open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Антанін Янаўшак

**Антанін Янаўшак** (; 22 жніўня 1877 году, Німбурк, Чэхія, — 30 сакавіка 1941 году) — дзяяч чэхаславацкага і сусьветнага рабочага руху.

Янаўшак працаваў машынным манцёрам. У 1895 годзе ён уступіў у Чэхаславянскую сацыял-дэмакратычную рабочую партыю. З 1906 году Янаўшак працаваў журналістам і быў рабочым-актывістам.

З 1918 году жыў у Будапэшце, актыўна ўдзельнічаючы ў мясцовым рэвалюцыйным працэсе. У 1919 годзе Яноўшак ўзначаліў чэхаславацкую сэкцыю пры ЦК Вугорскай камуністычнай партыі. З 20 чэрвеня па 7 ліпеня 1919 году — старшыня Рэвалюцыйнага ўрадавага савета Славацкай Савецкай Рэспублікі.

У жніўні 1919 году, пасьля падзеньня Савецкай улады ў Вугоршчыне і ўстанаўленьня правай дыктатуры Міклаша Хорты быў зьняволены ў турму, аднак у 1920 годзе перададзены чэхаславацкім уладам. У тым жа годзе прыняў удзел у прэзыдэнцкіх выбарах, якія праходзілі ў парлямэнце, дзе выставіў сваю кандыдатуру супраць Томаша Масарыка, але атрымаў толькі 2 дэпутацкія галасы.

У 1921 годзе спрабаваў нелегальна перабрацца ў Савецкі Саюз, але быў затрыманы і абвінавачаны ў дзяржаўнай здрадзе. У 1922 годзе зьехаў у СССР. Янаўшак стаў прадстаўніком Чувашскай аўтаномнай вобласьці ў Міжрабдапе, займаўся дапамогай галадаючым Чувашыі. Заснаваў дзіцячы дом імя У. І. Леніна ў Чэбаксарах. Імем Янаўшака названа вуліца ў гэтым горадзе. Па некаторых дадзеных, стаў ахвярай сталінскіх рэпрэсій, па іншых — памёр натуральнай сьмерцю.

## Крыніцы

Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Славаччыны
Катэгорыя:Марксісты
Катэгорыя:Рэпрэсаваныя
Катэгорыя:Чувашыя
Катэгорыя:Славацкая Савецкая Рэспубліка
Мішэль Фуко

**Поль-Мішэ́ль Фуко́** ці проста **Мішэ́ль Фуко́** (; 15 кастрычніка 1926, Пуат'е — 25 чэрвеня 1984, Парыж) — францускі філёзаф, тэарэтык культуры і гісторык. 

## Жыцьцяпіс
Атрымаў адукацыю ў Сарбоне, вывучаў псыхалёгію і філязофію ў Лільскім унівэрсытэце. Выкладаў у розных францускіх унівэрсытэтах. 

Стварыў першую ў Францыі катэдру псыхааналізу, быў выкладчыкам псыхалёгіі ў Вышэйшай нармальнай школе і ва ўнівэрсытэце горада Ліль, загадваў катэдрай гісторыі сыстэмаў мысьленьня ў Калеж дэ Франс. Працаваў у культурных прадстаўніцтвах Францыі ў Польшчы, ФРГ і Швэцыі. Кнігі Фуко аб сацыяльных навуках, мэдыцыне, турмах, праблеме вар’яцтва і сэксуальнасьці зрабілі яго адным з самых уплывовых мысьляроў XX стагодзьдзя.

Ён быў адным зь першых вядомых дзеячаў, якія памерлі ад СНІДу ў Францыі. Ягоны партнэр, Даніэль Дэфэр, заснаваў асацыяцыю AIDES у ягоны гонар.

## Кнігі

* Maladie mentale et personnalité, Paris, Presses universitaires de France, coll. «Initiation Philosophique», 1954, 113 p. ()
* Folie et déraison. Histoire de la folie à l'âge Classique, Paris, Librairie Plon, s.d. (1961), xi-672
* Naissance de la clinique. Une archéologie du regard médical, Paris, Presses universitaires de France, 1963.
* Raymond Roussel, Paris, Éditions Gallimard, 1963.
* Les Mots et les Choses. Une archéologie des sciences humaines, Paris, Éditions Gallimard, coll. «Bibliothèque des sciences humaines», 1966.
* L'Archéologie du savoir, Paris, Éditions Gallimard, coll. «Bibliothèque des Sciences humaines», 1969.
* L'Ordre du discours, Paris, Éditions Gallimard, 1971.
* Ceci n'est pas une pipe : Sur Magritte, Fontfroide-le-Haut, Fata Morgana, 1973.
* Surveiller et punir. Naissance de la prison, Paris, Éditions Gallimard, 1975.
* Histoire de la sexualité, vol. 1 : La Volonté de savoir, Paris, Éditions Gallimard, 1976.
* Histoire de la sexualité, vol. 2 : L'Usage des plaisirs, Paris, Éditions Gallimard, 1984.
* Histoire de la sexualité, vol. 3 : Le Souci de soi, Paris, Éditions Gallimard, 1984.
* Histoire de la sexualité, vol. 4 : Les Aveux de la chair, Paris, Éditions Gallimard, 2018.

## Крыніцы

Катэгорыя:Францускія філёзафы
Катэгорыя:Выпускнікі Вышэйшай нармальнай школы (Парыж)
Нэфэртыці

**Нэфэртыці** (Нэфэр-Нэфэру-Атон Нэфэртыці, ст.-эгіп. Nfr-nfr.w-Jtn-Nfr.t-jty, «Найпрыгажэйшая [з] прыгажунь Атона, Прыгажуня Прыйшла») — галоўная жонка (ст.-егтп. Хемэт -Урт (hmt-wr.t)) старажытнаэгіпецкага фараона XVIII дынастыі Эхнатона (каля 1351—1334 да н. э.), час кіраваньня якога адзначыўся буйнамаштабнай рэлігійнай рэформай. Роля самой царыцы ў правядзеньні «сонцапаклончага перавароту» спрэчная.

Яна стала знакамітай дзякуючы бюсту, у цяперашні час выстаўлены ў Новым музэі Бэрліну. Бюст зьяўляецца адным з самых капіяваных твораў старажытнага Эгіпту. Скульптура, як лічыцца, зьяўляецца працай Тутмаса, бо яна была знойдзена ў ягонай майстэрні. Бюст адрозьніваецца адлюстраваньнем адносна рэалістычных прапорцыяў асобы.

## Вонкавыя спасылкі

* Staatliche Museen zu Berlin

Катэгорыя:Старажытны Эгіпет
Рэкляма

**Рэкляма** (ад лац. Reclamare — «сьцьвярджаць, выкрыкваць, пратэставаць») — інфармацыя, распаўсюджаная любым спосабам, у любой форме і з выкарыстаньнем любых сродкаў, адрасаваная няпэўнаму колу асобаў і накіраваная на прыцягненьне ўвагі да аб’екта рэклямаваньня, фармаваньне або падтрыманьне цікавасьці да яго і яго прасоўваньне на рынку.

## Сеціва
У 2012 г. на сеціва прыпадала 19,5% сусьветных выдаткаў на рэкляму. Аб’ём рынку склаў $99 млрд. (+16,2% параўнальна з 2011 г.), у тым ліку $38,3 млрд у Паўночнай Амэрыцы, $30,6 млрд у Ціхаакіянскай Азіі, $24,1 млрд у Заходняй Эўропе.

## Беларусь
У 2009 г. толькі 1% рэклямы ў краіне выйшаў па-беларуску. У 2010 г. 60% рэклямы на тэлебачаньні прыпадала на тавары і паслугі *беларускіх* прадпрыемстваў.

## Глядзіце таксама
* Рэклямны шчыт

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Маркетынг
Павал Курлоў

**Павал Рыгоравіч Курлоў** (1860—1923) — расейскі дзяржаўны дзяяч.

## Біяграфія
Нарадзіўся ў дваранскай сям’і. У 1879 годзе скончыў Мікалаеўскае кавалерыйскае вучылішча. Служыў у лейб-гвардыі Конна-грэнадэрскага палка, у Таўрагенскай, Бакінскай, Пецярбурскай брыгадах памежнай варты.

У 1888 годзе скончыў Ваенна-юрыдычную акадэмію, служыў у пракурорскім наглядзе. Прыкамандзіраваны да пракурорскага нагляду Маскоўскай вайсковай акругі. З 1890 у ведамстве Міністэрства юстыцыі (таварыш пракурора Кастрамскога, Цьвярскога, Уладзімерскага, Маскоўскага акруговых судоў). У 1891 звольнены з ваеннай службы. З 1899 пракурор пры Валагодзкай акруговым судзе, з 1900 намесьнік пракурора Маскоўскай судовай палаты.

