Царква Сьвятой Параскевы Пятніцы (Вільня)

**Царква Сьвятой Параскевы Пятніцы** — помнік гісторыі і архітэктуры XIV—XIX стагодзьдзяў у Вільні. Знаходзіцца ў Старым Месьце, на невялікім пляцы пры зьбегу вуліцаў Вялікай, Замкавай і Латочку. Пры пабудове была ў юрысдыкцыі Канстантынопальскага патрыярхату, пазьней Сьвятога Пасаду, цяпер — у валоданьні Маскоўскага патрыярхату. Дзее як прыпісная да Прачысьценскай саборнай царквы. Твор гатычнай архітэктуры Вялікага Княства Літоўскага, які ў выніку маскоўскай перабудовы атрымаў рысы расейска-бізантыйскай эклектыкі. Аб’ект Рэгістру культурных каштоўнасьцяў Летувы.

Пятніцкая царква — найстарэйшая царква Вільні, адна з архітэктурных дамінантаў Рускага Гораду. Традыцыйна лічыцца, што менавіта тут прынялі хрост віленскія мучанікі з хрысьціянскімі імёнамі Антон, Ян і Яўстах: «*Круглец, Кумец, Няжыла [[Ліцьвіны|родам Літвы]]…*», «*…літоўскія ж ім імёны Круглец, Кумец, Няжыла*».

## Гісторыя

### Вялікае Княства Літоўскае
Будаваньне мураванай Пятніцкай царквы ў Вільні вялося ў 1345—1346 гадох з ініцыятывы віцебскай князёўны Марыі Яраслаўны, першай жонкі вялікага князя Альгерда. Тут ахрысьцілі ўсіх дванаццаць сыноў Альгерда — ад Марыі Віцебскай і цьвярской князёўны Юліяніі Аляксандраўны. У 1346 годзе Марыя Віцебская спачыла ў гэтай царкве.

У 1557 і 1610 гадох будынак царквы моцна пацярпеў ад пажараў. Паводле сьведчаньня нямецкіх купцоў, у 1587 годзе царква мела хоры, а сваім выглядам яна паходзіла на кіеўскія і наўгародзкія цэрквы. У 1611 годзе, калі кароль і вялікі князь Жыгімонт Ваза перадаў царкву з прылеглымі будынкамі ордэну базылянаў, яна мела пашкоджаны выгляд.

За часамі вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667) у 1655 годзе царква пацярпела ад пажару і ня дзеяла да 1700—1702 гадоў. За часамі Вялікай Паўночнай вайны ў 1705 годзе маскоўскі гаспадар Пётар I адслужыў тут падзячнае набажэнства за перамогу над швэдзкім каралём Карлам XII і падараваў царкве захоплены ў швэдаў сьцяг. Таксама ён хрысьціў у царкве арапа Ганібала, прадзеда Аляксандра Пушкіна. Хроснымі бацькамі былі сам маскоўскі гаспадар і каралева і вялікая княгіня Крыстыяна Эбэргардына, жонка Аўгуста Моцнага. У 1748 годзе царква зноў згарэла амаль дашчэнту, праз пэўны час яе зь цяжкасьцю аднавілі. У канцы XVIII ст. царква зноў апынулася ў непрыдатным стане і доўгі час не рамантавалася.

### Пад уладай Расейскай імпэрыі
Па трэцім падзеле Рэчы Паспалітай (1795 год), калі Вільня апынуліся ў складзе Расейскай імпэрыі, царква прыйшла ў заняпад. Яе будынак застаўся бяз даху і выкарыстоўваўся як дроўны склад.

Пры здушэньні нацыянальна-вызвольнага паўстаньня (1863—1864) з ініцыятывы Мураўёва-вешальніка ў 1864 годзе будынак царквы перадалі Ўрадаваму сыноду Расейскай імпэрыі (Маскоўскай царкве), а ў 1865 годзе яго рэканструявалі паводле праекту расейскага архітэктара Мікалая Чагіна. У 1886 годзе царкоўны пляц атачылі жалезнай агароджай на мураваным падмурку.

У канцы XIX ст. царкву прыпісалі да Мікольскай царквы і перадалі ў карыстаньне вайскова ведамства Расейскай імпэрыі. У Першую сусьветную вайну царква ня дзеяла.

### Найноўшы час
У канцы 1920-х гадоў з ініцыятывы беларускага сьвятара Аляксандра Каўша кансысторыя ПАПЦ перадала царкву Віленскай беларускай гімназіі, і ў ёй пачаліся службы на беларускай мове. 25 сакавіка 1926 году прадстаўнікі Беларускай хрысьціянскай дэмакратыі (БХД) правялі ў царкве сьвяточнае набажэнства з нагоды Дня Волі.

