Чэска-славацкія мовы

**Чэ́ска-слава́цкія мовы** (, ) — адна з трох падгрупаў нароўні зь лехіцкай і лужыцкай у складзе групы заходнеславянскіх моваў.

Чэска-славацкая падгрупа ўключае ў свой склад дзьве мовы, распаўсюджаныя ў асноўным на тэрыторыі Чэхіі ды Славаччыны — чэскую і славацкую. Апрача нацыянальных літаратурных моваў вядомыя, створаныя на падмурку дыялектаў чэскай ды славацкай моваў, літаратурныя мікрамовы — ляская і ўсходнеславацкая адпаведна, а таксама габрэйска-чэскія гаворкі *[[кнааніт]]*, фармавананьне якіх ішло на аснове старажытначэскае мовы і якія, аднак, выйшлі з ужытку на XVI ст.

Агульная колькасьць носьбітаў налічвае каля 18 млн чал.

## Тэрытарыяльныя дыялекты і мікрамовы
Чэская ды славацкая мова характарызуюцца вялікай раздрабнёнасьцю дыялектаў і гаворак, на аснове некаторых зь іх існуюць літаратурныя нормы, якія за цяперашнім часам практычна не ўжываюцца.

Чэская мова падзяляецца на ўласна чэскую (захад краіны, Багемія), цэнтральнамараўскую (захад і цэнтар Маравіі), усходнемараўскую (усход Маравіі, крайні ўсход Чэхіі) і сылескую (або ляскую, крайні паўночны ўсход краіны) дыялектныя групы. Сярэднячэскія гаворкі чэскага дыялекту палеглі ў аснову літаратурнае чэскае мовы, у той час як на аснове верхнеастраўскай гаворкі сылескага дыялекту — ляская літаратурная мікрамова. Створаная ў першай палове ХХ ст. ляская мова зьяўляецца мовай паэзіі Ондры Лысагарскага і некаторых іншых паэтаў Чэскае Сылезіі. Усходнемараўскі (мараўска-славацкі) дыялект шляхам пераходных гаворак зьвязаны з блізкім да яго заходнім дыялектам славацкае мовы.

За пэрыядам Сярэднявечча на аснове старажытначэскае мовы сфармаваліся габрэйска-чэскія гаворкі — кнааніт, якія да XVI ст. празь міграцыю габрэяў-ашкеназаў былі поўнасьцю выцісканыя ідышам і чэскай мовай.

Славацкая мова ўключае ў свой склад заходнеславацкую, сярэднеславацкую і ўсходнеславацкую дыялектныя групы. Славацкая літаратурная мова створаная на базе сярэднеславацкага дыялекту, у той час як зэмлпінскія ды шарыскія гаворкі ўсходнеславацкага дыялекту сталі асновай пры стварэньні ўсходнеславацкай літратурнай мовы. Ад сярэдзіны XVIII стагодзьдзя на ўсходнеславацкай зьявіліся першыя тэксты — пераклады рэлігійнае літаратуры, аднак на пэрыяд сярэдзіны ХХ ст. мова амаль поўнасьцю выйшла з ужытку. Частка гаворак усходнеславацкага дыялекту, што месьціліся на мяжы з усходнеславянскім моўным арэалам (русінская мова) сталася асноваю югаславарусінскай (панонска-русінскай) мовы Ваяводзіны, на гэтай мове размаўляюць нашчадкі русінскіх перасяленцаў з Закарпацьця і ўсходу Славаччыны сярэдзіны XVIII ст.

* старажытначэская мова
** чэская мова
*** ляская мова (на аснове гаворак сылескага (ляскага) дыялекту)
** кнааніт †
* славацкая мова
** усходнеславацкая мова (на аснове ўсходнеславацкага дыялекту).