З 1903 году — Курскі віцэ-губэрнатар. З 1905 году менскі губэрнатар. Губэрнатарства яго прыйшлося на час рэвалюцыі 1905 году.  З яго згоды 18 кастрычніка 1905 г. у Менску адбыўся расстрэл дэманстрантаў Мінскага гарнізона (Курлоўскі расстрэл). Курлоў душыў рэвалюцыйныя выступленьні, на яго жыцьцё было некалькі замахаў.

З 1906 г. чалец Савета міністра ўнутраных справаў. У красавіку-жніўні 1907 году — в. а. віцэ-дырэктара дэпартамэнта паліцыі. З 1907 году — начальнік Галоўнага турэмнага кіраваньня міністэрства юстыцыі. З 1909 году — таварыш міністра ўнутраных справаў, загадчык паліцыяй, камандзір асобнага корпуса жандараў. Генэрал-лейтэнант. Пасьля забойства Сталыпіна ў 1911 годзе звольнены ў адстаўку.

У гады Першай сусьветнай вайны быў пры галоўным начальніку забесьпячэньня Паўночна-Заходняга фронту, затым памочнік галоўнага начальніка Дзьвінскага ваеннай акругі па грамадзянскай часткі У 1916 г. на працягу двух месяцаў знаходзіўся на пасадзе таварыша міністра ўнутраных справаў.

Катэгорыя:Мэмуарысты
Катэгорыя:Менскія губэрнатары
Генрых VIII

**Генрых VIII Т’юдар** (; 28 чэрвеня 1491, Грынвіч — 28 студзеня 1547, Лёндан) — кароль Ангельшчыны з 22 красавіка 1509 году, сын і спадчыньнік караля Генрыха VII, другі брытанскі манарх з дынастыі Цюдораў. Са згоды Рымскай каталіцкай царквы, ангельскія каралі называліся таксама «ўладарамі Ірляндыі», аднак ў 1541 годзе, пасьля адлучэньня Генрыха VIII ад каталіцкай царквы, ірляндзкі парлямэнт надзяліў яго тытулам «Кароль Ірляндыі».

Адукаваны і адораны, Генрых кіраваў як прадстаўнік эўрапейскага абсалютызму, да канца цараваньня жорстка перасьледваў сваіх сапраўдных і ўяўных палітычных апанэнтаў.

Генрых VIII больш за ўсё вядомы незвычайным для хрысьціяніна лікам шлюбаў — усяго ў караля было 6 жонак, зь якіх ён з двума разьвёўся, а двух пакараў сьмерцю па абвінавачваньні ў здрадзе.

## Крыніцы

Катэгорыя:Каралі Ангельшчыны
П’ер-Сымон Ляпляс

**П’ер-Сымон Ляпляс** (фр. Pierre-Simon Laplace;  — ) — выбітны францускі матэматык, фізык і астраном; вядомы працамі ў галіне нябеснай мэханікі, дыфэрэнцыяльных раўнаньняў, адзін са стваральнікаў тэорыі імавернасьцяў. Заслугі Ляпляса ў галіне чыстай і прыкладной матэматыкі і асабліва ў астраноміі велічэзныя: ён ўдасканаліў амаль усе аддзелы гэтых навук. Быў чальцом Францускага Геаграфічнага таварыства.

Быў навуковым кіраўніком Міхаіла Астраградзкага.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Францускія матэматыкі
Катэгорыя:Францускія фізыкі
Катэгорыя:Францускія астраномы
Генрых VII (кароль Ангельшчыны)

**Генрых VII** (; 28 студзеня 1457, замак Пембрук, Пембрукшыр, Ўэйлз — 21 красавіка 1509) — кароль Ангельшчыны і васпан Ірляндыі (1485—1509), першы манарх з дынастыі Цюдораў.

Заняў трон пад уплывам Ланкастэраў. Дынастыя Цюдораў зьяўляецца галіной Ланкастэраў.

## Іншыя падзеі
  
Генрых VII быў ашчадным манархам, значна ўмацаваў бюджэт Ангельшчыны, зруйнаваны ў гады Стогадовай вайны і вайны Пунсовай і Белай ружы. Для суду над дваранамі пры ім быў заснаваны адмысловы орган — Зорная палата.

Да ліку векапомных падзеяў праўленьня Генрыха VII адносіцца падтрыманая ім экспэдыцыя італьянца на ангельскай службе Джаваньні Кабота (ён жа Джон Кабот) у Амэрыку і адкрыцьцё Ньюфаўндлэнда. Таксама па просьбе Генрыха вядомы гісторык Палідор Вэргілій пачаў пісаць «Гісторыю Ангельшчыны».

Кароль пахаваны ў Ўэстмінстэрскім абацтве, побач са сваёй жонкай, Лізаветай Ёркскай, якую ён перажыў на сем гадоў.

Яму ўспадкаваў другі сын, Генрых VIII.

## Крыніцы

Катэгорыя:Каралі Ангельшчыны
Катэгорыя:Прэтэндэнты на трон Францыі
Ядро Зямлі

**Ядро Зямлі** — цэнтральная геасфэра Зямлі.

Існаваньне ядра Зямлі ўстаноўлена нямецкім сэйсмолягам Э. Віхертам у 1897. Глыбіня заляганьня (2900 км) вызначана ў 1910 амэрыканскім геафізыкам Б. Гутэнбэргам. Паводле запісаў пругкіх ваганьняў, выкліканых глыбокімі землятрусы, верхняя мяжа ядра зафіксавана на глыбіні 2870—2920 км. На ёй папярочныя сэйсмічныя хвалі затухаюць, а падоўжныя рэзка памяншаюцца (у 1,7 раза).

## Літаратура
* Каратаеў Г. Ядро Зямлі // БелЭн у 18 т. Т. 18, кн. І. — Мн., 2004.

Катэгорыя:Будова Зямлі
Горн (мыс)

**Мыс Горн** (, ) — крайні паўднёвы пункт архіпэлягу Вогненая Зямля, разьмешчаны на высьпе Горн, якая амываецца водамі праліва Дрэйка. На поўнач разьмешчаная астраўная тэрыторыя — самая «дальняя» суша, дасягнутая і заселеная першабытным чалавекам як біялягічным відам у яго расьсяленьні па Зямлі. Мыс адкрыты ў 1616 годзе галяндзкімі мараплаўцамі Якабам Лемерам і В. Схаўтэнам. Названы па імені роднага гораду Схаўтэна — Горна.

Клімат на мысе роўны — тэмпэратура на працягу году вагаецца ад −2 °C да +14 °C. Надвор’е пераважна ветранае і пахмурнае. Ападкі выпадаюць у вялікім аб’ёме ўвесь год.

На мысе разьмешчаны вядомы маяк. Каманда маяка складаецца ўсяго зь некалькіх чалавек.

Мысу прысьвечанае мноства твораў літаратуры. Адзін з найбольш вядомых — «Караблекрушэньне „Джонатана“» Жуля Вэрна.

Катэгорыя:Скалы Чылі
Катэгорыя:Мысы Чылі
Катэгорыя:Экстрэмальныя пункты Зямлі
Артур Рубінштэйн

**Артур Рубінштэйн** (, у іншых мовах звычайна імя пішацца як *Arthur*; 28 студзеня 1887, Лодзь — 20 сьнежня 1982, Жэнэва) — выбітны польскі і амэрыканскі піяніст і музычна-грамадзкі дзяяч габрэйскага паходжаньня.

## Творчасьць
Творчая спадчына Рубінштэйна велізарная — у яго рэпэртуар ўваходзілі сачыненьні ад І. С. Баха да кампазытараў першай паловы XX стагодзьдзя, аднак найбольшую вядомасьць яму прынесла выкананьне музыкі эпохі рамантызму, у прыватнасьці, Фрыдэрыка Шапена, найлепшым выканаўцам твораў якога шматлікія музыкі лічаць менавіта Рубінштэйна. Яго выкананьне адрозьніваецца пранікнёным лірызмам і тонкай фразіроўкай, экспрэсіўнасьцю і багатай гамай адценьняў гучання.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Польскія музыкі
Катэгорыя:Музыкі ЗША
Ядловец

**Ядловец** () — род хвойных расьлінаў сямейства кіпарысавых.

Вядома каля 70 відаў. Пашыраны пераважна ва ўмераным поясе Паўночнага паўшар’я; на Беларусі 1 від — ядловец звычайны, утварае падлесак у хвойных і мяшаных лясах.

