open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Геаграфічны дэтэрмінізм

**Геаграфічны дэтэрмінізм** — кірунак у геаграфічных і сацыяльна-палітычных навуках, які асноўваецца на думцы аб тым, што кірунак разьвіцьця краінаў, эканомік, грамадзтваў вызначаецца (дэтэрмінуецца) геаграфічнымі ўмовамі: рэльефам, кліматам, ляндшафтамі, адлегласьцю ад мора і г. д.

## Літаратура
* Дугин А. Г. Основы геополитики. Геополитическое будущее России. — М.: Арктогея, 1997.
* Самохин А. В., Караваев Г. А. Географический детерминизм как принцип формирования геополитики // Общество и власть. 2001. Вып. 3. — С. 4-10.

Катэгорыя:Геапалітыка
Катэгорыя:Разьдзелы геаграфіі
Гейша

**Гейша** (, «Чалавек мастацтва») — дзяўчына, якая забаўляе сваіх кліентаў (гасьцей) танцам, сьпевамі, вядзеньнем чайнай цырымоніі, гутаркай, у тым ліку на інтымныя тэмы. Нягледзячы на тое, што паняцьце «гейша» зьяўляецца найбольш распаўсюджаным пры абазначэньні падобных артыстак, як у японскай, так і ў астатніх сусьветных мовах, уключаючы беларускую, у цяперашні час сустракаюцца і іншыя назвы для гэтай прафэсіі.

## Глядзіце таксама

* Гетэра

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Японія
Гейр Гордэ

**Гейр Хілмар Хордэ** (, вымаўляецца Кеір Хілмар Хортэ, нар. ) — прэм’ер-міністар Ісьляндыі з 15 чэрвеня 2006 да 1 лютага 2009, былы лідэр Партыі незалежнасьці Ісьляндыі.
Дэпутат Альтынга з 1987, міністар фінансаў у 1998—2005, міністар замежных справаў у 2005—2006. У 2005 абраны лідэрам ПН замест Давіда Одсана.

## Крыніцы

Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Ісьляндыі
Гендэр

**Гендэр** () — сацыяльны пол чалавека.

## Глядзіце таксама
* Гендэрная роля
* Гендэрная ідэалёгія
* Фэмбой

## Крыніцы
Генрык Птушнік

**Генрык Птушнік** (876 — 2 ліпеня 936) — нямецкі кароль (919—936) і герцаг Саксоніі (912—936). Зьяўляецца заснавальнікам дынастыі нямецкіх каралёў і імпэратараў. Лічыцца першым каралём сярэднявечнай Нямеччыны, якая раней звалася Ўсходняя Францыя. Пасьпяхова стварыў і рэарганізаваў нямецкае войска, якое спыніла рабаваньні вугорцаў, напады нарманаў на поўначы і славянаў на ўсходзе.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Каралі Нямеччыны
Гемарой

**Гемаро́й** (; народная назва — пачачуй) — захворваньне, зьвязанае з трамбозам, запаленьнем, паталягічным пашырэньнем і зьвітасьцю гемараідальных вэнаў, якія ўтвараюць вузлы вакол прамой кішкі. Суправаджацца ўзьнікненьнем такіх хваробаў, як вострая і хранічная анальная трэшчына, рэктальны сьвішч, гнайнікі вакол прамой кішкі і нетрыманьне газаў. Ускладненьні хваробы выклікаюць  анальнай адтуліны, гнойны  і  тканак гемараідальнага вузла. Да 40-гадовага ўзросту сустракаецца ў кожнага другога чалавека.

## Папярэджаньне
Узьнікненьне хваробы прадухіляе:
* штодзённае піцьцё 2 літраў вадкасьці;
* ужыцьцё кашаў, сьвежай і багатай на абалоніну гародніны (,  і ) і садавіны (бананы, марэлі і ), таксама жытняга і пшанічнага ,  і насеньня лёну;
* уніканьне ўжыцьця сьпіртовых і газаваных напояў, вострай і салёнай ежы;
* прыём шклянкі  тройчы на дзень;
* уніканьне выкарыстаньня  і ;
* пазьбяганьне пад’ёму цяжараў;
* штодзённае выкананьне 20 практыкаваньняў для брушнога прэса,  і крумянкоў;
* частыя перапынкі пры кіраваньні самаходам;
*  кішачніка толькі пры адчуваньні позыва;
* уніканьне лішняй вагі.

## Чыньнікі
Разьвіцьцю хваробы спрыяе , працяглая праца ў  і  становішчы, пад’ём цяжараў, прыём вострай і тлустай ежы з алькаголем,  і панос.

## Праявы
Хвароба напачатку выяўляецца пра смыленьне, сьверб, паколваньне і расьпіраньне ў вобласьці задняга праходу пры спаражненьні. Вакол ануса ўтвараецца балючае зацьвярдзеньне ў выглядзе спляценьня пашыраных крывяных сасудаў. З часам боль пачынае ўзьнікаць пры кашлі і руху , што замінае стаяць, хадзіць і сядзець. Затым падчас спаражненьня зьяўляецца , што выклікае малакроўе і слабасьць.

## Глядзіце таксама
* Варыкоз

## Крыніцы

Катэгорыя:Захворваньні венаў, лімфатычных судзінаў і лімфатычных вузлоў
Катэгорыя:Гастраэнтэралягічныя захворваньні
Катэгорыя:Востры боль
Катэгорыя:Мэдычныя станы, зьвязаныя з атлусьценьнем
Катэгорыя:Практалёгія
Катэгорыя:Кутнічнае выйсьце
Гайнрых Гэрц

**Га́йнрых Гэрц** (; 1857—1894) — нямецкі навуковец-фізык.

Першы атрымаў электрамагнітныя хвалі, існаваньне якіх тэарэтычна было прадбачанае Максвэлам. Дасьледваньні ўласьцівасьцяў электрамагнітных хваляў, што былі праведзеныя Герцам, паказалі, што гэтыя хвалі падлягаюць тых самых законаў, што і сьветлавыя. Гэтым адкрыцьцём пацьвярджаецца электрамагнітная тэорыя сьвятла.

Адзінка вымярэньня частасьці Гэрц названая ў ягоны гонар.

## Крыніцы

Катэгорыя:Нямецкія фізыкі
Генрых Шліман

**Генрых Шліман** (; 6 студзеня 1822 — 26 сьнежня 1890) — нямецкі прадпрымальнік і архэоляг-аматар, які праславіўся сваімі знаходкамі ў Малой Азіі, на месцы антычнай Троі.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Нямецкія прадпрымальнікі
Ледаход

**Ледаход** — рух лёду і ледзяных палёў на рэках і азёрах пад узьдзеяньнем цячэньняў, ветру, тэмпэратуры вады. Адрозьніваюць вясновы і восеньскі ледаходы.

Катэгорыя:Гідралёгія
Нікадзім Сілівановіч

**Нікадзім Сілівановіч** (;  — 1918 ці 1919) — беларускі й расейскі мастак, акадэмік Пецярбурскай акадэміі мастацтваў.

## Жыцьцяпіс
Будучы мастак нарадзіўся ў сям’і селяніна й, нягледзячы на цяжкасьці паходжаньня, атрымаў агульную адукацыю ў павятовай пяцікляснай вучэльні ў Маладэчна. Невядома асоба мастака, які падрыхтаваў Нікадзіма дзеля наступнага навучаньня, але неўзабаве ў 1859 годзе ён паступіў у Пецярбурскую Імпэратарскую акадэмію мастацтваў, дзе спэцыялізаваўся на партрэтным жывапісе. Праз чатыры гады Сілівановіч атрымаў званьне вольнага мастака, пасьля чаго вярнуўся ў родную вёску.

Адсутнасьць попыту на працы мастака прымусіла Сілівановіча зьвярнуцца да царкоўнага жывапісу. У 1864 годзе ён быў запрошаны Лідзкім павятовым праўленьнем для аздабленьня праваслаўных храмаў павету. Пэўны час пісаў абразы й партрэты царкоўнікаў. Мажліва, што ў гэты час ім быў напісаны абраз з выявай Аляксандра Неўскага — 1864 год, месца знаходжаньня невядома.

Увесь час Сілівановіч адчувае патрэбу ва ўдасканаленьні прафэсійнага майстэрства, і ў 1870 годзе вяртаецца ў акадэмію, дзе натхнёна пачынае вучобу ў клясе мазаікі. Неўзабаве ён атрымлівае званьне кляснага мастака II ступені й прызначаецца малодшым мастаком акадэміі, празь некаторы час яму прысуджаецца I ступень.

