open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Лапанка

**Лапанка** (, , таксама *rezzou*, ) — польская назва аднаго з галоўных спосабаў затрыманьня немцамі на вуліцах акупаваных местаў выпадковых мінакоў з мэтай іх увязьненьня, перасяленьня, зьмяшчэньня ў канцлягеры або накіраваньня на прымусовыя працы ў Нямеччыну падчас II сусьветнай вайны.

## Назва
Назва «лапанка» паходзіць ад назвы даваеннай дзіцячай гульні. Дзеці ўтваралі два канцэнтрычныя колы на адлегласьці 2—3 крокаў адно ад другога, выконваючы практыкаваньні, якія паказваў вядоўца, што стаяў у цэнтры колаў. На ягоны выгук «лап» дзеці з унутранага кола рэзка паварочваліся ў бок дзяцей зьнешняга кола і спрабавалі дакрануцца да іх. Апошнія спрабавалі ўхіліцца ад дотыкаў прысяданьнямі ці іншымі рухамі. Тыя, хто ня здолеў ухіліцца ад дотыку, лічыліся *злапанымі*.

## Тэрыторыі

Лапанкі ладзіліся паліцыяй парадку і Вэрмахтам як у Нямеччыне, так і ва ўсёй акупаванай Эўропе. У Францыі гэтая зьява вядомая як «rafle», і яе аб’ектам былі ў асноўным францускія жыды. У Даніі падобная практыка называлася «razzia». Часам тэрмін ужываецца таксама да падобнай практыкі Чырвонай арміі на тэрыторыі даваеннай Заходняй Беларусі, адкуль людзі вывозіліся ў Сыбір.

## Глядзіце таксама
* Сіняя паліцыя
* Хапун

## Літаратура
* 
* 
* 
* 

## Вонкавыя спасылкі

* Rodziny rozdzielone przez historię

Катэгорыя:Галакост
Катэгорыя:Ваенныя злачынствы нацыстаў
Катэгорыя:Нямецка-польскія стасункі
Шабунеўшчына

**Шабу́неўшчына** — вёска ў Дабрынёўскім сельсавеце Койданаўскага раёну Менскай вобласьці Беларусі. За 23 км ад Койданава, 35 км ад Менску, 12 км ад чыгуначнай станцыі Фаніпаль.

## Гісторыя
У пачатку XX стагодзьдзя ў Самахвалавіцкай воласьці Менскага павету, засьценак Шабунеўшчына, 16 двароў, 101 жыхар, маёнтак Шабунеўшчына, 4 двары, 27 жыхароў. 28 траўня 2013 году вёска перададзеная зь ліквідаванага Рубілкаўскага ў Дабрынёўскі сельсавет.

## Насельніцтва
* 20 стагодзьдзе: 1991 год — 16 двароў, 31 жыхар; 1999 год — 20 жыхароў
* 21 стагодзьдзе: 1 студзеня 2004 году — 8 двароў, 14 жыхароў; 2010 год — 14 жыхароў

## Крыніцы

## Літаратура
* 

Катэгорыя:Дабрынёўскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Койданаўскага раёну
Заканадаўства

[міні|[Руская Праўда|Руская праўда першы пісьмовы звод права на Русі. Вядомы з 13 ст.]]
**Заканада́ўства** — выданьне, прыняцьце законаў; таксама звод законаў.

* Заканадаўства — сыстэма заканадаўчых актаў, прынятых заканадаўчым органам, дзейсных на тэрыторыі краіны.
* Заканадаўства — асноўная форма праватворчай дзейнасьці.
* Заканадаўства ў шырокім разуменьні — сыстэма нарматыўных прававых актаў, якія дзейнічаюць у дзяржаве.

## Глядзіце таксама
* Заканадаўчая ўлада
* Заканадаўчы сход
* Заканадаўчы акт

## Вонкавыя спасылкі
* Пошук па заканадаўстве Беларусі, Расеі, Украіны (дакумэнты ў вольным доступе)

Катэгорыя:Тэорыя права
Чаркасы (вёска, Менская вобласьць)

**Чарка́сы** — вёска ў Фаніпальскім сельсавеце Койданаўскага раёну Менскай вобласьці Беларусі. За 17 км ад Койданава, 13 км ад Менску, 2 км ад чыгуначнай станцыі Фаніпаль.

## Гісторыя
Вядома з XVII стагодзьдзя. У пачатку XX стагодзьдзя ў Самахвалавіцкай воласьці Менскага павету, вёска, 33 двары, 187 жыхароў, фальварак, 5 двароў, 45 жыхароў. Помнікі на брацкай магіле савецкіх воінаў і партызан, а таксама землякам, якія загінулі ў Вялікую Айчынную вайну.

29 сьнежня 2011 году да вёскі далучаны пасёлак Чаркасы.

## Насельніцтва
* 2010 год — 100 жыхароў
* 1 студзеня 2004 году — 82 жыхары, 38 двароў
* 1999 год — 87 жыхароў

## Крыніцы

## Літаратура
* 

## Вонкавыя спасылкі
* Свята вёскі ў Чаркасах

Катэгорыя:Фаніпальскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Койданаўскага раёну
Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVII стагодзьдзі
Шчэпкі

**Шчэ́пкі** — вёска ў Путчынскім сельсавеце Койданаўскага раёну Менскай вобласьці Беларусі. За 29 км ад Койданава, 46 км ад Менску, 30 км ад чыгуначнай станцыі Койданава.

## Гісторыя
У 1909 годзе ў Рубяжэвіцкай воласьці Менскага павету, 12 двароў, 72 жыхары. У 1921—1939 гг. у складзе Польшчы, з 17 верасьня 1939 г. у БССР. 28 траўня 2013 году вёска перададзеныя зь ліквідаванага Волменскага ў Путчынскі сельсавет.

## Насельніцтва
* 2010 год — 3 жыхары
* 1 студзеня 2004 году — 2 двары, 3 жыхары
* 1999 год — 2 жыхары

## Крыніцы

## Літаратура
* 

Катэгорыя:Путчынскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Койданаўскага раёну
Шыкатавічы

**Шы́катавічы** — вёска ў Дабрынёўскім сельсавеце Койданаўскага раёну Менскай вобласьці Беларусі. Знаходзіцца за 22 кілямэтры ад Койданава, 30 кілямэтраў ад Менску, 20 кілямэтраў ад чыгуначнай станцыі Койданава.

## Гісторыя
Вядома з XVII стагодзьдзя. У 1620 годзе ў складзе маёнтку Койданава, мела 62 валокі зямлі. Уваходзіла ў Койданаўскае староства (пазьней Койданаўскае графства) Радзівілаў. У канцы XIX — пачатку XX стагодзьдзя ў Станькаўскай воласьці Менскага павету. Помнікі: землякам і на брацкай магіле ахвяр фашызму і партызанаў, якія загінулі ў Вялікую Айчынную вайну, былы фальварак Чапскіх.

## Насельніцтва
* XX стагодзьдзе: 1998 год — 79 двароў, 192 жыхары; 1999 год — 203 жыхары
* XXI стагодзьдзе: 1 студзеня 2004 году — 84 двары, 211 жыхароў; 2010 год — 226 жыхароў, 2023 год — 169 жыхароў

## Значныя месяцы

## Крыніцы

## Літаратура
* 

Катэгорыя:Дабрынёўскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Койданаўскага раёну
Шышкі (Койданаўскі раён)

**Шышкі** — вёска ў Путчынскім сельсавеце Койданаўскага раёну Менскай вобласьці Беларусі. За 14 км ад Койданава, 46 км ад Менску, 16 км ад чыгуначнай станцыі Койданава. У 1991 г. 5 двароў, 12 жыхароў. У пачатку 20-х гадоў XX ст. у Велікасельскай воласьці Менскага павету, 10 двароў, 55 жыхароў. На 1 студзеня 2004 г. 3 двары, 6 жыхароў.

## Літаратура
* Шышкі // Памяць. Гісторыка-дакументальная хроніка Дзяржынскага раёна. Мінск. 2004. С. 694

Катэгорыя:Путчынскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Койданаўскага раёну
Юркавічы (Койданаўскі раён)

**Юркавічы** — вёска ў Путчынскім сельсавеце Койданаўскага раёну Менскай вобласьці Беларусі. За 20 км ад Койданава, 47 км ад Менску, 22 км ад чыгуначнай станцыі Койданава. У пачатку 1920-х гадоў у Велікасельскай воласьці Менскага павету, 13 двароў, 65 жыхароў. У 1991 г. 24 двары, 58 жыхароў. На 1 студзеня 2004 г. 25 двароў, 54 жыхары.

