open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Карона Карла Вялікага

**Імпэрская карона** ці **Карона [[Карл Вялікі|Карла Вялікага]]** () — карона каралёў і імпэратараў Сьвятой Рымскай імпэрыі, якой каранаваліся амаль усе нямецкія манархі раньняга Сярэднявечча, пачынаючы з Конрада II. Карона была вырабленая хутчэй за ўсё напрыканцы X стагодзьдзя. Упершыню пра яе згадваецца ў XII стагодзьдзі.

Разам з імпэрскім крыжам (), імпэрскім мячом () і Сьвятой дзідай () карона была найважнейшай часткаю імпэрскіх рэгаліяў (). Падчас каранацыі карона надавалася новаму манарху разам з скіпэтрам () і дзяржавай (). Імпэратарскія рэгаліі Сьвятой Рымскай імпэрыі, асабліва карона Карла Вялікага, з 1424 па 1796 год захоўваліся ў Нюрнбэргу, гістарычнай сталіцы Франскай дзяржавы, і маглі былі быць вывезены да месца каранацыі новага імпэратара, пасьля чаго вярталіся да месца пастаяннага захоўваньня. У 1796 годзе падчас Напалеонаўскіх войнаў Нюрнбэрг быў заняты францускімі войскамі, але карону пасьпелі перадаць на захоўваньне ў Рэгенсбург, а ў 1800 годзе ў Вену. У цяперашні час карона і імпэратарскія рэгаліі выстаўлены ў скарбніцы палацу Гофбург у Вене (Аўстрыя), так як апошні імпэратар Сьвятой Рымскай імпэрыі Франц II адмовіўся вярнуць яе, нягледзячы на ​​пісьмовыя абяцаньні. У 1938 годзе яе вярнулі ў Нюрнбэрг, у 1946 годзе — у Вену. З-за неўрэгуляванага прававога статусу аўстрыйскі ўрад адмаўляецца выстаўляць яе за граніцай.

## Гісторыя
Карона была вырабленая для імпэратара Атона I Вялікага або яго сына Атона II у другой палове X стагодзьдзя, магчыма, у майстэрнях бэнэдыктынскага абацтва ў Райхэнаў або ў Міляне.

## Літаратура
* Hermann Fillitz: *Die Insignien und Kleinodien des Heiligen Römischen Reiches.* Wien und München 1954
* Gesellschaft für staufische Geschichte (Hg.): *Die Reichskleinodien, Herrschaftszeichen des Heiligen Römischen Reiches*. Göppingen 1997 ISBN 3-929776-08-1

Катэгорыя:Кароны
Катэгорыя:Сьвятая Рымская імпэрыя
Катэгорыя:Гісторыя Аўстрыі
Катэгорыя:Зьявіліся ў X стагодзьдзі
Лёнавыя

**Лёнавыя** (Linaceae) — сямейства кветкавых расьлінаў, якое зьмяшчае каля 10 родаў і 255 відаў.

## Апісаньне
Прадстаўнікі гэтага сямейства — травы або хмызьнякі. Прылісткі дробныя альбо адсутнічаюць. Лісьце чарговае або рэдка супратыўнае, простае, суцэльнае на ўскрайку. Кветкі ў суквецьці, двухполыя, радыяльна сымэтрычныя; чашалісьцікаў (4)5; пялёсткаў 5; тычачак 2(4)5–10(15). Плод — каробачка або касьцянка.

## Арэал
Распаўсюджваньне: ва ўсім сьвеце, але ў асноўным ва ўмераных рэгіёнах.

## Крыніцы
Жамойцкая мова (неадназначнасьць)

* **Жамойцкая мова**, пазьней **жмудзкая мова** — назва часоў Вялікага Княства Літоўскага варыянту летувіскай мовы (заходнеаўкштайцкі або сярэдні дыялект — у тэрміналёгіі сучасных летувіскіх мовазнаўцаў), на аснове якога ў канцы XIX ст. утварылася сучасная літаратурная летувіская мова 
* **[[Жамойцкая мова]]** — дыялект летувіскай мовы ў тэрміналёгіі сучасных летувіскіх мовазнаўцаў 

Катэгорыя:Вікіпэдыя:Неадназначнасьці
Мікола Калядны

**Міко́ла Каля́дны** (1956, в. Дуравічы, Буда-Кашалёўскі раён, Гомельская вобласьць) — беларускі пісьменьнік, літаратурны крытык, публіцыст.

## Жыцьцяпіс
Навучаўся на факультэце журналістыкі Белдзяржунівэрсытэту (1973—1978). Працаваў на радыё, у жыльлёва-камунальнай гаспадарцы, у сыстэме дзяржаўнай бясьпекі. Друкаваўся ў беларускай пэрыёдыцы, часопісах, калектыўных зборніках. Выдаў кнігі прозы «Астрахрышча» (2008), «Зьвер» (2010), «Каханьне» (web-вэрсія, 2017), «Судуманьне» (2018), "Касьмічныя праекцыі" (2020). У творчасьці асьвятляе псыхічныя і духоўныя аспэкты існаваньня цывілізацыі, суцэльнасьці чалавека й космасу, пашырае эзатэрычныя і тэасофскія погляды на рэчаіснасьць і Сусьвет. Актыўна распрацоўвае ідэю касьмічнае літаратуры.

## Ацэнкі
«Ягоную аповесьць „Астрахрышча“, выдадзеную ў 2008-м, крытыкі назвалі адной зь лепшых кніг сучаснай эзатэрычнай тэматыкі».

«Нацыянальная праблематыка, афарбаваная ў містычныя колеры, працягвае сталую традыцыю сакралізацыі радзімы».

«*…пісьменьнік заўважыў, што ў беларускай культуры адбываецца трансфармацыя… Паступова надыходзіць уздым нацыянальнай культуры…* беларусаў ахоўваюць вышэйшыя сілы…Беларусь яшчэ пакажа сябе, бо сярод яе жыхароў вельмі многа разумных людзей».

«…маеш справу зусім не з фантастыкай, — вера ў Бога, уладкаваньне сусьвету адпаведна найвышэйшай задуме, у якой тэхналёгіі ня маюць ніякай ролі, яны проста амаль ня згадваюцца. …адбываецца галоўнае — плынь філязофскага мысьленьня».

## Крыніцы

## Літаратура
* Калядны М., «Астрахрышча», Менск, 2008.
* Калядны М., «Зьвер», Менск, 2010.
* Калядны М., «Каханьне», Менск, 2017 (web-вэрсія).
* Калядны М., «Судуманьне», Менск, 2018.
*Калядны М., «Касьмічныя праекцыі», Менск, 2020.
* «Маладосць», 2001, № 3 — Мікола Калядны, Дай назву пакутам, аповесьць.
* «Маладосць», 2015, №№ 5, 6, 7 — Мікола Калядны, Ільвінае вока, раман.
* «Звязда», 2015, № 114 — Мікола Калядны, Ільвінае вока, урывак з раману, анатацыя і зьвесткі пра аўтара.

Катэгорыя:Беларускія літаратары
Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменьнікі
Катэгорыя:Буда-Кашалёўскі раён
Плакуновыя

**Плакуновыя** (Lythraceae) — сямейства кветкавых расьлінаў, якое зьмяшчае каля 27 родаў і 620 відаў.

## Апісаньне
Прадстаўнікі гэтага сямейства — травы, хмызьнякі або дрэвы. Прылісткі прысутнічаюць альбо адсутнічаюць. Лісьце супратыўнае, простае, цэлае. Кветкі ў суквецьці, двухполыя, радыяльна сымэтрычныя або няправільныя. Плод, звычайна — каробачка. Насеньне, звычайна, шматлікае.

## Арэал
Распаўсюджваньне: ва ўсім сьвеце, але ў асноўным ва трапічных рэгіёнах.

## Крыніцы
Міртакветныя

**Міртакветныя** (*Myrtales*) — парадак кветкавых (Angiosperms) расьлінаў, які зьмяшчае каля 9 сямействаў і 13134 віды. Належыць да клады разіды (Rosids). У Распаўсюджаныя ва ўсім сьвеце, але ў асноўным ва трапічных рэгіёнах. Кара, часта, лупіцца. Лісьце супратыўнае.

