open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Сымбаль крузэйра

**Сы́мбаль крузэ́йра**, таксама **знак крузэ́йра**  — друкарскі сымбаль, які ўваходзіць у групу «Сымбалі валют» () стандарту Юнікод. Выкарыстоўваецца як сымбаль гістарычнае валюты Бразыліі — крузэйра (1942–1967, 1970–1986 і 1990–1993).

## Напісаньне
Сымбаль крузэйра ўяўляе сабой лігатуру зь дзьвюх літар лацінкі — загалоўнай  і ўпісанай у яе маленькай . Сымбаль утвораны ад першых двух літар у назьве грашовай адзінкі крузэйра на партугальскай мове ().

## Выкарыстаньне
Сымбаль «₢» выкарыстоўваецца для прадстаўленьня гістарычных грашовых адзінак Бразыліі, якія насілі назву крузейра.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Pinterest: Cruzeiro or Cruzado Sign

Крузэйра
Катэгорыя:Друкарскія знакі
Ліліта Озаліня

**Лі́літа О́заліня** (; , Рыга — )  — савецкая і латвійская акторка тэатру і кіно. Заслужаная артыстка Латвійскай ССР (1983).

## Жыцьцяпіс
Нарадзілася ў Рызе, у сям’і інтэлігентаў: маці Альбэрціна, працавала памочнікам рэжысёра на нямецкай кінастудыі, бацька Арвід, быў лётчыкам-выпрабавальнікам. У дзесяцігадовым узросьце спрабавала атрымаць ролю пастушкі ў фільме «Рэха», але яе не ўзялі. Праз 8 гадоў Ліліта паступіла ў Народную студыю кінаактора пры Рыскай Кінастудыі.

У школьныя гады хацела займацца мэдыцынай, паралельна з вучобай у сярэдняй школе, вучылася ў мэдыцынскай вучэльні і практыкавалася ў якасьці мэдсястры ў Рэспубліканскай дзіцячай клінічнай бальніцы ў Рызе. У 1966 годзе пачала працаваць у Мастацкім тэатры імя Яна Райніса. У 1969 годзе Ліліта скончыла студыю кінаактора, а ў 1971 — акторскі факультэт Латвійскай дзяржаўнай кансэрваторыі імя Я.Вітола.

У той жа час адбыўся яе дэбют у кіно, яна згуляла ролю Велты ў фільме «Калі дождж і вецер стукаюць у акно» (1967), які здымаў адзін з выкладчыкаў студыі, рэжысёр Алаіз Брэнч. Пасьля гэтага яна здымалася і ў іншых фільмах. Аднак, папулярнасьць ёй прынесла роля Марты ў фільме «Доўгая дарога ў дзюнах» (1980), зьнятым Алаізам Бренчам. Пасьля посьпеху ёй пачалі паступаць новыя прапановы роляў, у іх ліку мюзыкл «Кароткае настаўленьне ў каханьні», камэдыя «Асабістае жыцьцё Дзеда Мароза» (1982), палітычны дэтэктыў «Двайны капкан» (1985) і іншыя.

Актрыса ўдзельнічала ў грамадзкім і палітычным жыцьці СССР: з 1975 году — сябар КПСС; была дэпутатам Вярхоўнага Савета Латвійскай ССР.

Пасьля распаду СССР не мела працы на Рыскай кінастудыі. Працавала ў двух рыскіх тэатрах: у тэатры «Дайлес» і Рыскім тэатры расейскай драмы.

У 1994 годзе ўдзельнічала ў працы Рыскага Міжнароднага фэстывалю актораў кіно «Балтыйская жамчужына», была чальцом журы фэствалю пад старшынствам народнай артысткі СССР Віі Артмане. У 1997-м — зьяўлялася старшынёй журы гэтага фэстывалю.

## Узнагароды
* 1983 — Дзяржаўная прэмія СССР (1983) — за ролю Марты ў тэлефільме «Доўгая дарога ў дзюнах».
* 1983 — Заслужаная артыстка Латвійскай ССР.
* 2000 — прэмія імя Віі Артмане (Міжнародны фэстываль актораў кіно «Балтыйская жамчужына», Латвія) — за ўклад у латвійскае кіно.
* 30.03.2009 — афіцэр ордэну Трох зорак IV ступені (Латвія).

## Крыніцы

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Рызе
Катэгорыя:Савецкія акторкі
Катэгорыя:Латвійскія акторкі
Катэгорыя:Сябры КПСС
Саўгут

**Саўгут** (*Саўгуць*, *Салкуць*) — мужчынскае імя.

## Паходжаньне

Савегода, Савегота або Савегот (Savegodo, Savegotis, Sauegoto, Savegotus) — імя германскага паходжаньня. Іменная аснова саў- (імёны ліцьвінаў Савіла, Савігайла, Саўконт; германскія імёны Savilo, Savigello, Savegonte) паходзіць ад гоцкага і бургундзкага sauil, старагерманскага sowila 'сонца', а аснова -гуд- (-год-, -гут-) (імёны ліцьвінаў Готалт, Готарт, Гудман; германскія імёны Gotald, Gotard, Gudman) — ад гоцкага guþs 'Бог', gôþs 'добры, старанны, пабожны' або *guts 'гот'. Такім парадкам, імя Саўгут азначае «Боскае сонца». Апроч таго, адзначалася старажытнае германскае імя Salguot (Sal-guot).

У Прусіі бытавала імя *Sawgute / Sawgotthe*.

У Польшчы адзначаюцца прозьвішчы Салгут (Sałgut), Саўгут (Saugut) і Солгут (Sołgut)

Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: *[[Даўгерд (імя)|Dougert]] Solkuteuicz* (1387—1394 гады); *do wonet Sowgutte* (Хроніка Віганда); *люди нашы у [[Ваўкавыск|Волковыиском]] повете… а Совкгутеи* (26 сьнежня 1504 году); *у Волковыискомъ повете… земль… а Совъкгутевъщину* (23 лістапада 1507 году); *Петрик Совкгутович* (1537—1538 гады); *люди господарьские… Римути Совкгутевичъ* (14 ліпеня 1539 году).

## Носьбіты
* Саўгут — літоўскі баярын, які ўпамінаецца пад 1386 годам
* Петрык Саўгутавіч — жыхар Жамойцкага староства, які ўпамінаецца ў 1537—1538 гадох

На 1905 год існавала вёска Саўгуты ў Ваўкавыскім павеце Гарадзенскай губэрні.

На гістарычнай Ашмяншчыне існуе вёска Саўгуці.

## Глядзіце таксама
* Сава
* Гуда

## Крыніцы

## Літаратура
* 

Катэгорыя:Мужчынскія імёны
Сымбаль ЭКЮ

**Сы́мбаль эўрапе́йскае грашо́вае адзі́нкі, ЭКЮ**, таксама **знак эўрапе́йскае грашо́вае адзі́нкі, ЭКЮ**  — друкарскі сымбаль, які ўваходзіць у групу «Сымбалі валют» () стандарту Юнікод.

Меркавалася, што ён будзе выкарыстоўвацца для прадстаўленьня эўрапейскай грашовай адзінкі, альбо ЭКЮ (), аднак не атрымаў шырокага распаўсюджваньня.

## Напісаньне
Сымбаль «₠» уяўляе сабой лігатуру двух загалоўных лацінскіх літар  і .

## Выкарыстаньне
Меркавалася, што сымбаль «₠» будзе выкарыстоўвацца для кароткага прадстаўленьня гістарычнай эўрапейскай грашовай адзінкі, або ЭКЮ (), аднак ён не атрымаў шырокага распаўсюджваньня. Сымбаль ЭКЮ не варта блытаць з сымбалем эўра .

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Pinterest: ECU Sign

ЭКЮ
Катэгорыя:Друкарскія знакі
Горна-лясны пояс

**Горна-лясны пояс** — прыродны вышынны пояс з перавагай лясных краявідаў. 

Горныя лясы — лясы, разьмешчаныя ў межах горных сыстэм і асобных горных масіваў з ваганьнямі адносных вышынь мясцовасьці больш за 100 мэтраў і сярэднім ухілам паверхні ад падгор'я да вяршыні горных сьцягоў або да мяжы бязьлесных прастораў больш за 5°, незалежна ад таго, што асобныя ўчасткі схілу могуць мець стромасьць менш за 5°, а таксама лясы на горных плято і пласкагор'ях незалежна ад ухілу мясцовасьці. Лясы пласкагор'яў, аднак, падпарадкоўваюцца не вышынна-паясным заканамернасьцям, а шыротна-занальным  , таму іх аднясеньне да горных лясоў ёсьць дыскусійным.

