open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Беларускі голас (1910)

**«Беларускі голас»** () — грамадзка-палітычная і літаратурная газэта, якая выдавалася ў Гомлі з 24 студзеня (6 лютага) па 3 (16) сакавіка 1910 року на расейскай мове (друкаваліся таксама беларускія народныя песьні на «беларускім прыслоўі»).

Газэта зьяўлялася фактычна друкаваным органам гомельскага аддзяленьня Саюзу расейскага народу і стаяла на пазыцыях заходнерусізму, лічачы беларусаў адной з галінаў расейскага народу.

Выходзіла двойчы ў тыдзень (у сераду і нядзелю). Рэдактар і выдавец А. Ф. Беняш-Кржыжэц. Агітавала за абраньне расейскіх нацыяналістаў у Гомельскую гарадзкую думу, заклікала байкатаваць жыдоўскія тавары, падтрымлівала гарадзкога старшыню І. Дамбровіча. Усяго выйшла 10 нумароў.

Катэгорыя:Беларускія газэты
Катэгорыя:Газэты Расейскай імпэрыі
Катэгорыя:Газэты на расейскай мове
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1910 годзе
Катэгорыя:Зьніклі ў 1910 годзе
Казімер Тышкевіч

**Казімер Тышкевіч** (? — ) — дзяржаўны дзяяч Вялікага Княства Літоўскага. Падстолі (1633—1638), стольнік (1638—1642), крайчы (1642—1644) і падчашы вялікі літоўскі (з 1644).

Быў старостам чачэрскім і дудзкім. Граф на Лагойску і Бярдычаве.

## Біяграфія
З лагойскай лініі роду Тышкевічаў гербу «Ляліва», сын Пятра Тышкевіча, ваяводы менскага, і Рэгіны з Галоўчынскіх.

Не ажаніўся і не пакінуў нашчадкаў.

Захаваўся партрэт з Лагойскай галерэі, на якім выяўлены Казімер Тышкевіч.

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* Bogusław Radziwiłł. Autobiografia / Wstęp i oprac. T. Wasilewski. — Warszawa, 1979.

Казімер
Катэгорыя:Падчашыі вялікія літоўскія
Катэгорыя:Падстоліі вялікія літоўскія
Катэгорыя:Крайчыя вялікія літоўскія
Катэгорыя:Стольнікі вялікія літоўскія
Катэгорыя:Старосты чачэрскія
Працяжнікавая вайна

**«Праця́жнікавая вайна́»** (, ) — умоўная назва спрэчкі пра назву Чэхаславаччыны, якая разгарэлася ў пачатку 1990 року.

## Перадгісторыя

У лістападзе 1989 року ў Чэхаславаччыне быў скасаваны камуністычны рэжым. Тым ня меней, краіна па-ранейшаму мела афіцыйны назоў «Чэхаславацкая сацыялістычная рэспубліка» (ЧССР). 23 студзеня 1990 року прэзыдэнт Вацлаў Гавэл прапанаваў выдаліць з тагачаснай назвы Чэхаславацкай сацыялістычнай фэдэратыўнай рэспублікі слова «сацыялістычная». Гэтак было зроблена ў назвах абодвух саюзных рэспублікаў, аднак у назове цэлай краіны прапанова Гавэла была адрынутая. Славаччына прапаноўвала ўвогуле вярнуць былую назву «Чэхаславацкая рэспубліка», якая існавала ў 1918—1938 і 1945—1968 роках.

Дадаткова славацкі парлямэнт 14 лютага прапанаваў пісаць назву краіны са злучком, а менавіта «Рэспубліка Чэха-Славаччына» альбо «Фэдэрацыя Чэха-Славаччына» падобна таму, як гэта было з 1918 па 1920 рокі, калі паўстала Чэха-Славаччына, а пасьля ў 1938—1939. Напісаньне назвы краіны без злучка асацыявалася ў славакаў з цэнтралізацыйнымі тэндэнцыямі ў чэхаславацкай дзяржаве ў 1920—1938 роках.

Ядром спрэчкі было пытаньне напісаньня злучка, які чэскія дэпутаты няправільна трактавалі як працяжнік (такім чынам, назоў «працяжнікавая вайна» ёсьць «некарэктным» у тым сэнсе, што вялося пра злучковую спрэчку). Злучок паводле правілаў славацкага і чэскага правапісаў меў іншае графічнае адлюстраваньне і іншыю функцыю, чым працяжнік. У той час як злучок ужываецца для злучэньня словаў (напрыклад, бел-чырвона-белы), працяжнік патрэбны для іх аддзяленьня (напрыклад у канцы радку) і для іншых мэтаў. Славацкі бок, па-першае, разглядаў выкарыстаньне злучка як вяртаньне да гістарычнага варыянту назвы краіны, а па-другое, як падкрэсьленьне фэдэратыўнай будовы дзяржавы. Чэскі бок, які трактаваў знак прыпынку як працяжнік, разглядаў яго як сымбаль разьдзяленьня.

## Разьвязаньне

Нарэшце 29 сакавіка фэдэральны парлямэнт вырашыў, што доўгі назоў краіны ў чэскай мове будзе пісацца без працяжніку (Чэхаславацкая фэдэратыўная рэспубліка), а па-славацку са злучком (Чэха-славацкая фэдэратыўная рэспубліка).

Гэтае рашэньне было незадавальняючым, і пасьля абмеркаваньняў менш чым празь месяц, 20 красавіка 1990, парлямэнт зноўку зьмяніў поўны назоў краіны на Чэская і Славацкая Фэдэратыўная Рэспубліка (ЧСФР; , ; *ČSFR*). Праблемай пры пошуку кампраміснага варыянту было тое, што ў славацкай і чэскай мовах у назьве дзяржавы звычайна зь вялікай літары пішацца толькі першае слова. Такім чынам, было прынятае рашэньне пісаць усе словы ў назьве ЧСФР зь вялікай літары, каб слова «Славацкая» не пісалася з маленькае (хоць гэта супярэчыла правілам абедзьвюх моваў).

Хоць да гэтае спрэчкі тэрмін «вайна» нельга прымяніць у літаральным сэнсе, канфлікт паказаў на істотныя праблемы між чэхамі і славакамі ў поглядах на агульную дзяржаву, што ў канчатковым выніку прывяло да мірнага падзелу краіны 1 студзеня 1993 на Чэхію і Славаччыну.

## Глядзіце таксама
* Аксамітная рэвалюцыя
* Фасфарытная вайна
* Чэска-славацкія мовы

## Крыніцы і заўвагі

Катэгорыя:Гісторыя Чэхаславаччыны
Катэгорыя:Славацкая палітыка
Катэгорыя:Чэская палітыка
Паглынутая доза

**Паглынутая доза** — велічыня дазымэтрычная *D*, якая вызначаецца як колькасьць энэргіі, перададзенай рэчыву, адносна ягонае вагі:
:: D = \frac{dE}{dm}
дзе:
* *dE* — энэргія атрыманая матэрыяй ў элемэнтарным аб’ёме ад іянізавальнага выпраменьваньня,
* *dm* — маса матэрыі ў элемэнтарным аб’ёме.

**Сярэдняя паглынутая доза** *D* дадзенага рэчыва завецца энэргія *E* атрыманая адзінкаю масы *m* тага рэчыва:
:: D = \frac{E}{m}

У сыстэме СІ вымяраецца ў Грэях.

:: 1 Гр = 1 Дж/кг.

Таксама ужываецца рад:

:: 1 рад = 100 эрг/г = 0,01 Гр

:: 1 Гр = 100 рад

Катэгорыя:Адзінкі вымярэньня дозы іянізавальнага выпраменьваньня
Мікалай I

**Мікалай I Паўлавіч** (; 25 чэрвеня (6 ліпеня) 1796, Царскае Сяло — 18 лютага (2 сакавіка) 1855, Санкт-Пецярбург) — імпэратар Расейскай імпэрыі з 19 лістапада (1 сьнежня) 1825 па 18 лютага (2 сакавіка) 1855, цар польскі і вялікі князь фінляндзкі. З дынастыі Раманавых.

## Біяграфія
### Дзяцінства

Быў трэцім сынам імпэратара Паўла I і імпэратрыцы Марыі Фёдараўны. Апошні з унукаў Кацярыны II, якія нарадзіліся пры яе жыцьці. У гонар нараджэньня князя пісаліся оды, аўтарам адной зь іх стаў Гаўрыіл Дзяржавін. Дагэтуль у дынастыі Раманавых не надавалі дзецям імя Мікалай. Тэзаімяніны — 6 сьнежня па юліянскім календары (Мікалая Цудатворца).

