Правілы беларускай артаграфіі і пунктуацыі (2008)

**Правілы беларускай артаграфіі і пунктуацыі** — звод правілаў беларускага афіцыйнага правапісу (наркамаўкі), зацьверджаны ўпершыню ў сусьветнай гісторыі мовазнаўства ў форме закону «Аб Правілах беларускай арфаграфіі і пунктуацыі» 23 ліпеня 2008 году (набыў сілу 1 верасьня 2010 году) Палатай прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу і асабіста Аляксандрам Лукашэнкам. Дагэтуль апошні раз афіцыйныя правілы беларускай мовы зацьвярджаліся пастановай Савету міністраў БССР у 1957 годзе і зводам 1959 году — частковымі зьменамі правапісу, якія не былі рэформай, але ўдакладнялі і разьвівалі рэформу беларускага правапісу 1933 году. У некаторых крыніцах праект 1959 году фігуруе пад назвай «рэдакцыя 1957—1959 гадоў».

## Гісторыя
Разьвязаньне правапіснага пытаньня ў Беларусі, што паўстала ў выніку русіфікатарскай палітычнай рэформы беларускага правапісу 1933 году, узяла за мэту Камісія па ўдасканаленьні правапісу (старшыня Генадзь Цыхун) Таварыства беларускай мовы, у якую сярод іншых увайшлі Вінцук Вячорка і Зьміцер Санько. Камісія актыўна працавала ў 1991—1992 гадох, а ў 1993 годзе апублікавала свае прапановы. Сьведчаньнем афіцыйнага прызнаньня неабходнасьці ўдакладненьняў у правапісе стала ўнясеньне адпаведнага пункту ў «Дзяржаўную праграму развіцця беларускай мовы і іншых нацыянальных моў у Беларускай ССР» і наступныя лягічныя крокі: правядзеньне ў Акадэміі навук 19—20 лістапада 1992 году Рэспубліканскай навуковай канфэрэнцыі «Праблемы беларускага правапісу», прыняцьцё ў 1993 годзе Саветам Міністраў пастановы № 556 «Аб удакладненні правапісу беларускай літаратурнай мовы» і, дзеля рэалізацыі пастановы, стварэньне Дзяржаўнае камісіі па ўдакладненьні правапісу (старшыня Ніл Гілевіч), у якую ўвайшлі пераважна прадстаўнікі афіцыйных структураў. Камісія вынесла на грамадзкае абмеркаваньне шэраг прапановаў, але кардынальная трансфармацыя агульнае сытуацыі ў краіне (сярод іншага — вяртаньне ўладаў да палітыкі русіфікацыі) зрабіла далейшую дзейнасьць камісіі немэтазгоднаю, таму яна спыніла сваё існаваньне праз год па стварэньні, даручыўшы Акадэміі навук і Міністэрству адукацыі «да канца 1995 года падрыхтаваць да выдання новую рэдакцыю „Правілаў беларускай арфаграфіі і пунктуацыі“ (з дадаткам правілаў беларускай артаэпіі)». У выніковых рэкамэндацыях, апублікаваных 13 верасьня 1994 году, адзначалася, што хоць вяртаньне пэўных дарэформавых нормаў і магло б быць пажаданым, але час для такіх зьменаў пакуль неадпаведны.

У 1997 годзе пад эгідай Інстытуту мовазнаўства і Міністэрства адукацыі распачалася чарговая праца над рэдакцыяй беларускага правапісу. Утварыўся калектыў мовазнаўцаў на чале з Аляксандрам Падлужным (1935—2005), які займаўся гэтым пытаньнем з 1960-х гадоў, дыялектолягам Аляксандар Крывіцкім, прафэсарам Арнольдам Міхневічам, Паўлам Шубам (1926—2000), Міхасём Яўневічам (1922—2010) і ягонай дачкой Аленай Цясевіч (нар. 1951). У 1998 годзе Аляксандар Падлужны адзначыўся тым, што ў адной з сваіх публікацыяў заклікаў рэжым Лукашэнкі да рэпрэсіяў у дачыненьні да карыстальнікаў клясычнага правапісу.

У 1999 годзе праект Падлужнага разаслалі на катэдры беларускай мовы ў розныя ВНУ Беларусі, аднак шырокай дыскусіі прапанова ня выклікала. Толькі 19 лістапада 1999 году дацэнт катэдры беларускага мовазнаўства БДПУ Алесь Каўрус у часопісе «Літаратура і Мастацтва» апублікаваў артыкул "Які ён, «новы правапіс?», дзе не рэкамэндавалася зацьвярджаць праект Падлужнага. 18 лютага 2000 году дацэнт Гомельскага ўнівэрсытэту Дзьмітры Паўлавец у тым жа часопісе апублікаваў артыкул «Паспех — курам на смех: Патрэбны грунтоўны арфаграфічны звод». Прафэсар Гарадзенскага ўнівэрсытэту Павал Сьцяцко ў сваёй разгорнутай рэцэнзіі "Сучасныя моўныя рэальнасці і праект новай рэдакцыі «Правілаў беларускай арфаграфіі і пунктуацыі», ацэньваючы разьдзел «Правапіс марфем», прыходзіць да высновы:

Рэцэнзэнт засяродзіўся на крытыцы разьдзелу «Асабовыя ўласныя імёны і прозвішчы» аўтарства старшага навуковага супрацоўніка Інстытуту мовазнаўства Тацяны Рамзы. Пазьней, у апошнім варыянце ўжо Міністэрскага праекту разьдзел, які выклікаў найбольш крытычных выпадаў з боку прафэсара Сьцяцко, зьнік.

