Дзьвінск

**Дзьвінск** (, ; ) — места ў Латвіі, на рацэ Дзьвіне. Адміністрацыйны цэнтар Дзьвінскага краю (не ўваходзіць у ягоны склад). Насельніцтва на 2025 год — 78 126 чалавек. Знаходзіцца за 232 км на паўднёвы ўсход ад Рыгі, побач з граніцамі Беларусі (33 км) і Летувы (25 км). Буйны чыгуначны вузел.

Дынабург — магдэбурскае места гістарычных Інфлянтаў (Латгаліі), старажытны замак, на этнічнай тэрыторыі беларусаў. Тут захаваліся фартэцыя, касьцёл Сьвятога Пятра ў вярыгах і сынагога, помнікі архітэктуры XIX ст. Сярод мясцовых славутасьцяў вылучаліся замак, а таксама збудаваны ў стылі віленскага барока комплекс калегіюму езуітаў, помнікі архітэктуры XIII—XVIII стагодзьдзяў. У наш час культурны, адукацыйны, прамысловы цэнтар Латгаліі, другое паводле велічыні места краіны.

## Назвы
Традыцыйныя гістарычныя беларускія назвы места — Дынабург (часоў Вялікага Княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай) і Дзьвінск (часоў Расейскай імпэрыі). Назвы на іншых мовах: , , , , , , , *, , *, **',  (Дэнэнбург), **' (Дынабург), **' (Дзьвінск).

Храналягічны парадак назваў: Дынабург (1275—1656), Барысаглебск (1656—1667), Дынабург (1667—1893), Дзьвінск (1893—1920), Даўгаўпілс (з 1920).

== Гісторыя ==
=== Паміж Вялікім Княствам Літоўскім і Каралеўствам Польскім ===
Першы пісьмовы ўпамін пра Дынабург датуецца 1275 годам, калі [[крыжакі]] збудавалі тут [[Дынабурскі замак|фартэцыю]]. У 1278 годзе войскі пад камандаю [[Трайдзень|Трайдзеня]] безвынікова спрабавалі ўзяць гэтую фартыфікацыю. У 1315 годзе вялікі князь [[Віцень]] разбурыў замак, але ў неўзабаве яго адбудавалі. [[Вітаўт]] захапіў і зьнішчыў места ў 1403 годзе, ўзяўшы шмат здабычы і палонных. У 1481 годзе замак здабыў маскоўскі гаспадар [[Іван III]].



Ратуючыся ад [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]], 30 жніўня 1559 году [[Лівонскі ордэн]] перайшоў пад пратэктарат [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]; і адпаведна з дамоваю замак і места Дынабург перайшлі да [[ВКЛ]] як кампэнсацыя вайсковых стратаў на абарону супраць маскоўскіх войскаў. Кіраваў гэтай калёніяй губэрнатар, які прызначаўся вялікім князем літоўскім.

У 1561 годзе, паводле ўмоваў [[Віленская унія|Віленскай уніі]], Дынабург стаў адміністрацыйным цэнтрам [[Інфлянты|Інфляндзкага (Задзьвінскага) княства]]. У 1569 годзе ў зьвязку з утварэньнем [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] [[Інфлянты]] (разам з Дынабургам) абвяшчаліся супольным уладаньнем ([[канданіміюм]]ам) Вялікага Княства Літоўскага і [[Карона Польскага каралеўства|Каралеўства Польскага]].

За часамі [[Лівонская вайна|Лівонскай вайны]] ў 1577 годзе маскоўскі гаспадар [[Іван Жахлівы|Іван IV Тыран]] захапіў Дынабург; як толькі маскоўскія войскі адышлі, пакінуўшы невялікую залогу, мясцовыя жыхары пад камандаю В. Плятэра перабілі акупантаў і вызвалілі места. У зьвязку з моцнымі разбурэньнямі на загад караля і вялікага князя [[Стэфан Баторы|Стэфана Баторыя]] Дынабург перанесьлі на новае месца, а 26 сакавіка 1582 году места атрымала [[Магдэбурскае права]] і герб «у блакітным полі тры скрыжаваныя сьпіжы» (герб «Еліта»). У 1621 годзе Дзьвінск стаў адміністрацыйным цэнтрам утворанага [[Інфлянцкае ваяводзтва|Інфлянцкага ваяводзтва]].

