open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Лявоніха

**Лявоніха** — народны парна-масавы беларускі народны танец, які выконваецца на мэлёдыю аднайменнай песьні, якая пачынаецца са словаў «А Лявоніху Лявон палюбіў…». Таксама танец вядомы ў Польшчы. Лявоніха шырока вядомая па ўсёй Беларусі.

## Харэаграфія
Музыка танца народная, музычны памер 2/4.

Кампазыцыйна будуецца на нескладаных рухах, якія выконваюцца ў хуткім тэмпе. Рухі танцораў самыя розныя: дробат, галоп, прытупы, просты крок, падэбаск і г. д., яны часта суправаджаюцца плясканьнем у далоні.

Лявоніха выконваецца як у масавых, так і ў сольных варыянтах. У масавых варыянтах малюнкі самыя разнастайныя: круг, шэн, зорачкі, карона, варотцы, до-за-до, кружэньне ў парах пад рукі. У некаторых рэгіёнах Лявоніха выконвалася, як сольны танец, калі выканаўцы па аднаму выходзілі ў сярэдзіну круга й паказвалі сваё майстэрства. Пры такім выкананьні была дапушчальная вялікая доля імправізацыі.

У сцэнічных нацыянальных касьцюмах, якія лягчэй і карацей традыцыйнай вопраткі Лявоніха выглядае яшчэ больш імклівай і жывой.

Арыгінальнае сцэнічнае рашэньне гэтага танцу знайшоў, напрыклад, балетмайстар В. Ямінскі. У пастаноўцы, ажыцьцёўленай ім у народным ансамблі танца, танчаць адны дзяўчыны, ствараючы атмасфэру нязмушанай весялосьці. Удала знойдзеныя тут выразныя сродкі, якія пераканаўча раскрываюць характар ​​і ўзаемаадносіны танцуючых.

К. А. Алексютовіч у сваіх пастаноўках узбагаціў малюнак Лявоніхі маляўнічымі ўзорамі. Кампазыцыя танца стала цікавей, багацей і разам з тым прасьцей. Танец набыў сцэнічную форму.

У балеце «Салавей» (пастаноўка А. Ермалаева) Лявоніха, якую паставіў К. Алексютовіч, была фінальнай сцэнай спэктаклю. На дэкадзе беларускага мастацтва ў Маскве ў 1941 годзе фінальны танец балета танчыла адначасова 100 параў. Мікалай Галаванаў так ахарактарызаваў яго:

Таксама «Лявоніха» выкарыстаная ў балетах «Аповесць пра каханьне», пастаноўка А. Ермалаева, «Князь-возера», пастаноўка К. Мулера.

## У культуры
«Лявоніху» ў шэрагу найбольш распаўсюджаных на ігрышчах танцаў адзначаў у сваёй кнізе Е. Э. Сно. А. Грыневіч адзначаў іншыя назвы танца: «Крутуха», «Круцёлка», «Падарожная».

Першая публікацыя танца «Лявоніха» была ў складзе музычнай камэдыі «Тарас на Парнасе» кампазытара Ёсіфа Шадурскага ў зборніку «С околиц Витебска», але на думку беларускага музыказнаўцы Б. С. Смольскага напеў Лявоніхі можа ўзыходзіць да далёкіх часах мастацтва скамарохаў. Гэтая тэорыя пацьвярджаецца дасьледаваньнямі В. Цукермана.

А. Макаёнак напісаў твор «Лявоніха на арбіце».

## Крыніцы й заўвагі

## Літаратура
* Алексютович Л. К. Белорусские народные танцы, хороводы, игры. Под ред. М. Я. Гринблата. Мн., «Вышэйш. школа», 1978. 528 с с ил.

## Вонкавыя спасылкі
* Всесоюзная Сельскохозяйственная Выставка. Скульптурная группа «Народный танец лявониха», установленная перед павильоном Белорусской ССР
* Лявоніха на YouTube
* Фатаграфія
* Харэаграфія Лявоніхі

Катэгорыя:Беларускія народныя танцы
Крыжачок

**Крыжачок, Паўлючок, Крыжык, Крыж Антошка** — арнамэнтальны парна-масавы беларускі народны танец. Крыжачок вядомы таксама і ў Польшчы, што тлумачыцца тэрытарыяльнай блізкасьцю.

## Харэаграфія
Выконваецца любой колькасьцю параў у хуткім танцы. Малюнак танца мудрагелісты і складаны, нагадвае геамэтрычны арнамэнт. Мае мноства варыянтаў, дзе крыж уяўляецца ў малюнках, на плоскасьці, у пабудове выканаўцаў, у паставе рук партнэраў. Так, у Віцебскай вобласьці танцоры станавіліся парамі ў малюнку крыжа і шлі па крузе, зьлёгку падскокваючы. У Брэсцкай — чатыры пары, разьмясьціўшыся накрыж адна супраць другой, па чарзе ныраюць у вароты, якія стварыла пара насупраць. У Гарадзенскай вобласьці чатыры хлопцы, злучыўшы ў цэнтры рукі крыж-накрыж, ідуць па крузе, а дзяўчаты пэрыядычна перабягаюць да партнэраў, якія стаяць наперадзе. У Магілёўскай вобласьці танцуюць парамі, склаўшы накрыж рукі, з высокім спружыністым падскокам.

У адных раёнах яго называюць Крыжачок, ад слова крыж. Для яго характэрна разьмяшчэньне танцуючых крыжам і іх пераходы крыж-накрыж. У іншых раёнах ён завецца Кружачок і будуецца пераважна на рухах па крузе.

Музыка танца народная, музычны памер 2/4. Тэмп жвавы.

У разьвіцьці гэтага танца бачную ролю адыграў К. А. Алексютовіч. Ён узбагаціў яго новымі элемэнтамі руху, унёс разнастайнасьць у малюнак, увёў сольнае выкананьне, зьмяніў тэмп, пасьля эмацыйнай завязкі ідзе павольная лірычная сольная частка, якую выконваюць адна або дзьве пары. Астатнія танцуючыя служаць фонам, яны як бы акампануюць салістам. Заключная частка носіць вясёлы, задзірысты характар ​​і адрозьніваецца на рэдкасьць маляўнічым малюнкам, які хутка зьмяняецца.

## У культуры
Па адной з вэрсіяў, назва зьвязаная з народным назвай дзікага качара — «Крыжак», сам жа танец адносяць да групы танцаў, якія пераймаюць рухі птушак. Паводле іншай вэрсіі, назва паходзіць ад слова «крыж», бо ў танцы выкарыстоўваюцца пабудовы крыжам і пераходы крыж-накрыж.

Сцэнічныя варыянты «Крыжачка», створаныя ў 1920-я гады К. Алексютовічам, выкарыстаны ў балеце В. Залатарова «Князь-возера» і ў балеце М. Крошнера «Салавей».

## Крыніцы й заўвагі

## Літаратура
* Алексютович Л. К. Белорусские народные танцы, хороводы, игры. Под ред. М. Я. Гринблата. Мн., «Вышэйш. школа», 1978. 528 с с ил.

Катэгорыя:Беларускія народныя танцы
Кракавяк

**Кракавяк** () — хуткі танец польскага паходжаньня ў 2/4; форма дзьвюхкаленная, мэлёдыя ажыўленага характару, часта мае акцэнт на другой восьмай у такце, якая сынкапуецца з трэцяй. Рытм востры, з частымі сынкопамі. Выконваецца весела, тэмпэрамэнтна, з ганарлівай выправай.

Паўстаў сярод жыхароў Кракаўскага ваяводзтва (кракавякаў). У XIV стагодзьдзі атрымаў распаўсюджаньне сярод шляхты. Даўней *кракавяк* танчылі толькі мужчыны, пазьней — мужчына ў пары з жанчынай. У XIX стагодзьдзі быў папулярным бальным танцам.

Кракавяк, атрымаўшы мастацкую апрацоўку, ужываецца ў балетнай музыцы і опэрнай музыцы, напрыклад у опэры «Жыцьцё за цара» Міхаіла Глінкі і іншых творах. Музычная форма скарыстана Ф. Шапэнам у «Ронда а ля кракавяк» для фартэпіяна з аркестрам.