## Крыніцы


Катэгорыя:Двухдольныя
Амэрыкана-аўстрыйская мірная дамова (1921)

**Мірная дамова паміж Злучанымі Штатамі Амэрыкі і Аўстрыяй** () была падпісаная ў Вене 24 жніўня 1921 году па выніках Першай сусьветнай вайны. Неабходнасьць падпісаньня сэпаратнага міра была ў тым, што амэрыканскі Сэнат адмовіўся ратыфікаваць шматбаковую Сэн-Жэрмэнскую мірную дамову, падпісаную паміж краінамі Антанты і навастворанай рэспублкікай Аўстрыя (як адной з правапераемнікаў Аўстра-Вугоршчны, якая атрымала паразу ў вайне ў складзе альянсу «Чацьвяртнога саюзу»).

## Гісторыя падпісаньня
6 красавіка 1917 году ЗША далучылася да Антантыў барацьбе супраць Нямецкай імпэрыі ў якасьці «асацыяванай сілы» у межах Першай сусьветнай вайны.

4 сьнежня, выступаючы перад Кангрэсам, прэзыдэнт ЗША Ўудра Ўілсан настойваў на прыняцьці Рэзалюцыі, якая дазваляе яго краіне абвясьціць вайну Аўстра-Вугоршчыне, якая, паводле яго словаў, зьяўлялася «васалам нямецкага ўраду». 7 сьнежня Сумесная рэзалюцыя 169 была практычна аднагалосна прынятая Кангрэсам; у той самы дзень падпісаў яе, прэзыдэнт абвесьціў вайну імпэрыі Габсбургаў.

17 кастрычніка 1918 году Вугоршчына скасавала унію з Аўстрыяй, паклаўшы тым самым пачатак распаду імпэрыі, які юрыдычна быў аформлены ў Сэн-Жэрмэнскай і Трыянонскай дамовамі. Нягледзячы на ​​тое, што абедзьве гэтых дамовы амэрыканскімі прадстаўнікамі на Парыскай мірнай канфэрэнцыі былі падпісаны, Сэнат адмовіўся ратыфікаваць іх з-за нежаданьня ЗША зьвязваць сябе ўдзелам у Лізе Нацый.

У выніку ўрад Злучаных Штатаў і Аўстрыі пачалі перамовы аб заключэньні сэпаратнай мірнай дамовы, не зьвязанай з навастворанай міжнароднай арганізацыяй. 24 жніўня 1921 году пагадненьне было падпісана ў Вене, пасьля чаго 8 кастрычніка яго ратыфікавала аўстрыйскі бок, 18 кастрычніка — Сэнат ЗША,  21 кастрычніка — амэрыканскі прэзыдэнт. 8 лістапада 1921 году ў Вене адбыўся абмен ратыфікацыйнымі граматамі, які пацьвердзіў, што мірная дамованабыла моц.

## Умовы дамовы
Артыкул 1 Дамовы абвяшчае, што аўстрыйскі ўрад дае ўраду ЗША ўсе правы і прывілеі, якія былі прадастаўленыя іншым краінам-супольнікам, якія падпісалі Сэн-Жэрмэнскую дамову. У артыкуле 2 Дамовы ўдакладняецца, якія пункты Сэн-Жэрмэнскай дамовы будуць ужытыя да Злучаных Штатаў. Згодна з артыкулам 3 прадугледжваецца абмен ратыфікацыйнымі граматамі.

## Наступствы
Мірная дамова заклала асновы амэрыкана-аўстрыйскіх адносін у абыход строгага кантролю з боку Лігі Нацый. Як вынік, ЗША часткова садзейнічалі ўраду Першай Аўстрыйскай Рэспублікі ў палягчэньні цяжару ваенных рэпарацыяў у адпаведнасьці з Сэн-Жэрмэнскай дамовай.

26 лістапада 1924 году ў Вашынгтоне была дадаткова створана сумесная амэрыкана-аўстра-вугорская камісія для вызначэньня велічыні рэпарацыяў, якія павінны быць выплачаныя амэрыканцам з боку аўстрыйскага і вугорскага ўрадаў.

## Крыніцы

## Глядзіце таксама
* Першая сусьветная вайна
* Сэн-Жэрмэнская дамова (1919)

Катэгорыя:Падзеі 1921 году
Катэгорыя:Падзеі 24 жніўня
Катэгорыя:Мірныя пагадненьні XX стагодзьдзя
Катэгорыя:Распад Аўстра-Вугоршчыны
Катэгорыя:Міжнародныя пагадненьні Аўстрыі
Катэгорыя:Міжнародныя пагадненьні ЗША
Мантафон

**Мантафон** (, на мясцовым дыялекце ) — даліна ў Аўстрыі, у фэдэральнай зямлі Форарльбэрг, аточаная гарамі Вэрвальгрупэ і Сільўрэта, каля граніцы са Швайцарыяй. Ад разьмешчанай на ўсходзе даліны Пазнаўн аддзеленая перавалам Bielerhöhe (2037 m). Цягнецца на 39 км, долу даліны цячэ рака Іль, правы прыток Райну. У пачатку даліны знаходзіцца ледавік Сільўрэта.

Тут знаходзіцца мноства курортаў для горных і клясычных лыжаў. Асноўнымі цэнтрамі зьяўляюцца: Блудэнц, Шрунс і Чагунс. Бліжэйшыя аэрапорты знаходзяцца ў Цюрыху (170 км) і Мюнхэне (230 км).

У гэтай даліне неаднаразова праводзіліся спаборніцтвы Кубку сьвету па фрыстайле і лыжных сноўбордах. У 2015 годзе Даліна была суарганізатарам XII Зімовага алімпійскага фэстывалю моладзі Эўропы.

## Вонкавыя спасылкі
* Інфармацыя аб рэгіёне
* Skionline.pl: Montafon

Катэгорыя:Форарльбэрг
Катэгорыя:Даліны Аўстрыі
Іван Шанько

**Іва́н Шанько́** — былы савецкі маёр (паводле некаторых крыніцаў лейтэнант), палкоўнік (паводле некаторых крыніцаў падпалкоўнік) і камандовец Беларускае народнае партызанкі, забіты падчас перамоваў ў палкоўнікам-дывэрсантам Ліньковым у 1943 року.

## Жыцьцяпіс

### Партызанка
У 1942 годзе на Палесьсі, дзякуючы грамадоўцам, удалося аб’яднаць некалькі дзясяткаў патрыятычных атрадаў і суполак у Беларускую народную партызанку, галоўны штаб якой ачоліў былы савецкі афіцэр Іван Шанько, камандзір аддзелу з Ружаншчыны.

### Забіцьцё
У 1943 Рыгор Лінькоў, пры дапамозе Ўрбановіча, які й не падазраваў пра намеры НКУСаўца, зьявіўся са сваімі дэсантнікамі ў раён разьмяшчэньня штабу палкоўніка Івана Шанька й запрасіў яго на перамовы аб пастаўках савецкае зброі. Шанько на гэтую прапанову пагадзіўся.

Верыў Шанько Лінькову й праз пасярэдніцтва ў перамовах Урбановіча, якога ведалі як былога вучня Віленскае беларускае гімназіі й беларускага патрыёта, хоць і камуніста.

Сустрэча павінная была адбыцца ў Ружанскай пушчы, у лесе, і з кожнага боку, акрамя камандзіра, павінен быў быць яшчэ адзін чалавек. Палкоўнік Іван Шанько зьявіўся на ўмоўленае месца ў суправодзе толькі аднаго ад’ютанта — Мікалая Скрундзя. Лінькоў прыбыў з двума дэсантнікамі, што было парушэньнем папярэдняй умовы. Ён запрапанаваў Шаньку пагаварыць сам на сам, адыйшоўшы ад сваіх людзей на некалькі дзясяткаў мэтраў.

Паводле Якуба Харэўскага, які грунтуецца на словах Скрундзя, Лінькоў бесцырымонна зажадаў, каб Шанько падпарадкаваўся яму, як былы савецкі маёр і падпарадкаваў яму атрады. За гэтае прапанаваў яму пасаду свайго памочніка ў кіраўніцтве партызанскім рухам Палесься, вызначаючы сябе як кіраўніка гэтага руху. Калі Шанько адказаў яму, што ані ён асабіста, ані Беларускі партызанскі рух яму, як высланьніку СССР не падпарадкуецца, Лінькоў выхапіў наган і стрэліў у грудзі палкоўніка Шанька.