Вялікі князь Мікалай Паўлавіч атрымаў хатнюю адукацыю, але асаблівай стараннасьці да вучобы не праяўляў. Ён не прызнаваў гуманітарных навук, затое выдатна разьбіраўся ў вайсковай справе, захапляўся фартыфікацыяй, быў знаёмы з інжынэрнай справай.

Вядома захапленьне будучага імпэратара жывапісам, якому ён навучаўся ў дзяцінстве пад кіраўніцтвам жывапісца Івана Акімава і аўтара рэлігійных і гістарычных кампазыцыяў прафэсара Васіля Шабуева.

### Найважнейшыя вехі валадараньня
* 1825 — Паўстаньне дзекабрыстаў.
* 1826 — Заснаваньне пры Імпэратарскай канцэлярыі Трэцяга аддзяленьня — тайнай паліцыі для сачэньня за становішчам у дзяржаве.
* 1826—1828 — Расейска-пэрсыдзкая вайна (1826—1828)
* 1828—1829 — Расейска-турэцкая вайна (1828—1829)
* 1828 — Заснаваньне Тэхналягічнага інстытуту ў Пецярбургу
* 1830—1831 — Паўстаньне 1830—1831 гадоў
* 1832 — Зацьвярджэньне новага статусу Царства Польскага ў складзе Расейскай імпэрыі
* 1837 — Адкрыцьцё першай у Расеі чыгункі Пецярбург — Царскае сяло.
* 1839—1841 — Усходні крызіс, у якім Расеі выступала сумесна з Ангельшчынай супраць кааліцыі Францыя — Эгіпет.
* 1849 — Удзел расейскіх войск у задушэньні Вугорскага паўстаньня 1848—1849 гадоў
* 1851 — Заканчэньне пабудовы Мікалаеўскай чыгункі, якая злучыла Пецярбург з Масквой. Адкрыцьцё Новага Эрмітажа
* 1853—1856 — Крымская вайна. Мікалай не дажывае да яе канца. Зімой прастуджаецца, і памірае ў 1855 годзе.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Нарадзіліся 6 ліпеня
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1796 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Пушкіне (Санкт-Пецярбург)
Катэгорыя:Памерлі 2 сакавіка
Катэгорыя:Памерлі ў 1855 годзе
Катэгорыя:Памерлі ў Санкт-Пецярбургу
Катэгорыя:Кавалеры ордэна Сьвятога апостала Андрэя Першазваннага
Катэгорыя:Асобы на манэтах
Катэгорыя:Асобы на банкнотах
Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Бэрліну
Катэгорыя:Пахаваныя ў Петрапаўлаўскім саборы
Катэгорыя:Кавалеры Ордэна Залатога руна
Мальмё (футбольны клюб)

«**Мальмё**» () — швэдзкі футбольны клюб з гораду Мальмё. Заснаваны ў 1910 годзе. 27-разовы чэмпіён Швэцыі і 16-разовы ўладальнік Кубка Швэцыі.

## Гісторыя
Клюб узьнік з ініцыятывы гарадзкіх уладаў 1905 году, калі яны спрабавалі заахвоціць маладых людзей у Мальмё гуляць у футбол. Адной з такіх моладзевых арганізацыяў быў клюб «Ідрот», які і лічыцца папярэднікам «Мальмё». У 1909 годзе «Ідрот» далучыўся да новастворанай футбольнай сэкцыі спартовага клюбу ІФК, але неўзабаве праз разнагалосьсі каманда выйшла з складу спартовага клюбу. 24 лютага 1910 году 19 сябраў «Ідроту» заснавалі клюб «Мальмё». Першым старшынём клюбу быў Вэрнэр Мортэнсан.

## Дасягненьні
* Чэмпіён Швэцыі: 
** 1944, 1949, 1950, 1951, 1953, 1965, 1967, 1970, 1971, 1974, 
** 1975, 1977, 1985, 1986, 1987, 1988, 1989, 2004, 2010, 2013, 
** 2014, 2016, 2017, 2020, 2021, 2023, 2024

* Уладальнік Кубка Швэцыі: 
** 1944, 1946, 1947, 1951, 1953, 1967, 1973, 1974, 1975, 1978, 
** 1980, 1984, 1986, 1989, 2022, 2024

## Склад
: *Актуальны на 22 лютага 2026 году*

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Мальмё
Бэатыфікацыя

**Бэатыфікацыя** ( — дабрашчасны і  — раблю) — у каталіцтве — царкоўны і літургічны акт залічэньня асобы да блаславёных. Была прызнана афіцыйнай катэгорыяй кананічнага права папам Урбанам VIII у 1653 годзе.

Бэатыфікацыя разглядаецца Царквой як «нізкі ўзровень», пэўны этап у працэсе падрыхтоўкі кананізацыі.

З VIII стагодзьдзя права бэатыфікацыі належыць выключна Папу Рымскаму.

Катэгорыя:Каталіцтва
Пётар III

**Пётар III** (**Пётар Фёдаравіч**, ураджоны **Карл Пэ́тэр У́льрых Го́льштайн-Го́тарпскі**; 21 лютага 1728, Кіль — 17 ліпеня 1762, Ропша) — расейскі імпэратар у 1761—1762, першы прадстаўнік  (дакладней: Альдэнбурскай дынастыі, праваслаўнай галіны Гольштайн-Готарп, якія афіцыйна насілі імя «Імпэратарскі Дом Раманавых») на расейскім стальцы. З 1745 году — уладарны герцаг Гольштайну.

Пасьля паўгадавога валадарыньня зрынуты ў выніку дварцовага перавароту, які ўзьвёў на трон яго жонку, Кацярыну II, і неўзабаве быў пазбаўлены жыцьця. Асабовасьць і дзейнасьць Пятра III доўгі час расцэньваліся гісторыкамі адзінадушна адмоўна, аднак затым зьявіліся і больш узважаны падыход, які адзначаў шэраг дзяржаўных заслугаў імпэратара. Падчас кіраваньня Кацярыны за Пятра Фёдаравіча выдавалі сябе шматлікія самазванцы (зафіксавана каля 40 выпадкаў), самым вядомым зь якіх быў Емяльян Пугачоў.

## Крыніцы

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Кілі
Катэгорыя:Памерлі ў Ропшы
Катэгорыя:Зрынутыя манархі
Катэгорыя:Забітыя Раманавы
Катэгорыя:Асобы на манэтах
Катэгорыя:Пахаваныя ў Петрапаўлаўскім саборы
Бонскі ўнівэрсытэт

**Бонскі ўнівэрсытэт** ці **Райнскі Бонскі ўнівэрсытэт Фрыдрыха Вільгэльма** () — адзін з самых буйных і вядомых унівэрсытэтаў Нямеччыны.

## Гісторыя
У 1777 годзе ў Боне была заснавана *Kurkölnische Akademie Bonn*, якой у 1784 годзе былі дадзены ўнівэрсытэцкія правы. 18 кастрычніка 1818 году прускі кароль Фрыдрых Вільгэльм III заснаваў у далучаным па выніках Венскага кангрэсу да Прусіі Боне Райнскі ўнівэрсытэт, які стаў шостым унівэрсытэтам у Прусіі. Немалую ролю ў станаўленьні ўнівэрсытэту згуляў тагачасны міністар народнай асьветы Нямеччыны Карл Альтэнштайн.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт.
Герман Эміль Фішэр

**Ге́рман Э́міль Фі́шэр** (; 9 кастрычніка 1852, Ойскірхэн — 15 ліпеня 1919, Бэрлін) — нямецкі хімік, ляўрэат Нобэлеўскай прэміі па хіміі (1902).

## Крыніцы

Катэгорыя:Нямецкія хімікі
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Нямеччыне
Катэгорыя:Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі ў галіне хіміі
Бародаўка

**Бародаўка** — пераважна дабраякасны наватвор скуры, часьцяком віруснай этыялёгіі, якая мае выгляд вузельчыка або смочкі. Выклікаецца рознымі вірусамі папіломатоза чалавека. 

Катэгорыя:Вірусы
Катэгорыя:Дэрматалёгія
Якаб Гэндрык вант Гоф

**Якаб Хэндрык вант Гоф**, таксама **Якаб Хэндрык Вант-Гоф** (; 30 жніўня 1852, Ратэрдам — 1 сакавіка 1911, Бэрлін) — галяндзкі хімік, першы ляўрэат Нобэлеўскай прэміі па хіміі (1901) «У знак прызнаньня велізарнай важнасьці адкрыцьця законаў хімічнай дынамікі і асматычнага ціску ў рошчынах».

