Бортны промысел у Беларусі

**Бортны промысел у Беларусі** — сукупнасьць традыцыйных спосабаў, прыладаў, абрадаў і звычаяў па падрыхтоўцы калодаў (борцей), догляду пчолаў, збору мёду. Гэты промысел быў шырока распаўсюджаны сярод шматлікіх народаў і зьвязаны з утрыманьнем пчолаў і здабываньнем мёду. Бортны промысел (бортніцтва) папярэднічаў пчалярству ў сучасным выглядзе й адрозьніваўся ад апошняга толькі прыладамі, выглядам вульляў (калода, рамовы вулей), месцам разьмяшчэньня вульляў (борць у дрэве, калода на дрэве, калода ў двары, рамовы вулей), прыладамі й доглядам пчолаў.

Галоўным аб’ектам бортнага промыслу была борць і пчала, вакол якіх ствараліся адмысловыя патрабаваньні да асноўных прац, прыладаў і адносін. Спэцыфічнасьць працы вылучала сярод насельніцтва здольных пчаляроў-бортнікаў (спрытнасьць, дужасьць, вынаходніцкі розум). Усе працы мелі сваю адметнасьць у розныя поры году: вясною — лоўля і догляд пчолаў; улетку — ахова і догляд пчолаў, збор мёду; восеньню — догляд пчолаў, выраб борцяў (калод); узімку — ахова пчолаў ад зьвяроў і неспрыяльных прыродных зьяваў.

## Выраб борцяў

Для вырабу борцяў выбіраліся сасьпелыя хвоі ва ўзросьце ня менш чым 100 гадоў. Борці таксама выдзёўбваюцца ў дубах, ліпах, зрэдку ў асінах. Пераважнае становішча займае дуб — ён ацэньваецца ўдвая даражэй за бортную хвою.

Новыя борці выдзёўбваюцца задоўга да раеньня й засяленьня борці пчоламі, звычайна ўлетку папярэдняга году. Лічыцца, што борць павінна падсохці, акрамя таго, увесну бортніку ня мае часу для вырабу борцяў, бо ён заняты *падмятаньнем борцей* і праверкай раёў пасьля зімоўкі. Бортніку прыходзілася працаваць на вышыні 3,5—18 мэтраў, седзячы на хісткай сядзёлцы лязіва. Выдзёўбваньне борці (*рабіць борць*, *вырабляць борць*, *борціць*) — карпатлівая й марудная праца, патрабуецца два тыдні. Часам бортнікі даручалі гэтую справу падзёньнікам — *пахожым людзям* (незалежная катэгорыя сялянства, якая мела права пераходзіць ад аднаго фэадала да другога, калі не заставаліся на адным месцы больш за 10 гадоў).
 
**Этапы тэхналёгіі вырабу борці:**
:* Спачатку бортнік пазначаў адмысловым роглем уваходную адтуліну (альбо *доўжню*, *даўжнік*, *доўж*, *лазейка*), празь якую пазьней выцягвалі мёд і праводзілі ўсю неабходную працу. Доўжня мела вузкую прастакутную форму, звычайна 10—14×45—60 см
:* З найбольш сонечнага й зацішнага месца, часьцей — з паўднёвага ўсходу праз доўжню бортнік выдзёўбваў *камору* (пры выкарыстоўваньні *барты* й *пешні*) — такім чынам ёй надаецца трапэцападобную форму. Шырыня борці па задняй сьценцы вагаецца ў межах 30—35 см, у пярэдняй — супадае з шырынёй доўжні. Адпаведна адрозьніваецца й вышыня: 95—100 см для каморы, 85—95 см для доўжні. Адлегласьць ад пярэдняй і задняй сьценцы (адпаведна глыбіня) — 35—40 см. Унутранны аб’ём борці рэдка перавышаў 0,5 м³.
:* Пасьля выдзёўбваньня каморы праводзілася канчатковая апрацоўка ўнутраннай паверхні сьценак праводзілася адмысловымі прыладамі (*скобка*, *адраручная скобля*)
:* У сярэдзіне ўсталёўвалася *грабёнка* ці *крыжачок* (крушынавая крыжавіна з кавалачкамі сухой вашчыны) для мацаваньня сотаў
:* Доўжня шчыльна замыкалася адна- ці дзьвюхчастковым бруском са скошанымі ўсярэдзіну краямі, для большай моцы зьверху накладвалі яшчэ *сьнёт* (*сьнед*, *сьнедзь*, *сьняток*) — дубовая дошка на дзьвюх драўляных сьпіцах. Часам паміж бруском і сьнётам падкладалі бяросту.
:* Апошняе, бортнік сьсякаў вершаліну дрэва (*зьнімаць шчык*) й прыкрываў сьсечанае месца дзёранам, дошкай або пляскатым камянём. Шчык здымаўся для паскарэньня росту дрэва ў таўшчыню. Старыя бортныя дрэвы дасягалі 3—4,5 мэтры ў ахоп, набывалі ўстойлівасьць супраць ветру й называліся *крамлёнымі*.

