open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Філіп Тыс

**Філіп Тыс** (; 8 кастрычніка 1889 году, Андэрлехт — 16 студзеня 1971 году, Андэрлехт, Бэльгія) — бэльгійскі раварыст, першы трохразовы пераможца Тур дэ Франс.

## Біяграфія
Тыс атрымаў першую сваю значную перамогу на нацыянальным роварным спаборніцтве па вэлякросе ў 1910 годзе. У 1913 годзе Філіп стаў пераможцам Тур дэ Франс ува ўзросьце 22 гадоў, фінішаваўшы ў Парыжы зь перавагай больш за дзьве хвіліны. На наступны год ён таксама перамог у Туры. Трэці раз стаў пераможцам пасьля Першай сусьветнай вайны ў 1920 годзе. Толькі ў 1955 годзе ягоны рэкорд здолеў паўтарыць Люі Бабэ, а праз 8 гадоў ён быў пераадолены Жакам Анкетылем. Тыс таксама прымаў удзел у Тур дэ Франс 1922 году, дзе перамог у пяці этапах, і два этапы ўзяў у 1924 годзе.

Філіп Тыс — першы раварыст, які апрануў жоўтую майку як індэнтыфікатар лідэра Тур дэ Франс паводле прапановы свайго мэнэджара Альфонса Бажэ. Свой афіцыйны статус яна атрымала пазьней — у 1919 годзе. Першым афіцыйна апрануў жоўтую майку лідэра француз Эжэн Крыстоф.

## Выступленьні на Гранд Турах

* Удакладненьне: зг — зьняўся з гонкі

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Профіль на Cycling Archives
* Афіцыйныя вынікі Філіпа Тыса на Тур дэ Франс

Катэгорыя:Бэльгійскія раварысты
Катэгорыя:Пераможцы Тур дэ Франс
Уладзімер Мухін

**Уладзімер Андрэевіч Мухін** (нарадзіўся 23 чэрвеня 1940, Смалявічы, Рудзенскі раён, Менская вобласьць, БССР) — паэт, чалец Саюзу пісьменьнікаў Расеі з 1995 году.

## Біяграфія
Нарадзіўся ў сям’і афіцэра Чырвонай Арміі, тры гады з маці знаходзіліся на тэрыторыі, якая была захопленая войскамі Вэрмахту. У школу пайшоў у 1947 годзе. Мае сярэднюю адукацыю. Служыў у Савецкай арміі, скончыў школу авіяцыйных мэханікаў. Затым служыў у стратэгічных ракетных войсках. Службу скончыў у 1962 г. на ракетадроме «Плісецк». Працаваў мэталюргам, у нафтавай прамысловасьці, у геалягічных экспэдыцыях, на шахтах. У 1971 г. паехаў будаваць БАМ. У Нерунгры (ЯАССР) працаваў электрыкам.

## Творы
* Стихи. // Нерюнгринское притяжение. Якутск. 1983. С. 76, 177.
* Стихи. // Пульс Нерюнгри. Сборник стихов поэтов литературного объединения «Пульс». Якутск. 1992. С. 120-129.
* Парад предзимья. Стихи. // Полярная звезда. Якутск. № 5. 1994. С. 103-105.
* Стихи. // Под Полярной звездой. Сборник произведений русских, якутских, эвенкийских и юкагирских писателей Якутии ХХ века. Якутск. 2000. С. 75-79.
* Казна души. Стихи. Якутск. 2008. 64 с.

## Літаратура
* Владимир Мухин. // Писатели земли Олонхо. Биобиблиографический справочник. Якутск. 2000. С. 284.
* Баркоўскі А. Мухін Уладзімір. // Голас Радзімы. Мінск. 27 ліпеня 2006. С. 11.

Катэгорыя:Расейскія літаратары
Ганна Алаіза Хадкевіч

**Ганна Алаіза Хадкевіч** (у дзявоцтве **Астроская**; 25 сакавіка 1600 — 27 студзеня 1654) — грамадзка-рэлігійная дзяячка Рэчы Паспалітай.

Ганна Алаіза — апошняя прадстаўніца роду Астроскіх. Па яе сьмерці шматлікія маёнткі перайшлі да князёў Заслаўскіх, пазьней да Сангушкаў.

## Біяграфія
З княскага роду Астроскіх гербу ўласнага, дачка Аляксандра, ваяводы валынскага, і Ганны з Косткаў. У 1603 годзе засталася без бацькі, выхоўвалася маці.

28 лістапада 1620 году выйшла замуж за гетмана вялікага літоўскага Яна Караля Хадкевіча. Аднак неўзабаве гетман накіраваўся на сойм у Варшаву, а потым у сваю апошнюю выправу, не ўступіўшы ў правы мужа.

Па сьмерці мужа (1621 год) узяла абяцаньне бясшлюбнасьці, вяла аскетычны лад жыцьця. Ахвяравала сродкі на карысьць каталіцкіх сьвятыняў. Зь яе фундацыі ў 1624 годзе ў Астрозе адкрыўся езуіцкі кляштар з калегіюмам. Таксама заснавала езуіцкі калегіюм у Яраславе.

У 1624 годзе перапахавала ў Астроскім езуіцкім касьцёле парэшткі мужа.

Непрыхільна ставілася да тых праваслаўных, што не прынялі Берасьцейскай уніі, спрыяла вяртаньню ў юрысдыкцыі Кіеўскай мітраполіі (па аднаўленьні еднасьці зь Сьвятых Пасадам) цэркваў у Тураве.

Па сьмерці часова спачыла ў Яраславе, у 1723 годзе па сканчэньні Вялікай Паўночнай вайны адбылося яе ўрачыстае перапахаваньне ў дамініканскім касьцёле Ўнебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі ў Астрозе.

## Галерэя

Hanna Ałaiza Chadkievič (Astroskaja). Ганна Алаіза Хадкевіч (Астроская) (1624).jpg|Невядомы мастак, 1624 г.
Hanna Ałaiza Chadkievič (Astroskaja). Ганна Алаіза Хадкевіч (Астроская) (1624, XIX) (2).jpg|Копія XIX ст. з партрэта 
Hanna Ałaiza Chadkievič (Astroskaja). Ганна Алаіза Хадкевіч (Астроская) (1624, XIX) (3).jpg|Копія XIX ст. з партрэта 
Hanna Ałaiza Chadkievič (Astroskaja). Ганна Алаіза Хадкевіч (Астроская) (1624, 1922).jpg|Копія 1922 г. з партрэта 


Hanna Ałaiza Chadkievič (Astroskaja). Ганна Алаіза Хадкевіч (Астроская) (XVII).jpg|Невядомы мастак, XVII ст.
Hanna Ałaiza Chadkievič (Astroskaja). Ганна Алаіза Хадкевіч (Астроская) (XVII) (2).jpg|Невядомы мастак, XVII ст.
Hanna Ałaiza Chadkievič (Astroskaja). Ганна Алаіза Хадкевіч (Астроская) (XVII) (3).jpg|Невядомы мастак, XVII ст.
Hanna Ałaiza Chadkievič (Astroskaja). Ганна Алаіза Хадкевіч (Астроская) (XVII) (4).jpg|Невядомы мастак, XVII ст.


## Крыніцы

## Літаратура
* 
* Бондарчук Я., Бендюк М. Портрети князів Острозьких XVI — першої половини XVII століття // Українська культура: минуле 32 сучасне, шляхи розвитку. Вип. 15, 2009.

Ганна Алаіза
Ганна Алаіза
Вольга Пашкевіч

**Во́льга Язэ́паўна Пашке́віч** (нарадзілася ў 1960 годзе, Якуцк, ЯАССР, РСФСР) — пісьменьніца, чалец Саюзу пісьменьнікаў Расеі.

## Біяграфія
Яе бацька, Язэп Антонавіч (1932, в. Хадоркі, Ашмянскі павет, Віленскае ваяводзтва, Польшча), маці, Надзея Дзьмітрыеўна, у дзявоцтве Скок, нарадзілася ў Іркуцкай вобласьці, але яе дзядуля, Іван Дзям’янавіч Бакноўскі, паходзіў зь Віцебшчыны.

Пасьля заканчэньня сярэдняй школы ў Якуцку вучылася ў Іркуцкім пэдінстытуце. Там ў аматарскім студэнцкім тэатры выконвала ролю Джуліі ў інсцэнізацыі аповесьці Васіля Быкава «Альпійская баляда». Працавала выкладчыцай расейскай літаратуры ў Якуцкім камандным рачным вучылішчы, потым — дацэнт Якуцкага філіяла Новасыбірскай дзяржаўнай акадэміі воднага транспарту.