## Узнагароды і ганаровыя званьні
* Нобэлеўская прэмія па хіміі (1901)
* Мэдаль Дэйві Лёнданскага каралеўскага таварыства (1893)
* Замежны сябра Лёнданскага каралеўскага таварыства (1897)
* Мэдаль Гельмгольца Прускай акадэміі навук (1911)
* Сябра Нідэрляндзкай каралеўскай акадэміі навук
* Сябра Прускай акадэміі навук
* Сябра Брытанскага хімічнага таварыства
* Сябра Амэрыканскага хімічнага таварыства
* Сябра Амэрыканскай Нацыянальнай акадэміі навук (1901)
* Сябра Францускай акадэміі навук
* Вучоныя ступені Чыкаскага, Гарвардзкага і Ельскага ўнівэрсытэтаў

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Jacobus Henricus van 't Hoff Britannica.com

Катэгорыя:Галяндзкія хімікі
Катэгорыя:Сябры Лёнданскага каралеўскага таварыства
Катэгорыя:Сябры Францускай акадэміі навук
Катэгорыя:Сябры Прускай акадэміі навук
Катэгорыя:Сябры і сябры-карэспандэнты Нацыянальнай акадэміі навук ЗША
Катэгорыя:Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі ў галіне хіміі
Катэгорыя:Памерлі ад сухотаў
Колба

**Колба** () — шкляны посуд з круглым ці плоскім дном, звычайна з вузкім доўгім горлам. Разнавіднасьць тэхнічнай пасудзіны, якая ўжываецца ў хімічных лябараторыях.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Ёмістасьці
Ганконскі трамвай

**Ганконскі трамвай** — наземная трамвайная сыстэма Ганконгу, адна з трох сыстэмаў сьвету, дзе на пастаяннай аснове выкарыстоўваюцца трамваі-даблдэкеры (дзьве іншыя — у Блэкпуле і Александрыі), і адзіная ў сьвеце, якая выкарыстоўвае выключна даблдэкеры.

Катэгорыя:Трамвай
Трамвай
Бэрнская канвэнцыя

**Канвэнцыя аб ахове дзікай фаўны і флёры і прыродных асяродзьдзяў пражываньня ў Эўропе** (), або **Бэрнская канвэнцыя** (The Bern Convention) — міжнароднае пагадненьне аб ахове дзікай фаўны і флёры і прыродных асяродзьдзях пражываньня ў Эўропе. Канвэнцыя ўтрымлівае палажэньні аб ахове як месцаў пражываньня, так і саміх відаў флёры і фаўны, якія падлягаюць ахове, і аб мэтадах паляваньня і спарудах лоўлі, якія павінны быць забароненыя.

## Гісторыя прыняцьця

Бэрнская канвэнцыя была падрыхтаваная Радай Эўропы. Рашэньне аб заснаваньні Канцэпцыі было прынятае рэзалюцыяй Рады міністраў Рады Эўропы ў 1976 року. Канвэнцыя была адкрытая для падпісаньня на 3-й Эўрапейскай канфэрэнцыі міністраў навакольнага асяродзьдзя ў Бэрне 19 верасьня 1979 року. Уступіла ў сілу з 1 студзеня 1982 року. Штаб-кватэра знаходзіцца ў Страсбургу (Францыя).

## Удзельнікі

Зараз канвэнцыя падпісана 39 дзяржавамі, якія ўваходзяць у Раду Эўропы, а таксама Эўрапейскім зьвязам, Манака, Буркіна-Фасо, Марока, Тунісам і Сэнэгалам.

Альжыр, Беларусь, Босьнія і Герцагавіна, Каба-Вэрдэ, Ватыкан і Расея зьяўляюцца краінамі, якія не падпісалі канвэнцыю і маюць статус назіральніка на пасяджэньнях яе выканаўчага камітэту.

Катэгорыя:Экалягічнае права
Бонская канвэнцыя

**Канвэнцыя па захаваньні мігруючых відаў дзікіх жывёлаў** (таксама вядомая як **CMS** або **Бонская канвэнцыя**, ня блытаць з Бонскім пагадненьнем) ставіць сваёй мэтай захаваньне наземных і марскіх мігруючых жывёлаў, а таксама мігруючых птушак па ўсім арэале іх пражываньня. Гэта міжнародны дагавор, заключаны ў рамках Праграмы ААН па навакольным асяродзьдзі, накіраваны на захаваньне жывой прыроды і арэалаў пражываньня жывёлаў у глябальным маштабе. З часу ўступленьня Канвэнцыі ў сілу, колькасьць яе ўдзельнікаў паступова ўзрастала, і зараз складае больш за 100 краін Афрыкі, Цэнтральнай і Паўднёвай Амэрыкі, Азіі, Эўропы і Акіяніі. Канвэнцыя была падпісаная ў 1979 годзе ў горадзе Боне, і ўступіла ў сілу ў 1983 годзе.

Катэгорыя:Экалягічнае права
Крумкач

**Крумкач**, груган, воран, крук () — птушка сямейства крумкачовых.

Самая буйная птушка ў атрадзе вераб’інападобных: даўжыня да 70 см, маса да 1,6 кг. Апярэньне чорнае, зь сінім, зеленаватым ці фіялетавым мэталічным адлівам. Пёры вальля падоўжаныя, ланцэтападобныя. Дзюба моцная, чорная.

Пашыраны ў Эўразіі, Паўночнай і Цэнтральнай Амэрыцы, Паўночнай Афрыцы. Жыве ў лясах, гарах, пустэльнях. На Беларусі трапляецца на палях, каля населеных месцаў, трымаецца невялікімі (да 10 асобін) чародамі, у час гнездаваньня — у хваёвых лясах парамі. Усяедны, пераважае жывёльны корм. Гняздуецца на дрэвах, скалах. Нясе 4—6 яец.

Катэгорыя:Крумкачовыя
Сьпіс водна-балотных угодзьдзяў Беларусі

Рамсарская канвэнцыя ўступіла ў сілу для СССР 11 лютага 1977 году. На красавік 2016 году ў Беларусі маецца 23 тэрыторыі, абвешчаных водна-балотнымі ўгодзьдзямі міжнароднага значэньня агульнай плошчай 718 114 га.

## Пералік

## Глядзіце таксама
* Сусьветны дзень водна-балотных угодзьдзяў

## Крыніцы

Катэгорыя:Вадаёмы Беларусі
Катэгорыя:Ахоўныя прыродныя тэрыторыі Беларусі
Катэгорыя:Балоты Беларусі
Катэгорыя:Сьпісы месцаў
Магістрат

**Магістра́т** (ад  «глава, дзяяч»; ; ) — у XIII—XIX стагодзьдзях абагульненае назвы па Магдэбурскім праве органаў саслоўнага мяшчанскага самакіраваньня з судом у ВКЛ і ў некаторых іншых эўрапейскіх дзяржавах.

Катэгорыя:Гарадзкія саветы
Катэгорыя:Органы дзяржаўнай улады Вялікага Княства Літоўскага
Катэгорыя:Магдэбурскае права
Катэгорыя:Мясцовае самакіраваньне
Гусепадобныя

**Гусепадобныя** (*Anseriformes*) — атрад птушак. Гэта група сфармавалася ў канцы палеацэна. Вядома больш за 180 відаў, якія ўключаны ў гэтую катэгорыю.

## Апісаньне

Вялікія і сярэднія птушкі, рэдка маленькія, памеры вагаюцца ад 250 г да 15 кг. Апярэньне цьвёрдае, густое, шчыльнае зь вялікай колькасьцю пуху, раўнамерна ахоплівае ўсё цела. У многіх відаў выяўляецца палавы дымарфізм у афарбоўцы і памерах цела. Цела тоўстае і каржакаватае, шыя доўгая і ўключае ў сябе ад 16 да 25 пазванкоў, крылы часьцей за ўсё доўгія, хвост кароткі. Клюў, як правіла, плоскі, шырокі, пакрыты тонкай, адчувальнай скурай, пераходзячы да верхняга, цвёрда ўшчыльненнага рагавога нарасту. Ногі 4-пальцавыя, тры зь якіх звязаны перапонкай і накіраваны наперад, а чацьвёрты накіраваны назад і знаходзіцца крыху вышэй.

## Вонкавыя спасылкі
Спліт

**Спліт** (, ) — горад у Харватыі з больш чым 1700-гадовай гісторыяй. Самы буйны горад Далмацыі і другі паводле велічыні горад краіны пасьля сталіцы — Заграбу. Цэнтар курортнага рэгіёну, знаходзіцца ў цэнтральнай частцы ўзьбярэжжа Адрыятыкі паміж гарадамі Задар і Дуброўнік. Насельніцтва на 2011 год — 178 102 чалавекі.

