Ядвігін Ш.

**Ядві́гін Ш.** (сапр. — **Антон Іванавіч Лявіцкі**; 16 студзеня (4 студзеня па ст. ст.) 1869, Добасна, Рагачоўскі павет, Магілёўская губэрня, цяпер Качэрыцкі раён, Магілёўская вобласьць — 23 лютага 1922, Вільня) — беларускі празаік, драматург і публіцыст; адзін з пачынальнікаў беларускай мастацкай прозы.

## Біяграфія

### Раньнія гады і адукацыя

Нарадзіўся 4 студзеня 1869 году ў маёнтку Добасна Рагачоўскага павету (цяпер Качэрыцкі раён) у сям’і Яна і Вольгі Лявіцкіх (меў сястру Эву), дзе яго бацька служыў упраўляючым маёнтка. Пазьней у 1870-х гадох ён быў лясьнічым графа Тышкевіча і жыў у Пяршаях цяперашняга Валожынскага раёну.

Неўзабаве сям’я Лявіцкіх пераехала ў Карпілаўку пад Радашкавічамі на Меншчыне. Тут у 1877—1878 гг. Антон Лявіцкі вучыўся ў нелегальнай школе ў Люцінцы, якую арганізавала дачка Вінцэнта Дунін-Марцінкевіча — Каміла. Пазьней пра гэты пэрыяд ён успамінаў:

Пасьля пасьпяхова скончыў Менскую гімназію і паступіў на мэдыцынскі факультэт Маскоўскага ўнівэрсытэту. 8 сакавіка 1890 году за ўдзел у студэнцкіх хваляваньнях Ядвігін Ш. быў арыштаваны і зьняволены на некалькі месяцаў у Бутырскі астрог, за чым пасьледавала выключэньне з унівэрсытэту. У турме ён перакладае папулярнае на той час апавяданьне У. Гаршына «Сыгнал», выдадзенае ў Маскве ў 1891 годзе. У часе зьняволеньня становіцца сьведкам зладжанага студэнтамі-араштантамі канцэрту, на якім з сваімі нацыянальнымі песьнямі і танцамі выступалі расейцы, украінцы, летувісы, латышы, каўказцы і палякі. Пасьля канцэрту чальцы Менскага зямляцтва вырашаюць заснаваць першы беларускі гурток моладзі ў Маскве.

Па вызваленьні з турмы Ядвігін Ш. не дамагаецца аднаўленьня ва ўнівэрсытэце. Ён здае экзамэн на аптэкарскага практыканта, праходзіць практыку ў адной з маскоўскіх аптэк і выяжджае на Беларусь, дадому ў фальварак Карпілаўку. Тут ад цяжкае хваробы памірае яго бацька, а неўзабаве здараецца пажар, які зьнішчыў бацькоўскі дом. Ядвігін Ш. будуе для сям’і невялікую хатку з двух пакояў і кухні, а сам адпраўляецца ў Менск і здае экзамэн на аптэкара. Пасьля непрацяглай практыкі пераводзіцца ў Радашкавічы, дзе працуе памочнікам правізара і будуе Карпілаўскі дом.

### Радашкавіцкі гурток інтэлігенцыі

У Радашкавічах Ядвігін Ш. стаў сябрам гуртка мясцовай інтэлігенцыі, браў удзел у літаратурных вечарынах — дэклямаваў вершы Вінцэнта Дунін-Марцінкевіча і Францішка Багушэвіча. У 1892 (паводле іншых зьвестак у 1893) напісаў камэдыю «Злодзей», якую з ініцыятывы Яна Якуба Офэнбэрга, аднаго з арганізатараў Радашкавіцкага гуртка беларусаў-інтэлігентаў, меркавалася паставіць на платнай маёўцы, а збор з спэктаклю перадаць на адкрыцьцё местачковай лякарні. Сакратар Маскоўскага этнаграфічнага таварыства М. Янчук, які спрыяў справе культурнага адраджэньня беларусаў і трымаў сувязь з студэнцкімі зямляцтвамі ўнівэрсытэту і сельскагаспадарчай акадэміі (студэнтам апошняй быў Ядвігін Ш.), імкнуўся атрымаць дазвол цэнзуры на выданьне п’есы і на пастаноўку яе на сцэне, аднак так і не дамогся гэтага. Тым ня менш, у 1892 годзе было вырашана паставіць п’есу без цэнзурнага дазволу.