## Творы
* Дружеские эпиграммы Ольги Пашкевич. (Рисовал А. Павлов) // Ленский водник. Якутск. 14 октября 1992.
* Судьбой подаренные встречи. Якутск. 2000.
* Юбилейная. // Якутский речной флот. Якутск. 2000. С. 22.
* Проблема национального менталитета в литературе народов Якутии. Автореферат диссертации ... кандидата филологических наук. /Якутский государственный университет им. М. К. Аммосова./ Якутск. 2002.
* Проблема национального менталитета в литературе народов Якутии. Диссертация ... кандидата филологических наук. Якутск. 2002.
* Превратности судьбы. Якутск. 2003. 136 с.
* Литература народов Якутии и проблема национального менталитета. Якутск. 2004. 185 с.
* Подготовка и чтение лекций (методические рекомендации). Якутск. 2005. 37 с.
* Претензия на удачу. Рассказы. Якутск. 2009. 79 с.

## Літаратура
* Федоров В.  «Я вам пишу, чего же боле…» // Якутия. Якутск. 29 июня 2001. С. 4.
* Баркоўскі А. Жыве ў Якуцку беларуска. // Кантакты і дыялогі. Мінск. № 11 (Расейская федэрацыя). 2001. С. 31.
* Якутская городская общественная организация Белорусская община «Суродич». // Илин. Якутск. № 1-2. 2007. С.44.

Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1960 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Якуцку
Катэгорыя:Расейскія літаратары
Воткінск

**Во́ткінск** () — горад (з 1935) у Расеі, адміністрацыйны цэнтар Воткінскага раёну Ўдмуртыі. Насельніцтва 98,5 тыс. чал. (2005). Заснаваны ў 1759 годзе.

Разьмешчаны ў Прыкам’і, на рацэ Вотка (басэйн Камы), за 55 км на паўночны ўсход ад Іжэўску. Выцягнуты ўздоўж берагу Воткінскай сажалкі — штучнай гаці на рацэ Вотка. Зьяўляецца чыгуначнай станцыяй. За 30 км ад Воткінску на Каме знаходзіцца Воткінская ГЭС.

Асноўнае горадаўтваральнае прадпрыемства — Воткінскі завод (выпускае ракетную тэхніку, у тым ліку міжкантынэнтальныя балістычныя ракеты «Топаль-М», нафтагазавае абсталяваньне, станкі, бытавую тэхніку і інш.). Таксама працуюць цагельня, заводы газавай апаратуры, радыётэхналягічнага абсталяваньня, лесапільны.

## Крыніцы

Катэгорыя:Гарады Расеі
Ад мора да мора

«**Ад мора да мора**» () — нацыянальны дэвіз Канады, які бярэ свой ​​пачатак з восьмага вершу псальма 71 (у некаторых перакладах і арыгінале — 72) Псалтыра Бібліі. З канадзкага пункту гледжаньня ён азначае *Ад акіяна да акіяна* (ад Атлянтычнага да Ціхага). Ён быў абраны міністрам Джорджам Манро Грантам, сакратаром Сэндфарда Флемінга ў часы канфэдэрацыі.

У 1872 годзе, празь некаторы час пасьля далучэньня да фэдэрацыі Брытанскай Калумбіі Грант апублікаваў сваю глазету, названую *Ocean to Ocean*, што красамоўна казала пра ўвасабленьне мары транскантынэнтальнай дзяржавы.

Катэгорыя:Дзяржаўныя сымбалі Канады
Павал Баран

**Па́вал Бара́н** (; 29 красавіка 1926, Горадня — 27 сакавіка 2011, Каліфорнія) — амэрыканскі інжынэр і вынаходнік беларускага паходжаньня, адзін са стваральнікаў Інтэрнэту.

## Жыцьцяпіс
Нарадзіўся ў Гародні ў жыдоўскай сям’і. У 1928 року зь сям’ёй пераехаў у ЗША.

Бакаляўр (Тэхналягічны інстытут Дрэксэля, 1949), магістар (Каліфарнійскі ўнівэрсытэт у Лос-Анджэлесе, 1959).

Працаваў у лябараторыях міністэрства абароны ЗША.

Распрацаваў мэханізм перадачы інфармацыі ад кампутара да кампутара, які лёг у аснову сеткі ARPANET. У 2008 року атрымаў ўзнагароду ад прэзыдэнта ЗША за ўнёсак у разьвіцьцё тэхналёгіяў.

## Крыніцы і заўвагі

## Вонкавыя спасылкі
* У Каліфорніі памёр знакаміты беларус — адзін з аўтараў пабудовы Інтэрнэт

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Горадні
Катэгорыя:Праграмісты ЗША
Катэгорыя:Памерлі ў Каліфорніі
Сэндфард Флемінг

Сэр **Сэндфард Флемінг** (; 7 студзеня 1827, Керкалдзі, Шатляндыя — 22 ліпеня 1915, Новая Шатляндыя, Канада) — інжынэр, які стварыў чыгуначную сетку Канады.

Дзякуючы яму сьвет стаў падзелены на часавыя пасы. Гэтую ідэю абгрунтаваў у 1869 годзе дырэктар школы з Саратога Спрынгс Чарлз Ф. Даўд, а сэр Сэндфард Флемінг самым энэргічным чынам падтрымаў яе. Ён таксама зьяўляўся дызайнэрам першых канадзкіх паштовых марак.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Керкалдзі
Катэгорыя:Канадзкія інжынэры
Катэгорыя:Памерлі ў Канадзе
Наймаздатнасьць

**Наймаздатнасьць** — здольнасьць чалавека да самастойнага працаўладкаваньня й падтрыманьня сталай занятасьці. Залежыць ад ведаў, навыкаў ды здольнасьцяў асобы, таксама спосабу іх выкарыстаньня й паказу наймальніку ды асабістых і рынкавых абставінаў, у якіх вядзецца пошук працы.

## Складнікі
Вылучаюць чатыры складнікі асабістай наймаздатнасьці:
**Якасьці*. Складаюцца зь ведаў, навыкаў ды стаўленьня. Паводле роўню падзяляюцца на:
#падставовыя — пачатковыя навыкі, надзейнасьць ды цэласнасьць асобы;
#сярэднія — адмысловыя навыкі зносінаў ды вырашэньня задачаў, зацікаўленасьць ды ініцыятыўнасьць;
#высокія — навыкі ладжананьня асабістай ды супольнай працы й дасьведчанасьць у гандлі.
**Задзейнічаньне*. Зьмяшчае ў сабе зьвязаны зь якасьцямі набор здольнасьцяў:
#навыкі кіраваньня хадою жыцьця — усьведамленьне ўласных працоўных зацікаўленасьцяў ды здольнасьцяў, магчымасьцяў працаўладкаваньня паводле наяўнасьці працоўных месцаў ды ўмоваў найму, навыкі вырашэньня ды пераходу да пажаданага стану;
#навык пошуку працы — доступ да сетак вяшчаньня;
#мэтанакіраваны падыход — усьведамленьне ды прыстасоўвальнасьць да перамены ўмоваў працаўладкаваньня, месца пражываньня й галіны занятасьці.
**Падача*. Паказ сваіх якасьцяў дзеля найму ўлучае:
#справаздачу аб жыцьцёвых дасягненьнях;
#завярэньне ў падрыхтаванасьці паводле папярэдняга навучаньня;
#спасылку на ўхвальнае сьведчаньне;
#спосаб сумоўя;
#пералік паслужнога сьпісу.
**Абставіны*. Падзяляюцца на:
#асабістыя — ступеня працаздольнасьці ды забавязанасьці ў доглядзе, сямейна-побытавае становішча;
#вонкавыя — будова ды ровень прапановы найму, заканадаўства аб найме ды выплатах па звальненьні, паводзіны наймальніка пры адборы.

Катэгорыя:Асабістае жыцьцё
Катэгорыя:Мэнэджмэнт
Катэгорыя:Эканоміка
Антоні Вільгельм Радзівіл

**Антоні Вільгельм Радзівіл** — вайсковы дзяяч Прусіі. Генэрал артылерыі (1889), XIV ардынат на Нясьвіжы, XI ардынат на Клецку.

Валодаў вялізнымі зямельнымі ўладаньнямі ў Прусіі, а таксама Нясьвіскай, Клецкай, Давыд-Гарадоцкай ардынацыямі на Беларусі, Алыцкай ардынацыяй ва Ўкраіне.

## Біяграфія
Зь нясьвіскай лініі роду Радзівілаў гербу «Трубы», сын Фрыдэрыка Вільгельма і Матыльды фон Клары-Альдрынген.

3 1852 року на вайсковай службе ў Прусіі. У 1858—1861 роках навучаўся ў агульнай школе пры Вайсковай акадэміі ў Бэрліне. Удзельнічаў у войнах з Аўстрыяй (1866) і Францыяй (1870—1771). Быў ад’ютантам Вільгельма I, Фрыдрыха III і Вільгельма II.

У шлюбе з Марыяй Даротай дэ Кастэлян меў сыноў Юрыя Фрыдэрыка і Станіслава Вільгельма; дачок Альжбету і Алену.

Жонка А. В. Радзівіла выступіла ініцыятарам адраджэньня Нясьвіскага замка, стварыла побач зь ім паркавы комплекс, сабрала ў замку значную бібліятэку.

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 

## Вонкавыя спасылкі
* Antoni Fryderyk Wilhelm ks. Radziwiłł na Nieświeżu h. Trąby. Marek Jerzy Minakowski, Genealogia Potomków Sejmu Wielkiego.

Антоні Вільгельм
Ірляндзкая галадоўка 1981 году

**Ірляндзкая галадоўка 1981 году** () — кульмінацыя пяцігадовага пратэсту ў межах канфлікту ў Паўночнай Ірляндыі, які пачаўся ў 1976 годзе, калі Брытанскі ўрад выключыў паняцьце *Special Category Status*, якое раней надавалася зьняволеным па гэтым канфлікце. Да пачатку галадоўкі 1981 году ўжо праходзіла некалькі галадовак вязьняў, патрабаваўшых вярнуць ім паўваенны, палітычны статус.

1 сакавіка 1981 году, у гадавіну рашэньня аб скасаваньні Спэцыяльнага статусу, галадоўку ў турме Мэйз пачаў Бобі Сэндс (), сябар Ірляндзкай рэспубліканскай арміі. 15 сакавіка да галадоўкі далучыўся іншы ўдзельнік, 22 сакавіка — яшчэ два.

Галадаючыя высоўвалі 5 патрабаваньняў:
# Права не насіць турэмную ўніформу;
# Права не рабіць турэмную працу;
# Права на свабоду сувязі зь іншымі зьняволенымі, а таксама на арганізацыю адукацыйных і забаўляльных мерапрыемстваў;
# Права на адзін візыт, адзін ліст і адну пасылку кожны тыдзень;
# Поўнае права на памілаваньне ().

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Канфлікт у Паўночнай Ірляндыі
Аляксандар Падлужны

**Аляксандар Ёсіфавіч Падлужны** (16 жніўня 1935, в. Залесьсе, Амсьціслаўскі раён, Магілёўская вобласьць — 21 лістапада 2005, Менск) — беларускі мовазнаўца, акадэмік Нацыянальнай акадэміі навук (1994), дырэктар Інстытуту мовазнаўства імя Я. Коласа (1989—2003), кіраўнік групы распрацоўнікаў сучасных афіцыйных правілаў беларускай мовы.

У 1959 годзе скончыў Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт, у 1964 — асьпірантуру пры Інстытуце мовазнаўства, з таго ж году — супрацоўнік інстытуту, дзе ў 1989 годзе стаў дырэктарам. У 1989 годзе абраны намесьнікам старшыні Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны. Доктар філялягічных навук (1982, доктарская дысэртацыя «Фанэтычная сыстэма беларускай мовы»), прафэсар (1989), чалец-карэспандэнт Акадэміі навук БССР (1989), акадэмік (1994). З 1997 году — акадэмік-сакратар Аддзяленьня гуманітарных навук і мастацтваў Нацыянальнай акадэміі Беларусі. З 2002 — загадчык аддзелу Інстытуту мовазнаўства.

Займаўся праблемамі сучаснай беларускай мовы і соцыялінгвістыкі, у разьдзелах беларускай фанэтыкі і фаналёгіі, сучаснай беларускай лексыкалёгіі, граматыкі, правапісу і культуры мовы, моўнай палітыкі.

У 1990-я быў намесьнікам старшыні Дзяржаўнай камісіі па ўдакладненьні беларускага правапісу і кіраўніком працоўнай групы па падрыхтоўцы праекту новай рэдакцыі «Правілаў беларускай артаграфіі і пунктуацыі». Пад яго кіраўніцтвам былі складзенцыя «Вынікі» камісіі з апісаньнем асноўных падыходаў да зьмены існуючых нормаў правапісу і праект новай рэдакцыі «Правілаў беларускай артаграфіі і пунктуацыі».

## Асноўныя працы
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Літаратура
* 

## Вонкавыя спасылкі
* Памяці вучонага, Нацыянальная акадэмія навук Беларусі 

Катэгорыя:Выпускнікі Беларускага дзяржаўнага ўнівэрсытэту
Катэгорыя:Дактары філялягічных навук
Катэгорыя:Памерлі ў Менску
Катэгорыя:Акадэмікі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі
Катэгорыя:Беларускія мовазнаўцы
Кляновы сыроп

**Кляновы сыроп** — сыроп, звычайна зроблены з соку ксілемы цукровага клёну (*Acer saccharum*), чырвонага клёну (*Acer rubrum*) або чорнага клёну (*Acer nigrum*).

Кляновы сыроп спачатку зьбіраўся і выкарыстоўваўся карэннымі амэрыканцамі, пазьней прыняты й эўрапейскімі пасяленцамі. Яго часьцей за ўсё ядуць з вафлямі, блінамі, аўсянкай ды францускім тостам. У Канадзе сыропы павінны мець прынамсі 66% цукру, каб называцца «кляновым сыропам»; у ЗША любы сыроп, ня зроблены амаль цалкам з соку клёну, ня можа быць маркіраваны як «клён».

Кляновы сыроп і цукровае дрэва клёну — сымбалі Канады і некалькіх амэрыканскіх штатаў, асабліва Вэрмонту.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Канадзкая кухня
Песьні з-за кратаў

«**Песьні з-за кратаў**» — кніга вершаў, песень і паэм беларускага паэта Сяргея Новіка-Пяюна. Выдадзена ў 1993 годзе ў выдавецтве «Мастацкая літаратура», тыраж 3300 экз. Апошняя кніга, выдадзеная пры жыцьці паэта, за год да яго сьмерці.

## Зьмест
У зборнік «Песьні з-за кратаў» увайшло 78 твораў аўтара з 1926 па 1969 год. У кнізе, за выключэньнем двух апошніх вершаў, сабраны толькі тыя, якія аўтар стварыў у астрогах, лягерах, ссылках у былой Польшчы, пры гітлераўцах і на сталінскай Калыме.

Не маючы там ні алоўка, ні паперы, Сяргею Новіку-Пяюну давялося ствараць, «запісваць» ды захоўваць у памяці свае творы, і толькі пазьней перанесьці іх на паперу.

У кнігу ўвайшлі ў тым ліку «Зорачкі» (1929 г.), «Над Шчарай» (1943), паэма «Цярністы шлях», і інш.

## Глядзіце таксама
* 

## Крыніцы

Катэгорыя:Зьявіліся ў 1908 годзе
Катэгорыя:Зборнікі вершаў
Сьцяг Аб’яднаных Арабскіх Эміратаў

**Сьцяг Аб’ядна́ных Ара́бскіх Эміра́таў** — адзін з дзяржаўных сымбаляў краіны. Ён быў прыняты 2 сьнежня 1971.

Сьцяг выкананы ў пан-арабскіх колерах: чырвоным, зялёным, белым і чорным, сымбалізуючы ў цэлым арабскае адзінства.

Гандлёвыя судны часта выкарыстоўваюць чырвонае палотнішча з нацыянальным сьцягам у крыжы.

ААЭ
Сьцяг Індыі

**Сьцяг Індыі** — адзін зь дзяржаўных знакаў (нараўне з гербам і гімнам) Рэспублікі Індыя. Ён быў зацьверджаны ў сваёй сучаснай форме на пасяджэньні канстытуцыйнай асамблеі 22 ліпеня 1947 году, за 24 дні да абвяшчэньня Індыяй незалежнасьці ад Вялікабрытаніі (15 жніўня 1947 году). Ён выкарыстоўваўся ў якасьці дзяржаўнага сьцяга Індыйскага саюза з 15 жніўня 1947 году, а з 26 студзеня 1950 году і па цяперашні час — Рэспублікай Індыя. У Індыі тэрмін «трыкалёр» (Tirangā — гіндзі तिरंगा) ставіцца практычна выключна да дзяржаўнаму сьцягу гэтай краіны.

