Докшыцы

**До́кшыцы** — места ў Беларусі, у вярхоўі ракі Бярэзіны. Адміністрацыйны цэнтар Докшыцкага раёну Віцебскай вобласьці. Насельніцтва на 2018 год — 6954 чалавекі. Знаходзяцца за 200 км ад Віцебску, за 12 км ад чыгуначнай станцыі Параф’янаў (лінія Маладэчна — Полацак). Аўтамабільныя дарогі на Вялейку, Глыбокае, Лепель і Бягомель.

Докшыцы — даўняе мястэчка гістарычнай Меншчыны. Да нашага часу тут захавалася драўляная царква Яна Багаслова, помнік архітэктуры XIX ст.

## Назва

Дага або Дака (Dago, Dacco) — імя германскага паходжаньня. Іменная аснова -даг- (-дак-) (імёны ліцьвінаў Дакель, Шыдаг, Ядаг; германскія імёны Dacilus, Sidag, Adago) паходзіць ад германскага daga 'палымяны, зіхатлівы, яркі, бліскучы'. У Польшчы бытавала германскае імя Докаш (Dokosz).

На думку географа Вадзіма Жучкевіча, тапонім мае балтыйскае паходжаньне а, на думку Тодара Кашкурэвіча, мае зьвязак з богам Перуном. Таксама існуе меркаваньне, што назва паселішча ўтварылася ад кельцкага док — 'месца малацьбы'.

У прывілеях вялікіх князёў (на лаціне) ўпамінаюцца як *Doxiczane*.

## Гісторыя

### Вялікае Княства Літоўскае

Першы пісьмовы ўпамін пра Докшыцы зьмяшчаецца ў грамаце вялікага князя Вітаўта, выдадзенай 13 студзеня 1407 году ў Вільні. У ёй намесьнік віленскі Войцех Манівід атрымаў пацьверджаньне на сёлы і сялянаў-даньнікаў у Харэцкай воласьці, сярод якіх называюцца даньнікі «доксычане» (*doxyczane*).

На мяжы XVI—XVІI стагодзьдзяў Докшыцы атрымалі статус мястэчка. У розныя часы аднайменны маёнтак знаходзіўся ў валоданьні Манівідаў, Радзівілаў, Гальшанскіх, Кішкаў, Пацаў, Осьцікаў, Сангушкаў, капітулы Жамойцкага біскупства, Юдзіцкіх, Гутаровічаў.

Згодна з адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформай 1565—1566 гадоў Докшыцы ўвайшлі ў склад Менскага павету Менскага ваяводзтва. За часамі Інфлянцкай вайны ў 1575 годзе ваколіцы мястэчка сталі адной з асноўных апорных базаў Стэфана Баторыя пры вызваленьні Полаччыны ад маскоўскіх захопнікаў.

У 1608 годзе Станіслаў Кішка заснаваў у Докшыцаў касьцёл Найсьвяцейшай Тройцы, пры якім з 1781 году пачаў дзеяць невялікі кляштар. У Вялікую Паўночную вайну (1700—1721) у 1708 годзе мястэчка спалілі швэды.

### Пад уладай Расейскай імпэрыі

У выніку другога падзелу Рэчы Паспалітай (1793 год) Докшыцы апынуліся ў складзе Расейскай імпэрыі, дзе сталі цэнтрам павету (з 1797 году — цэнтар воласьці Барысаўскага павету). У 1795 годзе паселішча атрымала статус места. 22 студзеня 1796 году адбылося зацьверджаньне мескага гербу: «*у зялёным полі два ўзгоркі, на якіх ляжаць збаны, зь іхніх гарлавін выцякаюць срэбныя крыніцы*». На 1800 год у Докшыцах было 152 двары, зь якіх Мілашэвічу належалі 106 (35 хрысьціянскіх і 71 юдэйскі), 42 двары (у тым ліку 12 юдэйскіх) складалі частку ўдавы Людвігі Гутаровіч і называліся Докшыцкай Слабадой. У мястэчку існавалі 2 царквы і юдэйская малітоўная школа. У Докшыцах штогод праводзіўся кірмаш у дзень Сьвятой Тройцы, у Докшыцкай Слабадзе — у дзень Узьвіжаньня Сьвятога Крыжа.

У Вайну 1812 году праз Докшыцы ў ліпені прайшлі войскі віцэ-караля Італіі Я. Багарнэ, а ў кастрычніку — часткі корпусу генэрала К. Ф. Врэдэ, якія разрабавалі мястэчка. У 1824 годзе ў Докшыцах дзеяла суконная майстэрня Давіда Шапіры. У час вызвольнага паўстаньня ў красавіку — траўні 1831 году каля Докшыцаў адбыліся баі вялейскіх паўстанцаў С. Радзішэўскага з расейскімі карнікамі.

