open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Асьветленасьць

**Асьветленасьць** — фізычная велічыня, якая характарызуе асьвятленьне паверхні, стваранае сьветлавым струменем, які падае на паверхню. Адзінкай вымярэньня асьветленасьці ў сыстэме СІ служыць люкс (1 люкс = 1 люмэну на квадратны мэтар), у СГС — фот (адзін фот роўны 10 000 люксаў). У адрозьненьне ад асьветленасьці, выраз колькасьці сьвятла, адлюстраванага паверхняй, завецца яркасьцю.

Асьветленасьць проста прапарцыйная сіле сьвятла крыніцы сьвятла. Пры выдаленьні яго ад асьвятлянай паверхні яе асьветленасьць памяншаецца зваротна прапарцыйна квадрату адлегласьці.

Калі прамяні сьвятла падаюць нахільна да асьвятлянай паверхні, асьветленасьць памяншаецца прапарцыйна косынусу вугла падзеньня прамянёў.

Асьветленасьць E\! знаходзяць па формуле:

: E={I \over r^2}\cos i

дзе I\! — сіла сьвятла ў кандэлах; r\! — адлегласьць да крыніцы сьвятла; i\! — вугал падзеньня прамянёў сьвятла адносна нармалі да паверхні.

Асьветленасьць у фататэхніцы вызначаюць з дапамогай экспанамэтраў і экспазымэтраў, у фотамэтрыі — з дапамогай люксмэтраў.

## Прыклады

## Літаратура
* *Яштолд-Говорко В. А.* Фотосъёмка и обработка. Съемка, формулы, термины, рецепты. Изд. 4-е, сокр. М., «Искусство», 1977.

Катэгорыя:Фотатэрміны
Катэгорыя:Фотамэтрыя
Фотамэтрыя

**Фотамэ́трыя** — разьдзел оптыкі, у якім дасьледуюцца энэргетычныя характарыстыкі сьвятла пры яго выпусканьні, распаўсюджваньні і ўзаемадзеяньні зь целамі. Апэруе фотамэтрычнымі велічынямі.

Фотамэтрыя як навука пачалася з прац Ламбэрта, які сфармуляваў закон дыфузнага адлюстраваньня сьвятла (закон Ламбэрта) і Бугэра, які сфармуляваў закон паглынаньня сьвятла (закон Бугэра - Ламбэрта - Бэра).
Фотамэтрычная велічыня

**Фотамэтры́чная велічыня́** — адытыўная фізычная велічыня, якая вызначае часовае, прасторавае, спэктральнае разьмеркаваньне энэргіі аптычнага выпраменьваньня і ўласьцівасьцяў рэчываў, асяродзьдзяў і цел як пасярэднікаў пераносу або прымачоў энэргіі (азначэньне ўзята з ДАСТ 26148—84). Фотамэтрычныя велічыні выкарыстоўваюцца ў фотамэтрыі і іншых галінах навукі.

Па колькасным выразе фотамэтрычныя велічыні можна падзяліць на наступныя групы:
* Энэргетычныя фотамэтрычныя велічыні
* Фатонныя фотамэтрычныя велічыні
* Рэдукаваныя фотамэтрычныя велічыні
* Сьветлавыя велічыні

Разьмеркаваньні фотамэтрычных велічынь у часе, прасторы і па спэктры апісваюцца з дапамогай:
* Разьмеркаваньні фотамэтрычнай велічыні ў часе
* Індыкатрысы фотамэтрычнай велічыні
* Спэктральнага разьмеркаваньня фотамэтрычнай велічыні

Сродкам вымярэньня фотамэтрычных велічынь служаць фатомэтры.

Катэгорыя:Фотамэтрыя
Радыямэтрыя

**Радыямэтрыя** — сукупнасьць мэтадаў вымярэньняў актыўнасьці крыніц іянізавальнага выпраменьваньня. Грунтуецца на розных фізычных эфэктах, якія ўзьнікаюць пры ўзьдзеяньні выпраменьваньня на рэчыва — люмінэсцэнцыя, іянізацыя, утварэньне бачных сьлядоў і т. д.

Адным з заснавальнікаў радыёмэтрыі зьяўляецца Ганс Гэйгэр, які ў 1908 годзе вынайшаў лічыльнік зараджаных часьціц і дагэтуль які носіць яго імя. Таксама можна назваць Чарльза Вільсана, які распрацаваў камэру Вільсана, якая дазваляе назіраць траекторыі зараджаных часьціц.

## Ужываньне
* Мэдыцына — радыяізатопная дыягностыка
* Археалёгія — радыявугляродны аналіз
* Геафізыка — выведкавая геафізыка

## Глядзіце таксама
* Энэргетычная фотамэтрычная велічыня
* Рэгістрацыя іянізавальных выпраменьваньняў

Катэгорыя:Радыябіялёгія
Катэгорыя:Ядзерная фізыка
Рэгістрацыя іянізавальных выпраменьваньняў

**Асноўныя мэтады рэгістрацыі**:

* іянізацыйны — рэгіструюцца іёны, утвораныя выпраменьваньнем
* сцынтыляцыённы — рэгіструюцца сьветлавыя выбліскі, якія ўзьнікаюць у адмысловым матэрыяле
* калярымэтрычны — рэгістрацыя па цеплавым узьдзеяньні. Гл. *[[Баломэтар]]*.
* хімічны, у тым ліку, і фатаграфічны
* 

## Глядзіце таксама
* Доза ў радыёбіялёгіі
* Дазымэтар
* Радыямэтрыя

## Літаратура
* Голубев Б.П. Дозиметрия и защита от ионизирующих излучений. М.,“Атомиздат”, 1976. 

Катэгорыя:Радыяхімія
Катэгорыя:Радыялёгія
Катэгорыя:Радыябіялёгія
M (неадназначнасьць)

**M**:

* **[[M (літара)]]** — трынаццатая літара лацінскага алфабэту.
* **[[М (кірыліца)]]** — чатырнаццатая літара беларускага альфабэту.
* **M** — рымская лічба, якая пазначае тысячу (1000).
* **[[Мэтар]]** — адзінка вымярэньня даўжыні ў сыстэме СІ, скарочана — **м**.
* **[[Хуткасьць гуку]]** — пазасыстэмная адзінка вымярэньня, пазначаецца літарай **M**.
* **M** — скарочанае пазначэньне кратнай прыстаўкі **мэга**.
* **[[М (фільм, 1931)]]** — мастацкі фільм Фрыца Ланга, клясычны трылер аб маньяку-забойцу, які апярэдзіў шматлікія стылістычныя знаходкі фільмаў-нуар.
* **[[М (фільм, 1951)]]** — рымэйк фільма 1931 году
* **M** — кодавае імя разьдзелу MI6 у фільмах і новэлах пра Джэймза Бонда, гл. M (бандыяна).
Рэдукаваная фотамэтрычная велічыня

**Рэдукава́ная фотамэтры́чная велічыня́** — фотамэтрычная велічыня, утвораная па матэматычнай мадэлі лінейнага спэктральна-адытыўнага для разгляданай зьявы прымальніку:

 X_r=K\int_{0}^{\infty} X_{e,\,\lambda}\,S'\left(\lambda\right)\, dx 

дзе K — пераводны множнік ад адзінак энэргетычных велічынь да адзінак, ужывальных у дадзенай сыстэме рэдукаваных велічынь; S'\left(\lambda\right) — адносная спэктральная адчувальнасьць рэальнага або мадэльнага фотапрымальніка.

У залежнасьці ад выгляду крывой спэктральнай адчувальнасьці можна пабудаваць некалькі сыстэм рэдукаваных фотамэтрычных велічынь. У цяперашні час толькі адна такая сыстэма — сыстэма сьветлавых велічынь — зьяўляецца міжнародна-прызнанай. Сьстэма сьветлавых велічынь заснаваная на крывой спэктральнай адчувальнасьці чалавечага вока, адаптаванага да дзённага зроку.

Таксама можна вызначыць сыстэму рэдукаваных фотамэтрычных велічынь для бактэрыцыднага дзеяньня, гадоўлі расьлін, карцынагеннага дзеяньня выпраменьваньня, або напрыклад для жывёльнага зроку — бо ў шматлікіх жывёл крывыя спэктральнай адчувальнасьці вачэй не супадаюць з чалавечай крывой. Па гэтым чыньніку вымярэньне колькасьці сьвятла пры дапамозе звычайных люксмэтраў пры вопытах, напрыклад на пацуках, трэба рабіць з асьцярогай — люксмэтар па прынцыпе свайго дзеяньня выкарыстае крывую спэктральнай адчувальнасьці чалавечага вока і колькасьць сьвятла, атрыманае пацукамі ня будзе супадаць з паказаньнямі прыбора.