Дрэвы зь дзьвюма борцямі (*блізьняк*) або з трыма і болей (*матка*, на Гарадзеншчыне — *каралева*) — яны сьведчылі пра высокае прафэсійнае майстэрства яго гаспадара.

## Выраб калод
Кало́да (*Корань*, *Каранёк*, *карані́к*, *даўбя́к*, *навараце́нь*) — вулей, выдзеўбаны ў дубовай ці хваёвай калодзе. Тэхніка вырабу, назвы частак і йх дэталяў такія ж самыя як і ў борці.
 
Па спосабе ўстаноўкі адрозьніваюцца два віды калодавых вульляў: *стаяк* й *ляжак* (*ле́жань*).

Першы ўсталёўваецца простастаўна, другі — паземна альбо пад кутом каля 45° адносна паверхні зямлі.

Выраб калоды зьмяшчаў наступныя працы:
* бярэцца дрэва з дуплом
* расьпілоўваецца камель на кавалкі памерам па 2—3 мэтры
* высякаецца спарахнелая сярэдзіна
* дзьве часткі (паловы) складаюцца разам
* робіцца лётка — адтуліна празь якую лётаюць пчолы
* у сярэдзіну калоды ўстаўляецца казялкі — змацаваныя крыж-накрыж палачкі для мацаваньня воску
* дзьве паловы канчаткова складаюцца разам, сьціскаюцца абручамі й абмотваюцца стужкай зь ліпавай кары для лепшай цеплаізаляцыі.

Калоды вырабляліся з мэтай іх працяглага выкарыстаньня. Вядомы прыклады калодаў (тыя, што захаваліся) узростам болей за 100 гадоў, а некаторыя дасягалі ўзросту ў 300 гадоў.

## Кляйменьне бортнага дрэва

Усе бортныя дрэвы *знаменавалі* ці кляймілі — вырубвалі (выцёсвалі) на ўзроўні твара знак (альбо *знамя*, *кляйно*), што зьяўляецца адмысловай адзнакай прыналежнасьці борці пэўнаму ўладальніку.

У аснове кампазыцыі — геамэтрычныя матывы: разнастайныя спалучэньні розных па велічыні й форме трыкутнікаў, рысачак, крывуль і падобнае. Знамёны выкарыстоўваліся ня толькі ў бортніцтве — яны ўяўлялі сабой своеасаблівыя родавыя гербы.

Старыя бортныя знамёны можна пабачыць і сёньня:
* пяцісотгадовы дуб Мінтус
* калода, што месьціцца ў Музэі старажытнабеларускай культуры ў Інстытуце мастацтвазнаўства, этнаграфіі й фальклёру АН Беларусі.

## Бортныя прылады

**Ба́рта** *(а)*, таксама вядома пад назвамі *барда*, *серка*, *гак*

Сякера з шырокім лязом і кароткім тапарышчам — выкарыстоўваецца пры вырабе (*выдзёўбваньні*) борці альбо калоды.

