open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Калхіда

**Калхі́да** (, ) — старажытнагрэцкая назва заходняй часткі Грузіі (мясц. Эгрысі).

У пач. І тыс. да н. э. насялялі гэтыя землі колхі. Паводле паданьня антычных аўтараў, тут правіў Ээт, бацька Мэдэі, ён валодаў залатым руном, якое выкралі арганаўты. У VI ст. да н. э. тут узьніклі грэцкія калёніі Фасіс і Дыяскурыяда.

У VI—II ст. да н. э. існавала Калхідзкае царства. Асноўным заняткам яго насельніцтва зьяўлялася земляробства, былі разьвіты мэталюргія жалеза, апрацоўка лёну, дрэва, ювэлірнае, керамічнае і іншыя рамёствы, чаканіліся срэбраныя манэты (калхідкі). Існавалі гандлёва-рамесныя пункты гарадзкога тыпу і гарады. У канцы VI — пач. V ст. да н. э. Калхідзкае царства знаходзілася ў залежнасьці ад Пэрсіі. У IV ст. да н. э. правіцель Куджы ўзначаліў рух за аб’яднаньне старажытнагрузінскіх плямён у адзіную дзяржаву.

У II ст. да н. э. Калхіда заваявана Пантыйскім царствам, у I ст. да н. э. — Рымам. На мяжы I—II ст. н. э. ўзьнікла царства Лазіка, якое паступова падпарадкавала і насельніцтва паўночнай Калхіды.

## Літаратура
* Калхіда // БелЭн у 18 т. Т. 7. — Мн., 1998.
* Калхідскае царства // БелЭн у 18 т. Т. 7. — Мн., 1998.
* Georgia in Antiquity: A History of Colchis and Transcaucasian Iberia, 550 BC-AD 562, David Braund Oxford: Clarendon Press, 1994.
Арганаўты

thumb|right|Арго
**Аргана́ўты** (, ад  — назва карабля і  — мараплавец) — у старажытнагрэцкай міталёгіі, удзельнікі паходу ў Калхіду (узьбярэжжа Чорнага мора) на караблі «Арго». Крыніцы завуць розны лік яго ўдзельнікаў — да шасцідзесяці сямі чалавек.

Карабель быў пабудаваны з дапамогай Атэны, якая ўставіла ў яго корпус кавалачак сьвятога векавога дуба, шолахам лісьця які перадае волю багоў.

Катэгорыя:Арганаўты
Атэна

**Атэна** () — у старажытнагрэцкай міталёгіі — багіня справядлівай вайны і мудрасьці, адна з найбольш ушанаваных багінь Старажытнай Грэцыі. Акрамя таго, багіня ведаў, мастацтваў і рамёстваў; ваяўніца, заступніца гарадоў і дзяржаваў, навук і рамёстваў, розуму, спрыту, вынаходлівасьці. Дачка акіяніды Мэтыды і Зэўса.

## Міты
### Нараджэньне
Перад нараджэньнем Атэны, яе бацька Зэўс даведаўся ад  мойр, што чакае яго лёс Крона, бацькі свайго, ад сына, якога народзіць яму Мэтыда. Спужаўшыся такой будучыні, гаспадар Алімпу не стаў чакаць зьяўленьня ракавога дзіця, і ўсыпіўшы сваю жонку Мэтыду паглынуў яе. Праз некаторы час Зэўс адчуў нясьцерпную боль ў галаве і папрасіў Гефэста аб дапамозе, каб той разьбіў яму галаву. Узмахнуўшы тапаром асілак раскалоў грымотніку чэрап, і адтуль выйшла багіня Атэна ў бліскучым шлеме, у руках яна трымала вострую дзіду і крэпкі шчыт. Усе багі Алімпа былі захоплены такім незвычайным зьяўленьнем.

## Літаратура
* Кун, Н. А. Легенды и мифы древней Греции / Н. А. Кун. - М: Государственное учебно - педагогическое издательство министерства просвещения РСФСР, 1957. - 464с.
* Тахо-Годи, А. А. Греческая мифилогия / А. А. Тахо-Годи. - М: Искусство, 1989. - 304с.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Старажытнагрэцкія багі
Каль

**Каль** (, **K**) — хімічны элемэнт I групы пэрыядычнай сыстэмы; атамны нумар 19.

Канфігурацыя электронных абалонак: 4s1. Належыць да лужных мэталаў. Атамная маса 39,1. Ізатопы: 39K (93,08%) , 41K (6,91%) — стабільныя і слаба радыяактыўны 40K (0,01%) з пэрыядам паўраспаду 1,32•109 год.

Найважнейшае гаспадарчае значэньне маюць паташовыя ўгнаеньні.
Каліфорн

**Каліфорн** () **Cf** — сынтэтычны радыяактыўны хімічны элемэнт; атамны нумар 98. Адносіцца да актыноідаў. Упершыню ён быў сынтэзаваны ў 1950 годзе ў Нацыянальнай лябараторыі імя Лоўрэнса ў Бэрклі шляхам бамбардаваньняў кюра альфа-часьцінкамі. Гэта актынідны элемэнт, шосты сынтэзаваны трансуранавы элемэнт. Каліфорн мае другую паводле велічыні атамную масу сярод усіх элемэнтаў, якія былі атрыманы ў колькасьцях, дастаткова вялікіх, каб іх можна было ўбачыць няўзброеным вокам пасьля айнштайна. Элемэнт быў названы ў гонар унівэрсытэту і штату Каліфорнія.

Пры нармальным ціску існуюць дзьве крышталічныя формы, як то адная вышэй і адна ніжэй за 900 °C. Трэцяя форма існуе пры высокім ціску. Каліфорн павольна цьмянее на паветры пры пакаёвай тэмпэратуры. Хімічныя злучэньні каліфорна маюць пераважную ступень атляняньня +3. Найбольш стабільным з дваццаці вядомых ізатопаў каліфорна ёсьць каліфорн-251 з пэрыядам паўраспаду 898 гадоў. Такі кароткі пэрыяд паўраспаду азначае, што элемэнт не сустракаецца ў значных колькасьцях у зямной кары. Гэта адзін зь нямногіх трансуранавых элемэнтаў, якія маюць практычнае прыкладаньне.

## Вонкавыя спасылкі
* Каліфорн. The Periodic Table of Videos.
* Каліфорн. NuclearWeaponArchive.org.

Катэгорыя:Хімічныя элемэнты
Катэгорыя:Актыноіды
Кінэскоп

**Кінэскоп** (ад  — рух і skopéo — гляджу), таксама **электронна-прамянёвая трубка** — электронна-прамянёвая прылада, якая пераўтварае электрычныя сыгналы ў сьветлавыя. Шырока ўжываецца ў наладцы тэлевізараў, да 1990-х гадоў выкарыстоўваліся тэлевізары выключна на аснове кінэскопа. У назьве прыбора адбілася слова «кінэтыка», што зьвязана з рухомымі фігурамі на экране.

## Крыніцы

Катэгорыя:Маніторы
Катэгорыя:Тэхналёгіі тэлебачаньня
Кадм

**Кадм** () **Cd** — хімічны элемэнт II групы пэрыядычнай сыстэмы; атамны нумар 48. Мэтал серабрыста-белага колеру зь сіневатым адлівам.

Катэгорыя:Хімічныя элемэнты
Катэгорыя:Мэталы
Кабасэт

**Кабасэт** ( ад ) — лёгкі шлем грушавіднай або стажковай формы, у шырокім ужытку эўрапейскай пяхоты 16 і пач. 17 ст.

Вызначальнымі прыкметамі былі адсутнасць грэбеня, і адносна вузкі і плоскі брыль.

## Крыніцы
* Morion // Encyclopaedia Britannica, 11th edition, 1911.

Катэгорыя:Шлемы
Звон

**Звон** — простая прылада для стварэньня гуку. У музыцы клясыфікуецца як музычны ўдарны інструмэнт.

Звычайна мае форму цыліндру або ўсечанага конуса з адкрытым канцом, які працуе рэзанатарам. Звон таксама часта нагадвае па форме парожнюю грушу, якой адрэзалі ніжнюю частку. Гук можа вызывацца языком, які падвешваецца ўнутры звона, і стукаецца аб яго сьценкі, калі звон раскачваецца з боку ў бок, ці малатком адпаведнага памеру, якім б’юць па звону звонку.

Званы, як правіла, адлітыя з мэталу (бронза або іншыя сплавы), невялікія званы могуць вырабляцца з шкла або керамікі.

