Гаўтама Буда

**Буда Гатама, Шак’ямуні, Сак’ямуні** (Санскрыт: गौतम बुद्ध; 563 да н. э. — 483 да н. э.) — індыйскі мудрэц і настаўнік, легендарны заснавальнік будызму, жыў у паўночна-ўсходняй частцы Індыйскага субкантынэнту, стваральнік вучэньня «Чатырох шляхетных праўдаў». У большасьці будыйскіх традыцыяў ён лічыцца *Вярхоўным Будам*, што значыць «абуджаны» альбо «асьветлены». Час ягонага нараджэньня й сьмерці дакладна невядомы, але большасьць гісторыкаў адносяць ягонае жыцьцё да 563—483 гадоў да н. э., паводле некаторых зьвестак дата сьмерці вызначаецца паміж 411 і 400 гадамі да н. э. Па традыцыі, Гаўтама, як кажуць, нарадзіўся ў невялікай дзяржаве Капілавасту, на тэрыторыі, дзе цяпер знаходзіцца Нэпал, а потым навучаўся ў першую чаргу ва ўсіх рэгіёнах Усходняй Індыі, як то Магадга й Кашалы.

Гаўтама, вядомы таксама пад імём Шак’ямуні («Мудрэц з роду Шак’яў»), зьяўляецца галоўнай фігурай у будызьме, і апавяданьні пра ягонае жыцьцё, ягоныя дыскурсы, манаскія правілы, якіх цяпер прытрымліваюцца будысты, былі абагульнены пасьля ягонай сьмерці й захаваныя ягонымі пасьлядоўнікамі (гл. Трыпітака). Розныя калекцыі вучэньняў, як лічыцца, былі перададзены ім праз вусную традыцыю, і ўпершыню былі пісьмова зафіксаваны прыкладна праз 400 гадоў пасьля ягонай сьмерці. Ён таксама лічыцца богам альбо прарокам у іншых сусьветных рэлігіях ці канфэсіях, як то індуізм, ахмадыя і веры багаі.

## Асноўныя вучэньні й практыка
Першымі словамі Буды пасьля Абуджэньня былі: «О, як жа цудоўна! Кожная істота без выключэньня зьяўляецца Будам».

### Чатыры шляхетныя праўды

Сутнасьць альбо падставовыя погляды Абуджанага выкладзеныя ў Чатырох Шляхетных Праўдах (Палі: *cattāri ariya saccāni*; Санскрыт: *catvāry ārya satyāni*), сфармуляваных ім падчас першага казаньня ў Парку Газеляў у Сарнасе. Чатыры Шляхетныя Праўды прымаюцца ўсіма традыцыямі Будызму без выключэньня. Гэта:

# **Першая Шляхетная Праўда аб Цярпеньні** (Палі: *dukkha ariya sacca*; Санскрыт: *arya duhkha satya*) — «Народзіны ёсьць цярпеньне, старэньне ёсьць цярпеньне, сьмерць ёсьць цярпеньне; роспач, нараканьне, боль і напружаньне ёсьць цярпеньне; павязаньне зь непажаданым ёсьць цярпеньне; расстаньне з пажаданым ёсьць цярпеньне; не дасягненьне пажаданага ёсьць цярпеньне.»
# **Другая Шляхетная Праўда аб Прычыне Цярпеньня** (Палі: *dukkha samudayo ariya sacca*; Санскрыт: *arya samudaya satya*) — прычынай цярпеньня ёсьць жаданьне — «Гэта, мніхі, Шляхетная Праўда аб Прычыне Цярпеньня: жаданьне, якое стварае далейшае станаўленьне (перанараджэньне) — якое суправаджае запал і захапленьне, што знаходзіць радасьць то тут, то там — жаданьне пачуцьцёвае прыемнасьці, жаданьне станаўленьня, жаданьне небыцьця.»
# **Трэцяя Шляхетная Праўда аб Спыненьні Цярпеньня** (Палі: *dukkha nirodho ariya sacca*; Санскрыт: *arya nirodha satya*) — «поўнае зьнікненьне й спыненьне, адмова, пакіданьне, вызваленьне, адпусканьне жаданьня.»
# **Чацьвёртая Шляхетная Праўда аб Сьцежцы, якая праводзіць да Вызваленьня** (Палі: *dukkha nirodha gāmini paṭipadā ariya sacca*; Санскрыт: *arya mārga satya*) — шляхам да спыненьня цярпеньня зьяўляецца Шляхетная Васьмёркавая Сьцежка — адпаведны погляд, адпаведнае рашэньне, адпаведная мова, адпаведнае дзеяньне, адпаведнае жыцьцё, адпаведнае імкненьне, адпаведнае засяроджаньне, адпаведная медытацыя.

