненьня й асьвятленьня часам дазваляюць поўзаць і нават хадзіць пад ёй (кабэльны паўпаверх).

## Канструкцыя
Структура падлогі ўтвараецца кратай з мэталёвых рамак і так званых «пастамэнтаў», ножак з рэгуляванай вышынёй. Тыповы памер аднаго вочка краты — 2х2 футы ці 60х60 сантымэтраў. Вышыня «пастамэнтаў» вызначаецца колькасьцю кабэляў і труб, але звычайна прастора пад падлогай мае вышыню ня менш за 15 сантымэтраў.

На крату ўкладваюцца панэлі, як правіла, вырабленыя з мэталу. У залежнасьці ад неабходнасьці, выкарыстоўваюцца розныя пакрыцьці панэляў: дывановыя, лямінаваныя, мармуровыя, камянёвыя, антыстатычныя.

Шматлікія сучасныя вылічальныя цэнтры выкарыстоўваюць прастору пад падлогаю для разводкі сыстэмы астуджэньня. Халоднае паветра падаецца пад падлогу і прасочваецца наверх праз адтуліны ў падлозе. Пад падлогай таксама месьцяцца супрацьпажарныя сродкі.

## Глядзіце таксама
* Падвесная столь

Катэгорыя:Тэлекамунікацыі
Катэгорыя:Сувязь
Грыцкевічы

**Грыцке́вічы** (таксама *Гры́цкавічы*) — вёска ў Нясьвіскім раёне Менскай вобласьці. Уваходзіць у склад Сноўскага сельсавету.

## Гісторыя
Да 28 траўня 2013 году — цэнтар Грыцкевіцкага сельсавету. 28 траўня 2013 году вёска перададзеная зь ліквідаванага Грыцкевіцкага сельсавету ў Сноўскі сельсавет.

## Насельніцтва
* 2010 год — 561 чалавек
* 1999 год — 598 чалавек

## Крыніцы

Катэгорыя:Сноўскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Нясьвіскага раёну
Мацылёўшчына

**Мацылёўшчына** (таксама — *Мацілёўшчына*) — вёска ў Нясьвіскім раёне Менскай вобласьці. Уваходзіць у склад Сноўскага сельсавету.

## Гісторыя
28 траўня 2013 году вёска перададзеная зь ліквідаванага Грыцкевіцкага сельсавету ў Сноўскі сельсавет.

## Насельніцтва
* 2010 год — 74 чалавекі
* 1999 год — 90 чалавек

## Інфармацыя для турыстаў
* Царква Сьвятога Мікалая

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Мацылёўшчына на радзіме.орг

Катэгорыя:Населеныя пункты Нясьвіскага раёну
Катэгорыя:Сноўскі сельсавет
Фэльчарска-акушэрскі пункт

**Фэльчарска-акушэрскі пункт (ФАП)** — лячэбна-прафіляктычная ўстанова, якая зьдзяйсьняе пачатковы этап наданьня мэдычнай дапамогі ў сельскай мясцовасьці. ФАПы працуюць у складзе сельскага мэдычнага ўчастку пад кіраўніцтвам амбуляторыі, пасялковай ці раённай лякарні.

## Дзейнасьць
Неабходнасьць далекарскага зьвяна аховы здароўя ў сельскай мясцовасьці вызначаецца малой шчыльнасьцю пражываньня насельніцтва (у адрозьненьне ад кампактнага гарадзкога насельніцтва). ФАПы разьмяшчаюцца ў найбольш аддаленых ад лякарні населеных пунктах, робячы мэдычную дапамогу для іх жыхароў больш даступнай.

Пэрсанал ФАПу складаецца з загадчыка — фэльчара (акушэркі), патранажнай сястры — акушэркі й санітаркі. ФАП вядзе прыём насельніцтва амбуляторна й на хаце, можа прызначаць лячэньне ў межах кампэтэнцыі фэльчара й акушэркі, ажыцьцяўляе патранаж дзяцей да 3 гадоў, забясьпечвае кансультацыі з адмыслоўцамі й выконвае мэдычныя прадпісаньні. Ажыцьцяўляе мэдычнае абслугоўваньне дзіцячых дашкольных установаў, якія ня маюць у сваім складзе мэдычных працаўнікоў.

ФАПы праводзяць санітарна-проціэпідэмічную працу на падведамнай тэрыторыі:
* выяўляюць і ізалююць заразных хворых;
* праводзяць бягучую дэзінфэкцыю памяшканьняў;
* адхіляюць ад працы ў харчаблёках, дзіцячых і лячэбных установах тых хто кантактаваў з хворымі;
* праводзяць прафіляктычныя прышчэпкі.

ФАП ажыцьцяўляе санітарна-эпідэмічны нагляд за тэрыторыяй і арганізацыямі, разьмешчанымі на ёй.

## Склад
Памяшканьне ФАПу складаецца мінімум з 3 пакояў. Акрамя таго, ФАП можа мець памяшканьне для парадзіх з асобным назіральным пакоем для іх прыёму й санітарнай апрацоўкі. Для часовай ізаляцыі заразных хворых таксама можа быць прадугледжана асобнае ізаляванае памяшканьне.

Катэгорыя:Тыпы ўстановаў аховы здароўя
Канал танальнай частасьці

**Канал танальнай частасьці** (канал ТЧ) — гэта сукупнасьць тэхнічных сродкаў (апаратуры) і асяродзьдзя перадачы (фізычны ланцуг і т. д.), якая забясьпечвае перадачу электрычных сыгналаў сувязі з эфэктыўна перадатнай паласой частасьці (ЭППЧ) 0,3—3,4 кГц.

**Эфэктыўна перадатная паласа частасьці** — паласа частасьцяў, рэшткавае згасаньне на крайніх частасьцях якой адрозьніваецца ад рэшткавага згасаньня на частасьці 800 Гц ня больш чым на 1 Нп пры максымальнай далёкасьці сувязі, якая ўласьцівай дадзенай сыстэме.

Шырыня ЭППЧ вызначае якасьць тэлефоннай перадачы, і магчымасьць выкарыстаньня тэлефоннага каналу для перадачы іншых відаў сувязі. У адпаведнасьці зь міжнародным стандартам для тэлефонных каналаў шматканальнай апаратуры ўсталявана ЭППЧ ад 300 да 3400 Гц. Пры такой паласе забясьпечваецца высокая ступень пераборлівасьці гаворкі, добрая натуральнасьць яе гучаньня й ствараюцца вялікія магчымасьці для другаснага ўшчыльненьня тэлефонных каналаў.

## Рэжымы працы канала ТЧ

### Прызначэньне рэжымаў
* 2 ПР АК — для адкрытай тэлефоннай сувязі пры адсутнасьці на тэлефонным камутатары транзытных падаўжальнікаў;
* 2 ПР ТР — для часавых транзытных злучэньняў адкрытых тэлефонных каналаў, а таксама для канцавой сувязі пры наяўнасьці на тэлефонным камутатары транзытных падаўжальнікаў;
* 4 ПР АК — для выкарыстаньня ў сетках шматканальнага танальнага тэлеграфа, зачыненай тэлефоннай сувязі, перадачы дадзеных і т. п., а таксама для транзытных злучэньняў пры значнай даўжыні злучальных лініяў;
* 4 ПР ТР — для доўгачасовых транзытных злучэньняў.