## Крыніцы
* ДАСТ 26148—84

Катэгорыя:Фотамэтрыя
Сьветлавая велічыня

**Сьветлава́я велічыня́** — рэдукаваная фотамэтрычная велічыня, утвораная з энэргетычнай фотамэтрычнай велічыні пры дапамозе адмысловага выгляду адноснай спэктральнай адчувальнасьці — спэктральнай адчувальнасьці сьветлаадаптаванага чалавечага воку.

Сьветлавыя велічыні пазначаюцца азначнікам «ν», напрыклад, *X*ν.

## Велічыні

Назва (сынонім)ПазначэньнеАзначэньнеАдзінка вымярэньня

Сьветлавы струмень\Phi_\nu—лм


Сіла сьвятлаI_\nuI=\frac{d\Phi}{d\Omega}кд (лм/ср)


Сьветлавая энэргіяQ{}_\nuQ=\int\Phi\,dtлм&middot;с


СьвяцільнасьцьM{}_\nuM=\frac{d\Phi}{dS_1}лм/м²


ЯркасьцьL{}_\nuL=\frac{d^2\Phi}{d\Omega\,dS_1\,cos(\varepsilon_1)}кд/м²


АсьветленасьцьE{}_\nuE=\frac{d\Phi}{dS_2}лк


ЭкспазыцыяH{}_\nuH=\frac{dQ}{dS_2}кд&middot;с



*dS*1 — элемэнт плошчы крыніцы сьвятла.

*dS*2 — элемэнт плошчы прымальніка сьвятла.

ε1 — вугал паміж нармальлю да элемэнта плошчы крыніцы і кірункам назіраньня.

Катэгорыя:Фотамэтрыя
Фатонная фотамэтрычная велічыня

**Фато́нная фотамэтры́чная велічыня́** — фотамэтрычная велічыня, колькасна выражаемая ў беспамерных адзінках ліку фатонаў і вытворных ад яго. Фатонныя фотамэтрычныя велічыні пазначаюцца азначнікам «*p*», напрыклад, *X<sub>p</sub>*.

## Крыніцы
* ДАСТ 26148—84

Катэгорыя:Фотамэтрыя
Нармаль

У дыфэрэнцыяльнай геамэтрыі, **нармаль** — гэта прамая, артаганальная датычнай прамой да некаторай крывой або датычнай роўніцы да некаторай паверхні. Таксама кажуць пра **нармальны кірунак**.

**Вэктар нармалі** да паверхні ў дадзеным пункце — гэта (звычайна адзінкавы) вэктар, прыкладзены да дадзенага пункта і раўналежны кірунку нармалі. Для кожнага пункта гладкай паверхні можна задаць два нармальныя вэктары, адрозныя кірункам. Калі на паверхні можна задаць бесьперапыннае поле нармальных вэктараў, то кажуць, што гэтае поле задае *арыентацыю* паверхні (гэта значыць вылучае адзін з бакоў). Калі гэтага зрабіць нельга, паверхня завецца неарыентаванай.

Катэгорыя:Дыфэрэнцыяльная геамэтрыя
Катэгорыя:Вэктарны аналіз
Энэргетычная фотамэтрычная велічыня

**Энэргеты́чная фотамэтры́чная велічыня́** — фотамэтрычная велічыня, колькасна выражаемая ў адзінках энэргіі або магутнасьці і вытворных ад іх. Энэргетычныя фотамэтрычныя велічыні пазначаюцца азначнікам «*e*», напрыклад, *X<sub>e</sub>*.

## Велічыні

*S*1 — элемэнт плошчы крыніцы.
*S*2 — элемэнт плошчы прыёмніка.
ε1 — вугал паміж нармальлю да элемэнта плошчы крыніцы і кірункам назіраньня.

## Глядзіце таксама
* Радыямэтрыя

## Літаратура
* ДАСТ 26148—84

Катэгорыя:Фотамэтрыя
Фарвакуўм

**Фарвакуўм** (,  – наперадзе, перад і  – пустэча) — папярэдні вакуўм, стан газу пры цісках 1–10-3 мм рт. сл. (100–10-1н/м2). Ствараецца ў вакуўмнай сыстэме фарвакуўмнымі помпамі перад уключэньнем высокавакуўмных помпаў і падтрымліваецца на выпуску апошніх.

## Глядзіце таксама
* Вакуўмная тэхніка
* Вакуўмная помпа

Катэгорыя:Тэхніка
Перанос

**Перано́с** — тэрмадынамічныя працэсы, якія адбываюцца пры паверхневым кантакце целаў. Тэрмін «перанос» ужываецца ў дачыненьні да наступных працэсаў:

* дыфузія — перанос масы
* цеплаправоднасьць — перанос нутранай энэргіі (цеплыні)
* нутранае церце (вязкасьць) — перанос руху (імпульсу).

Катэгорыя:Тэрмадынаміка
Цеплаправоднасьць

**Цеплаправо́днасьць** (ад цяпло + праводзіць) — перадача (перанос) цеплыні з адной часткі цела ў іншую. Прычынай цеплаправоднасьці зьяўляецца ўзаемадзеяньне малекулаў цела і абмен кінэтычнай энэргіяй паміж імі. Разам з канвэкцыяй і выпраменьваньнем зьяўляецца адным з трох варыянтаў перадачы цяпла.

Колькасьць цяпла, якая пераносіцца праз паверхню dS за час dt, вызначаецца законам Фур’е:

dQ = - \lambda \frac {dT} {dx} dS dt

дзе \lambda — каэфіцыент цеплаправоднасьці; \frac {dT} {dx} — градыент тэмпэратуры (у кірунку пераносу).

## Каэфіцыент цеплаправоднасьці
Каэфіцыент цеплаправоднасьці зьяўляецца фізычнай уласьцівасьцю рэчыва і характарызуе яго здольнасьць праводзіць цеплыню.

Каэфіцыент цеплаправоднасьці роўны колькасьці цеплыні, якая праходзіць у адзінку часу праз адзінку плошчы ізатэрмічнай паверхні пры тэмпэратурным градыенце роўным аднаму.

Абазначаецца як \lambda, адзінка вымярэньня — Вт/(м·К).

Для розных рэчываў каэфіцыент цеплаправоднасьці розны і ў агульным выпадку залежыць ад структуры, тэмпэратуры, ціску, вільготнасьці, шчыльнасьці. Для многіх матэрыялаў залежнасьць каэфіцыента цеплаправоднасьці ад тэмпэратуры мае лінейны характар:
: \lambda = {\lambda_0} (1+b(T-T_{0})),
(дзе \lambda_0 — каэфіцыент цеплаправоднасьці матэрыялу пры тэмпэратуры T_{0}, b — канстанта, якая розная для розных рэчываў).

### Каэфіцыент цеплаправоднасьці газаў
Каэфіцыент цеплаправоднасьці газаў знаходзіцца ў межах 0,005-0,5 Вт/(м·К). Для ідэальных газаў ён вызначаецца судачыненьнем:
: \lambda = \overline{\lambda} \overline{\omega} c_{\vartheta} {\rho}/3,
(дзе \overline{\omega} — сярэдняя хуткасьць малекулаў газа; \overline{\lambda} — сярэдняя даўжыня свабоднага прабегу малекулаў газа паміж двума сутыкненьнямі;  c_{\vartheta} — цеплаёмістасьць газу пры сталым аб’ёме; *ρ* — шчыльнасьць газу).

Паколькі шчыльнасьць ідэальнага газу прама прапарцыйная, а даўжыня свабоднага прабегу малекулаў адваротна прапарцыйная ягонаму ціску, то каэфіцыент цеплаправоднасьці газаў значна не залежыць ад ціску.

Пры павышэньні тэмпэратуры каэфіцыент цеплаправоднасьці газаў таксама павялічваецца, бо з павышэньнем тэмпэратуры павялічваецца хуткасьць малекулаў і цеплаёмістасьць газаў.

Пералічаныя вышэй залежнасьці ня маюць месца пры малых і вялікіх цісках. У першым выпадку газ трэба разглядаць як сыстэму целаў, а замест працэсу цеплаправоднасьці ў ім трэба разглядаць цеплаабмен паміж асобнымі малекуламі. У другім — газ зьяўляецца рэальным і залежнасьць каэфіцыенту цеплаправоднасьці ад ціску і тэмпэратуры ўяўляе сабой складаную функцыю (пры гэтым \lambda ўзрастае з ростам p і T).

