Энэргія

**Энэ́ргія**  ( — дзейнасьць) — характарыстыка руху і ўзаемадзеяньня цел, іх здольнасьці зьдзяйсьняць зьмены ў вонкавым асяродзьдзі; колькасная мера матэрыі. Часта можна сустрэць спрошчанае азначэньне энэргіі як здольнасьці цела зьдзяйсьняць працу, зручнае ў мэханіцы.

У фізыцы разглядаюцца розныя віды энэргіі, як то мэханічная, цеплавая, электрамагнітная, гравітацыйная, ядзерная (атамная). Усталявана, што ўсе формы руху матэрыі ўзаемна ператвараюцца адна ў адну, што адпавядае пераходу аднаго віду энэргіі ў іншыя. Ад аднаго цела да іншага энэргія перадаецца толькі ў форме работы (пры сілавым узаемадзеяньні) ці цеплыні (пры цеплаабмене). Спэцыяльная тэорыя адноснасьці ўсталёўвае ўнівэрсальную сувязь паміж энэргіяй і масай цела: *E=mc²*, дзе *c* — хуткасьць сьвятла ў вакуўме. Квантавая мэханіка выкрывае, што энэргія некаторых сыстэмаў, як то атамаў і малекулаў, можа прымаць дыскрэтныя значэньні, як то шэраг значэньняў.

Вызначэньне энэргіі як фізычнай характарыстыкі матэрыяльнай сыстэмы даў Ўільям Томсан (1853). Сам тэрмін упершыню ўжыў Томас Юнг (1807). Важны пачатковы ўнёсак у разьвіцьцё панятку энэргіі зрабілі Бэнджамін Томпсан (1798) і Садзі Карно (1824).

## Віды

Агульная энэргія сыстэмы можа быць падзеленая і клясыфікавана на патэнцыйную энэргію, кінэтычную энэргію або іхную камбінацыю рознымі спосабамі. Кінэтычная энэргія вызначаецца рухам аб’екта або сумесным рухам кампанэнтаў аб’екта, у той час як патэнцыйная энэргія адлюстроўвае патэнцыял аб’екта мець рух, звычайна канцэнтруючыся на становішчы аб’екта ў полі або тым, што захоўваецца ў самім полі.

Не зважаючы на ​​тое, што гэтых дзьвюх катэгорыяў дастаткова дзеля апісаньня ўсіх формаў энэргіі, часта бывае зручна называць пэўныя камбінацыі патэнцыйнай і кінэтычнай энэргіяў іхнымі ўласнымі формамі. Напрыклад, сума паступальнай і крутоўнай кінэтычнай і патэнцыйнай энэргіі ў сыстэме называецца мэханічнай энэргіяй, у той час як ядзерная энэргія стасуецца да аб’яднаных патэнцыялаў у атамным ядры альбо ад ядзернай сілы, альбо ад слабога ўзаемадзеяньня.

Сярод іншага вылучаюць наступныя віды энэргіі:
* патэнцыйная энэргія (або, у больш агульным выпадку, энэргія ўзаемадзеяньня цел)
* кінэтычная энэргія
* нутраная энэргія ў тэрмадынаміцы, а таксама яе разнавіднасьці (вольная энэргія, патэнцыял Гібса, энтальпія)
* энэргія сувязі і зьвязаныя зь ёй энэргія хімічнай рэакцыі, энэргія ядзернай рэакцыі
* энэргія супакою ў тэорыі рэлятыўнасьці
* энэргія палёў, у прыватнасьці, энэргія электрамагнітнага поля і прамяністая энэргія, пераносная электрамагнітным выпраменьваньнем
* энэргія вакуўму ў квантавай тэорыі поля
* цёмная энэргія ў касмалёгіі
* цеплавая энэргія

Асноўнае сьцьвярджэньне пра энэргію носіць назву закон захаваньня энэргіі і складаецца ў тым, што поўная энэргія замкнёнай сыстэмы не зьмяняецца ў часе.

## Пераўтварэньне
Энэргія можа пераўтварацца з адной формы ў іншую з рознай эфэктыўнасьцю. Прылады, якія пераўтвараюць энэргію, называюцца пераўтваральнікамі. Прыкладамі пераўтваральнікаў ёсьць батарэйка, якая робіць пераўтварэньне хімічнай энэргіі ў электрычную; плаціна, якая пераўтварае гравітацыйную патэнцыйную энэргіі ў кінэтычную энэргію вады, дзякуючы чаму пераходзяць у рух лопасьці турбіны, а затым у электрычную энэргію праз генэратар; і цеплавы рухавік, які пераўтварае цеплавую энэргіі ў мэханічную працу.

Дзякуючы пераўтварэньню энэргіі робіцца выпрацоўка электрычнай энэргіі зь цеплавой з дапамогай паравой турбіны, а таксама ўзьняцьцё прадметаў супраць сілы цяжару з дапамогай электрарухавіка крана. Уздым прадмета супраць сілы цяжару выклікае мэханічную працу над аб’ектам, у выніку чаго ў ім назапашваецца гравітацыйная патэнцыйная энэргія. Калі аб’ект падае на зямлю, сіла цяжару выконвае над аб’ектам мэханічную працу, пераўтвараючы патэнцыйную энэргію ў кінэтычную, якая вызваляецца ў выглядзе цяпла пры сутыкненьні зь зямлёй. Сонца пераўтварае ядзерную патэнцыйную энэргію ў іншыя формы энэргіі. Пры гэтым ягоная агульная маса не зьмяншаецца самім гэтым пераўтварэннем, бо агульная колькасьць энэргіі захоўваецца, але ягоная маса ў выніку памяншаецца, калі энэргія выходзіць у навакольле, пераважна ў выглядзе выпраменьваньня.

