Дэжа вю

**Дэжа вю**, таксама **дэжавю**, таксама **дэжа-вю** (, МФА:  — «ужо бачанае») — псыхічны стан, пры якім чалавек адчувае, што калісьці ўжо быў у падобнай сытуацыі ці ў падобным месцы, аднак, выпрабоўваючы такое пачуцьцё, звычайна ня можа, нягледзячы на ягоную сілу, зьвязаць гэты «ўспамін» з канкрэтным момантам зь мінулага.

Навука распазнае два тыпы дэжа-вю: *паталягічны тып*, звычайна асацыяваны з эпілепсіяй, і *непаталягічны тып*, характэрны для здаровых людзей, зь якіх прыкладна дзьве траціны мелі досьвед дэжа-вю. Людзі, якія больш падарожнічаюць ці часта глядзяць фільмы, адчуваюць дэжавю часьцей, чым іншыя. Частата ўзьнікненьня дэжавю памяншаецца з узростам.

Тэрмін упершыню выкарыстаны псыхолягам Эмілем Буаракам у 1876 году ў кнізе *LʼAvenir des sciences psychiques*.

## Праявы дэжавю
Дэжавю нагадвае стан, які ўзьнікае пры перачытваньні даўно прачытанай кнігі ці паўторным праглядзе фільма, які вы раней глядзелі, але ўжо зусім забыліся, пра што ён. Чалавек, які знаходзіцца ў такім стане, ня можа ўспомніць, што адбудзецца ў наступнае імгненьне, але па ходзе падзеяў разумее, што ў дэталях бачыў гэтыя некалькі сэкунд у якасьці рэакцыі на некалькі пасьлядоўных падзеяў. Уся сіла перажываньня дэжавю складаецца ў адчуваньні, нібы былі сотні варыянтаў, як мог прайсьці гэты момант, аднак чалавек які знаходзіцца ў стане дэжавю палічыў за лепшае ўсе папярэднія дзеяньні (правільныя або няправільныя для яго), у выніку якіх яму было «наканавана» апынуцца менавіта ў гэтай сытуацыі й у гэтым месцы.

Уражаньне ад дэжавю часам бывае такім моцным, што ўспаміны аб ім могуць захоўвацца гадамі. Аднак, як правіла, чалавеку не ўдаецца аднавіць у памяці ніякіх падрабязнасьцяў аб тых падзеях, аб якіх, як яму здаецца, ён памятаў, калі адчуваў дэжавю.

Стан дэжавю суправаджаецца дэпэрсаналізацыяй: рэальнасьць становіцца расплывістай і смутнай. Карыстаючыся тэрміналёгіяй Фройда, можна сказаць, што наступае «дэрэалізацыя» асобы — быццам бы адмаўленьне яе рэальнасьці.

Паколькі дэжавю не атрымоўваецца выклікаць штучна, яго навуковы дасьледаваньні абцяжараныя.

## Навуковыя тлумачэньні
Для тлумачэньня фэномэну дэжавю навукоўцы вылучалі розныя гіпотэзы, некаторыя зь іх адхілены, але ні адна яшчэ не даказаная

### Расшчапленьне ўспрыманьня
Адчуваньне дэжавю можа паўстаць пры двайной спробе мозгу апрацаваць ўваходныя сыгналы ад органаў пачуцьцяў. Першае ўспрыманьне не дэталізавана, расьсеяна або пагоршана, закрыта для сьвядомасьці. Другая спроба, наступная адразу ж пасьля першай, і выклікае пачуцьцё пазнаваньня, паколькі мозгам імгненьне таму ўжо часткова атрыманы гэты кавалак інфармацыі.

### Памылка кадаваньня
Існуе меркаваньне, што магчымай прычынай зьявы дэжавю можа быць зьмена спосабу кадаваньня часу галаўным мозгам. Пры гэтым працэс прасьцей за ўсё ўявіць у выглядзе адначасовага кадаваньня інфармацыі як «сучаснасьці» і як «мінулага» з адначасовым перажываньнем гэтых працэсаў. У выніку адчуваецца адрыў ад рэчаіснасьці.

Дэжавю — гэта памылка мозгу, які перабудоўвае кароткачасовую памяць у доўгатэрміновую й з-за гэтага прайгравае момант, які вы толькі што бачылі, у момант, які быў калісьці. Але ў рэальнасьці гэты момант быў цяпер, і вы не ведаеце, што будзе далей.

### Сны
Сном таксама можна растлумачыць тое, што адбываецца з чалавекам падчас дэжавю; сувязь паміж гэтымі станамі мае тры адрозныя паміж сабой аспэкты. Па-першае, у некаторых адчуваньні падчас дэжавю прайграваюць сытуацыю, якая адбывалася ў сьне, а не ў стане няспаньня. Так, 20% рэспандэнтаў паведамілі, што іх вопыт дэжавю зьвязаны са снамі, а 40% — пра сувязь як з сытуацыяй са сноў, так і з гіпатэтычнага мінулага. Па-другое, людзі могуць адчуваць дэжавю, таму што ім сустрэліся некаторыя элемэнты зь іх сноў. Па-трэцяе, людзі могуць адчуваць дэжавю падчас сну, што зьвязвае дэжавю зь яго частатой.

## Фармакалёгія
Некаторыя лекі павялічваюць верагоднасьць ўзьнікненьня дэжавю. У прыватнасьці, такі эфэкт можа назірацца пры сумесным прыёме амантадына й фэнілпрапаналяміна (лекі ад прастуды). У ходзе дасьледаваньняў навукоўцы прыйшлі да высновы, што такое магчыма дзякуючы гіпэр-дафамінэргічнаму ўзьдзеяньню ў мэдыяльных скроневых абласьцях мозгу.

## Крыніцы

## Літаратура
* *Курган А. А.* Феномен дежа вю. — СПб.: Дмитрий Буланин, 2010. — 240 с — ISBN 978-5-86007-653-2.
* Brown A. S. The Deja Vu Experience / Alan S. Brown. — Psychology Press, 2004. — 244 p. — ISBN 1-84169-0-759.
* Stierwalt S. Can Science Explain Deja Vu? / Sabrina Stierwalt (PhD) // Quick & Dirty Tips. — 2019. — 15 October.

Катэгорыя:Разлады памяці
Катэгорыя:Псыхічныя станы