open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Дзярэчынскі сельсавет

**Дзярэ́чынскі сельсаве́т** — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Зэльвенскага раёну Гарадзенскай вобласьці. Цэнтар — вёска Дзярэчын.

Утвораны 12 кастрычніка 1940 году ў складзе Зэльвенскага раёну Баранавіцкай вобласьці БССР. З 20 верасьня 1944 году ў складзе Гарадзенскай вобласьці. З 17 красавіка 1962 году ў складзе Мастоўскага раёну, з 25 сьнежня 1962 году — Ваўкавыскага раёну, з 6 студзеня 1965 году — Мастоўскага раёну, з 30 ліпеня 1966 году — адноўленага Зэльвенскага раёну. 19 сьнежня 1974 году да сельсавету далучана тэрыторыя скасаванага Марачынскага сельсавету.

Насельніцтва сельсавету паводле перапісу 2009 году — 1663 чалавекі, зь іх 87,3% — беларусы, 7,3% — палякі, 4,3% — расейцы.

## Крыніцы

## Літаратура
* Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987.
* Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с.

Катэгорыя:Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Зэльвенскага раёну
Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі
Бародзічы

Назву **Бародзічы** маюць:

* Бародзічы — вёска ў Кобрынскім раёне Берасьцейскай вобласьці
* Бародзічы — вёска ў Зэльвенскім раёне Гарадзенскай вобласьці
Аструда

**Аструда** (, , па-пруску: *Austrāti*) — места і гміна ў Аструдзкім павеце Вармінска-Мазурскага ваяводзтва. Разьмешчанае на Ілаўскім Паазер’і, над Дрвэнцкім возерам. Празь места працякае рака Дрвэнца.

У 1975—1998 гадох места адміністрацыйна належала да Ольштынскага ваяводзтва.

Па стане на 31 сьнежня 2009 року места мела 33 191 насельніка.

## Геаграфія
Праз Аструду праплывае рака Дрвэнца.

Акрамя Дрвэнцкага возера, у Аструдзе ёсьць іншыя азёры:
* Сморды (возера Якуба)
* Пузы (возера Паўзэнске)
* Сайміна (возера Кайкоўске)
* Перске
* Гурчын

Паводле зьвестак 2002 року, Аструда займае плошчу 14,15&nbsp;км². Места займае 0,8% плошчы павету.

## Гісторыя

Аструда паўстала ў XIII стагодзьдзі ў ваколіцах крыжацкага замку на тэрыторыі Памязаніі, заселенай на той час старапрускае племя памязанаў.

Па Грунвальдзкай бітве ў 1410 року рыцар Мікалай з Дурэнга (Кляўс фон Дорынге) захапіў места і замак для войскаў караля Ўладзіслава Ягайлы. У 1440 року Аструда далучылася да антыкрыжацкае Прускае канфэдэрацыі. У 1519 року ў часе польска-тэўтонскай вайны (прускай вайны) Аструда заваяваная войскамі караля польскага Жыгімонта Старога.

У 1633—1643 роках местам (і староствам) загадвае Ян Хрысьціян бжэскі, князь Бжэгу і Легніцы.

З 21 лютага па 1 красавіка 1807 року ў замку перабываў Напалеон Банапарт.

У часе Другой сусьветнай вайны Аструда была зруйнаваная прыкладна на 60%.

## Насельніцтва
Па стане на 31 сьнежня 2009:

Паводле зьвестак 2002 року сярэдні даход на душу насельніцтва 1259,38 zł.

## Гарады-пабрацімы

## Крыніцы і заўвагі

## Вонкавыя спасылкі

* Афіцыйная інтэрнэт-бачына места
* OstrodaOnline.pl
* Здымкі з Аструды
* 

Катэгорыя:Гарады Вармінска-Мазурскага ваяводзтва
Што дае нам магчымасць дыхаць

***Што дае нам магчымасць дыхаць*** — першы студыйны альбом беларускага рок-гурта Termin X запісаны ў 2009—2010 гадах. 27 красавіка 2010 альбом быў выкладзены ў інтэрнэт для вольнага спампоўваньня на партале ultra-music.com, а ў жніўні быў выдадзены на CD лэйблам GO-Records.

## Зьмест
# Гэта ўсё я (4:02)
# Агні твайго гораду (3:44)
# Закрэслі сваё імя (3:53)
# 120 (3:23)
# Сам на сам (3:43)
# Хвалі (1:34)
# Згубiцца (3:44)
# Сумны прамень (3:21)
# Полымя (3:33)
# Не спынюсь ніколі (feat. Ambasadar KROU) (3:21)
# Апошні дзень (4:17)
# Радыё-радыё (3:39)

## Удзельнікі
* Кірыл Домніч — сьпеў (1-5, 7-12), тэксты (1-5, 7-12), музыка (12)
* Зьміцер Копаць — гітары, музыка (1-5, 7-11)
* Кірыл Скарынін — бубны, музыка (6)
* Зьміцер Васюк — бас-гітара
* Кроў (Чырвоным па Белым) — сьпеў, словы (10)
* Кацярына Антонава: вокладка
* Хор «Тоніка»: сьпеў (10)
## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Termin X — ''Што дае нам магчымасць дыхаць'' (інтэрнэт-рэліз)

Катэгорыя:Альбомы 2010 году
Елка (неадназначнасьць)

Назву **Елка** маюць:

* Елка — дрэва сямейства хваёвых
* Елка — вёска ў Зэльвенскім раёне Гарадзенскай вобласьці
Сынковіцкі сельсавет

**Сынковіцкі сельсавет** (афіцыйная назва — *Сы́нкавіцкі сельсавет*) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Зэльвенскага раёну Гарадзенскай вобласьці. Адміністрацыйны цэнтар — вёска Елка.

## Гісторыя
18 сакавіка 1967 году створаны ў складзе Зэльвенскага раёну Гарадзенскай вобласьці БССР з цэнтрам у вёсцы Сынковічах. 7 кастрычніка 1977 году цэнтар сельсавету перанесены ў вёску Елка. 24 жніўня 1981 году да сельсавету далучаная тэрыторыя скасаванага Чырвонасельскага сельсавету.

## Насельніцтва
Насельніцтва сельсавету паводле перапісу 2009 году — 960 чалавек, зь іх 90,6 % — беларусы, 3,9 % — палякі, 3,8 % — расейцы.

## Населеныя пункты
* 1 студзеня 1974 году — 5
* 1 студзеня 1981 году — 5
* 1 студзеня 1986 году — 11

## Крыніцы

## Літаратура
*  С. 246
*  С. 159


Катэгорыя:Сельсаветы, створаныя ў 1967 годзе
Тулаўскі сельсавет (Зэльвенскі раён)

**Ту́лаўскі сельсавет** — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Зэльвенскага раёну Гарадзенскай вобласьці. Цэнтар савету — вёска Тулава.

## Гісторыя
Утвораны 16 ліпеня 1954 году ў складзе Зэльвенскага раёну Гарадзенскай вобласьці БССР шляхам аб’яднаньня скасаваных Дзергялёўскага і Пасуціцкага сельсаветаў. З 17 красавіка 1962 году па 30 ліпеня 1966 году ў складзе Ваўкавыскага раёну. 

18 красавіка 2017 году сельсавет ліквідаваны, усе населеныя пункты — Дзергілі, Задвор’е, Калінаўка, Клепачы, Крэсла, Межырэч, Мештавічы, Пузікі, Талалайкі, Тулава, Шэйкі, Янаўшчына — перададзеныя ў склад Каралінскага сельсавету.

## Насельніцтва
Колькасьць населеных пунктаў — 11;

Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 году складала 813 чалавек, зь іх 60,1 % — беларусы, 30,6 % — палякі, 7,1 % — расейцы.

Насельніцтва на 1 студзеня 2010 году — 808 чалавек.

## Крыніцы

Катэгорыя:Былыя сельсаветы Зэльвенскага раёну
Катэгорыя:Сельсаветы, створаныя ў 1954 годзе
Катэгорыя:Сельсаветы, скасаваныя ў 2017 годзе
Ялуцавіцкі сельсавет

**Ялу́цавіцкі сельсаве́т** — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў Зэльвенскім раёне Гарадзенскай вобласьці.