Індыя
Катэгорыя:Сьцягі Індыі
Катэгорыя:Дзяржаўныя сымбалі Індыі
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1947 годзе
Сукарна

**Сукарна** (6 чэрвеня 1901, Сурабая, Інданэзія — 21 чэрвеня 1970, Джакарта) — інданэзійскі дзяржаўны дзяяч, прамоўца, рэвалюцыянэр і нацыяналіст, які стаў першым прэзыдэнтам Інданэзіі, займаючы гэтую пасаду з 1945 па 1967 гады.

Сукарна быў лідэрам барацьбы за незалежнасьць ад нідэрляндзкіх каляніялістаў. Вызначыўся як вядучы дзяяч нацыяналістычнага руху краіны ў каляніяльны час і правёў больш за дзесяць гадоў за кратамі ў нідэрляндзкім зьняволеньні, пакуль ня быў вызвалены японскім войскам за часам Другой сусьветнай вайны. Сукарна і ягоныя паплечнікі-нацыяналісты супрацоўнічалі зь японцамі, што мусіла дадаць падтрымкі з боку насельніцтва да Японіі ў абмен на дапамогу ў распаўсюду нацыяналістычных ідэяў.

Па капітуляцыі Японіі 17 жніўня 1945 году Сукарна разам з Махамадам Хатам абвесьцілі аб незалежнасьці Інданэзіі, і Сукарна быў прызначаны прэзыдэнтам. Ён ачольваў інданэзійскі супраціў, калі Нідэрлянды спробавалі аднавіць каляніяльнае панаваньне дыпляматычнымі і вайсковымі сродкамі, што прывяло да прызнаньня незалежнасьці Інданэзіі ў 1949 годзе. У знак ягоных заслугаў атрымаў тытул «Айцец прамовы».

## Крыніцы

Катэгорыя:Прэзыдэнты Інданэзіі
Самалёт-зьнішчальнік

**Зьнішчальнік** — вайсковы самалёт, прызначаны ў першую чаргу для зьнішчэньня паветраных мэт.

Ужываецца для заваёвы перавагі ў небе над супернікам, а таксама для суправаджэньня бамбавікоў, транспартных самалётаў, самалётаў грамадзянскай авіяцыі, абароны наземных аб’ектаў ад авіяцыі суперніка. Радзей зьнішчальнікі выкарыстоўваюцца для нападу на наземныя і марскія мэты.

## Клясыфікацыя зьнішчальнікаў
* Франтавыя зьнішчальнікі — прызначаныя для заваёвы панаваньня ў паветры шляхам зьнішчэньня авіяцыі суперніка ў манэўраным паветраным баю. Таксама выкарыстоўваюцца для агнявой падтрымкі наземных сіл.
* Зьнішчальнікі-перахопнікі — прызначаныя для абароны наземных аб’ектаў ад сродкаў паветранага нападу (самалётаў, крылатых ракет) шляхам іх зьнішчэньня ракетным узбраеньнем на вялікіх адлегласьцях ад абараняемых аб’ектаў.
** начныя зьнішчальнікі — адмыслова абсталяваныя для супрацьстаяньня з авіяцыяй суперніка ў начных умовах.
* Штурмавікі — прызначаныя для выкананьня задачаў агнявой падтрымкі сваіх войскаў і штурмоўкі наземных аб’ектаў суперніка (як стацыянарных, так і рухомых), выкарыстаючы адмысловую тактыку і ўзбраеньні.
* Шматмэтавыя зьнішчальнікі (зьнішчальнікі-бамбавікі і да т. п.).
* Палубныя зьнішчальнікі — зьнішчальнікі якія базіруюцца на авіяносцах (ці буйных караблях).

Нягледзячы на агрэсіўную назву, зьнішчальнік належаць да абарончых тыпаў узбраеньняў, асобнага наступальнага значэньня зьнішчальная авіяцыя ня мае. Таму ў сучасным сьвеце, ва ўмовах лакальных канфліктаў, зьнішчальнікі паступова становяцца больш унівэрсальнымі, і атрымліваюць магчымасьці нападу на наземныя аб’екты, гэта значыць з чыстых зьнішчальнікаў ператвараюцца ў зьнішчальнікі-бамбавікі. Разьвіцьцё жа сродкаў СПА прывяло да зьмяншэньня колькасьці зьнішчальнікаў-перахопнікаў.

## Глядзіце таксама
* F-16 Fighting Falcon
* Су-27
Лелістад

**Ле́лістад** () — горад і найбуйнейшы паводле плошчы муніцыпалітэт у Нідэрляндах, адміністрацыйны цэнтар правінцыі Флевалянд. Насельніцтва 77 495 чалавек (на 31 траўня 2018 году).

## Гісторыя
Горад Лелістад заснаваны ў 1967 годзе на асушанай тэрыторыі. Сваё імя атрымаў у гонар Карнэліса Лелі — архітэктара, які распрацаваў праект дамбы Аўсьлёйтдэйк, будаўніцтва якой дазволіла ажыцьцявіць асушэньне. Сёньня горад знаходзіцца прыкладна на 5 м ніжэй за ўзровень мора.

Першыя жыхары прыбылі ў горад 28 верасьня 1967 году й з 1 студзеня 1980 году пачало дзейнічаць кіраўніцтва муніцыпалітэту. Да ўтварэньня правінцыі Флевалянд 9 студзеня 1986 году Лелістад адміністрацыйна не належаў ні да якой зь нідэрляндзкіх правінцыяў.

Першапачаткова горад меркаваўся як эканамічны цэнтар рэгіёну, аднак ягоны рост не апынуўся такім хуткім, як у суседняга Альмэрэ, які разьмешчаны бліжэй да Амстэрдаму.

## Геаграфія
Лелістад знаходзіцца ў польдэры ў правінцыі Флевалянд. Муніцыпалітэт Лелістад мяжуе на захадзе з азёрамі Маркермээр і Эйсэльмээр, на поўдні з муніцыпалітэтамі Альмэрэ й Зээволдэ, на ўсходзе з муніцыпалітэтам Дронтэн.

## Транспарт
Лелістад зьвязаны з Амстэрдамам як аўтамабільнай дарогай, так і чыгункай. Ля гораду разьмешчаны невялікі аэрапорт-спадарожнік амстэрдамскага аэрапорту Схіпголь, а таксама маецца марскі порт Батавіагавэн (*Bataviahaven*).

## Вонкавыя спасылкі

* www.lelystad.nl Афіцыйная бачына муніцыпалітэту Лелістад (нід., анг.)
* infocentrum.lelystad.nl Інфацэнтар Лелістад(нід., анг.)
* http://historische-luchtfoto.flevoland.nl Гістарычныя здымкі Лелістаду й Флевалянду (нід., анг.)

Катэгорыя:Гарады Нідэрляндаў
Катэгорыя:Грамады Флевалянду
Катэгорыя:Сталіцы правінцыяў Нідэрляндаў
Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1967 годзе
Бахарудын Юсуф Габібі

**Бухарудзін Юсуф Хабібі** ( 25 чэрвеня 1936, Парэ-Парэ, Паўднёвае Сулавэсі) — інданэзійскі дзяржаўны і грамадзкі дзяяч.

## Крыніцы

Катэгорыя:Прэзыдэнты Інданэзіі
Султан

**Султа́н** () — ісламскі тытул, зь некалькімі гістарычнымі значэньнямі. Гэты тытул мае маральную вагу і рэлігійны аўтарытэт, бо роля кіраўніка была вызначаная ў Каране. Аднак султан не абавязкова павінен быць рэлігійным настаўнікам ці кіраўніком. Тытул султана ўважаецца ніжэйшым за тытул халіфа, але ў Эгіпецкім султанаце з 1261 па 1517 гады рэальная ўлада належала султану, а ўлада халіфа дынастыі Абасыдаў абмяжоўвалася толькі духоўнымі справамі. У дзяржавах, дзе кіравалі Чынгізіды, тытул султана звычайна лічыўся ніжэйшым за ранг хана.

## Глядзіце таксама
* Падышаг
Сунь Цзы

**Сунь Цзы** (каля 298—238 да н. э.) — старажытнакітайскі філёзаф-матэрыяліст.

Крытычна ўспрыняў і выкарыстоўваў у сваім вучэньні ўяўленьні шматлікіх філязофскіх школаў і кірункаў старажытнага Кітаю, стварыў стройнае вучэньне пра прыроду. Панятак неба ў яго азначае не містычнага вярхоўнага ўладара, а сукупнасьць натуральных зьяваў; адпрэчваў існаваньне сусьветнага творцы. Узьнікненьне і зьмена ўсіх зьяваў і рэчаў адбываюцца па крузе і тлумачацца ўзаемадзеяньнем дзьвюх сілаў: станоўчага янь і адмоўнага інь (інь і янь). Па меркаваньні Сунь Цзы, працэс спазнаньня пачынаецца са сьведчаньняў органаў пачуцьцяў. Аднак толькі ў выніку разважаньня над дадзенымі пачуцьцёвага досьведу чалавек можа атрымаць правільнае і ўсебаковае ўяўленьне. Шырокай вядомасьцю карысталася тэорыя Сунь Цзы пра прыроджаныя злыя якасьці чалавечай прыроды. Усё лепшае ў чалавеку ствараецца падчас выхаваньня.