Далейшыя навукі вынікаюць з Чатырох Шляхетных Праўдаў, складаюць іхні аналіз і разьвіцьцё. Аднак для іх правільнага зразуменьня неабходна таксама зразуменьне дактрыны нетрываласьці й браку вечнага «я» (Палі: *anattā*, Санскрыт: *anatman*), г.зн. факту, што ўсе зьявы пазбаўленыя трывалай «істоты»/субстанцыі — ёсьць пустыя і існуюць ва ўзаемнай залежнасьці й ніколі не зьяўляюцца незалежнымі ад умоваў.

### Шляхетная Васьмёркавая Сьцежка

Шляхетная Васьмёркавая Сьцежка (таксама: *Васьміасьпектавая*) ёсьць сьцежкай практыкі. Прытрымліваньне ейных радаў і ўказаньняў, сабраных у васьмі пунктах (адтуль яе і назва) мае праводзіць да поўнага зьнікненьня цярпеньня і, адпаведна, канчатковага пераходу абуджанай істоты з самсары да Нірваны. Шляхетная Васьмёркавая Сьцежка вынікае з Чацьвёртай Шляхетнай Праўды, Праўды аб Сьцежцы, якая праводзіць да Спыненьня Цярпеньня. Буда мовіў навуку, што дзякуючы цнатлівасьці, ведам і засяроджаньню можна дасягнуць дасканаласьці — Абуджэньня — а Чатыры Шляхетныя Праўды й Шляхетная Васьмёркавая Сьцежка вызначаюць дарогу, якая вядзе да дасягненьня гэтай мэты.

Для таго, каб цалкам зразумець Чатыры Шляхетныя Праўды, Буда раіў ісьці Шляхетнаю Васьмёркаваю Сьцежкаю, якая складаецца з:

# **Слушны Погляд** — пазнаньне Чатырох Шляхетных Праўдаў (Палі: **'; [[Санскрыт]]: **')
# **Слушчане Рашэньне** — гэта рашэньне адмовы ад злой волі й адступленьне ад выкліканьня любой крыўды (Палі: **'; [[Санскрыт]]: **')
# **Слушнае Слова** — устрыманьне ад хлусьні, ад мовы выклікаючай непаразуменьні паміж людзьмі («дзелячай» мовы), абразьлівай мовы, пустаслоўя (Палі: *sammā-vācā*; Санскрыт: *samyak-vāc*)
# **Слушны Чын** — гэта ўстрыманьне ад забойства, ад крадзежы, ад няскромнасьці (Палі: *sammā-kammanta*; Санскрыт: *samyak-karmānta*)
# **Слушнае Зарабкаваньне** — гэта ўстрыманьне ад зарабкаваньня, якое прыносіць шкоду іншым істотам, такога як: рыбалоўства, гандаль зброяй, жывымі істотамі альбо іх целамі, алкаголем і іншымі наркотыкамі, атрутай, на бойні, у вайсковых структурах, зьвязаных з хлусьнёй, здрадай, прадказаньнем будучыні, ашукваньнем, выкарыстаньнем і г. д. (Палі: *sammā-ājīva*; Санскрыт: *samyak-ājīva*)

# **Слушны Высілак** — гэта намеры й высілак, якія не дазваляюць паўстаньня злых, а спрыяюць паўстаньню добрых мэнтальных уласьцівасьцяў. (Палі: *sammā-vāyāma*; Санскрыт: *samyak-vyāyāma*)
# **Слушная Ўважлівасьць** — захаваньне ўважлівасьці ва ўсім, што прадпрымліваецца (Палі: *sammā-sati*; Санскрыт: **')
# **Слушная Мэдытацыя** — імкненьне да дасягненьня станаў, у якіх зьнікае «эга» ([[Палі]]: ''sammā-samādhi''; [[Санскрыт]]: ''samyak-samādhi'')

[[Санскрыт|Санскрыцкае]] ''samyak'' і [[Палі]]йскае ''sammā'' значаць тое, што «зьвярнуцца да аднаго», «адвярнуцца ад рэшты», «цэлы», «увесь», «правільны», «уласьцівы», «праўдзівы». [[Шляхетная Васьмёркавая Сьцежка|Шляхетная Васьміасьпектавая Сьцежка]] разглядаецца некаторымі [[Будызм|Будыйскімі]] школамі/традыцыямі як асобныя ўзроўні разьвіцьця, празь якія мусіць прайсьці практыкуючы. У голас гэтаму погляду, пазнаньне й рэалізацыя аднаго прыступку, праводзіць як наступства да наступнага. Існуе таксама супрацьлеглы погляд, які раіць разьвіваць усе аспэкты адначасова (кола зь няроўнымі сьпіцамі не паедзе).

[[Шляхетная Васьмёркавая Сьцежка|Шляхетная Васьміасьпектавая Сьцежка]] дзеліцца часта на тры «суполкі» правілаў, якія са-ствараюць і даакрэсьліваюць асноўныя цнатлівасьці: мудрасьць ([[Палі]]: ''paññā''; [[Санскрыт]]: ''prajñā''), маральнасьць ([[Палі]]: ''sīla''; [[Санскрыт]]: ''śīla'') і засяроджаньне ([[Палі]]: ''samādhi''; [[Санскрыт]]: ''samādhi'').

=== Мэдытацыя ===

**Мэдытацыя** — працэс самапаглыбленьня з мэтай самадасканаленьня, пры якім істота застаецца сам на сам са сваёю сьвядомасьцю. Мэтай медытацыі зьяўляецца дасягненьне стану браку думак альбо стану розуму, «які нагадвае прастору» (стану пусткі), Вызваленьне з Кола Перанараджэньняў, дасягненьне спакою, зьнішчэньне (цярпеньня), разьвіцьцё мудрасьці, дасягненьне Асьвятленьня, стану Нірваны, атрыманьне непасрэдных ведаў, паляпшэньне здароўя і такім чынам прадаўжэньне працягласьці жыцьця з мэтай дапамагчы іншым істотам вызваліцца зь цярпеньня і г. д.

=== Карма ===

**Карма** альбо **карман*' з [[санскрыт]]у कर्म ([[Палі]]: *kamma*) зьяўляецца падставовым і вельмі важным паняцьцем [[Будызм|Навукі Абуджанага]]. Даслоўна гэта слова азначае «дзеяньне» альбо «чын»; што-кольвек нехта робіць, гаворыць альбо думае паўстае карма. У [[Будызм|Будыйскім]] значэньні не азначае выніку, які акрэсьліваецца як плён ([[Санскрыт]], [[Палі]]: *vipaka*), эфэкту альбо прызначэньня. Правіла прычыны і наступства называецца ў мове [[Палі]] *kamma-vipaka* (дзеяньне-плён) і гаворыць, што кожны ўчынак мае свае наступствы — добрыя ўчынкі вяртаюцца ў выглядзе шчасьця, злыя ўчынкі — у выглядзе цярпеньня.

[[Карма ў будызьме|Карма]] зьяўляецца рухавіком, які прыводзіць у рух кола цыклу некантраляванага перанараджэньня. [[Карма ў будызьме|Карме]] падлягаюць усе неасьветленыя істоты.