## Вонкавыя спасылкі


Катэгорыя:Зьявіліся ў III стагодзьдзі да н. э.
Катэгорыя:Каралеўства Далмацыі
Катэгорыя:Грэцкія калёніі ў Ілірыі
Катэгорыя:Калёніі Вэнэцыянскай рэспублікі
Франьё Туджман

**Франьё Туджман** (; , Загора — , Заграб) — харвацкі дзяржаўны і палітычны дзяяч, прэзыдэнт Харватыі (1990—1999). Маршал (1995).

## Вонкавыя спасылкі
* Біяграфія

Катэгорыя:Прэзыдэнты Харватыі
Ядранка Косар

**Ядранка Косар** (дзяв. Влаісаўлевіч; ; нарадзілася 1 ліпеня 1953 году, Пакрац, Сацыялістычная Рэспубліка Харватыя, ФНРЮ) — харвацкая дзяржаўная і палітычная дзяячка, у мінулым — журналістка. З 4 ліпеня 2009 до 21 траўня 2012 была старшынёй Харвацкай дэмакратычнай садружнасьці. З 6 ліпеня 2009 году да 23 сьнежня 2011 была прэм’ер-міністрам Харватыі.

## Крыніцы

Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Харватыі
Іва Ёсіпавіч

**Іва Ёсіпавіч** (, Заграб, Югаславія, ) — харвацкі палітычны дзяяч, прэзыдэнт Харватыі з 18 лютага 2010 году да 2015 году. Сябра Сацыял-дэмакратычнай партыі Харватыі (SDP).

## Біяграфія
Ёсіпавіч скончыў факультэт права ва ўнівэрсытэце Заграба і Музычную акадэмію Заграба. Зараз выкладае ў абодвух ВНУ. У 1985 годзе атрымаў прэмію Эўрапейскага вяшчальнага саюза за кампазыцыю «Samba da Camera».

20 чэрвеня 2009 Ёсіпавіч стаў кандыдатам у барацьбе за пасаду прэзыдэнта Харватыі, апярэдзіўшы Люба Юрчыча на праймэрыз SDP 12 ліпеня.

## Крыніцы

Катэгорыя:Прэзыдэнты Харватыі
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Заграбе
Залатая ліхаманка

[міні|Выява здабычы золата ў 1862 годзе. Поўдзень [Новая Зэляндыя|Новае Зэляндыі.]]
**Залатая ліхаманка** () — неарганізаваная масавая здабыча золата на новых радовішчах, характарызуецца стыхійным наплывам старацеляў і драпежніцкімі мэтадамі здабычы.

Новыя радовішчы золата з магчымасьцю здабычы золата шліхавым мэтадам прыцягваюць увагу вялікай колькасьці людзей, якія сцякаюцца ў рэгіён, ствараючы лагеры старацеляў. Такі наплыў стымулюе разьвіцьцё эканомікі рэгіёну, якому трэба рэагаваць на патрэбы ў прадуктах харчаваньня, таварах, жыльлі, абсталяваньні. Аднак, адносна лёгкая здабыча золата спыняецца празь некалькі гадоў і саступае месца мэханізаваным мэтадам, якія даступныя толькі кампаніям.

Залатыя ліхаманкі пачаліся ў сярэдзіне XIX стагодзьдзя і працягваюцца ў розных кропках зямнога шара да гэтага часу. Асноўнымі лічацца каліфарнійская (1849), аўстралійская (1851), паўднёваафрыканская (1886), клёндайкская (1896) і аляскінская (1898) залатыя ліхаманкі.

## Вонкавыя спасылкі
Рэгент (Вялікае Княства Літоўскае)

**Рэгент** (ад  — правіцель) — кіроўны ураднік ў канцылярыях Вялікага Княства Літоўскага, адзін з сакратароў.

Апроч таго, рэгентамі называлі кіраўніка дзяржавы пры малалетнім манарху і капэльмайстра (паводле слоўніка У. Даля, у гэтым значэньні таксама ўжываліся словы губэрнатар і гувэрнёр).

У ВКЛ рэгент Вялікай канцылярыі вядомы з 1590-х гадоў, Малой канцылярыі — з пачатку XVII ст. Рэгенты назначаліся Канцлерам (падканцлерам), пасьля зацьвярджаліся Вялікім князем і служылі да зьмены канцлера (падканцлера). У задачу рэгентаў Вялікай і Малой канцылярыяў уваходзіла ўнясеньне дакумэнтаў у Мэтрыку Вялікага Княства Літоўскага і выдача на запыты копіяў-выпісак дакумэнтаў (пазьней гэты абавязак выконвалі мэтрыканты). Апроч таго, цэнтральныя рэгенты рэдагавалі і падносілі на подпіс вялікакняскія, канцлерскія і падканцлерскія дакумэнты, выконвалі абавязкі натарыюсаў. У выпадку сьмерці канцлера яго абавязкі часова выконваў рэгент Вялікай канцылярыі, падканцлера — рэгент Малой канцылярыі.

З 1776 году рэгент Вялікай канцылярыі ўдзельнічаў у пасяджэньнях задворнага асэсарскага суду.

Апроч цэнтральных рэгентаў, існавалі падобныя пасады ў земскіх і гродзкіх судах, магістратах, кансысторыях і іншых дзяржаўных установах, дзе яны займаліся складаньнем дакумэнтаў і адказвалі за іх захаванасьць.

## Сьпіс рэгентаў канцылярыі вялікай літоўскай

*  (1639)
* Францішак Ісайкоўскі (да 1650)
*  (1548—1654)
* Казімер Войшнар (1646—1677)
* Ян Пакжыўніцкі (да 1705)
*  (1738—1744)
* Аўсяны (1760)
* Юзэф Міхал Сяліцкі (1763—1786)

## Сьпіс рэгентаў канцылярыі малай літоўскай
* Ян Караль Белазор (? — 1631)
* Андрэй Казімер Асоўскі (1658—1676)
* Каэтан Кажэнёўскі (1717)
* Расоўскі (1738)

## Сьпіс рэгентаў канцылярыі скарбовай літоўскай альбо актаў скарбу
* Юзэф Войцех Быстры (1750)
* Павал Булгарын (1793)

## Сьпіс рэгентаў канцылярыі вайсковай літоўскай
* Вольскі (1763)

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* Żychliński T. Złota księga szlachty polskiej. T. 1—31. — Poznań, 1879—1908.

Катэгорыя:Ураднікі Вялікага Княства Літоўскага
Філіп Дык

**Філіп Кіндрэд Дык** (; нар.  — ) — амэрыканскі пісьменьнік-фантаст. 

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Амэрыканскія літаратары-фантасты
Катэгорыя:Літаратары ЗША
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Чыкага
Камуністычная партыя Індыі

**Камуністычная партыя Індыі** (; гіндзі: *Бгаратыя кам’юніст парты*) — палітычная партыя Індыі, заснавана ў 1925 годзе, чалец Камінтэрну з 1935 году, да 1942 году ў падпольлі. У адпаведнасьці з генэральнай лініяй Камінтэрну зблізілася зь левым крылом ІНК; легалізаваўшыся, ўзяла пад свой кантроль Усеіндыйскі кангрэс прафсаюзаў.

## Вонкавыя спасылкі

* Сайт партыі

Катэгорыя:Палітычныя партыі Індыі
Каналізацыя

**Каналіза́цыя** — складовая частка сыстэмы водазабесьпячэньня і водаадвядзеньня, прызначаная для выдаленьня цьвёрдых і вадкіх прадуктаў жыцьцядзейнасьці чалавека, гаспадарча-бытавых і дажджавых сьцёкавых вод з мэтай іх ачысткі ад забруджваньняў і далейшай эксплюатацыі або вяртаньня ў вадаём. Неабходны элемэнт сучаснай гарадзкой і сельскай гаспадаркі. Парушэньне яе працы можа пагоршыць санітарна-эпідэміялягічную сытуацыю ў мясцовасьці.

## Вонкавыя спасылкі
Вайсрутэнізацыя

**Вайсрутэніза́цыя** () — умоўная і часткова прынятая ў гістарыяграфіі назва палітыкі, якая праводзілася ў Беларусі нямецкай акупацыйнай грамадзянскай адміністрацыяй Генэральнага камісарыяту «Вайсрутэнія» пад кіраўніцтвам В. Кубэ, а пазьней Готбэрга, у час нямецкай акупацыі (1941—1944).

