open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Газ

**Газ** (газападобны стан) — агрэгатны стан рэчыва, які характаразуецца вельмі кволымі сувязямі паміж складальнымі яго часьцінкамі (малекуламі, атамамі і іёнамі), а таксама іх большай рухавасьцю. Часьцінкі газу амаль свабодна і хаатычна рухаюцца ў прамежках паміж сутыкненьнямі, падчас якіх адбываецца рэзкае зьмяненьне характару іх руху.

Газападобныя станы рэчыва ва ўмовах, калі магчыма існаваньне ўстойлівага вадкага ці цьвёрдага стану гэтага ж рэчыва, звычайна называецца парам.

Падобна вадкасьцям, газы валодаюць цякучасьцю і супрацівяцца дэфармацыі. У адрозьненьне ад вадкасьцей, газы ня маюць фіксаванага аб’ёму й не ствараюць свабоднай паверхні, а імкнуцца запоўніць увесь даступны аб’ём (напрыклад, сасуда).

Газападобны стан — самы распаўсюджаны стан рэчыва Сусьвету (міжзорнае рэчыва, туманнасьць, зоркі, атмасфэры плянэтаў і г. д.). Па хімічных уласьцівасьцях газы і іх сумесі вельмі рознабаковы — ад малаактыўных інэртных газаў да выбуховых газавых сумесей. Да газаў звычайна адносяць ня толькі сыстэмы з атамаў і малекулаў, але і сыстэмы зь іншых часьцінкаў — фатонаў, электронаў, броўнаўскіх часьцінкаў, а таксама плязму.

## Макраскапічныя ўласьцівасьці
Пры назіраньні за газам натуральна вылучыць некія назіраныя парамэтры, па якіх ёсьць магчымасьць апісваць характарыстыкі газу. Такія характарыстыкі, якія апісваюць газ як сукупнасьць часьцінак, зьяўляюцца макраскапічнымі. Яны вымераныя альбо з пункту гледжаньня сукупнасьці часьцінак газу (ціск, тэмпэратура, маса) або іхнага асяродьдзя (аб’ём). Так, напрыклад, ангельскі навуковец Робэрт Бойль частку сваёй навуковай кар’еры вывучаў пнэўматычную хімію. Адзін зь ягоных экспэрымэнтаў датычыў макраскапічным уласьцівасьцям газу, як то ціску і аб’ёму. У экспэрымэнце ён выкарыстоўваў J-падобную пробаўку з адным занітованым канцом. Бойль трымаў інэртны газ у закрытым канцы пробаўкі, які быў засланёны слупком ртуці, тым самым робячы лік часьцінак газу і ягоную тэмпэратуру сталымі велічынямі. Ён назіраў, што, калі павялічваць ціск на газ, шляхам даданьня большай колькасьці ртуці, аб’ём заблякаванага газу зьніжаўся. Такім чынам ён выявіў, што аб’ём і ціск газу пры сталай масе і тэмпэратуры газу ёсьць узаемна прапарцыйнымі. Больш за тое, здабытак апэрацыі памнажэньня колькасьці аб’ёму на ціск зьяўляецца сталай велічынёй. Такія назіраньні спраўдзіліся для ўсіх газаў, зь якімі Бойль праводзіў экспэрымэнты. У выніку ён выявіў фізычны закон (PV=k), які быў названы ў ягоны гонар.

## Мікраскапічныя ўласьцівасьці
Калі б можна было назіраць газ пад магутным мікраскопам, можна было б убачыць вялізную колькасьць часьцінак, як то малекул, атамаў, іёнаў, электронаў і г.д., якія не складаюць якую-небудзь вызначаную форму ці аб’ём, але знаходзяцца ў больш ці менш выпадковым руху. Гэтыя нэўтральныя часьцінкі газу зьмяняюць кірунак толькі тады, калі яны сутыкаюцца зь іншымі часьцінкамі ці з бар’ерам, калі газ знаходзіцца ў нейкай абмежаванай прасторы. У ідэальным газе, гэтыя сутыкненьні зьяўляюцца зусім элястычнымі. Такі пункт гледжаньня на газ апісваецца кінэтычна-малекулярнай тэорыяй.

## Заўвагі

## Вонкавыя спасылкі
* Animated Gas Lab. NASA. 


Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы
Катэгорыя:Фазавыя пераходы
Рак

* Рак — жывёла клясы ракападобных
* Рак — знак задыяку
* Рак — анкалягічнае захворваньне
* Рак — задыякальнае сузор’е
У пустыні і ў пушчы

«**У пустыні і ў пушчы**» () — раман для моладзі Генрыка Сянкевіча, апублікаваны ў 1912 годзе. Кніга распавядае пра прыгоды Стася Таркоўскага і Нэл Равільсан у Афрыцы. Раман быў першапачаткова выдадзены ўрыўкамі ў 1910—1911 гадах у «Варшаўскім кур’еры» і, таксама, зь мінімальным спазьненьнем у «Познанскім часопісе», «Польскім слове» і «Хцягоўскім часопісе» ў ЗША. Кніжнае выданьне зьявілася ў 1911 годзе ў Варшаве. Частка рукапісу рамана захоўваецца ў Асалінэўме ва Ўроцлаве.

## Сюжэт
Дзеяньне рамана зачынаецца ў 1884 годзе ў Порт-Саідзе дыялёгам паміж 14-гадовым палякам Станіславам Таркоўскім і яго сяброўкай, 8-гадовай Ангелікай Нэлі Равільсан. Размаўляюць яны пра арышт ангельцамі жонкі суданскага надзіральніка Смаіна — Фатмы і ейных дзяцей. Урад хоча такім спосабам прымусіць Смаіна і кіраўніка Судану — Мандыя да таго, каб яны аддалі нявольнікаў узамен на Фатму і ейных дзяцей, ня робячы аднак ім крыўды. Фатма знаходзіцца пад апекай бацькоў дзяцей — удаўцоў. Тым часам набліжаецца Вігілія. Стась атрымлівае на сьвята ідэальны штуцар, а Нэл — здаравеннага сабаку — мастыфа, якому дае імя Саба, што па-арабску значыць леў.

Тым часам Фатма падгаворвае аднаго са служачых пана Таркоўскага і Равільсона — Хаміса, каб ён разам са сваімі кузынамі — Гебхрэм і Ідрысам правёў Стася і Нэл, якія павінны служыць выкупам для ангельцаў за яе саму і ейных дзяцей. У хуткім часе Хаміс пад выдумленай прычынай выводзіць дзяцей у пустыню, дзе іх павінны іх забраць да Амдурману да Смаіна. Падчас вандроўкі, караван наганяе Саба, якога арабы з самага пачатку хочуць забіць, але Хаміс адводзіць іх ад яго.

Пачынаецца доўгая, марудная вандроўка цераз пустыню. Дзеці паступова дазнаюцца пра лютасьць Гебхра, які неаднойчы б’е Стася і хоча забіць іх абодвух. Самым лепшым для дзяцей зьяўляецца Ідрыс, які скрыта дзівіцца адвазе Стася; ён стараецца, каб дзеці дайшлі да Смаіна цэлыя і здаровыя. Падчас падарожжа караван перажывае, між іншым, пясчаную буру. Адным ранкам Стась, карыстаючыся тым, што арабы сьпяць, здолеў забіць верблюдаў пры дамапамозе свайго штуцара, каб спыніць далейшую вандроўку, але змове перашкаджае Саба, які ня ведаючы, што робіцца, пачынае гаўкаць і будзіць арабаў.

Катэгорыя:Творчасьць Генрыка Сянкевіча
Цьвёрдае цела

**Цьвёрдае цела** — агрэгатны стан рэчыва, які характаразуецца стабільнасьцю формы і характарам цеплавога руху атамаў, якія ажыцьцяўляюць малыя ваганьні каля палажэньняў раўнавагі. Зьяўляецца адным з трох асноўных станаў рэчыва (разам з вадкасьцю і газам). Адрозьніваюць крышталічныя і аморфныя цьвёрдыя целы. Крышталы характарызуюцца прасторавай пэрыядычнасьцю ў разьмяшчэньні раўнаважных палажэньняў атамаў. У аморфных целах атамы вагаюцца вакол хаатычны разьмешчаных пунктаў. Паводле клясычнага ўяўленьня, устойлівым станам (зь мінімумам патэнцыйнай энэргіі) цьвёрдага цела зьяўляецца крышталічны. Аморфнае цела знаходзіцца ў мэтастабільным стане і зь цягам часу павінна перайсьці ў крышталічны стан, аднак час крышталізацыі настолькі вялікі, што мэтастабільнасьць зусім не праяўляецца.

