Анатоль Вярцінскі

**Анато́ль Ільлі́ч Вярці́нскі** (18 лістапада 1931, в. Дзямешкава, Лепельскі раён, Віцебская вобласьць — 21 красавіка 2022, Менск, Беларусь) — беларускі паэт, драматург, публіцыст, крытык, перакладчык.

## Біяграфія
Нарадзіўся 18 лістапада 1931 году ў в. Дзямешкава Лепельскага раёну Віцебскае вобласьці у сялянскай сям’і. Брат Анатоля Вярцінскага памёр у студзені 1988 году.

У 1956 годзе скончыў аддзяленьне журналістыкі БДУ. Працаваў у рэдакцыях раённых газэтаў (Давыд-Гарадок, Камянец, Клімавічы, Рагачоў). У 1962 годзе пераехаў у Менск, супрацоўнічаў у рэдакцыі газэты «Літаратуры і мастацтва», быў рэдактарам выдавецтва «Беларусі». Сябар Саюзу пісьменьнікаў СССР з 1964 году.

[міні|Творчая вечарына Яна Чыквіна. Зьлева направа: [Адам Мальдзіс, Галіна Тварановіч, Анатоль Вярцінскі, Ян Чыквін, Ніна  Іванова, Алесь Разанаў. Беларусь, Менск, 1997 год.]]

У 1967—1982 гадох — літаратурны кансультант, адказны сакратар управы Саюзу пісьменьнікаў БССР. У складзе дэлегацыі БССР удзельнічаў у 1977 годзе ў рабоце XXXII сэсіі Генэральнай Асамблеі ААН. У 1986—1990 гадох — галоўны рэдактар газэты «Літаратуры і мастацтва». Сябра Беларускага ПЭН-цэнтру з 1989 году. У 1990—1995 гадох — дэпутат Вярхоўнага Савету Беларусі, намесьнік старшыні пастаяннай Камісіі па пытаньнях галоснасьці, сродкаў масавай інфармацыі і правоў чалавека, сябра Канстытуцыйнай камісіі Вярхоўнага Савету.

Пайшоў з жыцьця 21 красавіка 2022.

## Творчасьць

### Паэзія

Дэбютаваў зь вершамі ў 1950-я ў студэнцкай газэце «Беларускі ўнівэрсытэт», газэце «Чырвонай зьмене», часопісе «Маладосьці».

Першая з напісаных ім паэмаў дала назву й першаму зборніку вершаў — «*Песьня пра хлеб*» (1962 г.). У ёй распавядаецца пра хлеб, пра тое, як ён выпякаўся маці ў вясковай пячы ў часы маленства аўтара. Але ва ўсім гэтым такая паэтызацыя, узвышэньне праяваў штодзённага жыцьця, што чытач пранікаецца духам таго часу, адчуваючы водар хлеба, выпечка якога суправаджалася ўрачыстымі прыгатаваньнямі і дзеяньнямі. Пачынаецца твор з восеньскага краявіду: паэт сузірае кружэньне кляновага лісьця, што выклікае ў яго цёплыя ўспаміны пра мінуўшчыну, пра тое, як зьбіраліся лісты дзеля таго, каб на іх леглі боханы духмянага хлеба. Паэма — гімн хлебу, сялянскай печы, маці, чалавечай працы. Паэт у сваіх узвышаных роздумах сягае думкай у прасторы сусьвету, аднак пры гэтым не адрываецца ад зямлі, ад жыцьцёвай асновы.

Аўтар кніг вершаў і паэмаў «*Тры цішыні*» (1966 г.), «*Чалавечы знак*» (1968 г.), «*Выбранае*» (1973 г.), «З’яўленне» (1975 г.), «*Час першых зорак*» (1976 г.), «*Ветрана*» (1979 г.), «*Святло зямное*» (1981 г.). У аснову кніг пакладзеныя тэмы жыцьця ў яго шматгранных вымярэньнях. Найбольш значныя творы — ліра-эпічныя паэмы «*Заазер’е*» і «*[[Першая Прачыстая|Дажынкі]]*» (1968) — прысьвечаны жыцьцю паваеннай беларускай вёскі, маці — вясковай працаўніцы — лірычная паэма «*Начны бераг*» (1972), у якой сьцьвярджаецца неабходнасьць захаваньня гармоніі ва ўзаемаадносінах чалавека з прыродай, і лірыка-філязофская паэма «*Колькі лет, колькі зім!*» (1979).

Творам А. Вярцінскага ўласьцівыя высокі грамадзянскі патас, філязафічнасьць, аналітычнасьць, вострая публіцыстычнасьць. Паэт асэнсоўвае «вечныя» праблемы чалавечага існаваньня, маральныя каштоўнасьці жыцьця, услаўляе духоўную веліч чалавека, выкрывае абыякавасьць і самазадаволенасьць.

