Вільня

**Ві́льня** () — сталіца і найбольшае места Летувы, на рацэ Вяльлі пры ўтоку ў яе ракі Вільні. Адміністрацыйны цэнтар Віленскага павету. Плошча 392 км². Насельніцтва на 2018 год — 547 328 чалавек. Знаходзіцца за 33 км ад беларуска-летувіскай граніцы. Вузел чыгунак (5 кірункаў) і аўтамабільных дарог. Аэрапорт.

Вільня — другая (пасьля Наваградку) сталіца Вялікага Княства Літоўскага, цэнтар гістарычнага рэгіёну, на этнічнай тэрыторыі беларусаў. Даўняя сталіца беларусаў, якая мае вялізнае значэньне ў беларускай гісторыі і культуры. Скарбніца помнікаў архітэктуры самабытнага ў кантэксьце агульнаэўрапейскага мастацтва стылю віленскага барока. Тут захаваўся комплекс Старога Места, улучаны ў Сьпіс сусьветнай спадчыны ЮНЭСКО. Дзее найстарэйшы ў Беларусі і Летуве ўнівэрсытэт. У наш час палітычны, эканамічны, сацыяльны, культурны і навуковы цэнтар Летувы.

## Назва

Тапонім Вільня ўтварыўся паводле славянскай традыцыі ад назвы ракі Вільні, левага прытоку Вяльлі, што мае аналёгіі зь іншымі старажытнымі гарадамі на этнічнай тэрыторыі беларусаў. Сваім парадкам, гідронім Вільня таксама мае славянскае паходжаньне. Магчыма, ад беларускага дыялектавага слова вільня 'улукаткі, крутня, месца, дзе трэба круціцца, віляць на абмежаванай тэрыторыі' (напрыклад, ісьці па балотных купінах ды іншым); 'віляньне'. Пад уладай Савецкай Расеі ў рэчышчы палітыкі летувізацыі расейскі лінгвіст-балтыст Уладзімер Тапароў (вучань Алега Трубачова) зьвязваў назву ракі з сугучнымі летувіскімі словамі vilnis 'хваля', vieloti 'зьвівацца', vėlė 'душа памерлага', Velinas 'валадар царства памерлых' (пазьней — 'чорт'). Некаторыя летувіскія дасьледнікі таксама зьвязваюць гідронім зь vilnis, аднак географ Вадзім Жучкевіч зьвяртае ўвагу на тое, што гэтая водная назва ня мела б ніякага сэнсу. Пагатоў такога значэньня ня мае ніводная водная назва ні на адной зь вядомых моваў. Разам з тым, паводле мовазнаўцы Вінцука Вячоркі, гіпатэтычны балтыйскі субстратавы фон беларускай мовы не адкідае магчымасьці балтыйскага паходжаньня гідроніму.

Паводле францускага лінгвіста-германіста Раймонда Шмітляйна, які на падставе шматгадовых дасьледаваньняў прыйшоў да высноваў пра германскае паходжаньне літоўскіх уласных імёнаў, назва Вільні ўтварылася ад гоцкага імя Williniu або Wilennus (на гістарычнай Рэччычыне існуе вёска Віленка, у 1901 годзе на гістарычнай Старадубшчыне існаваў хутар Віленскі, у 1905 годзе ў Гедройцкай воласьці існавалі засьценак Вільна-Вільнішкі, фальварак і засьценак Вільнішкі, а ў Немянчынскай воласьці — вёска і засьценак Вільнішкі, у 1906 годзе існавала вёска Вільна ў Невельскім павеце Віцебскай губэрні,
у 1910 годзе існавала сядзіба Вілень у Быхаўскім павеце, а таксама вёска і два фальваркі з назвай Вельня ў Амсьціслаўскім павеце Магілёўскай губэрні). Паходжаньне назвы места і ракі Вільні ад асабовага імя князя Віла (Вілія) сьцьвярджаў яшчэ гісторык Ян Длугаш.

У старажытных пісьмовых крыніцах места ўпамінаецца пад назвай *Вільня* (*Vilnia* або *Vilna*, напрыклад, у лістах вялікага князя Гедзіміна 1323 году «*in civitate nostra regia *'Vilnia**''»). Варта зазначыць, што ў старабеларускіх тэкстах з XV ст. суіснавалі формы ''Вильня'' / ''у Вильни'' і ''Вильна'' / ''у Вильне'' (што параўнальна з ''Горадна'' — ''[[Горадня]]'' і ''[[Коўна]]'' — ''Коўня''), але паступова запанавала форма ''Вильня''. Форму ''Vilnius'' [[летувіская мова|па-жамойцку]] пачалі ўжываць прыкладна з XVII ст. ([[Мікалоюс Даўкша|М. Даўкша]] ў «Пастыле» 1600 году). Летувіскі тапаніміст [[Аляксандрас Ванагас]] мяркуе, што гэтая форма ўзьнікла пад уплывам польскай назвы ''Wilno'' (у летувіскай мове няма назоўнікаў ніякага роду, у пазычаньнях ён зьмяняецца на мужчынскі). Сваім парадкам, польскае ''Wilno'' утварылася ад старабеларускага варыянту ''Вільна''. Тым часам першаснай і найбольш старажытнай назвай места ў жамойцкіх (летувіскіх) гаворках ёсьць ''Vilnia'', на што зьвяртае ўвагу А. Ванагас і што пацьвярджаецца сучаснай [[латыская мова|латыскай]] назвай — ''Viļņa''.

З другой паловы XIX ст., па здушэньні [[Паўстаньне 1863—1864 гадоў|нацыянальна-вызвольнага паўстаньне 1863—1864 гадоў]] улады [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]] пачалі надаваць вялікае значэньне напісаньню назвы места: форма ''Вильна'' лічылася расейскай, ''Вильно'' () — польскай. Цяперашнюю расейскую форму ''Вильнюс'' упершыню ўжылі ў 1940 годзе, калі ўлады СССР перадалі места Летуве, у гэты ж час у [[наркамаўка|наркамаўцы]] ўсьлед за расейскай мовай пачалі прымусова ўжываць штучную форму ''Вільнюс'' замест традыцыйнай беларускай ''Вільні''.

Традыцыйная гістарычная назва ''Вільня'' шырока ўжываецца ў беларускіх народных прыказках, прымаўках і фразэмах: «''Не за дзень Вільня станавілася''» (варыянты: «''Не адразу Вільню пабудавалі''», «''Вільня не адразу збудавалася''»), «''Рабі пільна (пільня) — і тут будзе Вільня''» (варыянт: «''Рабі пільна — і будзе Вільня!''»), «''Круці жорны пільна, то й тут будзе Вільня''», «''Язык Вільні дапытае''», «''Языком у Вільні, а галавою за печчу''», «''За рубель жабу ў Вільню пагоніць''». Увогуле, вобраз Вільні пад традыцыйная гістарычнай назвай займае важнае месца ў беларускім фальклёры і літаратуры ([[Якуб Колас]], [[Уладзімер Жылка]] ды іншыя).



== Гісторыя ==


=== Раньнія часы ===
Згодна з археалягічнымі дасьледаваньнямі, у XI—XII стагодзьдзях каля падэшвы [[Замкавая гара (Вільня)|Замкавай гары]] існаваў [[замак|горад]], заснаваны [[крывічы|крывічамі]] ў сутоцы рэк, які паводле славянскай традыцыі атрымаў назву ад меншай ракі Вільні. Не пазьней за другую палову XII ст. ён стаў сталіцаю [[Віленскае княства|ўдзельнага княства]] [[Полацкае княства|Полацкай зямлі]]. У ім валадарылі прадстаўнікі полацкай княскай дынастыі: у 1070 годзе — [[Расьціслаў Рагвалодавіч]], а па 1129 годзе — ягоныя сыны.

Ад пачатку паселішча разьмяшчалася на Крывой (Лысай) гары, што дала яму назву Крывы горад (Крывы замак). Крывы горад упамінаецца ў гістарычных крыніцах яшчэ ў XIV ст. Нямецкія хронікі называюць Крывы горад таксама «горадам [[Русіны|Русінскім]]» («civitas Ruthenica»). Пад аховай Крывога гораду на левым беразе ракі Вільні і вакол Крывой гары, на якой пазьней узьнік Верхні замак, утварылася паселішча. Археолягі выявілі тут культурны пляст таўшчынёй каля 8 мэтраў, ніжні ярус якога датуецца XIII стагодзьдзем.

Некаторыя дасьледнікі бачаць ў рэштках мураваных пабудовах на паўднёвы захад ад Замкавай гары паганскае капішча і катэдральны касьцёл і датуюць іх XIII стагодзьдзем, што аднак патрабуе дадатковых аргумэнтаў. Згодна з паданьнем, занатаваным у некаторых гістарычных крыніцах, яшчэ да таго, як Вільня стала [[замак|горадам]], на яе месцы, паводле паганскага звычаю, спальвалі князёў і баяраў. Гэты звычай нібы заснаваў мітычны князь [[Сьвятарог]] (Сьвінтарог, Швінтарог), які папрасіў свайго сына [[Скірмунты|Скірманта]] спаліць цела па сваёй сьмерці. Некаторыя дасьледнікі мяркуюць, што тут, сапраўды, спальвалі целы тагачаснай пляменнай арыстакратыі, што лічыцца сьведчаньнем працэсаў цэнтралізацыі. На думку [[Уладзімер Тапароў|Ўладзімера Тапарова]], Сьвятарогам ад пачатку называлі месца, дзе спальвалі целы, а потым у працэсе міталягізацыі назва месца ўвасобілася ў імя князя.

У 1264 годзе Віленскае княства далучылася да Вялікага Княства Літоўскага.

<gallery caption="Старая графіка Вільні" widths="150" heights="150" class="center">
Vilnia. Вільня (1370-90).jpg|Фрагмэнт мапы, 
Vilnia. Вільня (T. Makoŭski, 1600).jpg|Гравюра [[Тамаш Макоўскі|Т. Макоўскага]], каля 1600 г.
Vilenskija zamki. Віленскія замкі (T. Makoŭski, 1600).jpg|[[Комплекс віленскіх замкаў|Віленскія замкі]]. Т. Макоўскі, каля 1600 г.
Vilenskija zamki. Віленскія замкі (T. Makoŭski, 1604).jpg|Замкі і [[Віленская ратуша|ратуша]]. Т. Макоўскі, 1604 г.
</gallery><gallery widths="150" heights="150" class="center">
Vilnia, Radzivił. Вільня, Радзівіл (C. Götke, 1666).jpg|Панарама места на [[радзівілы|радзівілаўскай]] гравюры, 1666 г.
Vilnia. Вільня (1684).jpg|Фрагмэнт партрэта [[Сьпіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікага князя]] [[Казімер Ягелончык|Казімера]] з жонкай, 1684 г.
Vilnia. Вільня (1710).jpg|Мор у Вільні, 1710 г.
Vilnia. Вільня (1719).jpg|Мапа места, 1719 г.
</gallery>

=== Вялікае Княства Літоўскае ===


Паводле легенды, што трапіла ў некаторыя хронікі, Вільню заснаваў вялікі князь [[Гедзімін]]. Ён ўпаляваў на высокай гары [[тур]]а, па чым спыніўся на начлег у даліне Сьвятога Рога. Уночы Гедзімін сьніў вялізнага жалезнага воўка на гары, які выў як сотня ваўкоў. Уранку князь зьвярнуўся да паганскага вяшчуна [[Лізьдзейка|Лізьдзейкі]], каб той патлумачыў сон. Лідзейка сказаў, што воўк азначае замак і места, якія тут збудуе князь, а ягонае выцьцё — славу, якая пашырыцца на ўвесь сьвет дзякуючы жыхарам гэтага места. Паданьне сьцьвярджае, што Гедзімін прыслухаўся да Лідзейкі і ў 1323 годзе збудаваў на гары замак і заснаваў места. У наш час летувіскія ўлады разглядаюць гэты год як афіцыйны час заснаваньня Вільні.



