Іда (мова)

**І́да** () — міжнародная, штучная (пабудаваная) мова. Яе ў 1907 стварыў Люі дэ Бюфрон як рэфармаваную вэрсію мовы эспэранта. Іда была выбрана «Дэлегацыяй для прыняцьця міжнароднай дапаможнай мовы» (*Délégation pour l’adoption d’une langue auxiliare internationale*) ў лістападзе 1907. Назва ўтворана ад эспэранцкага суфікса **-id-**, што азначае: *нашчадак, дзіцё*. 
Згодна міжнароднаму стандарту ISO 639 мова іда мае коды: 639-1 "io", 639-2 "ido".

## Граматыка
Асноўныя зьмены ў параўнаньні з эспэранта: 
* Альфабэт іда — 26 лацінскіх літар, адсутнічаюць эспэранціскія літары з дыякрытычнымі знакамі **ĉ, ĝ, ĥ, ĵ, ŝ, ŭ**, але прысутнічаюць **q, w, y, x**. Пры гэтым у іда ўжываюцца дыграфы: **ch** = [ч], **sh** = [ш], **qu** = [кв]. Іншыя літары вымаўляюцца гэтаксама як у эспэранта, за выключэньнем: **j** = [ж/дж], **w** = [у/ў], **x** = [кс/гз], **y** = [й].
* Націск у іда падае на галосную, якая стаіць перад апошняй зычнай у слове: гэта дае больш звыклае вымаўленьне некаторых словаў, у інфінітывах дзеясловаў націск — на апошні склад (konstruktAr). 
:[io] rAdio, famIlio, histOrio, revolUcio
:[eo] radIo, familIo, historIo, revolucIo
* Множны лік назоўнікаў утвараецца зьменай канчатка **-o** на **-i** (у эспэранта: напрыканцы дадаецца канчатак **-j**). Прыметнікі ў іда не зьмяняюцца па ліках: 
:[io] mea quaresma libera dii
:[eo] miaj kvaraj liberaj tagoj
:(усе мае чацьвертыя вольныя дні)
* Ужываньне вінавальнага склону — не абавязковае. Канчатак **-n** ставіцца толькі пры зваротным парадку словаў:
:[io] Kato manjas muso. Muso**n** manjas kato. 
:[eo] Kato manĝas muson. Muson manĝas kato.
: (кот ясі мыш)
* Інфінітыў дзеясловаў мае тры формы: **-ir, -ar, -or**, адпаведна для мінулага, цяперашняга і будучага часу. У эспэранта — толькі адзін: **-i**. 
* Зьмены ў лексіцы. Некаторыя апрыёрныя, штучныя, або скажаныя словы заменены, каб даць больш натуралістычны, інтэрнацыянальны выгляд (= як у раманскіх мовах), зрабіць слова лягчэйшым для вымаўленьня, ці павялічыць розьніцу паміж падобнымі словамі пры вымаўленьні, або каб пазьбегнуць калізіі (калі корань з суфіксам супадае зь іншым корнем).
:[eo] kio, tio, io, io ajn, nenio, ĉio — [io] quo, to, ulo, irgo, nulo, omno
:[eo] mi, ni, vi — [io] me, ni, vu. 
:[eo] funkcio — [io] funciono, [eo] punkto — [io] punto.
* У іда дадаліся шмат новых словаў: каб паменшыць ужываньне прыстаўкі **mal-** (якая ўтварае антонім) і каб паменшыць шматзначнасьць: 
:[eo] malvarma — [io] kolda, [eo] mallonga — [io] kurta 
:[eo] atendi — [io] vartar (чакаць) і expektar (спадзявацца)
:[eo] mi povas fari tion — [io] me **povas** facar to (я магу зрабіць гэта, маю магчымаць, здольнасьць), me **darfas** facar to (я маю дазвол). 
:[eo] de — [io] da (творны склон, выканаўца дзеяньня), di (родны склон, прыналежнасьць), de (*з*, паходжаньне)
::[eo] de Petro mi ricevis portreton de Paŭlo (faritan) de Rafaelo
::[io] **de** Petro me recevis portreto **di** Paulo **da** Rafaelo
::ад Пятра я атрымаў партрэт Паўла, створаны Рафаэлям
* Памяньшэньне «сэксізму». У эспэранта назвы жывёлаў і людзей жаночага роду ўтвараюцца ад адпаведнай назвы мужчынскага роду пры дапамозе суфікса **-in-**. А ў іда такія словы абазначаюць чалавека ці жывёлу без удакладненьня пола, калі трэба пазначыць мужчынскі ці жаночы пол, ужываюцца асобныя суфіксы: **-ul-** і **-in-**, адпаведна. 
* Прыназоўнікі таксама маюць формы: мужчынскую, жаночую, сярэдную і агульную як для адзіночнага так і для множнага лікаў: 
:[io] il(u), el(u), ol(u), lu — ён, яна, яно, ён/яна/яно
:[io] ili, eli, oli, li — яны (м.р.), яны (ж.р.), яны (с.р.), яны (неазначана)
* У іда пашыраны набор суфіксаў і прыставак, пры гэтым кожны афікс больш дакладны, памяншаецца шматзначнасьць. Словаўтварэньне ў іда больш лягічнае, рэгулярнае, дазваляе дакладней выражаць розныя нюансы, але адначасова і больш строгае і абмежаванае — ня ўсе элемэнты магчыма вольна камбінаваць.