## Літаратура
* Юркавічы // Памяць. Гісторыка-дакументальная хроніка Дзяржынскага раёна. Мінск. 2004. С. 695.

Катэгорыя:Путчынскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Койданаўскага раёну
Юхнавічы (Менская вобласьць)

**Ю́хнавічы** — вёска ў Путчынскім сельсавеце Койданаўскага раёну Менскай вобласьці Беларусі. За 23 км ад Койданава, 46 км ад Менску, 25 км ад чыгуначнай станцыі Койданава.

## Гісторыя
У пачатку 1920-х гадоў у Велікасельскай воласьці Менскага павету, 15 двароў, 77 жыхароў.

## Насельніцтва
* 20 стагодзьдзе: 1991 год — 6 двароў, 12 жыхароў; 1999 год — 7 жыхароў
* 21 стагодзьдзе: 1 студзеня 2004 году — 4 двары, 6 жыхароў; 2010 год — 6 жыхароў

## Крыніцы

## Літаратура
* 

Катэгорыя:Путчынскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Койданаўскага раёну
Шумшчына (Менская вобласьць)

**Шу́мшчына** — вёска ў Дзямідавіцкім сельсавеце Койданаўскага раёну Менскай вобласьці Беларусі. За 19 км ад Койданава, 48 км ад Менску, 21 км ад чыгуначнай станцыі Койданава.

## Гісторыя
У пачатку 20-х гадоў XX ст. у Койданаўскай воласьці Менскага павету, 13 двароў, 76 жыхароў.

## Насельніцтва
* 2010 год — 1 жыхар
* 1 студзеня 2004 году — 3 двары, 3 жыхары
* 1999 год — 7 жыхароў
* 1991 год — 6 двароў, 9 жыхароў

## Крыніцы

## Літаратура
* 

Катэгорыя:Дзямідавіцкі сельсавет (Койданаўскі раён)
Катэгорыя:Населеныя пункты Койданаўскага раёну
Шацілы

**Шаці́лы** — вёска ў Беларусі, каля ракі Вусы. Уваходзяць у склад Койданаўскага сельсавету Койданаўскага раёну Менскай вобласьці. Знаходзяцца за 5 км ад Койданава, за 33 км ад Менску; за 4 км ад чыгуначнай станцыі Койданава.

## Назва

Шацела, пазьней Шэцэль (Scazelo, Schätzel) — імя германскага паходжаньня.

## Гісторыя
У 1885 годзе адкрыта школа граматы, вучыліся 8 хлопчыкаў. У пачатку 20-х гадоў XX ст. у Койданаўскай воласьці Менскага павету, 28 двароў, 167 жыхароў.

На 1 студзеня 2004 году — 45 двароў.

## Насельніцтва
* 1909 год — 163 чалавекі
* 2010 год — 92 чалавекі
* 1 студзеня 2004 году — 103 чалавекі
* 1999 год — 95 чалавек

## Крыніцы

## Літаратура
* 

Катэгорыя:Койданаўскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Койданаўскага раёну
Юцкі

**Юцкі́** — вёска ў Дзямідавіцкім сельсавеце Койданаўскага раёну Менскай вобласьці Беларусі. За 17 км ад Койданава, 50 км ад Менску, 19 км ад чыгуначнай станцыі Койданава.

## Насельніцтва
* 20 стагодзьдзе: 1991 год — 135 двароў, 470 жыхароў; 1999 год — 438 жыхароў
* 21 стагодзьдзе: 1 студзеня 2004 году — 139 двароў, 394 жыхары; 2010 год — 354 жыхары

## Турыстычныя зьвесткі
Помнік прыроды рэспубліканскага значэньня — Юцкоўская крыніца.

## Крыніцы

## Літаратура
* 

Катэгорыя:Дзямідавіцкі сельсавет (Койданаўскі раён)
Катэгорыя:Населеныя пункты Койданаўскага раёну
Якуты (вёска)

**Яку́ты** — вёска ў Путчынскім сельсавеце Койданаўскага раёну Менскай вобласьці Беларусі. За 18 км ад Койданава, 45 км ад Менску, 20 км ад чыгуначнай станцыі Койданава.

## Гісторыя
У пачатку 1920-х гадоў у Велікасельскай воласьці Менскага павету, 10 двароў, 64 жыхары. Каля вёскі — парк актыўнага адпачынку «Якуцкія горы».

## Насельніцтва
* 2010 год — 10 жыхароў
* 1 студзеня 2004 году — 7 двароў, 13 жыхароў
* 1999 год — 14 жыхароў

## Крыніцы

## Літаратура
* 

Катэгорыя:Путчынскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Койданаўскага раёну
Янавічы (Койданаўскі раён)

**Я́навічы** — вёска ў Дабрынёўскім сельсавеце Койданаўскага раёну Менскай вобласьці Беларусі. За 25 км ад Койданава, 34 км ад Менску, 12 км ад чыгуначнай станцыі Фаніпаль.

## Гісторыя
У пачатку 1920-х гадоў засьценак у Самахвалавіцкай воласьці Менскага павету, 9 двароў, 52 жыхары. 28 траўня 2013 году вёска перададзеная зь ліквідаванага Рубілкаўскага ў Дабрынёўскі сельсавет.

## Насельніцтва
* 20 стагодзьдзе: 1991 год — 21 двор, 61 жыхар; 1999 год — 76 жыхароў
* 21 стагодзьдзе: 1 студзеня 2004 год — 22 двары, 74 жыхары; 2010 год — 76 жыхароў

## Крыніцы

## Літаратура
* 

Катэгорыя:Дабрынёўскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Койданаўскага раёну
Янкоўцы

**Янко́ўцы** — вёска ў Путчынскім сельсавеце Койданаўскага раёну Менскай вобласьці Беларусі. За 28 км ад Койданава, 45 км ад Менску, 30 км ад чыгуначнай станцыі Койданава.

## Гісторыя
У 1909 годзе ў Рубяжэвіцкай воласьці Менскага павету, 34 двары, 185 жыхароў. На 1 студзеня 2004 г. 25 двароў, 52 жыхары. У 1921—1939 гг. у складзе Польшчы, з 17 верасьня 1939 г. у БССР. 28 траўня 2013 году вёска перададзеныя зь ліквідаванага Волменскага ў Путчынскі сельсавет. Каля вёскі — вятрак, які вырабляе электраэнэргію.

## Насельніцтва
* 2010 год — 37 жыхароў
* 1 студзеня 2004 году — 25 двароў, 52 жыхары
* 1999 год — 64 жыхары

## Крыніцы

## Літаратура
* 

Катэгорыя:Путчынскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Койданаўскага раёну
Банкаўскі рахунак

**Ба́нкаўскі раху́нак** — рахунак, адкрыты ў банку юрыдычным або фізычным асобам для іхняга ўдзелу ў безнаяўным грашовым звароце і акумуляваньні безнаяўных грашовых сродкаў для мэтавага выкарыстаньня.

Катэгорыя:Банкаўская справа
Трыльён

**Трыльён** — натуральны лік, які абазначаецца адзінкай з:
* 12 нулямі (1 000 000 000 000 = 10^{12}, тысяча мільярдаў альбо мільён мільёнаў) у сыстэме найменьня лікаў з кароткай шкалой;
* 18 нулямі (1 000 000 000 000 000 000 = 10^{18} = 10^6 * 10^6 * 10^6 = (10^6)^3, мільён мільёнаў мільёнаў) у сыстэме найменьня лікаў з доўгай шкалой.

## [[Прыстаўкі СІ]]
* Для трыльёну (1012) — тэра.
* Для адной трыльённай (10−12) — піка.
* ISO: tera — (T).

## Дадатковыя зьвесткі
* Цела чалавека складаецца прыкладна з 1014 вузаў.
* У студзені 2009 року ў Зымбабвэ выпушчаная ў абарачэньне банкнота вартасьцю 100 трыльёнаў зымбабвійскіх даляраў.

## Крыніцы

Катэгорыя:Цэлыя лікі
Катэгорыя:Ступені тысячы
Катэгорыя:Лікі з уласнымі назвамі
Гета

**Гета** (ад  «новая ліцейная») — раёны буйных гарадоў, дзе пражываюць этнічныя меншасьці, добраахвотна альбо прымусова, у больш ці менш цяжкіх умовах. Тэрмін зарадзіўся ў Вэнэцыі ў 1516 годзе для абазначэньня раёну, які зьяўляецца месцам ізаляванага пражываньня габрэяў.