Назва ''Вільня'' ўпершыню сустракаецца ў грамаце да [[Ганза|ганзейскіх местаў]] [[Любэк]]у, [[Брэмэн]]у, [[Магдэбург]]у і [[Кёльн]]у ад 25 студзеня 1323 году, дзе гаворыцца што Вільня існавала з даўніх часоў. З дакумэнта вынікае, што ўжо ў 1321 годзе тут былі касьцёлы дамініканаў (спалены прускімі крыжакамі) і францішканаў. Яшчэ раней у Вільні існавалі цэрквы, адну зь якіх — Сьвятога Мікалая збудавалі за часамі Гедзіміна.



Вялікі князь Гедзімін перанёс з Наваградку ў Вільню сталіцу Вялікага Княства Літоўскага. Як сталічнае места з замкам і вялікакняскім палацам Вільня ўпамінаецца ў мірнай дамове Вялікага Княства Літоўскага з Інфлянцкім ордэнам і местам Рыгай ад 2 кастрычніка 1323 году. Перанос сталіцы ў адзін з [[замак|гарадоў]] Полацкай зямлі падкрэсьліваеў набыцьцё Полацкам асаблівай вагі ў Вялікім Княства Літоўскім.



За вялікім князем [[Альгерд]]ам (1345—1377) у Вільні збудавалі цэрквы Прачысьценскую, Пятніцкую, Траецкую, на Верхнім замку і, відаць, Духаўскую. Пры вялікакняскай канцылярыі з XIV ст. дзеяў дзяржаўны архіў. У гэты час пачала фармавацца новая плянавальная структура места, абмежаваная рэкамі Вяльлёй, Вільняй і Качаргой. З канца XIV ст. пры манастырах і кляштарах пачалі стварацца школы і бібліятэкі. У 1383 годзе ў Вільні ўпамінаецца [[Рускі Горад (Вільня)|Рускі Горад]] як частка пасаду на ўсход ад пазьнейшых [[Вуліца Замкавая (Вільня)|Замкавай]] і [[Вуліца Вялікая (Вільня)|Вялікай]] вуліцаў. Да канца XVIII ст. гэтая мясцовасьць была [[юрыдыка]]й праваслаўных мітрапалітаў [[Канстантынопальскі патрыярхат|Канстантынопальскага патрыярхату]], пазьней [[Кіеўская, галіцкая і ўсяе Русі мітраполія (уніяцкая)|Кіеўскай, галіцкай і ўсяе Русі мітраполіі]] [[Сьвяты Пасад|Сьвятога Пасаду]].



22 сакавіка 1387 году Вільня першай у Вялікім Княстве Літоўскім атрымала [[Магдэбурскае права]], што станоўча паўплывала на эканамічнае разьвіцьцё места. Гэта ўзмацніла і пашырыла гандлёвыя зьвязкі зь местамі Ганзы і [[Карона Каралеўства Польскага|Каралеўства Польскага]]. Вільня пачала выкарыстоўваць герб з выявай Сьвятога Хрыстафора, які пераходзіць цераз раку зь дзіцём-[[Ісус Хрыстос|Ісусам]] на плячах. У гэтыя ж часы тут пачалі ўтварацца рамесныя цэхі, якія тады называліся брацтвамі. Пад 1392 годам упамінаецца [[войт]] пад прозьвішчам Вышка, хоць местам у тыя часы фактычна кіраваў вялікакняскі [[цівун]].



Вільня моцна пацярпела ад набегаў крыжакоў у 1321, 1365, 1375 і іншыя гады. У 1377 годзе яны спалілі частку места. У 1390 годзе па 6-дзённай аблозе крыжакі пад камандаю [[Энгельгарт Рабэ|Энгельгарта Рабэ]] атачылі і па штурме 4 жніўня захапілі Крывы замак, аднак ня здолелі ўзяць Ніжні замак. У зацятай разьні, пад мечамі крыжакоў і іхных хаўрусьнікаў — [[жамойты|жамойтаў]], загінула некалькі тысячаў абаронцаў. У 1391 годзе напад паўтарыўся і прывёў да сутыкненьня ў прадмесьці Вільні. У 1399 годзе гросмайстар [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскага ордэну]] [[Конрад Валенрод]] па трохмесячнай аблозе захапіў места і спаліў яго, але замак ня ўзяў. Ягонае войска, забіўшы больш за 14 000 жыхароў, адышло. У 1402 годзе захопнікі зноў падыйшлі пад Вільню, але на гэты раз іх ушчэнт разьбіў [[Вітаўт]]. У 1399 і 1419 гадох места моцна пацярпела ад пажараў.



Паводле францускага падарожніка [[Жыльбэр дэ Лянуа|Жыльбэра дэ Лянуа]], у 1413 годзе Вільня ня мела ўмацаваньняў. Места выцягнулася вузкай палосай уздоўж ракі Вільні і мела драўляную забудову, сярод якой трапляліся мураваныя цэрквы і касьцёлы. На высокай пясковай гары месьціўся замак, умацаваны «каменьнем, зямлёй і мурам». У гэты час у Вільні жыло шмат купцоў і рамесьнікаў. Тут дзеяў рачны порт. У 1440-я гады ў месьце два разы на год праводзіліся кірмашы. Тутэйшыя купцы мелі права бязмытнага гандлю на ўсёй тэрыторыі Вялікага Княства Літоўскага.



У 1401 годзе ў Вільні падпісалі [[Віленска-Радамская унія|Віленска-Радамскую унію]], якая юрыдычна замацавала зьвяз Вялікага Княства Літоўскага і Каралеўства Польскага ў змаганьні зь нямецкай агрэсіяй. У 1413 годзе яна стала сталіцай [[Віленскае ваяводзтва|ваяводзтва]], з 1416 году тут знаходзілася рэзыдэнцыя [[Літоўская праваслаўная мітраполія|праваслаўнага мітрапаліта Вялікага Княства Літоўскага]]. Паступова Вільня набыла статус важнага палітычнага цэнтру Ўсходняй Эўропы. У 1432 годзе вялікі князь афіцыйна прызначыў у Вільню войта, у гэты ж час утварылася меская рада. У яе склад уваходзілі 24 райцы і 12 бурмістраў, якія пароўну падзяляліся на «лавіцу рускую» (праваслаўных, пазьней уніятаў) і «лавіцу рымскую» (рыма-каталікоў). У 1533 годзе службовыя абавязкі ў магістраце выконвалі бурмітры і райцы Рыгор Мэка, Гаўрыла Аліфаровіч, Мікола Сяльковіч, Адашка Семяновіч, Юры Нястука і Васіль Фядкевіч. Усе яны мелі [[беларусы|беларускае паходжаньне]].



У ХV ст. у Вільні збудавалі пэрліну [[Беларуская готыка|беларускай готыкі]] — [[Касьцёл Сьвятой Ганны (Вільня)|касьцёл Сьвятой Ганны]], фундатаркай якога была другая жонка Вітаўта — смаленская князёўна [[Ганна Сьвятаслаўна]]. 4 сакавіка 1484 году ў Вільні памёр [[княжыч Казімер]], пахаваны там. Ён лічыцца сьвятым і заступнікам Вялікага Княства Літоўскага. У 1492 годзе ў Вільні заснавалі [[Віленская мынца|мынцу]] і першую аптэку. З канца XV ст. у глыб Вялікага Княства Літоўскага пачалі рабіць набегі татары і маскавіты, што стварала небясьпеку для сталіцы. У зьвязку з гэтым магістрат пастанавіў збудаваць вакол места [[Віленскія гарадзкія ўмацаваньні|абарончы мур]], урачыстая закладка якога адбылася 23 красавіка 1498 году. Сьпярша збудавалі 5 брамаў — Віленскую, Троцкую, Траецкую, Спаскую і Замкавую, пазьней зьявіліся яшчэ 5 брамаў — Татарская, Рудніцкая, Субач, Бэрнардынская і Мокрая. Будаваньне муру скончылася ў 1522 годзе, ягоная даўжыня склала 2,4 км.

У XVI ст. адбываўся далейшы росквіт Вільні: тут зьявіліся раскошныя палацы Радзівілаў, Хадкевічаў, Сапегаў, Астроскіх, Кішкаў і іншых магнатаў. На актывізацыю мураванага будаваньня паўплывалі таксама пажары ў 1419, 1513, 1520, 1530 і 1557 гадох. У XVI ст. колькасьць 2- і 3-павярховых камяніцаў дасягнула сотні, сфармавалася радыяльная сыстэма вуліцаў. Паводле сьведчаньня сучасьнікаў, у 1517 годзе Вільня велічынёй раўнялася Кракаву з усімі ягонымі прадмесьцямі. Аднак дамы ў Вільні не прымыкалі адзін да аднаго ўшчыльную, як у польскіх местах, а аддзяляліся агародамі, садамі і прысадамі.

У 1511 годзе ў месьце дзеялі 14 цэркваў (у тым ліку Міколы Перанесенская, Міколы Ўсьпенская, Кацярынінская, Спаская, Прачысьценская, Міхайлаўская, Раства, Іванаўская, Пятніцкая, Казьмадзям’янаўская, Юр’еўская на Росах, саборная Петрапаўлаўская на Зарэччы, манастыр Сьвятой Тройцы) і 7 касьцёлаў. У 1514 годзе па пераможнай [[Бітва пад Воршай|Аршанскай бітве]] ў Вільні зь вялікім трыюмфам сустрэлі князя [[Канстантын Астроскі|Канстантына Астроскага]]. У падзяку Богу і ў гонар перамогі над маскоўскімі войскамі ён збудаваў на месцы старажытных драўляных Траецкай і Мікалаеўскай цэркваў мураваныя.

Каля 1522 году ў Вільні пачала працаваць першая ўва Ўсходняй Эўропе друкарня [[Францішак Скарына|Францішка Скарыны]], які выдаў тут «[[Малая падарожная кніжка (1522)|Малую падарожную кніжку]]» (каля 1522 году) і «[[Апостал (1525)|Апостал]]» (1525). У 1569 годзе ягоны пасьлядоўнік [[Пётар Мсьціславец|П. Мсьціславец]] заснаваў ў Вільні друкарню з кірылічным шрыфтам. Дом, дзе яна знаходзілася, у 1582 годзе набылі браты [[Мамонічы|Кузьма і Лукаш Мамонічы]], якія выдалі тут [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588 году]], [[Трыбунал абывацелям Вялікага Княства Літоўскага]] (1588) і іншыя помнікі беларускага пісьменства.

У 1536 годзе цераз раку Вяльлю перакінулі першы мураваны мост, які пазьней атрымаў назву [[Зялёны мост (Вільня)|Зялёнага]]. З 1524 году пачала дзеяць паперня, каля 1540 году — арсэнал і [[людвісарня]], зь сярэдзіны XVI ст. — вадаправод у драўляных трубах. У 1547 годзе Марцін Палецкі заснаваў шкляную гуту. У 1596 годзе ў Вільні было 15 цэркваў, 14 касьцёлаў, адзін лютэранскі і два кальвінісцкія зборы, а таксама некалькі сынагогаў.