## Крыніцы

Катэгорыя:Базавыя паняцьці фізыкі
Катэгорыя:Тэрмадынаміка
Закон цеплаправоднасьці Фур’е

**Зако́н цеплаправо́днасьці Фур’е́** вызначае колькасьць цяпла, якое праходзіць пры цеплаправоднасьці праз дадзеную плошчу паверхні за дадзены час. Закон цьвердзіць, што гэтая колькасьць цяпла проста прапарцыянальная рознасьці тэмпэратураў паміж часткамі цела (градыенту тэмпэратуры), а таксама каэфіцыенту цеплаправоднасьці, які зьяўляецца ўласьцівасьцю рэчыва.

У дыфэрэнцыяльнай форме закон Фур’е запісваецца наступным чынам:

\vec q = - \lambda Grad T

дзе q — паток цяпла — колькасьць цяпла, якая праходзіць праз адзінку плошчы за адзінку часу; T — тэмпэратура; \lambda — каэфіцыент цеплаправоднасьці.

Інтэгральная форма закона атрымліваецца з дыфэрэнцыяльнай шляхам інтэграваньня:

\frac {\partial Q} {\partial t} = - \lambda \oint_S Grad T \vec {dS}

Катэгорыя:Тэрмадынаміка
Дыфузія

**Дыфу́зія** (лац. *diffusio* «дыфузіо» – расьцяканьне) – узаемнае пранікненьне (перамешваньне) рэчываў, якія знаходзяцца ў кантакце. Дыфузія характэрная для ўсіх агрэгатных станаў рэчыва; найхутчэйшай зьяўляецца дыфузія газаў, найпавольнейшай – дыфузія цьвёрдых целаў.

Дыфузія – адзін з прыкладаў зьяваў пераносу.

Прычынай дыфузіі зьяўляецца цеплавы рух малекул рэчываў.

Катэгорыя:Фізычныя эфэкты і зьявы
Катэгорыя:Тэрмадынамічныя зьявы
Катэгорыя:Дыфузія
Ідэальны газ

**Ідэа́льны газ** — матэматычная мадэль газу, у якой прымаюцца за нуль сілы міжмалекулярнага ўзаемадзеяньня, а таксама ўласны аб'ём малекулаў газу.

Ідэальны газ мае наступныя ўласьцівасьці:

* малекулы ідэальнага газу ня маюць аб'ёму — ўвесь яго аб'ём складаюць «прамежкі» паміж малекуламі
* малекулы ідэальнага газу ўзаемадзейнічаюць паміж сабой толькі пры сутыкненьнях
* усе сутыкненьні малекулаў ідэальнага газу зьяўляюцца пругкімі, гэта значыць такімі, пры якіх агульная кінэтычная энэргія не зьмяняецца.

Адрозьніваюць клясычны ідэальны газ, часьцінкі якога падпарадкоўваюцца законам клясычнай мэханікі, і квантавая ідэальны газ. У апошнім адрозьніваюць два віды: часьцінкі аднаго падпарадкоўваюцца статыстыцы Базэ-Айнштэйна, другога — Фэрмі-Дырака.

Паводзіны ідэальнага газу апісвае кінэтычная тэорыя ідэальных газаў.

Паветраныя газы (кісларод, азот і іншыя) пры тэмпэратурах і ціску блізкіх да нармальных з добрай ступеньню дакладнасьці адпавядаюць мадэлі ідэальнага газу. З дапамогай мадэлі ідэальнага газу апісваюцца таксама іншыя сыстэмы, у якіх памер часьцінак малы адносна адлегласьцяў паміж імі, а ўзаемадзеяньні адбываюцца толькі на малых адлегласьцях (напрыклад, «электронны газ» валентных электронаў у мэталах, броўнаўскі рух і да т. п.)

## Глядзіце таксама

* Газавыя законы
* Рэальны газ

Катэгорыя:Тэрмадынамічныя сыстэмы
Катэгорыя:Газы
Шаан

**Шаан** () — найбуйнейшы муніцыпалітэт у Ліхтэнштайне. Месьціцца ў непасрэдным суседзтве з Вадуцам, сталіцаю княства.


Катэгорыя:Ліхтанштайна-швайцарскія пагранічныя пераходы
5'nizza

**5’nizza** (чытаецца як «*Пя́тніца*») — украінскі рэгі-гурт з Харкава, створаны ў 1998 годзе. Складаецца з двух удзельнікаў:

* Андрэй «*Sun*» Запарожац — вакал
* Сяргей «*ОтецРодНой*» Бабкін — вакал, акустычная гітара, бітбокс

Гурт выконваў уласныя песьні, у якіх зьмешваліся такія стылі як рэгі, рэп, фанк, рок, ска. Пераважная большасьць песьняў у гурта расейскай мовай, але ёсьць і ўкраінскай. Разам з гуртом ТНМК сьпяваюць песьню францускай мовай «En Automne». У тэкстах песень гурту згадваюцца: Nirvana, Джым Морысан, Уладзімер Высоцкі, Чэ Гевара, Дон Кіхот, Боб Марлі, Віктар Цой.

## Дыскаграфія
* *Unплаггеd* (неафіцыйны запіс, 2003}
* *[[Пятница]]* (2003)
* *[[О5]]* (2005)

## Вонкавыя спасылкі
* [Відэа 5’nizza на [YouTube]]
Скарбны

**Скарбны**, **скарбнік** — службовая асоба ў Вялікім Княстве Літоўскім у 15—18 стагодзьдзях. Памочнік падскарбія земскага (пасьля 1596 падскарбія вялікага літоўскага).

Скарбны меў рэзыдэнцыю ў Вільні ў замку, дзе захоўваў архіў і скарб ВКЛ. У Польшчы адпаведнікам скарбнага быў кусташ каронны.

Першы вядомы скарбны — Сенька, згадваецца ў 1452 годзе. Скарбныя былі таксама ў ваяводзтвах і паветах, вялі перапіску датычна фінансавых пытаньняў, складалі інвэнтары ўладаньняў, якія падлягалі абкладаньню падаткамі.

Скарбнымі вялікімі літоўскімі былі:
* Міхал Важынскі (1560)
* Ульрык Гозыюш (1600)
* Ян Монтаўт (1600)
* Стэфан Хжанстоўскі (1638 — 1646)
* Вінцэнт Мікалай Крукоўскі (1674)
* Андрэй Казімер Скорабагаты (1678)
* Геранім Сасевіч (1700)
* Міхал Копць (? — 1726)
* Ян Адахоўскі (1733 — 1738)
* Габрыель Кімбар (? — 1744)
* Антоні Важынскі (1763)

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* Żychliński T. Złota księga szlachty polskiej, Poznań, T.1-31, 1879—1908.

Катэгорыя:Ураднікі Вялікага Княства Літоўскага
Ганс-Адам II

**Ганс-Адам II** (), *Яганэс Адам Фэрдынанд Аляіз Ёзэф Марыя Марка д’Авіяна Піюс фон Ліхтэнштайн* ( 14 лютага 1945 году) — князь Ліхтэнштайну, сын папярэдняга князя Франца Ёзэфа II і ягонай жонкі Геаргіны фон Вільчэк. Таксама носіць тытулы герцага Тропаўскага і Ягендорфскага і графа Рытбэрскага. Атрымаў адукацыю ў Санкт-галенскім унівэрсыце, вывучаючы гаспадарку і бізнэс. Быў дапушчаны да дзяржаўных справаў у 1984 годзе, калі ягоны бацька князь Франц Ёзэф II, юрыдычна застаючыся кіраўніком дзяржавы і захаваўшы тытул сувэрэннага князя, афіцыйна перадаў Гансу-Адаму паўнамоцтвы прымаць штодзённыя ўрадавыя рашэньні як спосаб пачаць дынастычны пераход. Па бацькавай сьмерці 13 лістапада 1989 году афіцыйна стаў прынцам Ліхтэнштайну. Валодае камэрцыйным банкам LGT Group, што робіць яго аднім з самых заможных манархаў Эўропы.

## Крыніцы

Катэгорыя:Князі Ліхтэнштайну
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1945 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся 14 лютага
Зборная Польшчы па футболе

**Збо́рная По́льшчы па футбо́ле** — прэзэнтуе Польшчу на міжнародных турнірах па футболе. Кантралюецца Польскім футбольным зьвязам. Найлепшае месца ў рэйтынгу ФІФА — 5 (з жніўня 2017 году), найгоршае — 78 (зь лістапада 2013 году).

## Грамада ганаровых гульцоў зборнай
Гульцы з самай вялікай колькасьцю гульняў уваходзяць у Грамаду ганаровых гульцоў зборнай. Галавой Грамады зьяўляецца Дарыюш Дзеканоўскі (з 2012 году).