## Крыніцы

## Літаратура
* «Камбани, клепала и овчарски звънци в България»-проф.д-р Добри Палиев,ИМ,1984
* «Звънчарството в България»-Иван Качулев,БАН
Цыліндар

**Цылі́ндар** ( — валік, каток) ці **ва́лец** — геамэтрычнае цела, абмежаванае цыліндрычнай паверхняй і дзьвюма раўналежнымі роўніцамі, якія перасякаюць яе. Цыліндрычная паверхня — паверхня, якая атрымліваецца такім паступальным рухам прамой (утваральнай) у прасторы, што вылучаная кропка ўтваральнай рухаецца ўздоўж плоскай крывой (накіравальнай). Частка паверхні цыліндру, абмежаваная цыліндрычнай паверхняй завецца бакавой паверхняй цыліндру. Іншая частка, абмежаваная раўналежнымі роўніцамі, гэта асновы цыліндру. Такім чынам мяжа асновы будзе па форме супадаць з накіравальнай.

## Зьвязаныя вызначэньні
* **Цыліндрычная паверхня** — паверхня, якая ўтвараецца аднапарамэтрычным сямействам паралельных прамых (званых утваральнымі) і якія праходзяць праз кропкі некаторай крывой (званай накіроўвалай).
* Плоскія фігуры, утвораныя перасячэньнем цыліндрычнай паверхні з двума паралельнымі плоскасьцямі, якія абмяжоўваюць цыліндар, называюцца **заснаваньнямі** гэтага цыліндру.
* Частка цыліндрычнай паверхні, якая знаходзіцца паміж плоскасьцямі падстаў, называецца **бакавой паверхняй** цыліндру.
* **Вышынёй цыліндру** называецца адрэзак, высякаецца плоскасьцямі яго падстаў на прамой, пэрпэндыкулярнай ім, або даўжыня гэтага адрэзка.

## Вонкавыя спасылкі

## Крыніцы

Катэгорыя:Геамэтрычныя фігуры
Конус

**Конус** (ад  «шышка») — цела, атрыманае аб’яднаньнем ўсіх прамянёў, што зыходзяць з адной кропкі (вяршыні конусу) і якія праходзяць праз плоскую паверхню. Часам конусам называюць частку такога цела, атрыманую аб’яднаньнем ўсіх адрэзкаў, якія злучаюць вяршыню і кропкі плоскай паверхні (апошнюю ў такім выпадку называюць асновай конусу, а конус называюць абапіраным на дадзенае аснаваньне). Гэтак жа можна сказаць што гэта цела, атрыманае пры кручэньні прастакутнага трохкутніка вакол аднаго зь яго катэтаў.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Геамэтрычныя фігуры
Звод

**Звод** () — рэдакцыя рукапіснага тэксту, якая адрозьніваецца ад іншых сьпісаў гэтага тэксту асаблівасьцямі мовы. Зьмяненьне тэксту магло быць сьвядомым або быць вынікам шматразовага перапісваньня.

Катэгорыя:Царкоўнаславянская мова
Катэгорыя:Філялёгія
Катэгорыя:Рукапісы
Зязюлевыя

**Зязюлевыя**, або **зязюлі** (*Cuculidae*) — сямейства з атраду зязюлепадобных птушак, блізкіх да вераб’інападобных. Самы вядомы прадстаўнік сямейства — звычайная зязюля.

## Вонкавыя спасылкі
* Вызначальнік — Ахова птушак Бацькаўшчыны. Зязюлявыя

Катэгорыя:Новападнябенныя
Зязюля звычайная

**Звычайная зязюля** (*Cuculus canorus*) — птушка сямейства зязюлевых сярэдніх памераў (даўжыня цела да 40 см, крыла — каля 22 см), з даволі доўгім (да 18 см) закругленым ступеністым хвастом і доўгімі махавымі крыламі. Важыць зязюля каля 100 г. Па афарбоўцы і памерам яна крыху нагадвае шуляка-карагольчыка. Плоцевы дымарфізм у афарбоўцы выяўлены добра. У дарослых самцоў сьпіна і хвост цёмна-шэрыя, горла, вальлё і грудзі сьветла-шэрыя. Астатняя частка апярэньня белая зь цёмнай папярочнай паласой. Вочы і акантоўка павек жоўтыя. Дзюба чарнявая, зьлёгку загнутая ў вяршыні. Ногі кароткія, аранжавага колеру. Самкі, у адрозьненьне ад самцоў, альбо бураватыя зьверху, з вохрыстыя налётам на вальлі, альбо сьпінны бок цела і верх галавы ў іх іржава-рудыя з шырокімі чорнымі і вузкімі белымі папярочнымі палосамі. Маладыя птушкі, незалежна ад полу, альбо шараватыя, альбо рудаватыя з больш цёмнай папярочнай паласатасьцю па ўсім целе.

## Літаратура
* 

## Вонкавыя спасылкі

* Міжнародны праект па вывучэнню міграцыйных шляхоў зязюляў
* Вызначальнік — Ахова птушак Бацькаўшчыны. Зязюля звычайная

Катэгорыя:Новападнябенныя
Каміль Пісаро

**Жако́б Абрахам Камі́ль Пісаро́** (, 10 ліпеня 1830, востраў Сэнт-Томас — 12 лістапада 1903, Парыж) — францускі мастак, адзін зь першых і найбольш пасьлядоўных прадстаўнікоў імпрэсіянізму.

## Крыніцы

Катэгорыя:Францускія мастакі і мастачкі
Катэгорыя:Мастакі-імпрэсіяністы
Нэадым

**Нэадым** (, ад грэц. «neos» новы і «didymos» блізьня) **Nd** — хімічны элемэнт, лянтаноід; атамны нумар 60. Упершыню выдзелены у 1885 годзе нямецкім хімікам Карлам Ўэльсбахам (Carl F. Auer von Welsbach). Нэадым мае дзьве алятропныя формы — двайную шасьцігранную і кубічную, пераход паміж якімі адбываецца пры тэмпэратуры 863°C.

Выкарыстоўваецца ў сумесі з празэадымам для атрыманьня бясколернага шкла, якое добра паглынае ўльтрафіялетавыя промні.

Сплавы магну, алюміну або тытану з нэадымам маюць высокую трываласьць і прымяняюцца ў авія- і ракетабудаваньні.

## Падрыхтоўка
Нэадым здабываюць з мінералаў монацыт і бастнэзыт. Руду апрацоўваюць кіслотамі, затым выкарыстоўваюць экстракцыю растваральнікамі і іённы абмен для аддзялення нэадыму ад іншых элементаў. У канцы праводзіцца рэдукцыя для атрымання метала. 

## Прымяненне

* **Магніты**: Нэадым выкарыстоўваецца для вырабу магнітаў NdFeB, якія маюць вельмі моцнае магнітнае поле. Яны прымяняюцца ў жорсткіх дысках, электрарухавіках, вятракругах, калонках і навушніках.
* **Шкло і лазеры**: Нэадым дадаецца ў шкло для надання фіялетавага або чырвонага колеру і выкарыстоўваецца ў Nd:YAG лазерах для медыцынскіх працэдур і зваркі.
* **Электроніка**: Нэадым уваходзіць у склад фосфараў для тэлевізараў і святлодыёдаў. Таксама выкарыстоўваецца ў крыаахаладжальніках дзякуючы высокай цеплаёмістасці.

* **Прамысловасць і медыцына**: Нэадым дадаецца ў сталь для паляпшэння якасці. Ізатопы нэадыму выкарыстоўваюцца ў радыятэрапіі і лазернай хірургіі.

## Крыніцы


## Вонкавыя спасылкі
* Neodymium. The essentials. [WebElements Periodic Table]
* Neodymium (Nd) — Chemical properties, Health and Environmental effects

Катэгорыя:Хімічныя элемэнты
Катэгорыя:Лянтаноіды
Бэрыль (элемэнт)

**Бэрыль** () **Be** — хімічны элемэнт II групы пэрыядычнай сыстэмы; атамны нумар 4. Сьветла-шэры мэтал.

Найбольшае прамысловае значэньне мае аднайменны мінэрал бэрылю. Галоўныя радовішчы — у ЗША, Бразыліі, Аргенціне, Мэксыцы, ПАР, Намібіі, Мазамбіку, Індыі, Расеі. Упершыню выдзелены ў 1798 годзе Вокленам, якому ўдалося аддзяліць аксыд бэрылю ад аксыду алюміну. Назва пайшла ад назвы найбольш распаўсюджанай руды элемэнту. Атрымліваюць аднаўленьнем фтарыду (ці хлярыду) лужнымі мэталамі, магнам, кальцам, або электралізам расплаўленага хлярыду ці фтарыду. Выкарыстоўваецца ў рэнтгенаўскіх трубках, прапарцыйных лічыльніках. Мэтал і ягоныя злучэньні вельмі атрутныя. Злучэньні — гідрааксыд, карбанат, фасфат, BaBeF4.