15 сакавіка 2001 году Аляксандар Падлужны выступіў з дакладам, прысьвечаным праекту, на паседжаньні Прэзыдыюму Акадэміі навук. Карэспандэнт «Радыё Рацыя» Віктар Мухін у сваім артыкуле "Новы правапіс: між «бюстгальтарам» і «ніёбіем» распавёў пра асаблівасьці дыскусійнага абмеркаваньня праекту:

Па абмеркаваньні на катэдрах Міністэрства адукацыі сабрала водгукі і, як вынік, зьявіўся збор зь перапрацаваньнямі праекту з улікам заўвагаў і прапановаў іншых мовазнаўцаў. 22 сьнежня праект ухваліў Прэзыдыюм Акадэміі навук.

14 сакавіка 2003 году Саюз пісьменьнікаў Беларусі склікаў «круглы стол» з удзелам літаратараў і мовазнаўцаў і ў цэлым паставіўся да шэрагу выкладзеных прапановаў крытычна. Завершаны праект новых правілаў быў перададзены на разгляд у Адміністрацыю прэзыдэнта і пазьней стаў асновай новага закону. Тым ня менш, ня ўсе палажэньні праекту Падлужнага былі ўлічаныя Міністэрствам адукацыі ў канчаткова зацьверджаных «Правілах беларускай арфаграфіі і пунктуацыі». Правілы праекту пачалі прыводзіцца ў газэце «Звязда», што парушыла пастанову Савету Міністраў № 556 ад 17 жніўня 1993 г. «Аб удакладненьні правапісу беларускай мовы» за подпісам першага намесьніка старшыні СМ Міхаіла Мясьніковіча.

У 2004 годзе зьявілася трэцяя, апошняя рэдакцыя праекту Падлужнага, але працэс яго афіцыйнага прыняцьця ішоў вельмі марудна. У гэты час намесьнік дырэктара Інстытуту мовазнаўства Аляксандар Лукашанец прызнаўся:

У 2005 годзе па наведваньні Міністэрства адукацыі Аляксандрам Падлужным і Аляксандрам Лукашанцам і атрыманьня падтрымкі з боку прызначанага Аляксандрам Лукашэнкам міністра адукацыі Аляксандра Радзькова справа прыняцьця трэцяй рэдакцыі артаграфічнага праекту паскорылася.

У 2006 годзе Міністэрства адукацыі стварыла яшчэ адну працоўную групу, каб чарговы раз падкарэктаваць праект Падлужнага. У выніку зьявіўся новы праект, які яшчэ больш аддаліўся ад свайго прататыпу. Паводле Аляксандра Радзькова, у працы камісіі прымалі ўдзел:

Камісію ачолілі Аляксандар Лукашанец (нар. 1954) і прафэсар журфаку БДУ і адначасна дарадца міністра адукацыі ў сувязях з СМІ і грамадзкасьцю Віктар Іўчанкаў (нар. 1962). Мовазнаўца Зьміцер Саўка не адкідае, што дзякуючы менавіта Віктару Іўчанкаву рысы праекту Міністэрства адукацыі пачалі супрацьпастаўляцца праекту Падлужнага. 25 жніўня 2006 году Аляксандар Радзькоў наведаў Аляксандра Лукашэнка і закрануў пытаньне пра патрэбу прыняцьця новай рэдакцыі правілаў артаграфіі і пунктуацыі беларускай мовы. Лукашэнка даручыў цягам двух тыдняў падаць праект на разгляд.

У канцы жніўня — пачатку верасьня інфармацыя пра будучыя правапісныя зьмены выйшла на старонкі дзяржаўных СМІ. Некаторыя назіральнікі сьцьвярджалі, што «ўлады пайшлі чарговым наступам, магчыма, каб забараніць клясычны правапіс». Пазьней гэтыя падазрэньні ўзмацніла заява Аляксандра Лукашанца:

У кастрычніку 2007 году, напярэдадні прыняцьця Палатай прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу закону «Аб правілах беларускай артаграфіі і пунктуацыі» Аляксандар Радзькоў, увогуле, адкрыта заявіў, што мэта дакумэнту — забарона «*супрацьзаконнага ўжываньня ў пэрыёдыцы*» клясычнага правапісу. 1 верасьня 2010 году закон «Аб правілах беларускай артаграфіі і пунктуацыі» ад 23 ліпеня 2008 набыў сілу.

## Асноўныя правапісныя зьмены
Галоўныя адрозьненьні ў афіцыйных правілах беларускай мовы 2008 году ад праекту 1957 году (у вузейшым сэнсе — рэдакцыі 1957—1959 гадоў) і моўнага праекту Аляксандра Падлужнага 2003 году і перагледжанага Міністэрствам адукацыі яго канчатковага варыянту:

### Заўвагі

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 

## Вонкавыя спасылкі

* Правілы беларускай арфаграфіі і пунктуацыі
* Новы правапіс тэма праграмы «Моўнік» на тэлеканале «Белсат»
* Зьміцер Саўка, Ліст Лявону Баршчэўскаму з нагоды рэформы, Беларуская Палічка

Катэгорыя:Беларуская мова
Катэгорыя:Рэформы правапісу беларускай мовы
Катэгорыя:2008