Наваельня

**Навае́льня** — мястэчка ў Беларусі, на сутоках Моўчадзі і Ятранкі. Уваходзіць у склад і зьяўляецца цэнтрам сельсавету Зьдзецельскага раёну Гарадзенскай вобласьці. Насельніцтва на 2018 год — 2640 чалавек. Знаходзіцца за 13 км на ўсход ад Зьдзецелу. Чыгуначная станцыя на лініі Баранавічы — Ліда.

Наваельня — мястэчка гістарычнай Слонімшчыны (частка Наваградчыны). Да нашага часу тут захавалася мэмарыяльная калёна ў гонар Канстытуцыі 3 траўня, помнік гісторыі і архітэктуры XVIII ст.

## Назва
Тапонім Ельня ўтварыўся ад прыродных асаблівасьцяў мясцовасьці (яловыя лясы).

## Гісторыя
### Вялікае Княства Літоўскае
Першы пісьмовы ўпамін пра вёску пад назвай *Ельня* датуецца 1451 годам, калі вялікі князь Казімер перадаў яе канцлеру Міхалу Кезгайлу. У ХVI стагодзьдзі ўжо ўпамінаецца пад назвай *Новая Ельня* як мястэчка ў Слонімскім павеце Наваградзкага ваяводзтва.

Паводле інвэнтару ад 13 красавіка 1641 году, маёнтак Наваельня знаходзіўся ў валоданьні ваяводы наваградзкага Стэфана Тызэнгаўза. У XVII стагодзьдзі ў мястэчку збудавалі палац (не захаваўся). У канцы XVIII ст. тут паставілі калёну ў гонар Канстытуцыі 3 траўня.

### Пад уладай Расейскай імпэрыі
У выніку трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай (1795 год) Наваельня апынулася ў складзе Расейскай імпэрыі, у Наваградзкім павеце Менскай губэрні. У 1842 годзе паселішча зноў атрымала статус мястэчка. З пракладкай лініі Вільня — Лунінец (1884 год) у Наваельні адкрылася чыгуначная станцыя. На 1886 год у мястэчку было 11 дамоў, 2 царквы, карчма.

За часамі Першай сусьветнай вайнй Наваельню занялі войскі Нямецкай імпэрыі. 


Navajelnia, Kalona. Наваельня, Калёна (E. Walter, 10.05.1916).jpg|Мэмарыяльная калёна, 10.05.1916 г.
Navajelnia, Jatranka. Наваельня, Ятранка (2.02.1916).jpg|Ятранка, 2.02.1916 г. 
Navajelnia, Jatranka. Наваельня, Ятранка (E. Walter, 20.01.1916).jpg|Ятранка, 20.01.1916 г. 
Navajelnia, Jatranka. Наваельня, Ятранка (E. Walter, 30.01.1916).jpg|Ятранка, 30.01.1916 г.

Navajelnia, Čyhunačnaja. Наваельня, Чыгуначная (F. Starzenski, 1916).jpg|Станцыя, 1916 г. 
Navajelnia. Наваельня (8.12.1915).jpg|8.12.1915 г. 
Navajelnia. Наваельня (22.01.1916).jpg|22.01.1916 г.
Navajelnia. Наваельня (E. Walter, 24.01.1916).jpg|24.01.1916 г. 


### Найноўшы час
25 сакавіка 1918 году згодна з Трэцяй Устаўной граматай Наваельня абвяшчалася часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 году ў адпаведнасьці з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі яна ўвайшла ў склад Беларускай ССР. 15 красавіка 1919 году згуртаваньне Польскага войска пад камандай маёра Леана Завістоўскага адбіла мястэчка з рук бальшавікоў. Згодна з Рыскай мірнай дамовай 1921 году Наваельня апынулася ў складзе міжваеннай Польскай Рэспублікі, у Дварэцкай гміне Слонімскага павету Наваградзкага ваяводзтва. На 1923 год у мястэчку было 56 двароў. У 1930-я гады збудавалі Новаельненскі чыгуначны вузел, зьвязаны з наступнымі местамі: Ліда, Баранавічы, Любча. Гэта была вузкакалейная чыгунка. Чыгуначны вузел дзеяў у складзе Польскае чыгункі (у другой палове 1940-х гадоў вузкакалейную чыгунку разабралі савецкія ўлады).

У 1939 годзе Наваельня ўвайшла ў БССР, дзе 12 лістапада 1940 году стала цэнтрам сельсавету ў Зьдзецельскім раёне. У Другую сусьветную вайну з чэрвеня 1941 да ліпеня 1944 году мястэчка знаходзілася пад акупацыяй Трэцяга Райху. 4 траўня 1945 году Наваельня атрымала афіцыйны статус гарадзкога пасёлку і з гэтага часу і да 8 студзеня 1954 году была цэнтрам Зьдзецельскага раёну. У 1962—1965 гадох мястэчка ўваходзіла ў склад Наваградзкага раёну.


Navajelnia, Baharodzickaja. Наваельня, Багародзіцкая (1900).jpg|Царква-мураўёўка, каля 1900 г.
Navajelnia. Наваельня (1915-18) (2).jpg|Сядзіба, 1915—18 гг.
Navajelnia. Наваельня (1916) (2).jpg|Вуліца, 1916 г.
Navajelnia. Наваельня (1917).jpg|Вуліца, 1917 г.

Navajelnia, Čyhunačnaja. Наваельня, Чыгуначная (1916).jpg|Станцыя, 1916 г.
Navajelnia, Čyhunačnaja. Наваельня, Чыгуначная (1938).jpg|Станцыя, 1938 г.
Navajelnia. Наваельня (1936).jpg|Касьцёл, 1936 г.
Navajelnia. Наваельня (1919-39).jpg|Вуліца, да 1939 г. 


## Насельніцтва
### Дэмаграфія
* **XIX стагодзьдзе**: 1886 год — 99 чал.
* **XX стагодзьдзе**: 1905 год — 285 чал.; 1923 год — 373 чал.; 1998 год — 4,3 тыс. чал.; 2000 год — 3,5 тыс. чал.
* **XXI стагодзьдзе**: 2006 год — 3,4 тыс. чал.; 2008 год — 3,3 тыс. чал.; 2009 год — 3041 чал. (перапіс); 2016 год — 2700 чал.; 2017 год — 2678 чал.; 2018 год — 2640 чал.

### Інфраструктура
У Наваельні працуюць сярэдняя школа, дашкольная ўстанова, лякарня, 2 бібліятэкі, дом культуры. Дзее дзяржаўная ўстанова «Рэспубліканская сухотная лякарня „Наваельня“».

## Забудова
### Вуліцы і пляцы
У тэлефонным даведніку 1939 году ўпамінаюцца Ўланская і Шашэйная вуліцы.

## Эканоміка
Прадпрыемствы харчовай прамысловасьці.

## Турыстычная інфармацыя

### Славутасьці
* Касьцёл Найсьвяцейшага Сэрца Езуса (1936)
* Мэмарыяльная калёна
* Царква Раства Багародзіцы (1876—1879; мураўёўка)
* Чыгуначная станцыя (1-я палова ХХ ст.)

### Страчаная спадчына
* Палац (XVII ст.)

## Асобы
* Міхаіл Нікіфараў (нар. 1956) — біёляг, эколяг, акадэмік НАН Беларусі

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 
*  S. 

## Вонкавыя спасылкі
* Наваельня, Radzima.org

Катэгорыя:Наваельня