## Гісторыя
Ліквідаваны 25 лістапада 2004 году рашэньнем Гарадзенскага абласнога Савету дэпутатаў. 11 населеных пунктаў — Дзеркачы, Жадзейкі,  Крамяніца Горная, Крамяніца Дольная, Падгрушаны, Рэксьці, Станелевічы, Сьвінашкі, Тадзіно, Шавулічы, Ялуцавічы — перададзеныя Крамяніцкаму сельсавету, 7 населеных пунктаў — Аўдзеевічы, Вішнеўка, Забагоньне, Мадзейкі, Пасуцічы, Савічы, Сухінічы — Зэльвенскаму сельсавет.

## Крыніцы

Катэгорыя:Былыя сельсаветы Зэльвенскага раёну
Катэгорыя:Сельсаветы, створаныя ў 1940 годзе
Катэгорыя:Сельсаветы, скасаваныя ў 2004 годзе
Ставішкі

**Ставішкі** () — места ў Польшчы, уваходзіць у склад Падляскага ваяводзтва, Кольненскі павет, сядзіба сельска-гарадзкой гміны Ставішкі. Адпаведна адміністрацыйнага падзелу 1975-1998 места належала Ломжынскаму ваяводзтву. Места разьмешчана на рацэ Дзерба. Займае плошчу ў 13,28 км². Насельніцтва 2417 жыхароў(на 2004 год).

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйная старонка

Катэгорыя:Ставішкі
Катэгорыя:Гміна Ставішкі
Катэгорыя:Кольненскі павет
Катэгорыя:Гарады Падляскага ваяводзтва
Schweizerische Industrie Gesellschaft

**Schweizerische Industrie Gesellschaft** (**SIG**) — швайцарскі канцэрн, які спэцыялізуецца на вырабе кардону, чыгуначнага транспарту і зброі.

## Вонкавыя спасылкі

* Афіцыйны сайт па вырабе зброі

Катэгорыя:SIG
Катэгорыя:Швайцарыя
Статуя Свабоды

**Ста́туя Свабо́ды** (, першапачатковая назва — *Свабода, што асьвятляе сьвет*: , ) — адна з самых знакамітых скульптур у ЗША і сьвеце, якую часта называюць «сымбалем Нью-Ёрку і ЗША», «сымбалем свабоды і дэмакратыі», «Лэдзі Свабода». Медная нэаклясычная статуя — падарунак францускага народу амэрыканцам у гонар стагодзьдзя Амэрыканскай рэвалюцыі 28 кастрычніка 1886 году. Аўтарам статуі быў скульптар Фрэдэрык Агюст Бартольдзі, а канструяваньнем кіраваў Аляксандар Эйфэль.

Статуя Свабоды — фігура жанчыны ва ўбраньні, якая ўвасабляе рымскую багіню волі Лібэртас. Правай рукой яна ўздымае над галавой факел, а ў левай руцэ трымае *[[tabula ansata]]* з надпісам «JULY IV MDCCLXXVI» (4 ліпеня 1776 году), то бок датай ухваленьня Дэклярацыі незалежнасьці ЗША. Яна крочыць наперад, пераступаючы зламаны ланцуг, які сымбалізуе скасаваньне рабства па Грамадзянскай вайне. Статуя стала сымбалем свабоды і Злучаных Штатаў, а пазьней стала і сыгналам вітаньня імігрантаў, якія прыбываюць з-за мора.

Ідэя паўстала ў 1865 годзе, калі францускі прафэсар права і палітык Эдуар Рэнэ дэ Лябуляе выказаў прапанову стварыць помнік да стагодзьдзя здабыцьця незалежнасьці ЗША (1876), непарушнасці амэрыканскай дэмакратыі і вызваленьня рабоў. Праз пасьляваенную нестабільнасьць у Францыі праца над статуяй не распачыналася да пачатку 1870-х гадоў. У 1875 годзе Лябуляе прапанаваў прафінансаваць праект францускай талакой, а ЗША падрыхтаваць месца і пабудаваць п’едэстал. Сьпярша Бартольдзі стварыў галаву і руку, якая нясе факел, і да сканчэньня цэлай статуі гэтыя часткі выстаўляліся на сусьветных выставах.

Рука з факелам зьявілася на Сусьветнай выставе ў Філадэлфіі ў 1876 годзе, а потым да 1882 году прабыла ў Мэдысан-сквэр на Мангэтане. Збор сродкаў праходзіў зь цяжкасьцямі, асабліва між амэрыканцаў, і да 1885 году існавала пагроза ня скончыць працы над п’едэсталам празь недахоп фінансаваньня. Тады амэрыканскі выдавец Джозэф Пуліцэр распачаў кампанію па зборы ахвяраваньняў на сканчэньне праекту і прыцягнуў больш за 120 тысяч укладальнікаў, большасьць зь якіх ахвяравалі менш за даляр. Статуя была пабудавана ў Францыі, адпраўленая за мяжу ў скрынях і сабраная на п’едэстале на тагачасным востраве Бэдла (цяпер востраў Свабоды). Адкрыцьцё статуі было адзначана першым нью-ёрскім парадам з канфэці і ўрачыстай цырымоніяй пад старшынствам прэзыдэнта ЗША Гровэра Кліўлэнда.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Statue of Liberty National Monument
* Statue of Liberty & Ellis Island Foundation

Катэгорыя:Архітэктура Францыі
Катэгорыя:Гісторыя Францыі
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1886 годзе
Катэгорыя:Збудаваньні ЗША
Катэгорыя:Нью-Ёрк
Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы
Cz52

**Cz52** — паўаўтаматычны пісталет распрацаваны ў пачатку пяцідзясятых гадоў для чэхаславацкага войска. Пісталет Cz52 распрацаваў канструктар Ян Кратачвіл (Jan Kratochvil) разам з братам Яраславам, яны працавалі на заводзе Ceska Zbrojovka у горадзе Страконіцэ. У 1952 годзе пісталет быў прыняты на ўзбраеньне войска Чэхаславаччыны.

Першапачаткова пісталет Cz52 быў распрацаваны пад патрон 9x19 мм Парабэльлюм, аднак у шасьцідзясятых гадах было прынята рашэньне аб уніфікацыі боепрыпасаў у краінах Варшаўскай Дамовы, у выніку чаго пісталет быў перароблены пад патрон 7,62×25 мм.

## Вонкавыя спасылкі
* CZ 52 на Збройніку

Катэгорыя:Пісталеты
Чаркесы (неадназначнасьць)

Назву **Чаркесы** маюць:

* Чаркесы — адна з народнасьцяў адыгаў, што жыве ў Карачаева-Чаркесіі
* Чаркесы — вёска ў Івейскім раёне Гарадзенскай вобласьці Беларусі
Апіта

Назву **Апіта** маюць:

* Апіта — вёска ў Івейскім раёне Гарадзенскай вобласьці
* Апіта — рака ў Івейскім раёне Гарадзенскай вобласьці, басэйн Нёману
* Малая Апіта — вёска ў Івейскім раёне Гарадзенскай вобласьці
Зваротная спружына

**Зваротная спружына** — спружына ў мэханізьме аўтаматычнай зброі, прызначаная для звароту рухомых частак зброі — затвора, часам ствала, у зыходнае становішча пасьля стрэлу. У пераважнай большасьці ўзораў зброі ўяўляе сабой вітую цыліндрычную спружыну, якая працуе на сьціск, аднак сустракаюцца сыстэмы з пласьціністай (раньнія варыянты пісталета Люгера) або сьпіральнай (ручны кулямёт Люіса ўзору 1915 г.) зваротнай спружынай.

## Літэратура
* 
* 

Катэгорыя:Састаўныя часткі пальнай зброі
Сураж (неадназначнасьць)

Назву **Сураж** маюць:

* Сураж — мястэчка ў Віцебскім раёне Віцебскай вобласьці Беларусі
* Сураж — вёска ў Івейскім раёне Гарадзенскай вобласьці Беларусі
* Сураж — мястэчка ў Падляскім ваяводзтве Польшчы
* Сураж — горад у Бранскай вобласьці Расеі
Марцін з Врацімавіцаў

**Марцін з Врацімавіцаў** () (? — 1442) — рыцар гербу Полуказы і каронны харунжы караля Уладзіслава II Ягайлы, стараста Ловіцкі (горад у Польшчы, уваходзіць у Лодзінскае ваяводзтва, Ловіцкі павет), харунжы Кракаўскі.