## Літаратура
* Кракавяк // БЭ ў 18 тамах. Т.8, Мн., 1999, С.444

## Вонкавыя спасылкі

* Кракавяк — Польскі народны танец

Катэгорыя:Польскія народныя танцы
Палянэз

**Палянэ́з** — урачысты танец-шэсьце ва ўмераным тэмпе, які мае польскае паходжаньне. Выконваўся як правіла напачатку баляў, падкрэсьліваючы ўрачысты, узьнёслы характар сьвята. У палянэзе танцуючыя пары рухаюцца па ўсталяваных правіламі геамэтрычных фігурах. Музычны памер танца — ¾.

## Глядзіце таксама
* Палянэз Агінскага

Катэгорыя:Танцы Польшчы
Талісман

**Талісман**, **амулет**, **абярэг** — магічны прадмет, прызначэньнем якога зьяўляецца абарона яго ўладальніка або павелічэньне эфэктыўнасьці яго магічных узьдзеяньняў. Лічыцца, што талісманы могуць прыносіць посьпех, аберагаць ад небясьпекі, паляпшаць самаадчуваньне. Абярэгам можа зьяўляцца кожны прадмет, ад ювэлірнага вырабу да кавалку каменя або кары дрэва.

## Літаратура
* 

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Прымхі
Зубы

**Зубы** або **зуб’е** — утварэньні, якія складаюцца ў асноўным зь цьвёрдых тканінак, прызначаныя для першаснай мэханічнай апрацоўкі ежы. У жывёлаў таксама выкарыстоўваецца ў якасьці зброі для абароны й нападу або пагрозы (ашчэр).

У чалавека таксама ўдзельнічае ва ўтварэньні гукаў пры размове, а таксама зьяўляюцца важнай часткай шырокай усьмешкі.

Усярэдзіне зуба знаходзіцца злучальная тканка, пранізаная нэрвамі й крывяноснымі сасудамі (пульпа). Адрозьніваюць малочнае й пастаяннае зуб’е, зь іх 8 секачоў, 4 іклы, 8 перадкутніх і 8—12 кутніх зуб’яў. У дзяцей малочнае зуб’е пачынае праразацца ва ўзросьце ад 3 месяцаў. У пэрыяд ад 6 да 12 гадоў малочнае зуб’е паступова замяняюцца сталымі. Малочных зуб’яў усяго 20: 8 секачоў, 4 іклы й 8 кутніх.

У рэдкіх выпадках назіраюцца дадатковае, звышкамплектнае зуб’е (як малочнае, так і сталае).

## Функцыі зуб’яў
Па асноўнае функцыі зуб’е падзяляцца на 4 тыпы:

* Секачы — пярэдняе зуб’е, якое праразаецца першым ў немаўлятаў, служыць для захопліваньня й разразаньня ежы.
* Іклы — конусападобнае зуб’е, якое служыць для разьдзіраньня й утрыманьня ежы.
* Перадкутняе (перадкарэннае ці малое карэннае зуб’е).
* Кутняе (карэннае зуб’е) — задняе зуб’е, якое служыць для расьціраньня ежы, мае тры вяршка на верхняе сківіцы й два — на ніжняе. «Позьні зуб» — восьмы зуб у шэрагу. Другая назва — трэці кутні зуб. Звычайна праразаецца ва ўзросьце 14-25 гадоў (часам пазьней, радзей раней, часам не праразаюцца).

Зубная формула паведамляе пра размяшчэньне зубоў у роце. Колькасць зубоў кожнага тыпу запісваецца для аднаго боку рота: для зубоў верхняй сківіцы ў лічніку, ніжняй — у назоўніку. Агульная колькасьць зубоў удвая большая, як запісана. Напрыклад, зубная формула зайцападобных: 2/1, 0/0, 3/2, 2–3/3 = 26–28.

## Захворваньні зуб’яў
* Звышадчувальнасьць зуб’я
* Карыес
* Пульпіт
* Пераядантыт
* Парадантыт
* Зубны камень
* Цэмэнтома

## Крыніцы

## Літаратура
* 

## Вонкавыя спасылкі


Катэгорыя:Стаматалёгія
Карыес зубоў

**Карыес** () — гэта складаны працэс, які разьвіваецца й бяжыць марудна, паталягічны працэс у цьвёрдых тканінах зуба, што ўзьнікае ў выніку спалучанага ўзаемадзеяньня неспрыяльных вонкавых/унутраных і агульных/мясцовых фактараў, які характарызуецца ў пачатковай стадыі свайго разьвіцьця кропкавай дэмінэралізацыяй неарганічнай часткі эмалі, разбурэньні яе арганічнага матрыкса, што сканчаецца, як правіла, дэструкцыяй цьвёрдых тканінаў зуба з утварэньнем паражніны/дэфэкту ў эмалі, дэнтыне, а пры адсутнасьці лячэньня — узьнікненьне запаленчых ускладненьняў з боку пульпы й перыадонту.

## Папярэджаньне
Хвароба прадухіляецца праз абмежаваньне спажываньня цукру да 30% складу харчаваньня, чыстку зубоў раніцай і ўвечары з выкарыстаньнем флосаў і зубных ёршыкаў, ужываньне фтараванай солі.

## Крыніцы

Катэгорыя:Стаматалёгія
Катэгорыя:Захворваньні
Зубны налёт

**Зубны налёт** (часам выкарыстоўваецца тэрмін «**зубная бляшка**» як даслоўны пераклад з аналягічнага ангельскага тэрміну) — скупнасьць бактэрыяў у выглядзе плёнкі, якая ўтвараецца на зубах (у тым ліку й здаровага чалавека). Зубны налёт уключае як аэробныя, так і, факультатыўна, анаэробныя бактэрыі й пачынае ўтварацца ўжо праз 1—2 гадзіны пасьля чысткі зубоў.

## Фактары, якія ўплываюць на працэс утварэньня налёту
* Рэакцыя асяродзьдзя (узровень pH).
* Характар харчаваньня.
* Меры, якія прадпрымаюцца для гігіены паражніны рота.

## Дадатковыя зьвесткі
* Зубны налёт можа ўтварацца на паверхні плёмбаў.
* Склад налёту на зубах верхняй і ніжняй сківіцы адрозьніваецца.
* Зь цягам часу колькасьць і якасьць бактэрыяў у налёце зьмяняецца. Калі зубы былі вычышчаныя ад налёту некалькі гадзінаў назад, бактэрыяў мала (дзясяткі тысяч у 1 г рэчыва) і яны пераважна аэробныя, калі прайшло некалькі сутак — іх шмат (да сотняў мільярдаў) і яны па большай частцы анаэробныя; дадзеныя факты пацьвярджаюць сьцьвярджэньне пра тое, што зубы варта чысьціць часта й старанна.
* Прагрэсуючы, зубны налёт стварае ўмовы для калянізацыі паверхні асобных зубоў і міжзубнай прасторы бактэрыямі, якія могуць выклікаць карыес.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Зубы
Катэгорыя:Бактэрыі
Катэгорыя:Стаматалёгія
Арэкіпа (горад)

**Арэкіпа** () — горад у Пэру, сталіца аднайменнага дэпартамэнта, Арэкіпа. Насельніцтва складае 852 807 жыхароў (2013).

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Гарады Пэру
Макегуа (горад)

**Макеґуа** () — горад у Пэру, сталіца аднайменнага дэпартамэнту Макегуа. Насельніцтва складае 170 480 жыхароў.

Катэгорыя:Гарады Пэру
Сувэрэнітэт

**Сувэрэнітэт** ( — вярхоўная ўлада, панаваньне) — выключнае права ажыцьцяўляць вярхоўную ўладу ў пэўнай дзяржаве.

Праяўляецца ў здольнасьці дзяржаўнай улады самастойна выдаваць агульнаабавязковыя для ўсіх чальцоў супольнасьці правілы паводзін, якія вызначаюць і забясьпечваюць адзіны правапарадак, правы й абавязкі грамадзянаў, службовых асобаў, дзяржаўных органаў і іншых арганізацыяў.
Міжнароднае права

**Міжнаро́днае пра́ва** — сукупнасьць праваадносінаў з удзелам замежных элемэнтаў і нарматыўных актаў, якія рэгулююць гэтыя адносіны. У міжнародным праве вылучаюцца тры асноўныя кірункі: міжнароднае публічнае права, міжнароднае прыватнае права, наднацыянальнае права. Сукупнасьць нормаў, якія рэгулююць міждзяржаўныя адносіны.
Дызэльны рухавік

**Ды́зэльны рухаві́к** — рухавік унутранага згараньня, у якім запальваньне ў камэры згараньня ажыцьцяўляецца праз нагрэў сьціснутага паветра. Гэта адрозьнівае дызэльныя рухавікі ад бэнзынавых, у якіх гаручая сумесь падпальваецца іскрай ад сьвечкі запальваньня. Рухавік быў створаны нямецкім вынаходнікам Рудольфам Дызэлем у 1893 годзе.