За колькі дзён да маёўкі была празначана генэральная проба. Але да судовага сьледчага, нібыта ў госьці, прыехаў зь Вялейкі павятовы пракурор, які дазнаўся пра пастаноўку п’есы, што не прайшла цэнзуры. Пракурор даў зразумець сьледчаму, што спэктакль, яшчэ й на забароненай тады беларускай мове, можа прынесьці ўсёй мясцовай адміністрацыі вялікія прыкрасьці. Пасьля такога папярэджаньня пракурора спэктакль так і не адбыўся. Сама камэдыя ў свой час не была надрукаваная, а рукапіс не ўцалеў. Як адзначаў беларускі драматург Францішак Аляхновіч у сваёй манаграфіі «Беларускі тэатар», рукапіс камэдыі да Другой сусьветнай вайны захоўваўся ў архіве Рамуальда Зямкевіча.

### Шлюб і вяртаньне ў Карпілаўку
У 1894 годзе Антон Лявіцкі пабраўся шлюбам з радашкавіцкай швачкай Люцыяй Гнатоўскай, якая па сканчэньні віленскай школы крою і шыцьця працавала ў мястэчку. Тым часам ён ужо загадваў крамай-каапэрацыяй запаснога насеньня земляўласьнікаў, бо па стане здароўя мусіў адмовіцца ад аптэкарства. Аднак, пагарэўшы на пасадзе крамніка, даклаўшы, каб разьвязацца зь ёю, нямала сваіх грошай, Ядвігін Ш. пераехаў назад у Карпілаўку, дзе пачаў займацца садоўніцтвам і літаратурнаю творчасьцю.

У 1903—1904 гадох супрацоўнічае зь менскімі і віленскімі прагрэсіўнымі выданьнямі: выступаў з апавяданьнямі, публіцыстычнымі артыкуламі і карэспандэнцыямі мясцовага характару на расейскай і польскай мовах, дзе закранаў пытаньні нацыянальнага кшталту, праблему пэрыядычных выданьняў на роднай мове, сялянскага жыцьця і інш., якія, аднак, асаблівай вядомасьці яму не прынесьлі. Першае апавяданьне Ядвігіна Ш. на беларускай мове, якое мела назоў «Суд», было надрукаванае ў трэцім нумары газэты «Наша доля» 20 верасьня 1906 году, якое ў 1910 годзе было перакладзена на ўкраінскую мову з прыхільнымі водгукамі аб аўтары як аб арыгінальным беларускім празаіку. Таксама тагачасная беларуская крытыка не ўнікнула адзначыць у ім талент сатырыка і гумарыста.

Маёнтак Ядвігіна Ш. часта наведваў сын суседа-арандатара Дамініка Луцкевіча па імені Ян, які пазьней стане буйнейшым беларускамоўным паэтам XX стагодзьдзя пад псэўданімам Янка Купала. Пра сустрэчы з Антона Лявіцкім ён пазьней успамінаў:

Адзіная дачка Ядвігіна Ш., Ванда Лявіцкая, пра сустрэчы яе бацькі зь Янкам Купалам успамінала:

### Сталая літаратурная дзейнасьць

З 1908 году Ядвігін Ш. працуе загадчыкам літаратурнай часткі газэты «Наша Ніва» ў Вільні. На гэты час прыпадае найбольш плённы ў жыцьці пісьменьніка пэрыяд 1906—1914 гадоў.

Увесну 1910 году пісьменьнік зьдзяйсьняе сваю даўнюю мару — павандраваць пешшу па Беларусі. Ён пешшу зь Вільні да Карпілаўкі праходзіць больш за 500 км. У сваіх падарожных нататках, апублікаваных у «Нашай Ніве» пад назваю «Лісты з дарогі», Ядвігін Ш. распавядае пра мястэчкі і вёскі, цікавых людзей, што сустракаліся яму на шляху, а таксама разважае над эканамічнымі і сацыяльнымі праблемамі беларускага сялянства, выказвае шмат думак пра родную мову і народную асьвету.

