open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Гарадзенская дыяцэзія

**Гарадзе́нская дыяцэ́зія** () — каталіцкая дыяцэзія (япархія) ў Беларусі. Утвораная 13 красавіка 1991. Займае тэрыторыю Гарадзенскае вобласьці. Цэнтар у Горадні. Сьвяты апякун - Княжыч Казімер. Насяляе біскупства 630 тыс. вернікаў.

[міні|зьлева|260пкс|''[Касьцёл сьвятога Францішка Ксавэра (Горадня)|Касьцёл Сьв. Францішка Ксавэрыя - катэдра Гарадзенскага біскупа'']]
## Структура
Дыяцэзія аб'ядноўвае:
* Астравецкі дэканат,
* Ашмянскі дэканат, 
* Бераставіцкі дэканат, 
* Ваўкавыскі дэканат, 
* дэканат Горадня-Захад, 
* дэканат Горадня-Ўсход, 
* Зьдзецельскі дэканат, 
* Іўеўскі дэканат, 
* Лідзкі дэканат, 
* Мастоўскі дэканат, 
* Наваградзкі дэканат, 
* Радунскі дэканат, 
* Сапоцкінскі дэканат, 
* Смаргонскі дэканат, 
* Слонімскі дэканат, 
* Шчучынскі дэканат.

Да дыяцэзіі адносяцца Гарадзенская сэмінарыя і Гарадзенскі Катэхетычны Інстытут.

## Біскупы
* з 13 красавіка 1991: Аляксандар Кашкевіч
* 4 ліпеня 1998 – 14 сьнежня 2005: Антоні Дзям’янка (дапаможны)

## Вонкавыя спасылкі
*Афіцыйны партал Дыяцэзіі
*Старонка дыяцэзіі на сайце catholic.by
*Інфармацыя на сайце «Catholic Hierarchy»
Сьпідкор

**Сьпідкор** () — напрамак электроннае музыкі, самы хуткі разнавід цяжкае танцавальнае музыкі (). BPM (колькасьць грукаў за хвіліну) хістаецца ад 200—250 да 1000 і болей.

## Разнавіды
У залежнасьці ад BPM можна вылучыць наступныя разнавіды сьпідкору:
* Сьпідкор () (200—600 BPM)
* Сплітэркор () (600—1500 BPM)
* Экстратон () (1500 — ∞ BPM)
Заўвага: у Сеціве Extratone завецца таксама Extremecore/Xtremecore.

## Выканаўцы
* Aftermath
* Asylum
* Drillbit
* Egnal Ramd
* Elektro-Tot
* Komprex
* m1dy
* Mental D-struction
* Mister Joker
* Passenger Of Shit
* Smilecythe
* Sharpnel Sound
* Pahologist & Rew
* Pete Sic
* DJ Razor Shock
* ScreamerClauz

## Выдавецтвы
* Blood’n'Guts Records
* Bloodshed Unlimited
* Braindestruction Recordz
* Canadian Speedcore Resistance
* Deadly Productions Records
* Dehumanization Records
* Destruction
* Industrial Strength Records
* Mascha Records
* Milan Speedcore Project
* Noise Machine
* Noisekick Records
* Obseti hardcore label
* Outcast Clan
* Pendeho Records
* Shockwave Recordings
* Ultra. Brain Dance
* United Speedcore Nation

## Вонкавыя спасылкі
* Міжнародны Форум Сьпідкору 
* *Core Форум 
* Форум Speedcore.At 
* Сьпідкор У Расеі 
* Speedcore.Ca — Розныя спасылкі на сьпідкор-рэсурсы 
* Wildness — Netlabel

Катэгорыя:Музычныя жанры
Humanoid?..

***Humanoid?..***&nbsp;— альбом беларускага музычнага гурта Глюкі, выдадзены ў 2005 годзе.

## Сьпіс кампазыцыяў
# «Ападкі»
# «…Das Ist Ganba»
# «Панк In The City»
# «Sunday»
# «Мала-Маладосьці»
# «Бывай…»
# «Хмарачосы»
# «P.C.міяльная»
# «Грошы (тока колы!..)»
# «Сьвятла ня будзе»
# «Сэрца з каменьня»
# «Птушкі»
# «Пап-кВт (Буду People)»

Музыка і словы: «Глюкі». У запісу трэку 2 прымаў удзел гурт «Cliff’n’Cloud».

## Удзельнікі
* Lio: сьпеў, гітара
* Romeo: бас-гітара, дадатковы сьпеў
* Марышка: клявішы
* Griff: бубны

## Выдаўцы
* B.S.S.R.recordц
* Дызайн АЪ2 паводле малюнку UFO

## Вонкавыя спасылкі
* Песьня «Ападкі»

Катэгорыя:Альбомы 2005 году
Другі Нікейскі сабор

**Другі́ Ніке́йскі сабо́р**, **VII [[Сусьветны сабор]]** — царкоўны сабор, які праходзіў у Нікеі з 28 верасьня да 23 кастрычніка 787 году. На саборы былі ўхваленыя 22 дысцыплінарныя каноны.

У саборы ўдзельнічала 335 біскупаў пад кіраўніцтвам намінальна папскіх легатаў, але фактычна патрыярха Тарасія.

Сабор быў скліканы дзеля спыненьня абразаборніцтва (іканаклазму), якое было ўведзенае ў Бізантыі за часам улады Лява ІІІ.

Катэгорыя:Сем Сусьветных сабораў
Катэгорыя:Хрысьціянства ў VIII стагодзьдзі
Катэгорыя:787
Катэгорыя:Ірына (імпэратарка бізантыйская)
Катэгорыя:Вобразаборства ў Бізантыі
Катэгорыя:Нікея
1708

## Падзеі
* 8 лютага — падчас Паўночнай вайны расейскае войска разрабавала і спустошыла Горадню
* 28 верасьня — Бітва пры Лясной
* На загад расейскага цара Пятра I спалены Магілёў

## Нараджэньні
* 16 кастрычніка — Альбрэхт фон Галер, швайцарскі анатам і фізыёляг

## Сьмерці
*

## Вонкавыя спасылкі
Сусьветны сабор

**Сусьветны сабор**, **экумэнічны сабор** — сход найвышэйшага духавенства хрысьціянскай царквы з усяго сьвету, на якім вырашаюцца пытаньні функцыянаваньня царквы і набажэнскай навукі.

## Сьпіс сусьветных сабораў
* 1. 325 год — І Нікейскі
* 2. 381 год — І Канстантынопальскі
* 3. 431 год — Эфэскі
* 4. 451 год — Халцэдонскі
* 5. 553 год — ІІ Канстантынопальскі
* 6. 680—681 гады — ІІІ Канстантынопальскі
* 7. 787 год — ІІ Нікейскі

### Наступныя саборы прызнаюцца толькі ў Каталіцкай Царкве

* 8. 869—870 гады — IV Канстантынопальскі
* 9. 1123 год — І Лятэранскі
* 10. 1139 год — ІІ Лятэранскі
* 11. 1179 год — ІІІ Лятэранскі
* 12. 1215 год — IV Лятэранскі
* 13. 1245 год — І Ліёнскі
* 14. 1274 год — ІІ Ліёнскі
* 15. 1311—1312 гады — Віенскі
* 16. 1414—1418 гады — Канстанцкі
* 17. 1431—1449 гады — Базыльскі
* 18. 1512—1517 гады — V Лятэранскі
* 19. 1545—1563 гады — Трыдэнцкі
* 20. 1869—1870 гады — І Ватыканскі
* 21. 1962—1965 гады — ІІ Ватыканскі

Катэгорыя:Царкоўныя саборы
Тэраркор

**Тэраркор** (па-ангельску: *Terrorcore*) - напрамак электроннае музыкі, разнавід цяжкае танцавальнае музыкі. Колькасьць грукаў за хвіліну хістаецца ад 100-120 да 500 і болей, як у сьпідкоры. Іньшым разам з надзвычай хуткага прамога біту робяцца адмысловыя ламаныя рытмы, гэта родніць тэраркор з брэйккорам. Але галоўная ўвага ў тэраркоры надаецца не хуткасьці біту, а яго цяжкасьці. Асноўнай асаблівасьцю тэраркору зьяўляюцца тыповыя гукі з фільмаў жахаў (па-ангельску: *horror films*) (стогны, жаночы лямант і г.д.), выкарыстаныя ў якасьці мэлёдыі.