Таленавітага мастака заўважыў Брулоў, які й прапанаваў Сілівановічу прыняць удзел у стварэньні мазаікі «Тайная вячэра» ў галоўным іканастасе Ісакіеўскага сабору ў Пецярбургу.

25 сьнежня 2009 году ў вёсцы Цынцавічы, на радзіме мастака, была ўсталяваная мэмарыяльная дошка — яна стала своеасаблівым падарункам мастаку ў гонар 175 гадоў з дня нараджэньня.

## Творы
Карціны мастака знаходзяцца па ўсім сьвеце, большая частка ў Летуве. Адна зь іх — «Салдат з хлопчыкам» — знаходзіцца ў Нацыянальным мастацкім музэі Беларусі. Яшчэ адна — «У цямніцы» — захоўваецца ў карпаратыўнай калекцыі Белгазпрамбанка ў Менску.

#### Карціны
* «Салдат з хлопчыкам»
* «Партрэт габрэя»
* «Партрэт бацькі»
* «Галава дзяўчынкі»
* «Сталы пастух»
* «Дзеці ў двары»
* «У школу»

#### Мазаіка
* «Дабравесьнік Матфей»
* «Дабравесьнік Лука»
* «Дабравесьнік Марк»
* «Пацалунак Юды»

## Крыніцы

Катэгорыя:Беларускія мастакі
Катэгорыя:Памерлі ў 1910-я гады
Лепра

**Ле́пра** (*хваро́ба Ха́нсэна*, *хансэно́з*, *хансэнія́з*; састарэлыя назвы — *прака́за*, *elephantiasis graecorum*, *lepra arabum*, *lepra orientalis*, *фінікі́йская хвароба*, *satyriasis*, *су́мная хвароба*, *кры́мка*, *гультаява́тая сьмерць*, *хвароба Сьвято́га Ла́зара* й інш.) — хранічны гранулематоз (хранічнае інфэкцыйнае захворваньне), які выклікаецца мікабактэрыяй Mycobacterium leprae Mycobacterium lepromatosis, працякае зь пераважным паражэньнем скуры, пэрыфэрычнай нэрвовай сыстэмы, часам пярэдняй камэры вока, верхніх дыхальных шляхоў вышэй гартані, яечкаў, а таксама кісьцяў і стоп.

## Крыніцы

Катэгорыя:Інфэкцыйныя захворваньні
Леў Выгоцкі

**Леў Сямёнавіч Выго́цкі** (першапачатковае імя — Леў Сі́мхавіч Выгодзкі; 5 (17) лістапада 1896, Орша — 11 чэрвеня 1934, Масква) — савецкі псыхоляг, заснавальнік культурна-гістарычнай школы ў псыхалёгіі.

## Крыніцы

Катэгорыя:Савецкія псыхолягі
Катэгорыя:Выпускнікі Маскоўскага гарадзкога народнага ўнівэрсытэту
Катэгорыя:Марксісты
Катэгорыя:Выпускнікі Маскоўскага дзяржаўнага ўнівэрсытэту
Катэгорыя:Нарадзіліся 5 лістапада
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1896 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Воршы
Катэгорыя:Літаратары, вядомыя пад псэўданімамі
Катэгорыя:Памерлі ад сухотаў
Катэгорыя:Памерлі 11 чэрвеня
Катэгорыя:Памерлі ў 1934 годзе
Катэгорыя:Памерлі ў Маскве
Катэгорыя:Пахаваныя на Новадзявочых могілках
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Магілёўскай губэрні
Леў Пяроўскі

**Леў Пяро́ўскі** () (1792—1856) — дзяржаўны дзяяч Расейскай імпэрыі, граф, міністар унутраных справаў (1841—1852), міністар імпэратарскага двара.

Катэгорыя:Палітыкі Расейскай імпэрыі
Горад фэдэральнага значэньня

**Горад фэдэральнага значэньня** ў Расеі — тып суб’екта Расейскай Фэдэрацыі, які мае асаблівую арганізацыю мясцовага самакіраваньня. З 85 суб’ектаў 3 зьяўляюцца гарадамі фэдэральнага значэньня: Масква, Санкт-Пецярбург і Севастопаль. Акрамя таго, на час арэнды Расеяй комплексу касмадрому «Байканур» і гораду рэспубліканскага значэньня Рэспублікі Казахстан Байканур у зносінах з Расейскай Фэдэрацыяй надаецца статус, адпаведны гораду фэдэральнага значэньня Расейскай Фэдэрацыі. Пры гэтым Байканур не зьяўляецца суб’ектам Расейскай Фэдэрацыі. Органы яго выканаўчай і заканадаўчай улады не прадстаўленыя ў Савет Фэдэрацыі Расеі.

Горад фэдэральнага значэньня складаецца з унутрыгарадзкіх муніцыпальных утварэньняў (у Маскве такіх утварэньняў 125, у Санкт-Пецярбурзе — 111), самі гарады муніцыпальнымі ўтварэньнямі не зьяўляюцца. У мэтах захаваньня адзінства гарадзкой гаспадаркі частка паўнамоцтваў, нададзеных законам органам мясцовага самакіраваньня, захоўваецца за органамі дзяржаўнай улады суб’екту фэдэрацыі.

У лютым-сакавіку 2014 году ў сувязі з захопам мясцовае ўлады ў месьце рэспубліканскага падпарадкаваньня Ўкраіны Севастопаль быў ініцыяваны незаконны паводле заканадаўства краіны рэфэрэндум аб пытаньні пераходу гораду ў склад Расеі (гл. *[[крымскі крызіс]]*), на якім, паводле сьцьвярджэньняў самаабвешчаных палітычных структураў места, падтрымку атрымаў варыянт, што прадугледжваў уваходжаньне ў склад Расеі. 18 сакавіка кіраўніцтва Расеі ўхваліла прашэньне фармальна незалежнай і таксама самаабвешчанай Рэспублікі Крым (у складзе Севастопалю ды рэшты навакольнай Аўтаномнай Рэспублікі Крым) аб уваходжаньні ў склад Расеі, дзе тэрыторыя гораду стала разглядацца як места фэдэральнага значэньня з захаваньнем межаў гораду рэспубліканскага падпарадкаваньня Севастопаль. З прававога пункту гледжаньня фармальна горад захоўваецца ў складзе Ўкраіны з прычыны таго, што фактычны пераход гораду пад кантроль Расеі адбыўся ў супярэчнасьці з заканадаўствам Украіны і міжнароднымі пагадненьнямі (гл. *[[расейская інтэрвэнцыя ва Ўкраіну]]*).
Канстанцін Акаловіч

**Канстанцін Акаловіч** (17 (29) верасьня 1872 — 1933) — дэпутат IV Дзяржаўнай Думы Расейскай імпэрыі ад Менскай губэрні (чалец Савету фракцыі правых).

Катэгорыя:Дэпутаты Дзяржаўнай думы Расейскай імпэрыі
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1872 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся 29 верасьня
Ледзяное сала

**Сала** — павярхоўныя першасныя ледзяныя ўтварэньні, якія складаюцца з іголкападобных і пласьціністых крышталяў у выглядзе плям або тонкага суцэльнага пласта шэрага колеру.

Катэгорыя:Гідралёгія
Катэгорыя:Гляцыялёгія
Аляксандар Вераксін

**Аляксандар Сяргеевіч Вераксін** (22 кастрычніка (3 лістапада) 1872—1918) — сьвяшчэннапакутнік, царкоўны, палітычны і грамадзкі дзяяч, дэпутат III Дзяржаўнай Думы ад Віленскай губэрні (фракцыя правых), кандыдат у чальцы Галоўнага савета Саюза расейскага народа.

Катэгорыя:Палітыкі Расейскай імпэрыі
Уладзімер Мудрогін

**Уладзімер Мудрогін** (;  — ) — беларускі мастак.

## Жыцьцяпіс
Скончыў Цэнтральную эксперыментальную студыю мастацкага праетавання пры Саюзе мастакоў СССР ў Маскве (1970 г.). У 1952—1965 гг. мастак Берасьцейскага абласнога драматычнага тэатру, у 1970—1980 гг. галоўны мастак Інстытуту тэхнічнай кібэрнэтыкі Акадэміі навук БССР.

