open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Стэфан Марыс Дыён

**Стэфан Марыс Дыён** (; нарадзіўся 28 верасьня 1955 году, Квэбэк) — канадзкі палітык, былы лідэр апазыцыйнай леванакіраванай Лібэральнай партыі Канады. Са сьнежня 2006 да сьнежня 2008 году Дыён зьяўляўся лідэрам апазыцыі ў ніжняй палаце парлямэнту Канады, дзе ён прадстаўляе акругу Сэн-Ляран-Карт’евіль (правінцыя Квэбэк) з 1996 году.

Дыён атрымаў ступень бакаляўра і магістра па паліталёгіі ў Лавальскім унівэрсытэце і ступень доктара ў Парыскім інстытуце паліталёгіі. Перад тым, як стаць палітыкам ён працаваў выкладчыкам у Манрэальскім унівэрсытэце.

Дыён быў членам двух канадзкіх урадаў. Ён служыў міністрам міжурадавых адносін (г. зн. фэдэральна-правінцыяльных адносін) з 1996 па 2003 ва ўрадзе Жана Крэт’ена і міністрам навакольнага асяродзьдзя з 2004 па 2006 ва ўрадзе Пола Мартына.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Канадзе
Катэгорыя:Канадзкія палітыкі
Шато-Сэн-Люі

**Шато-Сэнт-Люі** () — колішняя афіцыйная рэзыдэнцыя францускага губэрнатара Новай Францыі ў горадзе Квэбэку, а затым брытанскага губэрнатара Квэбэку, генэрал-губэрнатара Брытанскай Паўночнай Амэрыкі, і віцэ-губэрнатара Ніжняй Канады.

Пабудаваны ў 1620 годзе ​​Самюэлем дэ Шампленам, Форт-Сэнт-Люі стаў рэзыдэнцыяй ураду Новай Францыі ў 1646 годзе. Замак быў названы ў гонар караля Францыі Людовіка XIII. Люі дэ Бюад дэ Франтэнак перабудоўваў замак паміж 1692 і 1700 гадамі. Замак быў адноўлены пасьля заваёвы ангельцамі Квэбэку, але быў зьнішчаны пажарам у 1834 годзе. На руінах замка ў 1838 годзе была пабудаваная драўляная плятформа, першая тэраса Дарэм, а ў 1878 годзе на гэтым месцы пабудавалі Тэрасы Дзюфэра.

Катэгорыя:Квэбэк (горад)
Катэгорыя:Замкі Квэбэку
Катэгорыя:Гісторыя Квэбэку
Калумбія (рака)

**Калумбія** () — рака на Захадзе Паўночнай Амэрыкі, найбуйнейшая рака Ціхаакіянскага ўзьбярэжжа ЗША. Даўжыня 2000 км, плошча басэйна 668 тыс. км².

## Апісаньне
Рака бярэ пачатак у Канадзе зь невялікага возера Калумбія ў Скалістых гарах на вышыні каля 800 м. Амаль на ўсім працягу цячэ сярод гор, утвараючы парогі: першыя 400 км — на Паўночны -Захад, затым на Поўдзень: працякае праз вузкія, доўгія возера Апэрта-Ароў і Лоўэры-Ароў; у сярэднім цячэньні перасякае мяжу з ЗША і далей цячэ ў вузкіх глыбокіх каньёнах і цясьнінах па Калумбійскага плято; ніжэй упадзеньня найбуйнейшага левага прытоку — рака Снэйк паварочвае на Захад і, працякае праз Каскадныя горы, упадае ў Ціхі акіян, утвараючы эстуарый даўжынёй каля 50 км і шырынёй 5-10 км. Сярэдні расход вады ў г. Тыя-Далс у ніжнім цячэньні 5520 м²/сек.

Калумбія валодае вялізнымі гідраэнэргетычнымі рэсурсамі. У межах ЗША на ёй збудаваны плаціны з вадасховішчамі і найбуйнейшымі ГЭС. Рака выкарыстоўваецца таксама для арашэньня. Праект энэргетычнага, ірыгацыйнага і транспартнага выкарыстаньня Калумбіі прадугледжвае (па дамове паміж ЗША і Канадай) збудаваньне трох плацін з вадасховішчамі на верхнім, канадзкім участку Калумбіі і пабудову плаціны Лібі каля канадзкай мяжы.

Акіянскія караблі паднімаюцца па Калумбіі да гораду Портлэнд (Арэгон), найбуйнейшага марскога порта на Поўначы Ціхаакіянскага ўзьбярэжжы ЗША, разьмешчанага ў вусьце ракі Ўіламэт (левы прытоку Калумбіі). Рачныя судны паднімаюцца вышэй на 450 км дзякуючы каналам у абыход парогаў. У раёне верхняга цячэньня Калумбіі (у межах Канады) шырока разьвіты турызм; тут знаходзяцца нацыянальныя паркі Кутэнэй, Ёха, Глэйшэр, Маўнт-Рэвэлсток.

Рака названая ў гонар амэрыканскага карабля «Калумбія», на якім капітан Грэй з Бостана ў 1792 годзе ўпершыню ўвайшоў у ейнае вусьце.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Рэкі Паўночнай Амэрыкі
Катэгорыя:Рэкі Канады
Катэгорыя:Рэкі ЗША
Рака Сьвятога Лаўрэнція

**Рака Сьвятога Лаўрэнція** (, ) — рака на ўсходзе Паўночнай Амэрыкі. Ажыцьцяўляе сьцёк усёй сыстэмы Вялікіх азёраў. Даўжыня ракі (выцякае з возера Антарыё і ўпадае ў заліў Сьвятога Лаўрэнція) каля 1197 км, даўжыня ўсёй воднай сыстэмы — ад вытокаў ракі Сэн-Люі, якая ўпадае ў Верхняе — 3350 км.

Плошча басэйна 1269 тыс. км². Найважнейшыя прытокі: зьлева — Атава, Сэн-Морыс, Сагэнэй, справа — Рышэльё, злучаная каналам з р. Гадсан (ЗША). У верхнім цячэньні (ад возезра Антарыё да г. Корнўал) служыць дзяржаўнай мяжой паміж ЗША і Канадай, ніжэй працякае цалкам па тэрыторыі Канады. Разам зь Вялікімі азёрамі зьяўляецца найважнейшым натуральным шляхам, злучаюць ўнутраныя часткі абедзьвюх краінаў з Атлянтычным акіянам. Даліна ракі Сьв. Лаўрэнція разьмешчана ў шырокай тэктанічнай западзіне на стыку Канадзкага шчыта і гор Апалачы.

У выніку завяршэньня ў 1959 годзе рэканструкцыі воднага шляху буйныя марскія суды могуць бесьперашкодна праходзіць ад вусьця да возера Верхняга. На ўчастку паміж Манрэалем і воз. Антарыё, акрамя абводных каналаў, збудаваны каскад гідравузлоў з вадасховішчамі. Самая буйная ГЭС — Сьвятога Лаўрэнція выкарыстоўваецца сумесна ЗША і Канадай; ГЭС — Боарнўа і Робэрт-Сандэрс належаць Канадзе.

Катэгорыя:Рэкі Паўночнай Амэрыкі
Катэгорыя:Рэкі Канады
Вятка (рака)

**Вя́тка** (, горнамар.: *Вичӹ*, луговамар.: *Виче*, удм.: *Ватка́*) — рака ў Расеі, прыток Камы (басэйн Волгі). Даўжыня 1314 км, плошча басэйна 129 тыс. км².

## Геаграфія
Пачынаецца на Верхнякамскім узвышшы на поўначы Ўдмуртыі, упадае ў Каму за 17 км ніжэй за горад Мамадыш. Для Вяткі характэрныя рэзкія зьмены кірунку плыні (з поўначы на паўднёвы захад, а затым на паўднёвы ўсход) і вялікая зьвілістасьць на ўсім працягу. Вятка — тыпова раўнінная рака, бягучая большай часткай у шырокай даліне з спадзістымі схіламі. У нізоўях пашыраныя і звужаныя ўчасткі даліны чаргуюцца праз 1-5 км. Шмат перакатаў.

## Прытокі
Найбуйнейшыя прытокі: справа — Белая, Кобра, Летка, Вялікая, Малама, Піжма, Шошма; зьлева — Чапца, Быстрыца, Воя, Кільмезь.