Найбольшага разьвіцьця горана-лясны пояс дасягае ў экватарыяльных шыротах. Горна-лясны пояс распаўсюджаны галоўным чынам у гарах досыць увільготненых мясцовасьцяў, але адзначаецца і ў гарах засушлівых мясцовасьцяў, дзе часта не ўтварае суцэльнае паласы, а сустракаецца ў спалучэньні з лугамі і стэпамі (горны лесастэп).
Горна-лясны пояс часьцяком дзеліцца на шэраг падпоясаў, якія адрозьніваюцца ўласьцівасьцямі лясоў, што іх складаюць. Наяўнасьць канкрэтных падпаясоў залежыць ад

* шыраты;
* кантынэнтальнага клімату;
* іншых фактараў, у тым ліку дзейнасьці чалавека;
Катэгорыя:Зоны расьліннасьці
Хвоя горная

**Хвоя горная**, або **хвоя сланікавая эўрапейская** () — хваёвая расьліна, дрэва або хмызьняк; від роду Хвоя (*Pinus*) сямейства Хваёвыя (*Pinaceae*).

## Распаўсюджаньне і экалёгія
Расьце ў субальпійскім і альпійскім поясе Цэнтральнай і Паўднёвай Эўропы, падымаючыся да вышыні 2500 мэтраў над узроўнем мора.

## Крыніцы
Катэгорыя:Хваёвыя
Катэгорыя:Расьліны
Сьнегавая лінія

**Сьнегавая лінія** — узровень зямной паверхні, вышэй якога назапашваньне цьвёрдых атмасфэрных ападкаў пераважае над іх раставаньнем і выпарэньнем.

Сьнегавая лінія фармуецца пад узьдзеяньнем кліматычных асаблівасьцяў дадзенай тэрыторыі, перш за ўсё суадносін цяпла і вільготнасьці, а таксама макра- і мэзарэльефа. Яна ўяўляе сабой адлюстраваньне ніжняга ўзроўню хіёнасфэры ў рэальных умовах рэльефу зямной паверхні. Сьнегавая лінія зьніжаецца ў халодных і вільготных раёнах і падымаецца ў цёплых і засушлівых. У Антарктыцы яна апускаецца да ўзроўню мора, а ў Арктыцы разьмешчаная на некалькі сотняў мэтраў вышэй за ўзровень мора. Найбольшай вышыні сьнегавая лінія дасягае ў сухіх трапічных і субтрапічных раёнах (на Тыбэцкім нагор'і і паўднёваамерыканскіх Андах да 6,5 км), зьніжаючыся на экватары да 4,4 км.

Катэгорыя:Геаграфія
Нівальна-гляцыяльная зона

**Нівальна-гляцыйная зона (пояс)** — найвышэйшы ляндшафтна-кліматычны пояс у гарах. Ён разьмешчаны звычайна вышэй за сьнегавую лінію, хоць з-за мяцеліцавай і сьнегазвальнай канцэнтрацыі сьнегу, а таксама высоўваньня ледавікоў на больш нізкія гіпсамэтрычныя ўзроўні ўчасткі нівальна-гляцыяльнай зоны можна сустрэць і ніжэй за межы харчаваньня ледавікоў.

У палярных і субпалярных абласьцях гэтая зона часта апускаецца да ўзроўню мора і нават ніжэй (у некаторых сэктараў краю Антарктычнага ледавіковага покрыва). Ва ўнутрыкантынэнтальных абласьцях нівальна-гляцыяльная зона займае самае высокае становішча. Так, у арыдных гарах Цэнтральнай Азіі, а таксама ў паўднёваамэрыканскіх Андах гэты пояс паднімаецца часам вышэй за 6500 мэтраў над узроўнем мора.

Для нівальна-гляцыяльнай зоны характэрны нівальна-гляцыяльныя кліматы і, адпаведна — наяўнасьць нівальна-гляцыяльных сыстэмаў, гэта значыць шматгадовых запасаў сьнегу, зерналёду і лёду — пераважна ў складзе ледавікоў. У цэлым нівальна-гляцыяльнай зоне ўласьцівае спалучэньне сьнежнікаў і ледавікоў з выхадамі карэнных парод, асыпкамі, курумамі. Тут інтэнсіўна адбываюцца працэсы фізычнага, галоўным чынам марознага, выветрываньня.

Арганічны сьвет убогі, аднак даволі экзатычны. У высакагор’і нівальна-гляцыйнага пояса можна сустрэць сьнежных барсаў (ірбісаў), мядзьведзяў, горных бараноў — тэкё і г. д.  Глебы на адкрытых ад сьнега і лёду паверхнях прымітыўныя, шкілетныя, або адсутнічаюць зусім.

Катэгорыя:Ляндшафты
Катэгорыя:Гляцыялёгія
Катэгорыя:Кліматалёгія
Катэгорыя:Фізычная геаграфія
Зерналёд

**Зерналёд**, альбо **фірн** (па-нямецку: *Firn* ад старажытнанямецкага *firni — мінулагодні, стары*) — зярністы лёд, пераходная фаза паміж сьнегам і лёдам.

Зерналёд характэрны для горных раёнаў, разьмешчаных вышэй сьнегавой лініі і палярных абласьцей (ападкі выпадаюць пераважна ў выглядзе сьнегу, які не пасьпявае раставаць за летні пэрыяд). Утвараецца ў выніку перакрышталізацыі сьнегу і шматразовага паверхневага раставаньня і замярзаньня вады, якая прасочваецца ў глыбіню сьнегавой тоўшчы. Зерналёд складаецца з ледзяных крупінак, злучаных паміж сабой. Шчыльнасьць 450—800 кг/м³.

Таўшчыня зерналёднага слою на ледавіках Антарктыды можа дасягаць 100 мэтраў.

## Крыніцы

Катэгорыя:Лёд
Катэгорыя:Сьнег
Сымбаль донгу

**Сымбаль до́нгу**, таксама **знак до́нгу**  — друкарскі сымбаль, які ўваходзіць у групу «Сымбалі валюты» () стандарту Юнікод. Выкарыстоўваецца галоўным чынам для прадстаўленьня нацыянальнае валюты Віетнаму — донгу.

## Напісаньне
Сымбаль «₫» уяўляе сабой прыўзьнятую над радком маленькую літару  куокнгы, віетнамскага альфабэту (малая лацінская літара «d», перакрэсьленая ў верхняй частцы адной гарызантальнай рыскай). У залежнасьці ад шрыфта, які выкарыстоўваецца для вываду сымбаля, ён можа быць дапоўнены ніжнім падкрэсьленьнем (U+0331) або выводзіцца безь яго.

## Выкарыстаньне
Сымбаль «₫» служыць для прадстаўленьня нацыянальнае валюты Віетнама — донгу (). Для гэтага таксама выкарыстоўваецца непасрэдна літара đ.




## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Pinterest: Dong Sign

Донг
Катэгорыя:Друкарскія знакі
Транята (імя)

**Транята** (*Трайнята*, *Трайнят*, *Трайнат*, *Транят*) — мужчынскае імя.

## Паходжаньне

Паводле менскага дасьледніка Алёхны Дайліды, які разьвівае германскую (перадусім усходнегерманскую) этымалёгію імёнаў літоўскіх князёў і баяраў, імя Транята паходзіць ад германскага thrau- 'помста'. Адзначаліся старажытныя германскія імёны Throant, Truantdo, Troannus, Trane.

Варыянты імя князя ў гістарычных крыніцах: *Traniat* або *Traniate* (Старэйшая рыфмаваная хроніка); *Тренята* (Галіцка-Валынскі летапіс); *Trinota filius regis Lethowinorum* (Хроніка Прускай зямлі); *Stroynat* (Старэйшая Аліўская хроніка); *Treniata… Troniata* (Хроніка Быхаўца); *Тронята… Тройнята… з Тройнатом… Тройнят… Тронят* (Хроніка літоўская і жамойцкая).

## Носьбіты
* Транята (1210—1264) — вялікі князь літоўскі

## Заўвагі

## Крыніцы

## Літаратура
* 

Катэгорыя:Мужчынскія імёны
Ой у лузі червона калина

**Ой, на лузе чырвоная каліна** () — украінскі патрыятычны марш, упершыню апублікаваны ў 1875 годзе    Напісаны ў сучаснай апрацоўцы кампазітарам Сцяпанам Чарнецкім у 1914 годзе ў гонар і памяць сечавых стральцоў, пазней быў пераняты Украінскай народнай арміяй.

Чырвоная каліна песні — хмызняк, які вырастае ў вышыню ад чатырох да пяці метраў — згадваецца ва ўсім украінскім фальклоры. Асаблівую нацыянальную прывабнасць мае чырвоная каліна, сілуэт якой намаляваны па краях сцяга Прэзідэнта Украіны .