## Біяграфія
Па паходжаньні — немец з Малапольшчы.

Нягледзячы на тое, што ў 1399 годзе ён страціў сваю вотчыну ў Врацімавіцах (Малапольскае ваяводзтва), ён не перастаў падпісвацца пад гэтым прозьвішчам. З 1430 г. ён стаў уладальнікам Дэбоўцаў (Падкарпацкае ваяводзтва). Меў сына, таксама Марціна, які падпісваўся ўжо, як Марцін з Дэбоўцаў (але, часам таксама і як Марцін з Врацімавіцаў).

Згадваецца ў Яна Дугаша (Гісторыя Польшчы: Год Гасподзень 1410), у Генрыка Сянкевіча (раман «Крыжакі»), а таксама адлюстраваны на карціне Яна Матэйкі «Грунвальдзкая бітва».

Як харунжы Кракаўскі прыняў удзел у Грунвальдзкай бітве у 1410 г., падчас якой нёс начале войск польскіх галоўную харугву зь белым арлом, які выраніў пад націскам крыжакоў у пылу бітвы. Гэта здарылася тады, калі войска літоўскае зьвярнулася ў бегства і разьвярнулася жорсткая бітва паміж польскімі і прускімі войскамі. Між тым, як крыжакі сталі намагаць ўсе сілы да перамогі, вялікая харугва польскага караля Уладзіслава зь белым арлом, якую нёс Марцін з Урацымовіц, пад варожым націскам падае на зямлю. Крыжакі ўжо меркавалі дамагчыся перамогі, але, дзякуючы дасьведчаным і адважным рыцарам, якія былі побач са сьцягам, якія ў той жа час затрымалі яго падзеньне, сьцяг хутка паднялі і вярнулі на месца. Каб замяць ганьбу і крыўду, і адстаяць гонар сьцягу, польскія рыцары, натхнённыя падняцьцём сьцягу і жаданьнем адстаяць яго гонар, у ярасным націску кідаюцца на ворага, сакрушаюць яго, павяргаючы на зямлю. Пасьля гэтага здарэньня каронным харунжыям караля Уладзіслава II Ягайлы становіцца рыцарам Мацей Грушэцкі

## Крыніцы і заўвагі

Катэгорыя:Удзельнікі Грунвальдзкай бітвы
Катэгорыя:Рыцары
Свабода волі

**Свабода волі** ( ці *τὸ ἐφ᾽ ἡμῖν*, ) — відавочная здольнасьць чалавека зрабіць выбар свабодны ад пэўных відаў абмежаваньняў. Гістарычна склалася, што пад свабодай волі разумеюць мэтафізычныя абмежаваньні дэтэрмінізму. Супрацьлеглай пазыцыяй у гэтай дыскусіі зьяўляецца мэтафізычнае лібэртарыянства, якое сьцьвярджае, што дэтэрмінізм зьяўляецца ілжывым паняткам і, такім чынам, што свабода волі існуе ці яна магчыма.

Дэтэрмінізм вызначае, што ўсе дзеяньні адбываюцца толькі з прычыннага фактару. Але тыя, хто адмаўляе, што дэтэрмінізм мае дачыненьне да свабоды волі, прапаноўваюць розныя альтэрнатыўныя тлумачэньні адпаведных абмежаваньняў, як то фізычныя абмежаваньні (пазбаўленьне волі), сацыяльныя абмежаваньні (пагроза пакараньня альбо асуджэньня), псыхалягічныя абмежаваньні (прымус ці фобіі).

Прынцып свабоды волі мае рэлігійнае, этычнае й навуковае значэньне. Напрыклад, у рэлігійнай сфэры, свабода волі азначае, што чалавек мае выбар на суіснаваньне з усемагутным бажаством. У этыцы, панятак азначае, што асобы могуць быць прыцягнуты да маральнай адказнасьці за свае дзеяньні. У навуцы вывучэньне свабоды волі можа выявіць спосабы прагназаваньня чалавечых паводзінаў. Пытаньне аб свабодзе волі заўсёды заставалася ў цэнтры ўвагі з часоў зараджэньня філязофскай думкі.

Тыя, хто вызначае свабодную волю, як свабоду ад дэтэрмінізму называюцца інкампатыбілістамі. Паводле гэтага пункту гледжаньня дэтэрмінізм зьяўляецца несумяшчальным са свабодай волі. Сярод прыхільнікаў інкампатыбілістаў вылучаюцца дзьве асноўныя пазыцыі, як то мэтафізычнае лібэртарыянства, якое зацьвярджае, што дэтэрмінізм зьяўляецца ілжывым і, такім чынам, свабода волі, па меншай меры, можа быць дасягнута, і жорсткі інкампатыбілізм, згодна зь якім дэтэрмінізм зьяўляецца дакладным і, такім чынам, свабодная воля не ўяўляецца магчымай да існаваньня. Жорсткі інкампатыбілізм сьцьвярджае, што індэтэрмінізм таксама зьяўляецца несумяшчальным са свабоднай воляй, і, такім чынам, у любым выпадку свабодная воля ня можа існаваць.

Тыя, хто вызначае свабодную волю ў адваротным выпадку, без спасылкі на дэтэрмінізму, называюцца кампатыбілістамі. Яны лічаць, што дэтэрмінізм можа быць сумяшчальным са свабодай волі.

## Вонкавыя спасылкі

* Free Will. Stanford Encyclopedia of Philosophy 7 студзеня 2002
* The Gottschalk — ангельскамоўны сайт, прысьвечаны вучэньню Готшалька з Орбэ аб прадвызначэньні і свабодзе волі. На сайце даступная падрабязная бібліяграфія, а таксама працы Готшалька лацінскай мовай

Катэгорыя:Этыка
Катэгорыя:Рэлігійная філязофія
Катэгорыя:Псыхафізыялёгія
Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы
Этыка

**Этыка** (, ад стараж.-грэцк. *ἦθος* — этас, «нораў, звычай») — філязофскае дасьледаваньне сутнасьці, мэтаў і прычынаў маралі і маральнасьці. Вывучэньне маралі як адной з формаў грамадзкай сьвядомасьці, ейнай сутнасьці і законах разьвіцьця, ролі ў грамадзкім жыцьці. Этыка зьяўляецца дадаткам да эстэтыкі ў філязофіі галіны аксіялёгіі. У філязофіі этыка вывучае маральныя паводзіны ў арганізьме чалавека і як слушна трэба дзейнічаць. Этыку і вытворныя ад яе дысцыпліны, як то прававая, палітычная і сацыяльная філязофія, таксама называюць «практычнай філязофіяй», таму што яна мае справу з чалавечай дзейнасьцю, у адрозьненьне ад «тэарэтычнай філязофіі», да якой адносяцца лёгіка, гнасэалёгія і мэтафізыка, якія лічацца клясычнымі дысцыплінамі.

Існуюць розныя формы этыкі, якія адрозьніваюцца паводле ступені агульнасьці, напрыклад, прыкладная этыкі ня мае ступені агульнасьці з агульнай этыкай. Яны таксама адрозьніваюцца аб’ектам вывучэньня, то бок існуюць такія галіны этыкі, як то біяэтыка, экалягічная этыка, дзелавая этыка і кампутарная этыка, або адрозьніваюцца культурным фондам, то бок вылучаюць грамадзкую, рэлігійную этыку, этыку канкрэтнай традыцыі краіны, сацыяльнай групы або ідэалягічнай сыстэмы. Тэрмін ўпершыню быў ужыты Арыстотэлем як абазначэньне асаблівай галіны дасьледаваньня «практычнай» філязофіі, якая спрабуе адказаць на пытаньне: «што мы павінны рабіць?» Асноўнай мэтай этыкі Арыстотэль называў шчасьце — дзейнасьць душы ў паўнаце дабрачыннасьці, г. зн. самарэалізацыі. Самарэалізацыя чалавека ёсьць разумныя ўчынкі, якія пазьбягаюць крайнасьцей і трымаюцца залатой сярэдзіны. Таму асноўная дабрачыннасьць — гэта ўмеранасьць і разважлівасьць.

