Дэпартацыя крымскіх татараў

**Дэпарта́цыя кры́мскіх тата́раў** — прымусовае высяленьне крымскататарскага насельніцтва Крымскай АССР, праведзенае НКУС 18 траўня 1944 году. Афіцыйна прычынай дэпартацыі называлася супрацоўніцтва некаторых крымскіх татараў з Нацысцкай Нямеччынай падчас Другой сусьветнай вайны. У 1989 годзе дэпартацыя была прызнана Вярхоўным Саветам СССР незаконнай і злачыннай. 12 лістапада 2015 году Вярхоўная Рада Ўкраіны прызнала дэпартацыю з Крыму ў 1944 годзе генацыдам крымскіх татараў і абвясьціла 18 траўня Днём памяці ахвяраў генацыду крымскататарскага народу.

## Падставы
Нягледзячы на тое, што прадстаўнікі крымататарскага народу ваявалі ў шэрагах Чырвонай Арміі і бралі ўдзел у партызанскім руху, падставай для дэпартацыі стала абвінавачваньне ў супрацы з Трэцім райхам. У Пастанове Дзяржаўнага камітэту абароны СССР № ГОКО-5859 ад 11 траўня 1944 году пра высяленьне татараў было пазначана, што дэпартацыя адбываецца з-за таго, што:

Крымскія татары, што ваявалі ў Чырвонай Арміі, пасьля дэмабілізацыі таксама падлягалі дэпартацыі. Вядомыя выключэньні, калі некаторых афіцэраў, зь ліку татар, не высылалі ў месцы дэпартацыі як спэцперасяленцаў (напрыклад, Амет-Хан Султан), але ім было забаронена жыць у Крыму. Усяго за 1945—1946 гады ў месцы дэпартацыі было выслана 8995 крымскіх татар-вэтэранаў вайны, зь іх 524 афіцэраў і 1392 сяржаўтаў. У 1952 годзе (пасьля голаду 1945 году) толькі ва Ўзбэкістане налічвалася, па зьвестках НКУС, 6057 удзельнікаў вайны, багата зь якіх мелі высокія дзяржаўныя ўзнагароды..

Нягледзячы на тое, што яны не жылі пад акупацыяй і не маглі прымаць удзел супрацы зь немцамі, былі дэпартаваныя таксама і татары, якія зьехалі з Крыму да прыходу нямецкіх частак і вярнуліся дахаты толькі пасьля вызваленьня ў красавіку-траўні 1944 году. Былі дэпартаваныя ўсе эвакуяваныя татары&nbsp;— кіраўнікі ды супрацоўнікі Крымскага абкаму ВКП (б) (на чале зь першым сакратаром) і Саўнаркаму КАССР. Гэта тлумачылася тым, што на новым месцы патрэбны кіруючыя ворганы (з партыі іх не выключалі).

## Дэпартацыя
Апэрацыя па дэпартацыі пачалася раніцай 18 траўня 1944 году і скончылася ў 16:00 20 траўня. Для яе правядзеньня былі задзейнічаны войскі НКУС агульнай колькасьцю каля 32 тысячаў чалавек. Дэпартаваным адводзілася ад некалькіх хвілінаў да паўгадзіны на зборы, пасьля чаго іх на грузавіках везьлі на чыгуначныя станцыі. Адтуль эшалёны адпраўляліся да месцаў высылкі. Па сьведчаньні відавочцаў, тых хто спрабаваў супраціўляцца ці ня мог ісьці, часта расстрэльвалі на месцы. У дарозе дэпартаваных кармілі рэдка і часта салёнаю ежаю, ад якой хацелася піць. У некаторых эшалёнах ежу людзі атрымлівалі толькі на другі тыдзень дарогі. Памерлых хавалі каля чыгуначнага шляху ці не хавалі наогул.

З успамінаў, тых хто перажыў дэпартацыю:

У тэлеграме НКУС на імя Сталіна паведамлялася, што было выселена 183&nbsp;155 асобаў (без уліку тых хто служыў у арміі, і якіх даслалі на сьпвысяленьне пасьля дэмабілізацыі 1945 году). Па афіцыйных зьвестках у дарозе загінула 191 чалавек. Апошні цягнік разгрузілі 8 чэрвеня 1944. Большая частка была выселена да Ўзбэкістану (151&nbsp;136 асобаў) ды прылегаючых раёнаў Казахстану (4286 асобаў) і Таджыкістану, невялікія групы былі дасланыя ў Марыйскую АССР (8597 асобаў), на Ўрал і ў Кастрамскую вобласьць.

## Крыніцы

Катэгорыя:Гісторыя Крыму
Катэгорыя:Крымскія татары
Катэгорыя:Дэпартацыі народаў
Катэгорыя:Прымусовае перасяленьне ў СССР
Катэгорыя:Рэпрэсіі ў СССР
Катэгорыя:Нацыянальная палітыка СССР
Катэгорыя:Падзеі 1944 году