## Тэксты песьняў

## Крыніцы
Таўтвін

**Таўтвін** (*Таўтвен*), **Тэтвін** (*Тэдвін*) — мужчынскае імя і вытворнае ад яго прозьвішча.

## Паходжаньне

Тэўдвін, Тэўтвін або Тытвін (Teuduin, Teutwin, Tietwin) — імя германскага паходжаньня. Іменная аснова -тэўд- (-дэўт-, -тыд-) (імёны ліцьвінаў Таўдвід, Таўтывіл, Таўтгерд; германскія імёны Teutwidis, Theudowills, Teutgerdis) паходзіць ад гоцкага þiuda, германскага þeudo 'род, народ', а аснова -він- (імёны ліцьвінаў Бутвін, Монтвін, Радавін; германскія імёны Butwin, Mondawin, Radowin) — ад гоцкага wins 'сябар'.

Этымалягічны слоўнік старапольскіх асабовых імёнаў, выдадзены Польскай акадэміяй навук, адзначае гістарычнае бытаваньне ў Польшчы германскага імя Detwin (Dytwin).

Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: *Jan Towtwin* (1621 год); *Bartram Toetwen* (8 лістапада 1632 году); *Jan Kazimierz Tetwin, Podkomorzy [[Дэрпт|Derpski]]* (1669 год паводле выданьня 1738 году); *Jan Tetwin, Podkomorzy Derpski* (1674 год паводле выданьня 1738 году); *Jan Kazimierz Tedwin, Podkomorzy Derpski* (1674 год паводле выданьня 1738 году).

## Носьбіты
* Ян Таўтвін — крожаўскі баярын, які ўпамінаецца ў 1621 годзе
* Антон Таўтвен — шляхціч з ваколіцаў Панявежу, які меў у валоданьні зямлю на 1889 год

## Глядзіце таксама
* Тэўта
* Віна

## Крыніцы

Катэгорыя:Мужчынскія імёны
Вітаўтава вежа

**Ві́таўтава ве́жа** — адзінае абарончае збудаваньне часоў Вялікага Княства Літоўскага, што захавалася на поўдні Ўкраіны. Знаходзіцца ў сяле Вясёлае Кахоўскага раёну Хэрсонскай вобласьці, на беразе ракі Дняпро. Пабудавана напрыканцы XIV стагодзьдзя, а напрыканцы XIX стагодзьдзя адрэстаўраваная ўладальнікам мясцовай сядзібы Пятром Трубяцкім.

## Гісторыя
Гісторыя абвяшчае, што ў той час паўднёва-заходняя частка сучаснай Украіны знаходзілася пад уладай вялікага князя літоўскага Вітаўта і займала ўвесь правабярэжны бок Дняпра, па якім праходзіла мяжа. Адпаведна існавалі мытні, адна з іх знаходзілася ў раёне паміж Бэрыславам і Кахоўкай на востраве Тавань (цяпер затоплены ў Кахоўскім вадасховішчы), а побач, на правым беразе, знаходзілася дазорная вежа, якая кантралявала паўднёвую частку выспы.

На думку дасьледчыкаў, Вітаўтава вежа была часткай буйнога сярэднявечнага архітэктурнага комплексу, а менавіта замка або крэпасьці

У далейшым гэтыя тэрыторыі перайшлі ў валоданьне Крымскага ханства, пры гэтым былі пабудаваныя тры крэпасьці: Кызыкэрмэн, у 1484 годзе, на месцы сучаснага Бэрыслава; Іслам-Кермэн (Шагін-Гірэй), у 1492 годзе, на месцы сучаснай Кахоўкі; і Хан-Бурун на востраве Тавань.

Паміж крэпасьцямі былі нацягнутыя ланцугі праз Дняпро, якія перашкаджалі сплаву казакоў на лодках. У 1695 годзе крэпасьці былі разбураны казакамі Мазэпы. Дазорная вежа, знаходзячыся ў баку, перажыла ўсе гэтыя падзеі. У 1880-я гады на ёй быў дабудаваны чацьвёрты ярус са сьпічастымі вокнамі ў псэўдагатычным стылі. Тады ж вежа была пераабсталяваная князем Пятром Трубяцкім, у воданапорную вежу. Ён наладзіў у XIX ст. у паўдзікіх стэпах Хэрсоншчыны шырокую вытворчасьць якаснага віна, вядомага нам як «Аксаміт Украіны» і «Пэрліна стэпу». Хутчэй за ўсё вежа выкарыстоўвалася як воданапорная да 1950-х гадоў, да таго як была пабудавана Кахоўская ГЭС, пасьля чаго з яе быў дэмантаваны бак для вады і вежа пуставала.

У пачатку 1970-я ў выніку пажару згарэў дах, а ў 1990-ыя гады вандаламі былі зрэзаныя ўсе даступныя мэталяканструкцыі. У вежы жылі птушкі і зьмеі.

Вітаўтава вежа падлягала затапленьню згодна праекту будаўніцтва Кахоўскай ГЭС-2. Аднак у 2018 годзе вежа была ўнесена ў Дзяржрэестр помнікаў Украіны ў якасьці аб’екту культурнай спадчыны нацыянальнага значэньня, у выніку чаго 80 мэраў вакол будынку атрымалі статус ахоўнай тэрыторыі.

## Характарыстыка
Вежа круглая, мае вышыню каля 20 мэтраў, а пабудавана з выкарыстаньнем мясцовага вапняку. Таўшчыня муроў розная ў залежнасьці ад ярусу. Унізе яны тоўстыя, а зьверху — танчэй.

Вітаўтава вежа зьяўляецца значным гістарычным помнікам, аднак тэрыторыя вакол збудаваньня мае патрэбу ў большай колькасьці археалягічных дасьледаваньняў. .

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* «Вежа Вітовта» на Херсонщині отримає статус об'єкту культурної спадщини національного значення
* На Херсонщині збережуть башту Вітовта від руйнування

Катэгорыя:Вежы Ўкраіны
Катэгорыя:Зьявіліся ў XIV стагодзьдзі
Катэгорыя:Культурныя помнікі Ўкраіны
Порнашаншада

**Порначанчада** () быў жанрам бразільскага кіно. Слова, якое ўтварылася ў выніку спалучэньня слоў «pornô» і «chanchada», служыў для назвы тыпу фільма, які пачаў выпускацца ў сярэдзіне 1970-х гадоў, які з-за супадзеньня эканамічных і культурных фактараў у прыватнасьці, з вызваленьнем звычаяў, спарадзіла новы рух у галіне кінематографа ў апытванні звычаяў і даследаванні эротыкі . Порначанчада бразільскі культурны прадукт, яна карысталася вялікім камэрцыйным посьпехам у краіне на працягу 1970-х гадоў, нягледзячы на нізкі кошт вытворчасьці, якая ў асноўным ажыццяўлялася ў Бока-ду-Ліксо.

Жанр знаходзіўся пад моцным уплывам папулярных італьянскіх камэдый, асабліва эратычнага зьместу, пераасэнсаваньня традыцый гарадзкой папулярнай камэдыі і праніклівай эротыкі ў фільмах Сан-Паўлу канца 1960-х. Нягледзячы на тое, што гэта быў ярлык, які выкарыстоўваўся без разбору, няхай гэта будзе для дрэнна завершаных або складаных твораў, у якасьці яркай асаблівасьці порнашаншада была распрацоўка сцэнарыяў з акцэнтам на эратычных сітуацыях, злосьці і жартах і прыярытэт, які аддаецца паказу жаночай анатоміі, кінематаграфічнай формуле, якая хутка заваявала значную частку бразільскага рынку. Спалучаючы загалоўкі з падвойным сэнсам, у сюжэтах звычайна выкарыстоўваліся такія тэмы, як некранутасьць, заваяваньне каханьня і пералюб, сярод іншых.

Для многіх іх крытыкаў порнашаншада былі прывабнымі, грубымі, і карысталіся вялікім кантролем над культурнай вытворчасьцю і інфармацыяй падчас бразільскай ваеннай дыктатуры. Больш кансэрватыўныя і маралізатарскія сэктары грамадзтва нават арганізоўвалі кампаніі супраць дэманстрацыі фільмаў, і сотні зь іх былі скарочаны бразільскаю цэнзураю. Іншыя абаранялі той факт, што гэты жанр узначаліў значную маркетынгавую фазу для бразільскага кіно ў сярэдзіне 1970-х . Сумна вядомым фільмам гэтага жанру зьяўляецца A Dama do Lotа, які зьяўляецца чацьвёртым самым касавым фільмам у гісторыі бразільскага кінематографа з 6,5 мільёнамі гледачоў. Гэты жанр (разам з эратычнай драмай) адказны за фразу «Бразільскі кінематограф — гэта проста блуд» .