Катэгорыя:Сувязь
Канатопы (Берасьцейская вобласьць)

**Канато́пы** — вёска ў Жабінкаўскім раёне Берасьцейскай вобласьці. Канатопы ўваходзяць у склад  Сьцяпанкаўскага сельсавету.

## Насельніцтва
* 2010 год — 19 чалавек
* 1999 год — 33 чалавекі

## Крыніцы

Катэгорыя:Сьцяпанкаўскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Жабінкаўскага раёну
Гэндрык Антоон Лёрэнц

**Гэндрык Антоон Лёрэнц** (; 18 ліпеня 1853, Арнэм, Нідэрлянды — 4 лютага 1928, Гаарлем, Нідэрлянды) — выбітны галяндзкі фізык.

## Навуковая дзейнасьць
Разьвіў тэорыю аб пераўтварэньнях стану рухальнага цела, адным з вынікаў якой было так званае скарачэньне Лёрэнца — Фіцджэральда, якое апісвае памяншэньне даўжыні аб’екта пры паступальным руху. Атрыманыя ў рамках гэтай тэорыі пераўтварэньні Лёрэнца зьяўляюцца найважнейшым укладам у разьвіцьцё тэорыі рэлятыўнасьці.

За тлумачэньне фэномэну, вядомага як эфэкт Зээмана, быў удастоены ў 1902 г. разам зь Пітэрам Зээманам Нобэлеўскай прэміі ў галіне фізыкі.

## Глядзіце таксама
* Сіла Лёрэнца
* Пераўтварэньні Лёрэнца
* Лёрэнц-каварыянтнасьць

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Арнэме
Катэгорыя:Нідэрляндзкія фізыкі
Катэгорыя:Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі ў галіне фізыкі
Пітэр Зээман

**Пітэр Зээман** (; 25 траўня 1865, Зонэмар, Нідэрлянды — 9 кастрычніка 1943, Амстэрдам) — нідэрляндзкі фізык, ляўрэат Нобэлеўскай прэміі ў галіне фізыцы (1902), разам з Гэндрыкам Лёрэнцам, «за выдатныя заслугі ў дасьледаваньнях ўплыву магнэтызму на радыяцыйныя зьявы». Сябра Нідэрляндскай АН

## Дзейнасьць
У 1896 г., па просьбе Лёрэнца, дасьледуе ўзьдзеяньне магнітнага поля на спэктральныя лініі крыніцы выпраменьваньня і адкрывае эфэкт, вядомы цяпер пад назвай эфэкту Зээмана. Адкрыцьцё эфэкту пацьвердзіла верагоднасьць тэорыі электрамагнітнага выпраменьваньня Лёрэнца.

У 1900 г. Зээмана прызначылі прафэсарам фізыкі ў Амстэрдамскім унівэрсытэце. У 1908 г. ён становіцца дырэктарам інстытуту фізыкі гэтага ўнівэрсытэту.

У 1921 г. атрымаў мэдаль імя Генры Драпэра. Адзін з кратэраў на Месяцы названы ў яго гонар кратэрам Зээмана.

## Крыніцы

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Нідэрляндах
Катэгорыя:Нідэрляндзкія фізыкі
Катэгорыя:Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі ў галіне фізыкі
Джулі Крысьці

**Джулі Крысьці** (; нарадзілася 14 красавіка 1941 году) — брытанская акторка, адна з самых яркіх заходніх кінаакторак 1960-х гадоў, ляўрэатка шэрагу кінапрэміяў, у тым ліку «Оскару» і «BAFTA».

## Фільмаграфія (выбраная)
* 1983 — Вяртаньне салдата / The Return of the Soldier — Кітым Балдры
* 1986 — Улада / Power — Элен Фрыман
* 1990 — Дурні ўдачы (Зьменлівасьці лёсу) / Fools of Fortune
* 1996 — Сэрца цмока / Dragon Heart
* 1996 — Гамлет / Hamlet
* 1997 — Захад сонца / Afterglow
* 2001 — Бэльфэгор — здань Люўра / Belphegor: le fantome du Louvre
* 2008 — Нью-Ёрк, я люблю цябе / — Ізабэль

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* 

Катэгорыя:Брытанскія акторкі
Катэгорыя:Ляўрэаты прэміі BAFTA
Амстэрдамскі ўнівэрсытэт

**Амстэрда́мскі ўнівэрсытэ́т** () — адзін з найбуйнейшых унівэрсытэтаў у Эўропе (бюджэт 487 млн эўра, 25 тысяч студэнтаў, 5 тысяч супрацоўнікаў), які працуе ў Амстэрдаме.

## Структура
Маецца сем факультэтаў:
* гуманітарны
* грамадзкіх навук і навук аб паводзінах
* эканамічны
* прававы
* натуральных навук і інфарматыкі
* мэдычны
* стаматалягічны

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт

Унівэрсытэт
Катэгорыя:Нідэрляндзкія ўнівэрсытэты
Мінойская цывілізацыя

**Мінойцы** — народ, які насяляў Крыт у бронзавым веку.

Назва ад імя легендарнага цара Мінаса, прапанавана ангельскім археолягам Артурам Джонам Эванзам.

Мінойцы — першыя цывілізаваныя эўрапейцы, якія характарызаваліся высокім узроўнем разьвіцьця прадукцыйных сілаў. Як культурная група мінойцы паявіліся каля 2500 да н. э. і, магчыма, уяўлялі сабой сынтэз імігрантаў з Анатоліі і мясцовага нэалітычнага насельніцтва. Каля 2000 да н. э. на Крыце пачаўся працэс урбанізацыі, расьлі гарады, будаваліся палацы (Кнос, Малія і Фэст). Пашыраўся заморскі гандаль. Пасьля 1450 да н. э. мінойцы трапілі пад кантроль Мікенаў (гл. таксама Крыта-мікенская культура).

Тэрмін мінойцы мае строга культурнае значэньне.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Старажытная Грэцыя
Малія

**Малія** — рэшткі гораду эпохі бронзы на паўночна-ўсходнім узьбярэжжы вострава Крыт (Грэцыя), каля аднайменнага паселішча; адзін з цэнтраў эгейскай культуры.

Дасьледаваны: палац, пабудаваны мінойцамі каля 1900 да н. э., жылыя кварталы гораду, нэкропаль. Сярод знаходак бронзавы меч зь дзяржаньнем са слановай косьці, абкладзеным золатам і завершаны галоўкай з крышталю; кінжал з залатым дзяржаньнем; каменная сякера з разным верхнім рабром з выяваю гатовага да скачка леапарда на прывязі.

Пасьля землятрусу 1750 да н. э. горад быў перабудаваны і існаваў прыблізна да 1450 да н. э.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Гарады Старажытнай Грэцыі
Рэгенсбург

**Рэ́генсбург** () — горад на поўдні Нямеччыны, у зямлі Баварыя, на рацэ Дунай пры ўпадзеньні р. Рэген. Каля 131 тыс. жыхароў (2007).

## Гісторыя
Горад узьнік з рымскага ваеннага ўмацаваньня.

Прамысловасьць: машынабудаваньне, тэкстыльная, харчовая, паліграфічная, будаўнічых матэрыялаў. Пачатковы пункт суднаходзтва на р. Дунай, вузел чыгунак і аўтадарог. Унівэрсытэт. Гарадзкі музэй, мастацкая галерэя, палацавы музэй Турн і Таксіс.