У самым пачатку дзейнасьці як кіраўніка нямецкай грамадзянскай адміністрацыі Кубэ абвясьціў намер дасягнуць паразуменьня зь беларускім грамадзтвам на грунце ўпарадкаванай гаспадарчай дзейнасьці, культурных і палітычных саступак, зьдзейсьніў шэраг мераў у гэтым кірунку. Спрабаваў паказаць беларускаму народу станоўчую пэрспэктыву нямецкай акупацыі. Нечакана для многіх даў высокі прыярытэт разьвіцьцю слабога, як заўважалася, нацыянальнага пачуцьця беларусаў, публічна акрэсьліваў Беларусь як жыцьцёвую прастору беларускага народу. Шмат якія дзеяньні ў падтрымку беларускага нацыянальнага руху зьяўляліся ягонай уласнай ініцыятывай або вынікамі яго доўгіх намаганьняў. Дзеля атрыманьня лепшай палітычнай падтрымкі сваіх намаганьняў у кіравальных колах Нямеччыны выставіў ідэю аб нардычным паходжаньні беларусаў (пач. 1943).

Між іншым, выдаў тымчасовую інструкцыю па абавязковай сямігадовай школьнай адукацыі (10 верасьня 1941), зварот «Да жыхароў Беларусі!» (22 верасьня 1941), спрыяў дзейнасьці Беларускай народнай самапомачы (БНС), стварэньню Беларускай самааховы (БСА), адкрыцьцю мэдыцынскага інстытуту ў Магілёве (13 траўня 1943), дэкрэту аб прыватызацыі зямлі (3 чэрвеня 1943), стварэньню Саюзу беларускай моладзі (СБМ) (22 чэрвеня 1943), падтрымліваў захады па беларусізацыі царкоўнага жыцьця.

## Глядзіце таксама

* Палянізацыя
* Русіфікацыя Беларусі

## Заўвагі

Катэгорыя:Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)
Катэгорыя:Беларускі нацыяналізм
Кангрэс ЗША

**Кангрэс ЗША** () — заканадаўчы орган, адзін з трох найвышэйшых фэдэральных органаў дзяржаўнай улады ЗША. Паўнамоцтвы вызначаны Канстытуцыяй ЗША. Кангрэс зьяўляецца дзьвюхпалатным, складаецца з Сэнату і Палаты прадстаўнікоў. Засядае ў Капітоліі Вашынгтону.

Катэгорыя:Палітыка ЗША
ЗША
Ікас

**Ікас** — богаслужэбная песьня, якая служыць праслаўленьню сьвятога або сьвяткуемай царкоўнай падзеі. Ён уяўляе сабой складовую частку ранішняга канону, у якім зьмяшчаецца пасьля шостай песьні, а таксама акафісту, дзе ён чаргуецца з кандаком, зь якім мае аднолькавы зьмест і ад якога адрозьніваецца толькі большай шматслоўнасьцю. Такім чынам, ікас уяўляе сабой разгорнутае разьвіцьцё тэмы, зьмешчанай у кандаку.

## Літаратура
* 

Катэгорыя:Хрысьціянства
Канон

**Кано́н** — музычная разнавіднасьць устаноўленага ў XII стагодзьдзі царкоўнага песнапеньня ў пахвалу пэўнага рэлігійнага сьвята, якое выконвалася шляхам паўтарэньня напеву мэлёдыі іншымі галасамі праз пэўны вышэйшы або ніжэйшы музычны інтэрвал.

## Глядзіце таксама

* Ікас

## Крыніцы

Катэгорыя:Музыка
Канструктарскае бюро

**Канструктарскае бюро** (**КБ**) — абазначэньне савецкіх часоў для галіновых арганізацыяў, якія займаліся распрацоўкай новай тэхнікі. ОКБ або КБ мела нумар, ведамасную прыналежнасьць і, часам, найменьне. У цяперашні час канструктарскія бюро ўяўляюць сабой камэрцыйную арганізацыю, падрадчыка (аўтсорсэр), якая займаецца распрацоўкай інжынэрнага праекту.

Катэгорыя:Інавацыя
Катэгорыя:Навуковыя арганізацыі
Фітацэноз

**Фітацэноз** — (расьлінная супольнасьць) — усякая сукупнасьць расьлінаў на дадзеным участку тэрыторыі, якая знаходзіцца ў стане ўзаемазалежнасьці і характарызуецца як вызначаным складам і будовай, так і вызначанымі ўзаемаадносінамі з асяродзьдзем. Фітацэноз зьяўляецца часткай біягеацэнозу і можа адзначаць яго межы.

Гэта дынамічная сыстэма, якая зьмяняецца на працягу года і па гадах.

## Глядзіце таксама

* Цэнаэлемэнт

Катэгорыя:Геабатаніка
Катэгорыя:Экалёгія
Сьцяпан Мэсіч

**Сьцяпан Мэсіч** або **Сьціпэ Мэсіч** (; нар. , Арахавіца, Харватыя) — 2-і прэзыдэнт Харватыі з 2000 па 2010 год, перавыбраны ў 2005.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Прэзыдэнты Харватыі
Канстытуцыя ЗША

**Канстытуцыя ЗША** () — асноўны закон ЗША, які мае найвышэйшую юрыдычную сілу. Канстытуцыя ЗША была прынятая 17 верасьня 1787 году на Канстытуцыйным канвэнце ў Філадэлфіі і пасьля ратыфікаваная ўсімі трынаццацьцю існымі тады амэрыканскімі штатамі. Лічыцца першай у сьвеце канстытуцыяй у сучасным разуменьні. Складаецца зь сямі артыкулаў, за час дзеяньня Канстытуцыі былі прынятыя дваццаць сем паправак, якія зьяўляюцца яе неад’емнай часткай. Джон Адамз называў у ліку папярэднікаў Канстытуцыі Мэйфлаўарскую дамову 1620 году.

## Папраўкі
* Пятая папраўка да Канстытуцыі ЗША
* 1865 — Трынаццатая папраўка да Канстытуцыі ЗША (адмена рабства)
* 1920 — 19-я папраўка да Канстытуцыі ЗША дала права голасу на выбарах жанчынам
* 1961 — дваццаць трэцяя папраўка да Канстытуцыі ЗША, якая надавала Вашынгтону тры галасы ў калегіі выбарнікаў для выбараў прэзыдэнта і віцэ-прэзыдэнта

ЗША
Катэгорыя:Палітыка ЗША
Катэгорыя:Права ЗША
Канстантнасьць відаў

**Канстантнасьць відаў** — у геабатаніцы — паказчык, які характарызуе адносную частасьць сустраканьня віда ў супольнасьцях аднаго фітацэнозу. Выражаецца, як правіла, у балах па пяцібальнай шкале: 
* 5 балаў: від сустракаецца ў больш 80% апісаных супольнасьцяў фітацэнозу; 
* 4 бала: ад 60 да 80%; 
* 3 бала: ад 40 да 60%; 
* 2 бала: ад 20 да 40%; 
* 1 бал: да 20%. 

Катэгорыя:Геабатаніка
Канстытуцыя Расеі

**Канстыту́цыя Расе́йскай Фэдэра́цыі** — асноўны закон Расейскай Фэдэрацыі; адзіны, які мае найвышэйшую юрыдычную сілу, прамое дзеяньне і вяршэнства на ўсёй тэрыторыі Расейскай Фэдэрацыі палітыка-прававы акт, з дапамогай якога народ заснаваў асноўныя прынцыпы прылады грамадзтва і дзяржавы, вызначыў суб’екты дзяржаўнай улады, мэханізм яе ажыцьцяўленьня, замацаваў ахоўныя дзяржавай правы, свабоды і абавязкі чалавека і грамадзяніна. Прынятая 12 сьнежня 1993.

Расея
Катэгорыя:Дзяржаўны лад Расеі
Катэгорыя:Права Расеі
Кантабрыя

**Кантабрыя** () — аўтаномная супольнасьць і аднайменная правінцыя на поўначы Гішпаніі. Сталіца і найбуйнейшы горад — Сантандэр.

## Геаграфія
Тэрыторыя 5321 км² (15-е месца сярод аўтаномных супольнасьцяў). Па тэрыторыі правінцыі праходзяць Кантабрыйскія горы.

## Дэмаграфія
Насельніцтва — 562,3 тыс. (16-е месца; зьвесткі 2005 г.).

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Партал урада
* Партал парлямэнта
* Статыстычныя зьвеські

Катэгорыя:Аўтаномныя супольнасьці Гішпаніі
Карлаў мост

**Карлаў мост** () — найстарэйшы мост у Празе, які быў пабудаваны пры каралі Карле IV (1346—1378). Аўтар праекту — майстар Ота. Стагодзьдзямі быў найважнейшай камунікацыяй, якая зьвязвала правабярэжную і левабярэжную часткі гораду праз раку Вэлтаву.

Карлаў мост — чацьверты па старажытнасьці каменны мост у Чэхіі. Зьяўляецца адной з найвядомейшых турысцкіх славутасьцяў краіны. У беларускай паэзіі Карлаваму мосту прысьвечаны верш В. Болбаса «На Карлавым мосьце музы́ка іграе на шклянках…».