З-за надзвычай вялікай ступені сьціску дызэльны рухавік мае найлепшую тэрмадынамічную эфэктыўнасьць сярод любых іншых рухавікоў нутранага і вонкавага згараньня. Нізкахуткасныя дызэльныя рухавікі (да прыкладу, карабельныя рухавікі ці іншыя, дзе вага рухавіка ня мае вялікага значэньня) могуць перасягаць тэрмадынамічную эфэктыўнасьць у 50%.

Вырабляюць двухтактныя і чатырохтактныя рухавікі. Сьпярша іх выкарыстоўвалі на замену стацыянарным паравым рухавікам. У 1910-х іх ужо выкарыстоўвалі на падводных лодках і караблях. Хутка дызэльныя рухавікі былі ўжытыя ў лякаматывах, грузавых аўтамабілях, землекапальных машынах і электрастанцыях. У 1930-х паволі дызэльнымі рухавікамі пачалі камплектаваць некаторыя аўтамабілі. У 2007 годзе каля 50% усіх прададзеных новых аўтамабіляў у Эўропе былі дызэльнымі.

Найбуйнешым дызэльным рухавіком сёньня зьяўляецца морскі рухавік Wärtsilä-Sulzer RTA96-C з акумулятарнай паліўнай сыстэмай з магутнасьцю  ( к. с.), які выдае 102 абарота/с.

## Крыніцы


Катэгорыя:Рухавік унутранага згараньня
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1893 годзе
Палац спорту (Менск)

**Менскі палац спорту** — шматфункцыянальны спартова-канцэртны комплекс у Менску. Знаходзіцца ў цэнтры гораду паміж праспэктам Пераможцаў і ракой Сьвіслач. Палац можа прымаць спаборніцтвы па 22 відах спорту, а таксама канцэрты й іншыя відовішчныя мерапрыемствы. Ёмістасьць у спартовым варыянце складае 3311 гледачоў, у канцэртнай — 4500.

## Гісторыя
Праект Рэспубліканскага Палацу спорту быў распрацаваны аўтарскім калектывам інстытуту «Белдзяржпраект» у складзе галоўнага архітэктара С. Д. Філімонава, архітэктара В. Н. Малышава і галоўнага інжынэра праекту В. У. Каржэўскага. Будаўніцтва вялося зь верасьня 1963 да траўня 1966 году. Асаблівасьцю праекту было асымэтрычнае разьмяшчэньне гледачоў на стацыянарных трыбунах і сцэна на процілеглым баку спартовай пляцоўкі. Дадзенае рашэньне ў спалучэньні з выкарыстаньнем зборных трыбунаў у партэры, дазваляла ператвараць арэну ў канцэртную залю. Праект стаў тыповым і быў паўторна рэалізаваны ў Чалябінску, Днепрапятроўску, Валгаградзе й Вільні. У 1984 годзе Палац спорту ўключаны ў Пералік помнікаў гісторыі й культуры БССР.

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт Палацу спорту 

Катэгорыя:Хакейныя стадыёны Беларусі
Катэгорыя:Збудаваньні Менску
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1966 годзе
Пуна (горад)

**Пуна** () — горад у Пэру, сталіца аднайменнага дэпартамэнту Пуна. Насельніцтва складае 119 116 жыхароў.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Гарады Пэру
Менск-Арэна

«**Менск-Арэна**» (поўная назва — «*Шматпрофільны культурна-спартовы комплекс „Менск-Арэна“*») — спартова-забаўляльны комплекс у горадзе Менску, Беларусь. Складаецца з трох аб’ектаў: шматфункцыянальнай спартова-відовішчнай арэны ёмістасьцю 15 086 гледачоў, канькабежнага стадыёну й вэлядрому.

## Гісторыя
«Менск-Арэна» пачала праектавацца па выдадзеным у канцы 2005 году ўказе прэзыдэнта Рэспублікі Беларусь аб будаўніцтве шматпрофільнага спартовага комплексу. Будаўніцтва пачалося ўвесну 2006 году. Генэральным праектоўцам комплексу выступаў «Белпраект», а генэральным падрадчыкам — «Менскпрамбуд». Першым, 30 сьнежня 2008 году, быў уведзены ў эксплюатацыю вэлядром. На ім у ліпені 2009 году прайшоў чэмпіянат Эўропы па трэкавых вэлягонках. 2 сьнежня 2009 году адбылася першая трэніроўка на лёдзе канькабежнага стадыёну. Першы хакейны матч на «Менск-Арэне» адбыўся 26 сьнежня 2009 году, калі адбылося пробнае запаўненьне трыбун гледачамі, калі сустракаліся юнацкія каманды СДЮШАР «Менск» і хакейнай школы «Юнацтва». Першую шайбу ў гісторыі «Менск-Арэны» закінуў форвард СДЮШАР «Менск» Павал Пячура. Першы афіцыйны матч адбыўся 14 студзеня 2010 году ў рамках рэгулярнага чэмпіянату КХЛ менскае «Дынама» прымала магнітагорскі «Мэталюрг».

Урачыстае адкрыцьцё арэны адбылося 30 студзеня 2010 году ў рамках Матчу зорак Кантынэнтальнай хакейнай лігі. На момант адкрыцьця была самай вялікай арэнай сярод усіх камандаў КХЛ і чацьвертай паводле ёмістасьці сярод хакейных арэнаў Эўропы, пасьля аналягічных збудаваньняў у Кёльне, Празе і Бэрне. Акрамя таго на арэне рэгулярна праходзяць музычныя канцэрты, першым выканаўцам, які выступіў на пляцоўцы стаў гурт Rammstein.

У траўні 2014 годзе на «Менск-Арэне» праводзіліся матчы чэмпіянату сьвету па хакеі з шайбай (уключна з матчам-адкрыцьцём чэмпіянату й фінальнай гульнёй).

## Найбуйнейшыя спартовыя мерапрыемствы
* 15—19 ліпеня 2009 году — Чэмпіянат Эўропы па трэкавых вэлягонках
* 30 студзеня 2010 году — Матч зорак КХЛ
* 27—29 траўня 2011 году — Чэмпіянат Эўропы па мастацкай гімнастыцы 2011 году
* 27 лютага — 4 сакавіка 2012 году — Чэмпіянат сьвету па фігурным катаньні сярод юніёраў 2012 году
* 20—24 лютага 2013 году — Чэмпіянат сьвету па трэкавых вэлягонках 2013 году
* 9—25 траўня 2014 году — Чэмпіянат сьвету па хакеі з шайбай 2014 году

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Хакейныя стадыёны Беларусі
Катэгорыя:Збудаваньні Менску
Катэгорыя:Зьявіліся ў 2009 годзе
Яма (мэмарыял)

**Мэмарыя́л «Я́ма»** — мэмарыял ахвярам гітлераўскага генацыду (Галакосту) на месцы масавага зьнішчэньня вязьняў Менскага гета падчас Другой сусьветнай вайны ў горадзе Менску.

Мэмарыял месьціцца на рагу вуліцаў Мельнікайтэ і Заслаўскай.

## Апісаньне
Мэмарыял «Яма» ўяўляе сабой сапраўды даволі глыбокую яму, выкладзеную плітамі, на дне якога ўстаноўлены абэліск з чорнага граніту. Да яго вядуць 17 прыступак. На абэліску расейскай і ідыш напісана: *«… Сьветлая памяць на сьветлыя часы пяці тысячам жыдоў, якія загінулі ад рук заклятых ворагаў чалавецтва — нямецка-фашысцкіх катаў. 2.03.1942 г…»*. Перад ім (абэліскам) — круглая пляцоўка, выкладзены чорнай пліткай.