Архітэктурныя помнікі 8—18 ст.: раманскія цэрквы Эмэрамскірхэ (8—13 ст.), Якабскірхэ (1150—1200) і Старая капэла (1002), гатычныя сабор Санкт-Пэтэр (каля 1250—1525) і Старая ратуша (1356), рэнэсансавыя і барочныя цэрквы і інш.

## Выбітныя ўраджэнцы і жыхары
* Павал Сьвірыд (1888—1948) — беларускі грамадскі дзеяч, юрыст.
* Масей Сяднёў &mdash; беларускі грамадзкі дзяяч і паэт і пісьменьнік.

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт
Баварскі Лес

**Баварскі Лес** () — складкава-глыбавы крышталічны хрыбет на паўднёвым усходзе Нямеччыны.

Даўжыня каля 90 км, вышыня да 1121 м (г. Айнёдрыгель). Паверхня згладжаная, з асобнымі завостранымі вяршынямі. Паўночна-ўсходнія схілы адносна пакатыя, паўнёва-заходнія стромка спадаюць да даліны р. Дунай. Да вышыні 800 м укрыты ялова-букавымі, вышэй — ялова-піхтавымі лясамі.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Геаграфія Нямеччыны
Бавары

**Бавары** — германскае племя.

Упершыню згадваецца ў пачатку VI ст. Магчыма, паходзіць ад маркаманаў. У сярэдзіне VI ст. бавары занялі частку тэрыторыі былых рымскіх правінцыяў Норык і Рэцыя (засялілі землі сучасных Верхняй Аўстрыі, Зальцбургу, Верхняй і Ніжняй Баварыі, часткова Тыролю). 3 VI ст. вядома племянное герцагства. На тэрыторыі іх расьсяленьня ў VII—VIII ст. дзейнічала звычаёвае права — Баварская праўда. Разам зь іншымі германскімі плямёнамі бавары заклалі аснову нямецкага і аўстрыйскага народаў.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Германскія плямёны
Шварцвальд

**Шварцвальд** (ням. Schwarzwald — «чорны лес») — горны масіў у зямлі Бадэн-Вюртэмбэрг на паўднёвым захадзе Нямеччыны.

## Геаграфія

Распасьціраецца з поўначы на поўдзень уздоўж плыні Райна. Найвышэйшая кропка — гара Фэльдбэрг, 1493 м. Пераважна пакрыты густым іглічным або буковым лесам, утрымлівае мноства маляўнічых горных азёраў. Часта сустракаюцца мінэральныя крыніцы, што абумовіла наяўнасьць шэрагу курортаў, такіх як Бадэн-Бадэн або Бадэнвайлер. У Шварцвальда бярэ выток другая па велічыні рака Эўропы — Дунай.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Геаграфія Нямеччыны
Чорны лес

**Чорны лес** — лясны масіў у Знаменскім і Александрыйскім раёнах Кіраваградзкай вобласьці Ўкраіны. Уяўляе сабой грабава-дубовы лес, разьмешчаны на вадаспадзеле рэк Інгулец і Цясьмін. Агульная плошча лесу — каля 3500 га. На тэрыторыі лесу разьмешчана самае паўднёвае ва Ўкраіне сфагнавае балота, якое займае плошчу каля 2 га і возера Берэстуватае (званае мясцовымі жыхарамі Чорным возерам).

Катэгорыя:Геаграфія Ўкраіны
Мікены

**Мікены** () — старажытнагрэцкі горад у Аргалідзе (п-па Пэляпанэс), буйны цэнтар Крыта-мікеткай культуры ў эпоху бронзы.

Заселены ў пач. 3-га тыс. да н. э. 3 17 ст. да н. э. сталіца адной з дзяржаваў ахейцаў. У 14—12 ст. да н. э. дасягалі эканамічнага і палітычнага росквіту, пашырылі свой уплыў на ўвесь Пэляпанэс, авалодалі Кносам, замацавалі сувязі з Эгіптам, хецкай дзяржавай, Кіпрам, Сырыяй. У канцы 12 ст. да н. э. разбураны дарыйцамі. У І тыс. да н. э. невялікае паселішча, якое ў 468 да н. э. заваявалі і зруйнавалі аргосцы.

У выніку раскопак (пачаты ў 1874—76 Г. Шліманам) адкрыты: шахтавыя грабніцы з багатым пахавальным інвэнтаром (17-16 ст. да н. э.), цыклапічныя муры цьвердзі з г. зв. Львінай брамай, палац з лесьвіцамі, дваром, гаспадарчымі і жылымі памяшканьнямі, аздобленымі фрэскамі, статуямі і інш., жылыя дамы (усё 14—13 ст. да н. э.), зернесховішча (12 ст. да н. э.) і інш. У ніжнім горадзе выяўлены жылыя дамы, цыстэрны, толасы (14—13 ст. да н. э.).

## Літаратура
* Bartoněk A. Zlaté Mykény. Praha, 1983. 

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Гарады Старажытнай Грэцыі
Гульельма Марконі

**Гульельма Марконі** (; 25 красавіка 1874, Балёнія — 20 ліпеня 1937, Рым) — маркіз, італьянскі радыётэхнік і прадпрымальнік, адзін з вынаходнікаў радыё; ляўрэат Нобэлеўскай прэміі па фізыцы (1909, разам зь фізыкам К. Браўнам).

## Дзейнасьць
У 1905 г. запатэнтаваў накіраваную сувязь.

У 1919 г. паўнамоцны прадстаўнік Італіі на Парыскай мірнай канфэрэнцыі. Ад імя Італіі падпісаў мірныя дамовы з Аўстрыяй і Баўгарыяй.

У 1932 г. усталяваў першую радыётэлефонную мікрахвалевую сувязь. У 1934 г. ён прадэманстраваў магчымасьць прымяненьня мікрахвалевай тэлеграфіі для патрэбаў навігацыі ў адкрытым моры.

## Крыніцы

Катэгорыя:Ляўрэаты Нобелеўскай прэміі па фізіцы
Катэгорыя:Італьянскія фізыкі
Катэгорыя:Памерлі 20 ліпеня
Катэгорыя:Памерлі ў 1937 годзе
Яшчарка жывародная

**Яшчарка жывародная**, жывародка (*Zootoca vivipara, Lacerta vivipara*) — від паўзуноў сямейства сапраўдных яшчарак.

## Літаратура
* Яшчарка жывародная // 

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Яшчаркі
Сэльма Лягерлёф

**Сэ́льма Аты́лія Люі́за Лягерлё́ф** (; 20 лістапада 1858, Морбака, Швэцыя, — 16 сакавіка 1940, тамсама) — швэдзкая пісьменьніца, першая жанчына, якая атрымала Нобэлеўскую прэмію па літаратуры (1909) і трэцяя наогул жанчына, якая атрымала Нобэлеўскую прэмію (пасьля Марыі Кюры і Бэрты фон Зутнэр). Прэмія прысуджана «за прызнаньне высакароднага ідэалізму, палымянага ўяўленьня і духоўнасьці, якія характарызуюць яе творы».