## Прадмет
Некаторыя дасьледчыкі адзначаюць складанасьці з вызначэньнем прадмета этыкі як філязофскай дысцыпліны. У адрозьненьне ад натуральных навук, чый прадмет зьвязаны зь сьветам прыродных зьяваў, што дае магчымасьць пазначыць прадмет указаньнем на аб’екты рэчаіснасьці, этыка і філязофія патрабуюць засваеньне некаторага мінімуму філязофскіх ведаў, каб прыйшло разуменьне прадмета. Агляд гісторыі этычных уяўленьняў дазваляе азнаёміцца ​​з прадметам этыкі.

## Праблемы дысцыпліны
Асноўнымі праблемамі этыкі зьяўляюцца:
* Праблема крытэраў дабра й зла;
* Праблема сэнсу жыцьця й прызначэньня чалавека;
* Праблема справядлівасьці;
* Праблема належнага.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Этыка на Indiana Philosophy Ontology Project
* Мэта-этыка на PhilPapers
* Этыка на Internet Encyclopedia of Philosophy
* Уводзіны ў этыку на Galilean-Library
* Этыка Адукацыйны рэсурсны цэнтар


Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы
Іўе (неадназначнасьць)

Назву **Іўе** маюць:

* Іўе — горад у Гарадзенскай вобласьці Беларусі
* Іўе — хутар у Івейскім раёне Гарадзенскай вобласьці
Мураўшчына

Назву **Мура́ўшчына** маюць:

## Населеныя пункты
### [[Беларусь]]
* Віцебская вобласьць:
** Мураўшчына — вёска ў Бешанковіцкім раёне
** Мураўшчына — вёска ў Докшыцкім раёне
** Мураўшчына — вёска ў Полацкім раёне

* Гарадзенская вобласьць:
** Мураўшчына — хутар у Івейскім раёне

## Глядзіце таксама
* Мураўёўка
* Мураўёўкі  
* Мураўі 
* Мураўнічы 
* Мураўчы 
* Мураўчыцы
Монатэізм

**Монатэізм** (літар. «адзінабожжа» — ад  — «адзін» і  — «бог») — рэлігійнае ўяўленьне і вучэньне пра Адзінага Бога (у супрацьлегласьць язычніцкаму мнагабоству, політэізму). Звычайна монатэізм таксама супрацьпастаўляецца пантэізму. У монатэізму Бок звычайна пэрсаніфікуецца, то бок зьяўляецца вызначанай «асобай». Да монатэістычных рэлігіяў адносяцца, у ліку іншых, юдаізм, іслам і хрысьціянства (пры ўмове, што траістасьць Бога ня ставіць пад пытаньне Яго адзінства). Монатэізм можна клясыфікаваць на тэізм, пантэізм, панэнтэізм і дэізм.

## Абрамістычныя рэлігіі
### Юдаізм
У юдаізьме важнае значэньне гуляюць тэксты Сьвятога Пісаньня — Тора і Танах. Пра дакладны час зьяўленьня веры ў адзінага Бога там нічога ня сказана, але з пункту гледжаньня тэкста ў часы праайцоў Абрама і Майсея яна ўжо была вядомая чалавецтву, гэта значыць, што Абрам і Майсей ня могуць лічыцца ейнымі заснавальнікамі, вынаходнікі або першыя прапаведнікі, а хутчэй як вялікія праведнікі, як праайцы габрэйскага народу, як людзі, якія шмат зрабілі для распаўсюджваньня і зацьвярджэньня адзінабожжа і запаведзяў Сьвятога Пісаньня ў сьвеце і як людзі запавету. Старадаўняя рэлігія ізраільцянаў у часы Майсея, была верагодна генатэістычнай. Яхвэ быў адзіным богам габрэяў, але іншыя народы мелі сваіх багоў, напрыклад Ваал лічыўся богам Ханаану. Таму першая запаведзь дэкалёгу Майсея гучыць як «хай ня будзе ў цябе іншых багоў перад абліччам».

Рэлігія Майсея лічыцца ейнымі прыхільнікамі значным крокам наперад у духоўным і маральным разьвіцьці чалавецтва. У адрозьненьне ад рэлігіяў вялікіх дзяржаваў той эпохі, як то Старажытны Эгіпет, Бабілён або Старажытная Грэцыя, Майсеева вера была вольная ад амаральных мітаў і жорсткіх рытуалаў. Яхвэ ставіў сваім прыхільнікам высокія этычныя патрабаваньні. У больш позьні пэрыяд канцэпцыя юдаізму эвалюцыянавала. Яхвэ стаўся ўладальнікам Сусьвету, які выбраў габрэяў сярод іншых народаў, каб падрыхтаваць глебу для прыходу мэсіі.

Юдаізм забараняе пачытаць малюнак Бога, каб падкрэсьліць ягоную бясконцую магутнасьць і адрозьніць яго ад паганскіх багоў. Прыхільнікі юдаізму лічаць абавязкам любіць Бога, хоць найважнейшым зьяўляецца страх перад ягоным гневам. Імя Бога лічыцца настолькі сьвятым, што чалавеку не дазваляецца яго прамаўляць.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Што такое монатэізм? About.com
* Хрысьціянскі монатэізм
* Дэізм


Катэгорыя:Рэлігійная філязофія
Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы
Даасізм

**Даасізм** () — кітайскае традыцыйнае вучэньне, якое ўключае элемэнты рэлігіі, містыкі, варажбы, шаманізму, мэдытацыйнай практыкі, навукі. У гісторыі даасізму мае месца падзел навучаньня на філязофскі даасізм («*дао цзя*»), які разьвіўся ў нэадаасізм, і рэлігійны («*дао цзяо*»), які ўключае ў свой панятак альхімію, дэманалёгію й мэдыцыну, але гэты падзел досыць умоўны. Пад «*дао цзя*» маюць на ўвазе пераважна дацынскі даасізм, зьвязаны з тэкстамі, аўтарства якіх прыпісваецца Лао-Цзы й Чжуан-Цзы.

За часы свайго існаваньня даасізм не стварыў адзінай царквы, а дагматычнае становішча ягоных артадаксальных напрамкаў не сфармаваліся ў канкрэтны, агульны для ўсіх вернікаў дагмат, падобна хрысьціянскаму «Сымбалю Веры». Гэта адбілася на палімарфізьме даоскай дактрыны асаблівасьцяў рытуальнай дзейнасьці й арганізацыйных узроўнях. Даасізм варта адрозьніваць ад «Вучэньня пра Дао» (道学) — больш позьняй зьявы, шырока вядомага пад назвай нэаканфуцыянства.

Да дынастыі Хань (206 году да н. э. — 220 году н. э.), розныя кірункі даасізму аб’ядналіся ў суцэльную традыцыйную рэлігію. У больш раньнім старажытным Кітаі пасьлядоўнікі даасізму ўспрымаліся як пустэльнікі й аскеты, якія не бяруць удзел у палітычным жыцьці краіны. Чжуан-Цзы быў самым вядомым зь іх, і вельмі характэрна, што ён жыў на поўдні краіны, дзе шырока практыкаваліся мясцовыя кітайскія шаманскія традыцыі. Жанчыны-шаманы згулялі важную ролю ў гэтай традыцыі, якая была асабліва моцная ў паўднёвым штаце Чу. Раньнія даоскія рухі стварылі свае ўласныя ўстановы, у адрозьненьні ад шаманізму, але ўвабралі ў сябе асноўныя шаманскія элемэнты. Шаманы стваралі асноўныя тэксты даасізму яшчэ раньніх часоў і прынамсі да XX стагодзьдзя. Інстытуцыйныя парадкі даасізму разьвіваліся ў розных кірунках, але ў выніку былі створаныя дзьве асноўныя галіны, як то Цюаньчжэнь і Чжэньідао. Пасьля Лао-Цзы й Чжуан-Цзы колькасьць пісаньняў і рэлігійных тэкстаў даасізму стала расьлі, што ў выніку прывяло да складаньня канону, які быў апублікаваны паводле загаду імпэратара. На працягу ўсёй гісторыі Кітаю даасізм некалькі разоў быў вылучаны ў якасьці дзяржаўнай рэлігіі. Пасьля XVII стагодзьдзя, аднак, ён зазнаў заняпад.