## Зьяўленьне
Тэрмін, як і зьява і панятак, якія ім абазначаюцца, бярэ пачатак у вэнэцыянскім гета () — ізаляваным каналамі ўчастку зямлі ў раёне Канарэджа (Вэнэцыя), дзе загадвалася жыць вэнэцыянскім габрэям.

У Эўропе першыя габрэйскія гета зьявіліся ў XVI стагодзьдзі ў Італіі, Нямеччыны, Гішпаніі і Партугаліі. У Расеі габрэйскае гета зьявілася ў XVIII стагодзьдзі (г. зв. «мяжа габрэйскай аселасьці»).

Габрэі на тэрыторыі Прагі жылі ўжо ў Х стагодзьдзі. Першыя габрэйскія паселішчы, цяпер бясьсьледна зьніклыя, знаходзіліся на Малой Стране (праскі раён Уезд) і пад Вышаградам (там жа знаходзілася і старажытны габрэйскі магільнік). Наступнае габрэйскае паселішча — ужо з сынагогай, зьяўляецца прыкладна ў сярэдзіне XII ст. (гэта цяперашняя Старая школа, альбо Тэмпл, на вул. Душні). Наступны рост габрэйскага насельніцтва адносіцца да XIII ст. Вакол цяперашняй Старанавай сынагогі ўтвараецца новае шырокае паселішча, зь якога вырастае Габрэйскі Горад.

## У XX ст.
У першай палове XX стагодзьдзя да ідэі «гета» вярнуліся ў некаторых наноў утвораных эўрапейскіх краінах-лімітрофах, напрыклад Гета за партамі. Яно абазначала сэгрэгацыю ў вышэйшых навучальных установах: габрэям загадвалася сядзець асобна ад астатніх навучэнцаў.

### Другая сусьветная вайна
У час Другой сусьветнай вайны словам «гета» сталі зваць жылыя зоны акупаваных тэрыторыяў, куды нямецкія нацысты і/альбо рэжымы мясцовых нацыяналістаў, якія падтрымліваюць іх, гвалтоўна перамяшчалі габрэяў для кампактнага пражываньня пад наглядам.

Найбольшую вядомасьць атрымалі:
* Варшаўскае гета ў Польшчы,
* Цярэзінскае гета ў Чэхіі,
* Менскае гета ў СССР.

У Беларусі нямецкія акупанты стварылі 166 гета.

## Крыніцы

Катэгорыя:Дыскрымінацыя
Катэгорыя:Сацыялёгія
Катэгорыя:Горад
Катэгорыя:Дыяспары
Катэгорыя:Сэгрэгацыя
Нацыянальная меншасьць

**Нацыяна́льная ме́ншасьць**, альбо **этнічная меншасьць** — прадстаўнікі этнічнай групы, якія пражываюць на тэрыторыі пэўнай дзяржавы і зьяўляюцца яе грамадзянамі (выключэньні: Эстонія і Латвія, дзе частка нацыянальных меншасьцяў зьяўляецца апатрыдамі), але якія не належаць да карэннай нацыянальнасьці і ўсьведамляюць сябе нацыянальнай абшчынай. Польскі навуковец В. Чаплінскі дае наступнае азначэньне: «Нацыянальная меншасьць — гэта кансалідаваная нацыянальная група, якая жыве ў адным з рэгіёнаў дзяржавы (з чаго вынікае яе натуральнае імкненьне да атрыманьня аўтаноміі), што характарызуецца сфармаваным адчуваньнем нутранага адзінства, якая разам з тым імкнецца захаваць свае спэцыфічныя рысы — мову, культуру і т. д.».

## Крыніцы


Катэгорыя:Паліталёгія
Катэгорыя:Этналёгія
Бэкешчаба

**Бэкешчаба** () — места ў паўднёва-усходняй частцы Вугоршчыны, адміністрацыйны цэнтар мэд’е Бэкешу.

## Назва
Назва места мае турэцкае паходжаньне. Вёска Чаба згадваецца ў дакумэнтах 1330 году. Слова *Békés* з вугорскай перакладаецца як «спакойны, міралюбны», а *Csaba* — папулярнае мужчынскае імя турэцкага паходжаньня.

## Насельніцтва

Этнічныя групы (па складзе на 2001 год):
* Вугорцы — 93,8%
* Славакі — 6%
* Немцы — 0,6%
* Румыны — 0,4%

Рэлігійныя перавагі (на 2001 год):
* Атэісты — 30,5%
* Каталікі — 24,2%
* Лютэране — 20,5%
* Кальвіністы — 10,9%
* Іншыя — 2,1% (пераважна Хрысьціяне)
* Не адказалі — 10,8%

## Вонкавыя спасылкі

* Энцыкляпэдыя, у тым ліку Вугоршчыны

Катэгорыя:Гарады Вугоршчыны
Рахунак

**Рахунак** можа азначаць:
* Банкаўскі рахунак — банкаўскі дэпазыт з пэўным ідэнтыфікацыйным нумарам, які дазваляе зьдзяйсьняць безнаяўныя разьлікі
* Бугальтарскі рахунак — пэўная ўліковая пазыцыя ў бугальтарскім разьліку
* Рахунак — дакумэнт з пазначанаю сумай грошай, прызначаны для аплаты за тавары або паслугі
* Рахунак-фактура
Музэй індустрыі Дэрбі

**Музэй індустрыі Дэрбі** (, таксама вядомы як **шаўковая фабрыка** () — музэй прамысловасьці і гісторыі, які знаходзіцца ў месьце Дэрбі (Ангельшчына).

## Мінуўшчына

Музэй разьмешчаны ў будынку былой шаўковай фабрыкі Lombe’s Mill, якой сканчаецца паўднёвая мяжа комплексу фабрык у даліне Дэрвэнту, уключанага ў сьпіс Сусьветнай спадчыны Вялікабрытаніі. Першая з фабрыкаў паўстала паміж 1717 і 1721 рокамі. Яе ўладальнікамі былі браты Лоўмб, якія паставілі ў памяшканьнях новыя станкі для выцягваньня шоўку ў ніці. Для прывядзеньня іх у дзеяньне выкарыстоўваліся вадзяныя колы.

Вытворчасьць шоўку была спыненая ў 1908 року, калі новы ўладальнік, F.W. Hampshire і Кампанія, вырашыў выпускаць ліпкія лавушкі на мух і лекі ад кашлю.

5 сьнежня 1910 году на фабрыцы здарыўся пажар, пасьля якога ўсходні бок будынку зваліўся ў раку. Ён быў адбудаваны, але ўжо трохпавярховым замест ранейшых пяці паверхаў.

## Дзейнасьць

Музэй быў адчынены 29 лістапада 1974 году. Асаблівая ўвага ў экспазыцыях зробленая на чыгуначную галіну і прэзэнтацыю прадукцыі фірмы Rolls-Royce plc, брытанскай кампаніі, што спэцыялізуецца на авіяцыйных рухавіках і сілавых прыстроях для суднаў і прамысловасьці. Таксама прадстаўленыя горназдабываючая прамысловасьць, кераміка і ліцейная справа. У музэі ладзілі таксама іншыя выставы і адукацыйныя праграмы.

3 красавіка 2011 музэй быў зачынены на кансэрвацыю мескімі ўладамі, каб вызваліць грошы на рэканструкцыю шэрагу іншых музэяў. Пэўнай даты адкрыцьця музэю ў бліжэйшыя два рокі ў справаздачы па прычынах закрыцьця паведамлена не было. Аднак выказаны спадзеў, што адкрыцьцё адбудзецца так хутка, як гэта будзе магчыма, улічваючы ролю музэю і ягоны «станоўчы ўплыў на будучыню места».

## Крыніцы

## Літаратура
* *Derby Industrial Museum*, Derby Evening Telegraph and Derby Library Servic. (1999)
* *The Derby Lock-Out and the origins of the labour movement* Bill Whitehead (2001)
* *Struck out! Derby in Crisis: the Silk Mill Lock-Out 1833-4*, Derby, H. E. Butterton (1997)
* ''Lombe’s Mill: An Exercise in Reconstruction', Industrial Archaeology Review, Anthony Calladine (1993)

## Вонкавыя спасылкі

* Вэб-старонка музэю на бачыне мескай рады Дэрбі

Катэгорыя:Музэі Ангельшчыны
Катэгорыя:Гісторыя тэкстыльнай вытворчасьці
Катэгорыя:Прамысловыя музэі Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Музэй і мастацкая галерэя Дэрбі
Катэгорыя:Тэхнічныя музэі
Музэй і мастацкая галерэя Дэрбі

**Музэй і мастацкая галерэя Дэрбі** () — музэй, заснаваны ў 1836 годзе сумесна з Цэнтральнай бібліятэкай Дэрбі, у адмыслова пабудаваным па праекце Рычарда Ніла Фрымэна () і ахвяраваным месту Майклам Томасам () будынку.