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Збудаваньні Прагі
Катэгорыя:Масты паводле альфабэту
Кантагіёзны малюск

**Кантагіёзны малюск** (новалац. molluscum contagiosum) — скурнае захворваньне, прычынай якога зьяўляецца вірусная інфэкцыя. Звычайна пашкоджваецца скура, часам — сьлізьневыя абалонкі. Найбольш часта інфэкцыя ўзьнікае ў дзяцей ва ўзросьце ад аднаго да дзесяці гадоў. Інфэкцыя перадаецца пры непасрэдным кантакце з хворым або праз забруджаныя прадметы ўжытку.

Катэгорыя:Вірусныя захворваньні
Канцылярская кнопка

**Канцыля́рская кно́пка** (ад «канцылярыя»), **прысьці́бка** — мэталічны выраб для прымацаваньня якога-небудзь прадмета да чаго-небудзь (напрыклад, паперы да дошкі аб’яваў). Названа так, бо яе часта выкарыстоўваюць у канцылярыі.

## Гісторыя
Канцылярская кнопка была вынайдзенай гадзіншчыкам Ёганам Кірстэнам (*Johann Kirsten*) паміж 1902 і 1903 гадамі ў горадзе Ліхен ў Нямеччыне. Ён прадаў сваю ідэю купцу Ота Ліндштэдту, яго брат Паўль запатэнтаваў яе ў 1904 годзе. Дзякуючы патэнту Ліндштэдт стаў мільянэрам, гадзіншчык заставаўся бедным.

Катэгорыя:Канцтавары
Бэтлеемская капліца (Прага)

**Бэтлеемская капліца** () — капліца ў Празе, заснаваная на прыватныя сродкі ў 1391 годзе для правядзеньня імшы на чэскай мове. Умяшчальнасьць будынку — да 3000 чалавек. З 1402 па 1413 гады прапаведнікам капліцы быў Ян Гус. Менавіта тут ён пачаў пропаведзі рэфарматарскіх ідэй.

У 1786 годзе капліца зьнесена, адноўленая ў 1954 годзе, будынак выкарыстоўваецца ў першую чаргу для правядзеньня ўрачыстых мерапрыемстваў Чэскага тэхнічнага ўнівэрсытэта, але таксама ў ёй разьмяшчаецца музей, праводзяцца канцэрты і выставы.

## Вонкавыя спасылкі
* Betlémská kaple

Катэгорыя:Прага
Катэгорыя:Гісторыя Чэхіі
Кармэн Кас

**Кармэн Кас** () — эстонская топ-мадэль, акторка і палітык. Сябра партыі *Res Publica*, была кандыдатам у дэпутаты Эўрапарлямэнту ў 2004 годзе. У 2004 годзе была абрана прэзыдэнтам шахматнага саюзу Эстоніі, прымала ўдзел у спаборніцтвах па шахматах.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Эстонскія акторы і акторкі
Катэгорыя:Эстонскія палітыкі
Іта Эвэр

**Іта Эвэр** (; 1 красавіка 1931 г, Пайдэ, Эстонія) — савецкая і эстонская акторка тэатра і кіно, народная артыстка Эстоніі.

## Біяграфія
Іта Эвэр нарадзілася 1 красавіка 1931 ў горадзе Пайдэ павета Ярва.

Упершыню на сцэну Эстонскага тэатру драмы Іта Эвэр выйшла ў 1949 годзе, дзесяціклясьніцай, удзельніцай школьнага драмгуртку. Тады яна сыграла ролю ў п’есе Арбузава «Таня». У 1953 годзе яна скончыла Эстонскую студыю ГІТІСа і разам з дваццацьцю сакурснікамі была прынята ў Эстонскі тэатар драмы. Іта Эвэр сыграла на гэтай сцэне каля 120 роляў. І прыкладна столькі ж — на эстрадзе, на тэлебачаньні, радыё і ў кіно.

## Крыніцы

Катэгорыя:Эстонскія акторы і акторкі
Ярвамаа

**Ярвамаа** ( або *Järva maakond*) — павет у Эстоніі, разьмешчаны ў цэнтральнай частцы краіны. Адміністрацыйны цэнтар — Пайдэ. Павет у адміністрацыйным дачыненьні дзеліцца на 1 горад і 11 воласьцяў.

## Гісторыя

У сваіх межах павет сфармаваўся да пачатку XIII стагодзьдзя.

## Геаграфія

Вышэйшая кропка павету — гара Валгехабузэмягі (107 м), маюцца ляндшафтны заказьнік Кырвэмаа (заказьнік) (204 км ²), Цюрыскае друмліннае поле (104 км ²).


Seidla mõisa tuuleveski1.jpg|
Esna allikajärv.jpg|
Albu mõisa sild 2012.jpg|
Särevere mõisa peahoone.jpg|
Järva-Madise kirik.jpg|
Laupa mõisa peahoone 2012.jpg|
Пайдэ

**Па́йдэ** (, ) — горад у цэнтральнай частцы Эстоніі, адміністрацыйны цэнтар Ярвамаа. Горад вядомы замкам, пабудаваным Лівонскім ордэнам.

У гады халоднай вайны ў Пайдэ знаходзілася авіябаза Коігі.

У горадзе размяшчаецца аднайменны футбольны клюб (1990).


Paide raehoone.JPG
Paide ordulinnuse varemed 2013.JPG
Paide kaubahoovi ärihoone.JPG
Paide veetorn-elamu.JPG
Järvamaa Muuseum.JPG


## Знакамітыя ўраджэнцы
* Арва Пярт — вядомы кампазытар
* Кармэн Кас — топ-мадэль
* Іта Эвэр — акторка
* Ёган Эйхфэльд — біёляг, дзяржаўны дзяяч
* Эвэ Ківі — акторка

## Гарады-пабрацімы
* , Ўэстмінстэр (Мэрылэнд)
* , Пераяслаў

## Вонкавыя спасылкі
Лука Марэнцыё

**Лука Марэнцыё** (; 1533, каля г. Брэшыя, Італія — , вядомы італьянскі кампазытар мадрыгалаў. У 1572 Лука Марэнцыё прыехаў у Рым і, за выключэньнем кароткага часу жыцьця ў Італіі і Польшчы, жыў у гэтым горадзе да сваёй сьмерці. Ягоны мадрыгал экспрэсіўны і звычайна іграецца ў чыстых жанрах. Такіж пладавіты, як і папулярны, Марэнцыё выпусьціў 17 кніг мадрыгалу для 4, 5 і 6 галасоў. Усе яны перавыдаваліся ў розныя часы, а яго першая кніга для 5 галасоў, перавыдавалася 10 разоў паміж 1580 і 1608. Яго творы былі асабліва папулярныя ў Ангельшчыне, дзе большасьць яго кніг была перакладзена на ангельскую мову, а першыі дзьве анталёгіі мадрыгалу былі апублікаваныя ў гэтай краіне ў 1587 і 1590.

## Бібліяграфія
* Einstein A. The Italian Madrigal, 3 vols., trans. by Roger Sessions, et al. (1949).

Катэгорыя:Італьянскія кампазытары
Лупа

**Лупа** — аптычная сыстэма, якая складаецца зь лінзы або некалькіх лінзаў, прызначаная для павелічэньня і назіраньня дробных прадметаў, разьмешчаных на адлегласьці. Выкарыстоўваецца ў многіх галінах чалавечай дзейнасьці, у тым ліку ў біялёгіі, мэдыцыне, археалёгіі, банкаўскай і ювэлірнай справе, крыміналістыцы, пры рамонце гадзіньнікаў і радыёэлектроннай тэхнікі, а таксама ў філятэліі, нумізматыцы і баністыцы.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Оптыка
Катэгорыя:Філятэлія
Лыжка

**Лыжка** — сталовы прыбор, аддалена нагадвае невялікую лапатку ў выглядзе невялікай плоскай пасудзіны (чэрпала), злучанай перамычкай з трымалам (дзяржальніца). Выкарыстоўваецца для зачэрпваньня і пераносу (напрыклад, у рот пры ежы) вадкай або напаўвадкай ежы, такі, як суп, варэньне ці марожанае, а таксама сыпкіх, парашкападобных цвёрдых прадуктаў, напрыклад, цукру, солі або зялёнага гарошку.