## Выканаўцы
*Akira 
*Bazooka 
*DJ Skinhead 
*Drokz 
*Flash Fingarz Berlin 
*Gabba Nation 
*Micropoint 
*Nordcore GmbH 
*Radium
*ScreamerClauz 
*The Destroyer 
*The Speed Freak 
*Johnny Violent 

## Выдавецтвы
*5th Gear 
*Actual Label
*Armageddon Label 
*Deadly Productions Records 
*Harry Lime
*Industrial Strength Records 
*Interface Records 
*Juncalor
*Kick Down 
*Label Bleu 
*Macha Records  
*Megarave Records 
*No Fuckin' Label 

## Розныя спасылкі
**Core Board Форум (па-нямецку)
*Уэб-Старонка ScreamerClauz'а (па-ангельску) 

Катэгорыя:Музычныя жанры
1707

## Падзеі
* 16 сакавіка — шляхам узьяднаньня каралеўстваў Англіі і Шатляндыі было ўтворанае Каралеўства Вялікабрытанія
* 27 чэрвеня — узяцьце Быхава, наймацнейшай фартэцыі ВКЛ, маскоўскім войскам у часе Паўночнай вайны

## Нараджэньні
* 25 лютага — Карла Гальдоні, італьянскі драматург
* 14 красавіка — Леанард Ойлер, вядомы швайцарскі, расейскі і нямецкі матэматык

## Сьмерці
*
Новы год

**Новы год** — сьвяткуецца амаль усімі народамі сьвету згодна з прынятымі гадавым каляндаром і сыстэмай зьлічэньня часу, азначаючы сканчэньне аднаго году і пачатак наступнага. Надыход Новага году адзначаюць зь незапамятных часоў, аднак у розных народаў ён пачынаўся ў розны час. Звычайна гэта адбывалася вясной і супадала з пачаткам адраджэньня прыроды. У кожнага народу існуюць свае навагоднія традыцыі і абрады. У Беларусі сустракаюць Новы год у ноч з 31 сьнежня на 1 студзеня.

На тэрыторыі Беларусі адлічваць новы каляндарны год з 1 студзеня пачалі ў 1583 годзе, калі паводле ўказа караля Рэчы Паспалітай Стэфана Баторыя ўсе жыхары краіны перайшлі на грыгарыянскі каляндар. Да гэтых зьменаў надыход Новага году адзначалі 1 верасьня паводле праваслаўнай традыцыі пачатку заснаваньня сусьвету, або 1 сакавіка, як было прынята на абшарах сучаснай Беларусі яшчэ зь язычніцкіх часоў – так сустракалі пачатак земляробчага году.

Пасьля ўказу Стэфана Баторыя аб пераходзе на грыгарыянскі каляндар выбухнулі так званыя «каляндарныя» бунты. У Полацку, Вільні ды Львове адбыліся пратэсты мясцовага насельніцтва, у выніку якіх кароль быў вымушаны дазволіць праваслаўным прытрымлівацца пры сьвяткаваньні сваіх сьвятаў юліянскага каляндара (які на той момант адставаў ад грыгарыянскага на 10 дзён).

## Глядзіце таксама
* Пярэдадне Новага году
* Першая Каляда
1706

## Падзеі
* 24 верасьня — заключанае Альтранштэцкае замірэньне між Швэцыяй і Саксоніяй

## Нараджэньні
* 17 студзеня — Бэнджамін Франклін, амэрыканскі палітык і навукоўца

## Сьмерці
*

## Вонкавыя спасылкі
Кіпр

**Рэспубліка Кіпр** (, ) — астраўная дзяржава ва ўсходняй частцы Міжземнага мора, на поўдзень ад Турэччыны і на захад ад Сырыі і Лібану. Кіпр зьяўляецца трэцім па плошчы востравам у Міжземным моры. Краіна мае разьвітую эканоміку і высокі індэкс разьвіцьця чалавечага патэнцыялу, зьяўлялася адной з заснавальніц Руху недалучэньня, пакуль не далучылася да Эўрапейскага зьвязу 1 траўня 2004 году.

## Гаспадарка
29 сакавіка 1996 году ў Нікасіі запрацавала Фондавая біржа Кіпру.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Урад Кіпру
1703

## Падзеі ў Беларусі
* 28 чэрвеня — Дамова паміж Вялікім Княствам Літоўскім і Рускім царствам пра супольныя дзеяньні супраць швэдаў, пра допуск на сваю тэрыторыю расейскага войска і забясьпечаньне яго харчаваньнем 

## Падзеі ў сьвеце
*27 траўня — заснаваны горад Санкт-Пецярбург
*8 жніўня — першая выданьне "Венскай газэты"
*30 сьнежня — пачатак праўленьня асманскага султана Ахмэда III (1703-1730)
*Распачата будаўніцтва Букінгэмскага палаца (Англія)

## Нараджэньні
*

## Сьмерці
* 16 студзеня — Эрык Дальбэрг, швэдзкі вайсковы інжынэр і мастак-баталіст
* 18 лютага — Ілона Зрыні, вугорская графіня
1702

## Падзеі ў Беларусі
* Пачатак году — Рэспубліканцы сьцягнулі да Вільні харугвы (каля 3000 чалавек). Віленскі канонік Міхал Крыштаф Белазор накіраваны да Пятра І прасіць узброенай дапамогі супраць швэдаў
* 27 лютага — Казімер Ян Сапега  адкрыта пераходзіць на бок Карла ХІІ  
* 5 красавіка — швэды занялі Вільню. Разам са швэдзкімі аддзеламі (3000 чалавек) ў Вільні кватаруе 400 сапежынскіх валахаў Яна Пятроўскага
* 16 красавіка — Рэспубліканцы беспасьпяхова спрабуюць адбіць Вільню. Месьцічы, якія падтрымалі дзеяньні рэспубліканцаў – павешаныя.
* 26-27 красавіка — Казімір Ян Сапега прыбыў з войскам у Вільню, на падыходзе яго сустракала частка віленскай шляхты, а назаўтра вітаў горад. Таксама ў Вільню ўвайшлі палкі швэдскага генэрал-маёра Карла Нірута. Цяпер віленская групоўка налічвала 6000 чалавек (з іх 1000 сапежынцаў)
* Красавік-чэрвень — Сапежынцы паступова займаюць Ваўкавыск, Слонім, Берасьце, Ашмяны, Карэлічы
* Ліпень-жнівень — Пасьля бітвы пад Каменнай сапежынцы вымушаны адступаць, паступова ўся тэрыторыя Беларусі зноўку вяртаецца пад кантроль рэспубліканцаў

## Падзеі ў сьвеце
* 8 сакавіка — памёр кароль Англіі Уільям ІІІ, Ганна Сьцюарт робіцца каралевай Англіі, Шатляндыі і Ірляндыі
* 11 сакавіка — пабачыла сьвет першая англамоўная штодзённая газэта «The Daily Courant»
* Паход Карла ХІІ ў Польшчу
* 14 траўня — швэдзкае войска заняла Варшаву
* 19 ліпеня— швэдзкае войска заняла Кракаў
* Расейскія войскі авалодалі Нотэбургам і Ніеншанцам у Інгрыі, Марыенбургам і Гумельзгофам у Ліфляндыі

## Нараджэньні
* 13 чэрвеня — Міхал Казімер Радзівіл Рыбанька, вялікалітоўскі дзеяч

## Сьмерці
* 8 сакавіка — Уільям III, кароль Англіі, Шатляндыі і Ірляндыі

## Вонкавыя спасылкі
1705

## Падзеі ў Беларусі
* 11 ліпеня — Забойства пяці вуніяцкіх сьвятароў у полацкім Сафійскім Саборы, пры асабістым удзеле князя Меншыкава і Пятра I, пасьля гэтага храм абрабаваны і пераўтвораны ў вайсковы склад, дзе трымалі амуніцыю і коней, у сутарэньнях сабору зрабілі парахавое сховішча
* У Горадні, у Фарным Касьцёле, адбылася сустрэча паміж каралём і вялікім князем Рэчы Паспалітай Аўгустам II і расейскім царом Пятром I
* Дамова паміж Карлам XII і Станіславам Ляшчынскім аб праве Швэдыі набіраць у Рэчы Паспалітай жаўнераў і весьці баявыя дзеяньні