==== Як паўстае карма? ====
Істоты праз свае чыны зьбіраюць досьвед у розуме, нэгатыўны альбо пазітыўны, у залежнасьці ад таго, ці зьяўляюцца яны карысныя для іншых істотаў, ці шкодныя. У эфэкце свайго дзеяньня істота засявае [[Карма ў будызьме|кармічнае]] насеньне ў розуме, калі будуць прысутнічаць наступныя чыньнікі:

# Сьвядомасьць палажэньня ў якім знаходзіцца
# Намер зьдзяйсьненьня чыну й плян ягонага выкананьня
# Зьдзяйсьненьне чыну альбо намаўленьне каго-небудзь да яго зьдзяйсьненьня
# Задавальненьне з выніку гэтага дзеяньня

У выпадку наяўнасьці ўсіх чатырох элемэнтаў [[Карма ў будызьме|кармічнае]] наступства зьяўляецца наймацнейшым і вынік чыну будзе найбольш інтэнсіўны. Напрыклад: кіроўца, які ненаўмысна выклікаў аварыю і зраніў пешага: (1) быў сьвядомы, што машына зьяўляецца небясьпечным сродкам перамяшчэньня і можа выклікаць аварыю й цярпеньне іншых, (2) не хацеў яго скрыўдзіць, (3) аднак гэта зрабіў, (4) зусім ня быў з таго задаволены. У гэтым выпадку пакінуты [[Карма ў будызьме|кармічны]] сьлед у розуме няўдалага кіроўцы будзе толькі частковы.

==== Асабістая і сукупная карма ====
Тэрмін [[Карма ў будызьме|кармы]] прымяняльны як да асобных індывідуўмаў (у вялікім скарачэньні: кожная асоба заслугоўвае на тое, што мае), так і да збору істотаў: суполка, народ (кожны народ мае тое, на што заслугоўвае; цяперашняе становішча абумоўлена папярэднімі чынамі), насельніцтва зямлі і г. д.

=== Указаньні Буды ===


Указаньні — у [[Будызм|Навуцы Абуджанага]] азначаюць збор парадаў альбо рэкамэндацыяў для неасьветленых асобаў, якія дазваляюць ім пазьбегнуць нэгатыўнай [[Карма ў будызьме|кармы]]. У розных [[Будызм|Будыйскіх]] традыцыях фармулююцца ў крыху розных формах, тым ня меней іх зьмест застаецца нязьменны. Найчасьцей замест слова «наказ» адьбо «запаведзь» ужываецца менавіта слова «ўказаньне», паколькі маюць яны характар дабравольнага абавязаньня. [[Буда Гаўтама|Буда]] казаў, што добра іх прытрымлівацца, аднак нікому ня могуць быць навязаныя.

==== Першая Будыйская Запаведзь ====
*Абавязуюся прытрымлівацца запаведзі, устрымлівацца ад адбіраньня жыцьця.*

У адрозьненьне ад рэлігіяў, дзе запаведзь «не забівай» адносіцца толькі да чалавека, [[Будызм|Будыйская]] запаведзь мае на ўвазе кожную істоту, якая мае цела, кожнае стварэньне, якое здольна адчуваць. Словы Абуджанага з [[Дхамапада|Дхамапады]]:

: *Усе дрыжаць, калі бачаць узьнесены кій.*
: *Усе баяцца сьмерці.*
: *Беручы самаго сябе за прыклад,*
: *Не належыць удараць іншых*
: *ані выклікаць, каб былі бітыя.*

: *Усе дрыжаць, калі бачаць узьнесены кій.*
: *Жыцьцё дорага кожнаму.*
: *Беручы самаго сябе за прыклад,*
: *Не належыць удараць іншых*
: *ані выклікаць, каб былі бітыя.*

: *У адлеглых часах існавалі толькі тры хваробы: жаданьне, голад і сапсаваньне; але з прычыны забойстваў жывёлаў яны павялічыліся да дзевяноста васьмі.* (Словы Абуджанага з Сута Ніпата)

: *Спадару Таямніцаў!*
: *Першасная мудрасьць усёведаючага зацьвітае з кораня спачуваньня.* (Словы Абуджанага з Сутры Ўказаньня Таямніцаў Татхагаты)

Перакладаючы дадзеныя радкі на сучасную мову, Першая Будыйская Запаведзь азначае, у тым ліку, быць [[вэганства|вэганам]]: ня толькі ўласнаруч не забіваць жывых істотаў («не належыць удараць іншых»), але і не выкарыстоўваць прадукты атрыманыя ў выніку забойства: трупы, органы, мускулатура, скура і г. д. («ані выклікаць, каб былі бітыя»).

