Проня

**Про́ня** — рака ў Беларусі, правы прыток ракі Сожу (басэйн Дняпра). Цячэ ў Дубровенскім раёне Віцебскай вобласьці, Чавускім, Горацкім і Прапойскім раёнах Магілёўскай вобласьці, пераважна Аршанска-Магілёўскай раўнінай. Даліна добра распрацаваная, глыбокаўрэзаная, скрынкападобная, у вярхоўі невыразная; берагі пераважна стромкія, абрывістыя, у верхняй плыні нізкія і забалочаныя. Агульная даўжыня ракі — 172 км. Плошча вадазбору 4910 км². Выдатак вады ў вусьці 29,5 м³/с. Сярэдні нахіл воднай паверхні 0,5‰.

Абалону Проні чалавек абжыў як мінімум з каменнага веку, пра што сьведчаць шматлікія гарадзішчы, разьмешчаныя на яе берагах. 28 верасьня 1708 году пад вёскай Лясной на дзялянцы паміж Проняй і Сажом адбылася бітва паміж маскоўскімі і швэдзкімі войскамі, якую маскоўскі гаспадар Пётар I называў «маці Палтаўскай бітвы». У 1943—1944 гадох, у час нямецка-савецкай вайны, фронт на рацэ стаяў 9 месяцаў.

У апошнія гады разьвіваецца турызм. Рака прыдатная для сплаву на байдарках. Падчас падарожжа можна пабачыць найбліжэйшыя славутасьці і палюбавацца маляўнічымі краявідамі навакольля.

## Назва

Гістарычная назва ракі — *Пропасьць*. У рэчышчы палітыкі летувізацыі расейска-савецкі мовазнаўца Алег Трубачоў з сваім вучнем Уладзімерам Тапаровым абвяшчаў гідронім Проня словам балтыйскага паходжаньня. Назву Проня таксама спрабавалі зьвязваць з імем паганскага славянскага бога Прона. 

Існавала вэрсія, што старажытная назва ракі Проня — Прапой, той, які мае хуткую плынь, магчыма, гэта слова дало назву гораду Прапойску.

Народная вэрсія пра ўтварэньне назвы ракі больш маляўнічая. Паводле паданьня, калісьці жылі дзяўчына Бася і юнак Проня. Яны моцна кахалі адзін аднаго, але бацькі Басі не дазвалялі ёй выйсьці замуж за беднага Проню. Тады маладыя людзі вырашылі бегчы і папрасілі багоў, каб тыя дазволілі ім быць разам. Багі выканалі іх просьбу. І калі ня помнячы сябе ад шаленства бацька кінуўся ў пагоню за ўцекачамі, то выехаўшы на адну з палян, убачыў зьліцьцё дзьвюх рэк — гэта і былі Бася і Проня. Магчыма, што зь дзяўчынай Проняй здарылася іншая неспадзёўка — яна быццам была з цыганскай сям’і і выпадкова ўтапілася, а яе кавалеры назвалі ў памяць аб ёй раку.

## Населеныя пункты на рацэ

### Гарады
У месцы ўпадзеньня ў Проню ракі Парасіцы знаходзіцца горад Горкі, у месцы сутокаў Проні з рэкамі Быстрай і Гольшай стаіць мястэчка Дрыбін, ля вусьця — горад Прапойск.

### Іншыя населеныя пункты
У **[[Дубровенскі раён|Дубровенскім раёне]]**: в. Ланенка, в. Лосеўка; у **[[Горацкі раён|Горацкім раёне]]**: в. Радзівонаўка, в. Сава, в. Сенькава, в. Азаравічы, в. Малая Каралёўка, в. Вялікая Каралёўка, в. Кузавіна, в. Старажоўка;
у **[[Дрыбінскі раён|Дрыбінскім раёне]]**: в. Галовічы; у **[[Чавускі раён|Чавускім раёне]]**: в. Будзіна, в. Скварск, в. Прылёпаўка, в. Пуцькі, в. Старасельле, в. Ключ, в. Загоранка, в. Высокае, в. Петухоўка, в. Дужаўка; у **[[Прапойскі раён|Прапойскім раёне]]**: в. Чырвоная Слабада.