Побач зь лесьвіцай (уздоўж яе), якая вядзе да цэнтра мэмарыялу, месьціцца бронзавая скульптурная кампазыцыя *«Апошні шлях»*, што ўяўляе сабой групу асуджаных на сьмерць пакутнікаў, што спускаліся на дно ямы. Яе аўтарства належыць беларускаму архітэктару, старшыні жыдоўскіх суполак Беларусі Леаніду Левіну, беларускаму скульптару Аляксандру Фінскаму і скульптару зь Ізраілю Эльзы Полак.

Тут жа закладзеная алея Праведнікаў народаў сьвету, і з часам тут будуць высаджаны шматлікія дрэвы са спэцыяльнымі дошчачкамі зь імёнамі тых людзей, якія ратавалі жыдаў, рызыкуючы ўласнымі жыцьцямі, падчас нямецкай акупацыі ў Другую сусьветную.

## Гісторыя
На гэтым месцы 2 сакавіка 1942 году фашыстамі было расстраляна каля 5 тысячаў вязьняў *менскага гета*. Гранітны абэліск у гонар страшнай трагедыі менскага й сусьветнага жыдоўства быў усталяваны яшчэ 1947 годзе.

Ужо ў наш час (1990-я) было прынятае рашэньне аб увекавечаньні трагедыі ў больш маштабным мэмарыяле, што і было ажыцьцёўлена ў 2000 годзе, хоць у цэлым работы па ўладкаваньні мэмарыялу працягваліся 8 гадоў. Пры іх выкананьні не ўжывалася тэхніка, таксама было вырашана не праводзіць раскопак. Паводле першага варыянту праекту скульптурная група павінна ўтрымліваць больш канкрэтыкі, хоць і даволі абстрактнай (у прыватнасьці, павінны былі быць фігуры скрыпача або цяжарнай жанчыны, у прынцыпе таксама былі б ўборачнымі выявамі). Аднак, у рэшце рэшт канчатковы праект аказаўся больш эстэтычна выразным, аднак пазбаўленым адкрыта нацыянальнага калярыту.

Кожны год 2 сакавіка на тэрыторыі Мэмарыялу адбываюцца жалобныя памінальныя мітынгі. Саюз беларускіх жыдоўскіх арганізацыяў і суполак выступаюць ініцыятарамі правядзеньня *Дзён памяці Галакосту*, у Менску праходзяць міжнародныя «круглыя ​​сталы», прысьвечаныя вывучэньню трагедыі жыдоўства Беларусі.

Мэмарыял некалькі разоў падвяргаўся праявам вандалізму.




## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Помнік Яма на ''www.minsk-old-new.com'' 

Катэгорыя:Помнікі Менску
Катэгорыя:Зьявіліся ў 2000 годзе
Катэгорыя:Галакост на Беларусі
Катэгорыя:Збудаваньні Леаніда Левіна
Катэгорыя:Творы Аляксандра Фінскага
Катэгорыя:Помнікі Галакосту
Катэгорыя:2000 год у Менску
Пётар Дурнаво

**Пётар Мікалаевіч Дурнаво** () (1845—1915) — дзяржаўны дзяяч Расейскай імпэрыі, міністар унутраных справаў (22 кастрычніка 1905 — 16 красавіка 1906).

## Біяграфія і дзейнасьць
Пасьля адстаўкі 22 кастрычніка 1905 г. А. Булыгіна стаў міністрам унутраных справаў у кабінэце С. Ю. Вітэ. 30 кастрычніка 1905 г. быў прызначаны чальцом Дзяржаўнага савету, а 1 студзеня 1906 г. — у сапраўдныя таемныя дарадцы.

У кастрычніку 1905 — красавіку 1906 Дурнаво жыў у Пецярбургу па адрасе набярэжная ракі Фантанкі, 16 (будынак дэпартамэнту паліцыі).

У барацьбе супраць рэвалюцыі 1905—1907 гадоў ўжываў жорсткія меры, падтрымліваў дзейнасьць чарнасоценных арганізацыяў. Праз гэта ў 1906 годзе эсэрамі было вырашана забіць Дурнаво, але гэты плян ім ажыцьцявіць не ўдалося. У Швайцарыі эсэрка Лявонцьева ва ўпор застрэліла пажылога францускага гандляра, які, на сваю бяду, быў вельмі падобны да адстаўнога міністра.

Працяглы канфлікт Дурнаво з прэм’ерам (якога ён абвінавачваў у патураньні рэвалюцыйнай дзейнасьці) стаў адной з прычын адстаўкі і Вітэ 22 красавіка 1906, а ўсьлед за ім і ўсяго кабінэта, уключаючы і самога міністра ўнутраных справаў, які саступiў свой пост П. А. Сталыпіну. Пры адстаўцы Дурнаво атрымаў званьне статс-сакратара я.і.в., а 25 красавіка 1906 г. быў закліканы да прысутнасьці ў рэфармаваным Дзяржаўным савеце. У верхняй палаце ў 1906—1915 гг. быў лідэрам групы правых.

У 1911 годзе дзеяньні Дурнаво і В. Ф. Трэпава, накіраваныя на адхіленьне Дзяржаўным Саветам урадавага законапраекту аб земствах ў заходніх губэрнях, выклікалі востры палітычны крызіс. Вынікам быў часовы роспуск Думы і Дзяржсавету 12—15 сакавіка 1911 году і прыняцьце закону па арт. 87 Асноўных дзяржаўных законаў. Дурнаво атрымаў загад імпэратара абвясьціць сябе хворым і ўстрымацца ад удзелу ў пасяджэньнях Савету да 1912 году.
 
Памёр 11 верасьня 1915 году ў Петраградзе.

Катэгорыя:Палітыкі Расейскай імпэрыі
Сяргей Вітэ

**Сярге́й Ю́льевіч Ві́тэ** () (17 (29) чэрвеня 1849, Тыфліс — 28 лютага (13 сакавіка) 1915, Петраград), дзяржаўны дзяяч Расейскай імпэрыі, граф, міністар фінансаў Расеі (1892—1903), старшыня Камітэта міністраў (з 1905 — Савета міністраў) Расейскай імпэрыі (1903—1906).

Асноўныя дасягненьні Вітэ на дзяржаўнай службе:
* Пад кіраўніцтвам Вітэ быў складзены імпэратарскі Маніфэст 17 кастрычніка 1905, які падараваў грамадзянскія свабоды.
* Пры яго актыўным удзеле былі праведзеныя дзяржаўныя рэформы, уключаючы стварэньне Дзяржаўнай Думы, ператварэньне Дзяржаўнага савета, увядзеньне выбарчага заканадаўства і рэдагаваньне Асноўных дзяржаўных законаў Расейскай імпэрыі.
* Актыўна садзейнічаў будаўніцтву Транссыбірскай магістралі і Кітайска-Ўсходняй чыгункі.
* Правёў грашовую рэформу 1897 па ўвядзеньні залатога стандарту рубля.
* Распрацаваў праграму рэформ, рэалізаваную П. А. Сталыпіным.
* Быў прыхільнікам паскоранага разьвіцьця прамысловасьці і разьвіцьця капіталізму.
* Садзейнічаў «першай расейскай індустрыялізацыі» 1890-х гадоў.
* Правёў рэформу падаткаабкладаньня прамысловасьці.
* Садзейнічаў уводзінам дзяржаўнай «віннай манаполіі» на алькаголь.
* Выявіў выдатныя дыпляматычныя здольнасьці (Саюзны дагавор з Кітаем, заключэньне Портсмутскага міру зь Японіяй, гандлёвы дагавор з Нямеччынай, атрыманьне крэдытаў у Францыі).

## Крыніцы

Катэгорыя:Міністры фінансаў Расейскай імпэрыі
Катэгорыя:Палітыкі Расейскай імпэрыі
Катэгорыя:Кавалеры Вялікага Крыжа ордэна Ганаровага легіёну
Катэгорыя:Сябры Дзяржаўнага савету Расейскай імпэрыі
Катэгорыя:Графы
Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Расеі
Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Запарожжа
Мэліярацыя

**Мэліяра́цыя** (ад , ) — сыстэма арганізацыйна-гаспадарчых мерапрыемстваў па карэннаму паляпшэньню зямельных рэсурсаў з мэтай іх найбольш эфэктыўнага выкарыстаньня.