## Творы
Уладзімер Мудрогін аформіў спэктаклі «Жаніцьба Бальзамінава» (1957 г.), «Позьняе каханьне» (1963 г.) А. Астроўскага, «Блудны сын» Э. Ранета (1958 г.), «Два клёны» Я. Шварца (1960 г.), «Асьцярожна, Мякішавы» А. Маўзона, «Сокалы й крумкачы» А. Сумбатава (абодва 1963 г.), «Мараль пані Дульскай» Г. Запольскай (1964 г.), «Шануй бацьку свайго» В. Лаўрэнцьева (1965 г.) і іншае.
Аўтар жывапісных твораў «Восеньскае сьвятло» (1966 г.), «Узьбярэжжа» (1971 г.), «У грыбы» (1974 г.), «Пэйзаж. У выхадны» (1976 г.), «На рацэ Сьвіслач» (1979 г.), «Вечар» (1981 г.), «Сьветлы дзень» (1983 г.), «Ружовая раніца», калажаў і інш.

Творам уласьцівы манумэнтальнасьць, плястычны малюнак, завершанасьць кампазыцыі.

## Літаратура
* Мудрогін Уладзімір Мікалаевіч // Беларуская энцыклапедыя: У 18 тамах / Беларуская энцыклапедыя; Рэдкалегія: Г. П. Пашкоў (галоўны рэдактар) [і інш.]. Том 11: Мугір — паліклініка. — Мн.: Беларуская энцыклапедыя, 2000. — С. 6.

Катэгорыя:Беларускія мастакі і мастачкі
Лактышы

**Лактышы́** — вёска ў Ганцавіцкім раёне Берасьцейскай вобласьці, уваходзіць у склад Нацкага сельсавету. На левым беразе ракі Лані, побач знаходзіцца аднайменнае вадасховішча.

## Гісторыя
Паводле пісьмовых крыніц вядомыя з 16 ст.. У 1792 годзе пабудавана драўляная Мікалаеўская царква на месцы ранейшай, якая спарахнела.

З 1793 г. — у складзе Расейскай імпэрыі, сяло Круговіцкай воласьці, Слуцкага павету Менскай губэрні, уласнасьць Радзівілаў.

У 1864 годзе пабудавана новая Мікалаеўская царква, таксама з дрэва. У 1879 годзе сяло зьяўлялася цэнтрам праваслаўнага прыходу, у якім налічвалася каля 1780 прыхаджан (сярод іх — мужчынскага полу 872 душы, жаночага — 905 душ). Амаль усе прыхаджане адносіліся да сялянскага саслоўя, займаліся сельскай гаспадаркаю; сярод пісьменных сярод іх ня больш 4%. Лактышоўскай прыходзкай царкве ў той час належала каля 40 дзесяцін зямлі. У 1886 годзе — 51 двор, 518 жыхароў, працаваў вадзяны млын на рацэ Начы. Паводле перапісу 1897 году — 111 двароў, 851 жыхар, працавалі царква, хлебазапасны магазын, піцейны дом. У 1909 годзе 182 дамы, 1091 жыхар.

У 1921 годзе — вёска ў Круговіцкай гміны Лунінецкага павету Палескага ваяводзтва Польшчы, 42 дамы, 249 жыхароў.

З 15 студзеня 1940 году ў Ганцавіцкім раёне Пінскай вобласьці. З 12 кастрычніка 1940 году цэнтар Лактыскага сельсавету. У 1940 годзе ў вёсцы 225 гаспадарак, 1901 жыхар, працавала няпоўная сярэдняя школа, праведзены тэлефон.

У сакавіку 1943 годзе фашысты спалілі вёску і загубілі 12 яе жыхароў.

Пасьля вайны адноўлена. З 8 студзеня 1954 году ў Берасьцейскай вобласьці. 16 ліпеня 1954 году Лактышоўскі сельсавет перайменаваны ў Нацкі (цэнтар сельсавета перанесены ў вёску Нач). Паводле перапісу 1959 году 1247 жыхароў. З 25 сьнежня 1962 году да 30 ліпеня 1966 году ў Ляхавіцкім раёне. Паводле перапісу 1970 г. 1099 жыхароў.

## Насельніцтва
* 2009 год — 414 жыхароў, 283 двары
* 1999 год — 673 жыхары

## Інфармацыя для турыстаў
* У 1941 годзе ў вёсцы знойдзены скарб, які налічваў больш за 7 тыс. манэтаў, схаваных у 1660-я гады
* Захавалася драўляная званіца ад Мікалаеўскай царквы

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Лактышы на радзіма.орг

Катэгорыя:Населеныя пункты Ганцавіцкага раёну
Катэгорыя:Нацкі сельсавет (Ганцавіцкі раён)
Катэгорыя:Зьявіліся ў XVI стагодзьдзі
Катэгорыя:Вёскі, спаленыя падчас Другой сусьветнай вайны
Дрэнтэ

**Дрэ́нтэ** () — правінцыя на паўночным усходзе Нідэрляндаў. Адміністрацыйны цэнтар — Асэн, але найбуйнейшым местам зьяўляецца Эмэн. Насельніцтва на жнівень 2015 году 488 871 чалавек.

## Геаграфія
Агульная плошча тэрыторыі складае 2 680,37 км² (7-е месца), зь іх сушы — 2 641,09 км², вады — 39,28 км².

Большая частка правінцыі ляжыць на Дрэнцкім плято, якое складаецца з пакрытых пяском гравійных ды пяшчаных асадкаў з часоў апошняга ледавіковага пэрыяду. Значная частка плято ляжыць на ўзроўні 10-20 мэтраў над узроўнем мора. Розьніца ва ўзроўні абумоўленая ў асноўным праз рэкі й ручаі, што працякаюць па плято, ды штучна ўзьнятымі й забудаванымі землямі й старымі выдмамі.

На паўночным усходзе Дрэнтэ ляжыць Гондсруг ( — «сабачая сьпіна») — ланцуг пагоркаў, якія цягнуцца ад Эмэну на паўднёвы ўсход да Гронінгену на поўначы. Найвышэйшы натуральны пункт правінцыі ляжыць на паўночны захад ад Эмэну, на вышыні 32 мэтры над узроўнем мора. У самім жа Эмэне абсалютны найвышэйшы пункт правінцыі (56 мэтраў) — былая звалка адкідаў, якая пераўтвораная ў прыродны ляндшафт. 

## Гісторыя

Першыя згадкі Дрэнтэ адносяцца да 820 году, калі ў дакумэнце йдзе гаворка пра гаў (ў старажытных германцаў вобласьць пражываньня племяні) Дрэнтэ (па-лацінску — "de pago Treanth"). У дакумэнтах, якія датуюцца 1024 й 1025 гадамі, Дрэнтэ завецца графствам. Сам назоў правінцыі — Дрэнтэ — адносяць да ліку тры (), магчыма першапачаткова вобласьць складалася з трох частак.

На тэрыторыі Дрэнтэ знаходзяцца 52 дальмэны (, літаральна — «ложак волатаў») — артэфактаў каменнага веку. Гэта сьведчыць пра тое, што ў дапісьмовы пэрыяд Дрэнтэ быў адной са старажытных населенных вобласьцяў Нідэрляндаў. У правінцыі засталіся й помнікі больш позьніх пэрыядаў, напрыклад, курганы.

## Каналы

Рэкі й ручаі, што працякаюць па правінцыі Дрэнтэ, замалыя для суднаходзтва, таму разьвіцьцё ў першую чаргу гандлю запатрабавала пашырыць, паглыбіць і зьвязаць іх каналамі. Асноўныя працы прыпалі на XIX стагодзьдзе. Аднак паступовае разьвіцьцё аўтамабільнага, чыгуначнага, авіяцыйнага транспарту значна зьменшыла ролю існых каналаў. Цяпер яны выкарыстоўваюцца ў першую чаргу для экскурсыйных прагулак для турыстаў і для рыбалоўства.

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйная бачына

*
Баўгары

**Баўга́ры** — паўднёваславянскі народ, які ўзьнік ў пэрыяд раньняга сярэднявечча ў выніку зьліцьця прабаўгараў з балканскімі славянамі і астаткамі мясцовага насельніцтва Балкан, першым чынам фракійцаў.