## Нараджэньні
* 13 лютага — Уршуля Радзівіл, беларуская асьветніца і драматург

## Сьмерці
* 13 верасьня — Імрэ Тэкэлі, вугорскі шляхціч, князь сяміградзкі
1704

## Падзеі ў Беларусі
* 12 ліпеня — Варшаўская канфэдэрацыя абрала каралём Станіслава Ляшчынскага
* Восень — Хаўруснае Аўгусту ІІ расейскае войска разьмешчана на тэрыторыі Беларусі

## Падзеі ў сьвеце
* Цар Пётар I  уводзіць у зварот у Рускім царстве медную Капейку, роўную 1/100 срэбнага рубля, зьявілася першая ў сьвеце цалкам дзясяткавая грашовая сыстэма
* 1704—1718 — Кароль Вугоршчыны Фэрэнц II Ракацы
* 23 красавіка — У Бостане пачала выходзіць «Бостан Н'юс-летэр», першая рэгулярная газэта каляніяльнага пэрыяду ЗША
* 16 лютага — утвораная Варшаўская канфэдэрацыя

## Нараджэньні
* 31 ліпеня — Габрыэль Крамэр, швайцарскі матэматык

## Сьмерці
* 28 кастрычніка — Джон Лок, брытанскі філёзаф
Кайкаўскі дыялект

**Кайкаўскі дыялект** (па-харвацку:*kajkavsko narječje, kajkavština, kajkavica*) — адзін з трох дыялектаў харвацкай мовы, заснаваных на адрозьненьні ў вымаўленьні займеньніка «што». Назва дыялекту паходзіць ад формы гэтага займеньніка, якая выкарыстоўваецца на паўночным захадзе Харватыі - *kaj* (у двух астатніх дыялектах — штокаўскім і чакаўскім — адпаведна *što* i *ča*).

Катэгорыя:Харвацкая мова
Харвацкая мова

**Харва́цкая мо́ва** (саманазва: *hrvatski jezik*) — адна з сучасных літаратурных паўднёваславянскіх моваў, адзін зь літаратурных стандартаў на аснове сэрбскахарвацкае мовы, распаўсюджаная галоўным чынам сярод паўднёваславянскага этнасу харватаў ў Харватыі, Босьніі й Герцагавіне, сэрбскім аўтаномным рэгіёне Ваяводзіна і шэрагу іншых краінаў Балканскага паўвостраву.

Літаратурная харвацкая мова грунтуецца на ўсходнегерцагавінскай гаворцы новаштакаўскіх гаворак штакаўскага дыялекту, які зьяўляецца найраспаўсюджаным дыялектам сэрбскахарвацкае мовы й пакладзены таксама ў аснову літаратурных сэрбскай, басьнійскай і чарнагорскай моваў.

Зь цягам гісторыі функцыю лінгва-франка заходніх паўднёвых славянаў атрымала новаштакаўская гаворка, што вылучалася ў параўнаньні зь іншымі гаворкамі штакаўскага дыялекту галоўным чынам перасоўваньнем націску на адзін склад назад; гэтая гаворка адсунула на другі плян іншыя паўднёваславянскія дыялекты Харватыі, Сэрбіі, Чарнагорыі й Босьніі і Герцагавіны, штакаўскі, чакаўскі і кайкаўскі. Пад канец ХІХ ст. і пачатку наступнага стагодзьдзя мовазнаўчая школа Харватыі г.зв. харвацкіх вукаўцаў (якія арыентаваліся на вядомага дасьледчыка Вука Караджыча) у якасьці літаратурнае нормы абрала іекаўскую гаворку новаштакаўскага дыялекту й паспрыяла ўвядзеньню артаграфіі на фаналягічнай аснове (як, напрыклад, у беларускай мове). Сучасная літаратурная харвацкая мова карыстае лацінскі альфабэт у рэдакцыі ХІХ ст., зробленай дзеячом харвацкага культурнага адраджэньня Людэвітам Гаем, праз што часта вядомая як *гаевіца*. Альфабэт мае прыкметную колькасьць літараў з дыякрытычнымі знакамі й дыграфаў, маючы наступны выгляд:

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Інстытут харвацкай мовы 
* Моўная акадэмія ў Загрэбе
* Практыкаваньнi для вывучэньня харвацкай мовы
* Вiдэё лекцыi харвацкай мовы для пачатковых клясаў школы
* Экспрэс курс харвацкай мовы па расейску
* Аўдыё курс харвацкай мовы па беларуску
23 сьнежня

## Падзеі
* 1595 — складаньне Берасьцейскай уніі
* 1791 — расейская імпэратрыца Кацярына II усталявала на новадалучаных тэрыторыях Рэчы Паспалітай «мяжу жыдоўскай аселасьці»
* 1884 — у варшаўскім выданьні «Słowo» зьявіўся першы ўрывак з аповесьці Генрыка Сянкевіча «Патоп»
* 1947 — першая дэманстрацыя транзыстара на Bell Labs
* 1954 — Джозэф Мюрэй правёў першую ўдалую трансплянтацыю ныркі
* 1963 — Папа рымскі Павал VI падвысіў статус Украінскай грэка-каталіцкай царквы з узроўню мітраполіі да вярхоўнага арцыбіскупства
** заснаваны «Жабінкаўскі цукровы завод»
* 1990 — 88,5% удзельнікаў рэфэрэндуму выказаліся за незалежнасьць Славеніі ад Югаславіі

## Нараджэньні
*Гл. таксама: *':Катэгорыя:Нарадзіліся 23 сьнежня***
* [[1777]] — [[Аляксандар I Раманаў|Аляксандар I]], расейскі імпэратар
* [[1790]] — [[Жан-Франсуа Шампальён]], францускі гісторык-арыенталіст, заснавальнік эгіпталёгіі
* [[1998]] — [[Міхал Варанецкі]], рыма-каталіцкі дзяяч, першы духоўны айцец [[Горадня|гарадзенскай]] [[Вышэйшая духоўная сэмінарыя (Горадня)|Вышэйшай духоўнай сэмінарыі]]
* [[1916]] — [[Дына Рызі]], італьянскі кінарэжысэр
* [[1917]] — [[Валянціна Сярова]], савецкая акторка
* [[1919]] — [[Эрык дэ Савэнтхэм]], нямецкі каталіцкі дзяяч
* [[1933]] — [[Акіхіта]], цяперашні імпэратар [[Японія|Японіі]]
* [[1934]] — [[Натальля Фацеева]], савецкая акторка
* [[1955]] — [[Юрый Варонежцаў]], беларускі навуковец-фізык, палітык і грамадзкі дзеяч

== Сьмерці ==
''Гл. таксама: '''[[:Катэгорыя:Памерлі 23 сьнежня]]***
* 1831 — Эмілія Плятэр, беларуская рэвалюцыянэрка
* 2013 — Міхаіл Калашнікаў, расейскі канструктар зброі

## Сьвяты
* Сусьветны Дзень сноўбордынгу
1700

## Падзеі ў Беларусі
* Міжусобная вайна ў ВКЛ
* Насельніцтва Вялікага Княства Літоўскага (Беларусь і Летува) дасягнула 1,6 мільёнаў

## Падзеі ў сьвеце
* 12 лютага — пачатак Вялікай Паўночнай вайны ў Эўропе
* 15 лістапада — Філіп V робіцца каралём Гішпаніі
* 16 лістапада — Прусія абвешчана каралеўствам
* 23 лістапада — Клеменс XI (1649—1721) робіцца Папам Рымскім (1700—1721)
* 30 лістапада — швэды разьбілі расейскае войска ў бітве пад Нарвай

## Нараджэньні
* 9 лютага — Даніэль Бэрнулі, нідэрляндзкі матэматык

## Сьмерці
*

## Вонкавыя спасылкі
Паліндром

**Паліндро́м** — слова, выраз, лік ці нейкая іншая пасьлядоўнасьць элемэнтаў, якая супадае з сваім люстэркавым адлюстраваньнем, чытаецца аднолькава і зьлева направа і справа налева. Пры гэтым прагалы і знакі пунктуацыі звычайна не зважаюць.