Уключае наступныя мерапрыемствы:
* гідратэхнічная мэліярацыя (арашэньне, абвадненьне, асушэньне),
* хімічная мэліярацыя (вапнаваньне, гіпсаваньне глебаў),
* агралесамэліярацыя (стварэньне полеахоўных лясных палосак),
* культурнатэхнічныя працы (карэннае паляпшэньне фізыка-хімічных і біяхімічных уласьцівасьцяў глебы).

Выбар віда мерапрыемстваў залежыць ад прыродна-гаспадарчых умоваў канкрэтных тэрыторыяў.

У Беларусі асушана больш як 3,2 млн. гектараў (16,4 тэрыторыі краіны), найбольшая плошча мэліяраваных зямель сканцэнтраваная ў Палесьсі.

## Беларусь
14 чэрвеня 2023 году кіраўнік «Інстытуту мэліярацыі» Аляксандар Анжанкоў паведаміў, што ў Беларусі налічвалася каля 3-х млн асушальна-ўвільгатняльных мэліярацыйных сыстэмаў, што ахоплівалі звыш 7000 кв.км (3,4 земляў Беларусі).

## Глядзіце таксама
* «Пінскводбуд»

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 

## Вонкавыя спасылкі
* ''Бончкавский Ф. Н.'' Мелиорация // Вялікая савецкая энцыклапедыя

Катэгорыя:Сельская гаспадарка
Несьцерка (п’еса)

«**Несьцерка**» — п’еса Віталя Вольскага (камэдыя ў трох дзеях, сямі карцінах), напісаная ў 1940 годзе. Першая пастаноўка адбылася 18 траўня 1941 году на сцэне Другога Беларускага дзяржаўнага тэатру падчас гастроляў у Петразаводзку (Карэла-Фінская ССР, СССР).

У 1941 годзе п’еса была адзначаная першай прэміяй на Ўсесаюзным конкурсе на лепшы драматургічны твор. І па сёньняшні дзень спэктакль па п’есе Вольскага, перажыўшы ўжо не адну рэдакцыю, зьяўляецца свайго роду візыткай Беларускага акадэмічнага тэатра імя Якуба Коласа — зь п’есы «Несьцерка» нязьменна адкрываецца кожны чарговы яго сэзон). У 1946 годзе твор адзначылі Дзяржаўнай прэміяй СССР. Першапачатковы спэктакль ставіўся без замены дэкарацыяў і рэжысуры да 1986 году. Сучасную пастаноўку ў 2006 годзе стварыў Віталь Баркоўскі.

## Сюжэт
Сюжэт камэдыі «Несьцерка», пабудаваны паводле матываў беларускіх народных казак. Ён уяўляе сабой шэраг займальных прыгодаў, якія здараюцца з галоўнымі пэрсанажамі.

Галоўны герой, селянін Несьцерка, жадае дапамагчы хлопцу Юрасю ажаніцца з Насьцяй. Дзеля гэтага яму даводзіцца пераадолець нямала перашкод: абхітрыць пана, перамагчы ў дыспуце шкаляра, ашукаць судзьдзю, а таксама прымусіць шкаляра адмовіцца ад шлюбу.

На працягу ўсёй п’есы прасочваецца некалькі сюжэтных ліній: лінія Несьцеркі, які ратуецца ад шляхцюкоў, якія абвінавачваюць яго ў наўмысным шкодніцтве, лінія каханьня Юрася і Насьці, лінія шкаляра Самахвальскага, які прэтэндуе на найхутчэйшае ўзыходжаньне да кар’ерных вяршынь. І яшчэ сюжэтная лінія пошуку справядлівасьці, зьвязаная з судзьдзёй, шляхцюкамі і панам Бараноўскім.

Усе гэтыя лініі і выяўляюць вобраз галоўнага героя.

## Жанр
П’еса «Несьцерка» зьяўляецца народна-лубачнай сатырычнай камэдыяй. Віталь Вольскі паспрабаваў у ёй выкарыстаць формы старадаўняга народнага тэатра, беларускай інтэрмэдыі, балаганных прадстаўленьняў, сцэны са скамарохамі. Ён таксама ўмела выкарыстаў паданьні, якія існавалі ў народзе — пра шамякаў суд, «вучоны» дыспут, рашэньне трох загадак на кемлівасьць і інш..

## Аўтар пра п’есу
Сам аўтар п’есы, вядомы беларускі драматург Віталь Фрыдрыхавіч Зэйдэль-Вольскі так пісаў пра сваю задуму:

## Папулярнасьць п’есы
Пра папулярнасьць п’есы і яе галоўнага героя сьведчыць тое, што, апроч пастановак п’есы на тэатральных падмостках вясёлы, кемлівы і дасьціпны Несьцерка перабраўся на цыркавую арэну, на эстраду, ў кіно, увасобіўся ў шматлікіх беларускіх сувэнірах. Назвай «Несьцерка» названая кавярня ў Нясьвіжы, крама прамтавараў у Менску, і іншыя прадпрыемствы гандлю.

На студыі «Беларусьфільм» зьняты поўнамэтражны мультфільм «Прыгоды Несьцеркі» з васьмі гісторыяў рэжысэра Ігара Воўчака. На 70-ую гадавіну першай пастаноўкі, 18 траўня 2011 году, п’есу ўжо сыгралі 600 разоў.

## Крыніцы

Катэгорыя:Камэдыі
Катэгорыя:Творы беларускай літаратуры
Вазгелы

**Ва́згелы** — вёска ў Беларусі, каля ракі Вушы. Уваходзяць у склад Радашкавіцкага сельсавету Маладэчанскага раёну Менскай вобласьці.

## Назва

Паводле менскага дасьледніка Алёхны Дайліды, які разьвівае германскую (перадусім усходнегерманскую) этымалёгію імёнаў літоўскіх князёў і баяраў, фармант -гайл- (усходнегерманскія імёны Gailo, Geilamir, Gailswindis, Ingeila, Sarahailo), паходзіць ад гоцкага і бургундзкага gails 'жвавы, свавольны, ганарысты'. 

У Польшчы адзначалася імя Восгал: *In Cramkovo… Andreas Vosgal mansum liber* (1494 год). 

## Насельніцтва
* 1999 год — 96 чалавек
* 2010 год — 126 чалавек

## Крыніцы

Катэгорыя:Радашкавіцкі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Маладэчанскага раёну
Вайтэлі

**Вайтэ́лі** — вёска ў Маладэчанскім раёне Менскай вобласьці. Вайтэлі ўваходзяць у склад Радашкавіцкага сельсавету.

## Гісторыя
З 1793 году пасьля другога падзелу Рэчы Паспалітай Вайтэлі, як і ўся Вялейшчына, уваходзіла ў склад Расейскай імпэрыі, быў утвораны Вялейскі павет у складзе спачатку Менскай, а з 1843 году — Віленскай губэрні. Уваходзіла ў склад Вялейскага павету Расейскай імпэрыі. У міжваенны час знаходзілася ў складзе Вялейскага павету, пазьней (1927) у складзе Маладэчанскага павету Віленскага ваяводзтва Польскай Рэспублікі, у гміне Краснае.

## Насельніцтва
* 1866 год — 15 чалавек
* 1921 год — 61 чалавекі
* 1931 год — 77 чалавек
* 1999 год — 51 чалавек
* 2010 год — 51 чалавек

## Крыніцы

## Літаратура
* 

Катэгорыя:Радашкавіцкі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Маладэчанскага раёну
Вашаш Будапэшт

«**Вашаш**» () — вугорскі футбольны клюб з гораду Будапэшту. Заснаваны ў 1911 годзе. Шасьціразовы чэмпіён Вугоршчыны, чатырохразовы ўладальнік Кубка Вугоршчыны.

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Спорт у Будапэшце
Катэгорыя:Футбольныя клюбы, заснаваныя ў 1911 годзе
Катэгорыя:1911 год у Вугоршчыне
Беластоцкая вобласьць (Расейская імпэрыя)

**Беласто́цкая во́бласьць** () — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка Расейскай імпэрыі, якая існавала ў 1807—1842.

Вобласьць утвораная з часткі былога Беластоцкага дэпартамэнту Новай Усходняй Прусіі, далучанай да Расейскай імпэрыі паводле Тыльзіцкай дамовы. Вобласьць склалі былыя прускія паветы: Бельскі, Беластоцкі і Дарагічынскі цалкам, Сураскі, Дубровенскі і Бебжанскі часткова. Расейскія ўлады падзялілі новую адміністрацыйную адзінку на 4 паветы: Беластоцкі, Бельскі, Дарагічынскі і Сакольскі. Вобласьць з правамі губэрні існавала да 1842 року, пасьля быў ліквідаваны, ягоная тэрыторыя далучаная да Гарадзенскай губэрні.

