Віленскае біскупства

**Віленскае біскупства**, **Віленская дыяцэзія** — царкоўна-адміністрацыйная адзінка Рымска-Каталіцкай царквы ў Вялікім Княстве Літоўскім з цэнтарам у Вільні. 

Прызначалася для ліцьвінаў (тым часам для жамойтаў у ВКЛ існавала Жамойцкае біскупства) і ахопліва амаль усе парафіі Літвы, апроч Берасьцейскага ваяводзтва. У XVIII ст. на тэрыторыі сучаснай Беларусі ўлучала Аршанскі, Ашмянскі, Бабруйскі, Браслаўскі, Ваўкавыскі, Віцебскі, Вішнеўскі, Гарадзенскі, Лідзкі, Менскі, Наваградзкі, Радашкавіцкі, Ражанскі, Сьвірскі, Слонімскі і Полацкі дэканаты.

## Гісторыя
Утварылася паводле прывілею вялікага князя Ягайлы ад 17 лютага 1387 году. У 1388 годзе дыяцэзію зацьвердіў Папа Рымскі Урбан VI. З 1418 году падпарадкоўвалася гнезьненскаму арцыбіскупу. На чале стаяў біскуп віленскі, першы біскуп — Андрэй Васіла.

, выдадзены ў 1447 годзе вялікім князем Казімерам Літве перад ад’ездам на караляваньне ў Польшчу, вымагаў прызначаць сьвятарамі ў касьцёлы Літвы адно прыродных ліцьвіноў: «*Каторая ж то царква галоўная, зборная, кляштырная, іж бы пуста была, а пастыра не дзяржала, <…> ня інага, а люба ня іных, пастыра, а люба пастыраў даваці маем, ніжлі Вялікага Княства Літоўскага прырожанага, аж дастойнымі абычаі найдзен будзець…*».

У другой палове 1388 году познаньскім біскуп Дабрагост паводле булы Папы Рымскага Урбана VI на згоду Ягайлы стварыў Віленскую капітулу. У яе ад пачатку ўваходзілі пробашч, дэкан, 10 канонікаў, з 1397 году — кусташ, з 1345 году — арцыдзяк, з 1522 году — прэлят-кантар. Дзеля разьвязаньня важных падзеяў духоўнага жыцьця біскуп склікаў сыноды духавенства. Першы сынод адбыўся ў канцы 1520 або пачатку 1521 году. Штодзённымі справамі біскупа займаўся двор (курыя), які падзяляўся на канцылярыю, духоўны суд і прыватны двор біскупа (маршалак, падскарбі, кухмістар, ключнік ды іншыя).

У 1387—1430 гадох на аснове фундушаў утварылася 27 парафіяльных касьцёлаў, у 1431—1500 гадох — 99 касьцёлаў, у першай палове XVI ст. — 129 касьцёлаў. У сярэдзіне XVI ст. у 17 паветах Вялікага Княства Літоўскага дзейнічала 259 парафіяў (касьцёлаў), у 1790 годзе — 277 касьцёлаў, у тым ліку 62 у Ашмянскім павеце, 49 у Гарадзенскім, 29 у Наваградзкім.

Па трэцім падзеле Рэчы Паспалітай (1795 год) маскоўская гаспадыня Кацярына II выдала загад аб далучэньні Віленскага біскупства да Інфлянцкага, што не прызнаў Папа Рымскі. У 1798 годзе маскоўскі гаспадар Павал I загадаў утварыць Віленскае біскупства ў новых межах.

## Мова

Першы біскуп Андрэй Васіла (памёр у 1398 годзе) у сваім лацінскім тэстамэнце пакінуў словы «*нашыць*» (*naszycsz*, нашыўка на святочную сукню) ды «*лысы жрэбеч*» (*lyssy szrzebyecz*), запісаўшы, што гэта словы «*простанароднай*» () мовы віленцаў. Другі біскуп Якуб Пліхта (1398—1407), абраны на сваю пасаду капітулай, паходзіў «*зь Літвы, зь ейнага народу і мовы*» (), яго наступнікам стаў Мацей зь Вільні (1422—1453) «*родам ліцьвін*» (). Тым часам пра «*народную*» беларускую мову ліцьвінаў-каталікоў сьведчылі ў сваіх наданьнях касьцёлам вялікі князь Вітаўт (*vulgariter lukno szescipedne* — «*па-народнаму „лукно шасціпяднае“*» — у грамаце для Віленскай катэдры 1423 году) і князь Жыгімонт Кейстутавіч (*vulgariter dicitur pud vosku* — «*што па-народнаму называецца „пуд воску“*» — у грамаце для касьцёла ў Геранёнах 1411 году).

У XV ст. польская мова не ўжывалася ў касьцёлах дыяцэзіі, бо ў той час яна не была мовай набажэнстваў у самой Польшчы. Прытым найважнейшыя граматы, якія закраналі дзейнасьць дыяцэзіі, выдаваліся па-беларуску: прывілеі Касьцёлу караля Ягайлы 1389 году і грамата вялікага князя Вітаўта аб хросьце Літвы 1392 году. На беларускай мове ліставаліся міжсобку біскупы, касьцельныя ўраднікі і князі, на гэтай мове віленскія біскупы вялі свае лічбавыя кнігі. Граматы ў беларускай мове, выдадзеныя ад імя і ў адрас капітулы, а таксама шматлікія выразы «*народнае*» (*vulgariter*) мовы ў лацінскіх лістох, выдадзеных ліцьвінамі-каталікамі ў Вільні, Упніках, Дзявілтаве і г. д., непахібна сьведчаць, што гэтая «*народная*» літоўская мова XV ст. была беларускай мовай.