Слова *паліндром* паходзіць ад грэцкага *palin* (παλιν) — «назад» і *dromos* (δρóμος) — «шлях, кірунак». Паліндромы вядомыя з даўніх часоў. Старажытныя грэкі на фантанах зьмяшчалі надпіс «Νίψον ανομήματα μη μόναν όψιν» (*мыйце свае грахі таксама як і твар*). Ад грэкаў паліндромы перайшлі да рымлян. Найвядомейшы лацінскі паліндром «Sator Arepo Tenet Opera Rotas» (магчымы пераклад: *Сейбіт Арэпа ў працы трымае колы*) можна разьмясьціць у квадрат, і ён чытаецца як па радках, так і па слупках:

## Прыклады паліндромаў
* ангельская: *Race fast, safe car* (гані хуткі, бясьпечны аўтамабіль)
* беларуская: Імёны: *Піліп*, *Натан*, *Ала*, *Патап*. Словы: *тут*. Месты: *[[Еўе]]*.
* габрэйская: ילד כותב בתוך דלי (хлопчык піша ўнутры вядра)
* італьянская: *Autore, ero tua* (аўтар, я твой)
* кітайская: 我愛媽媽,媽媽愛我 (я люблю маці, маці любіць мяне)
* лацінская: *Ave, Eva!* (радуйся, Эва)
: *Sum summus mus* (я — наймацнейшы мыш)
* маратгі: नवजीवन (новае жыцьцё)
* нямецкая: *Reit nie tot ein Tier* (ніколі не заганяй жывёлу да сьмерці)
* польская: *Kobyła ma mały bok* (кабыла мае малы бок)
* расейская: *Кит на море — романтик* (кіт на моры — рамантык)
* эспэранта: *Ora trovo: vortaro!* (залатая знаходка: слоўнік!)

У паліндрамічны дзень 20 лютага 2002 году Пэтэр Норвіг стварыў кампутарную праграму, якая згенэравала найдаўжэйшы паліндром на ангельскай мове. Ён складаецца з 17 259 словаў.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Віктар Жыбуль. «Гісторыя і тэорыя паліндрому»: лекцыя 1, лекцыя 2

Катэгорыя:Мовазнаўства
Катэгорыя:Літаратурныя формы
Катэгорыя:Славесныя гульні
1701

## Падзеі ў Беларусі
* Жнівень — Пачатак ліставаньня Сапегаў з Карлам ХІІ, спачатку наконт аховы сапежынскіх уладаньняў ў Жамойці ад рэспубліканцаў, паступова ліставаньне набывае палітычную форму

## Падзеі ў сьвеце
* Пачалася Вайна за Гішпанскую спадчыну, якая працягвалася да 1714 году. Францыя ваявала супраць кааліцыі заходнеэўрапейскіх дзяржаваў (Ангельшчыны, Галяндыі, імпэрыі)
* 18 студзеня — Фрыдрых I, курфюрст Брандэнбургу, каранаваўся ў Кёнігсбэргу і стаў каралём Прусіі
* 24 ліпеня — заснаваны горад Дэтройт (ЗША)

## Нараджэньні
*

## Сьмерці
*

## Вонкавыя спасылкі
1698

## Падзеі
*

## Нараджэньні
* 26 сакавіка — Вацлаў Пракоп Дывіш, чэскі багаслоў

## Сьмерці
*
Лаба

**Ла́ба** (), **Э́льба** () — адна з найбуйнейшых рэк Эўропы. Свае крыніцы мае ў паўночначэскіх Крканошах. Цячэ праз Чэхію й Нямеччыну да Паўночнага мора. Сваё імя атрымала ад кельтаў, якія на яе берагох жылі ў старажытныя часы. Дзякуючы ім Влтава лічыцца прытокам Лабы, а не наадварот, нягледзячы на тое, што Влтава ад крыніцаў да злучэньня гэтых двух рэк (недалёка ад чэскага мястэчка Мельнік) значна даўжэйшая. Лаба мае даўжыню 1154 кілямэтры (358 у Чэхіі, 796 у Нямеччыне).

## Крыніцы

Катэгорыя:Рэкі Чэхіі
Катэгорыя:Рэкі Нямеччыны
1697

## Падзеі
*

## Нараджэньні
*

## Сьмерці
* 5 красавіка — Карл XI, кароль Швэцыі

## Вонкавыя спасылкі
1696

## Падзеі
*

## Нараджэньні
*

## Сьмерці
* 17 чэрвеня — Ян Сабескі, кароль польскі і вялікі князь літоўскі

## Вонкавыя спасылкі
Пернік

**Пе́рнік** — кандытарскі выраб, які гатуецца з мукі і мёду (або патакі, цукру). Нацыянальны ласунак шмат якіх эўрапейскіх народаў. У пернікі абавязкова закладаецца сумесь затавак (чорны перац, кардамон, гвазьдзіка, карыца і інш.), ад чаго яны і атрымалі сваю назву.

У розных нацыянальных кухнях суадносіны складнікаў у перніках розныя, што і вызначае спэцыфічнасьць смаку. Напрыклад, у рускія пернікі кладзецца больш карыцы, імбіру і бадзьяну.

## Глядзіце таксама
* Пернікавы домік

Катэгорыя:Беларускія стравы
Катэгорыя:Расейская кухня
Катэгорыя:Украінская кухня
Катэгорыя:Кандытарскія вырабы
Электрычнасьць

**Электры́чнасьць** — агульны тэрмін, які ахоплівае разнастайныя зьявы, абумоўленыя прысутнасьцю й рухомасьцю электрычнага зарада. Да іх ставяцца шматлікія лёгка пазнавальныя зьявы, як то маланкі, статычная электрычнасьць й струмень электрычнага току ў электрычных правадах. Акрамя таго, электрычнасьць ахоплівае менш знаёмыя паняткі, як то электрамагнітнае поле й электрамагнітная індукцыя.

Слова электрычнасьць паходзіць з новалацінскай мовы *ēlectricus* і перакладаецца як «падобны бурштыну». Яно было вынайдзена ў 1600 годзе ад грэцкага *ήλεκτρον* (*электрон*), што азначае «бурштын», бо эфэкты статычнай электрычнасьці былі заўважаны клясычным шляхам пры трэньні бурштыну. У цэлым выкарыстаньне слова «электрычнасьць» адэкватна ставіцца да ліку фізычных эфэктаў. У навуковым ужытку, аднак, тэрмін зьяўляецца расплывістым, і панятак больш дакладна вызначаны толькі ў больш дакладных тэрмінах:

* *[[Электрычны зарад]]*: ўласьцівасьць некаторых субатамных часьцінак, якія ўсталёўваюць электрамагнітныя ўзаемадзеяньні. Электрычна зараджаныя матэрыі ствараюць электрамагнітнае поле.
* *[[Электрычны ток]]*: рух альбо паток электрычна зараджаных часьцінак, як правіла, вымяраецца ў ампэрах.
* *[[Электрычнае поле]]*: уплыў электрычнага зарада на іншыя зарады ў ягоным навакольлі.
* *[[Электрычны патэнцыял]]*: магутнасьць электрычнага поля на выкананьне працы над электрычным зарадам, як правіла, вымяраецца ў вольтах.
* *[[Электрамагнэтызм]]*: фундамэнтальныя ўзаемадзеяньні паміж магнітным полем і наяўным і рухомым электрычным зарадам.

Электрычныя зьявы вывучаліся яшчэ з часоў антычнасьці, аднак значнага прагрэсу ў іхным вывучэньні не было да XVII—XVIII стагодзьдзяў. Практычнае ўжываньне электрычнасьці аднак заставалася невялікім, і было такім да канца XIX стагодзьдзя, пакуль інжынэры не змаглі яго ўжываць у прамысловасьці і ў жылых памяшканьнях. Хуткае пашырэньне электратэхніцы значна зьмяніла прамысловасьць і грамадзтва. Надзвычайная ўнівэрсальнасьць электрычнасьці ў якасьці крыніцы энэргіі азначае, што яна можа быць пастаўлена на практычна бязьмежны набор прыладаў, як то транспарт, ацяпленьне, асьвятленьне, сувязь і вылічэньне. Электраэнэргія зьяўляецца асновай сучаснага індустрыяльнага грамадзтва, і, як чакаецца, застанецца такой у агляднай будучыні.

## Крыніцы


Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы
Калдуны

**Калдуны́** ( — «цёплы») — усходнеэўрапейская страва зь цеста і начыньня. У старабеларускую мову слова трапіла ў XV ст. 

## Складнікі
Для прыгатаваньня цеста выкарыстоўваюць 2 шклянкі мукі і 2/3 шклянкі вады. Для начыньня бяруць па 200 грамаў сьцягна бараніны і ялавічнай паляндвіцы, 2 лыжкі булёну, маяран і часнок. Для варкі выкарыстоўваюць 2 літры булёну з кубікаў і 80 грамаў масла.