* Атамы і малекулы, зь якіх складаецца цьвёрдае целы, шчыльна ўпакаваны разам. Іншымі словамі, малекулы цьвёрдага цела практычна захоўваюць сваё ўзаемнае палажэньне адносна іншых малекулаў і ўтрымліваюцца паміж сабой міжмалекулярным узаемадзеяньнем.
* Многія цьвёрдыя целы ўтрымліваюць у сабе крышталічныя структуры. У мінэралёгіі і крышталяграфіі пад крышталічнай структурай маецца на ўвазе вызначаны парадак атамаў у крыштале. Крышталічная структура складаецца з элемэнтарных ячэек, набору атамаў разьмешчаных у асаблівым парадку, які пэрыядычна паўтараецца ва ўсіх кірунках прасторавай кратай. Адлегласьці паміж элемэнтамі гэтай краты ў розных кірунках называюць парамэтрам гэтае краты. Крышталічная структура і сымэтрычнасьць іграюць ролю ў вызначэньні мноства ўласьцівасьцяў, такія як спайнасьць крышталя, электронная зонная структура і аптычныя ўласьцівасьці.
* Пры прымяненьні дастатковай сілы любая з гэтых уласьцівасьцяў можа быць парушана, выклікаючы дастатковую дэфармацыю.
* Цьвёрдыя целы валодаюць цеплавой энэргіяй, такім чынам іх атамы ажыцьцяўляюць вагальны рух. Тым ня менш гэты рух нязначны і ня можа назірацца ці быць адчутым пры нармальных абставінах.

Разьдзел фізыкі, які вывучае цьвёрдыя целы называецца фізыкай цьвёрдага цела і зьяўляецца падразьдзелам фізыкі кандэнсаваных асяродзьдзяў. Матэрыялазнаўства галоўным чынам разглядае пытаньні, зьвязаныя з уласьцівасьцямі цьвёрдых целаў, такімі як цьвёрдасьць, мяжа трываласьці, супраціўленьне матэрыялу нагрузкам, а таксама фазавыя пераўтварэньні. Гэта значным чынам супадае з пытаньнямі, якія вывучаюцца фізыкай цьвёрдага цела. Хімія цьвёрдага стану перакрывае пытаньні, якія разглядаюцца абодвумя гэтымі разьдзеламі ведаў, але асабліва закранае пытаньні сынтэзаваньня новых матэрыялаў.

## Літаратура
* Матухин, Вадим Леонидович. Физика твердого тела : учебное пособие / В. Л. Матухин, В. Л. Ермаков. — Санкт-Петербург [и др.] : Лань, 2010. — 218 с — ISBN 978-5-8114-0923-5
* Давыдов, Александр Сергеевич. Теория твердого тела : учеб. пособие для вузов. — Москва : Наука, 1976. — 640 с.
* Маделунг, Отфрид. Теория твердого тела. — Москва : Наука, 1980. — 416 с.

## Вонкавыя спасылкі
* Цьвёрдае цела. Вялікая савецкая энцыкляпэдыя
* Solid Encyclopædia Britannica


Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы
Карцынома

**Карцынома** ( ад краб + пухліна) — злаякасная пухліна, якая разьвіваецца з вузаў эпітэліяльнай тканкі розных органаў (скуры, слізьневых абалонак і шматлікіх ўнутраных органаў).

Катэгорыя:Захворваньні
Катэгорыя:Анкалёгія
Вірус

**Ві́рус** (ад  — атрута) — мікраскапічная часьціна, здольная інфіцыраваць вузы жывых арганізмаў. Вірусы зьяўляюцца аблігатнымі паразытамі, яны ня здольныя размнажацца па-за вузай. На сёньня вядомыя вірусы, якія размнажаюцца ў вузах жывёл, грыбоў і бактэрыяў. Выяўлены таксама вірус, які паражае іншыя вірусы.

Вірусы прадстаўляюць сабой малекулы нуклеінавых кісьляў (прычым толькі аднаго віду: ДНК альбо РНК), заключаных у ахоўную бялковую абалонку (капсід). Наяўнасьць капсіду адрозьнівае вірусы ад іншых інфэкцыйных агентаў, віройдаў.

Прыклады вірусаў: ВІЧ, вірус грыпу, вірус гепатыту.

Вірусы маюць вялікае занчэньне, бо шырока распаўсюджаныя ў расьлін і іншых арганізмаў, і часта пры гэтым выклікаюць хваробы. У чалавека вірусы выклікаюць мноства захворваньняў, у тым ліку воспу, ветраную воспу, адзёр, сьвінку, грып, рэсьпіраторныя захворваньні, інфэкцыйны гепатыт, жоўтую ліхаманку, поліяміэліт, шаленства, герпэс і СНІД. Часам вірусы адной групы могуць паражаць і расьліны, і жывёл. Да хваробы прыводзіць рэзкае парушэньне працэсаў жыцьцядзейнасьці заражанай вузы. Шматлікія вірусныя захворваньні ў жывёл можна папярэдзіць, правёўшы імунізацыю, эфэктыўнасьць якой супраць воспы была ўпершыню прадэманстраваная ў 1790-я гады ангельскім урачом Эдуардам Джэнэрам.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы
Алег Дзярновіч

**Алег Іванавіч Дзярновіч** (нар. 1966, Менск) — беларускі гісторык і выдавец. Кандыдат гістарычных навук.

## Біяграфія
У 1990 скончыў Гістарычны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўнівэрсытэту. Працаваў археолягам у Беларускім рэстаўрацыйна-праектным інстытуце. Дасьледваў гістарычны цэнтар Менску, Бярозаўскі кляштар картузаў, палац Сапегаў у Ружанах, удзельнічаў у раскопках Крэўскага замка.

У 1992 паступіў у асьпірантуру пры Інстытуце гісторыі Акадэміі Навук Беларусі. Абараніў дысэртацыю кандыдата гістарычных навук (PhD) на тэму «*Дакументальныя крыніцы па гісторыі палітычных адносін Вялікага Княства Літоўскага і Лівоніі ў канцы XV — першай палове XVI cтcт. (Сістэматызацыя і актавы аналіз)*». Працуе ў Інстытуце гісторыі Нацыянальнай Акадэміі навук старэйшым навуковым супрацоўнікам.

Дасьледуе гісторыю Сярэднявечча і раньняга Новага часу. Рэдагуе пэрыядычныя выданьні «ATHENAEUM» і «ШУФЛЯДА».

У 1998 заснаваў праект «Архіў Найноўшае Гісторыі», мэта якога — зьбіранне інфармацыі па гісторыі беларускага грамадства ў другой палове ХХ стагодзьдзя. Для вывучэньня найноўшай гісторыі Беларусі прапанаваў прынцып «грамадзкай гісторыі», як сродак ня толькі вывучэньня гісторыі дзржаўнасьці, але і гісторыі грамадзкіх плыняў і ідэй. Пад яго рэдакцыяй выйшлі шэраг кніг па найноўшай гісторыі Беларусі і антызавецкаму супраціву (т.я. «*Антысавецкія рухі Беларусі: 1944—1956. Даведнік*»).

## Працы

### Манаграмы
* Іn nostra Livonia: дакумэнтальныя крыніцы па гісторыі палітычных адносінаў паміж Вялікім Княствам Літоўскім і Лівоніяй у канцы XV — першай палове XVI cтагодзьдзяў, 2003.