Вечназялёныя дрэвы вышынёй 10-12, радзей да 30 м, ці кусты, часам сьцелістыя. Каранёвая сыстэма моцная і глыбокая. Растуць марудна, жывуць да 500—1000 гадоў. Большасьць відаў — двухдомныя. Лісьце іголка- або лускападобнае. Мікрастробілы дробныя, авальныя. Пасьля апладненьня мэгастробілы зрастаюцца паміж сабой і ўтвараюць сакаўныя шышкі, сіне-чорныя ці цёмна-бардовыя, якія высьпяваюць на 2-3-і год (часам іх называюць шышкаягадамі або ядлоўцавымі ягадамі). 

Катэгорыя:Расьліны
Ятрышнік

**Ятры́шнік** (*Orchis*) — род кветкавых расьлінаў сямейства архідных.

Пашыраны ў Паўночным паўшар’і. Больш за 100 (паводле іншых зьвестак каля 60) відаў; на Беларусі 5 відаў: абпалены, дрэмлік, клапаносны, мужчынскі, шлеманосны. Трапляюцца ў вільготных лясах, на ўзлесках, палянах, вільготных лугах.

Шматгадовыя травяністыя расьліны. Каранёвыя клубні суцэльныя. Сьцёблы прамыя, звычайна аблісьцелыя. Лісьце сьцябловае ці ў прыкаранёвай разетцы. Кветкі няправільныя, белыя, жоўтыя, бэзавыя, ружовыя, у коласападобных суквецьцях. Плод — каробачка.

Лекавыя, дэкаратыўныя расьліны. Клубні некаторых відаў ядомыя, з высушаных вырабляюць лекавы сродак — салеп.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Роды Orchideae
Катэгорыя:Таксоны, найменаваныя Жазэфам Пітонам дэ Турнэфорам
Тэрмадынамічная фаза

**Тэрмадынамі́чная фа́за** — тэрмадынамічна аднастайная па складзе і ўласьцівасцях частка тэрмадынамічнай сыстэмы, аддзеленая ад іншых фаз паверхнямі разьдзела, на якіх скокам зьмяняюцца некаторыя ўласьцівасьці сыстэмы. Іншае вызначэньне: Фаза — гамагенная частка гетэрагеннай сыстэмы. У аднакампанэнтнай сыстэме розныя фазы могуць быць прадстаўлены рознымі агрэгатнымі станамі або рознымі паліморфнымі мадыфікацыямі рэчыва. У шматкампанэнтнай сыстэме фазы могуць мець розны склад і структуру. 

Катэгорыя:Інжынэрная тэрмадынаміка
Катэгорыя:Агрэгатныя станы
Катэгорыя:Фізыка кандэнсаванага стану
Катэгорыя:Базавыя паняцьці фізыкі
Ганна Сьвятаслаўна

**Ганна Сьвятаслаўна** (? — ) — вялікая княгіня літоўская, жонка Вітаўта.

## Біяграфія
Згодна з найбольш пашыраным меркаваньне была дачкой вялікага князя смаленскага Сьвятаслава Іванавіча (1358—1386).

Паводле крыжацкага паведамленьня, шлюб Вітаўта і Ганны адбыўся яшчэ пры жыцьці вялікага князя літоўскага Альгерда (памёр у 1377). Відаць, вясельле адбылося ў 1360-я, калі Вітаўт быў удзельным князем берасьцейскім.

У 1382 спрыяла ўцёкам мужа зь вязьніцы, куды яго пасадзіў Ягайла. У 1392 абяцала пры набыцьці Вітаўтам пасады вялікага князя літоўскага, што яе муж выканае ўмовы прысягі, прынесенай ім каралю польскаму Ягайле і Кароне Польскай.

Мела дачку Соф’ю Вітаўтаўну, выдадзеную замуж за вялікага князя маскоўскага Васіля Дзьмітрыевіча, а таксама іншых дзяцей, пэўных зьвестак пра якіх не захавалася.

Пахавалі вялікую княгіню ў Віленскім катэдральным касьцёле.

## Крыніцы

## Літаратура
* 

Катэгорыя:Вялікія княгіні літоўскія
Катэгорыя:Пахаваныя ў катэдральным касьцёле Сьвятых Станіслава і Ўладзіслава (Вільня)
Ян Дыдэрык Ван-дэр-Ваальс

**Ян Дыдэрык Ван-дэр-Ваальс** (, 23 лістапада 1837, Лейдэн — 9 сакавіка 1923, Амстэрдам) — галяндзкі фізык, ляўрэат Нобэлеўскай прэміі ў галіне фізыкі (1910). Сябра Нідэрляндскай, Парыскай, Нацыянальнай АН ЗША.

## Працы
* Die Kontinuität des flüssigen und gasförmigen Zustands (1873) 
* Lehrbuch der Thermodynamik (zwei Bände, 1908—1912)

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

## Глядзіце таксама
* Радыюс Ван дэр Ваальса

Катэгорыя:Нідэрляндзкія фізыкі
Катэгорыя:Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі ў галіне фізыкі
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Лейдэне
Катэгорыя:Памерлі ў Амстэрдаме
Павал V

**Па́вал V** (), сьвецкае імя **Камільлё Баргезэ** (; 17 верасьня 1552, Рым, Папская вобласьць — 28 студзеня 1621, Рым, Папская вобласьць) — папа рымскі з 16 траўня 1605 па 28 студзеня 1621. Сям’я Баргезэ паходзіла зь Сіены, але пераехала ў Рым. Тут 17 верасьня 1552 году нарадзіўся Камільлё. Ён вывучаў права і, як сьвятар, паступіў на папскую службу.

У 1616 дэкрэт папскай Кангрэгацыі «Індэкса забароненых кнігаў» асудзіў працу Мікалая Капэрніка «Аб зваротах нябесных сфэраў». З ініцыятывы папы быў пачаты таксама інквізыцыйны працэс супраць Галілео Галілея (1564—1642), самага выбітнага фізыка і астранома таго пэрыяду, прапагандыста ідэяў Мікалая Капэрніка. Забаронена было, у прыватнасьці, прапагандаваць тэзіс, што «Сонца ня рухаецца вакол Зямлі і Зямля не зьяўляецца цэнтрам Сусьвету». У часы Паўла V разьвіваліся місіі — капуцынаў у каралеўстве Конга, езуітаў — у Парагваі. У 1611 г. распаўсюдзіў на ўсю каталіцкую царкву прынцып «чысьціні крыві».

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Павал V. Catholic Encyclopedia

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Рыме
Катэгорыя:Памерлі ў Рыме
Гуга фон Гофмансталь

**Гуга фон Гофмансталь** (; 1 лютага 1874, Вена — 15 верасьня 1929) — аўстрыйскі пісьменьнік і драматург, прадстаўнік г. зв. венскай школы імпрэсіянізму.

## Жыцьцяпіс
Вывучаў права і раманскія мовы і літаратуры ў Вене.

У 1906 пачаў супрацоўніцтва з кампазытарам Р. Штраўсам, для якога напісаў п’есы-лібрэта «Электра» (1906, паводле аднайм. драмы 1904) і «Кавалер руж» (1911). У 1917 разам з М. Райнгартам заснаваў Зальцбургскі музычны фэстываль. Аўтар аднаактовых вершаваных драм «Сьмерць Тыцыяна» (1892), «Дурань і сьмерць» (1894), п’есаў «Эдып і сфінкс» (1906), «Вяртаньне Крысьціны дамоў» (1910), «Зальцбургскі вялікі тэатар жыцьця» (1922), «Вежа» (1925), у якіх захапленьне артыстычнай атмасфэрай і культурай вытанчаных формаў старой Вены спалучаецца з трывожным роздумам аб праблемах сучаснасьці. У лірычных вершах (зб. «Вершы і маленькія драмы», 1907), апавяданьнях (зб. «Казка 672 начы і іншыя апавяданьні», 1895), кнізе эсэ «Паэт і наш час» (1907) па-імпрэсіянісцку тонка перадаў уражаньні быцьця, нюансы стану душы, непарыўнае адзінства чалавечай гісторыі і культуры.