Анатоль Вярцінскі адметны сваёй творчай манэрай, спосабам паэтычнага выказваньня думак і адчуваньняў. Гэта паэт яскрава выяўленай думкі, выразна сфармуляваных развагаў, высноваў, пытаньняў. Для ягонай паэзіі ў значнай ступені характэрнае выяўленьне інтэлектуальнага пачатку. У той жа час у творах Вярцінскага рацыянальны бок паэзіі ўраўнаважваецца, гарманічна паядноўваецца з пачуцьцёвасьцю, лірычнай шчырасьцю і пранікнёнасьцю.

Паэт разважае пра, здавалася б, простыя і будзённыя рэчы і зьявы, ягоныя вершы, звычайна, пазбаўленыя яскравых мэтафараў, параўнаньняў. Аднак чытача захапляе характар разважаньняў, даверлівасьць і непасрэднасьць размовы. Зварот паэта да побытавых рэчаў — падстава для таго, каб паразважаць над законамі і асаблівасьцямі чалавечага жыцьця.

Для кампазыцыйнай будовы вершаў А. Вярцінскага характэрнае чаргаваньне, супастаўленьне розных пластоў рэчаіснасьці, розных сфэраў жыцьця. Часта й актыўна выкарыстоўвае паэт паўторы, сынтаксічны паралелізм, як сродкі ўзмацненьня мастацкай выразнасьці.

Анатоль Вярцінскі робіць прадметам паэтычнага асэнсаваньня абстрактныя, агульныя паняцьці. Выкарыстоўваюцца ім у якасьці паэтычных вобразаў нават навуковыя тэрміны, як напр., у вершы «*Дзьве паралельныя прамыя*». Але сьвет людзей, іх узаемадачыненьні, лёсы — вось што ў першую чаргу хвалюе і захапляе паэта. Выяўляючы пэўную рэч матэрыяльнага сьвету, аўтар за ёю бачыць перш за ўсё чалавека. У вершы «*Дынамік*» створаны вобраз старой жанчыны, сыны якой загінулі на вайне й якая дажывае свой век у адзіноце. Гісторыя пра тое, як у старой жанчыны сапсаваўся радыёпрыёмнік і яна пайшла да майстра прасіць дапамогу, расказана аўтарам з прачуласьцю, абвостраным спачуваньнем, чым пранікаецца чытач.

Рыфма ў вершах А. Вярцінскага вызначаецца багацьцем сугуччаў, яскравасьцю, кантрастнасьцю. На яе звычайна падае лягічны націск у вершаваным радку, зьвяртаецца найбольшая ўвага.

Перагукваньне словаў, падабенства іх гукавой абалонкі як бы наглядна паказвае небясьпеку памыліцца, прыняць адну зьяву за іншую.

Паасобныя вершы пакладзеныя на музыку. У 1976 годзе напісаў верш «Два полі», які ў 1983 годзе кампазытар Эдуард Ханок паклаў на музыку ў выкананьні ансамблю «Сябры» на чале з Анатолем Ярмоленкам. Паводле паэмы «*Колькі лет, колькі зім!*», пастаўлены тэлеспэктакль (1980).

Аўтар зборніка літаратурнай крытыкі й публіцыстыкі «*Высокага неба ідэала*» (1980) і кнігі публіцыстычных нататак «*Нью-Йоркскае сірэны*» (1987).

А. Вярцінскі напісаў п’есы для дзяцей «*Дзякуй, вялікі дзякуй*» (1978, пастаўленая ў 1974), «*Скажы сваё імя, [[салдат]]*» (1977, пастаўленая ў 1975), «*[[Гефэст|Гефест]] — друг [[Прамэтэй|Праметэя]]*» (1983, пастаўлена ў 1984). У 1983 г. выйшаў зборнік п’есаў пад назвай «Дзякуй, вялікі дзякуй».

### Пераклады
Пераклаў на беларускую мову п’есы Лопэ дэ Вэгі («*Раб свайго каханага*»), Міхаіла Сэбастыяна («Безыменная зорка»), Віялеты Пальчынскайтэ («*Сьпяшаюся за летам*»), пастаўленыя ў тэатрах гаспадарства, а таксама асобныя вершы з клясічнай і сучаснай расейскай, украінскай, летувіскай, латыскай, баўгарскай, польскай, вугорскай, кубінскай паэзіі.