У 1625 годзе швэдзкі кароль [[Густаў Адольф]] падпарадкаваў Дынабург, але праз год смаленскі ваявода [[Аляксандар Гансеўскі]] вярнуў яго. У 1635—1655 гадох Дынабург знаходзіўся пад швэдзкай акупацыяй. У 1656 годзе места [[Аблога Дынабургу|захапілі маскоўскія войскі]], а маскоўскі гаспадар [[Аляксей Міхайлавіч]] перайменаваў яго ў ''Барысаглебск''. Паводле [[Андрусаўскае замірэньне|Андрусаўскага замірэньня]] 1667 году Маскоўская дзяржава вярнула Дынабург Рэчы Паспалітай.

Захавалася сьведчаньне азначэньня жыхароў Дынабургу і яго ваколіцаў [[Ліцьвіны|ліцьвінамі]] (1650 год): «''…Казимeрко Репшовской в роспросе сказал: родом де он литвин Динаборского уезду''». 

<gallery caption="Старая графіка Дынабургу" widths="150px" heights="150px" class="center">
Dynaburg, Jezuicki. Дынабург, Езуіцкі (1801-14).jpg|Кляштар езуітаў, да 1815 г.
Dynaburski zamak. Дынабурскі замак (1844).jpg|Замак, 1844 г.
Dynaburg, Dźvina. Дынабург, Дзьвіна (N. Orda, 23.05.1875).jpg|Агульны выгляд. [[Напалеон Орда|Н. Орда]], 23 траўня 1875 г.
Dynaburg, Jezuicki. Дынабург, Езуіцкі (1887).jpg|Касьцёл езуітаў, каля 1887 г.
</gallery>

=== Пад уладай Расейскай імпэрыі ===


У выніку [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|першага падзелу Рэчы Паспалітай]] (1772 год) Дынабург апынуўся ў складзе [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]], у Дынабурскай (з 1893 году Дзьвінскай) правінцыі [[Пскоўская губэрня|Пскоўскай губэрні]] (1772—1776), потым у складзе [[Полацкая губэрня|Полацкай губэрні]] (1776—1778) і [[Полацкае намесьніцтва|намесьніцтва]] (1778—1796). У час [[Паўстаньне Касьцюшкі|паўстаньня 1794 году]] места занялі аддзелы [[Міхал Клеафас Агінскі|Міхала Клеафаса Агінскага]]. З 1796 году Дынабург уваходзіў у склад [[Беларуская губэрня|Беларускай губэрні]], у 1802—1917 гадох — [[Віцебская губэрня|Віцебскай губэрні]]. На 1799 год у месьце існавала два касьцёлы — мураваны і драўляны, а таксама кляштар і езуіцкая вучэльня. У 1810 годзе расейцы пачалі будаваць [[Дзьвінская фартэцыя|фартэцыю ў Дынабургу]]. У другой палове XIX ст. празь места прайшла чыгунка [[Санкт-Пецярбург]] — [[Варшава]], а таксама лініі да [[Віцебск]]у і [[Рыга|Рыгі]], што зрабіла Дынабург значным чыгуначным вузлом. У 1893 годзе места перайменавалі ў ''Дзьвінск''.

Па [[Рэвалюцыя 1905 году ў Расеі|рэвалюцыі 1905 году]] беларускі рух Дзьвінску дасягнуў росквіту. Тут дзеялі Эпімах-Шыпілы, Гаронскія, [[Ігнат Буйніцкі]], [[Кастусь Езавітаў]], [[Карусь Каганец]], [[Вацлаў Ластоўскі]], [[Іван Луцкевіч]], [[Еўдакім Раманаў]]. Перад [[Першая сусьветная вайна|Першай сусьветнай вайной]] Дзьвінск выйшаў на другое месца паводле колькасьці насельніцтва беларускіх местаў (120 тыс. чалавек) пасьля Вільні (200 тыс.).