## Вонкавыя спасылкі
* літаратура у фон Гофмансталя, Аўстрыйская нацыянальная бібліятэка
* літаратура у фон Гофмансталя, Нямецкая нацыянальная бібліятэка
* дом Гофмансталя, Вена

Катэгорыя:Аўстрыйскія літаратары
Клімэнт IX

**Клімэнт IX** (), сьвецкае імя **Джуліё Расьпільёзі** (; 28 студзеня 1600 году, Пістоя, Вялікае герцагства Тасканскае — 9 сьнежня 1669 году, Рым, Папская вобласьць) — папа рымскі з 20 чэрвеня 1667 году да 9 сьнежня 1669 году.

Джуліё Расьпільёзі нарадзіўся 28 студзеня 1600 году ў Пістоі. Вывучаў філязофію і тэалёгію ў Пізанскім унівэрсытэце. У 1644 годзе быў нунцыем у Гішпаніі. У 1657 годзе прызначаны кардыналам. Кіраваў створанай у часы Урбана VIII Кангрэгацыяй па справах дзяржавы. Гэта была пасада, якая адпавядае цяперашняму статс-сакратару. Пад націскам Францыі канклаў абраў Расьпільёзі папам. Яго непатызм быў умераным. Сваякі папы не ўдзельнічалі ў справах кіраваньня царквой і папскай дзяржавай. Аднак у далейшым ня столькі папа, колькі рымская курыя кіравала царквой і яе палітыкай. Вызначалі гэтую палітыку галоўным чынам прадстаўнікі італьянскіх арыстакратычных родаў, якія сваёй кар’ерай былі абавязаныя непатызму папярэднікаў папы. Клімэнт IX быў гарачым аматарам опэрнай музыкі, складаў лібрэта (у прыватнасьці, для опэры Стэфана Ляндзі «Сьвяты Аляксій», 1634), спрыяў пабудове музычнага тэатра на месцы старой гарадзкой турмы. Перад самой сьмерцю папа даведаўся пра страты ім Кандзі (цяпер Іракліён) — апошняга хрысьціянскага бастыёна на занятымі туркамі Крыце. Папскі флёт, пасланы туды пад камандаваньнем непота Вінчэнца Расьпільёзі, пацярпеў паразу (6 верасьня 1669).

## Вонкавыя спасылкі

* Клімэнт IX. Catholic Encyclopedia

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Пістоі
Катэгорыя:Памерлі ў Рыме
Андрэй Рублёў

**Андрэй Рублёў** (каля 1375/1380 — 17 кастрычніка 1428, Масква; пахаваны ў Спаса-Андронікавай манастыры) — найбольш вядомы і паважаны майстар маскоўскай школы іканапісу, кніжнага і манумэнтальнага жывапісу XV стагодзьдзя. Памесным саборам Расейскай праваслаўнай царквы ў 1988 годзе кананізаваны ў абліччы прападобнага.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Бачына прысьвечаная мастаку.

Катэгорыя:Расейскія мастакі і мастачкі
Павал Кармунін

**Павал Васілевіч Кармунін** (28 студзеня 1919, в. Вялікія Ключы Зеленадольскага раёну Татарскай АССР — 2002) — народны артыст Беларусі.

## Біяграфія
Сцэнічную дзейнасьць пачаў падчас Вялікай Айчыннай вайны ў складзе франтавых брыгад мастацкай самадзейнасьці. У 1946 годзе запрошаны ў трупу тэатру Савецкай ваеннай адміністрацыі ў Бэрліне, дзе працаваў да 1950 году. У 1950 годзе прыняты акторам у Казанскі драматычны тэатар імя В. Качалава. У 1963 годзе зьняўся ў кінастужцы «Рагаты бастыён» («Беларусьфільм») і пасьля яе быў запрошаны ў трупу Беларускага тэатару імя Янкі Купалы.

У 1979 годзе сыграў у кінадраме «Дзень вяртаньня».

## Літаратура
* Павел Васільевіч Кармунін (1919―2002): да 90-годдзя з дня нараджэння / К. Дз. Варанько // Музычнае і тэатральнае мастацтва. ― 2008. ― № 4. ― 2-я с. вокладкі, — С. 13.
* Беларуская энцыклапедыя. Т. 8. — Мн., 1999. — С. 78.

Катэгорыя:Беларускія акторы
Катэгорыя:Народныя артысты Беларусі
Лэнгстан Г’юз

**Джэймз Мэрсэр Лэнгстан Г’юз** (; , Джоплін, Мізуры, ЗША — , Нью-Ёрк, ЗША) — амэрыканскі паэт, празаік, драматург і калумніст. Г’юз вядомы як адзін зь вядучых і ўплывовых пісьменьнікаў культурнага руху «Гарлемскага рэнэсансу» і першаадкрывальнік «джазавай паэзіі».

Г’юз пакінуў надзвычай багатую спадчыну ў самых розных жанрах: паэзія, раман, аўтабіяграфічная проза, апавяданьні, п’есы. Ён супрацоўнічаў з газэтамі, часта публікуючы там сэрыі сатырычных нарысаў, у якіх галоўнай дзеючай асобай зьяўляецца чарнаскуры гараджанін Сымпл ().

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Мізуры
Катэгорыя:Літаратары ЗША
Катэгорыя:Паэты ЗША
Кляўдыюс Пталемэй

**Кляўдыюс Пталемэй** (Пталамэй; 87, Пелузій, цяпер вобласьць Порт-Саід, Эгіпет — 165, Александрыя, цяпер Эгіпет) — старажытнагрэцкі астраном, астроляг, матэматык, оптык, тэарэтык музыкі і географ. У пэрыяд з 127 па 151 год жыў у Александрыі, дзе праводзіў астранамічныя назіраньні.

## Біяграфія
Кляўдыюс Пталемэй — адна з найвыбітнейшых асобаў у навуцы позьняга элінізму. У астраноміі Пталемэю не было роўных на працягу цэлага тысячагодзьдзя — ад Гіпарха (II ст. да н. э.) да Біруні (X—XI стагодзьдзі н. э.).

Пра жыцьцё Пталемэя вядома няшмат: у ягоных сучасьнікаў няма ніякіх узгадваньняў пра астранома. У гістарычных працах першых стагодзьдзяў нашай эры Кляўдыюс Пталемэй часам далучаўся да дынастыі Пталемэяў, але сучасныя гісторыкі лічаць гэта памылкай, выкліканай супадзеньнем імёнаў (імя Пталемэй было папулярным на тэрыторыі былога царства Лягідаў). Рымскае родавае імя () Кляўдыюс () сьведчыць пра тое, што Пталемэй быў рымскім грамадзянінам, і яго продкі атрымалі рымскае грамадзянства, хутчэй за ўсё, ад імпэратара Кляўдыюса.

## Дасягненьні
Пталемэй зрабіў унёсак у мноства галін тагачаснай навукі. Яму належаць дасьледаваньні і працы ў астраноміі, матэматыцы, геаграфіі, картаграфіі, оптыцы і храналёгіі.

### Астраномія

У сваёй асноўнай працы «Megale syntaxis» (*Вялікая пабудова*), вядомай пад арабізаванай назвай «Альмагест», Пталемэй выклаў збор астранамічных ведаў Старажытнай Грэцыі і Бабілёна. Пталемэй сфармуляваў (калі не перадаў сфармуляваную Гіпархам) складаную геацэнтрычную мадэль сьвету з эпіцыклямі, якая была прынятая ў заходнім і арабскім сьвеце да стварэньня гэліяцэнтрычнай сыстэмы Мікалаем Капэрнікам. Назва галоўнай працы Пталемэя — «Вялікая матэматычная пабудова астраноміі ў 13 кнігах», ці проста і з годнасьцю «Вялікае», па-грэцку «Мэгістэ», на шляху ад грэкаў у сярэднявечную Эўропу праз арабаў трансфармавалася ў Альмагест.

Альмагест таксама ўтрымліваў каталёг зорнага неба. Сьпіс з 48 сузор’яў не пакрываў цалкам нябесную сфэру: там былі толькі тыя зоркі, якія Пталемэй мог пабачыць, знаходзячыся ў Александрыі.

Спрэчным зьяўляецца пытаньне па суадносінах прац Пталемэя з працамі ранейшых аўтараў. Існуе меркаваньне, што зорны каталёг Пталемэя зьяўляўся ўдакладнёнай вэрсіяй каталёгу, складзенага раней Гіпархам. На карысьць гэтай вэрсіі сьведчыць тое, што, паводле дасьледваньняў сучасных гісторыкаў астраноміі, усе пералічаныя ў каталёгу 1022 зоркі маглі назірацца Гіпархам на шыраце Родаса (36° п. ш.), але каталёг ня ўтрымлівае ні воднай зоркі, якую можна было пабачыць у болей паўднёвай Александрыі (31° п. ш.), але нельга было на Родасе.