## Беларускія пераклады
* Пярсцёнак Лёвеншольдаў: Раманы / Сельма Лагерлёф; Пер. М. Пазнякова. — Мн.: Юнацтва, 1997. ISBN 985-05-0135-9
*  

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Партрэт маці. Апавяданне
* Нячысцік

Катэгорыя:Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі ў галіне літаратуры
Катэгорыя:Швэдзкія літаратары і літаратаркі
Яйкажыванараджэньне

**Яйкажыванараджэньне** — спосаб узнаўленьня патомства, пры якім зародак дасягае пэўнага разьвіцьця ў яйку ўнутры арганізму маці і вызваляецца ад абалонкаў яек адразу пасьля іх адкладкі.

## Літаратура
* 

Катэгорыя:Біялёгія
Круглаязычныя

**Круглаязычныя** (*Discoglossidae*) — сямейства земнаводных падатраду апістацэльных.

Назва сямейства зьвязана са своеасаблівай для яго прадстаўнікоў будовай языка, які не выкарыстоўваецца пры схопліваньні здабычы, бо прымацаваны ўсёй ніжняй паверхняй да дна ротавай паражніны. Характэрнай рысай зьяўляюцца заднеўвагнутыя і выпуклыя ўперадзе, або апістацэльныя, тулаўныя пазванкі, якіх налічваецца ня менш як восем. Папярочныя адросткі крыжавога пазванка расшыраныя.

## Літаратура
* 

Катэгорыя:Амфібіі
Фрэдэрык Містраль

**Фрэдэрык** (**Фрэдэры**) **Містраль** (, гкс. Frederi Mistrau,  па яго ўласнай норме, , Маян — , там жа) — францускі паэт і лексыкограф. Ляўрэат Нобэлеўскай прэміі ў галіне літаратуры 1904 году. Прэмія прысуджана «ў прызнаньне сьвежай арыгінальнасьці і сапраўднай натхнёнасьці паэтычных твораў, якія праўдзіва адлюстроўваюць пэйзажы і духоўную прыроду свайго народа, а таксама яго важнай дзейнасьці ў якасьці правансальскага філёляга».

## Жыцьцё і творчасьць

Пасьля шэрагу невялікіх п’есаў на аксытанскай (правансальскай) мове ён напісаў знакамітую сельскую паэму «Miréio» («Мірэй», 1859, з францускім перакладам), якую сустрэлі вельмі спрыяльна, яна атрымала прэмію Францускай акадэміі. Сюжэт паэмы ён перапрацаваў потым у опэрнае лібрэта, да якога Шарль Гуно напісаў музыку («Mireille»).

## Крыніцы

Катэгорыя:Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі ў галіне літаратуры
Катэгорыя:Францускія літаратары
Амніёты

**Амніёты** (*Amniota*) — вышэйшыя хрыбетныя (у тым ліку рэптыліі, птушкі, сысуны), для якіх характэрна ўтварэньне вакол эмбрыёна зародкавых абалонак, у тым ліку амніятычнай, або амніёна (адсюль назва).
Колюшкападобныя

**Колюшкападобныя** (*Gasterosteiformes*) — атрад касьцістых рыбаў.

Атрад аб’ядноўвае 9 сямействаў, каля 55 родаў, больш за 200 відаў.

Вядомы з эацэну. Пашыраныя пераважна ў тропіках, у прыбярэжных марскіх водах, некаторыя віды — у прэснай вадзе. На Беларусі 2 роды, 2 віды: колюшка трохіголкавая (*Gasterosteus aculeatus*) і колюшка дзевяцііголкавая (*Pungitius pungitius*).

Даўжыня ад 3 см да 1,8 м, маса ад некалькіх грамаў да 3,4 кг. Сьпінных плаўнікоў 1 — 2, першы ў выглядзе асобных калючак. Брушныя плаўнікі з 1 — 7 прамянёў, у некаторых адсутнічаюць. Луска ктэноідная, у многіх колюшкападобных цела ўкрыта касьцявымі пласьцінкамі. Рыла звычайна трубкападобнае. Некаторыя віды ў пэрыяд размнажэньня робяць гнёзды.

Плянкгафагі, але могуць зьнішчаць ікру і лічынак іншых рыбаў.

Катэгорыя:Касьцявыя рыбы
Барыс Пастарнак

**Барыс Леанідавіч Пастарнак** (, Масква — 30 траўня 1960, Перадзелкіна) — расейскі паэт і пісьменьнік, ляўрэат Нобэлеўскай прэміі ў галіне літаратуры (1958).

## Адаптацыі
У 2002 годзе рэжысэр Джакама Кампіёцьці зьняў тэлевізійны міні-сэрыял паводле раману «Доктар Жывага» з удзелам Ганса Мэтысана, Аляксандры Марыі Лары, Кіры Найтлі і Сэма Ніла.

## Беларускія пераклады
На беларускую мову асобныя яго вершы пераклалі Валянціна Аколава, Рыгор Барадулін, Міхась Кавыль, Юрась Сьвірка. Паэму «1905 год» пераклаў С. Дзяргай.

## Крыніцы

Катэгорыя:Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі з СССР
Катэгорыя:Талстоўцы
Катэгорыя:Расейскія літаратары
Катэгорыя:Расейскія паэты
Катэгорыя:Расейскія перакладчыкі
Катэгорыя:Расейскі футурызм
Катэгорыя:Памерлі ад раку
Катэгорыя:Асобы на марках
Кальчакі

**Кальчакі** (), ***колцавыя чарвякі***, ***анэліды*** — тып бесхрыбетных жывёлаў.

Адрозьніваюць 4 клясы:
* малашчацінкавыя чарвякі (каля 5 тыс. відаў),
* многашчацінкавыя чарвякі (больш за 6 тыс. відаў),
* п’яўкі (каля 300 відаў),
* эхіўрыды.

Паходзяць зь сярэдняга кембрыю. Пашыраны ўсюды, жывуць у морах, прэсных вадаёмах, глебе. На Беларусі найбольш пашыраны малашчацінкавыя чарвякі і п’яўкі.

## Літаратура

* 

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Жывёлы
Панцырныя рыбы

**Панцырныя рыбы**, або **плякадэрмы** (*Placodermi*) — тып ськівіцаротых (Gnasthostomata), якія жылі ў палеязоі, пачынаючы з раньняга сылюра. Росквіт панцырных рыбаў прыйшоўся на Дэвон, аднак у яго канцы кляса гэтых рыбаў цалкам вымерла. Раньнія панцырныя рыбы жылі выключна ў прэснай вадзе, але пазьней яны перасяліліся і ў мора.
 
Характэрнай прыкметай панцырных рыбаў была абароненасьць галавы і тулава касьцяным панцырам. Самым буйным з прадстаўнікоў быў дунклеастэй, дасягаў 10 мэтраў у даўжыню.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Рыбы
Катэгорыя:Вымерлыя рыбы
Катэгорыя:Фаўна сылюру
Катэгорыя:Фаўна дэвонскага пэрыяду
Беларускія настаўніцкія курсы (Дзьвінск)

**Белару́скія наста́ўніцкія ку́рсы** ў Дзьвінску (Даўгаўпілсе, Латвія) дзейнічалі ў ліпені-жніўні 1921.

Створаны з ініцыятывы Дзьвінскага беларускага таварыства «Бацькаўшчына», фінансаваліся Міністэрствам асьветы Латвіі. Выкладчыкі: Эдуард Будзька, Максім Гарэцкі, Ігнат Дварчанін, І.&nbsp;Краскоўскі, Паўліна Мядзёлка, Мікола Шчорс і інш. Курсы скончылі 43 чал.