У Першую сусьветную вайну празь Дзьвінск праходзіла [[Усходні фронт (Першая сусьветная вайна)|лінія фронту]]. 18 лютага 1918 году па [[Кастрычніцкі пераварот у Расеі|бальшавіцкім перавароце ў Расеі]] места занялі нямецкія войскі. 

=== Найноўшы час ===
25 сакавіка 1918 году згодна з [[Трэцяя Ўстаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] Дзьвінск абвяшчаўся часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. 1 студзеня 1919 году ў адпаведнасьці з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі ён увайшоў у склад [[БССР|Беларускай ССР]]. За часамі [[Польска-савецкая вайна|польска-бальшавіцкай вайны]] ў студзені 1920 году Дзьвінск [[Бітва за Дзьвінск (1920)|занялі войскі]] [[Эдвард Сьміглы-Рыдз|Эдварда Сьміглага-Рыдза]]. 11 жніўня 1920 году бальшавікі перадалі места Латвіі; з гэтае пары яно атрымала назву ''Даўгаўпілс''. У 1920-я — пачатку 1930-х гадоў у Дзьвінску дзеялі беларускае культурна-асьветніцкае таварыства «[[Бацькаўшчына (Дзьвінск)|Бацькаўшчына]]», «[[Беларуская хата (Дзьвінск)|Беларуская хата]]», [[Беларускае навукова-краязнаўчае таварыства]]. Сярод вынікаў працы «Бацькаўшчыны» было заснаваньне [[Дзьвінская беларуская гімназія|Дзьвінскай беларускай гімназіі]]. У 1924—1925 гадох латвійская паліцыя сфабрыкавала матэрыялы пра «спробы далучэньня Латгаліі да БССР», па чым яна арыштавала і зьвінаваціла ў дзяржаўнай здрадзе многіх настаўнікаў, сяброў таварыства «Бацькаўшчына». Хоць суд і апраўдаў беларусаў, але па гэтым латвійскія улады ліквідавалі многія беларускія культурніцка-адукацыйныя ўстановы, а неўзабаве — увогуле, усе беларускія адукацыйныя ўстановы Дзьвінску і ваколіцаў.

У 1940—1941 і 1944—1991 гадох Дзьвінск знаходзіўся ў складзе [[Латвійская ССР|Латвійскай ССР]]. У [[Другая сусьветная вайна|Другую сусьветную вайну]] з 26 ліпеня 1941 да 27 ліпеня 1944 году ён знаходзіўся пад [[Нямецкая акупацыя Балтыйскіх дзяржаваў|акупацыяй Трэцяга Райху]]; нацысты стварылі тут [[Дзьвінскае гета|гета]]. У 1942—1944 гадох у Дзьвінску выходзіў беларускі часопіс «[[Новы шлях (1942)|Новы шлях]]». У 1956 годзе да места далучылі разьмешчанае на левым ([[Зэмгалэ|сямігальскім]]) беразе мястэчка [[Грыва (Дзьвінск)|Грыву]]. У 1990-я гады ў месьце зьявіліся культурна-асьветніцкае аб’яднаньне «Ўздым» і беларуская нядзельная школа. 7 кастрычніка 1994 году ў Дзьвінску адкрыўся кансулят Беларусі (''вуліца 18 лістапада, 44'', пачаткова месьціўся ў мескай Думе, кабінэт № 203). У 1999 годзе пры Дзьвінскай мескай Думе ўтварыўся Цэнтар беларускай культуры.