Ад’ютант Мікалай Скрундзь быў стэрарызаваны НКУСаўцамі й змушаны прыбыць разам зь імі ў лягер атраду Шанька й абвесьціць, што атаман паляцеў у Маскву на самалёце на перамовы аб зброі, а часовае камандаваньне нібыта перадаў аднаму з падстаўленых Ліньковым НКУСаўцаўцаў. Паводле іншае вэрсіі, сам Лінькоў заявіў, што заменіць палкоўніка Шанька.

## У культуры

* Мастак Алесь Пушкін намаляваў партрэт Івана Шанька разам зь іншымі дзеячамі беларускага супраціву, партрэты якіх выставіў на прыступкі Мастацкага музэю ў Менску на Дзень Незалежнасьці ў 2005 року. Раней, у 2002 годзе, Алесь Пушкін з партрэтамі беларускіх дзеячаў быў затрыманы каля будынку Дома ўраду на плошчы Незалежнасьці.

## Крыніцы


## Вонкавыя спасылкі
* Пра Беларускую Народную Партызанку (БНП)
* Пра БНП
* Пра Беларускую Партызанку
* Артыкулы на эміграцыі
* Мартыралёг удзельнікаў Беларускае Народнае Партызанкі

Катэгорыя:Памерлі ў 1943 годзе
Катэгорыя:Памерлі ў Пружанскім раёне
Катэгорыя:Сябры Беларускай народнай партызанкі
Катэгорыя:Беларускія вайскоўцы
Катэгорыя:Асобы Ружанаў
Даўкшаны

**Даўкша́ны** — вёска ў Вярэнаўскім раёне Гарадзенскай вобласьці. Уваходзіць у склад Пераганцаўскага сельсавету.

Вёска разьмешчаная ў пагранічнай зоне.

## Насельніцтва
* 2009 год — 17 жыхароў

## Крыніцы

Катэгорыя:Пераганцаўскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Вярэнаўскага раёну
Бруна Крайскі

**Бру́на Кра́йскі** (; 22 студзеня 1911 — 29 ліпеня 1990) — аўстрыйскі сацыял-дэмакратычны палітык, які займаў пасаду міністра замежных справаў з 1959 па 1966 гады, а таксама быў канцлерам краіны з 1970 па 1983 гады. Сышоў з пасады калі яму было 72 гады, што зрабіла яго самым старым канцлерам у Аўстрыі з канца Другой сусьветнай вайны. Ягонае 13-гадовае знаходжаньне на пасадзе канцлера было самым доўгім у гісторыі краіны.

## Біяграфія
Нарадзіўся ў Вене ў габрэйскае сям’і. Ягоныя бацькі паходзілі зь местаў, якія сёньня знаходзяцца на тэрыторыі сучаснае Чэхіі. Шакаваны ўзроўнем беднасьці і гвалту ў Аўстрыі ў 1920-я гады, у 15-гадовым узросьце ён далучыўся да моладзевага крыла Сацыялістычнае партыі Аўстрыі (SPÖ). У 1929 годзе паступіў на навучаньне ў Венскі ўнівэрсытэт, дзе, паводле парады Ота Баўэра, вывучаў правазнаўства. У 1931 годзе адмовіўся ад юдэйскае веры і стаў агностыкам. Пасьля таго як сацыялістычны рух быў разгромлены Энгельбэртам Дольфусам, Крайскі сышоў у падпольле. У студзені 1935 годзе быў схоплены паліцыяй, але адпушчаны на волю ў чэрвені 1936 году. Пасьля Аншлюсу здолеў уцячы з Аўстрыі і накіраваўся ў Швэцыю, ратуючыся ад перасьледу нацыстаў. Пасьля сканчэньня Другое сусьветнае вайны вярнуўся ў Аўстрыю ў 1946 годзе, але хутка вярнуўся ў Стакгольм, атрымаўшы працу ў аўстрыйскай амбасадзе ў Швэцыі. У 1951 годзе вярнуўся ў Вену, дзе атрымаў працу ва ўрадзе. У 1956 годзе быў абраны ў аўстрыйскі парлямэнт ад сацыялістаў. У лютым 1967 годзе ачоліў сацыялістычную партыю, а ў сакавіку 1970 году, пасьля таго як сацыялісты атрымалі большасьць на выбарах у парлямэнт, стаў канцлерам краіны. Гэты быў першы канцлер-сацыяліст з 1920 году.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Фундацыя імя Бруна Крайскага.
* Электаральная палітыка ў эру Крайскага.

Катэгорыя:Аўстрыйскія палітыкі
Катэгорыя:Аўстрыйскія дыпляматы
Венская дзяржаўная опэра

**Венская дзяржаўная опэра** () — галоўны опэрны тэатар Вены, які зьявіўся ў 1869 годзе. Першы буйны будынак на Рынгштрасэ ў стылі нэарэнэсансу, які налічвае 1709 месцаў. Будаўніцтва опэрнага тэатру праходзіла з 1861 па 1869 гады, паводле праекту архітэктараў Аўгуста Зыкарда фон Зыкардсбурга і Эдуарда ван дэр Нюля. Працы па будаваньню ажыцьцяўляла будаўнічая кампанія Ёзэфа Глаўкі. Опэрны тэатар быў урачыста адкрыты як Венская прыдворная опэра ў прысутнасьці імпэратара Франца Ёсіфа I і імпэратаркі Лізаветы Баварскай. Сёньняшняе імя тэатар атрымаў пасьля абвяшчэньня Першай Аўстрыйскай рэспублікі ў 1921 годзе.

Чальцы Венскага філярманічнага аркестру набіраюцца з аркестру Венскае дзяржаўнае опэры. Будынак таксама зьяўляецца домам для Венскага дзяржаўнага балета. У ім ладзіцца штогадовы Венскі опэрны баль падчас карнавальнага сэзону.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт


Катэгорыя:Збудаваньні Ёзэфа Глаўкі
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1869 годзе
Бургтэатар

**Бургтэа́тар** () — нацыянальны тэатар у Вене, які месьціцца ў раёне Гофбург. Гэта самы важны нямецкамоўны тэатар і з самых важных тэатраў у сьвеце. Бургтэатар быў адкрыты ў 1741 годзе на загад імпэратаркі Марыі Тэрэзіі. У 1776 годзе тэатар атрымаў назву Нямецкі нацыянальны тэатар. У канцы XVIII у ім адбыліся прэм’еры трох опэраў Вольфганга Амадэя Моцарта, як то *«[[Выкраданьне з сэрыльлё]]»*, *«[[Жаніцьба Фігаро]]»* і *«[[Così fan tutte]]»*. Таксама тут быў прэзэнтаваны ягоны канцэрт для фартэпіяна K. 491. 2 красавіка 1800 году ў тэатры адбылася прэм’ера *«[[Сымфонія №1 (Людвіг ван Бэтговэн)|Сымфонія №1]]»* аўтарства Людвіга ван Бэтговэна.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Афіцыйны сайт.
* [Бургтэатар](https://web.archive.org/web/20201130111259/http://www.earthinpictures.com/world/austria/vienna/burgtheater_(castle_theatre).html). Інфармацыя і фатаздымкі.

Катэгорыя:Тэатры Вены
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1741 годзе
Вена-Швэхат

**Міжнародны аэрапорт «Вена-Швэхат»** () — міжнародны аэрапорт Вены, сталіцы Аўстрыі, разьмешчаны ў горадзе Швэхат, за 18 км на паўднёвы ўсход ад сталіцы Аўстрыі і за 57 км на захад ад Браціславы. Гэта найбуйнейшы аэрапорт краіны, які служыць базай для такіх авіякампаніяў, як то «Аўстрыйскія авіялініі» і Eurowings Europe. Акрамя таго, аэрапорт ёсьць важным хабам для такіх танных авіяперавозчыкаў, як то easyJet Europe, Lauda, Level і Wizz Air. Напрамкі палётаў з аэрапорту пакрываюць густой сеткай эўрапейскіх напрамкі. Таксама зь «Вены-Швэхат» ажыцьцяўляюцца далёкія рэйсы ў Азію, Паўночную Амэрыку і Афрыку. У 2018 годзе ў аэрапорце было абслужана 27 млн пасажыраў, што на 10,8% больш у параўнаньні з 2017 годам.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Афіцыйны сайт.
* Гісторыя інцыдэнтаў у аэрапорце. Aviation Safety Network.