## Гаспадарчае ўжываньне
Рэгулярнае суднаходзтва да Кірава, вясной — да Кірсу.

## Гісторыя назову
Дакладнае паходжаньне гідроніму «Вятка» невядома. Ува Ўдмурцкай гістарыяграфіі падтрымліваецца гіпотэза аб тым, што назоў гідроніму паходзіць ад назвы ўдмурцкае тэрытарыяльна-зямляцкае групы ватка.
Гэтая вэрсія аспрэчваецца на тым грунце, што ў фіна-вугорскіх мовах няма мяккага гуку «в» (в '), а рускае *в* перад *а* ніколі не падвяргаецца паляталізацыі (не мякчэе). Удмурцкі назоў ракі — *Ватка* (калі б яно было запазычана расейцамі) так і гучала б па-расейску *Ватка*, як, напрыклад, слова «вата». Па законах ўдмурцкае мовы, у якой няма мяккага гуку «в», а націск падае на апошні склад, слова «Вятка», запазычанае ўдмуртамі ў расейцаў, павіннае гучаць менавіта так: *ватка*. Таму назоў тэрытарыяльна-зямляцкае групы Ўдмуртыі «Ватка» само паходзіць ад назвы ракі — стар.-рус. Вѧтка.
Згодна з найбольш распаўсюджанай на сёньняшні дзень вэрсіі, назоў «Вятка» роднасны старажытнарускаму слову *вяче* — «больш», і ўтварылася шляхам далучэньня суфікса «-ка», уласьцівага расейскім назвам рэк. Адпаведна, назоў Вятка перакладаецца як «вялікая». Такая назва рацэ цалкам маглі даць першыя старажытнарускія жыхары яе берагоў, якія дабраліся да ракі па яе невялікіх паўночных і заходніх прытоках.
Татарскі назоў Вяткі — *Накрат* — уяўляе сабой скажонае «Ноўгарад». Зьвязана гэта з тым, што Вятка з самага пачатку свайго старажытнарускага асваеньня (гэта значыць з канца XII стагодзьдзя) ўваходзіла ў сферу ўплыву Наўгародзкае зямлі і засялялася першапачаткова адтуль.

## Крыніцы

Катэгорыя:Рэкі Расеі
Міхал Абуховіч

**Міхал Абухо́віч** (, каля 1760—1818) — дзяржаўны дзяяч Вялікага Княства Літоўскага, апошні кашталян менскі ў 1792—1793.

З роду Абуховічаў гербу ўласнага «Ясеньчык зьменены», сын Юзэфа Абуховіча, падваяводы наваградзкага, і Францішкі Гюнтэр (Günther).

Міхал Абуховіч ажаніўся з Францішкай, дачкой Станіслава Фердынанда Бэйда-Жэвускага гербу «Крыўда» і княжны Кацярыны Караліны Радзівіл (дачкі Міхала Казімера Радзівіла). Меў зь ёй дзьве дачкі, Фабіяну й Соф’ю, якія выйшлі за муж за Караля і Станіслава Гутэн-Чапскіх.

## Літаратура
* Żychliński T. Złota księga szlachty polskiej, Poznań, T.1-31, 1879—1908

Катэгорыя:Кашталяны менскія
Пакупніцкая здольнасьць

**Пакупніцкая здольнасьць** — эканамічны паказьнік, адваротна прапарцыянальны колькасьці валюты, неабходнай для пакрыцьця пэўнага спажывецкага кошыку з тавараў і паслугаў. Падзеньне пакупніцкай здольнасьці валюты называецца інфляцыяй, рост пакупніцкай здольнасьці — дэфляцыяй. Пакупніцкая здольнасьць адной і той жа можа істотна адрозьнівацца ў розных краінах. Канцэптам для міжнароднага параўнаньня эканамічных паказчыкаў зьяўляецца пералік на парытэт пакупніцкай здольнасьці. 

Панятак пакупніцкай здольнасьці можа прымяняцца ня толькі ў дачыненьні валютаў, але плацёжаздольнасьці насельніцтва. Пакупніцкая здольнасьць насельніцтва карэлюе з даходамі і можа стымуляваць узровень спажываньня.

Катэгорыя:Эканамічныя паказчыкі
Ружанасток

**Ружанасток** () — вёска ў Сакольскім павеце Падляскага ваяводзтва Польшчы, разьмешчаная ў гміне Дуброва Беластоцкая. Да 1663 року мела назву *Крывы Сток*.

У 1975—1998 роках адміністрацыйна належала да Беластоцкага ваяводзтва.

## Назва
Першапачаткова вёска называлася Крывасток ці Табеншчына, затым Краснасток. Сучасная назва — Ружанасток.
  
## Геаграфія
Вёска разьмешчаная на ваяводзкай дарозе , якая праходзіць з Асаўца-Цьвердзі праз Сухаволю (DK8), **Ружанасток** да мяжы зь Беларусяй у Хварасьцянах (г. зв. «Царскі тракт»). Знаходзіцца за 4 км на паўднёвы ўсход ад Дубровы Беластоцкай, за 27 км на поўнач ад Саколкі і за 60 км на поўнач ад Беластоку.

## Мінуўшчына
У 80-я рокі XVI стагодзьдзя нашчадкамі кавалькатара Зыгмунта Аўгуста Сцыпіёна дэль Кампа закладзены сядзібна-паркавы фальварак.

У сярэдзіне XVII стагодзьдзя Крывы Сток стаўся ўласнасьцю Шчэнснага Тышкевіча, стольніка дэрпскага і павятовага ротмістра гарадзенскага паспалітага рушаньня, нашчадка Сьвідрыгайлы. Шчэнсны і ягоная жонка Эўфрасыньня былі  у 1661 року драўлянага касьцёлу ў сваіх уладаньнях. У 1663 року з Сейнаў прыбылі айцы-дамініканы і на запрашэньне роду Тышкевічаў сталіся апекунамі цудатворнага абразу.

Праз культ Маці Божай у 1663 року назва мястэчка была зьмененая на Ружанасток.

## Славутасьці

*  і 

Вёска зьяўляецца месцам пілігрымак дзясяткаў тысячаў ахвочых убачыць раку Панны Марыі.

## Крыніцы і заўвагі

## Вонкавыя спасылкі
* 
* Ружанысток (Краснысток) — Камунікат
* 
* Афіцыйная бачына царквы

Катэгорыя:Гміна Дуброва Беластоцкая
Катэгорыя:Населеныя пункты Падляскага ваяводзтва
Уладзімер Конан

**Уладзімер Міхайлавіч Конан** (23 красавіка 1934 в. Вераскава Наваградзкі раён — 6 чэрвеня 2011, Менск) — беларускі філёзаф, літаратуразнаўца, крытык. Доктар філязофскіх навук. Сябра Саюзу беларускіх пісьменьнікаў.

Выпускнік гістарычнага факультэту Беларускага дзяржаўнага ўнівэрсытэту (1959). Ад 1962 году працаваў у Інстытуце філязофіі і права АН Беларусі. У 1991 годзе стаў загадчыкам аддзелу гісторыі і тэорыі культуры Нацыянальнага навукова-асьветнага цэнтру імя Францішка Скарыны. Доктар філязофскіх навук па спэцыяльнасьці «эстэтыка» (1982). Ляўрэат Дзяржаўнай прэміі Беларусі ў 1984 годзе за ўдзел у напісаньні цыклю калектыўных манаграфіяў па гісторыі філязофскай і грамадзка-палітычнай думкі Беларусі (апублікаваныя ў 1973—1980). Дасьледаваў тэарэтыка-мэтадалягічныя праблемы філязофіі і культуралёгіі, гісторыю эстэтычнай думкі, гісторыю беларускай культуры, беларускі фальклёр.

Аўтар працаў «Разьвіцьцё эстэтычнай думкі ў Беларусі (1917—1934 гг.)» (1968), «Ад Рэнэсансу да клясыцызму» (1978), «Сьвятло для людзей: Родная мова і культура ў эпоху перабудовы» (1989), «Сьвятло паэзіі і цені жыцьця: Лірыка Максіма Багдановіча» (1991) і іншых.

У 1998 годзе менская студыя дакумэнтальных фільмаў «Летапіс» зьняла дакумэнтальны фільм пра Ўладзімера Конана «Згадкі страчанага раю»

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* 

Катэгорыя:Нарадзіліся 23 красавіка
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1934 годзе
Катэгорыя:Беларускія філёзафы
Катэгорыя:Купалазнаўцы
Катэгорыя:Беларускія крытыкі
Катэгорыя:Выпускнікі Беларускага дзяржаўнага ўнівэрсытэту
Катэгорыя:Ляўрэаты Дзяржаўнай прэміі БССР
Катэгорыя:Дактары філязофскіх навук
Катэгорыя:Сябры Саюзу беларускіх пісьменьнікаў
Катэгорыя:Памерлі 6 чэрвеня
Катэгорыя:Памерлі ў 2011 годзе
Катэгорыя:Памерлі ў Менску
Сярэдняе геамэтрычнае

**Сярэдняе геамэтрычнае** некалькіх дадатных рэчаісных лікаў — такі лік, якім можна замяніць кожны з гэтых лікаў так, каб іхні здабытак не зьмяніўся. У матэматычным выражэньні:
: G(x_1, x_2, \ldots, x_n)=\sqrt[n]{x_1x_2\cdots x_n}=\left(\prod_{i=1}^n x_i\right)^{1/n}

Сярэдняе геамэтрычнае двух лікаў таксама называецца іх **сярэднім прапарцыйным**.

## Уласьцівасьці
* Так сама, як і любое іншае сярэдняе значэньне, сярэдняе геамэтрычнае ляжыць паміж мінімумам і максымумам з усіх лікаў:
: \operatorname{min}(x_1, x_2, \ldots, x_n)\leqslant G(x_1, x_2, \ldots, x_n)\leqslant \operatorname{max}(x_1, x_2, \ldots, x_n)
* Сярэдняе геамэтрычнае двух лікаў a=A_0, b=G_0 зьяўляецца сярэднім арытмэтычным-гарманічным гэтых лікаў, то бок роўнае ліміту дзьвюх пасьлядоўнасьцяў:
: A_i=\frac{A_{i-1}+G_{i-1}}{2},\quad G_i=\sqrt{A_{i-1}G_{i-1}}

## Сярэдняе геамэтрычнае ўзважанае

**Сярэдняе геамэтрычнае ўзважанае** набору рэчаісных лікаў x_1, \ldots, x_n з рэчаіснымі вагамі w_1, \ldots, w_n вызначаецца як?

:  \bar{x} = \left(\prod_{i=1}^n x_i^{w_i}\right)^{1 / \sum_{i=1}^n w_i} = \quad \exp \left( \frac{1}{\sum_{i=1}^n w_i} \; \sum_{i=1}^n w_i \ln x_i \right) 

У тым выпадку, калі ўсе вагі роўныя міжсобку, сярэдняе геамэтрычнае ўзважанае роўнае сярэднему геамэтрычнаму.

## У геамэтрыі
Вышыня прастакутнага трыкутніку, апушчаная на гіпатэнузу, ёсьць сярэдняе прапарцыйнальнае між праекцыямі катэтаў на гіпатэнузу, а кожны катэт ёсьць сярэдняе прапарцыйнае між гіпатэнузай і ягонай праекцыяй на гіпатэнузу.

Гэта дае геамэтрычны спосаб пабудовы сярэдняга геамэтрычнага двух адцінкаў: патрэбна пабудаваць акружыну на суме гэтых двух адцінкаў як на дыямэтры, тады вышыня, праведзеная з кропкі іх злучэньня да перасячэньня з акружынаю, дасьць неабходную велічыну.

На малюнку BH=\sqrt{AH\cdot HC}=\sqrt{ab}:

## Абагульненьні
* Сярэдняе геамэтрычнае можна разглядаць як ліміт сярэдніх ступеневых A_g(x_1,\ldots,x_n)=\sqrt[g]\frac{x_1^g+\ldots+x_n^g}{n} пры g\to 0.
* Сярэдняе геамэтрычнае зьяўляецца сярэднім Калмагорава пры \phi(x)=\log x

## Глядзіце таксама
* Сярэдняе значэньне
* Сярэдняе арытмэтычнае
* Сярэдняе арытмэтычна-геамэтрычнае
* Сярэдняе гарманічнае
* Сярэдняе геамэтрычнае ўзважанае
* Сярэдняе геронавае
* Сярэдняе квадратовае
* Сярэднія піфагарэйскія
* Сярэдняе ступеневае
* Няроўнасьць між сярэднім арытмэтычным і сярэднім геамэтрычным

## Крыніцы і заўвагі

Катэгорыя:Статыстыка
Катэгорыя:Арытмэтыка
Шыман Забела (сын Антонія)

**Шыман Забела** (, , Чырвоны Двор — ) — граф, дзяржаўны дзяяч Вялікага Княства Літоўскага, кашталян менскі ў 1787—1792. Сурагатар ковенскай зямлі, віцэ-брыгадзір народнай кавалерыі, генэрал-лейтэнант літоўскіх войскаў, кавалер ордэнаў Белага Арла і Сьв. Станіслава.

## Жыцьцяпіс
З роду Забелаў гербу «Тапор і Ліс», чацьверты сын Антонія Забелы, лоўчага вялікага літоўскага, і Зоф’і, дачкі амсьціслаўскага кашталяна Юзафа Шчыта гербу «Ястрабец» і Пэтранэлі Валадковіч. Валодаў маёнткамі Арэхаўна, Паазёры і інш.

Брат Міхала і таргавічаніна Юзафа. Скончыў Вайсковую акадэмію ў Люнэвіле і служыў у францускай арміі. У 1780 стаў кавалерам Ордэну сьв. Станіслава. Атрымаў менскае кашталянства ад свайго дзядзькі, таксама Шымана. У 1787 разам з братам Міхалам перайшоў у войска Рэчы Паспалітай і адразу (24 чэрвеня 1788) стаў брыгадзірам 1-й брыгады народнай кавалерыі войскаў Вялікага Княства Літоўскага і генэрал-маёрам, камандуючым 2-й літоўскай дывізіяй. 30 жніўня 1790 павышаны да генэрал-лейтэнанта. Прысягнуў Канстытуцыі 3 траўня. У 1792 змагаўся з расейскай інтэрвэнцыяй. Мужна біўся, але прайграў бітву пад Берасьцем. Пасьля капітуляцыі караля спрабаваў партызаніць у тыле ворага, але неўзабаве падаў у адстаўку, улічваючы ягоную перавагу. Быў паслом на гарадзенскім сойме 1793 году. Належаў да патрыятычнай апазыцыі. Пазьней падтрымліваў кантакты з паўстанцкімі групоўкамі ў Вільні, але ў той час жа быў чальцом адноўленай таргавічанамі Пастаяннай Рады. Па выбуху паўстаньня ў Вільне далучыўся да яго і часова выконваў функцыю генэрал-ад’ютанта генэрала Якуба Ясінскага. Пасьля паразы паўстаньня на Літве сышоў з публічнага жыцьця.

Шыман Забела ажаніўся з Барбарай Завішай гербу «Задора», удавой Яна Незабытоўскага, якая ў 1791 годзе прафундавала касьцёл у Сьвіслачы. Меў трох сыноў: Антонія, Міхала й Юзафа.

## Літаратура
* Żychliński T. Złota księga szlachty polskiej, Poznań, T.1-31, 1879—1908
* Kosk H.P. Generalicja polska t. 2 wyd.: Oficyna Wydawnicza «Ajaks», Pruszków, 2001
* Dunin-Wilczyński Z. Order Św. Stanisława, Warszawa, 2006. s. 187

Шыман
Катэгорыя:Кашталяны менскія
Катэгорыя:Брыгадзіры Рэчы Паспалітай
Катэгорыя:Генэралы Рэчы Паспалітай
Катэгорыя:Пастаянная Рада
Катэгорыя:Удзельнікі вайны Расеі з Рэччу Паспалітай 1792 году
Катэгорыя:Удзельнікі паўстаньня 1794 году
Катэгорыя:Узнагароджаныя ордэнам Сьвятога Станіслава
Сьпіс гісторыка-культурных каштоўнасьцяў Берасьця

У Берасьці знаходзяцца 32 аб’екты, які ўключаны ў Дзяржаўны сьпіс гісторыка-культурных каштоўнасьцяў Рэспублікі Беларусь, зь іх: 2 — помнікі археалёгіі, 22 — помнікі архітэктуры, 4 — помнікі гісторыі, 1 — помнік горадабудаўніцтва, 2 — помнікі мастацтва, 1 — нематэрыяльная гісторыка-культурная каштоўнасьць.

## Помнікі археалёгіі

|}

## Помнікі архітэктуры

|}

## Помнікі гісторыі

|}

## Помнік горадабудаўніцтва

|}

## Помнікі мастацтва

|}

## Нематэрыяльныя гісторыка-культурныя каштоўнасьці

|}

Берасьце
Гісторыка-культурныя каштоўнасьці
Дынама Тбілісі

«**Дынама**» () — грузінскі футбольны клюб з гораду Тбілісі. Заснаваны ў 1925 годзе. 19-разовы чэмпіён Грузіі, 13-разовы ўладальнік Кубка Грузіі. Двухразовы чэмпіён СССР, двухразовы ўладальнік Кубка СССР. Уладальнік Кубка кубкаў (1981).

Тбіліскае «Дынама» быў адным з самых вядомых савецкіх клюбаў і адным з галоўных прэтэндэнтаў на перамогу ў чэмпіянаце СССР амаль адразу па сваім стварэньні ў 1936 годзе. Нарэшце, каманда ўваходзіла ў спартовае таварыства Дынама, якое мела шмат філіяў ва ўсім Савецкім Саюзе ня толькі ў футболе і фінансавалася Міністэрствам унутраных справаў краіны. Клюб поруч з маскавіцкімі і кіеўскімі аднаклюбнікамі ніколі не вылятаў з галоўнай лігі СССР. Галоўным дасягненьнем у эўракубках было здабыцьцё Кубка уладальнікаў кубкаў 1981 году, дзе ў фінале грузінская каманда выгуляла ў «Карл Цайса» з НДР зь лікам 2:1. Усю савецкую гісторыю «Дынама» заўсёды мела футбалістаў, якія прыцягваліся да матчаў у складзе зборнай СССР, як то Барыс Пайчадзэ, Аўтандыл Гагабэрыдзэ, Шата Яманідзэ, Слава Мэтрэвэлі, Муртаз Хурцылава, Віталь Дарасэлія ды іншыя. Па здабыцьці незалежнасьці і ўтварэньня ўласнага грузінскага першынства клюб працягнуў выхоўваць добрых гульцоў, як то Тэмуры Кецбая, Каха Каладзэ, Шата Арвэладзэ, Георгі Кінкладзэ і Ляван Кабіяшвілі.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Спорт у Тбілісі
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1925 годзе
Сьпіс гісторыка-культурных каштоўнасьцяў Берасьцейскага раёну

У Берасьцейскім раёне знаходзяцца 59 аб’ектаў, якія ўключаныя ў Дзяржаўны сьпіс гісторыка-культурных каштоўнасьцяў Рэспублікі Беларусь, зь іх: 14 — помнікі археалёгіі, 20 — помнікі архітэктуры, 25 — помнікі гісторыі.

## Помнікі археалёгіі

|}

## Помнікі архітэктуры

|}

## Помнікі гісторыі

|}

## Колішнія каштоўнасьці
2 жніўня 2016 году зь сьпісу каштоўнасьцяў быў выключаны:

|}

## Крыніцы

Берасьцейшчына
Гісторыка-культурныя каштоўнасьці
Прыбарава

Назву **Пры́барава** маюць:

## Населеныя пункты
### [[Беларусь]]
* Берасьцейская вобласьць:
** Прыбарава — вёска ў Берасьцейскім раёне
** Прыбарава — вёска ў Івацэвіцкім раёне

## Глядзіце таксама
* Прыбар
* Прыбарныя
Пагор’е

**Пагор’е**:

* Пагор’е — вёска ў Івацэвіцкім раёне Берасьцейскай вобласьці
* Пагор’е — вёска ў Карэліцкім раёне Гарадзенскай вобласьці
Крамянец (неадназначнасьць)

**Крамянец**:

* Крамянец — вёска ў Лагойскім раёне Менскай вобласьці
* Крамянец — вёска ў Апольскім ваяводзтве Польшчы
* Крэменец — места ў Тарнопальскай вобласьці Ўкраіны

* Крамянец — гара ў Карпатах
* Крамянец — гара ў Ізюме Харкаўскай вобласьці Ўкраіны
Сьпіс гісторыка-культурных каштоўнасьцяў Жабінкаўскага раёну

У Жабінкаўскім раёне знаходзяцца 44 аб’екты, якія ўключаныя ў Дзяржаўны сьпіс гісторыка-культурных каштоўнасьцяў Рэспублікі Беларусь, зь іх: 5 — помнікі археалёгіі, 11 — помнікі архітэктуры, 20 — помнікі гісторыі, 8 — помнікі мастацтва.

## Помнікі археалёгіі

|}

## Помнікі архітэктуры

|}

## Помнікі гісторыі

|}

## Помнікі мастацтва

|}

## Вонкавыя спасылкі

Жабінкаўшчына
Гісторыка-культурныя каштоўнасьці
Лёрэнц-каварыянтнасьць

**Лёрэнц-каварыянтнасьць** — уласьцівасьць фізычных законаў запісвацца аднолькава ўва ўсіх інэрцыяльных сыстэмах адліку (з улікам пераўтварэньняў Лёрэнца).

Катэгорыя:Спэцыяльная тэорыя адноснасьці
Аляксандар Вусаў

**Алякса́ндар Ву́саў** ( 27 жніўня 1977, Менск) — беларускі раварыст. Рост — 1,73 м, вага — 69 кг. Выступае сярод прафэсіяналаў у UCI Pro Tour.

## Крыніцы

Катэгорыя:Беларускія раварысты
Шыман Забела (сын Міхала)

**Шыман Забела** (, ? — ) — граф, дзяржаўны дзяяч Вялікага Княства Літоўскага, маршалак ковенскага павета, кашталян менскі з 23 красавіка 1784 па 10 лютага 1787. Палкоўнік артылерыі, генэрал-маёр і генэрал-лейтэнант войскаў ВКЛ, кавалер ордэна Сьв. Станіслава.

## Жыцьцяпіс
З роду Забелаў гербу «Тапор і Ліс», другі сын ковенскага пісара земскага Міхала Забелы і Ганны, дачкі кернаўскага старосты і менскага ваеводзіча Даніэля Белазора гербу «Венява» і Эўфразыны Білевіч гербу «Магіла».

Ваенную кар’еру пачынаў капітанам у францускім войску, потым быў пасьлядоўна палкоўнікам артылерыі, генэрал-маёрам і генэрал-лейтэнантам войскаў ВКЛ. На грамадзянскай службе 16 гадоў быў маршалкам ковенскага павету, а 23 красавіка 1787 году атрымаў менскае кашталянства па Адаму Хмары. У 1787 годзе з-за хваробы вачэй пакінуў яго на карысьць свайго пляменьніка, таксама Шымана.

Памёр у 1793 годзе бязьдзетным.

## Літаратура
* Żychliński T. Złota księga szlachty polskiej, Poznań, T.1-31, 1879—1908

Катэгорыя:Кашталяны менскія
Станіслаў Нагорскі

**Станісла́ў Наго́рскі** (1826 — ) — польскі адвакат і грамадзкі дзяяч. Другі муж Элізы Ажэшкі.

## Жыцьцяпіс
Атрымаў юрыдычную адукацыю, працаваў адвакатам. Да 1866 року кіраваў referatem гарадзенскай ізбы грамадзянскага суду. У 1883 стаў старшынём Гарадзенскага таварыства дабрачыннасьці. У 80-х роках зьяўляўся адным з заснавальнікаў і кіраўнікоў польскіх грамадзкіх арганізацыяў у месьце.

Набыў дом на вул. Мураўёўскай, дзе пражываў разам зь першай жонкай Леакадзіяй (пам. 1894), пасьля яе сьмерці — з Элізай Ажэшкай. Разам пахаваныя на фарных могілках Гародні.

Катэгорыя:Польскія адвакаты
Катэгорыя:Польскія грамадзкія дзеячы і дзяячкі
Катэгорыя:Памерлі 12 сьнежня
Катэгорыя:Пахаваныя на фарных могілках Горадні
Прастора Мінкоўскага

**Прастора Мінкоўскага** ― чатырохвымерная псэўдаэўклідава прастора сыгнатуры (1,3), якая выкарыстоўваецца ў якасьці геамэтрычнае інтэрпрэтацыі прасторы-часу спэцыяльнае тэорыі адноснасьці.

Катэгорыя:Спэцыяльная тэорыя адноснасьці
Сулавэсі

**Сулавэсі** ( — назва, імаверна, утвораная ад словаў sula (*востраў*) і besi (*[[жалеза]]*); традыцыйная эўрапейская назва — **Цэлебэс**, ад ) — належны Інданэзіі буйны востраў (174 600 км², 11-ы па велічыні ў сьвеце).  Адносіцца да Вялікіх зондзкіх астравоў. Аточаны морам Сулавэсі (Цэлебэскім морам), морам Банда і Макасарскім пралівам.

Мае незвычайную форму: складаецца з чатырох выразна адметных паўастравоў, цэнтральная частка, якая іх злучае — гарыстая, таму сулавэскія паўастравы традыцыйна жывуць дастаткова ізаляваным адзін ад аднаго жыцьцём, і камунікацыі паміж імі наладжаныя мацней на моры за тым, што на сушы.

Эўрапейцам вядомы з 1512 году (адкрыты партугальцамі з захада).

Насельніцтва 16 475 600 чалавек (2007), у асноўным бугісы і макасары, але прадстаўленая даволі вялікая колькасьць іншых этнасаў: тараджы, гарантала, мангандоў, мінахасцы, моры і інш. Размаўляюць на сулавэскіх мовах.