## Ізатопы
Бэрыль мае адзін нуклід, які сустракаюцца на Зямлі — стабільны 9Be. Штучна атрыманыя адзінаццаць ізатопаў.

## Крыніцы

Катэгорыя:Хімічныя элемэнты
Катэгорыя:Мэталы
Натар

**Натар**, таксама **сод** (), **Na** — хімічны элемэнт I групы пэрыядычнай сыстэмы; атамны нумар 11. Канфігурацыя электронных абалонак: 3s1. Належыць да лужных мэталаў. Атамная маса 23. Ізатопы: 23Na (100%) — стабільны.

## Глядзіце таксама
* Глутамат натрыю
Рубід

**Рубід** (), **Rb** — хімічны элемэнт I групы пэрыядычнай сыстэмы; атамны нумар 37. Канфігурацыя электронных абалонак: 5s1. Належыць да лужных мэталаў. Атамная маса 85,5. Ізатопы: 83Rb (72,15%) — стабільны і слаба радыяактыўны 87Rb з пэрыядам паўраспаду 4,81010 год.

## Вонкавыя спасылкі
* 

Катэгорыя:Хімічныя элемэнты
Катэгорыя:Мэталы
Катэгорыя:Лужныя мэталы
Прэзыдэнцкія выбары ва Ўкраіне 1999 году

**Выбары прэзыдэнта ва Ўкраіне 1999 году** () — трэція ў гісторыі Ўкраіны прэзыдэнцкія выбары. Перамогу ў другім туры атрымаў Леанід Кучма, які перамог кандыдата ад камуністаў, Пятра Сіманенку.

## Вынікі
### Першы тур

### Другі тур

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Афіцыйная старонка Прэзыдэнта Ўкраіны
* Украина. Президентские выборы 1999. Электоральная география 2.0. Политика на карте

Катэгорыя:Прэзыдэнцкія выбары ва Ўкраіне
Катэгорыя:Гісторыя Ўкраіны (1917—1991)
Катэгорыя:Гісторыя Ўкраіны пасьля 1991 году
Стронц

**Стронц** (), **Sr** — хімічны элемэнт II групы пэрыядычнай сыстэмы; атамны нумар 38. Серабрыста-белы мэтал.

16-е месца па распаўсюджанасьці ў зямной кары сярод элемэнтаў. Буйныя радовішчы — у Вялікабрытаніі, Нямеччыне, ЗША, Расеі, Таджыкістане. 

Катэгорыя:Хімічныя элемэнты
Катэгорыя:Мэталы
Бар (элемэнт)

**Бар** (ад  — «цяжкі», ), **Ba** — хімічны элемэнт II групы пэрыядычнай сыстэмы; атамны нумар 56. У свабодным стане ў прыродзе не сустракаецца. Зь мінэралаў прамысловае значэнне маюць барыт BaSO4 і вітэрыт BaCO3. 

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Хімічныя элемэнты
Франц

**Франц** (), **Fr** — хімічны элемэнт I групы пэрыядычнай сыстэмы; атамны нумар 87.
 
Канфігурацыя электронных абалонак: 7s1. Належыць да лужных мэталаў. Атамная маса 223. Прыродны ізатоп: 223Fr — радыяактыўны, пэрыяд паўраспаду 21,8 хв. Вядомыя штучныя ізатопы з масавымі лікамі ад 203 да 229.

Катэгорыя:Хімічныя элемэнты
Катэгорыя:Лужныя мэталы
Рад (элемэнт)

**Рад** (), **Ra** — радыяактыўны хімічны элемэнт II групы пэрыядычнай сыстэмы; атамны нумар 88. Серабрыста-белы бліскучы мэтал. Другі (пасьля палёну) элемэнт, выяўлены дзякуючы моцнай радыяактыўнасьці.

Прымяняецца ў гамма-дэфэктаскапіі ў прамысловасьці. У мэдыцыне рад выкарыстоўваецца як крыніца радону пры лячэньні радонавымі ваннамі. 

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Хімічныя элемэнты
Катэгорыя:Мэталы
Сканд

**Сканд** (), **Sc** — хімічны элемэнт III групы пэрыядычнай сыстэмы; атамны нумар 21. Мяккі серабрыста-белы пераходны мэтал. У 1871 годзе Дзьмітры Мендзялееў прадказаў існаваньне сканду з хімічнымі ўласьцівасьцямі бору і назваў яго экабор (Eb). Упершыню вылучыў сканд у 1879 годзе швэдзкі навуковец Лярс Нільсан (*Lars Fredrik Nilson*) і назваў яго ад лацінскага «*Scandia*» ў гонар Скандынавіі. 31-е месца сярод іншых элемэнтаў па распаўсюджанасьці ў зямной кары (0,0026% паводле масы). Найбольш багаты скандам мінэрал тартвэйтыт. Радовішчы — у Нарвэгіі і на Мадагаскары.

Прымяняецца ў электроніцы (каляровыя тэлевізары, флюарэсцэнтныя ды энэргазьберагальныя лямпы, элемэнты памяці), для вытворчасьці шкла. У сьвеце штогод вытвараецца ўсяго 50 кіляграмаў сканду. Няма дакладных зьвестак, колькі сканду маецца ў зямной паверхні.

## Крыніцы

Катэгорыя:Хімічныя элемэнты
Катэгорыя:Пераходныя мэталы
Ітар

**Ітар** (), **Y** — хімічны элемэнт III групы пэрыядычнай сыстэмы; атамны нумар 39.

Прымяняецца ў вырабе фэрытавых элемэнтаў у тэхніцы высокіх частасьцяў.

## Ізатопы ітру

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* yttrium — WolframAlpha Results

Катэгорыя:Хімічныя элемэнты
Цыркон (мінэрал)

**Цыркон** (, ад , заргун — залацісты) — мінэрал падгрупы астраўных сылікатаў, сылікат цыркону **ZrSiO<sub>4</sub>** зьмяшчае, як правіла 1-4% гафну, які ізаморфна замяшчае цыркон у крышталічнай рашотцы.

## Вонавыя спасылкі

* Цыркон у базе minerals.net 

Катэгорыя:Мінэралы
Цыркон (элемэнт)

**Цырко́н** (), **Zr** — хімічны элемэнт IV групы пэрыядычнай сыстэмы; атамны нумар 40. Бліскучы мэтал, падобны на сталь. Асноўныя вытворцы — Аўстралія, Паўночна-афрыканская рэспубліка, Кітай ды Інданэзія, у меншай ступені — Мазамбік, Індыя, Шры Ланка. Утрыманьне ў Зямной кары складае 1,3·10-4 паводле масы. Штогадовая вытворчасьць складае каля 7000 тон. Цыркон даступны з камэрцыйных крыніц, таму выдзяленьне ў лябараторыі звычайна не патрабуецца. Упершыню выяўлены нямецкім хімікам Марцінам Кляпротам у 1789 годзе, Ёнс Якаб Бэрцэліюс выдзяліў чысты цыркон у 1824 годзе. Назва цыркон паходзіць ад , што абазначае залацісты ці колеру золата. Сечыва захопу цеплавых нэўтронаў складае 0,184 барн. На паветры ўстойлівы да карозіі з-за аксіднай стужкі на паверхні. Гарыць у паветры, калі падпальваецца.

Прымяняецца для легіраваньня сталі; пры вырабе рэактыўных рухавікоў, хірургічнага рыштунку.