Баўгары пражываюць у Баўгарыі, ЗША, краінах Эўрапейскага зьвяза, Украіне, Малдовы, Сэрбіі, Паўночнай Македоніі, Казахстане, Расеі і ў іншых краінах. Агульная колькасьць каля 12 млн. Мова — баўгарская. Асноўная частка вернікаў — праваслаўныя, маюцца таксама каталікі і пратэстанты; памакі, якія пражываюць таксама ў Паўночнай Грэцыі — мусульмане.
Сэрж Саргсян

**Сэрж Азатавіч Саргся́н** (; 30 чэрвеня 1954, Сьцепанакерт, НКАВ, Азэрбайджанская ССР) — армянскі палітычны, дзяржаўны і ваенны дзяяч. Прэзыдэнт Армэніі з 2008 году. Скончыў Ерэванскі дзяржаўны ўнівэрсытэт.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* President of Armenia

Катэгорыя:Кавалеры ордэна Гонару (Грузія)
Катэгорыя:Вялікія афіцэры ордэна Заслугаў (Францыя)
Катэгорыя:Армянскія апостальскія хрысьціяне
Катэгорыя:Удзельнікі Першай Нагорна-Карабаскай вайны
Катэгорыя:Шахматныя дзеячы
Катэгорыя:Міністры абароны Армэніі
Катэгорыя:Міністры ўнутраных справаў Армэніі
Фрунзэ Мкртчан

**Фрунзэ** (**Фрунзік**, **Мгер**) **Мушэгавіч Мкртчан** (; 4 ліпеня 1930, Ленінакан, Армэнія — 29 сьнежня 1993, Ерэван) — савецкі актор тэатру і кіно, рэжысэр, народны артыст Армянскай ССР (1971), народны артыст СССР (1984).

Катэгорыя:Армянскія акторы
Катэгорыя:Народныя артысты Армянскай ССР
Катэгорыя:Народныя артысты СССР
Катэгорыя:Асобы на марках
Шэр (сьпявачка)

**Шэ́рылін Саркіся́н Лап’е́р Бо́на О́лмэн** (;  20 траўня 1946 году, Эль-Сэнтра, Каліфорнія), вядомая пад псэўданімам **Шэр** () — амэрыканская поп-сьпявачка армянскага паходжаньня, аўтарка песень, акторка, рэжысэрка, тэлевядоўца. Адметная сваім сьпеўным контральтам і працяглай шасьцідзесяцігадовай кар’ерай.

Займела папулярнасьць у 1965 року ў складзе фолк-рокавага дуэту з уласным мужам дзякуючы песьні „I Got You Babe“, якая ўзначаліла гіт-парады ЗША і Вялікабрытаніі. Адначасна ў 1966 року Шэр пачала сольную кар’еру. У 1970-я пачала весьці тэлевізійныя перадачы. За гэты час стала артысткай, якая мае найбольшую колькасьць 1-ых месцаў у гіт-парадах ЗША.

У 1975 року разьвяліся з Соні Бона.

У 1982 року дэбютавала ў Брадўэйскай пастанове „Come Back to the Five and Dime, Jimmy Dean, Jimmy Dean“ ды зьнялася ў ейнай экранізацыі. Працягнула здымкі яшчэ ў некалькіх фільмах і атрымала прэмію Акадэміі найлепшай акторцы за ролю ў фільме „Зачараваныя Месяцам“ (1987). Пасьля зноў зьвярнулася да музычнай кар’еры і запісала рокавыя альбомы *[[Cher (альбом, 1987)|Cher]]* (1987), *[[Heart of Stone (альбом Шэр)|Heart of Stone]]* (1989), *[[Love Hurts (альбом Шэр)|Love Hurts]]* (1991). Альбом танцавальнага попу *[[Believe (альбом Шэр)|Believe]]* зноў вывеў сьпявачку на першае месца па продажах у Вялікабрытаніі і прынёс ёй узнагароду *[[Billboard (музычная ўзнагарода)|Billboard]]* за аднайменны самотнік.

Шэр уваходзіць у сьпіс найпрадаванейшых музычных выканаўцаў — колькасьць ейных прададзеных альбомаў перавышае 100 мільёнаў асобнікаў. Ляўрэатка прэміяў „Грэмі“, „Эмі“, Акадэміі, трох Залатых Глёбусаў, прэміі Канскага кінафэстывалю, „Іконы ''Billboard''“, Цэнтру Кенэдзі і Рады мадэльераў Амэрыкі. Адзіная артыстка, музыка якой займала першыя месцы ў гіт-парадах *Billboard* на працягу шасьці дзесяцігодзьдзяў (ад 1960-х да 2010-х).

## Жыцьцяпіс
Бацька Шэрылін — Джон Саркісян — кіроўца грузавіка армянскага паходжаньня; маці — Джорджыя Голт — акторка і мадэлька. Бацькі разьвяліся, калі дзяўчынцы было дзесяць месяцаў. Пазьней маці выйшла за актора Джона Саўтгола; гэтая сям’я распалася, калі Шэр было 9. Маці яшчэ некалькі разоў выходзіла замуж і пераяжджала па ўсёй краіне.

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт
* 

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Каліфорніі
Катэгорыя:Сьпявачкі ЗША
Катэгорыя:Кінаакторкі ЗША
Катэгорыя:Тэлеакторкі ЗША
Катэгорыя:Ляўрэаткі Канскага фэстывалю за найлепшую жаночую ролю
Катэгорыя:Ляўрэаты прэміі «Давід ды Данатэльлё»
Катэгорыя:Ляўрэаты прэміі «Грэмі»
Катэгорыя:Ляўрэаты прэміі Цэнтру Кенэдзі
Катэгорыя:Ляўрэаты Праймтаймавай прэміі «Эмі»
Катэгорыя:Ляўрэаты музычнай прэміі „Рэха“
Катэгорыя:Танцавальныя музыкі ЗША
Катэгорыя:Кантральта ЗША
Катэгорыя:Поп-сьпевакі і сьпявачкі ЗША
Катэгорыя:Рок-сьпевакі і сьпявачкі ЗША
Катэгорыя:Барды ЗША
Катэгорыя:Асобы ЗША эўрапейскага паходжаньня
Катэгорыя:Асобы армянскага паходжаньня
Мусьлім Магамаеў

**Мусьлі́м Магама́еў** (, ; , Баку — 25 кастрычніка 2008, Масква) — папулярны савецкі азэрбайджанскі опэрны ды эстрадны сьпявак (барытон), кампазытар. Народны артыст СССР (1973).

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Баку
Катэгорыя:Азэрбайджанскія опэрныя сьпевакі і сьпявачкі
Катэгорыя:Народныя артысты СССР
Катэгорыя:Народныя артысты Азэрбайджанскай ССР
Татары

**Тата́ры** (саманазва: *татарлар*, *tatarlar*) — агульная назва некалькіх цюрскіх этнічных груп, якія жывуць у цэнтральных вобласьцях эўрапейскай часткі Расеі, у Паволжы, Прыўральлі, Сыбіры, Сярэдняй Азіі, Сіньцьзяне, на Далёкім Усходзе, у Фінляндыі.

Найчасьцей пад назваю «татары» разумеюць казанскіх татараў — народ, які складае прыкладна палову насельніцтва Татарстану. Колькасьць татараў у Расеі складае каля 5,3 млн чалавек, татары зьяўляюцца трэцім паводле колькасьці народам у Расеі пасьля ўкраінцаў і расейцаў.

Існуюць групы крымскіх татараў і сыбірскіх татараў, якія ў пераважнай большасьці разглядаюцца як асобныя этнасы асобнага паходжаньня.

За часамі Расейскай імпэрыі пад назвай «татары» маглі згадвацца іншыя цюрскія народы, якія не ўключаюцца ў паняцьце татараў і, нягледзячы на агульнае цюрскае паходжаньне, зьяўляюцца асобнымі народамі (напрыклад, «адэрбэйджанскія татары» — азэрбайджанцы).

## Глядзіце таксама
* Азу — традыцыйная татарская справа
* Крымскія татары
* Беларускія татары
* Сыбірскія татары
* Татарская мова ў Беларусі

## Вонкавыя спасылкі
* Праблемы кансалідацыі татарскай нацыі
* Фатаздымкі татараў
* Татарская шляхта ВКЛ
Аяз Муталібаў

**Аяз Ніязаў аглы Муталібаў** (;  12 траўня 1938 году, Баку) — савецкі і азэрбайджанскі палітычны і дзяржаўны дзяяч, старшыня Савету міністраў Азэрбайджанскай ССР (1989—1990), першы сакратар ЦК Кампартыі Азэрбайджанскай ССР (1990), першы прэзыдэнт Азэрбайджану (1990—1992).

## Крыніцы

Катэгорыя:Нарадзіліся 12 траўня
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1938 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Баку
Катэгорыя:Прэзыдэнты Азэрбайджану
Катэгорыя:Сябры Камуністычнай партыі Азэрбайджану
Катэгорыя:Азэрбайджанскія сацыял-дэмакраты
Катэгорыя:Азэрбайджанскія хімікі
Катэгорыя:Высланыя з Азэрбайджану
Абульфаз Эльчыбэй

**Абульфа́з Гадзіркулі аглы Эльчыбэ́й** (, сапр. прозьвішча **Алі́еў**; 24 чэрвеня 1938, с. Келекі, Ардубадзкі раён, Нахічэванская АССР, Азэрбайджанская ССР — 22 жніўня 2000, Анкара, Турцыя) — азэрбайджанскі дзяржаўны, палітычны і грамадзкі дзяяч, перакладчык, дысыдэнт, лідэр Народнага фронту Азэрбайджану, прэзыдэнт Азэрбайджану (1992—1993).