==== Пяць Указаньняў ====
# *Абавязуюся прытрымлівацца запаведзі, устрымлівацца ад адбіраньня жыцьця.*
# *Абавязуюся прытрымлівацца запаведзі, устрымлівацца ад браньня таго, што ня дадзена.*
# *Абавязуюся прытрымлівацца запаведзі, устрымлівацца ад злога (неадпаведнага, няправільнага) сэксуальнага чыну.*
# *Абавязуюся прытрымлівацца запаведзі, устрымлівацца ад неадпаведнай мовы.*
# *Абавязуюся прытрымлівацца запаведзі, устрымлівацца ад спажываньня ап’яняльных напояў і наркотыкаў, якія праводзяць да неразважлівасьці.*

Прытрымліваньне прынамсі [[Будыйскія ўказаньні|Пяці Ўказаньняў]], а таксама прыняцьце прыстанішча ў Трох Каштоўнасьцях адрозьнівае вучня [[Буда Гаўтама|Буды]] ад небудыста.

==== Восем Указаньняў ====
# *Абавязуюся прытрымлівацца запаведзі, устрымлівацца ад адбіраньня жыцьця.*
# *Абавязуюся прытрымлівацца запаведзі, устрымлівацца ад браньня таго, што ня дадзена.*
# *Абавязуюся прытрымлівацца запаведзі, устрымлівацца ад злога (неадпаведнага, няправільнага) сэксуальнага чыну.*
# *Абавязуюся прытрымлівацца запаведзі, устрымлівацца ад неадпаведнай мовы.*
# *Абавязуюся прытрымлівацца запаведзі, устрымлівацца ад спажываньня ап’яняльных напояў і наркотыкаў, якія праводзяць да неразважлівасьці.*
# *Абавязуюся прытрымлівацца запаведзі, устрымлівацца ад прыняцьця ежы ў неадпаведным часе* (належыць прымаць пасілак адзін раз на дзень да палудня).
# *Абавязуюся прытрымлівацца запаведзі, устрымлівацца ад танцаў, сьпеваў, музыкі, наведваньня забаўляльных мерапрыемстваў, нашэньня гірляндаў, выкарыстаньня парфумаў і касьметыкі для ўпрыгожваньня цела.*
# *Абавязуюся прытрымлівацца запаведзі, устрымлівацца ад выкарыстаньня высокіх альбо вялікіх ложкаў.*

Мніхі прытрымліваюцца дадаткова шэрагу ўказаньняў, большасьць зь якіх зьяўляецца разьвіцьцём альбо паглыбленьнем [[Будыйскія ўказаньні|Васьмі Ўказаньняў]]. Так напрыклад Трэцяе Ўказаньне для мніха азначае нават не дакранацца да жанчыны. Каб утрымліваць цела і розум у чысьціні, мніхі вучацца шанаваць усіх жанчынаў і трактаваць старэйшых жанчынаў як матак, равесьніцаў як сёстраў, а малодшых жанчынаў як дачок. Акрамя таго мніхі не карыстаюцца грашыма («золатам і срэбрам»), прытрымліваюцца шэрагу правілаў этычнага захаваньня. Да цярпеньня, між іншым, праводзіць таксама позьняя пара начнога адпачынку.

=== Погляд на Навуку Буды ===
Шляхетная Васьмёркавая Сьцежка дае магчымасьць разглядаць [[Будызм]] як тры фундамэнтальныя практыкі:
* *Маральная дысцыпліна* (належнае слова, належны чын, належнае зарабкаваньне)
* *Медытацыйная ўраўнаважанасьць* (адпаведнае імкненьне, адпаведнае засяроджаньне, адпаведная [[Мэдытацыя ў будызьме|медытацыя]])
* *Дасканалая мудрасьць* (уласьцівы погляд, уласьцівае мысьленьне)

У даслоўным перакладзе з [[палі]] і [[санскрыт]]у, моваў найстарэйшых [[Будызм|будыйскіх]] тэкстаў, [[Будызм|«Навука Абуджанага»]].