## Глядзіце таксама
* Цыркон (мінэрал)

## Крыніцы

## Літаратура
*
Гафн

**Гафн** (), **Hf** — хімічны элемэнт IV групы пэрыядычнай сыстэмы; атамны нумар 72. Серабрыста-белы мэтал. Належыць да ліку расьсеяных у прыродзе элемэнтаў. У зямной кары ўтрыманьне гафну складае ад 3×10-4 % да 4×10-4 % паводле масы. Уласных мінэралаў ня мае, заўсёды сустракаецца разам з цырконам, які распаўсюджаны нашмат больш. Гафн адкрыты ў 1923 г. у цырконіевых рудах вугорскім хімікам Хевешы і дацкім фізыкам Костэрам з дапамогай рэнтгенаспэктральнага аналізу. Сваю назву атрымаў ад слова Hafnia — лацінскай назвы гораду Капэнгагена, у якім ён быў адкрыты. Элемэнт зьяўляецца сумесьсю шасьці ізатопаў з масавымі лікамі ад 174 да 180, самы цяжкі зь якіх зьяўляецца найбольш распаўсюджаным (35,22%). Ізатоп 174Hf (0,163%), відавочна, радыёактыўны (2×1015 год, \alpha). Вядома дванаццаць штучных радыёактыўных ізатопаў з масавымі лікамі A= 178-180. Пры апрамяненьні гафну нэўтронамі, найбольш важныя зь іх 175Hf (70 дзён, электронны захоп), 181Hf (44,6 дня, β<sup>-</sup>) выкарыстоўваюць у якасьці мечаных атамаў. Лёгкія радыёізатопы атрымліваюцца з апрамяненьня нэўтронамі ізатопаў лютэцыю, якія потым зазнаюць β<sup>-</sup>-распад.

Гафн рэкамэндуюць выкарыстоўваць для вытворчасьці кантрольных і рэгуляцыйных стрыжняў гамагенных рэактараў і рэактараў у атамных падводных лодак з-за ягонага вялікага сечыва захопу цеплавых (паглынаньня) і надцеплавых нэўтронаў (105 барн), высокай тэмпэратуры плаўленьня (2230), добрых мэталічных ды антыкаразыйных уласьцівасьцей. У спэктры сечываў захопу нэўтронаў гафнам у інтэрвале энэргій ад 1 эВ да 10 кэВ маюцца сем рэзанансных пікаў, пяць зь якіх выкліканыя 177Hf (18,59%). Таксама выкарыстоўваецца пры вытворчасьці лямп напальваньня, катодаў рэнтгенаўскіх трубак ды гетэраў электронных лямп. Вокіс, нітрыд і карбід выкарыстоўваюцца ў якасьці вогнеўстойлівых матэрыялаў.

Прымяняецца ў газапаглынальніках у вакуўмных прыладах.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Хімічныя элемэнты
Катэгорыя:Мэталы
Рэзэрфорд

**Рэзэрфорд** (, **Rf**, да 1997 — таксама **Курча́таў**, **Ku**) — радыяактыўны хімічны элемэнт IV групы пэрыядычнай сыстэмы; атамны нумар 104. Стабільных ізатопаў ня мае, ў прыродзе не існуе і можа быць атрыманы толькі штучна — пры ядзернай рэакцыі.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Хімічныя элемэнты
Ванад

**Ванад** (), **V** — хімічны элемэнт V групы пэрыядычнай сыстэмы; атамны нумар 23. Мэтал шэра-стальнога колеру.

Дастаткова распаўсюджаны, але расьсеяны ў мінэралах элемэнт. Важнай прамысловай крыніцай ванаду служаць тытанамагнетытавыя жалезныя руды (да 0,1% ванаду). Адзін з самых багатых ванадам мінэралаў (да 30% ванаду) — патраніт (сульфід ванаду) — надзвычай рэдкі, выяўлены толькі ў адным месцы — у гарах Пэру на вышыні 4700 км над узроўнем мора.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Хімічныя элемэнты
Катэгорыя:Мэталы
Дубн

**Дубн** (), **Db** — хімічны элемэнт V групы пэрыядычнай сыстэмы; атамны нумар 105. Не існуе ў прыродзе, можа быць атрыманы толькі штучна. Элемэнт надзвычай радыяактыўны, а ягоны найбольш стабільны вядомы ізатоп, дубн-268, мае пэрыяд паўраспаду блізу 16 гадзінаў. Гэта значна абмяжоўвае ягоныя працяглыя дасьледаваньні.

Савецкі Аб’яднаны інстытут ядзерных дасьледаваньняў (АІЯД) заявіў пра адкрыцьцё гэтага элемэнта ў 1968 годзе, а затым аб ягоным выяўленьні абвесьціла амэрыканская лябараторыя імя Лоўрэнса ў Бэрклі ў 1970 годзе. Абедзьве каманды прапанавалі свае назвы і выкарыстоўвалі іх без афіцыйнага ўхваленьня. Даўняя спрэчка была разьвязаная ў 1993 годзе, калі афіцыйным расьсьледваньнем занялася адмысловая рабочая група, створаная Міжнародным зьвязам тэарэтычнай і дастасоўнай хіміі ды Міжнародным зьвязам тэарэтычнай і дастасоўнай фізыкі. У выніку афіцыйным назовам быў абраны дубн у 1997 годзе ў гонар горада Дубна, дзе грунтуецца знаходзіцца АІЯД.

## Крыніцы

Катэгорыя:Хімічныя элемэнты
Малібдэн

**Малібдэн** ( ад грэцкага «Molybdos», волава) **Mo** — хімічны элемэнт VI групы пэрыядычнай сыстэмы; атамны нумар 42. Сьветла-шэры мэтал, вельмі цьвёрды, але мякчэйшы і больш гнуткі за вальфрам. Ён мае высокі модуль пругкасьці і сярод распаўсюджаных мэталаў толькі вальфрам і тантал маюць вышэйшую тэмпэратуру плаўленьня. Да таго, як у 1778 годзе Шээле Scheele ўсьвядоміў, што малібдэніт — руда новага элемэнта, яе раней прымалі за графіт і руду волава. У 1782 годзе Hjelm выдзеліў малібдэн.

У чыстым выглядзе малібдэн не сустракаецца. Прамысловае значэнне мае мінэрал малібдэніт MoS2. Буйнейшыя радовішчы — у ЗША, Канадзе, Чылі, Расеі, КНР, Казахстане. Таксама малібдэн уваходзіць у склад вульфэніту (PbMoO4) і паўэліта (Ca(MoW)O4) і іншыя малараспаўсюджаныя камэрцыйныя руды. Малібдэн таксама застаецца ў прадуктах перапрацоўкі медных і вальфрамавых руд. Малібдэн атрымліваецца з парашка аднаўленьнем вадароду ці ачысткай трыаксыду малібдэна ці малібдату амону.

Малібдэн часта ўключаецца ў склад стопкаў, паколькі ён надае сталі цьвёрдасьці і падвышае тэмпэратуру плаўленьня. Ён таксама падвышае ўстойлівасьць сталі пры высокіх тэмпэратурах. Амаль усе звышстойкія сталі з мінімальнай устойлівасьцю да ціску 300,000 psi(lb/in.2) утрымліваюць ад 0,25 да 8% мальбдэну. Ён таксама выкарыстоўваецца ў пэўных стопках на аснове нікеля, напрыклад «Hastelloys®», якім ўласьцівыя тугаплаўкасьць і устойлівасьць да карозіі ў хімічных растворах. Малібдэн акісьляецца пры падвышаных тэмпэратурах. Таксама выкарыстоўваецца ў ядзернай энэргетыцы, для частак снарадаў і самалётаў. Зьяўляецца добрым каталізатарам для перагонкі бэнзыну. Сьляды малібдэну знаходзяцца ў абмене рэчываў расьлін. Сульфід малібдэна — карысны любрыкант, асабліва пры высокіх тэмпэратурах, пры якіх алей расчапляецца.

Прыродны малібдэн мае сем ізатопаў. Вядомыя яшчэ трыццаць радыёактыўных ізатопаў і ізамэраў.

Кошт высокачыстага малібдэну (99.999%) складае каля 1 даляру ЗША за грам. Малібдэн чысьцінёй 99.9% каштуе каля 160 даляраў ЗША за кіляграм.

## Літаратура
* 

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Хімічныя элемэнты
Катэгорыя:Мэталы
Малібдэніт

**Малібдэні́т** MoS2 — мяккі валявяна-шэры мінэрал з тлустым мэталічным бляскам, сульфід малібдэну. Сынонімы: *малібдэнавы бляск*, *малібдэнавы іскрак*.

Сустракаецца ў ЗША (Каларада, Нэвада), Канадзе, Чылі, Расеі (Паўночны Каўказ, Алтай, Забайкальле), Украіне (Данбас, Валынь), Нарвэгіі, Нямеччыне, Чэхіі.