Эльчыбей зрабіўся першым усенародна і дэмакратычна абраным прэзыдэнтам краіны. Але ў пэрыяд яго праўленьня краіна пагрузілася ў палітычную нестабільнасьць з пагаршэньнем эканамічнага становішча, а пасьпяховыя ваенныя апэрацыі апынуліся цяжкімі паразамі ў Карабаскай вайне. Крызіс, выкліканы ўзброеным мяцежам у Гянджы, прывёў да самаадрачэньня прэзыдэнта ад кіраўніцтва краінай, а затым і да адстаўкі, якую вырашыў зыход ўсенароднага рэфэрэндуму.

## Крыніцы

Катэгорыя:Прэзыдэнты Азэрбайджану
Катэгорыя:Азэрбайджанскія нацыяналісты
Катэгорыя:Азэрбайджанскія антыкамуністы
Катэгорыя:Азэрбайджанскія дысыдэнты
Катэгорыя:Высланыя з Азэрбайджану
Ільхам Аліеў

**Ільха́м Гейда́р аглы́ Алі́еў** (; нарадзіўся 24 сьнежня 1961 году, Баку, Азэрбайджанская ССР) — азэрбайджанскі палітычны, дзяржаўны і спартовы дзяяч; прэзыдэнт Нацыянальнага алімпійскага камітэту Азэрбайджану (з 1997 году), прэм’ер-міністар Азэрбайджану (2003), затым прэзыдэнт Азэрбайджану (з 2003 году). Сын Гейдара Аліева.

Узнагароджаны беларускім Ордэнам Дружбы народаў (2011).

## Крыніцы

Катэгорыя:Прэзыдэнты Азэрбайджану
Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Азэрбайджану
Катэгорыя:Дэпутаты Нацыянальнага сходу Азэрбайджану
Катэгорыя:Азэрбайджанскія нацыяналісты
Гейдар Аліеў

**Гейдар Алірза аглы Аліеў** (Гейдар Аліевіч Аліеў, ; 10 траўня 1923, Нахічэвань, Азэрбайджанская ССР — 12 сьнежня 2003, Кліўлэнд, Агаё, ЗША) — савецкі і азэрбайджанскі палітычны і дзяржаўны дзяяч, Старшыня КДБ пры Савеце Міністраў Азэрбайджанскай ССР (1967—1969), 1-ы сакратар ЦК КП Азэрбайджанскай ССР (1969—1982), член Палітбюро ЦК КПСС (1982), першы намесьнік старшыні Савету Міністраў СССР, генэрал-маёр. У 1987 годзе пайшоў у адстаўку з займаемай пасады. Пасьля вяртаньня ў Азэрбайджан у ліпені 1990 году, ён спачатку быў абраны дэпутатам Вярхоўнага Савету Азэрбайджанскай ССР, старшынём Вярхоўнага Мэджлісу Нахічэванскай АР (1991—1993), затым Прэзыдэнтам Азэрбайджану (1993—2003).

## Глядзіце таксама
* Ордэн Гейдара Аліева

## Крыніцы

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Азэрбайджане
Катэгорыя:Прэзыдэнты Азэрбайджану
Катэгорыя:Старшыні Нацыянальнага сходу Азэрбайджану
Катэгорыя:Азэрбайджанскія нацыяналісты
Катэгорыя:Сябры Камуністычнай партыі Азэрбайджану
Катэгорыя:Памерлі ў Кліўлэндзе
Рона-Альпы

**Рона-Альпы** () — былы рэгіён на паўднёвым усходзе Францыі. Меў межы з наступнымі былымі рэгіёнамі, а таксама з краінамі: на поўначы з Бургундыяй, Франш-Камтэ і Швайцарыяй, на ўсходзе — з Італіяй, на поўдні — з Правансам-Альпамі-Лазурным берагам і Лянгедок-Русыёнам, на захадзе — з Авэрньню. Плошча 43 698 км². Насельніцтва па стане на 2014 год складала 6 449 000 чалавек. У склад рэгіёну ўваходзілі 8 дэпартамэнтаў: Эн, Ардэш, Дром, Ізэр, Люара, Рона, Савоя і Верхняя Савоя. Адміністрацыйным цэнтрам і найбуйнейшы горадам быў Ліён (496 343 жыхароў). Іншыя буйныя гарады: Сэнт-Эт’ен (172 696 жыхароў), Грэнобль (156 659 жыхароў) і Вілёрбан (141 106 жыхароў; у прадмесьці Ліёну). У выніку  тэрытарыяльнай рэформы францускіх рэгіёнаў 2014 году, 1 студзеня 2016 увайшоў разам з Авэрньню у склад новаўтворанага рэгіёну Авэрнь — Рона-Альпы (Ліён стаў адміністрацыйным цэнтрам усяго гэтага рэгіёну).

## Вонкавыя спасылкі
Малдаване

**Малдаване** () — народ, асноўнае насельніцтва Малдовы (76,1%). Жывуць таксама ва Ўкраіне (258,6 тыс. чал.), у Расеі (172,3 тыс. чал.), у Казахстане і іншых краінах. Агульная колькасьць — каля 3,35 млн чалавек. Размаўляюць на румынскай мове. Распаўсюджаныя таксама расейская і ўкраінская мовы. Вернікі малдаване — праваслаўныя.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Этнасы Эўропы
Катэгорыя:Малдова
Французы

**Французы** () або **францускі народ** () — назва жыхароў Францыі, краіны ў Заходняй Эўропе, які налічвае сёньня 63 мільёны чалавек. З францускага юрыдычнага пункта гледжаньня, францускі народ — гэта ўсе грамадзяне Францыі, незалежна ад іх этнічнага паходжаньня або веравызнаньня. Жыхары іншых краінаў французамі не зьяўляюцца, нават калі яны франкамоўныя: гэта, напрыклад, жыхары канадзкай правінцыі Квэбэк, бэльгійскай Валёніі. Адначасова многія грамадзяне Францыі (а значыць — французы) пражываюць за межамі краіны: напрыклад, у Вялікабрытаніі іх колькасьць складае каля 250 000 чалавек.

Варта адзначыць, што француская канстытуцыя, як збор заснавалых законаў францускага грамадзтва, зусім не дае азначэньня паняцьцю «францускі народ». Дакладнае азначэньне францускай нацыянальнасьці дае Грамадзянскі кодэкс.

Галоўная мова — француская.

## Гісторыя
Французы зьяўляюцца нашчадкамі старажытных галаў, заходнеэўрапейскага кельцкага племені, а таксама стражытных італьянцаў і грэкаў на поўдні, германцаў на ўсходзе. Назва "французы" паходзіць ад заходнегерманскага племяні франкаў.
Карамэль

**Карамэль** () — дэсэртны інгрэдыент, уяўляе сабой каляідны раствор варанага цукру розных адценьняў карычневага колеру.

## Глядзіце таксама
* Харчовы дадатак

## Вонкавыя спасылкі
* Як рабіць карамэль

Катэгорыя:Дэсэрты
H. J. Heinz Company

**«H.J. Heinz»** — амэрыканская харчовая кампанія, найбуйнейшы ў сьвеце вытворца кетчупа. Штаб-кватэра — у Пітсбургу (Пэнсыльванія).

## Вонкавыя спасылкі

* Discover the World of Heinz

Катэгорыя:Кампаніі ЗША
Фэўдал

**Фэўдал** — уладальнік фэоду. Кожны фэўдал (апроч тых, хто знаходзіўся на верхняй або ніжняй прыступцы ўсходаў) быў і васалам, і сэньёрам адначасова.

## Глядзіце таксама

* Фэўдалізм

Катэгорыя:Фэадалізм
Zippo

Запальніца **Zippo** (*Зіпа*) — мэталічная бэнзінавая паветраабароненая запальніца, прызначаная для прысмальвання цыгарэтаў, якая вырабляецца кампаніяй «Zippo Manufacturing Company» у Брэдфордзе, штат Пэнсыльванія, ЗША.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Гандлёвыя маркі
Mars

**Mars, Incorporated** — амэрыканская харчовая кампанія. Штаб-кватэра — у горадзе Маклін, штат Вірджынія.

## Гісторыя
Заснаваная ў 1911 годзе Франклінам Клерэнсам Марсам (1884—1934; ён разам з жонкай пачаў прадаваць сьмятанкавую карамэль). У 1920 годзе кампанія распрацавала першы з сваіх шакалядных батончыкаў — «Мілкі Ўэй», у 1923 годзе — «Марс».