У музэі прадстаўлена мноства карцінаў Джозэфа Райта (захоўваецца больш за 300 ягоных эскізаў, 34 карціны алеем і дакумэнты), прадукцыя Royal Crown Derby. Акрамя таго, сабраныя калекцыі археалягічных, прыродазнаўчых, геалягічных і ваенных аб’ектаў, а таксама калекцыя парцалянавых вырабаў з Дэрбі і яго ваколіцаў, карціны Луізы Рэйнэр, яе бацькі Сэм'юэла Рэйнэра, Эрнста Таўсэнда, Альфрэда Джона Кіна, Эрнста Эліса Кларка, Дэйвіда Пэйна, Джорджа Тэрнэра, Ўільяма Кофі, Джорджа Гольцэндорфа й іншых.

Гісторыю музэю можна адлічваць ад заснаваньня «Музэйнага і прыроднага таварыства места і графства Дэрбі» 10 лютага 1836 году. Гэта была закрытая супольнасьць, заснаваная на падпісцы яе сябраў. У калекцыю першапачаткова былі ўнесеныя мінэралы і пудзілы птушак. У 1964 годзе музэй і арт-галерэя былі пераведзеныя ў новы будынак, але будынак бібліятэкі працягвае быць падзелены з гэтымі арганізацыямі.

У 2011 годзе Фундацыя Вікімэдыя і Музэй Дэрбі і мастацкая галерэя адкрылі супольны праект па паляпшэньні Вікіпэдыі, у рамках якога за напісаньне і паляпшэньне артыкулаў, зьвязаных з музэем, увесну-ўлетку 2011 году будуць уручаныя прызы. Тэксты напісаных у рамках праекту артыкулаў будуць дасяжныя наведвальнікам музэю праз QR-коды.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Вэб-старонка музэю
Нясьвіскае гета

**Нясьвіскае гета** — габрэйскае гета ў Нясьвіжы, створанае нацыстамі ў пэрыяд акупацыі Беларусі.

## Гістарычны фон
27 чэрвеня 1941 году ў Нясьвіж увайшлі нямецкія войскі. У Нясьвіжы было створана габрэйскае гета. Беларуса Кудлача за «адмысловыя заслугі» немцы прызначылі намначальнікам нясьвіскай турмы. 30 кастрычніка 1941 году нацысты забілі 4000 габрэяў — вязьняў гета.

## Паўстаньне
21 ліпеня 1942 году ў Нясьвіжы адбылося першае на тэрыторыі Ўсходняй Эўропы паўстаньне ў гета. Кіраўніком паўстаньня ў Нясьвіскім гета быў Шалом Халяўскі. У п-тысячным Нясьвіскім гета ў цяжкім баі паўстанцы перабілі каля 40 немцаў і паліцыяў .

Пазьней паўстаньне адбылося ў Клецку (21.07.1943), Міры (9.08.1942), Тучыне (3.09.1942), Варшаве (1943), Беластоку (жнівень 1943)…

## Памяць
* Памятны знак у Ерусаліме ў памяць абшчыны г. Нясьвіжа.

## Крыніцы

Катэгорыя:Нясьвіскае гета
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1941 годзе
Катэгорыя:Зьніклі ў 1942 годзе
Катэдральны квартал (Дэрбі)

**Катэдральны квартал** () — адзін зь пяці кварталаў у цэнтры Дэрбі, каля Катэдры. На поўначы і захадзе абмежаваны праездам Сьв. Олкманда і вуліцай Форда, на ўсходзе ракой Дэрвэнт, і вуліцамі Альбэрта, Вікторыі, Ўордвіка і Фраергэйта на поўдні.

Гэта гандлёвы, бізнэсовы і культурны квартал з мноствам мастацкіх галерэяў і турыстычных мясьцінаў. Сярод іх Музэй і мастацкая галерэя Дэрбі, Цэнтральная бібліятэка, Бібліятэка мясцовых студыяў, «Шаўковая фабрыка», ратуша, турыстычны інфармацыйны цэнтар, Катэдральны сабор і іншыя. «Шаўковай фабрыкай» пачынаецца комплекс фабрык са сьпісу Сусьветнай спадчыны Вялікабрытаніі.

На тэрыторыі кварталу ладзіцца шмат мерапрыемстваў, у асноўным на Рынкавым пляцы, або Зялёнай катэдры.

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйная бачына

Катэгорыя:Дэрбі
Пінскае гета

**Пінскае гета** (1 траўня — 28 кастрычніка 1942) — месца прымусовага перасяленьня габрэяў гораду Пінску і ваколіцаў у рамках перасьледу і зьнішчэньня габрэяў у час акупацыі тэрыторыі Беларусі войскамі нацысцкай Нямеччыны ў пэрыяд Другой сусьветнай вайны.

## Да стварэньня гета
Пасьля нападу Нямеччыны на СССР 22 чэрвеня 1941 году толькі нязначная колькасьць габрэяў пасьпела эвакуявацца на ўсход. У Пінску таксама апынуліся ўцекачы з заходняй часткі Беларусі. 4 ліпеня 1941 году Пінск быў заняты нямецай арміяй.

Па распараджэньні акупацыйных уладаў у другой палове ліпеня быў створаны юдэнрат — габрэйская рада, орган па выкананьні ўказаньняў акупантаў у дачыненьні да габрэяў і габрэйская паліцыя. Старшынём юдэнрату немцы прызначылі дырэктара школы Давыда Альпэра. Праз два дні ён адмовіўся ад пасады і быў расстраляны разам зь яшчэ 20 чальцамі юдэнрату. Новым старшынём быў прызначаны Біньямін Бакштанскі.

З 5 па 7 жніўня 1941 году немцы расстралялі ў Пінску да 10 тысячаў габрэяў. У асноўным былі расстраляныя мужчыны ад 16 да 60 гадоў.

Для габрэяў былі ўведзеныя шматлікія абмежаваньні, у тым ліку нашэньне на адзежы сьпераду і ззаду адмысловага адметнага знака.

## Стварэньне і жыцьцё гета

Усё габрэйскае насельніцтва Пінску ў колькасьці 18 644 чалавек з 1 траўня 1942 году было зьняволена ў гета. Па часе стварэньня гэта было апошняе гета на тэрыторыі Беларусі. Сюды былі таксама дэпартаваныя габрэі з эўрапейскіх краінаў і навакольных мястэчак. Гета было агароджанае калючым дротам і мела тры ахоўных выхады: на вуліцах Лістоўскага, Паўночнай і Альбэрхтаўскай. Жыльлёвая плошча ў гета разьмяркоўвалася сыходзячы з плошчы ў 1,2 квадратны мэтар на чалавека.

Габрэі працавалі на створаных у гета прамысловых прадпрыемствах і ў майстэрнях, а таксама выкарыстоўваліся акупантамі на прымусовых працах. У гета была створаная лякарня, аптэка, паліклініка. Дзейнічалі падпольныя групы, якія спрабавалі назапашваць зброю і ствараць укрыцьці і бункеры.

У чэрвені 1942 году немцы арыштавалі ў Пінску і Кобрыні 3500 габрэяў і расстралялі іх на станцыі Бронная гара.

## Зьнішчэньне гета
8 кастрычніка 1942 году пачалася акцыя па зьнішчэньні пінскага гета. Яе праводзіў нямецкі матарызаваны батальён паліцыі парадку. Падпольшчыкі гета аказалі супраціў паліцыі, большасьць зь іх было забіта, частка здолела зьбегчы да партызанаў.

У справаздачы камандзіра батальёна паліцыі парадку было паказана, што ў гэтыя дні былі зьнішчаныя 26 200 чалавек. Іцхак Арад лічыць, што ў гета было забіта 17 тысячаў габрэяў.

## Вонкавыя спасылкі

* 
* Трагедыя пінскага гета
* The Kommandostab Revisited

Катэгорыя:Гісторыя Пінску
Катэгорыя:Габрэйскія гета ў Генэральным камісарыяце Ўкраіна
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1942 годзе
Катэгорыя:Зьніклі ў 1942 годзе
Шалом Халяўскі

**Шалом Халяўскі**  (1914, Ліда, Расейская імпэрыя — 22 траўня 2011) — ізраільскі гісторык, кіраўнік паўстаньня ў Нясьвіскім гета ў час Другой сусьветнай вайны.