Па скасаваньні прыгоннага права ў 1861 годзе Докшыцы сталі цэнтрам аднайменнай воласьці. У 1863 годзе тут збудавалі новую царкву-мураўёўку. У 1868 годзе ў Докшыцах быў 1 мураваны і 266 драўляных дамоў, мураваная царква, драўляны касьцёл, 4 юдэйскія малітоўныя дамы, 22 крамы, 17 шынкоў, 3 бровары і паравы млын. У мястэчку штотыднёва праходзілі таргі (больш значныя праводзіліся ў аўторак на масьленічным тыдні і ў сьвята Прачыстай 15 жніўня). У XIX ст. канчаткова сфармавалася вулічная сетка Докшыцаў (цэнтральныя Барысаўская, Даўгінаўская, Глыбоцкая і Полацкая вуліцы, да іх прымыкалі — Ветраная, Сянная, Татарская і іншыя). У канцы XIX ст. у Докшыцах пачалі дзейнасьць пазыка-ашчаднае і пажарнае таварыствы.

З 1902 году ў Докшыцах працавала 2-клясная пачатковая вучэльня (з 1907 году — 4-клясная, з 1913 году — вышэйшая пачатковая). У 1904 годзе ў мястэчку было 435 драўляных і 1 мураваны дамоў, 2 гасьцініцы, 2 сукнавальні (працавалі 3 рабочыя), 1 аптэка і 2 аптэкарскія крамы. У час Першай сусьветнай вайны Докшыцы былі прыфрантавым местам (у верасьні 1915 году іх ненадоўга займалі войскі Нямецкай імпэрыі), у 1918 годзе — места зноў занялі нямецкія войскі.


Dokšycy. Докшыцы (A. Adam, 18.07.1812).jpg|Сядзіба. А. Адам, 1812 г.
Dokšycy, Pakroŭskaja. Докшыцы, Пакроўская (1887) (2).jpg|Праект Пакроўскай царквы-мураўёўкі, 1887 г.
Dokšycy, Trajecki. Докшыцы, Траецкі (1901-17).jpg|Касьцёл, малюнак да 1918 г.
Dokšycy, Kaplica. Докшыцы, Капліца (K. Biske, 1918).jpg|Капліца. К. Біске, 1918 г.


### Найноўшы час
25 сакавіка 1918 году згодна з Трэцяй Устаўной граматай Докшыцы абвяшчаліся часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 году ў адпаведнасьці з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі яны ўвайшлі ў склад Беларускай ССР.

З 20 жніўня 1919 да ліпеня 1920 году Докшыцы займалі польскія войскі, пазьней бальшавікі, потым зноў палякі. Згодна з умовамі Рыскай мірнай дамовы 1921 году Докшыцы апынуліся ў складзе міжваеннай Польскай Рэспублікі, дзе сталі цэнтрам гміны Дзісенскага павету Віленскага ваяводзтва. У гэты час у месьце быў 491 будынак.

У 1939 годзе Докшыцы ўвайшлі ў БССР, дзе 15 студзеня 1940 году сталі цэнтрам раёну Вялейскай вобласьці (у 1962—1965 гадох былі ў складзе Глыбоцкага раёну). У Другую сусьветную вайну з 9 ліпеня 1941 году да 2 ліпеня 1944 году места знаходзілася пад нямецкай акупацыяй.


Dokšycy, Rynak. Докшыцы, Рынак (T. Boretti, 1894).jpg|Рынак. Ю. Барэці, 1891 г.
Dokšycy, Trajecki. Докшыцы, Траецкі (1914) (2).jpg|Касьцёл, каля 1914 г.
Dokšycy, Barysaŭskaja. Докшыцы, Барысаўская (1903-40).jpg|Вуліца Барысаўская. Царква-мураўёўка, 
Dokšycy, Barysaŭskaja. Докшыцы, Барысаўская (1930-39).jpg|Вуліца Барысаўская. Магістрат, 1930-я гг.

Dokšycy, Daŭhinaŭskaja. Докшыцы, Даўгінаўская (1900).jpg|Вуліца Даўгінаўская. Казьмадзям’янаўская царква, да 1900 г.
Dokšycy, Połackaja. Докшыцы, Полацкая (1942).jpg|Вуліца Полацкая. Царква Яна Багаслова, да 1939 г.
Dokšyckaja synagoga. Докшыцкая сынагога (1919-39).jpg|Сынагога, да 1939 г.
Dokšycy, Rynak. Докшыцы, Рынак (1939-49).jpg|Рынак. Старая камяніца, да 1950 г.


## Насельніцтва
### Дэмаграфія


ImageSize = width:auto height:150 barincrement:27
PlotArea = left:50 bottom:20 top:15 right:15
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
Colors =
  id:linegrey2 value:gray(0.9)
  id:linegrey value:gray(0.7)
  id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8)
  id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:8000
ScaleMajor = unit:year increment:2000 start:0 gridcolor:linegrey
ScaleMinor = unit:year increment:400 start:0 gridcolor:linegrey2
PlotData =
  color:cobar width:15
  bar:1800 from:0 till:1118 
  bar:1868 from:0 till:1613 
  bar:1897 from:0 till:3642 
  bar:1904 from:0 till:4103 
  bar:1921 from:0 till:3004 
  bar:1939 from:0 till:3600 
  bar:1959 from:0 till:2100 
  bar:1971 from:0 till:3900
  bar:1991 from:0 till:7200
  bar:2004 from:0 till:7000
  bar:2009 from:0 till:6628
  bar:2018 from:0 till:6954
TextData=
  fontsize:10px pos:(25,195)
  text:



