Сафійскі сабор (Полацак)

**Сафійскі сабор** — помнік архітэктуры XI—XVIII стагодзьдзяў у Полацку. Знаходзіцца на правым беразе Дзьвіны, на Верхнім Замку, пад адрасам *вуліца Замкавая, 1*. Пры пабудове быў у юрысдыкцыі Канстантынопальскага патрыярхату, пазьней — Сьвятога Пасаду. У наш час выкарыстоўваецца як музэй і канцэртавая заля. Твор архітэктуры мясцовай школы і віленскага барока. Аб’ект Дзяржаўнага сьпісу гістарычна-культурных каштоўнасьцяў Беларусі.

Полацкі Сафійскі сабор — першы помнік мураванага хрысьціянскага царкоўнага дойлідзтва на беларускіх землях, які меў фундамэнтальнае значэньне ў разьвіцьці мясцовай архітэктуры і вызначыў кірункі яе гістарычна-мастацкага разьвіцьця. Сваім прызначэньнем і велічным маштабам адлюстроўваў уздым і незалежнасьць Полацкага княства. У ім адбываліся найбольш значныя грамадзкія падзеі, тут пачала свой духоўны шлях Сьвятая Эўфрасіньня Полацкая. Стаў першым творам сакральнай архітэктуры, цалкам збудаваным у стылістыцы віленскага барока. Утвараў адзіны архітэктуры ансамбль з манумэнтальнымі карпусамі Сафійскага манастыра, зьнішчанымі расейскімі ўладамі ў пачатку XX ст.

## Гісторыя
### Полацкае княства
Будаваньне саборнай царквы Сьвятой Соф’і ў Полацку традыцыйна датуецца шырока, у межах пачатковага пэрыяду княжаньня Ўсяслава Брачыславіча — 1044—1066 гадамі. Яе ўзводзілі з арыентацыяй на бізантыйскія ўзоры і на такія ж цэрквы ў Кіеве і Ноўгарадзе. Існуе гіпотэза, што саборную царкву збудавалі на месцы ранейшага капішча, прысьвечанага Перуну або Вялесу. Асноўны дасьледнік помніка археоляг Валянцін Булкін у 1970-х гадох выявіў культурны пласт зь сьлядамі пажару, які існаваў да часу будаваньня мураванай царквы і мог належаць пачатковаму драўлянаму будынку.

Будаваньне саборнай царквы ў Полацку можна тлумачыць амбіцыямі Ўсяслава Брачыславіча на гегемонію ўва ўсходнеславянскім сьвеце. Зьяўленьне ўласнай Сафіі ня толькі падкрэсьлівала незалежны статус Полацку датычна Кіева, але і давала падставы да параўнаньня места з «Новым Ерусалімам», або «Другім Канстантынопалем». Такім чынам, Полацак разам з Кіевам і Ноўгарадам прэтэндаваў на мадэляваньне цэнтру хрысьціянскага сьвету. Разьмяшчэньне Сафійскага сабору на ўскраіне мыса, на ўзгорку ў дзядзінцы было адной з асноўных рысаў, апроч трыкутнай формы гарадоў у пляне і разьмяшчэньня іх на сямі ўзгорках, якая зьвязвала сталіцу ўсходнеславянскага княства з сусьветным цэнтрам усходнехрысьціянскай рэлігіі — местам Канстантынопалем, саборная царква якога знаходзілася на акропалі грэцкага места Бізантыя.

Полацкі Сафійскі сабор упершыню ўпамінаецца ў Сьпісе рускіх гарадоў далёкіх і блізкіх канца XIV ст.: «*Полотескъ на Двине и на Полоте, древянъ, святая София камена о седми връсехъ*».

### Вялікае Княства Літоўскае
У 1494—1501 гадох саборную царкву грунтоўна перабудавалі пад абарончы храм з чатырма нарожнымі вежамі. Будынак стаў важным пунктам абароны Полацку. У ім захоўваліся скарбы места, земскія кнігі Полацкага ваяводзтва, адбываліся сходы месьцічаў. Выгляд царквы на 1579 год адлюстраваў на сваёй гравюры С. Пахалавіцкі.

Па складаньні Берасьцейскай уніі ў 1596 годзе царква стала ўніяцкай. Па пажары і частковым разбурэньні ў 1607 годзе будынак заняпаў, у 1618 годзе архіяпіскап Язафат Кунцэвіч аднавіў і значна перабудаваў яго.

