Мураўёўкі

**Мураўёўкі** — цэрквы Ўрадавага сыноду Расейскай імпэрыі (Маскоўскай царквы) на тэрыторыі анэксаванага Вялікага Княства Літоўскага, масавае будаваньне якіх разгарнулася па здушэньні нацыянальна-вызвольнага паўстаньня 1863—1864 гадоў. Назва паходзіць ад імя расейскага генэрал-губэрнатара Міхаіла Мураўёва зь мянушкамі «вешальнік» і «людаед», які распрацаваў праграму *«захадаў дзеля ўвядзеньня і перавагі ў [[Паўночна-Заходні край|Паўночна-Заходнім краі]] [[расейцы|расейскай]] [[Народнасьць|народнасьці]]»* () і з гэтай мэтай запрасіў у маскоўскага гаспадара Аляксандра II 500 тысячаў рублёў на аднаўленьне старых і будаваньне новых цэркваў у Віленскай і Гарадзенскай губэрнях. Яшчэ раней такія ж сродкі вылучылі Віцебскай, Магілеўскай і Менскай губэрням.

Сотні цэркваў-«мураўёвак» узводзіліся паводле тыповых праектаў і мусілі ўвасобіць праваслаўна-расейскія і царкоўна-традыцыйныя рысы архітэктуры Маскоўскай дзяржавы. Іхнае будаваньне мела вызначальную ідэйна-палітычную ролю ў справе русіфікацыі беларусаў (згодна з абвешчанай маскоўскім гаспадаром Мікалаем I тэзай *«самадзяржаўе, праваслаўе, народнасьць»*).

## Тыпалёгія

### Агульныя рысы
У 1865 годзе ўлады Расейскай імпэрыі выдалі адмысловыя *«Правілы, якія трэба выконваць пры будаваньні праваслаўных цэркваў і прычэтніцкіх збудаваньняў у Паўночна-Заходнім краі»* (), у якіх гісторыя беларускага народу тлумачылася з расейскіх манархічных і імпэрскіх пазыцыяў.

Урадавы сынод і Міністэрства ўнутраных справаў Расейскай імпэрыі зацьвердзілі сэрыю тыповых праектаў, згодна зь якімі трэба было ўзводзіць храмы. Тым часам забаранялася індывідуальнае царкоўнае будаваньне ў зямянскіх маёнтках, а таксама праектаваньне вясковых храмаў землямерамі ў абыход чыноўнікаў губэрнскіх будаўнічых камісіяў. Такім парадкам вызначалася адносная аднароднасьць і стылёвае адзінства цэркваў, што будаваліся на тэрыторыі колішняга Вялікага Княства Літоўскага. Храмы мусілі мець аднолькавы плян і зьмяшчаць архітэктурныя элемэнты, уласьцівыя дойлідзтву Маскоўскай дзяржавы: цыбулепадобныя купалы, высокія шатровыя завяршэньні, какошнікі, дэкаратыўную ўзорыстасьць ды іншае.

### Сынадальны кірунак
Асноўная адметнасьць Сынадальнага кірунку — брак адвольнай архітэктурнай творчасьці і строгая прывязка да кананізаваных Урадавым сынодам Расейскай імпэрыі разьвязкаў.


Braslav orthodox church.jpg|Прачысьценская царква ў Браславе
Belarus-Ula-Holy Trinity Orthodox Church-1.jpg|Траецкая царква ў Вуле
Царква ў імя святой прападобнай Марыі Егіпецкай (Вілейка) 03.jpg|Царква Прападобнай Марыі Эгіпецкай у Вялейцы
Belarus-Haradok, MD-Holy Trinity Church-5.jpg|Траецкая царква ў Гарадку


### Маскоўска-Яраслаўскі кірунак
У часы кіраваньня Мікалая II у царкоўным будаваньні на ўзор было «*найвысачэйша загадана*» браць архітэктурныя помнікі Масквы і Яраслаўля XVI—XVII стагодзьдзяў, якія цаніліся паводле выказваньня  за *«непараўнальную казачнасьць»* (). Лічылася, што менавіта *«лубочнае»* маскоўска-яраслаўскае царкоўнае і церамнае дойлідзтва, у адрозьненьне ад бізантыйскага, было сапраўднай нацыянальнай расейскай архітэктурай.


