Альбанская мова

**Альба́нская мо́ва** (саманазва: *gjuha shqipe*, вымаўл. ; *shqip*, ) — індаэўрапейская мова, на якой размаўляюць альбанцы ў Альбаніі, Косаве і некаторых іншых рэгіёнах і краінах паўднёвай Эўропы. Непасрэдна ўваходзіць у склад індаэўрапейскай моўнай сям’і (у адрозьненьне ад іншых індаэўрапейскіх моваў, якія падзеленыя між галінамі індаэўрапейскай сям’і), аднак некаторымі лінгвістамі высоўваюцца гіпотэзы пра роднасьць альбанскай мовы зь некаторымі мёртвымі індаэўрапейскімі мовамі (напрыклад, ілірыйскімі).

Колькасьць носьбітаў на сёньня — каля 7,4 мільёнаў. Афіцыйная мова Альбаніі й часткова прызнанага Косава, мае афіцыйны статус у Паўночнай Македоніі (у рэгіёнах, дзе альбанцы складаюць больш за 20% насельніцтва) і Чарнагорыі.

## Гісторыя
Першыя вядомыя рукапісы датуюцца XV ст. Першая вядомая друкаваная кніга на альбанскай мове — «Мэшары» (*Mesh*'a**ri'', што азначае па-альбанску ''кніга малітваў'') — была напісаная [[Джон Бузуку|Джонам Бузуку]], [[каталіцтва|каталіцкім]] сьвятаром у 1555 годзе. Першай школай з выкладаньнем на альбанскай мове, праўдападобна, была вучэльня [[францысканцы|францысканцаў]], якая была адкрытая ў 1638 годзе.

== Назва ==
Слова ''shqip'' па-альбанску азначае «арол», але дакладная гісторыя паходжаньня гэтай саманазвы нявядомая. [[Лацінская мова|Па-лацінску]] з даўніх часоў (яшчэ за [[Пталямэй|Пталямэем]]) ужывалася слова ''Albania'', і яно паступова пашырылася ў іншыя мовы. Альбанцы ў [[Італія|Італіі]] называюць сябе і сваю мову «арбэрэш» (''Arbëresh''), альбанцы ў паўднёва-ўсходняй [[Грэцыя|Грэцыі]] называюць сябе і сваю мову «арванітыка» (''Arvanitika'').

== Клясыфікацыя і дыялекты ==
Мовазнаўцы даказалі, што альбанская мова зьяўляецца індаэўрапейскай, у 1850-х гадох. Яна зьяўляецца адзінай мовай на сваёй галінцы: гэта адзіны жывы нашчадак дыялектаў, на якіх размаўлялі ў Ілірыі.

Падзяляецца на дзьве асноўныя групы дыялектаў: гескі (''Gegë'') ды тоскі (''Toskë''). Геская дыялектная група пашыраная ў паўночнай палове Альбаніі й Косава, тоская — у паўднёвай палове краіны, [[літаратурная мова|літаратурны стандарт]] заснаваны на тоскіх дыялектах. Мяжа паміж двума дыялектамі праходзіць у асноўным ракою Шкумбіні, што падзяляе Альбанію на дзьве часткі. Існуюць таксама арваніцкі (распаўсюджаны ў Грэцыі ў навакольлі [[Атэны|Атэнаў]]) і арбэрэскі (поўдзень Італіі) дыялекты. Гэтыя дыялекты распаўсюджаныя ў асяродзьдзі альбанскіх перасяленцаў у Грэцыю й Італію. Узровень падабенства дыялектаў даволі вялікі, таму праблемаў узаемнага разуменьня звычайна не ўзьнікае, хаця паміж імі ёсьць выразныя [[фаналёгія|фаналягічныя]] і [[лексыка|лексылягічныя]] адрозьненьні.

Значна большымі адрозьненьнямі характарызуюцца арбэрэскія й арваніцкія дыялекты.

* Гескія дыялекты
* Тоскія дыялекты
** Арбэрэскія дыялекты
** Арваніцкія дыялекты

== Альбаназнаўства ==
Дасьледаваньнямі альбанскай мовы займаліся нямецкія лінгвісты Ф. Боп, Н. Ёкль, Г. Маер, паляк В. Цімахоўскі, альбанец Дж. Шкуртай і многія іншыя. У [[Беларусь|Беларусі]] на сёньняшні дзень няма ніводнага спэцыяліста ў галіне альбаназнаўства.

== Фанэтыка ==
Гукавы лад альбанскай мовы мае 7 [[галосны]]х і 29 [[зычны]]х гукаў.

=== Галосныя ===



=== Зычныя ===



== Лексыка ==
Альбанская мова выдзелілася з праіндаэўрапейскай праўдападобна каля 4000 гадоў таму, і бальшыня словаў базавага [[лексыкон]]у маюць праіндаэўрапейскія карані. Некаторыя зь іх зьяўляюцца кагнатамі (то бок, словамі з адзіным вымаўленьнем і коранем) з [[румынская мова|румынскімі]] адпаведнікамі. Мова мае шмат [[лацінская мова|лацінскіх]] і [[грэцкая мова|грэцкіх]] запазычаных словаў, у тым ліку ў базавай лексыцы:

* ''qytet'' < ''civitas'' (горад)
* ''qiell'' < ''caelum'' (неба)
* ''mik'' < ''amicus'' (сябар)

Пасьля прыходу славянаў на Балканы альбанская мова ўвабрала ў сябе і [[славянскія мовы|славянскую]] лексыку, перадусім баўгарскую. Апрача таго, як і ўсе іншыя мовы на Балканскім паўвостраве, альбанская мова мае заўважны пляст [[турэцкая мова|турэцкай]] лексыкі, які ўвайшоў у мову за часам панаваньня [[Асманская імпэрыя|Асманскай імпэрыі]].

== Альфабэт ==
Альбанская мова запісваецца лацінскім [[альфабэт]]ам, які быў стандартызаваны ў 1908 годзе. Апрача стандартных сымбаляў ASCII Latin-1 ISO ужываюцца два сымбалі **ë** і **ç'''. Да 1908 году з-за адсутнасьці стандарту для запісу альбанскай мовы ўжываліся шматлікія сыстэмы, у тым ліку кірыліца, грэцкі альфабэт, вэрсія арабскай азбукі і іншыя.

## Прыклады і выразы

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Мовы Альбаніі
Катэгорыя:Мовы Паўночнай Македоніі
Катэгорыя:Мовы Сэрбіі
Катэгорыя:Мовы Італіі
Катэгорыя:Мовы Чарнагорыі
Катэгорыя:Мовы Грэцыі
Катэгорыя:Мовы Турэччыны
Катэгорыя:Індаэўрапейскія мовы