У 1642 годзе царква зноў пацярпела ад пажару, аднак неўзабаве яе аднавілі. У пачатку вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай у 1654 годзе Полацак акупавалі маскоўскія войскі Аляксея Міхайлавіча, які наведаў царкву. Паводле маскоўскага вопісу, «*в той церкви… пять сундуков с книгами печатными и с писмеными и со всякими [[ліцьвіны#Славянская літоўская мова|литовскими письмами]] <…> пять сундуков с рускими и с литовскими и с латынскими с розными книгами*». Да 1667 году будынак гвалтоўна адабралі ў Сьвятога Пасаду ў валоданьне Маскоўскай царквы. Па вызваленьні места царква вярнулася да ўніятаў.

За часамі Вялікай Паўночнай вайны 11 ліпеня 1705 году маскоўскі гаспадар Пётар I забіў у царкве 6 уніяцкіх сьвятароў і манахаў. Пра гэтую падзею паведамляе ў Віцебскі летапіс: *Eodem anno [1705], mense Iulli 11 die in ecclesia S. Sofiae ipse occidit 4 basilianos in Polocia* («Таго ж [1705] року месяца ліпеня 11 дня ў царкве Сьвятой Соф'і сам [гаспадар Пётр I] забіў 4 базылянаў у Полацку»). Па забойстве манахаў Пётар I з выкарыстаньнем расейскіх войскаў гвалтоўна зачыніў царкву і загадаў разьмясьціць у ёй парахавы склад. 1 траўня 1710 году напярэдадні адыходу зь места расейцы ўзарвалі парахавыя запасы і такім чынам практычна цалкам зьнішчылі помнік. Захаваліся толькі руіны алтарных апсыдаў вышынёй да 9 мэтраў.

У 1738 годзе з ініцыятывы і на ўласныя сродкі архіяпіскапа Флярыяна Грабніцкага пачалося аднаўленьне зруйнаванай царквы. Да 1750 году з выкарыстаньнем захаваных фрагмэнтаў архітэктар Ян Гляўбіц збудаваў базыліку ў стылі віленскага барока. У гэты ж час побач з царквой збудавалі манумэнтальны корпус манастыра базылянаў.

### Пад уладай Расейскай імпэрыі
Па першым падзеле Рэчы Паспалітай (1772 год), калі Полацак апынуўся ў складзе Расейскай імпэрыі, царква працягвала дзеяць як уніяцкая. Аднак па гвалтоўнай ліквідацыі Грэцка-Каталіцкай (Уніяцкай) царквы ў 1839 годзе расейскія ўлады адабралі будынак у Сьвятога Пасаду і перадалі яго Ўрадаваму сыноду Расейскай імпэрыі (Маскоўскай царкве), па чым будынак занядбалі. У пачатку XX ст. расейскія ўлады зруйнавалі манастырскі корпус.

У 1911—1914 гадох праводзіўся капітальны рамонт царквы.

### Найноўшы час
У 1924 годзе савецкія ўлады зачынілі царкву і разьмясьцілі ў ёй краязнаўчы музэй. У Другую сусьветную вайну у 1942—1944 гадох у будынку праводзіліся набажэнствы. Пэўны час помнік служыў як збожжасховішча, а потым як архіў.

У 1975 годзе пачалася рэстаўрацыя Сафійскага сабору. У 1985 годзе ў будынку ўсталявалі новы арган «Рыгер-Клос» работы чэскіх майстроў.

## Архітэктура
### Першая царква

Полацкі Сафійскі сабор быў першай мураванай царквой на тэрыторыі Беларусі. Памеры будынка з поўначы на поўдзень — 26,2 м, з захаду на ўсход — 25,5 м. Галоўны купал меў у дыямэтры 5,85 мэтру. Архітэктурны разьвязак царквв пераклікаецца з аднайменнымі цэрквамі Кіева і Ноўгарада. Гэта 4-кутны ў пляне будынак зь пяцьцю нэфамі і трыма апсыдамі гранёнай формы. Тры сярэднія нэфы вылучаліся, што стварала ўражаньне выцягнутасьці і набліжала крыжова-купальны будынак да базылікальнага тыпу. Над уваходам разьмяшчаліся княскія хоры, уздоўж сьценаў цэнтральнай апсыды ішоў сынтрон. Да царквы далучаліся хрысьцільня і вежа з усходамі на княскія хоры. Паводле пісьмоваых крыніцаў можна меркаваць, што царква мела 7 купалоў: 4 купалы разьмяшчаліся сымэтрычна ад галоўнага, а хрысьцільня і вежа мелі ўласныя купалы, што стварала своеасаблівы вобраз царквы. Муроўка сьценаў у тэхніцы бізантыйскай кладкі «з схаваным радам». Аснову яе складала чаргаваньне радоў цэглы (плінфы) — адзін супадаў знадворку з роўніцай сьцяны, другі трохі заглыбляўся датычна верхняга і ніжняга. Утвораная ніша запаўнялася вапнавай рашчынай з цагляным крошывам (цамянкай). Такі спосаб кладкі надаваў будынку маляўнічы выгляд. У некаторых месцах сыстэмная кладка «з схаваным радам» чаргавалася ўстаўкамі з апрацаваных камянёў. Галоўныя адрозьненьні ад Кіева і Ноўгарада — гэта брак галерэяў, няўнасьць троў апсыдаў замест пяці, адкрыцьцё княскіх хораў у цэнтральнае памяшканьне падвойнымі аркамі (абапіраліся на 1 прамежкавы слуп) і наяўнасьць вімы (дадатковы падзел ў апсыднай частцы падкупальнай прасторы), характэрнай для Бізантыі. Як і наўгародзкі, полацкі сабор меў толькі фрэскавы росьпіс, тады як у Кіеве спалучаліся фрэскавае і мазаічнае дэкаратыўнае аздабленьне.