## Вонкавыя спасылкі
* Малібдэніт у каталёгу мінэралаў
* Малібдэніт у базе webmineral.com 
* Малібдэніт у галерэі мінэралаў 

Катэгорыя:Сульфіды (мінэралы)
Катэгорыя:Паўправадніковыя матэрыялы
Катэгорыя:Мінэралы малібдэну
Катэгорыя:Трыганальныя мінэралы
Катэгорыя:Гексаганальныя мінэралы
Тэхнэц

**Тэхнэц** (), **Tc** — радыяактыўны хімічны элемэнт VII групы пэрыядычнай сыстэмы; атамны нумар 43. Серабрыста-шэры мэтал. Гістарычна першы штучны элемэнт.

Выкарыстоўваецца ў рэактарабудаўніцтве, а таксама як гама-выпраменьвальнік у мэдычнай дыягностыцы пухліны галаўнога мозгу.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Хімічныя элемэнты
Катэгорыя:Мэталы
Рэн (хімічны элемэнт)

**Рэн** (), **Re** — хімічны элемэнт VII групы пэрыядычнай сыстэмы; атамны нумар 75. Сьветла-шэры мэтал. Займае 78-е месца сярод іншых элемэнтаў паводле распаўсюджанасьці (7·10-8% па масе). Звычайна сустракаецца як дамешак у мінэралах іншых элемэнтаў — малібдэніце і калумбіце.

Адкрыты ў 1925 годзе нямецкімі фізікахімікамі мужам і жонкай В. і І. Ноддак. Назва ад лац. Rhenus — р. Райн.

Выкарыстоўваецца ўсюды, дзе патрэбныя высокая цвёрдасьць і зносаўстойлівасьць (компасы, катоды, тэрмапары, адказныя дэталі самалётаў і ракет). Ніці накальваньня (сплаў вальфраму з рэнам). Антыкаразійнае пакрыцьцё (рэнаваньне). Каталізатар хімічных працэсаў (атрыманьне бэнзіну з высокім актанавым лікам).

## Ізатопы

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Хімічныя элемэнты
Катэгорыя:Мэталы
Сыборг

**Сыборг** () **Sg** — нестабільны штучна сынтэзаваны радыяактыўны хімічны элемэнт; атамны нумар 106.

Упершыню атрыманы ў 1974 у Каліфарнійскім унівэрсытэце ў Бэрклі. Названы ў гонар фізыка з Бэрклі Глена Сыборга.

Катэгорыя:Хімічныя элемэнты
Катэгорыя:Мэталы
Борыюм

**Борыюм** () **Bh** — нестабільны (радыяактыўны) хімічны элемэнт 7 пабочнай групы з атамным нумарам 107. Адносіцца да катэгорыі трансактынідаў.

Упершыню абвешчана аб сынтэзе 107-га элемэнта ў 1976 савецкімі вучонымі з Аб’яднанага інстытута ядзерных дасьледаваньняў (Дубна). У 1981 нямецкія фізыкі Пэтэр Армбрустэр (Peter Armbruster), Готліб Мюнцэнбэр (Gottfried Münzenber) ды іншыя з Інстытута цяжкіх іёнаў (GSI) у Дармштаце дакладна ідэнтыфікавалі шэсьць атамаў 107-га элемэнту. Прыярытэт адкрыцьця аспрэчваецца. Першы сынтэзаваны ізатоп 261Bh быў атрыманы мэтадам бамбаваньня мішэні, якая ўтрымлівала ізатопы бісмуту 209Bi, іёнамі хрому 54Cr. Пэрыяд паўраспаду атрыманага ізатопу складаў каля 1-2 мілісэкундаў. Першапачаткова прапаноўвалася назва Нільсборый (сымбаль Ns) у гонар вядомага дацкага фізыка Нільса Бора. Але да гэтага часу ні адзін элемэнт не меў назвы, якая б уключала імя, а не прозьвішча, чалавека. Таму Міжнародны саюз тэарэтычнай і прыкладной хіміі (IUPAC) прапанаваў кампрамісны варыянт «борый» (сымбаль Bh). Афіцыйная назва элемэнта зацьверджана ў 1997. Самы стабільны ізатоп борыюму 270Bh праз альфа-распад ператвараецца ў ізатоп дубну 266Db і мае пэрыяд паўраспаду каля 1 хвіліны. Дакладнасьць вымярэньня пэрыяду паўраспаду вельмі нізкая. Пра хімічныя ўласьцівасьці борыюму пакуль нічога дакладна невядома. Лічыцца, што борыюм хімічна падобны да рэну.

На сёньняшні дзень сфэра прымяненьня борыюму абмяжоўваецца толькі навуковымі дасьледаваньнямі, што зьвязана зь вялікай цяжкасьцю яго атрыманьня.

## Вонкавыя спасылкі
* Bohrium»the essentials [WebElements Periodic Table]
* bohrium (Bh) | chemical element Britannica.com
* 
*  

Катэгорыя:Пераходныя мэталы
Рутэн

**Рутэн** (Рутэній ) **Ru** — хімічны элемэнт VIII групы пэрыядычнай сыстэмы; атамны нумар 44. Адносіцца да сямейства плятынавых мэталаў. Бліскучы серабрысты мэтал. 

Уласныя мінэралы — рэдкія. Часьцей трапляецца як дамешак самароднай плятыны і медна-нікелевых рудаў. Значная колькасьць рутэну ўтвараецца пры рабоце рэактараў атамных электрастанцыяў.  

## Крыніцы

Катэгорыя:Хімічныя элемэнты
Катэгорыя:Мэталы
Осм

**Осм** () **Os** — хімічны элемэнт VIII групы пэрыядычнай сыстэмы; атамны нумар 76. Адносіцца да сямейства плятынавых мэталаў.

Выкарыстоўваецца як кампанэнт звышцьвёрдых і зносаўстойлівых сплаваў (з ірыдам, рутэнам і інш.) для прыладабудаваньня, вырабу эталёнаў і г. д.

Катэгорыя:Хімічныя элемэнты
Катэгорыя:Мэталы
Гас

**Гас** () **Hs** — хімічны элемэнт VIII групы пэрыядычнай сыстэмы; атамны нумар 108.

Упершыню сынтэзаваны ў 1984 у Інстытуце цяжкіх іёнаў у Дармштаце. У 1997 зацьверджана назва элемэнта — у гонар нямецкай зямлі Гэсэн (*Hassia* — лацінская назва сярэднявечнага княства Гэсэн, цэнтрам якога быў Дармштат).

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Хімічныя элемэнты
Катэгорыя:Мэталы
Кобальт

**Кобальт** () **Co** — хімічны элемэнт VIII групы пэрыядычнай сыстэмы; атамны нумар 27. Серабрыста-белы мэтал з слабым чырвоным адценьнем.

Па распаўсюджанасці ў зямной кары займае 34-е месца. Сустракаецца ў прыродзе заўсёды разам зь нікелем. Здабываюць у Дэмакратычнай Рэспубліцы Конга (40% сусьветнай здабычы, так званы кобальтавы пояс), Канадзе, Замбіі, Расеі (Урал, Кольскі паўвостраў), Бразыліі, Кубе.

Кобальтавыя фарбы выкарыстоўваліся яшчэ ў старажытнасьці. У горнай здабычы руда, якая ўтрымлівала кобальт, мела назву «kobold», што ў перакладзе з нямецкай мовы абазначала «руда гоблінаў». У 1735 годзе высьвятлілася, што з гэтай руды можна здабыць новы мэтал, які і атрымаў назву «kobold». Гэта быў першы мэтал, які быў выдзелены ў чыстым выглядзе са старажытнасьці.

Зараз кобальт часткова здабываецца з такіх руд, як кабальтыт (CoAsS). Але большасьць атрымліваецца з медных ды нікелевых руд у якасьці дадатковага прадукту.

Кобальт выкарыстоўваецца для вырабу магнітных, цьвёрдых ды высокаўстойлівых сплаваў. Сілікат кобальту ды алюмінат кобальту (II, CoAl2O4, кобальт сіні) надаюць адметны сіні колер шклу, фарбам ды іншым матэрыялам. Кобальт уваходзіць у склад Вітаміну B12.

Тэмпэратура плаўленьня кобальта 1495 °C.

## Ізатопы
Прыродны кобальт складаецца з аднаго ізатопа 59Co. Сярод радыяактыўных ізатопаў найбольшы пэрыяд паўраспаду мае ізатоп 60Co (5,3 гадоў). Ён шырока выкарыстоўваецца ў прамысловасьці ў якасьці крыніцы гама-выпраменьнваньня.