Яшчэ ў 1397 годзе ўпамінаецца пра існаваньне школы для дзяцей месьцічаў, якая дзеяла пры Катэдры. Пазьней невялікія школы існавалі пры манастырах. У 1413 годзе Вільню наведаў паплечнік [[Ян Гуса|Я. Гуса]] [[Геранім Праскі]], якога прыняў пры сваім двары вялікі князь Вітаўт. За вялікім князем [[Аляксандар Ягелончык|Аляксандрам]] (1492—1506) пры Ніжнім замку жылі астраном [[Войцех з Брудзева]] і публіцыст [[Эразм Вітэлі]]. За вялікім князем [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонтам Аўгустам]] (1548—1572) у Вільні адкрылася першая карцінная галерэя і бібліятэка (налічвала больш за 1 тысячу кніг). У 1570 годзе ў Вільні заснавалі [[езуіты|езуіцкі]] калегіюм, які ў 1579 годзе паводле прывілею караля і вялікага князя [[Стэфан Баторы|Стэфана Баторыя]] і на блаславеньне папы [[Рыгор III (папа рымскі)|Рыгора XIII]] ператварылі ўва ўнівэрсытэт (). У XV—XVI стагодзьдзях у месьце дзеялі 5 праваслаўных брацтваў, найбольшым зь якіх было Траецкае.

Апроч [[ліцьвіны|ліцьвінаў]], у Вільні з часоў Альгерда пачалі сяліцца жыды і немцы, за Вітаўтам — крымскія татары, за [[Жыгімонт Кейстутавіч|Жыгімонтам Кейстутавічам]] — палякі і італьянцы. Неўзабаве места стала важным цэнтрам жыдоўскай культуры ўва Ўсходняй Эўропе. З прычыны свайго вялікага духоўнага значэньня Вільня атрымала назву ''Паўночны Ерусалім''.

Моцны пажар у 1610 годзе зьнішчыў у Вільні 4700 дамоў, замкі і 10 сакральных будынкаў. Пры падтрымцы [[Сьпіс польскіх манархаў|караля]] і вялікага князя [[Уладзіслаў Ваза|Ўладзіслава Вазы]], а таксама [[Канцлер вялікі літоўскі|канцлера]] [[Леў Сапега|Льва Сапегі]] места аднавілі. Цэнтар Вільні забудоўваўся ў асноўным мураванымі будынкамі, узьніклі новыя вуліцы і пляцы. На 1647 год у месьце было каля 839 крамаў, 37 сакральных будынкаў, 10 друкарняў.



Захаваліся сьведчаньні азначэньня жыхароў Вільні і ваколіцаў [[Ліцьвіны|ліцьвінамі]]: «''виленский гость литвин Дема Матвеев''» (1555 год), «''литвин Виленского повету Абросимка''», «''литвин города Вилны Ян''», «''литвин Виленского повету Сашка''», «''литвин Виленского повету Христофор Рудинской''», «''литвин шляхтич кормовой Виленского повету Матяш Збороцкий''» (усе 1609—1610 гады), «''литвин Виленского повету Федор Косарев, шляхтич''» (1610 год), «''литвин Агейка Родионов, Виленского повету''» (1657 год). Тым часам у складзенай у 1621—1622 гадох  архімандрыта [[Кіева-Пячэрская лаўра|Кіеўска-Пячэрскай лаўры]]  Вільня азначаецца як «''места [[Белая Русь|беларускае]]''».

За часамі [[Вайна 1654—1667 гадоў|вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай]] па працяглай аблозе 8 жніўня 1655 году маскоўскія войскі з вулічнымі баямі авалодалі местам, якое па захопе гарэла 17 дзён. 11 ліпеня 1660 году войскі Вялікага Княства Літоўскага на чале з [[Міхал Казімер Пац|М. К. Пацам]] вызвалілі сталіцу. Кіраўніка маскоўскай залогі пакаралі сьмерцю ўласныя салдаты — за катаваньні і масавыя забойствы месьцічаў з асаблівай жорсткасьцю: ''«много людей невинно покарал и на части рассекши, из пушек ими стрелял, иных на кол сажал, беременных женщин на крюках за ребра вешал, и они вися на крюках, рождали младенцев»''. У выніку гэтай вайны Вільня страціла палову насельніцтва, захопнікі зруйнавалі і разрабавалі места. Толькі ў канцы XVII ст. Сапегі, Пацы і Слушкі пачалі адбудоўваць палацы і фундаваць цэрквы і касьцёлы.

У [[Вялікая Паўночная вайна|Вялікую Паўночную вайну]] Вільню двойчы руйнавалі [[Швэцыя|швэдзкія]] войскі, у 1702 і 1707 гадох. Места моцна пацярпела ад мору ў 1709—1711 гадох. Па вайне Вільня паступова адрадзілася. Тут пачалі выходзіць газэты «Кур’ер Літоўскі» («Kurier Litewski») і «Газэта Віленская» («Gazeta Wileńska»). У 1773 годзе па ліквідацыі [[Езуіты|ордэна езуітаў]] утварылася [[Адукацыйная камісія]].

У 1788 годзе Расейская імпэрыя ўвяла свае войскі ў Вільню. У 1794 годзе места стала адным з галоўных цэнтраў [[Паўстаньне 1794 году|паўстаньня Т. Касьцюшкі]]. У ноч на 23 красавіка паўстанцы на чале з [[Якуб Ясінскі|Я. Ясінскім]] узялі ўладу ў свае рукі. Яны раззброілі расейскія войскі і арыштавалі афіцэраў на чале з генэрал-маёрам М. Арсеньевым. Утварылася [[Найвышэйшая Літоўская Рада]]. 19—20 ліпеня Вільні беспасьпяхова штурмавалі расейскія войскі, аднак 11 жніўня яны ўсё ж захапілі места і такім чынам здушылі паўстаньне ў Вялікім Княстве Літоўскім.

<gallery caption="Места на акварэлях [[Юзэф Пешка|Юзэфа Пешкі]]" widths="150" heights="150" class="center">
Vilenskaja ratuša. Віленская ратуша (J. Pieška, 1797).jpg|[[Віленская ратуша|Ратуша]], 1797 г.
Vilnia, Rynak. Вільня, Рынак (J. Pieška, 1797).jpg|[[Вялікая вуліца (Вільня)|Вялікая вуліца]], 1797 г.
Vilenskaja ratuša. Віленская ратуша (J. Pieška, 1808).jpg|Ратуша, 1808 г.
Vilnia, Vialikaja. Вільня, Вялікая (J. Pieška, 1808).jpg|Вялікая вуліца, 1808 г.
</gallery><gallery widths="150" heights="150" class="center">
Vilnia, Katedra. Вільня, Катэдра (J. Pieška, 1808).jpg|[[Касьцёл Сьвятых Станіслава і Ўладзіслава (Вільня)|Катэдра]], 1808 г.
Vilnia, Antokal. Вільня, Антокаль (J. Pieška, 1808).jpg|[[Антокаль]], 1808 г.
Vilnia, Zarečča-Papłavy. Вільня, Зарэчча-Паплавы (J. Pieška, 1808).jpg|[[Зарэчча (Вільня)|Зарэчча]], 1808 г.
Vilnia, Vialla. Вільня, Вяльля (J. Pieška, 1808).jpg|Рака [[Вяльля]], 1808 г.
</gallery>

=== Пад уладай Расейскай імпэрыі ===


У выніку [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай]] (1795 год) Вільня апынулася ў складзе [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]], дзе стала цэнтрам сьпярша [[Літоўская губэрня|Літоўскай]], потым [[Віленская губэрня|Віленскай губэрні]], [[Віленскае генэрал-губэрнатарства|Віленскага генэрал-губэрнатарства]]. У 1797 годзе пры Віленскім унівэрсытэце адкрылася школа прыгожых мастацтваў, пераўтвораная ў 1803 годзе ў факультэт малярства, скульптуры і гравюры. У пачатку XIX ст. Вільня была трэцім велічынёй местам у Расейскай імпэрыі (пасьля [[Масква|Масквы]] і [[Санкт-Пецярбург|Пецярбургу]]), тут было больш за 700 мураваных і столькіх ж драўляных будынкаў, 25 касьцёлаў і цэркваў, 23 кляштары і манастыры.

У [[вайна 1812 году|вайну 1812 году]] 16 чэрвеня Вільню занялі войскі [[Напалеон I Банапарт|Напалеона]], які 1 ліпеня падпісаў дэкрэт аб стварэньні Часовага Ўраду Вялікага Княства Літоўскага. 28 лістапада места зноў занялі расейскія войскі. Па вайне тут існавалі патрыятычныя таварыствы [[шубраўцы|шубраўцаў]], [[Філяматы|філяматаў]], [[Філярэты|філярэтаў]], «[[Прамяністыя (таварыства)|прамяністых]]».



За часамі [[Паўстаньне 1830—1831 гадоў|вызвольнага паўстаньня 1830—1831 гадоў]] у Вільні дзеяў [[Віленскі паўстанцкі камітэт|паўстанцкі камітэт]], арганізоўваліся аддзелы для змаганьня з царскімі войскамі. Па здушэньні паўстаньня ўлады Расейскай імпэрыі зачынілі Віленскі ўнівэрсытэт.

На 1835 год Вільня налічвала 10 прадмесьцяў: [[Антокаль]], [[Папоўшчына (Вільня)|Папоўшчыну]], [[Зарэчча (Вільня)|Зарэчча]], [[Паплавы (Вільня)|Паплавы]], [[Росы (Вільня)|Росы]], [[Востры Канец]], [[Руднішкі]], [[Пагулянка (Вільня)|Пагулянку]], [[Лукішкі (Вільня)|Лукішкі]], [[Сьніпішкі (Вільня)|Сьніпішкі]]. У месьце было 1552 дамы і 6 рынкаў, дзеялі 25 касьцёлаў, 20 кляштараў і 7 капліцаў, 2 царквы і 2 манастыры, эвангельскія царква і капліца, мячэт і 4 сынагогі.



У час [[Паўстаньне 1863—1864 гадоў|нацыянальна-вызвольнага паўстаньня 1863—1864 гадоў]] у Вільні выдавалася газэта «[[Мужыцкая праўда]]», дзеяў Выканаўчы аддзел Літвы. Тут на Лукіскім пляцы 22 сакавіка 1864 году расейскія ўлады пакаралі сьмерцю [[Кастусь Каліноўскі|Кастуся Каліноўскага]].

Зь сярэдзіны XIX ст. у Вільні пачала разьвівацца прамысловасьць. У 1860—1862 гадох празь места прайшла чыгунка [[Пецярбург]] — [[Варшава]], у 1874 годзе — [[Лібава-Роменская чыгунка|Лібаўска-Роменская]]. У 1864 годзе ў Вільні адкрылася першая фабрыка (газавая), пачаў дзеяць чыгуналіцейны завод Цымэрмана. Найбольшае прадпрыемства таго часу — тытунёвае таварыства Дурунчы і Шмемана — утварылася ў 1865 годзе. У пачатку 1880-х гадоў адкрыліся прадпрыемствы мэтала — і дрэваапрацоўкі, гарбарнай, харчовай прамысловасьці. У 1894—1895 гадох у месьце працавалі 286 прадпрыемстваў, у 1906 годзе — 225, у 1914 годзе — 266. У 1897 годзе ўтварылася акцыянэрнае таварыства [[бровар]]а Шопэна, у 1900 годзе пачаў працаваць мэталаапрацоўчы завод. З пачаткам дзейнасьці газавай фабрыкі, цэнтральная частка места асьвятлялася газай (з 1876 году — іншыя вуліцы). У 1879—1882 гадох замест драўлянага водаправоду праклалі жалезны. З 1893 году пачала працаваць [[конка]], з 1896 году — тэлеграфная станцыі і тэлефонная сетка. У 1905 годзе зьявіліся першыя аўтамабілі, у 1908 годзе — [[трамвай]].

