Капэнгаген

**Капэнга́ген** () — сталіца й найбуйнейшы горад Даніі. Колькасьць насельніцтва на 2017 год складае 602 481 жыхароў. Капэнгаген разьмешчаны на ўсходнім узьбярэжжы вострава Зэляндыя, займаючы таксама частку маленькага вострава Амагер. У горадзе маецца вялікая колькасьць мастоў і тунэляў, якія злучаюцца разам, ствараючы зручную пешаходную сыстэму для шпацыру. Капэнгаген зьяўляецца адным з двух галоўных цэнтраў двунацыянальнага рэгіёну Эрэсун.

Першапачаткова горад быў рыбацкай вёска вікінгаў заснаванай у X стагодзьдзі, Капэнгаген стаў сталіцай Даніі ў пачатку XV стагодзьдзя. У XVII стагодзьдзі, падчас панаваньня караля Крыстыяна IV, горад стаў значным рэгіянальным цэнтрам. З пачатку новага тысячагодзьдзя, Капэнгаген мае моцнае гарадзкое й культурнае разьвіцьцё, якое падсілкоўваецца дзякуючы сталага інвэставаньня ў культурныя аб’екты й інфраструктуру гораду. Горад зьяўляецца адным з найбуйнейшых фінансавых цэнтраў Паўночнай Эўропы. Тутака месьціцца Капэнгагенская фондавая біржа. У эканоміцы Капэнгагену назіраецца хуткае разьвіцьцё ў сэктары паслугаў, асабліва ў галінах інфармацыйных тэхналёгіяў, фармацэўтыкі й экалягічна чыстых тэхналёгіяў. Пасьля завяршэньня будаваньня транснацыянальнага мосту Эрэсун, Капэнгаген мае ўсё большую інтэграцыю з суседзкім швэдзкім горадам Мальмё.

У Капэнгагене месьцяцца Капэгагенскі ўнівэсытэт, Тэхнічны ўнівэрсытэт Даніі, а таксама Капэнгагенская школа бізнэсу. Капэнгагенскі ўнівэрсытэт, заснаваны ў 1479 годзе, зьяўляецца найстарэйшым унівэрсытэтам у Даніі. Капэнгаген зьяўляецца домам для футбольных клюбаў «Капэнгаген» і «Брэнбю». Штогадовы Капэнгагенскі маратон штогод праводзіцца з 1980 году. Горад таксама зьяўляецца адным з самых зручных гарадоў у сьвеце для раварыстаў.

Аэрапорт Каструп абслугоўвае прыкладна два мільёны пасажыраў у месяц і зьяўляецца самым загружаным аэрапортам у краінах Паўночнай Эўропы.

## Гісторыя
Горад упершыню згадваецца ў 1043 годзе як вёска Гаўн, каля якой у 1167 годзе быў пабудаваны замак. Біскуп Абсалён пасьля пабудовы замка залажыў тут умацаваны горад. У 1254 годзе Капэнгаген атрымаў першыя гарадзкія прывілеі. У 1416 годзе Эрык Памеранскі заваяваў Капэнгаген і ў 1433 годзе зрабіў яго сваёй рэзыдэнцыяй.

Найбольшага росквіту горад дасягнуў у XVI—XVII стагодзьдзі. Падчас Графскай вайны Капэнгаген вытрымаў жорсткую аблогу, а ў 1658—1659 гадох па-геройску абараняўся ад швэдаў. Места было моцна разбурана паводкай 1728 году, пажарам 1795 году й бамбардзіроўкай брытанскім флётам у 1807 годзе. У выніку паразы Даніі ў вайне 1813—1814 гадоў горад прыйшоў у заняпад. Пасьля рэканструкцыі горад стаў значным прамысловым цэнтрам рэгіёну ў другой палове ХІХ стагодзьдзя.

У 1940—1945 гады падчас Другой сусьветнай вайны Капэнгаген знаходзіўся пад нацысцкай акупацыяй. Акупацыя ня мела жорсткага характару, бо ад самага пачатку нямецкія ўлады пачалі супрацоўніцтва з дацкім урадам. У краіне нават былі дазволеныя ўсеагульныя парлямэнцкія выбары ў 1943 годзе, але з умовай выключэньня ад удзелу камуністычнай партыі. У жніўні 1943 году, калі супрацоўніцтва ўрада з акупацыйнымі войскамі правалілася, некалькі суднаў Каралеўскага дацкага ваенна-марскога флёту былі затопленыя ў порце Капэнгагену для прадухіленьня іхнага выкарыстаньня немцамі. Прыкладна ў той жа час нацысты пачалі арыштоўваць габрэяў, хоць многія зь іх здолелі зьбегчы ў суседнюю Швэцыю.

