Дэнвэр

**Дэ́нвэр** () — места штату Каларада, ЗША.

## Гісторыя
У раёне Дэнвэра жылі некалькі індзейнскіх народаў, як то апачы, юты, шаены, каманчы і арапаха. Згодна з умовамі дагавора Форт Ларамі 1851 году паміж ЗША і рознымі плямёнамі, у тым ліку шаенамі і арапаха, ЗША ў аднабаковым парадку вызначылі і прызналі за шаенамі і арапаха тэрыторыю ў сучасных Ваёмінгу і Нэбрасцы на поўдзень да ракі Арканзас у сучасных Каларада і Канзасе. Гэта вызначэньне канкрэтна ахоплівае землі сучаснага Дэнвэра. Але адкрыцьцё ў лістападзе 1858 году золата ў Скалістых гарах у Каларада выклікала Залатую ліхаманку і наступную плынь эўрапейскай іміграцыі на землі шаенаў і арапаха. Чыноўнікі тэрыторыяў Каларада ціснулі на фэдэральныя ўлады, каб яны перагледзелі і скарацілі плошчу зямель індзейцаў, якія займалі іх паводле пазначанай угоды.

Улетку 1858 году група золаташукальнікаў з Лоўрэнса з штату Канзасу, заснавала горад Мантана-Сіці як шахтарскае мястэчка на беразе ракі Саўт-Плат на тагачаснай заходняй тэрыторыі Канзасу. Гэтае паселішча зьявілася на традыцыйных землях шаен і арапаха. Гэтае гістарычна першае паселішча на згаданай тэрыторыі пазьней ператварылася на Дэнвэр. Тым ня менш, гэты населены пункт хутка зьнік, бо нешматлікае насельніцтва перамясьцілася ў Арарыю і Сэйнт-Чарлз. Крыху пазьней генэрал Ўільям Ларымэр і капітан Джонатан Кокс, які ўдвох займаліся зямельнымі спэкуляцыямі, заклалі новае паселішча. Ларымэр назваў яго Дэнвэр-Сіці, каб заслужыць прыхільнасьць губэрнатара тэрыторыі Канзасу Джэймза Дэнвэра. Ларымэр спадзяваўся, што назва гораду дапаможа ягонаму мястэчку стаць цэнтрам рэгіёну, але ён ня ведаў, што губэрнатар Дэнвэр ужо сышоў у адстаўку. Ларымэр разам з паплечнікамі зь зямельнай кампаніі зь места Сэйнт-Чарлз прадаваў зямельныя вучасткі ў месьце купцам і шахтарам з мэтай стварэньня буйнога гораду. Дэнвэр у той час быў памежным мястэчкам, эканоміка якога залежала ад мясцовых шахтароў, дзеля якіх утрымліваліся салуны ды іншыя цэнтры паслугаў. Паштовае аддзяленьне Дэнвэра адкрылася 11 лютага 1860 году.

18 лютага 1861 году шэсьць правадыроў паўднёвых шаенаў і чацьвера з арапаха падпісалі дагавор Форт Ўайз з ЗША. Яны саступілі больш за 90% зямель, прызначаных ім ранейшым дагаворам Форт Ларамі, у тым ліку тэрыторыю сучаснага Дэнвэра. 28 лютага 1861 году была створаная тэрыторыя Каларада. Дэнвэр служыў цэнтрам акругі Арапаха з 1861 году. Пасьля таго як тэрыторыя была ператвораная на штат Каладара, Дэнвер быў абраны сталіцай штату на рэфэрэндуме, які ладзіўся ў 1881 годзе. Яшчэ раней да канца 1860-х гадоў з рэгіёну фактычна выціснулі ад карэннага насельніцтва. У 1870 годзе была пабудаваная чыгуначная лінія, якая злучыла горад з транскантынэнтальнай чыгункай, адкрыўшы новую эру росквіту для места. Нарэшце павязаны з астатняй часткай краіны чыгункай, Дэнвэр хутка заквітнеў. Малады горад моцна разьвіваўся ў гэтыя гады, прыцягваючы мільянэраў ды ўмацаваўшы моцную сярэднюю клясу. Гэтак мільянэр Горас Тэйбар пабудаваў тут маёнтак на скрыжаваньні 16-й вуліцы і вуліцы Ларымэра, а таксама элегантны Вялікі опэрны тэатар Тэйбара. Неўзабаве зьявіліся раскошныя гатэлі, у тым ліку вельмі папулярны гатэль Браўн-Пэлас, а таксама цудоўныя дамы мільянэраў, як то маёнткі Крок, Патэрсан, Кэмпбэл на скрыжаванні 11-й вуліцы і Пэнсыльваніі ды цяпер зьнесены маёнтак Мофата на скрыжаваньні 8-й вуліцы і Грант. Маючы намер ператварыць Дэнвэр у адзін з найвялікшых гарадоў сьвету, гарадзкія ўлады пачалі разьвіваць прамысловасьць ды прыцягваць рабочых для працы на пабудаваных заводах.