* **XVIII стагодзьдзе**: 1800 год — 1118 чал.
* **XIX стагодзьдзе**: 1868 год — 1613 чал.; 1881 год — 5,6 тыс. чал.; 1897 год — 3642 чал, зь іх паводле стану 119 шляхты, 6 духоўнага стану, 30 купцоў, 3124 мяшчанаў, 337 сялянаў, 14 іншаземцаў; паводле веры 439 праваслаўных, 361 каталік, 1 старавер, 4 пратэстанты, 75 магамэтанаў, 2762 юдэі.
* **XX стагодзьдзе**: 1904 год — 4103 чал.; 1921 год — 3004 чал.; 1939 год — 3,6 тыс. чал.; 1959 год — 2,2 тыс. чал.; 1971 год — 3,9 тыс. чал.; 1991 год — 7,2 тыс. чал.; 1993 год — 7,4 тыс. чал.; 1997 год — 7,4 тыс. чал.
* **XXI стагодзьдзе**: 2004 год — 7,0 тыс. чал.; 2006 год — 6,9 тыс. чал.; 2008 год — 6912 чал.; 2009 год — 6628 чал. (перапіс); 1 студзеня 2010 году — 6,6 тыс. чал.; 2016 год — 6906 чал.; 2017 год — 6827 чал.; 2018 год — 6954 чал.

### Адукацыя
У Докшыцах працуюць 3 агульнаадукацыйныя школы, дзіцячая школа мастацтваў.

### Культура
Дзеюць мескі цэнтар культуры, дом рамёстваў, 2 бібліятэкі.

### [[Мас-мэдыя]]
У месьце выдаецца раённая газэта «Родныя вытокі».

## Забудова
### Плян
Генэральны плян Докшыцаў (1977 год) улічвае захаваньне гістарычнай структуры паселішча. Асноўная тэрыторыя места знаходзіцца на правым беразе Бярэзіны. Тут разьмяшчаецца адміністрацыйна-грамадзкі цэнтар. Забудова пераважна 1-павярховая, ёсьць групы 2—3-павярховых сэкцыйных будынкаў.

### Вуліцы і пляцы

У тэлефонным даведніку 1939 году ўпамінаюцца Польная і Рынкавая вуліцы.

## Эканоміка
Прадпрыемствы харчовай прамысловасьці.

## Транспарт
Праз Докшыцы праходзяць аўтамабільныя дарогі  (Лагойск — Глыбокае — граніца Латвіі),  (Вушачы — Вялейка) і  (Багушэўск (ад ) — Лепель — Мядзел).

Места мае рэгулярнае аўтобуснае злучэньне зь Менскам, Віцебскам і інш.

## Турыстычная інфармацыя
### Інфраструктура
У Докшыцах дзее дом рамёстваў (у колішняй царкве Сьвятога Апостала Яна Багаслова). Спыніцца можна ў гасьцініцы «Докшыцы».

### Славутасьці
* Забудова гістарычная (XVІІI — пачатак ХХ ст.; фрагмэнты)
* Млыны (1920-я)
* Могілкі: польскія вайсковыя часоў вайны 1920 году, каталіцкія, праваслаўныя, татарскія (Мізар), юдэйскія
* Мячэт (1925)
* Сядзіба Мікульскіх (XIX ст.)
* Царква Покрыва Багародзіцы (1900—1903; мураўёўка)
* Царква Сьвятога Апостала Яна Багаслова (1863)

### Страчаная спадчына
* Капліцы могілкавыя: рымска-каталіцкая (XVIII ст.), праваслаўная
* Касьцёл Найсьвяцейшай Тройцы (1608)
* Сынагога
* Сядзіба
* Царква Сьвятых Космы і Даміяна (XVІ ст.)

## Галерэя

Докшыцы. Былая царква Яна Багаслова (01).jpg|Царква Яна Багаслова
Dokšycy. Докшыцы (4.06.2008).jpg|Пакроўская царква-мураўёўка
Докшыцы. Паштовая станцыя.jpg|Паштовая станцыя
Докшыцы. Млын (03).jpg|Стары млын

Докшыцы. Замалёўкі (07).jpg|Старая камяніца
Докшыцы. Замалёўкі (05).jpg|Старая камяніца
Dokšycy. Докшыцы (2008).jpg|У цэнтры места
Dokšycy. Докшыцы (06.2008).jpg|Дзіцячая школа мастацтваў


## Месты-сябры

## Асобы
* Карл Лупіновіч (1891—1937) — каталіцкі сьвятар, удзельнік беларускага хрысьціянскага руху
* Віктар Маркавец (1947—2013) — мастак
* Валеры Собаль (нар. 1955) — навуковец-фізык
* Яўген Таргонскі (нар. 1953) — навуковец-матэматык
* Надзея Хадасевіч-Лежэ (1904—1983) — мастачка

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 
* 
* 
* 
*  S. 93.

## Вонкавыя спасылкі
* Докшыцы, Radzima.org