## Гідраграфія

Даўжыня 172 км. Вадазбор 4910 км². Сярэднегадавы выдатак вады ў вусьці 29,5 м³/с. Сярэдні нахіл воднай паверхні 0,5 ‰.

Цячэ пераважна Аршанска-Магілёўскай раўнінай. Даліна добра распрацаваная, глыбокаўрэзаная, скрынкападобная, у вярхоўі невыразная; шырыня яе ад 0,4—0,6 км у верхняй плыні да 1—2 км у ніжняй. Берагі пераважна стромкія, абрывістыя, у верхняй плыні нізкія і забалочаныя, адкрытыя (вышыня 1—1,5 м, на асобных участках да 7 м), ніжэй за вусьце ракі Басі трапляюцца невялікія тэрасы. Абалона роўная, двухбаковая, сухая, лугавая; шырыня яе 0,25—0,5 км, у вусьці 0,8—1,2 км (на асобных участках звужаецца да 80 м), ніжэй за вусьце ракі Быстрай пашыраецца да 3,8 км.

Жыўленьне Проні зьмяшанае, пераважна сьнегавое.

Рэчышча каналізаванае на працягу 19 км: ад вытоку да вусьця ракі Пнёўкі (15 км) і ад паўднёвай ускраіны места Горак уніз плыньню (4 км): на астатнім працягу зьвілістае, каля Горак разгаліноўваецца на некалькі рукавоў. Шырыня ракі ў межань 15—20 м, у ніжняй плыні месцамі да 50 м.

Рака Проня на дзялянцы ад Горак да ўтоку Быстрай цячэ ў бязьлеснай зоне, а ад вёскі Равячына ў вузкім каньёне парослым кустамі. Кусты і вербы схіляюцца над вадой і часта заступаюць шлях, у тым ліку і заваламі. Гэтая дзялянка складае 30 кілямэтраў.

### Асноўныя прытокі
* *Правыя*: Галыша, Бася, Раста
* *Левыя*: Моўчанка, Пнеўка, Парасіца, Крывая, Быстрая, Радзебка, Быстранка, Вербаўка, Кашанка, Каменка, Рэкта, Крупка

### Водны рэжым
Найбольшы ўзровень разводзьдзя звычайна ў пачатку красавіка, сярэдняя вышыня над межанным узроўнем ад 2,8 м у верхнім да 3,8 м у ніжняй плыні. Замярзае ў вярхоўі ў канцы лістапада, ніжэй — у 1-й дэкадзе сьнежня; крыгалом у канцы сакавіка — пачатку красавіка. Прымае сьцёк зь сеткі мэліярацыйных каналаў. Улетку магчымы дажджавыя паводкі У разводзьдзе затапляецца вадой на 10—40 сутак на глыбіню 0,4 м у верхняй плыні і 1,5— 2,5 мэтраў у ніжняй.

Пры вёсцы Ляцягах Прапойскага раёну на рацэ знаходзіцца гідралягічны пост рачны 1 разраду р. Проня — в. Ляцягі.

### Флёра і фаўна
20% водазбору пакрывае лес.

З рыб водзяцца шчупак (Esox lucius), верхаводка (Alburnus alburnus), акунь звычайны (Perca fluviatilis), галавень (Leuciscus cephalus), лешч (Abramis brama).

### Карысныя выкапні
Ля ракі вядомы залежы крэйды. Каля вёскі Скварску знаходзяцца радовішчы тугаплаўкіх глінаў і будаўнічых пяскоў.

### Экалёгія
У раёне гораду Горак у раку часам зьліваюцца неачышчаныя сьцёкавыя воды з агульнагарадзкіх ачышчальных збудаваньняў, якія забруджваюць раку, што пацьвярджаеца задаволеным пазовам Дзяржаўнай інспэкцыі аховы жывёльнага і расьліннага сьвету пры Прэзыдэнце Рэспублікі Беларусь да камунальных службаў Горак з прычыны шкоды, нанесенай рыбным запасах ракі Проні ў 2005 годзе. Вада ў раёне Горак брудная.

