Суржык

**Су́ржык** (, ад царкоўнаславянскага *сурожь* — «сумесь рознага зерня з жытам») — моўны фэномэн, які ўзьнікае пры зьмяшэньні расейскай і ўкраінскай моваў, а дакладней, у выніку напаўненьня ўкраінскай мовы расейскім лексыкай, а часам і сынтаксісам. Суржык падобны да такіх моўных зьяваў, як крэольскія мовы і піджыны.

Ва Ўкраіне першапачаткова тэрмін «суржык» (без дадатковых азначэньняў) выкарыстоўваўся адносна ўкраінска-расейскага моўнага фэномэну, а пазьней яго значэньне пашырылася і цяпер пазначае элемэнты двзьвюх або некалькіх моваў, аб’яднаных штучна, без захаваньня нормаў літаратурнай мовы.

## Асаблівасьці
Некаторыя характэрныя праявы суржыку (у параўнаньні з нарматыўнай украінскай мовай):
* **ужываньне [[русізм]]аў замест нарматыўных ўкраінскіх адпаведнікаў**: *даже* (навіть), *да* (так), *нє* (ні), *када* (коли), *нє нада* (не потрібно), *єлє* (ледве), *щас*/*січас* (зараз), *всєгда* (завжди), *нікогда* (ніколи), *чуть-чуть* (трішки), *конєшно* (звичайно, звісно), *навєрно* (мабуть), *напрімєр* (наприклад), *допустім* (припустимо), *мєжду* (між), *вмєсто* (замість), *вродє*/*будто* (наче, начебто), *імєнно* (саме), *рядом* (поруч), *язик* (мова), *больніца* (лікарня), *циплята* (курчата), *предохранітєль* (запобіжник), *предсідатель* (голова), *почта* (пошта), *почтальйон* (листоноша) г.д.;
* **«украінізаваныя» формы расейскіх дзеясловаў**: *здєлав* (зробив), *дівся* (подівся), *унаслідував* (успадкував), *получав* (отримував), *щитав* («вважав» або «рахував» у залежнасьці ад кантэксту), *отдав* (віддав), *отключив* (вимкнув);
* **«украінізаваныя» формы расейскіх лічэбнікаў**: *вторий/втора*;
* **зьмешваньне ўкраінскіх і расейскіх формаў нявызначаных займеньнікаў**: *хто-то* (хтось), *шо-то* (щось), *як-то* (якось), *які-то* (якісь), *який-то* (якийсь), *чого-то* (чомусь, чогось), *кой-шо* (щось), *кой-які* (якісь);
* **парушэньне дзеяслоўнага кіраваньня, ужываньне прыназоўнікаў і склонаў на расейскі ўзор**: *по вулицям* замест *вулицями*, *на російській мові* замест *російською мовою*;
* **утварэньне найвышэйшай ступені параўнаньня прыметнікаў і прыслоўяў на ўзор расейскай мовы**: *самий головний* (найголовніший), *саме важне* (найважливіше);
* **утварэньне ад украінскіх дзеясловаў актыўных дзеепрыметнікаў на расейскі ўзор**: *відробивший*, *прийшовший*, *зробивший* (ва ўкраінскай мове гэтая граматычная форма адсутнічае);
* **словы і выразы, [[калкьа (лінгвістыка)|калька]]ваныя з расейскай**: *міроприємство*, *прийняти міри*, *прийняти участь*, *до цих пір*, *так як*, *бувший у користуванні*, *на протязі*;
* **у [[фанэтыка|вымаўленьні]] — рэдукцыя не[[націск]]ных [[галосн]]ых, аглушэньне звонкіх [[зычны]]х, замена [дж] і [дз] на [ж] і [з], таксама адсутнасьць чаргаваньня [к]/[ц], зрух націску на расейскі ўзор**: *када*, *розгаварювать*, *росписуваться*, *звонять*, *нахожуся*, *жінкє*, *в восьмирічкі*, *говоря́ть*), **адсутнасьць чаргаваньня «о/і» або «е/і»** *корова/коров*, *голова/голов* замест *корів*, *голів*;
* **актыўнае выкарыстаньне [е] () у пазыцыі пасьля зычнай, асабліва ў расейскіх запазычаньнях і пад націскам**: *пєрвий*, *дєлають*, *свєт*, *архітєктор*, *Вєра*, *шалфєй* і гэтак далей.

## Ужываньне
Расейска-ўкраінскі суржык распаўсюджаны ў побытавых зносінах жыхароў многіх рэгіёнаў Украіны, а таксама мясцовасьцяў на тэрыторыі Расеі, дзе пражывае ўкраінскае насельніцтва — на Старадубшчыне, Куршчыне, Падоньні, Кубані, Стаўрапольшчыне, Цершчыне, Паволжы, Паўральлі, Заходняй Сыбіры і іншых. Ва Ўкраіне суржык мае найбольшае распаўсюджаньне ў рэгіёнах шырокага выкарыстаньня расейскай мовы ў гарадох — Усход, Поўдзень. У пераважна ўкраінскамоўных рэгіёнах ягонае выкарыстаньне рэзка звужанае.

Паводле дадзеных дасьледаваньняў Кіеўскага міжнароднага інстытуту сацыялёгіі, у 2003 годзе распаўсюджанасьць «суржыкамоўнасьці» сярод дарослага насельніцтва розных рэгіёнаў Украіны складала ад 2,5% (Заходні рэгіён) да 21,7% (Усходне-Цэнтральны рэгіён), а ў цэлым па Ўкраіне — каля 12%. Але варта ўлічваць, што празь відавочныя праблемы з правядзеньнем выразнай мяжы паміж «суржыкамоўнасьцю», ужываньнем асобных элемэнтаў суржыку і «чыстай» ўкраінамоўнасьцю альбо расейскамоўнасьцю такія ацэнкі могуць быць толькі прыблізнымі.

Варта таксама зьвярнуць увагу на існаваньне спрадвечных дыялектаў, якія былі прамежкавымі паміж дыялектамі старажытнарускай мовы і склалі аснову сучасных літаратурных украінскай і расейскай моваў. Гэтыя дыялекты могуць утрымліваць некаторыя пераходныя расейска-ўкраінскія рысы, але ў лінгвістыцы не адносяцца да суржыку. Паходжаньне суржыку звычайна трактуецца гісторыкамі як вынік узаемадзеньняў у прамысловых цэнтрах паўднёвага ўсходу Ўкраіны канца XIX ст. Гэта ў некаторай ступені збліжае сутнасьць суржыку з трасянкай, зь ёю суржык таксама падзяляе прыроду ўласнай структуры (кантактаваньне дзьвюх блізкароднасных моваў).

## Глядзіце таксама
* Трасянка

## Вонкавыя спасылкі
* Ігар Клімаў Беларуская трасянка і ўкраінскі суржык вачыма навукоўцаў
* «Як мы кажам» — пра памылковае словаўжываньне, памылкі лексічнага і фразеалягічнага характару.

Катэгорыя:Украінская мова
Катэгорыя:Расейская мова
Катэгорыя:Мовы Ўкраіны