Жупраны

**Жупра́ны** — вёска ў Беларусі, на левым беразе ракі Ашмянкі. Цэнтар сельсавету Ашмянскага раёну Гарадзенскай вобласьці. Насельніцтва на 2010 год — 745 чалавек. Знаходзяцца за 10 км на паўночны ўсход ад Ашмянаў, за 7 км ад чыгуначнай станцыі Ашмяны; на аўтамабільнай дарозе Ашмяны — Смаргонь.

Жупраны — даўняе мястэчка гістарычнай Ашмяншчыны (частка Віленшчыны), месца пахаваньня Францішка Багушэвіча.

## Назва
Ад пачатку вёска мела назву Зубраны, ад суседняй старажытнай Зубранскай пушчы, багатай на зуброў. Пазьней пад уплывам фанэтычных зьменаў тапонім ператварыўся ў Жупраны.

Варыянты назвы ў гістарычных крыніцах: *Zuprany* (2 лютага 1443 году і 4 лістапада 1526 году); *Zvprani* (7 верасьня 1458 году); *Жупраны* (1553 год).

## Гісторыя
### Вялікае Княства Літоўскае
Упершыню Жупраны ўпамінаюцца ў XV стагодзьдзі як цэнтар воласьці, уладаньне вялікіх князёў. У 1407 годзе вялікі князь Вітаўт перадаў паселішча ваяводу віленскаму Войцеху Манівіду. Праз шлюб з Соф’яй Манівід Жупраны перайшлі да Радзівілаў, якія валодалі імі да пачатку XIX стагодзьдзя. Апошнім зь дзевяці ўладальнікаў гэтага роду быў Караль Станіслаў Радзівіл «Пане Каханку».

Каля 1550 году ў Жупранах заснавалі касьцёл, у канцы XVI стагодзьдзя — кальвінскі збор. На мапе Тамаша Макоўскага (1613 год) паселішча значыцца як мястэчка. У канцы XVIII стагодзьдзя тут было 35 дамоў і тры вуліцы: Дворская, Сольская і Астравецкая.

### Пад уладай Расейскай імпэрыі

У выніку трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай (1795 год) Жупраны апынуўся ў складзе Расейскай імпэрыі, у Ашмянскім павеце. У 1811 годзе мястэчка перайшло ў валоданьне Чапскіх. У 1854 годзе пачалося будаваньне мураванага Касьцёла Сьвятых Апосталаў Пятра і Паўла. У 1863—1864 гадох мясцовыя сяляне бралі актыўны ўдзел у нацыянальна-вызвольным паўстаньні. У 1880-я гады ў Жупранах дзеялі касьцёл і капліца, працавалі млын і тартак. На 1885 год у мястэчку было 60 двароў. У 1900 годзе тут пахавалі беларускага паэта Францішак Багушэвіч. Ягоная магіла знаходзіцца на цьвінтары за касьцёлам.

За часамі Першай сусьветнай вайны ў 1915 годзе Жупраны занялі войскі Нямецкай імпэрыі.

### Найноўшы час
25 сакавіка 1918 году згодна з Трэцяй Устаўной граматай Жупраны абвяшчаліся часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 году ў адпаведнасьці з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі яны ўвайшлі ў склад Беларускай ССР. Згодна з Рыскай мірнай дамовай 1921 году Жупраны апынуўся ў складзе міжваеннай Польскай Рэспублікі, у Ашмянскім павеце Віленскага ваяводзтва. На 1931 год тут было 124 двары.

У 1939 годзе Жупраны ўвайшлі ў БССР, дзе 12 кастрычніка 1940 году сталі цэнтрам сельсавету Ашмянскага раёну. 22 сакавіка 1970 году ў вёсцы адкрыўся Музэй Францішка Багушэвіча, дзе захоўваюцца каля 300 экспанатаў, датычных жыцьця літаратурнага клясыка. На 1971 год тут быў 121 двор, на 1993 год — 248, на 1997 год — 288. У 2000-я гады Жупраны атрымалі афіцыйны статус «аграгарадку».


Župrany, Rynak, Śviatych Piatra i Paŭła. Жупраны, Рынак, Сьвятых Пятра і Паўла (U. Zahorski, 1898).jpg|Касьцёл, 1898 г.
Župrany, Rynak, Śviatych Piatra i Paŭła. Жупраны, Рынак, Сьвятых Пятра і Паўла (1900).jpg|Касьцёл, каля 1900 г.
Župrany, Rynak. Жупраны, Рынак (1916).jpg|Рынак, 1916 г.
Župrany, Rynak, Śviatych Piatra i Paŭła. Жупраны, Рынак, Сьвятых Пятра і Паўла (F. Krauskopf, 1916).jpg|Рынак, 1916 г.

Župrany, Rynak. Жупраны, Рынак (1915-18) (2).jpg|Рынак, 1915—18 гг.
Župrany, Rynak. Жупраны, Рынак (1930) (2).jpg|Касьцёл, 1930 г.
Župrany, Rynak, Śviatych Piatra i Paŭła. Жупраны, Рынак, Сьвятых Пятра і Паўла (1930).jpg|Касьцёл, 1930 г.
Župrany, Śviatych Piatra i Paŭła. Жупраны, Сьвятых Пятра і Паўла (1930) (2).jpg|Інтэр’ер касьцёла, 1930 г.


## Насельніцтва
### Дэмаграфія
* **XIX стагодзьдзе**: 1885 год — каля 285 чал.; 1895 год — 284 чал., зь іх 144 каталікі, 5 праваслаўных, 135 юдэяў
* **XX стагодзьдзе**: 1931 год — 657 чал., 124 двары; 1971 год — 423 чал.; 1993 год — 734 чал.; 1997 год — 795 чал.; 1999 год — 746 чал.
* **XXI стагодзьдзе**: 2009 год — 720 чал.; 2010 год — 745 чал.

### Інфраструктура
У Жупранах працуюць школа, дашкольная ўстанова, амбуляторыя, бібліятэка, дом культуры, пошта.

## Эканоміка
Сьвінагадоўчая і малочнатаварная фэрмы, мэханізаваны двор

## Турыстычная інфармацыя

### Інфраструктура
У школе дзее музэй Францішка Багушэвіча

### Славутасьці
* Касьцёл Сьвятых Апосталаў Пятра і Паўла (1854—1875)
* Могілкі юдэйскія
* Плябанія (канец XIX — пачатак XX стагодзьдзя)

## Заўвагі

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 
* 

## Вонкавыя спасылкі
* Жупраны, Radzima.org


Катэгорыя:Жупранскі сельсавет