## Геаграфія

Капэнгаген зьяўляецца часткай рэгіёну Эресун, які складаецца з Зэляндыі, Лёлян-Фальстэру й вострава Борнгальм у Даніі й Сконэ ў Швэцыі. Горад месьціцца на ўсходнім беразе востраву Зэляндыя, часткова на востраве Амагер і на шэрагу прыродных і штучных астраўкоў паміж імі. Швэдзкі бераг і Капэнгаген разьдзяляе праліў Эрэсунд, які таксама злучае Паўночнае мора з Балтыйскім морам. Швэдзкія гораду Мальмё й Ляндскруна месьцяцца на швэдзкім баку прама насупраць Капэнгагену. Па дарозе адлегласьць ад Капэнгагену да швэдзкага Мальмё праз мост складае 42 км, да Нэствэду — 85 км, да Одэнсэ — 164 км, да Эсб’ергу — 295 км. Цэнтар гораду ляжыць у вобласьці, першапачаткова сфармаванай старымі валамі, якія да гэтага часу нагадваюць абарончы абвод.

### Клімат
Капэнгаген знаходзіцца ў зоне акіянічнага клімату згодна з клясыфікацыяй Кёпэна. Надвор’е характарызуецца сыстэмамі нізкага ціску з боку Атлянтыкі, якія прыводзяць да нестабільных умоваў на працягу году. Акрамя трохі моцных дажджоў зь ліпеня па верасень, колькасьць ападкаў умераная. Сьнегапады маюць месца быць у асноўным з канца сьнежня да пачатку сакавіка, таксама можа быць дождж, зь сярэдняй тэмпэратурай каля кропкі замярзаньня.

Чэрвень самы сонечны месяц у годзе. На гэты месяц прыпадае ў сярэднім каля васьмі гадзінаў сонечнага сьвятла штодзень. Ліпень зьяўляецца самым цёплым месяцам зь сярэдняй тэмпэратурай у дзённы час каля 21&nbsp;°C. У супрацьлегласьць гэтаму, сярэдняя колькасьць гадзінаў сонечнага сьвятла ўдзень меншая на два ў лістападзе й толькі на гадзіну ці паўтары са сьнежня па люты. Увесну становіцца цяплей і зноўку колькасьць сонечных гадзінаў вагаецца з чатырох да шасьці штодзень з сакавіка па травень. Люты зьяўляюцца самым сухім месяцам году. Выключныя ўмовы надвор’я могуць прынесьці цэлых 50 см сьнегу ў Капэнгагене на працягу 24-гадзіннага пэрыяду на працягу зімовых месяцаў, а летнія тэмпэратуры часам падымаліся вышэй за 33&nbsp;°C.

## Культура
Акрамя нацыянальнай сталіцы, Капэнгаген таксама ёсьць культурным цэнтрам Даніі і адным з галоўных цэнтраў Скандынавіі. З канца 1990-х гадоў горад зьведаў трансфармацыю ад сьціплай скандынаўскай сталіцы да сталічнага гораду міжнароднай прывабнасьці, стаўшы ў адзін шэраг з Барсэлёнай і Амстэрдамам. Гэта вынік велізарных інвэстыцыяў у інфраструктуру і культуру, а таксама працы новых пасьпяховых дацкіх архітэктараў, дызайнэраў і кухараў.

### Музэі
Капэнгаген мае шырокі спэктар музэяў міжнароднага значэньня. Нацыянальны музэй уважаецца найбуйнейшым у Даніі музэем археалёгіі і гісторыі культуры, які зьмяшчае артэфакты дацкай гісторыі і замежных культураў. Нацыянальная галерэя Даніі як мастацкі музэй мае калекцыі карцінаў, пачынаючы з XII стагодзьдзя да сучаснасьці. У дадатак да дацкіх жывапісцаў, таксама прадстаўленыя калекцыі Пітэра Рубэнса, Рэмбранта, Паблё Пікаса, Жоржа Брака, Фэрнана Лежэ, Анры Матыса, Эміля Нольдэ, Оляфура Эліясана ды іншых.

Яшчэ адзін важны капэнгагенскі мастацкі музэй — Новая гліптатэка Карлсбэрга, зафундаваная філянтропам Карлам Якабсэнам і пабудаваная на грунце ягоных асабістых калекцыяў. Асноўную ўвагу музэй надае клясычным эгіпецкім, рымскім і грэцкім скульптурам і прадметам даўніны, а таксама калекцыі скульптураў Агюста Радэна, якая ўважаецца за найвялікшую па-за межамі Францыі. Акрамя калекцыяў скульптураў, у музэі таксама захоўваецца шырокая калекцыя карцінаў імпрэсіяністаў і постімпрэсіяністаў, як то Клёда Манэ, П’ера-Агюста Рэнуара, Поля Сэзана, Вінцэнта ван Гога і Анры Тулюз-Лятрэка, а таксама творы дацкіх мастакоў Залатога веку.

Музэй сучаснага мастацтва Луізыяна месьціцца на ўзьбярэжжы на поўнач ад Капэнгагену. Гэты музэй стаіць пасярод саду скульптураў на скале выдарысамі Эрэсуну. Ягоная калекцыя з больш чым 3 тысячамі прадметаў улучае творы Паблё Пікаса, Альбэрта Джакамэцьці і Жан Дзюбюфэ. Дацкі музэй дызайну разьмешчаны ў былым шпіталі Фрэдэрыкса XVIII стагодзьдзя і выяўляе дацкі дызайн, а таксама міжнародны дызайн і рамёствы. Іншыя музэі ўлучаюць у сябе музэй Торвальдсэна, прысьвечаны творчасьці рамантычнага дацкага скульптара Бэртэля Торвальдсэна, які жыў і працаваў у Рыме. Таксама вылучаецца музэй Ордрупгар, разьмешчаны на поўнач ад сталіцы, які прадстаўляе францускае і дацкае мастацтва XIX стагодзьдзя і вядомы сваімі працамі Поля Гагена.

### Выканальніцкае мастацтва

Новая Капэнгагенская канцэртная заля адкрылася ў студзені 2009 году. Спраектаваная Жанам Нувэлем, яна мае чатыры залы з галоўнай аўдыторыяй на  чалавек. Ён служыць домам для Дацкага нацыянальнага сымфанічнага аркестра і разам з канцэртнай заляй Ўолта Дыснэя ў Лос-Анджэлесе ёсьць найдаражэйшай канцэртнай заляй, калі-небудзь пабудаванай. Іншым важным месцам для выкананьня клясычнай музыкі ўважаецца канцэртная зала Тывалі, разьмешчаная ў садах Тывалі. Капэнгагенскі опэрны тэатар, спраектаваны Гэнінгам Лярсэнам, быў адкрыты ў 2005 годзе. Гэта адзін з самых сучасных опэрных тэатраў у сьвеце. Каралеўскі дацкі тэатар таксама ставіць опэру ў дадатак да драматычных спэктакляў. Тут базуецца каралеўскі балет Даніі. Заснаваная ў 1748 годзе разам з тэатрам, гэта адна з найстарэйшых балетных трупаў у Эўропе, вядомая сваім бурнавільскім стылем балету.

Капэнгаген вылучаецца значнай джазавай сцэнай, якая існуе ўжо шмат гадоў. Гэты стыль паўстаў у горадзе, дзякуючы шэрагу амэрыканскіх джазавых музыкаў, як то Бэну Ўэбстэру, Тэду Джонзу, Рычарду Буну, Эрні Ўілкінзу, Кені Дру, Эду Тыгпэну, Бобу Рокўэлу, Дэкстэру Гордану ды іншым. Такія рок-гітарысты, як Лінк Рэй, пераехалі ў Капэнгаген цягам 1960-х гадоў. Кожны год у пачатку ліпеня вуліцы, пляцы, паркі, а таксама кавярні і канцэртныя залі Капэнгагену запаўняюцца джазавымі выканаўцамі, якія даюць вялікія і малыя канцэрты за час Капэнгагенскага джазавага фэстывалю. Гэта адзін з галоўных эўрапейскіх джазавых фэстываляў. Згаданая штогадовая імпрэза ўлучае блізу 900 канцэртаў на 100 пляцоўках з больш чым  гасьцеў з Даніі і ўсяго сьвету.

Самая вялікая пляцоўка для папулярнай музыкі ў Капэнгагене — Вэга, які месьціцца ў раёне Вэстэрбру. Міжнародны музычны часопіс Live назваў яе «найлепшай канцэртнай пляцоўкай у Эўропе». У пляцоўцы ёсьць тры канцэртныя залы, як то вялікая заля, якая зьмяшчае  гледачоў, сярэдняя заля, разьлічаная на 500 чалавек, і яшчэ адная пляцоўка на 250 гледачоў. Кожны верасень, пачынаючы з 2006 году, у Капэнгагене ладзіцца Фэстываль бясконцай падзякі. Гэты фэстываль прысьвечаны індзі-контаркультуры, экспэрымэнтальнай поп-музыкі і музыкі левай скіраванасьці ў спалучэньні з выставамі візуальнага мастацтва.

### Літаратура

Большасьць буйных выдавецтваў Даніі месьцяцца ў Капэнгагене. Да іхняга ліку адносяць кнігавыдавецтвы Gyldendal і Akademisk Forlag і газэтныя выдавецтвы Berlingske і Politiken, а апошняе зь іх таксама выдае кнігі. Многія з найбольш важных аўтараў дацкай літаратуры, як то пісьменьнік Ганс Хрыстыян Андэрсэн, філёзаф Сёрэн Кіркегар і драматург Людвіг Гольбэрг, правялі большую частку свайго жыцьця ў Капэнгагене. Раманы, дзеі якіх адбываецца ў Капэнгагене, улучаюць *«Дзіцятка»* (1973) Кірстэна Торупа, *«Капэнгагенская сувязь»* (1982) Барбары Мэрц, *«Палічы зоркі»* (1989) Лоіс Лоўры, *«Пачуцьцё міс Сьмілы да сьнегу»* (1992) і *«Памежнікі»* (1993) Пэтэра Гёга, *«Музыка і цішыня»* (1999) Роўз Трэмэйн, *«Дзяўчына з Даніі»* (2000) Дэйвіда Эбэршафа і *«Здабыча Шарпа»* (2001) Бэрнарда Корнўэла. Сюжэт п’есы Майкла Фрэйна *«Капэнгаген»* 1998 году пра сустрэчу фізыкаў Нільса Бора і Вэрнэра Гайзэнбэрга ў 1941 годзе таксама разгортваецца ў горадзе. 15—18 жніўня 1973 году ў Капэнгагене адбылася вусная літаратурная канфэрэнцыя ў рамках 9-га Міжнароднага кангрэса антрапалягічных і этналягічных навук.

Каралеўская бібліятэка, якая належыць Капэнгагенскаму ўнівэрсытэту, ёсьць найбуйнейшай бібліятэкай у паўночных краінах з амаль поўным зборам усіх друкаваных дацкіх кніг з 1482 году. Заснаваная ў 1648 годзе Каралеўская бібліятэка разьмешчаная ў чатырох месцах у горадзе, але галоўны корпус месьціцца на набярэжнай Сьлётсгольмэн. Сетка публічных бібліятэк Капэнгагену налічвае больш за 20 пунктаў, найбуйнейшым зь якіх уважаецца Цэнтральная бібліятэка на Крыстальгадэ ў цэнтры гораду.

### Кухня

На 2014 год у Капэнгагене налічвалася 15 рэстаранаў, ацэненыя зоркамі Мішлен, што больш за ўсе іншыя скандынаўскія гарады. Горад славіцца як месца для гурманаў. Рэстаран Нома быў прызнаны найлепшым рэстаранам у сьвеце у 2010, 2011, 2012  2014 гадах, што выклікала цікавасьць у сьвеце да Новай нардычнай кухні.

Акрамя выбару элітных рэстаранаў, Капэнгаген прапануе вялікі выбар дацкіх, этнічных і экспэрымэнтальных установаў харчаваньня. Можна знайсьці сьціплыя закусачныя, дзе падаюць адкрытыя бутэрброды, вядомыя як сьмёрэброды. Гэтая закуска ўважаецца традыцыйнай дацкай стравай на абед. Аднак, у большасьці рэстаранаў падаюць стравы міжнароднай кухні. Дацкія выпекі можна пакаштаваць у любой з шматлікіх пякарняў, якія месьцяцца ўва ўсіх частках гораду. Капэнгагенская асацыяцыя пекараў была закладзеная ў 1290-х гадах, а найстарэйшая кандытарская крама Даніі *Conditori La Glace* працуе да гэтага часу. Яна была заснаваная ў 1870 годзе ў Скубагадэ Нікаляўсам Гэнінгсэнам, навучаным майстрам-пекарам з Фленсбургу.

Капэнгаген даўно асацыюецца зь півам. Піва Carlsberg варыцца на тэрыторыі бровара на мяжы між раёнамі Вэстэрбру і Вальбю з 1847 году і доўгі час было амаль сынонімам вытворчасьці піва ў Даніі. Аднак у апошнія гады назіраецца рэзкі рост колькасьці невялікіх бравярняў, многія зь якіх працуюць у Капэнгагене. Некаторыя зь іх дзеюць як піўныя пабы, дзе таксама можна паесьці на тэрыторыі заводу.

## Транспарт
Па-за горадам маецца міжнародны аэрапорт Каструп. Аўтамабільныя й чыгуначныя паромы зьвязаны з гарадамі Мальмё, Гэльсынгборг і Ляндскруна. У горадзе функцыянуе Капэнгагенскі мэтрапалітэн, які зьвязвае горад і ягоныя прадмесьці.

## Гарады-сябры
* Пэкін, Кітай

## Глядзіце таксама
### Выбітныя мясьціны
* Капэнгагенская ратуша
* Амаліенборг

### Асобы
* Ягана Гудрун Ёўнсдотыр, ісьляндзкая сьпявачка (нарадзілася ў Капэнгагене)

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт


Катэгорыя:Сталіцы Эўропы