## Фінансаваньне рэжыму Лукашэнкі

Паводле аналізу рэклямных ролікаў на прапагандысцкіх тэлеканалах рэжыму Лукашэнкі, праведзенага 15—21 лістапада 2021 году кампаніяй НКА Libereco і Прафэсійным зьвязам беларусаў у Вялікай Брытаніі, Mars займаў першае месца колькасьцю разьмешчанай платнай рэклямы, чым фактычна працягваў фінансаваць тэлеканалы Лукашэнкі за кошт рэклямных сродкаў, нягледзячы на шматлікія задакумэнтаваныя парушэньні правоў чалавека ў Беларусі.

## Русіфікацыя Беларусі

У жніўні 2022 году карпарацыя афіцыйна адмовілася прадубляваць па-беларуску ўжо наяўную на расейскай мове інфармацыю на сваёй прадукцыі, прызначанай да продажу ў Беларусі. 

## Глядзіце таксама
* Whiskas
* H. J. Heinz Company

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт кампаніі

Катэгорыя:Кампаніі ЗША
Maggi

thumb|150px|Юліус Магі
**Магі** () — гандлёвая марка сухіх супаў і харчовых запраў. Уваходзіць у партфэль брэндаў кампаніі Nestle.

Катэгорыя:Гандлёвыя маркі
Smirnoff

**Smirnoff** — першапачаткова сьпіртавы завод, заснаваны ў Маскве Пятром Арсеньевічам Сьмірновым. Марка Smirnoff пастаўляецца ў 130 краінаў. Зараз належыць буйному брытанскаму вытворцу напояў **Diageo**. Smirnoff — самая прадаванная гарэлка і дыстыляваны сьпірт (сярод дарагіх) у сьвеце на сакавік 2006.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Гарэлка
Катэгорыя:Гандлёвыя маркі
Сучаснасьць

**Сучаснасьць** — гэта ўмоўнасьць, а не нейкае месца або эпоха (Сучаснасьць часам выкарыстоўваецца як сынонім эпохі мадэрну).

Гэтая ўмоўнасьць павінна разумецца як
* пэўны спосаб стаўленьня да ўсяго, што цяпер адбываецца;
* як вольны выбар, які прымаецца толькі некаторымі з нас, як бы неабавязковы для ўсіх;
* гэта спосаб не толькі думаць, але і адчуваць, дзейнічаць і паводзіць сябе, прычым менавіта такім чынам, каб быць адпаведным бягучаму моманту;

## Глядзіце таксама

* Час

## Вонкавыя спасылкі
* Сайт аб сучасным грамадстве

Катэгорыя:Час
Славянскія краіны

**Славянскія краіны** — рэгіён, дзе пражываюць славяне і гавораць на славянскіх мовах. Тэрыторыя адпавядае больш або меней Цэнтральнай і Ўсходняй Эўропе і складаецца з наступных краінаў: Беларусь, Баўгарыя, Босьнія і Герцагавіна, Паўночная Македонія, Польшча, Расея, Сэрбія, Славаччына, Славенія, Прыднястроўе (непрызнаная дзяржава), Харватыя, Чарнагорыя, Чэхія і Ўкраіна. Агульная плошча славянскіх краінаў — 18 703 000 кв².

У іншых эўрапейскіх краінах таксама ёсьць славянскае насельніцтва — лужычане ў Нямеччыне (Лужыца), ліпаване ў Румыніі, славенцы і харваты ў паўночна-ўсходняй Італіі і паўднёвай Аўстрыі, а таксама значныя славянскія дыяспары ў Заходняй Эўропе.

Катэгорыя:Славяне
Нова-Горыца

**Нова-Горыца** () — горад у заходняй частцы Славеніі, на мяжы з Італіяй. Разьмешчаны на рацэ Соча. Насельніцтва горада — 13 491 чалавек па дадзеных перапісу 2002 г, 13 852 чалавек па дадзеных на 2006 год. Насельніцтва Нова Горыцы з прыгарадамі складае каля 20 000 чалавек, а насельніцтва ўсяго раёну — 35 640.

## Паходзаньне назвы
Назву Nova Gorica можна растлумачыць як "Новая Gorizia", але слова "горыца" славянскага паходжаньня. У паўсядзённай камунікацыі горад клічуць проста "Горыца", але італьянская частка звычайна завецца Старой Горыцай (), што адбіваецца на аўтамабільных знаках - У Славені GO (абазначае "Горыца") ды назве футбольнага клюбу ND Gorica.
Само слова "Горыца" ў славенскай мове - памяншальнае ад слова "гара". У старажытнай славенскай мове яно таксама абазначала "вінаграднік". Гэта распаўсюджаны тапонім у Славеніі ды іншых краінах, дзе жывуць славенцы.

## Гісторыя
У лютым 1947 году Італія ды Югаславія падпісалі Парыскую мірную дамову, паводле якой большасьць тэрыторыі Італьянскай правінцыі Gorizia, населенай славенцамі, перайшла да Югаславіі. Горыца засталася італьянскім горадам. Улады сацыялістычнай Славеніі вырашылі пабудаваць каля мяжы горад Новую Горыцу. Першыя планы распрацаваныя напрыканцы 1947 году, будаўніцтва пачалося ў пачатку наступнага году.
Фармальна горад стаў муніцыпальным цэнтрам у 1952 годзе, у мяжу горада уключаныя старыя паселішчы ў якасьці прыгарадаў (Salcano, Kromberk, Valdirose). Забудова працягвалася да пачатку 1980-х, пасьля чаго прыгарады зноў атрымалі статус асобных населеных пунктаў. Гэта было сымбалічным дзеяннем, простай фармальнасьцю, якая паўплывала на статыстыку насельніцтва. Новая Горыца выйшла са спісу 10 самых вялікіх гарадоў Славеніі. Аглямэрацыя застаецца другой паводле велічыні ў заходняй Славеніі.

## Культура ды адукацыя
У паыгарадзе Valdirose маецца ўнівэрсытэт, адзін з чатырох нацыянальных тэатраў краіны. У замку  Kromberk разьмяшчаецца местачковы музэй.

## Гарады-пабрацімы
* , Сэрбія
* Клягэнфурт, Аўстрыя
* Оточац, Харватыя
* , Італія

## Вядомыя выхадцы
* Boris Kalin (1905—1975) — славенскі скульптар, правадзейны сябра Славенскай акадэміі навук.

## Вонкавыя спасылкі

## Крыніцы

Катэгорыя:Гарады Славеніі
Копэр

**Копэр** (, ) — горад у Славеніі, на паўвысьпе Істрыя, на ўзьбярэжжы Піранскага заліву Адрыятычнага мора. Насельніцтва гораду — 23 726 чалавек, з прыгарадамі — 47 539 чалавек (2002). У траўні 1957 году на поўнач ад гораду заснавалі Копэрскую прыстань.

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Гарады Славеніі
Птуй

**Птуй** (, ) — горад у Славеніі з насельніцтвам 23 тысячы жыхароў. Места ёсьць часткай традыцыйнага рэгіёну Штырыя, які ўваходзіў у Аўстра-Вугорскую імпэрыю. У пачатку XX стагодзьдзя большасьць жыхароў гораду размаўлялі па-нямецку, але сёньня насельніцтва ў значнай ступені славенскамоўнае.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт
Робэрт Качаран

**Ро́бэрт Сэдракавіч Качара́н** (;  31 жніўня 1954, Сьцепанакерт, НКАВ, Азэрбайджанская ССР) — другі прэзыдэнт Рэспублікі Армэнія з 30 сакавіка 1998 году па 9 красавіка 2008 году. Першы прэзыдэнт Нагорна-Карабаскай Рэспублікі.

## Крымінальны перасьлед
Сьпэцыяльная сьледчая служба Армэніі 26 ліпеня 2018 г. прад’явіла Качарану абвінавачаньне ў гвалтоўным зьвяржэньні канстытуцыйнага ладу ў 2008 г. У той жа дзень экс-прэзыдэнта краіны дапыталі ў межах крымінальнай справы аб забойствах на пратэсных акцыях апазыцыі 1 сакавіка 2008 г..

У 2018—2020 гг. Качарана неаднаразова арыштоўвалі і адпускалі па справе 1 сакавіка. Станам на чэрвень 2020 Качаран вызвалены ў трэці раз.