Зьнікненьне порнашаншады адбылося ў пачатку наступнага дзесяцігодзьдзя як з-за яго тэматычнага вычарпаньня, так і з-за росту жорсткай парнаграфіі, што паклала канец больш-менш 15-гадоваму існаваньню сапраўды папулярнага бразільскага жанру.

## Глядзіце таксама
* Парнаграфія ў Бразыліі

Катэгорыя:Порнашаншада
Катэгорыя:Парнаграфія ў Бразыліі
Майкл Лукаш

**Майкл Лукаш** (, пры нараджэньні ; нар. , Масква, СССР) — расейскі, ізраільскі і амэрыканскі актор і рэжысэр парнафільмаў для мужаложнікаў. Ён заснаваў і правіў на прадпрыемтсва «Лукаш забава», найвялікшага порнавытворцы гэй-парнаграфіі ў месьце Новы-Ёрк (ЗША). Таксама вядомы сваёю падтрымкаю Ізраілю, дзе ён зьняў некалькі карцінаў пад назваю *«[[Мужчыны Ізраіля]]»*. Ізраільская газэта *[[Астатнія вароты]]* пісала, што гэта першы гэй-парнафільм, зьняты ў Ізраілі, ў якім удзельнічалі толькі ізраільскія дзеячы. *[[Ляс-Анджэлес-Таймс]]* указала, што гэта першы падобная карціна з поўнасьцю габрэйскім акторскім асабовым складам.

## Глядзіце таксама
* Парнаграфія ў Ізраілі
## Вонкавыя спасылкі
* Старонка ў сеціве

## Крыніцы

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Маскве
Еўн

**Еўн** () — водца першага паўстаньня нявольнікаў на Сыцыліі (136—132 гады да н. э.).

## Біяграфія

Паходзіў з Сырыі. Забіўшы багатага зямяніна, пры спрыяньні ўзьнятых ім рабоў авалодаў горадам Енай, дзе яго абвясьцілі царом пад імем Антыёха, з агнём і мячом прайшоў усю Сыцыліі. Да яго далучыліся яшчэ масы вольных сялянаў і работнікаў, у выніку чаго меў больш за 200 тысячаў чалавек.

Рабы разьбілі чатыры рымскія прэторы і некалькі гадоў валодалі Сыцыліяй. Апошнія 3 гады (135—132) рымляне дасылалі ў Сыцылію консулаў зь вялікімі войскамі, пакуль, урэшце, паўстаньне не здушыў консул Рупілюс.

Трапіў у палон, дзе памёр ад хваробы.

## Глядзіце таксама
* Еўна
* Яўнут (імя)

## Крыніцы

Катэгорыя:Асобы Старажытнага Рыму
Гарадзея (неадназначнасьць)

**Гарадзе́я** можа азначаць:

* Гарадзея — мястэчка ў Нясьвіскім раёне Менскай вобласьці Беларусі.
* Гарадзея — вёска ў Койданаўскім раёне Менскай вобласьці Беларусі.
* Гарадзея — футбольны клюб зь мястэчка Гарадзеі.
* Гарадзея — футбольны стадыён у мястэчку Гарадзеі.
* Гарадзея — чыгуначная станцыя ў мястэчку Гарадзеі.
Хургада

**Хурга́да** (‎) — горад у Эгіпце і турыстычны цэнтар на Чырвоным моры.

Разьмешчаны на заходнім узьбярэжжы Чырвонага мора, за 500 км паўднёвы ўсход ад Каіра. Ёсьць адміністрацыйным цэнтрам адной з 26 эгіпецкіх правінцый — правінцыі Багр эль-Агмар. Колькасьць насельніцтва горада складае 86791 чалавек (2006 год).

Хургада была заснаваная на пачатку XX стагодзьдзя, у 1980-х адбываўся прыток інвэстыцыяў, горад пачаў імкліва разьвівацца і расьці, ператвараючыся ў галоўны эгіпецкі курорт на Чырвоным моры.

## Крыніцы
Катэгорыя:Гарады Эгіпту
Выбух на Сьветлагорскім цэлюлёзна-кардонным камбінаце

**Выбух на ААТ „Сьветлагорскі цэлюлёзна-кардонны камбінат“** — надзвычайнае здарэньне, што адбылося 7 чэрвеня 2023 году ў горадзе Шацілавічы (Гомельская вобласьць, Беларусь).

## Храналёгія
7 чэрвеня прыкладна а 15.30 ратавальнікі атрымалі паведамленьні пра ўспышку газапаветранай сумесі без наступнага гарэньня на тэрыторыі Сьветлагорскага цэлюлёзна-кардоннага камбінату і выехалі на месца здарэньня, паведамілі ў МНС Беларусі.

Выбух адбыўся на ўчастку выпаркі шкіпінару цэха рэгенэрацыі. У выніку былі пашкоджаны мэталічныя абшыўкі трох рэзэрвуараў і парушаная цэласнасьць аднаго з рэзэрвуараў, пашкоджаны будаўнічыя канструкцыі ўчастка і бліжэйшых будынкаў.

«Выбух быў чутны ў суседняй з заводам вёсцы Якімава Слабада. Людзі папужаліся вельмі», — расказала сьведка выбуху.

## Ахвяры
Міністэрства аховы здароўя паведаміла а 18.30, што вядома пра 4 пацярпелых (1985—1996 г.н.). Ва ўсіх дыягнаставаны паверхневыя раны галавы і паверхневыя апёкі рук. Мэдычная дапамога аказана брыгадамі хуткай дапамогі на месцы. Ад шпіталізацыі пацярпелыя адмовіліся.

Праз некалькі гадзін МНС заявіла, што пошукава-выратавальных работ на месцы аварыі знойдзеныя парэшткі меркавана траіх чалавек. Разбор завалаў і пошукавыя работы працягваюцца.

### Сьпіс загінулых
* Алег Кацуба
* Віктар Раманькоў
* Міхаіл Шаціца

## Крыніцы

Катэгорыя:Тэхнагенныя катастрофы ў Беларусі
Катэгорыя:Катастрофы 2023 году
Катэгорыя:Падзеі 7 чэрвеня
Катэгорыя:Гісторыя Шацілавічаў
Катэгорыя:2023 год у Беларусі
Суда

**Суда** (*Судзь*, *Шуда*, *Жудзь*), **Сута** (*Суць*, *Шута*) — мужчынскае імя і вытворнае ад яго прозьвішча.

## Паходжаньне

Суда, Сута або Сут (Sudo, Sudhe, Sude, Suto, Suth) — імя германскага паходжаньня. Іменная аснова суд- (сут-) паходзіць ад гоцкага sauþa 'вобраз' або ад стараісьляндзкага sudhr 'поўдзень'. Сярод ліцьвінаў бытавалі імёны Судзіла, Судзень, Сударг, Судар (Судзер, Сутар), Сутарт, Судман, Судымуд, Судзімонт. Адзначаліся германскія імёны Sudila, Suden, Sudergo, Suderus (Sudarius), Sutardus, Sudhman, Sutmodis, Sudhmund.

Этымалягічны слоўнік старапольскіх асабовых імёнаў, выдадзены Польскай акадэміяй навук, адзначае гістарычнае бытаваньне ў Польшчы германскага імя Suder. Апроч таго, у Польшчы адзначалася імя Sudraga.

У Прусіі бытавалі імёны: *Sude / Sute* (1306 і 1395 гады), *Sudeke / Zudeke* (1364 год), *[[Вінтыла|Wintil]] vnd Sudenne von der Splitter* (Паведамленьні аб літоўскіх дарогах), *Suder / Sudir* (1346 і 1396 гады).

У Ноўгарадзе бытавалі імёны Судзіл, Судзіша і Суцімір.

Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: *Михаиловая Шудовича*, *Витко Судевичъ*, *Иванъ Судичъ* (1528 год); *Sutha* (1594 год); *Zaniec Sudzic* (1558 год); *Петръ Юрьевичъ Жудевича*, *слугу на имя Юшка Судевича*, *Янъ Шуда Якубовичъ* (1567 год); *земенинъ господарьский повету Упитского Янъ Андреевичъ Жудевича* (23 траўня 1585 году); *z Andreiem Sutem* (9 студзеня 1600 году); *Łukasz Sudowicz* (1641 год); *Sudowicz Jerzy Augustinowicz z Sudziów* (1667 год); *Jerzy Augustynowicz Sudowicz z Sudziów* (1690 год); *Kazimierz Zuda* (24 красавіка 1692 году); *Lucas Suttovitz [[Ліцьвіны|Lithvanus]] ex districtu [[Ворша|Orsensi]]* (1711—1714 гады); *Faustyna Sudewicz* (1740 год); *Szudowszczyzna… Sudowszczyzna… Sudziewicze* (1744 год); *Symon Szud* (19 красавіка 1782 году).