Вучэньне Сунь Цзы аказала глыбокі ўплыў на наступнае разьвіцьцё кітайскай філязофіі.

## Глядзіце таксама
* Мастацтва вайны

## Літаратура
* Философский словарь. Ред. Розенталь М. М., Москва, 1975.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Кітайскія філёзафы
Сусьветная эканоміка

**Сусьве́тная экано́міка** (інтэрэканоміка) — шматузроўневая, глабальная сыстэма гаспадараньня, якая аб’ядноўвае нацыянальныя эканомікі краінаў сьвету на аснове міжнароднага падзелу працы пасродкам сыстэмы міжнародных эканамічных адносінаў.

У цэлым сусьветную эканоміку можна вызначыць як сукупнасьць нацыянальных гаспадарак і недзяржаўных структураў, аб’яднаных міжнароднымі адносінамі.

Сусьветная эканоміка паўстала дзякуючы міжнароднаму падзелу працы, што пацягнула за сабой як падзел вытворчасьці (гэта значыць міжнародную спэцыялізацыю), так і яе аб’яднаньне — каапэрацыю.

Катэгорыя:Эканоміка
Сусьветны дзень водных рэсурсаў

**Сусьветны дзень водных рэсурсаў** — адзначаецца штогод 22 сакавіка. Гэты Сусьветны дзень абвешчаны Генэральнай Асамблеяй ААН у 1993 годзе (рэзалюцыя № A/RES/47/193 Правядзеньне Сусьветнага дня водных рэсурсаў).

Катэгорыя:Міжнародныя дні ААН
Катэгорыя:22 сакавіка
Сьцябло

**Сьцябло́** — восевы орган расьлінаў, частка парастка. Служыць мэханічнай апорай і выконвае асноўную і генэратыўную ролю для лісьця, пупышак і кветак. Таксама празь яго пераносіцца вада ды распушчаныя рэчывы паміж каранямі і парасткамі ў ксылеме і фляэме. Сьцябло ўдзельнічае ў фотасынтэзе, захоўвае пажыўныя рэчывы і стварае новую жывую тканку.

## Крыніцы

Катэгорыя:Анатомія расьлінаў
Катэгорыя:Марфалёгія расьлінаў
Сьцяг Азэрбайджану

**Сьцяг Азэрбайджа́ну** — адзін з афіцыйных дзяржаўных сымбаляў Азэрбайджану (нароўні з гербам і гімнам). Сьцяг быў зацьверджаны 9 лістапада 1918 году ў якасьці дзяржаўнага сцяга Азэрбайджанскай Дэмакратычнай Рэспублікі, якая праіснавала да 1920 году. Паслья здабыцьця незалежнасьці ў 1991 годзе сьцяг 5 лютага быў зацьверджаны ў якасьці дзяржаўнага сьцяга Азэрбайджанскай Рэспублікі.

У адпаведнасьці з указам прэзыдэнта ад 17 лістапада 2009 году ў памяць аб Азэрбайджанскай Дэмакратычнай Рэспубліцы 9 лістапада кожны год адзначаецца як «Дзень дзяржаўнага сьцягу».

## Глядзіце таксама
* Герб Азэрбайджану
* Гімн Азэрбайджану

## Вонкавыя спасылкі

Азэрбайджан
Катэгорыя:Сьцягі Азэрбайджану
Катэгорыя:Дзяржаўныя сымбалі Азэрбайджану
Мэгаваці Сукарнапутры

**Дыя Пэрмата Мэгаваці Сэтыяваці Сукарнапутры** (; нар. 23 студзеня 1947) — пяты прэзыдэнт Інданезіі.

Займала гэтую пасаду з 23 ліпеня 2001 году па 20 кастрычніка 2004 году. Дачка першага прэзыдэнта краіны Ахмэда Сукарна. Першая жанчына-прэзыдэнт Інданэзіі. Першы прэзыдэнт Інданэзіі, які нарадзіўся пасьля атрыманьня краінай незалежнасьці.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Прэзыдэнты Інданэзіі
Суксэ

**Суксэ-Мікала́й** () — адзін з нальшанскіх князёў (*nobilis de Lettowia de provincia Nalsen*). За часам вялікага князя літоўскага Шварна, недзе ў 1266—1268 г., уцёк разам з братам з ВКЛ у Рыгу, дзе ахрысьціўся зь імем Мікалай. Затым, 5 красавіка 1268 г., браты сталі васаламі рыскага арцыбіскупа Альбэрта, аддаўшы яму свае страчаныя ўладаньні ў Нальшанах і атрымаўшы іх назад у якасьці фэодаў — такім чынам, на арцыбіскупа ўскладаўся клопат пра вызваленьне ўладаньняў сваіх васалаў з-пад улады паганцаў. У 1272—1274 гг. Суксэ прымаў удзел у паходах лівонскіх немцаў на Аўкштайтыю, у тым ліку і Нальшаны, загінуў падчас аднаго з паходаў.

## Літаратура
* Дубонис А. К вопросу о влиянии соседей на литовское общество в период становления Литовского государства // RUTHENICA. Випуск 6. — Київ: Інститут історії України НАН України, 2007. с. 259—274. С. 260.
* Насевіч В. ВКЛ ад узнікнення да Крэўскай уніі // 

Катэгорыя:Князі нальшанскія
Герб Азэрбайджану

**Герб Азэрбайджану**&nbsp;— афіцыйны дзяржаўны сымбаль Рэспублікі Азэрбайджан.

## Апісаньне
У цэнтры герба намаляваны агонь, які сымбалізуе словы Алага на арабскай мове. Колеры, выкарыстаныя на гербе, зьяўляюцца колерамі нацыянальнага сьцяга Азэрбайджану. Васьміканцовая зорка сымбалізуе восем галінаў цюрскага народу, паміж лёзамі зоркі намаляваныя маленькія васьміканцовыя зоркі.

Зьнізу разьмешчаны вянок з каласоў пшаніцы і галін дуба. Вянок з каласоў сымбалізуе багацьце, урадлівасьць. Галіны дуба сымбалізуюць нацыянальную ваенную моц.

## Глядзіце таксама
* Сьцяг Азэрбайджану
* Гімн Азэрбайджану

Катэгорыя:Дзяржаўныя сымбалі Азэрбайджану
Азэрбайджан
Сьцяг Альжыру

**Дзяржаўны сьцяг [[Альжыр]]у** складаецца з дзьвюх вэртыкальных палосаў аднолькавай шырыні зялёнага і белага колеру. У цэнтры разьмешчаны чырвоная зорка і паўмесяц. Сьцяг прыняты 3 ліпеня 1962 г. нагадвае сьцяг альжырскфага Нацыянальнага Фронту Сымбалізуе чысьціню, зялёны колер — колер ісламу. Паўмесяц таксама зьяўляецца ісламскім сымбалем.

Ваенна-марскі сьцяг ідэнтычны дзяржаўнаму, за выключэннем двух скрыжаваных якараў у верхнім левым куце.

Алжыр
Сьцяг Армэніі

**Сьцяг Армэ́ніі** — дзяржаўны сымбаль Рэспублікі Армэнія. Сьцяг уяўляе сабой прамавугольнае палотнішча з трох роўных гарызантальных палос: верхняй — чырвонага, сярэдняй — сіняга і ніжняй — аранжавага колеру. Гэтыя колеры стагодзьдзямі асацыяваліся з армянскай нацыяй. Адносіны шырыні сьцяга да яго даўжыні 1:2. Сьцяг Армэніі быў прыняты Вярхоўным Саветам Рэспублікі Армэнія 24 жніўня 1990 году. А 15 чэрвеня 2006 году Нацыянальны Сход Рэспублікі Армэнія прыняў новы закон «Аб дзяржаўным сьцягу Рэспублікі Армэнія».

## Глядзіце таксама
* Герб Армэніі
* Гімн Армэніі

Армэнія
Катэгорыя:Дзяржаўныя сымбалі Армэніі
Герб Армэніі

**Герб Армэ́ніі**&nbsp;— дзяржаўны сымбаль Рэспублікі Армэнія. Сьцяг быў прыняты ў 1992 годзе. Ён замяніў сабой герб Армянскай ССР пасьля распаду СССР.

## Глядзіце таксама
* Сьцяг Армэніі

Армэнія
Катэгорыя:Дзяржаўныя сымбалі Армэніі
Сьцяг Банглядэш

**Сьцяг [[Банглядэш]]** зьяўляецца афіцыйным сымбалем Народнай Рэспублікі Банглядэш. Дзейны сьцяг прыняты 17 студзеня 1972 году.

Сьцяг ўяўляе сабой чырвоны дыск на зялёным полі. Дыск разьмешчаны практычна ў цэнтры сьцяга, яго цэнтрам зьяўляецца кропка перасячэньня вэртыкальнай лініі, апушчанай з 9/20 доўгага боку сьцяга (лічачы ад тронка), і гарызантальнай лініі, праведзенай пасярэдзіне вузкага боку. Радыюс дыска&nbsp;— 1/5 даўжыні сьцяга. Прапорцыя сьцягу 3:5.

Зялёны колер сымбалізуе іслам, чырвоны круг&nbsp;— узыходзячае сонца як сымбал незалежнасьці.

Банглядэш
Катэгорыя:Дзяржаўныя сымбалі Банглядэшу
Сьцяг Батсваны

**Дзяржаўны сьцяг [[Батсвана|Батсваны]]** — прыняты 30 верасьня 1966 году.

## Сымболіка сьцяга
Блакітны колер на сьцягу сымбалізуе неба і надзею на ваду, чорны і белы — большасьць народу і нацыянальныя меншасьці.

## Вонкавыя спасылкі

Батсвана
Катэгорыя:Батсвана
Сьцяг Башкартастану

**Сьцяг Башкартастану** зьяўляецца дзяржаўным сымбалем Башкартастану. Прыняты 6 чэрвеня 1999 году. 

## Гл. таксама
* Герб Башкартастану

### Вонкавыя спасылкі
* Положение о государственном флаге Республики Алтай

Башкартастан
Герб Башкартастану

**Герб Башкартастану** зьяўляецца сымбалем Башкартастану.

## Апісаньне
Герб Башкартастану ўяўляе сабою выяву помніка Салавату Юлаеву на фоне ўзьбежнага Сонца і яго промняў, упісаную ў круг, апраўлены нацыянальным арнамэнтам. Ніжэй намалявана суквецьце курая, стужка, афарбаваная ў колеры дзяржаўнага сьцяга Рэспублікі Башкартастан, з надпісам па белым полі: «Башкартастан». У каляровым малюнку герба помнік Салавату Юлаеву і арнамэнт — залацістага, кветка курая — зялёнага, узыходнае сонца — сьветла-залацістага, промні сонца — жоўтага, фон паміж помнікам і арнамэнтам — белага, унутраная і зьнешняя акружыны — цёмна-залацістага колераў.

## Глядзіце таксама
* Сьцяг Башкартастану

## Вонкавыя спасылкі
* Закон Башкартастана «Аб дзяржаўнай сымболіцы»

Башкартастан
Катэгорыя:Башкартастан
Катэгорыя:Гербы з выявай вершніка
Уроцлаўскія гномы

**Уроцлаўскія гномы** — бронзавыя фігуркі гномаў, разьмешчаныя ў розных месцах Уроцлава. Упершыню зьявіліся ў 2001 року, і з тае пары колькасьць статуэтак пастаянна павялічваецца. Цяпер гэтыя гномікі сталі аднымі з славутасьцяў Уроцлава, для турыстаў выдаюцца адмысловыя мапы-брашуры гномікаў і ладзяцца экскурсіі.

Перадгісторыя зьяўленьня статуэтак — у сымболіцы Аранжавай альтэрнатывы — падпольнай групы, якая дзейнічала галоўным чынам ва Ўроцлаве у 1980-я рокі. Першы помнік-гном паўстаў у 2001 року на вуліцы Сьвідніцкай, у месцы правядзеньня хэпэнінгаў Аранжавай альтэрнатывы. У 2003 року прэзыдэнт Уроцлава разьмясьціў на сьцяне камяніцы «Ясь» мініятурную шыльдачку «музэй гномаў». Таблічка месьціцца ля ўваходу на вышыні чалавечых каленяў.

Пасьля гэтага розныя фігуркі гномаў пачалі зьяўляцца ва ўсіх частках Уроцлаву. У канцы 2014 году налічвалася больш за 300 карлікаў, якія былі раскіданыя па ўсім горадзе.

## Вонкавыя спасылкі
* Google Maps

Гномы
Катэгорыя:Гномы
Генадзь Аўласенка

**Генадзь Пятровіч Аўласенка** (16 жніўня 1955, в. Ліпавец, Ушацкі раён, Віцебская вобласьць, БССР) — беларускі пісьменьнік, паэт ды драматург.

## Біяграфія
У 1972 г. закончыў Ушацкую сярэднюю школу, служыў у Савецкай арміі. Закончыў біялягічны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўнівэрсытэту (1984). Некаторы час жыў і працаваў у Якутыі і Забайкальлі. З 1984 г. жыве ў г. Ігумен Менскай вобласьці, працуе настаўнікам у Вайнілаўскай базавай школе Ігуменскага раёну. Чалец Саюзу беларускіх пісьменьнікаў з 1999 г. Жанаты, мае дзьвюх дачок.

## Творы
* Час збіраць камяні: Вершы, паэмы. Мінск. 2003. 86 с.
* История вместо математики. Мистический триллер. Минск. 2008. 190 с.
* Удивительные приключения маленького Ветерка из Вентилятора. Сказка. Минск: 2009. 125 с.
* Вася Лайдачкін у краіне Шкодных Звычак. Казачная аповесць. Мінск. 2009. 58 с.
* Дзікія кошкі Барсума. Мінск: 2009. 383 с.
* Новые приключения маленького Ветерка из Вентилятора. Сказка. Минск. 2010. 140 с.
* Азы вершаскладання. Дапаможнік для пачынаючых паэтаў. Мінск: 2011. 163 с.
* Ключ, які нічога не адмыкае. Мінск, Мастацкая літаратура, 2014. Зборнік апавяданняў.

## Літаратура
* Аўласенка Генадзь. // Памяць. Гісторыка-дакументальная хроніка Ушацкага раёна. Мінск. 2003. С. 544.
* Урбан І.  Першая кніга [«Час збіраць камяні»] // Патрыёт. Ушачы. 30 ліпеня 2003.

## Вонкавыя спасылкі
Персанальны сайт Генадзя Аўласенкі

Катэгорыя:Нарадзіліся ва Ўшацкім раёне
Катэгорыя:Выпускнікі Беларускага дзяржаўнага ўнівэрсытэту
Катэгорыя:Беларускія літаратары
Катэгорыя:Беларускія драматургі
Катэгорыя:Беларускія паэты і паэткі
Катэгорыя:Сябры Саюзу беларускіх пісьменьнікаў
Андрэй Сапега (сын Паўла)

**Андрэй Сапега** (каля 1560 — да 11 кастрычніка 1621) — дзяржаўны і вайсковы дзяяч Вялікага Княства Літоўскага. Падчашы вялікі літоўскі (1588—1592), кашталян менскі (1592—1597), ваявода полацкі (1597—1613) і смаленскі (з 1621).

Валодаў Вішніцамі, Сапежышкамі, маёнткамі на Падляшшы.

## Біяграфія

З коданскай лініі магнацкага роду Сапегаў гербу «Ліс», сын Паўла і Аляксандры з Хадкевічаў. Меў братоў Мікалая і Багдана.

У 1590-я навучаўся ў Падуанскім унівэрсытэце. Ротмістрам удзельнічаў у Інфлянцкай вайне (1558—1582), 21 кастрычніка 1578 разграміў маскоўскія аддзелы, што ўзялі ў аблогу Вэндэн, захапіў у палон ваяводаў П. Тацева і В. Варанцова.

Займаў шэраг дзяржаўных пасадаў, у тым ліку ваяводы полацкага, ад якой адмовіўся праз канфлікт з палачанамі.

Неаднаразова выяжджаў за мяжу, галоўным чынам у Італію: у 1579, 1592 і 1608.

Упершыню ажаніўся з Марыяй Чартарыйскай (шлюб у 1569), другі раз пабраўся шлюбам з Крыстынай Дэмбінскай (у 1570), зь якой меў сына Станіслава Тамаша, а таксама дачко Ганну, Аляксандру, Крыстыну, Ядвігу, Мар’яну і Дароту.