## Крыніцы
Цэле (Славенія)

**Цэ́ле** (; ) — горад у Славеніі, трэці паводле велічыні населены пункт краіны і адзін з цэнтраў гістарычнай вобласьці Ніжняя Штырыя. Насельніцтва гораду — 37 834 чалавекі, насельніцтва акругі — 48 081 чалавек (2002 г.).

Цэле разьмешчаны ў зьліцьці рэк Савінья, Ложніца і Ваглайна, у падножжа груда, на якім знаходзіцца старажытны Цэльскі замак. Горад увайшоў у гісторыю як цэнтар графства Цэле (XIV—XV стагодзьдзі), якое было адзіным незалежным этнічна славенскім дзяржаўным утварэньнем у пэрыяд сярэднявечча.

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт
Вяленье

**Вяле́нье** () — горад у цэнтральнай частцы Славеніі. Насельніцтва гораду — 26 742 чалавек па дадзеных перапісу 2002 году. Насельніцтва ўсяго раёну складае 33 331 (2002). Праз горад праходзіць аўтамабільная дарога Драваград — Жалец.

## Крыніцы

Катэгорыя:Гарады Славеніі
Славенцы

**Славенцы** — паўднёваславянскі народ. Агульная колькасьць каля 2 млн чал., пражываюць у Славеніі (1,6 млн чал.), ЗША (177 тыс. чал.), Італіі (95 тыс. чал.), Канадзе (29 тыс. чал.), Аўстрыі (25 тыс. чал.), Германіі (22 тыс. чал.), Аўстраліі (29 тыс. чал.), Харватыі (13 тыс. чал.)і іншых краінах.

Мова — славенская.

Большасьць вернікаў — каталікі, але ёсьць і пратэстанты, праваслаўныя і мусульмане. Шматлікія зьяўляюцца атэістамі.

Катэгорыя:Этнасы Эўропы
Бор (Сэрбія)

**Бор** () — горад ва ўсходняй Сэрбіі. Насельніцтва складае 39387 чалавек, разам з аглямэрацыяй 55 817 чалавек.

Горад быў заснаваны ў 1945 годзе, аднак селішча на яго месцы існавала з пачатку XIX стагодзьдзя. Статут горада атрыманы ў 1947 годзе.

## Крыніцы

Катэгорыя:Гарады Сэрбіі
Крагуевац

**Крагуевац** (, ад старажытнаславянскага слова *крагуй* «каршак, сокал») — горад у Сэрбіі, сталіца адміністрацыйнага рэгіёну Шумадыя.

Першая згадка пра горад датуецца 1476 г. Горад зьяўляўся сталіцай Новай незалежнай Сэрбіі, вызваленай ад турэцкага панаваньня. Пратрымаў статут да 1941. Падчас Другой сусьветнай вайны ў выніку карнай апэрацыі 21-21 кастрычніка, гітлераўцамі тут было забіта каля 5 тыс. чал.

Насельніцтва горада складае 193 390 жыхароў (з прыгарадамі 211 580 чал.), гэта чацьвёрты паказчык па краіне.

## Крыніцы

Катэгорыя:Гарады Сэрбіі
Лэскавац

**Лэскавац** () — горад на поўдні Сэрбіі. Разьмешчаны на левым беразе ракі Паўднёвая Морава, за 230 км ад Бялграду.

Першымі людзьмі, якія пасяліліся на месцы сёньняшняга гораду былі дарданцы. У 7—8 ст. сюды прыйшлі славяне. Як пасяленьне згадваецца ў 14 ст., тады гэта сяло ў Баўгарыі. Падчас асманскай экспансіі на Балканы, горад захоплены туркамі, пад уладай якіх пратрываў каля 5 ст. Паводле бэрлінскага дагавора (1878), адышоў да Сэрбіі.

Сёньня горад — культурны цэнтар Сэрбіі, тут захавалася шмат старажытнасьцяў, якія прывабліваюць турыстаў з усяго сьвету.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Гарады Сэрбіі
Крань

**Крань** () — горад на рацэ Сава ў паўночна-заходняй частцы Славеніі, за 20 кілямэтраў на паўночны захад ад сталіцы краіны — Любляны. Насельніцтва гораду — 35 587 чалавек паводле дадзеных перапісу 2002 году. Насельніцтва ўсяго раёну складае 51 225 чалавек. Крань — самы вялікі горад рэгіёну Гарэньска і чацьвёрты паводле велічыні горад краіны пасьля Любляны, Марыбору і Цэле.

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт
Марыбор

**Марыбор** (; ) — горад на ўсходзе Славеніі, другі па велічыні горад краіны (насельніцтва гораду паводле перапісу 2002 г. — 101 847 чалавек, насельніцтва акругі — 110 668 чалавек). Марыбор разьмешчаны на рацэ Драва ля ўзножжа гары Пагор’е. Горад зьяўляецца цэнтрам гістарычнай вобласьці Ніжняя Штырыя. Горад вядомы з VIII ст. У 843 годзе ўвайшоў у склад Усходне-Францкага каралеўства. З 1282 году знаходзіўся ва ўладаньнях аўстрыйскіх Габсбургаў. З 1918 году быў у складзе Каралеўства сэрбаў, харватаў і славенцаў (з 1929 году — Каралеўства Югаславія). У 1941—1945 гадах горад быў акупаваны нямецкімі войскамі і ўключаны ў склад Трэцяга Райху. Вызвалены ў траўні 1945 году югаслаўскім войскам. З 1991 году месьціцца ў складзе незалежнай Славеніі.

## Архітэктура

У Марыборы налічваецца шмат гістарычных збудаваньняў. З рэшткаў гарадзкіх муроў, якія атачалі стары цэнтр гораду, найбольш прыкметнымі засталіся Судная, Воданапорная і Габрэйская вежы. Марыборская катэдра была пабудаваная ў гатычным стылі ў XIII стагодзьдзі. Марыборскую сынагогу пабудавалі ў XIV стагодзьдзі, што робіць яе другой найстарэйшай сынагогай Эўропы. Сёньня гэта цэнтар культурнай дзейнасьці. Іншымі вядомымі сярэднявечнымі будынкамі ёсьць Марыборскі замак, палац Бэтнава і руіны Верхняга замка Марыбору. Ратуша была пабудаваная ў стылі рэнэсансу, а Чумная калёна — у стылі барока.

У пачатку XXI стагодзьдзя былі распрацаваныя пляны па будаўніцтве новага сучаснага дзелавога, жылога і забаўляльнага раёну пад назвай Драўская брама. Праект атрымаў мянушку Марыборскі Мангэтан. Праект уключаў мноства новых эксклюзіўных жылых кватэраў, офісаў і канфэрэнц-заляў, зялёную і рэкрэацыйную зону ды іншыя збудаваньні. Плянаваўся хмарачос вышынёю 111 мэтраў, што мусіў стаць найвышэйшым будынкам Славеніі. Празь недахоп фінансаў праект быў адкладзены.

## Асобы
* Ада Шкэрл — славенская паэтка

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Гарады Славеніі
Сувалкія

**Сувалкія** () — сучасны этнаграфічны рэгіён Летувы, які знаходзіцца на паўднёвым усходзе краіны. Сталіцай рэгіёну лічыцца Мар’ямпаль. Ня мае статусу палітычнай або адміністрацыйнай адзінкі, аднак улады Летувы зацьвердзілі яго межы на афіцыйным узроўні. 

Назва рэгіёну ўтварылася ад адміністрацыйнага цэнтра, што знаходзіцца па-за межамі Летувы — польскага места Сувалкаў.

Афіцыйны этнаграфічны рэгіён «Сувалкію» (як і «Дзукію») летувісы фактычна вынайшлі і канцэптуалізавалі ў канцы XIX — першай палове XX ст. Як заўважыў летувіскі этноляг Ж. Шакніс, мапы этнаграфічных рэгіёнаў Летувы (у адрозьненьне ад Латвіі, Эстоніі або Фінляндыі) вельмі доўгі час не друкаваліся нават у абагульняльных працах зь летувіскай этналёгіі. 

З утварэньнем ў 1867 годзе Сувалкаўскай губэрні Расейскай імпэрыі тэрыторыю губэрні пачалі называць Сувальшчынай (летувіскае *Сувал[ь]кія*). Сьцьвярджаецца, што спэцыфічныя рэгіянальныя асаблівасьці мясцовых летувісаў пачалі складацца толькі ў XIX стагодзьдзі.

