Любань

**Лю́бань** — места ў Беларусі, на рацэ Арэсе. Адміністрацыйны цэнтар Любанскага раёну Менскай вобласьці. Насельніцтва на 2018 год — 10 917 чалавек. Знаходзіцца за 152 км на поўдзень ад Менску, за 25 км ад чыгуначнай станцыі Ўрэчча (лінія Баранавічы — Асіпавічы); аўтамабільныя дарогі на Глуск, Жыткавічы, Вызну, Салігорск і Слуцак.

Любань — даўняе мястэчка гістарычнай Случчыны (частка Наваградчыны).

## Гісторыя

### Вялікае Княства Літоўскае
Першы пісьмовы ўпамін пра Любань як мястэчка Ярэміцкай воласьці Наваградзкага ваяводзтва датуецца 1566 годам. Мясьціна ўваходзіла ў склад Слуцкага княства і знаходзілася ў валоданьні Алелькавічаў.

У 1560-я гады ў Любані было 35 двароў. У 1582 годзе сыны князя слуцкага Юрыя Алелькавіча падзялілі паміж сабою ўладаньні, што засталіся ім у спадчыну ад бацькі. Частка земляў і маёмасьці, у тым ліку Любань, трапіла да малодшага Алелькі — Аляксандра. У 1589—1621 гадох Любань знаходзілася ў часовым валоданьні слуцкіх купцоў Тышэвічаў, якія трымалі мястэчка ў закладзе за грошы, пазычаныя ў іх князем. У 1617 годзе мясьціна адыйшла да мужа памерлай Соф’і Алелькаўны Януша Радзівіла.

На 1648 год у Любані быў 81 двор, паводле іншых зьвестак на сярэдзіну XVII стагодзьдзя — 161 двор. 28 лістапада 1661 году князь Багуслаў Радзівіл выдаў статут, які рэгуляваў павіннасьці любанцаў. Мяшчане мусілі плаціць чынш, выконваць работы з аднаўленьня гацяў і плацінаў, будаваць масты. Жыхары мястэчка вызваляліся ад работаў на карысьць князя. Б. Радзівіл зацьвердзіў самакіраваньне Любані на чале з бургамістрам, даў мяшчанам права апэляцыі да старосты Слуцкага княства. Магнацкая адміністрацыя ня мела права караць мяшчанаў — біць розгамі, кулакамі і інш. На 1682 год — 100 двароў. У 1791 годзе мястэчка ўвайшло ў склад новаўтворанага Случарэцкага павету.

### Пад уладай Расейскай імпэрыі
У выніку другога падзелу Рэчы Паспалітай (1793 год) Любань апынулася ў складзе Расейскай імпэрыі, у Бабруйскім павеце Менскай губэрні. У гэты час у мястэчку дзеяла царква, працавалі 2 млыны і карчма. 4 верасьня 1794 году каля мястэчка адбылася бітва паміж 2-тысячным аддзелам паўстаўнцаў пад камандаю Стафана Грабоўскага і расейскімі карнікамі. У 1808 годзе Любань увайшла ў склад Забалацкай воласьці. У гэты час тут было 76 дымоў. У 1839 годзе адкрылася царкоўнапрыходзкая школа. На 1846 год — 90 двароў, працавалі вадзяны млын і карчма, на 1867 год — 133 двары, дзеялі царква і 2 юдэйскія малітоўныя дамы.

На 1884 год у Любані было 136 двароў. Паводле вынікаў перапісу 1897 году — 157 двароў, дзеялі царква і сынагога, працавалі царкоўнапрыходзкая і 2 юдэйскія малітоўныя школы, заезны двор, 6 крамаў і крупадзёрка. Побач зь мястэчкам існавала аднайменная сяло, дзе было 108 двароў, хлебазапасны магазын, карчма. У 1907 годзе ў Любані адкрылася расейская народная вучэльня. На 1909 год — 339 двароў, працавала паштова-тэлеграфная кантора.

За часамі Першай сусьветнай вайны ў лютым 1918 году Любань занялі войскі Нямецкай імпэрыі.

### Найноўшы час
25 сакавіка 1918 году згодна з Трэцяй Устаўной граматай Любань абвяшчалася часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 году згодна з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі яна ўвайшла ў склад Беларускай ССР. У кастрычніку — лістападзе 1920 году каля Любані праходзіла разьмежаваньне паміж бальшавікамі і польскім войскам. 26 траўня 1922 году мястэчка ўвашло ў склад Слуцкага павету БССР. На 1923 год тут было 232 двары, на 1924 год — 351. 17 ліпеня 1924 году Любань стала цэнтрам раёну. У гэты час працавалі сельсагаспадарчае і спажывецкае таварыствы, рыбаарцель, шавецкая і кравецкая майстэрні, хлебапякарня. 27 верасьня 1938 году паселішча атрымала афіцыйны статус пасёлку гарадзкога тыпу. У Другую сусьветную вайну з 28 ліпеня 1941 да 30 чэрвеня 1944 году мястэчка знаходзілася пад акупацыяй Трэцяга Райху.

У 1966 годзе на поўнач ад Любані, на рацэ Арэсе збудавалі вялікае вадасховішча. 7 сакавіка 1968 году паселішча атрымала статус места. У красавіку 2009 году мясцовыя ўлады разбурылі старадаўнюю драўляную сынагогу, не зважаючы на пратэсты грамадзкасьці.