У Другую сусьветную вайну царква згарэла ўсярэдзіне. Па вайне зрабілі яе вонкавы рамонт. У 1961 годзе савецкія ўлады зачынілі царкву. У 1981 годзе яе будынак прыстасавалі пад музэй малых мастацкіх формаў, філію Летувіскага мастацкага музэю.

У 1991 годзе будынак царквы перадалі Маскоўскаму патрыярхату, а 31 траўня 1991 году царкву наноў асьвяцілі. У ёй правялі рамонт інтэр’ераў, зрабілі новы іканастас. З 2005 году ў царкве пачалі праводзіцца набажэнствы на летувіскай мове, а 5 траўня 2011 году на царкоўным падворку адкрылі помнік арапу Ганібалу і яго праўнуку расейскаму паэту Аляксандру Пушкіну.

## Архітэктура
Помнік гатычнай архітэктуры Вялікага Княства Літоўскага, які набыў рысы барока і ўрэшце расейска-бізантыйскай эклектыкі. Да часоў рэканструкцыі 1865 году ад арыгінальнага будынка захавалася толькі адна зь сьценаў. Па рэканструкцыі гэта крыжова-купальная 1-апсыдная пабудова.

На фасадзе з боку пляцу вісяць тры памятныя дошкі з тэкстамі, якія апавядаюць пра гісторыю царквы. На бакавой сьцяне, закрытай ад агляду суседнімі будынкамі, вісяць яшчэ тры дошкі, дзе пералічваюцца рэканструяваныя ў 1860-я гады цэрквы Вільні і сябры царкоўна-будаўнічага камітэту, а таксама паказваецца царква ў руінах і па рэканструкцыі.

## Галерэя

### Гістарычная графіка

Vilnia, Vialikaja, Piatnickaja. Вільня, Вялікая, Пятніцкая (I. Trutnev, 1807).jpg|1807 г. (І. Трутнеў, 1870 г.)
Vilnia, Vialikaja, Piatnickaja. Вільня, Вялікая, Пятніцкая (1820).jpg|1820 г.
Vilnia, Vialikaja, Piatnickaja. Вільня, Вялікая, Пятніцкая (1849).jpg|1869 г.
Vilnia, Vialikaja, Piatnickaja. Вільня, Вялікая, Пятніцкая (I. Trutnev, 1864).jpg|І. Трутнеў, 1864 г.


Vilnia, Vialikaja, Piatnickaja. Вільня, Вялікая, Пятніцкая (I. Trutnev, 1870).jpg|І. Трутнеў, 1870 г.
Vilnia, Vialikaja, Piatnickaja. Вільня, Вялікая, Пятніцкая (1882).jpg|1882 г.
Vilnia, Vialikaja, Piatnickaja. Вільня, Вялікая, Пятніцкая (A. Benois, 1900).jpg|1900 г.
Vilnia, Vialikaja, Piatnickaja. Вільня, Вялікая, Пятніцкая (W. Güthlen, 1917).jpg|В. Гютлен, 1917 г.


Vilnia, Vialikaja, Piatnickaja. Вільня, Вялікая, Пятніцкая (7.06.1938).jpg|7 чэрвеня 1938 г.
Vilnia, Vialikaja, Piatnickaja. Вільня, Вялікая, Пятніцкая (7.06.1938) (2).jpg|7 чэрвеня 1938 г.
Vilnia, Vialikaja, Piatnickaja. Вільня, Вялікая, Пятніцкая (7.06.1938) (3).jpg|7 чэрвеня 1938 г.
Vilnia, Vialikaja, Piatnickaja. Вільня, Вялікая, Пятніцкая (7.06.1938) (4).jpg|7 чэрвеня 1938 г.


### Гістарычныя здымкі

Vilnia, Vialikaja, Piatnickaja. Вільня, Вялікая, Пятніцкая (1864).jpg|1864 г.
Vilnia, Vialikaja, Piatnickaja. Вільня, Вялікая, Пятніцкая (1901-14).jpg|да 1915 г.
Vilnia, Vialikaja, Piatnickaja. Вільня, Вялікая, Пятніцкая (1915-18).jpg|1915—1918 гг.
Vilnia, Vialikaja, Piatnickaja. Вільня, Вялікая, Пятніцкая (1921-39).jpg|да 1939 г.


### Сучасныя здымкі

Russian Orthodox Church of St. Parasceve Vilnius (6002245847).jpg|Агульны выгляд
St. Paraskeva Church. Пятніцкая царква - panoramio.jpg|З боку апсыды
Vilnius Šv. Kankines Paraskeves Cerkve Innen Langhaus.jpg|Інтэр’ер
St Parasceve Orthodox Church in Vilnius6.jpg|Памятныя дошкі


## Заўвагі

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* Лявон К. Пятніцкая царква // Наша Ніва. № 1, 1991.

## Вонкавыя спасылкі
* 

Храмы Вільні
Вільня