open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Цеплаперадача

**Цеплаперада́ча** — перадача нутранай (цеплавой) энэргіі ад аднаго цела да іншага.

Другі закон тэрмадынамікі вызначае, што энэргія пры цеплаперадачы заўжды перадаецца ад больш гарачага цела (з больш высокай тэмпэратурай) да больш халоднага (зь меншай тэмпэратурай). Хуткасьць цеплаперадачы тым большая, чым большая рознасьць тэмпэратураў між целамі.

Энэргія, што перадаецца пры цеплаперадачы, называецца цеплынёй, я яе колькасны выраз — колькасьцю цеплыні.

Існуюць наступныя віды цеплаперадачы:

* цеплаправоднасьць
* канвэкцыя
* цеплавое выпраменьваньне

## Вонкавыя спасылкі
Фоглер

**Фо́глер** (, , ) — эўрапейскі тып лёгкай кавана-жалезнай гарматы са зьменнай зараднай каморай. Фоглер зьяўляецца першым вядомым тыпам казназараднай гарматы. Тып зьявіўся ў канцы XIV ст., шырока ўжываўся ў Заходняй Эўропе XV ст., пераважна для абароны ўмацаваньняў, і выйшаў з ужытку пад канец XV ст.

Гармата мацавалася на стацыянарным козлы, да якіх руля прымацоўвалася за свае колцы або на простым двуколавым лафэце з заднім упорам (часам, лафэт меў дугавы мэханізм вэртыкальнага навядзеньня) і канструкцыйна складалася з рулі, адкрытай з абодвух канцоў, і зьменнай, адкрытай з аднаго канца зараднай каморы, якая перад стрэлам устаўлялася ў рулю ззаду і замацоўвалася, напрыклад, клінам і ўпорам. Наяўнасьць дзвух або болей камораў дазваляла весьці параўнальна часты і бесьперапынны агонь (30 стрэлаў за дзень у фоглерах 1-й пал. XV ст.). Цела гарматы выконвалася з каванага жалеза, паводле гарматнай тэхналёгіі XV ст., што паніжала эфэктыўнасьць канструкцыі — з-за стратаў парахавых газаў праз шчыліны між недакладна дапасаванымі каморай і руляй. Лафэт мог быць стацыянарным або двуколавым.

## Глядзіце таксама
* Куфніца
* Тарасьніца
* Бамбарда
* Гакаўніца

## Крыніцы

## Літаратура
* Stanisław Kobielski. Polska broń palna. Zakład narodowy im. Ossolińskich, Wrocław, 1975. 201 c.
* Harald Skala. Geschichte der k. k. Artillerie.

Катэгорыя:Гарматы
Катэгорыя:Пальная зброя
Тарасьніца

**Тарасьніца** (ад ; ад, магчыма,  — «вялікая зьмяя») — эўрапейскі тып малакалібравай гарматы XV стагодзьдзя. Тып быў уведзены ў масавы ўжытак гусітамі і выкарыстоўваўся пераважна для непасрэднай агнявой падтрымкі.

Руля была адносна доўгая (21—29 кал.), жалезна-каваная, пазьней літая з бронзы і часта мела васьмікантовую форму, узмоцненую вакол каморы. Калібр складаў 4—10 см. Тарасьніцы стралялі на адлегласьць да 200—300 м каменнымі кулямі, пазьней каванымі і літымі жалезнымі кулямі, пазьней жалезнымі кулямі са сьвінцовай абалонкай. Найчасьцей гармата мела брусавы пераносны лафэт, часам з дугавым мэханізмам вэртыкальнага навядзеньня, і транспартавалася на вазах.

## Глядзіце таксама
* Куфніца
* Фоглер
* Бамбарда
* Гакаўніца

## Крыніцы

## Літаратура
* Stanisław Kobielski. Polska broń palna. Zakład narodowy im. Ossolińskich, Wrocław, 1975. 201 c.

Катэгорыя:Пальная зброя
Бамбарда

**Бамбарда** () — тып гарматы, які быў ва ўжытку ў Эўропе ў XIV—XVI стагодзьдзях, і зьяўляўся адным зь першых эўрапейскіх тыпаў гармат. Ужываўся пры аблозе і абароне крэпасьцяў.

Ствол жалезна-каванай, пазьней — бронзава-літай канструкцыі, адносна кароткі (5—6 калібраў) і тоўстасьценны. Калібр да 1000 мм, маса да 14—19 т. Маса каменнага ядра да 300—400 кг; дальнасьць стральбы да 700 м. Зарадная камора магла быць меншага дыямэтру. Лафэт звычайна брусовы, радзей колавы.


Bombard-MortarOfTheKnightsOfSaintJohnOfJerusalemRhodes1480-1500.jpg|Бамбарда-марціра рыцараў-шпітальераў, Родас, каля 1480—1500
Kwidzyn_bombarda.jpg|Бамбарда Тэўтонскага ордэна, пачатак XV стагодзьдзя
Chinese Bombard 1377.jpg|Кітайская бамбарда, 1377
200KgWroughtIronBombard1450MetzFrance.jpg|Жалезна-літая бамбарда, Францыя, каля 1450


## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Гарматы
304

## Падзеі
* 

## Нараджэньні
* 

## Сьмерці
* Марцэлін, рымскі папа

## Вонкавыя спасылкі
Гаральд Пэрына

**Гаральд Пэрына** (; Бруклін, Нью-Ёрк ЗША) — амэрыканскі актор, вядомы як Майк Доўсан ў сэрыяле «Згубленыя».

## Фільмаграфія
* 1990 King of New York	
* 1995 Smoke	
* 1996 Blood and Wine	
* 1996 Romeo + Juliet	
* 1997 The Edge
* 1998 Lulu on the Bridge
* 1999 The Best Man
* 1999 Macbeth in Manhattan
* 2000 Woman On Top
* 2001 Prison Song
* 2002 On Line	Moe Curley	
* 2003 The Matrix Reloaded
* 2003 The Matrix Revolutions
* 2007 28 Weeks Later
* 2008 Gardens of the Night
* 2007 Ball Don't Lie
* 2007 Felon

### Тэлесэрыялы
* 1989 The Cosby Show Сэзон 5 - Эпізод 18
* 1991–1993 I'll Fly Away
* 1997–2003 Oz
* 2003 Dead Like Me
* 2004–2006, 2008, 2010	Згубленыя 
* 2007 CSI
* 2009 The Unusuals

## Крыніцы

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Нью-Ёрку
Катэгорыя:Акторы ЗША
Алесь Чумакоў

**Алесь Чумакоў** (нарадзіўся ў 1981 годзе, Менск) — майстар-гусьляр, адзін з музыкаў гурта «Стары Ольса».

## Біяграфія
Скончыў Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт інфарматыкі і радыёэлектронікі. Паводле адукацыі інжынэр па аўтаматычным кіраваньні і перакладчык з замежных моваў. Падчас студэнцтва быў актыўным удзельнікам клюбаў аўтарскай песьні «Плёс», КАП БДУ і клюбу аўтарскай песьні Лінгвістычнага ўнівэрсытэту.

У 2002 годзе зрабіўся сталым удзельнікам гурту сярэднявечнай музыкі «Стары Ольса», дзе і па сёньня сьпявае, грае на гусьлях, жалейках і шматлікіх іншых старадаўніх інструмэнтах.

У 2005 годзе стварыў гурт «Келіх кола», зь якім і сёньня выконвае на дудзе і гусьлях беларускія народныя танцы.

У 2006 годзе пачаў перакладаць ірляндзкія гераічныя паэтычныя творы на беларускую мову. Сёньня гурт «Ceilidh Ceol» голасам Алеся Чумакова сьпявае на беларускай мове старадаўнія ірляндзкія песьні, у якіх гучыць заклік да свабоды і ўшаноўваецца памяць продкаў.

## Дзейнасьць
З пачатку 21 стагодзьдзя займаецца вырабам гусьляў, вывучэньнем гісторыі гэтага інструмэнта, тэорыі й практыкі гусельнага майстэрства. Пэўную колькасьць работ (гусьляў) зрабіў пад кіраўніцтвам Зьмітра Сасноўскага.