Belarus-Barysau-ResurrectionChurch.jpg|Уваскрасенскі сабор у Барысаве
Kamyanets002.jpg|Царква Сьвятога Сімяона ў Камянцы
Belarus-Homel-Palace of Pashkevichs-16.jpg|Капліца-пахавальня Паскевічаў у Гомлі
Chapel of Monument-1812 in Polatsk.jpg|Помнік перамозе расейскага войска ў вайне 1812 году ў Полацку


### Расейска-бізантыйскі кірунак
Расейска-бізантыйскі (новабізантыйскі) кірунак галоўным парадкам арыентаваўся на старажытныя ўзоры канстантынопальскіх цэркваў, «*адкуль пайшла расейская нацыянальная архітэктура*». Разам з тым адбывалася шмат пазычаньняў з архітэктурна-выразнага арсэналу ўладзімера-суздальскай і раньнемаскоўскай архітэктурных школаў.


Amścisłaŭ, Tupičeŭščyna. Амсьціслаў, Тупічэўшчына (1906).jpg|Сабор Тупічэўскага манастыра ў Амсьціславе
Homiel, Zamkavaja, Spaskaja. Гомель, Замкавая, Спаская (1911).jpg|Спаская царква ў Гомелі
Miensk, Karaleŭski. Менск, Каралеўскі (1907).jpg|Царква Маці Божай Казанскай у Менску
Polatsk-St. Euphrosine2.JPG|Узьвіжанская царква (налева) у Полацку


## Насаджэньне ўкосных крыжоў

Разам з будаваньнем мураўёвак, спраектаваных расейскімі архітэктарамі, у другой палове XIX стагодзьдзя замест традыцыйных высокамастацкіх сонцакрыжоў, вырабленых мясцовымі майстрамі, на купалы цэркваў на тэрыторыі колішняга Вялікага Княства Літоўскага пачалі ставіць укосныя крыжы расейскай прамысловай вытворчасьці. Упершыню на царкоўныя купалы крыжы падобнага тыпу пачалі ставіць у Маскоўскай дзяржаве з ініцыятывы Івана IV Тырана. Тым часам не існуе праваслаўных канонаў, якія б рэглямэнтавалі абавязковасьць касой папярочкі на крыжы. Увогуле, не існуе «каталіцкіх» або «праваслаўных» крыжоў: крыжы ёсьць адзнакай мясцовай традыцыі, і ўкосныя крыжы — гэта ўласьцівасьць Расейскай праваслаўнай царквы.

Беларускі мастацтвазнаўца і этноляг Яўген Сахута зьвяртае ўвагу на тое, што сярод шматлікіх крыжоў, вырабленых мясцовымі беларускімі майстрамі ў другой палове XIX — пачатку XX стагодзьдзя, няма ніводнага з касой папярочкай.

## Зьнішчэньне помнікаў сакральнай архітэктуры Вялікага Княства Літоўскага

У другой палове XIX ст. ўчынялася масавае зьнішчэньне старажытных праваслаўных цэркваў Вялікага Княства Літоўскага, а таксама эклектычная перабудова ў стылістыцы дойлідзтва Маскоўскай дзяржавы колішніх рымска-каталіцкіх, уніяцкіх і нават спрадвеку праваслаўных (Канстантынопальскі патрыярхат) помнікаў сакральнай архітэктуры. Падобным парадкам Маскоўская царква імкнулася абазначыць «кананічную» тэрыторыю. Фінансавалася гэтая справа з сродкаў, сабраных з удзельнікаў нацыянальна-вызвольнага паўстаньня ў выглядзе штрафаў і кантрыбуцыяў.

Так, яшчэ ў 1863 годзе па аглядзе цэркваў Менскай губэрні падпалкоўнік Генэральнага штабу Расейскай імпэрыі архітэктар Зяленскі зацьвердзіў праекты на перабудову каля 100 будынкаў. 