### Атрыкулы
* Іншадумцы і контркультурная моладзь у Гародні (1950—1970 гг.) // ARCHE №1—2 2010
*  

## Крыніцы

Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1966 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Менску
Катэгорыя:Беларускія гісторыкі
Катэгорыя:Беларускія выдаўцы
Катэгорыя:Кандыдаты гістарычных навук
Архіў найноўшае гісторыі

**Архіў найноўшае гісторыі** — беларускае грамадзкае навукова-дасьледчае аб’яднаньне, заснаванае ў 1996 годзе Беларускім гуманітарным фондам «Наша Ніва». Праіснаваў прыкладна да пачатку 21 стагодзьдзя.

## Мэты
* асэнсаваньне гісторыі Беларусі 20 стагодзьдзя,
* пошук дэмакратычных каранёў незалежнага беларускага грамадзтва,
* актуалізацыя гэтай спадчыны.

На падставе Архіву створаны фонд беларускага самвыдату, адбываўся запіс вуснай гісторыі, фіксацыя сучаснай гісторыі. Спрабаваў стварыць архіў партыйных дакумэнтаў, друкаванай прадукцыі (адозвы, улёткі, звароты і інш.), фатаздымкаў, прэс-рэлізаў і іншых дакумантаў грамадзкай дзейнасьці на Беларусі.

Частка матэр’ялаў архіву друкавалася на старонках «Нашай Нівы», на паласе «Шуфляда». На падставе гэтага зьявіўся навукова-архівістычны альманах «Шуфляда». У Нашай Ніве быў зьмешчаны «*Апытальнік сьведкі найноўшае гісторыі Беларусі*», адказы на які друкаваліся ў газэце.

Архіў выдаў шэраг кніг і паштовак. Прымаў удзел у падрыхтоўцы міжнароднага «Слоўніка дысыдэнтаў 50—80-х гадоў»

Архіў супрацоўнічаў з такімі замежнымі арганізацыямі, як: Цэнтар KARTA (Польшча), «Мемориал» (Масква, Пецярбург — Расея), Група па правах чалавека ў Харкаве (Украіна), «Libri Prohibiti» (Чэхія), таварыства «Alianta Civica» (Румынія).

## Выданьні
* Антысавецкія рухі — Антысавецкія рухі ў Беларусі: 1944—1956. Даведнік / Пад рэдакцыяй Алега Дзярновіча.  Менск
* Дэмакратычная апазыцыя Беларусі: 1956—1991. Пэрсанажы і кантэкст. Даведнік, 1999
* Сяргей Ёрш, Вяртаньне БНП. Асобы і дакумэнты Беларускай Незалежніцкай Партыі. — Менск-Слонім: БГАКЦ, 1998. — 186 с.
* Герман Кірылаў, Гарт. Саюз беларускіх патрыётаў, 1997
* Аляксандар Лукашук За кіпучай чэкісцкай работай. З жыцця катаў, 1997
* Менская вясна — 1996: Кроніка, дакумэнты, успаміны
* Пазацэнзурны друк — Пазацэнзурны пэрыядычны друк Беларусі (1971—1990). Каталёг / Укладальнікі Юрась Лаўрык, Ларыса Андросік. Мн.: БГАКЦ, 1998

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Будзьма разам! // «Наша Ніва» №36, 1997

Катэгорыя:Беларускія грамадзкія аб’яднаньні
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1996 годзе
Прапаганда

**Прапага́нда** ( — «да распаўсюджваньня») — загадзя сплянаванае й мэтанакіраванае распаўсюджваньне інфармацыі — фактаў, аргумэнтаў, чутак і іншых зьвестак, у тым ліку заведама ілжывых, для аказаньня ўзьдзеяньня на думку грамадзтва ці іншай мэтавай аўдыторыі. Асноўнымі элемэнтамі працэсу прапаганды зьяўляюцца суб’ект (сацыяльная група, інтарэсы якой выражае прапаганда), зьмест, форма й мэтады, сродкі ці каналы прапаганды (СМІ, сыстэма лекцыйнай прапаганды й іншае), аб’ект (аўдыторыя, якой адрасаваная прапаганда). Прапаганда звычайна паўтараецца й распаўсюджваецца праз розныя сродкі масавай інфармацыі, каб сфармаваць абраны вынік грамадзкай думкі.

У адрозьненьне ад аб’ектыўнай падачы інфармацыі, прапаганда дае інфармацыю перш за ўсё для ўзьдзеяньня на аўдыторыю. Прапаганда часьцяком дае інфармацыю выбарачна, хоць не да канца сказаная праўда зьяўляецца таксама хлусьнёй, каб заахвоціць да пэўных абагульненьняў, ці выкарыстоўвае эмацыйна зараджаныя паведамленьне, каб справакаваць хутчэй за эмацыйную, чым рацыянальную рэакцыю на прадстаўленую інфармацыю. Жаданым вынікам зьяўляецца зьмяненьне адносінаў да суб’екту ў мэтавай аўдыторыі, каб прасоўваць таемныя палітычныя пляны. Прапаганда можа выкарыстоўвацца як форма палітычнага супрацьстаяньня.

Хоць тэрмін «прапаганда» справядліва набыў ярка нэгатыўную афарбоўку з-за ейнае спалучэньня маніпуляцыяй і шавінізмам. Прапаганда ў сваім першапачатковым значэньні мела нэўтральную афарбоўку й магла быць зьвязана з ужываньнем, якое было ў цэлым мяккім і нявінным, як, скажам, публічныя рэкамэндацыі па ахове здароўя, заахвочваньне грамадзянаў удзельнічаць у выбарах, заахвочваньне людзей паведамляць у праваахоўныя органы аб злачынствах і гэтак далей.

Шырокі спэктар матэрыялаў і сродкаў масавай інфармацыі выкарыстоўваецца для перадачы прапагандысцкіх паведамленьняў, якія зьмяняліся з вынаходхтвамі новых тэхналёгіяў перадачы інфармацыі, уключаючы стварэньне карцінаў, мультфільмаў, плякатаў, брашураў, фільмаў, радыёшоў, тэлешоў і вэб-сайтаў. Зь нядаўніх часоў лічбавая эпоха спарадзіла новыя спосабы распаўсюджваньня прапаганды, напрыклад, за кошт выкарыстаньня ботаў і альгарытмаў для стварэньня вылічальнай прапаганды й распаўсюджваньня фальшывых альбо неаб’ектыўных навінаў з дапамогай сацыяльных мэдыя.

## Вонкавыя спасылкі

* Энцыкляпэдыя мэтадаў прапаганды
* German Propaganda Archive
* Вялікая вайна на словах. «Time»
* Амэрыканская сацыяльная рэкляма 1940-х гадоў


Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы
Грамадзянская вайна

**Грамадзя́нская вайна́** — вайна паміж арганізаванымі групамі ў межах адной дзяржавы, ці, радзей, паміж дзьвюма нацыямі, якія ўваходзілі ў склад раней адзінай аб’яднанай дзяржавы. Мэтай бакоў, як правіла, зьяўляецца захоп улады ў краіне ці ў асобным рэгіёне, незалежнасьць рэгіёну, ці зьмяненьне палітыкі ўраду. Прызнакамі грамадзянскай вайны зьяўляюцца наяўнасьць элемэнтаў дзяржаўнай ваенна-палітычнай машыны ў абодвух ваюючых бакоў і агульнанацыянальны размах падзеяў.

Спосабы вядзеньня грамадзянскіх войнаў часьцяком адрозьніваюцца ад традыцыйных. Нароўні з выкарыстаньнем варагуючымі бакамі рэгулярных войскаў вялікі распаўсюд атрымлівае партызанскі рух, а таксама розныя стыхійныя паўстаньні насельніцтва і іншае. Нярэдка грамадзянская вайна спалучаецца з барацьбой супраць замежнай інтэрвэнцыі іншых дзяржаваў.

Грамадзянскія вайны з канца Другой сусьветнай вайны мелі працягласьць ў сярэднім крыху больш за чатыры гады, што зьяўляецца істотным павелічэньнем з 1,5 гадоў, сярэдняй працягласьці войнаў на працягу 1900—1944 гадоў. У той час як узровень узьнікненьня новых грамадзянскіх войнаў быў адносна сталы, пачынаючы зь сярэдзіны XIX стагодзьдзя, нарастальная працягласьць гэтых войнаў прывяла да ўзрастаньня колькасьці войнаў, якія адбываюцца ў кожны дадзены момант часу. Да прыкладу, ня больш за пяць грамадзянскіх войнаў адбываліся адначасова ў пачатку XX стагодзьдзя, у той час як больш за 20 адначасовых войнаў здараліся ў сьвеце напрыканцы халоднай вайны, перш чым зноўку значна зьменшыцца паводле колькасьці ў сувязі з тым, што канфлікты, зьвязаныя з супрацьстаяньнем звышдзяржаваў, прыйшлі да свайго канца.