## Прыгатаваньне
Калдуны можна варыць, запякаць, смажыць на патэльні, блясе або ў фрыцюры. Даўней беларускія татары смажылі іх у баранім лоі. Цеста робяць з мукі, замяшанай на цеплаватай вадзе з дадаткам солі. Даўней у цеста дадавалі яйкі, алей або соду. «Літвінскія» калдуны замешваюць на соку з цыбулі. Цеста на калдуны мусіць быць мяккім, элястычным, добра цягнуцца, каб кавалкі ягоныя можна было лёгка фармаваць і склейваць. Вымешанае цеста належыць завінуць у анучку і пакінуць у холадзе, каб «адпачыла». Пры ляпленьні варта ўкладаць сфармаваны калдун на пасыпаную мукой паверхню, пакідаючы астатняе цеста накрытым ручніком, каб не высыхала.

Фарш можна рабіць з тварага, мяса, рыбы і нават фруктаў — з сушаных вішань, сьліў або чарніц. Так што калдуны могуць быць і цяжкай, асноўнай стравай, а могуць і дэсэртам. Фарш мусіць быць ані занадта цьвёрды, ані занадта глейкі, і  сфармаваны ў невялікія «галкі». Таксама фарш не павінен трапляць паміж зьлепленымі краямі цеста, каб потым калдуны не расклеіліся. Варыць найлепш у пляскатым шырокім рандэлку, на малым агні, ў вялікай колькасьці добра пасоленай вады, каля 5 хвілін ад моманту ўсплываньня на паверхню. Але некаторыя гатункі калдуноў лепей смажыць. Напрыклад, «палескія» (фарш з варанай рыбы і крутых яек) найлепш смажыць у фрыцюры.

Беларускія татары называюць гэтую страву «кундумы» і гатуюць на сьвяты. Цеста замешваюць на вадзе і яйках. Для начынкі ўжываюць сечаную цяляціну ці ялавічыну з дадаткам прыпраў, цыбулі, перца і солі. З прычыны вялікага памеру беларускія татары ядуць іх лыжкай, каб не разарваць цеста і не дазволіць выцячы соку.

Падліўка, якую належыць падаваць да калдуноў, залежыць ад фаршу. Да «віленскага» фаршу (з шынкі і грыбоў) пасуе топленае масла або сала, а да «рускага» (з варанай бульбы і тварагу) — густая кіслая сьмятана. Да «грубых» — пасераваная цыбуля, а да далікатных — узьбітыя вяршкі з цынамонам, або нават і фруктовы сыроп.

## Глядзіце таксама
* Вушкі

## Крыніцы

Катэгорыя:Стравы з мукі
Катэгорыя:Беларускія стравы
Катэгорыя:Стравы зь мяса
Катэгорыя:Стравы з бульбы
Бабіна каша

**Ба́біна ка́ша**&nbsp;— у беларусаў абрадавая страва на радзінах.

Каша з прасяных, ячных або грэцкіх крупаў на малацэ, зь яйкамі, мёдам, цукрам, маслам, якую варыла бабка-павітуха. Бабіну кашу падавалі пад канец сьвяточнага абеду, калі пачынаўся «торг» за яе. Пасьля «торгу» гаршчок з бабінай кашай заставаўся ў самага шчодрага (звычайна гэта быў кум) госьця. Ён разьбіваў гаршчок на шчасьце нованароджанаму і частаваў усіх кашай на чарапку. У наш час на радзінах замест бабінай кашы па традыцыі ў гаршчку падаюць цукеркі, печыва і іншыя стравы.

## Літаратура

Катэгорыя:Беларускія стравы
Катэгорыя:Этнаграфія
Бацьвіньне

**Бацьві́ньне** — надземная расьлінная маса агароднінных, кармавых і тэхнічных караняплодаў (буракоў, бручкі, рэпы, морквы, пастарнаку, цыкорыі ды іншых) і клубневых (бульбы і тапінамбуру), якая застаецца ў выглядзе другараднага прадукту пры вырошчваньні гэтых расьлінаў дзеля атрыманьня каранёў або клубняў.

У старабеларускай мове так называўся лісьцевы бурак, мангольд. Вядомая прымаўка: «*Ці ў вашага [[Радзівілы|Радзівіла]] бацьвіньне не ўрадзіла?*», тым часам яшчэ польскі паэт  (1622—1696) у адным з сваіх твораў тлумачыў, што «*boćwiny [[Беларуская мова|па-літоўску]], [[Польская мова|па-нашаму]] ćwikły*». Паводле беларускай народнай песьні, добра вядомай з парыскай лекцыі пра Беларусь Аляксандра Рыпінскага, апісаньня Барысаўскага павету Яўстаха Тышкевіча, слоўніка Насовіча і зборніка беларускіх песень Пятра Бяссонава — «*Кузьма і Дзям’ян два [[Ліцьвіны|ліцьвіны]], прынесьлі гаршочак бацьвіньня*», а паводле варыяцыі гэтай жа песьні на Піншчыне — «*два літвіны із [[Дзівін|Дывін]] прынесьлі гаршчык батвін*». Апроч таго, фальклярыст і этнограф Міхал Федароўскі, які зьбіраў этнаграфічную беларушчыну ў 1877—1904 гадох, засьведчыў бытаваньне ў Сакольскім павеце наступнай прымаўкі: «*Ліцьвінкі спрадаюць бацьвінкі*».

Бацьвіньнік — халодны суп на квасе, які запраўляюць адварным лісьцем буракоў, мангольду, крапівой і лебядой, зялёнай цыбуляй, агурком, а таксама адварной чырвонай і белай рыбай (сьвежай або салёнавэнджанай).

На паўночным захадзе Беларусі і ў Віленскім краі пашырылася іншая назва бацьвіньня — *лапеня*.

## Крыніцы
Бэкон

**Бэко́н** () — засоленая ахалоджаная палавіна сьвіной тушы, бязь ніжніх канцавінаў, пазванка, касьцей тазу, грудзіны.

Характарызуецца нятлустым сакавітым мясам, пранізаным роўнымі слаямі сала, а таксама белай тонкай скурай бяз плямаў і пашкоджаньняў. Для атрыманьня бэкону выкарыстоўваюць маладых (6—8 месяцаў) сьвіней мяснога тыпу, якія адкормліваюцца па спэцыяльнай схеме (бэконны адкорм). Салёны бэкон служыць паўфабрыкатам для атрыманьня гатовых мясных прадуктаў (грудзінкі, карэйкі, шынкі і іншых). Вэнджаны бэкон — гатовыя да ўжываньня вэнджаная пасоленая і вызваленая ад костак сьвіная грудзінка з 2—3 праслойкамі мышачнай тканкі. Вэнджаны бекон, як і грудзінку, выкарыстоўваюць для халодных закусак, прыгатаваньня супоў (напрыклад, гарохавага) і іншых страваў.

Бэкон распаўсюдзіўся па Эўропе пачынаючы з канца XVIII стагодзьдзя ў сувязі з посьпехамі ангельцаў у разьвядзеньні мясных парод сьвіньняў. Зь сярэдзіны XIX стагодзьдзя, калі бэкон стаў папулярны ў асяродзьдзі беларускай шляхты, канкурэнцыю ангельскаму бэкону складаў дацкі. У ангельскай кухні бэкон, як правіла, выкарыстоўваецца не самастойна, а як смакавы дадатак у іншыя стравы — пудынгі, яечню і г. д.

Катэгорыя:Сьняданкі
Катэгорыя:Сьвініна
Катэгорыя:Мясная нарэзка
Бліны

**Бліны́**&nbsp;— традыцыйны беларускі мучны выраб, вядомы й іншым народам.

## Прыгатаваньне
Пшанічную, жытнюю, ячную, грэцкую ці аўсяную муку замешваюць на малацэ або сыроватцы, сыраквашы. Бліны былі кіслыя, на рошчыне, і прэсныя, на содзе. У цеста часам дадаюць яйкі, цукар. Пякуць на падмазцы. Падаюць з мачанкай, падсмажаным салам, малаком, сьмятанай. З пшанічнай мукі пякуць невялікія тоўстыя бліны&nbsp;— аладкі і тонкія&nbsp;— налісьнікі.