## Крыніцы

Катэгорыя:Нарадзіліся ў 87 годзе
Катэгорыя:Памерлі ў Александрыі

Катэгорыя:Асобы, у гонар якіх названы астэроід
Катэгорыя:Асобы II стагодзьдзя
Ганібал Барка

**Ганіба́л** (у перакладзе зь фінікійскай «дар Баала») **Барка**, больш вядомы як проста **Ганібал** (247 — 183 да н. э.) — картагенскі палкаводзец. Лічыцца адным з найвялікшых палкаводцаў і дзяржаўных мужоў старажытнасьці. Быў ворагам нумар адзін Рымскай рэспублікі і апошнім сапраўдным лідэрам Картагену перад ягоным падзеньнем у сэрыі Пунічных войнаў.

Катэгорыя:Картагенскія генэралы
Катэгорыя:Баркіды
Катэгорыя:Удзельнікі Другой Пунічнай вайны
Катэгорыя:Вайскоўцы-самагубцы
Катэгорыя:Палітыкі-самагубцы
Катэгорыя:Самаатручаныя
Тора

**Тора** ( — тора, літар. «вучэньне, закон»; ў ашкенаскім вымаўленьні — **Тойра** (паўднёва-ўсходні дыялект (Польшча, Украіна) і **Тэйра** (паўночна-ўсходні дыялект (Беларусь і Летува). 

## Вызначэньні тэрміну
* Як правіла, Торай называюць Пяцікніжжа Майсеева (грэч. πεντάτευχος) або Кнігі Майсеевы. 
* У самым Пяцікніжжы «Торай» часта называецца асобнае прадпісаньне Бога, асобныя запаведзі ці сукупнасьць законаў, якія адносяцца да таго або іншага прадмета, напрыклад, «закон (Тора) цэласпаленьня» (Лев.6: 2), «закон (Тора) пра ахвяру за віну »(Лев. 7: 1) і г. д. 
* Слова «Тора» сустракаецца таксама ў сэнсе павучаньня або бацькоўскага навучаньня (Прыт.1: 8 і інш.) 
* Часам Торай называюць ўвесь Танах.

## Глядзіце таксама
* Дрэйдэль

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Габрэйскія словы і фразы
Кантрапункт

**Кантрапункт** ( — *нота супраць ноты*, або літаральна — *кропка супраць пункту*) — у музыцы адначасовае спалучэньне двух або больш самастойных мэлядычных галасоў. Таксама кантрапунктам называюць разьдзел тэорыі музыкі, прысьвечаны вывучэньню такіх спалучэньняў.

Катэгорыя:Музычная тэрміналёгія
Кантрацэпцыя

**Кантрацэпцыя** (ад новалац. *contraceptio* — літаральна — *супрацьзачацьце*) — перасьцярога цяжарнасьці мэханічнымі (прэзэрватывы, шыечныя каўпачкі і інш.), хімічнымі (напр., шарыкі ў похву, граміцыдынавая паста) і інш. супрацьзачаткавыми сродкамі і іншымі шляхамі. Некаторыя мэтады (у прыватнасьці прэзэрватыў) дапамагаюць істотна зьнізіць верагоднасьць захворваньня на ВІЧ і іншымі вэнэрычнымі захворваньнямі.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Віды прэзерватываў і як яны могуць палепшыць вага сэксуальнае жыццё

Катэгорыя:Мэдыцына
Зінові Бабій

**Зінові Іосіфавіч Бабій** (, Польшча — , Менск) — сьпявак.

Вучыўся ў Кіеўскай і Беларускай кансэрваторыях, працаваў у опэрных тэатрах Кіева і Львова. У 1963—1977 г. — саліст Дзяржаўнага тэатра опэры і балета Беларусі.

Талент і майстэрскае валоданьне голасам дазволілі артысту ствараць непаўторныя вобразы на сцэне. У клясычных опэрах гэта — Фаўст («Фаўст» Ш. Гуно), Хазэ («Кармэн» Ж. Бізэ), Каварадосі і Рудольф («Тоска» і «Багема» Дж. Пучыні), Каніё («Паяцы» Р. Леанкавала), Турыду («Сельскі гонар» П.Масканьі); у творах расейскіх кампазытараў — Герман («Пікавая дама» П. Чайкоўскага), Арэст («Арэстэя» С. Танеева); у опэрах нацыянальнага рэпертуару — Сяргей («Алеся» Я. Цікоцкага).

У опэрах Дж. Вэрдзі шэдэўрамі вакальнага мастацтва ў выкананьні З. Бабія сталі партыі Манрыка («Трубадур»), Радамэса («Аіда»), Герцага («Рыгалета») і, адна з лепшых, партыя Атэла («Атэла»). Апроч гэтага, артыст меў вялікі канцэртны рэпэртуар, які ўключаў 18 сольных праграмаў з твораў розных эпох і стыляў.

Народны артыст Беларусі.

## Літаратура
* Масляк Н. М. Бабій Зиновій Йосипович // Енциклопедія сучасної України. — Т. 2. — К., 2003. — С. 29.
* Мистецтво України: Біографічний довідник / За редакцією А. В. Кудрицького. — К., 1997. — С. 32.

 

Катэгорыя:Беларускія опэрныя сьпевакі і сьпявачкі
Катэгорыя:Народныя артысты Беларусі
Прэзэрватыў

**Прэзэрваты́ў** (, ад позьнелат. *praeservo* — засьцерагаю), таксама **кандом** () або **начэпнік** — сродак мужчынскай кантрацэпцыі бар’ернага тыпу.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Віды прэзерватываў і як яны могуць палепшыць вага сэксуальнае жыццё

Катэгорыя:Мэдыцына
Канюкі

**Канюкі** (*Buteoninae*) — падсемейства драпежных птушак зь сямейства ястрабіных. Клясьыфікацыя дадзенага падсямейства зьмяняецца, нядаўна ў яго ўвайшлі роды птушак, якія раней прылічваліся да асобнага падсямейства арліных(*Accipitridae*).

Катэгорыя:Сокалападобныя
Канье Ўэст

**Канье Амары Ўэст** (; нарадзіўся , Атланта) — амэрыканскі музычны прадусар і рэпэр, шматкратны ўладальнік узнагародаў «Грэмі». Мае ўласны лэйбл GOOD Music. Талісманам і гандлёвай маркай Ўэста зьяўляецца плюшавы мішка, выявы якога зьяўляліся на вокладках яго трох альбомаў.

## Дыскаграфія
* The College Dropout (2004)
* Late Registration (2005)
* Graduation (2007)
* 808s & Heartbreak (2008)
* My Beautiful Dark Twisted Fantasy (2010)
* Yeezus (2013)
* The Life of Pablo (2016)
* Ye (2018)
* Jesus Is King (2019)
* Donda (2021)
* Donda 2 (2022)
* Bully (2026)

## Вонкавыя спасылкі

* Афіцыйны сайт 

Катэгорыя:Музыкі ЗША
Капірайтынг

**Капірайтынг**&nbsp;— працэсс напісаньня арыгінальных тэкстаў дзеля прасоўваньня руху, бізнэсу, чалавека ці ідэі. Гэтыя тэксты могуць быць скарыстаныя як у друкаваным, так і ў аудыё- і відэа-фармаце. Асноўнай мэтай капірайтынга зьяўляецца пераконваньне карыстальніка, гледача ці чытача зрабіць патрэбнае дзеяньне; або такі тэкст можа быць скіраваны на тое, каб зьмяніць перакананьне чалавека адносна чаго-колечы.

Катэгорыя:Рэкляма
Катэгорыя:Маркетынгавая тэрміналёгія
Катэгорыя:Пошукавая аптымізацыя
Капанір

**Капанір**(ад  «ніша») — фартыфікацыйнае збудаваньне, прызначанае весьці флянгавы агонь у двух процілеглых кірунках; паўкапанір — тое самае, але ў адным кірунку.

## Крыніцы

Катэгорыя:Абарончыя збудаваньні
Капэля (зорка)

**Капэля**, α Возьніка — зорка ў сузор’і Возьніка. Бачная зорная велічыня 0,1. Нябесныя каардынаты: прамое ўзыходжаньне 5 гадз.16 хв.41 сэк.; скланеньне 45°59´53´´. Спэктральная кляса G8 III. Адлегласьць ад Сонечнай сыстэмы 42 сьветлавыя гады.