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 

## Вонкавыя спасылкі

Андрэй
Катэгорыя:Падчашыі вялікія літоўскія
Сапега
Сапега
Сапега
Мэры Патрысія Макэліс

**Мэры Патрысія Макэліс** (, ; нарадзілася 27 чэрвеня 1951, Бэлфаст, Паўночная Ірляндыя) — ірляндзкі палітык, прэзыдэнт Ірляндыі ад 1997 да 2011 году, ад партыі Фіяна Файл, другая жанчына на гэтай пасадзе. Абраная пасьля датэрміновай адстаўкі Мэры Робінсан. Да гэтага была прафэсарам Дублінскага ўнівэрсытэту. У 2004 годзе пераабраная на другі тэрмін у адсутнасьць апанэнтаў.

Мэры Патрысія Макэліс зьяўляецца вялікім прыхільнікам аб’яднаньня Ірляндыі.

## Вонкавыя спасылкі
Мэры Робінсан

**Мэры Тэрэза Ўінфрэд Робінсан** (,  21 траўня 1944) — першая жанчына-прэзыдэнт Ірляндыі (з 1990 да 1997). З 1997 па 2002 гг. займала пасаду Вярхоўнага камісара ААН па правах чалавека.

## Крыніцы
Ніжагародзкі мэтрапалітэн

**Ніжагаро́дзкі мэтрапалітэ́н** (да 1992 — **Горкаўскі мэтрапалітэн**) () — сыстэма лініяў мэтрапалітэну ў Ніжнім Ноўгарадзе, трэцяя на тэрыторыі Расеі, дзясятая на тэрыторыі СССР. Адкрыты 20 лістапада 1985 году. Па стане на 2018 год дзейнічаюць 2 лініі й 15 станцыяў. Даўжыня лініяў складае 21,6 км. Штодзённы пасажырапаток складае 83,3 тыс. чалавек.

Да 2018 году дзьве лініі Ніжагародзкага мэтрапалітэну (*Аўтазаводзкая* і *Сормаўская*) працавалі па прынцыпе відэльца: ад станцыі *«Парк Культуры»* одна частка цягнікоў ішла да станцыі *«Горкаўская»*, іншая частка — да станцыі *«Буравесьнік»*. 12 чэрвеня 2018 года была адкрытая станцыя «Стрэлка», а 13 чэрвеня абедзьве лініі былі канчаткова падзеленыя на дзьве самастойныя.

Станцыі адкрыты для ўваходу пасажыраў з 05:15 да 00:00.

## Лініі

Абедзьве лініі пакуль абслугоўваюцца адным дэпо — *«ЦЧ-1 Пралетарскае»*.

Катэгорыя:Мэтрапалітэны Расеі
Мэтрапалітэн
Ніжняя Лужыца

**Ні́жняя Лу́жыца** (, ) — гісторыка-геаграфічная вобласьць, разьмешчаная на тэрыторыі нямецкай зямлі Брандэнбург і заходняй Польшчы, частка Лужыцы.

На Лужыцы разам зь немцамі жыве малая славянская народнасьць — сорбы (40 тыс. чалавек). Размаўляюць сорбы на сорбскіх мовах, усе валодаюць нямецкай.

Ніжняя Лужыца — частка Паўночна-Нямецкай нізіны. Яе сталіца — горад Котбус.

## Глядзіце таксама
* Верхняя Лужыца

## Вонкавыя спасылкі
* www.niederlausitz.de  

Катэгорыя:Рэгіёны Брандэнбургу
Катэгорыя:Геаграфія Лужыцы
Паўночна-Нямецкая нізіна

**Паўночна-Нямецкая нізіна** — ніжэйшы рэльеф на поўначы Нямеччыны, асаблівасьцю якога зьяўляюцца марэнныя грады, утвораныя пры раставаньні ледавіка каля 20 тысяч гадоў таму, і зандравыя раўніна мі ледавіковага паходжаньня, складзеных асадкавыя пародамі. Частка сярэднеэўрапейскай раўніны.

Катэгорыя:Геаграфія Нямеччыны
Катэгорыя:Рэльеф Нямеччыны
Нікалё Ямэльлі

**Нікалё Ямэльлі** (;  — ), вядомы італьянскі опэрны кампазытар Нэапалітанскай школы. Пасьлядоўнік Алесандра Скарлацьці, але распрацаваў больш сур’ёзны за сучасьнікаў стыль, больш эфэктыўна выкарыстоўваючы аркестры, ужываючы багатую гармонію і менш залежыў ад абавязковай і сталай арыі «da capo», што дазваляе сьцьвярджаць, што ён не быў драматыкам.

## Бібліяграфія
* Long, Alan Bligh Yorke, Music At Court: Four 18th Century Studies (1954);
* Robinson, Michael F., Naples and Neopolitan Opera (1972; repr. 1984)

Катэгорыя:Італьянскія кампазытары
Нікалё Паганіні

**Нікалё Паганіні** (; 27 красавіка 1782, Генуя — 27 траўня 1840, Ніцца) — італьянскі скрыпач і гітарыст-віртуоз, кампазытар.

Адна з найбольш яскравых асобаў музычнай гісторыі XVIII—XIX стст. Прызнаны геній сусьветнага музычнага мастацтва.

## Крыніцы

## Літаратура
* 

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Італьянскія кампазытары
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Генуі
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1782 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся 27 красавіка
Катэгорыя:Памерлі ў Ніццы
Катэгорыя:Памерлі ў 1840 годзе
Катэгорыя:Памерлі 27 траўня
Ганна Радзівіл

**Ганна Радзівіл** (у дзявоцтве **Кетлер**; 1567 — , Тыкоцін) — прадстаўніца арыстакратыі Вялікага Княства Літоўскага.

## Біяграфія
Дачка Готарда Кетлера, першага князя Курляндыі і Сэмігаліі, сястра Фрыдэрыка Кетлера. 

12 студзеня 1586 выйшла замуж за Альбрэхта Радзівіла ў Мітаве. Пад уплывам мужа перайшла зь лютэранства ў каталіцтва.

Дзеці: Ганна, Кацярына, Барбара, Ян Альбрэхт

## Вонкавыя спасылкі

Ганна
The Times

**Таймз** () — штодзённая газэта ў Вялікабрытаніі, адно з самых вядомых сусьветных друкаваных выданьняў. Выходзіць з 1785 году. На дадзены момант «Таймз» выдаецца ў «*Times Newspapers Limited*» і цалкам належыць карпарацыі «*News Corporation*», якой кіруе Рупэрт Мэрдак. Нядзельным варыянтам газэты зьяўляецца «*The Sunday Times*». Традыцыйна лічыцца, што газэта прытрымліваецца памяркоўна-правых поглядаў і падтрымліваецца Кансэрватыўнай партыяй, аднак падчас перадапошніх парлямэнцкіх выбараў газэта адкрыта падтрымлівала партыю лейбарыстаў, чым садзейнічала ейнай перамозе.

Шмат якія газэты запазычылі назву ў «*The Times*», як то амэрыканская «*[[The New York Times]]*», індыйская «*[[The Times of India]]*» і іншыя.

«Таймз» была заснавана Джонам Ўолтэрам у 1785 годзе й мела першапачатковы назоў «*The Daily Universal Register*» («Штодзённы сьпіс навінаў»), рэдактарам быў сам Джон. 1 студзеня 1788 году, пасьля выпуску 940 нумару, назоў быў зьменены на сучасны «The Times».
Ад 2007 да 2012 рэдактарам The Times быў Джэймз Гардынг.

## Глядзіце таксама
* Fox News Radio (Радыё «Фокс-Навіны»)

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт
* Вэрсія для мабільных тэлефонаў
* The Sunday Times site
* Times World Atlases official website
* Archive from 1785 to 1985 — усе тэксты ў арыгінальным фармаце
* The Times editor Robert Thomson lecture online: From the editorial desk of ''The Times'', RMIT School of Applied Communication Public Lecture series
* on the mid-nineteenth century Times

Катэгорыя:Брытанскія газэты
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1785 годзе
Лен

**Лен** ( ад  — «займаць») — зямельнае ўладаньне (**лен**ны маёнтак), якім фэадал (леньнік) валодаў на пэўных умовах. У Вялікім Княстве Літоўскім і Рэчы Паспалітай у XVI—XVIII стагодзьдзях ленныя маёнткі дараваліся каралём за заслугі на ваеннай службе, як правіла, да сьмерці трымальніка. Трыманьне такога маёнтку было зьвязана з шэрагам абмежаваньняў. Здаць ленны маёнтак у арэнду ці пакінуць яго можна было толькі са згоды манарха. Яго продаж забараняўся. Практыкаваўся звычай, што шляхціц, які слушна абвінавачваў уладальніка лену ў яго няправільным адчужэньні, меў права на атрыманьне гэтага маёнтку.

