Гардэрык

**Гардэрык** (*Hardarik, Harderik*) — легендарны кароль гэпідаў, згаданы ў хроніцы Мацея Стрыйкоўскага як зьвязьнік гунскага правадыра Атылы й вайскавод войскаў агульных продкаў ліцьвінаў, яцьвягаў і куманаў.  

## Змест легенды

### Паходжаньне
Згодна з крыніцамі, гэпіды, якімі кіраваў Гардэрык, былі аднаго паходжаньня з готамі. Аўтар хронікі сьцьвярджае, што менавіта гэпіды зьяўляюцца сапраўднымі продкамі літоўскага народу. Гэты народ апісваецца як ваяўнічы, драпежны, прывыклы жыць рабункам.

#### Падзел народа

* **[[Прусы]]**: Частка іх засталася ў мора ў Прусыі (дзе першым каралём названы Вейдэвут), засталася ; зь імі доўга ваявалі крыжакі й усіх іх вынішчылі.
* **[[Жамойты]]. [[Латышы]]. [[Ліцьвіны|Літоўцы]]**: Частка асела ў пустынях, на тэрыторыях будучых Жамойці (Жмудзі), Літвы й Латвіі.
* **[[Яцьвягі]]**: Іншыя, напрыклад, яцьвягі, адцягнуўшыся на захад, здабылі сабе айчыну ў Падляшшы.
* **[[Куманы]]**: А на поўдні, у палях, дзе цяпер Падолія, Канеў, Чаркасы, Ачакаў, Крым, Перакоп, зайшоўшы туды, памнажаліся іншыя, якія ад пражывання ў полі былі названыя полаўцамі.

#### Іншая вэрсія
Літоўскі народ здаўна пайшоў ад [жыхароў] заморскіх краінаў Паўночнага мора, якіх гісторыкі таксама клічуць Гепіды, па-гоцку: лянівыя. Бо, будучы аднаго роду з ваяўнічымі готамі, на сваіх караблях [гепіды] не сьпяшаючыся перабраліся за імі ў Прусыю, бо іх папярэднікі готы ўжо сышлі з Прусыі ў Вугоршчыну. Бельскі высьветліў, што літоўцы былі з готаў, якія прыйшлі ў Прусыю не з Вугоршчыны, а з палёў, якія ляжалі за Кіевам. Жмудзіны, ліфляндцы й літоўцы [адбыліся] ад гепідаў. Бадзяючыся ў мора й не маючы належнага рыштунку, яны не асьмеліліся рушыць за сваімі. Так што некаторыя зь іх засталіся ў Прусыі - тыя, зь якімі доўга ваявалі (czynіlі) крыжакі; некаторыя аселі ў пустых землях каля мора, дзе сёньня жывуць жмудзіны й ліфлянты; некаторыя пайшлі на поўдзень, як куманы, а некаторыя на захад, як яцьвягі. **Куманы, Яцьвягі.**

### Гэпіды ў войске Атылы

Гардэрык і яго гэпіды/літоўцы добраахвотна далучыліся да войска Атылы. Прычынай гэтага называецца іхні ваяўнічы характар і прага да здабычы. Яны апісваюцца як верныя зьвязьнікі («у падпарадкаваньні пры ўсякай патрэбе бываў», «па-прыяцельску») ваяўнічага гунскага караля. Войска Гардэрыка ўдзельнічала ў паходах Атылы ў Галію (Францыю), Італію й Тракію. Крыніца асабліва падкрэсьлівае прысутнасьць літоўцаў у войску Атылы каля 428 году ад Нараджэньня Хрыстовага (у тэксьце ёсьць розначытаньне: 418 ці 428 год). 

Гэта ўскосна пацьвярджаецца згадкай, што Атыла арганізаваў сыстэму з чатырох кур’ерскіх станцый (*postі* ці *podwodnі*) для хуткай дастаўкі вестак з усяго сьвету, і адна з гэтых станцый знаходзілася у Літве. Гардэрык граў значную ролю ў бітве на Каталаунскіх палёх (451 год), дзе войскі Атылы сутыкнуліся з рымска-вэстгоцкай кааліцыяй пад камандаваньнем Флавія Эцыя. Згодна з крыніцай, Гардэрык камандаваў сваімі гэпідамі ў баі супраць вэзэготаў (вэстготаў) пад правадырствам караля Тэадорыха І. У той жа час Валамір (Уладзімір) — кароль остроготаў атаў (готаў усходніх), чые землі асацыююцца з Валыньню й Астрогам — змагаўся на правым флянгу супраць рымскіх войскаў Эцыя. Бітва апісана як надзвычай крывапралітная, у ёй загінула сто восемдзесят тысячаў мужоў.

## Атаясьненьі з Ардарыхам
В.М. Тацішчаў спасылаецца на Стрыйкоўскага, які згадваў Гардэрыка, паплечніка Атылы. Так у «Гісторыі пра Атыла, караля вугорскага» (канец XVІ ст.), які ўзыходзіць да больш старажытнай крыніцы, маецца згадка падуладнага Атыле Ардарыка («*…Гэръдэрык, кроль кгэпидов велми можнои и вылечшыи, а для зацных справъ велико славныи…*». Верагодна, першапачаткова аўтар гэтай аповесьці пры асьвятленьні фактаў зь біяграфіі Ардарыка кампанаваў свой твор з розных крыніц, т.я. у іншым месцы ён называе гэпідскага караля зусім па-іншаму

А.М. Весялоўскі, які дасьледаваў гэтыя крыніцы ў канцы XІX стагодзьдзя, а менавіта гэпідскага ўладара Ардарыха, які ня толькі добраахвотна далучыўся да гунаў, захоўваючы пэўную аўтаномію, але ў далейшым падняў паўстаньне супраць сыноў Атылы й стаяў на чале антыгунскай кааліцыі ў бітве пры Недао.

## Крыніцы

Катэгорыя:Міталягічныя каралі