## Найбольш гульняў
*Актуальна на 8 верасьня 2021 году*

* тоўстым пазначаныя дзейныя гульцы

## Найбольш галоў
*Актуальна на 8 верасьня 2021 году году*

* тоўстым пазначаныя дзейныя гульцы

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
Зборная Францыі па футболе

**Збо́рная Фра́нцыі па футбо́ле** — прадстаўляе Францыю ў міжнародных матчах і турнірах па футболе. Кіруецца і кантралюецца Фэдэрацыяй футболу Францыі. Чэмпіёны сьвету 1998 і 2018 гадоў. Фіналісты чэмпіянату сьвету 2006 году. Бронзавыя прызэры чэмпіянатаў 1982 і 1986 гадоў. Чэмпіёны Эўропы 1984 і 2000 гадоў.

## Найбольш гульняў
* Ліліян Цюрам — 142 матчы
* Т’еры Анры — 123 матчы
* Марсэль Дэсаі — 116 матчаў
* Зынэдын Зыдан — 108 матчаў
* Патрык Віейра — 107 матчаў
* Юго Лярыс — 104 матчы
* Дыд’е Дэшам — 103 матчы
* Ляран Блян — 97 матчаў
* Біксант Лізаразю — 97 матчаў
* Сыльвэн Вільтор — 92 матчы

## Найбольш галоў
* Т’еры Анры — 51 гол
* Мішэль Плятыні — 41 гол
* Давід Трэзэге — 34 галы
* Зынэдын Зыдан — 31 гол
* Аліўе Жыру — 31 гол
* Жуст Фантэн — 30 галоў
* Жан-П’ер Папэн — 30 галоў
* Юры Джаркаеф — 28 галоў
* Карым Бэнзэма — 27 галоў
* Сыльвэн Вільтор — 26 галоў
Ідзі Амін

**Дада Умэ Ідзі Амін** () (17 траўня 1928 — 16 жніўня 2003) — прэзыдэнт Уганды у 1971—1979, заснавальнік аднаго з самых брутальных аўтарытарных рэжымаў у Афрыцы; генэрал, потым фэльдмаршал угандыйскага войска.

У 1946 годзе Амін уступіў у брытанскі каляніяльны полк Каралеўскіх афрыканскіх стралкоў і даслужыўся да годнасьці генэрал-маёра ды галоўнакамандуючага войскам Уганды (проста іншых колькі-небудзь адукаваных людзей на той час у краі не было). Ён прыйшоў да ўлады, узначаліўшы хунту, што скінула Мільтана Аботу ў 1971. Яго кіраваньне адзначалася парушэньнямі правоў чалавека, палітычнымі рэпрэсіямі, этнічнымі перасьледамі, забойствамі без суду і сьледзтва ды гвалтоўным высяленьнем індыйцаў з Уганды. Дакладная колькасьць людзей, забітых у выніку дзейнасьці яго рэжыму, невядомая — яна вагаецца ад 80 да 500 тысячаў.

У 1975 годзе стаў ачольнікам Арганізацыі афрыканскага адзінства, і цягам 1977—1979 гадоў Уганда прызначалася ў Камісію па правах чалавека ААН. Яго рэжым упаў у 1979 годзе пасьля ўгандыйска-танзанійскай вайны, разьвязанай праз спробу Ўганды анэксаваць частку Танзаніі ў 1978 годзе. Амін, выдаючы сябе за мусульманіна, уцёк у Саудаўскую Арабію і жыў там да самай сьмерці ў 2003. Пра Аміна ды яго рэжым зьнята колькі фільмаў, такіх як «Узьлёт ды падзеньне Ідзі Аміна» (1980) ды «Апошні кароль Шатляндыі» (2006).

Кіраваньне Аміна адзначалася праявамі экстрэмісцкага нацыяналізму і трайбалізму. Паводле падлікаў, зробленых пасьля зьвяржэньня Аміна, ахвярамі яго рэпрэсіяў сталіся ад 300 да 500 тысячаў (з 19 мільёнаў) грамадзянаў Уганды.

Поўны тытул Аміна на пасадзе прэзыдэнта гучаў наступным чынам: *«Яго Дасканаласьць Пажыцьцёвы Прэзыдэнт, Фэльдмаршал Аль-Гаджы Доктар Ідзі Амін, VC, DSO, MC, Уладар усіх зьвяроў на зямлі і рыбаў у моры, Заваёўнік Брытанскай Імпэрыі ў Афрыцы ўвогуле і Ўганды ў прыватнасьці»*

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Ідзі Амін на сайце Krugosvet.ru
* Галоўная афрыканская пачвара
* Уры Дан. Апэрацыя «Энтэбэ»
* Rise and Fall of Idi Amin на IMDb
* The Last King of Scotland на IMDb
* Найвялікшыя злыдні сьвету — Ідзі Амін (відэа)
* выступы Ідзі Аміна (відэа)

Катэгорыя:Нарадзіліся 17 траўня
Катэгорыя:Прэзыдэнты Ўганды
Катэгорыя:Маршалы
Катэгорыя:Палітыкі-эмігранты
Катэгорыя:Памерлі ў 2003 годзе
Катэгорыя:Памерлі 16 жніўня
Новая Каледонія

**Но́вая Каледо́нія** () — француская залежная тэрыторыя ў заходняй частцы Ціхага акіяна ў Мэланэзіі. Знаходзіцца ў 1400 км на ўсход ад Аўстраліі і ў 1500 км на паўночны захад ад Новай Зэляндыі.

## Гісторыя
Выспы былі заселеныя прыкладна 1500 гадоў да н. э. Прыкладна ў ХІ стагодзьдзі сюды прыбылі палінэзійцы і перамяшаліся зь мясцовым насельніцтвам. Новая Каледонія была адкрытая для эўрапейцаў ў 1774 годзе Джэймсам Кукам. Назва выспы мае паходжаньне ад старажытнай назвы Шатляндыі — *Каледонія*.

З 1853 году выспа перайшла пад францускае кіраваньне. З 1864 да 1894 году тут знаходзілася турэмнае паселішча, дзе адбывалі пакараньне камунары. Пад час Другой суьветнай вайны тут знаходзілася база саюзных войскаў.

З 1946 году выспы атрымалі статус заморскай тэрыторыі Францыі. У 1980-х гадах пачаўся рух за атрыманьне незалежнасьці выспаў. У 1998 годзе Новая Каледонія атрымала поўную ўнутраную аўтаномію. Цяпер яна мае сваіх прадстаўнікоў у францускім парлямэнце.

## Палітыка

## Геаграфія
У склад тэрыторыі ўваходзіць выспа Новая Каледонія разам зь невялікімі прылягаючымі выспамі. Агульная плошча галоўнай выспы складае 16,8 км², з насельніцтвам 179 тыс. чалавек.

Паверхня выспы Новая Каледонія гарыстая, самая высокая кропка ўздымаецца на 1628 м над узроўнем мора. Клімат трапічны, з выражанымі сэзонамі ападкаў. Колькасьць ападкаў вагаецца ад 1500 мм на навакольных выспах да 4000 мм у горных раёнах выспы Новая Каледонія.

Выспа новая Каледонія вельмі старажытная. Прыкладна 85 млн гадоў таму яна аддзялілася ад Аўстраліі, а 65 млн гадоў ад Новай Зэляндыі. Ізаляцыя ад іншых рэгіёнаў прывяла да таго, што на высьпе сфарміравалася ўнікальная экасыстэма, якая захавала шмат відаў жывёлаў і птушак якія не захаваліся ў іншых рэгіёнах.

## Адміністрацыйны падзел
Новая Каледонія дзеліцца на 3 правінцыі, якія ў сваю чаргу дзеляцца на 33 раёны.

Правінцыі Новай Каледоніі гэта:
* Провінс Суд (Паўднёвая правінцыя), са сталіцай Нумэа
* Провінс Норд (Паўночная правінцыя), са сталіцай Канэ
* Провінс дес іль-Лоятэ (правінцыя выспаў Ляяльнасьці), са сталіцай Ліфоў

## Эканоміка
На выспах новай Каледоніі знаходзяцца багатыя радовішчы нікелю (прыкладна 12% сусьветнай здабычы і ¼ сусьветных запасаў) і кобальту (8% сусьветнай здабычы). Аднак інтэнсіўная здабыча карысных выкапняў прывяла да пагаршэньня экалягічнага становішча на выспах.

Значную долю ў эканоміцы грае турызм (прыкладна 100 тыс. чалавек у год).