Клясыфікаваньне [[будызм]]у як [[рэлігія|рэлігіі]] зьяўляецца памылкай, паколькі «[[Навука Абуджанага]]» не грунтуецца на веры ў кагокольвек альбо штокольвек, у тым ліку не грунтуецца на веры ў кіруючага сьветам Бога. Буда заўсёды адзначаў, што навучае аб «цярпеньні й канцы цярпеньня», а ягоныя навукі павінны мець перадусім практычнае прымяненьне й служыць вызваленьню зь цярпеньня. Стаўленьне Буды да рэлігіяў адлюстроўвае прыповесьць «Ці існуе Бог?», а таксама наступныя словы Абуджанага:

: *У нічога ня вер, незалежна ад таго, дзе гэта прачытаў альбо хто табе гэта сказаў, нават калі я гэта сказаў, у выпадку калі гэта не згаджаецца з тваім разуменьнем сьвету й здаровым глуздам.* Распаўсюджаны [[Будызм|Будыйскі]] выраз. Паўстаў, магчыма, на падставе Словаў Буды з Каляма Суты.

: *Чалавек, які ёсьць вольны ад сьляпой веры, які ведае тое, што не было створанае, адрэзаў усе турботныя абмежаваньні, выдаліў усе прычыны (выклікаючыя каму, добрыя і злыя) і які адкінуў усе жаданьні — зьяўляецца сапраўды найвыбітнейшым зь людзей.* (97 верш [[Дхамапада|Дхамапады]])

: *Ня верце ў якія-кольвек пасланьні толькі таму, што праз доўгі час абавязвалі ў многіх краінах. Ня верце ў нешта толькі таму, што многія людзі на працягу доўгага часу тое паўтараюць. Не прымайце нічога толькі з нагоды, што нехта іншы гэта сказаў, што падтрымлівае тое сваім аўтарытэтам нейкі мудрэц альбо каплан, альбо што напісана тое ў нейкім сьвятым пісаньні. Ня верце ў нешта толькі таму, што гучыць праўдападобна. Ня верце ў бачаньні альбо ўяўленьні, якія лічыце за пасланыя Богам. Майце давер да таго, што прынялі за праўдзівае па доўгім правяраньні, да таго што прыносіць посьпех вам і іншым.* (Словы Буды з Каляма Суты)

: *Мніхі і вучоныя!*
: *Так як выпальваецца, выразаецца і паліруецца золата,*
: *Так таксама належыць дасьледваць мае словы*
: *І не прымаць іх адно толькі з павагі да мяне.* (Словы Буды з [[Аватамсака сутра|Сутры Гірлянды Кветак]])

: *Субхуці! Хто ня мае канцэпцыі на тэму Буды,
: *Той ня думае таксама аб [[Дхарма|Дхарме]] і [[Сангха|Саньзе]].
: *У гэты спосаб уваходзіцца ў праўдзівую існасьць.* (Словы Буды з Праджняпараміты)

== Глядзіце таксама ==
* [[Буда (будызм)]]
* [[Бодгісатва]]
* [[Чатыры Шляхетныя Праўды]]
* [[Шляхетная Васьмёркавая Сьцежка]]

== Крыніцы ==


== Вонкавыя спасылкі ==



* [http://slounik.org/153998.html Буда] — артыкул на slounik.org
* [http://www.bbc.co.uk/programmes/p00548br Buddha] ў перадачы «In Our Time» BBC. 
* *Александр Берзин''. Жизнь Будды Шакьямуни
* Жизнь Сиддхартхи Гаутамы (Шакьямуни Будды)
* Жизнеописание Будды, согласно Палийскому канону

Катэгорыя:Будызм
Катэгорыя:Будыйская філязофія
Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы