Гісторыя Койданава

**[[Койданаў]]** — даўняе магдэбурскае мястэчка гістарычнай Меншчыны, колішняя сталіца графства, старажытны замак Вялікага Княства Літоўскага. Да нашага часу тут захаваўся драўляны касьцёл Сьвятой Ганны ў стылі барока, помнік архітэктуры XVIII ст., часткова зруйнаваны савецкімі ўладамі. Сярод мясцовых славутасьцяў вылучаліся кальвінскі збор і замак, помнікі архітэктуры XVI—XVII стагодзьдзяў, зьнішчаныя савецкімі ўладамі.

## Раньнія часы

Афіцыйнай датай заснаваньня сучаснага Койданава лічыцца 1146 год, калі паселішча ўпамінаецца пад назвай *Крутагор’е* ў паданьні пра старую Пакроўскую драўляную царкву. Аднак сучасныя энцыкляпэдычныя даведнікі разглядаюць гэтыя зьвесткі толькі як імаверныя і датуюць першы дакладны пісьмовы ўпамін 1442 годам.

У ХІІ стагодзьдзі Койданаў увайшоў у склад Полацкага, пазьней Менскага княства. Да ХІІІ стагодзьдзя завяршылася ўзьвядзеньне драўлянага замка.

## Вялікае Княства Літоўскае

У XIV стагодзьдзі Койданаў далучыўся да Вялікага Княства Літоўскага. У 1445 годзе вялікі князь Казімер Ягелончык аддаў паселішча разам зь Бельскам (сёньня ў Польшчы), Бранскам, Суражам, Старадубам (сёньня ўсе гэтыя месты знаходзяцца ў Расеі) і Клецкам свайму стрыечнаму брату Міхаілу Жыгімонтавічу, сыну Жыгімонта Кейстутавіча. З 1483 году — у валоданьні князя В. Вярэйскага (Удалога). У пачатку XVI ст. Койданаў пацярпеў ад набегаў татараў (у 1502 і 1503). У 1522 годзе ў выніку шлюбу Соф’і Вярэйскай з А. Гаштольдам Койданаў перайшоў разам зь іншымі местамі да Гаштольдаў. У 1542 годзе ўладальнікам Койданава стаў вялікі князь Жыгімонт Стары, які ў наступным годзе перадаў яго свайму сыну Жыгімонту Аўгусту. У гэты час паселішча стала цэнтрам староства, пазьней графства.

З 1550 году Койданаў знаходзіўся ў валоданьні Радзівілаў, за якімі атрымаў вядомасьць значнага асяродку пашырэньня кальвінізму. Каля 1564 году Мікалай Радзівіл «Руды» збудаваў тут драўляны кальвінскі збор (з 1613 — мураваны), а таксама плябанію, школу і шпіталь. Згодна з адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформай 1565—1566 гадоў паселішча ўвайшло ў склад Менскага павету Менскага ваяводзтва. У 1588 годзе Койданаў атрымаў статус мястэчка. У гэты час тут было 120 дымоў, замак, кальвінскі збор, ратуша, касьцёл, Рынак, 2 карчмы, 4 вадзяныя млыны. Існавала 6 вуліцаў: Віленская, Менская, Плябанская, Рубяжэвіцкая, Слуцкая, Станькаўская. Кароль і вялікі князь Жыгімонт Ваза дазволіў праводзіць 2 вялікія кірмашы: на Грамніцы (2 лютага) і Сёмуху і штотыднёвы торг. Пазьней кірмашы таксама зьбіраліся на Юр’я (23 красавіка) і Пакровы (1 кастрычніка). Паводле зьвестак на 1620 год, у цэнтры мястэчка знаходзіўся чатырохкутны Рынак, забудаваны дамамі рамесьнікаў і гандляроў; на пляцы было 5 крамаў, карчма і 23 мяшчанскія двары; агулам налічвалася 110 двароў

11 ліпеня 1655 году ў пачатку вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай маскоўскія войскі ўшчэнт спустошылі Койданаў. Як даносілі захопнікі свайму гаспадару:

Аднаўленьне Койданава ішло марудна. У другой палове XVIII стагодзьдзя тут збудавалі новы драўляны касьцёл Сьвятой Ганны. На 1791 год у мястэчку было 134 дымы.