Даасізм рабіў моцны й глыбокі ўплыў на кітайскую культуру на працягу стагодзьдзяў. Кітайская альхімія, астралёгія, некалькі баявых мастацтваў, традыцыйная кітайская мэдыцына й фэн-шуй былі цесна пераплеценыя з даасізмам на працягу гісторыі. Аднак даасізм зьяўляецца цэласным сацыякультурным фэномэнам, што аказвае значны ўплыў на жыцьцё сучаснага кітайскага грамадзтва. Акрамя Кітаю, даасізм таксама меў уплыў на навакольныя супольнасьці ў Азіі. На сёньня даасізм зьяўляецца адной зь пяці рэлігіяў, якія афіцыйна прызнаныя у Кітаі. Суполкі пасьлядоўнікаў даасізму таксама маюцца ў Ганконгу, Макао й Паўднёва-Ўсходняй Азіі.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Даасізм. Stanford.edu
* Даасізм. Sacred-texts.com


Катэгорыя:Філязофскія кірункі і школы
Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы
Джайнізм

**Джайнізм** (, ад  — «*пераможца*») — старажытная дгармічная рэлігія, якая зьявілася ў Індыі прыблізна ў VI стагодзьдзі да н. э. Заснавальнікам вучэньня лічыцца кшатры Вардгамана ці Джына Магавіра. Джайны прасочваюць сваю гісторыю праз пасьлядоўнасьць з дваццаці чатырох пераможных выратавальнікаў і настаўнікаў, вядомых як тыртганкары, першым зь якіх быў Рышабганатга, які, як мяркуецца, жыў мільёны гадоў таму паводле джайнійскай традыцыі. Апошнім тыртганкарам быў Магавіра, які жыў каля 500 году да н. э. Джайны вераць, што джайнізм ёсьць адвечная дгармы, дзе тыртганкары накіроўваюць кожны цыкль касмалёгіі джайнаў.

Джайнізм прапаведуе ненанясеньне шкоды ўсім жывым істотам у гэтым сьвеце. Філязофія і практыка джайнізму заснаваныя, у першую чаргу, на самаздасканаленьне душы для дасягненьня ўсябачаньня, усемагутнасьці і вечнай асалоды. Усялякая душа, якая пераадолела цялесную абалонку ад ранейшых жыцьцяў і дасягнула нірваны, называецца джынай. У старажытных тэкстах джайнізм часта прыраўноўваецца да *джайн дгармы* і *шраман дгармы*. 

Да асноўных рэлігійных слупоў джайнізму ставяцца прынцыпы негвалтоўнасьці, шматграннасьці, непрывязанасьці і аскетызму. Джайнійскія манахі і вернікі прымаюць пяць асноўных абяцаньняў, вядомых як *вратас*, выкладзеных у найстарэйшым тэксце «Акаранга Сутра», як то абыходзіцца бяз гвалту, трымацца ісьціны, не красьці, трымаць цэлібат або цноту і не прывязвацца да анікога і анічога. Гэтыя прынцыпы шырока паўплывалі на джайнійскую культуру, як то прыхільнікі гэтае рэлігіі вядуць пераважна вэгетарыянскі лад жыцьця, які пазьбягае нанясеньня шкоды жывёлам і іхным жыцьцёвым цыклям.

У сучасным сьвеце джайнізм прадстаўлены невялікай, але ўплывовай рэлігіёзнай грамадой, якая налічвае 4,9 мільёну прыхільнікаў у Індыі, а таксама пасьпяхова растучымі таварыствамі з эмігрантаў у Паўночнай Амэрыцы, Заходняй Эўропе, на Далёкім Усходзе, у Аўстраліі і іншых частках сьвету.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Jainism. Encyclopædia Britannica. 
* Jainism. Curlie. 


Катэгорыя:Індыйская філязофія
Катэгорыя:Пацыфізм
Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы
Стары слуга

**«Стары слуга»** () — апавяданьне Генрыка Сянкевіча, вытрыманае ў традыцыі шляхецкай гавэнды. Зьявілася ў 1875 годзе. Паводле словаў дасьледчыкаў творчасьці Сянкевіча, «гэта першы твор пісьменьніка, які мае бессумнёўную мастацкую вартасьць і належыць да набытку пісьменьніка». «Стары слуга» разам з «Ганяй» і «Сэлім Міжай» складаюць так званую «малую трылёгію».

## Крыніцы

## Літаратура
* Żabski T., Sienkiewicz, Wrocław 1998, s. 52, 54.

Катэгорыя:Творчасьць Генрыка Сянкевіча
Сэлім Міжа

**«Сэлім Міжа»** — апавяданьне Генрыка Сянкевіча, напісанае ў 1876 годзе. Трэцяя частка так званай «малой трылёгіі», у якую ўваходзяць таксама «Стары слуга» і «Ганя» Дзеяньне адбываецца падчас студзеньскага паўстаньня, аднак па цэнзурных прычынах Сянкевіч перанёс яго ў Францыі часоў француска-прускай вайны. «Сэлім Міжа», напісаны ў стылі Аляксандра Дзюма і ўтрымлівае пэўныя аўтабіяграфічныя рысы. Брат аўтара, Казімер Сянкевіч, падобна да галоўнага героя загінуў падчас француска-прускай вайны.

## Літаратура
* Żabski T., Sienkiewicz, Wrocław 1998, s. 60-61.

Катэгорыя:Творчасьць Генрыка Сянкевіча
Ганя (апавяданьне)

**«Ганя»** () — апавяданьне Генрыка Сянкевіча, напісанае ў сьнежні 1875 году і надрукаванае ў 1876. Распавядае гісторыю любоўнага трохкутніка (Ганя, аўтар Генрык, Сэлім Міжа). «Ганя» разам са «Старым слугою» і «Сэлім Міжай» складае «малую трылёгію». Літаратуразнаўцы зьвяртаюць увагу на тое, што «спосаб паказу сьвету ў „Гані“ нічым не нагадвае ні заходнеэўрапейскага раман, ні польскія традыцыі» і на фоне каханьня нагадвае сваім настроем творы Льва Талстога і некаторыя апавяданьні Івана Тургенева. У 1984 годзе зьявілася фільмовая адаптацыя «Гані» ў рэжысэруры Станіслава Вохля.

## Крыніцы

## Літаратура
* Żabski T., Sienkiewicz, Wrocław 1998, s. 54-56.

Катэгорыя:Творчасьць Генрыка Сянкевіча
Шыва

**Шыва** ( — «прыхільны», «міласьцівы», «дабрадзейны») — у індуізьме ўвасабленьне разбуральнай сілы сусьвету і трансфармацыі (стваральнае разбурэньне); адным з бостваў вярхоўнай трыяды (трымутры), у шэрагу з творцам Брагмам і падтрымацелем Вішну. Згодна з Шыва-пуране, зьяўляецца стваральнікам і Вішну, і Брагмы. Увасабляе адначасова разбуральны і стваральны пачаткі. Зьяўляецца адной з найстаражытнейшых існасьцей чалавецтва; захаваліся згадкі пра яго ў даарыйскай (дравідыйскай) міталёгіі. Традыцыя пакланеньня Шыву называецца шайвізм. Вядомы пад імёнамі Рудра, Шанкара, Шамбгу, Магадзеў. Таксама зьяўляецца заснавальнікам Ёгі.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Індуізм
Катэгорыя:Аскетызм
Шыізм

**Шыі́зм** (ад ;  — «прыхільнікі, партыя, фракцыя») — другі па ліку прыхільнікаў кірунак ісламу. Мусульмане-шыіты складаюць 10-20% ад сусьветанага мусульманскага насельніцтва і 38% ад усяго насельніцтва Блізкага Ўсходу. Паводле ацэнак, агульная колькасьць прадстаўнікоў кірунку складае каля 120 млн чалавек. Найбольшая колькасьць шыітаў пражывае ў Іране й Азэрбайджане, яны, таксама, складаюць таксама значныя дзелі насельніцтва Іраку, Пакістану і Індыі.