## Біяграфія
Шалом Халяўскі нарадзіўся ў горадзе Ліда ў 1914 годзе. Да пачатку Другой сусьветнай вайны працаваў настаўнікам у габрэйскай школе «Культура» у Нясьвіжы, якая была часткай сеткі школ сіянісцкіх арганізацый у Польшчы.

17 верасьня 1939 году ў Нясьвіж увайшла Чырвоная армія. Заходняя Беларусь была далучаная да СССР. Выкладаньне на іўрыце было забароненае. Выкладчыкі і навучэнцы школы ўключаючы Халяўскага стварылі падпольную бібліятэку і працягвалі таемнае навучаньне. Усе яны былі чальцамі сіянісцкай арганізацыі Хашамэр-Хацаір.

27 чэрвеня 1941 году ў Нясьвіж увайшлі нямецкія войскі. У Нясьвіжы было створана габрэйскае гета. 30 кастрычніка 1941 году нацысты забілі 4000 габрэяў — вязьняў гета.

У час нямецкай акупацыі Халяўскі узначаліў падпольле і паўстаньне ў Нясьвіскім гета, а пасьля здушэньня паўстаньня і гібелі гета далучыўся да партызанаў.

У 1948 годзе эміграваў у Ізраіль і стаў гісторыкам. У 1977 годзе абараніў у Габрэйскім унівэрсытэце ў Ерусаліме першую ў гісторыі дысэртацыю па галакосьце на тэрыторыі Беларусі — «Габрэйскае падпольле і гета Заходняй Беларусі ў час Другой сусьветнай вайны».

## Публікацыі
* Soldiers from the ghetto. (eng., New York, 1980)
* На реках Неман и Днепр: евреи Белоруссии в годы Второй мировой войны (иврит, 1982)
* Немецкие евреи в Минском гетто (иврит) Yad Vaschem Studies 17 (1986) стр. 219—245.
* В буре истребления. Еврейство Восточной Белоруссии во Второй мировой войне (иврит, 1988)
* The Jews of Belorussia During World War II. (eng., Amsterdam, 1998)

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* 

Катэгорыя:Ізраільскія гісторыкі
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1914 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Лідзе
Катэгорыя:Дактары філязофіі
Катэгорыя:Нясьвіскае гета
Катэгорыя:Дасьледнікі Галакосту
Катэгорыя:Партызаны нямецка-савецкай вайны
Катэгорыя:Правадыры паўстаньняў
Катэгорыя:Вязьні гета
Ёзэф Гёбэльс

**Паўль Ёзэф Ґёбэльс** (; 29 кастрычніка 1897, Райт (цяпер у межах Мёнхэнглядбаху), Райнская правінцыя, Прусыя — 1 траўня 1945, Бэрлін) — дзяржаўны й палітычны дзяяч нацыстоўскай Нямеччыны, райхсьміністар народнай асьветы й прапаганды Нямеччыны (1933—1945), імпэрскі кіраўнік прапаганды НСДАП (з 1929 г.), райхсьляйтэр (1933), перадапошні канцлер Трэцяга райху (красавік — травень 1945 г.), камісар абароны Бэрліну (1942—1945).

## Дзейнасьць
18 лютага 1943 году ў Палацы спорту ў Бэрліне зьдзейсьніў знакамітую шматгадзінную прамову пра татальную вайну, якая, па словах відавочцаў, мела неверагодны псыхалягічны эфэкт.

У ходзе падаўленьня ліпеньскай змовы 1944 Ґёбэльс праявіў вялікую актыўнасьць, пасьля чаго Гітлер прызначыў яго галоўным упаўнаважаным па мабілізацыі на «татальную вайну».

У сваім палітычным завяшчаньні Гітлер прызначыў Ґёбэльса сваім пераемнікам на пасадзе канцлера, аднак на другі ж дзень пасьля самагубства фюрэра Ґёбэльс і яго жонка Маґда самі пакончылі з сабой, папярэдне атруцілі сваіх шасьцярых дзяцей цыяністым каліем. «Акту аб капітуляцыі за маім подпісам ня будзе!» — адказаў Ґёбэльс на савецкія патрабаваньні аб безумоўнай капітуляцыі. Яго жонка Маґда сказала сваім малалетнім дзецям: «Не палохайцеся, цяпер доктар зробіць вам прышчэпку, якую робяць усім дзецям і салдатам». Калі дзеці пад уплывам морфію запалі ў напаўсонны стан, яна сама кожнаму дзіцяці (іх было шасьцёра) уклала ў рот раздушаную ампулу з цыяністым каліем. 1 траўня а 21-й гадзіне Ґёбэльс застрэліўся, папярэдне застрэліў сваю жонку па яе ўласным патрабаваньні. 6 траўня 1945 г. цела Ґёбэльса й членаў яго сям’і былі апазнаны адным з асабістых лекараў Гітлера Вэрнэрам Хаазэ.

## Крыніцы

Катэгорыя:Гаўляйтэры
Катэгорыя:Забойцы дзяцей
Катэгорыя:Нацысцкія злачынцы
Катэгорыя:Нацысцкая прапаганда
Катэгорыя:Палітыкі-самагубцы
Катэгорыя:Райхсканцлеры Нямеччыны
Катэгорыя:Райхсьляйтэры
Катэгорыя:Сябры НСДАП
Станіслаў Галактыёнаў

**Станісла́ў Гена́дзевіч Галактыё́наў** (7 сакавіка 1937, Смаленск, СССР — 8 красавіка 2011, Мобіл, ЗША) — савецкі беларускі і амэрыканскі навуковец, адзін з заснавальнікаў малекулярнага мадэляваньня.

## Жыцьцяпіс
Скончыў Беларускі лесатэхнічны інстытут. 28 жніўня 1958 ажаніўся зь Леанорай Міхнёвай.

У 1960 року паступіў у асьпірантуру Інстытуту экспэрымэнтальнае батанікі АН БССР. Па сканчэньні ў 27-гадовым узросьце абараніў дысэртацыю на званьне кандыдата біялягічных навук; у 36 гадоў абараніў доктарскую дысэртацыю.

У 1977 запрошаны на працу ў Інстытут арганічнага сынтэзу АН Латвійскай ССР, дзе працаваў некалькі рокаў.

Вярнуўшыся ў Менск, працаваў у інстытуце біялёгіі НАН Беларусі. Займаўся малекулярнай біялёгіяй, рыхтаваў для ЭВМ праграмы па біялёгіі, зьвязаныя з вызначэньнем структураў малекул. Стаў адным з заснавальнікаў малекулярнага мадэляваньня.

У 1991 зьехаў з жонкай да дачкі ў ЗША. Працягваў працаваць у Цэнтры малекулярнага дызайну Вашынгтонскага ўнівэрсытэту ў Сэнт-Люісе, дзе стаў міжнародна вядомым.

Аўтар больш сотні навуковых працаў і некалькіх навукова-папулярных кніг. Ягоныя працы па біялёгіі перакладаліся на эўрапейскія мовы.

У 2001 року перанёс інсульт, пасьля чаго аднавіць навуковую працу ўжо ня здолеў. Праз рок яны з жонкай пераехалі ў Мобіл (Алабама), дзе жыла дачка зь сям’ёй.

Памёр 8 красавіка 2011 ва ўзросьце 74 рокаў. Пахаваны ў батанічным садзе места Мобіл.

## Бібліяграфія
*  (перакладзеная на баўгарскую, латыскую і японскую мовы)
* 
* 
* 
* 
* 

## Крыніцы і заўвагі

## Літаратура
* 
* 

Катэгорыя:Беларускія навукоўцы
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Смаленску
Катэгорыя:Памерлі ў ЗША
Сяргей Касьцюкевіч

**Сяргей Сьцяпанавіч Касьцюкевіч** (12 сьнежня 1923, в. Негарэлае, Койданаўская воласьць) — машынабудаўнік. Кандыдат тэхнічных навук (1955), прафэсар (1984). Заслужаны работнік вышэйшай школы БССР (1975).

## Біяграфія
Закончыў БПІ (1949). З 1949 г. у БПА, у 1979—1984 гг. прарэктар. Навуковыя працы па тэхналёгіі машына- і прыладабудаваньня, мэтралёгіі і стандартызацыі, навукова-мэтадычным забесьпячэньні праектаваньня і вытворчасьці спэцыяльнага тэхналягічнага абсталяваньня. Аўтар навучальных дапаможнікаў для ВНУ.