## Літаратура
* Езавітаў К. Становішча беларускае школы ў Латвіі // «Спадчына» №6, 1997.
* Ляхоўскі У. Пачатак тварэння беларускае нацыянальнае школы // Спадчына №1/2, 2001.
* Ляхоўскі У. Беларускія настаўніцкія курсы //  — Мн., 2003.

Дзьвінск
Катэгорыя:Гісторыя Дзьвінску
Катэгорыя:Беларускія арганізацыі Латвіі
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1921 годзе
Катэгорыя:Зьніклі ў 1921 годзе
Катэгорыя:1921 год у Латвіі
Катэгорыя:Ліпень 1921 году
Анамніі

**Анамніі** (*Anamnia*) — ніжэйшыя хрыбетныя (у тым ліку кругларотыя, рыбы, земнаводныя), зьвязаныя ў сваім існаваньні з водным асяродзьдзем на працягу ўсяго жыцьцёвага цыклю або на асобных яго стадыях.

У адрозьненьне ад амніётаў у іх у працэсе эмбрыягенэзу не ўзьнікае зародкавай абалонкі — амніёна. Зародак анамніяў, прарываючы на пэўных стадыях яйкавыя абалонкі, выходзіць у ваду, дзе разьвіваецца за кошт пажыўных рэчываў жаўтка і дыхае з дапамогай жэбраў. У дарослых анамніяў цела пакрытая слізьневай скурай, пранікальнай для вады, якая ўдзельнічае ў водна-салявым абмене. Характэрна слаба выяўленая дыферэнцыяцыя аддзелаў і менш трывалае, чым у амніётаў, прычляненьне да восевага шкілета парных канечнасьцяў.

Катэгорыя:Жывёлы
Бацькаўшчына (Дзьвінск)

**«Ба́цькаўшчына»** — арганізацыя, створаная ўвесну 1921 ў Дзьвінску з ініцыятывы Кастуся Езавітава, І. Харлапа (старшыня), Сяргея Сахарава, Міколы Шчорса і інш.

Улетку 1921 году пры садзейнічаньні Міністэрства асьветы Латвіі былі арганізаваныя ў Дзьвінску 2-месячныя беларускія настаўніцкія курсы, створаныя іхнія філіі ў Індры, Краслаўцы, Люцыне, Рэжыцы і Старой Слабадзе. 3 пашырэньнем сваёй дзейнасьці дзьвінская сядзіба арганізацыі ператварылася ў Цэнтральнае ўпраўленьне культурна-асьветнага таварыства «Бацькаўшчына» ў Латвіі, якое дзейнічала да 1925 году.

## Крыніцы

## Літаратура
* Ляхоўскі У. «Бацькаўшчына» // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 6. Кн. 2: Усвея — Яшын; Дадатак / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн. : БелЭн, 2003. — С. 331. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0276-8.

Катэгорыя:Беларускія арганізацыі Латвіі
Катэгорыя:Гісторыя Дзьвінску
Катэгорыя:1921 год у Латвіі
Катэгорыя:Зьніклі ў 1925 годзе
Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1921 годзе
Ле Дык Тхо

**Ле Дык Тхо** (; сапраўднае імя — **Фан Дзінь Кхай**, ; 1911 — 13 кастрычніка 1990) — віетнамскі палітык, дыплямат, ляўрэат Нобэлеўскай прэміі міру (1973).

Катэгорыя:Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі міру
Катэгорыя:Віетнамскія палітыкі
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1911 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся 14 кастрычніка
Катэгорыя:Памерлі ў 1990 годзе
Катэгорыя:Памерлі 13 кастрычніка
Васіль Лявонцьеў

**Васіль Васільевіч Лявонцьеў** (5 жніўня 1905, Мюнхэн — 5 лютага 1999, Нью-Ёрк) — амэрыканскі эканаміст расейскага паходжаньня, стваральнік тэорыі міжгаліновага аналізу, ляўрэат Нобэлеўскай прэміі па эканоміцы (1973) «за разьвіцьцё мэтаду» выдаткі — выпуск «і за яго прымяненьне па важных эканамічных праблемах».

## Дасьледаваньні
Лявонцьеў распрацаваў аналіз «выдаткі-выпуск», за што ў 1973 атрымаў Нобэлеўскую прэмію. У гонар Лявонцьева названы шэраг эканамічных зьяваў — напрыклад, мадэль Лявонцьева і парадокс Лявонцьева.

Катэгорыя:Навукоўцы ЗША
Катэгорыя:Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі ў галіне эканомікі
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Мюнхэне
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1905 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся 5 жніўня
Катэгорыя:Памерлі ў Нью-Ёрку
Катэгорыя:Памерлі ў 1999 годзе
Катэгорыя:Памерлі 5 лютага
Нобэлеўская прэмія па эканоміцы

**Но́бэлеўская прэ́мія па экано́міцы**, афіцыйна **Прэ́мія Швэ́дзкага дзяржа́ўнага ба́нку па эканамі́чных наву́ках па́мяці А́льфрэда Но́бэля** () — прэмія, заснаваная Банкам Швэцыі ў памяць Альфрэда Нобэля і ўручаецца за дасягненьні ў эканамічных навуках.

## Ляўрэаты
* (1969) Рагнар Фрыш (Нарвэгія), Ян Тынбэрген (Нідэрлянды)
* (1970) Пол Энтані Самуэлсан (ЗША)
* (1971) Сайман Кузьнец (ЗША)
* (1972) Джон Гікс (Вялікабрытанія), Кенэт Эраў (ЗША)
* (1973) Васіль Лявонцьеў (ЗША)
* (1974) Гунар Мюрдаль (Швэцыя), Фрыдрых Гаек (Вялікабрытанія/Аўстрыя)
* (1975) Леанід Кантаровіч (СССР), Цьялінг Купманс (ЗША)
* (1976) Мілтан Фрыдман (ЗША)
* (1977) Бэртыль Улін (Швэцыя), Джэймз Мід (Вялікабрытанія)
* (1978) Гэрбэрт Сайман (ЗША)
* (1979) Тэадор Шульц (ЗША), Артур Льюіс (Сьвятая Люсія)
* (1980) Лоўрэнс Клейн (ЗША)
* (1981) Джэймз Тобін (ЗША)
* (1982) Джордж Стыглер (ЗША)
* (1983) Жэрар Дэбро (Францыя)
* (1984) Рычард Стоўн (Вялікабрытанія)
* (1985) Франка Мадыльяні (Італія)
* (1986) Джэймз Макгіл Б’юкэнэн (ЗША)
* (1987) Робэрт Солаў (ЗША)
* (1988) Марыс Але (Францыя)
* (1989) Тругвэ Гавэльмо (Нарвэгія)
* (1990) Гары Маркавіц, Мэртан Мілер, Ўільям Шарп (ЗША)
* (1991) Роналд Коўз (Вялікабрытанія)
* (1992) Гэры Бэкер (ЗША)
* (1993) Робэрт Фогель, Дуглас Норт (ЗША)
* (1994) Джон Гарсаньі, Джон Нэш (ЗША), Райнгард Зэльтэн (Нямеччына)
* (1995) Робэрт Лукас (ЗША)
* (1996) Джэймз Мірліс (Вялікабрытанія), Уільям Вікры (ЗША/Канада)
* (1997) Робэрт Каргарт Мэртан (ЗША), Майран Шоўлз (Канада/ЗША)
* (1998) Амартыя Сэн (Індыя)
* (1999) Робэрт Мандэл (Канада)
* (2000) Джэймз Гэкман, Даніель Макфадэн (ЗША)
* (2001) Джордж Акерлоф, Майкл Спэнс, Джозэф Стыгліц (ЗША)
* (2002) Даніель Канэман (Ізраіль/ЗША), Вэрнан Сьміт (ЗША)
* (2003) Робэрт Інгл (ЗША), Клайв Грэнджэр (Вялікабрытанія)
* (2004) Фін Кідлянд (Нарвэгія), Эдўард Прэскат (ЗША)
* (2005) Робэрт Аўман (Ізраіль/ЗША), Томас Шэлінг (ЗША)
* (2006) Эдмунд Фэлпс (ЗША)
* (2007) Леанід Гурвіч, Эрык Мэскін, Роджэр Маерсан (ЗША)
* (2008) Пол Кругман (ЗША)
* (2009) Элінор Острам, Олівэр Ўільямсан (ЗША)
* (2010) Пітэр Дайманд, Дэйл Мортэнсан (ЗША), Крыстафэр Пісарыдэс (Кіпр)
* (2011) Томас Сарджэнт, Крыстафэр Сымз (ЗША)
* (2012) Элвін Рот, Лойд Шэплі (ЗША)
* (2013) Юджын Фама, Ларс Пэтэр Гансэн, Робэрт Шылер (ЗША)
* (2014) Жан Тыроль (Францыя)
* (2015) Энгус Дытан (Вялікабрытанія/ЗША)
* (2016) Олівэр Гарт (Вялікабрытанія/ЗША), Бэнгт Гольмстрэм (Фінляндыя)
* (2017) Рычард Тэйлер (ЗША)
* (2018) Ўільям Нордгаўс, Пол Ромэр (ЗША)
* (2019) Абхіджыт Банэрджы, Эстэр Дзюфлё, Майкл Крэмэр (ЗША)
* (2020) Пол Мілграм, Робэрт Ўілсан (ЗША)

Эканоміка
Катэгорыя:1969 год у эканоміцы
Катэгорыя:Эканамічныя прэміі
Катэгорыя:Узнагароды, якія зьявіліся ў 1969 годзе
Гэры Бэкер

**Гэ́ры Стэ́нлі Бэ́кер** (; нар. 2 сьнежня 1930, Потсвіл, Пэнсыльванія — 3 траўня 2014, Чыкага) — амэрыканскі эканаміст.

Ляўрэат Нобэлеўскай прэміі па эканоміцы 1992 г. «за распаўсюд сфэры макраэканамічнага аналізу на цэлы шэраг аспэктаў чалавечых паводзінаў і ўзаемадзеяньня, уключаючы нярынкавыя паводзіны». Вучыўся ў Прынстане; ступень доктара атрымаў у Чыкагскім унівэрсытэце. Працаваў у Калюмбійскім і Чыкагскім унівэрсытэтах. Прэзыдэнт Амэрыканскай эканамічнай асацыяцыі ў 1987 г. Прэзыдэнт Таварыства эканомікі працы (1997). Узнагароджаны мэдалём Дж. Б. Кларка (1967). Ляўрэат прэміяў Ф. Сейдмана (1985), Джона Команса (1987) і А. Сьміта (1991). Уваходзіць у кансультатыўны савет часопісу «Review of Economics of the Household».

## Крыніцы

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Пэнсыльваніі
Катэгорыя:Навукоўцы ЗША
Катэгорыя:Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі ў галіне эканомікі
Бацькаўшчына (Менск)

«**Ба́цькаўшчына**» — культурна-асьветная арганізацыя, створаная ў ліпені 1918 году ў Менску з ініцыятывы Яфіма Бялевіча, Язэпа Варонкі (старшыня), Кастуся Езавітава (віцэ-старшыня), Пятра Крачэўскага, Кастуся Цьвіркі-Гадыцкага, Язэпа Лёсіка і іншых.

Першапачаткова мела назву «Прасьвета». Разам зь Першым таварыствам беларускае драмы і камэдыі, Народным беларускім тэатрам пад кіраўніцтвам Францішка Аляхновіча наладжвала спэктаклі і вечарыны, мастацкія выставы. 3 дазволу Народнага сакратарыята БНР узяла пад часовае кіраўніцтва менскую губэрнскую друкарню, выдала «Мапу БНР», але з-за фінансавага крызісу не працягнула выдавецкую дзейнасьць. Спыніла працу ў сьнежні 1918 году.

1 сакавіка 1919 году «Бацькаўшчына» аднавіла дзейнасьць у Горадні.

Катэгорыя:Беларускія грамадзкія аб’яднаньні
Катэгорыя:Гісторыя Менску
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1918 годзе
Бацькаўшчына (Горадня)

«**Ба́цькаўшчына**» — арганізацыя, створаная ў Горадні 1 сакавіка 1919 году пасьля пераезду асноўнага кіраўніцтва БНР. Фактычна працягнула дзейнасьць менскай арганізацыі «Бацькаўшчына».

У яе склад уваходзілі Кастусь Езавітаў (старшыня), Усевалад Боеў, Язэп Варонка, Тодар Вернікоўскі, І. Карчынскі, Я. Курлаў, Сымон Якавюк і інш. Выдавала газэту «Бацькаўшчына». Апекавала бедных навучэнцаў беларускіх школаў. Спыніла дзейнасьць у красавіку 1919 году.

## Крыніцы

Катэгорыя:Беларускія грамадзкія аб’яднаньні
Катэгорыя:Гісторыя Горадні
Катэгорыя:Зьніклі ў 1919 годзе
Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1919 годзе
Катэгорыя:Сакавік 1919 году
Катэгорыя:1919 год у Беларусі
О Канада

**«О Канада»** (; ) — дзяржаўны гімн Канады. Паколькі і ангельская, і француская мовы зьяўляюцца ў Канадзе дзяржаўнымі, існуюць дзьве афіцыйныя вэрсіі гімну. Аўтар музыкі гімну — кампазытар Калікса Лявале, які напісаў яе ў 1880 на францускія вершы паэта і судзьдзі Сэра Адольфа-Базіля Руцье па замове тагачаснага лейтэнант-губэрнатара Квэбэку.

## Вонкавыя спасылкі
* чатыры вэрсіі гімна ў фармаце MP3

Катэгорыя:Дзяржаўныя сымбалі Канады
Катэгорыя:Гімны
Оптыка

**О́́птыка** — разьдзел фізыкі, які вывучае сьвятло. Паколькі сьвятло зьяўляецца адным зь відаў электрамагнітных хваляў і адрозьніваецца ад іншых яго відаў толькі даўжынёй хвалі, то законы оптыкі справядлівыя для ўсіх электрамагнітных хвалях, і яе можна разглядаць як навуку пра электрамагнітныя хвалі.