У вобласьці было 29 местаў:

* 8 у Беластоцкім павеце: Беласток, Хорашч, Гонядзь, Гарадок, Кнышын, Сураж, Трцяны і Заблудаў
* 6 у Бельскім павеце: Бельск, Боцькі, Бранск, Кляшчэлі, Нараў і Орля.
* 5 у Дарагічынскім павеце: Цеханавец, Дарагічын, Мельнік, Няміраў і Сямяцічы
* 10 у Сакольскім павеце: Дуброва, Янаў, Карыцін, Кузьніца, Новы Двор, Адэльск, Сідра, Саколка, Сухаволя і Васількаў

Раней памылкова залічваныя ў склад вобласьці Белавежа, Крынкі, Мілейчыцы, Нараўка і Ялоўка ўжо ад трэцяга падзелу належалі да Гарадзенскай губэрні (у 1795—1801 — Слонімская).

Ад 1819 Беластоцкая вобласьць знаходзілася пад непасрэдным кіраваньнем вялікага князя Канстанціна.

## Крыніцы

## Заўвагі

Катэгорыя:Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Расейскай імпэрыі
Катэгорыя:Вобласьці Расейскай імпэрыі
Катэгорыя:Гісторыя Беластоку
Катэгорыя:Гісторыя Польшчы
Пісараўка

Назву **Пісараўка** маюць:

* Пісараўка — рака ў Маладэчанскім раёне Менскай вобласьці, левы прыток ракі Вуша, басэйн Нёмана
* Пісараўка — пасёлак у Быхаўскім раёне Магілёўскай вобласьці

## Глядзіце таксама
* Пісарава
* Пісаравічы
* Пісараў
* Пісараўшчына
Балонаўка

Назву **Балонаўка** маюць:

* Балонаўка — рака ў Быхаўскім раёне Магілёўскай вобласьці, у басэйне Дняпра
* Балонаўка — вёска ў Быхаўскім раёне Магілёўскай вобласьці
Беластоцкая вобласьць (неадназначнасьць)

* Беластоцкая вобласьць — вобласьць у складзе Расейскай імпэрыі
* Беластоцкая вобласьць — вобласьць у складзе БССР

## Глядзіце таксама
* Беластоцкая акруга
Марфатактыка

**Марфатактыка** — частка марфэмікі, якая апісвае фармальныя сродкі марфалягічнай сыстэмы мовы, іх узаемаадносіны, дапушчальныя тыпы марфэмаў, структуры слоў, спалучальнасьць ў слове марфэмаў розных часьцінаў мовы.

## Сутнасьць марфатактыкі
Словаўтваральныя марфэмы ў сінтагматычным радзе праяўляюць розную здольнасьць аб’дноўвацца зь іншымі марфэмамі, г.зн. не ўсякая марфэма можа спалучацца зь любой іншай марфэмай. Кожнай марфэме ўласьцівая своеасаблівая выбіральнасьць. Афіксы спалучаюцца толькі з пэўнымі ўтваральнымі асновамі або пэўным тыпам утваральных асноў, а ўтваральныя асновы або тыпы ўтваральных асноў – толькі з пэўнымі афіксамі.

Паколькі магчымасьці словаўтваральных марфэмаў выбіраць суседнія марфэмы неаднолькавыя, гавораць пра розную ступень валентнасьці той ці іншай марфэмы, г.зн. яе спалучальнай здольнасьці.

Валентнасьць словаўтваральнай марфэмы залежыць ад рознага роду абмежаваньняў, якія накладвае моўная сыстэма на спалучальнасьць марфэм. Гэтыя абмежаваньні, што дзейнічаюць пры аб’яднаньні словаўтваральных марфэмаў у слове, і абумоўліваюць іх паводзіны, інакш кажучы, іх марфатактыку пры ўтварэньні рознага тыпу вытворных словаў.

Марфатактыка займаецца вывучэньнем валентнасьці (спалучальнай здольнасьці) словаўтваральных марфэмаў.

## Абмежаваньні пры спалучальнасьці марфэмаў
### Сэмантычныя абмежаваньні
Праяўляюцца ў немагчымасьці таго ці іншага афікса спалучацца з асновамі розных часьцінаў мовы. Выбіральнасьць многіх афіксаў абмяжоўваецца толькі асновамі асобных часьцінаў мовы, значыць кожная часьціна мовы мае сваю ўласную сыстэму словаўтваральных афіксаў.
### Стылістычныя абмежаваньні
Выкліканыя тым, што словаўтваральныя марфэмы, як і словы, могуць мець пэўную стылістычную афарбоўку і таму не спалучаюцца з асновамі, рэзка адрознымі ад іх у стылістычных адносінах.
### Лексычныя абмежаваньні
Абумоўленыя тым, што далучэньне словаўтваральнага афікса да ўтваральнай асновы можа стварыць амонім або выклікаць іншыя зьявы, якія не адпавядаюць лексычнай сыстэме мовы (Напрыклад, нельга ад асобы мужчынскага роду "пілёт" утварыць асобу жаночага роду "пілётка", бо ўжо ёсьць такая назва галаўнога ўбору).
### Словаўтваральныя абмежаваньні
Заключаюцца ў тым, што ня ўсякія вытворныя асновы могуць служыць у якасьці ўтваральных асноў.
### Фармальныя абмежаваньні
Выцякаюць з таго, што па законах беларускай мовы на граніцах марфэмаў ня ўсе фанэмы могуць свабодна спалучацца. Гэтыя абмежаваньні ў спалучэньні марфэмаў вывучае марфаналёгія.

## Глядзі таксама
* Марфэміка
* Марфаналёгія

## Літаратура
*Шакун Л.М. Словаўтварэнне. Мінск: Вышэйшая школа, 1978.
*Шуба П.П. Сучасная беларуская мова. Марфаналогія. Марфалогія. Мінск, 1987.

Катэгорыя:Мовазнаўства
Пружанская дваранская вучэльня

**Пружа́нская двара́нская вучэ́льня** — навучальная ўстанова ў месьце Пружаны Гарадзенскай губэрні Расейскай імпэрыі.

## Гісторыя
Адкрытая ў 1836 року як двухклясная. Напачатку мела 10 настаўнікаў і 130 вучняў, тэрмін навучаньня складаў 5 гадоў. Аднак ужо ў 1848 року вучэльня на непрацяглы тэрмін была закрытая з прычыны актыўнага ўдзелу настаўнікаў у грамадзка-палітычным жыцьці краю.

У 1858 пераўтвораная ў трохклясную. У 1863 року ў месьце здарыўся пажар, які зьнішчыў у тым ліку і будынак вучэльні.

## Будынак
Будынак вучэльні захаваўся і знаходзіцца ў Пружанах па адрасе вул. Камсамольская, 1. За савецкім часам і да нядаўняй пары ў ім дзейнічала вечаровая школа. Цяпер тут разьмяшчаецца Цэнтар дзіцячай і моладзевай творчасьці.

Будынак занесены ў Дзяржаўны сьпіс гісторыка-культурнай спадчыны Рэспублікі Беларусь.

## Навучэнцы
* Аляксандар Акінчыц
* Павал Баброўскі

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Дваранская вучэльня
Катэгорыя:Вучэльні Беларусі
Катэгорыя:Гісторыя Пружанаў
Катэгорыя:Адукацыя ў Расейскай імпэрыі
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1837 годзе
Катэгорыя:Пружанскія навучальныя ўстановы
Сопат

**Со́пат** (, , ) — горад і марскі курорт на поўначы Польшчы, у Паморскім ваяводзтве. Разам з суседнімі Гданьскам і Гдыняй утварае агламэрацыю Труймяста. Вядомы сваім Міжнародным песенным фэстывалем, які ўпершыню ладзіўся ў 1977 годзе.

## Гісторыя

Рыбацкая вёска Сопат вядомая з XIII стагодзьдзя. З 1283 да 1807 году Сопат належаў ганзейскаму гораду Данцыгу. У 1823 годзе эльзаскі лекар Ёган Георг Гафнэр заснаваў тут першы санаторый — ад гэтага моманту пачалася курортная гісторыя гораду.