<gallery caption="Места на старых здымках" widths="150" heights="150" class="center">
Dynaburg, Rynak, Jezuicki. Дынабург, Рынак, Езуіцкі (1901-17).jpg|Езуіцкі касьцёл па [[Сьпіс помнікаў архітэктуры Вялікага Княства Літоўскага, зруйнаваных уладамі Расейскай імпэрыі|маскоўскай перабудове]]
Dvinsk 1912.jpg|Лютэранская кірха і касьцёл, 1912 г.
Dzvinsk_harnizonnaja_carkva_1915.jpg|Гарнізонная царква-[[Мураўёўкі|мураўёўка]], 1915 г.
Daugavpils sinagoga 20gs sak.jpg|Дзьвінская сынагога, да 1918 г.
</gallery>

== Насельніцтва ==
=== Дэмаграфія ===


* **XVIII стагодзьдзе**: 1799 год — 1603 чал., у тым ліку 1262 вайскоўцаў расейскага гарнізону, 15 духоўнага стану
* **XIX стагодзьдзе**: 1880 год — 52 173 чал. (28 985 муж. і 23 188 жан.), зь іх паводле [[стан (сацыяльная група)|стану]] — купцоў 553, мяшчанаў 34 723, вайскоўцаў 9679, жонак і дачок вайскоўцаў 1952, замежны падданых 748, ганаровых грамадзянаў 209, сялянаў 323, асабоўцаў 856, шляхты 631, праваслаўнага духавенства 19, каталіцкіх ксяндзоў 3, пратэстанцкіх сьвятароў 1, сьвятароў-стараабрадцаў 2, юдэйскіх рабінаў 16, іншых 439; паводле веры — 10 799 праваслаўных, 10 320 каталікоў, 6245 пратэстантаў, 1135 старавераў, сэктантаў 4500, юдэяў 19 163, караімаў 7, мусульманаў 4; 1892 год — 73 177 чал., зь іх 10 511 праваслаўных, 24 580 каталікоў, 5447 пратэстантаў, 3385 старавераў, 29 191 юдэяў
* **XX стагодзьдзе**: 1913 год — 112 848 чал.; 1914 год — 112 837 чал.
* **XXI стагодзьдзе''': 2006 год — 108 260 чал., зь іх паводле нацыянальнасьці: расейцы — 53,96% (58 414), латышы — 17,3% (18 725), палякі — 14,9% (16 126), беларусы — 8,22% (8897), украінцы — 2,23% (2417), летувісы — 0,96% (1041), жыды — 0,45% (492), эстонцы — 0,03% (30), іншыя — 1,96% (2118); 2016 год — 95 467 чал.; 2019 год — 91 913 чал.

Рэґіён вакол Дзьвінску мае найменшую ў Латвіі долю этнічнага латыскага насельніцтва. Расейскамоўныя (у асноўным беларусы і расейцы) складаюць да 70—80% насельніцтва краю.

### Рэлігія
Большая частка жыхароў — беларусы, расейцы, украінцы, частка латышоў — належаць да Латвійскай праваслаўнай царквы ў складзе РПЦ. Латгалы, летувісы і палякі належаць да Рыма-каталіцкай царквы, хоць уся Латвія ў асноўным эвангельская краіна.

### Адукацыя
У Дзьвінску працуюць 22 базавыя і сярэднія школы, 4 прафэсійныя вучэльні, мастацкая школа. Вышэйшую адукацыю забясьпечваюць Дзьвінскі ўнівэрсытэт і мясцовая філія Рыскага тэхнічнага ўнівэрсытэту. Працуе таксама польская гімназія.

### Культура
Дзеюць Дзьвінскі тэатар, кінатэатар, Дзьвінскі краязнаўчы і мастацкі музэй.

### Спорт
Футбольныя клюбы найвышэйшай лігі «Даўгава» і «Дзьвінск» гуляюць хатнія матчы на стадыёне Цэлтніекс. Хакейны клюб «Латгале» выступае ў нацыянальным чэмпіянаце.

З 2006 году Дзьвінск арганізуе адзін з этапаў чэмпіянату сьвету па сьпідвэі — Гран-пры Латвіі

## Эканоміка
ВА «Хімвалакно»; заводы: «Электраінструмэнт», прывадных ланцугоў і інш.; лёгкая, харчовая прамысловасьць, мэблевы камбінат; вытворчасьць будаўнічых матэрыялаў.