З 1945 году грамадзянскія войны прынесьлі каля 25 мільёнаў сьмерцяў, уключаючы гвалтоўную дэпартацыю мільёнаў іншых людзей. Грамадзянскія войны таксама сталі прычынай эканамічнага каляпсу краінаў, дзе яны праходзілі, як то Самалі, Бірма, Уганда і Ангола зьяўляюцца прыкладамі дзяржаваў, якія шырока разглядаліся як пэрспэктыўныя ў пляне разьвіцьця, пакуль яны не перайшлі да стану грамадзянскай вайны.

## Крыніцы

## Літаратура
* 

## Вонкавыя спасылкі

* «What makes a civil war?» BBC News


Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы
Ветразь

**Ве́тразь** ( (*пароус*), таксама *жакгель* (*жагель*)) — любы тып паверхні, прызначаны для стварэньня паветранага патоку шляхам зьмяшчэньня ў абдуваным ветрам месцы ў вэртыкальным становішчы. Звычайна ўжываюцца ў мараходзтве.

## Гісторыя
Чоўны і караблі, што будаваліся каля 10 000 гадоў да н. э., былі або сплыўнымі плытамі, або выдзяўбанымі. Першыя папірусныя чаротавыя чоўны сустракаюцца ў эгіпцянаў каля 4-га тысячагодзьдзя да н. э. Грэкі і фінікійцы пачалі гандляваць на караблях прыкладна каля 1200 году да н. э. Арабы ўжывалі чоўны ў 2-м тысячагодзьдзі да н. э. і зарганізавалі гандлёвыя шляхі вакол Пэрсыдзкай затокі. Кітайцы мелі чоўны ў 3-м тысячагодзьдзі да н. э., а ў Віетнаме і дагэтуль сустракаюцца традыцыйныя драўляныя чоўны.

## Выкарыстаньне
Ветразі пераважна ўжываюцца ветразьнікамі і шлюпкамі для стварэньня паступальнага руху па вадзе. У камэрцыйных мэтах ветразі былі замененыя іншымі спосабамі, такімі як рухавік унутранага згараньня. Ветразі, тым ня меней, папулярныя на адпачынку.

Самы просты тып ветразьнікаў, яхта, звычайна мае sail-plan, або шлюп, з двума прадольнымі ветразямі: на носе (галоўны ветразь) і на карме (клівэр).

На некаторых чоўнах сустракаецца таксама сьпінакэр. Гэта звычайна рознакаляровы ветразь і можа быць як сымэтрычным, так і асымэтрычным.

Прадольныя ветразі могуць варочацца ў розных напрамкаў для забесьпячэньня руху наперад у выпадку зьмяненьня напрамку ветру ці павароту яхты. Сучасныя чоўны могуць рухацца да 30 градусаў у бок ад ветру.

## Тыпы ветразёў
* Галоўны ветразь
* Пярэдні ветразь
* Сьпінакэр

## Маса
Ад 100 г/м² да 500 г/м² у залежнасьці ад надвор’я, да якога прызначаны.

## Крыніцы

## Літаратура
* Rousmaniere, John, The Annapolis Book of Seamanship, Simon & Shuster, 1999
* Chapman Book of Piloting (various contributors), Hearst Corporation, 1999
* Herreshoff, Halsey (consulting editor), The Sailor’s Handbook, Little Brown and Company, 1983
* Seidman, David, The Complete Sailor, International Marine, 1995
* Jobson, Gary, Sailing Fundamentals, Simon & Shuster, 1987
Сталь

**Сталь** ( ад ) — дэфармоўны (коўкі) сплаў, які складаецца ў асноўным з жалеза й мае ўтрыманьне вугляроду ад 0,2% і 2,1% паводле вагі, у залежнасьці ад гатунку. Вуглярод зьяўляецца найбольш распаўсюджаным матэрыялам для легіраваньня жалеза, але шэраг іншых легіравальных элемэнтаў выкарыстоўваюцца таксама, як то манган, хром, ванад і вальфрам. Вуглярод й іншыя элемэнты выступаюць у якасьці ацьвярджальніка, прадухіляючы дысьлякацыі ў крышталічнай рашоткі атама жалеза. Вар’юючы колькасьць легіруючых элемэнтаў і формы іхнай прысутнасьці ў сталі можна кантраляваць такія якасьці, як цьвёрдасьць, плястычнасьць і трываласьць на парыў сталі. Сталь з павышаным утрыманьнем вугляроду можа зрабіцца мацнейшай за жалеза, але таксама менш плястычнай за яго.

Сплавы з утрыманьнем вугляроду вышэй за 2,1% вядомыя як чыгун празь іхнюю ніжэйшую тэмпэратуру плаўленьня й добрыя ліцейныя якасьці. Сталь таксама адрозьніваецца ад кованага жалеза, якое можа ўтрымоўваць невялікую колькасьць вугляроду, але сталь уключае шлакавыя дамешкі. Гэтыя два адметныя фактары павялічваюць супраціў сталі да ржавеньня й павялічвае сварываемасьць.

Хоць сталь была выраблена ў першыню рознымі неэфэктыўнымі мэтадамі задоўга да эпохі Адраджэньня, ейнае выкарыстаньне стала больш распаўсюджаным пасьля вынаходзтва больш эфэктыўных мэтадаў вытворчасьці, якія былі распрацаваны ў XVII стагодзьдзі. З вынаходзтвам Бэсэмэраўскага працэсу ў сярэдзіне XIX стагодзьдзя, сталь стала матэрыялам таннай масавай вытворчасьці. Далейшыя папраўкі ў працэс, як то канвэртэрная вытворчасьць, зьнізіла сабекошт прадукцыі пры адначасовым павышэньні якасьці мэталу. Сёньня сталь зьяўляецца адным з найбольш распаўсюджаных матэрыялаў у сьвеце, з вытворчасьцю больш за 1,3 млрд тон штогод. Яна зьяўляецца асноўным кампанэнтам у будаўніцтве, элемэнтах інфраструктуры, інструмэнтаў, караблёў, машынабудаваньні, прыбораў і зброі. Сучасная сталь мае некалькі розных марак, якія вызначаюцца арганізацыяй па стандартызацыі.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Сайт Сусьветнай сталёвай арганізацыі
* SteelUniversity.org. Інтэрнэт-праект, распрацаваны International Iron and Steel Institute
* Марачнік мэталаў і сплаваў, больш за 1600 марак і сплаваў
* Табліца выкарыстанасьці
* Клясыфікатар сталі
* Вялікі архіў дакумэнтаў пра сталь. Кембрыдзкі ўнівэрсытэт

Катэгорыя:Будаўнічыя матэрыялы

Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы
Дзяленьне ядра

**Дзяле́ньне ядра́** — працэс расшчапленьня атамнага ядра на два (радзей тры) ядры з блізкімі масамі, якія называюцца аскепкамі дзяленьня. У выніку дзяленьня могуць узьнікаць і іншыя прадукты рэакцыі: лёгкія ядры (у асноўным альфа-часьцінкі), нэўтроны і гама-выпраменьваньне. Дзяленьні ядра, якія сустракаюцца ў сучасным сьвеце, як правіла, зьяўляюцца штучна створанымі чалавекам апрамяненьнем нэўтронамі. Радзей гэтая рэакцыя зьяўляецца натуральнай у форме спантаннага радыяактыўнага распаду, яна адбываецца асабліва пры вельмі высокіх масавых ліках ізатопаў. Дзяленьне цяжкіх ядраў — экзатэрмічны працэс, у выніку якога вызваляецца вялікая колькасьць энэргіі ў выглядзе кінэтычнай энэргіі прадуктаў рэакцыі, а таксама выпраменьваньня. Для таго, каб дзяленьне прывяло да стварэньня энэргіі, поўная энэргія прадуктаў рэакцыі павінна быць большай, чым у зыходнага ядра. Дзяленьне зьяўляецца формай трансмутацыі ядраў, бо выніковыя фрагмэнты не зьяўляюцца тым жа элемэнтам, якім быў першапачатковы атам.