## Асаблівасьці
Для падгрупы чэска-славацкіх моваў зьяўляюцца ўласьцівымі рысы, агульныя для ўсіх моваў заходнеславянскае групы, а менавіта:

* Захаваньне архаічных спалучэньняў зычных *tl*, *dl* (чэск. *pletl*, *mýdlo*, славацк. *plietol*, *mydlo*);
* Вынікі другой (чэск. *mouše*, славацк. *muše*) і трэцяй паляталізацыі для заднянёбнага *х*;
* Захаваньне спалучэньняў *kv’*, *gv’* (чэск. *květ*, *hvězda*, славацк. *kvet*, *hviezda*);
* Адсутнасьць эпэнтэтычнага *l* (чэск. *země*, *koupě*, славацк. *zem*, *kúpený*, параўн. з усх.-слав. беларускім *зямля*, *купляць*);
* Пераход **tj*, **dj* у *c*, *ʒ* *(z)* (чэск. *svíce*, *sázet*, славацк. *svieca*, *sádzať*);
* Пераход **ktj*, **gtj* у *c*;
* Наяўнасьць у родным і давальным склонах адзіночнага ліку складаных прыналежных флексіяў *-ego*, *-emu* у адрозьненьне ад *-ogo*, *-omu*;
* Сьцягваньне галосных пры выпадзе інтэрвакальнага *j* ды асыміляцыі галосных у флексіях і каранёх (чэск. *dobrý*, *dobrá*, *dobré*, *mého*, *tvému*, славацк. *pekný*, *pekná*, *pekné*) і г.д.

Між тым, для моваў у складзе чэска-славацкае падгрупы характэрныя рысы, якія адрозьніваюць іх ад іншых заходнеславянскіх моваў (лехіцкія, лужыцкія), дзякуючы чаму падгрупа вылучаецца ў складзе групы заходнеславянскіх моваў:

* Прысутнасьць доўгіх і кароткіх галосных фанэмаў.
* Своеасаблівая зьмена групаў **tort*, **tolt*: чэск. *kráva*, *zlato*, *král*, славацк. *hrad*, *hlava*; у той час як у польскай — *krowa*, *złoto*, *król*, *głowa*, ніжнелужыцкай — *głowa*, верхнелужыцкай — *hród*, *hłowa* і г.д.
* Захаваньне зычнага характару санантаў *r̥*, *ŕ̥* ды *l̥*, *l̥’*: чэск. *tvrdé*, *srp*, *mluvit*, славацк. *žltá*, *vlk*. У адрозьненьне ад гэтага, у лехіцкіх і лужыцкіх мовах гэтыя сананты вакалізаваліся — польск. *twardy*, *sierp*, *żółty*, сыл. *mołwić*, кашуб. *wolk*.
* Адсутнасьць змычкі перад зычнымі *ʒ*, *ʒ’* у пазыцыях, дзе яны ўзьніклі праз вынікі другой або трэцяй паляталізацыі: чэск. *no*'h**a'' > ''no''z''e'', але польск. ''no**g**a'' > ''no**dz*'e*.
* Пераход праславянскага выбухнога зычнага *g* у гартанны фрыкатыў *h*: чэск. *noha*, але польск. *noga*.
* Усталяваньне ініцыяльнага (на першым складзе) націску (як і ў лужыцкіх), тады як у польскай — параксытанічнае (на перадапошнім складзе), у кашубскай і палабскай — рухомы (можа прыпадаць на любы склад).

У лексыцы чэскае мовы гістарычна адлюстроўваліся ўплывы з боку нямецкае мовы ды лаціны, у славацкай лексыцы — уплывы з боку вугорскай і чэскай моваў.

Вызначаная дзеля характарыстыкаў чэска-славацкае падгрупы зьяўляецца ўласьцівай і лужыцкім мовам, якія займаюць пераходную пазыцыю ад чэска-славацкай да лехіцкай падгрупы (адсутнасьць насавых галосных, ініцыяльны націск, наяўнасьць гуку *h* у верхнелужыцкай і г.д.). Частка моўных зьяваў супрацьпастаўляе чэска-славацкія і лехіцкія мовы лужыцкім (захаваньне ў лужыцкіх дваістага ліку, простых мінулых часоў (і іх адсутнасьць у іншых заходнеславянскіх) і г.д.).

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Вонкавыя спасылкі
* Czech-Slovak, MultiTree

Катэгорыя:Заходнеславянскія мовы