## Глядзіце таксама

* Лжыца

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Сталовыя прыборы
Лэйбл гукапісу

**Лэйбл гукапісу** ( ці проста **лэйбл**) — брэнд, створаны кампаніямі, якія займаюцца вытворчасьцю, распаўсюджаньнем аўдыё- і часам відыязапісаў (галоўным чынам музычныя відыякліпы і відыязапісы канцэртаў на носьбітах розных адпаведных фарматаў, сярод якіх вінілавыя пластынкі, кампакт-касэты, кампакт-дыскі, міні-дыскі, SACD, DVD і пр. Назва паходзіць ад папяровай этыкеткі (), якая зьмяшчае агульную інфармацыю аб запісу, наляпляемая на цэнтар вінілавых пласьцінак.
Любоў Арлова

**Любоў Пятроўна Арлова** (1902—1975) — знакамітая савецкая акторка, кумір савецкіх гледачоў 1930—1950-х гадоў. Ляўрэат дзьвюх Сталінскіх прэміяў першай ступені (1941, 1950), народная артыстка СССР (1950).

Пахаваная ў Маскве на Новадзявочых могілках.

Катэгорыя:Савецкія акторкі
Катэгорыя:Пахаваныя на Новадзявочых могілках
Людамір Міхал Рагоўскі

**Людамі́р Мі́хал Раго́ўскі** (; 3 кастрычніка 1881, г. Люблін, Польшча — 14 сакавіка 1954) — польскі кампазытар і дырыжэр.

Скончыў Варшаўскую кансэрваторыю (1906). У 1909—1912 працаваў дырыжэрам у Вільні. Творчасьць цесна зьвязана зь беларускай музычнай культурай: кіраваў хорам у Беларускім музычна-драматычным гуртку, ствараў музычнае афармленьне да спэктакляў трупы І. Буйніцкага, склаў «Беларускі песеньнік з нотамі для народных і школьных хароў» (выд. у 1911), куды ўключыў і ўласныя апрацоўкі беларускіх народных песень. Аўтар 7 сымфоніяў, 6 опэраў, 2 балетаў, у тым ліку «Купала» (паст. 1926, Варшава), сымфанічных паэмаў і сюітаў, у тым ліку Беларускай сюіты для сымфанічнага аркестру (1910), камэрных, харавых, у тым ліку на верш Я. Купалы «А хто там ідзе?» (1910) і іншых твораў. 3 1925 жыў у Дуброўніку (Харватыя).

## Крыніцы

Катэгорыя:Польскія кампазытары
Лужына

**Лу́жына**, або **лу́жа** — адносна невялікае скапленьне вадкасьці, у большасьці выпадкаў вады, у паглыбленьнях на паверхні зямлі альбо ў няроўнасьцях якога-небудзь пакрыцьця (тратуар, праезжая частка дарогі і г. д.).

Лужыны ўтвараюцца, напрыклад, пасьля дажджу альбо ў выніку раставаньня сьнегу і могуць існаваць некалькі гадзінаў альбо дзён, да той пары, пакуль вадкасьць не прасачыцца пад зямлю альбо ня выпарыцца. Але бываюць і лужыны, якія існуюць заўсёды, бо ўтвараюцца ва ўпадзінах, дзя няма натуральнага сьцёку. Папярочныя памеры і глыбіня лужынаў могуць быць рознымі (даўжыня — ад некалькіх сантымэтраў да дзясяткаў мэтраў) у залежнасьці ад надвор’я і рэльефу мясцовасьці.

Катэгорыя:Водныя аб’екты
Катэгорыя:Экалягічнае аднаўленьне
Катэгорыя:Крыніцы (гідралёгія)
Катэгорыя:Лімналёгія
Катэгорыя:Арэалы
Катэгорыя:Кармленьне птушак
Катэгорыя:Дождж
Абд аль-Кадыр

**Абд аль-Кадыр** (6 верасьня 1808 году — 26 траўня 1883 году, Дамаск) — арабскі эмір, нацыянальны герой Альжыру; вядомы як военачальнік, палітычны дзяяч, навуковец, аратар і паэт.

Паходзіў са старажытнага і знатнага марабуцкага (сьвятарскага) роду ў Аране. У 1832 годзе плямёнамі заходняга Альжыру выбраны эмірам і стварыў незалежную дзяржаву. На працягу 15 гадоў даволі пасьпяхова змагаўся з францускімі інтэрвэнтамі, але ўрэшце пацярпеў паражэньне, адпраўлены ў Францыю. Жыў пад хатнім арыштам зь сям’ёй, вызвалены Напалеонам ІІІ. У 1852 годзе пераехаў у Бурсу, потым у Дамаск. Падарожнічаў, наведаў Сусьветную выставу ў Парыжы ў 1867 годзе, прысутнічаў на адкрыцьці Суэцкага канала ў 1869 годзе, двойчы зьдзейсьніў гадж.

## Крынціы

Катэгорыя:Асобы Альжыру
Кацярына I

**Кацярына I** (**Ма́рта Скаўро́нская**, **Кацяры́на Аляксе́еўна Міха́йлава**; 1684—1727) — расейская імпэратрыца з 1721 як жонка дзейнага імпэратара, з 1725 як кіруючая гасударыня; другая жонка Пятра I, маці імпэратрыцы Лізаветы Пятроўны.

Па найбольш распаўсюджанай вэрсіі сапраўднае імя Кацярыны — *Марта Самуілаўна Скаўронская*, пазьней ахрышчаная Пятром I пад новым імем *Кацярына Аляксееўна Міхайлава*. Яна нарадзіліся ў сям’і латыскага селяніна паходжаньнем з ваколіцаў Кегумсу. Падчас яе кіраваньня расейскі ўрад пачаў выкупаць з прыгоньніцтва ў паноў Вялікага княства Літоўскага братоў і сёстраў Кацярыны I. Кацярына была захоплена ў палон расейскімі войскамі, стала палюбоўніцай Пятра I, затым яго жонкай і кіруючай імпэратрыцай расейскай. У яе гонар Пятром I заснаваны ордэн Сьв. Кацярыны (у 1713) і названы Кацярынскі палац у Царскім Сяле (збудаваны пры яе дачцы Лізавеце).

## Заўвагі

## Крыніцы

## Літаратура
* Грыцкевіч А. Кацярына I // ЭГБ у 6 т. Т. 4. Мн., 1997.
* Арсеньев К. И. Царствование Екатерины I. Тип. Императорской Российской Академии. СПб., 1856.
* Вильбоа Н. П. Записки Вильбоа, современника Петра Великого. (Материалы для русской истории) / Пересказ Г. Благосветлова // Общезанимательный вестник, 1858. — Т. 2. — № 4. — С. 186—194.
* Записка о кончине государыни императрицы Екатерины Алексеевны и о вступлении на престол государя императора Петра II Алексеевича. — Изд. 2-е. — Спб., 1913. — 4 с.
* Кантемир А. Д. Заметки кн. Кантемира в его календаре 1728 г. // Кантемир А. Д. Сочинения, письма и избранные переводы. — Т.2. — Спб.: И. И. Глазунов, 1868. — С. 344—349.
* Ключевский В. О. Курс русской истории. Лекция 70
* Лирия де. Записки герцога де-Лирия-Бервика, бывшего Испанским послом при Российском дворе, с 1727 по 1731 год / Сообщ. И. П. Сахаров // Сын отечества, 1839. — Т. 12. — Отд. 3. — С. 71-125.
* Описание о браке между её высочеством Анною Петровною цесаревною Всероссийскою и его королевским высочеством Карлом Фридрихом герцогом Голштейноготторпским. — 2-е изд. // Сын отечества, 1839. — Т. 8. — Отд. 3. — С. 265—272.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Екабпілсу
Катэгорыя:Раманавы
Катэгорыя:Асобы на манэтах
Катэгорыя:Узнагароджаныя ордэнам Белага арла
Катэгорыя:Імпэратрыцы
Катэгорыя:Памерлі ў Санкт-Пецярбургу
Катэгорыя:Пахаваныя ў Петрапаўлаўскім саборы
Адам Завадзкі

**Адам Зава́дзкі** (1814—1875) — віленскі выдавец.

З А. Завадзкім супрацоўнічаў Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч, у 1846 годзе ў  выйшла яго першая кніга «Сялянка». З А. Завадзкім ліставаўся Марцін Асорыя-Цяплінскі наконт выданьня «Snopka Nadniemeńskiego» і збору сваіх твораў, але пляны не ажыцьцявіліся з-за сьмерці пісьменьніка. У 1849—1851 роках у друкарні Завадзкіх выйшлі 18 нумароў часопісу «Athenaeum».

Жонка А. Завадзкага — Вінцэнта Завадзкая — аўтарка папулярнай кулінарнай кнігі «Літоўская кухарка» (*Kucharka litewska…*, Вільня, 1854).