Катэгорыя:Транспарт Вены
Катэгорыя:Аэрапорты Аўстрыі
Карльскірхэ

**Карльскі́рхэ** () — рымска-каталіцкая царква, пабудаваная ў стыле барока. Царква разьмешчаная з паўднёвага боку Карльспляцу ў Вене, Аўстрыя. Лічыцца самай выдатнай царквой у стыле барока ў Вене, а таксама адным з найвялікшых будынкаў гораду. Царква прысьвечаная сьвятому Карлё Барамэо, аднаму зь вялікіх контрарэфарматараў ХVI стагодзьдзя. Разьмешчаны на ўскрайку нутраннага гораду Вены прыблізна за 200 мэтраў ад вуліцы Рынгштрасэ, царква зьмяшчае купал у выглядзе выцягнутага эліпсоіда.

## Гісторыя
У 1713 годзе, праз год пасьля апошняй вялікай эпідэміі чумы, імпэратар Сьвятой Рымскай імпэрыі Карл VI абавязаўся пабудаваць царкву ў гонар затупніка Карлё Барамэо, якога шанавалі як знахара для хворых на чуму. Дзеля будаўніцтва быў абвешчаны архітэктурны конкурс, у якім перамогу атрымаў Ёган Бэрнгард Фішэр фон Эрлях. Будаўніцтва пачалося ў 1716 годзе пад кіраўніцтвам Антона Эргарда Мартынэльлі. Пасьля сьмерці Фішэра ў 1723 годзе ягоны сын Ёсіф Эмануэль Фішэр фон Эрлях скончыў будаўніцтва ў 1737 годзе, выкарыстоўваючы часткова зьмененыя пляны. Першапачаткова царква знаходзілася ў прамым кірунку да Гофбургу і да 1918 году была царквой, якую наведвалі імпэратары.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Афіцыйны сайт.
* Карльскірхэ. Sacred Destinations

Катэгорыя:Касьцёлы Аўстрыі
Катэдра Сьвятога Стэфана

**Катэдра Сьвятога Стэфана** () — катэдральны рымска-каталіцкі касьцёл Венскага арцыбіскупства і рэзыдэнцыя біскупа Вены. Цяперашні раманскі і гатычны від катэдры, які бачыцца сёньня з плошчы Штэфанспляц, у значнай ступені быў пабудаваны з ініцыятывы герцага Рудольфа IV. Катэдра стаіць на руінах двух ранейшых касьцёлаў, першага парафіяльнага касьцёла, асьвечанага ў 1147 годзе. Самы галоўны культавы будынак у Вене, катэдра сьвятога Стэфана была сьведкам шматлікіх важных падзеяў у гісторыі Габсбургаў і Аўстрыі, а рознакаляровая дахоўка сталася адным з самых выбітных сымбаляў гораду.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт.
* Канцэрты ў катэдры. Kunst Kultur.
* Туры па катэдры. Your Friend.

Катэгорыя:Касьцёлы Аўстрыі
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1160 годзе
Венская кавярня

**Венская кавярня** () — тыповая ўстанова Вены, якая згуляла важную ролю ў фармаваньні венскае культуры. З кастрычніка 2011 году «Культура венскай кавярні» занесеная ў сьпіс нематэрыяльнай культурнай спадчыны ЮНЭСКО.

Сацыяльныя практыкі, абрады, элегантнасьць ствараюць вельмі спэцыфічную атмасфэру венскага кавярні. Кавярні прывабліваюць шырокім выбарам кававых напояў, выданьняў міжнародных газэтаў і кандытарскіх вырабаў. Традыцыйна такія ўстановы маюць мармуравыя стальніцы, крэслы *Thonet*, газэтныя сталы і дэталі дызайну інтэр’еру ў стылі гістарызму. Аўстрыйскі пісьменьнік Штэфан Цвайг называў венскія кавярні спэцыяльным інстытутам, фактычна своеасаблівым дэмакратычным клюбам, адкрытым для ўсіх па цане таннага кубачку кавы, дзе кожны госьць можа гадзінамі сядзець, размаўляючы, пішучы, альбо гуляючы ў карты, але, перш за ўсё, чытаючы сьвежыя газэты і часопісы.

У шматлікіх клясычных кавярнях, як то ў Цэнтральнае кавярні і кавярні «Прукель», увечары гучыць фартэпіянавая музыка і праводзяцца такія грамадзкія мерапрыемствы, як то літаратурныя чытаньні. У цёплы час году кліенты часта могуць сядзець на вуліцы ў шанігартэне. Практычна ўсе кавярні прапануюць невялікія стравы, як то каўбасы, а таксама дэсэрты, пірожныя і пірагі, такія як яблычны штрудэль, малочна-крэмавы штрудэль, пуншкрапфэн і лінцкі торт.

У адрозьненьне ад некаторых іншых традыцыйных кавярняў па ўсім сьвеце, лічыцца цалкам нармалёвым, калт кліент гадзінамі застаецца ва ўстанове і чытае розную літаратура ці прадукцыю СМІ. Разам з кавай афіцыянт будзе падаваць абавязковую шклянку халоднае вады з крану, а падчас доўгага знаходжаньня часта прыносіць дадатковую ваду без запыту, паводле ідэі абслугоўваньня госьцяў з узорным пачуцьцём увагі.

У канцы XIX і пачатку XX стагодзьдзяў выбітныя пісьменьнікі таго часу бавілі час у венскіх кавярнях, пранікаючыся асаблівай атмасфэрай, дзе сустракаліся адзін з адным, абменьваліся думкамі і нават пісалі свае творы.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Гісторыя культуры венскае кавярні. Stadt Wien.

Катэгорыя:Культура Вены
Шанігартэн

**Шаніга́ртэн** () —  аўстра-баварскі тэрмін і панятак, які выкарыстоўваецца для адкрытай летняй вэранды пры кавярні альбо рэстарацыі, якую ладзяць на шырокім тратуары альбо ў пешаходнай зоне. Традыцыйны для венскіх кавярняў. У адрозьненьне ад звычайных піўных садоў (), кліенты фактычна разьмяшчаюцца на тэрыторыі дзяржаўнай уласнасьці. Раней гэтая назва выкарыстоўвалася толькі для венскіх кавярняў. З часам выраз стаў папулярным па ўсёй Аўстрыі і выкарыстоўваецца таксама для апісаньня столікаў ля рэстарацыяў і карчмы. Столікі пры кавярні, мацаваныя ва ўнутраным дворыку будынку, называюцца гастгартэнамі.

Шанігартэны ёсьць вельмі прывабнай прапановай для ўладальнікаў установаў, бо яны плацяць муніцыпалітэту толькі абмежаваную гадавую плату ў некалькі эўра за квадратны мэтар. Такім чынам, такія ўстановы, як то крамы марозіва, могуць эфэктыўна памнажаць зону адпачынку на тэрыторыі грамадзкай уласнасьці пры мінімальных выдатках. Акрамя таго, часам даецца дазвол на абсталяваньне шанігартэнаў не на тратуарах, а фактычна, на аўтамабільных дарогах альбо паркоўках, памяншаючы колькасьць даступных месцаў для паркоўкі.

## Вонкавыя спасылкі

* Schanigarten-Leitfaden. Wirtschaftskammer Wien.

Катэгорыя:Зьявіліся ў 1750 годзе
Рынгштрасэ

**Рынгштра́сэ** () — замкнёны па колу грандыёзны бульвар, які служыць колцавай дарогай вакол гістарычнага раёну нутранага гораду Вены. Дарога разьмешчаная на месцах, дзе калісьці стаялі сярэднявечныя гарадзкія ўмацаваньні, уключаючы высокія сьцены і шырокія валы з адкрытым полем, перакрыжаванымі сьцежкамі, якія ляжалі перад імі.

У 1850 годзе венскае прадмесьце Форштэтэ, якое сёньня ёсьць часткай раёнаў II і IX, было ўключанае ў склад гораду, што зрабіла гарадзкія сьцены перашкодай для руху транспарту. У 1857 годзе імпэратар Франц Ёсіф I выдаў дэкрэт, загадаўшы зьнесьці гарадзкія сьцены і равы, якія на той час сталі неэфэктыўнымі ў ахове гораду праз разьвіцьцё тэхнікі і тэхналёгіяў. У сваім дэкрэце ён выклаў дакладныя памеры бульвару, а таксама геаграфічнае становішча і функцыі новых будынкаў. Рынгштрасэ й заплянаваныя будынкі павінны былі стаць вітрынай велічы і славы імпэрыі Габсбургаў. На практычным узроўні будаўніцтва бульвараў у Парыжы францускім імпэратара Напалеонам III выявіла, наколькі эфэктыўным узбуйненьне і павелічэньне памераў вуліцаў ёсьць у барацьбе супраць рэвалюцыйных барыкадаў, адкрываючы іх для ўдараў артылерыі.