Першая афіцыйная навуковая мапа з этнаграфічным рэгіёнам «Сувалкія» зьявілася толькі ў 1985 годзе (раней, у 1939 годзе мапу з «Сувалкіяй» выдаў летувіскі мастацтвазнаўца А. Тамашайціс). 

## Крыніцы

## Літаратура
* Внуковіч Ю. Вынаходніцтва этнаграфічных рэгіёнаў Беларусі і Літвы: параўнальная характарыстыка // Вестник Полоцкого государственного университета. Серия А, Гуманитарные науки. № 1, 2021. С. 37—49.
Ян Геранімавіч Хадкевіч

**Ян Геранімавіч Хадкевіч** ( 1537 — 4 жніўня 1579) — дзяржаўны і вайсковы дзяяч Вялікага Княства Літоўскага. Стольнік вялікі літоўскі (1559—1564), генэральны староста жамойцкі (з 1564), адначасна маршалак вялікі літоўскі (з 1566) і кашталян віленскі (з 1574).

Адміністратар Інфлянтаў (1566—1578), быў старостам ковенскім, цельшаўскім і платэльскім. У 1568 ад імпэратара Фэрдынанда I атрымаў графскі тытул.

## Біяграфія
З шляхецкага роду Хадкевічаў гербу Касьцеша, сын Гераніма, кашталяна віленскага, і Ганны з Шэметаў. Вызнаваў кальвінізм, зь якога ў 1572 годзе перайшоў у каталіцтва.

Браў удзел у Інфлянцкай вайне, бітве на Уле (1654 год), іншых баях.

Быў супраціўнікам Люблінскай уніі (1569 год), выступаў супраць кандыдатуры Івана Тырана на польскі і літоўскі сталец, падтрымліваў Генрыка Валезы і Габсбургаў.

У шлюбе з Крыстынай Збароўскай меў сыноў Аляксандра, Яна Караля і Гераніма, а таксама чатырох дачок.

## Крыніцы

## Літаратура
* 

## Вонкавыя спасылкі
* 

Ян
Катэгорыя:Стольнікі вялікія літоўскія
Герб Сярэдняй Літвы

**Герб Сярэдняй Літвы** — уяўляе сабою чырвоны шчыт падзялёны на палову. З правага боку Белы Арол, а зьлева Пагоня. Гэты герб быў уведзены Дэкрэтам Вярхоўнакамандуючага войскам 12 кастрычніка 1920. Дадрукаваны ў «Litwa Środkowa. Dziennik Urzędowy Tymczasowej Komisji Rządzącej.» №1 ад 17 лістапада 1920 г.

Гэты герб быў падобны да гербу Каралеўства Польскага замацаваны ў лютым 1831 году Соймам пад час лістападаўскага паўстаньня.

На марцы Сярэдняй Літвы 1921 году (№ каталёгу Michla 38), прадстаўлены іншы герб. Шчыт падзелены на 4 часткі ў палях 1 і 4 Арол. На палях 2 і 3 Пагоня. А на цэнтральным шчыце месьціцца постаць сьв. Крыштафа — герб Вільні.

## Літаратура
* S. K. Kuczyński "Polskie herby ziemskie" // Варшава, 1994

Катэгорыя:Сярэдняя Літва
Сярэдняя Літва
Катэгорыя:Гербы з каронамі
Катэгорыя:Гербы з арламі
Катэгорыя:Пагоня (герб)
Вера Бурлак

**Ве́ра Бурлак** (Вера Жы́буль,  2 красавіка 1977) — беларуская паэтка, перакладніца, літаратуразнаўца.

## Біяграфія
Скончыла музычную школу па клясе фартэпіяна, філялягічны факультэт БДУ (2001), асьпірантуру (2004). Кандыдат філялягічных навук (2005). Выкладае расейскую літаратуру ў БДУ. З 1997 зьяўляецца нязьменным галоўным рэдактарам самвыдавецкага часопісу «Вясковыя могілкі».

Вершы піша з дашкольных гадоў, актыўна друкавацца пачала ў 2001. Аўтарка некалькіх самвыдавецкіх зборнікаў, кнігі вершаў «За здаровы лад жыцьця» (2003). Займаецца літаратуразнаўствам, дасьледуе паэзію для дзяцей, выдала манаграфію «Детская поэзия Серебряного века: Модернизм» (2004). Зрабіла шэраг перакладаў паэзіі й прозы з ангельскай, расейскай, украінскай моў. У 2010 годзе скончыла пераклад твора Льюіса Кэрала «Скрозь Люстэрка, і Што ўбачыла там Аліса». Творы Веры Бурлак перакладаліся на ангельскую, нямецкую, польскую, расейскую, украінскую, чэскую й мову эспэранта.

Выступае як аўтарка й выканаўца ўласных песьняў, як вакалістка й інструмэнталістка (гітара, клявішы) арт-панк-гурту «Засралі казарму». Супрацоўнічае з ансамблем непапулярнай музыкі «Рацыянальная дыета». Грае ў пастаноўках тэатра «Цуд» Ільлі Зданевіча ў п’есах «Янка Крулянбанскі», «Падарожжа ў пекла».

Удзельнічала ў міжнародных праектах «Вечар маладых паэтаў Беларусі» (Расея, Масква, 2001), «Сувязьразрыў» (Украіна-Беларусь, 2004), «Парадак слоў» (Менск, 2006, 2007), «» (Менск-Горадня-Пінск, 2007), «Месяц аўтарскага чытаньня» (Брно, 2007) і інш.

## Творы
* 2003 — «За здаровы лад жыцьця», *вершы*
* 2008 — «Забі ў сабе Сакрата!», *вершы*

## Пераклады

* 2009 — Мантэгю Родз Джэймз «Студня Стогнаў»
* 2009 — Ёсіф Бродзкі «Калядная зорка», «Уцёкі ў Эгіпет (ІІ)»
* 2010 — Льюіс Кэрал «Скрозь Люстэрка, і Што ўбачыла там Аліса» (*Lewis Carroll «Alice’s Adventures in Wonderland» (1865)*)

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Вера Бурлак: «У літаратуры любога часу лічу каштоўнымі натуральнасць і дабрыню».
* Вера Бурлак на КАМУНІКАЦЕ
* Вершы на старонках «Нашай Нівы» //«Наша Ніва» — 2005 — №33
* Вера Бурлак «Яшчэ адна сьняжынка», калядная казка //«Наша Ніва», 24 сьнежня 2009

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Кіеве
Катэгорыя:Беларускія літаратаркі
Катэгорыя:Беларускія паэткі
Катэгорыя:Беларускія перакладчыцы
Катэгорыя:Кандыдаты філялягічных навук
Катэгорыя:Ляўрэаты Літаратурнай прэміі імя Карласа Шэрмана
Катэгорыя:Ляўрэаты прэміі Цёткі
Эльбрус

**Эльбрус** — бязьдзейны вулькан на захадзе Каўказкага горнага хрыбту ў Расеі, на мяжы з Грузіяй. Найвышэйшая вяршыня Эўропы. Першае ўзыходжаньне 22 ліпеня 1829 карачаеўскі гід Гілар Гачыраў.

## Паходжаньне назвы
Па адной з вэрсій назва Эльбрус паходзіць зь іранскага Айтыбарэс — «высокая Гара», больш верагодна — іранскае «зіхоткі, бліскучы» (як і Эльбурс у Іране). Грузінская назва Ялбуз — ад цюрскага ял — «бура» й буз — «лёд». Армянскае Альбэрыс — верагодна, фанэтычны варыянт грузінскай назвы, аднак не выключана магчымасьць сувязі з агульнаю індаэўрапейскаю асноваю, да якой узыходзіць тапонім «Альпы».

## Геаграфічнае апісаньне

## Гісторыя ўзыходжаньня

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Горы Расеі
Катэгорыя:Горныя вяршыні Каўказу
Катэгорыя:Пяцітысячнікі
Катэгорыя:Карачаева-Чаркесія
Фрыдрых I Барбароса

**Фрыдрых I Гогэнштаўфэн** (; канец 1122, кляштар Вайнгартэн, цяпер Бадэн-Вюртэмбэрг — , ля рэчкі Сэліф) — кароль Нямеччыны (1152—1190), імпэратар Сьвятой Рымскай імпэрыі (1155—1190), герцаг Шваб (1147—1152) як Фрыдрых III.

Мянушку *Барбароса* ён атрымаў у Італіі з-за сваёй рудой барады (ад  — «барада», і *rossa* — «рыжая»).

## Крыніцы

Катэгорыя:Каралі Нямеччыны
Катэгорыя:Патанулі
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1122 годзе