## Транспарт
Дзеюць аўтобусныя і трамвайныя мескія маршруты. Чыгуначная станцыя на чыгунцы да Рыгі.

## Турыстычная інфармацыя
### Славутасьці
Большасьць старажытнага Дынабургу расейскія ўлады зьнішчылі пры пабудове крэпасьці. Таму гістарычны цэнтар Дзьвінску складаюць будынкі XIX стагодзьдзя і сама крэпасьць, матэрыяламі для якой сталі разбураныя будынкі. Найбольш маляўнічая вуліца старога места — Рыская (), якая вядзе ад чыгуначнага вакзалу ў кірунку ракі. На ёй знаходзяцца камяніцы XIX — пачатку XX стагодзьдзяў, касьцёл сьвятога Пятра 1848 году, шэраг рэстарацыяў, гатэляў, банкаў і крамаў.

Помнікі сакральнай архітэктуры Дзьвінску:
* Касьцёл Беззаганнага Зачацьця Панны Марыі (1903—1905)
* Касьцёл Сьвятога Пятра ў вярыгах (1848—1849)
* Катэдра Марціна Лютэра (Лютэранская кірха; 1892—1893)

* Малельня стараверская Раства Найсьвяцейшай Багародзіцы і Сьвятога Мікалая (1928)
* Сынагога (1850)
* Царква Аляксандра Неўскага на Пагулянцы (1897)
* Царква саборная Сьвятых Барыса і Глеба (Гарнізонная; 1904—1905)

### Страчаная спадчына
* Замак (1275)
* Касьцёл і калегіюм езуітаў (XVIII ст.)

## Галерэя

Николаевские ворота Динабуржской крепости.JPG|Фартэцыя
Daugavpils Svētā Pētera ķēdēs baznīca 03.jpg|Касьцёл Сьвятога Пятра
Daugavpils Evangelical Lutheran church of Martin Luther1.JPG|Катэдра Марціна Лютэра
Церковь Александра Невского - panoramio (3).jpg|Царква Аляксандра Неўскага


Daugavpils Immaculate Conception Roman Catholic Church01.JPG|Касьцёл Беззаганнага Зачацьця Найсьвяцейшай Панны Марыі
Daugavpils Ss Boris and Gleb Orthodox Cathedral (1).jpg|Гарнізонная царквамураўёўка
Daugavpils Old Beliver Church of the Nativity of the Theotokos3.JPG|Стараверская малельня 
Daugavpils city hall.jpg|Меская дума


## Месты-сябры

## Асобы
* Вітас (1981) — расейскі сьпявак
* Кастусь Езавітаў (1893—1946) — беларускі палітычны, грамадзкі і вайсковы дзяяч, публіцыст, перакладнік, пэдагог
* Арык Круп (1937—1971) — савецкі бард
* Саламон Міхоэлс (1890—1948) — савецкі тэатральны дзяяч
* Леон Плятэр ( 1836—1863) — граф, удзельнік паўстаньня 1863 року
* Марк Ротка (1903—1970) — амэрыканскі маляр
* Сяргей Сахараў (1880—1954) — беларускі фальклярыст, этнограф, пэдагог. У 1925—1932 гадах дырэктар Дзьвінскай беларускай гімназіі
* Гжэгаж Фітэльбэрг (1879—1953) — польскі дырыгент, кампазытар

## Глядзіце таксама
* Беларусы ў Латвіі

## Заўвагі

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 
* 

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт
* Беларускі Дзьвінск, Радыё Свабода, 5 кастрычніка 2007 г.
* Грамадзкі транспарт Дзьвінску
* Навіны Дзьвінску


Катэгорыя:Жыдоўскія мястэчкі
Катэгорыя:Мясьціны Галакосту ў Латвіі
Катэгорыя:Рэспубліканскія гарады Латвіі