У выніку, з 1860-х па 1890-я гады ўздоўж Рынгштрасэ былі ўзьведзеныя шматлікія грамадзкія будынкі ў эклектычным гістарыстычным стылі, які часам называўся «стыль колцавай дарогі» (), выкарыстоўваючы элемэнты архітэктуры клясыкі, готыкі, рэнэсансу і барока.

Праз сваю архітэктурную прыгажосьць і гістарычнасьць Рынгштрасэ быў увесены ў сьпіс сусьветнае спадчыны ЮНЭСКО.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Рынгштрасэ. Мапа і выявы. Vienna Unwrapped.
* Кола Вены. Werbeka.

Катэгорыя:Вуліцы Вены
Адольф Лёоз

**Адольф Франц Карл Віктар Марыя Лёоз** (; 10 сьнежня 1870 — 23 жніўня 1933) — аўстрыйскі архітэктар і ўплывовы эўрапейскі тэарэтык сучаснае архітэктуры. Ягоны нарыс *«[[Арнамэнт і злачыннасьць]]»* прапаноўваў выкарыстоўваць гладкія і выразныя паверхні пры аздабленьні будынкаў у адрозьненьне ад пышных упрыгожваньняў, характэрных для юнгендстылю і прадстаўнікоў школы Ота Вагнэра. Выступаў таксама за больш сучасныя эстэтычныя прынцыпы Венскае сэцэсіі, што яскрайва адбіваецца ў дызайне венскага Лёозгаўса. Лёоз стаў піянэрам сучаснае архітэктуры і зрабіў свой унёсак у тэорыю і крытыку мадэрнізму ў галіне архітэктуры і дызайну і распрацаваў мэтад раўмплян, што літаральна азначае прасторавы плян, мэтад аздабленьня нутраных памяшканьняў. Узор раўмпляну ёсьць Віла Мюлераў у Празе.

Лёоз быў жанаты тройчы, але ўсе шлюбы скончыліся роспустам. Ён пакутаваў на дрэннае самаадчуваньне, уключаючы засмучэньне слыху. У 1928 годзе быў асуджаны на турэмнае зьняволеньне за пэдафільства, гвалтуючы дзяўчынак ад 8 да 10 гадоў, якія паходзілі зь бедных сем’яў. Памёр ва ўзросьце 62 гадоў ў Кальксбургу, што знаходзіцца каля Вены.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Працы Адольфа Лёоза і пра яго. Internet Archive.
* Адольф Лёоз, Вена 1900 і аўстрыйская сучасная архітэктура. Tour My Country.
* Біяграфія Адольфа Лёоза. WOKA Lamps Vienna.

Катэгорыя:Аўстрыйскія архітэктары
Вільгэльм Кінцль

**Вільгэльм Кінцль** (; 17 студзеня 1857 — 3 кастрычніка 1941) — аўстрыйскі кампазытар.

## Біяграфія
Кінцль нарадзіўся ў маленькім аўстрыйскім горадзе Вайцэнкірхэн. Ягоная сям’я пераехала ў сталіцу Штырыі ў горад Грац у 1860 годзе, дзе Вільгэльм вывучаўся гульні на скрыпцы пад кіраўніцтвам Ігнаца Ўлям, фартэпіяна пад кіраўніцтвам Ёгана Бува, а таксама навучаўся кампазытарству ў вучня Фрыдэрыка Шапэна Люі Станіслава Март’е дэ Фантэна. З 1874 году Вільгэльм навучаўся кампазыцыі ў Вільгэльма Маера. Кінцль навучаўся музычнай эстэтыцы ў Эдуарда Гансьліка і гісторыі музыцы ў Фрыдрыха фон Гаўсэгера. Пасьля Кінцль паступіў у музычную кансэрваторыю Праскага ўнівэрсытэта. Потым ён навучаўся ў Ляйпцыскай кансэрваторыі ў 1877 годзе, а потым у Ваймары, дзе ягоным настаўнікам быў Фэрэнц Ліст. Далей Кінцль скончыў дактарантуру ў Венскім унівэрсытэце.

У 1879 годзе Кінцль выправіўся ў тур па Эўропе як піяніст і дырыгент. Ён стаў дырэктарам Нямецкае опэры ў Амстэрдаме ў 1883 годзе, але неўзабаве вярнуўся ў Грац, дзе ў 1886 годзе ўзяў на сябе кіраўніцтва кансэрваторыяй. Перад сэзонам 1890—1891 гадоў Вільгэльм быў запрошаны Бэрнгардам Пальіні ў якасьці капэльмайстра ў Гамбурскі гарадзкі тэатар, але ўжо ў сярэдзіне студзеня быў звольнены праз дрэнныя водгукі. Пазьней працаваў дырыгентам у Мюнхэне.

У 1894 годзе Кінцль напісаў сваю трэцюю і найбольш знакамітую опэру *«[[Der Evangelimann]]»*. У 1897 годзе пэўны посьпех атрымала ягоная опэра *«[[Дон Кіхот (Кінцль)|Дон Кіхот]]»*. У 1917 годзе Кінцль пераехаў у Вену, дзе ў 1919 годзе памерла ягоная першая жонка, і а ў 1921 годзе ён ажаніўся з адной зь лібрэтысткай ягоных опэраў.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Біяграфія Вільгэльма Кінцля. Mahler Foundation.

Катэгорыя:Аўстрыйскія кампазытары
Франц Шальк

**Франц Шальк** (; 27 траўня 1863 — 3 верасьня 1931) — аўстрыйскі кампазытар. З 1918 па 1929 гады займаў пасаду дырэктара Венскай дзяржаўнай опэры, якую займаў сумесна з Рыхардам Штраўсам, які займаў пасаду з 1919 па 1924 гады. Пазьней быў адным з фундатараў Зальцбурскага фэстывалю.

## Біяграфія
Нарадзіўся ў Вене, навучаўся ў кампазытара Антона Брукнэра. З 1900 году ён быў першым капэльмайстрам Венскае прыдворнае опэры (). У 1918 годзе заняў пасаду дырэктара Венскае дзяржаўнае опэры, якая сталася пераемніцай Венскае прыдворнае опэры. З 1919 году падзяляў гэтую пасаду з Рыхардам Штраўсам. Аднак, зь цягам часу напружанасьць у выніку незразумелага падзелу адказнасьці паміж двума кіраўнікамі прывяла да звальненьня Штраўса.

Найбольш вядомы як папулярызатар творчасьці Антона Брукнэра. То бок, у 1894 годзе паставіў прэм’еру *«[[Сымфонія №3 (Брукнэр)|Сымфоніі №5]]»* Брукнэра, але твор зьведаў зьмены, і, як лічыцца, гэтыя зьмены былі зробленыя Шалька без ухвалы Брукнэра. Не зважаючы на тое, што шматлікія крытыкі напалі на Шалька за ягоныя зьмены арыгінальных вэрсіяў многіх найважнейшых сымфоніяў Брукнэра, іншыя прыпісваюць яму папулярызацыю вялікіх твораў, якія ў адваротным выпадку маглі б застацца невядомымі.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Франц Шальк. Aeiou Encyclopedia.
* Творы Шалька. Arkiv Music.

Катэгорыя:Аўстрыйскія кампазытары
Катэгорыя:Аўстрыйскія дырыгенты
Прушкаў

**Прушкаў** () — горад у Польшчы, адміністрацыйны цэнтар Прушкоўскага павету Мазавецкага ваяводзтва. Уваходзіць у Варшаўскую аглямэрацыю.

## Гісторыя
Першыя згадкі датуюцца пачаткам XV ст. У рукапісе Мазавецкай мэтрыкі часоў Януша Мазавецкага можна прачытаць пра рыцара з "*de Praskow*".

Увод варшаўска-венскай чыгункі ў XIX ст. станоўча паўплываў на разьвіцьцё гораду. Падчас Студзеньскага паўстаньня ў ноч з 1 на 2 лістапада 1864 г. дзьве паўстанцкія эскадры пачалі штурм расейскіх вайсковых пастоў, разьмешчаных на чыгуначных станцыях у Прушкаве і Гродзіску-Мазавецкім.

У 1889 г. была створана фабрыка для ліцьця жалеза.