У пачатку XX ст. у Вільні дзеялі 31 царква і 3 манастыры, 15 касьцёлаў і 3 кляштары, малельня старавераў, 2 лютэранскія і кальвінскі зборы, 5 сынагогаў і 90 малітоўных дамоў, мячэт. Існавала некалькі навучальных установаў, у тым ліку настаўніцкі інстытут, 2 мужчынскія і 1 жаночая гімназія, рэальная, меская, чыгуначная, клясычная, пяхотна-юнкерская, камэрцыйная і хіміка-тэхналягічная вучэльні, паштова-тэлеграфная школа, Літоўская духоўная і Рымска-каталіцкая эпархіяльныя сэмінарыі, Марыінскія вышэйшыя жаночыя курсы, і інш.

У канцы XIX — пачатку XX стагодзьдзяў у Вільні дзеялі [[Першая беларуская трупа Ігната Буйніцкага]] і Беларускі музычны драматычны гурток. З 1906 году выдаваліся газэты «[[Наша Ніва]]» і «[[Наша Доля]]», пазьней часопіс «[[Саха (1912)|Саха]]». Працавалі [[Беларускае выдавецкае таварыства]], выдавецтва «Нашай Нівы», выдавецкае таварыства «[[Наша Хата]]», друкарня [[Марцін Кухта|Марціна Кухты]], якая выдала многія беларускія кнігі, першая беларуская кнігарня. 12 лютага 1910 году ў клюбе чыгуначнікаў адбылася [[Першая беларуская вечарынка ў Вільні]].

<gallery caption="Віленскі альбом" widths="150" heights="150" class="center">
Vilnia, Vostraja Brama. Вільня, Вострая Брама (H. Moulin, 1848-52) (2).jpg|Вокладка з [[Вострая брама|Вострай брамай]]
Vilnia, Vialiki Dvor. Вільня, Вялікі Двор (1850).jpg|[[Ансамбль Віленскага ўнівэрсытэту|Вялікі Двор]]
Vilnia, Katedra. Вільня, Катэдра (I. Deroy, 1845).jpg|[[Касьцёл Сьвятых Станіслава і Ўладзіслава (Вільня)|Катэдра]] 
Vilnia, Bernardynskaja. Вільня, Бэрнардынская (P. Benoist, 1850).jpg|[[Касьцёл Сьвятой Ганны (Вільня)|Касьцёл Сьвятой Ганны]]
</gallery><gallery widths="150" heights="150" class="center">
Vilnia, Kalvaryja. Вільня, Кальварыя (L. Bichebois, 1849).jpg|Кальварыя 
Vilnia, Antokal. Вільня, Антокаль (L. Bichebois, 1848).jpg|[[Антокаль]] 
Vilnia, Masalski. Вільня, Масальскі (P. Benoist, 1850).jpg|[[Прэзыдэнцкі палац (Вільня)|Біскупскі палац]] 
Vilnia, Śnipiški, Jezuicki. Вільня, Сьніпішкі, Езуіцкі (L. Bichebois, 1848-49).jpg|[[Сьніпішкі]] 
</gallery>

=== Найноўшы час ===

==== Паміж Беларусьсю, Летувой і Польшчай ====


За часамі [[Першая сусьветная вайна|Першай сусьветнай вайны]] ў 1915 годзе Вільню занялі войскі [[Нямецкая імпэрыя|Нямецкай імпэрыі]]. Дзеячы [[Беларускае нацыянальнае адраджэньне|беларускага нацыянальнага адраджэньня]] браты [[Іван Луцкевіч|Іван]] і [[Антон Луцкевіч]]ы разам з [[Вацлаў Ластоўскі|Вацлавам Ластоўскім]] выступілі з прапановай аднавіць [[Вялікае Княства Літоўскае]] з сталіцай у Вільні, аднак гэтая ідэя не знайшла падтрымкі ў летувіскіх дзеячоў. У верасьні 1917 году ў месьце ўтварылася [[Летувіская Тарыба]] пранямецкай арыентацыі. У гэты час у Вільні дзеялі [[Віленская беларуская рада]], [[Беларускі нацыянальны камітэт (Вільня)|Беларускі нацыянальны камітэт]], знаходзілася кіраўніцтва [[Беларуская сацыял-дэмакратычная работніцкая група|Беларускай сацыял-дэмакратычнай работніцкай групы]], адбыліся [[Беларуская канфэрэнцыя (1918)|Беларуская канфэрэнцыя 1918 году]], [[Беларускі зьезд Віленшчыны і Гарадзеншчыны]], выдаваліся газэта «[[Гоман (1916)|Гоман]]», распачало дзейнасьць [[Беларускае навуковае таварыства (1918)|Беларускае навуковае таварыства]], з 1916 году працавала выдавецтва [[Вацлаў Ластоўскі|Вацлава Ластоўскага]]. Апроч адкрытых у 1915—1916 гадох першых беларускіх школаў, 1 студзеня 1919 году тут заснавалі [[Віленская беларуская гімназія|Віленскую беларускую гімназію]]. У 1919 годзе Беларускае таварыства дапамогі пацярпелым ад вайны зладзіла ў Вільні беларускі прытулак Золак. Аднавіла спыненую вайной Беларускае выдавецкае таварыства. У канцы 1910-х гадоў у Вільні зьявіліся пэрыядычныя выданьні [[Грамадзянін (1919)|Грамадзянін]], [[Беларуская думка (1919)|Беларуская думка]], [[Беларускае жыцьцё (1919)|Беларускае жыцьцё]], [[Незалежная Беларусь]], [[Наша думка]], [[Незалежная думка (1920)|Незалежная думка]], аднавіла выхад Наша Ніва. Адкрыліся адмысловыя беларускія настаўніцкія курсы. У 1916—1920 гадох дзеяў беларускі клюб з драматычным гуртком, у 1916 годзе — беларускі дзіцячы тэатар на чале з С. Корф.



16 лютага 1918 году Летувіская Тарыба абвясьціла Вільню сталіцай адноўленай [[Летува|Летувіскай дзяржавы]], хаця фактычнай сталіцай Летувы была [[Коўна]]. Адначасна 25 сакавіка 1918 году згодна з [[Трэцяя Ўстаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] Вільня абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Тут утварылася [[Беларуская рада]], жыхары места атрымалі Пасьведчаньні [[Народны Сакратарыят БНР|Народнага Сакратарыяту БНР]]. 14 жніўня 1918 году адбылася нарада прадстаўнікоў сацыял-дэмакратычных арганізацыяў Летувы і Заходняй Беларусі, 1—3 кастрычніка 1918 году — першы зьезд Камуністычнай партыі Летувы і Заходняй Беларусі. У сьнежні 1918 году ў Вільні знаходзіўся ўрад БНР. Па адыходзе нямецкіх войскаў, 1 студзеня 1919 году польская мясцовая Самаахова заняла места і разьбіла бальшавікоў, аднак ужо 5 студзеня мусіла была адступіць, уцякаючы ад саветаў. Па займаньні гэтай тэрыторыі [[Чырвоная армія|Чырвонай арміяй]] 15 сьнежня 1918 году Вільню абвясьцілі сталіцай Савецкай Летувы. 27 лютага 1919 году Вільня стала сталіцай [[ЛітБел|Літоўска-Беларускай ССР (ЛітБел)]]. 19 красавіка 1919 году Вільню занялі польскія войскі. Савецкія войскі зноў занялі Вільню 14 ліпеня 1920 году. Як вынік «бунту» дывізіі [[Люцыян Жалігоўскі|Жалігоўскага]], які адбыўся 8 кастрычніка 1920 году Вільня на пэўны час стала цэнтрам [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]]. 8 студзеня 1922 году адбыліся выбары ў Часовы Сойм Сярэдняй Літвы, які 20 лютага 1922 году пастанавіў далучыць Віленскую зямлю да міжваеннай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]].

==== Цэнтар беларускага нацыянальна-вызвольнага руху ====



У складзе міжваеннай Польскай Рэспублікі Вільня стала цэнтрам нацыянальна-вызвольнага руху ў Заходняй Беларусі. З 1921 году тут дзеяла [[Таварыства беларускай школы]], якое выдавала Бюлетэнь ТБШ, часопіс [[Беларускі летапіс (1933)|Беларускі летапіс]] і газэту [[Шлях (1932)|Шлях]]) і Беларускі каапэратыўны банк з аддзеламі ў Пінску і Глыбокім. Студэнты-беларусы стварылі [[Беларускі студэнцкі саюз]], які выдаваў часопісы [[Наш Шлях (часопіс)|Наш Шлях]] і [[Студэнцкая думка (Вільня)|Студэнцкая думка]]. Дзеялі [[Беларускі народны тэатар]], працаваў [[Беларускі музэй у Вільні|Беларускі музэй]]. Таварыства [[Беларуская хатка ў Вільні]] выдавала часопіс [[Беларуская хата (1926)|Беларуская хатка]] (1926), таварыства [[Радом]] — газэту [[Беларускі дзень]] (1927—1928). У 1927 годзе існавала арганізацыя маладых пісьменьнікаў і мастакоў Заходняй Беларусі [[Веснаход]]. У сярэдзіне 1920-х гадоў у Вільні знаходзілася кіраўніцтва [[Беларуская сялянска-работніцкая грамада|Беларускай сялянска-работніцкай грамады]], якая выдавала газэты [[Жыцьцё беларуса]], [[Беларуская Ніва (1925)|Беларуская ніва]], [[Беларуская справа]], [[Наш голос (1927)|Наш голос]], [[Наша воля (1927)|Наша воля]], [[Народны звон (1926)|Народны звон]], часопіс [[Маланка (часопіс)|Маланка]] і іншыя. У 1925 годзе паслы сойму [[Васіль Рагуля|В. Рагуля]] і [[Фабіян Ярэміч|Ф. Ярэміч]] заснавалі ў Вільні [[Беларускі сялянскі саюз]], які выдаваў газэту [[Сялянская Ніва]], [[Ян Станкевіч|Я. Станкевіч]] — [[Беларуская сялянская партыя|Беларускую сялянскую партыю]] і яе газэту [[Народ (газэта)|Народ]]. Актывізавалася дзейнінасьць беларускіх каталікоў і праваслаўных, якія выдавалі часопісы і газэты [[Праваслаўны беларус]], [[Беларуская зарніца]], [[Сьветач Беларусі]], [[Хрысьціянская Думка]], выходзіла ўніяцкая газэта [[Да Злучэньня!]] Агулам выдаваліся больш за 100 беларускіх газэтаў і часопісаў. Паводле статыстычных зьвестак, пададзеных Віленскім унівэрсытэтам у 1928 годзе, паводле калькасьці і накладу пэрыядычных выданьняў у Вільні беларусы займалі другое месца пасьля палякаў, якім належала дзяржаўная ўлада, тым часам летувісы займалі толькі пятае месца — пасьля жыдоўскага і расейскага друку.

У 1930-я гады польскія ўлады забаранілі дзейнасьць ТБШ і [[Беларускі інстытут гаспадаркі і культуры|Беларускага інстытуту гаспадаркі і культуры]], спынілі працу некалькі беларускіх выдавецтваў.

==== Паміж Беларускай ССР і Летувой ====


19 верасьня 1939 году згодна [[Пакт Молатава-Рыбэнтропа|пактам Молатава-Рыбэнтропа]] ў Вільню ўвайшлі савецкія войскі, утварылася [[Віленская вобласьць]]. 22 верасьня па-беларуску пачала выходзіць газэта «[[Віленская праўда (1939)|Віленская праўда]]», таксама ў Вільні разьмясьцілася рэдакцыя галоўнай савецкай газэты для [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] — «[[Свабодная Беларусь]]». 24 верасьня ў актавай залі Віленскай беларускай гімназіі адбылася афіцыйная ўрачыстасьць з нагоды далучэньня Вільні да Беларусі. Каб задаволіць попыт на беларускамоўнае навучаньне ў гімназіі арганізавалі дзесяць паралельных клясаў, а неўзабаве выйшла пастанова ўладаў аб адкрыцьці [[Віленская беларуская гімназія|Другой Віленскай беларускай гімназіі]]. На [[Лукіскі пляц|Лукіскім пляцы]] адбыўся мітынг з удзелам 75 тысячаў месьцічаў, у рэзалюцыі якога гаварылася, што працоўныя Вільні галасуюць за ўваходжаньне ў склад [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]].