Адным за адным — 1912 годзе «Бярозкі», а з 1914 годзе «Васількі» — выйшлі два зборнікі апавяданьняў пісьменьніка. Апошні зь іх быў выдадзены ў друкарні Марціна Кухты пры грашовай падтрымцы княгіні Магдалены Радзівіл

З 1914 году Ядвігін Ш. пераяжджае зь Вільні ў Менск, дзе арганізоўвае і становіцца тэхнічным рэдактарам штомесячных часопісаў «Саха» і «Лучына». У часе Першай сусьветнай вайны працуе ў Менскім цэнтральным бюро працы і кіраўніком швацкіх майстэрняў вайсковага рыштунку. Арганізаваў беларускае таварыства дапамогі ахвярам вайны, дзе пазнаёміўся з Максімам Багдановічам, ставіў спэктаклі.

З восені 1916 да лютага 1917 году Ядвігін Ш. і Максім Багдановіч сустракаліся амаль штодня: у беларускай кнігарні, у «Беларускай хатцы» і на вуліцах Менску. Пазьней ён наведаў маёнтак пісьменьніка ў Карпілаўцы, дзе месьціўся прытулак для дзяцей уцекачоў. М. Багдановіч перакладаў на ўкраінскую мову творы Ядвігіна Ш.: «Зарабляюць», «З бальнічнага жыцьця», «Падласы», «Рабы», «Вясельле», «Скакатушка», «Васількі», «Гадунец», «Чортава ласка», «Дачэсныя», «Ліст сабакі» да рэдакцыі «Нашай Нівы», «Сіло», «Награда» і «Сабачая служба».

У часе вайны Ядвігін Ш. захварэў на сухоты горла. У 1918 годзе яго стан рэзка пагоршыўся, што вымусіла яго легчы на лячэньне ў Менскі шпіталь, а потым выехаць на жыхарства ў Карпілаўку. Празь некаторы час пісьменьнік пачынае супрацоўнічаць з газэтай «Беларус», друкуе там свой раман «Золата» (1920) — адзін зь першых твораў буйнога эпічнага жанру ў беларускай літаратуры. Увосені 1920 году Ядвігін Ш. прыязджае ў Вільню і рыхтуе да выданьня свае «Успаміны», першую частку якіх выдае ў 1921 годзе.

У пачатку 1922 году здароўе пісьменьніка значна пагаршаецца і 23 лютага ў адным са шпіталяў Вільні ён памірае.

Пахаваны на ў Вільні на могілках Росы на літэрацкай горцы.

## Псэўданім
Дакладнае паходжаньне псэўданіма Антона Лявіцкага — Ядвігін Ш. — яшчэ ў 1968 годзе раскрыла дачка пісьменьніка Ванда Лявіцкая. На запытаньне пра псэўданім яна паведаміла, што ў маладосьці бацька быў моцна закаханы ў нейкую Ядвігу Шабуневіч з Радашкавічаў. Пасьля яны рассталіся. Першае каханьне асела назаўсёды і калі ён пачаў друкавацца, не раздумваючы ўзяў сабе за псэўданім імя і скарочанае да адной літары прозьвішча былой каханай.

Зрэшты, у літаратуразнаўстве існавалі і іншыя вэрсіі наконт паходжаньня псэўданіма пісьменьніка. Паводле Ўладзімера Содаля, пасьля публікацыі абразка «Суд», на пытаньне чаму ён падпісаны такім псэўданімам аўтар жартаўліва адказваў: «Вот я вам кажу ў хаце — ша! Дык і — Ша…».

Добрая прыяцелька Антона Лявіцкага Зоська Верас расказвала, што нібыта яму вельмі падабалася адна з унучак Вінцэнта Дунін-Марцінкевіча ці хтось іншы ў Люцінцы, каго звалі Ядвіга. Закахаўшыся яшчэ ў гады навучаньня ў школе Камілы Марцінкевіч, ужо дзецюком ён нібыта наведваўся да той Ядвігі. Найчасьцей позна ўвечары, калі ў хаце ўсе спалі. Патрывожаная Ядвіга скрозь сон пыталася «Хто тут?». Малады Лявіцкі, прыклаўшы палец да вуснаў шаптаў «Ядвіга, ша, ціха… Гэта я…».