У 1923 г. быў заснаваны спартовы клюб *Znicz Pruszków**.*

У 1927 г. былі запушчаны электрычныя цягнікі. Уведзена ў эксплюатацыю муніцыпальная электрастанцыя, адбылася рэканструкцыя чыгункі, а фабрыка была пераўтворана ў станкавы завод. У зьвязку з эканамічнай крызай, у 1931 г. пачалася вялікая хваля працоўных забастовак.

Падчас Варшаўскага паўстаньня, у жніўні 1944 г. нямецкія акупанты арганізавалі транзытны лягер для жыхароў Варшавы і навакольля, вядомы як *Durchgangslager 121* (Dulag 121), на закрытым заводзе па рамонце цягнікоў у Прушкаве. Празь лягер прайшло ад 390 000 да 410 000 чалавек. Гэтыя падзеі адлюстраваныя ў музэі Дулаг 121, адкрытым у 2010 годзе.

## Насельніцтва
* 1939 — 28 000
* 1946 — 25 096 
* 1950 — 27 583 
* 1955 — 34 411
* 1960 — 38 016 
* 1961 — 37 000
* 1962 — 37 200
* 1963 — 37 700
* 1964 — 38 600
* 1965 — 39 185
* 1966 — 39 200
* 1967 — 43 000
* 1968 — 43 300
* 1969 — 43 500
* 1970 — 43 366 
* 1971 — 43 503
* 1972 — 44 500
* 1973 — 45 400
* 1974 — 46 371
* 1975 — 47 217
* 1976 — 47 800
* 1977 — 47 900
* 1978 — 48 500 
* 1979 — 49 000
* 1980 — 49 343
* 1981 — 50 293
* 1982 — 50 862
* 1983 — 52 076
* 1984 — 52 641
* 1985 — 52 902
* 1986 — 53 202
* 1987 — 53 711
* 1988 — 52 578 
* 1989 — 52 908
* 1990 — 53 652
* 1991 — 53 242
* 1992 — 52 944
* 1993 — 53 503
* 1994 — 53 031
* 1995 — 52 942
* 1996 — 53 054
* 1997 — 53 314
* 1998 — 53 336
* 1999 — 53 295
* 2000 — 53 427
* 2001 — 53 605
* 2002 — 54 615 
* 2003 — 54 727
* 2004 — 54 968
* 2005 — 55 244
* 2006 — 55 371
* 2007 — 55 621
* 2008 — 55 971
* 2009 — 56 515
* 2010 — 56 929
* 2011 — 58 494 
* 2012 — 59 025
* 2016 — 60 866
* 2017 — 61 237

## Адметныя мясціны
* Касьцёл сьв. Казімера
* Гарадзкі парк
* Музэй Дулаг-121
* Музэй старажытнай мазавецкай мэталюргіі імя С. Вуды.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт
* Футбольны клюб Зьніч Прушкаў


Катэгорыя:Прушкоўскі павет
Ёргас Амэрыканас

**Ёргас Амэрыканас** (, 21 сьнежня 1942, Нікея — 7 кастрычніка 2013) — грэцкі баскетбаліст на пазыцыі атакуючага абаронцы, па сканчэньні кар’еры баскетбольны трэнэр. Меў мянушку **Global**, альбо **Worldwide**. У гонар вялікага ўкладу ў клюб, за ім назаўжды быў замацаваны яго №10 у клюбе AEK.

## Жыцьцяпіс
Пачаў гуляць у баскетбол за маладзёжны клюб HAN Nikaias (YMCA). Пасьля перайшоў у грэцкі клюб AEK, дзе стаў адным з лепшых гульцоў у гісторыі клюбу. З АЕК ён выйграў 6 чэмпіянатаў Грэцкай лігі (1963, 1964, 1965, 1966, 1968 і 1970).

Ён таксама вывеў каманду ў фінал Кубку эўрапейскіх чэмпіёнаў у сэзоне 1965-66. Прызнаваўся галоўным бамбардзірам грэцкай лігі двойчы на працягу сваёй кар’еры (1965 , 1968).

### Гульні за зборную
Гуляў за мужчынскую зборнай Грэцыі па баскетболе. У 68 гульнях набраў 1,076 балы, у сярэднім 15,8 балы за гульню. Ён гуляў у FIBA EuroBasket 1961 і FIBA EuroBasket 1965, зьяўляючыся вядучым бамбардзірам Грэцыі ў абодвух турнірах, набраўшы ў сярэднім 15,5 бала і 17,4 бала за гульню.

Ён таксама гуляў на Міжземнаморскіх гульнях 1967 году, 4 балканскіх чэмпіянатах (1962, 1964, 1967, 1969) і перадлімпійскім турніры 1960 году.

## Крыніцы

Катэгорыя:Грэцкія баскетбалісты
Ганна фон Мільдэнбург

**Ганна фон Мільдэнбург** (; 29 лістапада 1872 — 27 студзеня 1947) — вядомая аўстрыйская эпорная сьпявачка з голасам тыпу сапрана. Пасьля шлюбу ў 1909 годзе вядомая як Ганна Бах-Мільдэнбург, яна была пратэжэ кампазытара і дырыгента Густава Малера за часам ягонага ачоленьня Гамбурскай дзяржаўнай опэры. У 1898 годзе Малер уладкаваў як у Венскую дзяржаўную опэру, дзе яна зарэкамэндавала сябе як адна зь вялікіх зорак.

## Біяграфія
Ганна фон Мільдэнбург нарадзілася ў Вене, сталіцы Аўстрыі. Яна навучалася сьпевам у Розы Пап’е і Ёганэсы Рэс ў кансэрваторыі ў Вене, а потым прыватна брала заняткі ў Козымы Вагнэр і Малера. У яе была сувязь з апошняй, якая доўжылася да 1897 году.

Мільдэнбург дэбютавала ў 1895 годзе ў Гамбургу, выконваючы ролю Брунгільды ў цыкле опэраў *«[[Колца нібэлюнгаў]]»*, якую зладзіў Малер. Затым, у 1897 годзе, яна выканала ролю Кундры ў опэры *«[[Парсыфаль]]»* на Байроцкім фэстывалі, а таксама выканала частку мэцца-сапрана Артруды ў пастаноўцы *«Лёгэнгрын»*. Козыма Вагнэр, удава выбітнага кампазытара, стала ейнай настаўніцай у Байройце. Мільдэнбург пачала выконваць усе асноўныя вагнэраўскія сапранавыя партыі на фэстывалі да пачатку Першае сусьветнае вайны ў 1914 годзе.

Упершыню яна прасьпявала ў Венскае прыдворнае опэры 8 ​​сьнежня 1897 году, калі выканала ролю Брунгільды ў *«Die Walküre»*, якую зладзіў Ганс Рыхтэр. Малер прапанаваў сьпявачцы кантракт, і неўзабаве яе чакаў велізарны посьпех. Толькі ў першым сэзоне яна зарабіла 14 тысячаў гульдаў, што на цэны 2008 году складала каля 112 тысячаў эўра. Яна выступіла ў Венскай дзяржаўнай опэры да 1917 году, а потым зноўку вярнулася ў гэты тэатар у 1919—1920 гадох. Сярод ейных самых вядомых спэктакляў у гэты пэрыяд былі роля Ізольды ў вядомай пастаноўцы *«[[Трыстан і Ізольда]]»*, якая ладзілася Малерам.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Ганна фон Мільдэнбург. The Listeners' Club.

Катэгорыя:Аўстрыйскія опэрныя сьпевакі і сьпявачкі
Яблычны штрудэль

**Я́блычны штру́дэль** (; ) — традыцыйны венскі штрудэль, папулярны выпек ў Аўстрыі, Паўночнай Італіі і шматлікіх іншых краінах Эўропы, якія калісьці складалі Аўстра-Вугорскую імпэрыю.

## Гісторыя

Самы старажытны рэцэпт штрудэляў паходзіць з 1697 году. Гэта рукапісны рэцэпт, які разьмешчаны ў гарадзкой бібліятэцы венскае ратушы. Зьяўляючыся салодкім альбо пікантным печывам з слаістага цеста і начыньнем ўнутры, штрудэль набыў папулярнасьць у XVIII стагодзьдзі дзякуючы імпэрыі Габсбургаў. Аўстрыйская кухня сфармавалася і паўплывала на кухні розных народаў на працягу многіх стагодзьдзяў праз пашырэньне Аўстрыйскае імпэрыі. Штрудэль зьвязаны з выпекам пахлавы Асманскае імпэрыі, якая зьявілася ў Аўстрыі з турэцкае кухні праз вугорскую кухню.