Па таемным пераразьмеркаваньні зонаў уплыву паміж [[Трэці Райх|Трэцім Райхам]] і [[СССР]] (28 верасьня 1939 году) 10 кастрычніка 1939 году адбылося падпісаньне [[савецка-летувіская дамова 1939 году|савецка-летувіскай дамовы]] аб перадачы Летуве Вільні і Віленскай вобласьці. У Беларускай ССР дамова не публікавалася да 1 лістапада (у дзень яе складаньня газэта «[[Звязда]]» апублікавала карэспандэнцыю, дзе паведамлялася, як віленчукі рыхтуюцца да выбараў дэпутатаў у Народны сход Заходняй Беларусі). 12 кастрычніка 1939 году старшыня Рады Беларускай Народнай Рэспублікі [[Васіль Захарка]] накіраваў пратэст прэзыдэнту Летувы [[Антанас Сьмятона|Антанасу Сьмятоне]] супраць падпісаньня дамовы «аб пераходзе да Летувы беларускага места Вільні і беларускіх зямель Віленскай вобласьці», у якой паказаў на адказнасьць Летувы перад беларускім народам за гэты акт. 22 кастрычніка 1939 году [[Вячаслаў Молатаў|Молатаў]] заявіў [[Наткевіч]]у, што СССР супраць зьмяненьняў граніцы, усталяваных дамовай ад 10 кастрычніка 1939 году, але не пярэчыць супраць таго, каб летувісы, якія жадаюць выехаць з Заходняй Беларусі ў Летуву, зрабілі гэта. Прытым падрыхтоўка, падпісаньне і ратыфікацыя дамовы ажыцьцяўляліся без удзелу ўпаўнаважаных прадстаўнікоў БССР, яна не абмяркоўваўся ў вышэйшых органах дзяржаўнай улады Беларусі, дамова парушала палажэньні Канстытуцыі СССР 1936 году і Канстытуцыі БССР 1937 году, якія патрабавалі згоды саюзнай рэспублікі на зьмяненьне яе граніц. З пункту гледжаньня міжнароднага права дамова была чарговым падзелам тэрыторыі Беларусі. Супраць далучэньня Вільні і Віленшчыны да Летувы выступіў урад Польшчы, не падтрымалі дамовы [[Ангельшчына]] і [[Францыя]].



Па падпісаньні дамовы зь летувісамі [[НКВД]] арыштавала шэраг беларускіх дзеячоў у Вільні — [[Антон Луцкевіч|Антона Луцкевіча]], [[Уладзімер Самойла|Уладзімера Самойлу]], [[Макар Краўцоў|Макара Краўцова]], [[Янка Пазьняк|Янку Пазьняка]], [[Вячаслаў Багдановіч|Вячаслава Багдановіча]], [[Сяргей Бусел|Сяргея Бусла]], [[Вінцэнт Жук-Грышкевіч|Вінцэнта Жук-Грышкевіча]], [[Антон Неканда-Трэпка|Антона Неканда-Трэпку]] ды іншых.

==== Другая сусьветная вайна ====


27 кастрычніка 1939 году летувіскія войскі ўвайшлі ў Вільню, а 28 кастрычніка адбылася афіцыйная цырымонія сустрэчы летувіскіх войскаў. У сьнежні 1939 году прэм’ер-міністар Летувы заявіў, што «Вільня і Віленскі край хоць ускосна, заваяваныя нашай арміяй». Тым часам узамен за далучэньне Вільні летувісы пагадзіліся разьмясьціць у сваёй краіне савецкія вайсковыя базы. 3 жніўня 1940 году па ўльтыматуме [[СССР]] Летува бяз збройнага супраціву ўвайшла ў яго склад, Вільня стала сталіцай [[Летувіская ССР|Летувіскае ССР]]. Неўзабаве Віленскую беларускую гімназія пераўтварылі сьпярша ў прагімназію, а потым — у няпоўную сярэднюю школу, а Беларускі музэй далучылі да Акадэміі навук Летувіскай ССР.

За часамі [[Другая сусьветная вайна|Другой Сусьветнай Вайны]] 24 чэрвеня 1941 году Вільню акупавалі войскі [[Трэці Райх|Трэцяга Райху]], якія перадалі места пад уладу летувіскай адміністрацыі. Нацысты з дапамогай летувіскіх добраахвотнікаў забілі ў [[Віленскае гета|Віленскім гета]] 95% усіх жыдоў Вільні. Нягледзячы на карныя антыбеларускія акцыі з боку [[Армія Краёва|Арміі Краёвай]], летувіскіх паліцыйных фармаваньняў і дывэрсантаў НКВД, у Вільні запрацавалі некалькі пачатковых беларускіх школаў, гімназія і настаўніцкая сэмінарыя, аднавіў дзейнасьць Беларускі музэй імя Івана Луцкевіча, пачала выдавацца газэта «[[Беларускі голас (1942)|Беларускі голас]]». Пад прыкрыцьцём дазволенага немцамі [[Беларускі нацыянальны камітэт (Вільня)|Беларускага нацыянальнага камітэту]] дзеяў віленскі камітэт падпольнай [[Беларуская незалежніцкая партыя|Беларускай незалежніцкай партыі]], што мела на мэце ўтварыць адзіны нацыянальны фронт дзеля змаганьня з нацыстамі і бальшавікамі за незалежную Беларусь. У лютым 1944 году ўлады Трэцяга Райху з улікам этнічнага і гістарычнага аспэктаў перадалі Вільню і Віленшчыну ў склад [[Генэральная акруга Беларусь|Генэральнай акругі Беларусь]] (разам зь [[Берасьцейскі павет|Берасьцейшчынай]], [[Пінскі павет|Піншчынай]] і [[Мазырскі павет|Мазыршчынай]]). 13 ліпеня 1944 году места занялі савецкія войскі. [[Лаўрэнці Берыя]] ў сваім спэцыяльным паведамленьні [[Ёсіф Сталін|Ёсіфу Сталіну]], [[Вячаслаў Молатаў|Вячаславу Молатаву]], [[Георгі Малянкоў|Георгію Малянкову]] і [[Аляксей Інакенцьевіч Антонаў|Аляксею Антонаву]] аб выніках апэрацыі з раззбраеньня салдат і афіцэраў польскай [[Армія Краёва|Арміі Краёвай]] ад 3 жніўня 1944 году пісаў:


==== У складзе Летувы ====
Нягледзячы на меркаваньне віленчукоў і боязнь летувісаў страціць Вільню праз факты масавай супрацы з нацыстамі, Сталін пастанавіў пакінуць места Летувіскай ССР. Па вайне летувіскія ўлады зачынілі беларускую гімназію і настаўніцкую сэмінарыю, а Беларускі музэй імя Івана Луцкевіча ліквідавалі і фактычна разрабавалі — большая частка яго збораў трапіла ў летувіскія музэйныя фонды і бібліятэку Акадэміі навук Летувы. Да 10 жніўня 1946 году 86,9 тыс. жыхароў Вільні і Віленшчыны запісалася палякамі і выехала з СССР у Польшчу, пазьней — яшчэ каля 24 тысячаў. У 1944—1946 гадох у места перасялілі каля 100 тысячаў этнічных летувісаў, агулам да пачатку 1950-х гадоў — каля 150 тысячаў. Гэты працэс працягваўся і ў наступныя дзесяцігодзьдзі. Адначасна праводзілася масавая палянізацыя беларусаў-каталікоў. На ўзгадненьне з Масквой і камуністычнай Польшчай летувіскія ўлады замест беларускіх школаў насаджалі польскія і расейскія, колькасьць студэнтаў-беларусаў у летувіскім Віленскім унівэрсытэце не перавышала 1%. У гэты ж час савецкія ўлады цалкам спынілі ўсякае беларускае культурнае і палітычнае жыцьцё. Практычна ўсе беларускія дзеячы і іхныя радзіны трапілі пад арышты і дэпартацыю. Рэшта беларусаў цярпела дыскрымінацыю пры ўладкаваньне на дзяржаўную службу, сярод іх значна павялічылася беспрацоўе.

З канца 1980-х гадоў Вільня стала галоўным цэнтрам руху за незалежнасьць Летувы, абвешчанай 11 сакавіка 1991 году. У месьце стварылі Таварыства беларускай культуры (1987 год), клюб аматараў беларускай народнай творчасьці «[[Сябрына (Вільня)|Сябрына]]» і іншыя. У студзені 1989 году ў Вільні прайшоў другі вальны сойм беларускіх суполак, у чэрвені таго ж году — першы зьезд [[Беларускі Народны Фронт|Беларускага Народнага Фронту]]. Пытаньне аб законнасьці і правамоцнасьці перадачы Віленскай вобласьці і іншых беларускіх зямель Летуве зноў узьнікла ў канцы 1980 — пачатку 1990-х гадоў у зьвязку з дэзынтэграцыяй Савецкага Саюзу. 29 сакавіка 1990 году Прэзыдыюм Вярхоўнага савету БССР прыняў заяву, у якой гаварылася, што Беларусь у выпадку выхаду Летувы са складу СССР будзе патрабаваць вярнуць ёй беларускія землі — места Вільню і Віленскую вобласьць, Сьвянцянскі і часткі тэрыторыі 5-і іншых раёнаў Летувы. Гэту заяву фактычна падтрымаў прэзыдэнт СССР [[Міхаіл Гарбачоў]], якія адзначыў на прэс-канфэрэнцыі ў [[Вашынгтон (горад)|Вашынгтоне]] 3 чэрвеня 1990 году, што тэрыторыя Летувы ўлучае ў сябе некалькі рэгіёнаў, якія раней належалі Беларусі. Аднак па распадзе СССР Вільня засталася сталіцай незалежнае Летувіскае Рэспублікі. Як адзначае гісторык [[Уладзімер Арлоў (гісторык)|Уладзімер Арлоў]], ультыматыўная заява з боку Вярхоўнага савету БССР, кантраляванага камуністамі, што дзесяцігодзьдзямі праводзілі палітыку [[Русіфікацыя Беларусі|русіфікацыі Беларусі]], напраўду была спробай Масквы стварыць яшчэ адзін ваенны канфлікт кшталту [[Карабаская вайна|Карабаху]] або [[Прыднястроўскі канфлікт|Прыднястроўя]]е. Калі ў 1992 годзе вялікая група грамадзкіх і культурных дзеячоў зьвярнулася да таго ж самага Вярхоўнага савету з просьбай абмеркаваць стварэньне супольнай камісіі дзеля распрацоўкі варыянту-кампрамісу будучага ўладкаваньня Вільні і Віленшчыны (статус самакіраваньня, вольнага места, незалежнай ад Летувы і Беларусі зоны або аўтаноміі) з запросінамі экспэртаў-назіральнікаў Рады Бясьпекі ААН, то кіраўніцтва Вярхоўнага савету нават не паставіла гэтага пытаньня на разгляд.