Неўзабаве, у Дэнвэры павялічылася колькасьць імігрантаў зь Нямеччыны, Італіі і Кітаю, а неўзабаве за імі рушылі афраамэрыканцы з Поўдня і лацінаамэрыканскія рабочыя. Прыбыцьцё новых жыхароў пагоршыла стан з дасяжнасьцю жыльля. Акрамя таго, Срэбны крызіс 1893 году парушыў палітычны, сацыяльны і эканамічны балянс места. Канкурэнцыя паміж рознымі этнічнымі групамі часта выяўлялася ў нецярпімасьці, а сацыяльная напружанасьць спарадзіла «чырвоную паніку». Амэрыканцы з падазрэннем ставіліся да імігрантаў, якія часам падтрымлівалі сацыялістычныя і прафзьвязныя справы. Па Першай сусьветнай вайне адраджэньне Ку-клукс-клана прыцягнула белых амэрыканцаў, якія нарадзіліся ў ЗША і былі занепакоеныя шматлікімі зьменамі ў грамадзтве. У адрозьненьне ад ранейшай арганізацыі, якая актыўна дзеяла ў сельскай мясцовасьці Поўдня, суполкі Ку-клукс-клана актыўна функцыянавалі ў гарадзкіх раёнах Сярэдняга Захаду і Захаду, у тым ліку ў Дэнвэры. У месьце таксама пашырылася карупцыя і злачыннасьць.

Буйны пажар на ядзерным аб’екце Рокі-Флэтс у 1957 годзе, а таксама выцечка ад ядзерных адкідаў, якія захоўваліся на гэтым аб’екце, прывялі да забруджваньня некаторых частак Дэнвэра ў рознай ступені плютон-239, шкодным радыяактыўным рэчывам з пэрыядам паўраспаду  гадоў. Дасьледаваньне, якое ладзілася ў 1981 годзе дырэктарам аховы здароўя акругі Джэфэрсан Карлам Джонсанам, павязала забруджваньне з павелічэньнем колькасьці прыроджаных дэфэктаў і захворваньняў на рак у цэнтральнай частцы места. Пазьнейшыя дасьледаваньні пацьвердзілі многія зь ягоных высноваў. У 1970 годзе Дэнвэр быў абраны месцам правядзеньня зімовых Алімпійскіх гульняў 1976 году, якія мусілі супасьці зь сьвяткаваньнем стагодзьдзя стварэньня штату Каларада, але ў лістападзе 1972 года выбарнікі адхілілі ініцыятывы па вылучэньні дзяржаўных сродкаў на гульні, у выніку чаго спартовая падзея была перанесеная ў аўстрыйскі Інсбрук. Вядомасьць таго, што гэта адзіны горад, які адмовіўся ад правядзеньня Алімпіяды пасьля таго, як ён быў абраны, ускладніла надацьцё наступных заявак.

## Геаграфія

Горад разьмешчаны паміж Скалістымі гарамі і Высокімі раўнінамі. Цэнтар Дэнвэра разьмешчаны на ўсходнім беразе ракі Саўт-Плат. Ягоная тапаграфія складаецца з раўнінаў у цэнтры места і пагорыстых раёнаў на поўначы, захадзе і поўдні. Цэнтар гораду месьціцца прыкладна ў 19 км на ўсход ад падножжа Скалістых гораў. Паводле перапісу насельніцтва ЗША 2020 году, горад і акруга Дэнвэр мелі плошчу  км².

У горадзе і акрузе Дэнвэру налічваюцца 78 раёнаў, якія ўтвараюць асобныя адзінкі дзеля больш эфэктыўнага плянаваньня і адміністраваньня. Сыстэма межаў і назваў раёнаў датуецца 1970 годам, калі гарадзкія плянавальнікі падзялілі места на 73 грамады ад аднаго да чатырох перапісных вучасткаў, якія называюцца «статыстычнымі раёнамі», большасьць зь якіх з таго часу не зьмяніліся. У адрозьненьне ад некаторых іншых гарадоў, як то Чыкага, Дэнвэр ня мае афіцыйных абазначэньняў больш буйных тэрыторыяў. У размоўнай мове такія назвы, як Нортсайд і Ўэстсайд, усё яшчэ выкарыстоўваюцца, але ня вельмі пашыраныя. Адзін з новых раёнаў Дэнвэра быў пабудаваны на месцы міжнароднага аэрапорта Стэпэлтан і названы ў гонар былога мэра Дэнвэра Бэнджаміна Ф. Стэпэлтана, які быў сябрам Ку-клукс-клана. У 2020 годзе грамадзкая асацыяцыя раёна прагаласавала за зьмену назвы на Цэнтральны парк.