## Прырода сьвятла
Оптыка апынулася адным зь першых разьдзелаў фізыкі, дзе выявіліся абмежаваньні клясычных уяўленьняў пра прыроду. Пры вывучэньні сьвятло разглядалася з розных абгрунтаваных пунктаў гледжаньня, у сувязі з чым сфармаваўся карпускулярна-хвалевы дуалізм:
* Карпускулярная тэорыя сьвятла, якая паходзіць ад дасьледаваньняў Ньютана, разглядае сьвятло як струмень часьцінак — квантаў сьвятла ці фатонаў. Згодна з ідэяй Макса Плянка любое выпраменьваньне адбываецца дыскрэтна, прычым мінімальная порцыя энэргіі (энэргія фатона) мае велічыню \varepsilon = h\nu , дзе частасьць \nu адпавядае частасьці выпрамененага сьвятла, а h — канстанта Плянка. Выкарыстаньня ўяўленьняў пра сьвятло як струмня часьцінак растлумачвае зьяву фотаэфэкту і заканамернасьці тэорыі выпраменьваньня.
* Хвалевая тэорыя сьвятла, заснавальнікам якой зьяўляецца Крыстыян Гюйгэнс, разглядвае сьвятло як сукупнасьць папярочных монахраматычных электрамагнітных хваляў, а назіральныя аптычныя эфэкты — як вынік складаньня (інтэрфэрэнцыі) гэтых хваляў.

## Глядзіце таксама
* Фотаэлектрычныя прыёмнікі
Фотаэлемэнт

**Фатаэлектрычныя прыёмнікі**, **фатаэлемэнты** — прыборы для рэгістрацыя аптычнага выпраменьваньня, дзеяньне якіх заснавана на непасрэдным узьдзеяньні аптычнага выпраменьваньня на адчувальны элемэнт, яго паглынаньні, электрычнай рэгістрацыі і ператварэньні ў электрычны сыгнал.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Паўправадніковыя прылады
Онікс

**Онікс** ( — пазногаць) — мінэрал, халцэдонавая (валакністая) разнавіднасьць кварца, у якім нязначныя па колькасьці прымесі ствараюць плоскапаралельныя афарбаваныя слаі. Стужкава-пафарбаваную разнавіднасьць мармуру часта называюць *мэксыканскі онікс* або *альжырскі онікс*.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Мінэралы
Оскар Арыяс Санчэс

**О́скар Рафаэ́ль дэ Хэсу́с Ары́яс Са́нчэс** (;  13 верасьня 1940 году, Эрэдыя, Коста-Рыка) — дзяржаўны і палітычны дзяяч Коста-Рыкі, прэзыдэнт Коста-Рыкі ў 1986—1990 і 2006—2010 і першы ў гісторыі гэтай краіны нобэлеўскі ляўрэат, які заняў пасаду прэзыдэнта пасьля атрыманьня ўзнагароды. У 1987 годзе ён атрымаў Нобэлеўскую прэмію міру за свае намаганьні ў прадухіленьні некалькіх грамадзянскіх войнаў, што бушавалі тады ў шэрагу краін Лацінскай Амэрыкі.

## Крыніцы

Катэгорыя:Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі міру
Няроўнасьць

**Няро́ўнасьць** — сустасунак між двума аб'ектамі (лікамі, велічынямі, выразамі), у якім адзін з аб'ектаў большы (ня большы) за іншы.

Адрозьніваюць строгую і нястрогую няроўнасьць. Нястрогая няроўнасьць, у адрозьненьне ад строгай, дапушчае магчымасьць роўнасьці выразаў.

Няроўнасьць абазначацца наступнымі знакамі:

* строгая няроўнасьць
** «>» (больш): «a > b» азначае «a большае за b»
:: ~ a > b \ \Leftrightarrow \ a \ge b \ \land \ a \ne b

** «~ a 

* нястрогая няроўнасьць
** «≥» (больш або роўна): «a ≥ b» азначае «a большае або роўнае да b» або «a ня меншае за b»
:: ~ a \ge b \ \Leftrightarrow \ a > b \ \lor \ a = b

** «≤» (менш або роўна): «a ≤ b» азначае «a меншае або роўнаае да b» або «a ня большае за b».
:: ~ a \le b \ \Leftrightarrow \ a 

Для ўсякіх двух аб'ектаў a і b мае месца адзін, і толькі адзін са сустасункаў:

* a > b
* a = b
* a < b

Няроўнасьць зьяўляецца стасункам парадку, гэта значыць, яна зьяўляецца транзытыўнай, антысымэтрычнай і рэфлексіўнай (для нястрогай) або антырэфлексіўнай (для строгай няроўнасьці).

Катэгорыя:Матэматыка
О Гык Роль

**О Гык Роль** () ( 1931) — паўночнакарэйскі дзяржаўны і вайсковы дзяяч, намесьнік старшыні Дзяржкамітэта абароны КНДР (зь лютага 2009).

Падчас Карэйскай вайны (1950—1953 гг.) О Гык Роль прымаў удзел у баявых дзеяньнях у званьні лейтэнанта, а затым вучыўся ў Ваеннай акадэміі імя Фрунзэ ў СССР, стаўшы пасьля рэктарам паўночнакарэйскага лётнага вучылішча і камандуючым ВПС. Валодае расейскай, кітайскай і ангельскай мовамі. У 80-х гадах О Гык Роль быў на пасадзе начальніка Генштаба Карэйскай народнай арміі, быў чальцом Цэнтральнага ваеннага камітэта партыі і яе галоўнага палітупраўленьня.

Ёсьць меркаваньне, што з-за канфлікту з тагачасным міністрам абароны КНДР О Дзін У быў вымушаны пакінуць гэтыя пасады, але добрыя зносіны з Кім Чэн Ірам дазволілі яму працягнуць работу. Ён стаў загадчыкам камітэту па справах грамадзянскай абароны ЦК ППК, затым узначаліў стратэгічны аддзел.

Дэпутат Вярхоўнага народнага сходу КНДР з 1967 году, у 1992 годзе быў узнагароджаны ордэнам Кім Ір Сэна.

Жанаты, мае 7 дзяцей.

## Вонкавыя спасылкі
* Profil auf den Seiten des südkoreanischen Rundfunks

Катэгорыя:Асобы Паўночнай Карэі
Оскар Шындлер

**О́скар Шы́ндлер** (28 красавіка 1908 — 9 кастрычніка 1974) — нямецкі прадпрымальнік, які выратаваў падчас Другой Сусьветнай вайны больш за 1200 габрэяў.

## Глядзіце таксама
* «Сьпіс Шындлера»

## Крыніцы

Катэгорыя:Праведнікі народаў сьвету
Орша-Цэнтральная

[міні|Будынак [чыгуначны вакзал|чыгуначнага вакзала «Орша-Цэнтральная»]]

**О́рша-Цэнтра́льная** — буйны чыгуначны вузел у горадзе Ворша. Злучае Віцебск, Лепель, Магілёў, Крычаў і Краснае.

Уваходзіць у склад Менскага аддзяленьня Беларускай чыгункі. Разьмешчана ў горадзе Оршы. Буйны чыгуначны вузел. Праз Оршу-Цэнтральную праходзяць чыгункі на Віцебск, Лепель, Магілёў, Крычаў і Краснае.