80 % мусульмане, 18 % хрысьціяне. Буйнейшы горад — Макасар (таксама вядомы як Уджунгпанданг).

## Вонкавыя спасылкі


Катэгорыя:Малайскі архіпэляг
Занатоўкі пра Рагнеду

«**Занатоўкі пра Рагнеду**» — умоўная назва ананімнага старажытнага помніка ўсходнеславянскай літаратуры, які складаецца з трох летапісных паведамленьняў, датаваных прыкладна канцом X стагодзьдзя. 

Гэты твор заклаў пачатак новаму кірунку пісьменства на Беларусі — мастацкай сьвецкай літаратуры, галоўнаю гераіняю якой зьяўлялася жанчына.

Аўтограф летапісных «Занатовак» не захаваўся. Тэкст твору зьмяшчаецца ў «Аповесьці мінулых гадоў», пасьля яны паўтараюцца ў летапісах XIV—XV стст.: Лаўрэнцеўскім, Іпацьеўскім, Радзівілаўскім і інш.

«Занатоўкі» ня маюць строгае сюжэтнае лініі і выразнага мастацка-эстэтычнага адзінства, аднак зьяўляюцца праявай сынтэзу нацыянальнае гістарыяграфіі і літаратуры, што ўласьціва для пачатковага этапу разьвіцьця пісьменства ўсходнеславянскіх народаў.

## Апісаньне
Першае паведамленьне пра Рагнеду зьмяшчаецца ў летапісе пад 980 г. і ўключае наступныя сэмантычныя лініі: сватаньне ноўгарадзкага князя Ўладзімера да полацкай князёўны, дыялёг Рагнеды з бацькам, князем Рагвалодам, адмову князёўны выйсьці замуж «за рабыніча», яе жаданьне стаць жонкай кіеўскага князя Яраполка, паведамленьне пра паходжаньне Рагвалода, жорсткае пакараньне Ўладзімерам князя Рагвалода і ягоных двух сыноў у знак помсты за абразу. 

## Крыніцы

Катэгорыя:Беларуская літаратура
Булькова

Назву **Булькова** маюць:

* Булькова — вёска ў Берасьцейскім раёне Берасьцейскай вобласьці
* Булькова — вёска ў Жабінкаўскім раёне Берасьцейскай вобласьці
* Булькова — вёска ў Мазавецкім ваяводзтве Польшчы
* Гміна Булькова — гміна ў Мазавецкім ваяводзтве Польшчы
Тымор

**Тымо́р** — востраў у паўднёвай частцы Малайскага архіпэлягу, падзелены паміж дзьвюма незалежнымі дзяржавамі: Усходнім Тыморам і Інданэзіяй.

Плошча вострава 30 777 км². Назва зьяўляецца варыянтам імя «Тымур», што на малайскай азначае «ўсход», назва вострава ўказвае на факт яго знаходжаньня на ўсходнім канцы ланцуга астравоў.

Катэгорыя:Астравы Інданэзіі
Ян Пётар Юдзіцкі

**Ян Пётар Юдзіцкі** (, каля 1705 - 1780) — дзяржаўны дзяяч Вялікага Княства Літоўскага, харужы і староста (1729) рэчыцкі, пісар вялікі літоўскі з 1755 года, кашталян менскі з 5 сьнежня 1758 па 4 студзеня 1777 года.

З роду Юдзіцкіх гербу ўласнага «Радван зьменены», сын Антонія, які быў пасьлядоўна паслом, харужым, падкаморым і маршалкам рэчыцкім. Кашталянства прыняў пасьля сьмерці брата Міхала. Быў жанаты на Элеаноре Рудаміна-Дусяцкай, радуньскай старосьцічанке.

## Літаратура
* Uruski S. Rodzina. Herbarz szlachty polskiej, T. 1-15 – Warszawa 1904-1938.
* 

Катэгорыя:Кашталяны менскія
Катэгорыя:Пісары вялікія літоўскія
Міхал Юдзіцкі

**Міхал (Дзьмітр) Юдзіцкі** (, 1700 — 5 сьнежня 1758) — дзяржаўны дзяяч Вялікага Княства Літоўскага, рэчыцкі харужы з 1715 і маршалак з 1729 году. Маршалак Трыбунала ВКЛ у 1740 годзе. Прыхільнік партыі Чартарыйскіх. Кашталян менскі з 1742 году.

З роду Юдзіцкіх герба ўласнага «Радван зьменены», сын Антонія, які быў пасьлядоўна паслом, харужым, падкаморым і маршалкам рэчыцкім.

Меў сыноў,Антонія, жанатага на Зоф’і Уніхоўскай, і, Юзэфа. Таксама дачок:
# Марыяну, замужам за упіцкім старостай князем Крыштапам Пузынай;
# Тэафілю, замужам за ваўкавыскім падстоліям Эразмам Радавіцкім;
# Барбару, першы раз замужам за дзяменцкім старостай Казімерам Тызенгаўзам, а другі раз за жмудскім кашталянам Антоніям Гелгудам.

## Крыніцы

## Літаратура
* Uruski S. Rodzina. Herbarz szlachty polskiej, T. 1-15 – Warszawa 1904-1938.
* 

Катэгорыя:Кашталяны менскія
Адам Міхал Ракіцкі

**Адам Міхал Ракіцкі** (; 22 траўня 1748 — 25 студзеня 1779, Вільня) — дзяржаўны дзеяч Вялікага Княства Літоўскага, мазырскі рэгентавіч, рэгент ВКЛ (упам. 1765), ротмістар пяцігорскай харугвы ВКЛ (1772—1776), палкоўнік пяцігорскі ВКЛ (1776—1777), кашталян менскі ў 1777—1779 гадах, 17 кастрычніка 1777 выбраны маршалкам Галоўнага Трыбунала ВКЛ, дэпутат Трыбунала літоўскага ў 1778 годзе.

Паходзіў з роду Ракіцкіх гербу «Равіч» з Ашмянскага павету. Быў сынам Марыяны Дэрксгоф і ашмянскага стражніка (1732—1739), ашмянскага скарбніка (1739—1741), ашмянскага канюшага (1741—1749), ашмянскага войскага (1749—1759) і рэгента літоўскай малой канцылярыі Франца Антонія (пам. 1759), уласьніка значнага маёнтку Брагін (купленага ў княгіні Эльжбэты Замойскай у 1754 за 550 000 злотых) і лідэра групоўкі Чартарыйскіх у Рэчыцкім павеце.

Быў жанаты з Марыянай (Марыяй Юзафінай), дачкой мазырскага маршалка Рафала Алаіза Аскеркі гербу «Мурдэліё зьменены» і князёўны Станіславы Тэрэзы, дачцы віцебскага ваяводы Марцыяна Міхала Агінскага. Меў зь ёй двух сыноў: Людвіка і Алаіза Рафала, а таксама дачку Ізабэлу (пайшла за Ігната Юзафавіча Аскерку, рэчыцкага падстаросту). Валодаў па бацьку маёнткам Брагін (Брагінскае графства і Ялчанскі ключ) у Кіеўскім ваяводзтве.

Пасьля сьмерці мужа Марыяна з Аскеркаў Ракіцкая выйшла ў другі раз за упіцкага маршалка Міхала Страшэвіча (1750—1818) і мела ад яго двух дачок – Тэрэзу (выйшла за Яна Шукшту) і Аляксандру (выйшла за Міхала Корвін-Касакоўскага).

## Крыніцы

## Літаратура
* Uruski S. Rodzina. Herbarz szlachty polskiej. — Warszawa, 1931. T. 15. S. 229

Катэгорыя:Кашталяны менскія
Пераўтварэньні Лёрэнца

**Пераўтварэньні Лёрэнца** ― пераўтварэньні прасторава-часавых каардынат (t,x,y,z) падзеі пры пераходзе ад адной інэрцыяльнай сыстэмы адліку да іншай. Пераўтварэньні Лёрэнца зьвязваюць каардынаты падзеяў у розных інэрцыйных сыстэмах адліку і маюць фундамэнтальнае значэньне ў фізыцы. Інварыянтнай фізычнай тэорыі адносна пераўтварэньняў Лёрэнца, або агульная каварыянтнасьць, зьяўляецца неабходнай умовай праўдзівасьці гэтай тэорыі.