У 1991 годзе ў Вільні аднавілася выданьне газэты «[[Наша Ніва]]», на факультэце славістыкі Віленскага пэдадагічнага ўнівэрсытэту пачала дзеяць катэдра беларускай мовы, літаратуры і этнакультуры. У 1992 годзе ў месьце ўтварылася Каардынацыйная рада [[Беларускае згуртаваньне ў Летуве|Беларускага згуртаваньня ў Летуве]]. У 1993 годзе аднавілася [[Таварыства беларускай школы]], адкрылася беларуская сярэдняя школа імя Францішка Скарыны. У чэрвені 2005 году зь [[Менск]]у ў Вільню пераехаў [[Эўрапейскі гуманітарны ўнівэрсытэт]], які знаходзіцца ў летувіскай сталіцы на правах унівэрсытэту ў выгнаньні, адначасна маючы ўсе правы эўрапейскай вышэйшай навучальнай установы.

У 2009 годзе Вільню абралі Эўрапейскай культурнай сталіцай. У 2015 годзе [[Рэмігіюс Шымашус]] стаў першым беспасярэдне абраным мэрам места. Па атрыманьні незалежнасьці ў Вільні адрамантавалі многія з старых будынкаў, на беразе [[Вяльля|Вяльлі]] ў гістарычных Сьніпішках збудавалі новыя камэрцыйныя будынкі. Гэты раён, як чакаецца, стане асноўным адміністрацыйным і дзелавым цэнтрам места. Ён улучае ў сябе сучасныя жылыя і гандлёвыя плошчы з будынкам муніцыпалітэту і 129-мэтровы будынак [[Europa Tower]]. Будаваньне штаб-кватэры [[Swedbank]] стала сымбалем важнасьці скандынаўскіх банкаў у Вільні. У 2008 годзе ў месьце збудавалі комплекс «[[Віленскі бізнэсовы порт]]», адна зь ягоных вежаў у наш час ёсьць пятым вышынёй будынкам у Летуве. На сёньняшні дзень насельніцтва і эканоміка Вільні імкліва расьце.

== Геаграфія ==

=== Агульная характарыстыка ===
Знаходзіцца ў паўднёва-ўсходняй частцы Летувы. Ляжыць на сутоцы рэк [[Вільня (рака)|Вільні]] і [[Вяльля|Вяльлі]], за 33 км ад граніцы зь Беларусьсю. Плошча 392 км², 20,2% агульнай плошчы займае забудова, астатняя частку — зялёныя насаджэньні (43,9) і водныя аб’екты (2,1).

=== Клімат ===
Клімат Вільні [[Мерны клімат|мерны]] [[кантынэнтальны клімат|кантынэнтальны]] з рысамі морскага, што тлумачыцца ўплывам [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]]. Зіма адносна мяккая і сьнежная, лета кароткае і прахалоднае. Вясна і восень вельмі зацяжныя. Большую частку году дамінуе пахмурнае надвор’е. Ападкаў у сярэднім выпадае 688 мм у год, максымум — у ліпені. Моцная сьпёка ў летні пэрыяд і траскучыя маразы ўзімку бываюць, але рэдка.

* Сярэдняя [[тэмпэратура]] — + 6,6&nbsp;°C
* Сярэдняя [[вільготнасьць паветра]] — 80%
* Сярэдняя [[Шкала Бофарта|хуткасьць ветру]] — 3,9 м/с



== Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел ==
Віленскае [[мясцовае самакіраваньне]] зьяўляецца адзіным у Летуве, якое аб’ядноўвае два месты: Вільню і [[Грэгарава]].

Тэрыторыя муніцыпалітэту падзяляецца на 21 староства (), межы якіх прыкладна адпавядаюць гістарычным мясцовасьцям і раёнам новай забудовы:




== Насельніцтва ==

=== Дэмаграфія ===
* **XV стагодзьдзе**: 1500 год — каля 10 тыс. чал.
* **XVI стагодзьдзе**: 1550 год — ад 20 да 100 тыс. чал.
* **XVIII стагодзьдзе**: 1800 год — 60 тыс. чал.
* **XIX стагодзьдзе**: 1804 год — 35 тыс. чал., зь іх каля 22 тыс. каталікоў, 600 праваслаўных, 500 пратэстанаў, 100 рэфарматаў, 11 тыс. юдэяў і 60 магамэтанаў; 1850 год — каля 50 тыс. чал., зь іх шляхты 6658, купцоў 272, мяшчанаў 4930, жыдоў 20 642; 1875 год — 82 668 чал; 1889 год — 109 329 чал. ; 1897 год (расейскі перапіс) — 154 532 чал., зь іх 40% жыдоў, 30% палякаў, 20% расейцаў, 4,5% беларусаў, 2% летувісаў, 3,5% іншых нацыянальнасьцяў
* **XX стагодзьдзе**: 1911 год — 186 461 чал.; 1916 год — 140 800 чал.; 1941 год — 268 тыс. чал.; 1989 год — 291,5 тыс. летувісаў, 116,6 тыс. палякаў, 30,3 тыс. беларусаў, 13,3 тыс. украінцаў, 9,1 тыс. жыдоў; 1993 год — 582 чал.
* **XXI стагодзьдзе*': 2001 год (перапіс) — 542 287 чал., зь іх 57,8% пазначылі сябе як [[летувісы]], 18,7% — як [[палякі]], 14% — як [[расейцы]], 4% — [[беларусы]], 0,5% — [[жыды]], 5% — як прадстаўнікі іншых нацыянальнасьцяў; 2010 год — 560,2 тыс. чал; 2018 год — 547,3 тыс. чал.

=== Рэлігія ===
Вільня ёсьць рэзыдэнцыяй [[каталіцтва|каталіцкага]] [[біскуп]]а і цэнтрам [[Летувіска-Віленская япархія|Летувіска-Віленскай япархіі]] [[Маскоўскі патрыярхат|Маскоўскага патрыярхату]].

=== Адукацыя ===
У Вільні ёсьць некалькі ўнівэрсытэтаў, найбольшы зь якіх — [[Віленскі ўнівэрсытэт]].
* Унівэрсытэт імя М. Ромэра
* Віленскі Гедзімінаўскі Тэхнічны ўнівэрсытэт
* Віленскі пэдагагічны ўнівэрсытэт
* Вайсковая акадэмія Летувы
* Віленская акадэмія мастацтваў
* Нацыянальная школа мастацтваў
* [[Эўрапейскі гуманітарны ўнівэрсытэт]]
* Віленская акадэмія бізнэсу

=== Культура ===
[[Нацыянальная бібліятэка імя Марцінаса Мажвідаса|Летувіская нацыянальная бібліятэка імя Марцінаса Мажвідаса]], названая ў гонар аўтара першай друкаванай кнігі на летувіскай мове, захоўвае ў сваіх архівах 6 912 266 фізычных элемэнтаў. Найбольшы кніжны кірмаш у Балтыі праводзіцца штогод у віленскім павільёне [[LITEXPO]], найбуйнейшым выстаўным цэнтры Балтыі.

Прадмесьце [[Зарэчча (Вільня)|Зарэчча]], якое знаходзіцца недалёка ад [[Старое Места (Вільня)|Старога Места]] і ёсьць адным з найстарэйшых раёнаў Вільні, з канца XX стагодзьдзя зьяўляецца домам для руху багемных мастакоў. Тут працуюць шматлікія мастацкія галерэі і майстэрні. У 1997 годзе ў [[Дзень Дурня]] Зарэчча абвясьцілі незалежнай рэспублікай. На галоўным пляцы прадмесьця разьмяшчаецца статуя анёла, які дзьме ў трубу, то бок выступае ў якасьці сымбалю творчай свабоды.

У 1995 годзе ў віленскім [[Новае Места (Вільня)|Новым Месце]] паставілі першы ў сьвеце бронзавы бюст вядомаму гітарысту [[Фрэнк Запа|Фрэнку Запе]]. Гэты бюст адзначыў нядаўна здабытую свабоду слова і пачатак новай эры для летувіскага грамадзтва.

[[Цэнтар сучаснага мастацтва (Вільня)|Цэнтар сучаснага мастацтва]] ёсьць найбольшай пляцоўкай сучаснага мастацтва ў краінах Балтыі, з выстаўной плошчай у 2400 м². Цэнтар імкнецца да разьвіцьця шырокага спэктру міжнародных і летувіскіх выстаўных праектаў, а таксама прадстаўляе шырокі спэктар дзяржаўных праграмаў, у тым ліку ў ім праводзяцца лекцыі, сэмінары, выступы, паказы кіна- і відэаматэрыялаў, а таксама адбываюцца музычныя падзеі.

10 лістапада 2007 году авангардны рэжысэр [[Ёнас Мэкас]] адкрыў [[Цэнтар візуальных мастацтваў Ёнаса Мэкаса|Цэнтар візуальных мастацтваў]]. Ягоная прэм’ерная выстава называлася «Авангард: ад футурызму да флюксусу». Сучасны арт-цэнтар стаў новай культурнай прасторай места. У ім экспануецца прыватная калекцыя сучаснага летувіскага выяўленчага мастацтва. У музэі праводзяцца выставы твораў з расейскага [[Эрмітаж]]у і [[музэі Салямона Гугенгайма|музэяў Салямона Гугенгайма]], а таксама прэзэнтуецца некамэрцыйнае авангарднае кіно. У цэнтры месьціцца бібліятэка, музэй габрэйскай культуры і калекцыі твораў Ёнаса Мэкаса і [[Юргіс Мачунас|Юргіса Мачунаса]].

[[Гарадзкая віленская опэра]] — незалежны опэрны тэатар у Летуве, спалучае ў сабе клясычнае і сучаснае мастацтва. [[Нацыянальны драматычны тэатар Летувы|Нацыянальны драматычны тэатар]], Дзяржаўны малы тэатар Вільні, Дзяржаўны моладзевы тэатар і шэраг прыватных тэатраў, у тым ліку OKT/Віленскі гарадзкі тэатар, Тэатар танчаў Анджэлікі Чолінай і іншыя, ладзяць спэктаклі клясычнай і сучаснай драматургіі сусьветна вядомых летувіскіх і замежных рэжысэраў.

[[Нацыянальная філярмонія Летувы]] ёсьць найбольшай і найстарэйшай дзяржаўнай арганізацыяй, якая ладзіць клясычныя, сучасныя жывыя канцэрты і джазавыя музычныя імпрэзы ва ўсёй Летуве і за мяжой. [[Дзяржаўны сымфанічны аркестар Летувы]] мае разнастайны рэпэртуар, ладзіць вынятковыя праграмы, і запрашае маладыя таленты выконваць творы нароўні з выдатнымі і прызнанымі салістамі.

== Эканоміка ==

Вільня зьяўляецца галоўным эканамічным цэнтрам Летувы і адным з найбольшых фінансавых цэнтраў краінаў Балтыі. Нягледзячы на ​​тое, што ў месьце пражывае толькі 20% насельніцтва Летувы, яно стварае каля адной траціны [[СУП]] краіны. Намінальны СУП на душу насельніцтва ў [[Віленскі павет|Віленскім павеце]] на 2014 год складаў каля 18 100 эўра, што робіць яго найбольш заможным рэгіёнам Летувы. У 2008 годзе ўнёсак Вільні ў бюджэт краіны склаў амаль 3 млрд эўра, што складае каля 40% агульнага бюджэту. На 2015 год сярэдняя гадавая зарплата да спагнаньня падаткаў у Вільні складае каля 10 000 эўра.

У наш час у Вільні актыўна разьвіваюцца сучасныя сонечныя і [[лазэр]]ныя тэхналёгіі, дзякуючы такім вытворцам, як «Arginta», «Precizika», «Baltic Solar», а таксама «Ekspla» і «Eksma». Апроч таго, пасьпяхова пастаўляюць на сусьветныя рынкі сваю прадукцыю біятэхналягічныя вытворцы «Fermentas Thermo Fisher», «Sicor Biotech». У 2009 годзе ў Вільні банк [[Barclays]] адкрыў тэхналягічны цэнтар, які зьяўляецца адным з чатырох глябальных стратэгічных інжынэрных цэнтраў банку.