## Этнаграфія
У народнай традыцыі прыгатаваньне бліноў уваходзіла ў шэраг абрадавых комплексаў і зьвязвалася з ідэяй ахвяраваньня продкам. Таму рытуальнае спажываньне бліноў характэрнае найперш для абрадаў памінальнага характару. У час пахаваньня першы гарачы блін прызначаўся непасрэдна самому памерламу, блін несьлі за труной і пакідалі на магіле. На масьленіцу бліны клалі на акно, каб продкі сілкаваліся парай, а на Зьмітраўскія Дзяды на Магілёўшчыне бліны зьбіраў па хатах пастух, кажучы пад акном, што яго паслалі «дзяды».

З бліном у руцэ гаспадар клікаў Мароза на калядную вячэру. Пры першым выгане жывёлы бліны несьлі пастуху, які пагражаў: «Хто ня дасьць блінца&nbsp;— здохне аўца». Бліны ўваходзяць у склад шматлікіх варожбаў пра замужжа: зь ім на галаве ішлі на вуліцу і пыталіся імя першага сустрэчнага мужчыны; з блінамі беглі пад акно да суседзяў і чакалі словаў тыпу «сядзь» ці «ідзі»; ішлі зь першым бліном на сьметнік і прыслухоўваліся да брэху сабакі і г. д. Бліны пяклі на Ўзьнясеньне «Хрысту на анучы». Бліны як мучная страва характарызаваліся і прадукавальнай сымболікай&nbsp;— на куцьцю першы блін несьлі авечкам, каб яны цэлы год былі здаровыя. Часам дасьледчыкі ў круглай форме бліна бачаць увасабленьне сонца і тлумачаць спажываньне бліна на масьленіцу як сымбалічны акт ушанаваньня «маладога» веснавога сонца і далучэньня да яго жыватворнай моцы. Пры выпяканьні бліноў непажаданай была прысутнасьць іншых. Калі хто заходзіў у хату, дзе пякуць бліны, мусіў казаць: «Скачком бліны!», а ў адказ чуў: «Тарчком з ізбы!»

## Літаратура

Катэгорыя:Беларускія стравы
Катэгорыя:Украінская кухня
Катэгорыя:Бліны
Катэгорыя:Вулічная ежа
Катэгорыя:Хлебабулачныя вырабы
Брынза

**Бры́нза** ()&nbsp;— мяккі расольны фэрмэнтаваны сыр з авечага малака або сумесі авечага з казіным або каровіным, пашыраны ў Румыніі, Малдовы, Славаччыне, Заходняй Украіне, на поўдні Польшчы.

Зьмяшчае каля 45 % тлушчу, 2—3 % солі. Надаецца на салаты з садавінай, пасту-запраўку да салатаў і г.&nbsp;д. Пры традыцыйным спосабе вырабу са сьвежага тварагу фармуюцца вялікія кавалкі, якія 10—20 дзён дасьпяваюць на адкрытым паветры, а затым разьмінаюцца і прасуюцца ў драўляных фасках, з сольлю і вялікай колькасьцю вады. Фэрмэнтацыя адбываецца пад узьдзеяньнем бактэрый.

У XIX стагодзьдзі брынзай у Беларусі пачалі называць нарыхтаваны падобным спосабам у запас тварог. У пост, калі малочныя прадукты не спажываліся, добра адціснуты тварог перамешвалі з сольлю (у халодную пару году бяз солі), складалі ў дзежкі, залівалі або закладалі сьметанковым маслам, захоўвалі ў халодным месцы. Такая «брынза» была найбольш пашырана ў Цэнтральным і Ўсходнім Палесьсі, у іншых рэгіёнах вядомая над назвамі сырніца, масьленіца й іншымі. Елі гэтую страву звычайна разагрэтай.

У сучаснай Беларусі расольны фэрмэнтаваны сыр пад назвай брынза прамыслова вырабляецца з каровінага малака. Мае кісла-малочны, умерана салёны смак і пах. Зьмяшчае 50 % тлушчу ў сухім рэчыве, 3,5—4,0&nbsp;% солі. Мае форму бруска з квадратнай асновай вагой 1,2—1,5&nbsp;кг. Колер мякаці белы або жаўтаваты. Брынза дасьпявае ў бочках з расолам каля 20 дзён, пасьля чаго ідзе ў рэалізацыю.

## Літаратура

Катэгорыя:Беларускія стравы
Катэгорыя:Польская кухня
Катэгорыя:Румынская кухня
Катэгорыя:Славацкая кухня
Катэгорыя:Сыры
Гішпанская мова

**Гішпа́нская** (*español*) ці **касты́льская** (*castellano*) мова належыць да ібэра-раманскай падгрупы раманскіх моваў індаэўрапейскай моўнай сям’і. Чацьвертая па колькасьці карыстальнікаў мова сьвету.

Па розных ацэнках, ва ўсім сьвеце на гішпанскай мове гавораць ад 450 да 500 мільёнаў чалавек (у тым ліку тых людзей, для якіх гішпанская зьяўляецца другой мовай).

## Геаграфічнае распаўсюджваньне

На гішпанскай мове гавораць 34 500 000 чалавек у ЗША, у Пуэрта-Рыка яна, разам з ангельскай, прызнана дзяржаўнай. У штаце Нью-Мэксыка яна фактычна мае афіцыйны статус, заканадаўства штата не прадугледжвае статус афіцыйнай мовы, але кажа аб абавязковасьці або магчымасьці выкарыстаньня гішпанскай мовы ў афіцыйных дакумэнтах разам з ангельскай.

Акрамя таго, некалькі мільёнаў носьбітаў гішпанскае мовы пражываюць у штатах Каліфорнія, Флярыда, Тэхас і Нью-Ёрк. Таксама на гішпанскай мове гавораць 15% насельніцтва Амэрыканскіх Віргінскіх выспаў.

Гішпанскай мовай валодае вялікая частка насельніцтва брытанскай тэрыторыі Гібральтару, хоць дзяржаўнай на ёй зьяўляецца ангельская. Таксама там выкарыстоўваецца сумесь гішпанскай і ангельскай, так званая Яніт.

Гішпанская мова шырока выкарыстоўваецца ў Андоры і Бэлізе (60%), на Аруба (85%) і Кюрасао (65%). Таксама на ёй гавораць на Банайрэ (35%), у Бразыліі, Трынідадзе і Табага, Заходняй Сахары (на тэрыторыі, кантраляванай Фронтам Палісарыя), на Філіпінах (па розных дадзеных на гішпанскай маюць зносіны ад 0,01% насельніцтва ці 2658 чалавек  да 2% або 2900000 ) і ў грамадах сефардаў ў Марока, Сэрбіі, Чарнагорыі, Турэччыны і Ізраілі.

У Бразыліі, дзе насельніцтва гаворыць на партугальскай мове, за гішпанскай замацаваўся статус другой мовы сярод студэнтаў і дыплямаваных спэцыялістаў. Па меры паслабленьня залежнасьці эканомікі краіны ад гандлёвых апэрацыяў з ЗША і Эўропай і павелічэньня гандлёвага абароту з суседнімі гішпанскамоўнымі краінамі (якія асабліва ўваходзяць у блёк МЭРКАСУР), больш увагі стала надавацца білінгвізму і ведам гішпанскай мовы. 7 ліпеня 2005 Нацыянальны Кангрэс Бразыліі ухваліў закон, які замацаваў за гішпанскай статус другой мовы ў дзяржаўных і прыватных школах краіны . Папулярнасьць гішпанскай мовы ў Бразыліі павялічвае тое, што яна вельмі падобная на партугальскую і амаль ва ўсіх суседніх краінах зьяўляецца афіцыйный. У прыгранічных гарадах Бразыліі (асабліва, на бразыльска-ўругвайскай мяжы) таксама гавораць на сумесі гішпанскай і партугальскай пад назвай партуньёл.

## Беларусь
За 2019 год у Беларусі выдалі 26 найменьняў брашураў і кніг па-гішпанску.

## Крыніцы


Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы
Вобла

**Во́бла** () — паўпрахадная рыба.

Даўжыня да 30 см, маса 150—800 г. Цела даўгаватае, зьлёгку пляскатае з бакоў, пакрытае буйной лускай. Жыве ў Касьпійскім моры і рэках, якія ў яго ўпадаюць. Аб’ект промыслу. Асобымі кулінарнымі ўласьцівасьцямі мяса воблы не вылучаецца (сярэдняя тлустасьць 2,5 %, лепшая вобла — зімняй падлёднай лоўлі). Пераважна прадаецца вяленай і вэнджанай. Вяленую рыбу можна адварваць (10—20 мінут у кіпячай вадзе) або запякаць у духоўцы, у накрытай крышкай патэльні. Вараную або печаную вяленую воблу дадаюць у халаднік, салаты або выкарыстоўваюць як халодную закуску.