Існуюць строгія абмежаваньні на тое, наколькі эфэктыўна можна пераўтварыць цеплыню ў працу ў цыклічным працэсе, напрыклад, у цеплавым рухавіку — пра што сьведчыць тэарэма Карно і другі закон тэрмадынамікі. Аднак, некаторыя пераўтварэньні энэргіі могуць быць досыць эфэктыўнымі. Напрамак пераўтварэньняў энэргіі, то бок якая форма энэргіі пераўтвараецца ў іншую, часта вызначаецца энтрапіяй, то бок роўным разьмеркаваньне энэргіі ва ўсіх даступных ступенях свабоды. На практыцы ўсе пераўтварэньні энэргіі магчымыя ў малым маштабе, а маштабныя пераўтварэньні немажлівыя, бо статыстычна малаверагодна, каб энэргія або рэчыва выпадкова перайшлі ў больш канцэнтраваныя формы або пачалі займаць менш прасторы.

Энэргетычныя пераўтварэнні ў Сусьвеце характарызуюцца тым, што розныя віды патэнцыйнай энэргіі, якая назапасілася з часоў Вялікага выбуху, зь цягам часу вызваляецца, то бок пераўтвараецца ў больш актыўныя формы энэргіі, як то кінэтычную або прамяністую энэргію, калі маецца адпаведны трыгер. Прыкладам такіх працэсаў ёсьць ядзерны сынтэз, то бок працэс, які ў выкарыстоўвае гравітацыйную патэнцыйную энэргію, вызваленую падчас гравітацыйнага каляпсу звышновых зорак, каб захаваць энэргію праз стварэньне цяжкіх ізатопаў, як то ўрану і тору. Іншы працэс, вядомы як ядзерны распад, пры якім вызваляецца энэргія, першапачаткова назапашаная ў памянёных цяжкіх элемэнтах яшчэ да таго, як яны сталіся часткай Сонечнай сыстэмы і Зямлі, таксама можна вылучыць як яшчэ адзін прыклад. Гэтая энэргія можа быць вызваленая пры выкарыстаньні ядзерных бомбаў або ў мірнай ядзернай энэргетыцы. Аналягічна, пры хімічным выбуху хімічная патэнцыйная энэргія пераўтвараецца ў кінэтычную і цеплавую за вельмі кароткі час.

### Захаваньне энэргіі і масы
Энэргія набывае вагу, калі яна замкнёная ў сыстэме з нулявым імпульсам, то бок у такіх варунках яе можна ўзважыць. Яна таксама ёсьць пэўным эквівалентам масы, і гэтая маса заўсёды зь ёй павязаная. Маса, у сваю чаргу, эквівалентная пэўнай колькасьці энэргіі, што апісваецца ў прынцыпе эквівалентнасьці масы і энэргіі. Формула E = mc², выведзеная Альбэртам Айнштайнам у 1905 годзе, вызначае сувязь паміж рэлятывісцкай масай і энэргіяй у межах спэцыяльнай тэорыі адноснасьці. У розных тэарэтычных рамках падобныя формулы былі выведзеныя Джозэфам Джонам Томсанам (1881), Анры Пуанкарэ (1900), Фрыдрыхам Газэнёрлем (1904) ды іншымі.

Частка энэргіі спакою матэрыі, якая эквівалентная масе спакою, можа быць ператвораная ў іншыя формы энэргіі, але ані энэргія, ані маса ня могуць быць зьнішчаныя, а хутчэй, яны ўдвох застаюцца нязьменнымі падчас любога працэсу. Аднак, паколькі с2 мае надзвычай вялікую велічыню ў параўнаньні са звычайнымі чалавечымі маштабамі, пераўтварэньне штодзённай колькасьці масы спакою (напрыклад, 1 кг) з энэргіі спакою ў іншыя формы энэргіі (напрыклад, кінэтычную энэргію, цеплавую або прамяністую энэргію, якая пераносіцца сьвятлом і іншым выпраменьваньнем), можа вызваліць велізарную колькасьць энэргіі (~ джоўляў, што эквівалентна 21 мэгатоне тратылавага эквіваленту), што можна пабачыць толькі ў ядзернай энэргетыцы, а таксама працы рэактараў і выкарыстаньні ядзернай зброі.

І наадварот, масавы эквівалент штодзённай колькасьці энэргіі настолькі мізэрны, што страту энэргіі ў большасьці сыстэмаў цяжка вымераць на вагах, за выключэньнем выпадкаў, калі адбываецца сапраўды вельмі вялікая страта энэргіі. Прыклады вялікіх пераўтварэньняў паміж энэргіяй спакою (матэрыі) і іншымі формамі энэргіі (напрыклад, кінэтычнай энэргіяй у часьцінкі з масай спакою) можна знайсьці ў ядзернай фізыцы і фізыцы часьцінак. Часта, аднак, поўнае ператварэньне матэрыі (напрыклад, атамаў) у нематэрыю (напрыклад, фатоны) забароненае законамі захаваньня.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Фізыка Энциклопедия физики и техники.


Катэгорыя:Базавыя паняцьці фізыкі
Катэгорыя:Фізычныя велічыні
Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы