Пратэст на Розэнштрасэ

**Пратэ́ст на Ро́зэнштра́сэ** („Вуліцы ружаў“) у Бэрліне — мірная дэманстрацыя ў Трэцім райху, скіраваная супраць дзеяньняў рэжыму. У сямідзённых пратэстах цягам лютага — сакавіка 1943 року ўдзельнічалі этнічныя немкі — жонкі і сваячкі жыдоў, арыштаваных дзеля дэпартацыі паводле расавай палітыкі Трэцяга райху. Выступленьне скончылася вызваленьнем усіх арыштаваных. Пратэст на Розэнштрасэ — адзіная масавая дэманстрацыя немцаў у Трэцім райху супраць дэпартацыі жыдоў.

## Перадумовы
Нюрнбэрскія законы Трэцяга райху не адрозьнівалі жыдоў, жанатых зь людзьмі іншай веры, ад „поўных жыдоў“, і прадугледжвалі такое самае да іх стаўленьне. Нацысты намагаліся спрасьціць працэдуру разводу ў такіх выпадках; тым ня меней, 90% прадстаўнікоў арыйскай расы вырашылі трымацца свайго шлюбу, таму рэжым мусіў устрымлівацца ад перасьледу такіх жыдоў, магчыма, баючыся раскрыцьця сакрэтнасьці „канчатковага рашэньня“. У 1939 року ў Трэцім райху налічвалася 30 000 сужэнскіх параў, адной паловай у якіх зьяўляліся жыды.

## Хада падзеяў

22 студзеня 1943 року Ёзэф Гёбэльс і Адольф Гітлер вырашылі канчаткова ачысьціць Нямеччыну ад жыдоў. 18 лютага ў сваёй  Гёбэльс згадаў і патрэбу ва „ўнутранай бясьпецы ад паўторнага ўдару ў сьпіну“.

27 лютага Гестапа пачало ў часе „“ арыштоўваць апошніх жыдоў у Бэрліне і накіроўваць іх у транзітныя лягеры. 1800 арыштаваных мужчынаў, якія былі жанатыя зь нежыдоўкамі, аддзялілі ад астатніх 10 000 арыштаваных і зьмясьцілі ў будынках на Розэнштрасэ 2—4, паколькі яны зьяўляліся „прывілеяванымі“ нават паводле нацысцкіх законаў. Ужо ўвечары 27 лютага перад гэтымі будынкамі і пачаліся жаночыя пратэсты з патрабаваньнем вярнуць іхніх мужоў. Яны разыходзіліся пасьля пагрозаў адкрыць вагонь, але праз пэўны час зноўку зьбіраліся на дэманстрацыю. 1 сакавіка 1943 року пратэст давялося прыпыніць, паколькі пачалося бамбаваньне Бэрліну брытанскай авіяцыяй.

РСХА прапаноўвала расстраляць пратэст, аднак Гёбэльс забараніў гэта, палічыўшы пратэст не палітычным, а проста жаданьнем жанчын вярнуць сваіх мужоў; а немагчымасьць схаваць магчымае забойства немцаў магло падарваць дух адзінства нацыі. 6 сакавіка Гёбэльс, зьяўляючыся гаўляйтэрам Бэрліну, загадаў вызваліць усіх зьняволеных у будынках на Розэнштрасэ 2—4. Ягонае міністэрства спрабавала схаваць інфармацыю пра дэманстрацыю, аднак у пачатку сакавіка брытанскія і амэрыканскія газэты распаўсюдзілі пра яе інфармацыю. Тады Гёбэльс паспрабаваў прадставіць як як пратэст супраць брытанскага бамбаваньня Бэрліну.

Гёбэльс ня стаў выконваць сваё абяцаньне Гітлеру зноў паспрабаваць дэпартаваць выжылых з Розэнштрасэ ў Аўшвіц, баючыся ўзнаўленьня пратэстаў. Замест гэтага 18 красавіка 1943 ён запатрабаваў іх зьняць з вопраткі жоўтыя зоркі Давіда.

Неўзабаве высьветлілася, што жанчыны сваім пратэстам на Розэнштрасе, самі таго ня ведаючы, выратавалі жыцьцё парыскім жыдам. Спасылаючыся на тое, што ня вырашанае пытаньне з бэрлінскімі жанатымі жыдамі, памочнік Адольфа Айхмана ў Жыдоўскім аддзеле РСХА Рольф Гюнтэр апраўдваў нявысылку такіх саміх жыдоў з Парыжу. 21 траўня 1943 року Эрнст Кальтэнбрунэр з РСХА выдаў загад пра вызваленьне з канлцягероў усіх нямецкіх жыдоў, жанатых у зьмяшаных шлюбах, акрамя вінаватых у крымінальных злачынствах. Гэтым загадам таксама былі пералічаныя чатыры катэгорыі жыдоў, якія дагэтуль пазьбягалі дэпартацыі; тры катэгорыі было загадана дэпартаваць, а ў чацьвертую ўключылі жыдоў з зьмяшаных шлюбаў. Усе такія сем’і перажылі Галакост.

Пратэст на Розэнштрасэ быў адзіным супраць „канчатковага рашэньня жыдоўскага пытаньня“ ў нацысцкай Нямеччыне.

## Памяць

Будынак на Розэнштрасэ ля Аляксандарпляцу, дзе трымалі схопленых жыдоў, быў зьнішчаны падчас бамбаваньня Бэрліну хаўрусьнікамі напрыканцы вайны. Цяпер на гэтым месцы пастаўленая ружавая калёна з інфармацыяй пра дэманстрацыю.

У сярэдзіне 1980-х рокаў усходненямецкая скульптарка Інгеборг Гунцынгер стварыла мэмарыял жанчынам, якія пратэставалі на Розэнштрасэ. У 1995 року гэты мэмарыял пад назвай „Блёк жанчын“ () быў пастаўлены ў парку непадалёк ад месца падзеяў.

У 2003 року пра падзеі на вуліцы Ружаў рэжысэрка Маргарэта фон Трота зьняла фільм „Розэнштрасэ“ .

## Крыніцы

## Літаратура
* Joachim Neander. *Sein Leben, seine Lieder, sein Tal*, Verlag Presseverband der Evangelischen Kirche im Rheinland (1980). 
* Monika Richarz. *Judisches Leben in Deutschland: Selbstzeugnisse zur Sozialgeschichte*, vol. 3, 1918–1945, Stuttgart: Dt. Verl.-Anst. (1982): 64.
* Helmut Eschwege and Konrad Kwiet. *Selbstbehauptung und Widerstand deutsche Juden im Kampf um Existenz und Menschewuerde 1933-1945,* Hamburg: Christians (1984):43.
* Konrad Kwiet. *Selbstbehauptung und Widerstand: Deutsche Juden im Kampf um Existenz und Menschenwürde, 1933-1945*, Christians (1984). 
* Helmut Eschwege. *Fremd unter meinesgleichen: Erinnerungen eines Dresdner Juden*, Ch. Links; 1. Aufl edition (1991).  
* Antonia Leugers. *Gegen eine Mauer bischöflichen Schweigens: Der Ausschuss für Ordensangelegenheiten und seine Widerstandskonzeption 1941 bis 1945*, Verlag J. Knecht (1996). 
* Christof Dipper. Schwierigkeiten mit der Resistenz, *Geschichte und Gesellschaft* 22 (1996): 409–416. 
* Heinz Boberach. *Aemter, Abkuerzungen, Aktionen des NS-Staates,* Munich: Saur (1997): 379. 
* Eric A. Johnson. *Nazi Terror: The Gestapo, Jews, and Ordinary Germans,* New York: Basic Books (1999): 25.
* Marion A. Kaplan. *Dignity and Despair*, Oxford University Press: (1999): 193.
* Nathan Stoltzfus. *Resistance of the Heart: Intermarriage and the Rosenstrasse Protest in Nazi Germany*, Rutgers University Press (March 2001): paperback: 386 pages. 
* Christof Dipper. *Third Reich History as if the People Mattered*, *Geschichte und Gesellschaft 26*, no. 4 (2000). John J. Michalczyk, *Confront!: Resistance in Nazi Germany*, Peter Lang, 2004: 8. 
* Wolf Gruner, *Widerstand in der Rosenstraße*, Fischer Taschenbuch Vlg. (2005). 
* Nathan Stoltzfus. *Hitler's Compromises: Coercion and Consensus in Nazi Germany,* Yale University Press (2016). 
* Nathan Stoltzfus and Birgit Maier-Katkin. *Protest in Hitler's "National Community": Popular Unrest and the Nazi Response*, Berghahn Books (2016). 
* 
* 
* 

## Вонкавыя спасылкі
* The Women's Rosenstraße Protest in Nazi Berlin, Nathan Stoltzfus 
* Resistance by Berlin women against Goebbels (German language)
* Encyclopedia of Jewish Suffering, Book review of *Jews in Nazi Berlin: From Kristallnacht to Liberation.* Edited by Beate Meyer, Hermann Simon and Chana Schuetz, The University of Chicago Press. Book review By Alexander Zvielli, *[[The Jerusalem Post]]*, 4/9/2010. "An evocative profile of wartime Berlin reveals the shame, humiliation and destruction that befell the city's Jews".

Катэгорыя:Канфлікты 1943 году
Катэгорыя:Галакост у Нямеччыне
Катэгорыя:Грамадзянскае непадпарадкаваньне
Катэгорыя:Рух супраціву ў Нямеччыне
Катэгорыя:Выступленьні ў Нямеччыне