## Апісаньне кірунку
Як і ўсе мусульмане, шыіты вераць у пасланьніцкую місію прарока Мухамада. Адрознай рысай шыітаў зьяўляецца перакананьне ў тым, што кіраўніцтва мусульманскай суполкай мусіць належыць імамам, то бок назначаным Богам, абраным асобам зь ліку нашчадкаў прароку, да якіх адносяць Алі ібн Абу Таліба і ягоных нашчадкаў ад дачкі Мухамада Фатымы, а ня выбарным асобам — халіфам. Шыіты крытычна ставяцца да халіфата першых трох халіфаў Абу Бакра, Умара і Ўсмана. Паколькі Абу Бакр быў выбраны невялікай колькасьцю паплечнікаў, Умар быў назначаны Абу Бакрам, а Ўсман быў абраны з шуры (савету) зь сямі прэтэндэнтаў, якіх назначыў Умар з такімі ўмовамі, што выбраньне кагосьці, акрамя Ўсмана, было немагчымым. Паводле меркаваньню шыітаў, абраньне імама мусульманскай суполкі, падобна абраньню прарокаў, зьяўляецца прэрагатывай Бога.

У цяперашні час пасьлядоўнікі розных шыіцкіх суполкак існуюць практычна ва ўсіх мусульманскіх, эўрапейскіх і амэрыканскіх краінах. Шыіцкага веравучэньня прытрымліваецца пераважная большасьць насельніцтва Ірану і Азэрбайджану, каля траціны насельніцтва Іраку, значная частка насельніцтва Лібану, Емэну, Бахрэйну, у Аўганістане да гэтага кірунку адносяцца фарсіваны на захадзе краіны і хазарэйцы. Да ісмаіліцкай галіны шыізму належыць большасьць жыхароў Горна-Бадахшанскай вобласьці Таджыкістану — памірскія народы.

## Галіны
Пераважным кірункам у шыізьме зьяўляецца імамізм, сярод якіх адбыўся раскол на шыітаў-двунадесятнікаў (існаашарытаў) і ісмаілітаў. Цяпер узаемаадносіны паміж двунадзясятнікамі (а таксама зэйдытамі) і іншымі шыіцкімі плынямі часам прымаюць напружаныя формы. Нягледзячы на падобныя моманты ў веравучэньні, фактычна гэта розныя суполкі. Шыіты традыцыйна падзяляюцца на дзьве вялікія групы: умераныя (шыіты-двунадесятнікі, зэйдыты) і ўскрайнія (ісмаіліты, алавіты, алявіты. Разам з тым, з 1970-х гадох пачаўся зваротны паступовы працэс збліжэньня ўмераных шыітаў, алавітаў і ісмаілітаў.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Shiasource.com
* Шыізм на DMOZ


Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы
Сыкхізм

**Сыкхізм** (ад , «прыхільнік, вучань») — монатэістычная рэлігія, заснаваная ў Пэнджабе, у паўночна-заходняй частцы Індыйскага субкантынэнта гуру (духоўным настаўнікам) Нанакам, які жыў з 1469 па 1539 гады. Галоўным сьвятым пісаньнем сыкхаў зьяўляецца гуру Гуру Грантг Сагіб.

Сыкхізм аб’ядноўвае ідэі індуізму й ісламу. Гэтай рэлігіяй успрымаюцца індуісцкія канцэпцыі кармы й перараджэньня, але адпрэчваецца каставая сыстэма й ідалапаклонства . Сыкхі вераць, што Бог зьяўляецца адзінай рэальнасьцю й духоўнае вызваленьне можа дасягацца шляхам здаволеньня яго праз сардэчны сьпеў, паўтор сьвятога імені, мэдытацыю й служэньне. Цэнтральнай зьяўляецца канцэпцыя Халса, абранай расы сьвятых воінаў, як і гэтак званае пяць «К»: канга (грэбень), какч (кароткія шырокія штаны), кірпань (меч), кара (сталёвы бранзалет), кес (неабрэзаныя валасы й барада).

Сікхізм заснаваны на духоўных вучэньнях гуру Нанака, першага гуру, а таксама іншых дзевяці гуру, якія былі спадкаемцамі адзін аднаго. Дзясяты гуру, Гобінд Сынгг, назваў сыкхскае пісаньне Гуру Грантг Сагіб сваім пераемнікам, спыніўшы лінію гуру людзей і зрабіўшы сьвятое пісаньне сыкхаў адвечным, рэлігійным духоўным кіраўніцтвам для сыкхаў. Сыкхізм адхіляе сьцьвярджэньні, што любая пэўная рэлігійная традыцыя мае манаполію на абсалютную ісьціну.

Сыкхскае пісаньне пачынаецца сымбалем Ік-анкар (ੴ), Мул-мантарам і асноўнай малітвай аб адзіным вярхоўным Богу. Сыкхізм падкрэслівае важнасьць мэдытацыі й разважаньня над словамі сьвятога пісаньня (сымран), якое можна выразіць музычна праз кіртан альбо ўнутрана праз нам-джапо (паўтарньне імя Богу) як сродак адчуць боскую прысутнасьць. Сыкхізм вучыць вернікаў трансфармаваць «пяць злодзеяў» (пажаднасьць, лютасьць, сквапнасьць, прывязанасьць і эга). Гуру Нанак вучыў, што актыўнае, творчае й практычнае жыцьцё, заснаванае на праўдзівасьці, вернасьці, самакантролю й чысьціні вышэй за мэтафізычную ісьціну, і што ідэальны чалавек — гэта той, хто ўсталёўвае яднаньне з Богам, ведае ягоную волю й выконвае гэтую волю.

Гэта адна з наймаладзейшых сусьветных рэлігіяў сьвету, а таксама дзявятая паводле колькасьці вернікаў рэлігія ў сьвеце. На сёньня сыкхізм налічвае каля 30 млн. пасьлядоўнікаў, зь якіх 83% пражывае ў Індыі, 76% індыйскіх сыкхаў жывуць у Пэнджабе, таксама вернікі пражываюць у Пакістане. Колькасьць вернікаў штогод павялічваецца.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Сыкхізм. Curlie.
* Сыкхізм. BBC.
* Сыкхізм.

Катэгорыя:Сыкхізм
Катэгорыя:Монатэізм
Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы
Інвойс

**Інвойс** (ад ) — у міжнароднай камэрцыйнай практыцы дакумэнт, які перадаецца ад прадаўца пакупніку і зьмяшчае пералік тавараў, іх колькасьць і цану, па якой яны будуць пастаўленыя пакупніку, фармальныя асаблівасьці тавару (колер, вага і г. д.), умовы пастаўкі і зьвесткі пра адпраўніка і атрымальніка. Выпіска інвойса сьведчыць пра тое, што (акрамя выпадкаў, калі пастаўка ажыцьцяўляецца па перадаплаце) у пакупніка зьяўляецца абавязак аплаты тавару згодна з зазначанымі ўмовамі.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Юрыдычныя дакумэнты
Катэгорыя:Міжнародны гандаль
Дарэмна

**«Дарэмна»** — аповесьць Генрыка Сянкевіча, напісаная ў 1872 годзе. Сянкевіч спрабаваў свае сілы ў напісаньні аповесьцяў ужо ў 1865—1866-х гадах, але зь пяці пачатых аповесьцяў, скончыў адну — «Ахвяру», якую пазьней спаліў. Працу над аповесьцю «Дарэмна» пачаў магчыма яшчэ ў Варшаве ў 1868 годзе, а працягнуў у Беліцах пад Сахачавам, дзе працаваў гувернэрам у княжацкіх сыноў Варанэцкіх. Пачатковы варыянт тэксту быў скончаны ў 1870, дапрацаваў яго праз год. Стараючыся надрукаваць аповесьць, Сянкевіч, карыстаючыся пасрэдніцтвам Конрада Добрскага, выслаў яе да Юзафа Ігнацыя Крашэўскага, уладальніка друкарні ў Дрэздэне. Крашэўскі ў гэты час прадаў друкарню, але выказаў добрае меркаваньне на аповесьць Сянкевіча. Паводле слоў аўтара надрукаваць аповесьць хацелі ў Блюшчы і «Варшаўскай Газэце». Але ў рэшце рэшт, урыўкі былі надрукаваныя ў Вяньцы, якія знаходзіліся там з 7 траўня 1872 да 26 ліпеня таго ж году.