У выніку падобных рэканструкцыяў адбывалася зьнявечаньне кампазыцыяў і стылёвага разьвязку помнікаў архітэктуры, зьнішчаліся высокамастацкія фрэскі, алтары, амбоны ды іншае. Паводле падлікаў кандыдата мастацтвазнаўства Зянона Пазьняка, расейскія ўлады агулам зьнішчылі або зьнявечылі каля 2 тысячаў помнікаў беларускай сакральнай архітэктуры.

Найбольш характэрныя прыклады:
* Касьцёл Найсьвяцейшай Панны Марыі ў Алькеніках
* Касьцёл Найсьвяцейшай Панны Марыі Анёльскай і кляштар бэрнардынаў у Амсьціславе
* Касьцёл Найсьвяцейшай Тройцы ў Астроўне
* Касьцёл Узвышэньня Сьвятога Крыжа ў Быстрыцы
* Касьцёл Найсьвяцейшай Тройцы ў Вільні
* Царква Сьвятога Мікалая ў Вільні
* Царква Сьвятой Тройцы ў Вільні
* Касьцёл Апекі Маці Божай ў Віцебску
* Касьцёл Сьвятога Язэпа ў Віцебску
* Царква Зьвеставаньня Багародзіцы ў Віцебску
* Раства Хрыстова ў Віцебску
* Царква Сьвятога Духа ў Віцебску
* Царква Сьвятога Яна Хрысьціцеля ў Віцебску
* Касьцёл Сьвятога Дамініка ў Высокім Двары
* Царква Сьвятога Яна Прадцечы ў Гавязьне
* Касьцёл Унебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі у Глыбокім
* Касьцёл Нараджэньня Найсьвяцейшай Панны Марыі у Горадні
* Фара Вітаўта ў Горадні
* Касьцёл Найсьвяцейшай Тройцы ў Дэмбраве
* Касьцёл Найсьвяцейшай Панны Марыі ў Заслаўі
* Касьцёл Сьвятога Мікалая ў Княжыцах
* Царква Сьвятога Мікалая ў Кобрыні
* Касьцёл Найсьвяцейшага Сакрамэнту ў Коўне
* Касьцёл езуітаў у Крывошыне
* Касьцёл Зьвеставаньня Найсьвяцейшай Панны Марыі ў Кублічах
* Царква Ўваскрасеньня Хрыстова ў Лёзьне
* Касьцёл Узвышэньня Сьвятога Крыжа ў Ляхавічах
* Царква Ўзьвіжаньня Сьвятога Крыжа ў Магілёве
* Касьцёл Сьвятога Міхала Арханёла ў Мазыры
* Царква Раства Багародзіцы ў Масалянах
* Касьцёл Сьвятога Войцеха ў Менску
* Царква Сьвятога Духа ў Менску
* Царква Сьвятых Апосталаў Пятра і Паўла ў Менску
* Царква Сьвятога Мікалая ў Міжрэччы
* Царква Сьвятой Тройцы ў Міры
* Царква Ўшэсьця Гасподняга ў Моладаве
* Царква Сьвятых Барыса і Глеба ў Наваградку
* Царква Прачыстай Багародзіцы ў Невелі
* Касьцёл Сьвятой Кацярыны ў Нясьвіжы
* Касьцёл Сьвятога Язэпа ў Пагосьце Загародзкім
* Царква Сьвятога Спаса ў Полацку
* Царква Сьвятых Апосталаў Пятра і Паўла ў Ружанах
* Касьцёл Божага Цела ў Слоніме
* Кальвінскі збор у Смаргоні
* Касьцёл Сьвятога Яна Хрысьціцеля ў Снове
* Касьцёл Сьвятога Яна Хрысьціцеля ў Сталавічах
* Касьцёл Сьвятога Казімера ў Стоўпцах
* Царква Прачыстай Багародзіцы ў Тадуліне
* Царква Раства Багародзіцы ва Ўладаве
* Касьцёл Нараджэньня Найсьвяцейшай Панны Марыі ў Юравічах

Перабудаваныя расейскімі ўладамі цэрквы таксама называюць мураўёўкамі.