Штрудэль асацыюецца з аўстрыйскай кухняй, але таксама зьяўляецца традыцыйным выпекам ва ўсёй вобласьці, якая раней належала Аўстра-Вугорскай імпэрыі. У гэтых краінах яблычны штрудэль зьяўляецца найбольш шырока вядомым тыпам штрудэляў. Яблычны штрудэль лічыцца нацыянальнай стравай Аўстрыі і стаіць у адным шэрагу зь венскім шніцэлем і тафэльшпіцам.

## Апісаньне
Яблычны штрудэль складаецца з выцяжнога цеста зь яблычным начыньнем унутры. Начыньне робіцца зь цёртых прыгатаваных яблыкаў, цукру, карыцы, разынак і хлебных крошак. Дзеля прыгатаваньня штрудэля выкарыстоўваюць прэснае цеста. Цеста паводле клясычнага рэцэпту складаецца з мукі, масла (або сьметанковага масла) і солі, аднак існуе шмат розных іншых варыяцыяў цеста. Цеста для прыгатаваньне штрудэляў ёсьць тонкім і эластычным, яно складаецца з мноства тонкіх слаёў. Традыцыйная падрыхтоўка такога цеста ёсьць складаным працэсам. У традыцыйным венскім штрудэлі начыньне размяркоўваецца па 3/4 цеста, якой потым скручваецца такім чынам, каб начыньне знаходзілася ўнутры.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Яблычны штрудэль. All Recipes.
* Яблычны штрудэль. Food Network.

Катэгорыя:Аўстрыйская кухня
Катэгорыя:Стравы зь яблыкаў
Катэгорыя:Чэская кухня
Катэгорыя:Харвацкая кухня
Катэгорыя:Італьянская кухня
Катэгорыя:Славенская кухня
Катэгорыя:Вугорская кухня
Пэдыятрыя

**Пэдыятры́я** (ад  — дзіця і  — лячэньне) — разьдзел мэдыцыны, які займаецца вывучэньнем асаблівасьцяў фізіялёгіі дзіцяці, паталёгій, таксама дыягностыкай, прафіляктыкай, лячэньнем захворваньняў, уласьцівых дзецям.

Асобым разьдзелам пэдыятрыі зьяўляецца нэанаталёгія — навука, якая вывучае немаўлят і нованароджаных.

## Літаратура
* Большая российская энциклопедия : [у 35 т.] / гл. рэд. Ю. С. Асіпцоў. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017.
* Шабалов Н. П. Детские болезни: Учебник для вузов. В двух томах. — 3-е выд., перапрац. і дап. — СПб : Издательский дом «Питер», 2012. — Т. 1. — 928 с. — ISBN 978-5-459-00726-8.
Чахі (Вярэнаўскі раён)

**Чахі́** — вёска ў Вярэнаўскім раёне Гарадзенскай вобласьці. Уваходзіць у склад Пераганцаўскага сельсавету.

Вёска разьмешчаная ў пагранічнай зоне.

## Насельніцтва
* 2009 год — 4 жыхары

## Крыніцы

Катэгорыя:Пераганцаўскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Вярэнаўскага раёну
Ягелы

**Яге́лы** — вёска ў Беларусі, каля вытоку ракі Наўянкі. Уваходзяць у склад Пераганцаўскага сельсавету Вярэнаўскага раёну Гарадзенскай вобласьці. Разьмяшчаюцца ў пагранічнай зоне.

## Назва

Агела (Agelo, Agella) — імя германскага паходжаньня.

## Насельніцтва
* 2009 год — 8 жыхароў

## Крыніцы

Катэгорыя:Пераганцаўскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Вярэнаўскага раёну
Пераганцы

**Пераганцы** — вёска ў Вярэнаўскім раёне Гарадзенскай вобласьці. Цэнтар Пераганцаўскага сельсавету.

Знаходзіцца за 10 км у напрамку на паўднёвы ўсход ад мястэчка Вярэнаў, за 143 км ад Горадні, за 19 км ад чыгуначнай станцыі Бастуны.

## Насельніцтва
* 2000 год — 398 жыхароў, 130 двароў
* 2009 год — 346 жыхароў

## Крыніцы

Катэгорыя:Пераганцаўскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Вярэнаўскага раёну
Малыя Германішкі

**Малы́я Германі́шкі** — хутар у Беларусі, каля ракі Жыжмы. Уваходзяць у склад Пераганцаўскага сельсавету Вярэнаўскага раёну Гарадзенскай вобласьці. 

## Назва

Тапонім Германішкі — як і тапонімы Гадуцішкі і Ганусішкі — традыцыйна пісаўся празь неўласьцівае для летувіскай мовы Г (H). Ён утварыўся ад пашыранага германскага імя Герман або сугучнага прозьвішча.

Яшчэ этнограф і мовазнаўца Яўхім Карскі зьвяртаў увагу на тое, што ў латыскай Курляндыі, «*большасьць [[Беларуская мова|беларускіх]] населеных месцаў заканчваюцца на -ішкі*», пазьней у рэчышчы палітыкі летувізацыі падобныя тапонімы на -ішкі азначылі як «гістарычна балтыйскія» і нават «тыпова летувіскія». Тым часам менскі дасьледнік Алёхна Дайліда зазначае, што «*ва [[Усходнегерманскія мовы|ўсходнегерманскіх мовах]] быў пашыраны суфікс -isk-: такім парадкам, так менаваная «лінія Сафарэвіча» (мяжа перавагі паселішчаў з назовамі на -ішкі ў Панямоньні) не абавязкова зьнітаваная з балтамі*».

## Гісторыя
Да 11 студзеня 1966 году хутар уваходзіў у склад Пажыжмаўскага сельсавету, да 11 лютага 1972 году — у склад Тракельскага сельсавету.

## Насельніцтва
* 2009 год — 1 чалавек

## Крыніцы

Катэгорыя:Пераганцаўскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Вярэнаўскага раёну
Андруны

**Андру́ны** — хутар у Вярэнаўскім раёне Гарадзенскай вобласьці. Уваходзіць у склад Пераганцаўскага сельсавету.

Хутар разьмешчаны ў пагранічнай зоне.

## Насельніцтва
* 1999 год — 1 жыхар
* 2009 год — 0 жыхароў

## Крыніцы

Катэгорыя:Пераганцаўскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Вярэнаўскага раёну
Второй альбом

***Второй альбом*** () — другі поўнафарматны альбом украінскага расейскамоўнага рэпэра на імя ЯрмаК, выдадзены ў 2013 годзе. Як запрошаныя музыкі ўдзел у запісе прымалі Фир ды Бардак.

Альбом зьявіўся ў сусьветнай сетцы 17 верасьня 2013 року, а ягоная прэзэнтацыя ў live-варыянце адбылася 30 лістапада таго ж року ў кіеўскім клюбе «Forsage».

## Сьпіс кампазыцыяў

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* 

Катэгорыя:Альбомы Yarmak
ЯсЮТуба

***ЯсЮТуба*** ()&nbsp;— першы поўнафарматны альбом украінскага расейскамоўнага рэпэра на імя ЯрмаК, выдадзены ў 2012 годзе лэйблам LineProduction. Як запрошаныя музыкі ўдзел у запісе прымалі Lexter ды Марыя Сабко.

Альбом зьявіўся ў сусьветнай сетцы напачатку кастрычніка 2012 року, а ягоная прэзэнтацыя ў live-варыянце адбылася 26 кастрычніка таго ж року ў кіеўскім клюбе «Crystal Hall». На 7 песьняў з альбому былі зьнятыя відэакліпы («ЯсЮТуба», «Пидарасия», «Маленькие города», «Жара», «Money Ca$h», «Сердце пацана», «Мне не нравится»).

## Сьпіс кампазыцыяў

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* 

Катэгорыя:Альбомы Yarmak
Чабаны (гарадзкі пасёлак)

**Чабаны** () — мястэчка ў Кіеўскай вобласьці Ўкраіны. Плошча 11,20 км². Насельніцтва 3&nbsp;700 чал.

## Вонкавыя спасылкі
* Інтернет-сторінка «Чабани Онлайн»
* Громадське об'єднання «Фонд розвитку місцевих громад»

Катэгорыя:Населеныя пункты Кіеўскай вобласьці
Абаянскі раён

**Абаянскі раён** () — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка на поўначы Курскай вобласьці Расеі. Адміністрацыйны цэнтар — горад Абаянь.
## Геаграфія
Абаянскі раён мяжуе зь Медвенскім, Прысьценскім, Бальшасалдацкім, і Бялоўскім раёнамі, а таксама зь Белгародзкай вобласьцю. Плошча раёну складае 1026,50 км².