## Вонкавыя спасылкі
* Гуслі. Традыцыі. Сучаснасць. (Майстэрня Алеся Чумакова)
* Афіцыйная старонка гурта «Стары Ольса»
* Афіцыйная старонка гурта «Ceilidh Ceol»
* Алесь Чумакоў: У нас людзі «Лявоніху» адпляскаць ня могуць Радыё Свабода

Катэгорыя:Беларускія музыкі
Катэгорыя:Беларускія перакладчыкі
Катэгорыя:Беларускія гусьляры
Катэгорыя:Беларускія дудары
Катэгорыя:Перакладчыкі з ангельскай мовы
Катэгорыя:Беларускія сьпевакі і сьпявачкі‎
Катэгорыя:Беларускія лірнікі
Напружаньне

**Напружаньне** — тэрмін у розных галінах навук:

* Напружаньне (мэханічнае) — мера ўнутраных сіл, што ўзьнікаюць у дэфармаваным целе пад уплывам вонкавых уплываў.
* Напружаньне (электрычнае) — дачыненьне працы электрычнага поля пры пераносе спробавага зарада з кропкі A у B да велічыні гэтага спробавага зарада.
* Напружаньне (псыхалягічнае) — стан у чаканьні ўзьнікненьня нэгатыўных эмоцый, прыкладам, страху.
Пачынак (горад)

**Пачы́нак** () — места ў Смаленскай вобласьці Расеі, на правым беразе ракі Хмара. Адміністрацыйны цэнтар Пачынкаўскага раёну. Насельніцтва 9 012 чал. (2009).

Знаходзіцца за 62 км на паўднёвы ўсход ад Смаленску, чыгуначная станцыя на лініі Смаленск — Рослаў.

## Гісторыя
* 1868: заснаваны як станцыя Рыга-Арлоўскай чыгункі, у Ельнянскім павеце Смаленскай губэрні.
* 1926: атрымаў статус места.
* 17 ліпеня 1941 — 23 верасьня 1943: знаходзіўся пад нямецкай акупацыяй.

## Эканоміка
Камбікармавы завод; вытворчасьць будаўнічых матэрыялаў.

## Крыніцы

## Літаратура
* Poczynek //  S. 356

## Вонкавыя спасылкі
* 

Катэгорыя:Гарады Расеі
Катэгорыя:Гарады Смаленскай вобласьці
Дактрына Трумана

**Дактрына Трумана** () — зьнешнепалітычная праграма, прапанаваная прэзыдэнтам ЗША Гары Труманам пасьля Другой сусьветнай вайны. Прылюдна была агучаная 12 сакавіка 1947 году. Асновай дактрыны зьяўлялася палітыка «стрымліваньня» у адносінах да СССР ва ўсім сьвеце. Дактрына Трумана зьявілася асэнсаваньнем барацьбы ЗША і іх сымпантаў за неабходную ім палітыка-эканамічную аднароднасьць сьвету.

## Асноўныя падзеі
* 1946
** У студзені Труман у пасланьні да Кангрэсу абгрунтаваў праграму па «выратаванні» Эўропы ад савецкай экспансыі.
** 5 сакавіка Ўінстан Чэрчыль у прысутнасьці прэзыдэнта ЗША Гары Трумана выступіў у г. Фултан з прамовай, у якой заклікаў да ўтварэньня ваенна-палітычнага саюза Вялікабрытаніі і ЗША, накіраванага супраць СССР і краінаў народнай дэмакратыі.
* 1947 — Абвастрэньне Палестынскага пытаньня.
* 1948 — Рэзалюцыя Вандэнберга.
* 1949 — Выхад ЗША з пасьляваеннай эканамічнай рэцэсіі, утварэньне блёку НАТО і працяг масавага будаўніцтва амэрыканскіх авіябазаў у саюзных ЗША краінах.
** 4 красавіка — Падпісаньне Паўночнаатлянтычнай дамовы.
* 1950 — Пачатак татальнай пасьляваеннай мілітарызацыі эканоміцы ЗША.
** 25 чэрвеня — Пачатак канфлікту паміж Паўночнай і Паўднёвай Карэяй (1950—1953). Выкарыстоўвалася ўнутрапалітычна як сродак для зьбіцьця накалу страйкавага руху — у ЗША было абвешчанае ваеннае становішча і прызваныя мільён рэзэрвістаў.

## Гістарычны кантэкст
ЗША не асьцерагаліся ваеннай небясьпекі з боку СССР. Небясьпекай лічылася страта патэнцыйных рынкаў для амэрыканскае прамысловасьці, тэмпы якой значна павялічыліся падчас вайны. Галоўным рынкам зьяўляўся эўрапейскі, затым — рынак пэрыфэрыйных краінаў, якія вызваляліся ад каляніяльнае залежнасьці.

## Заўвагі

Катэгорыя:Халодная вайна
Катэгорыя:Замежная палітыка ЗША
Менскі беларускі пэдагагічны інстытут

**Менскі беларускі пэдагагічны інстытут** — вышэйшая навучальная ўстанова ў Менску ў 1918—1920 гадах, якая рыхтавала настаўнікаў сярэдніх школ. Створаны 30 сьнежня 1918 году на базе Менскага настаўніцкага інстытуту. Разьмяшчаўся ў будынку былой Менскай рэальнай вучэльні.

Катэгорыя:Вышэйшыя навучальныя ўстановы Менску
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1918 годзе
Катэгорыя:Зьніклі ў 1920 годзе
Статар

**Статар** (, ад  — «стаю»)— нерухомая частка машыны або мэханізму, якая круціцца вакол нерухомай восі — ротара. Найболей часта выкарыстоўваюцца ў вытворчасьці помпаў, кампрэсарараў, вэнтылятараў, у вытворчасьці электрычных машынаў, рухавікоў, генэратараў і турбінаў.

## Будова статара
Статар складаецца зь сярдэчніка і станіны. Сярдэчнік вырабляюць з ізаляваных лакам лістоў электратэхнічнай сталі (таўшчынёй 0,35—0,5 мм пры прамысловай частаце сеткі), зьбіраных у пакеты і ўмацоўваемых у адліваным або зварным корпусе — станіне. У пазы, выштампаваныя ў сярдэчніку, укладваецца статарная абмотка. У пазьбяганьне значных віхравых токаў (і, адпаведна, страт) правадыр абмоткі статара складаюць з шэрагу раўналежна злучаных ізаляваных жыл, якія ў машынах вялікай магутнасьці сплятаюць.

## Глядзіце таксма
* Ротар

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Электрычныя машыны
Антон Неканда-Трэпка

**Антон Неканда-Трэпка** (, Менск — ) — беларускі палітычны і грамадзка-культурны дзяяч, выдавец, пэдагог, публіцыст.

## Біяграфія

Нарадзіўся 11 лютага 1877 у Менску. Маці Антона Антаніна была роднай сястрой паэта Янкі Лучыны. У 1903 годзе скончыў Менскую гімназію і Санкт-Пецярбурскі дзяржаўны тэхналягічны інстытут. Наведваў электратэхнічныя курсы ў горадзе Льеж, Бэльгія. У 1904 падчас вучобы ў Пецярбургу ўдзельнічаў у беларускім студэнцкім руху. Адзін са стваральнікаў Беларускай сацыялістычнай грамады. Працаваў інжынэрам-электрыкам у Варшаве, Пецярбургу, Маскве. З восені 1918 жыў у Менску, дзе працаваў выкладчыкам у польскай гімназіі і Менскім настаўніцкім інстытуце. Быў адным з іныцыятараў стварэньня ЦК Беларускай сацыял-дэмакратычнай партыі.

17 сакавіка 1919 арыштаваны ВЧК як «польскі агент», высланы ў Смаленск. Пасьля вызваленьня ў лістападзе 1919 увайшоў у прэзыдыюм Часовага Беларускага нацыянальнага камітэту ў Менску. З 1 сакавіка 1920 зьяўляўся намесьнікам дырэктара Менскага беларускага пэдагагічнага інстытуту.

У 1920 пераехаў у Вільню. Зь лета 1920 выкладаў у Віленскай беларускай гімназіі (у 1922—1923 і 1928—30 яе дырэктар). Адзін з заснавальнікаў Таварыства беларускай школы (у 1921—24 адказны сакратар).

У міжваенны пэрыяд працаваў у Беларускім навуковым таварыстве, Беларускім выдавецкім таварыстве, Беларускім музэі імя І. Луцкевіча ў Вільні, супрацоўнічаў з газэтай «Наперад». Выдаў падручнікі па фізыцы і матэматыцы для сярэдніх школ.

У кастрычніку 1939 арыштаваны органамі НКУС СССР, сасланы на 10 гадоў у Сыбір. У 1942 накіроўваўся ў войска генэрала Андэрса, памёр у дарозе.

## Бібліяграфія
* 
* Фізыка: Акустыка і оптыка. Ч. 2. Вільня, 1924.
* Аналітычная геамэтрыя. Вільня, 1927.

## Крыніцы

Катэгорыя:Беларускія палітыкі
Катэгорыя:Беларускія пэдагогі
Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскай беларускай гімназіі
Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў БССР
Часовы беларускі нацыянальны камітэт

**Часовы беларускі нацыянальны камітэт** — беларуская грамадзка-палітычная арганізацыя, каардынацыйны орган беларускага нацыянальнага руху ў час польска-савецкай вайны 1919—20 на тэрыторыі, падкантрольнай польскім вайсковым фармаваньням.

З 12 жніўня да 17 кастрычніка 1919 году старшынём ЧБНК быў Аляксандар Прушынскі.

## Крыніцы

Катэгорыя:Гісторыя Беларусі (1918—1939)
Катэгорыя:Беларускія нацыяналістычныя арганізацыі
Ершычы

**Е́ршычы** — сяло ў Смаленскай вобласьці Расеі, на рацэ Іпуць. Адміністрацыйны цэнтар Ершыцкага раёну. Насельніцтва 3 444 чал. (2007).

Знаходзяцца за 140 км на поўдзень ад Смаленску, за 30 км ад чыгуначнай станцыі Панятоўка на лініі Рослаў — Крычаў.

## Гісторыя
* XVII ст.: першыя згадкі, цэнтар царкоўнага прыходу.
* XVIII ст.: уладаньне Лайкевічаў
* XIX ст.: цэнтар воласьці Рослаўскага павету Смаленскай губэрні.
* 1903: у Ершычах было 36 будынкаў, у якіх жыло 218 чал. (112 мужчынаў і 106 жанчын).
* 1929: цэнтар раёну.

## Эканоміка
Ільнозавод, прадпрыемствы харчовай прамысловасьці.

## Крыніцы

## Літаратура
* Описание села Ершичи и его прихода // Государственный архив Смоленской области, фонд №391, опись №1, дело №4, л. 122—128.

## Вонкавыя спасылкі
* Ершыцкі раён на Radzima.org
* Сельскі сайт

Катэгорыя:Населеныя пункты Ершыцкага раёну
Ен Самэрголдэр

**Ен Самэрхолдэр** (; 8 сьнежня 1978, Кавінгстан, Луізыяна) — амэрыканскі актор, прадусар, мадэль. Вядомы па ролях Бун Карлайл ў сэрыяле «Згубленыя» і Дэйман Сальваторэ ў сэрыяле «Дзёньнік вампіра».

## Фільмаграфія

## Крыніцы

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Кавінгстане
Катэгорыя:Акторы ЗША
Катэгорыя:Прадусары ЗША
Клінцы

**Клінцы́** — места ў Бранскай вобласьці Расеі, на рацэ Туросьне. Адміністрацыйны цэнтар Клінцоўскага раёну. Насельніцтва на 2009 год — 64 236 чал. Другое па велічыні места вобласьці.

Знаходзіцца за 164 км на захад ад Бранску, за 9 км на паўночны захад ад аўтадарогі  Бранск — Навазыбкаў — мяжа Беларусі, чыгуначная станцыя на лініі Бранск — Гомель.

## Гісторыя
* 1707: заснаваныя як слабада ўцекачамі-стараабрадцамі.
* 1782: пасад Сураскага павету Чарнігаўскай губэрні.
* 1891: у Клінцах працавала 10 суконных і 3 панчошныя фабрыкі, 11 гарбарных , 2 чыгуналіцейных і палатняны заводы, маслабойня, 2 мылаварні і 3 цагельні.
* 1925: атрымалі статус места.
* 1926: накіраваны Інбелкультам у экспэдыцыю на Браншчыну А. Сержпутоўскі сьведчыў, што *«ў Клінцах мяшанае насельніцтва: на першым месцы ідуць вялікаросы-стараабрадцы, потым габрэі і беларусы, але ў іх мове ўжо шмат расейскіх словаў і зваротаў»*.
* 1929: цэнтар раёну.
* 20 жніўня 1941 — 25 верасьня 1943: знаходзіліся пад нямецкай акупацыяй.

## Насельніцтва

## Эканоміка
Аўтакранавы завод, аўтарамонтны завод, швацкая фабрыка, трыкатажная фабрыка, камбінат будаўнічых матэрыялаў, завод тэлефоннай апаратуры.

## Славутасьці
* Гістарычная забудова места (кан. XIX — пач. XX стст.)
* Царква Праабражэньня Гасподняга (пач. XIX ст.)
* Царква Сьв. Мікалая (пач. ХХ ст.)
* Царква Сьвв. апп. Пятра й Паўла (1794—1881, 1848)

## Месты-сябры
* Кюстэндыл, Баўгарыя

## Крыніцы

## Літаратура
* Nowozybkow //  S. 291—292
* Андрэй Катлярчук. Беларусы Бранскага краю. Этнічная гісторыя і сучаснасць // ARCHE, 2-2001 (Народны нумар)
* Клинцы // 

## Вонкавыя спасылкі
* 
* Афіцыйны сайт места

Катэгорыя:Гарады Бранскай вобласьці
Дрыгавічы

**Дрыгавічы́** (*другувіты*, *драгувіты*, *дрогувіты*) — старажытнабеларускае этнапалітычнае аб’яднаньне (правадырства). Насялялі тэрыторыю Беларусі (басэйн Прыпяці, правабярэжнае Падняпроўе, Верхняе Панямоньне, Сярэдняе Пабужжа, Падзьвіньне): «*а друзии седоша межю Припетью и Двыиною и нарекошася дреговичи*».

## Назва
Слова «дрыгавічы» ўтворана апелятывам «дрыгва» і фармантам «ічы». Беларускі мовазнаўца і гісторык Алесь Жлутка лічыць гэтую назву патранамічнай (як і назвы крывічоў, радзімічаў, вяцічаў) — ад імя першапродка племя Драгавіта, што пацьвярджаецца патранамічным суфіксам -іч і беспасярэднім летапісным паведамленьнем пра легендарных водцаў радзімічаў і вяцічаў — Радзіма і Вятку.

## Гісторыя
Пра высокі ўзровень сацыяльнага разьвіцьця дрыгавічоў сьведчыць існаваньне свайго княжаньня (правадырства) яшчэ да ўлучэньня ў склад Кіеўскай Русі.

## Глядзіце таксама
* Крывічы
* Літва
* Радзімічы
* Сакуны
* Яцьвягі

## Крыніцы

## Літаратура
* Дрыгавічы // 
* Dryhavichans // 

Катэгорыя:Гісторыя Беларусі (862—1236)
*
Клімава

**Клі́мава** — мястэчка ў Бранскай вобласьці Расеі. Адміністрацыйны цэнтар Клімаўскага раёну. Насельніцтва на 2021 год — 13,5 тысяч чал.

Знаходзіцца за 233 км на паўднёвы захад ад Бранску. Чыгуначная станцыя Клімаў на колішняй лініі Навазыбкаў — Ноўгарад-Северскі.

## Славутасьці
* Царква Сьв. Дзьмітрыя Салунскага

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* 

Катэгорыя:Мястэчкі Бранскай вобласьці
Катэгорыя:Населеныя пункты Клімаўскага раёну
Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVIII стагодзьдзі
Памір (неадназначнасьць)

* Памір — горная сыстэма ў Таджыкістане, Кыргыстане, Пакістане, Аўганістане і Кітаі.
* Памір — рака ў Таджыкістане ды Аўганістане.
* Памір — мабільная атамная электрастанцыя, якая распрацоўвалася ў Інстытуце ядзернай энэргетыкі АН БССР (Сосны)
Гомельскае староства

**Гомельскае староства** — дзяржаўнае ўладаньне ў складзе Рэчыцкага павету Менскага ваяводзтва Вялікага Княства Літоўскага. Цэнтар — места Гомель.

## Асноўныя падзеі
* 1535: заснаваньне староства вялікім князем Жыгімонтам Старым як асобнага дзяржаўнага ўтварэньня ў складзе гаспадарскіх Падняпроўскіх воласьцяў. 
* 1560: цэнтар староства, Гомель, атрымаў уласны герб.
* 1565: увайшло ў склад Рэчацкага павету Менскага ваяводзтва. У гэты час у склад староства, акрамя Гомлю, уваходзілі 32 вёскі пад кіраўніцтвам дзяржаўца. Асобнымі вёскамі валодалі непасрэдна мясцовыя баяры і шляхта. Вёска Пляса належала гомельскай Траецкай царкве, а вёска Сьлепка была падараваная Віленскаму касьцёлу сьв. Станіслава і ўвайшла ў склад ягонага маёнтку Стрэшын.
* 1640: у Гомельскае староства ўваходзіла 40 сёлаў з 202 дамамі. Яно было злучанае дарогай з Рагачовам. 
* 1772: ліквідаванае ў выніку першага падзелу Рэчы Паспалітай.

## Літаратура
* Алег Трусаў. Старадубская вайна // «Наша слова» № 39 (827), 12 кастрычніка 2007.

Катэгорыя:Гісторыя Гомля
Катэгорыя:Староствы Вялікага Княства Літоўскага
Катэгорыя:Менскае ваяводзтва
Шыкана

**Шыкана** — пасьлядоўнасьць цесных выгінастых паваротаў (звычайна ў форме літары S) на дарозе, якія выкарыстоўваюцца ў аўтагонках і на гарадзкіх вуліцах для наўмыснага запаволеньня аўтамабіляў. Звычайна разьмяшчаюцца ў канцы доўгіх прамых участкаў, таму яны зьяўляюцца лепшымі месцамі для абгонаў у сучасных гонках.

Катэгорыя:Аўтамабільны транспарт
Электрахімія

**Электрахімія** — разьдзел фізычнай хіміі, які вывучае кандэнсаваныя іённыя сыстэмы і зьявы на межах паміж розназараджанымі фазамі.

Паводле Міжнароднага таварыства электрахіміі, электрахімія займаецца хімічнымі зьявамі, зьвязанымі з разьдзяленьнем і пераносам зарадаў, і практычна ўжываецца ў разнастайных сфэрах дзейнасьці, ад фундамэнтальных дасьледаваньняў да прамысловасьці, аховы навакольнага асяродзьдзя і мэдыцыны.

Тэарэтычную аснову электрахіміі складаюць: тэорыя электралітаў, тэорыя падвойнага электрычнага слоя і тэорыя элемэнтарнага акту пераносу электрона. Электрахімія выкарыстоўвае тэарэтычныя мэтады матэматычнай і квантавай хіміі з улікам спэцыфікі паводзін сыстэмаў, апарат тэарэтычнай электрадынамікі і электрастатыкі, мэтады статыстычнай фізыкі, хімічнай тэрмадынамікі і кінэтыкі.

Сучасныя дасьледаваньні ў галіне электрахіміі дазваляюць умоўна вылучыць наступныя кірункі яе разьвіцьця: электрахімія міжфазавай мяжы мэтал-электраліт, электрахімія паўправаднікоў, электрааналітычная хімія, электрахімія цьвёрдых электралітаў, электракаталіз, а таксама распрацоўка электрахімічных крыніцаў току.

## Літаратура
* Handbook of Electrochemistry / Edited by Cynthia G. Zoski. 2007. ISBN 0-444-51958-0
Электрааналітычная хімія

**Электрааналіты́чная хі́мія** — разьдзел электрахіміі, які вывучае і выкарыстоўвае ў мэтах аналітычнага азначэньня ўзаемасувязь паміж хімічнымі зьявамі, якія ўключаюць перанос зараду і электрычнымі ўласьцівасьцямі, якія суправаджаюць гэтыя зьявы.

## Літаратура
* Journal of Electroanalytical Chemistry
* Peter T. Kissinger, THE PAST, PRESENT, AND FUTURE OF ELECTROANALYTICAL CHEMISTRY. Electrochemistry Encyclopedia

Катэгорыя:Аналітычная хімія
Электраскоп

**Электраскоп** — прылада, што выкарыстоўваецца для вызначэньня электрычнага зараду.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Фізыка
Дыэлектрычная пранікальнасьць

**Дыэлектры́чная праніка́льнасьць** — велічыня, якая характарызуе здольнасьць дыэлектрычнага асяродзьдзя прыгнятаць электрычнае поле.

Дыэлектрычная пранікальнасьць вакуўму роўная 1. Дыэлектрычная пранікальнасьць любога іншага асяродзьдзя перавышае 1.

Катэгорыя:Электрамагнэтызм у матэрыі
Катэгорыя:Фізычныя велічыні
Шаманізм

**Шамані́зм** — вера ў асобна-магутныя надпрыродныя магчымасьці старажытных адмысловых служыцеляў культу.

Найбольш тыповая асаблівасьць шаманізму — выкарыстаньне сродкаў экстатычных зносінаў з надпрыроднымі сіламі і ў сувязі з гэтым вылучэньне асобных індывідуўмаў, якім прыпісваецца здольнасьць гэтакіх зносінаў.
Рашчына

**Рашчы́на**  — гамагенная (аднародная) сумесь, складаная з часьцінак рашчынянага рэчыва, рашчыньніка і прадуктаў іх узаемадзеньня.

**Рашчына** — аднафазная сыстэма зьменнага складу, складаная з двух ці болей кампанэнтаў. Рашчыны — гамагенныя (аднародныя) сыстэмы, то бок кожны з кампанэнтаў разьмеркаваны ў масе іншага ў выглядзе малекул, атамаў ці іёнаў.

**[[Рашчыньнік]]** — кампанэнт, агрэгатны стан якога не зьмяняецца пры ўтварэньні рашчыны. У выпадку ж рашчынаў, утвараных пры зьмяшаньні газа з газам, вадкасьці з вадкасьцю, цьвёрдага цела зь цьвёрдым, рашчыньнікам лічыцца кампанэнт, колькасьць якога ў рашчыне пераважае.

Бываюць вадкія (напрыклад, марская вада), цьвёрдыя (напрыклад, стопкі медзі з золатам) і газавыя (напрыклад, паветра) рашчыны.

Па наяўнасьці электралітычнай дысацыяцыі адрозьніваюць дзьве клясы рашчынаў: электраліты і неэлектраліты. Склад рашчынаў апісваецца канцэнтрацыямі кампанэнтаў.

## Крыніцы
Элемэнт (матэматыка)

**Элемэнт** — аб’ект, які ўваходзіць у мноства.

Фразы «аб’ект уваходзіць у мноства», «аб’ект належыць да мноства» і «аб’ект зьяўляецца элемэнтам мноства» зьяўляюцца тоеснымі.

Сьцьвярджэньне аб тым, што a зьяўляецца элемэнтам мноства A, можна запісаць наступным чынам:

a \in A

Адзін аб’ект можа быць (і звычайна ёсьць) элемэнтам некалькіх мностваў. Больш таго, мноства можа разглядацца як адзіны аб’ект, які зьяўляецца элемэнтам іншага мноства.

Катэгорыя:Тэорыя мностваў
Электрычная машына

**Электрычная машына** — гэта электрамэханічны ператваральнік энэргіі, заснаваны на зьявах электрамагнітнай індукцыі і сілы Лёрэнца, што узьдзейнічаюць на праваднік з токам, які рухаецца ў прасторава-зьменным магнітным полі.

## Віды

### Электрычныя машыны падзяляюцца на (агульна-зпрошчанная клясіфікацыя):
* Трансфарматары
* Асынхронныя машыны
* Сынхронныя машыны
* Машыны нязьменнага току
* спэцыяльныя машыны (сэльсіны, тахагенэратары і інш.)

### Па спосабу сілкаваньня ротара:
* Калектарныя
* Безкалектарныя

### Па прынцыпе працы:
* Калектарныя
** Нязьменнага току
** Зьменнага току
** Унівэрсальныя
* Асынхронныя
* Сынхронныя

## Глядзіце таксама

* Машына зьменнага току

Катэгорыя:Электрычныя машыны
Трансьсібірская магістраль

**Трансьсібірская магістраль, Транссыбірская магістраль** — чыгунка праз Эўразійскі кантынэнт, якая злучае Эўрапейскую частку Расеі, яе найбуйнейшыя прамысловыя раёны і сталіцу краіны зь яе сярэднімі (Сібір) і ўсходнімі (Далёкі Ўсход) раёнамі. Даўжыня 9 288,2 км, гэта самая доўгая чыгунка ў сьвеце. У 2002 году была завершаная поўная электрыфікацыя.

Катэгорыя:Чыгуначныя лініі
Катэгорыя:Транспарт Расеі
Элемэнтарная альгебра

**Элемэнта́рная а́льгебра** — альгебра, якая вывучае альгебраічныя выразы над лікамі (рэчаіснымі і камплекснымі). Элемэнтарная альгебра прадугледжвае выкарыстаньне альгебраічнай натацыі і разуменьне агульных правілаў арытмэтычных апэрацыяў, як то складаньне, адыманьне, множаньне, дзяленьне ды іншых. У адрозьненьне ад абстрактнай альгебры, элемэнтарная альгебра ня мае дачынення да альгебраічных структураў па-за межамі рэчаісных і камплексных лікаў. Разам з арытмэтыкай, элемэнтарнай геамэтрыяй і трыганамэтрыяй яна належыць да элемэнтарнай матэматыкі, якая вывучаецца ў рамках школьнай праграмы. Дысцыпліна разглядае як базавыя паняткі альгебры, асновы камбінаторыкі, альгебраічныя выразы, рацыянальныя і ірацыянальныя раўнаньні, сыстэмы раўнаньняў, функцыяў і іхняй графікі, лікавыя пасьлядоўнасьці і г. д.
Трыбадызм

**Трыбадызм** (ад  — церціся) — адна з формаў лесбійскай практыкі, калі партнёркі дасягаюць аргазму дзякуючы ўзаемнаму трэньню клітарамі.

У Старажытнай Грэцыі трыбадызмам звалася лесбійскае каханьне. Пад трыбадамі разумеліся жанчыны, якія прадпрымаюць сумесныя палавыя дзеяньні — ласкі рукамі, кунілінгус, зносіны пасродкам алізба або натуральнай выявай.

Жаночая гомасэксуальнасьць, па агульнапрынятым паданьні антычнасьці, была асабліва распаўсюджаная на выспе Лесбас (адгэтуль тэрмін «лесбійскае каханьне»), а найболей вядомай жанчынай, ухваляўшай гэты выгляд каханьня, была старажытнагрэцкая паэтка — Сапфо.

## Вонкавыя спасылкі
* Плоцевы чын і яго апісаньне

Катэгорыя:Сэкс
Катэгорыя:Сэксуальныя пазыцыі
Тэорыя групаў

**Тэо́рыя гру́паў** — разьдзел абстрактнай альгебры, які вывучае групы — мноствы, на якіх вызначана асацыятыўная бінарная апэрацыя і якія адпавядаюць некаторым дадатковым умовам. Панятак групы ёсьць цэнтральным у абстрактнай альгебры, бо іншыя вядомыя альгебраічныя структуры, як то колцы, палі і вэктарныя прасторы, могуць разглядацца як групы з пашыранай сукупнасьцю апэрацыяў і аксіёмаў. Групы часта выкарыстоўваюцца ў розных галінах матэматыкі, а мэтады тэорыі групаў маюць уплыў на многія разьдзелы альгебры. Розныя фізычныя сыстэмы, як то крышталі і атам вадароду, а таксама тры з чатырох вядомых фундамэнтальных узаемадзеньняў у Сусьвеце, могуць быць змадэляваныя з дапамогай групаў сымэтрыі. Таму тэорыя групаў і цесна павязаная зь ёй тэорыя прадстаўленьняў маюць шмат важных прыкладаньняў у фізыцы, хіміі і матэрыялазнаўстве. Акрамя таго, тэорыя групаў ёсьць ключавой для крыптасыстэмаў з адкрытым ключом.

Пачаткі тэорыі групаў сягаюць XIX стагодзьдзя. Адным з найважнейшых матэматычных дасягненьняў XX стагодзьдзя стала сумесная праца вялікай колькасьці аўтараў, якая ахапіла больш за 10 тысяча старонак у навуковых часопісах, якія публікаваліся ў пэрыяд з 1960 па 2004 гады. Гэтая праца завяршылася поўнай клясыфікацыяй канечных простых групаў.

## Крыніцы
Абстрактная альгебра

**Абстра́ктная а́льгебра** — альгебра, якая вывучае колькасныя і якасныя стасункі ў рознага кшталту альгебраічных сыстэмах, вызначаных аксіяматычна.

Разьдзелы абстрактнай альгебры:

* тэорыя групаў
* лінейная альгебра.

## Вонкавыя спасылкі
Тэорыя лікаў

**Тэо́рыя лі́каў** — разьдзел матэматыкі, які вывучае лікі і падобныя да іх аб’екты. У тэорыі лікаў у шырокім сэнсе разглядаюцца як альгебраічныя, гэтак і трансцэндэнтныя лікі, а таксама функцыі рознага паходжаньня, якія зьвязаны з арытмэтыкай цэлых лікаў і іхных абагульненьняў. У дасьледаваньнях па тэорыі лікаў, нараўне з элемэнтарнымі й альгебраічнымі мэтадамі, прымяняюцца геамэтрычныя й аналітычныя мэтады, а таксама мэтады тэорыі імавернасьцяў. Нямецкі матэматык Карл Фрыдрых Гаўс лічыў, што матэматыка ёсьць каралевай навук, а тэорыя лікаў ёсьць каралевай матэматыкі. Матэматыкі тэорыі лікаў вывучаюць простыя лікі, а таксама ўласьцівасьці аб’ектаў, складзеных з цэлых лікаў (напрыклад, рацыянальных лікаў) або вызначаных як абагульненьне цэлых лікаў (напрыклад, альгебраічных цэлых лікаў).

Цэлыя ліку могуць быць разгледжаныя як самі па сабе ці як рашэньні раўнаньняў дыяфантавай геамэтрыі. Пытаньні тэорыі лікаў часьцяком лепш за ўсё зразумець праз вывучэньне аналітычных аб’ектаў, як то дзэта-функцыі Рымана, якія кадуюць уласьцівасьці цэлых лікаў, простых або іншых тэарэтыка-лікавых аб’ектаў у некаторым родзе. Можна таксама дасьледаваць рэчаісныя лікі ў сувязі з рацыянальнымі лікамі, як то дыяфантавых набліжэньняў.

Тэорыя лікаў мае наступныя разьдзелы:
* элемэнтарная тэорыя лікаў вывучае лікі без выкарыстаньня мэтадаў іншых разьдзелаў матэматыкі;
* аналітычная тэорыя лікаў вывучае лікі з выкарыстаньнем мэтадаў матэматычнага аналізу;
* альгебраічная тэорыя лікаў вывучае лікі як корані многаскладаў з рацыянальнымі каэфіцыэнтамі.

## Глядзіце таксама
* Прыхільныя лікі

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Тэорыя лікаў. Encyclopedia of Mathematics.
* Відэа-лекцыі па тэорыі лікаў.
* Сайт прысьвечаны тэорыі лікаў.


Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы
Тэраса (архітэктура)

**Тэраса** ( — «пляцоўка») — адкрытая вонкавая пляцоўка, якая прымыкае да дому або кватэры, разьмяшчаецца над зямлёй, як правіла, на ўзроўні падлогі першага паверху або другога і вышэй над ніжэйшым паверхам. Тэраса можа мець пэргалу ці лёгкае пакрыцьцё, а таксама знаходзіцца пад агульным з домам дахам.

Тэраса можа не датыкацца дома, а быць выкананай ў выглядзе «вострава» ці, напрыклад, акружаць басэйн.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Архітэктура
Пэргала

**Пэргала** ( ад  — «навес») — садовае збудаваньне, наборная канструкцыя з шэрагу сэкцыяў аркаў, злучаных паміж сабой папярочнымі брусамі, для абароны праходу ад моцнага сонца. Яна можа быць як асобным збудаваньнем, так і часткай будынку, якая закрывае адкрытыя тэрасы.

Катэгорыя:Архітэктурныя элемэнты
Тэрмадынамічны працэс

**Тэрмадынамі́чны працэ́с** — працэс, цягам якога зьмяняюцца парамэтры тэрмадынамічнай сыстэмы ці яе частак.

Тэрмадынамічны працэс, цягам якога сыстэма ў кожны момант знаходзіцца ў раўнавазе, зьяўляецца раўнаважным. Умовай раўнаважнасьці працэсу зьяўляецца яго бясконца малая хуткасьць. Рэальныя працэсы, што адбываюцца з канечнай хуткасьцю, зьяўляюцца нераўнаважнымі.

Працэс называецца зваротным, калі пасьля аго завяршэньня сыстэма можа быць павернутая да першапачатковага стану бязь зьменаў у навакольным асяродзьдзі. Калі ж пры вяртаньні ў пачатковы стан у асяродзьдзі абавязкова застануцца зьмены, працэс зьяўляецца незваротным.

Любы раўнаважны працэс зьяўляецца зваротным, і наадварот: любы зваротны працэс зьяўляецца раўнаважным.

Усе рэальныя працэсы пакідаюць той ці іншы «сьлед» у навакольным асяродзьдзі і, такім чынам, зьяўляюцца незваротнымі.

Тэрмадынамічныя працэсы, цягам якіх той ці іншы тэрмадынамічны парамэтар застаецца нязьменным, называюць ізапрацэсамі.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Тэрмадынаміка
Тэадэмір

**Тэадэмір** (469—474) — остгоцкі кароль з дынастыі Амалаў. 

## Біяграфія
Правіў разам са сваімі двума братамі і быў васалам караля гунаў — Атылы. Па сьмерці Атылы, гепіды і остготы пад камандаю Тэадэміра перамаглі гунаў у бітве каля Неды ў 454 годзе. 

Меў сына Тэадорыка Вялікага.

## Глядзіце таксама
* Тэўдамер (імя)
* Бізантыя

## Крыніцы

Катэгорыя:Каралі остготаў
Тэорыя імавернасьцяў

**Тэо́рыя імаве́рнасьцяў** — разьдзел матэматыкі, які вывучае выпадковыя падзеі, выпадковыя велічыні, іхныя ўласьцівасьці і апэрацыі над імі. Матэматычныя мадэлі ў тэорыі імавернасьцяў з пэўнай ступеньню дакладнасьці апісваюць экспэрымэнты, назіраньні і вымярэньні, вынікі якіх адназначна вызначаюцца ўмовамі тэсту. Матэматычным апаратам тэорыі імавернасьцяў уважаюцца камбінаторыка і тэорыя меры.

Тэорыя імавернасьцяў узьнікла і першапачаткова разьвівалася як практычная дысцыпліна, у прыватнасьці, дзеля разьлікаў у азартных гульнях. Яна павязаная з імёнамі Крыстыяна Гюйгэнса, Блеза Паскаля і П’ера Фэрма. Сваім тэарэтычным абгрунтаваньнем яна абавязаная Якабу Бэрнульлі, П’еру-Сымону Ляплясу, Пафнуцію Чабышаву і Аляксандру Ляпунову. Сыстэма аксіёмаў тэорыі імавернасьцяў была сфармуляваная Андрэем Калмагоравым. Тэорыя імавернасьцяў ёсьць грунтам матэматычнай статыстыкі. Яна шырока выкарыстоўваецца дзеля апісаньня і вывучэньня розных тэхналягічных працэсаў, уважаючы на іхнюю cтахастычнасьць.

## Глядзіце таксама
* Імавернасьць

## Крыніцы
Любоў Антанюк

**Любо́ў Ада́маўна Антаню́к** — беларуская мовазнаўка. Доктарка філялягічных навук, прафэсарка.

Выкладае ў Акадэміі кіраваньня пры Прэзыдэнце Рэспублікі Беларусь, загаднік катэдры беларусазнаўства.

## Асноўныя працы
* Беларуская навуковая спецыяльная лексіка / Л. А. Антанюк, Б. А. Плотнікаў. — Мінск, 1987.
* Прафесар Браніслаў Аляксандравіч Плотнікаў: Анат.-бібліягр. давед. па агульным, славян. і бел. мовазнаўстве / Антанюк Л. А.,Трайкоўская В. П.; Акад. кіравання пры Прэзідэнце Рэсп. Беларусь. — Мн., 2000. — 75 с.
* Спецыяльная лексіка беларускай мовы. Тэрміналогія: Вучэб. дапам. / Акад. кіравання пры Прэзідэнце Рэсп. Беларусь. — Мн., 2002. — 87 с.
* Беларуская мова. Лінгвістычны кампендыум / Плотнікаў Б. А., Антанюк Л. А. — Мн.: Інтэрпрэссэрвіс, Кніжны Дом, 2003. — 672 с.
* Беларуская мова: прафесійная лексіка: Курс лекцый / Антанюк Л. А., Плотнікаў Б. А.; Акад. кіравання пры Прэзідэнце Рэсп. Беларусь. 2-е выд. — Мн. : Академия управления при Президенте Республики Беларусь, 2004. — 238 с.
* Беларуская мова: прафесійная лексіка: курс лекцый / Антанюк Л. А., Плотнікаў Б. А.; Акад. кіравання пры Прэзідэнце Рэсп. Беларусь. 3-е выд. — Мн. : Академия управления при Президенте Республики Беларусь, 2005. — 240 с.
* Спецыяльная лексіка беларускай мовы. Тэрміналогія [Тэкст]: Вучэб. дапам. / Акад. кіравання пры Прэзідэнце Рэсп. Беларусь. 2-е выд.,перепрац.и дап. — Мн., 2005. — 99 с.

Катэгорыя:Беларускія мовазнаўцы
Бізун

**Бізун** — прылада для цялеснага пакараньня. У найболей агульным выпадку ўяўляе сабой некалькі (часьцей за ўсё — ад двух да дзевяці) плеценых хвастоў са скуры ці іншага матэрыялу, аб’яднаных дзяржаньнем. Цялесныя пакараньні пры дапамозе бізуна (лупцаваньне, порка) былі распаўсюджаныя цягам усёй чалавечае гісторыі. Варыянтам бізуна зьяўляецца канчук.

Катэгорыя:Пакараньні
Канчук

**Канчук** — кароткі конскі бізун, круглага сечыва, адмена зброі. Знак есаула і прыстава на крузе. У паўсядзённым жыцьці — сымбаль улады ў паўнапраўнага шэраговага жанатага казака. Канчук выкарыстоўваўся як зброя ў сутычцы, для цялесных пакараньняў казакаў, якія правінаваціліся па рашэньні круга і савета старэйшынаў.

Катэгорыя:Халодная зброя
Катэгорыя:Казацтва
Лякальная вылічальная сетка

**Лякальная вылічальная сетка** (*ЛВС*; ) — кампутарная сетка, якая яднае рознае кампутарнае абсталяваньне на невялікай у фізычным пляне прасторы, напрыклад у хаце, офісе ці ўнівэрсытэцкім кампусе. Уласьцівасьці ЛВС вельмі адрозьніваюцца ад уласьцівасьцяў глябальных вылічальных сетак, асабліва хуткасьцю перадачы інфармацыі, а таксама адлегласьцю паміж вузламі сеткі. Акрамя таго, для падобных сетак не патрэбная арэнда лініяў сувязі.

Прыкладамі ЛВС зьяўляюцца ARCNET і Token Ring, якія выкарыстоўваліся раней, а таксама пэрспэктыўная тэхналёгія G.hn, выкарыстаньне якой мажлівае ў будучыні. Цяпер найбольш распаўсюджанымі відамі ЛВС зьяўляюцца Ethernet і Wi-Fi зь дзеяньнем празь вітую пару і радыёхвалі адпаведна.

## Крыніцы

Катэгорыя:Кампутарныя сеткі
303

## Падзеі
* 24 лютага — Галерый апублікаваў указ, зь якога пачалася апошняя буйная хваля перасьледу хрысьціян у Рымскай імпэрыі на падкантрольнай яму частцы

## Нараджэньні
* 

## Сьмерці
* 

## Вонкавыя спасылкі
Інэрцыйная сыстэма адліку

**Інэрцы́йная сыстэ́ма адлі́ку** — сыстэма адліку, у якой мае месца інэрцыя — захаваньне хуткасьці целам, на якое аказваюцца вонкавыя ўзьдзеяньні (свабодным целам). Інакш кажучы, гэта сыстэмы, у якіх выконваецца першы закон Ньютана. Наяўнасьць такіх сыстэмаў сьцьвярджаецца гэтым жа законам. Паводле прынцыпа рэлятыўнасьці Галілея ўсе інэрцыйныя сыстэмы зьяўляюцца фізычна эквівалентнымі.

Інэрцыйнай сыстэмай зьяўляецца любая сыстэма адліку, якая рухаецца адносна іншай інэрцыйнай сыстэмы з сталай хуткасьцю. Інакш кажучы, усе інэрцыйныя сыстэмы адліку рухаюцца адна адносна адной з сталай хуткасьцю. Сыстэма, што рухаецца адносна інэрцыйнай сыстэмы адліку з паскарэньнем, зьяўляецца неінэрцыйнай.

Відавочна, што сыстэма адліку, што зьвязаная са свабодным целам, зьяўляецца інэрцыйнай. Але насамрэч такую сыстэму знайсьці немагчыма, бо свабодных цел у прыродзе не існуе. Таму паняцьце інэрцыйнай сыстэмы зьяўляецца абстракцыяй, а ўсе рэальныя сыстэмы адліку зьяўляюцца неінэрцыйнымі.

Катэгорыя:Дынаміка
Катэгорыя:Арбіты
Катэгорыя:Сыстэмы адліку
Катэгорыя:Тэорыя адноснасьці
Інсаляцыя

**Інсаляцыя** — апраменьваньне зямное паверхні сонечнай радыяцыяй. Улічвацца можа як прамая, так і сумарная радыяцыя. Велічыня інсаляцыі залежыць ад воблачнасьці, нахіла сонечных прамянёў, празрыстасьці атмасфэры і можа значна зьмяняцца як на працягу содняў, так і па сэзонах. Інсаляцыя зьяўляецца адным з галоўных чыньнікаў, якія фарміруюць клімат.

Катэгорыя:Мэтэаралёгія
Ісьляндзкі музэй фаласаў

**Ісьляндзкі музэй фаласаў** () — музэй у Хусавіку, Ісьляндыя (раней у Рэйк'явіку), які прысьвечаны фаласалёгіі. Захоўвае закансэрваваныя пэнісы кожнага віда млекакормячых жывёлаў Ісьляндыі. На дадзены момант налічваецца 150 экспанатаў.

Заснавальнікам і дырэктарам музею зьяўляецца Сігурдур Х'яртарсан.
## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Ісьляндзкая культура
Катэгорыя:Музэі
Ісахарава пакаленьне

**Ісахарава пакаленьне** — вядзе свой радавод ад Ісахара, сына патрыярха Якаба. Пры падзеле Палестыны гэтаму пакаленьню была адведзеная яе паўночная частка. У выданьнях Францыска Скарыны гэтае біблейскае пакаленьне названа Захаравым.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Пакаленьні Ізраіля
Інфармацыйная сыстэма

**Інфармацыйная сыстэма** — аўтаматызаваная сыстэма, вынікам функцыянаваньня якое зьяўляецца прадстаўленьне выходнае інфармацыі дзеля наступнага выкарыстаньня.

Агулам, інфармацыйная сыстэма зьяўляецца сховішчам інфармацыі, якое забясьпечанае працэдурамі ўводу, пошуку, разьмяшчэньня й вываду інфармацыі. Наяўнасьць такіх працэдураў ёсьць галоўнай адметнасьцю інфармацыйных сыстэмаў.

Галоўная задача кожнае ІС — абслугоўваньне спажыўцоў, і таму нутранае ўладкаваньне ІС павінна імкнуцца да дасягненьня хуткага й дастаткова поўнага адказу на кожны зварот. Уласная праца інфармацыйных сыстэмаў складаецца з абслугоўваньня дзьвюх сустрэчных плыняў новае інфармацыі: уводу новае інфармацыі й вываду старое інфармацыі, у адказ на звароты.

## Глядзіце таксама
* Бізнэс-аналіз

## Крыніцы

## Літаратура
* Информационные системы / Учеб. пособие. Сост. Орел А. А., Ромакина О. М. — Саратов : СарГУ, 2001.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Інфармацыйныя сыстэмы
Індуктыўнасьць

**Індуктыўнасьць** — фізычная велічыня, якая характарызуе здольнасьць правадніка назапашваць энэргію магнітнага поля, калі ў ім цячэ электрычны ток.

Пазначаецца звычайна лацінскай літарай L, у сыстэме СІ вымяраецца ў Гэнры.

Роўная стасунку магнітнага струменю Φ праз контур, вызначаны электрычным ланцугом, да велічыні току І у ланцугу, то бок
:  L = \Phi / I .

Энэргія магнітнага поля, створанага электрычным токам у ланцугу, вызначаецца формулай
:   E = \frac{1}{2}LI^2 .

Індуктыўнасьць залежыць ад формы контуру.

Катэгорыя:Магнэтызм
Сэмі Шыльт

**Сэмі Шыльт** (;  27 кастрычніка 1973 году) — прафэсійны нідэрляндзкі кікбаксэр, чатыры разы (тры разы запар) чэмпіён K-1 World GP.

## Крыніцы

Катэгорыя:Нідэрляндзкія кікбаксэры
Этнічная тэрыторыя

**Этнічная тэрыторыя** — тэрыторыя кампактнага расьсяленьня пэўнага народу (этнасу), зь якой цесна зьвязаныя ягоны этнагенэз і этнічная гісторыя.

## Глядзіце таксама
* Этнічная тэрыторыя беларусаў

## Літаратура
* Панько А. Этнічныя межы Беларусі на пачатку XX ст.: праблема вызначэння // Спадчына. № 1, 2008.
* Цітоў В. Беларуская этнічная тэрыторыя // 
* Цітоў В. Этнічная тэрыторыя //  — С. 271—272.

Катэгорыя:Этналёгія
Магнітны струмень

**Магнітны струмень**, **магнітная плынь**&nbsp;— скалярная фізычная велічыня, якая характарызуе струмень вэктару магнітнай індукцыі.

Пазначаецца звычайна грэцкай літарай Φ, вымяраецца ў сыстэме СІ ў вэбэрах, у сыстэме СГСМ — у максвэлах: магнітны струмень поля велічынёй 1 гаўс праз сантымэтар квадратнай плошчы.

Магнітны струмень празь бясконца маленькую пляцоўку dS вызначаецца як
:  d\Phi = BdS \cos\theta ,

дзе B&nbsp;— значэньне індукцыі магнітнага поля, θ&nbsp;— кут паміж кірункам поля і нармальлю да паверхні. У вэктарнай форме
:  d\Phi = \mathbf{B} \cdot \mathbf{dS} .

Звычайна вылічаецца праз паверхню, абмежаваную пэўным контурам, напрыклад, контурам, які ўтвараюць праваднікі з токам. Паколькі ў розных пунктах паверхні магнітная індукцыя розная, то праводзіцца інтэграваньне
:  \Phi = \int \!\!\! \int \mathbf{B} \cdot \mathbf{dS} 

Катэгорыя:Магнэтызм
Шпуля (неадназначнасьць)

Шпуля — шматзначнае паняцьце:

* Шпуля індуктыўнасьці
* Шпуля кабэльная
* Шпуля рыбалоўная
* Шпуля (тара)

## Глядзіце таксама
* Шпулька
Сыфіліс

**Сыфіліс**, **пранцы** — хранічнае сыстэмнае інфэкцыйнае захворваньне, якое выклікае мікраарганізм віда Treponema pallidum (бледная трэпанэма) падвіда pallidum, якія адносяцца да роду трэпанэмаў (Treponema), сямейства Treponemataceae.

## Беларусь
За 2010 год у Беларусі выявілі звыш 1200 новых выпадкаў пранцаў, зь іх звыш 700 (58%) сярод мужчынаў (16 выпадкаў на 100 000 мужчынаў).

## Крыніцы

Катэгорыя:Мэдыцына
301

## Падзеі
* Армэнія прыняла хрысьціянства як дзяржаўную рэлігію
* 3 верасьня — была ўтворана рэспубліка Сан-Марына

## Нараджэньні
* 

## Сьмерці
* 

## Крыніцы

## Сьмерці
* 

## Вонкавыя спасылкі
Аляксандар Карэлін

**Аляксандр Карэлін** () — расейскі барэц грэка-рымскага стылю, Герой Расейскай Фэдэрацыі (1997), трохразовы алімпійскі чэмпіён (1988, 1992 і 1996).

Катэгорыя:Расейскія спартоўцы
Малькольм Дэйвід Кэлі

**Малькольм Дэйвід Кэлі** ( 12 траўня 1992, Бэлфлаўэр ЗША) — амэрыканскі актор, вядомы як Ўолт Лойд ў сэрыяле «Згубленыя». Пачаў кар'еру актора, калі яму было пяць гадоў.

## Фільмаграфія
* Antwone Fisher (2002) (Film) ... як Antwone Fisher Age 7
* You Got Served (2004) (Film) ... як Lil Saint
* Knights of the South Bronx (2005) (Film) ... як Jimmy Washington
* My Name Is Earl (2006) (TV series guest star) ... як Alby
* Law & Order: Special Victims Unit (2006) (TV series guest star) ... як Nathan Phelps
* Згубленыя (2004-2009) ... як Уолт Ллойд
* The Kings of Appletown (2008) (Film) ... як Cliff
* Gigantic (TV series) (2010-2011) (TV series regular)
* "The Closer" (TV series) (2011) як Curtis Hill (эпізод)
* Shredd (2011) як малады Нэйт

Катэгорыя:Нарадзіліся 12 траўня
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1992 годзе
Катэгорыя:Акторы ЗША
Майк Тайсан

**Майк Та́йсан** (;  30 чэрвеня 1966, Бруклін, Нью-Ёрк) — амэрыканскі баксэр. Ён быў абсалютным чэмпіёнам у цяжкай вазе і зьяўляецца самым маладым баксэрам, каму ўдалося выйграць тытулы WBC, IBF і WBA ў цяжкай вазе.

## Крыніцы

Катэгорыя:Баксэры ЗША
300

## Падзеі
* на тэрыторыі сучаснае Бэльгіі зьявіліся першыя плямёны франкаў
* прыкладна ў гэты пэрыяд у Кітаі быў вынайдзены компас

## Нараджэньні
* 

## Сьмерці
* Спорус Нікейскі, грэцкі матэматык і астраном

## Сьмерці
* 

## Вонкавыя спасылкі
Янкель

**Янкель** — адзін з герояў паэмы «Пан Тадэвуш» Адама Міцкевіча.

Стары габрэй, арандатар двух шынкоў маёмасьці Сапліцаў. Быў шчырым польскім патрыётам і красамоўна размаўляў па-польку. Ведаў дзясяткі народных песень. Браў удзел у кансьпіратыўных дзеяньнях, чалавек добрасумленны, паважаны, адкрыты. У цэлай ваколіцы славіўся неймавернай ігрой на цымбалах. 

Адам Міцкевіч апісвае яго наступным чынам:

У XII кнізе іграе славуты палянэз, які сымбалізуе лёс Рэчы Паспалітай у часы падзелу. Увесь час дапамагаў у працы змовы эмісара ксяндза Робака.

Цалкам імаверна, што вобраз Янкеля быў натхнёны сапраўдным бэндзінскім рабінам Якубам Натані.

## Крыніцы

Катэгорыя:Постаці твораў Адама Міцкевіча
Катэгорыя:Пан Тадэвуш
Чарток

Назву **Чарток** маюць:

* Чарток — вёска ў Гарадзенскім раёне Гарадзенскай вобласьці
* Чарток — возера ў Мядзельскім раёне Менскай вобласьці
Сьпіс раёнаў Беларусі паводле альфабэту

**Сьпіс [[Раёны Беларусі|раёнаў Беларусі]]**, адсартаваны паводле альфабэту па назьве раёну.

## Глядзіце таксама
* Сьпіс раёнаў Беларусі паводле плошчы
* Сьпіс раёнаў Беларусі паводле насельніцтва

## Заўвагі
Плошча тэрыторыі і колькасьць насельніцтва наступных гарадоў ня ўлічвалася пры падліку тэрыторыі і колькасьці насельніцтва раёнаў, да якіх яны геаграфічна належаць, бо зьяўляюцца гарадамі абласнога або рэспубліканскага падпарадкаваньня:

* Баранавічы
* Бабруйск
* Берасьце
* Віцебск
* Ворша
* Гомель
* Горадня
* Жодзін
* Магілёў
* Менск
* Наваполацак
* Пінск
* Полацак

## Крыніцы

Катэгорыя:Раёны Беларусі
Катэгорыя:Сьпісы:Беларусь
Раёны Беларусі

**Раён** — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка другога ўзроўню ў Беларусі.

Агулам у Беларусі існуе 118 раёнаў. Кожны з раёнаў уваходзіць у склад адной з шасьці абласьцей краіны (ад 16 да 22 у кожнай вобласьці). Менск вылучаны ў асобны аб’ект (не ўваходзіць у склад Менскага раёну Менскай вобласьці), падзелены на 9 гарадзкіх раёнаў. Горад Гомель падзелены на 4 раёны, яны зьяўляюцца часткай Гомельскага раёну Гомельскай вобласьці. На раёны падзяляюцца ўсе абласныя цэнтры краіны і места Бабруйск. На 1 студзеня 2004 году ў Беларусі налічвалася 24 гарадзкія раёны.

Раёны ў сваю чаргу падзяляюцца на тэрыторыі сельсаветаў, пасёлкаў гарадзкога тыпу і гарадоў раённага падпарадкаваньня, якія зьяўляюцца адміністрацыйна-тэрытарыяльнымі адзінкамі, пасёлку гарадзкога тыпу (калі ён зьяўляецца адміністрацыйным цэнтрам раёну), гарадоў раённага падпарадкаваньня, якія зьяўляюцца тэрытарыяльнымі адзінкамі

## Аналягі
Раёны ў Беларусі падобныя да раёнаў (улусаў) у Расеі і акругаў ЗША. Буйныя гарады (Менск, Гомель) падзяляюцца на гарадзкія раёны.

## Газыфікацыя
Газыфікацыя ўсіх раённых цэнтраў Беларусі цалкам скончаная. Бярэзань быў апошнім раённым цэнтрам рэспублікі, дзе не было прыроднага газа.

## Дадатковыя зьвесткі
* Найбольшая колькасьць раёнаў у Менскай вобласьці — 22.
* Найменшая колькасьць раёнаў у Берасьцейскай вобласьці — 16.
* У Беларусі маецца 10 раёнаў, у склад якіх уваходзяць два месты: Бярозаўскі, Жыткавіцкі, Івацэвіцкі, Камянецкі, Койданаўскі, Лідзкі, Лунінецкі, Мёрскі, Столінскі, Чашніцкі.
* Самая доўгая назва раёну Беларусі — Верхнядзьвінскі (15 літараў).
* Самая кароткая назва раёну Беларусі — Глускі, Ельскі, Лідзкі, Мёрскі, Пінскі, Слуцкі і Ўшацкі (па 6 літараў).
* Найбольшы па плошчы раён — Столінскі (3342,06 км²)
* Найменшы па плошчы раён — Жабінкаўскі (684,17 км²)
* Найбольшы паводле колькасьці насельніцтва раён — Барысаўскі (2009 год — 187,6 тыс.)
* Найменшы паводле колькасьці насельніцтва раён — Краснапольскі (2009 год — 11,1 тыс.)

## Глядзіце таксама
* Сьпіс раёнаў Беларусі паводле альфабэту
* Сьпіс раёнаў Беларусі паводле плошчы
* Сьпіс раёнаў Беларусі паводле насельніцтва
* Гарадзкія раёны Беларусі

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
Гервазы (Пан Тадэвуш)

**Гервазы** — адзін з герояў паэмы «Пан Тадэвуш» Адама Міцкевіча.

Верны слуга Гарэшкаў, ваяваў з Маскалямі на баку Стольніка, пакляўся помстай на родзе Сапліцаў за сьмерць свайго пана, якому верна служыў да самай сьмерці Яцака. Славіўся мужнасьцю і уменьнем біцца на шаблях. За вялікую шаблю, якой ён ваяваў, яго празвалі *Сьцізорыкам*. Падбухторваў Графа да вайны за замак і разам зь ім арганізаваў заезд на Сапліцова. Пасьля таго як ксёндз Робак уратаваў яму і Графу жыцьцё, Гервазы прабачыў Яцака, які прыкрываўся пад постацьцю бэрнардынца.

Імаверным прататыпам гэтага пэрсанажа «Пана Тадэвуша» мог быць дзед Адама Міцкевіча, Мацей Маеўскі.

У спэктаклі «Пан Тадэвуш» рэжысэра Мікалая Пінігіна (2014) ролю Гервазага выконваў Ігар Дзянісаў.

## Крыніцы

Катэгорыя:Постаці твораў Адама Міцкевіча
Катэгорыя:Пан Тадэвуш
Геаграфія Беларусі

**[[Беларусь|Белару́сь]]**, **Рэспу́бліка Белару́сь** — краіна ва Ўсходняй Эўропе, найбуйнейшая па тэрыторыі ў Эўропе краіна бяз выхаду да мора. Мяжуе з Польшчаю на захадзе, Летуваю на паўночным захадзе, Латвіяй на поўначы, Расеяй на ўсходзе і Ўкраінай на поўдні.

## Прасторавыя характарыстыкі
**Плошча**
:* Агульная: 207 600 км²
Паўночны пункт Беларусі (56° 10' паўн. ш.) каля Асьвейскага возера, паўднёвы (51° 16' паўн. ш.) — на р. Дняпро непадалёк ад г. п. Камарын, заходні (23° 11' усх. д.) — на р. Зах. Буг, непадалёку ад г. Высокае, усходні (32° 42' усх. д.) — непадалёк ад г. п. Хоцімск.

## Глядзіце таксама
* Рэкі Беларусі

## Крыніцы
290-я

**290-я**

Стагодзьдзі: ІI стагодзьдзе - III стагодзьдзе - IV стагодзьдзе

Дзесяцігодзьдзі: 
240-я
250-я
260-я
270-я
280-я
**290-я**
300-я
310-я
320-я
330-я
340-я


Гады: 
290, 291, 292, 293, 294, 295, 296, 297, 298, 299

----

## Асноўныя падзеі
* 

## Вонкавыя спасылкі