## Літаратура
* Turkowski, T. Archiwum księgarni Zawadzkich w Wilnie. Warszawa, 1932.
* Turkowski, T. Materiały do dziejów literatury i oświaty na Litwie i Rusi z Archiwum Drukarni i Księgarni J. Zawadzkiego w Wilnie z lat 1805—1865. Wilno, 1935—1937, t. 1-3.

Катэгорыя:Выдавецкая справа
Вінцэнта Завадзкая

**Вінцэ́нта (Вінцэнтына, Вінцэнціна) Зава́дзкая з Жаўко́ўскіх** (; псэўданім: *W.A.L.Z.*;  1824 — 27 жніўня 1894) — аўтарка папулярнай кулінарнай кнігі «Літоўская кухарка» (*Kucharka litewska…*, Вільня, 1854), якая вытрымала каля 15 перавыданьняў на працягу 60 гадоў. Жонка віленскага выдаўца Адама Завадзкага.

## Жыцьцяпіс
Дачка віленскага друкара і кнігара Аляксандра Жалкоўскага. У 1843 року выйшла за выдаўца Адама Завадзкага.

Рэдагавала «Гаспадыню літоўскую» Ганны Цюндзявіцкай. У 1843 року ў Вільні выдала ўласную кнігу «Kucharka litewska» пад псэўданімам *W.A.L.Z.*

## Глядзіце таксама
* Ганна Цюндзявіцкая
* Ян Шытлер

## Крыніцы

## Літаратура
* Odyniec Wacław. Przedmowa // Wincenta Zawadzka. Kucharka litewska. — Olsztyn: Wydawnictwo Pojezierze, 1985, ss. V—XI. 

## Вонкавыя спасылкі

* Скан кнігі «Kucharka litewska…». Przez W.A. Zawadzka. Wyd. XI popr. i pomnozone. Wilno 1913. Druk. J.Zawadzkiego.

Катэгорыя:Асобы Вільні
Катэгорыя:Аўтаркі кулінарных кнігаў
Катэгорыя:Беларуская кухня
Катэгорыя:Польская кухня
Катэгорыя:Польскамоўныя пісьменьнікі
Катэгорыя:Літаратаркі XIX стагодзьдзя
Пётар II

**Пё́тар II Аляксе́евіч** (; 12 (23) кастрычніка 1715, Санкт-Пецярбург — 18 (29) студзеня 1730, Масква) — расейскі імпэратар, які зьмяніў на стальцы Кацярыну I.

Унук Пятра I, сын царэвіча Аляксея Пятровіча і нямецкай прынцэсы Сафіі Шарлоты Браўншвайг-Вольфэнбютэльскай, апошні прадстаўнік роду Раманавых па прамой мужчынскай лініі. Уступіў на трон 6 (17) траўня 1727, калі яму было ўсяго адзінаццаць гадоў, і памёр у чатырнаццацігадовым узросьце ад воспы. Пётар не пасьпеў праявіць цікавасьці да дзяржаўных справаў і самастойна фактычна не валадарыў. Сапраўдная ўлада ў дзяржаве знаходзілася ў руках Вярхоўнага таемнага савету і асабліва фаварытаў юнага імпэратара, спачатку Аляксандра Меншыкава, пасьля яго зьвяржэньня — Далгарукавых.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Нарадзіліся 23 кастрычніка
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1715 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Санкт-Пецярбургу
Катэгорыя:Памерлі 29 студзеня
Катэгорыя:Памерлі ў 1730 годзе
Катэгорыя:Памерлі ў Маскве
Катэгорыя:Імпэратары Расеі
Катэгорыя:Асобы на манэтах
Катэгорыя:Манархі, памерлыя ў дзяцінстве
Катэгорыя:Узнагароджаныя ордэнам Белага арла
Далгарукавы

**Далгарукавы** () — старажытны расейскі княжацкі род. Заснавальнікам роду лічыцца Міхаіл Усеваладавіч, князь Чарнігаўскі. Мянушка *Далгарукі* атрымаў яго нашчадак — Іван Абаленскі. З роду князёў Далгарукіх вышлі шматлікія вядомыя дзяржаўныя дзеячы, палкаводцы і літаратары.

## Вядомыя прадстаўнікі

* Кацярына Далгарукава
* Васіль Далгарукаў
* Іван Далгарукаў

Катэгорыя:Далгарукавы
Міхаіл Ульянаў

**Міхаіл Аляксандравіч Ульянаў** (20 лістапада 1927, сяло Бергамак, Мурамцэўскі раён, Сыбірскі край, цяпер — Омская вобласьць, РСФСР — 26 сакавіка 2007, Масква, Расея) — савецкі і расейскі актор тэатру і кіно, мастацкі кіраўнік Дзяржаўнага акадэмічнага тэатру імя Яўгена Вахтангава з 1987 па 2007 год. Народны артыст СССР (1969). Герой Сацыялістычнай Працы (1986). Ляўрэат Ленінскай прэміі (1966) і Дзяржаўнай прэміі СССР (1983). Член ВКП (б) з 1951 году.

Першапачатковае прозьвішча Жукаў — па бацьку. Прозьвішча Ўльянаў узяў пасьля вайны, перад паступленьнем у тэатральнае вучылішча.

Пахаваны ў Маскве на Новадзявочых могілках.

## Крыніцы

Катэгорыя:Расейскія акторы
Катэгорыя:Народныя артысты РСФСР
Катэгорыя:Народныя артысты СССР
Катэгорыя:Ляўрэаты Ленінскай прэміі
Катэгорыя:Ляўрэаты Дзяржаўнай прэміі СССР
Катэгорыя:Героі Сацыялістычнай Працы
Васіль Кірыенка

**Васі́ль Васі́левіч Кірые́нка** (нарадзіўся 28 чэрвеня 1981 году, Рэчыца, Беларусь) — беларускі шашэйны і трэкавы раварыст, які выступае за каманду «Team Sky». Чэмпіён сьвету ў індывідуальнай гонцы з разьдзельным стартам 2015 году. Пераможца этапаў Джыра д’Італія і Вуэльты.

## Біяграфія
Бронзавы прызэр чэмпіянату Эўропы 2003 году ў камандным і індывідуальным перасьледаваньні. У прафэсійным пэлятоне стартуе з 2006 году. Трохразовы  (2002, 2005, 2006). У верасьні 2006 году заняў шостае места на чэмпіянаце сьвету па роварных гонках на шашы ў Зальцбургу. У лістападзе фінішаваў першым на дыстанцыі скрэтчу ў першым этапе кубка сьвету ў Сыднэі.

Становіцца пераможцам 19 этапу Джыра д’Італія ў 2008 годзе, раней фінішаваў другім на 7-м і 14-м этапах. У сакавіку 2008 году здабыў залаты мэдаль у гонцы па ачках на чэмпіянаце сьвету на роварным трэку ў Манчэстэры, але ў наступным годзе згубіў гэты тытул на карысьць аўстралійца Кэмэрана Мэера ў польскім Прушкаве. Напрыканцы 2008 году Васіль Кірыенка заявіў пра падпісаньне двухгадовага кантракту з гішпанскай камандай «Caisse D'Epargne».

У 2010 годзе Васіль Кірыенка заняў другое месца на дзясятым этапе «Тур дэ Франс», паказаўшы найлепшы рэзультат за ўсю гісторыю ўдзелу беларускіх раварыстаў у гэтым спаборніцтве.

3 сакавіка 2010 году фінішаваў 5-м на трэцім этапе роварнай шматдзёнкі «Вуэльта Мурсіі» і паводле вынікаў агульнага заліку заняў 10-е месца. 5 красавіка 2011 году Васіль Кірыенка перамог у другім этапе шматдзёнкі «Тур краіны Баскаў». 12 верасьня 2013 году выйграў 18-ы этап «Вуэльты». 22 траўня 2015 г. перамог у 14-м этапе прэстыжнай роварнай шматдзёнкі «Джыра д’Італія».

23 верасьня 2015 году выйграў індывідуальную гонку з разьдзельным стартам на чэмпіянаце сьвету, які праходзіў у ЗША.

Удзельнік Алімпійскіх гульняў 2016 году. У групавой роварнай гонцы ў форце Капакабана сышоў з дыстанцыі за 140 км да фінішу. У гонцы з разьдзельным стартам заняў 17 месца.

## Крыніцы

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Рэчыцы
Катэгорыя:Беларускія раварысты
Катэгорыя:Беларускія раварысты на Алімпійскіх гульнях
Катэгорыя:Раварысты і раварысткі на летніх Алімпійскіх гульнях 2008 году
Катэгорыя:Раварысты і раварысткі на летніх Алімпійскіх гульнях 2012 году
Катэгорыя:Раварысты і раварысткі на летніх Алімпійскіх гульнях 2016 году