Гісторыя Зэльвы

**[[Зэльва]]** — даўняе магдэбурскае мястэчка гістарычнай Ваўкавышчыны (частка Наваградчыны).

## Вялікае Княства Літоўскае
Афіцыйна пачатак гісторыі Зэльвы вядзецца ад 1258 году, калі ў Іпацьеўскім летапісе ўпамінаецца населены пункт, што існаваў на яе месцы. Імаверна, старажытнае паселішча знаходзілася ў паўднёва-ўсходняй частцы сучаснага мястэчка, дзе існуе гара, якая ўзвышаецца над навакольлем на 20—25 мэтраў.

Згодна з сучаснымі энцыкляпэдычнымі даведнікамі, першы пісьмовы ўпамін пра Зэльву (*Вялікую Зэльву*) як сяло датуецца 1470 годам, калі Міхал Нацавіч заснаваў тут касьцёл. У 1477 годзе касьцёл зьявіўся ў суседнім маёнтку *Малая Зэльва*, уладаньні Івана Гінейтавіча. У XVI ст. паселішчам валодалі Вішнеўскія, Ільлінічы, Забярэзінскія, Зяновічы, Камароўскія і інш. У 1524 годзе Вялікая Зэльва ўпамінаецца ў дакумэнтах як мястэчка ў складзе Ваўкавыскага павету. У першай палове XVII ст. мястэчка перайшло ў валоданьне Сапегаў.

У 1616 годзе Зэльва складалася зь невялікага Рынку і трох вуліцаў; працавалі 17 шынкоў і 2 млыны. У 1643 годзе князь Казімер Леў Сапега прымаў тут караля і вялікага князя Ўладзіслава Вазу. У 1720 годзе Сапегі атрымалі права праводзіць у мястэчку штогадовы кірмаш, які на працягу 130 гадоў заставаўся найбольшым у Вялікім Княстве Літоўскім. Сюды прыязджалі купцы з Украіны, Польшы, Швэцыі, Даніі, Італіі, Прусіі, Аўстрыі, Францыі і Расеі. Пасярод Рынку існаваў гасьціны двор з 200 крамамі. Апроч кірмашоў, разьвіцьцю Зэльвы спрыяла і зручнае геаграфічнае становішча на гандлёвым шляху Менск — Слонім — Ваўкавыск — Горадня — Беласток. На рацэ Зальвянка, якая была ў той час суднаходным прытокам Нёмана, існаваў рачны порт. Сапегі ганарыліся мястэчкам, называлі яе «Зэльвенскім графствам». У XVIII ст. тут зьявіўся тэатар, у якім гралі беларускія, польскія і францускія акторы. У 1739 годзе пачала дзейнічаць рэзыдэнцыя ордэну піяраў.

## Пад уладай Расейскай імпэрыі
У выніку трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай (1795) Зэльва апынулася ў склад Расейскай імпэрыі. Жыхары мястэчка бралі актыўны ўдзел у паўстаньні Т. Касьцюшкі, вызвольным паўстаньні 1830—1831 гадоў, нацыянальна-вызвольным паўстаньні К. Каліноўскага. За ўдзел у паўстаньні 1830—1831 гадоў расейскія ўлады канфіскавалі Зэльву ў Сапегаў. На 1863 год тут было 163 будынкі.

У 1886 годзе праз Зэльву прайшла чыгунка Баранавічы — Беласток. У канцы XIX ст. працавалі 2 броварныя і медавараны заводы, сьвечачная майстэрня, мужчынская і жаночая народныя вучэльні, лесапільня. У пач. XX ст. *Малая Зэльва* ўвайшла ў межы Зэльвы.

## Найноўшы час
25 сакавіка 1918 згодна з Трэцяй Устаўной граматай Зэльва абвяшчалася часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 у адпаведнасьці з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі яна ўвайшла ў склад Беларускай ССР. Згодна з Рыскай мірнай дамовай (1921) Зэльва апынулася ў складзе міжваеннай Польскай Рэспублікі, дзе стала цэнтрам гміны Ваўкавыскага павету Беластоцкага ваяводзтва.

У 1939 годзе Зэльва ўвайшла ў БССР, дзе 15 студзеня 1940 году атрымала афіцыйны статус пасёлку гарадзкога тыпу і стала цэнтрам раёну (у 1962—1966 гадох уваходзіла ў склад Ваўкавыскага раёну). У Другую сусьветную вайну з 14 ліпеня 1941 да 12 чэрвеня 1944 году мястэчка знаходзілася пад нямецкай акупацыяй.

## Галерэя
### Вуліца Царкоўная

Zelva, Carkoŭnaja. Зэльва, Царкоўная (1900).jpg|1900 год
Zelva, Carkoŭnaja. Зэльва, Царкоўная (1915).jpg|1915 год
Zelva, Carkoŭnaja. Зэльва, Царкоўная (1916).jpg|1916 год
Zelva, Carkoŭnaja. Зэльва, Царкоўная (1915-18).jpg|да 1918 году


### Рынак

Zelva, Trajeckaja. Зэльва, Траецкая (1916).jpg|Царква-мураўёўка, 1916 год
Zelva, Rynak. Зэльва, Рынак (1916).jpg|Царква-мураўёўка, 1916 год
Zelva, Rynak. Зэльва, Рынак (1901-39).jpg|да 1918 году

Zelva, Rynak. Зэльва, Рынак (1930).jpg|1930 год
Zelva, Rynak, Schuchardt. Зэльва, Рынак, Шухардт (1930).jpg|Дом Шухардта, 1930 год
Zelva, Rynak, Uprava. Зэльва, Рынак, Управа (1935).jpg|Гмінная ўправа, 1935 год


### Іншае

Zelva, Kaścielnaja. Зэльва, Касьцельная (1916).jpg|Вуліца Касьцельная. Касьцёл, 1916 год
Zelva, Młynavaja. Зэльва, Млынавая (1941).jpg|Вуліца Млынавая. Млын, 1941 год
Zelva, Vakzalnaja. Зэльва, Вакзальная (1917).jpg|Вуліца Вакзальная, 1917 год
Zelvienskaja synagoga. Зэльвенская сынагога (S. Zajčyk, 1919-39).jpg|Сынагога, 1930 год
Zelvienskaja synagoga. Зэльвенская сынагога (1919-39) (2).jpg|Сынагога, інтэр’ер


## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 
* 
* 
* Соркіна І. Мястэчкі Зэльва і Дзярэчын у святле архіўных звестак // Славуты Зэльвенскі край: Матэрыялы навук. гісторыка-краязнаўчай канфер. — Ліда, 2004. С. 87—97.
* 

Катэгорыя:Зэльва