## Крыніцы

Катэгорыя:Хімічныя элемэнты
Катэгорыя:Мэталы
Род (элемэнт)

**Род** (родый; ) **Rh** — хімічны элемэнт VIII групы пэрыядычнай сыстэмы; атамны нумар 45. Адносіцца да сямейства плятынавых мэталаў.

У сплавах з плятынай і іншымі плятынавымі мэталамі — каталізатары, тэрмапары, ахоўныя пакрыцьці на электрычныя кантакты, люстраныя паверхні рэфлектараў, інш.

## Крыніцы

## Літаратура

* 

Катэгорыя:Хімічныя элемэнты
Катэгорыя:Мэталы
Ірыд

**Ірыд** () **Ir** — хімічны элемэнт VIII групы пэрыядычнай сыстэмы; атамны нумар 77. Сямейства плятынавых мэталаў.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Хімічныя элемэнты
Катэгорыя:Мэталы
Майтнэр

**Майтнэр** () **Mt** — штучна сынтэзаваны хімічны элемэнт; атамны нумар 109.

Упершыню атрыманы ў 1982 у Інстытуце цяжкіх іёнаў у Дармштаце. Афіцыйна ўведзены ў пэрыядычную сыстэму ў 1997. Названы ў гонар аўстрыйскага фізыка Лізы Майтнэр.

Катэгорыя:Хімічныя элемэнты
Катэгорыя:Мэталы
Барагонцы

**Барагонцы** (, ) — сяло у Расейскай Фэдэрацыі, адміністрацыйны цэнтар Усьць-Алданскага ўлуса (раёна) Рэспублікі Саха (Якуція), цэнтар сельскага паселішча Мюрынскі насьлег, у які ўваходзяць урочышчы Мындаба і Тамтор. Разьмешчанае на паўночным беразе возера Мюру, на паўночны захад ад Якуцка на адлегласьці: наземным шляхам 127 км, паветраным 110 км. Насельніцтва 7350 чал. (2010).
    
Маюцца дзьве сярэднія, дзьве пачатковыя, музычная, спартовая школы, краязнаўчы музэй, працуе тэлестудыя «Борогон ТВ», выпускаецца газэта «Мүрү саһарҕата».
	
## Літаратура
Борогонцы. // Энциклопедия Якутии. Т. 1. Москва. 2000. С. 52.

Катэгорыя:Населеныя пункты Якутыі
Паляд

**Паляд** () **Pd** — хімічны элемэнт VIII групы пэрыядычнай сыстэмы; атамны нумар 46. Адносіцца да сямейства плятынавых мэталаў. Сустракаецца ў самародным выглядзе, у выглядзе сплаваў і злучэньняў.

Найбуйнейшыя вытворцы — Расея, Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка, ЗША, Канада.

## Крыніцы

Катэгорыя:Хімічныя элемэнты
Катэгорыя:Мэталы
Дармштат (элемэнт)

**Дармштат** () **Ds** — штучна сынтэзаваны радыяактыўны хімічны элемэнт VIII групы пэрыядычнай сыстэмы; атамны нумар 110.

Упершыню сынтэзаваны ў 1994 у Інстытуце цяжкіх іёнаў у Дармштаце. Афіцыйна ўведзены ў пэрыядычную сыстэму ў 2003.

## Крыніцы

Катэгорыя:Хімічныя элемэнты
Катэгорыя:Мэталы
Рэнтген (элемэнт)

**Рэнтген** () **Rg** — штучна сынтэзаваны хімічны элемэнт I групы пэрыядычнай сыстэмы; атамны нумар 111.

Упершыню атрыманы ў 1994 у Дармштаце. Афіцыйна ўведзены ў пэрыядычную сыстэму ў 2003. Пад цяперашняй назвай — з 2004 (у гонар нямецкага фізыка Вільгельма Конрада Рэнтгена).

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Хімічныя элемэнты
Катэгорыя:Мэталы
Ртуць

**Ртуць**, **Жывое срэбра** або **Жывое серабро** () **Hg** — хімічны элемэнт II групы пэрыядычнай сыстэмы; атамны нумар 80. Адзіны мэтал, які пры пакаёвай тэмпэратуры знаходзіцца ў вадкай фазе. Мае серабрысты колер. Вельмі цяжкі66-е месца сярод іншых элемэнтаў паводле распаўсюджанасьці. Рэдка сустракаецца ў прыродзе ў самародным стане. Асноўны рудны мінэрал ртуці — кінавар HgS. Атрымліваюць гэты мэтал награваньнем кінавары ў атмасфэры паветра і наступнай кандэнсацыі пароў. У параўнаньні зь іншымі мэталамі ртуць мае дастаткова нізкую целпаправоднасьць, і сярэднюю электраправоднасьць. Ртуць лёгка ўтварае стопкі з шматлікімі мэталамі, напрыклад золатам, срэбрам і цынай. Стопкі ртуці завуцца амальгамамі. Пары ртуці ўтвараюць злучэньні з нэонам, аргонам, крыптонам і ксэнонам пры электрычных разрадах. Гэтыя злучэньні ўтрымліваюцца сіламі Ван-дэр-Ваальса і адпавядаюць хімічным формулам HgNe, HgAr, HgKr і HgXe. Радовішчы ў Гішпаніі, Украіне, Расеі. Каля 75% ртуці вырабляецца ў Гішпаніі і Кітаі. Ёмістасьць для працы з ртуцьцю важыць 34,46 кг.

Выкарыстоўваецца ў прыборах вымярэньня ціску (баромэтры, маноматры, арэомэтры) і тэмпэратуры (тэрмомэтры). У электратэхніцы — у выключальніках, лямпах дзённага сьвятла, кварцавых лямпах. Лёгкасьць ўтварэньня амальгамы золата выкарыстоўваецца для выдзяленьня золата з ягоных руд. Іншыя прымяненьні — вытворчасьць пэстыцыдаў, ртутных кантэйнераў для вытворчасьці каустычнай соды і хлёру, зубных плёмбаў, фарбы устойлівай да марской вады, батарэек ды каталізатараў. Сярод солей ртуці найбольшае значэньне маюць хлярыд ртуці HgCl2 (для выдаленьня іржы), ртутнага хлярыду Hg2Cl2 (каламель, дагэтуль час ад часу выкарыстоўваецца ў мэдыцыне), фульмінат ртуці (Hg(ONC)2), дэтанатар, які шырока ўжываецца ў выбухоўках, і сульфід ртуці (HgS, кінавар, якасны пігмэнт для фарбаў). Важнае значэньне маюць арганічныя злучэньні ртуці.

## Літаратура
* 

## Вонкавыя спасылкі

* Mercury»the essentials [WebElements Periodic Table]

Катэгорыя:Хімічныя элемэнты
Катэгорыя:Пераходныя мэталы
Капэрніц

**Капэрніц** () **Cn** — хімічны элемэнт II групы пэрыядычнай сыстэмы; атамны нумар 112. Верагодна, серабрыстая вадкасьць, падобная на ртуць.

Упершыню сынтэзаваны ў 1996 у Інстытуце цяжкіх іёнаў у Дармштаце.

19 лютага 2010 г. замест старой назвы **Унунб** была афіцыйна зацьверджана новая назва ў гонар Мікалая Капэрніка

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Хімічныя элемэнты
Катэгорыя:Мэталы
Бор (элемэнт)

**Бор** () **B** — хімічны элемэнт 13 (III) групы пэрыядычнай сыстэмы; атамны нумар 5. Чысты крышталічны бор — чорны бліскучы паўправаднік (немэтал). Таксама адносіцца да катэгорыі паўмэталаў. Мэталёід. Пры высокіх тэмпэратурах ён праяўляе ўласьцівасьці правадніка, пры пакаёвай і ніжэйшых тэмпэратурах — ізалятара. Вядомыя чатыры алятропныя мадыфікацыі бору — чырвоны α-рамбічны бор, чорны β-рамбічны бор, γ-бор ды чорны β-чатырохвугольны бор. Крышталічны бор — адзін з самых цьвёрдых мінэралаў. Нітрыд бору — самы цьвёрды мінэрал пасьля алмазу. Найбольш распаўсюджаная форма — аморфны бор. Гэта карычневы парашок. Аморфны бор не ўзаемадзейнічае з тленам, вадой, кісьлямі і лугамі. Утварае барыды з большасьцю мэталаў.