## Галерэя

### Зьнявечаныя помнікі

Маскалізацыя (русіфікацыя). Алькенікі. Касьцёл францішканаў.jpg|Касьцёл францішканаў у Алькеніках
Маскалізацыя (русіфікацыя). Баруны. Царква базылянаў.jpg|Царква Сьвятых Апосталаў Пятра і Паўла ў Барунах
Маскалізацыя (русіфікацыя). Быстрыца. Касьцёл аўгустынаў.jpg|Касьцёл аўгустынаў у Быстрыцы
Маскалізацыя (русіфікацыя). Валынцы. Царква Сьвятых Барыса і Глеба.jpg|Царква Сьвятых Барыса і Глеба ў Валынцах


Маскалізацыя (русіфікацыя). Вільня. Траецкі касьцёл.jpg|Касьцёл Найсьвяцейшай Тройцы ў Вільні
Маскалізацыя (русіфікацыя). Вільня. Касьцёл трынітарыяў.jpg|Касьцёл трынітарыў у Вільні на Антокалі
Маскалізацыя (русіфікацыя). Вільня, Трынапаль. Касьцёл трынітарыяў.jpg|Касьцёл трынітарыў у Вільні на Трынапалі
Маскалізацыя (русіфікацыя). Вільня. Касьцёл езуітаў.jpg|Касьцёл Сьвятога Казімера ў Вільні


Маскалізацыя (русіфікацыя). Вільня. Мікольская царква.jpg|Царква Сьвятога Мікалая ў Вільні
Маскалізацыя (русіфікацыя). Вільня. Траецкая царква.jpg|Царква Сьвятой Тройцы ў Вільні
Маскалізацыя (русіфікацыя). Віцебск. Калегіюм езуітаў.jpg|Касьцёл езуітаў у Віцебску
Маскалізацыя (русіфікацыя). Віцебск. Касьцёл трынітарыяў.jpg|Касьцёл трынітарыяў у Віцебску


Маскалізацыя (русіфікацыя). Віцебск. Царква Зьвеставаньня Багародзіцы.jpg|Царква Зьвеставаньня Багародзіцы ў Віцебску
Маскалізацыя (русіфікацыя). Віцебск. Царква Раства Хрыстова.jpg|Царква Раства Хрыстова ў Віцебску
Маскалізацыя (русіфікацыя). Віцебск. Духаўская царква.jpg|Царква Сьвятога Духа ў Віцебску
Маскалізацыя (русіфікацыя). Вялейка. Стары касьцёл.jpg|Стары касьцёл у Вялейцы


Haradziec, Źviestavańnia. Гарадзец, Зьвеставаньня (1866).jpg|Касьцёл Зьвеставаньня ў Гарадцы
Маскалізацыя (русіфікацыя). Глыбокае. Касьцёл і кляштар кармэлітаў.jpg|Касьцёл кармэлітаў у Глыбокім
Маскалізацыя (русіфікацыя). Горадня. Касьцёл бэрнардынак.jpg|Касьцёл бэрнардынак у Горадні
Маскалізацыя (русіфікацыя). Горадня. Фара Вітаўта.jpg|Фара Вітаўта ў Горадні


Маскалізацыя (русіфікацыя). Дзявяткавічы. Касьцёл Сьвятых Пятра і Паўла.jpg|Касьцёл Сьвятых Апосталаў Пятра і Паўла ў Новадзявяткавічах
Маскалізацыя (русіфікацыя). Івянец. Касьцёл францішканаў.jpg|Касьцёл францішканаў ў Івянцы
Маскалізацыя (русіфікацыя). Заслаўе. Кальвінскі збор.jpg|Кальвінскі збор у Заслаўі
Маскалізацыя (русіфікацыя). Княжыцы. Касьцёл дамініканаў.jpg|Касьцёл дамініканаў у Княжыцах