**Лапаце́нь** *(с)*

Лыжкападобны сьвярдзёл

**Чаку́ха** *(h)*

Драўляны малаток

**Разьме́р** *(g)*

Драўляны рогіль

**Пяшня́** *(i, j)*

Долата для выдзёўбваньня борці, калоды. Пяшня надзявалася на драўлянае *пяхоўе* (палку)

**Рэ́зічка** (таксама *нож-мёдарэз*)

Нож для падрэзкі верхніх пластоў мёду пры падглядзе пчолаў (збору мёду).

**Ма́тачнік**

Драўляная каробачка цыліндрычнай, квадратнай формы з вузкімі шчылепадобнымі адтулінамі й доўгай ножкай (да 0,5 мэтру).

**Сі́так** (таксама *Сі́тца*,*сітцо́*, *се́тка*, *каро́бачка*)

Прыстасаваньне для аховы твара, галавы й плечаў бортніка ад пакусаў пчолаў. Складаецца з лубяной каробачкі з нацягнутай валасяной мелкавочнай сеткай і паўкруглага кавалка палатна, які прыкрывае шыю, азадак бортніка.

**Раё́ўня** (таксама *раёўніца*, *ра́йніца*, *лу́пка*, *ройнік*, *каробка*)

Выкарыстоўваецца дзеля абіраньня роя — гэта лёккі драўляны посуд зь мяккім палатняным дном.

**Зу́бель** (таксама *курэ́ль*, *ку́рач*, *ку́раўка*, *кура́шка*, *курады́м*)

Палачка з крыжападобна расшчыленым канцом, у які заціскаецца гніляк альбо анучка, каб працяглы час цьмець і даваць густы дым).

**Ля́зіва**

Прылада, каб узлазіць на бортнае дрэва. Асноўнай яго часткай была скураная ці канапляная вяроўка з *сядзёлкай* (*сядзелка*, *крэсла*, *лазьвеня*) на адным канцы, драўляным крукам або пятлёй на другім і рухомым *казлом* паміж імі. У сярэдзіне 16 ст. звычайна плялі лязіва з лыка. Лязівы маюць нязначныя рэгіянальныя канструкцыйныя адрозьненьні, абумоўленыя рознымі спосабамі пад’ёму на дрэва:

* поцягам

Пры пад’ёме поцягам, які бытаваў на Пагарыньні, бортнік робіць наступныя дзеяньні:
а) перакідвае цераз сук лязіва,
б) садзіцца на сядзёлку і, адпіхваючыся ад дрэва нагамі,
в) падцягвае сам сябе ўгору,
г) умацоўвае на патрэбнай вышыні крук (пятлю) за галіну й спускаецца да адтуліны борці.

* чашкай

Гэты мэтад пад’ёму выкарыстоўваўся на Гарадзеншчыне й улучае наступныя дзеяньні бортніка:
а) апярэзвае пятлёй сябе й дрэва так, каб паміж ім і камлём заставалася прастора каля 70—80 см,
б) пры дапамозе нацягнутага лязіва, залазіць на дрэва па чашкам — невялікім загадзя высечаным зарубкам у камле.

* перакідам

Адрозьніваецца ад другога мэтада тым, што пятлёй абвязвалася толькі дрэва, а замест чашак выкарыстоўваліся падобныя на стрэмя петлі.

Гэты мэтад патрабуе выкананьня ад бортніка наступных дзеяньняў:
а) робіцца пятля для левай нагі,
б) бортнік станавіўся на яе й перасоўвае па камлю ў гору на 50—60 см,
в) зьвязвае пятлю для правай нагі й ізноў перасоўвае лязіва ўгору, (такім чынам перасоўваючы лязіва, ён залазіць на дрэва).

* іншы спосаб

На бортнае дрэва з *падкурам* (*поткур*, *адзёр*, *адонак*, *памост*, *пасьцель*) узлазілі па *астроўках* (*астрова*, *астроў*) — ствалу дрэва, часьцей яловаму, з коратка сьсечанымі галінамі.


Файл:Піла лучковая.png|Піла лучковая
Файл:Скобля.jpg|Скобля
Файл:Сьвярдзёлы.jpg|Сьвярдзёлы
Файл:Барта сякера.jpg|Барта


## Устаноўка калод
Калоды мацаваліся на галінах дрэваў з выкарыстаньнем усіх патрабавньняў, якія належаць борцям.

Агромістыя й важкія калоды ўздымалі на дрэвы пры дапамозе:

* калаўрота з загваздкамі дзеля кручэньня
* кола са сьпіцамі з восьсю (на якое наматвалі вяроўку)

Гэтая праца ішла вельмі марудна й магла прывесьці да калецтва.

## Прываблеваньне рою
Адной з самых адказных прац бортніка зьяўляецца прывабліваньне маладога рою — бо ад гэтага належыла цалкам увесь гадавы плён і праца пчалінай гаспадаркі.

Для прывабліваньня рою ў новую борць робяць *тварбу* (*даць закроп*, *напырскаць*, *зрабіць прынаду*, *выпырскаць*).
*Тварыць* (*тварбіць*) — падрыхтоўваць борць да пасадцы рою.
Гэтае адзін з самых адказных момантаў у гадавым цыкле бортнай працы. Менавіта ад гэтага залежыць заселенасьць борці ў бягучым годзе.

Тварба гатуецца дзеля завабліваньня *скальлі*(альбо пчаліны разьведчык). У выпадку, калі борць спадабаецца, яны прыводзілі малады рой, а праца бортніка прыносіла ўвосень добры плён.

Сам працэс *тварбы* складаецца з наступных элемэнтаў:

* апырскваньне борці *сытою* (адна частка мёду й пяць частак вады), духмянымі настоямі з усялякіх кветак і траваў,
* націраньне сьценак мелісай альбо іншымі духмянымі травамі,
* акурваньне верасам,
* прылепліваньне ў *галаве* борці сухой вашчыны.

Тварба давала бортнікам шырокае поле для экспэрымэнтаваньня. Бортнікі ўвесь час шукалі ідыяльны зьмест настояў — бо верылі, што існуе ўнівэрсальны сродак для прывабліваньня раёў.

## Догляд пчолаў
Пасьля прывабліваньня й пасадцы пчолаў у борць, уся справа бортніка прыпыняецца на некаторы час (толькі час ад часу бортнік даглядае пчолаў).

Догляд пчолаў у борцях рэглямэнтуецца наступным чынам:

Чым менш наглядаць — тым больш будзе прыбытку, аднак, бортнікі ўсё роўна клапаціліся пра здароўе й ахову пчолаў ад шкоднікаў і прыродных стыхіяў. Час ад часу прыходзілі да борці й здалёк наглядалі — як ідуць справы. Асноўныя працы па доглядзе пчолаў прыпадалі на вясну.

Борці старанна аглядалі (падмяталі):
* выразалі заплясьнелую вашчыну
* зьбіралі мёртвых пчолаў з пода (дна) борці
* здымалі павуціньне
* пры неабходнасьці падкормлівалі пчолаў сытой (пры гэтым *прыкармячка* ставілася ў чыстай драўлянай альбо глінянай місцы на дно *камэры* борці)

## Ахова пчолаў і борцей (калод)

Асадзіўшы ў новай борці рой, бортнік моцна клапаціцца пра яго ахову. Асабліва вялікую шкоду бортніцтву прыносілі мядзьведзі.

Найбольш распаўсюджаным прыстасаваньнем для аховы борці быў *подкур* — квадратны памост, з моцных плашчакоў і дошак (*тарчыц*). Шырыня рабілася такой, каб мядзьведзь ня мог дацягнуцца лапай да яго краю. Зьнізу па ўсёй паверхні подкура былі ўмацаваны вострыя драўляныя, пазьней жалезныя сьпіцы даўжынёй да 1 мэтру. Яны не давалі магчымасьці мядзьведзю праламаць патыліцай подкур, што ён звычайна лёгка рабіў зь недагледжаным памостам. Для большай упэўненасьці зьнізу подкура вешалі *самабітку* — дубовы камель або камень. Зьвісаючы свабодна ўздоўж ствала, яна перашкаджала мядзьведзю ўзлазіць на дрэва.

Някепска баранілі борць і забітыя ў дрэва жалезныя *лязы*.

Вядомы й іншыя, меней надзейныя спосабы аховы борцяў: імітацыя жылога *кураня* (які рабілі вакол камля бортнага дрэва), абвешаньне камля з усіх бакоў сьлізкімі дошкамі, устаноўка самастрэлаў нацяжнога дзеяньня, петляў.

Мядзьведзь, кружачы наўкола, шпурляе ў *курэнь* кавалкамі дрэва, суччам, імкнучыся выгнаць кагосьці адтуль, і адыходзіць, ня маючы сьмеласьці падыйсьці бліжэй.

Яшчэ адным надзейным сродкам лічылася наступнае: на вышыні 3,5 мэтру ад зямлі ў хвоі з борцю сьвідруюць дзіркі кругом на адным узроўні трохі наўскос долу ўгару й у іх забіваюць 10—12 калочкаў, зробленых з дубу альбо смалістай сасны таўшчынёй 5 см; на іх навешваюць дошкі з адпаведна пракручанымі дзіркамі. Дошкі гладзенька абчасаныя даўжынёй 1,5 мэтры, завешваюцца густа, адля ля адной. Мядзьведзь, калі далезе да гэнай перашкоды, вымушаны вярнуцца, бо ня здолее запусьціць кіпцюры ў гладкія, пазбаўленныя кары дошкі.
 
Ад мурашоў бараніліся намочаным у дзёгці *пакульлем*, якім шчыльна абкручвалі камель дрэва.

## Збор мёду
Пасьля вясеньняга догляду пчолаў (падмятаньня) ў борці да канца лета не зазіралі.

Падглядаць пчол пачыналі ў канцы лета. Лічылася, што да 19 жніўня, г. зн. да Спаса (6 жніўня ў ст. ст.), нельга браць мёд, бо прападуць пчолы. Звычайна мёд выразалі да 28 жніўня — да гэтага часу заканчваўся мёдазбор.

Збор мёду ўспрымаўся як сьвята, да якога гатаваліся загадзьдзя. Гатавалі адмысловыя прылады й посуд для мёду. Бортнік чыста мыўся, апранаў сьвяточную вопратку, новыя лапці (боты), але зашмат бортнікаў працавалі ўвогуле босымі.

Напрацягу ўсяго дня бортнік разам з памагатым абходзіў ня болей за шэсьць борцяў. Сьвежы мёд улівалі ў *ліпаўкі* ці *кадоўбы*, якія былі выдзеўбаны з суцэльнай частцы камля дрэва. Такія ёмістасьці ставіліся ў халодныя памяшканьні (*каморы*) — дзе захоўваўся здабыты мёд.

Пры добрым квіценьні верасу і йншых кветак з адной борці атрымлівалі да 3 пудоў мёду. А ўвогуле пры спрыяльным надвор’і пчаляры атрымлівалі па 2—3 пуды меду з кожнага вульля. Найлепшым лічыўся ліпавы мёд (*ліпавец*), празрысты і чысты, як крынічны струмень.

Збор мёду ўлучаў наступныя апэрацыі:

* вызначэньне агульнага аб’ёму мёду ў борці, пры дапамозе спэцыяльнага невялікага прутка
* асьцярожнае выразаньне сотаў й складаньне ў спэцыяльны посуд (*Лазьбень*) — лубяны посуд зь мяккім палатняным дном і вяровачнай ручкай
* на зіму пчолам пакідалі *на 1,5—2 пальцы* сотавага мёду

Колькі дакладна атрымоўвалася мёду ў год цяжка вызначыць, бо агульны мёдазбор залежыў ад надвор’я, квіценьня мёдадайных расьлінаў і іншых паказчыкаў.

## Абрады й звычаі
* Мёд у беларусаў служыў сымбалем сяброўства.
* Мёд у беларусаў быў адным з важнейшых абрадавых страў і трывала ўвайшоў у сьвяточна-рытуальны комплекс, у шматлікія народныя звычаі й абрады. Ім частавалі званых гасьцей, родных, блізкіх сяброў. Ён быў абавязковым пры сватаўстве й вясельлі, нараджэньні й хрышчэньні дзіцяці. Безь яго не абыходзіліся пахаваньне й памінкі. Мядовыя стравы — *сьвяточная [[куцьця]]*, *канун*, *пірог*, *пернікі*, *[[медавуха]]* і інш. — былі звычайнымі ў побыце ня толькі шляхецкага стану, але і простага люду.
* Прадукты пчалярства — *воск*, *[[пропаліс]]*, *[[матачнае малако]]*, *[[пылок]]*, *[[пярга]]* — шырока выкарыстоўвалі ў народнай мэдыцыне.

### Сябрына
Існаваў звычай сябры́ны, калі бортнік дарыў аднавяскоўцу рой пчолаў, а той аддавай яму палову мёду, атрыманага з гэтага рою, што, паводле звычаю, замацоўвала трывалае сяброўства паміж імі.

### Бонда
Бонда — старажытны звычай дзяліцца з найбліжэйшымі суседзямі й увогуле аднавяскоўцамі ўсім, што было набыта.

Так, напрыклад, калі нехта забівае кабана, аўцу, цяляці звычай патрабуе даць суседзям і аднавяскоўцам па кавалку мяса ці сала — што азначае даць *бонду*.

Асабліва моцна выяўляецца ў лясной гаспадарцы. Так, калі бортнік зьбірае мёд (выразае яго з борці) і калі ў гэты час трапляецца нехта (вандроўнік, аднавясковец) — то абавязкова бортнік частуе кавалачкам сотаў зь мёдам. Паводле народнага павер’я, нават вораг, які прыняў пачастунак мёдам, станавіўся лагодным і забываў пра варажнечу.

Звычай даваць бонду строга захоўваўся, бо існавала павер’е, калі хто ня дасі бонды, то ўжо ніколі сам ня будзе мець гэтага прадукта.

Яшчэ ў пачатку 20 ст. на Палесьсі захоўваўся старажытны звычай бонды.

### Талака
Талака́ — агульная праца аднавяскоўцаў на добрасумленнай аснове, каб дапамагчы некаму ў пэўнай цяжкай працы. Бортнікі часта выкарыстоўвалі такую помач (пабудова подкура, альбо падняцьце цяжкіх калодаў на дрэвы). Талака была таксама звычайна і для іншых прац (пабудова мастоў, хат і падобнае).

### Замовы
Замовы — шырокакарыстальныя вымоўныя формулы дзеля прадухіленьня зьнішчальнага ўзьдзеяньня прыродных зьяваў, людзей, жывёлін на пчолаў, альбо раёў. Таксама замовы выкарысталіся пры лоўлі пчолаў і іх саджэньне ў борць альбо калоду. Замовы зьяўляюцца неад’емнай часткай абраду з рознымі травамі, рэчамі.

## Этнаграфічны матэрыял (запісы)

Файл:Bee-tree Kaloda 10.JPG|Паваленая на зямлю калода
Файл:Bee-tree Kaloda 9.JPG|Старая калода
Файл:Bee-tree Kaloda 8.JPG|Усталяваная на дубе калода
Файл:Bee-tree Kaloda 6.JPG|Выгляд калоды з чубам
Файл:Bee-tree Kaloda 5.JPG|Калода на дрэве
Файл:Bee-tree Kaloda.JPG|Бортная калода
Файл:Bee tree.png|Крыжачок у каморы борці


## Глядзіце таксама
* Бортніцтва
* Пятро Пракаповіч
* мёд
* пчалярства

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* 

Катэгорыя:Пчалярства
Катэгорыя:Заняткі
Катэгорыя:Лясная гаспадарка
Катэгорыя:Славянская культура
Катэгорыя:Традыцыйная культура
Катэгорыя:Промыслы і рамёствы