Паводле меркаваньня навукоўцаў (першым гэтую вэрсію выказаў Міхась Ткачоў), у часы найбольш вострых сутыкненьняў з Маскоўскай дзяржавай царкву перабудавалі ў абарончы храм, які падобна вежы-данжону стаў апошнім пунктам абароны места. Перабудаваная Сафія з чатырма абарончымі нарожнымі вежамі, магчыма, была прататыпам абарончага храму, пачынальніцай усяе традыцыі абарончага царкоўнага дойлідзтва ў Вялікім Княстве Літоўскім.

### Адбудаваная царква
У выніку праведзеных ў сярэдзіне XVIII ст. аднаўленчых працаў да царквы з паўднёвага боку прыбудавалі новую апсыду, на поўдні зрабілі ўваход і збудавалі дзьве вежы. Гэта прывяло да пераарыентацыі падоўжнай восі будынка пэрпэндыкулярна да пачатковай. Будынак набыў выгляд 3-нэфавай базылікі, галоўны фасад якой упрыгожваюць дзьве сымэтрычныя вежы вышынёй 50 м.

У інтэр’еры зьявіліся калёны, ляпніна і фігурныя карнізы. Алтарную частку аддзялілі ад цэнтральнага нэфу высокай 3-яруснай перагародкай, да якой на скляпеньні прылягала барэльефная выява Тройцы Новазапаветнай. Другі і першы ярусы расьпісалі і ўпрыгожылі драўлянай скульптурай. З росьпісаў на алтарнай перагародцы захаваліся копія вядомай фрэскі Леанарда да Вінчы «Тайная вячэра» і Спас Нерукатворны.

## Галерэя
### Гістарычная графіка

Połacak, Safija. Полацак, Сафія (1579).jpg|З мапы С. Пахалавіцкага, 1579 г.
Połacak, Safija. Полацак, Сафія (1579) .jpg|З мапы С. Пахалавіцкага, 1579 г. 
Połacak. Полацак (1600).jpg|Дольная частка старажытнага абраза
Połacak, Vierchni Zamak, Sabornaja. Полацак, Верхні Замак, Саборная (1600).jpg|З старажытнага абраза


Połacak, Vierchni Zamak. Полацак, Верхні Замак (M. Cyzyraŭ, 1701).jpg|З пляну, 1701 г.
Połacak, Vierchni Zamak, Sabornaja. Полацак, Верхні Замак, Саборная (1707).jpg|З пляну, 1707 г.
Połacak. Полацак (C. Faber du Faur, 25.07.1812).jpg|25.07.1812 г.
Połacak. Полацак (C. Faber du Faur, 25.07.1812) (2).jpg|25.07.1812 г.


Połacak, Dźvina. Полацак, Дзьвіна (1812).jpg|1812 г.
Połacak, Dźvina. Полацак, Дзьвіна (1844).jpg|1844 г.
Połacak, Nižni Zamak. Полацак, Ніжні Замак (D. Strukov, 1864-67).jpg|Д. Струкаў, 1864—1867 гг.
Połacak, Dźvina. Полацак, Дзьвіна (1893).jpg|1893 г.


Połacak, Safija. Полацак, Сафія (1893).jpg|1893 г.
Połacak, Vierchni Zamak, Sabornaja. Полацак, Верхні Замак, Саборная (1898).jpg|1898 г.
Połacak, Vierchni Zamak. Полацак, Верхні Замак (N. Orda, 1875).jpg|Н. Орда, 1875 г.
Połacak, Dźvina-Vierchni Zamak. Полацак, Дзьвіна-Верхні Замак (N. Orda, 1880).jpg|Паводле Н. Орды, 1880 г.