## Крыніцы
Тымфі

**Ты́мфі** () — гара ў Грэцыі.

Знаходзіцца ў заходняй часцы краіны, у прэфэктуры Яніна. Шостая па вышыні вяршыня ў Грэцыі. Мае ты піка: самы высокі пік Гаміла () вышынёй 2497 мэтраў над узроўнем мора, Гура () 2467 мэтраў і Астрака () 2432 мэтры. Яе даўжыня складае прыкладна ад 20 да 25 кілямэтраў з усходу на захад, а шырыня каля 15 кілямэтраў з поўначы на поўдзень.

На схіле гары разьмешчана адно з азёраў альпійскага тыпу Дракалімні.
## Краявіды
### Панарама

### Галерэя

выява:Τύμφη.jpg
выява:Τύμφη 1.jpg
выява:Τύμφη 2.jpg
выява:Τύμφη 7.jpg
выява:Τύμφη 10.jpg
выява:Τύμφη 16.jpg
выява:Gamilla Peak.jpg
выява:Stone bridge at Mt Gamila - Tymfi.jpg
выява:Τύμφη 19.jpg
выява:Τύμφη mount 11.jpg
выява:Τύμφη mount 15.jpg
выява:Τύμφη mount 17.jpg
выява:Τύμφη mount 8.jpg
выява:Τύμφη mount 9.jpg
выява:Τύμφη mount 14.jpg
выява:ΤΥΜΦΗ1.jpg
выява:ΤΥΜΦΗ2.jpg
выява:ΤΥΜΦΗ4.jpg


## Вонкавыя спасылкі
* Мапа гары ад Грэцкай нацыянальнай турыстычнай арганізацыі
*  Флёра грэцкіх гор

Катэгорыя:Горы Грэцыі
Казакоўшчынскі сельсавет

**Казако́ўшчынскі сельсавет** — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Радунскага раёну Гараденскай вобласьці. Цэнтар — вёска Казакоўшчына.

Утвораны 12 кастрычніка 1940 году ў складзе Радунскага раёну Баранавіцкай вобласьці БССР. З 20 верасьня 1944 году ў складзе Гарадзенскай вобласьці.

2 сьнежня 1961 году скасаваны, тэрыторыя далучана да Радунскага пассавету.

## Крыніцы

## Літаратура
* Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987.

Катэгорыя:Былыя сельсаветы Радунскага раёну
Катэгорыя:Сельсаветы, створаныя ў 1940 годзе
Катэгорыя:Сельсаветы, скасаваныя ў 1961 годзе
Ятаўты (Вярэнаўскі раён)

**Я́таўты** (таксама — *Ятаўты́*) — вёска ў Беларусі, каля ракі Дзітвы. Уваходзяць у склад Радунскага сельсавету Вярэнаўскага раёну Гарадзенскай вобласьці.

## Назва

Паводле францускага лінгвіста-германіста Раймонда Шмітляйна, які на падставе шматгадовых дасьледаваньняў прыйшоў да высноваў пра германскае паходжаньне літоўскіх уласных імёнаў, імя Ятаўт адпавядае старажытнаму германскаму імю Odald.

Паводле менскага дасьледніка Алёхны Дайліды, які разьвівае германскую (перадусім усходнегерманскую) этымалёгію імёнаў літоўскіх князёў і баяраў, імя Ятаўт складаецца з фармантаў -ят- (-ют-), які паходзіць ад гоцкага iuþa, старагерманскага joþ 'дзіцё, народзінец, нашчадак', і -таўт- , які паходзіць ад гоцкага theuda 'род, народ'. Такім парадкам, імя Ятаўт азначае «нашчадак роду». У гістарычным германскім арэале адзначалася імя Jotaldus (Jutoldus, Judoldus).

## Насельніцтва
* 2009 год — 3 чалавекі

## Крыніцы

Катэгорыя:Радунскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Вярэнаўскага раёну
Салішкі

**Салі́шкі** — вёска ў Беларусі, каля ракі Дзітвы. Уваходзяць у склад Радунскага сельсавету Вярэнаўскага раёну Гарадзенскай вобласьці. Знаходзяцца ў пагранічнай зоне.

## Назва

Салва, Сала або Села (Salvo, Sallo, Salo, Selo) — імя германскага паходжаньня.

Яшчэ этнограф і мовазнаўца Яўхім Карскі зьвяртаў увагу на тое, што ў латыскай Курляндыі «*большасьць [[Беларуская мова|беларускіх]] населеных месцаў заканчваюцца на -ішкі*», пазьней у рэчышчы палітыкі летувізацыі падобныя тапонімы на -ішкі азначылі як «гістарычна балтыйскія» й нават «тыпова летувіскія». Тым часам менскі дасьледнік Алёхна Дайліда зазначае, што «*ва [[Усходнегерманскія мовы|ўсходнегерманскіх мовах]] быў пашыраны суфікс -isk-: такім парадкам, так менаваная „лінія Сафарэвіча“ (мяжа перавагі паселішчаў з назовамі на -ішкі ў Панямоньні) не абавязкова зьнітаваная з балтамі*».
## Насельніцтва
* 2009 год — 81 чалавек.

## Крыніцы

Катэгорыя:Радунскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Вярэнаўскага раёну
Катэрына Сакелярапулю

**Катэрына Сакелярапулю** (, , Салёнікі, Грэцыя) — грэцкая палітыкіня, 13-ы прэзыдэнтка Грэцыі ў 2020—2025 гадох.

## Жыцьцяпіс
Вывучала права на юрыдычным факультэце Атэнскага нацыянальнага ўнівэрсытэту ім. Каппдзістрыі і скончыла асьпірантуру па канстытуцыйным і адміністратыўным праве ва Ўнівэрсытэце Пантэон-Асас у Парыжы. У 1982 годзе была прынятая ў Дзяржаўную раду дакладчыцай.

У кастрычніку 2015 году прызначана віцэ-прэзыдэнткай Дзяржаўнай рады, а ў кастрычніку 2018 году яе аднагалосна абралі прэзыдэнткай Дзяржаўнай рады.

22 студзеня 2020 году «падзелены» парлямэнт Грэцыі, прадэманстраваўшы «незвычайную аднадушнасьць» і абраў (261 дэпутат «за», «супраць» — 0) яе прэзыдэнткай Грэцыі. Такім чынам, упершыню Прэзыдэнтам Грэцкай Рэспублікі была прызначаная жанчына.

## Крыніцы

Катэгорыя:Прэзыдэнты Грэцыі
Катэгорыя:Прэзыдэнты Дзяржаўнай рады Грэцыі
Пусявары

**Пуся́вары** — вёска ў Вярэнаўскім раёне Гарадзенскай вобласьці. Уваходзіць у склад Радунскага сельсавету.

Вёска разьмешчаная ў пагранічнай зоне.

## Насельніцтва
* 2009 год — 83 жыхары

## Крыніцы

Катэгорыя:Радунскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Вярэнаўскага раёну
Гляваха

**Гляваха** () — мястэчка ў Кіеўскай вобласьці Ўкраіны. Плошча 9,61 км². Насельніцтва 8850 чал.

## Вонкавыя спасылкі
* Сайт: пгт. Глеваха
* Офіційний сайт Глевахівської селищної ради
* Облікова картка
* Кліп гурту «Вперше чую», «Дівчина Натаха з міста Глеваха»

Катэгорыя:Населеныя пункты Кіеўскай вобласьці
Астэрусія

**Астэру́сія** () ці **Ко́фінас** () — нізкія горы ў Грэцыі на Крыце на поўнач ад раўніны Месара на ўзьбярэжжы Лібійскага мора, на ўсход ад вёскі Матала ў пэрыфэрыйнай адзінцы Іракліён. Самы высокі пік мае вышыню 1231 мэтраў і называецца Кофінас. Горы ўваходзяць у сэтку «Натура 2000», як экалягічна і археалягічна значныя. У гарах можна сустрэць барадача, белагаловага сіпа, беркута.

## Крыніцы

Катэгорыя:Горы Грэцыі
Катэгорыя:Горы Крыту