## Дэмаграфія
Насельніцтва тэрыторыі складаецца з мэлянэзійцаў (42,5%), эўрапейцы (37,1%), палінэзійцаў (11,8%), азіяты (8,6%). Большасьць насельніцтва хрысьціяне (каталікі — 60%, пратэстанты — 30%), мусульмане складаюць каля 4% насельніцтва.

## Вонкавыя спасылкі
Электрастатыка

**Электраста́тыка** — разьдзел фізыкі, які вывучае узаемадзеяньне нерухомых электрычных зарадаў.

Грунтуецца на законе Кулёна, асноўная тэарэма — тэарэма Гаўса. Узаемадзеяньні паміж нерухомымі электрычна зараджанымі часьціцамі (ці целамі) ажыцьцяўляюцца праз электрастатычнае поле.

Тыповыя задачы электрастатыкі — знаходжаньне напружанасьці электрычнага поля (ці электрычнага зрушэньня), створанага сыстэмай электрычных зарадаў, разьмеркаваньня зарадаў па паверхнях праваднікоў пры вядомых іх поўных зарадах ці патэнцыялах кожнага зь іх, вылічэньне энэргіі сыстэмы праваднікоў па іх зарадах і патэнцыялах.

Законы электрастатыкі выкарыстоўваюць у электрычных апаратах, электронна-аптычных прыладах, паскаральніках зараджаных часьціц і іншым.

## Асноўныя паняткі і законы

Асноўнымі паняткамі для электрастатыкі зьяўляюцца электрычны зарад, электрычнае поле й ягоная напружанасьць, дыэлектрычная пранікальнасьць, электрычны патэнцыял, а таксама электраёмістасьць; асноўнымі законамі&nbsp;— закон захаваньня электрычнага зараду, закон Кулёна й тэарэма Астраградзкага-Гаўса.

### Закон Кулёна

\vec F_{2,1} = \frac {q_1 q_2 \vec r} {4 \pi \epsilon_0 \epsilon r^3}

## Крыніцы

## Літаратура
* &nbsp;— С. 90
*
Закон захаваньня зараду

**Законы захаваньня зараду**:

* Закон захаваньня электрычнага зараду
* Закон захаваньня лептоннага зараду
* Закон захаваньня барыённага зараду
Новазэляндзкі даляр

**Новазэляндзкі даляр** (, код ISO 4217 — *NZD*) — афіцыйная валюта Новай Зэляндыі, залежных ад яе тэрыторый: Ніуе, Такелаў і выспаў Кука, антарктычнай тэрыторыі Роса, на якую Новая Зэляндыя прэтэндуе, і брытанскай калёніі Піткейрн. Даляр дзеліцца на 100 цэнтаў.

Даляр быў уведзены ў абарачэньне 10 чэрвеня 1967 году, замяніўшы новазэляндзкі фунт. Звычайна скарачаецца да «*$*», але для адрозьненьня ад іншых даляравых валютаў ужываецца і «*NZ$*» ці мянушка «*ківі*». З 1999 года для вырабу валюты выкарыстоўваецца не папера, а шматслойны плястык.

## Вонкавыя спасылкі

* Новазэляндзкі даляр (Банкноты)   

Катэгорыя:Новая Зэляндыя
Катэгорыя:Ніуе
Катэгорыя:Такелаў
Катэгорыя:Астравы Кука
Катэгорыя:Астравы Піткейрна
Катэгорыя:Валюты
Зборная Аўстрыі па футболе

**Зборная Аўстрыі па футболе** () — нацыянальная зборная, якая прадстаўляе Аўстрыю ў міжнародных матчах па футболе. Кіруецца Футбольнай асацыяцыяй Аўстрыі.

## Вонкавыя спасылкі

* Афіцыйны сайт Футбольнай асацыяцыі Аўстрыі
* Інфармацыя на сайце УЭФА
Нарачанска-Вялейская нізіна

**Нарача́нска-Вяле́йская нізі́на** — нізіна на паўночным захадзе Беларусі. Займае часткова Вялейскі, Лагойскі, Маладэчанскі раёны Менскай вобласьці, Астравецкі і Смаргонскі раёны Гарадзенскай вобласьці.

Мяжуе на поўначы са Сьвянцянскімі градамі, на ўсходзе зь Верхнебярэзінскай нізінай, на паўднёвым усходзе зь Менскім узвышшам, на паўднёвым захадзе з Ашмянскім узвышшам, на паўночным захадзе зь Нярыска-Жэймянскай нізінай (у Летуве). Працягнулася з захаду на ўсход ад 115 да 145 км, з поўначы на поўдзень ад 35 да 75 км, плошча 8,7 тыс. км².

Пераважаюць вышыні 155—190 м, на Канстантынаўскай градзе, што знаходзіцца на тэрыторыі нізіны — найвышэйшы пункт 232 м над узроўнем мора. Будова нізіны складаная. Сучасная яе паверхня ўтворана пераважна сожаўскім і паазерскім ледавікамі і іх расталымі водамі. Яна спадзістахвалістая і плоская, месцамі хвалістая і градава-хвалістая (Сьвірская града, Куранецкае ўзвышша і іншыя). Адносныя перавышэньні 3—7 м, каля ледавіковых градаў 30—50 м. Для нізіны ўласьцівыя замкнёныя забалочаныя дзялянкі зь ледавіковымі азёрамі, пясковымі ўзгоркамі-дзюнамі. Карысныя выкапні: гліны, жвір, пяскі, торф, бузы, мінэральныя воды (Нарачанская крыніца).

Рэкі належаць да басэйну Нёману, найвялікшыя Вяльля з прытокамі Ашмянка, Вуша, Ілія, Дзьвінаса, Сэрвач, Нарач з Вузьлянкай, Страча. Шмат азёраў, найвялікшыя Нарач, Мястра, Баторына, Сьвір, Вішнеўскае, Вялікія і Малыя Швакшты, Сарачанскія. У межах нізіны Вялейскае вадасховішча і частка канала Вялейска-Менскай воднай сыстэмы.

Пад ральлёй 30%, пад лесам 36% тэрыторыі.

Тут разьмяшчаюцца Нарачанскі нацыянальны парк. Вакол возера Нарач курортная і водаахоўная зоны.

## Літаратура
* Нарачана-Вілейская нізіна //  — С. 63—64.

Катэгорыя:Рэльеф Беларусі
Любавічы (Гомельская вобласьць)

**Любаві́чы** — вёска ў Беларусі, у міжрэччы Прыпяці і Сьцьвігі. Уваходзяць у склад Верасьніцкага сельсавету Жыткавіцкага раёну Гомельскай вобласьці. Знаходзяцца за 4 км на поўдзень ад Верасьніцы, на аўтамабільнай дарозе Верасьніца — Хільчыцы.

## Назва

Імя Люба (Leubo, Lubo, Liuba) можа мець як славянскае, так і германскае паходжаньне.

## Гісторыя
Да 1924 году вёска ўваходзіла ў склад Тураўскай воласьці, а затым Тураўскага раёну, у 1962 годзе ўвайшла ў склад Жыткавіцкага раёну.

## Насельніцтва
* XX стагодзьдзе: 1909 год — 303 чалавекі; 1924 год — 352 чалавекі, 59 двароў; 1994 год — 283 чалавекі, 117 двароў; 1999 год — 269 чалавек
* XXI стагодзьдзе: 2004 год — 237 чалавек, 112 двароў; 2009 год — 172 чалавекі (перапіс); 2018 год — 138 чалавек, 91 жылых і 18 нежылых двароў

## Вуліцы
Вуліцы: Зялёная, Калгасная, Ленінская.

## Крыніцы

## Літаратура
*  С. 499—500

Катэгорыя:Верасьніцкі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Жыткавіцкага раёну
Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVIII стагодзьдзі
Малешаў

**Ма́лешаў** — вёска ў Жыткавіцкім раёне Гомельскай вобласьці, на аўтадарозе Жыткавічы — Столін (), за 3 км на паўночны ўсход ад Вялікага Малешава (Столінскі раён), за 8 км на захад ад Верасьніцы, за 13 км на ўсход ад Альшанаў. Малешаў уваходзіць у склад Верасьніцкага сельсавету.

## Назва

Так склалася, што вёска мае некалькі назваў: *Ма́лешаў*, *Малы́ Ма́лешаў*, *Ма́лішаў*, *Ме́лешаў*, *Ме́лішаў*, *Ма́лешава*, *Ма́лішава*). Найбольш распаўсюджанымі зьяўляюцца Малешаў і Малы Малешаў. У 2005 годзе афіцыйна вёска Малішаў была перайменаваная ў Малешаў.