## Літаратура
* Żabski T., Sienkiewicz, Wrocław 1998, s. 54-56.

Катэгорыя:Творчасьць Генрыка Сянкевіча
Замалёўкі вуглём (апавяданьне)

**«Замалёўкі вуглём»** () — аповесьць Генрык Сянкевіч, напісаная падчас знаходжаньня пісьменьніка ў ЗША ўлетку 1876 году. Вэрсія аповесьці, якая была надрукаваная ў «Польскай Газэце», была выразаная цэнзурай. Пасьля 1950 году быў вернуты першапачатковы варыянт. Параўнаньне абедзьвюх вэрсіяў паказвае, як цэнзура, ня толькі зьнешняя, але і захопніцкая, нутраная і рэдакцыйная, паслабілі грамадзкі радыкалізм і манер твора.

## Літаратура
* Bujnicki T., *Pozytywizm*, Warszawa 1989.
* Nofer-Ładyka A., *Literatura polska okresu pozytywizmu*, Warszawa 1978.
* Markiewicz H., *Pozytywizm*, Warszawa 1987.

Катэгорыя:Творчасьць Генрыка Сянкевіча
Вуліца Савецкая (Гомель)

**Саве́цкая** (былая **Прабойная**, **Румянцаўская**) вуліца — адна з галоўных вуліц гораду Гомля, другая па даўжыні (на 2004 год — каля 7600 мэтраў). Перасякае Цэнтральны і Чыгуначны раёны. Пачынаецца ад пляцу Леніна, сканчаецца ў гарадзкой рысе ў раёне пасёлку Чырвоны Кастрычнік. У апошні раз вуліца была пераназваная ў савецкія часы, адкуль і паўстала такая назва вуліцы (назовы «Савецкая» прысвойваліся вуліцам у шматлікіх гарадах Савецкага Саюзу).

## Перасякае вуліцы

* Пляц Леніна
* Працоўную
* Білецкага
* Лангэ
* Камунараў
* Сялянскую
* Ірыненскую
* Жаркоўскага
* Камсамольскую
* Пушкіна
* Падгорны завулак
* Перамогі
* Пляц Паўстаньня
* Кніжную
* Тэльмана
* Рагачоўскую
* Хатаевіча
* Целегіна
* Унівэрсытэцкую
* Крылова
* Ландышава
* Галавацкага
* Кожара
* 50-год БССР
* Федасеенкі
* Дынды
* Цімафеенкі
* Малайчука,
* Шылава
* Кірава
* Чангарскай Дывізіі
* Тралейбусную
* Яфрэмава
* Фядзюнінскага

## Галоўныя аб’екты
* Бюст А. А. Грамыкі
* фабрыка «Палесдрук» 
* унівэрмаг «Гомель»
* ГДУ імя Ф. Скарыны
* гасьцініца «Турыст»
* Цырк
* Гарадзкі выканаўчы камітэт
* аддзяленьні сувязі № 19 і № 48
* Абласная філярмонія
* каледж мастацтваў імя Н. Ф. Сакалоўскага
* Тэхнікум чыгуначнага транспарту
* СШ № 26, № 34

* Бібліятэка імя Янкі Купалы (6-я гарадзкая)
* бібліятэка імя Герцэна

## Гістарычныя назвы
* Прабойная (да 1861 году)
* Румянцаўская
* Гітлерштрасэ () у час нямецкай акупацыі

Савецкая
Катэгорыя:Цэнтральны раён (Гомель)
Катэгорыя:Чыгуначны раён (Гомель)
Проза

**Про́за** (, ад *prōsa* — прамая, простая, з *proversa* — зьвернутая наперад) — вуснае ці пісьмовае маўленьне безь дзяленьня на сувымерныя адрэзкі — вершы; у супрацьлегласьць паэзіі ейны рытм абапіраецца на прыблізную суаднесенасьць сынтаксычных канструкцыяў (пэрыядаў, сказаў, калёнаў). Часам тэрмін ужываецца ў якасьці супрацьпастаўленьня мастацкай літаратуры наогул (паэзія) літаратуры навуковай і публіцыстычнай, то бок якая не адносіцца да мастацтва. Раманы, падручнікі й ґазэтныя артыкулы ёсьць яскравымі прыкладамі прозы.

Пачаткова ў старажытнагрэцкай літаратуры любая мастацкая славеснасьць называлася паэзіяй. Аднак само паняцьце мастацкасьці ў грэцкай культуры было неразрыўна зьвязанае з рытмічнасьцю, і, такім парадкам, большая частка літаратурных твораў мела вершаваную форму. Пазьней рытмічна арґанізаванае маўленьне сталі называць вершам, у супрацьпастаўленьне маўленьню, не зьвязанаму з рытмам. Старажытныя рымляне, прадаўжальнікі грэцкае культуры, сталі называць яе прозай. У Квінтыліяна сустракаецца выраз «oratio prosa», у Сэнэкі — проста «prosa» для абазначэньня маўленьня свабоднага, не зьвязанага рытмічнымі паўторамі.

Нягледзячы на ўяўную відавочнасьць, дакладнага разьмежаваньня паняцьцяў проза й паэзія не існуе. Існуюць творы, якія ня маюць рытму, аднак разьбітыя на радкі й адносяцца да вершаў, і наадварот, напісаныя ў рыфму й з рытмам, аднак якія адносяцца да прозы. Прозу цікавіць ня проста эмацыянальна-мысьленчы стан, як паэзію, а стан, які ўзьнік у сувязі з пэўнымі абставінамі й выводзіцца зь іх. Паэзія спэцыялізуецца на абсалютызацыі станаў душы, спыненым імгненьні, у прозе імгненьні разгортваюцца ў падзеі й выстройваюцца ў канцэптуальны парадак. Стылявыя дамінанты прозы — сюжэт, сытуацыя, прадметная й псыхалягічная дэталь, мова, у тым ліку суб’ектная арґанізацыя мовы. Функцыяй прозы ёсьць мастацкі аналіз. Слова ў прозе выступае сродкам адлюстраваньня й узнаўленьня рэальных аб’ектаў, дзеяньняў, перажываньняў герояў, мае канкрэтызаваны сэнс, плястычную дакладнасьць і даволі выразную праяву амбівалентнасьці.

Беларуская проза новага часу ўзьнікла даволі позна, толькі ў канцы XІX стагодзьдзя з апавяданьнямі Францішка Багушэвіча. Даволі доўгі час пераважала на Беларусі паэзія, аднак пасьля Другое сусьветнае вайны роля прозы ў Беларусі значна ўзрасла, дзякуючы шэрагу выбітных аўтараў, як то Іван Мележ, Янка Брыль, Васіль Быкаў, Алесь Адамовіч і іншых.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Вызначэньне і прыклады прозы. Literary Devices.
* Сучасная беларуская проза. Белорусская цифровая библиотека.

Катэгорыя:Літаратурныя жанры
Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы
Ліст

**Ліст** — паведамленьне, выражанае ў кампактнай форме і прызначанае для абмену інфармацыяй паміж людзьмі.

## Крыніцы
Пісьменства

**Пісьменства** — форма фіксацыі вуснай мовы, што служыць для зносінаў паміж людзьмі на адлегласьці і замацаваньня ў часе. Пісьмо звычайна перадаецца праз сымбалі, часьцяком у форме літараў і лічбаў, як правіла. Яны запісваюцца на сталым носьбіце, як то ў друкаваным ці электронным выглядзе, хоць таксама могуць быць выкарыстаны для захаваньня на непрацяглы час, як то запіс на пяску або паветраная рэкляма.