У 1453 годзе ад пасады віленскага біскупа адмовіўся паляк Судзівой з Чэхла, бо заявіў вялікаму князю, што не ведае *літоўскае мовы* (). Тады гэтую пасаду атрымаў Мікалай Дзяжковіч з Салечнікаў, «*родам Ліцьвін*» (), пазьней віленскімі біскупамі былі Ян Ласовіч зь Вільні (1468—1481) «*ліцьвін*» (), Андрэй Гасковіч зь Вільні (1481—1491) «*з народу ліцьвінаў*» ().

У верасьні 1501 году біскуп Альбэрт Табар атрымаў ад вялікага князя Аляксандра грамату, паводле якой змог на свой погляд прызначаць ксяндзоў, пажадана такіх, якія б валодалі «*літоўскай гаворкай*». У грамаце пералічвалася 28 парафіяльных касьцёлаў, у тым ліку ў Лідзе, Беліцы, Быстрыцы, Слоніме, Валожыне, Красным Сяле, Маладэчне, Радашкавічах, Койданаве, а таксама тры касьцёлы на Падляшшы (у Гонядзі і ваколіцах). У 1521 годзе ліст з патрабаваньнем трымаць пры касьцёле Сьвятых Янаў у Вільні «*літоўскага казнадзея*» () прысьведчылі сябры мескае рады Вільні на імя Бабіч, Мікалаевіч, Адзьвернік, Янушка Чорны, два Міхавічы, Сырамятнік, Воўк, Лаўрын і Мішусь. Статут Віленскага біскупства 1528 году загадваў выкладаць навукі ў парафіяльных школах у *літоўскай* і польскай мовах ().

Сакратар канцылярыі вялікага князя літоўскага і віленскі канонік Адам Якубавіч з Котры, які пачатковую адукацыю атрымаў у Віленскай катэдральнай школе і называўся ліцьвінам у дакумэнтах Кракаўскага ўнівэрсытэту, пакінуў наступны рускі надпіс на кнізе з уласнай бібліятэкі: «*Кніга Адамава Якубавіча з [[Котра (Гарадзенская вобласьць)|Котры]], зь Літвы з воласьці Гарадзенскае, Зброшкава брата, яму ж накладаўся на навуку да Кракава болей дзесяці лет, із дзяцінства ёсьць пры школе віленскай ласкаве хаваўся, нябошчык князь Ендры, негды канонік і кусташ [[Касьцёл Сьвятых Станіслава і Ўладзіслава (Вільня)|касьцёла віленскага сьвятога Станіслава]]*».

Складзеныя ў 1620—1752 гадох сьпісы навучэнцаў Папскай сэмінарыі ў Вільні разьмяжоўваюць літоўскую () і жамойцкую () мовы — як і ліцьвінаў з жамойтамі. 

У 1649 годзе капітула (у складзе канонікаў Гераніма Сангушкі, Аляксандра Хадкевіча, Адама Копаця, Юрыя Валовіча, Андрэя Грыгаровіча ды іншых) пастанавіла прымаць у сэмінарыю дыяцэзіі толькі моладзь, якая належным чынам ведала «*літоўскую мову*» (). У статуце Віленскага біскупства 1669 году біскуп Аляксандар Казімер Сапега забараняў даваць бэнэфіцыі іншаземцам, якія не ведаюць *літоўскай* () мовы, і загадваў прамаўляць казані ў касьцёлах дыяцэзіі паводле чаргі «*адну ў літоўскай мове, адну ў польскай*» (). Сыноды Віленскага біскупства 1717 і 1744 гадоў загадвалі прамаўляць казані ды навучаць люд у «*народнай мове*» ().

## Уладаньні
У 1387 годзе вялікі князь надаў біскупству воласьць Таўрагіны на Браслаўшчыне, Бакшты на поўначы Меншчыны, Дуброўна каля Ліды і некалькі вёсак. Пазьней біскупства атрымала Стрэшын на Дняпры, Корань, Ганявічы і Ваўчу, воласьць Убарць (цяпер Лельчыцы) на Мазыршчыне, Параф’янава каля Докшыцаў ды іншыя маёнткі. У сярэдзіне XVI ст. уладаньні біскупства ўлучалі каля 300 вёсак. Яны падзяліліся на сталовыя біскупскія (прыбытак ішоў на патрэбы біскупа і яго памочнікаў), сталовыя капітульныя (на ўтрыманьне капітула) і прэстыманіяльныя (на патрэбы асобных канонікаў капітула). Найбольш значнымі біскупскімі маёнткамі былі Убарць і Ігумен, сталовымі капітульнымі Горваль і Стрэшын, прэстыманіяльнымі — Бакшты, Корань, Ганявічы, Ваўча (цэнтар маёнтку на пачатку XVII ст. перамясьціўся з Ваўчы ў Бягомель) ды іншыя.

## Глядзіце таксама
* Сьпіс кіраўнікоў Віленскай дыяцэзіі

## Заўвагі

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 
* 
* Пануцэвіч В. Польская мова ў ХІV—ХVІІІ стст. і Каталіцкі Касьцёл у Вялікім княстве Літоўскім // Наша вера. № 2 (5), 1998; № 3 (6), 1998; № 1 (7) 1999; № 2 (8), 1999.

Катэгорыя:Віленская дыяцэзія
Катэгорыя:Каталіцкая царква на Беларусі
Катэгорыя:Каталіцкая царква ў Летуве
Катэгорыя:Каталіцкая царква ў Польшчы