У 2013 годзе ў выніку гандлёвага падарожніцтва на грамадзянаў Беларусі прыпала каля 25% таваразвароту ў гандлёвых сетках Вільні.

== Транспарт ==


=== Агульныя зьвесткі ===
Вільня знаходзіцца блізка да граніцы [[ЭЗ]] зь [[Беларусь]]сю ў пэўным «мёртвым куце» з боку транспартных шляхоў. Празь места ідуць транзытныя цягнікі з [[Расея|Расеі]] празь [[Беларусь]] у [[Каралявец]]. Іншыя важныя транспартныя шляхі ідуць праз гістарычную сталіцу Летувы — [[Коўна]]. Да яе зь Вільні ідзе хуткасная магістраль.

Вільня мае міжнародны [[аэрапорт]].

Аўтамабільныя дарогі вядуць праз [[Коўна]] да [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]] да паромаў [[Клайпеда|Клайпеды]] і ў [[Панявеж]] з выхадам на [[Via Baltica]]. Таксама важная аўтамагістраль ідзе на [[Менск]].

=== Грамадзкі транспарт ===

У грамадзкім транспарце Вільні дамінуюць [[аўтобус]]ы і [[тралейбус]]ы. Прылеглыя да Вільні населеныя пункты злучаюцца зь местам з дапамогай чыгункі (электрацягнікі). Першыя рэгулярныя аўтобусныя маршруты зьявіліся ў 1926 годзе, а першыя тралейбусы пачалі рух у 1956 годзе.

У канцы 2007 году ў Вільні ўвялі электронную білетную сыстэму. Каб карыстацца грамадзкім транспартам, трэба купіць электронную картку ў крамах або газэтных кіёсках і пералічыць на яе адпаведную суму грошай. Месячныя карткі можна набыць адзін раз і пералічваць адпаведную суму грошай штомесяц рознымі спосабамі, у тым ліку праз інтэрнэт. Да жніўня 2008 году замест электронных білетаў выкарыстоўваліся папяровыя месячныя квіткі. Ранейшыя квіткі на адну паездку замянілі на 30 і 60-хвілінныя білеты.

Віленскі аўтапарк грамадзкага транспарту выкарыстоўвае нізкападлогавыя аўтобусы [[Volvo Cars|Volvo]] і [[Mercedes-Benz]], а таксама тралейбусы [[Solaris]]. На маршрутах да гэтага часу ходзяць некалькі старых аўтобусаў [[Škoda]], зробленых у Чэхіі, але многія зь іх цалкам адрамантавалі ўнутры. У 2017 годзе мэрыя Вільні пачала праект абнаўленьня аўтобуснага аўтапарку, аб’явіўшы закуп новых 250 аўтобусаў зь нізкім узроўнем падлогі. Праект прывядзе да таго, што кожны 6 з 10 мескіх аўтобусаў да сярэдзіны 2018 году, будзе новым. Гэта дазволіць пасажырам выкарыстоўваць такія сучасныя тэхналёгіі, як бясплатны [[Wi-Fi]] і зараджаць свае электронныя прылады ў час паездкі. На 5 верасьня 2017 году былі прадстаўлены 50 новых аўтобусаў Isuzu. Віленскі муніцыпалітэт таксама арганізаваў конкурс на закуп 41 новых тралейбусаў, ягоны пераможца кампанія Solaris згодна з дамовай паставіць новыя тралейбусы да восені 2018 году. У іх таксама будуць функцыі бясплатнага Wi-Fi і зарадкі прыладаў.

У 2000-х гадох зьявіліся прапановы сеткі электрычнага трамваю і [[Віленскі мэтрапалітэн|мэтрапалітэну]]. Аднак ніводны з гэтых праектаў пакуль не рэалізавалі.

== Турыстычная інфармацыя ==

=== Інфраструктура ===


Замкі, некаторыя палацы і касьцёлы Вільні — частка [[Нацыянальны музэй Летувы|Нацыянальнага музэю Летувы]]. Найбольшая калекцыя мастацтва знаходзіцца ў [[Мастацкі музэй Летувы|Мастацкім музэі Летувы]]. У Віленскай карціннай галерэі, якая належыць да Мастацкага музэю, захоўваецца калекцыя старадаўняга мастацтва XVI — пачатку XX стагодзьдзя. На іншым беразе ракі Вяльлі, Нацыянальная мастацкая галерэя праводзіць сталую экспазыцыю летувіскага мастацтва XX стагодзьдзя, а таксама шматлікія выставы сучаснага мастацтва.



[[Дом сыгнатараў]], дзе ў 1918 годзе падпісалі [[Акт незалежнасьці Летувы]], у наш час лічыцца помнікам гісторыі. Дзее Музэй ахвяраў генацыду, прысьвечаны ахвярам савецкай рэпрэсіяў.

Штогод у Вільні праходзіць кірмаш [[Казюкі]].

=== Славутасьці ===


Як і большасьць сярэднявечных местаў, Вільня найбольш забудоўвалася вакол ратушы. [[Вуліца Замкавая (Вільня)|Замкавая вуліца]], галоўная артэрыя, злучае [[Ніжні замак (Вільня)|палац вялікіх князёў]] з [[Віленская ратуша|ратушай]]. Іншыя вуліцы агінаюць шляхецкія палацы, сакральныя будынкі, крамы і майстэрні рамесьнікаў. Вузкія выгнутыя вулачкі і панадворкі запаўняюць радыяльны плян сярэднявечнага места.



[[Старое Места (Вільня)|Старое Места]], гістарычны цэнтар Вільні, ёсьць адным з найбольшых на ўсходзе Эўропы і займае тэрыторыю ў 3,6 км². Тут канцэнтруюцца найвядомейшыя гістарычныя і культурныя славутасьці. Камяніцы ў Старым Месьце будаваліся на працягу некалькіх стагодзьдзяў, што стварыла сумесь самых розных архітэктурных стыляў. Хоць Вільня лічыцца местам эпохі [[барока]], тут таксама ёсьць прыклады [[Беларуская готыка|гатычнай архітэктуры]] ([[Касьцёл Сьвятой Ганны (Вільня)|Касьцёл Сьвятой Ганны]]), а таксама архітэктуры [[Адраджэньне|эпохі Рэнэсансу]] ды іншых стыляў. Дзякуючы сваёй унікальнасьці, Старое Места Вільні ў 1994 годзе ўлучылі ў [[Сусьветная спадчына ЮНЭСКО|Сьпіс сусьветнай спадчыны]] [[ЮНЭСКО]].



[[Ансамбль Віленскага ўнівэрсытэту|Ансамбль]] [[Віленскі ўнівэрсытэт|Віленскага ўнівэрсытэту]] складаецца з 13 панадворкаў, аточаных будынкамі XV стагодзьдзя. [[Вострая брама]] ёсьць адзінай ацалелай брамай зь першых арыгінальных пяці брамаў у [[Віленскія гарадзкія ўмацаваньні|гарадзкім муры]]. Яе аздабляе фрэска Найсьвяцейшай Панны Марыі, якая, паводле вернікаў, творыць цуды. Больш за 200 шыльдаў і памятных дошак пісьменьнікаў, якія жылі і працавалі ў Вільні, у лік якіх уваходзяць і замежныя аўтары, аздабляюць сьцены на [[Вуліца Літарацкая (Вільня)|Літарацкай вуліцы]] ў Старым Месьце. У мясцовасьці [[Антокаль|Антокалі]] месьціцца [[Касьцёл Сьвятых Апосталаў Пятра і Паўла і кляштар канонікаў лятэранскіх (Вільня)|касьцёл Сьвятых Апосталаў Пятра і Паўла]] — шэдэўр XVII стагодзьдзя, выкананы ў стылі барока і вядомы сваім адметным інтэр’ерам, дзе можна пабачыць каля 2 тысячаў фігураў ляпніны.



* *Арсэналы*: [[Новы арсэнал (Вільня)|Новы]] (XVIII ст.), [[Стары арсэнал (Вільня)|Стары]]
* [[Вострая брама]] (1503—1521, 1671)
* [[Віленскія гарадзкія ўмацаваньні|Гарадзкія ўмацаваньні]] (XVI ст., фрагмэнты)
* *Замкі* (XIII—XVI стагодзьдзі): [[Верхні замак (Вільня)|Горны замак]] зь [[вежа Гедзіміна|вежай Гедзіміна]] (XIII ст.); [[Ніжні замак (Вільня)|Дольны замак або палац вялікіх князёў]] (XIV—XVII ст., адбудаваны ў 2009 годзе)
* *Могілкі*: [[Антокальскія могілкі|Антокальскія]], Бэрнардынскія, [[Сьвята-Эўфрасіньнеўскія могілкі (Вільня)|Ліпаўскія (Эўфрасіньнеўскія)]], Петрапаўлаўскія (Сонечныя), [[Могілкі Росы|Росы]], Эвангеліцкія, Юдэйскія
* *Палацы*: [[Палац Абрамовічаў (Вільня)|Абрамовічаў]] (1790), [[Палац Агінскіх (Вільня)|Агінскіх]] (XVIII ст.), [[Прэзыдэнцкі палац (Вільня)|Біскупскі]] (цяпер Прэзыдэнцкі, XVIII—XIX стагодзьдзі), [[Палац Бжастоўскіх (Вільня)|Бжастоўскіх]] (1669), [[Палац Гурэцкіх (Вільня)|Гурэцкіх]] (XVIII ст.), [[Палац дэ Рэўсаў (Вільня)|дэ Рэўсаў]] (1798), [[Палац Завішаў(Вільня)|Завішаў]] (XVII—XVIII стагодзьдзі), [[Палац Лапацінскіх (Вільня)|Лапацінскіх]] (1775), [[Палац Пацаў (Вільня)|Пацаў]] (XVII ст.), [[Палац Радзівілаў (Вільня)|Радзівілаў]] (1653), [[Палац Сапегаў (Вільня)|Сапегаў]] (1691), [[Палац Слушкаў (Вільня)|Слушкаў]] (1690—1694), [[Палац Тызэнгаўзаў (Вільня)|Тызэнгаўзаў]] (1790), [[Палац Тышкевічаў (Вільня)|Тышкевічаў]] (1783), [[Палац Хадкевічаў (Вільня)|Хадкевічаў]] (1619), [[Палац Умястоўскіх (Вільня)|Ўмястоўскіх]] (XVIII ст.)
* *Помнікі сакральнай архітэктуры*:
** *Праваслаўныя і грэцка-каталіцкія*: [[Прачысьценская царква (Вільня)|саборная царква Прачыстай Багародзіцы]] (1514—1516), [[Царква Сьвятой Параскевы Пятніцы (Вільня)|царква Сьвятой Параскевы Пятніцы]] (XVI ст.), [[Царква Сьвятога Мікалая (Вільня)|царква Сьвятога Мікалая]] (1514—1516), [[Віленскі Траецкі манастыр|Траецкі базылянскі манастыр]] з [[Царква Сьвятой Тройцы (Вільня)|царквой Сьвятой Тройцы]] (1516, 1622—1624), [[Віленскі Духаўскі манастыр|царква і манастыр Сьвятога Духа]] (1634—1638), царква Сьвятой Эўфрасіньні Полацкай (1837—1838), царква Сьвятога Ціхана Задонскага (1843), царква Сьвятой Мучаніцы Кацярыны (1872), царква сьвятога Міхала Арханёла (1893—1895), царква Аляксандра Неўскага (1898), царква Покрыва Багародзіца (1900), царква Сьвятога Ўладзімера (1905), царква Сьвятых Міхала і Канстанціна (1913)
** *Пратэстанцкія*: кальвінскі збор, лютэранская кірха (1662)
** *Рымска-каталіцкія*: [[Касьцёл Сьвятых Станіслава і Ўладзіслава (Вільня)|касьцёл Сьвятых Станіслава і Ўладзіслава]] (Катэдра, XIV—XVIII стагодзьдзі), [[Касьцёл Адшуканьня Сьвятога Крыжа і кляштар дамініканаў (Вільня)|касьцёл Адшуканьня Сьвятога Крыжа і кляштар дамініканаў]] на Кальварыі, касьцёл Беззаганнага Зачацьця Найсьвяцейшай Панны Марыі (1911—1914), [[Касьцёл Маці Божай Суцішальнай і кляштар аўгустынаў (Вільня)|касьцёл Маці Божай Суцішальнай і кляштар аўгустынаў]], [[касьцёл Маці Божай Сьнежнай і Сьвятога Юрыя і кляштар кармэлітаў]], [[Касьцёл Найсьвяцейшага Сэрца Езуса і кляштар візытак (Вільня)|касьцёл Найсьвяцейшага Сэрца Езуса і кляштар візытак]] (1694—1797), [[Касьцёл Пана Езуса і кляштар трынітарыяў (Вільня)|Касьцёл Пана Езуса і кляштар трынітарыяў]] на Антокалі (1694—1717), [[Касьцёл Сьвятога Барталамея (Вільня)|касьцёл Сьвятога Барталамея]] на Зарэччы (1788, 1824), [[Касьцёл Сьвятога Духа і кляштар дамініканаў (Вільня)|касьцёл Сьвятога Духа і кляштар дамініканаў]] (1441, 1610), [[Касьцёл Сьвятога Казімера і кляштар езуітаў (Вільня)|касьцёл Сьвятога Казімера і кляштар езуітаў]] (1604—1618), [[Касьцёл Сьвятога Крыжа і кляштар баніфратаў (Вільня)|касьцёл Сьвятога Крыжа і кляштар баніфратаў]] (1635), [[Касьцёл Сьвятога Ігната і кляштар езуітаў (Вільня)|касьцёл Сьвятога Ігната і кляштар езуітаў]] (1622—1647), [[Касьцёл Сьвятога Мікалая (Вільня)|касьцёл Сьвятога Мікалая]] (XIV—XVIII стагодзьдзі), [[Касьцёл Сьвятога Міхала Арханёла і кляштар бэрнардынак (Вільня)|касьцёл Сьвятога Міхала Арханёла і кляштар бэрнардынак]] (1594—1604), [[Касьцёл Сьвятога Рафала і кляштар езуітаў (Вільня)|касьцёл Сьвятога Рафала і кляштар езуітаў]] на Сьніпішках (1702—1730), [[Касьцёл Сьвятога Стэфана (Вільня)|касьцёл Сьвятога Стэфана]] (1600—1612), [[касьцёл Сьвятога Юрыя і кляштар кармэлітаў (Вільня)|касьцёл Сьвятога Юрыя і кляштар кармэлітаў]] (1750—1755), [[Касьцёл Сьвятой Ганны (Вільня)|касьцёл Сьвятой Ганны]] (1501), [[Касьцёл Сьвятой Кацярыны і кляштар бэнэдыктынак (Вільня)|касьцёл Сьвятой Кацярыны і кляштар бэнэдыктынак]] (1741—1773) [[Касьцёл Сьвятой Тройцы (Вільня)|касьцёл Сьвятой Тройцы]] (XVIII ст.), [[Касьцёл Сьвятой Тэрэзы і кляштар кармэлітаў (Вільня)|касьцёл Сьвятой Тэрэзы і кляштар кармэлітаў]] (1633—1650), [[Касьцёл Сьвятых Апосталаў Пятра і Паўла і кляштар канонікаў лятэранскіх (Вільня)|касьцёл Сьвятых Апосталаў Пятра і Паўла і кляштар канонікаў лятэранскіх]] на Антокалі (1668—1704), [[Касьцёл Сьвятых Францішка і Бэрнарда (Вільня)|касьцёл Сьвятых Францішка і Бэрнарда і кляштар бэрнардынаў]] (XV—XVII стагодзьдзі), [[Касьцёл Сьвятых Якуба і Піліпа і кляштар дамініканаў (Вільня)|касьцёл Сьвятых Якуба і Піліпа і кляштар дамініканаў]] на Лукішках (XVIII ст.), [[Касьцёл Сьвятых Янаў (Вільня)|касьцёл Сьвятых Янаў]] (XIV—XVIII стагодзьдзі), [[Касьцёл Унебаўшэсьця Пана і кляштар місіянэраў (Вільня)|Касьцёл Унебаўшэсьця Пана і кляштар місіянэраў]] (1750—1756), [[Касьцёл Сэрца Езуса і кляштар візытак (Вільня)|касьцёл Сэрца Езуса і кляштар візытак]], [[Касьцёл Унебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі і кляштар францішканаў (Вільня)|касьцёл Унебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі і кляштар францішканаў]] (XIV—XVIII стагодзьдзі), [[Касьцёл Усіх Сьвятых і кляштар кармэлітаў (Вільня)|касцёл Усіх Сьвятых і кляштар кармэлітаў]] (1620—1632), капліца на Панарах, капліца Сьвятога Яцэка (1762)
** *Іншыя*: Караімская кенэса, Харальная сынагога (1903)
* [[Віленская ратуша|Ратуша]] (XIV—XVIII стагодзьдзі)
* [[Тры Крыжы]]
* [[Ансамбль Віленскага ўнівэрсытэту|Унівэрсытэт]] (1570)

=== Страчаная спадчына ===
* *Брамы* ([[Сьпіс помнікаў архітэктуры Вялікага Княства Літоўскага, зруйнаваных уладамі Расейскай імпэрыі|зруйнаваныя расейскімі ўладамі]]): Вялейcкая, Замкавая, Рудніцкая, Субацкая, Троцкая.
* *Палацы*: Аскеркаў; [[Палац Радзівілаў (Пушкарня)|Радзівілаў на Пушкарні]] (XVI ст.)
* *Помнікі сакральнай архітэктуры*:
** *Рымска-каталіцкія*: капліца на Сьніпішках (XVIII ст., [[Сьпіс помнікаў гісторыі і архітэктуры Беларусі, зруйнаваных уладамі СССР|зруйнаваная савецкімі ўладамі]]); касьцёл Найсьвяцейшага Сэрца Езуса (1913); [[Касьцёл Сьвятога Язэпа і кляштар кармэлітак (Вільня)|касьцёл Сьвятога Язэпа і кляштар кармэлітак]] (1638; зруйнаваны расейскімі ўладамі)
** *Іншыя'': Вялікая сынагога (1630); мячэт (XIV—XIX стагодзьдзі, зруйнаваны савецкімі ўладамі)

## Галерэя

### Помнікі абарончай архітэктуры

Vilnius Gates of Dawn (general view).jpg|Вострая брама
Upper Castle in Vilnius (2013).jpg|Верхні замак
Palace of the Grand Dukes of Lithuania 2019 2.jpg|Ніжні замак
Senamiestis, Vilnius, Lithuania - panoramio (65).jpg|Новы Арсэнал


### Помнікі сакральнай архітэктуры

Vilnius Landmarks 128.jpg|Брама Траецкага манастыра
Orthodox Church of the Holy Spirit 1, Vilnius, Lithuania - Diliff.jpg|Духаўская царква
Our Lady of the Gate of Dawn Interior, Vilnius, Lithuania - Diliff.jpg|Капліца ў Вострай браме
Bartholomew church.jpg|Касьцёл Сьвятога Барталамея


St Casimir Church Exterior At Dusk, Vilnius, Lithuania - Diliff.jpg|Касьцёл Сьвятога Казімера і кляштар езуітаў
Вільня. Дамініканскі кляштар і касцёл Святога Духа (01).jpg|Касьцёл Сьвятога Духа і кляштар дамініканаў
Šv. Mikalojaus bažnyčios šonas 2.jpg|Касьцёл Сьвятога Мікалая
Church of St. Michael in Vilnius01(js).jpg|Касьцёл Сьвятога Міхала Арханёла і кляштар бэрнардынак


St. Anne's Church Exterior 3, Vilnius, Lithuania - Diliff.jpg|Касьцёл Сьвятой Ганны
St Catherine's Church, Vilnius, Lithuania - Diliff.jpg|Касьцёл Сьвятой Кацярыны і кляштар бэнэдыктынак
Bernardine Monastery in Vilnius 01(js).jpg|Касьцёл Сьвятых Францішка і Бэрнарда і кляштар бэрнардынаў
Peeter-Pauli kirik Vilniuses.jpg|Касьцёл Сьвятых Апосталаў Пятра і Паўла і кляштар канонікаў лятэранскіх


Vilnius University Great Courtyard 1, Vilnius, Lithuania - Diliff.jpg|Касьцёл Сьвятых Янаў
Fcanciscan Church Vilnius.jpg|Касьцёл Унебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі і кляштар францішканаў
Church of Ascension in Vilnius 03(js).jpg|Касьцёл Унебаўшэсьця Пана і кляштар місіянэраў
Vilnius (Wilno) - cathedral.jpg|Катэдра


Wilno - Gora Trzykrzyska.JPG|Тры Крыжы
St. Nicholas Orthodox Church Exterior, Vilnius, Lithuania - Diliff.jpg|Мікольская царква
Пятницкая церковь - panoramio.jpg|Пятніцкая царква
Front facade of the Greek Catholic Church of Holy Trinity in Vilnius, Lithuania.jpg|Траецкая царква


### Помнікі грамадзянскай архітэктуры

Oginsky Palace in Vilnius.JPG|Палац Агінскіх
Wilno - Pałac prezydencki.jpg|Біскупскі палац
Вільня. Дамініканская-Універсітэцкая, палац Бжастоўскіх (03).jpg|Палац Бжастоўскіх
Radvilos Palace.jpg|Палац Радзівілаў


Vilniaus City Hall.jpg|Ратуша
Tiškevičiųrūmai2010 02 09Vilnius43.JPG|Палац Тышкевічаў
Slushko Palace.jpg|Палац Слушкаў
Vilnius University M. K. Sarbievijus Courtyard, Vilnius, Lithuania - Diliff.jpg|Унівэрсытэт


## Глядзіце таксама
* Ліцьвіны

## Заўвагі

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 
* 
* Беларускія старонкі Вільні = Vilniaus gudų puslapiai / К. Атаманчык і інш. — Вільня, 2012. — 145 с.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Богатырев А. Триумфальные арки по случаю въезда Яна III Собеского в Вильно // Славянский альманах. — 2017. — Вып. 1—2. — С. 227—236.

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт гарадзкога самакіраваньня
* Гайд па Вільні — адпачывай у сталіцы Летувы разам з 34mag
* І. Воранаў — Вільня-Вільно-Вільнюс (Гісторыя аднаго горада)
* Вільня ў фатаздымках на Radzima.org
* Ч. Мілаш «Вільня»
* Л. Мілаш «Францыск Скарына і Вільня»
* Беларускія прымаўкі пра Вільню з сайту Радыё Свабода
* Vilnius Life: English-language travel guide to Vilnius
* «Рабі пільна — і тут будзе Вільня» (фота)
* Расклад руху гарадзкога грамадзкага транспарту (у тым ліку па-беларуску)
* Вільня Беларуская: усе спасылкі пра беларускую спадчыну ў адным месцы
* Старонка ў Facebook «Вільня Беларуская»
* Літоўскі гісторык Бумблаўскас: У сьне Гедзіміна жалезны воўк выў па-беларуску, Радыё Свабода, 19 верасьня 2019 г. (летувіскі арыгінал інтэрвію)