## Літаратура
* 

Катэгорыя:Беларускія навукоўцы
Катэгорыя:Выпускнікі Беларускага нацыянальнага тэхнічнага ўнівэрсытэту
Катэгорыя:Кандыдаты тэхнічных навук
Браніслава Манак

**Браніслава Адольфаўна Манак** (Азаркевіч; нарадзілася 21 студзеня 1939 году, в. Сурціны, Койданаўскі раён, Менская вобласьць, БССР) — географ, кандыдат геаграфічных навук (1971), дацэнт (1976).

## Біяграфія
У 1960 годзе закончыла геаграфічны факультэт БДУ. Дасьледчык у галіне геаграфіі насельніцтва Беларусі. Апублікавала больш за 100 навуковых прац, сярод якіх манаграфіі. Распрацавала і на працягу многіх гадоў выкладае курс «Геаграфія насельніцтва Беларусі». Унесла асабісты ўклад у распрацоўку мэтодыкі навуковых дасьледаваньняў у галіне сацыяльна-эканамічнай геаграфіі, напісала шэраг вучэбна-мэтадычных распрацовак і вучэбны дапаможнік для ВНУ.

## Творы
* Региональные особенности проблем народонаселения (по материалам Витебской области): Автореф. дис. на соиск. учен. степ. канд. геогр. наук: (691) /Бел. гос. ун-т им.В. И. Ленина, Геогр. фак., Каф. экон. географии зарубеж. стран/. Минск. 1971. 28 с. 
* Социально-географические аспекты формирования и использования кадров в сельском хозяйстве БССР. Минск. 1982. 
* Насельніцтва Беларусі: Рэгіянальныя асаблівасці развіцця і рассялення. – Мінск. 1992. 176 с. 
* Трудоресурсный потенциал Беларуси: методика экономико-географической оценки и общий обзор современной ситуации. Учеб.-метод. пособие для студентов специальности Н.05.01.00 "География" / Минск. 1996. 44 с.
* Насельніцтва і працоўны патэнцыял Рэспублікі Беларусь: Вучэбны дапаможнік для студэнтаў спецыяльнасці Н.05.01.00 – “Геаграфія”. Мінск. 1998. 66 с.
* Экономико-географический анализ демографической ситуации и размещения населения на территории Республики Беларусь. Минск. 1999. 291 с. 

## Літаратура
* 

Катэгорыя:Беларускія географы
Антон Марэцкі

**Антон Іванавіч Марэцкі** (13 чэрвеня 1936, в. Андрыеўшчына) — філёзаф. Кандыдат філязофскіх навук (1979).

Закончыў Менскае пэдагагічнае вучылішча імя Крупскай (1956), Менскі пэдагагічны інстытут імя Горкага (1964). У 1964—1966 г. выкладчык Аршанскага пэдагагічнага тэхнікума, у 1966—1969 гг. асьпірант катэдры філязофіі Менскага пэдагагічнага інстытута імя Горкага. У 1971 годзе абараніў дысэртацыю на тэму «Інтэрнацыянальная існасьць савецкага патрыятызму». З 1975 г. дацэнт катэдры філязофіі Беларускага ўнівэрсытэта культуры, дэкан факультэта. Аўтар шэрагу навуковых прац.

## Літаратура
* Марэцкі Антон Іванавіч. // Памяць. Гісторыка-дакументальная хроніка Дзяржынскага раёна. Мінск. 2004. С. 607.

Катэгорыя:Беларускія філёзафы
Катэгорыя:Кандыдаты філязофскіх навук
Катэгорыя:Выпускнікі Беларускага дзяржаўнага пэдагагічнага ўнівэрсытэту
Леанід Мінька

**Леанід Іосіфавіч Мінька** (15 кастрычніка 1926, в. Скарабагатаўшчына, Менскі павет, БССР) — этнограф. Кандыдат гістарычных навук (1965).

## Біяграфія
Закончыў Менскі пэдагагічны інстытут (1955). У 1955—1959 гг. працаваў у школе, у 1963—1992 гг. у Інстытуце мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклёру АН Беларусі. Дасьледуе побыт і духоўную культуру беларусаў. Аўтар кніг «Народная медыцына Беларусі» (1969), «Знахарства» (1971), «Забабоны і прыкметы» (1975), суаўтар кніг «Народная сельскагаспадарчая тэхніка беларусаў» (1974), «Змены ў побыце і культуры сельскага насельніцтва Беларусі» (1976), «Пытанні этнаграфіі і фалькларыстыкі», «Помнікі народнай архітэктуры і побыту Беларусі» (1979), «Грамадскі, сямейны побыт і духоўная культура насельніцтва Палесся» (1987), «Беларусы» (1998).

## Літаратура
* 

Катэгорыя:Беларускія этнографы

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Койданаўскім раёне
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1926 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся 15 кастрычніка
Катэгорыя:Кандыдаты гістарычных навук
Катэгорыя:Выпускнікі Беларускага дзяржаўнага пэдагагічнага ўнівэрсытэту
Галіна Ўранава

**Галіна Рыгораўна Ўранава** (нарадзілася 26 сакавіка 1949 году, Менск, БССР) — пэдагог.

## Біяграфія
У 1967 г. скончыла школу рабочай моладзі ў Койданаве Менскай вобласьці, у 1973 г. — факультэт дашкольнага выхаваньня Менскага пэдінстытуту імя Горкага, у 1978 г. — гістарычны факультэт гэтага інстытуту, у 1985 г. — асьпірантуру пры ім.

Кандыдат пэдагагічных навук (1985), дацэнт (1988). Працавала настаўніцай гісторыі койданаўскай СШ №1. З 1988 г. у Беларускім дзяржаўным пэдагагічным унівэрсытэце імя Максыма Танка, дацэнт катэдры агульнай і дашкольнай пэдагогікі, намесьнік дэкана факультэту дашкольнага выхаваньня. Вывучае праблемы маральнага выхаваньня дзяцей, пытаньні кіраваньня адукацыяй у Рэспубліцы Беларусь.

Аўтарка больш чым 40 навуковых прац.

## Літаратура
* 

Катэгорыя:Нарадзіліся 26 сакавіка
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1949 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Менску
Катэгорыя:Беларускія пэдагогі
Іван Цыркун

**Іван Іванавіч Цыркун** (28 кастрычніка 1950 году, в. Навасёлкі, Койданаўскі раён, Менская вобласьць, БССР — 8 кастрычніка 2021 году) — пэдагог. Доктар пэдагагічных навук (1999), прафэсар (2000).

## Біяграфія
Закончыў Менскі пэдагагічны інстытут (1971). З 1976 г. у Беларускім пэдагагічным унівэрсытэце (з 1985 загадчык катэдры). Заснавальнік навуковай школы і новага кірунку ў галіне інавацыйнай пэдагогікі — мадэляваньне і арганізацыя інавацыйнай прафэсійнай адукацыі. Навуковыя працы па праблемах дыдактыкі фізыкі, пэдагагічнай інаватыкі, тэорыі і мэтодыкі прафэсійнай адукацыі і пэдагагічнай навукі, выхаваньня дзяцей і вучнёўскай моладзі на Беларусі. Аўтар шэрагу кніг і артыкулаў (болей за 200). Заснавальнік навуковай школы «Мадэляванне і арганізацыя інавацыйнай адукацыі».

## Літаратура
* 

* Цыркун, И. И. Дидактические основы организации научно-технического творчества учащихся: учеб.-метод. пособ. / И. И. Цыркун — Минск: Мин. гос. пед. ин-т им. А. М. Горького, 1987. ‑ 91 с.
* Цыркун, І. І.  Інавацыйная культура у сістэме шматузроўневай падрыхтоукі педагагічных кадраў / І. І. Цыркун // Весці БДПУ. — 1995. — № 2(4). — С. 3—6.
* Цыркун, И. И. Система инновационной подготовки специалистов гуманитарной сферы / И. И. Цыркун. — Минск: Тэхналогія, 2000. — 326 с.
* Цыркун, И. И. Культурно-праксиологический концепт развития содержания педагогического образования и модернизации педагогического процесса [Электронный ресурс] / И. И. Цыркун // Образование через всю жизнь: непрерывное образование в интересах устойчивого развития. 2008. — Рэжым досягу: . — Дата доступа: 24.03.2022.
* Цыркун, И. И. Идеальные и реальная формы инновационной деятельности / И. И. Цыркун // Адукацыя і выхаванне. — 2018. — № 6. — С. 19-27.