Пісьменства выкарыстоўвае пэўную сыстэму знакаў (малюнкаў, герогліфаў, літараў), і паводле аб’ёму значэньня, якое перадае адзін знак, вызначаюцца 4 адметныя формы пісьма: піктаграфічнае (або малюнкавае; знак перадае агульны сэнс выказваньня), ідэаграфічнае (знак перадае значэньне аднаго слова), складовае (або сылябічнае; знак перадае пасьлядоўнасьць гукаў), літарна-гукавое (або фанаграфічнае; знак перадае адзін гук).

Любая канкрэтная сыстэма можа мець атрыбуты больш чым адной з гэтых катэгорыяў. У літарна-гукавой катэгорыі ёсьць стандартны набор літараў,  асноўных пісьмовых знакаў ці графаў, як то зычных і галосных, якія кадуюць на аснове агульнага прынцыпу тэкст. Пэўную сыстэму часьцяком можна вызначыць толькі шляхам вызначэньня колькасьці знакаў, якія выкарыстоўваюцца ў сыстэме. Альфабэты звычайна выкарыстоўваюць набор у 20—35 знакаў дзеля перадачы мовы ў поўным аб’ёме, у той час як складовая сыстэма можа мець 80—100 такіх набораў. Піктаграфічныя і ідэаграфічныя сыстэмы могуць мець некалькі сотняў знакаў і больш. Шмат пісьмовых сыстэмаў таксама ўключаюць у сябе адмысловы набор сымбаляў, вядомых як пунктуацыя, які выкарыстоўваецца для тлумачэньня і дапамогі ў фіксацыі нюансаў і зьмяненьняў у значэньні паведамленьня, якія перадаюцца вусна сыгналамі ў тэрмінах, танальнасьці, акцэнце, флексіі ці інтанацыі.

Сыстэмам пісьма папярэднічаў пэрыяд выкарыстаньня протапісьменства, у якім выкарыстоўваліся піктаграмы, ідэаграмы і іншыя мнеманічныя сымбалі. Протапісьменству не хапала магчымасьці захапіць і выказаць поўны спэктар думак і ідэяў. Вынаходніцтва сыстэмаў пісьма, якое датуецца пачаткам бронзавага веку ў эпоху позьняга нэаліту канца 4 тысячагодзьдзя да н. э., дало магчымасьць дакладнага запісу гісторыі чалавецтва, бо вусная форма певедамленьня схільна да павелічэньня недакладнасьці ў тэксьце зь цягам часу. Неўзабаве, пісьменства забясьпечыла надзейную форму зносінаў на далёкіх адлегласьцях. Зьяўленьне выдавецкай дзейнасьці спрыяла разьвіцьцю асяродзьдзя для раньняй формы масавай камунікацыі.

## Вонкавыя спасылкі
* Дасьледваньні формаў пісьменства. Оксфардзкі часопіс.
* Кансорцыюм Юнікоду.
* Сыстэмы пісьма. Ancient Scripts.


Катэгорыя:Тыпаграфіка
Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы
Прыбыткаўскі сельсавет

**Прыбы́ткаўскі сельсавет** — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Гомельскага раёну Гомельскай вобласьці Беларусі. Цэнтар сельсавету — вёска Прыбыткі.

## Прыкметнае
Непадалёк ад 9-га км Чарнігаўскай шашы, у так званым Шчакатоўскім лесе, ля ўрочышча «Баркі» выяўлены месцы, дзе НКУС у даваенныя часы праводзіў расстрэлы.

## Вонкавыя спасылкі
* Гомельскі райвыканкам
* Грамадзкасьць: уключыце навукоўцаў у склад камісіі па раскопках ва ўрочышчах Тры Слупы і Баркі


Катэгорыя:Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Гомельскага раёну 
Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі
Ту-80

**Ту-80** — мадэрнізаваны бамбавік Ту-4 з паляпшэньнямі, такімі як павелічэньнем плошчы крылаў, сыстэм самалёта, абсталяваньня і ўзбраеньня. Праведзеная праца дазволіла павялічыць далёкасьць палёту ў параўнаньні з Ту-4 на 20-25 адсоткаў. Упершыню самалёт падняўся ў паветра 1 сьнежня 1949 году. Але гэтая мадэль усё яшчэ не адказвала неабходным патрабаваньням і, такім чынам, не была запушчаны ў вытворчасьць.

Катэгорыя:Самалёты Тупалева
Катэгорыя:Бамбавікі
Катэгорыя:Савецкія самалёты
Ганаровыя грамадзяне (Гомель)

**Ганаро́вы грамадзя́нін го́рада Го́меля** — званьне за выбітны ўклад у разьвіцьцё і росквіт гораду Гомеля, падвышэньне ролі і аўтарытэту на міжнароднай арэне. Званьне заснавана на гарадзкім савеце ў 1967 годзе.

Да пачатку 2010 году званьне Ганаровага Грамадзяніна гораду Гомеля атрымалі:

* Веташкін Віктар Дзьмітрыевіч
* Гейштар Леанід Рыгоравіч 
* Гарбатаў Аляксандар Васільевіч — генэрал арміі, Герой Савецкага Саюза (званьне прысуджана ў 1968 годзе)
* Дземчанка Пётр Трафімавіч — Герой Сацыялістычнай працы (званьне прысуджана ў 1984 годзе)
* Дзянісенка Рыгор Кірылавіч — Герой Савецкага Саюза (званьне прысуджана ў 1988 годзе)
* Кацёнак Ян Пракопавіч
* Кавалёў Пётр Купрыянавіч — Герой Сацыялістычнай працы (званьне прысуджана ў 1988 годзе)
* Каржуеў Андрэй Якаўлевіч — ганаровы будаўнік БССР (званьне прысуджана ў 1968 годзе)
* Касьцючэнка Аляксей Аляксеевіч
* Касых Міхась Макаравіч — генэрал-лейтэнант авіяцыі, удзельнік баёў за вызваленьне гораду Гомеля (званьне прысуджана ў 1984 годзе)
* Купцоў Сяргей Паўлавіч
* Лебядзеў Мікалай Апанасавіч — зам. дырэктара сярэдней школы №44 гораду Гомеля (званьне прысуджана ў 1988 годзе)
* Лятачэўскі Яўген Данілавіч
* Макараў Ігар Віктаравіч
* Малафееў Анатоль Аляксандравіч
* Мілеўскі Альбін Іванавіч — ганаровы настаўнік БССР (званьне прысуджана ў 1967 годзе)
* Нарбутовіч Вікенцій Раманавіч — двойчы герой Савецкага Саюза (званьне прысуджана ў 1967 годзе)
* Осіпкова Соф’я Васільеўна
* Оськін Віктар Сямёнавіч — камандзір бамбардыроўшчыка ТУ-22, Герой Расійскай Федэрацыі
* Паскевіч Хведар Іванавіч
* Пенязькоў Зьміцер Нікандравіч — удзельнік баёў за вызваленьне гораду Гомеля
* Ракасоўскі Кастусь Канстанцінавіч — Маршал Савецкага Саюза (званьне прысуджана ў 1967 годзе)
* Рудэнка Сяргей Ігнацьевіч — Маршал авіяцыі, Герой Савецкага Саюза (званьне прысуджана ў 1968 годзе)
* Рыбальчанка Аляксандар Аляксандравіч — Ганаровы Артыст БССР (званьне прысуджана ў 1988 годзе)
* Рыкалін Уладзімер Аляксеевіч
* Цялегін Кастусь Фёдаравіч — генэрал-лейтэнант(званьне прысуджана ў 1973 годзе)
* Фядзюнінскі Ян Іванавіч — генэрал арміі, удзельнік баёў за вызваленьня гораду Гомеля (званьне прысуджана ў 1973 годзе)
* Шэметкоў Леанід Аляксандравіч

## Літаратура
* Гомель. Энциклопедический справочник. — Мн.: БелСЭ, 1991. — 527 с.

## Вонкавыя спасылкі
* Неафіцыйны сайт гораду Гомеля — «Усё аб Гомелі»

Катэгорыя:Гомель