Lubań. Любань (1899).jpg|Месца бітвы 4.09.1794 г. 
Lubań, Šyrokaja. Любань, Шырокая (K. Łahun, 1935).jpg|Шырокая вуліца. К. Лагун, 1935 г.
Lubań, Nadrečnaja. Любань, Надрэчная (K. Łahun, 1935).jpg|Надрэчная вуліца. К. Лагун, 1935 г.
Lubań, Nadrečnaja. Любань, Надрэчная (K. Łahun, 1936).jpg|Надрэчная вуліца. К. Лагун, 1936 г. 


Lubań, Aresa. Любань, Арэса (K. Łahun, 1935).jpg|Мост цераз Арэсу. К. Лагун, 1935 г.
Lubań, Rynak. Любань, Рынак (K. Łahun, 1930-39).jpg|Рынак. К. Лагун, 1930-я гг.
Lubań. Любань (K. Łahun, 1930-39).jpg|Гульня ў валейбол. К. Лагун, 1930-я гг. 
Lubanskaja synagoga. Любанская сынагога (1901-41).jpg|Сынагога, да 1941 г.


## Насельніцтва

### Дэмаграфія


ImageSize = width:auto height:190 barincrement:28
PlotArea = left:50 bottom:20 top:15 right:15
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
Colors =
  id:linegrey2 value:gray(0.9)
  id:linegrey value:gray(0.7)
  id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8)
  id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:12500
ScaleMajor = unit:year increment:2500 start:0 gridcolor:linegrey
ScaleMinor = unit:year increment:500 start:0 gridcolor:linegrey2
PlotData =
  color:cobar width:15
  bar:1566 from:0 till:225
  bar:1677 from:0 till:75
  bar:1682 from:0 till:650
  bar:1793 from:0 till:286
  bar:1808 from:0 till:499
  bar:1834 from:0 till:197
  bar:1867 from:0 till:628
  bar:1884 from:0 till:500
  bar:1897 from:0 till:941
  bar:1919 from:0 till:2211
  bar:1939 from:0 till:3048
  bar:1959 from:0 till:3700
  bar:1970 from:0 till:6700
  bar:1991 from:0 till:11600
  bar:1997 from:0 till:12100
  bar:2006 from:0 till:11700
  bar:2009 from:0 till:11256
  bar:2018 from:0 till:10917
TextData=
  fontsize:10px pos:(10,195)
  text:



* **XVI стагодзьдзе**: 1566 год — 225 чал.
* **XVII стагодзьдзе**: 1677 год — 75 чал.; 1682 год — каля 650 чал.
* **XVIII стагодзьдзе**: 1793 год — 286 чал.
* **XIX стагодзьдзе**: 1808 год — 499 чал.; 1834 год — 197 чал.; 1867 год — 628 чал.; 1884 год — каля 500 чал.; 1897 год — 941 чал. у *мястэчку Любані* і 815 чал. у *сяле Любані*
* **XX стагодзьдзе**: 1909 год — 2014 чал.; сьнежань 1919 году — 2211 чал.; 1923 год — 1680 чал., зь іх 863 беларусы і 817 жыдоў; 1939 год — 3048 чал.; 1959 год — 3,7 тыс. чал.; 1970 год — 6,7 тыс. чал.; 1991 год — 11,6 тыс. чал.; 1997 год — 12,1 тыс. чал.; 1998 год — 12,2 тыс. чал.
* **XXI стагодзьдзе**: 2006 год — 11,7 тыс. чал.; 2009 год — 11 256 чал. (перапіс); 2011 год — 11,3 тыс. чал.; 2015 год — 11 114 чал.; 2016 год — 11 000 чал.; 2017 год — 10 973 чал.; 2018 год — 10 917 чал.

### Рэлігія
У Любані дзеяюць царква Сьвятога Спаса (Спаса-Праабражэнская) і касьцёл Маці Божай Фацімскай.

### Адукацыя
У Любані працуюць 3 сярэднія, музычная і дзіцяча-юнацкая спартовая школы, 7 дашкольных установаў.

### Мэдыцына
Мэдычнае абслугоўваньне ажыцьцяўляюць лякарня і паліклініка.

### Культура
Дзеюць дом культуры, 2 бібліятэкі.

## Забудова

### Вуліцы і пляцы

## Эканоміка
Прадпрыемствы харчовай, лёгкай, будаўнічых матэрыялаў прамысловасьці. Рыбакамбінат «Любань».

## Турыстычная інфармацыя
### Інфраструктура
Дзее Любанскі музэй народнай славы. Спыніцца можна ў гасьцініцы «Любань».

### Славутасьці
* Дом сьвятара (пачатак ХХ ст.)
* Могілкі юдэйскія
* Сынагога (цяпер музычная школа)

### Страчаная спадчына
* Сынагога (ХІХ ст.)

## Галерэя

Любань. Яўрэйскія могілкі (01).jpg|Юдэйскія могілкі
Любань. Царква (02).jpg|Новая царква
Любань. Касцёл.jpg|Новы касьцёл
Любань. (12).jpg|Вуліца


## Асобы
* Міхаіл Стралец (нар. 1959) — гісторык-германіст, доктар гістарычных навук, прафэсар
* Іван Сяржанін (1898—1973) — заоляг, сябар-карэспандэнт НАН Беларусі

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 
* 
* 
* Харэўскі С. Маршруты па Беларусі: Над ракой Арэсай // «Наша Ніва», 19 траўня 2009 г.
* 
* 

## Вонкавыя спасылкі
* 
* Сайт Любаншчыны
*