## Вонкавыя спасылкі
* Пэрсанальны сайт
* Старонка навуковай школы

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Койданаўскім раёне
Катэгорыя:Выпускнікі Беларускага дзяржаўнага пэдагагічнага ўнівэрсытэту
Катэгорыя:Беларускія пэдагогі
Катэгорыя:Дактары пэдагагічных навук
Аляксандар Шот

**Аляксандар Уладзімеравіч Шот** (13 сакавіка 1925, в. Дзямідавічы, Койданаўскі раён, БССР) — беларускі мэдык, спецыяліст ў галіне хірургіі. Доктар мэдыцынскіх навук (1964), прафэсар (1967). Заслужаны дзяяч навукі Беларусі (1977). Ляўраэт Дзяржаўнай прэміі БССР (1988)

## Біяграфія
Закончыў Менскі мэдыцынскі інстытут (1953), у 1965—1992 гг. загадчык катэдры гэтага інстытуту. Навуковыя працы па абдамінальнай хірургіі, трансплянталёгіі, ангіягенным сэпсісе. Распрацаваў і ўкараніў у практыку пратэзаваньне кляпанаў аорты без выключэньня сэрца з кровазвароту.

## Асабістае жыцьцё
У 1954 годзе нарадзіўся сын Уладзімер, які таксама стаў хірургам і доктарам мэдыцынскіх навук.

## Літаратура
* Шот Аляксандр Уладзіміравіч // Памяць. Гісторыка-дакументальная хроніка Дзяржынскага раёна. Мінск. 2004. С. 611.

Катэгорыя:Беларускія навукоўцы
Катэгорыя:Беларускія мэдыкі
Катэгорыя:Дактары мэдычных навук

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Койданаўскім раёне
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1925 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся 13 сакавіка
Мікалай Гастэла

**Мікала́й Фра́нцавіч Гастэ́ла ** — савецкі ваенны лётчык, удзельнік трох войнаў, камандзір 2-й эскадрыльлі 207-га далёкабамбардовачнага авіяцыйнага палку 42-й далёкабамбавіковай авіяцыйнай дывізіі 3-га далёкабамбавіковага авіяцыйнага корпусу Далёкабамбавіковай авіяцыі ВПС РСЧА, капітан. Загінуў падчас баявога вылету. Герой Савецкага Саюзу (пасьмяротна).

## Жыцьцяпіс
Нарадзіўся ў 1907 року ў Маскве. Бацька — Франц Паўлавіч Гастыла, беларус, родам зь вёскі Плужыны (цяпер у Карэліцкім раёне Гарадзенскай вобласьці); у Маскву прыйшоў на заробкі ў 1900 р., працаваў ваграньнікам у ліцейных майстэрнях на Казанскай чыгунцы. Маці — Настасься Сямёнаўна Кутузава, расейка, белашвейка.

У 1914—1918 Мікалай Гастэла вучыўся ў 3-й Сакольніцкай гарадзкой мужчынскай вучэльні імя А. С. Пушкіна. У 1918 праз голад у складзе групы школьнікаў-масквічоў быў эвакуяваны ў Башкірыю. У 1919 вярнуўся назад і зноў паступіў у школу.

Працоўную дзейнасьць пачаў у 1923 року вучнем сталяра. У 1924 року сям’я Гастэлы пераехала ў Мурам, дзе Мікалай уладкаваўся сьлесарам на Паравозабудаўнічы завод імя Ф. Э. Дзяржынскага. Адначасна скончыў школу.

У 1928 уступіў у ВКП(б). У 1930 сям’я вяртаецца ў Маскву, і Мікалай уладкоўваецца на працу на Першы дзяржаўны мэханічны завод будаўнічых машын імя 1-га траўня. У 1930—1932 жыў у пасёлку Хлебнікава.

## Гібель
26 чэрвеня 1941 року на ДБ-3ф бамбаваў варожую танкавую калёну на дарозе Маладэчна — Радашкавічы. У выніку агню зэнітнай артылерыі ягоны самалёт быў падбіты. Паводле афіцыйнай савецкай вэрсіі, снарад пашкодзіў паліўны бак, і самалёт запалаў. Тады Гастэла зь іншымі чальцамі экіпажу лейтэнантам А. А. Бурдзенюком, лейтэнантам Р. М. Скорабагатым, старшым сяржантам А. А. Калініным накіравалі машыну на калёну ворага.

За гэты ўчынак Гастэла атрымаў званьне Героя Савецкага Саюзу з наданьнем знаку «Залатая зорка» і ордэна Леніна (1941, пасьмяротна). Загад Прэзыдыюму Вярхоўнага Савета СССР ад 26 ліпеня 1941 г.

## Крыніцы і заўвагі

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Маскве
Катэгорыя:Савецкія лётчыкі
Катэгорыя:Удзельнікі баёў на Халхін-Голе
Катэгорыя:Удзельнікі савецка-фінскай вайны
Катэгорыя:Удзельнікі нямецка-савецкай вайны
Катэгорыя:Загінулі ў баі
Катэгорыя:Сябры КПСС
Катэгорыя:Асобы на марках
Катэгорыя:Людзі, у гонар якіх названыя вуліцы
Дом-музэй Пікфарда

**Дом-музэй Пікфарда** () разьмяшчаецца ў месцы Дэрбі па адрасе Friar Gate, No 41.

Гэта элегантны геаргіянскі дом, збудаваны архітэктарам Джозэфам Пікфардам () для сваёй сям’і ў 1760. Дом прызначаўся таксама для дэманстрацыі багатым гасьцям як узор сваёй працы.

Першы паверх абсталяваны ў стылі пікфардавых часоў: гасьцёўня, сталоўка, пакой, спачывальня, гардэроб, кухня, пральня, склеп, спальня слугі. Выстаўленыя строі XVIII—XIX стагодзьдзяў.

Адзін з падвалаў абсталяваны як бамбасховішча 1940-х рокаў. Экспазыцыя верхніх паверхаў прысьвечаная лялечным тэатрам, гісторыі іхняга існаваньня.

З красавіка 2006 музэй адчынены толькі для арганізаваных групаў, нягледзячы на пратэсты.

## Крыніцы і заўвагі

## Вонкавыя спасылкі
* Старонка дому-музэю на бачыне мескай рады Дэрбі

Катэгорыя:Музэі Ангельшчыны
Катэгорыя:Музэй і мастацкая галерэя Дэрбі
Пікфард, Джозэф
Наваградзкае гета

**Наваградзкае гета** — габрэйскае гета ў Наваградку, створанае нацыстамі ў пэрыяд акупацыі Беларусі. Толькі за 8 сьнежня 1941 г. (першы дзень расстрэлу) у Наваградку загінула 2 990 габрэяў.

## Гістарычны фон
Напярэдадні другой акцыі зьнішчэньня ў г. Наваградку, якая была праведзеная ў гета на Пярэсецы 7 жніўня 1942 г., лепшым спэцыялістам былі выдадзеныя новыя працоўныя карткі. Вязьні гета рамантавалі ўніформу для Вэрмахту і шылі адзежу для нямецкай цывільнай адміністрацыі не пакідаючы сьцен лягеру. Спачатку гета было «адчыненым».

## Вязьні гета
* Сям’я Сухарскіх
* Валожынская (Рубін) Суля
* Джэк (Ідэль) Каган
* Зэйдэль Кушнэр
* Асташынскі Даніель
* Сям’я Бароўскіх
* Сям’я Кушнэр
* Сям’я Сасноўскіх
* Хайм Лейбавіч
* Шаўль Гарадзінскі

## Уцёкі
26 верасьня 1943 г. былі зьдзейсьненыя ўцёкі з гета. Сьпіс выратаваўшыхся:

* Д-р Якубовіч
* Сара Якубовіч
* Мазуркевіч Эця
* Сухарскі Нотка
* Шабакоўскі Рувка
* Д-р Якаў Каган
* Ярмоўскі Айзік
* Ярмоўскі Злата
* Шалюбскі Эфраім
* Тырвіц Хірш
* Ракаўская Адэль

## Крыніцы

Катэгорыя:Гісторыя Наваградку
Катэгорыя:Габрэйскія гета ў Генэральным Камісарыяце Беларусь
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1941 годзе
Катэгорыя:Зьніклі ў 1943 годзе
Жадзейкі

Назву Жадзейкі маюць:

* Жадзейкі — вёска ў Зьдзецельскім раёне Гарадзенскай вобласьці
* Жадзейкі — вёска ў Зэльвенскім раёне Гарадзенскай вобласьці
* Жадзейкі — вёска ў Шчучынскім раёне Гарадзенскай вобласьці
ЦСКА Масква (футбольны клюб)

**ЦСКА** () — расейскі футбольны клюб з гораду Масквы. Шасьціразовы чэмпіён Расеі, дзевяціразовы ўладальнік Кубка Расеі. Сяміразовы чэмпіён СССР, пяціразовы ўладальнік Кубка СССР. Уладальнік Кубка УЭФА (2005). ЦСКА зьяўляецца адным з найстарэйшых і самых тытулаваных расейскіх клюбаў у постсавецкай гісторыі, які вядзе сваю гісторыю ад каманды ТАЛС (таварыства аматараў лыжнага спорту), заснаванага ў 1911 годзе.