## Гісторыя і сучасны стан
Адразу пасьля зьяўленьня мовы іда шмат прыхільнікаў эспэранта перайшлі да іда. У асноўным гэта былі навукоўцы, лінгвісты. Было шмат тэарэтызаваньня, канчатковая форма мовы доўга не магла ўстаяцца. Пазьней значная колькасьць ідыстаў пачалі ствараць свае собскія моўныя праекты ці далучыліся да іншых. Іда-рух паступова згасаў і зараз амаль зьнік. Апошнім часам арганізуюцца міжнародныя іда-кангрэсы, якія зьбіраюць па некалькі дзясяткаў чалавек (для параўнаньня: на асноўны эспэранціскі кангрэс зьбіраюцца штогод па некалькі тысячаў чалавек).

Зьяўленьне мовы іда зрабіла значную шкоду на эспэранта рух, бо выклікала раскол і перацягнула да сябе пэўную частку эспэрантыстаў. Але былі і станоўчыя вынікі: як дзейны канкурэнт да эспэранта, іда дае прыклад іншых падыходаў да выбару словаў, словастварэньня, што спрыяла да разьвіцьця мовазнаўства, у асаблівасьці інтэрлінгвістыкі.

Былі і практычныя вынікі: некаторыя словы, суфіксы з іда былі запазычаны ў эспэранта. Суфікс **-end-** (= які павінны быць) нават прыняты як афіцыйны. Таксама складаныя формы дзеясловаў, як mi **dormantis** = mi estis dormanta, сталі ўжывацца па аналёгіі з падобнымі ў іда.

## Прыклад тэксту на іда

**Patro nia** (Ойча наш)

Patro nia, qua esas en la cielo, 
tua nomo santigesez; 
tua regno advenez; 
tua volo facesez quale en la cielo 
tale anke sur la tero. 
Donez a ni cadie l'omnidiala pano, 
e pardonez a ni nia ofensi, 
quale anke ni pardonas a nia ofensanti, 
e ne duktez ni aden la tento, 
ma liberigez ni del malajo.
Amen.


## Вонкавыя спасылкі

* Афіцыйная старонка іда-руху (на іда і іншых мовах)
* Don Harlow's "How to Build a Language" Разьдзел пра іда з кнігі Дона Гарлоў (па-ангельску).
* Don Harlow's "Ido: The Beginning" Дадатак, адказ на крытыку, як дапаўненьне да кнігі (па-ангельску)
* Kompleta Gramatiko Detaloza di la Linguo Internaciona Ido (Поўная граматыка міжнароднай мовы іда): PDF, HTML

Катэгорыя:Штучныя мовы