Захаваліся сьведчаньні азначэньня жыхароў Койданава ліцьвінамі: у матрыкуле Каралявецкага ўнівэрсытэту пад 1774 годам значыцца *Reczynski Boguslaus Jac., Coydanav. Lituan.*

## Пад уладай Расейскай імпэрыі

У выніку другога падзелу Рэчы Паспалітай (1793 год) Койданаў апынуўся ў складзе Расейскай імпэрыі, дзе стаў цэнтрам воласьці Менскага павету Віленскай губэрні. У 1796 годзе мястэчка атрымала герб: «*выява галінак дуба і алівы*». У гэты час тут было 709 двароў, 14 вінакурняў, 10 млыноў, маслабойняў ды іншыя. У вайну 1812 году 15 лістапада войскі Расейскай імпэрыі разьбілі аддзел, сфармаваны зь мясцовых і францускіх жаўнераў.

 

На 1866 год у Койданаве было 234 двары. У 1871 годзе празь мястэчка прайшла чыгунка, адкрыўся 2-павярховы вакзал. У канцы ХІХ ст. у Койданаве месьціліся паштовая станцыя, аптэка, паравы млын (11 тыс. чвэрцяў); бровар і воўнабітня; сартаваньне шчаціньня, якое адсюль адпраўлялася ў розныя месты Расейскай імпэрыі. У 1899 годзе ў мястэчку пачала працаваць запалкавая фабрыка «Дружына». У канцы XIX — пачатку XX ст. у Койданаве дзеялі кальвінскі збор, касьцёл, царква, сынагога; працавалі народная і меская вучэльні, 2 юдэйскія малітоўныя школы, багадзельня, больш за 30 крамаў, паравы млын, шапавальні, бровары; штогод праводзілася 6 кірмашоў. У 1917 годзе па скасаваньні забароны польскамоўнай адукацыі ў мястэчку зьявілася сярэдняя школа з выкладаньнем на польскай мове.

За часамі Першай сусьветнай вайны ў лютым 1918 году Койданаў занялі войскі Нямецкай імпэрыі.

## Найноўшы час
25 сакавіка 1918 году згодна з Трэцяй Устаўной граматай Койданаў абвяшчаўся часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. Тут утварылася Беларуская рада, прызначылі павятовага старшыню БНР, а жыхары мястэчка і воласьці атрымалі Пасьведчаньні Народнага Сакратарыяту БНР. 1 студзеня 1919 году ў адпаведнасьці з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі Койданаў увайшоў у склад Беларускай ССР. У 1920 годзе ў выніку антыбальшавіцкага паўстаньня ўтварылася Койданаўская самастойная рэспубліка. У 1924 годзе мястэчка стала цэнтрам раёну (з 30 чэрвеня 1937 да 15 студзеня 1938 году быў у Менскім раёне).

У 1930 годзе савецкія ўлады зачынілі касьцёл і ліквідавалі каталіцкую парафію ў Койданаве. 15 сакавіка 1932 году паселішча атрымала статус места. 29 ліпеня 1932 году бальшавікі зьмянілі назву места на *Дзяржынск* — ад прозьвішча заснавальніка савецкай карнай сыстэмы Дзяржынскага; чыгуначная станцыя захавала старую назву. У Другую сусьветную вайну з 28 чэрвеня 1941 да 7 ліпеня 1944 году Койданаў знаходзіўся пад акупацыяй Трэцяга Райху.

## Галерэя
### Малюнкі 1918 году

Kojdanaŭ, Plabanskaja. Койданаў, Плябанская (C. Sauermilch, 20.05.1918).jpg|Замак і збор
Kojdanaŭski zbor. Койданаўскі збор (C. Sauermilch, 20.05.1918).jpg|Уваход у збор
Kojdanaŭ. Койданаў (C. Sauermilch, 20.05.1918).jpg|Збор з боку апсыды
Kojdanaŭski zamak. Койданаўскі замак (C. Sauermilch, 20.05.1918).jpg|Замкавыя вежы


### Замак і кальвінскі збор

Kojdanaŭski zamak. Койданаўскі замак (1900) .jpg|каля 1900 г.
Kojdanaŭski zbor. Койданаўскі збор (1910-14).jpg|1910—14 гг. 
Kojdanaŭski zamak. Койданаўскі замак (1910-14).jpg|1910—14 гг. 
Kojdanaŭski zamak. Койданаўскі замак (1910-17).jpg|1910—17 гг. 


Kojdanaŭski zbor. Койданаўскі збор (1910-17).jpg|1910—17 гг. 
Kojdanaŭski zamak. Койданаўскі замак (1917) (2).jpg|1917 г. 
Kojdanaŭski zamak. Койданаўскі замак (1917) (4).jpg|1917 г. 
Kojdanaŭski zbor. Койданаўскі збор (1910-17) (2).jpg|1910—17 гг.


Kojdanaŭski zamak. Койданаўскі замак (1917) (6).jpg|1917 г. 
Kojdanaŭski zbor. Койданаўскі збор (1917) (2).jpg|1917 г. 
Kojdanaŭski zbor. Койданаўскі збор (1917).jpg|1917 г. 
Kojdanaŭski zamak. Койданаўскі замак (1917).jpg|1917 г. 


Kojdanaŭski zamak. Койданаўскі замак (1918) (2).jpg|1918 г. 
Kojdanaŭski zamak. Койданаўскі замак (1918) (3).jpg|1918 г. 
Kojdanaŭski zbor. Койданаўскі збор (1920-41).jpg|1920—41 гг. 
Kojdanaŭski zbor. Койданаўскі збор (1930-39).jpg|1930 г. 


### Касьцёл Сьвятой Ганны

Kojdanaŭ, Plabanskaja, Śviatoj Hanny. Койданаў, Плябанская, Сьвятой Ганны (1900).jpg|каля 1900 г.
Kojdanaŭ, Plabanskaja, Śviatoj Hanny. Койданаў, Плябанская, Сьвятой Ганны (1914).jpg|1914 г.
Kojdanaŭ, Śviatoj Hanny. Койданаў, Сьвятой Ганны (1914) (2).jpg|1914 г.
Kojdanaŭ, Śviatoj Hanny. Койданаў, Сьвятой Ганны (1914).jpg|1914 г.


### Царква Покрыва Багародзіцы

Kojdanaŭ, Stańkaŭskaja-Słuckaja. Койданаў, Станькаўская-Слуцкая (1897).jpg|1897 г.
Kojdanaŭ, Stańkaŭskaja-Słuckaja. Койданаў, Станькаўская-Слуцкая (1918).jpg|1918 г.
Kojdanaŭ, Stańkaŭskaja-Słuckaja. Койданаў, Станькаўская-Слуцкая (1941).jpg|1941 г. 
Kojdanaŭ, Stańkaŭskaja-Słuckaja. Койданаў, Станькаўская-Слуцкая (1941) (2).jpg|1941 г. 


### Іншае

Kojdanaŭ, Rynak. Койданаў, Рынак (1918).jpg|Рынак, 1918 г. 
Kojdanaŭ, Rynak. Койданаў, Рынак (1918) (2).jpg|Рынак, 1918 г.
Kojdanaŭ, Vakzalnaja. Койданаў, Вакзальная (1918).jpg|Чыгуначная станцыя, 1918 г.


Kojdanaŭ, Słuckaja. Койданаў, Слуцкая (R. Miranski, 1925).jpg|Вуліца Слуцкая, 1925 г.
Kojdanaŭ, Stańkaŭskaja, Narodny dom. Койданаў, Станькаўская, Народны дом (1928).jpg|Народны дом, 1928 г. 
Kojdanaŭ. Койданаў (1932).jpg|Народны дом, 1932 г. 


## Крыніцы

## Літаратура
* 
* Валахановіч А. Дзяржынск. Гісторыка-эканамічны нарыс. — Мінск, 1977. — 80 с.
* 
* 
* 
* Сташэўскі В. Койданаўская МТС. — Менск, 1931. — 48 с.
* Шпілеўскі І., Бабровіч Л. Гістарычны нарыс Дзяржыншчыны (Койданаўшчыны). — Менск, 1932. — 110 с.
* Шпілеўскі І., Бабровіч Л. Мястэчка Койданава. / Адбітак з часопісу «Наш Край» за 1929 год №№ 2, 3 і 4. — Менск, 1929. — 42 с. — Койданава: «Кальвіна», 2012 http://chatys.blog.tut.by/2012/04/08/ivan-shpileuski-lyavon-babrovich-myastechka-koydanava-koydanava-kalvina-2012-2/.
* 
* 
* 
* Валаханович А. И. Дзержинск. Историко экономический очерк. — Минск, 1982. — 80 с. [Города Белоруссии].
* Валаханович А. И., Кулагин А. Н. Дзержинщина: прошлое и настоящее. — Минск, 1986. — 199 с.
* Устав Койдановского общества для выдачи беспроцентных ссуд бедным евреям местечка Койданово, Минской губернии. — Минск, 1913. — 8 с.