У 2011 годзе саўгас-камбінат «Горкі» забрудзіў раку Проня на працягу амаль 15 кілямэтраў.

## Гісторыя

### Старажытныя часы
Абалона ракі Проня была абжытая людзьмі як мінімум з каменнага веку, пра што сьведчаць шматлікія гарадзішчы, разьмешчаныя па яе берагах.

Пры вёсцы Радалмі Чавускага раёну на адгор’ях правага берагу Проні, знаходзіцца гарадзішча зь дзьвюх умацаваных пляцовак. Паўночна-ўсходняя пляцоўка авальная ў пляне, памерамі 30×45 м. З паўночнага боку захаваліся парэшткі некалі высокага вала. Паўночна-заходняя пляцоўка аддзеленая ад першай вузкай глыбокай лагчынай, з боку плято прасочваюцца парэшткі двух валоў і равоў. Памеры пляцоўкі 30×40 м. За валамі, на поўнач гарадзішча, на плято, разьмяшчаўся неўмацаваны пасад-паселішча. Горад Радамля ўпершыню згаданы летапісам ў 1535.

Пры вёсцы Высокім Чавускага раёну, на мысе правага берагу ракі Проні, авальнае гарадзішча, памерамі 42×26 м. Паселішча абаронена дугападобнымі валам вышынёй 4 мэтры і ровам. Культурны пласт зьмяшчае ляпную (I тыс. н. э.) і ганчарную старажытнарускую кераміку XI—XIII стагодзьдзяў.

На левым беразе Проні пры вёсцы Сянькове знаходзіцца гарадзішча, на паўночны ўсход ад Прапойска — курганны магільнік, у 3,5 км — стаянка каменнага стагодзьдзя і паселішча эпохі Кіеўскай Русі, у 1 км на ўсход яшчэ шэраг стаянак каменнага веку, на правым беразе ў 2 км на поўнач ад в. Завадзь-Віравая курганны магільнік.

У гарадзкім парку Прапойску, на стромкім мысе правага берагу ракі Сожу, каля вусьця ракі Проні, старажытнае гарадзішча на Замкавай гары, памерамі 40×90 м. Захаваліся сьляды ўмацаваньняў: вала і рова. Тут знаходзіўся старажытнарускі Прупой (Прапошаск), упершыню згаданы ў грамаце Расьціслава Мсьціславіча ў 1136. Па зьвестках раскопак вал на селішчы ўзьведзены ў XII стагодзьдзі. На поўнач ад гарадзішча прасочваюцца парэшткі неўмацаванага пасаду.

### Новы час

У 1708 годзе падчас Вялікай Паўночнай вайны ў данясеньні камандуючага корпусам  маскоўскаму гаспадару Пятру I называецца рака Проня:

28 верасьня 1708 году ў раёне вёскі Лясной на дзялянцы паміж Проняй і Сажом адбылася Бітва пад Лясной, якую Пётар I называў «маці Палтаўскай бітвы».

Падчас Вайны 1812 году Проню францускія войскі фарсіравалі двойчы — у дарозе на Маскву і назад. Пры адступленьні фарсіраваньне ракі адбылося ў раёне вёскі Галовічаў Дрыбінскага раёну.

### Нямецка-савецкая вайна

Проня войскі Трэцяга Райху занялі ўжо ў сярэдзіне ліпеня 1941 году. 18 ліпеня 1941 году стралковая рота 107-га палка 55-я стралковая дывізія 1-га фармаваньня загінула пры абароне аўтадарожнага моста праз р. Проню ў Прапойску.

У Горацкім раёне, у вярхоўях Проні і Мярэі, 12 кастрычніка 1943 году адбыўся першы бой . На гэтым месцы пабудаваны мэмарыял, а найбліжэйшая вёска названа Касьцюшкава.