Шырока распаўсюдзілася ў мэню беларусаў у канцы XIX стагодзьдзя ў пачатку ўрбанізацыі, да кастрычніцкага перавароту 1917 году была адной з найбольш спажываных рыбаў.

## Літаратура

Катэгорыя:Ядомыя рыбы
Катэгорыя:Прамысловыя рыбы
Катэгорыя:Чырвоны сьпіс МСАП відаў з найменшай рызыкай
Катэгорыя:Плоткі
Катэгорыя:Рыбы Касьпійскага мора
Вушкі

**Ву́шкі** — традыцыйная мучная страва беларускае і польскае кухні, блізкая да варэнікаў, калдуноў і г.д.

Запякаюцца на блясе, адварваюцца ў падсоленай вадзе або смажацца на алеі, зьмяшчаюць розныя начынкі. Падаюцца да булёнаў, супоў і г.д. Традыцыйны дадатак да баршчу ў часе вігіліі, у гэтым выпадку найчасьцей гатуюцца з грыбным фаршам. Назва паходзіць ад формы, якая нагадвае чалавечае вуха. Могуць быць і самастойнай стравай, у тым ліку дэсэртнай.

## Крыніцы

Катэгорыя:Беларускія стравы
Катэгорыя:Польская кухня
1695

## Падзеі
*

## Нараджэньні
*

## Сьмерці
* 8 ліпеня — Крыстыян Гюйгэнс, галяндзкі матэматык і фізык

## Вонкавыя спасылкі
Антэна

**Антэ́на** ( — мачта) — прыстасаваньне для перадачы або ўлоўліваньня радыёхваляў. Перадавальная антэна пераўтварае электрычны ток радыёчастаснага дыяпазону ў электрамагнітныя хвалі адпаведнай частасьці. Адпаведна, прымальная антэна пераўтварае электрамагнітныя хвалі ў ток адпаведнай формы. Прымальная антэна разыходзіцца ад перадавальнай толькі сваім стасаваньнем. Гэта важны кампанэнт любой сыстэмы радыёсувязі. У XX стагодзьдзі найбольш распаўсюджанымі былі антэны для радыё- і тэлевізійных прымачоў, а ў XXI стагодзьдзі антэны часьцей асацыююцца з аўтамабільнымі радыёпрымачамі, бесправаднымі кампутарнымі сеткамі або прыманьнем тэлевізійных сыгналаў са спадарожнікаў.

Канструкцыя і памеры антэнаў надзвычай разнастайныя і залежаць ад працоўнай даўжыні хвалі і прызначэньня антэны. Шырокае ўжываньне атрымалі антэны, выкананыя ў выглядзе адрэзку правадоў, сыстэмы праваднікоў, мэталічнага рупара, мэталічных і дыэлектрычных хваляводаў, хваляводаў з мэталічнымі сьценкамі з сыстэмай прарэзаных шчылінаў, а таксама шматлікія іншыя тыпы. Дзеля паляпшэньня кіраваных уласьцівасьцяў першасны выпраменьвальнік можа забясьпечвацца адбівальнымі элемэнтамі (рэфлектарамі), а таксама лінзамі. Выпраменьвальная частка антэнаў, зазвычай, вырабляецца з праводных электрычны ток матэрыялаў, але могуць ужывацца ізаляцыйныя матэрыялы (дыэлектрыкі), а таксама паўправаднікі і мэтаматэрыялы.

Першыя антэны былі пабудаваныя ў 1886 годзе нямецкім фізыкам Гайнрыхам Гэрцам у ягоных піянэрскіх экспэрымэнтах, каб даказаць існаваньне электрамагнітных хваляў, прадказаных электрамагнітнай тэорыяй Джэймза Клапка Максўэла 1867 году. Гэрц разьмясьціў дыпольныя антэны ў фокусе парабалічных адбівальнікаў як дзеля перадачы, гэтак і дзеля прыманьня. Пачынаючы з 1895 году, Гульельма Марконі пачаў распрацоўку антэнаў, стасаваных дзеля бяздротавай тэлеграфіі на вялікія адлегласьці, і адкрыў завод у ангельскім Чэлмзфардзе, каб пачаць вытворчасьць свайго вынаходніцтва ў 1898 годзе.

Катэгорыя:Радыё
ZERO-85

**ZERO-85** — беларускі рок-гурт зь Беласточчыны.

## Гісторыя
Пераможцы Басовішча-2001. Удзельнікі ўсіх наступных фэстаў.  У студзені 2017 году музыкі прадставілі альбом «Turritopsis Nutricula» на канцэрце ў Беластоку, які стаў апошнім для гурту.

## Дыскаграфія
* Turritopsis Nutricula (альбом, 2017)

## Супольныя праекты

* Hardcoreманія: чаду! (2002), трэк «Страчана Ітака» 
* Дыхаць! (2006), трэк «Вольны»
* Budzma The Best Rock / Budzma The Best Rock/New (2009), трэк «Čufut Kale»

## Удзельнікі

* Bartosz: гітара
* Boban: бас-гітара
* Kubus: бубны
* Юрка «Sieńka» Асеньнік: сьпеў

## Крыніцы


## Вонкавыя спасылкі

* Афіцыйны сайт гурта

Катэгорыя:Беларускія музычныя гурты
Катэгорыя:Польскія музычныя гурты
Катэгорыя:Беларускія рок-гурты
Катэгорыя:Рок-гурты Польшчы
Катэгорыя:Беларускія музычныя гурты Польшчы
Катэгорыя:Музычныя гурты, якія зьявіліся ў 2001 годзе
1693

## Падзеі
*

## Нараджэньні
* 7 лютага — Ганна I, расейская імпэратрыца

## Сьмерці
*

## Вонкавыя спасылкі
Cool Kids Of Death

**Cool Kids Of Death** () — польскі панк-гурт з Лодзі.

## Гісторыя

Гурт заснаваны ў 2001 годзе. Назва гурта паходзіць ад аднайменнай песьні брытанскага гурта «Saint Etienne». У 2003 годзе выступілі на фэстывале «Басовішча».

## Дыскаграфія

### Альбомы

* Cool Kids of Death (2002)
* Cool Kids of Death 2 (2003)
* Cool Kids of Death - english version (2005)

## Удзельнікі

* Кшыштаф Астроўскі: сьпеў
* Якуб Вандаховіч: бас-гітара
* Марцін Кавальскі: гітара
* Яцэк Фронсь: бубны
* Каміль Лазікоўскі: клявішныя
* Войцэх Міхалец: гітара

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйная хатняя старонка

Катэгорыя:Польскія музычныя гурты
Гуйка

**Гу́йка** — рака ў Беларусі, у басэйне Нёману. Цячэ ў Менскім і Маладэчанскім раёнах Менскай вобласьці. Даўжыня 19 км. Сярэдні нахіл воднай паверхні 0,33%. Плошча вадазбору 98 км².

На рацэ стаіць мястэчка Радашкавічы.

Пачынаецца каля вёскі Шчадроўшчыны Менскага раёну. Ад сутокаў Гуйкі зь Вязынкай каля мястэчка Радашкавічаў утвараецца рака Рыбчанка. Вадазбор на паўночна-заходніх схілах Менскага ўзвышша, пад лесам 35%, пад ворывам 45% тэрыторыі. На працягу 4,8 км мае каналізаванае рэчышча: ад вёскі Рагава на паўночны захад (2,6 км) і на паўднёвы ўсход (2,2 км).

## Крыніцы

## Літаратура
* 

Катэгорыя:Басэйн Вяльлі
Катэгорыя:Рэкі Менскага раёну
Катэгорыя:Рэкі Маладэчанскага раёну
Auld lang syne

«****» () аўтарства Робэрта Бёрнса — адна з самых вядомых песьняў у ангельскамоўных краінах. Звычайна сьпяваецца апоўначы ў канун Новага году, сымбалізуючы разьвітаньне з старым годам.

## Гісторыя
«» была занатаваная шатляндзкім паэтам Робэртам Бёрнсам у 1788 годзе. Песьня заснаваная на раньніх шатляндзкіх балядах.

Сьпяваць гэтую песьню на сьвята Хогмэнай 31 сьнежня — старажытны шатляндзкі звычай. Скоты, расьсяляючыся па ўсім сьвеце, заўжды бралі гэтую песьню з сабой.