Маскалізацыя (русіфікацыя). Коўна. Касьцёл дамініканаў.jpg|Касьцёл дамініканаў у Коўне
Маскалізацыя (русіфікацыя). Кублічы. Касьцёл Зьвеставаньня.jpg|Касьцёл Зьвеставаньня Найсьвяцейшай Панны Марыі ў Кублічах
Маскалізацыя (русіфікацыя). Мазыр. Касьцёл бэрнардынаў.jpg|Касьцёл бэрнардынаў у Мазыры
Маскалізацыя (русіфікацыя). Мазыр. Касьцёл цыстэрыянак.jpg|Касьцёл цыстэрыянак у Мазыры


Маскалізацыя (русіфікацыя). Менск. Касьцёл бэнэдыктынак.jpg|Касьцёл бэнэдыктынак у Менску
Маскалізацыя (русіфікацыя). Менск. Царква Сьвятога Духа.jpg|Царква Сьвятога Духа ў Менску
Маскалізацыя (Русіфікацыя). Мір. Фарны касьцёл.jpg|Касьцёл Сьвятога Мікалая ў Міры
Маскалізацыя (русіфікацыя). Нясьвіж. Касьцёл бэрнардынаў.jpg|Касьцёл бэрнардынаў у Нясьвіжы


Маскалізацыя (русіфікацыя). Нясьвіж. Касьцёл бэнэдыктынак.jpg|Касьцёл бэнэдыктынак у Нясьвіжы
Маскалізацыя (русіфікацыя). Пагост Загародзкі. Касьцёл Сьвятога Язэпа.jpg|Касьцёл Сьвятога Язэпа ў Пагосьце Загародзкім
Маскалізацыя (русіфікацыя). Полацак. Касьцёл бэрнардынаў.jpg|Касьцёл бэрнардынаў у Полацку
Маскалізацыя (русіфікацыя). Ружаны. Петрапаўлаўская царква.jpg|Царква Сьвятых Апосталаў Пятра і Паўла ў Ружанах


Маскалізацыя (русіфікацыя). Ружанасток. Касьцёл дамініканаў.jpg|Касьцёл дамініканаў у Ружанастоку
Маскалізацыя (русіфікацыя). Слонім. Касьцёл канонікаў лятэранскіх.jpg|Касьцёл канонікаў лятэранскіх у Слоніме
Маскалізацыя (русіфікацыя). Смаргонь. Кальвінскі збор.jpg|Кальвінскі збор у Смаргоні
Маскалізацыя (русіфікацыя). Стоўпцы. Касьцёл дамініканаў.jpg|Касьцёл дамініканаў у Стоўпцах


Маскалізацыя (русіфікацыя). Тэрэспаль. Царква Сьвятога Яна Багаслова.jpg|Царква Яна Багаслова ў Тэрэспалі
Маскалізацыя (русіфікацыя). Уладава. Царква Раства Багародзіцы.jpg|Царква Раства Багародзіцы ва Ўладаве
Маскалізацыя (русіфікацыя). Шкунцікі. Касьцёл.jpg|Касьцёл у Шкунціках
Маскалізацыя (русіфікацыя). Юравічы. Касьцёл езуітаў.jpg|Касьцёл езуітаў у Юравічах


### Зруйнаваныя помнікі

Маскалізацыя (русіфікацыя). Балін Гарадок. Касьцёл.jpg|Касьцёл Провіду Божага ў Баліным Гарадку
Маскалізацыя (русіфікацыя). Бабруйск. Касьцёл езуітаў.jpg|Касьцёл езуітаў у Бабруйску
Маскалізацыя (русіфікацыя). Берасьце. Касьцёл брыгітак.jpg|Касьцёл брыгітак у Берасьці
Маскалізацыя (русіфікацыя). Берасьце. Касьцёл бэрнардынак.jpg|Касьцёл бэрнардынак у Берасьці


Маскалізацыя (русіфікацыя). Берасьце. Касьцёл бэрнардынаў.jpg|Касьцёл бэрнардынаў у Берасьці
Маскалізацыя (русіфікацыя). Берасьце. Царква Сьвятога Мікалая.jpg|Царква Сьвятога Мікалая ў Берасьці
Маскалізацыя (русіфікацыя). Быцень. Царква базылянаў.jpg|Царква Сьвятога Язафата ў Быцені
Маскалізацыя (русіфікацыя). Бяроза Картуская. Касьцёл картузаў.jpg|Касьцёл картузаў у Бярозе Картускай