Катэгорыя:Возьнік (сузор’е)
Капібара

**Капібара**, або **вадасьвінка** (*Hydrochoerus hydrochaeris*) — паўводны траваедны сысун зь сямейства вадасьвінкавых (*Hydrochoeridae*), адзіны прадстаўнік у сямействе. Капібара — самы буйны сярод сучасных грызуноў. На мове індзейцаў гуарані слова капібара азначае «спадар траваў».

Даўжыня цела дарослай капібары дасягае 1-1,35 м, вышыня ў карку — 50-60 см, самцы важаць 34-63 кг, а самкі — 36-65,5 кг (вымярэньні зробленыя ў вэнэсуэльскіх льяносах). Самкі, як правіла, буйнейшыя за самцоў.

Катэгорыя:Грызуны
Капскія горы

**Капскія горы** — горы ў ПАР, на крайнім поўдні Афрыкі, якія працягнуліся ад ракі Аліфантс да гораду Порт-Элізабэт. Горная сыстэма складаецца зь некалькіх паралельных хрыбтоў, сярод якіх вылучаюцца Кедравыя горы, хрыбты Лянгебэрг, Свартбэрг, Пікетбэрг, Кадэльбэрг і іншыя. Найвышэйшым пунктам зьяўляецца гара Сэвэнвікспуртпік (2325 м).

Капскія горы сфармаваліся ў верхнім палеазоі. Іх зьяўленьне зьвязанае з утварэньнем протакантынэнту Пангея ў позьнім Карбоне і Пэрмскім пэрыядзе. Зьнешні выгляд гор вызначаецца спалучэньнем скальных масіваў з кварцытаў і пяшчанікаў і далінаў, утвораных гліністымі сланцамі ў чацьвярцічным пэрыядзе.

Катэгорыя:Горныя сыстэмы Афрыкі
Катэгорыя:Геаграфія ПАР
Капыльшчынскае вадасховішча

**Капыльшчынскае вадасховішча** — вадасховішча ў Мёрскім раёне Віцебскай вобласьці Рэспублікі Беларусь. Знаходзіцца каля в. Капыльшчына Мікалаёўскага сельскага савету. На адлегласьці 1 км разьмешчана вёска Сіцькова 2. Пасьля пераносу мяжы ў Сіцькова ў 2005—2006 гадах Капыльшчынскае вадасховішча стала знаходзіцца ў яе межах.

Катэгорыя:Вадасховішчы Беларусі
Катэгорыя:Геаграфія Мёрскага раёну
Габрыель Ліпман

**Габрыель Іёнас Ліпман** (; 16 жніўня 1845, Бонэвае, Люксэмбург — 13 ліпеня 1921, Атлянтычны акіян) — францускі фізык, ляўрэат Нобэлеўскай прэміі ў галіне фізыкі (1908) «за стварэньне мэтаду фатаграфічнага прайграваньня колераў на аснове зьявы інтэрфэрэнцыі». Сябра Парыскай АН (1868).

## Некаторыя званьні
* Ліпман быў чальцом Францускай акадэміі навук і ў 1912 годзе быў абраны яе прэзыдэнтам
* Замежны чалец Лёнданскага каралеўскага таварыства
* Камандор ордэна Ганаровага легіёну

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Францускія навукоўцы
Катэгорыя:Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі ў галіне фізыкі
Катэгорыя:Выпускнікі_Вышэйшай_нармальнай_школы_(Парыж)
Кедр гімалайскі

**Кедр гімалайскі**, або **Дэадар** (*Cedrus deodara*) — хвойнае дрэва, адзін зь відаў роду кедр, хуткарослая парода, расьце ва Ўсходняй Азіі, на паўночным захадзе Гімалаяў у гарах Аўганістану, Пакістану, Індыі і Нэпалу. Падымаецца ў горы да 3600 м, ўтварае лес зь елкамі, хвояй, піхтай.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Дрэвы
Капэнгагенская ратуша

**Капэнгагенская ратуша** (дацк. Københavns Rådhus) — адміністрацыйны будынак, месца пасяджэньняў Муніцыпальнага савета і мэрыі Капэнгагена.

Першая (1479) і другая (1728) ратушы Капэнгагена пацярпелі ад гарадзкіх пажараў 1728 і 1795 гг. адпаведна. З 1815 году ў Нюторве быў пабудаваны будынак, дзе акрамя гарадзкога савета разьмяшчаўся (і да гэтага часу разьмяшчаецца) суд.

Сучасны будынак ратушы пабудавана ў 1893—1905 гг у цэнтры Капэнгагена ў стылі «паўночны мадэрн» па праекце архітэктара Марціна Нюрапа, які ўзяў за аснову палац Палаца-Публіка ў Сыене. Вышыня гадзіньнікавай вежы дасягае 105,6 м.

Ратуша
Катэгорыя:Гадзіньнікавыя вежы
Кедр

**Кедр** (*Cedrus*) — род голасемянных расьлінаў сямейства сасновыя, распаўсюджаных у Міжземнамор’і і Гімалаях.

Усяго ў родзе пяць таксонаў, колькасьць відаў — ад двух да чатырох.

Часьцей за ўсё згадваюць два віды:

* Кедр гімалайскі
* Кедр лібанскі

Катэгорыя:Дрэвы
Кедр лібанскі

**Кедр лібанскі** (*Cedrus libani*) — від хваёвых дрэваў з роду кедр сямейства сасновыя. Вечназялёнае іглічнае дрэва. У спрыяльных умовах дасягае вышыні 40-50 м пры дыямэтры ствала да 2,5 м. Крона ў маладым узросьце канічная, з узростам набывае сплошчаную, шырокую, парасонападобную форму.

Катэгорыя:Засухаўстойлівыя дрэвы
Катэгорыя:Чырвоны сьпіс МСАП уразьлівых відаў
Катэгорыя:Флёра Паўночнай Афрыкі
Катэгорыя:Флёра Заходняй Азіі
Катэгорыя:Навакольнае асяродзьдзе Лібану
Катэгорыя:Навакольнае асяродзьдзе Марока
Катэгорыя:Гісторыя лясоў
Катэгорыя:Эпас пра Гільгамэша
Катэгорыя:Дзяржаўныя сымбалі Лібану
Катэгорыя:Садовыя расьліны Азіі
Катэгорыя:Хваёвыя
Катэгорыя:Расьліны для бансаю
Катэгорыя:Дэкаратыўныя дрэвы
Катэгорыя:Віды, апісаныя ў 1823 годзе
Катэгорыя:Таксоны, найменаваныя Ашылем Рышарам
Хімічная кінэтыка

**Хімі́чная кінэ́тыка**, **кінэтыка хімічных рэакцыяў** — разьдзел фізычнай хіміі, які вывучае заканамернасьці працяканьня хімічных рэакцыяў у часе, залежнасьці гэтых заканамернасьцяў ад вонкавых умоваў, а таксама мэханізмы хімічных пераўтварэньняў.

## Хуткасьць хімічнай рэакцыі

Хуткасьць хімічнай рэакцыі знаходзіцца ў непасрэднай залежнасьці ад умоваў рэакцыйнага асяродзьдзя, у якім праходзіць рэакцыя. 

### Прырода рэагентаў і агрэгатны стан
Хуткасьць хімічнай рэакцыі залежыць ад прыроды рэагуючых рэчываў. Хуткімі рэакцыямі зьяўляюцца рэакцыі кісьляў, асноваў и салей мэталаў, а таксама рэакцыі іённага абмену. Рэакцыі з малекуламі з кавалентнай сувязьзю і масіўнымі малекуламі як правіла болей павольныя.

Агрэгатны стан (цьвёрдае цела, вадкасьць ці газ) таксама моца ўплывае на хуткасьць хімічных пераўтварэньняў. Калі рэагуючыя рэчывы знаходзяцца ў адной фазе, напрыклад, у воднай рошчыне, цеплавы рух прыводзіць малекулы рэагентаў у кантакт. Калі ж рэагенты знаходзяцца ў розных фазах, то праходзіць гетэрагенная хімічная рэакцыя, непасрэднае ўзаемадзеяньне кампанэнтаў у якой адбываецца толькі на граніцы разьдзелу фаз. Адсюль выцякае, што чым большая плошча для правядзеньня рэакцыі, тым хутчэй яна працякае. Напрыклад, рэакцыя карбаната кальцыю ў выглядзе крэйды і мармуру ў першым выпадку будзе працякаць хутчэй за другі з-за порыстай, таму большай велічыні паверхні.