### Клімат
Дэнвэр мае прахалодны паўзасушлівы клімат зь нізкай вільготнасьцю, але некаторыя часткі маюць вільготныя мікракліматы, у якіх назіраецца гарачы летні вільготны кантынэнтальны клімат або вільготны субтрапічны клімат. Тут маюцца чатыры выразна розныя сэзоны, і большая частка ападкаў выпадае з красавіка па жнівень. Колькасьць сонечных гадзінаў на год сягае блізу 3100. Праз сваё разьмяшчэньні ў глыбіні краіны на Высокіх раўнінах, ля падножжа Скалістых гораў, рэгіён можа быць схільны да рэзкіх зьменаў надвор’я.

Ліпень уважаецца за найцяплейшы месяц, а ягоная сярэдняя максымальная тэмпэратурай складае . Лета вагаецца ад цёплага да гарачага, з рэдкімі, часам моцнымі, дзённымі навальніцамі і высокай тэмпэратурай, якая дасягае  цягам 38 дзён у годзе, а часам яна ўзвышаецца да . Сьнежань, самы халодны месяц год,у мае сярэднюю дзённую максымальную тэмпэратуру роўную . Зіма складаецца зь сьнежных пэрыядаў зь вельмі нізкімі тэмпэратурамі, якія чаргуюцца з пэрыядамі больш мяккага надвор’я праз сагравальны эфэкту вятроў чынук. Узімку дзённыя максымумы часам перавышаюць , але яны таксама часта не дасягаюць  у часы халоднага надвор’я. Часам дзённыя максымумы могуць нават не ўздымацца вышэй за  праз арктычныя паветраныя масы. У самыя халодныя ночы году мінімальная тэмпэратура можа апускацца да  або ніжэй, прычым 22 сьнежня 2022 году ў горадзе назіралася мінімальная тэмпэратура , а пры ветры яна была роўная . Сьнегапад ёсьць звычайнай зьявай позьняй восеньню, зімой і раньняй вясной, у сярэднім выпадае 136 см ападкаў, але ў зімовы сэзон 2021 году Дэнвэр упершыню ў гісторыі пачаў сьнежань безь сьнегападаў. У сярэднім сьнег ляжыць з 17 кастрычніка па 27 красавіка, але часам сьнегапады назіраліся ўжо 4 верасьня і нават 3 чэрвеня. Праз вышыні і засушлівасьці гораду, ваганьні тэмпэратуры цягам содняў даволі вялікія ўсьцяж усяго году.

Віхраслупы досыць рэдкая зьява для места, але адным з прыкметным выняткам быў тарнада, які абрынуўся ў рэгіён за 7,1 км на поўдзень ад цэнтру Дэнвэра 15 чэрвеня 1988 году. Зь іншага боку, у прадмесьцях на ўсход ад места і ў паўночна-ўсходняй частцы, дзе напрыклад месьціцца Міжнародны аэрапорт Дэнвэра, увесну і ўлетку, але асабліва ў чэрвені, можа назірацца некалькі тарнада, аднак часта слабых. Дэнвэрская зона канвэргенцыі віхураў, таксама вядомая як Дэнвэрскі цыклён, ёсьць зьменным віхрам паветраных плыняў, якія ўтвараюць штормы. Гэтая зьява звычайна сустракаецца на поўнач і ўсход ад цэнтру места і часта ўлучае зону аэрапорта, часам парушаючы ягоную працу. У дасьледаваньні, прысьвечаным граду ў раёнах з насельніцтвам ня меншым за 50 тысяч чалавек, Дэнвэр апынуўся 10-м месцы паводле верагоднасьці ўтварэньня граду ў кантынэнтальнай частцы ЗША. На падставе 30-гадовых сярэдніх паказьнікаў, атрыманых з Нацыянальнага цэнтру кліматычных зьвестак за сьнежань, студзень і люты, Weather Channel усталяваў Дэнвэр на 18-е месца сярод  найхаладнейшых буйных гарадоў краіны ў 2014 годзе. Афіцыйная дэнвэрская мэтэастанцыя разьмешчаная ў міжнародным аэрапорце, прыкладна за 32 км ад цэнтру места. Аналіз 2019 году выявіў, што сярэдняя тэмпэратура ў ім была значна ніжэйшай за паказьнік, які фіксаваўся ў цэнтры Дэнвэра.

## Крыніцы

## Літаратура
* 

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Гарады Каларада