Дзяленьне ядраў цяжкіх элемэнтаў пад узьдзеяньнем нэўтронаў было выяўлена 17 сьнежня 1938 году нямецкімі дасьледчыкамі Ота Ганам і ягоным памочнікам Фрыцам Штрасманам. Яны даказалі, што ў выніку дзяленьня ўтвараюцца значна лягчэйшыя хімічныя элемэнты. У 1944 годзе Ота Ган быў узнагароджаны за гэтае адкрыцьцё Нобэлеўскай прэміяй у галіне хіміі. Тэарэтычнае тлумачэньне дзяленьня было зроблена ў студзені 1939 году Лізай Майтнэр і ейным пляменьнікам Ота Робэртам Фрышам. Фрыш назваў гэты працэс па аналёгіі зь біялягічным дзяленьнем жывых вузаў. Колькасьць энэргіі, якая вырываецца пры выкарыстаньні ядзернага паліва ў мільёны разоў большая за колькасьць энэргіі, якая вылучаецца пры выкарыстаньні аналягічнай масы хімічнага паліва, як то бэнзіна, што робіць ядзернае дзяленьне вельмі багатай крыніцай энэргіі, з-за чаго яно служыць пры вылучэньні энэргіі ў ядзерных рэактарах і ядзернай зброі. Аднак, прадукты дзяленьня ядраў у сярэднім значна больш радыяактыўныя за цяжкія элемэнты, якія звычайна расшчапляюцца ў якасьці паліва, што прыводзіць да праблемы ядзерных адходаў.

Акрамя дзяленьня ядра можа адбыцца таксама альфа-распад цяжкіх ядраў (уран, плютон, і інш.). У такіх выпадках кажуць, што верагодныя два ці больш каналаў распаду. Трансуранавыя элемэнты (якія стаяць у пэрыядычнай табліцы пасьля ўрану) часьцей распадаюцца як раз у выніку дзяленьня.

## Вонкавыя спасылкі
* Што такое дзяленьне ядра? Nuclear Files 
* Анімацыйны ролік дзяленьня ядра. Atomic Archive 

Катэгорыя:Ядзерная фізыка
Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы
Інстытут інжынэраў электратэхнікі і электронікі

**Інстыту́т інжынэ́раў электратэ́хнікі і электро́нікі**, **IEEE** () — міжнародная некамэрцыйная прафэсійная арганізацыя, якая займаецца разьвіцьцём і стандартызацыяй электрычных тэхналёгіяў.

## Гісторыя
IEEE была зарэгістраваная ў штаце Нью-Ёрк, ЗША. Створаная ў 1963 годзе шляхам аб’яднаньня Інстытуту радыёінжынэраў (IRE, заснаваны ў 1912 годзе) і Амэрыканскага інстытуту электратэхнікаў (AIEE, заснаваны ў 1884 годзе).

У той час, як AIEE спэцыялізаваўся на дротавых камунікацыях (тэлеграф і тэлефон), IRE працавала ў галіне радыётэхнікі, і была ў сваю чаргу створаная з двух меншых арганізацыяў: *Таварыства бяздротавых і тэлеграфных інжынэраў* і *Інстытуту бяздротавых тэхналёгіяў*. З разьвіцьцём электронікі ў 1930-х і наступных гадох было складана адрозьніць ніву дзейнасьці абедзьвюх арганізацыяў. Пасьля Другой сусьветнай вайны суперніцтва між імі толькі павялічылася, і ў 1961 годзе кіраўніцтва арганізацыяў вырашыла скансалідавацца. Фармальна аб’яднаньне арганізацыяў адбылося 1 студзеня 1963 году.

Сярод адметных прэзыдэнтаў IEEE і яе арганізацыяў-заснавальніц былі Элігу Томсан (AIEE, 1889—1890), Аляксандар Грэм Бэл (AIEE, 1891—1892), Чарльз Протэўс Штайнмэц (AIEE, 1901—1902), Лі дэ Форэст, (IRE, 1930), Ўільям Рэдынгтан Г’юлет (IRE, 1954), Эрнст Ўэбэр (IRE, 1959; IEEE, 1963) і Іван Гетынг (IEEE, 1978).

Канстытуцыя IEEE вызначае мэты арганізацыі як «навуковыя і адукацыйныя, накіраваныя на разьвіцьцё тэорыі і практыкі электратэхнікі, электронікі, тэлекамунікацыяў і кампутарнай інжынэрыі, а таксама інфарматыкі, сумежных галін інжынэрыі, навукі і мастацтва». У дасягненьне гэтай мэты IEEE выпускае навуковя часопісы і арганізуе навуковыя канфэрэнцыі (130 часопісаў, сустрэчаў штогод, болей 900 актыўных стандартаў). IEEE таксама зьяўляецца адным з галоўнейшых стандартызатараў у розных абласьцёх.

IEEE мае дваістую структуру, утрымліваючы як аддзяленьні па галіне спэцыялізацыі, гэтак і па геаграфічнай прыкмеце. IEEE складаецца з 38 арганізацыяў з адрознай спэцыялізацыяй, і болей 300 аддзяленьняў, якія ладзяць сустрэчы на рэгулярнай аснове.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Зьявіліся ў 1963 годзе
Катэгорыя:Інстытут інжынэраў электратэхнікі і электронікі
Катэгорыя:Некамэрцыйныя арганізацыі
Катэгорыя:Арганізацыі ЗША
Аляксандар Ждановіч

**Алякса́ндар Ві́ктаравіч Ждано́віч** (нарадзіўся 24 чэрвеня 1964 году) — савецкі і беларускі актор тэатру і кіно. З 1996 году вядучы «Калыханкі» — «Маляваныч».

## Біяграфія
У 1985 годзе скончыў Беларускі тэатральна-мастацкі інстытут. Ад таго часу працуе ў Нацыянальным акадэмічным тэатры імя Горкага. З 1996 году вядзе (*Маляваныч*) перадачу «Калыханка» на Беларускім тэлебачаньні. Да таго быў вядучым Слаўкам-Забаўкам у дзіцячай перадачы «Літарынка». «Маляваныча» граў амаль 20 гадоў у перадачы «Калыханка», але ў 2015 годзе тэлевізійная кар'ера Аляксандра Ждановіча скончылася. Працягвае граць у тэатры. Заснавальнік і кіраўнік дзіцячага тэатра-студыі «Радасць» для дзяцей-інвалідаў і сірот пры Сьвята-Елісавецінскім манастыры, які пакінуў (ці быў звольнены) пасьля арышту ў лістападзе 2020 г.  Мастацкі кіраўнік Міжнароднага каляднага фэстывалю батлеечных і лялечных тэатраў «Нябёсы».

## Дадатковыя зьвесткі
* Жонка — Людміла Ждановіч — артыстка тэатру лялек. Маюць двух сыноў.
* Прытрымліваецца царкоўных пастоў, лёгка адмаўляецца ад мяса. Як сам кажа, таму гэткі худы.
* Займаецца маляваньнем. На сваё 40-годзьдзе арганізаваў выставу сваіх малюнкаў супольна зь дзіцячымі, дасланымі на «Калыханку».