Найбольш распаўсюджаная форма запісу пераўтварэньняў Лярэнца зьвязвае каардынаты падзеі ў інэрцыяльнай сыстэме адліку *K* з каардынатамі той жа падзеі ў сыстэме *K′*, якая рухаецца адносна *K* з хуткасьцю *V* ўздоўж восі *x*:

: x' = \frac{x-Vt}{\sqrt{1-\frac{V^2}{c^2}}},\quad y' = y,\quad z' = z,\quad t' = \frac{t-(V/c^2)x}{\sqrt{1-\frac{V^2}{c^2}}},

: дзе *x, y, z, t*&nbsp;— кааржынаты падзеі ў сыстэме *K*; *x′, y′, z′, t′*&nbsp;— каардынаты той жа падзеі ў сыстэме *K′*; *V*&nbsp;— адносная хуткасьць дзвюх сыстэм; *c*&nbsp;— хуткасьць сьвятла.

Зваротныя формулы (пераход ад сыстэмы *K′* да *K*) можна атрымаць заменай *V* → *-V*:

: x = \frac{x'+Vt'}{\sqrt{1-\frac{V^2}{c^2}}},\quad y = y',\quad z = z',\quad t = \frac{t'+(V/c^2)x'}{\sqrt{1-\frac{V^2}{c^2}}}.

## Літаратура
* Ландау Л.Д., Лифшиц Е.М. Теоретическая физика: Учеб. пособие. В 10 т. Т. II Теория поля. — М.: Наука, 1988. ISBN 5-02-014420-7.
* Паули В. Теория относительности. — М.: Наука, 1991. ISBN 5-02-014346-4.

Катэгорыя:Спэцыяльная тэорыя адноснасьці
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1904 годзе
Шато-Франтэнак

**Замак Франтэнак** () — разьмешчаны ў горадзе Квэбэк гранд-гатэль у стылі сярэднявечнага францускага замка (шато).

«Замак» быў пабудаваны канадзкай кампаніяй Canadian Pacific Railway і адкрыты ў 1893 годзе. Некалькі разоў гатэль перабудоўваўся, асноўныя перабудовы адбыліся ў 1926 годзе. У 1943 годзе на Квэбэцкай канфэрэнцыі ў гатэлі вялі перамовы Ўінстан Чэрчыль і Франклін Д. Рузвэлт.

Замак Франтэнак названы ў гонар Люі дэ Бюада, графа Франтэнаку, які быў губэрнатарам калёніі Новая Францыя з 1672 па 1682 і з 1689 да 1698 году, і лічыцца бацькам-заснавальнікам Канады.

Разьмяшчаецца гатэль на высокім беразе ракі Сьвятога Лаўрэнція на мысе Дыямант. Пастаяльцы верхніх паверхаў могуць назіраць ня толькі раку, але і шырокую яе даліну на некалькі дзясяткаў кілямэтраў.

Гатэль «Шато Франтэнак» лічыцца самым фатаграфаваным гатэлем у сьвеце, а таксама зьяўляецца адным з сымбаляў ня толькі гораду, але і ўсёй правінцыі Квэбэк.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Квэбэк (горад)
Катэгорыя:Гатэлі гораду Квэбэк
Аляксандар Юзэфовіч-Глябіцкі

**Аляксандар Юзэфовіч-Глябіцкі** (, ? - ) — дзяржаўны дзяяч Вялікага Княства Літоўскага, лідзкі (1717) і аршанскі (1723) староста, кашталян менскі з 2 чэрвеня 1740 году.

З роду Юзэфовічаў-Глябіцкіх герба «Ляліва», сын Юрыя, віцебскага падстолія і полацкага войскага, ўладальніка маёнткаў Бікаленічы (Bikolenicze) i Шчучын. Быў жанаты на гарадзенскай старасьцічанке княжне Дамініке Масальскай. Меў сына Яна, які быў аршанскім старостай у 1746 годзе і паслом на сойм у 1764 годзе.

## Літаратура
* Uruski S. Rodzina. Herbarz szlachty polskiej, T. 1-15 – Warszawa 1904-1938.

Катэгорыя:Кашталяны менскія
Філёзаф пры сьвятле каганца

**Філёзаф пры сьвятле каганца** () — карціна Джозэфа Райта з Дэрбі. Невядома калі Райт напісаў карціну, але ўпершыню яны была выстаўленая ў 1769 годзе ў Лёндане «Таварыствам дзеячоў культуры». Гэта быў адзін з найранейшых твораў Райта, у якім функцыю асьвятленьня адыгрывае штучная крыніца сьвятла. Пазьней мастак стане знакамітым менавіта гэтай мастацкай тэхнікай.

## Апісаньне
Апісаньне карціны падавалася ў каталёгу 1801 году разам з карцінай «Альхімік, які вынаходзіць фосфар». Кожная зь іх утрымлівае дамінантную постаць на пярэднім пляне зь дзьвюма іншымі другараднымі асобамі; дзеяньне абедзьвюх карцінаў адбываецца ўначы, паказваюцца людзі сталага веку, заахвочаныя навуковымі пошукамі.

Карціна паказвае сталага чалавека, філёзафа альбо пілігрыма, які сядзіць у асьветленай сьвятлом каганца пячоры і абглядае набор чалавечых косткаў. Два драбнейшыя мужчыны ці хлопцы, апранутыя як пілігрымы (пра што кажуць марскія грабянцы на іх шляпах: эмблема сьв. Якава) набліжаюцца да яго з дрыготай. Памеры гэтых постацяў наўмысна кантрастуюць з постацьцю філёзафа. Знадворку пячоры ляндшафт змрочны, асьветлены толькі месячным сьвятлом, што прабіваецца скрозь хмары.

Імаверна, на сюжэт твору паўплывала карціна «Дэмакрыт у мэдытацыі» аўтарства Сальватора Розы (1615—1673). Джон Гамілтан Мортымэр, сябра Джозэфа Райта, быў вялікім аматарам творчасьці Розы, таму, мажліва, Райт меў магчымасьць убачыць твор мастака альбо прынамсі ягоную гравюру. Дэмакрыт быў грэцкім філёзафам, знакаміты сваім высьмейваньнем чалавечае дурасьці.

«Філёзаф» Райта дасьледуе частку шкілета, аднак гэта не прадстаўляецца сур’ёзным анатамічным досьледам. Ён знаходзіцца сярод рэчаў, якія адлюстроўваюць кароткачасовую сутнасьць жыцьця — шкілет, сьвятло каганца, якое ўрэшце мусіць згаснуць, пясочны гадзіньнік, прыцішаны хмарамі месяц і змрочная рака.

Выраз твару філёзафа, суздром паглынутага ў роздумах, і трымценьне двух пілігрымаў могуць сымбалізаваць заклапочанасьць навуковым бачаньнем сьвету і асьветніцтвам часоў Джозэфа Райта.

## Крыніцы

Катэгорыя:Карціны Джозэфа Райта
Катэгорыя:Музэй і мастацкая галерэя Дэрбі
Царква Сьвятога Алкмунда (Дэрбі)

**Царква Сьвятога Алкмунда** () — колішняя віктарыянская царква, якая знаходзілася на геаргіянскай плошчы паміж Брыджгейт (*Bridgegate*) і Куін стрыт (*Queen Street*) у Дэрбі; гэта была адзіная геаргіянская плошча ў горадзе. Царква была збудаваная ў 1846 годзе архітэктарам Гэнры Ісакам Стывэнсам за £7700 на месцы колькіх ранейшых цэркваў, датаваных яшчэ IX стагодзьдзем, кожная зь якіх была названая ў гонар Сьв. Алкмунда. Царква была выкладзена цёсаным каменьнем і мела рысы гатычнай архітэктуры. Унутры царквы разьмяшчаліся высокія калёны і каменныя аркі. Сярэдні і бакавы нэфы былі шырокімі з алтаром у цэнтры. Званіца падмацоўвалася аркамі-апорамі.

Зрэшты, будынак царквы выклікаў рознагалосьсі сярод грамадзянаў каталіцкага веравызнаньня. 65-мэтровы шпіль псаваў выгляд на каталіцкую царкву Сьв. Марыі, і пазьней шмат гадоў англіканская царква мела непахвальную мянушку «The Church of the Holy Spite». Дэрбскі мастак Джозэф Райт быў перапахаваны на царкоўным цьвінтары пад канец 1846 году.

Царква была аточаная шматлікімі двух- ці трохпавярховымі дамамі, якія фармавалі лінію з плошчай і царкоўным цьвінтаром. Іншым вартым увагі збудаваньнем быў Лэмб Ін (*The Lamb Inn*) на рагу плошчы і Брыджгейт, адкрыты ў 1835 годзе, які ўтрымліваў уласную піваварню і ласункавую краму, датаваную XVII стагодзьдзем, і шэраг крамаў на Кўін-стрыт, гісторыя якіх сягае да сярэднявечных часоў. Гэтая мясцовасьць была апісаная сэрам Нікаласам Пэзнэрам у ягонай кнізе «The Buildings of England».