## Тэкст
Should auld acquaintance be forgot
And never brought to mind
Should auld acquaintaince be forgot
And auld lang syne.

For auld lang syne, my dear,
For auld lang syne,
We’ll tak' a cup o' kindness yet
For auld lang syne.

And surely you’ll be your pint stowp
And surely I’ll be mine,
And we’ll drink a richt guid willy waught
For auld lang syne.

For auld lang syne, my dear,
For auld lang syne,
We’ll tak' a cup o' kindness yet
For auld lang syne.

We twa hae run aboot the braes
And pu’d the gowans fine,
But we’ve wandered monie a wearie fit'
Since auld lang syne.

For auld lang syne, my dear,
For auld lang syne,
We’ll tak' a cup o' kindness yet
For auld lang syne.

We twa hae paidled in the burn
Frae morning sun till dine
But seas a’tween us braid hae roared
Since auld lang syne

For auld lang syne, my dear,
For auld lang syne,
We’ll tak' a cup o' kindness yet
For auld lang syne.

And here’s a hand my trusty fere
And gie’s a hand o' thine
And we’ll tak' a cup o' kindness yet
For auld lang syne.

For auld lang syne, my dear,
For auld lang syne,
We’ll tak' a cup o' kindness yet
For auld lang syne.

## Вонкавыя спасылкі
* Нотны запіс для фартэпіяна (частка 1)
* Нотны запіс для фартэпіяна (частка 2)

Катэгорыя:Песьні 1788 году
Катэгорыя:Шатляндзкія песьні
Катэгорыя:Гімны
1692

## Падзеі
*

## Нараджэньні
* 8 красавіка — Джузэпэ Тарціні, італьянскі кампазытар

## Сьмерці
*

## Вонкавыя спасылкі
Трактар (стадыён)

«**Трактар**» — другі па ўмяшчальнасьці стадыён у Менску (пасьля стадыёну «Дынама»). Умяшчальнасьць: 17 600 чалавек. Раней вядомы як «Чырвоны сьцяг».

Пасьля пабудаваньня пляцоўкі, якая належала абласному савету «Чырвоны сьцяг», на стадыёне праводзіліся матчы сярод камандаў Менскага трактарнага заводу. У 1976 годзе абласны савет перадаў стадыён на балянс МТЗ. У тым жа годзе пачалася першая рэканструкцыя стадыёну. Яна пачалася з будаўніцтва верхняга яруса з адначасовым узьвядзеньнем насыпных земляных трыбунаў, устаноўкай электраасьвятленьня й дрэнажу футбольнага поля. Было закладзена запасное поле.

У 1978 годзе пасьля закрыцьця стадыёну «Дынама» на капітальны рамонт першынство СССР па футболе пачалі праводзіць на «Трактары», у тым ліку й спаборніцтвы па лёгкай атлетыцы. Падчас Алімпіяды 1980 году «Трактар​​» стаў алімпійскай рэзэрвовай арэнай. У такім выглядзе стадыён праіснаваў да другой рэканструкцыі, якая пачалася ў 1997 годзе й скончылася ў траўні 2000 году, падчас якой стадыён набыў сучасны выгляд. Былі ўсталяваны плястыкавыя сядзеньні, замест земляных трыбунаў зьявіліся жалезабетонныя, падтрыбунныя памяшканьні сталі адпавядаць эўрапейскім стандартам.

У 2007—2010 гадох летувіскі бізнэсовец Уладзімер Раманаў, які валодаў футбольным холдынгам, куды ўваходзяць менскі «Партызан», «Коўна» й шатляндзкі «Гартс», быў гатовы пабудаваць у Заводзкім раёне сталіцы, у ваколіцах стадыёну «Трактар», спарткомплекс з крытым футбольным стадыёнам, гэты праект ацэньваўся ў 250 млн даляраў, і акрамя стадыёну паводле плянаў павінен быў уключаць два гатэлі, гандлёва-забаўляльны цэнтар і шэраг офісных пабудоваў. Пытаньне абмяркоўвалася на нарадзе ў прэзыдэнта Беларусі. Аднак гэтая задумка не была зьдзейсьнена, клюб «Партызан» быў расфармаваны, а кантракт на будаўніцтва комплексу скасаваны па нявызначыных чыньніках.

З 2013 году хатнія матчы на стадыёне праводзіць клюб «Дынама». 13 жніўня 2014 году матч менскага «Дынама» і барысаўскага БАТЭ, якія перад стартам гульні займалі першае і другое месца адпаведна, здолеў сабраць 7150 гледачоў, што стала 4-м паказчыкам у наведвальнасьці чэмпіянату Беларусі сэзону 2014 году на той момант.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Стадыён «Трактар​​». allstadiums.ru
* Фатаздымкі стадыёну.

Катэгорыя:Стадыёны Беларусі
Катэгорыя:Збудаваньні Менску
Катэгорыя:Футбольныя стадыёны Менску
1691

## Падзеі
*

## Нараджэньні
* 5 красавіка — Франц Ёзэф Шпіглер, нямецкі мастак

## Сьмерці
* 30 сьнежня — Робэрт Бойль, ірляндзкі хімік
* Мірон Косьцін, малдаўскі летапісец і палітычны дзеяч

## Вонкавыя спасылкі
Ігар Гермянчук

**Ігар Гермянчук** (1 студзеня 1961, вёска Стракавічы Шацілавіцкага раёну — 29 красавіка 2002, Менск) — беларускі журналіст і грамадзкі дзяяч, дэпутат Вярхоўнага Савету БССР 12-га скліканьня, былы рэдактар забароненай газэты «Свабода», заснавальнік часопісу «Кур’ер».

## Біяграфія
Нарадзіўся ў вёсцы Стракавічы Шацілавіцкага раёну Гомельскай вобласьці, навучаўся ў сярэдняй школе-інтэрнаце г. Шацілавічы. Скончыў факультэт журналістыкі БДУ. Адзін з актыўных удзельнікаў незалежніцкага руху, удзельнік «Майстроўні», сябра партыі БНФ. У 1990 годзе ў 29-гадовым узросьце Гермянчук стаў адным з самых маладых дэпутатаў Вярхоўнага Савету БССР. 11 красавіка 1995 году Ігар Гермянчук разам зь іншымі дэпутатамі ад Апазыцыі БНФ абвясьціў галадоўку пратэсту супраць ініцыяванага Лукашэнкам рэфэрэндуму пра дзяржаўную мову і сымболіку. У ноч на 12 красавіка 1995 году дэпутаты былі выкінутыя з залі паседжаньняў і жорстка зьбітыя АМАПам і спэцназам.

У 30-гадовым узросьце Ігар Гермянчук узначаліў газэту «Свабода», якая пры ім зрабілася найбуйнейшым і найпапулярнейшым апазыцыйным выданьнем краіны. За антыпрэзыдэнцкія публікацыі пракуратура чатыры разы заводзіла на Ігара Герменчука крымінальныя справы. Напрыканцы 1997 году газэта «Свабода» была забароненая, але ўжо ў студзені 1998 Ігар Гермянчук здолеў адрадзіць яе пад назвай «Навіны».

Заснавальнік і рэдактар часапісу «Кур’ер».

Памёр ад раку ў 2002 годзе. Пахаваны на менскіх Усходніх могілках.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Вайсковыя лісты. Памяці Ігара Герменчука (Сяргей Дубавец успамінае пра Герменчука)
* Мова як апошняя ахвяра дэмакратыі (Ігар Гермянчук расказвае пра праблему мовы ў часапісе «Кур’ер»)
* Сябры і калегі ўспамінаюць пра Ігара Герменчука

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Шацілавіцкім раёне
Катэгорыя:Выпускнікі Беларускага дзяржаўнага ўнівэрсытэту
Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савету Рэспублікі Беларусь 12-га скліканьня
Катэгорыя:Беларускія журналісты
Катэгорыя:Памерлі ад раку
Катэгорыя:Пахаваныя на Ўсходніх могілках Менску
Усход Аскемэн

«**Усход**» () — былы казаскі футбольны клюб з гораду Аскемэн. Клюб заснаваны ў 1963 годзе і скасаваны ў 2016 годзе. Уладальнік Кубка Казахстану (1994).

## Гісторыя
Выступаў пад назвамі:
* «Усход» (1963—1996, 1998)
* «Усход-Адыль» (1997)
* «Усход-Алтын» (1999—2002)

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Аскемэн