## Крыніцы

Катэгорыя:Гарады Паморскага ваяводзтва
Фанэра

**Фанэ́ра** — ліставы драўляны слаісты матэрыял, атрыманы склейваньнем трох і болей слаёў шпоны з узаемна пэрпэндыкулярным напрамкам валокнаў драўніны ў сумежных лістах. Фанэру вырабляюць зь бярозы, вольхі, буку, елкі, хвоі, ясеню й інш. Склейваньне выконваюць сынтэтычнымі (фэнолфармальдэгіднымі, карбаміднымі й інш.) і прыроднымі (альбумінавымі, казэінавымі і інш.) кляямі.

Фанэры ўласьцівыя вялікая мэханічная трываласьць, адносна невялікая шчыльнасьць, значная меншая ў параўнаньні з драўнінай анізатропнасьць, магчымасьць вытворчасьці лістоў вялікай плошчы й памераў.

Выдзяляюцца паводле ўласьцівасьцяў:
* бакелітавая (водаўстойлівая),
* дэкаратыўная,
* прафіляваная,
* вогнеўстойлівая,
* арміраваная
і інш.

## Выкарыстаньне
Фанэра выкарыстоўваецца ў будаўніцтве, вытворчасьці мэблі, авія- і суднабудаўніцтве, радыёэлектроніцы, вытворчасьці тары й інш. 

## Літаратура
* 

## Вонкавыя спасылкі

* ''Черкасов И. К.'' Фанера // Вялікая савецкая энцыкляпэдыя 

Катэгорыя:Будаўнічыя матэрыялы
Прыстаўка (мовазнаўства)

**Прыста́ўка**, **прэ́фікс** — службовая марфэма, што ўжываецца перад коранем і надае слову новае лексычнае значэньне ці граматычнае. Часьцей надае новае лексычнае значэньне.

Прэфіксы заўсёды матэрыяльна выражаныя марфэмы, у адрозьненьне ад суфіксаў, канчаткаў і ад інтэрфіксаў.

## Асаблівасьці прэфіксаў
* Ня маюць строгага замацаваньня за той ці іншай часьцінай мовы (прэфікс пад-: падгрупа (назоўнік), падземны (прыметнік), паддаць (дзеяслоў)).
* Заўсёды далучаюцца толькі да цэлага слова, а не да асновы.
* Не зьмяняюць прыналежнасьці вытворнага слова да часьціны мовы. У сучаснай беларускай мове існуе толькі 2 словы, у якіх прэфікс пераводзіць назоўнік у прыслоўе: накрыж, навек. Калі прыстаўка ўжываецца ў спалучэньні з суфіксам, то яна далучаецца толькі да асновы слова. У такім выпадку можа пераводзіць слова ў іншую часьціну мовы.

## Віды прэфіксаў

### Паводле функцыі
* Дэрывацыйныя (словаўтваральныя).
* Рэляцыйныя (словазьменныя) — толькі прыстаўка най- у найвышэйшай ступені параўнаньня прыметнікаў.
* Сынкрэтычныя (служаць для ўтварэньня закончанага трываньня дзеясловаў).

### Паводле паходжаньня
* Спрадвечнабеларускія (крыніцай служаць службовыя часьціны мовы (прыназоўнікі, часьціцы), самастойныя часьціны мовы, прыстаўкі).
* Запазычаныя (з грэцкай мовы (а-, анты-, гіпэр-), з лацінскай мовы (інтэр-), з францускай мовы (дэ-, дэз-)).

### Паводле фанэмнага складу
* Монафанэмныя (складаюцца з адной фанэмы),
* Поліфанэмныя (складаюцца з 2 і болей фанэмаў).

### Паводле фанэмнай структуры
Паводле пачатковага гуку:
* прыкрытыя (пачынаюцца з зычнага гуку)
* непрыкрытыя (пачынаюцца з галоснага гуку).
Паводле канцавога гуку:
* закрытыя (заканчваюцца на зычны гук)
* адкрытыя (заканчваюцца на галосны гук).

### Паводле спалучальнасьці (валентнасьці)
* Мультывалентныя (рэгулярныя) — сустракаюцца ў вялікай колькасьці словаў, утвараюць вялікую колькасьць вытворных.
* Унівалентныя (нерэгулярныя) — маюць абмежаваную спалучальнасьць.

## Літаратура
* Беларуская граматыка: У 2 ч. — Мінск: Навука і тэхніка. — Ч. 1. Фаналогія Арфаэпія. Марфалогія. Словаўтварэнне. Націск, 1985.
* Шакун Л. М. Словаўтварэнне. Мінск: Вышэйшая школа, 1978.
* Шуба П. П. Сучасная беларуская мова. Марфаналогія. Марфалогія. Мінск, 1987.

Катэгорыя:Афіксы
Катэгорыя:Лексычныя адзінкі
Тузін

**Тузін** (ад  праз ) — мера паштучнага ліку аднародных прадметаў, раўняецца 12. Шырока ўжывалася да ўвядзеньня мэтрычнай сыстэмы й ужываецца да гэтага часу пры камплектацыі, напрыклад, сэрвізаў, камплектаў відэльцаў, вялікіх гарнітураў мэблі, якія выпускаюцца амаль заўсёды на 12 або 6 (паўтузіна) пэрсонаў. 12 тузінаў складаюць грос. Піва пакуецца па 6 (паўтузіна), 12 або 24 (2 тузіны) бутэлек (слоікаў). У ЗША прынята купляць яйкі тузінамі. У беларускай мове ёсьць выраз **чортаў тузін** — ён роўны 13.

## Літаратура
* 

## Крыніцы й заўвагі

Катэгорыя:Адзінкі вымярэньня
Бэнзінавы рухавік унутранага згараньня

**Бэнзі́навы рухавік унутранага згараньня** — рухавік унутранага згараньня, які працуе на бэнзіне або іншым падобным лятучым паліве, вынайдзены ў Эўропе ў 1876 годзе. У большасьці бэнзінавых рухавікоў паліва і паветра перад сьціскам папярэдне зьмешваюцца (але ў некаторых сучасных рухавіках ажыцьцяўляецца непасрэдны ўпрыск паліва ў цыліндры). Раней зьмешваньне адбывалася ў карбюратары, але цяпер гэтым займаецца электронная сыстэма ўпрыску паліва, акрамя малых рухавікоў, дзе ўжываньне гэтай складанай сыстэмы немэтазгоднае. Працэс упрыску бэнзінавага рухавіка і дызэльнага розьніцца тым, як зьмешваюцца паліва і паветра, і як гэтая сумесь запускае цыкль рухавіка. У бэнзінавым рухавіку сумесь сьціскаецца і падпальваецца сьвечкай запальваньня; у дызэльным сьціскаецца толькі паветра, ад чаго яно расьпякаецца — у звышразагрэтае паветра ўпрыскваецца дызэльнае паліва, ад чаго яно загараецца.

## Ужываньне
Бэнзінавыя рухавікі знайшлі шмат прымяненьняў у розных машынах. Яны выкарыстоўваюцца ў аўтамабілях, матацыклах, самалётах, маторных лодках, а таксама ў ручных прыладах, як то газонакасілках, ланцужных пілах і перанасных бэнзагенэратарах.

Да пашырэньня ўжытку дызэльных рухавікоў бэнзінамі рухавікамі абсталёўвалі таксама аўтобусы, грузавікі і некаторыя чыгункавыя лякаматывы.

Катэгорыя:Рухавік унутранага згараньня
Жэшаўскі замак

**Жэшаўскі замак** () — замак у польскім горадзе Жэшаве, адна з галоўных яго славутасьцяў, які быў пабудаваны ў 1902—1906 гадох на месцы старажытнага замку Любамірскіх.
## Гісторыя
Ужо ў XVI стагодзьдзі на месцы сучаснага замку існавала абарончае збудаваньне, а напрыканцы XVI стагодзьдзя ўяўляла сабою ўмацаваную сядзібу Мікалая Спытэк Лігежа. З 1637 замак пераходзіць да сям’і Любамірскіх.