Хімічныя злучэньні бору былі вядомыя чалавеку напрацягу тысячагодзьдзяў. Элемэнтарны бор вынайдзены ў 1808 годзе францускімі хімікамі Жазэфам Люі Гей-Люсакам і Люі-Жакам Тэнарам () і незалежна ад іх ангельскім хімікам Сэрам Гэмфры Дэві. Назва паходзіць ад , якое абазначае мінэрал з утрыманьнем гэтага элемэнту.

Шырока распаўсюджаны ў прыродзе (прыкладна 10 мг на кг зямной кары — 0,001%). Сустракаецца толькі ў выглядзе злучэньняў з тленам. Вядома каля 160 мінэралаў бора. Борная кісьля — мінэрал сасалін. Найбольшае значэньне мае бура (тынкал ці буракс), пэнтагідрат Na2B4O7•5H2O, які выкарыстоўваецца ў вытворчасьці ізаляцыйнага шклоплястыка і адбельвальніка. Радовішчы ў Італіі, Нямеччыне, Казахстане, ЗША (пустэльня Махавэ, Каліфорнія), Турэччыне, Расеі (Прыморскі край), Аргентыне ды Кітаі.

У злучэньнях з мэталамі ўтварае звышцьвёрдыя, гарачатрывалыя сплавы. Выкарыстоўваецца ў піратэхнічных вырабах для атрыманьня ўспышак зялёнага колеру. Бор выкарыстоўваецца ў некаторых ракетах для запальваньня. Сынтэтычныя алмазы. Рэгуляцыйныя стрыжні для ядзерных рэактараў (ізатоп 10B паглынае нэўтроны, якія выклікаюць ланцуговую рэакцыю дзяленьня ўрану). Борная кісьля (H3BO3) выкарыстоўваецца ў тэкстыльнай прамысловасьці. Злучэньні бора з вадародам (бараны) выкарыстоўваюцца ў якасьці ракетнага паліва.

## Хімічныя злучэньні бору
* Борная кісьля (H3BO3)
* Карбід бору (B4C)
* Карбаранавая кісьля H(CHB11Cl11)

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Boron"the essentials [WebElements Periodic Table]
* boron (B) | chemical element Britannica.com
* Boron — Element information, properties and uses | Periodic Table Royal Society of Chemistry
* Boron (B) — Chemical properties, Health and Environmental effects Lenntech B.V.
* 
* Los Alamos National Laboratory (2016). Periodic Table of Elements: Boron. Los Alamos, New Mexico: Los Alamos National Security, LLC.

Катэгорыя:Хімічныя элемэнты
Катэгорыя:Мэталёіды

Катэгорыя:Ракетнае паліва
Галь

**Галь** () **Ga** — хімічны элемэнт III групы пэрыядычнай сыстэмы; атамны нумар 31. Серабрыста-белы мэтал. Шырока распаўсюджаны ў зямной кары, але вельмі расьсеяны. Адзіны мінэрал — галіт, невялікія запасы ў Дэмакратычнай Рэспубліцы Конга (былы Заір).

Выкарыстоўваецца ў якасьці тэрмамэтрычнай вадкасьці для вымярэньня тэмпэратур да 1000°С. Як і бісмут прымяняецца ў атамных рэактарах у якасьці цепланосьбіта.

Катэгорыя:Хімічныя элемэнты
Катэгорыя:Мэталы
Інд (элемэнт)

**Інд** () **In** — хімічны элемэнт III групы пэрыядычнай сыстэмы; атамны нумар 49. Серабрыста-белы мэтал. Займае 63-е месца паводле распаўсюджанасьці. Сусьветная вытворчасьць — нязначная: некалькі дзясяткаў тон у год. Атрымліваюць як пабочны прадукт пры перапрацоўцы сярністых руд медзі, волава і цынку.

Прымяняецца ў высокадакладных люстэрках — лепшых за срэбраныя і ртутныя — найбольш раўнамерна адлюстроўваюць сьветлавыя хвалі ўсіх даўжынь. Паўправадніковая тэхніка. Лёгкаплаўкія сплавы. У сплаве зь медзьдзю павышае яе ўстойлівасьць супраць марской вады.

## Літаратура
*
Ніхон

**Ніхон** (Nh) — радыяактыўны штучна сынтэзаваны хімічны элемэнт 17 групы (III групы паводле старой клясыфікацыі) пэрыядычнай сыстэмы; атамны нумар 113. Адносіцца да катэгорыі трансуранавых элемэнтаў.

Упершыню атрыманы падчас экспэрымэнтаў 14 ліпеня — 10 жніўня 2003 у Аб’яднаным інстытуце ядзерных дасьледаваньняў у Дубне, Расея (у супрацоўніцтве зь Лівэрморскай нацыянальнай лябараторыяй, ЗША). Экспэрымэнты праводзіліся на цыклатроне U400 і дубненскім газанапоўненым сэпаратары аскелкаў (DGFRS). У гэтых экспэрымэнтах спачатку было атрымана чатыры ядры Маскову (атамны нумар 115). Потым гэтыя ядры распадаліся з выпрамяненьнем альфа-часьцінак у ізатопы ніхону. Вынікі апублікаваныя ў аўтарытэтным навуковым часопісе  Physical Review C. Пазьней у Японіі былі праведзеныя экспэрымэнты па запуску іёнаў цынку, якія рухаліся з хуткасьцю на 10% меншай за хуткасьць сьвятла, для сутыкненьня з тонкім слоем бісмуту. У гэтым экспэрымэнце відавочна атрымаўся вельмі цяжкі іён, які пасьлядоўна зазнаў некалькі альфа-распадаў. Была зробленая выснова, што гэтыя альфа-распады зазнаў ізатоп элемэнта з атамным нумарам 113 278Nh. Часовай сыстэматычнай назвай была "Унунтар" ), хімічны сымбаль **Uut**. У студзені 2016 адкрыцьцё ніхону было прызнанае Міжнародным саюзам тэарэтычнай і прыкладной хіміі (IUPAC) і IUPAP. Назву "ніхон" прапанавалі японскія навукоўцы. Гэтая назва паходзіць ад японскага слова, якое абазначае "Японія". 8 чэрвеня 2016 IUPAC была прапанаваная сучасная назва з тэрмінам 6 месяцаў. У лістападзе 2016 назва была афіцыйна зацьверджаная.

Пра хімічныя ўласьцівасьці ніхону нічога дакладна не вядома. Лічыцца, што ён паводзіць сябе аналягічна талю.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Nihonium»the essentials [WebElements Periodic Table]
* nihonium Britannica.com

Катэгорыя:Мэталы
Таль

**Таль** (), Tl — хімічны элемэнт ІІІ групы пэрыядычнай сыстэмы, атамны нумар 81, атамная маса 204,38. Прыродны таль — сумесь стабільных ізатопаў 203Tl (29,5%) і 209Tl (70,5%). Сустракаюцца радыяактыўныя ізатопы 207Tl—210Tl. На сьвежым разрэзе — шэры бліскучы мэтал. Расьсеяны элемэнт, у зямной кары 3•10−4% па масе. Адкрыты ў 1861 годзе спэктральным мэтадам ангельцам У. Круксам і незалежна ад яго французам К. А. Лямі, які атрымаў мэталічны таль. Названы паводле колеру (ярка-зялёнага) характэрнага спэктральнай лініі (ад грэц. thallos — маладая зялёная галінка).

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Хімічныя элемэнты
Катэгорыя:Мэталы
Генэрал артылерыі літоўскай

**Генэрал артылерыі літоўскай** () — дыгнітарскі ўрад у Вялікім Княстве Літоўскім, кіраўнік артылерыі. Загадваў арсэналамі, збраёўнямі, парахоўнямі і людвісарнямі, займаўся забесьпячэньнем войска й арсэналаў порахам і амуніцыяй, навучэньнем артылерыстаў. Прызначаўся дажывотна (пажыцьцёва) і ня меў права займаць іншых вайсковых урадаў.

Вядомы з 17 стагодзьдзя, калі кароль польскі і вялікі князь літоўскі Уладзіслаў IV надаў артылерыі вайсковую арганізацыю (г. зв. «Артыкулы», абвешчаныя ў 1634 пад Смаленскам). Першым кіраўніком артылерыі ВКЛ у 1634 стаў Мікалай Абрамовіч. З 1685 генэрал артылерыі атрымліваў 3 тысячы злотых на прыватныя патрэбы. Распараджаўся буйнымі грашовымі сродкамі, прымаў спэцыяльную прысягу не расходваць гэтыя грошы на іншыя мэты, і падпарадкоўваўся вялікаму гетману, з 1775 Вайсковаму дэпартамэнту Пастаяннай Рады.