## Фільмаграфія
* 1982 — Купальская ноч — *Васілёк*
* 1989 — Высокая кроў
* 1991 — Запісы маладога ўрача — *жаніх*
* 1992 — Белыя адзежы
* 1993 — Ня хочу жаніцца!
* 1993 — Хачу ў Амэрыку
* 1996 — Зь пекла ў пекла
* 1996 — Птушкі бяз гнёздаў
* 1998 — Прывітаньне ад Чарлі-трубача
* 1998 — Забіць ліцадзея
* 1999 — Пракляты ўтульны дом
* 1999 — Паскораная дапамога
* 1999 — Рэйнджэр з атамнай зоны
* 1999 — Каменская-1 — *Лыкаў*
* 2004 — Мужчыны ня плачуць
* 2004 — На безыменнай вышыні
* 2005 — Глыбокая плынь
* 2005 — Прызваньне — *Кураў*
* 2006 — Выклік-2 — *Курдзюмаў*
* 2006 — Спакуса — *Вадзім Нявінны*
* 2009 — Суд
* 2009 — Тэрарыстка Іванова — *Валодзя Дзеравянка*

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Жыцьцяпіс на Кіна-тэатр.ру

Катэгорыя:Беларускія акторы
Катэгорыя:Калыханка
Адам Сьміт

**А́дам Сьміт** (; 16 чэрвеня 1723, Керкалдзі — 17 ліпеня 1790, Эдынбург) — шатляндзкі эканаміст, філязаф-этык і аўтар, а таксама адзін з заснавальнікаў клясычнае школы эканамічнае думкі і ключавая фігура ў эпоху Шатляндзкай асьветы. Сьміт зьяўляецца вядомым дзякуючы двум ягоным клясычным творам: *«[[Тэорыя маральных пачуцьцяў]]»* (1759) і *«[[Дасьледаваньне аб прыродзе і прычынах багацьця народаў]]»* (1776). Апошні ягоны твор, як правіла, лічыцца першай сучаснай працай па эканоміцы.

Сьміт вывучаў сацыяльную філязофію ва ўнівэрсытэце Глазга і ў Бэйліял-Коледж у Оксфардзе, дзе ён быў адным зь першых студэнтаў, што атрымалі стыпэндыі шатляндзага філянтропа Джона Снэла. Пасьля заканчэньня навучаньня, Сьміт прачытаў пасьпяховую сэрыю публічных лекцыяў у Эдынбургу, што прывяло яго да супрацоўніцтва з Дэйвідам Г’юмам падчас часу Шатляндзкай асьветы. Пасьля Сьміт стаўся прафэсурам у Глазга, выкладаючы маральную філязофію. У гэты час ён напісаў і апублікаваў *«Тэорыю маральных пачуцьцяў»*. Надалей Сьміт адправіўся ў падарожжа па ўсёй Эўропе, дзе ён сустрэў іншых інтэлектуальных геніяў свайго часу.

Сьміт заклаў асновы клясычнай свабоднай рынкавай эканамічнай тэорыі. *«Дасьледаваньне аб прыродзе і прычынах багацьця народаў»* стала папярэднікам сучаснай акадэмічнай эканамічнай дысцыпліны. У гэтай і іншых працах, Сьміт распрацаваў канцэпцыю падзелу працы і меркаваў, што рацыянальная карысьлівасьць і канкурэнцыя могуць прывесьці да эканамічнага росквіту. У 2005 годзе кніга *«Дасьледаваньне аб прыродзе і прычынах багацьця народаў»* была ўключана ў лік 100 найлепшых шатляндзкіх кніг усіх часоў.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Працы на Open Library
* Працы ў праекце Gutenberg

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Керкалдзі
Катэгорыя:Памерлі ў Эдынбургу
Катэгорыя:Брытанскія эканамісты
Катэгорыя:Эканамісты клясычнай школы
Катэгорыя:Выпускнікі Оксфардзкага ўнівэрсытэту
Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы
Ждановіч

Прозьвішча **Ждановіч** маюць:

* Аляксандар Ждановіч — беларускі актор тэатру і кіно
* Валянцін Ждановіч — беларускі журналіст і фотамастак
* Ірына Ждановіч — народная артыстка Беларусі
* Людміла Ждановіч — беларуская артыстка тэатру лялек
* Фларыян Ждановіч — адзін з заснавальнікаў прафэсійнага тэатру, актор, рэжысэр і грамадзкі дзяяч.

## Глядзіце таксама
* Здановіч

Катэгорыя:Беларускія прозьвішчы
Мастацкая літаратура

**Мастацкая літаратура** (мастацкі ад мастацтва + літаратура, таксама **прыгожае пісьменства**) — адзін з асноўных відаў мастацтва, які выкарыстоўвае ў якасьці адзінага матэрыялу словы і канструкцыі натуральнае мовы. Часам у сэнсе мастацкай літаратуры ўжываюць тэрмін «літаратура». Спэцыфіка мастацкай літаратуры выяўляецца ў супастаўленьні, з аднаго боку, зь відамі мастацтва, якія выкарыстоўваюць іншы матэрыял замест славесна-моўнага (музыка, выяўленчае мастацтва) альбо ў шэрагу зь ім (тэатар, кіно, песьня, візуальная паэзія), зь іншага боку — зь іншымі тыпамі славеснага тэксту: філязофскім, публіцыстычным, навуковым і іншымі. Мастацкая літаратура аб’ядноўвае пісьмовую літаратуру і вусна-паэтычныя творы фальклёру. Набліжаныя да мастацкай літаратуры такія віды пісьмовых твораў, як мэмуарная, эпісталярная, дакумэнтальная літаратура. Мастацкая літаратура пачала разьвіцьцё ў старажытнасьці — першапачаткова ў выглядзе міталёгіі і фальклёру.

## Структырныя тыпы
У самым агульным сэнсе мастацкая літаратура падзяляецца на тры роды: паэзію (лірыку), драму й прозу (эпас).

### Проза

Празаічным лічыцца літаратурны тэкст, у якім асобны, незалежны ад моўнага рытм ня ўмешваецца ў моўны склад і не ўплывае на зьмест. Аднак вядома шмат памежных зьяваў, як то многія празаікі сьвядома даюць сваім творам некаторыя прыкметы вершаваных, як то рытмізаваныя фрагмэты прозы Джэймза Джойса ці зарыфмаваныя фрагмэнты ў рамане Уладзімера Набокава «Дарунак».

Проза шырока выкарыстоўваецца ў бэлетрыстыцы. Гэта мова раманаў, кароткіх гісторыяў і іншых тыпаў твораў. Асобныя прыклады гэтых твораў вядомыя ўжо шмат стагодзьдзяў, аднак у самастойную форму літаратурных твораў яны разьвіліся адносна нядаўна.

### Паэзія

У агульным выпадку, верш зьяўляецца літаратурным творам, які надзелены асаблівай рытмічнай структурай, не вынікае з натуральнага рытму гаворкі. Характар ​​гэтага рытму можа быць розным у залежнасьці ад уласьцівасьцяў самой мовы, гэтак, для моваў, у якіх вялікае значэньне мае адрозьненьне галосных гукаў паводле даўжыні, натуральным было ўзьнікненьне вершаванага рытму, пабудаванага на добраўпарадкаваньных складах па прыкмеце даўгаты/сьцісласьці, а для моваў, у якіх галосныя адрозьніваюцца толькі сілай выдыху, як то пераважная большасьць сучасных эўрапейскіх моваў, натуральна выкарыстаньне такога вершаванага рытму, які парадкуе склады па прыкмеце націску.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Мова мастацкай літаратуры. Ганцавіцкі краязнаўча-інфармацыйны партал
Якаўлевічы (неадназначнасьць)

Назву **Я́каўлевічы** маюць:

## Населеныя пункты
### [[Віцебская вобласьць]]
* Якаўлевічы — пасёлак у Аршанскім раёне
* Якаўлевічы — вёска ў Аршанскім раёне
Біяхімія

**Біяхімія** (**біялагічная, ці фізыялягічная хімія**) — навука аб хімічным складзе жывых клетак і арганізмаў і аб хімічных працэсах, якія ляжаць у аснове іх жыцьцядзейнасьці. Навука вывучае структуру й функцыі кампанэнтаў вузаў і рэчываў арганізма, як то бялкі, вугляводы, ліпіды, нуклеінавыя кісьлі й іншыя біямалекулы. Біяхімія імкнецца адказваць на біялягічныя й біяхімічныя пытаньне з дапамогай хімічных мэтадаў.

