Лічэбнік

**Лічэ́бнік** — часьціна мовы, якая абазначае адцягненую колькасьць (лік) або парадак прадметаў пры іх лічэньні: *адзін, два, сем, дзесяць; адна пятая; двое, трое; другі, шосты, дзясяты*.
Паводле значэньня лічэбнікі дзеляцца на:
* колькасныя
* парадкавыя.

## Колькасныя лічэбнікі

Колькасныя лічэбнікі адказваюць на пытаньне **колькі ?**. У спалучэньні з назоўнікамі яны абазначаюць колькасьць прадметаў, а без назоўнікаў — адцягнены лік: *сем вучняў, дзесяць сталоў, дванаццаць кніг; *'дванаццаць** дзеліцца на **тры***.

Колькасныя лічэбнікі дзеляцца на тры віды:
* лічэбнікі, якія абазначаюць цэлыя лікі: ''адзін, тры, пяць, пятнаццаць''
* дробавыя лічэбнікі, якія абазначаюць дробавыя лікі: ''адна шостая, сем пятых''
* зборныя лічэбнікі, якія абазначаюць сукупнасьць прадметаў: ''двое, трое, шасьцёра''

== Парадкавыя лічэбнікі ==

Парадкавыя лічэбнікі адказваюць на пытаньне ''’які ? каторы ?'''. Яны паказваюць на парадкавы лік прадмета сярод іншых прадметаў пры пералічэньні: ''другая хата, пяты двор, восьмы паверх, шаснаццаты дзень, семдзясят другі год''.<br />
Колькасныя лічэбнікі самыя распаўсюджаныя сярод лічэбнікаў.

== Лічэбнікі па складах ==

Паводле складаў лічэбнікі падзяляюцца на:
* ***простыя***: ''адзін, тры, восем''
* ***складаныя***: ''дваццаць, сямідзясяты''
* ***састаўная***: ''трыццаць сем, сто шэсьдзясят пяты''

== Склоны і сказы ==

Лічэбнікі зьмяняюцца па склонах. Лічэбнікі ''адзін, два, абодва'' зьмяняюцца па родах, а лічэбнік ***адзін*** — і па ліках: ''адзін дом, адна кніга, адно акно; два дамы, дзьве кнігі, два акны; абодва дамы, абедзьве кнігі, абодва акны; адны сані''.

Лічэбнікі могуць быць любым членам сказу:

***Дзевяць*** ''і '''восем*** — ***семнаццаць***.

*Дзелім *'сорак*** ''на '''дваццаць***.

*Цяпер у *'дваццатае*** ''школе сустрэча з бацькамі''.

Лічэбнік з назоўнікам можа ўтвараць спалучэньне, якое выступае адным членам сказу:

***Дваццаць*** ''вучняў працавала на прышкольным участку''.

''З '''двух*** *палотнішчаў сшылі сьцяг*.

*Перадача пачынаецца а *'сёмай**'' ''гадзіне''.

== Ужываньне лічэбнікаў з назоўнікамі ==

Назоўнікі пры колькасных лічэбніках ''два (дзьве), абодва (абедзьве), тры, чатыры'', а таксама прыметнікі, дзеепрыметнікі, парадкавыя лічэбнікі, займеньнікі, што ўваходзяць у словазлучэньні з гэтымі лічэбнікамі, маюць гучаньне назоўнага склону множнага ліку: ''два дубы, абодва хлопцы, тры першыя новыя дамы, усе чатыры прачытаныя вершы''.

У дробавых лічэбніках пры словах ''два (дзьве), тры, чатыры'' парадкавыя лічэбнікі і прыметнікі стаяць у назоўным склоне множнага ліку: ''дзьве шостыя, тры пятыя, чатыры сёмыя''.

Пры лічэбніку паўтара (паўтары) назоўнікі стаяць у родным склоне адзіночнага ліку, калі гэтыя лічэбнікі ўжываюцца ў назоўным і вінавальным склонах: ''паўтара кіляграма, паўтары тоны''. У іншых склонах пры лічэбніку паўтара (паўтары) назоўнікі ўжываюцца ў множным ліку: ''паўтара кіляграмам, паўтары тонам, паўтара кіляграмамі, паўтары тонамі, у паўтара кіляграмах, у паўтары тонах''.

Пры абазначэньні адлегласьці паміж прадметамі лічэбнік з назоўнікам у беларускай мове ўжываецца з прыназоўнікам **за**: ''Спыніліся **за** дзесяць кілямэтраў ад места''.

== Правапіс лічэбнікаў ==

Колькасныя лічэбнікі ''два (абодва), дзьве (абедзьве), тры, чатыры'' ў творным склоне маюць на канцы **-ма**: ''двума (абодвума), дзьвюмя (абедзьвюмя), трыма, чатырма''.

У колькасных лічэбніках ''пяць, шэсьць, дзевяць'' — ''дваццаць, трыццаць'' [[мяккі знак]] пішацца на канцы слова, а ў лічэбніках ''пяцьдзясят, шэсьцьдзясят, пяцьсот, шэсьцьсот, дзевяцьсот'' — пасьля першага кораня.

У лічэбніку восем ва ўскосных склонах, акрамя вінавальнага, пасьля **с** пішацца **ь**: ''васьмі, васьмю''.

Лічэбнікі ''адзінаццаць'' — ''дваццаць'' і ''трыццаць'' пішуцца з двума **ц** (**цц*') у сярэдзіне слова.

У лічэбніках *пяць, дзевяць* — *дваццаць, трыццаць* у творным склоне падаўжаецца апошні зычны асновы: *пяцьцю, дзевяцьцю, дзесяцьцю, дзевятнаццацьцю, трынаццацьцю*.

Складаныя парадкавыя лічэбнікі з апошняй часткай *-тысячны, -мільённы, -мільярдны* пішуцца ў адно слова: *стотысячны, пяцьсотдваццацімільённы, трыццацімільярдны*.

Калі ў гэтых лічэбніках перад часткай *-тысячны, -мільённы, -мільярдны* колькасьць абазначана лічбай, то пасьля лічбы пішацца злучок: *100-тысячны, 520-мільённы, 30-мільярдны''.

## Заўвагі

## Крыніцы