### Канцэнтрацыя
Канцэнтрацыя моцна ўплывае на хуткасьць хімічнай рэакцыі, бо часьцінкі могуць зрэагаваць толькі сутыкнуўшыя. Чым большая канцэнтрацыя рэчываў у рэакцыйнай прасторы, тым большая верагоднасьць сутыкненьня ў ёй часьцінак рэагентаў, што тлумачыцца тэорыяй сутыкненьняў. Хуткасьць рэакцыі пры гэтым выражаецца законам дзеючых мас.

## Крыніцы
Кгалема Матлянтэ

**Кгалема Пэтрус Матлянтэ** (афрыкаанс: Kgalema Petrus Motlanthe, нар. 19 ліпеня 1949, Ёганэсбург, ПАР) — дзеючы віцэ-прэзыдэнт Паўднёва-Афрыканскай Рэспублікі і віцэ-прэзыдэнт АНК.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Паўднёваафрыканскія палітыкі
Квезаль

**Квезаль** (таксама вядомая як **Кецаль**, **Квезал гватэмальскі**; *Pharomachrus mocinno*) — самая буйная птушка атраду троганападобных. Занесена ў Міжнародную Чырвоную кнігу як выміраючы від.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Троганападобныя
Хэльсынская катэдра

**Катэдра Хэльсынкі** (, ) — галоўная царква Хэльсынскай япархіі Эвангелічна-лютэранскай царквы Фінляндыі і хатняя царква грамады вернікаў сабора. Знаходзіцца ў Хэльсынкі ў раёне Круунунхака на Сэнацкай плошчы.

Будаўніцтва сабора вялося па праекце Карла Людвіга Энгеля ў 1830—1852 гадах, паралельна з будаўніцтвам у Пецярбургу Ісаакіеўскага сабора, зь якім хэльсынскі мае шмат агульнага.

## Крыніцы

Катэгорыя:Хрысьціянскія храмы Хэльсынкаў
Катэгорыя:Лютэранскія катэдры Фінляндыі
Катэгорыя:Збудаваньні Карла Людвіга Энгеля
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1852 годзе
Катэгорыя:Хрысьціянскія храмы пад купалам
Катэгорыя:Нэаклясычныя збудаваньні Фінляндыі
Катэгорыя:Круунунхака
Сэнацкая плошча Хэльсынкаў

**Сэнацкая плошча** (, ) — плошча ў цэнтральнай частцы гораду Хэльсынкі ў раёне Круунунхака, «візітная картка» горада. Створана ў стылі позьняга клясыцызму пасьля ўваходжаньня Фінляндыі ў склад Расейскай імпэрыі. На ёй у 1830—1852 гадах архітэктар Карл Людвіг Энгель пабудаваў манумэнтальны катэдральны сабор. Перад саборам знаходзіцца помнік Аляксандру II. Яго ўсталявалі ў 1894 годзе ў памяць аб аднаўленьні расейскім царом фінскага парлямэнтарызму.

Катэгорыя:Хэльсынкі
Упсальская катэдра

**Катэ́дра Ўпса́лы** () — галоўная катэдра Царквы Швэцыі і архідыяцэзіі Ўпсалы, нацыянальная сьвятыня ў зьмешаным гатычным стылі. Разьмешчана ў цэнтры гораду Ўпсала, Швэцыя. Зьяўляецца самай высокай катэдрай у Паўночнай Эўропе пасьля Нідароскай катэдры ў нарвэскім Тронгэйме й царквы Сьв. Марыі ў Гданьску, і самай вялікай царквой Швэцыі. Вышыня катэдры 118,7 мэтраў.

## Крыніцы

Катэгорыя:Збудаваньні Упсалы
Катэгорыя:Лютэранскія катэдры Швэцыі
Катэгорыя:Упсальская архідыяцэзія
Катэгорыя:Каранацыйныя хрысьціянскія храмы
Катэгорыя:Гатычная архітэктура Швэцыі
Катыён

**Катыён** (ад , чалавек, які спускаецца) — іён з дадатным электрычным зарадам. Упершыню тэрмін «катыён» прапанаваны ангельскім навукоўцам Майклам Фарадэем у 1834 годзе.

Шматлікія рэчывы пры рашчынаньні ў вадзе дысацыююць (распадаюцца на іёны). Калі пры рашчынаньні пэўнага рэчыва ў вадзе ўтвараюцца іёны вадароду (H+), то такое рэчыва завецца кісьляй. Напрыклад, хлёрысты вадарод дысацыюе ў вадзе на іёны вадароду і іёны хлёру (Cl-) і ўтварае саляную кісьлю. Асновай завецца рэчыва, якое выдзяляе ў вадзе гідраксыл-іёны (OH-) і мае ўласьцівасьці далучаць у рашчыне іёны вадарода. Гідраксыд натру распадаецца ў рашчыне на іёны Na+ і OH-.

Адным з найбольш значных і найбольш вывучаных сыстэм актыўнага транспарту ў клетках жывёл зьяўляецца натрава-калевы насос (мэханізм, які ажыцьцяўляе актыўны транспарт). Большасьць вузаў жывёл падтрымлівае розныя градыенты канцэнтрацый іёнаў натру (Na+) і калю (K+) папярочна плязматычнай мэмбраны: унутры вузы захоўваецца нізкая канцэнтрацыя Na+ і высокая канцэнтрацыя K+. Градыент Na+ выкарыстоўваецца вузамі жывёл (як і градыент H+ вузамі расьлін і грыбоў) для паглынаньня рэчываў, якія транспартуюцца з Na+).

## Крыніцы


Катэгорыя:Носьбіты зараду
Катэгорыя:Фізычная хімія
Каталёнія

**Каталёнія** або **Каталуньня** (, , ) — гістарычны рэгіён і аўтаномная супольнасьць у складзе Гішпаніі, на паўночным усходзе Пірэнейскаага паўвострава паміж міжземнаморскім узьбярэжжам і Пірэнэямі.

## Паходжаньне назвы
Назва Каталёнія пачала ўжывацца зь сярэдзіны XII стагодзьдзя для пазначэньня сукупнасьці графстваў, якія складалі Гішпанскую марку ды паступова вызваляліся ад апекі франкаў, стаўшы сувэрэннай краінай. Паходжаньне слова «Каталёнія» застаецца невядомым і адкрытым для інтэрпрэтацыі. Найбольш распаўсюджаная тэорыя паходжаньня ад словаў «зямля замкаў» (), што падобна да этымалёгіі назвы Кастыліі. Іншая тэорыя мяркуе, што Каталёнія паходзіць ад «Gotholàndia» (зямля готаў), бо гэтак франкі часьцяком звалі тэрыторыю на поўдзень ад Пірэнэяў.

Першая дакумэнтальная згадка тэрміну Каталёнія зьяўляецца ў «Liber Maiolichinus de Gestis Pisanorum Illustribus» — эпапэі на лацінскай мове, якая распавядае пра крыжовы паход 1113—1114 гадоў. У ёй барсэлёнскі граф Рамон Бэрэнгер III называецца «Dux Catalanensis» (герцаг каталёнскі), а ягоныя землі «Catalania».

## Рэфэрэндум пра незалежнасьць

У верасьні 2017 году парлямэнт Каталёніі прыняў закон аб парадку выхаду са складу Гішпаніі.

1 кастрычніка 2017 году ў Каталёніі прайшоў рэфэрэндум аб незалежнасьці ад Гішпаніі. Канстытуцыйны суд Гішпаніі прызнаў яго незаконным. Па зьвестках мясцовых уладаў, яўка склала 42% і за незалежнасьць выказаліся 90% зь іх.

Гішпанскі ўрад паспрабаваў перашкодзіць галасаваньню. На некаторых участках для разгону людзей ужываліся гумовыя кулі. Улады Каталёніі абвясьцілі, што пацярпелі больш за 800 чалавек.

10 кастрычніка ў парлямэнце Каталёніі была падпісана Дэклярацыя незалежнасьці. Прэзыдэнт Карлес Пучдэмонт заклі́каў Мадрыд да перамоваў.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт
* Тэкст статуту аўтаноміі
* Каталянская літаратура
Касьмічныя войскі Расеі

**Касьмічныя войскі** — род войскаў ва Ўзброеных сілах Расейскай Фэдэрацыі ў 2001—2011 гадах, узброеных касьмічнымі апаратамі. Асноўнай задачай Касьмічных войскаў зьяўляюцца:
* супрацьракетная абарона,
* нанясеньне адказнага (або прэвэнтыўнага) ракетнага ўдару па тэрыторыі суперніка,
* сталая выведка тэрыторыяў патэнцыйнага суперніка з дапамогай спадарожнікаў,
* збор інфармацыі з арбіты і аказаньне інфармацыйнай падтрымкі іншым родам войскаў.

Ваенна-касьмічныя сілы Расеі створаны ў 1992 годзе. У 1997 годзе падпарадкаваны Ракетным войскам стратэгічнага прызначэньня.

Катэгорыя:Узброеныя сілы Расеі
Sigur Rós

**Sigur Rós** (, ; ад  — перамога і  — ружа) — ісьляндзкі пост-рокавы гурт з мэлядычнымі, клясычнымі і мінімалісцкімі элемэнтамі. Гурт вылучаецца сваім гучаньнем у стылі эзэрыял, фальцэтам фронтмэна «Ёўнсі» Біргісана і выкарыстаньнем смычкоў для гульні на гітарах.

## Удзельнікі

* Ёўн Тоўр «Ёўнсі» Біргісан — сьпеў, гітара, гітара са смычком, клявішныя інструмэнты, губны гармонік, банджа
* Джордж «Джоджы» Гоўлм — бас-гітара, званочкі
* К’яртан «К’яры» Свэйнсан — сынтэзатар, клявішныя, піяніна, арган, праграмаваньне, гітара, флейта,  габой, банджа, бэк-вакал
* Оры Паўдль Дыярасан — барабаны, клявішныя

### Былыя
* Аўгуст Эйвар Гюннарсан — барабаны (1994—1999)

## Дыскаграфія

* «Von» (1997)
* «Ágætis byrjun» (1999)
* «()» (2002)
* «Takk…» (2005)
* «Með suð í eyrum við spilum endalaust» (2008)
* «Valtari» (2012)
* «Kveikur» (2013)
* «Átta» (2023)

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйная бачына
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Ісьляндзкія музычныя гурты
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1994 годзе
Кацярына Далгарукава

**Кацярына Аляксееўна Далгарукава** (1712—1747) — расейская князёўна, доч князя Аляксея Грыгор’евіча Далгарукава, нявеста імпэратара Пятра II, не адбыўшаяся імпэратрыца Расеі. 19 лістапада 1729 яна была абвешчаная нявестай чатырнаццацігадовага імпэратара, а 30 лістапада адбыліся яе ўрачыстыя заручыны, прычым ёй быў дадзены тытул «Яе высокасьці гасударыні-нявесты».

Катэгорыя:Далгарукавы
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1712 годзе
Катэгорыя:Памерлі ў 1747 годзе
Ясінец

**Ясінец** () — вёска ва Ўкраіне, Дубровіцкі раён, Ровенская вобласьць. Насельніцтва складае 544 чалавекі. Заснаваная ў 1610 годзе.

Катэгорыя:Вёскі Ровенскай вобласьці
Дэшыл Гэмэт

**Дэшыл Гэмэт** (; 27 траўня 1894 — 10 студзеня 1961) — амэрыканскі пісьменьнік і крытык, аўтар дэтэктыўных раманаў, якія сталі клясыкай, аповесьцяў і апавяданьняў. Адзін з заснавальнікаў, разам з Р. Чандлерам і Д. М. Кейнам, жанру «крутога дэтэктыва». Часам Гэмэта называюць таксама адным з заснавальнікаў субжанру «наар».

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Адна гадзіна

Катэгорыя:Літаратары ЗША
Мурасакі Сыкібу

**Мурасакі́ Сыкібу́** (紫 式 部, 973? — 1014?) — выбітная японская паэтка і пісьменьніца пэрыяду Хэян, аўтар рамана «Гэндзі-манагатары», «Дзёньніка Мурасакі Сыкібу», захаваўся таксама яе асабісты зборнік вершаў.

## Крыніцы

Катэгорыя:Японскія літаратары
Цэнтар-Валь дэ Люар

**Цэнтар-Валь дэ Люар** (, []) — рэгіён у цэнтры Францыі. Да 17 студзеня 2015 меў назву *Цэнтар*. Мяжуе на паўночы зь Іль-дэ-Франс, на захадзе — з Нармандыяй (да 1 студзеня 2016 — зь Верхняй Нармандыяй і Ніжняй Нармандыяй) і Пэі-дэ-ля-Люар, на поўдні — з Аквітаніяй — Лімузэнам — Пуату-Шарант (да 1 студзеня 2016 — з Пуату-Шарант і Лімузэнам) і з Авэрньню — Ронай-Альпамі (да 1 студзеня 2016 — з Авэрньню), на ўсходзе — з Бургундыяй — Франш-Камтэ (да 1 студзеня 2016 — з Бургундыяй). Плошча 39 151 км². Насельніцтва па стане на 2012 год складала 2 563 586 чалавек. У склад рэгіёну ўваходзяць 6 дэпартамэнтаў: Шэр, Эр і Люар, Эндр, Эндр і Люара, Люар і Шэр і Люарэ. Адміністрацыйны цэнтар — Арлеан (114 375 жыхароў), аднак найбуйнейшым горадам зьяўляецца Тур (134 803 жыхары). У адрозьненьне ад большасьці рэгіёнаў Францыі, адміністрацыйна-тэрытарыяльная рэформа 2014 году, якая набыла моц з 1 студзеня 2016, Цэнтар-Валь дэ Люар не закранула, і межы рэгіёну засталіся бязь зьменаў.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
Андрэй Глінка

**Андрэй Глінка** (; 27 верасьня 1864, Чэрнава, цяпер частка Ружамбэрку — 16 жніўня 1938, Ружамбэрак) — славацкі каталіцкі сьвятар і палітык клерыкальна-нацыяналістычнага толку.

Стварыў партыю, якая імкнулася да аўтаноміі Славаччыны ў межах Чэхаславаччыны, а пазьней да поўнай незалежнасьці. Праз год пасьля яго сьмерці, пасьля акупацыі немцамі Чэхаславаччыны, яго партыя, Глінкава славацкая народная партыя, прыйшла да ўлады ў Славаччыне і абвясьціла яго нацыянальным героем.

## Вонкавыя спасылкі
* Андрэй Глінка 

Катэгорыя:Нарадзіліся 27 верасьня
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1864 годзе
Катэгорыя:Славацкія палітыкі
Катэгорыя:Гісторыя Славаччыны
Катэгорыя:Каталіцкія сьвятары
Катэгорыя:Памерлі 16 жніўня
Катэгорыя:Памерлі ў 1938 годзе
Антон Бэрналак

**Анто́н Бэ́рналак** (; 3 кастрычніка 1762, вёска Сланіца — 15 студзеня 1813, Новэ Замкі) — славацкі філёляг і каталіцкі сьвятар. Першым кадыфікаваў літаратурную славацкую мову ў сваёй працы «Dissertatio-critica de literis Slavorum» (1787) з дадаткам «Orthographia».

Нарадзіўся ў сям’і зэмана-землеўладальніка на Ораве. Навучаўся ў 1774—1778 гг. у гімназіі ў Ружамбэрку, пазьней у Браціславе, Трнаве і ўрэшце тэалёгію ў Вене. У 1787 годзе скончыў навучаньне ў сэмінарыі ў Браціславе. Працаваў сакратаром арцыбіскупа, пасьля быў сьвятаром у новых Замках. У 1787 годзе выдаў першую кнігу на славацкай мове, у 1790 годзе першую граматыку, заснаваную на заходнеславацкіх дыялектах.

## Глядзіце таксама

* Палявая армія «Бэрналак»
* Бронецягнік «Бэрналак»

## Крыніцы

Катэгорыя:Славацкія філёлягі
Катэгорыя:Славацкія мовазнаўцы
Катэгорыя:Каталіцкія сьвятары
Новэ Замкі

**Но́вэ За́мкі** (, , , ) — горад у паўднёва-заходняй Славаччыне на рацэ Нітра. Насельніцтва — 41 140 чалавек (перапіс 2006).

## Вядомыя ўраджэнцы
* Антон Бэрналак, лінгвіст

## Крыніцы

Катэгорыя:Гарады Славаччыны
Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Славаччыны

**[[Славаччына]]** з 1996 году падзяляецца на 8 краёў, якія завуцца па назьве свайго адміністрацыйнага цэнтру.
Краі падзяляюцца на некалькі раёнаў (, ад.л. ). Усяго ў Славаччыне цяпер 79 раёнаў.

* Банскабыстрыцкі край

* Браціслаўскі край

* Жылінскі край

* Кошыцкі край

* Нітранскі край

* Прэшаўскі край

* Трэнчынскі край

* Трнаўскі край