Нягледзячы на тое, што існуе шырокі шэраг розных біямалекулаў, многія зь іх зьяўляюцца палімерамі, гэта значыць складанымі вялікімі малекуламі, якія складаюцца з многіх падобных субадзінак, монамераў. Кожная кляса палімерных біямалекулаў мае ўласны набор тыпаў гэтых субадзінак. Напрыклад, бялкі зьяўляюцца палімерамі, якія складаюцца з амінакісьляў. Біяхімія вывучае хімічныя ўласьцівасьці важных біялягічных малекул, як то бялкі, у прыватнасьці хімію рэакцый, каталізаваных фэрмэнтамі.

Акрамя таго, большая частка дасьледаваньняў па біяхіміі мае справу з мэтабалізмам вузы й ягонай эндакрыннай і паракрыннай рэгуляцыяй. Іншыя вобласьці біяхіміі ўключаюць дасьледаваньне генэтычнага кода ДНК і РНК, біясынтэз бялкоў, транспартыроўку празь біялягічныя мэмбраны й перадачу сыгналаў. Біяхімія цесна зьвязана з малекулярнай біялёгіяй, навукай, якая займаецца вывучэньнем малекулярных мэханізмаў, з дапамогай якіх генэтычная інфармацыя, якая кадуецца ў ДНК, прыводзіць да працэсу жыцьця.

Вынікі біяхіміі ўжываюцца ў першую чаргу ў галіне мэдыцыны, харчаваньня й сельскай гаспадаркі. У мэдыцыне, біяхімікі дасьледуюць прычыны й мэтады лячэньня захворваньняў. У харчаваньні, яны вывучаюць, як захаваць здароўе й добрае самаадчуваньне, а таксама вывучаюць уплыву дэфіцыту пажыўных рэчываў. У сельскай гаспадарцы, біяхімікі дасьледуюць глебы й угнаеньні й спрабуюць знайсьці шляхі для паляпшэньня вырошчваньня сельскагаспадарчых культур, захоўваньня ўраджаю й барацьбы з шкоднікамі.

Тэрмін «біяхімія» эпізадычна ўжываўся зь сярэдзіны XIX стагодзьдзя, але ў клясычным сэнсе быў прапанаваны і ўведзены ў навуковае асяродзьдзе ў 1903 годзе нямецкім хімікам Карлам Нойбэргам. Біяхімія знаходзіцца на стыку некалькіх навук, перш за ўсё — біялёгіі й хіміі.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Відэаматэрыялы па біяхіміі
* Molecular Cell Biology


Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы
Якаўлевічы (пасёлак)

**Я́каўлевічы** — пасёлак у Аршанскім раёне Віцебскай вобласьці, знаходзіцца за 17 кілямэтраў на поўдзень ад Воршы. Месьціцца на левым беразе ракі Лешча. Уваходзіць у склад Зубаўскага сельсавету.

## Гісторыя
Да рэвалюцыі вёска адносілася да воласьці Маслакоўскай, Горацкі павет, Магілёўская губэрня. Праваслаўны прыход Праабражэньня Гасподняга.

10 кастрычніка 2013 году разам зь іншымі населенымі пунктамі ліквідаванага Якаўлевіцкага сельсавету перададзены ў склад Зубаўскага сельсавету.

## Насельніцтва
* 2010 год — 18 чалавек
* 1999 год — 72 чалавекі

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
Якаўлевіцкі пасялковы Савет: [Занальны дзяржаўны архіў у [Ворша|Воршы].]

Катэгорыя:Зубаўскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Аршанскага раёну
Новы Грод

**Новы Грод** () — горад у Польшчы, уваходзіць у склад Падляскага ваяводзтва, Ломжынскі павет, сядзіба сельска-гарадзкой гміны Новы Грод. Адпаведна адміністрацыйнага падзелу 1975—1998 места належала Ломжынскаму ваяводзтву. Места разьмешчана на рацэ Нараў, на адлегласьці 15 км ад Ломжы.

## Геральдыка

У блакітным полі тры срэбныя вежы, у сярэдняй — брама. Атрыманы ў ХVІ ст. Першапачаткова Новы Грод атрымаў кульмскае права ў 1427 годзе, аднак, паводле гістарычных крыніц, ужо ў 1428 Новы Грод атрымаў магдэбургскае права. Абое былі пацьверджаныя ў 1434 годзе мазавецкім князем Баляславам IV.

## Галерэя

Файл:Skansen Kurpiowski (Nitka-2007)-01.jpg|Вятрак (скансэн)
Файл:Skansen Kurpiowski (Nitka-2007)-02.jpg|Разьбяное аздабленьне вакенца (скансэн)
Файл:Skansen Kurpiowski (Nitka-2007)-03.jpg|Драўляная хатка (скансэн)
Файл:Skansen Kurpiowski (Nitka-2007)-04.jpg|Ансамбль народнага адзеньня (скансэн)
Файл:Skansen Kurpiowski (Nitka-2007)-05.jpg|Вульлі і борці (скансэн)
Файл:Skansen Kurpiowski (Nitka-2007)-06.jpg|Вадзяны млын (скансэн)
Файл:Skansen w Nowogrodzie.jpg|Сядзіба (скансэн)
Файл:Ule- kłody.JPG|Падстрэшак над борцямі (скансэн)


## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйная старонка

Катэгорыя:Новы Грод
Катэгорыя:Гміна Новы Грод
Катэгорыя:Ломжынскі павет
Катэгорыя:Гарады Падляскага ваяводзтва
Лешча (Якаўлевіцкі сельсавет)

**Ле́шча** — вёска ў Аршанскім раёне Віцебскай вобласьці, знаходзіцца за 16 кілямэтраў ад Воршы. Месьціцца на левым беразе аднайменнай ракі. Лешча ўваходзіць у склад Зубаўскага сельсавету.

## Гісторыя
Паводле фундушу ад 30 чэрвеня 1592 граф на Шклове і Мышы Аляксандар Янавіч Хадкевіч запісаў на ўтрыманьне плябана толькі што збудаванага ў Шклове касьцёлу 3 вёскі: Лешчу, Магераўку і Турлаі, якія ад 1623 года перайшлі ва ўласнасьць Шклоўскага дамініканскага кляштару. 10 кастрычніка 2013 году разам зь іншымі населенымі пунктамі ліквідаванага Якаўлевіцкага сельсавету перададзеная ў склад Зубаўскага сельсавету.

## Насельніцтва
* 1999 год — 2 чалавекі
* 2010 год — 5 чалавек

## Крыніцы

Катэгорыя:Зубаўскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Аршанскага раёну
Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVI стагодзьдзі
Ту-91

**Ту-91** (па клясыфікацыі NATO: «бычок») — савецкі марскі бамбавік-штурмавік. Быў пабудаваны толькі ў выглядзе прататыпу, праект быў згорнуты пасьля сьмерці Сталіна.

Сталін вырашыў узмацніць свае пазыцыі на водных прасторах, каб процістаяць марской перавазе ЗША. Гэта патрабавала пабудовы новых вайсковых караблёў і авіяносцаў. Таксама неабходныя былі бамбавікі для эфэктыўнага нападу і зьнішчэньня марскіх сіл ЗША. Ту-91 быў самалётам палубнага базаваньня. Ён быў амаль лётаючым танкам — цяжка ўзброены і абаронены. Тым ня менш пасьля сьмерці Сталіна, Мікіта Хрушчоў адмовіўся ад такіх плянаў, завастраючы сваю ўвагу на балістычных ракетах і стратэгічных ядзерных сілах.

## Вонкавыя спасылкі

* ОАО «Туполев» — Афіцыйны сайт
* CombatAvia

Катэгорыя:Самалёты Тупалева
Катэгорыя:Бамбавікі
Катэгорыя:Савецкія самалёты
Некрашы

Назву **Некрашы** маюць:

* Некрашы — вёска ў Гарадзенскім раёне Гарадзенскай вобласьці
* Некрашы — вёска ў Івейскім раёне Гарадзенскай вобласьці
Раманоўка (Аршанскі раён)

**Рамано́ўка** — вёска ў Аршанскім раёне Віцебскай вобласьці, знаходзіцца за 21 кілямэтар на поўдзень ад Воршы, за 1 кілямэтар на поўнач ад мяжы Аршанскага і Шклоўскага раёнаў і прыкладна на аднолькавай адлегласьці (каля 2 кілямэтраў) на захад ад ракі Лешча і на ўсход ад міжнароднай аўтамагістралі Санкт-Пецярбург — Адэса (у межах Беларусі — магістраль ). Раманоўка ўваходзіць у склад Зубаўскага сельсавету.