### Гістарычныя здымкі

Połacak, Dźvina. Полацак, Дзьвіна (1889-91).jpg|1889—1891 гг.
Połacak, Vierchni Zamak. Полацак, Верхні Замак (1889-91).jpg|1889—1891 гг. 
Połacak, Vierchni Zamak, Sabornaja. Полацак, Верхні Замак, Саборная (1889-91).jpg|1889—1891 гг.
Połacak, Safija. Полацак, Сафія (1893) (3).jpg|1895 г.


Połacak, Vierchni Zamak, Sabornaja. Полацак, Верхні Замак, Саборная (1893) (2).jpg|1893 г.
Połacak, Safija. Полацак, Сафія (XIX).jpg|да 1900 г.
Połacak, Vierchni Zamak. Полацак, Верхні Замак (1905).jpg|1905 г.
Połacak, Vierchni Zamak. Полацак, Верхні Замак (1901-12).jpg|да 1913 г. 


Połacak, Pałata-Vierchni Zamak. Полацак, Палата-Верхні Замак (1901-17).jpg|да 1918 г.
Połacak, Vierchni Zamak, Sabornaja. Полацак, Верхні Замак, Саборная (1910).jpg|1910 г. 
Połacak, Vierchni Zamak. Полацак, Верхні Замак (1912).jpg|1912 г. 
Połacak, Vierchni Zamak, Sabornaja. Полацак, Верхні Замак, Саборная (1915) (4).jpg|1915 г.


Połacak, Safija. Полацак, Сафія (1915) (3).jpg|1915 г. 
Połacak, Safija. Полацак, Сафія (1915) (2).jpg|1915 г. 
Połacak, Safija. Полацак, Сафія (1915).jpg|1915 г.
Połacak, Vierchni Zamak. Полацак, Верхні Замак (1916).jpg|1916 г.


Połacak, Vostraŭ-Dźvina. Полацак, Востраў-Дзьвіна (1916).jpg|1916 г.
Połacak, Zapałoćcie-Dźvina. Полацак, Запалоцьце-Дзьвіна (1915-18).jpg|да 1918 г.
Połacak, Dźvina-Pałata. Полацак, Дзьвіна-Палата (1915-18).jpg|да 1918 г.
Połacak, Safija. Полацак, Сафія (1910) (2).jpg|да 1910 г. 


Połacak, Vierchni Zamak, Sabornaja. Полацак, Верхні Замак, Саборная (M. Mironaŭ, 1910) (2).jpg|1910 г.
Połacak, Vierchni Zamak, Sabornaja. Полацак, Верхні Замак, Саборная (1916).jpg|1916 г.
Połacak. Полацак (1918).jpg|1918 г. 
Połacak, Vierchni Zamak, Sabornaja. Полацак, Верхні Замак, Саборная (1920-29).jpg|1920-я гг.


Połacak, Vierchni Zamak, Sabornaja. Полацак, Верхні Замак, Саборная (1923).jpg|1923 г.
Połacak, Vierchni Zamak, Sabornaja. Полацак, Верхні Замак, Саборная (1930-39).jpg|1930-я гг.  
Połacak, Safija. Полацак, Сафія (1901-14).jpg|да 1915 г. 
Połacak, Safija. Полацак, Сафія (1901-17) (2).jpg|да 1918 г. 


### Сучасныя здымкі

BELARUS - POLOTSK (Полацк). St Sophia cathedral..jpg|Агульны выгляд
Belarus-Polatsk-Cathedral of Sophia-19.jpg|Агульны выгляд
Сафійскі сабор у Полацку.JPG|Галоўны фасад 
Полацкія замалёўкі 01.jpg|Бакавы фасад


Belarus-Polatsk-Cathedral of Sophia-9.jpg|Апсыда
ПОЛОЦК. Софийский собор. Вход..jpg|Уваход
Полацк. Інтэр'ер сабора.JPG|Алтар
Полацк. Сафійскі сабор. Хоры.jpg|Хоры


## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Вонкавыя спасылкі

* Сафійскі сабор у Полацку, Radzima.org
* Сафійскі сабор у Полацку, Глёбус Беларусі

Катэгорыя:Абарончыя храмы
Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Полацку
Катэгорыя:Старажытнарускія збудаваньні Беларусі
Катэгорыя:Хрысьціянскія храмы Вялікага Княства Літоўскага
Катэгорыя:Гатычныя збудаваньні Беларусі
Катэгорыя:Гатычныя збудаваньні ВКЛ
Катэгорыя:Збудаваньні віленскага барока ВКЛ
Катэгорыя:Збудаваньні віленскага барока Беларусі