## Носьбіты
* Вітка Судзевіч — радунскі баярын, які ўпамінаецца ў попісе войска Вялікага Княства Літоўскага 1528 году
* Іван Судзіч — гарадзецкі баярын, які ўпамінаецца ў попісе войска ВКЛ 1528 году
* Мікалай Судавіч — жыхар Жамойцкага староства, які ўпамінаецца ў 1537—1538 гадох
* Урбан Юр’евіч Лаўрыновіч Судовіч — расенскі зямянін, які ўпамінаецца ў 1599 годзе
* Антон Сутовіч (*Антон Домиников Сутович*) — шляхціч Менскай губэрні, прадстаўлены ў 1863 годзе

Судовічы — літоўскі шляхецкі род, які меў уладаньні на Жамойці

Судзі — літоўскі шляхецкі род.

Сутовіч (Sutowicz), Шудзевіч (Szudziewicz) і Шутовіч (Szutowicz) — прозьвішчы, зафіксаваныя ў XIX стагодзьдзі ў ваколіцах Сувалкаў.

У 1905 годзе існаваў фальварак Судзішкі ў Езяроскай воласьці.

Зудаў (*Sudau*) — былая вёска каля Нойгаўзэну ў Прусіі.

На гістарычнай Меншчыне існуе вёска Судзевічы, на гістарычнай Амсьціслаўшчыне — Судоўшчына, у гістарычнай Прусіі — Зуднікен.

## Заўвагі

## Крыніцы

Катэгорыя:Мужчынскія імёны
Жутаўт

**Жутаўт** (*Жутальт*, *Жутульт*), **Зутаўт**, **Зотаўт** — мужчынскае імя і вытворнае ад яго прозьвішча.

## Паходжаньне

Зоталт (Zotolt) — імя германскага паходжаньня. Іменная аснова зот- (зут-) (імя ліцьвінаў Зутан; германскае імя Zotan), магчыма, паходзіць ад стараверхненямецкага zota 'грыва, валасы' або ад асновы суд- (сут-), а аснова -валд- (-алд, -олт) (імёны ліцьвінаў Геральт, Левалт, Рамвольт; германскія імёны Gerwald, Lewolt, Romuald) — ад гоцкага і германскага waldan 'валодаць, гаспадарыць' або wulþus 'слава, мажнасьць'.

У ваколіцах Мэмэлю адзначалася прозьвішча Szuttaut (Zutawt). 

Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: *Талко Жутультовичъ* (1528 год); *Жутовту, боярину земли Жомоитское, два чоловеки у волости [[Эйрагола|оиракголскои]]… того Жутовта* (12 жніўня 1597 году); *Marcin Żutowt* (1670 год); *Kazimierz Zutowt… Stanisław Zutowt*, *Kazimierz Matyaszewicz Zutowt*, *Samuel Zutowt* (1690 год); *Michal Zutowt* (1694—1697 гады); *Antoni Zutowt* (10 лютага 1779 году, 21 жніўня 1780 году); *Antoni Zutowt… Jan Zutowt* (21 жніўня 1780 году); *Jakub Żutaut* (1784 год); *Parafia Remigolska… Zotawty* (1784 год).

## Носьбіты
* Жутаўт — літоўскі баярын, які атрымаў наданьне ад вялікага князя Вітаўта
* Талька Жутультавіч — вялёнскі баярын, які ўпамінаецца ў попісе войска Вялікага Княства Літоўскага 1528 году
* Пётар Жутаўтавіч — жыхар Жамойцкага староства, які ўпамінаецца ў 1537—1538 гадох
* Юры і Балтрамей Янавічы Жутаўты — расенскія зямяне, якія ўпамінаюцца ў 1599 годзе

Жутаўты гербу Грымала — літоўскі шляхецкі род.

У XVI ст. існавала сяло Жутальты (*Жутольты*) у Жамойцкім старостве.

## Глядзіце таксама
* Зута
* Вальда

## Крыніцы

Катэгорыя:Мужчынскія імёны
Прамова (неадназначнасьць)

Назву **Прамо́ва** маюць:

* Прамова — тып публічнага выступу.
* Прамова — старажытная мова, яд якой паходзіць шэраг роднасных моваў.
----
Прамова (мовазнаўства)

**Прамо́ва** (калькаваньне зь ), таксама **протамо́ва** — старажытная мова, з дыялектаў якой шляхам паступовага разьвіцьця ўзьнікае група г. зв. роднасных моваў або моўных семʼяў. Некаторыя прамовы доюба вядомыя з прычыны захаваньня пісьмовых помнікаў, напрыклад, лацінская мова як прамова раманскіх моваў. У іншых выпадках рэканструююцца (напрыклад, праславянская, праіндаэўрапейская й інш.) мэтадамі параўнальна-гістарычнага мовазнаўства. Рэканструкцыя прамовы як сыстэм заканамэрных і сэмантычных суадпаведнасьцяў — магчымасьць лепей зразумець шляхі эвалюцыі асобных моваў, вызначыць адносіны роднасьці паміж імі, выйсьці за часавыя межы самых старых зафіксаваных тэкстаў.

## Літаратура
* Міхневіч, А. Я. Прамова / А. Я. Міхневіч //  — С. 5.
* Трубецкой, Н. С. Избранные труды по филологии: переводы с разных языков / Н. С. Трубецкой. — М.: Прогресс, 1987. — 559, [1] c.: нотные ил., портр.


Катэгорыя:Параўнальна-гістарычнае мовазнаўства
Саўконт

**Саўконт** — мужчынскае імя і вытворнае ад яго прозьвішча.

## Паходжаньне

Савігонта (Savegonte) — імя германскага паходжаньня. Іменная аснова саў- (імёны ліцьвінаў Савіла, Савігайла, Саўгут; германскія імёны Savilo, Savigello, Savegot) паходзіць ад гоцкага і бургундзкага sauil, старагерманскага sowila 'сонца', а аснова -гунд- (-гунт-, -кунт-) (імёны ліцьвінаў Гунтар, Вігунт, Вірконт; германскія імёны Guntar, Wigunt, Werecundus) — ад гоцкага gunþs 'бойка, бітва'.

Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: *бояр наших жомоитскихъ… дядка их Олехна Совконтовича* (20 лютага 1514 году); *Hrehory Sowkont [na miejscu] brata swego Jana Sowkonta… Jan Sowkont… Stanisław Sowkont* (1667 год); *Samuel Sawkont*, *z P. Piotrem Łukowiczem i Janem Sowkontem*, *[[Ядвіга|Jadwiga]] Sowkontowa*, *z P. Stanisławem Sowkontem* (1690 год).

## Носьбіты
* Алехна Саўконтавіч — літоўскі баярын, які ўпамінаецца ў 1514 годзе

## Глядзіце таксама
* Сава
* Кунт

## Крыніцы

Катэгорыя:Мужчынскія імёны
Гудзейка

**Гудзейка** (*Гудзіка*, *Гудзека*), **Гадзейка** (*Годыка*, *Гатыка*), **Кудзейка** — мужчынскае імя і вытворнае ад яго прозьвішча.

## Паходжаньне

Годзіка або Гуціка, пазьней Гудэка, Гудыка, Годэка, Готка або Кудыка (Godica, Gutthica, Gudecke, Gudike, Godeko, Gottcke, Kudicke) — імя германскага паходжаньня. Іменная аснова -гуд- (-год-, -гут-) (імёны ліцьвінаў Готарт, Гудман, Саўгут; германскія імёны Gotard, Gudman, Savegot) паходзіць ад гоцкага guþs 'Бог', gôþs 'добры, старанны, пабожны' або *guts 'гот'.

Этымалягічны слоўнік старапольскіх асабовых імёнаў, выдадзены Польскай акадэміяй навук, адзначае гістарычнае бытаваньне ў Польшчы германскага імя Gutko (Gutka, Gutek). Апроч таго, у Польшчы гістарычна бытавала імя Годыка (Годэка): *Testis… Godiko… Godika* (1243 год), *Testis… Godika* (1247 год), *Godeko miles, aduocatus de Pyritz* (1259 год), *Godeco de Zmogerowe, miles* (1261 год), *Dominus Godeko de Brilo* (1288 год), *Testis… Godeko… civis [[Торунь|Thorunensis]]* (1293 год).