У сэзоне 2009—2010 гадоў ЦСКА выйшаў у першы раз у сваёй гісторыі ў 1/8 фіналу Лігі чэмпіёнаў. Тады расейская каманда сустракалася з гішпанскай «Сэвільляй» і паводле вынікаў сустрэч ЦСКА перайшлі ў наступны раўнд, дзе з аднолькавым лікам 0:1 саступілі італьянскаму «Інтэру».

ЦСКА зьяўляецца трэцім самым папулярным клюбам у Расеі пасьля «Спартаку» й «Зэніту».

## Гісторыя
### 1911—1935

Гісторыя футбольнага клюбу ЦСКА пачалася ў 1911 годзе, калі ў Таварыстве аматараў лыжнага спорту (ТАЛС) была арганізавана футбольная сэкцыя. На базе гэтай футбольнай сэкцыі было сфарміравана тры каманды, якія ў тым жа годзе ўпершыню прынялі ўдзел у чэмпіянаце Масквы ў клясе «Б». 14 (27) жніўня 1911 году быў згуляны першы афіцыйны матч каманды ТАЛС з клюбам «Вэга». Матч скончыўся перамогай футбалістаў ТАЛС зь лікам 6:2. У 1917 годзе каманда заваявала першае месца ў Казанскай лізе (першынстве камандаў, якія разьмяшчаліся ў дачных мясцовасьцях уздоўж Казанскай чыгункі) і выйшла ў «А» чэмпіянату Масквы, дзе выступала да 1922 году.

Пасьля сэзону 1917 году частка другой каманды ТАЛС перайшла ў першую. У 1921 годзе ў восеньскім першынстве Масквы (Кубку Фульда) чэмпіён вызначаўся ў «залатым матчы», у якім прымалі ўдзел каманды ТАЛС і КФС. Каманда КФС перамагла зь лікам 6:0. У сэзоне 1922 году футбалісты ТАЛС перамаглі ў вясновым чэмпіянаце Масквы й занялі другое месца ў восеньскім. У тым жа годзе ТАЛС перамагла ў розыгрышу «Кубку КФС — Каламягі», у фінале якога па рэглямэнце сустракаліся пераможцы першай і другой ліг маскоўскага чэмпіянату, і «Кубак Сталіца» у якім сустракаліся чэмпіёны Масквы й Петраграда. Сэзон 1922 году быў апошнім, у якім каманда выступала пад назвай ТАЛС.

У сэзоне 1923 году ў савецкім спорце наступілі перамены. «Буржуазны» спорт вырашылі паставіць на сацыялістычныя рэйкі. Усе старыя спартовыя таварыствы былі зачыненыя альбо расфармаваныя, а на іхняй аснове былі ўтвораны ведамасныя каманды. Усе чальцы «старых» камандаў залічваліся ў адпаведныя ведамствы, а маёмасьць (у тым ліку стадыёны й спортпляцоўкі) перадаваліся новым камандам. Спартоўцы ТАЛС ўліліся ў наваствораную супольнасьць Досьледна-паказальнай пляцоўцы Ўсевобуча (ДППУ), створаная пад крылом Чырвонай арміі. Сярод асноўных мэтаў ДППУ значыліся праца па агульнай і ваеннай падрыхтоўцы дапрызыўнікоў і фізычнае аздараўленьне дапрызыўнікоў і байцоў Чырвонай арміі.

## Склад
: *Актуальны на 22 лютага 2026 году*

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт
* Сайт заўзятараў ФК ЦСКА

Катэгорыя:Маскоўскія футбольныя клюбы
Этнацыд

**Этнацы́д** (ад  — племя, народ і  — забіваю) — палітыка гвалтоўнага вынішчэньня этнічнай і нацыянальнай ідэнтычнасьці, а таксама зьнішчэньне самасьвядомасьці народу. Сусьветная грамадзкасьць, міжнароднае права і гуманістычная мараль цьвёрда асуджаюць усякія праявы этнацыду і лічаць яго злачынствам супраць чалавецтва.

Нацыі, якія сталі ахвярамі этнацыду, страчваюць гістарычную памяць (альбо значную яе частку), мову, а таксама сваю саманазву, культуру, веру, асымілююцца і займаюць падначаленае, прыгнечанае становішча да тых, хто паддаў іх этнацыду.

## Глядзіце таксама
* Генацыд
* Стратацыд
* Манкурт
* Дэнацыяналізацыя
* Русіфікацыя
** Русіфікацыя Беларусі

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Алесь Астроўскі, Наша галоўная праблема — этнацыд, наша мэта — Беларуская дзяржава!
* Мікола Каліновіч, Генацыд нацыі пачынаецца з вынішчэньня мовы

Катэгорыя:Дыскрымінацыя
Катэгорыя:Этналёгія
Катэгорыя:Культурная асыміляцыя
Цэнтральная бібліятэка Дэрбі

**Цэнтра́льная бібліятэ́ка Дэ́рбі** () — заснаваная ў 1879 року разам з Музэем і мастацкай галерэяй Дэрбі бібліятэка, разьмешчаная ў чырвоным цагляным будынку, узьведзеным паводле праекту Рычарда Ніла Фрымэна на сродкі Майкла Баса-малодшага. Гэта цэнтральная меская бібліятэка.

## Мінуўшчына
«Сталая» бібліятэка ў Дэрбі была заснаваная ў 1811 року на Кўін-стрыт; у 1832 яе маглі наведваць (маючы платнае сяброўства-падпіску) 84 чалавекі. Сярод 4000 яе тамоў меліся кнігі Філязофскага таварыства Дэрбі (). У 1863 року першым бібліятэкарам і куратарам стаў батанік Аляксандар Кроал, а ў наступным року музэй і бібліятэка былі аб’яднаныя.

28 чэрвеня 1879 бібліятэка была афіцыйна адчыненая для ўсіх ахвотных (бясплатнай). У верасьні 1898 зборы бібліятэкі складалі амаль 20 000 тамоў і больш за 11 000 дакумэнтаў.

У 1914 плошча бібліятэкі была пашыраная за кошт будынку, дзе пражываў куратар.

## Сучаснасьць
У 1964 музэй і арт-галерэя былі пераведзеныя ў новы будынак, але бібліятэка працягвае суіснаваць з гэтымі арганізацыямі.

Побач з будынкам разьмешчаны помнік Майклу Басу-малодшаму, мэцэнату, півавару і чальцу Палаты абшчынаў, дзякуючы якому паўстала гэтая бібліятэка.

## Крыніцы і заўвагі

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйная бачына
* Цэнтральная бібліятэка Дэрбі на librarytechnology.org

Катэгорыя:Дэрбі
Катэгорыя:Бібліятэкі Вялікабрытаніі
Дэрвэнт

**Дэрвэнт** () — рака ў графстве Дэрбішыр, працягласьцю 80 км, левы прыток ракі Трэнт. Бярэ пачатак з паўднёвых адгор’яў Пэнінскіх гораў, называных Пікам.

Палову свайго шляху працякае па тэрыторыі нацыянальнага парку Пік-Дыстрыкт. На Дэрвэнце, за 11 кілямэтраў на паўночны ўсход ад яе ўцёку ў Трэнт, разьмешчанае места Дэрбі.

На працягу русла вады, паміж Мэтлакам і Дэрбі, знаходзілася адна з калысак Прамысловай рэвалюцыі — першыя фабрыкі па вытворчасьці бавоўны (сярод іх першая ў сьвеце фабрыка на вадзяным коле Рычарда Аркрайта), а таксама першая фабрыка па вытворчасьці шоўку (сучасны музэй індустрыі).

## Назва
Паводле найменьня ракі быў названы найстарэйшы хакейны клюб Дэрбішыру. Да пераезду ў Ўірксварт Дэрвенцкі хакейны клюб, заснаваны ў 1897 годзе, праводзіў свае матчы на ўзьбярэжжы Дэрвэнту ў Дарлі Дэйле.

Паводле ракі таксама названы найстарэйшы коледж Ёрскага ўнівэрсытэту.

## Крыніцы

Катэгорыя:Рэкі Вялікабрытаніі