Цягам сярэдзіны 1950-х было выяўлена, што нясучыя драўляныя бэлькі званіцы пачалі разбурацца і гніць. У выніку 6 мэтраў званіцы былі зьнятыя дзеля рэстаўрацыйных работаў, што было зроблена праз выяўленую кволасьць каменнай кладкі і драўлянай часткі збудаваньня ў самой званіцы. Быў складзены плян па замене яе верхняй часткі, але ён так і ня быў выкананы. Таксама былі разабраныя некаторыя элемэнты гатычнай кладкі.

У 1963 годзе муніцыпальная рада Дэрбі абвясьціла пра намер павялічыць плыню перавозак праз горад. Часткай пляну было будаўніцтва дарогі, якая б мусіла пралягаць па месцы, на якім стаіць царква і прылеглы цьвінтар. Такое рашэньне выклікала моцнае абурэньне сярод жыхароў Дэрбі, аднак работы былі выкананыя.
 
Па заканчэньні працаў месца колішняй царквы засталося адкрытым і не забудоўвалася. Меркаваную грабніцу Сьв. Алкмунда і іншыя каштоўныя артэфакты цяпер можна ўбачыць у Музэі і мастацкай галерэі Дэрбі. Цяпер на месцы царквы ўсталяваная памятная шыльда.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Сьвятога Алкмунда
Катэгорыя:Зьнішчаныя збудаваньні Ангельшчыны
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1846 годзе
Катэгорыя:Зьніклі ў 1968 годзе
Даніель Выгоўскі (сын Канстанціна)

**Даніель (ці Даніла) Выгоўскі** (, ? — ) — дзяржаўны дзяяч Вялікага Княства Літоўскага, небароўскі і рэклінскі староста, канюшы ВКЛ з 1708, пасол з вількамірскага павету на канвакацыйны сойм 1696 году, кашталян менскі з 19 лютага 1713 году.

З роду Выгоўскіх герба «Габданк зьменены», сын Канстанціна, кіеўскага войскага, пана на Лісянцы, і смаленскай чашнічанкі Рэгіны зь Мяшчэрынаў герба «Пагоня (польская)». Быў жанаты на княжне Тэрэзе Друцкай-Сакалінскай. Меў дачу Рахелю, якая ўпершыню выйшла замуж за дарсунскага старосту князя Карла з Казельска Агінскага, а другі раз за троцкага кашталяна Антонія Казімера Сапегу.

## Літаратура
* Żychliński T. Złota księga szlachty polskiej, Poznań, T.1-31, 1879—1908

Катэгорыя:Канюшыя вялікія літоўскія
Катэгорыя:Кашталяны менскія
Катэгорыя:Дэпутаты Сойму Рэчы Паспалітай
Шыман-Дамінік Друцкі-Любецкі

**Шыман-Дамінік Друцкі-Любецкі** (, каля 1665 — ) — дзяржаўны дзяяч Вялікага Княства Літоўскага, уладзімерскі староста ў 1695, оўруцкі стольнік у 1707, маршалак Трыбунала ВКЛ у 1693. 28 лютага 1710 году перад сьмерцю прызначаны кашталянам менскім.

З роду Друцкіх-Любецкіх герба «Друк зьменены», сын Мікалай, уладальніка Любавіч (Аршанскі павет), Лунін і Пагост (Пінскі павет), і Крысьціны Статкевіч, дачцы новагародзкага кашталяна Багдана. Быў жанаты двойчы: на пінскай харужычанке Яане Гадэбскай і Францішке Копаць герба «Крое». Меў сына Юзэфа. Францішка ў другі раз выйшла за кухмістра вялікага літоўскага Караля Залускага і памерла ў Любавічах 20 лістапада 1756 году.

## Літаратура
* Uruski S. Rodzina. Herbarz szlachty polskiej, T. 1-15 – Warszawa 1904-1938.
* Żychliński T. Złota księga szlachty polskiej, Poznań, T.1-31, 1879—1908
* 

Катэгорыя:Кашталяны менскія
Сьпіс гісторыка-культурных каштоўнасьцяў Пінскага раёну

У Пінскім раёне знаходзіцца 61 аб’ект, які ўключаны ў Дзяржаўны сьпіс гісторыка-культурных каштоўнасьцяў Рэспублікі Беларусь, зь іх: 16 — помнікі археалёгіі, 34 — помнікі архітэктуры, 6 — помнікі гісторыі, 2 — помнікі горадабудаўніцтва, 3 — помнікі мастацтва.

## Помнікі археалёгіі

|}

## Помнікі архітэктуры

|}

## Помнікі гісторыі

|}

## Помнікі горадабудаўніцтва

|}

## Помнікі мастацтва

|}

Піншчына
Гісторыка-культурныя каштоўнасьці
Курганныя могілкі Гіт Ўуд

**Курганныя могілкі Гіт Ўуд** () — месца пахаваньня вікінгаў каля Інглбі, Дэрбішыр.

## Апісаньне
На тэрыторыі Гіт Ўуду знаходзяцца 59 пахавальных курганаў племя вікінгаў. Такое месца крэмацыі паганскіх скандынаваў зьяўляецца ўнікальным для Брытанскіх астравоў. Мяркуецца, што на гэтым месцы разьмяшчаліся вайсковыя могілкі Вялікай арміі вікінгаў, якія прыбылі на тэрыторыю Ангельшчыны паміж 873—878 гг. Раньнія раскопкі паказалі, што некаторыя ўзгоркі былі пустымі кенатафамі, своеасаблівымі надгробнымі помнікам, якія ня ўтрымліваюць парэшткаў нябошчыка.

Дзякуючы раскопкам 2004 году былі знойдзеныя некаторыя з артэфактаў, якія зараз выстаўленыя ў Музэі і мастацкай галерэі Дэрбі. Мяркуецца, што гэтыя парэшткі датуюцца тым жа пэрыядам, што і могілкі, знойдзеныя каля Рэптану. Тым ня менш, месцы спачыну ваяроў каля Рэптану ня носяць крэмацыйнага характару.

## Крыніцы

Катэгорыя:Археалягічныя аб’екты ў Дэрбішыры
Катэгорыя:Вікінгі
Адам Іванавіч Храптовіч

**Ада́м Іва́навіч Храпто́віч** гербу «Адрованж» (20 сьнежня 1557 — 1628) — падкаморы наваградзкі.

## Жыцьцяпіс
Нарадзіўся 20 сьнежня 1557 року ў Сяньне ў сям’і Івана і Магдалены Скумінаўны. З 1590 року — падкаморы наваградзкі. Зь невядомых прычынаў сышоў з пасады ў 1600 року.

Адам
Катэгорыя:Асобы Наваградку
Катэгорыя:Дэпутаты Сойму Рэчы Паспалітай
Катэгорыя:Памерлі ў 1628 годзе
Падкаморы

**Падкамо́ры** ( ад ) — ураднік у Вялікім Княстве Літоўскім і Рэчы Паспалітай, судзьдзя, які займаўся пытаньнямі разьмежаваньня ўладаньняў. Пасада заснаваная ў XIV ст. і была даволі прэстыжнай (сярод славутых шляхецкіх родаў былі прадстаўнікі Сабескіх і Храпавіцкіх).

Падкаморы быў ураднікам падкаморскага суда, абаронцам бедных удоваў і сірот са шляхецкага стану, удзельнічаў у земскім судзе (толькі ў Вялікай Польшчы да канца XV — пачатку XVI стст.).

***Падкаморы надворны*** быў , адказны за сядзібу манарха. Кіраваў службай гувэрнанцкай і дваранамі, прызначанымі для абслугоўваньня караля. У прыдворнай герархіі быў пасьля надворнага маршалка. Дапамагаў каралю падчас сэсіяў Сойму, у судзе, падчас падарожжаў і ваенных дзеяньняў.
Галоўны межавы судзьдзя, які займаўся пытаньнямі размежаваньня валадарстваў (па спрэчках аб межах маёнткаў). Уваходзіў у кола асоб, якія адказвалі за бясьпеку першай асобы дзяржавы.

Існавалі два надворных падкаморыя (каронны і літоўскі), апошнімі ў розны час былі Рыгор Хадкевіч і Януш Радзівіл.

У 1763 року падчас судовых рэформаў Кацярыны II пасада падкаморыя была адноўлена ва Ўкраіне, яе займалі дваране — сынонім «камэргер».

## Глядзіце таксама
* Падкаморы вялікі літоўскі

## Літаратура
* Учебник Московского Государственного Университета, Том I (Чехия, Польша, Болгария)
* «Этимологический русскоязычный словарь», Макс Фасмер (изд. пер. О. Н. Трубачёв), г. Москва, 1964—1973 гг. (т. 1-4);
* «Новый толково-словообразовательный словарь русского языка», Т. Ф. Ефремова, изд. «Русский язык», г. Москва, 2000 г.