Гэтак жа тлумачыць гісторыю псэўданіма Лявіцкага і Хведар Ільяшэвіч, аўтар кнігі «Антон Лявіцкі. Жыццё і літаратурная творчасць». Згадваючы запісы Ядвігіна Ш. у «Лістах з дарогі», дасьледнік зьвяртае ўвагу на цікавае прызнаньне Лявіцкага:

Перачытваючы згаданы запіс Лявіцкага, Хведар Ільяшэвіч выказаў меркаваньне:

Часам Ядвгін Ш. вар’іраваў свой псэўданім, скарачаў яго да ініцыялаў, падпісваў творы ды розныя допісы аднымі толькі ініцыяламі — «Я. Ш.», «Ja.», «Sz.», «Ja.», «Š», «Ša», «Sz». Як адзначае Янка Саламевіч, цікавым фактам зьяўляецца тое, што некаторыя чыноўнікі Міністэрства культуры памылкова вымаўлялі яго псэўданім як Ядвігін Трэці.

## Сям’я
Пасьля сьмерці пісьменьніка ў 1928 годзе яго жонку Люцыю раскулачылі, якая памерла ў 1945 годзе ў страшнай галечы ў Нежыне. Сыны Ядвігіна Ш. — Вацлаў і Казімер — былі сасланыя і на Беларусь не вярталіся. Старэйшы сын Лявон загінуў у часе Другой сусьветнай вайны. Адзіная дачка пісьменьніка, Ванда Лявіцкая, якая ўвосені 1917 году пабралася шлюбам зь беларускім нацыянальным дзеячам Язэпам Лёсікам, загінулым у 1940 годзе ў саратаўскай турме, адправілася за мужам у ссылку. У іх было трое дзяцей: Юрась, інжынэр энэргетык, жыў ў Армавіры; Алеся, настаўніца, — у мястэчку Татарка, Стаўрапольскага краю; Люцыя, настаўніца, — у Ліпецку.

Хросным бацькам дзяцей Ванды — Люцыі і Алесі — быў Янка Купала. У 1992 годзе Люцыя і Алеся прыязджалі на месца колішняга радавога маёнтку Карпілаўкі. 

## Памяць
* Натальля Арсеньнева ў 1922 годзе прысьвяціла верш Ядвігіну Ш.
* Партрэт Ядвігіна Ш. у 1994 годзе стварыў Анатоль Крывенка.

## Бібліяграфія

### Творы
* «Злодзей» (камэдыя, 1892, не захавалася)
* «Суд» (апавяданьне, 20 верасьня 1906)
* «Лісты з дарогі» (1910)
*  
*  
*  
*  
* «Беларускія жарты» (зборнік апавяданьняў, 1914)
*  
*  
*  
*  
* «Золата» (раман, 1920)
*  
*  
*   
*   
*   
*  
*  

### На іншых мовах
*  

### Крытыка, рэцэнзіі
* 
* 
* 
* 	
* 
* 
* 
* 
* 
*  
* 
* 
* 
* 		
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 
* Голубева, Л. С.  Ядвігін Ш. (сапр. Антон Лявіцкі).  //  — С. 233—234.
* 
* 
* 
* Шкраба І. Ядвігін Ш. //  — С. 642—644.
* 
*   
  
 
## Вонкавыя спасылкі

* 
* 
* Ядвігін Ш. на Беларускай Палічцы


Катэгорыя:Нарадзіліся ў Качэрыцкім раёне
Катэгорыя:Беларускія літаратары
Катэгорыя:Беларускія паэты і паэткі
Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты і паэткі
Катэгорыя:Беларускія драматургі
Катэгорыя:Беларускія публіцысты
Катэгорыя:Беларускія перакладчыкі
Катэгорыя:Беларускія мэмуарысты
Катэгорыя:Літаратары, вядомыя пад псэўданімамі
Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў Расейскай імпэрыі
Катэгорыя:Памерлі ад сухотаў
Катэгорыя:Памерлі ў Вільні
Катэгорыя:Пахаваныя на могілках Росы