## Гісторыя
10 кастрычніка 2013 году разам зь іншымі населенымі пунктамі ліквідаванага Якаўлевіцкага сельсавету перададзеная ў склад Зубаўскага сельсавету.

## Насельніцтва
* 2010 год — 45 чалавек
* 1999 год — 74 чалавекі

## Крыніцы

Катэгорыя:Зубаўскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Аршанскага раёну
Праспэкт Леніна (Гомель)

**Праспэкт Леніна** — адна з найстарэйшых вуліц гораду Гомля.
Замкавая вуліца (колішняя назва) забудоўвалася павольна, што было абумоўленае тым, што яна нікуды не вяла і сканчалася ў Гарэлага балота. Была нанесеная на плян Гомля 1783 году. Першая назва паходзіла ад замка, які знаходзіўся ў самым пачатку вуліцы да 1785 года. У то час вуліца была даўжэй і праходзіла за цяперашні Прывакзальны пляц. Пры пракладцы Лібава-Роменскай чыгункі, у 1873 годзе, гэтая частка вуліцы была адрэзаная і яна атрымала іншую назву. Будаўніцтва чыгункі спрыяла хуткай забудове найблізкай тэрыторыі. Вынікам чаго стала двухпрамнёвая плянавальная структура Гомля з Замкавай і Румянцаўскай (у сучаснасьці Савецкая). Двухпрамянёвая пляноўка гораду стала асновай пры наступным яго разьвіцьці.

Да 1917 году на вуліцы знаходзіліся рымска-каталіцкі сабор, пажарнае дэпо з каланчой, крамы, майстэрні, рэстараны і гасцініцы. На скрыжаваньні з Ірынінскай вуліцай разьмяшчаліся (у цяперашні час не захаваліся) Праабражэнская царква і Хведара-Ірынінская вочная лякарня. Падчас Вялікай Айчыннай вайны практычна ўся вуліца была разбураная (адна з неразбураных пабудоў — Дом Камуна).

## Перасякае вуліцы

* Пляц Леніна
* Інтэрнацыянальную
* Сялянскую
* Карповіча
* Чырвонаармейскую
* Прывакзальную плошчу

Леніна
Катэгорыя:Цэнтральны раён (Гомель)
Трокі (неадназначнасьць)

Назву **Трокі** маюць:

* Трокі — горад у Летуве
* Трокі — вёска ў Івейскім раёне Гарадзенскай вобласьці Беларусі
Хвароба

**Хвароба** (захворваньне) — парушэньне нармальнай (аптымальнай) жыцьцядзейнасьці, працаздольнасьці, сацыяльна карыснай дзейнасьці, працягласьці жыцьця арганізму й ягонай здольнасьці адаптавацца да зьменлівых умоваў вонкавага й унутранага асяродзьдзяў пры адначасовай актывізацыі ахоўна-кампэнсатарна-прыстасоўвальных рэакцыяў і мэханізмаў, якое ўзьнікае ў адказ на дзеяньне патагенных фактараў.

Хвароба можа быць выкліканая зьнешнімі фактарамі, як то інфэкцыйныя захворваньні, ці можа быць выкліканая ўнутранай дысфункцыяй, як то аўтаіммунныя захворваньні. Слова «хвароба» часта выкарыстоўваецца больш шырока для абазначэньня любога стану, які выклікае боль, парушэньне, засмучэньне, сацыяльныя праблемы, або сьмерць чалавека. У гэтым шырокім сэнсе паняцьце часам ўключае ў сябе траўмы, інваліднасьць, парушэньні, сындромы, інфэкцыі, дэвіянтныя паводзіны й атыповыя зьмены структуры й функцыі, у той час як у іншых умовах і для іншых мэтаў яны могуць быць разгледжаныя адрознымі катэгорыямі. Захворваньні звычайна ўплываюць на людзей ня толькі фізычна, але й эмацыйна, бо яны здольныя зьмяніць погляд чалавека на жыцьцё.

Сьмерць у выніку хваробы завецца сьмерцю ад натуральных прычынаў. Існуюць чатыры асноўныя тыпы захворваньня: патагенныя захворваньні, авітаміноз, спадчынныя захворваньні й фізыялягічныя захворваньні. Захворваньні могуць таксама быць клясыфікаваныя як інфэкцыйныя й неінфэкцыйныя захворваньні, апошнія зь якіх зьяўляюцца самымі сьмяротнымі ў сьвеце. На неінфэкцыйныя захворваньні прыпадаюць 71% усіх сьмяротных выпадкаў у сьвеце на 2018 год. Сярод іх вялікая колькасьць выпадкаў сьмерці прыпадаюць на наступныя хваробы ў парадку зьмяшнэньня: сардэчна-судзінныя захворваньні, рак, дыхальныя захворваньні й дыябэт.

У разьвітых краінах пашыраны нэрвова-псыхічныя захворваньні, як то дэпрэсія й трывога.

## Беларусь
У 2023 годзе ў Беларусі каля 280 000 чалавек у месяц атрымлівалі аплату лісткоў часовай непрацаздольнасьці па хваробе праз Фонд сацыяльнай абароны насельніцтва.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Хвароба на Open Encyclopedia Project
* Мэдычны даведнік хваробаў


Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы
Тролінг

**Тро́лінг** ( — бляшненьне, лоўля рыбы на блешню) — разьмяшчэньне ў інтэрнэце (на форумах, вікі-праектах, і інш.) правакацыйных паведамленьняў з мэтай выклікаць флэйм, канфлікты паміж удзельнікамі, узаемныя абразы й інш. Асобу, якая займаецца тролінгам, завуць тролем, што супадае з назвай аднайменнай міталягічнай істоты.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Інтэрнэт-культура
Флуд

**Флуд** () — паведамленьні на форумах і чатах, якія займаюць (у шматлікіх выпадках) вялікія аб'ёмы і не нясуць якой-небудзь інфармацыі, альбо зьмяшчаюць вельмі маленькую колькасьць карыснай інфармацыі. Акрамя таго, на форуме флудам завуць паведамленьні, якія не датычацца тэмы форуму (оффтопік).

Асоба, якая распаўсюджвае флуд, завецца флудэрам (груба — *флудэрастам*).

Катэгорыя:Інтэрнэт-культура
Лін

**Лін** () — рыба сямейства карпавых, адзіны прадстаўнік роду **ліны** ().

Лін аддае перавагу трыманьню ў ціхіх, зарослых маккай падводнай расьліннасьцю затоках рэкаў, старыцах, прытоках з слабой плыньню. Добра адчувае сябе ў азёрах, вялікіх сажалках, зарослых па берагох камышом, трысьцём і асокай.

Звычайна вядзе адзіночны, маларухомы вобраз жыцьця. Трымаецца каля дна, сярод зарасьцяў, пазьбягаючы яркага сьвятла. Непатрабавальны да канцэнтрацыі тлену ў вадзе, што дазваляе яму жыць там, дзе шматлікія іншыя рыбы выжыць ня могуць.

Харчуецца доннымі бесхрыбетнымі (лічынкамі насякомых, чарвямі, малюскамі), здабываючы іх з глею на глыбіні 7-9 см. Дарослыя рыбы, апроч жывых арганізмаў, ядуць водныя расьліны і дэтрым, якія могуць складаць да 60% рацыёну.

Полавасьпелым лін робіцца ў веку 3—4 гадоў. Лін — цеплалюбівая рыба, таму выходзіць на нераст у чэрвені-ліпені (у Паўночнай Сыбіры напрыканцы ліпеня — пачату жніўня) пры тэмпэратуры вады 18-20°. Пладавітасьць высокая — 230—400 тысячаў ікрынак. Нераст праходзіць у зарасьцях макрафітаў. Ікра дробная (велічыня складае 1,0-1,2 мм), адкладаецца на сьцябліны расьлінаў. Інкубацыйны пэрыяд вельмі кароткі — некалькі дзён.

## Крыніцы

Катэгорыя:Касьцявыя рыбы