## Гісторыя
Вядомая паводле рукапісных гістарычных крыніцаў з 1471 году.

Да 1924 году вёска ўваходзіла ў склад Тураўскай воласьці, а затым Тураўскага раёну, у 1962 годзе ўвайшла ў склад Жыткавіцкага раёну.

## Насельніцтва
* XX стагодзьдзе: 1994 год — 625 жыхароў, 243 двары; 1999 год — 611 жыхароў
* XXI стагодзьдзе: 2004 год — 570 жыхароў, 239 двароў; 2009 год — 498 жыхароў (перапіс); 2018 год — 495 жыхароў, 192 жылых і 50 нежылых двароў

## Інфраструктура
Аддзяленьне РУП «Белпошта».

## Інфармацыя для турыстаў
### Помнікі архітэктуры
* Іаана-Багаслоўская царква

## Вуліцы
Вуліцы: Беларуская, Беларускі завулак, Брадок, Кастрычніцкая, Новая, Савецкая, Садовая, Саломы, Сялянская, Цэнтральная вуліца.

## Агурковая краіна
Уваходзіць у так званую Агурковую краіну.

## Крыніцы

## Літаратура
*  С. 501

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Верасьніцкі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Жыткавіцкага раёну
Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XV стагодзьдзі
Верасьніцкі сельсавет

**Верасьні́цкі сельсавет** — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Жыткавіцкага раёну Гомельскай вобласьці. Адміністрацыйны цэнтар — вёска Верасьніца.

## Гісторыя
У 1917 годзе створаны ў складзе Тураўскай воласьці Мазырскага павету Менскай (з 29 жніўня 1919 году да 10 жніўня 1920 году — Гомельскай) губэрні РСФСР (з 1 студзеня 1919 году — Беларускай ССР), з 10 жніўня 1920 году да 17 ліпеня 1924 году — Тураўскай воласьці Мазырскага павету Менскай губэрні (да 18 сакавіка 1921 году), з 20 жніўня 1924 году — Тураўскага (з 17 красавіка 1962 году — Жыткавіцкага) раёну Мазырскай акругі (17 ліпеня 1924 году — 26 ліпеня 1930 году, 21 чэрвеня 1935 году — 20 лютага 1938 году), з 20 лютага 1938 году — Палескай (з 8 студзеня 1954 году — Гомельскай) вобласьці.

16 ліпеня 1954 году сельсавету перададзеныя населеныя пункты скасаванага Запясоцкага сельсавету.

## Насельніцтва
* 1 студзеня 1933 году — 842 жыхары, 117 двароў
* 1 студзеня 2018 году — 2509 жыхароў, 1395 двароў (1169 — жылыя, 226 — нежылыя)

## Населеныя пункты
* 1 студзеня 1933 году — 6
* 1 студзеня 1947 году — 5
* 1 чэрвеня 1955 году — 7
* 1 студзеня 1964 году — 7
* 1 студзеня 1968 году — 7
* 1 студзеня 1974 году — 7
* 1 студзеня 1981 году — 7
* 1 студзеня 1986 году — 7
* 1 студзеня 2018 году — 7

## Крыніцы

## Літаратура
*  С. 487
*  С. 202, 226
*  С. 125
*  С. 95


Катэгорыя:Сельсаветы, створаныя ў 1917 годзе
Маніхейства

**Маніхе́йства** — рэлігія, якая паўстала на схіле антычнасьці і раньняга Сярэднявечча дый дэкляравала аб’яднаньне ўсіх сусьветных рэлігіяў. Ідэалягічны падмурак закладзены ў III ст. старажытнапэрсыдзкім мысьляром Мані. Маніхейства вучыць, што матэрыя створаная злым богам (дэміюргам), і толькі дух створаны добрым і вечным Богам. Маніхеі дзеляцца на дзьве групы — **сьвецкія людзі** і **манахі**, прычым манахі займаюцца толькі духоўнай дзейнасьцю і не зьвязаныя ні з чым матэрыяльным.

Маніхейскі сьвятар (манах, «абраны») не ўжывае ў ежу мяса, віна, малака (глядзіце таксама — вэгетарыянства), чытае на працягу дня вялікую колькасьць малітваў. Яму варта ўхіляцца ад любой працы, акрамя зьвязанай з напісаньнем або перакладам тэкстаў, бо ў гэтым сьвеце толькі словы нематэрыяльныя. Сьвецкія людзі ня маюць асаблівых абавязкаў і па-сутнасьці не ўваходзяць у царкву, але ім рэкамэндуецца падтрымліваць сьвятароў і чытаць рэлігійныя кнігі.

## Гісторыя маніхейства
Першапачаткова маніхейства падтрымлівалася шахамі Пэрсіі, але зораастрыйскія сьвятары дамагліся рэпрэсіяў супраць гэтай рэлігіі і нават забойства самога Мані. Пры жыцьці Мані прапаведаваў ня толькі ў Пэрсіі, але і ў Індыі, а пасьля яго сьмерці маніхейства распаўсюдзілася таксама ў Рымскай імпэрыі, дзе прыхільнікам маніхейства быў пэўны час Аўгустын. Вядомы прапаведнік гэтай рэлігіі ў Рымскай імпэрыі — манах-біскуп Фаўст Нумідыйскі.

Пасьля замацаваньня пазыцыяў каталіцызму ў Рымскай імпэрыі маніхейства было забароненае, але маніхейскія і падобныя групы — паўлікане, багамілы, альбігойцы — захоўваліся ў Эўропе амаль да пачатку эпохі Адраджэньня.

Маніхейства было дзяржаўнай рэлігіяй Уйгурскага і Хакаскага каганатаў да часоў мангольскіх заваёваў, а ў пэўных частках Сыбіры захоўвалася і да часоў расейскіх заваёваў. На Енісеі маніхеі мелі вялікія храмы і багатыя бібліятэкі. Усё гэта было разбурана качэўнікамі ў XII—XIII стагодзьдзях.


Катэгорыя:Рэлігія ў Сасанідзкай імпэрыі
Запясочча

**Запясо́чча** — вёска ў Жыткавіцкім раёне Гомельскай вобласьці, на аўтадарозе Жыткавічы — Столін (), на захад ад Турава. Запясочча ўваходзіць у склад Верасьніцкага сельсавету.

## Гісторыя
Ранейшая назва — Заяцельле-Запясочча.

Паводле пісьмовых крыніц вядомая з XVIII стагодзьдзя як паселішча ў Тураўскай воласьці Мазырскага павету Менскага ваяводзтва Вялікага Княства Літоўскага.

Да 17 ліпеня 1924 году вёска ўваходзіла ў склад Тураўскай воласьці, а затым Тураўскага раёну. З 1931 году да 16 ліпеня 1954 году ўваходзіла ў склад і зьяўлялася цэнтрам Запясоцкага сельсавету Тураўскага раёну, з 21 чэрвеня 1935 году да 20 лютага 1938 году — Мазырскай акругі, з 20 лютага 1938 году — Палескай (з 8 студзеня 1954 году — Гомельскай) вобласьці. З 16 ліпеня 1954 году ўваходзіць у склад Верасьніцкага сельсавету Тураўскага (з 17 красавіка 1962 году — Жыткавіцкага) раёну Гомельскай вобласьці.

Да Другой сусьветнай вайны ў Запясоччы налічвалася каля 300 двароў, пражывала 1200 чалавек. У першыя дні свайго гаспадараньня ў раёне захопнікі, разьюшаныя ўпартасьцю мясцовых жыхароў у абароне Турава, у жніўні 1941 году спалілі вёску — больш за 250 хат, расстралялі семдзясят чалавек. Запясочча занесена ў жалобны сьпіс загінуўшых вёсак у Хатыні.

## Насельніцтва
* XIX стагодзьдзе: 1886 год — 708 жыхароў, 145 двароў
* XX стагодзьдзе: 1909 год — 1071 жыхар, 214 двароў; 1941 год — 1200 жыхароў, 300 двароў; 1994 год — 946 жыхароў, 380 двароў; 1999 год — 917 жыхароў
* XXI стагодзьдзе: 2004 год — 826 жыхароў, 343 двары; 2009 год — 750 жыхароў (перапіс); 2018 год — 744 жыхары, 303 жылых і 70 нежылых двароў

## Інфраструктура
Зьяўляецца цэнтрам камунальнага сельскагаспадарчага прадпрыемства «Запясочча».

## Вуліцы
Вуліцы: Дэпутацкая, Інтэрнацыянальная, Калгасная, Камуністычная, Касманаўтаў, Кастрычніцкая, Лугавая, Моладзевая, Набярэжная, Новая, Першамайская, Піянэрская, Перамогі, Савецкая, Савецкі завулак, Садовая, Тураўская, Чырвонаармейская, Школьная.

## Заўвагі

## Крыніцы

## Літаратура
* 
*  С. 495—496

Катэгорыя:Верасьніцкі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Жыткавіцкага раёну
Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVIII стагодзьдзі
Катэгорыя:Вёскі, спаленыя падчас Другой сусьветнай вайны
Чынгіз Айтматаў

**Чынгі́з Тарэку́лавіч Айтма́таў** (; 12 сьнежня 1928, с. Шэкер, Талаская вобласьць, СССР — 10 чэрвеня 2008, Нюрнбэрг, Нямеччына) — выдатны расейскі й кыргыскі пісьменьнік-празаік, гуманіст, савецкі палітычны ды культурны дзеяч, прадстаўнік генэрацыі «шасьцідзясятнікаў».

## Біяграфія
Нарадзіўся ў 1928 годзе ў сяле Шэкер, цяпер Таласкай вобласьці Кыргыстану. Яго бацька Тарэкул Айтматаў быў бачным дзяржаўным дзеячам Кіргіскай ССР, але ў 1937 годзе быў арыштаваны, а ў 1938 расстраляны. Маці, Нагіма Хазіеўна, татарка па нацыянальнасьці, была акторкай у мясцовым тэатры.

Скончыўшы восем клясаў, паступіў у Джамбульскі заатэхнікум, які скончыў з адменнасьцю. У 1948 Айтматаў паступіў у сельскагаспадарчы інстытут ў Бішкеку, які скончыў у 1953. У 1952 пачаў публікаваць у пэрыядычным друку аповяды на кіргіскай мове. Па канчатку інстытута на працягу трох гадоў працаваў у НДІ жывёлагадоўлі, адначасова працягваючы пісаць і друкаваць аповяды. У 1956 паступіў на Вышэйшыя літаратурныя курсы ў Маскве (скончыў у 1958). У год канчатка курсаў у часопісе «Кастрычнік» быў апублікаваны яго аповяд «Асобай да асобы» (пераклад з кіргіскай). У тым жа годзе былі апублікаваныя яго аповяды ў часопісе «Новы мір», а таксама выйшла ў сьвет аповесьць «Джаміля», якая прынесла Айтматаву сусьветную вядомасьць; талент Айтматава прызнавалі нават яго крытыкі.

У 1990—1994 працаваў амбасадарам СССР і Расеі у краінах Бэнілюкса. Да сакавіка 2008 году быў амбасадарам Кыргыстану ў Францыі, Бэльгіі, Люксэмбургу і Нідэрляндах.

У 2006 г. удзельнічаў у выпуску кнігі «Аўтограф стагодзьдзя».

Дэпутат Вярхоўнага Савета СССР, чалец ЦК Кампартыі Кіргізіі, чалец сакратарыята Саюза пісьменьнікаў і Саюза кінэматаграфістаў, адзін з кіраўнікоў Савецкага камітэта салідарнасьці з краінамі Азіі і Афрыкі, галоўны рэдактар часопіса «Замежная літаратура», ініцыятар міжнароднага інтэлектуальнага руху «Ісыккульскі форум».

Памёр 10 чэрвеня 2008 году ў лякарні нямецкага горада Нюрнбэрг у клініцы, дзе знаходзіўся на лячэньні.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Таласкай вобласьці
Катэгорыя:Памерлі ў Нюрнбэргу
Катэгорыя:Савецкія літаратары
Катэгорыя:Кыргыскія літаратары
Зборная Чэхіі па футболе

**Збо́рная Чэ́хіі па футбо́ле** — прадстаўляе Чэскую Рэспубліку на міжнародных футбольных турнірах і ў таварыскіх матчах. Паўстала пасьля распаду Чэхаславаччыны. Удзельнік чэмпіянату сьвету 2006 году ў Нямеччыне. На ім заняла трэцяе месца ў сваёй групе, саступіўшы месца ў плэй-оф Зборнай Італіі і зборнай Ганы. У чэмпіянатах Эўропы каманда выступае больш пасьпяхова. У 1996 годзе чэская зборная дайшла да фіналу, дзе прайграла зборнай Нямеччыны.

## Крыніцы
Зборная Румыніі па футболе

**Збо́рная Румыніі па футбо́ле** — прадстаўляе Румынію ў міжнародных матчах і турнірах па футболе. Кіруецца і кантралюецца Румынскай фэдэрацыяй футболу.

## [[Чэмпіянат сьвету па футболе|Чэмпіянаты сьвету]]
* 1930 — групавы этап
* 1934 — групавы этап
* 1938 — групавы этап
* 1950 — *не брала ўдзел*
* 1954 — *не прайшла кваліфікацыю*
* 1958 — *не прайшла кваліфікацыю*
* 1962 — *адмовілася ад удзелу*
* 1966 — *не прайшла кваліфікацыю*
* 1970 — групавы этап
* 1974—1986 — *не прайшла кваліфікацыю*
* 1990 — другі групавы этап
* 1994 — чвэрцьфінал
* 1998 — ⅛ фіналу
* 2002 — *не прайшла кваліфікацыю*
* 2006 — *не прайшла кваліфікацыю*
* 2010 — *не прайшла кваліфікацыю*
* 2014 — *не прайшла кваліфікацыю*

## [[Чэмпіянат Эўропы па футболе|Чэмпіянаты Эўропы]]
* 1960—1980 — *не прайшла кваліфікацыю*
* 1984 — групавы этап
* 1988 — *не прайшла кваліфікацыю*
* 1992 — *не прайшла кваліфікацыю*
* 1996 — групавы этап
* 2000 — чвэрцьфінал
* 2004 — *не прайшла кваліфікацыю*
* 2008 — групавы этап
* 2012 — *не прайшла кваліфікацыю*
* 2016 — групавы этап

## Вонкавыя спасылкі

* RSSSF.com — усе гульні зборнай з 1922 году
Кольна (Гомельская вобласьць)

**Ко́льна** — вёска ў Жыткавіцкім раёне Гомельскай вобласьці, каля аўтадарогі Жыткавічы — Столін (). Кольна ўваходзіць у склад і зьяўляецца цэнтрам Руднянскага сельсавету.

## Гісторыя
У летапісных крыніцах Кольна вядома з 1582 году. У XVI—XVIII стагодзьдзях вёска ў складзе Вялікага Княства Літоўскага. Кольна згадваецца на мапах Regni Poloniae Magnique Ducatus, Lithuaniae, 1739; Poloniae Regnum ut et Magni Ducat. Lithuaniae Accuratiss. Delin; Magni Ducatus Lithuaniae. З 1793 году — у складзе Расейскай імпэрыі.

З 27 лістапада 2009 году зьяўляецца цэнтрам Руднянскага сельсавету.

## Насельніцтва
* XX стагодзьдзе: 1908 год — хутар: 760 жыхароў; 1994 год — вёска: 260 двароў, 654 жыхары; 1999 год — 792 жыхары
* XXI стагодзьдзе: 2010 год — 711 жыхароў

## Геаграфія
Паблізу Кольна ёсьць балота Вятлішча.

## Страчаная спадчына
* Царква

## Вуліцы
Вуліцы: Гагарына, Калгасная, Кастрычніцкая, Колцавая, Паўночная, Пралетарская, Савецкая, Садовая, Сацыялістычная.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Кольна на Radzima.org
* Прагноз надвор’я ў вёсцы Кольна

Катэгорыя:Руднянскі сельсавет (Жыткавіцкі раён)
Катэгорыя:Населеныя пункты Жыткавіцкага раёну
Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVI стагодзьдзі
Палямон

Імя **Палямо́н** маюць:
* Палямон I — цар пантыйскі
* Палямон II — цар пантыйскі
* Антоні Палямон — старажытнагрэцкі сафіст
* Палямон — мітычны пачынальнік легендарнай дынастыі літоўскіх князёў Палямонавічаў
Мікалай Уладзіслаў Юдзіцкі

**Мікала́й Уладзісла́ў Юдзі́цкі** (? — 1670), шляхецкага роду Юдзіцкіх гербу Радван — каралеўскі дваранін, скарбнік рэчыцкі з 1636, стольнік рэчыцкі з 1640, генэрал артылерыі ВКЛ з 1654, кашталян наваградзкі з 1660.

У 1627—1629 гадах камандаваў артылерыяй у вайне РП са Швэцыяй (1600—1629). У 1640 годзе выехаў да Падуі. Знаходзіўся пры двары папы рымскага Урбана VIII. Там ўступіў у Мальтыйскі ордэн і ўдзельнічаў у бітвах з туркамі ў Альжыры, Тунісе і на высьпе Крыт.