Катэгорыя:Ураднікі Вялікага Княства Літоўскага
Катэгорыя:Пасады
Катэгорыя:Тытулы
Макс Жакоб

**Макс Жакоб** (, 12 ліпеня 1876, Кемпэр, Фіністэр — 5 сакавіка 1944, лягер Дрансі, Сэн-Сэн-Дэні) — францускі паэт і мастак.

## Крыніцы

Катэгорыя:Францускія літаратары
Ле-Аль

**Ле-Аль** () — квартал 1-й акругі Парыжу ў самым цэнтры францускай сталіцы на правым беразе Сэны. Назва паходзіць ад Цэнтральнага харчовага рынку, які знаходзіўся тут да пачатку 1970-х гг., на месцы якога сёньня разьмяшчаецца парк з алеямі і дзіцячымі пляцоўкамі, а таксама падземны камэрцыйны цэнтар «Форум-дэз-Аль» (*Le Forum des Halles*) у чатырох узроўнях, басэйн з аранжарэямі трапічных расьлінаў, кінатэатры, дзіцячая бібліятэка, музычная школа-кансэрваторыя. Яшчэ ніжэй пад зямлёй знаходзіцца чыгуначная станцыя RER «Шатле — Ле-Аль» (*Châtelet — Les Halles*) — самы вялікі падземны вакзал у сьвеце, які дазваляе хутка дабрацца да цэнтра гораду зь любой кропкі парыскага рэгіёну, з пасажырапатокам 800000 чалавек у дзень. 

Плошча — 10 га, гэта першы пешаходны квартал Эўропы.

Катэгорыя:Кварталы Парыжу
Бэльвіль (Парыж)

**Бэльві́ль** () — квартал Парыжу, які знаходзіцца ў 20-й акрузе на Бэльвільскім узгорку (*Butte de Belleville*).

## Гісторыя
Пра паселішча, акружанае вінаграднікамі, на ўзгорку Бэль-вю (Belle Vue — прыгожая панарама, прыгожы выгляд) вядома з XII стагодзьдзя. У XVIII стагодзьдзі гэта месца нядзельных прагулак парыжанаў. У 1840 годзе Бэльвіль разам з Парыжам падпярэзаны Цьерскай гарадзкой сьцяной; Бэльвіль набывае гарадзкія рысы, тут селяцца парыжане, чыё жыльлё было зьнішчана ў працэсе гіганцкай перабудовы сталіцы баронам Асманам.

У Парыскую камуну ў 1871 годзе бэльвільскія барыкады былі апошнімі, якія здалі перад націскам вэрсальцаў: насельніцтва гэтай часткі Парыжу паменшылася з 50 тыс. да 30 тыс. чалавек.

Бэльвіль афіцыйна ўключаны ў межы Парыжу ў 1860 г., і Бэльвільская вуліца (*rue de Belleville*) становіцца мяжой 19-й і 20-й сталічных акруг.

З 1920-х гадоў Бэльвіль ператвараецца ў імігранцкі квартал, дзе селяцца армяне, грэкі і палякі, якія працуюць у майстэрнях па пашыве адзеньня і абутку. У 1960-х гг. масавы прыток альжырцаў і тунісцаў, у 1980-х гг. — афрыканцаў і азіятаў. Квартал з гумарам называюць «Бабілёнвілем» (*Babelville*).

У 1930-х гадах цыганскі гітарыст Жан-Батыст Рэйнгарт увекавечыў раён Бэльвіль у аднайменным творы.

## Славутасьці
* Парк Бэльвіль, адкрыты ў 1988 г.
* Эдыт Піяф нарадзілася ў 1915 г. на лесьвіцы дома 72 па Бэльвільскай вуліцы, аб чым сьведчыць мэмарыяльная шыльда.

Катэгорыя:Кварталы Парыжу
Пасі

**Пасі** () — раён Парыжу на правым беразе Сэны, прымыкае да Булёнскага лесу. Як і многія іншыя кварталы, Пасі стаў часткай гораду 1 студзеня 1860 і даў назву 16-й акрузе. Зараз межы кварталу выходзяць далёка за межы ранейшай вёскі і пазначаюць месца пражываньня самых забясьпечаных парыжанаў — тут пражываюць палітыкі, арыстакраты, пасьпяховыя дзелавыя людзі, знакамітасьці.

Ужо ў 1939 годзе францускі паэт і празаік Леён-Поль Фарго пісаў пра Пасі: «Пасі — гэта вялікая правінцыя, дзе сем’і знаёмыя адна з адной, назіраюць сябар за сябрам і ненавідзяць адзін аднаго па той прычыне, што на гарбату ў адной зь сем’яў сабралася большая колькасьць паэтаў або палітыкаў, чым у іншых. Ні пралетарыі, ні беднякі не маюць доступу да гэтай вечнай садовай вечарынкі, якая праходзіць паміж плошчай Віктара Юго і Сэнай».

Катэгорыя:Кварталы Парыжу
Тракадэро

**Тракадэро** () — раён у 16 акрузе Парыжу, на беразе Сэны, месца разьмяшчэньня палаца Шаё.

Назва паходзіць ад вострава Тракадэро ў Кадыскім заліве каля паўднёвага ўзьбярэжжа Гішпаніі, дзе ў 1823 францускія войскі перамаглі ў бітве зь лібэральнымі рэвалюцыянэрамі і дапамаглі гішпанскаму каралю аднавіць манархічны лад.

У 1867 узгорак Шаё ў раёне Тракадэро стаў месцам правядзеньня Сусьветнай выставы. Да Сусьветнай выставы 1878 году тут быў пабудаваны палац Тракадэро для паседжаньняў міжнародных арганізацыяў у часе выставы. У 1937 палац Тракадэро быў зьнесены і заменены палацам Шаё, які захаваўся да нашых дзён.

Паміж палацам Шаё і берагам Сены разьмясьціліся сады Тракадэро, галоўнай рысай якіх зьяўляецца так званы Варшаўскі фантан — доўгі басэйн з дванаццацю 12-мэтровымі фантанамі, дваццацю чатырма меншымі фантанамі і дзесяцьцю воднымі аркамі.

## Вонкавыя спасылкі
* Фота Тракадэро ў Парыжы
* Выявы і апісаньне Тракадэро
* Выявы старога Палаца дзю Тракадэро
* Выявы палацы Шаё
* Палаца дэ Шаё у часе рамонта
* Віртуальны тур на 360 градусаў у поўнаэкранным рэжыме.
* Францыя, Парыж, Тракадэро

Катэгорыя:Кварталы Парыжу
Плошча Бастыліі

**Плошча Бастыліі** () — плошча ў Парыжы, абавязаная сваёй назвай крэпасьці Бастылія, разбуранай у часе Вялікай францускай рэвалюцыі. Знаходзіцца на мяжы 3, 4, 11 і 12-й акругаў. Зьяўляецца месцам перасячэньня больш за дзесяці вуліцаў і бульвараў.

Катэгорыя:Парыж
Катэгорыя:Плошчы Францыі
Плошча Вагезаў

thumb|right|240px|Плошча Вагезаў
**Плошча Вагезаў** () — самая старажытная плошча Парыжу. Знаходзіцца ў квартале Марэ і ўяўляе сабой правільны квадрат з бакамі па 140 мэтраў. Да 1799 г. называлася Каралеўскай (). Цяперашняя назва атрымана ў гонар жыхароў дэпартамэнту Вагезы, якія добраахвотна пачалі выплочваць узносы на ўтрыманьне рэвалюцыйнай арміі.

Катэгорыя:Парыж
Элізэйскія палі

**Элізэйскія палі** або **Шанз-Элізэ** ( або *les Champs-Élysées*, або проста *les Champs*) — адна з галоўных магістраляў у VIII акрузе Парыжа. Элізэйскія палі распасьціраюцца ад плошчы Канкорд да Трыюмфальнай аркі. Працягласьць 1915 м, шырыня 71 м.

Назва паходзіць ад Элізэйскіх палёў (*Ἠλύσιον πεδίον*) з грэцкай міталёгіі, дзе яны абазначаюць краіну падземнага царства, у якой пануе вечная вясна і праводзяць час бесклапотны час героі і людзі, якія вялі праведны лад жыцьця.

Паводле папулярнага стэрэатыпу, Элізэйскія палі — самая прыгожая вуліца ў сьвеце (). З прычыны высокага кошту нерухомасьці ў дамах па Элізэйскія палях нямнога жыхароў, у будынках разьмяшчаюцца пераважна крамы і офісы.

Катэгорыя:Парыж