Зьяўляецца сынонімам фэоду. Першапачаткова тэрмін «лен» азначаў тое ж, што і «бэнэфіцыі», гэта значыць умоўныя ўладаньні на часовы тэрмін. З XII стагодзьдзя лен становіцца спадчынным уладаньнем буйнога фэадала больш дробнага, то бок прымае рысы фэоду. У хадзе ленных уладаньняў канчаткова склалася герархічная сыстэма фэадальнага землеўладаньня ў Заходняй Эўропе.

У сярэднявечнай Нямеччыне першапачаткова тое ж, што бэнэфіцыі, затым тое ж, што фэод. Часам ужываецца і ў дачыненьні да аналягічнага інстытуту іншых краінаў.

## Глядзіце таксама
* Бэнэфіцыі
* Чынш
* Чыншавік
* Ключ
* Фэод
* Ляндграф
* Маркграф
* Асада
* Лэн

## Літаратура
* за ред. академіка АН УРСР Мельничука О. С., «Словник іншомовних слів», м. Київ, 1985 р., с. 486;
* «Сярэднявечныя гістарычныя крыніцы Усходу і Захаду»;
* Іналджик Г., «Османська імперія: Класична доба (1300—1600)», м. Київ, «Критика», 1998 г., 287 с;
* Kutrzeba S., «Historia ustroju Polski w zarysie», Lwów, 1914, T. 1, S. 24;
* «Volumina legum», T. 2 , S. 164;
* Храмцев Д. В., «Феодализм на Руси»
* «Политическое устройство феодальных государств времён»
* «Акты издаваемые Виленскою Археографическою Комиссиею для разбора Древних Актов», г. Вильна, 1865—1915 г., том I—XXXIX.

Катэгорыя:Гісторыя падаткаабкладаньня
Падвойскі

**Падвойскі** — памочнік войта у Вялікім Княстве Літоўскім; вялікакняскі слуга, судзейскі прыстаў, пасыльны, вяшчальнік.

Таксама:
* Службовая асоба ў сыстэме цэнтральнага дзяржаўнага кіраваньня ў старажытных усходнеславянскіх фэадальных дзяржавах, адзін з дарадцаў князя. Яму даручалася перадаваць народу распараджэньні ўладаў на Русі IX—XIII ст., аб’яўляў рашэньні.
* Хадзіў на «торжышчы» (гандлёвыя плошчы) народ клікаць да князя, і заклікаў у суд, біў у звон для скліканьня веча.
* Падвойскі ўваходзіў у лік найбольш набліжаных да князя асобаў, які ўдзельнічаў ва ўрачыстых царскіх выхадах з посахам у руцэ, і ў справах судовага прыстава, і наглядаў за выканьнем распараджэньняў князя і пастановаў веча (выканаўца прысудаў веча); магчыма, што камандаваў княжацкай дружынай.

## Літаратура
* «Современный толковый словарь русского», Т. Ф. Ефремова, 2000 г.;
* «Энциклопедический словарь» Ф. А. Брокгауз и И. А. Ефрон;
* «Толковый словарь русского языка», В. И. Даль, 1863—1866 гг.;
* «Этимологический словарь русского языка», Макс Фасмер.
* Доўнар Т. І. Гісторыя дзяржавы і права Беларусі. — Мн.: Амалфея, 2007. — 400 с. ISBN 978-985-441-621-2

Катэгорыя:Ураднікі Вялікага Княства Літоўскага
Катэгорыя:Тытулы
Дзяржаўца

**Дзяржаўца** — часовы ўладальнік і кіраўнік дзяржаўнага і прыватнага маёнткаў у Вялікім Княстве Літоўскім і Кароне Польскай; дзяржаўцаў да XVI ст. называлі *[[намесьнік]]амі* і *[[цівун]]амі*.

Часта дзяржаўства давалася ў якасьці юргельту.

## Літаратура
* «Акты издаваемые Виленскою Археографическою Комиссиею для разбора Древних Актов», г. Вильна, 1899 г., С 566, Т 26

Катэгорыя:Ураднікі Вялікага Княства Літоўскага
Катэгорыя:Тытулы
Войт

**Войт** (, , ) — абраная службовая пасада наглядніка ці распарадніка ў Вялікім Княстве Літоўскім, якая ўзначальвала магістрат у гарадох у XV—XVIII стагодзьдзях, застарэлы «сельскі стараста».

## Апісаньне
Узначальваў мясцовае кіраваньне ці самакіраваньне (воласьці, гораду, мястэчка, сяла, вёскі, двара). Войта прызначаў вялікі князь літоўскі зь ліку заможных мяшчанаў або фэадалаў, а прыватнаўласьніцкіх гарадоў — іх уладальнікі. Іншы раз войта выбіралі гараджане, напрыклад у Воршы, Пінску, Мазыры. У гарадах, дзе існавала самакіраваньне, пасада войта ўводзілася да Магдэбурскага права. Увядзеньне пасады войта адначасова з наданьнем Магдэбурскага права азначала стварэньне прадугледжаных гэтым правам органаў кіраваньня. Клясычнае Магдэбурскае права зводзіла ролю войта да старшынства на шэфенскім судзе.

Аднак на Беларусі войт паступова набыў правы вышэйшай адміністрацыйнай улады і войтаўскага суду. Меў значныя крыніцы даходаў. Акрамя судовых пошлінаў, набыткам войта былі значная частка розных натуральных пабораў, доля прыбыткаў ад рыначнага гандлю, утрыманьня корчмаў, крам, часам зямельныя падараваньні. Прызначаныя войты часта перакладалі свае абавязкі на ландвойтаў, варагавалі з гараджанамі. Дакумэнты фіксуюць шматлікія скаргі на незаконныя дзеяньні войта.

Таксама:
* Асоба, якая наглядала за працай прыгонных сялянаў і выкананьнем імі павіннасьцяў. Войт, які кіраваў часткай маёнтка называўся ключ-войтам.
* Кіраўнікі гміны ў Заходняй Беларусі ў 1921—1939.

## Глядзіце таксама
* Войтаўскі суд
* Войтаўска-лаўніцкі суд

## Літаратура
* Т. І. Доўнар. Войт // 
* «Словник іншомовних слів», за ред. академіка АН УРСР О. С. Мельничука, м. Київ, 1985 р. С. 154;
* «Акты издаваемые Виленскою Археографическою Комиссиею для разбора Древних Актов», г. Вильна, 1899 г., С. 563 том. 26

Катэгорыя:Пасады
Катэгорыя:Ураднікі Вялікага Княства Літоўскага
Войтаўскі суд

**Войтаўскі суд** — мясцовы суд у гарадах Вялікага Княства Літоўскага, якія валодалі магдэбурскім правам, суд узначальваў войт.

Войтаўскі суд мог дзейнічаць і ў гарадах якія не валодалі магдэбурскім правам. Каралева Бона ў 1551 годзе запатрабавала, каб у вялікакняскіх гарадах судовыя спрэчкі паміж мяшчанамі староста разглядаў не адзін, а сумесна з гарадзкім войтам і 2—3 прысяжнымі.

У многіх прыватнаўласьніцкіх гарадах, дзе не было ўведзена магдэбурскае права, таксама дзейнічалі войтаўскія суды, або войтаўска-лаўніцкі суд.

У XVI стагодзьдзі былі прызначыныя войты з правам уласнага суду ў Сураж, Вяліж, Магілёў і іншыя гарады ВКЛ. Поруч з войтам дзейнічалі бурмістраўска-радзецкія суды.

## Літаратура
* Т. І. Доўнар. Войтаўскі суд // 

Катэгорыя:Судовая сыстэма Вялікага Княства Літоўскага
Войтаўска-лаўніцкі суд

**Войтаўска-лаўніцкі суд** — адзін зь мясцовых судоў для гарадзкога насельніцтва Вялікага Княства Літоўскага. Дзейнічаў у гарадах, якія мелі грамату на магдэбургскае права. Яго юрысдыкцыі падлягалі мяшчане.

Справа таксама разглядалася, калі ў судовай спрэчцы ў якасьці пазывальніка выступаў жыхар горада, які ня меў прывілея на магдэбургскае права, або фэадал ці залежны ад яго чалавек.

Катэгорыя:Судовая сыстэма Вялікага Княства Літоўскага