## Славутасьці
* Будынак чыгуначнага вакзала

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Ворша-Цэнтральная на старонцы ў сеціве
* Будынак Воршы-Цэнтральнае на Архіварта

Катэгорыя:Ворша
Отмар Вальтэр

**Отмар Вальтэр** (; 6 сакавіка 1924 году — 16 чэрвеня 2013 году) — футбаліст зборнай каманды Нямеччыны. Нападнік. Выступаў на чэмпіянаце сьвету па футболе 1954 году.

## Літаратура
* Руднік В. Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток: «Set-Print», 2006.

## Крыніцы

Катэгорыя:Нямецкія футбалісты
Катэгорыя:Чэмпіёны сьвету па футболе
Пізанская вежа

**Пізанская вежа** () — звонная вежа (званіца), частка ансамбля гарадзкога сабора Санта-Марыя Асунта (Пізанскі сабор) у горадзе Піза, Італія. Будаўніцтва вежы было скончанае ў 1360 годзе. Вежа атрымала мянушку «Вежа, якая падае» і сусьветную вядомасьць дзякуючы таму, што яна моцна нахіленая й быццам «падае».

Вышыня вежы складае 55,86 м ад зямлі на самым нізкім баку й 56,7 м на самым высокім баку. Шырыня муроў у аснове складае 4,09 м і ўверсе 2,48 м. Яе маса ацэньваецца ў 14 453 т. Цяперашні нахіл складае каля 5 ° (адхіленьне прыкладна 4,9 м ад вэртыкалі). Вежа мае 294 прыступкі.

## Галілео Галілей
Існуе легенда, быццам бы італьянскі навуковец Галілео Галілей, які жыў у Пізе, кідаў адначасова рэчы рознае масы зь верху Пізанскае вежы й такім чынам параўноўваў хуткасьць іх падзеньня. Нягледзячы на тое, што апісаньне гэтага экспэрымэнта ёсьць у шмат якіх навуковых кнігах, у запісах Галілея яно ня значыцца.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Вежы
Вежа
Піка-дэ-гальлё

**Піка-дэ-гальлё** ( — «дзюба пеўня») — сьвежы соўс з раздробненых памідораў, цыбулі і чылі.

У гэтым соўсе, які належыць да гатунку сальса, могуць прысутнічаць і іншыя інгрыдыенты, напрыклад лайм, лімоны, авакада, агурок і радыска.

У некаторых рэгіёнах Мэксыкі пад *Pico de gallo* разумеюць агароднінную салату з сокам лайму і салёнага парашка з чылі, у той час як пад сальсай там разумеюць «Salsa picada» або «Salsa Mexicana», таму што яна ўтрымлівае колеры сьцяга Мэксыкі — чырвоны (памідоры), белы (цыбуля) і зялёны (перац).

Катэгорыя:Мэксыканская кухня
Пінцэт

**Пінцэт** (ад  — абцужкі) — прылада, прыстасаванае для маніпуляцыі невялікімі прадметамі, якія немагчыма, нязручна альбо непажадана (небясьпечна) браць голымі рукамі.

Катэгорыя:Хірургічныя прылады
Палярны рэгіён

**Палярны рэгіён** — тэрыторыя, якія разьмяшчаюцца на поўдзень (для Антарктыкі) ці на поўнач (для Арктыкі) ад палярных кругоў. Для іх характэрныя палярны клімат, нізкія тэмпэратуры, моцнае абледзяненьне і непастаянства зьмены дня і ночы (24-гадзінны палярны дзень летам і палярная ноч зімой). Паўночны полюс і Паўднёвы полюс — цэнтры гэтых рэгіёнаў.

Катэгорыя:Канцавосьсі
Палярны дзень

**Палярны дзень**, таксама **Канцавосны дзень** — пэрыяд, калі Сонца не заходзіць за пазем больш як 1 суткі. Самы кароткі палярны дзень доўжыцца 2 сутак і назіраецца на палярным крузе. Самы доўгі — звыш 6 месяцаў — на полюсах. На паўночным полюсе гэта прыкладна з 18 сакавіка па 26 верасьня, на Паўднёвым — з 21 верасьня па 23 сакавіка. Дзякуючы рэфракцыі, на працягу некалькіх сутак сонца сьвеціць адначасова на абодвух полюсах.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Фізычная геаграфія
Палярная ноч

**Палярная ноч**, **Канцавосная ноч** — пэрыяд, калі Сонца больш 24 гадзінаў не зьяўляецца з-за гарызонту. Самая кароткая палярная ноч (каля 2 сутак) назіраецца на шыраце палярнага круга, самая доўгая — на полюсе (трохі менш за 6 месяцаў). Палярная ноч ўтвараецца як следзтва нахіленьня Зямлі да роўніцы экліптыкі. 

Катэгорыя:Фізычная геаграфія
Гарызонт

**Гарызонт** ( літар.: абмежавальны) або **пазем** — крывая, якая абмяжоўвае частку паверхні Зямлі, якую бачыць назіральнік на адкрытай мясцовасьці ці на моры. 

Адрозьніваюць гарызонт бачны і матэматычны (сапраўдны).

## Крыніцы

Катэгорыя:Фізычная геаграфія
Катэгорыя:Астраномія
Паўночная зорка

**Паўночная зорка**, **Палярная зорка** (α Малой Мядзьведзіхі)  — зорка ў сузор’і Малой Мядзьведзіхі. Бачная зорная велічыня 2. Нябесныя каардынаты: прамое ўзыходжаньне 2 гадз. 31 хв. 50 сэк.; скланеньне 89°15´51´´. Спэктральная кляса F8 I. Адлегласьць ад Сонечнай сыстэмы 150 сьветлавых гадоў. Разьмешчана на адлегласьці каля 1° ад Паўночнага полюса свету, у выніку чаго захоўвае амаль нязменнае становішча на небе пры бачным сутачным вярчэнні нябеснай сферы. зручная для вызначэння ў ясныя ночы напрамку на поўнач і шыраты мясцовасці, прыблізна роўнай яе вышыні над гарызонтам.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Малая Мядзьведзіха
Малая Мядзьведзіха

**Малая Мядзьведзіха** або **Малы Воз** () — сузор’е ў паўночнай частцы зорнага неба, адно з 88 сузор’яў дзейнай намэнклятуры IAU (1930). Сузор’е Малая Мядзьведзіха было пералічана старажытнагрэцкім астраномам Пталемэем у II стагодзьдзі н. э., адкуль яно дайшло да нашага часу. Адметным сузор’е зьяўляецца з-за знаходжаньня каля паўночнага нябеснага полюсу: Паўночная зорка знаходзіцца акурат у ім. Зь цягам часу гэта зьменіцца з-за папярэджаньня раўнадзенстваў.

## Глядзіце таксама
* Вялікая Мядзьведзіха
* Кохаб

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
Канцавоснае зьзяньне

**Канцаво́снае зьзя́ньне** (альбо **палярнае зьзяньне**) — сьвячэньне (люмінэсцэнцыі) верхніх слаёў атмасфэраў плянэт, якія валодаюць магнітасфэрай, у выніку іх узаемадзеяньня з зараджанымі часьцінкамі сонечнага ветру.

## Крыніцы

Катэгорыя:Астрафізыка