У Прусіі бытавала імя Годыка (Готка, Гудейка): *Godiko* (1308 год); *Gotko* (1354 год); *Gudeike* (1371 год). У 1635 годзе ў Каралявецкім унівэрсытэце навучаўся *Valentinus Gödike, Regiomontanus Borussus*, у 1638 годзе — *Daniel Guttich, Regiomontanus Borussus*, у 1652 годзе — *Jacobus Gottke, Raudensis Borussus*, у 1655 годзе — *Jacobus Gödeke, Stargardensis Borussus*.

Германскае імя Godeke бытавала ў XV ст. у Рызе.

Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: *чоловеки: Кудеико* (1440—1492 гады); *людеи наших Кгодеиковъцовъ в Городенскомъ же повете [[Скідзель|Скиделское]] волости* (15 сьнежня 1504 году); *Юхно Кудеикович* (1533—1535 гады); *Стец Годыковичъ* (1565 год); *подданыхъ пана Мартина Билунъского именья его Кгедройтьского, прозываемыхъ Kгудейковъ* (31 траўня 1591 году); *sioło Gudziki* (27 красавіка 1666 году); *Wlodzimierz… RP. Dionysius Godeyko, Prof. Rhet.* (1754 год); *Jgnacy	Gudeyko* (1815 год).

## Носьбіты
* Юхна Кудзейкавіч — бірштанскі баярын, які ўпамінаецца паміж 1533 і 1535 гадамі
* Іван Гудзека — жыхар вёскі Гарбышоў (Полацкае ваяводзтва), які ўпамінаецца ў 1759 годзе
* Юрка Гатыка — жыхар вёскі Парэчча (Полацкае ваяводзтва), які ўпамінаецца ў 1779 годзе

Гудзейкі — падданыя літоўскага зямяніна Марціна Андрэевіча Білунскага, якія ўпамінаюцца ў 1591 годзе.

Гудкі (Gudko) — прыгонныя зь вёсак Лелюкоў, Доневічаў, Яскевічаў, Карэшанятаў і мястэчка Лаздунаў, якія ўпамінаюцца ў XIX стагодзьдзі.

Гадэйкі (Godejko) — літоўскі шляхецкі род.

Гатэйкі (Gotejko) гербу Астоя — літоўскі шляхецкі род.

Гутке (Gutke) — прозьвішча, гістарычна зафіксаванае на тэрыторыі цяперашняй Летувы.

У актах Вялікага Княства Літоўскага ўпамінаўся маёнтак Гадзейкішкі (*Годейкишки*) у Жамойцкім старостве.

## Крыніцы

Катэгорыя:Мужчынскія імёны
Юзаф Яблонскі

**Ю́заф Ябло́нскі** (? — ?) — ураднік Вялікага Княства Літоўскага.

## Жыцьцяпіс
Паходзіў са шляхецкага роду Яблонскіх герба «Ясенчык». Нарадзіўся ў сямʼі Яна, местнічага новагародзкага. Быў стражнікам новагародзкім. Пражываў у Слуцкім павеце.

## Сям’я
Меў сыноў Міхаіла, Станіслава й Віктарына.

## Літаратура
* Яблоньскія гербу «Ясеньчык» // Малы гербоўнік Наваградзкай шляхты / Склад. С.А. Рыбчонак; маст. А. Леўчык:. — Менск: БелНДІДАС, 1997. — С. 129. — 161 с.

Юзаф
Француская Фляндрыя

**Францу́ская Фля́ндрыя** (, , ), таксама **Паўднёвая Фляндрыя** — гістарычны (неадміністратыўны) рэґіён на поўначы Францыі.

Уяўляе сабой частка былога графства Фляндрыя, якое адышло да Францыі паводле Німвегенскага міру 1678 году. Складае частка рэгіёна Нор-Па-дэ-Кале. Падпадзяляецца на тры субрэгіёна: Вестхук, ці прыморская Фляндрыя, раманская Фляндрыя й фламандзкая Артуа.

Галоўныя месты: Ліль, Дуэ, Касель, Дзюнкерк, Азбрук, Баёль, Арас, Бецюн, Сьвяты Аман-лез-О, Ланс, Сьвяты Амер, Булонь-сюр-Мэр.

Гістарычна гэты рэгіён зьяўляўся двухмоўным: тут размаўлялі па-француску (пікардыйскі дыялект), а таксама па-нідэрляндзку (заходнефламандзкія дыялекты), хоць да пачатку XXI стагодзьдзя фламандзкі дыялект практычна выйшаў з ужываньня. Існуюць арґанізацыі ў падтрымку заходнефламандзкай і нідэрляндзкай моваў.

## Вонкавыя спасылкі
* Грамадзкая арґанізацыя, якая садзейнічае адраджэньню заходнефлямандзкай мовы ўва Францускай Фляндрыі

Катэгорыя:Фляндрыя
Катэгорыя:Гістарычныя вобласьці Францыі
Маргавіца (археалягічны помнік)

**Маргаві́ца** — археалягічны помнік каля вёскі Маргавіца Докшыцкага раёна Віцебскай вобласьці.

## Курганныя могільнікі

### Курганны могільнік-1
Знаходзіцца за 0,4 км на поўнач ад вёскі, ва ўрочышчы Ляхаўка. 13 насыпаў вышынёй да 1–2,5 мэтраў і дыямэтрам 6–10 мэтраў, адзін курган вышынёй 4 мжтры й дыямэтрам 16 мэтраў. Выявіў і абсьледаваў у 1971 годзе А. Р. Мітрафанаў, абсьледаваў у 2002 годзе А. В. Вайцяховіч.

### Курганны могільнік-2
Знаходзіцца на паўднёвай ускраіне вёскі, за 0,1 км на поўнач ад могільніка. 4 насыпы вышынёй 1–1,3 мэтра й дыямэтрам 5–8 мэтраў. У 1971 годзе абсьледаваў А. Р. Мітрафанаў.

## Могільнік
Могільнік з камянямі знаходзіцца ва ўрочышчы Хрысьцініны Лядцы, на лясным участку сярод ральлі. 4 магілы дыямэтрам 2,5 мэтры па перымэтры, абкладзены валунамі, і больш за 10 магіл са стэлападобнымі каменнымі надмагільлямі. Ёсьць каменны крыж. У 1989 годзе выявіла й раскапала адну магілу Л. У. Дучыц. На глыбіні 0,8 мэтраў знойдзены мужчынскі шкілет, арыентаваны на захад. У 2002—2003 гадох 2 пахаваньні раскапалі Л. У. Дучыц і А. В. Вайцяховіч. Знойдзены рэшткі пахаваньняў, вугольле, фрагмэнты глінянага посуду. Адносіцца да ХV—ХVI стагодзьдзяў.

## Літаратура
* Археалягічнае вывучэньне Докшыччыны // Памяць: Докшыцкі раён : гісторыка-дакумэнтальныя хронікі местаў і раёнаў Беларусі / рэдкал.: Г. П. Пашкоў [і інш.]; уклад. А. В. Скараход; мастак Э. Э. Жакевіч. — Менск : БелЭн, 2004. — С. 29-34.
* Докшыцкі раён // Збор помнікаў гісторыі й культуры Беларусі. Віцебская вобласьць / рэдкал.: С. В. Марцэлеў [і інш.]. — Менск : БелСЭ імя П. Броўкі, 1985. — С. 241—258.

## Спасылкі
* Маргавіца (археалагічны помнік) на сайце «Архіварта»

Катэгорыя:Маргавіца
Катэгорыя:Курганныя могільнікі Докшыцкага раёна
Катэгорыя:Могільнікі Докшыцкага раёна
Скаўгард

**Скаўгард** (*Скаўгірд*, *Сколгірд*, *Скаўдэгірд*) — мужчынскае імя і вытворнае ад яго прозьвішча.

## Паходжаньне

Скалдгерд або Скоўгард (Skjaldgerðr, Skowgard, Skovgaard) — імя германскага паходжаньня.
Іменная аснова -скулд- (-сколд-) (імя ліцьвінаў Ясколд; германскае імя Hoskoldr) паходзіць ад стараісьляндзкага skuld 'доўг', skyldr 'прывязаны, абавязаны' або skjǫldr 'шчыт', а аснова -гард- (-герд-, -герт-) (імёны ліцьвінаў Альгерд, Мундыгерд, Тэўтыгерд; германскія імёны Algardus, Mundgerd, Teutgerdis) — ад гоцкага gairdan 'падпяразваць' (пераноснае 'ахоўваць'), garda 'агароджа' (пераноснае 'ахова, бясьпека').

У ваколіцах Мэмэлю адзначаліся прозьвішчы Skaugaard і Skougaard. 

Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: *Skawdegirde* (Хроніка Віганда); *Петко Сковкиръдовичъ* (1528 год); *бояре земли Жомоитское, волости Ретовъское… Янъ Сколъкгирдовичъ*, *бояре земли Жомоитское, волости Ретовъское… Янъ Сковгардовичъ* (12 лютага 1555 году); *Piotr Skołgird* (1667 год); *земенинъ господарский земли Жомоитское панъ Іозефъ Казимеръ [[Мазан|Мазанъ]] Сковгардъ* (15 студзеня 1686 году); *sluzba Paszkiel Sznipszlow… Piotr Skawdgird* (24 чэрвеня 1695 году); *Ignacy Skawzgierd* (1784 год).

## Носьбіты
* Пецька Скаўкірдавіч — коршаўскі баярын, які ўпамінаецца ў попісе войска Вялікага Княства Літоўскага 1528 году

Скаўгірды (Скоўзгірды) — літоўскі шляхецкі род, які меў уладаньні на Жамойці

## Глядзіце таксама
* Скольд
* Герд

## Крыніцы

Катэгорыя:Мужчынскія імёны
Сакель

**Сакель** (*Жакель*, *Жагіль*, *Шакель*) — мужчынскае імя і вытворнае ад яго прозьвішча.

## Паходжаньне

Сакіла або Сагіла, пазьней Сакель (Sakilo, Sagilo, Sakel) — імя германскага паходжаньня. Іменная аснова сак- (саг-, зак-) (імёны ліцьвінаў Сакень, Жагель, Жагар; германскія імёны Sacken, Sagel, Sagar) паходзіць ад гоцкага sakjo 'спрэчка'.

Прозьвішча літоўскага шляхецкага роду Сакеляў выводзяць ад нямецкага прозьвішча Sackel (Sagel).

Этымалягічны слоўнік старапольскіх асабовых імёнаў, выдадзены Польскай акадэміяй навук, адзначае гістарычнае бытаваньне ў Польшчы германскага імя Sakel (Szakel).

Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: *чоловека зъ землею на имя Сакеля [[Вілейка (імя)|Вилеиковича]]* (6 жніўня 1493 году); *а в Богдана Сакелевича* (9 чэрвеня 1517 году); *листь Станислава Якубовича Шакелевича… листъ Андрея Миколаевича Шакелевича… по смеръти стрыя Войтеха Богдановича Шакелевича* (14 сакавіка 1585 году); *бояромъ своимъ Тверскимъ небожчику Павлу Сакелю… Валенты Сакелевичъ* (7 траўня 1586 году); *Heliasz Sakiel* (1621 год); *Sakiel Jan Kazimierzowicz na miejscu rodzica Kazimerza Sakiela* (1667 год); *Piotr Sakiel Salomonowicz… Samuel Sakiel*, *Piotr Sakiel z Sakielów*, *Jan Sakiel*, *Jerzy Sakiel* (1690 год); *U Pawła Sakiela… U Antona Sakiela… U Krzysztofa Sakiela… U Marcina Sakiela* (6 студзеня 1700 году); *Elżbieta Żagilewicz* (1814 год).

## Носьбіты
* Багдан Сакелевіч — упіцкі баярын, які ўпамінаецца ў 1517 годзе

Сакелі — літоўскі шляхецкі род, які меў уладаньні на Жамойці

Сакель (Sakiel, Sakiell) і Шакалевіч (Szakalewicz) — прозьвішчы, зафіксаваныя ў XIX стагодзьдзі ў ваколіцах Сувалкаў.

На 1906 год існавала вёска Жакелі ў Дрысенскім павеце Віцебскай губэрні.

## Крыніцы

Катэгорыя:Мужчынскія імёны
Сакень

**Сакень** (*Сакен*, *Шакен*, *Сакін*) — мужчынскае імя і вытворнае ад яго прозьвішча.

## Паходжаньне

Сагін (Sagin) — імя германскага паходжаньня. Іменная аснова сак- (саг-, зак-) (імёны ліцьвінаў Сакель, Жагель, Жагар; германскія імёны Sakel, Sagel, Sagar) паходзіць ад гоцкага sakjo 'спрэчка'. 

Прозьвішча літоўскага шляхецкага роду Сакінаў выводзяць ад нямецкага прозьвішча Sacken.

Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: *Sakin* (1636 год); *fon Sakin Dionize… fon Sakin Herman… Sakien Jan… Sakin Jerzy* (1667 год); *Ernest Sakin*, *Hektor Frydrych Sakin*, *Zofija Sakinowa*, *Herman Sakin*, *Dionizy Fonsakin*, *u JMP. Dionizego Sakina* (1690 год).

## Носьбіты
Сакені (Sakień) і Шакены (Szaken) — літоўскія шляхецкія роды зь Вільні.

Сакіны (Сакены) — літоўскі шляхецкі род, які меў уладаньні на Жамойці

## Крыніцы

Катэгорыя:Мужчынскія імёны
Амхарская мова

**Амхарская мова** (саманазва: አማርኛ ) — мова народу амхара; дзяржаўная мова Этыёпіі (па асноўным законе, мае стан рабочае мовы ўрады краіны). Лічба носьбітаў на амхарскае мове ў Этыёпіі каля 25 млн чал. (па стане на 2003 г.). Амхарскаю моваю карыстаюцца насельнікі парубежных краінаў (Эрытрэя, Самалі йва ўсходніх частках Судану).

## Пісьмо
Амхарскае мова мае свае пісьмо:

## Крыніцы

Катэгорыя:Мовы Эрытрэі
Катэгорыя:Мовы Этыёпіі
Катэгорыя:Этыясэміцкія мовы
Катэгорыя:Сэміцкія мовы
Амхара

**Амха́ра**, **амхарцы**, **амара** (саманазва: ) — народ у Этыёпіі. Жывуць пераважна ў цэнтральнай, паўночнай і ўсходняй частцы Эфіопіі. Адносяцца да эфіопскай пераходнай расы. Амхарская мова паўднёвай падгрупы сэміцкай групы афразійскай сям'і. Пісьменнасьць на аснове ўласных знакаў. Вернікі: хрысьціяне-монафізіты, ёсьць каталікі, пратэстанты, мусульмане-суніты. Агульная колькасьць - 27 696 тыс. (2014 г.)

Традыцыйны занятак — пашаннае ірагацыйнае земляробства (збожжа). Разьвіта жывёлагадоўля (буйны і дробны рагаты скот, аслы, мулы), птушкагадоўля (куры), пчалярства, рамёствы (кавальства, ювелірнае, ганчарства, ткацтва).

Традыцыйнае мужчынскае і жаночае адзеньне — нагавіцы, тунікападобная кашуля з поясам і плашча-шама, упрыгожаныя вышыванкай.

## Літаратура
* Народы мира, «Советская энциклопедия», М., 1988 // С.57 — 58

## Крыніцы

Катэгорыя:Народы Афрыкі
Катэгорыя:Народы Этыёпіі
Катэгорыя:Сэміцкія народы
Вечнае вяртаньне (неадназначнасьць)

**[[Вечнае вяртаньне]]** — філязофская канцэпцыя. **Вечнае вяртаньне** таксама можа адносіцца да:
* Вечнае вяртаньне (Эліядэ), тэрмін, які выкарыстоўваў гісторык рэлігіі Мірча Эліядэ
* The Eternal Return (альбом), альбом 2009 году гурта Darkest Hour
* Вечнае вяртаньне Антоніса Параскевы, грэцкі фільм 2013 году
* Eternal Return, 2015 г.
* Eternal Return (альбом Windhand), 2018
* Eternal Return (відэагульня), відэагульня 2020 году
----
Слоенае цеста

**Слоенае цеста** — цеста, здольнае распластоўвацца пры запяканьні.

Выпечка зь яго атрымліваецца храбусткай і рассыпістай, а знутры застаецца мяккай і элястычнай. Гэта абумоўлена даданьнем кулінарнага тлушчу да гатовага прэснага або дражджавога цеста. Пры гэтым цеста шматкроць раскачваюць, складваюць, ахалоджваюць і зноў раскачваюць да ўтварэньня ўнутры кожнага пласту прынамсі 10 найтанчэйшых праслоек тлушчу. Праслойкі хутка плавяцца пры награваньні і імгненна змушаюць закіпаць вільгаць па баках, што абумоўлівае распластоўваньне.

## Складнікі
Для прыгатаваньня слоенага цеста выкарыстоўваюць 600 грамаў мукі, 400 грамаў масла, яйка, сталовую лыжку воцату, 250 мілілітраў вады і драбок солі.