Маскалізацыя (русіфікацыя). Вільня. Касьцёл кармэлітаў.jpg|Касьцёл кармэлітаў у Вільні
Маскалізацыя (русіфікацыя). Віцебск. Фарны касьцёл.jpg|Фарны касьцёл у Віцебску
Маскалізацыя (русіфікацыя). Гарадзішча. Касьцёл бэнэдыктынаў.jpg|Касьцёл бэнэдыктынаў у Гарадзішчы
Маскалізацыя (русіфікацыя). Друя. Касьцёл дамініканаў.jpg|Касьцёл дамініканаў у Друі


Маскалізацыя (русіфікацыя). Івянец. Фарны касьцёл.jpg|Фарны касьцёл у Івянцы
Маскалізацыя (русіфікацыя). Магілёў. Касьцёл б.jpg|Касьцёл бэрнардынаў у Магілёве
Маскалізацыя (русіфікацыя). Менск. Касьцёл дамініканаў.jpg|Касьцёл дамініканаў у Менску
Маскалізацыя (русіфікацыя). Нясьвіж. Касьцёл дамініканаў.jpg|Касьцёл дамініканаў у Нясьвіжы


## Ацэнкі
Яшчэ ў савецкі час збудаваныя на загад расейскіх уладаў аднатыпныя цэрквы ацэньваліся як матэрыяльны выраз каляніяльнай палітыкі царызму. Разам з тым беларускі філёзаф і тэоляг Ірына Дубянецкая зазначае, што кладка неатынкаваных цэркваў-мураўёвак, збудаваных з бутавага каменю, ёсьць прыкладам беларускага сакральнага мастацтва (калі ня браць пад увагу мураўёўскія атрыбуты).

Мастак Мікола Купава зьвяртае ўвагу на тое, што ўлады СССР часьцей руйнавалі не расейскія цэрквы-мураўёўкі, а старажытныя помнікі беларускай сакральнай архітэктуры. Напрыклад, у Воршы адзіная збудаваная расейскімі ўладамі царква-мураўёўка засталася некранутай, прытым савецкія ўлады зьнішчылі чатыры царквы і два касьцёлы, якія былі помнікамі архітэктуры барока часоў Вялікага Княства Літоўскага; у Шклове таксама захавалася толькі царква-мураўёўка, а пад руйнаваньне трапілі каштоўныя помнікі сакральнай архітэктуры магілёўскага барока і клясыцызму; у Магілёве захаваліся дзьве царквы-мураўёўкі, тым часам места страціла тры царквы і два касьцёлы, помнікі архітэктуры барока, а таксама тры царквы і касьцёл, помнікі архітэктуры клясыцызму. Падобная выпадкі таксама назіралася ў Лагойску, Койданаве, Дзісьне, Горадні ды іншых.

Мастак і этнакультуроляг Тодар Кашкурэвіч праводзіць паралель паміж мураўёўкамі і царкоўнай архітэктурай Беларускага экзархату Маскоўскага патрыярхату ў Беларусі часоў прарасейскага рэжыму Лукашэнкі:

## Глядзіце таксама
* Сьпіс помнікаў гісторыі і архітэктуры Беларусі, зруйнаваных Маскоўскім патрыярхатам
* Русіфікацыя Беларусі
* Каляніялізм
* Этнацыд

## Заўвагі

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 
* *Носко М. М.* Виленский генерал-губернатор М. Н. Муравьев и православное храмостроительство в Беларуси // Исторический поиск Беларуси: Альм. [постоянно действующего научного семинара имени И. В. Оржеховского]. — Минск, 2006. — С. 196—202
* *[[Інэса Слюнькова|Слюнькова И. Н.]]* Храмы и монастыри Беларуси XIX века в составе Российской империи: Пересоздание наследия. ― М.: Прогресс-Традиция, 2010. .

Катэгорыя:Гісторыя Беларусі (1795—1918)
Катэгорыя:Праваслаўе на Беларусі
Катэгорыя:Расейская праваслаўная царква