Генэраламі артылерыі літоўскай былі:

* Мікалай Абрамовіч (21.9.1634 «на дазор гарматы ВКЛ» — 2.1651)
* Вінцэнт Корвін-Гасеўскі (27.2.1651 — 14.9.1652)
*  (22.9.1652 — 28.3.1654)
* Мікалай Уладзіслаў Юдзіцкі (11.4.1654 — да 14.1.1668)
* Міхал Антоні Крышпін-Кіршэнштэйн (21.4.1668 — да 1673)
*  (1.9.1673 — да 11.11.1683)

* Лявон Базыль Сапега (7.9.1684 — 9.11.1686)
* Матэвуш Ромэр (28.4.1687 — 1698)
*  (18.7.1698 — 19.11.1700)
*  (8.4.1701 — 7.7.1706)
* Крыштап Казімер Сяніцкі (1706 — 1707)
* Станіслаў Панятоўскі (27.12.1707? — ?; намінаваны каралём Станіславам Ляшчынскім)
* Юзэф Францішак Сапега («станіслаўскі генэрал артылерыі» 19.9.1709; намінаваны каралём Станіславам Ляшчынскім)
*  (паўторна 17.10.1709, урада не прыняў)
* Фабіян Казімер Борх (22.4.1710 — да 24.6.1710)
*  (24.6.1710 — 1725)
*  (4.9.1725 — 30.5.1738)
* Юры Дэтлаў Флемінг (27.9.1738 — 24.11.1746)
* Антоні Давойна-Салагуб (26.11.1746 — 9.1759)
*  (20.9.1759 — 23.2.1768)
*  (5.3.1768 — 10.4.1773)
* князь Казімер Нестар Сапега (10.4.1773 — 1793)
* князь Францішак Сапега (1.5.1793 —)

## Глядзіце таксама
* Генэрал інспэктар войскаў літоўскіх

## Літаратура
* 
* Urzędnicy centralni i dostojnicy Wielkiego Księnstwa Litewskiego XIV—XVIII wieku. Spisy / Oprac. Henryk Lulewicz i Andrzej Rachuba // Urzędnicy dawnej Rzeczypospolitej XII—XVIII wieku. Spisy / Pod red. Antoniego Gąsiorowskiego. Tom XI. Kornik: Biblioteka Kornicka, 1994.
* Wolff J. Senatorowie i dygnitarze Wielkiego Księstwa Litewskiego: 1385—1795. — Kraków, 1885.
* Żychliński T. Złota księga szlachty polskiej. T. 1—31. — Poznań, 1879—1908.


Катэгорыя:Ураднікі Вялікага Княства Літоўскага
Крэмн

**Крэмні** (сыліцы, крэмень, крэмн, ) — хімічны элемэнт IV групы пэрыядычнай сыстэмы.

Атамны нумар 14. Аксід крэмну SiO2 (пясок, крэмень) — самае распаўсюджанае хімічнае злучэньне на Зямлі. Па распаўсюджанасьці ў зямной кары — другі пасьля тлену элемэнт. Чысты крэмн ужываецца пры вытворчасьці электронікі, для дэтэктаваньня іянізуючых выпраменьваньняў (альфа-, бэта- ды гама-выпраменьваньня). Існуе яшчэ адна вэрсія назвы — «крэмень».

## Крыніцы
Герман

**Герман ** () **Ge** — хімічны элемэнт IV групы пэрыядычнай сыстэмы; атамны нумар 32. Паводле распаўсюджанасьці ў прыродзе займае 53-е месца. Уласных мінэралаў у яго няшмат, радовішчы бедныя, прамысловага значэньня не маюць.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Хімічныя элемэнты
Катэгорыя:Мэталы
Флероў

**Флероў** (па-лацінску *flerovium*) **Fl** — штучна сынтэзаваны радыяактыўны хімічны элемэнт ІV групы пэрыядычнай сыстэмы; атамны нумар 114.

Упершыню атрыманы ў 1998. Часовая назва, дадзеная паводле парадкавага нумару ў адпаведнасьці з правіламі лацінскай мовы — Унунквад (), адпаведнае абазначэньне Uuq. У 2012 року сьцьверджана назва Флероў. Афіцыйная назва дадзена ў гонар расейскага навукоўца Г.М Флёрава

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Хімічныя элемэнты
Катэгорыя:Мэталы
Фосфар

**Фо́сфар** () **P** — хімічны элемэнт V групы пэрыядычнай сыстэмы; атамны нумар 15. Упершыню выдзелены Хэнігам Брандам у Гамбургу ў 1669 годзе.

Распаўсюджаны ў прыродзе элемэнт: 0,105% паводле масы (13-е месца сярод элемэнтаў). Галоўныя мінэралы — апатыты і фасфарыты. Буйнейшыя радовішчы — у КНР, Расеі (Кольскі паўвостраў), Марока, ЗША, Туніс, Тонга ды Науру.

Існуе больш за 10 алятропных форм фосфара: белы, чырвоны, чорны. Фосфар уваходзіць у склад ортафосфарнай ці проста фосфарнай кісьлі (H3PO3), солі якой завуцца фасфатамі, і мэтафосфарнай кісьлі. Сынтэзаваныя шэсьць радыёізатопаў фосфара з масавымі нумарамі ад 28 да 33: 28P (пэрыяд паўраспаду T1/2=6,27 сэкунд), 29P (T1/2=4,14 с), 30P (T1/2=2,5 хвілін), 32P (T1/2=14,28 дзён), 33P (T1/2=25,3 дня). Зь іх найбольшае значэньне мае 32P, які мае высокую энэргію бэта-выпрамяненьня і выкарыстоўваецца ў хімічных і біяхімічных дасьледаваньнях як мечаны атам.

## Крыніцы
Аршэнік

**Аршэ́нік**, **аршэ́ньнік**, таксама **мыш’я́к** ( — мужчынскі) **As** — хімічны элемэнт 15 (VA) групы пэрыядычнай сыстэмы; атамны нумар 33. Простае рэчыва ўяўляе сабою крохкі паўмэтал сталёвага колеру зь зеленаватым адценьнем (у шэрай алятропнай мадыфікацыі). Можа праяўляць як мэталічныя, так і немэталічныя ўласьцівасьці. Аршэнік мае электраадмоўнасьць блізкую да 2. Атрыманы ў 1250 годзе альхімікам Альбэртам Вялікім шляхам награваньня мыла з трысульфідам аршэніка.

Для прамысловага атрыманьня аршэніку вельмі важныя полімэталічныя руды. Аршэнік у асноўным выдзяляецца як пабочны прадукт пры перапрацоўцы некаторых серных руд. Сустракаецца разам з золатам, срэбрам, медзьдзю, кобальтам і іншымі мэталамі.

Аршэнік — сьмяротная атрута. Выкарыстоўваецца ў вытворчасьці куль для гладкаствольнай зброі, у якасьці пакрыцьця для люстэрак, у складзе шкла, у лазэрах, сьвятлодыёдах і паўправадніках.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Periodic Table of Elements — As — EnvironmentalChemistry.com

Катэгорыя:Хімічныя элемэнты
Антымон

**Антымо́н** () **Sb** — хімічны элемэнт V групы пэрыядычнай сыстэмы; атамны нумар 51. Рэчыва серабрыста-белага колеру зь сіняватым адценьнем.

Асноўным мінэралам для атрыманьня антымону зьяўляецца антыманіт. Радовішчы ў КНР, Чэхіі, Альжыры, Балівіі, Мэксыцы, Японіі, ЗША, Расеі, Казахстане.

## Крыніцы

Катэгорыя:Хімічныя элемэнты
Катэгорыя:Мэталы
Антыманіт

**Антымані́т** (ад  — «антымон») або **антымо́навы бляск**, **стыбні́т** — мінэрал хімічнага складу Sb2S3, які зьмяшчае 71,38% Sb, 28,62% S (масавыя працэнты), а таксама прымешкі аршэньніка, бісмута, волава, жалеза, медзі, золата і срэбра. Антыманіт зьяўляецца асноўным мінэралам для атрыманьня антымону.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Антыманіт у каталёгу мінэралаў
* Антыманіт (ён жа Stibnite) у базе webmineral.com 

Катэгорыя:Мінэралы