## Прыгатаваньне
Масла на 15 хвілінаў кладуць у маразільнік, а іншыя складнікі ахалоджваюць у лядоўні. Муку прасейваюць у міску. Масла наразаюць кубікамі і дадаюць да мукі. Атрыманую сумесь сякуць нажом да атрыманьня масьляна-мучнога крышыва. Яйка разьбіваюць у мерную шклянку, дзе ўскалмачваюць відэльцам. Затым да яйка дадаюць соль і воцат. Пасьля гэтага ўліваюць 250 мл ледзяной вады і перамешваюць. Атрыманую сумесь дадаюць да масьляна-мучной і зьбіраюць цеста ў адну горку без вымешваньня. Цеста дзеляць на 10 роўных частак. Кожную частку загортваюць у харчовую плеўку і кладуць у лядоўню на 2 гадзіны.

Духоўку праграюць да +200 °C. Часткі цеста дастаюць зь лядоўні па чарзе. Кожную частку раскачваюць у тонкі пласт і выразаюць круг прамерам на 3—4 см больш за патрэбны. Кругі наколваюць відэльцам і выпякаюць у духоўцы 10 хвілінаў да залацістага адценьня. Абрэзкі цеста таксама сьпякаюць, каб пакрышыць і пасыпаць верх і бакі торта. Астылыя каржы прамазваюць крэмам пасьля астываньня.

## Мінуўшчына

У Старажытнай Грэцыі вынайшлі выцяжное ліставое цеста ( — ліст) з мукі і вады, што было папярэднікам слоенага. Гэтае цеста мела таўшчыню з аркуш паперы. Ліставое цеста стала асновай для шматлікіх страваў балканскай, азіяцкай і афрыканскай кухні, у тым ліку піражкоў бурэкаў, чабурэкаў і ласунка пахлава.

У 1612 годзе вучань францускага кандытара Кляўдый Геле вынайшаў слоенае цеста, бо хворы бацька мог есьці хлеб з мукі і масла, але без дрожджаў і цукру. Ён укачаў у масла цеста з мукі і вады. У выніку ўтварыліся аб’ёмныя і лёгкія аладкі, што сталі рассыпістымі слойкамі. У 1651 годзе шэф-кухар П’ер дэ Ля Варэн выдаў кнігу «Францускі кухар», што зьмяшчала рэцэпт торта мільфёй ( — тысяча лістоў), у якім прапечанае слоенае цеста атрымала крэмавую праслойку. Да 1700 году слоена-крэмавы ласунак сталі гатаваць у большасьці краінаў Эўропы. Ён складаецца з трох слоеных храбусткіх пластоў, падзеленых двума слаямі ванільнага заварнога крэму. Зьверху яго пакрываюць цукровай пудрай або памадкай. У Беларусі такі мяккі, цалкам умоклы торт назвалі шматслойным. У 1912 годзе ў Расейскай імпэрыі на сьвяткаваньні 100-годзьдзя перамогі над Напалеонам падавалі трохкутныя пірожныя ў выглядзе галаўнога ўбору французаў. Таму слоена-крэмавы торт назвалі «Напалеон».


SchweineohrGebaeck3.JPG|Слоеныя вушкі (2007 год)


## Крыніцы

Катэгорыя:Цеста
Катэгорыя:Француская кухня
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1612 годзе
Кашалі (Менская вобласьць)

**Кашалі́** — вёска ў Пухавіцкім раёне Менскай вобласьці Беларусі. Уваходзіць у склад Шацкага сельсавету.

## Гісторыя
На пачатку XX ст. вядома як урочышча ў Амельнянскай воласьці Ігуменскага павету Менскай губэрні.

У Першую сусьветную вайну ў лютым — сьнежні 1918 году была пад акупацыяй войскаў кайзэраўскай Нямеччыны.

25 сакавіка 1918 году згодна з Трэцяй Устаўной граматай вёска абвешчана часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. З 1 студзеня 1919 году ў адпаведнасьці з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі вёска ўвайшла ў склад БССР.

У жніўні 1919 — ліпені 1920 вёска знаходзілася пад польскай уладай.

На пачатку 1930-ых гг. створаны калгас імя «Ягорава», працавала кузьня і ваўначоска.

З чэрвеня 1941 году да пачатку ліпеня 1944 году вёска была пад нямецкай акупацыяй.

Да 29 чэрвеня 2006 году вёска ўваходзіла ў склад Селецкага сельсавету.

Да 28 траўня 2013 году вёска ўваходзіла ў склад Вецярэвіцкага сельсавету.

## Насельніцтва
* На пачатку XX ст. — 16 двароў, 60 жыхароў
* 2002 год — 54 двары, 97 жыхароў
* 2009 год — 13 чалавек

## Крыніцы

## Літаратура
* Гарады і вёскі Беларусі: Энцыкляпэдыя ў 15 тамах. Т.8 Менская вобласьць. Кн.4 / рэдкал.: Т. У. Бялова (дырэктар) і інш. — Мн.: БелЭн, 2013. — 528 с :іл. ISBN 978-985-11-0735-9.
* Памяць : Пухавіцкі раён: гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі / [укладальнік А. А. Прановіч; рэдкалегія: А. М. Карлюкевіч і інш.]. — Мінск : Беларусь, 2003. — 748 с — 3000 экз. ISBN 985-01-0251-9

Катэгорыя:Шацкі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Пухавіцкага раёну
Гентыла

**Гентыла**, **Гінтыла** (*Гінтэль*), **Гендзела** (*Гіндзель*), **Гінтала** — мужчынскае імя і вытворнае ад яго прозьвішча.

## Паходжаньне

Гантала, Генціла, Гендзела, пазьней Гіндэль або Гентэль (Gantalo, Gentile, Gendele, Gindel, Gentel) — імя германскага паходжаньня. Іменная аснова -генд- (-гент-, -гінт-) (імёны ліцьвінаў Гінтэр, Агінт, Эйгінт; германскія імёны Genter, Aginto, Eigint) паходзіць ад гоцкага gands 'посах', пераноснае 'чары'.

Этымалягічны слоўнік старапольскіх асабовых імёнаў, выдадзены Польскай акадэміяй навук, адзначае гістарычнае бытаваньне ў Польшчы германскіх імёнаў Gindel і Gincyl.

У Прусіі бытавала імя Гандыл (Гінтыл, Гінтэль): *Gandil* (або *[[Гаўдэль|Gaudil]]*, 1360 год), *Gintil* (1364, 1372, 1388, 1399 гады), *Gintel* (1372, 1410 і 1419 гады).

У Польшчы адзначаецца прозьвішча Гендзэль (Gendzel).

Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: *Gintil* (Паведамленьні аб літоўскіх дарогах); *der Littowen gesinde. Gandiln* (1404 год); *generoso domino Petro alias Hyndyło* (8 красавіка 1478 году); *в Жомоити… под Кгинтилишки* (2 кастрычніка 1511 году); *Marcin Gędziełowicz… Adam Gintyło… Jan Gintyło… Jerzy Gintyło na miejscu rodzica swego Stanisława Gintyły… Kazimierz Gintyło na miejscu ojca swego Kazimierza Gintyła… Krzysztof Gintyło… Wojciech Gintyło… Anna Mikolajewiczówna Andrzejowa Gintyłowa na miejscu nieboszczyka małżonka swego Andrzeja Gintyły* (1667 год); *jey mosci paniey Maryanne Gincelownie Jakubowey Sztrunkowey* (7 лютага 1668 году); *Jan Gintiłło*, *Józef Kazimierz Gintyło*, *Jan Gintiło*, *Samuel Gintiło… Dawid Gintiło*, *Kazimierz Gintiło*, *Dawid Gintel… Kazimierz Gintel* (1690 год); *для пана Гентылы… Гентылы* (1710 год); *Gindzele* (1744 год); *Dorota Gindziel* (1801 год).

## Носьбіты
* Мацей Пацавіч Гінталовіч — расенскі зямянін, які ўпамінаецца ў 1599 годзе
* Гентыла — магілёўскі шляхціч, які ўпамінаецца ў 1710 годзе

Гендзяловічы і Гінтылы — літоўскія шляхецкія роды, якія мелі ўладаньні на Жамойці

Гентылы — літоўскі шляхецкі род.

Гентыля (Gientyllo) і Гінтыля (Gintyllo) — прозьвішчы, зафіксаваныя ў XIX стагодзьдзі ў ваколіцах Сувалкаў.

Гентыла (*Gentillo*) — прозьвішча, гістарычна зафіксаванае на тэрыторыі цяперашняй Летувы.

У былым Жамойцкім старостве існуе вёска Гінтэлішкі.

## Крыніцы

Катэгорыя:Мужчынскія імёны