## Прызнаньне

* Ляўрэат Дзяржаўнай прэміі БССР (1988) за кнігу «Нью-Ёркская сырэна».
* Ляўрэат прэміі «Залаты апостраф» (2010).
* Мэдаль 100 гадоў БНР Рады Беларускай Народнай Рэспублікі (2019)

## Бібліяграфія
* Высокае неба ідэала: літаратурная крытыка і публіцыстыка / Анатоль Вярцінскі. — Мн.: Мастацкая літаратура, 1980. — 333 с.
* Святло зямное: (выбраныя вершы і паэмы) / Анатоль Вярцінскі. — Мн.: Мастацкая літаратура, 1981. — 430 с.
* Вечный восход: (стихи и поэмы: авторизованный перевод с белорусского) / Анатоль Вертинский. — М.: Советский писатель, 1982. — 159 с.
* Дзякуй, вялікі дзякуй!: (п’есы: для сярэдняга і ст. школьнага ўзросту) / Анатоль Вярцінскі. — Мн.: Юнацтва, 1983. — 102 с.
* Нью-йоркская сірэна: (публіцыстычныя нататкі) / Анатоль Вярцінскі. — Мн.: Мастацкая літаратура, 1987. — 343 с.
* Хлопчык глядзіць…: (выбраныя вершы і паэмы) / Анатоль Вярцінскі. — Мн.: Мастацкая літаратура, 1992. — 318 с.
* Трывожны досвітак: (артыкулы, выступленні, інтэрв’ю) / Анатоль Вярцінскі. — Мн.: Беларусь, 1994. — 160 с.
* 
* Любоў адкрывае скарбы: (вершы, урыўкі з паэм) / Анатоль Вярцінскі // Сталасць думкі, маладосць душы: (зборнік паэзіі: для ст. школьнага ўзросту) / Уклад. Міколы Мятліцкага. — Мн.:, 2000. С. 182—249.
* Жанчына. Мужчына. Каханне…: (лірыка) / Анатоль Вярцінскі. — Мн.: Чатыры чвэрці, 2003. — 63 с.

## Крыніцы

## Літаратура
* Арочка М. Усе чатыры вятры паэзіі // Арочка М. Саюз часу і майстэрства. Мн., 1981.
* Беларускія пісьменнікі (1917—1990): Даведнік; Склад. А. К. Гардзіцкі. Нав. рэд. А. Л. Верабей. — Мн.: Мастацкая літаратура, 1994. — 653 с.: іл. 
* Бечык В. На аснове чалавечай роднасці… // Бечык В. Прад высокаю красою… Мн., 1984.
* Бугаёў Дз. Споведзь даверлівая і шчырая // Бугаёў Дз. Талент і праца. Мн., 1979.
* Вярцінскі Анатоль // Беларускія пісьменнікі: Біябібліяграфічны слоўнік. У 6 т. / пад рэд. А. І. Мальдзіса. — Мн.: БелЭн, 1992—1995.
* Анатоль Вярцінскі // Беларуская літаратура: дапам. для вучняў 11-га кл. агульнаадукац. устаноў з беларус. і рус. мовамі навучання / пад рэд. А. Бельскага, М. Тычыны. — Мн.: Адукацыя і выхаванне, 2009. 
* Вертинский Анатолий Ильич // Биографический справочник. — Мн.: «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки, 1982. — Т. 5. — С. 111. — 737 с.
* Вярцінскі Анатоль Ільіч // Тэатральная Беларусь: энцыклапедыя: у 2 т. / пад агульн.рэд. А. В. Сабалеўскага. — Мн.:, 2002. Т.1. С. 231
* Гніламёдаў У. Вершы мае — пісьмы // Гніламёдаў У. Ля аднаго вогнішча. Мн., 1984.
* Лойка А. Пераадоленне // Лойка А. Паэзія і час. Мн., 1981.
* Мішчанчук М. Вярцінскі // БЭ ў 18 т. Т. 4. Мн.: БелЭн, 1997.
* Сямёнава А. Высокае неба // Сямёнава А. Гарачы след таленту. Мн., 1979.
* Чабан Т. Крылы рамантыкі. Мн., 1982. С. 129—131, 134—136, 161—167.
* Шпакоўскі Я. Узрушанасць. Мн., 1978. С. 91—102.

## Вонкавыя спасылкі
* Алексіевіч, Пазьняк, Вольскі, Эрыксан, Белавус. Хто яшчэ ўзнагароджаны мэдалём у гонар БНР-100
* Беларусь — адзіны верш: Анатоль Вярцінскі на Youtube
* Анатоль Вярцінскі. Вершы выбраныя. Выканаўца — Васіль Белацаркоўскі (аудыё)

Катэгорыя:Сябры Саюзу пісьменьнікаў СССР
Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты
Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменьнікі
Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савету Рэспублікі Беларусь 12-га скліканьня
Катэгорыя:Беларускія літаратуразнаўцы
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Лепельскім раёне
Катэгорыя:Беларускія паэты і паэткі
Катэгорыя:Беларускія драматургі
Катэгорыя:Беларускія перакладчыкі
Катэгорыя:Беларускія крытыкі
Катэгорыя:Ляўрэаты Дзяржаўнай прэміі БССР
Катэгорыя:Ляўрэаты літаратурнай прэміі «Залатога апострафу»
Катэгорыя:Узнагароджаныя Мэдалём да стагодзьдзя БНР
Катэгорыя:Перакладчыкі з гішпанскай мовы
Катэгорыя:Ляўрэаты прэміі імя Міхася Стральцова