Асноўнае будаўніцтва замку ажыцьцяўлялася пад кіраўніцтвам Тыльмана ван Гамэрэна і Карла Генрыха Відэмана. У 1820 комплекс быў перабудаваны аўстрыйскімі ўладамі і адаптаваны для судовых мэтаў. Напачатку XX стагодзьдзя стары замак быў разбураны, бо яго канструкцыі былі ў нядбайным стане. Пасяродку замкавых сьценаў знаходзіцца Летні палац Любамірскіх.

## Літаратура
* Czapczyńska D. i Janczykowski J., *Zamek w Rzeszowie* w: *Dzieje Rzeszowa*, Tom I, Rzeszów 1994 
* Malczewski J. *Zamek w Rzeszowie, jego otoczenie i właściciele*, Wyd. Libri Ressovienses, Rzeszów 1995 

Катэгорыя:Замкі Польшчы
Катэгорыя:Жэшаў
Ордэн заслуг Польскай рэспублікі

**Ордэн заслуг Польскай рэспублікі** (польск. Order Zasługi Rzeczypospolitej Polskiej) — дзяржаўная ўзнагарода Рэспублікі Польшча.

Ордэн заснаваны 10 красавіка 1974 як узнагарода за выдатныя заслугі перад Польскай Народнай Рэспублікай. 16 кастрычніка 1992 году Законам аб ордэнах і ўзнагародах быў перазаснаваны як узнагарода Рэспублікі Польшча.

Ордэн зьяўляецца вышэйшай узнагародай за выдатныя заслугі ў справе ўмацаваньня міжнароднага супрацоўніцтва і разьвіцьця ўзаемаадносін паміж народамі. Ордэнам узнагароджваюцца замежныя грамадзяне і асобы польскай нацыянальнасьці, якія пражываюць за мяжой, якія сваёй дзейнасьцю ўнесьлі выдатны ўклад у галіне міжнароднага супрацоўніцтва і разьвіцьця сувязяў Рэспублікі Польшча з іншымі дзяржавамі і нацыямі. Рашэньне аб узнагароджаньні ордэнам прымаецца прэзыдэнтам Польшчы.

## Клясы

* **1974—1991** (**[[Польская Народная Рэспубліка]]**):
**  Вялікая Стужка
**  Камандор з зоркай
**  Камандор
**  Залаты знак
**  Срэбны знак

* **З 1992** ('''Рэспубліка Польшча'''):
**  Вялікі крыж
**  Камандор з зоркай
**  Камандор
**  Афіцэр
**  Кавалер


Катэгорыя:Зьявіліся ў 1974 годзе
Бераст (вёска)

**Бе́раст** () — вёска ў Навасондацкім павеце Малапольскага ваяводзтва Польшчы, у складзе гміны Крыніца-Здруй.

## Насельніцтва
Зьвесткі пра насельніцтва паводле вынікаў перапісаў. Зьвесткі 2009 року паводле PESEL.


ImageSize = width:560 height:300
PlotArea = left:50 right:20 top:25 bottom:30
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
Colors =
 id:linegrey2 value:gray(0.9)
 id:linegrey value:gray(0.7)
 id:cobar value:rgb(0.94,0.67,0.77)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:900
ScaleMajor = unit:year increment:100 start:0 gridcolor:linegrey
ScaleMinor = unit:year increment:50 start:0 gridcolor:linegrey2
PlotData =
 color:cobar width:19 align:left
 bar:1857 from:0 till:521
 bar:1869 from:0 till:519
 bar:1890 from:0 till:531
 bar:1900 from:0 till:545
 bar:1910 from:0 till:577
 bar:1921 from:0 till:522
 bar:1931 from:0 till:604
 bar:1943 from:0 till:648
 bar:1988 from:0 till:600
 bar:2002 from:0 till:769
 bar:2009 from:0 till:831
PlotData=
 textcolor:black fontsize:S
 bar:1857 at: 521 text: 521 shift:(-9,5)
 bar:1869 at: 519 text: 519 shift:(-9,5)
 bar:1890 at: 531 text: 531 shift:(-9,5)
 bar:1900 at: 545 text: 545 shift:(-9,5)
 bar:1910 at: 577 text: 577 shift:(-9,5)
 bar:1921 at: 522 text: 522 shift:(-9,5)
 bar:1931 at: 604 text: 604 shift:(-9,5)
 bar:1943 at: 648 text: 648 shift:(-9,5)
 bar:1988 at: 600 text: 600 shift:(-9,5)
 bar:2002 at: 769 text: 769 shift:(-9,5)
 bar:2009 at: 831 text: 831 shift:(-9,5)


## Турыстычная інфармацыя
Даўняя драўляная царква сьвятых Казьмы і Дзям’яна 1842 року, цяпер рыма-каталіцкі касьцёл Маці Божай Нястомнай дапамогі.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Вэб-бачына, прысьвечаная жыхарам Берасту 
* Фатаздымкі і апісаньні Берасту 

Катэгорыя:Вёскі Малапольскага ваяводзтва
Абанкай

**Абанкай** () — горад у Пэру, сталіца дэпартамэнту Апурымак. Насельніцтва складае 51 462 жыхары.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Гарады Пэру
Прыстаўка (неадназначнасьць)

**Прыстаўка**

* Прыстаўка (мовазнаўства)
* Гульнявая прыстаўка
* Тэлевізійная прыстаўка
* Двайковыя прыстаўкі 
* Прыстаўкі СІ
* Прыстаўка — вёска ў Польшчы.
Аб’ектыў

**Аб’ектыў** — аптычная сыстэма або канструкцыя, якая выкарыстоўваецца ў фатаграфічнай тэхніцы для стварэньня сапраўднага аптычнага адваротнага відарысу, які потым адбіваецца на фатастужцы, экране, фотакатодзе тэлевізыйнай трубкі або іншым носьбіце, які захоўвае выяву хімічным ці электронным шляхам, або назіраецца праз акуляр (звычайна пасьля абарачальнай сыстэмы). Аб’ектыў аб’ядноўвае прамянёвую энэргію.

Вырабляюцца лінзавыя, люстраныя і люстрана-лінзавыя аб’ектывы. Могуць складацца зь некалькіх лінзаў.

Аб’ектывы для фотаапаратаў, відэакамэр, тэлескопаў, мікраскопаў прынцыпам дзеяньня не адрозьніваюцца, але адрозьніваюцца відам канструкцыі. Асноўнымі элемэнтамі фотаапарата зьяўляюцца непразрыстая камэры і аб’ектыў. Фатаграфічны аб’ектыў — гэта сыстэма аптычных лінз, заключаная ў спэцыяльную аправу. Аб’ектывы могуць як быць неаддзельнай часткай фотаапарату, або могуць быць замяняцца іншымі аб’ектывамі, каб скарыстацца іншымі значэньнямі фокуснай адлегласьці, дыяфрагмы і г. д. Аб’ектыў таксама характарызуецца дыямэтрам уваходнай зрэнкі, сьвятласілай, вуглом (полем) зроку, разьдзяляльнай здольнасьцю, адноснай адтулінай. Фокусная адлегласьць аб’ектываў тэлескапічных сыстэм дасягае некалькіх мэтраў, дыямэтар зрэнкі — ад некалькіх сантымэтраў (у гэадэзычных вымяральных ды падзорных трубах) да некалькіх мэтраў (у тэлескопах-рэфрактарах). Фатаграфаваньне малых аб’ектаў зручна рабіць фатаапаратамі з малой фокуснай адлегласьцю. Аб’ектывы мікраскопаў маюць фокусную адлегласьць ад 1,5 да 40 мм, малафарматных фотаапаратаў — ад 6 мм да 2 м (для аматарскай практыкі — ад 28 мм да 20 см).

Аб’ектыў тэлескопа-рэфрактара таксама завецца галоўнай лінзай і часта вырабляецца са шкла.

Хоць тэарэтычна аб’ектыў можа складацца з простай лінзы, на практыцы выпадае ствараць у аб’ектыве сыстэму лінз, каб выправіць (наколькі гэта магчыма) аптычныя абэрацыі, якія ўзьнікаюць пры гэтым. Некаторыя абэрацыі немагчыма выправіць, таму задачай стваральніка зьяўляецца знайсьці раўнавагу паміж складанасьцю сыстэмы і якасьцю, прымальнай для выкарыстаньня ў фатаграфіі і мэтазгоднай для масавай вытворчасьці.

## Глядзіце таксама
* Лінза

## Крыніцы

## Літаратура
* 

## Вонкавыя спасылкі