У 1943—1944 гадох фронт стаяў на рацэ 9 месяцаў. Страты аднаго савецкага боку толькі на тэрыторыі Чавускага раёну склалі больш за 16 тысячаў чалавек

За час сьнежаньскіх баёў 1943 году на дзялянцы Скварск — Прылёпаўка — Пуцькі 290-я і 385-я стралковыя дывізіі страцілі да 1500 салдат. Прыкладна столькі ж стратаў было з боку немцаў. У гісторыю нямецка-савецкай вайны гэты эпізод увайшоў пад назвай «Прылёпаўскі пляцдарм».

У фарсіраваньні Проні ўдзельнічалі 10-я армія, 49-я армія, 50-я армія, 15 стралковых злучэньняў і далучаныя да іх артылерыйскія, танкавыя, авіяцыйныя і сапёрныя часткі.

## Турызм
Рака прадытная для сплаву на байдарках. Падчас падарожжа можна пабачыць найбліжэйшыя славутасьці і палюбавацца маляўнічымі краявідамі навакольля.

У Ланенцы можна ўбачыць Пакроўскую царкву, пабудаваную ў пачатку XX стагодзьдзя.

Пры вёсках Сянькова, Радамлі і Высокім можна знайсьці старыя гарадзішчы.

У вёсцы Будзіна стаіць помнік у гонар прарыву абароны часткамі 49 арміі.

У вёсцы Кузьмінічах і в. Петухоўка ёсьць брацкія магілы савецкіх воінаў, а ў вёсцы Прылёпаўцы — мэмарыял часоў нямецка-савецкай вайны.

У вёсцы Петухоўцы знаходзіцца помнік прыроды мясцовага значэньня Байкоўскія крыніцы.

У Горках можна пабачыць Батанічны сад Беларускай сельскагаспадарчай акадэміі, закладзены ў 1848 годзе паводле праекту А. Кампіёні. На сёньняшні дзень гэты выдатны ляндшафтавы аб’ект налічвае больш за 1000 відаў і разнавіднасьцяў расьлінаў, яго дэндрарый у 1963 годзе быў абвешчаны Батанічным помнікам прыроды рэспубліканскага значэньня. Цяпер на тэрыторыі Батанічнага саду расьце каля 400 відаў і разнавіднасьцяў дрэў, кустоў, каля паўтысячы лекавых і іншых расьлінаў. У аранжарэі растуць трапічныя і субтрапічныя віды расьлінаў, якіх налічваецца больш за 300.

## Проня ў культуры

### У літаратуры
Проні прысьвяцілі вершы Аляксей Пысін і Алесь Корнеў. Яна згадваецца ў рамане Леаніда Левановіча «Бесядзь цячэ ў акіян».

Падзеі твору Ўладзімера Ўсьпенскага «Невядомыя салдаты» («»), які быў адзначаны Міхаілам Шолахавым, як «найлепшы твор аб Вялікай Айчыннай вайне», а таксама ў кнізе Дзеева і Пятрэнкі «Прастрэляныя кілямэтры» адбываюцца таксама і падчас фарсіраваньня Проні.

### У выяўленчым мастацтве
Мікалай Рыжоў назваў сваю выстаўку «Прыгажуня Проня» і прысьвяціў Проні некалькі сваіх карцін, таксама яна намалявана на акварэлі Мікалая Арасланава «Апошні лёд на Проні». Яўген Зайцаў у 1954 годзе стварыў палатно «Вечар на рацэ Проні».

## Крыніцы

## Літаратура
*  С. 296—297.
* 
* Природа Белоруссии: Попул. энцикл. / БелСЭ; Редкол.: И. П. Шамякин (гл. ред.) и др. — Мн.: БелСЭ, 1986. — 599 с., 40 л. ил.
* Ресурсы поверхностных вод СССР. Описание рек и озёр и расчёты основных характеристик их режима. Т. 5. Белоруссия и Верхнее Поднепровье. Ч. 1—2. — Л., 1971.

## Вонкавыя спасылкі
* Фатаздымкі Проні
* Легенда пра Заклятае возера і Проню

Катэгорыя:Басэйн Дняпра
Катэгорыя:Рэкі Дубровенскага раёну
Катэгорыя:Рэкі Горацкага раёну
Катэгорыя:Рэкі Прапойскага раёну
Катэгорыя:Рэкі Чавускага раёну