Разам з братам Тамашом Юдзіцкім быў бліжэйшым паплечнікам Жыгімонта Караля Радзівіла, заснавальніка Сталавіцкай камандорыі Мальтыйскага ордэна. Узначаліў яе па сьмерці Радзівіла ў 1643 годзе.

Па вяртаньні дахаты, у час вайны Рэчы Паспалітай з Расеяй (1654—1667) камандаваў харугвай і коннымі злучэньнямі пад кіраўніцтвам гетмана вялікага літоўскага Януша Радзівіла. 11 красавіка 1654 году кароль Ян Казімір афіцыйна прызначыў яго генэралам артылерыі і войскаў чужаземнага аўтарамэнту.

У жніўні 1654 году Януш Радзівіл прызначыў яго камандзірам сваіх войскаў у колькасьці 5000 кавалерыі, якія стаялі ў 5 км ад Вільні. Пасьля здабыцьця Вільні маскоўскім войскам Юдзіцкі адыйшоў на Жмудзь. Тамака быў арыштаваны прыхільнікамі Януша Радзівіла за адмову падтрымаць Кейданскую ўмову. Перададзены Радзівілам швэдам. Уцёк зь няволі ў 1656 годзе. 8 лютага 1660 году яго аддзел у 4000 чалавек быў разьбіты маскоўцамі ў бітве пад Мядзелам. З 23 сакавіка да 28 чэрвеня 1660 году кіраваў гераічнай абаронаю Ляхавіцкага замку.

Удзельнічаў у Палонкаўскай бітве і бітве на Басі. 26 кастрычніка 1660 стаў камэндантам правага крыла літоўскага войска. У сакавіку 1661 асадзіў Дзісну, а потым з 20 харугвамі вершнікаў рушыў наўздагон за адыходзячымі расейскімі войскамі Івана Хаванскага. І гнаў іх ажно да Пскова. 29 сакавіка 1661 яму здалася Дзісна. Удзельнічаў 4 лістапада 1661 году ў Кушліцкай бітве. 9 красавіка 1662 нечаканым ударам здабыў Себеж. У 1663—1664 спусташаў расейскія ваколіцы Бранска і Раслаўля.

У 1666 набыў мястэчка Новая Мыш, дзе заснаваў езуіцкі калегіюм.

## Крыніцы

## Літаратура
* Міхаіл Красноў. Юдзіцкія // 

Катэгорыя:Генэралы артылерыі літоўскай
Катэгорыя:Асобы Вялікага Княства Літоўскага
Катэгорыя:Удзельнікі вайны Расеі з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гадоў
Катэгорыя:Памерлі ў 1670 годзе
Гоўланд

**Вы́спа Го́ўланда** () – незаселеная выспа ў Ціхім акіяне ў раёне экватара, якая належыць ЗША з 1857 году. Знаходзіцца ў 3100 км на паўднёвы захад ад Ганалулу. Плошча выспы складае 1,6 км². Выспа была адкрытая ў ХІХ стагодзьдзі. У нашы дні на высьпе дзейнічае маяк.

## Крыніцы

Катэгорыя:ЗША
1580-я

**1580-я**

Стагодзьдзі: XV стагодзьдзе — XVI стагодзьдзе — XVII стагодзьдзе

Дзесяцігодзьдзі: 
1530-я
1540-я
1550-я
1560-я
1570-я
**1580-я**
1590-я
1600-я
1610-я
1620-я
1630-я


Гады: 
1580, 1581, 1582, 1583, 1584, 1585, 1586, 1587, 1588, 1589

----

## Асноўныя падзеі
* пачалося "залатое стагодзьдзе" ў ангельскай літаратуры
* была заснаваная першая ангельская калёнія
* Фрэнсіс Дрэйк вярнуюся за свайго кругасьветнага падарожжа
*

Катэгорыя:1580-я
Тадэвуш Корсак

**Тадэ́вуш Ко́рсак** (;  1741—1794) — віленскі судзьдзя земскі, пасол Чатырохгадовага Сойма, генэрал-маёр у паўстаньні 1794 г.

## Жыцьцяпіс
* 1741 г. — нарадзіўся ў в. Данева (?) Лепельскага павету. Бацька Караль (?) быў старостам алянскім (Ашмянскі павет) і полацкім абозным, маці — Францішка Пакашоўная.
* Скончыў Полацкую езуіцкую школу.
* 1767 — атрымаў пасаду полацкага скарбніка.
* 1773—1775 — полацкі стражнік.
* 1775—1778 — полацкі падчашы.
* 1787 — атрымаў пасаду віленскага земскага судзьдзі, перамогшы пры гэтым радзівілаўскага стаўленьніка Крыштафа Козела.
* 1790 — абраны віленскім паслом на другую кадэнцыю Чатырохгадовага Сойма. На Сойме выступаў за як мага хутчэйшае вырашэньне пытаньняў войска і скарбу. Пасьля кожнага выступу выкрыкваў зь месца два словы «войска і скарб» ("з выразным ліцьвінскім акцэнтам" , як адзначалі гісторыкі), каб падкрэсьліваць важнасьць гэтых праблемаў.   Выступаў за абмежаваньне доступу дробнай шляхты да соймікавых паседжаньняў, але ў больш лагодным варыянце, чым «патрыёты». 3 траўня выступіў супраць прыняцьця «Ўрадавага закона», абапіраючыся на тое, што соймікавая інструкцыя забараняла яму гэта рабіць. Аднак 5 траўня, бачачы агульны энтузіязм, прысягнуў новай канстытуцыі. Пад час летняй сэсіі патрабаваў стварэньня для ВКЛ асобных скарбовай і паліцэйскай камісіяў, выступаў у абарону каталіцызму, супраць пашырэньня правоў габрэяў і караімаў, урэшце, распрацаваў асэсарскі і трыбунальскі праект літоўскіх судоў. Уваходзіў у Згуртаваньне прыхільнікаў урадавай канстытуцыі.
* У 1794 г. удзельнічаў у паўстаньні ў чыне генэрал-маёра. Камандаваў Віленскай коньніцай. Паводле недакладных зьвестак, загінуў пад час абароны Прагі. Пахаваны на Камянкоўскіх могілках у Варшаве

Быў жанаты з Аленай Балевіч. Пра дзяцей нічога не вядома.

## Крыніцы

## Літаратура
* Krakowski Bernard. Tadeusz Korsak. Polski Słownik Biograficzny. Tom 14 Wrocław-Kraków. 1968

Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1741 годзе
Катэгорыя:Дэпутаты Сойму Рэчы Паспалітай
Катэгорыя:Удзельнікі Вялікага Сойму 1788—1792
Катэгорыя:Сябры Згуртаваньня прыхільнікаў урадавай канстытуцыі
Катэгорыя:Удзельнікі паўстаньня 1794 году
Катэгорыя:Генэралы Рэчы Паспалітай
Катэгорыя:Пахаваныя ў Варшаве
Тадэвуш
Стэфан Эрыксан

**Стэ́фан Э́рыксан** (; нарадзіўся ў 1962, Вэстэрос, Швэцыя) — швэдзкі дыплямат.

У 1989 скончыў Інстытут гандлю й эканомікі. Працаваў турыстычным гідам і кансультантам у Швэдзкай гандлёвай радзе. Затым перайшоў у Міністэрства замежных справаў Швэцыі. Працаваў зь місіямі ў Расеі (Масква, Санкт-Пецярбург), Бэльгіі. Зь верасьня 2005 — кіраўнік аддзяленьня амбасады Швэцыі ў Менску. 12 чэрвеня 2008 рашэньнем швэдзкага ўраду прызначаны на пасаду кіраўніка дыпляматычнае місіі Швэцыі ў Рэспубліцы Беларусь, стаўшы такім чынам першым амбасадарам Швэцыі ў Беларусі. 3 жніўня 2012 году беларускі бок вырашыў не працягваць яму акрэдытацыю.

Ведае беларускую мову. Перакладае на швэдзкую творы Васіля Быкава і Ўладзімера Арлова. Зьяўляўся пастаянным наведвальнікам культурных імпрэзаў і канцэртаў беларускіх рок‑гуртоў.

## Узнагароды й прэміі
* Люблю Беларусь (2010)
## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Персона. Стэфан Эрыксан: Беларусь ня вельмі прываблівае інвэстараў

Катэгорыя:Швэдзкія амбасадары
Катэгорыя:Амбасадары Швэцыі ў Беларусі
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1962 годзе