Палдыскі

**Па́лдыскі** () — места ў паўночна-заходняй частцы Эстоніі, порт на беразе Фінскай затокі. Знаходзіцца за 52 км на захад ад Таліну, на паўвостраве Пакры.

Заснаваны швэдзкімі пасяленцамі пад назваю Рогервік, у XVIII стагодзьдзі быў перайменаваны расейцамі на Балтыйскі Порт, што пазьней трансфармавалася на эстонскі манэр у Ба́лтыскі, а з 1933 року — Палдыскі.

## Геаграфія

Палдыскі знаходзяцца ў павеце Хар’юмаа, на беразе Фінскае затокі, за 52 кілямэтры ад Таліну. Мяжуе з воласьцямі Кейля, Вазалема і Падызэ. Тэрыторыя места разам з акваторыяй, а таксама астравамі Пакры займае 102 км².

## Мінуўшчына

### Расейская імпэрыя
З XIV стагодзьдзя на паўвысьпе жылі швэдзкія пасяленцы, была пабудаваная невялікая крэпасьць.

23 ліпеня 1718 року ў затоцы Пакры Пётар I заснаваў вайсковы порт, пры якім паўстала паселішча. У 1723 места атрымала афіцыйную назву Рогервік (), у 1762—1922 называлася Балтыйскі Порт, надалей Ба́лтыскі. Сучасную назву атрымала ў 1934 року.

Будаўніцтва порту і крэпасьці адбывалася ў пэрыяд 1716—1726 рокаў, па сьмерці Пятра I было прыпыненае. На паўвысьпе Пакры і на востраве Малы Роаге для Пятра I была збудаваная хата. Рэшткі Пятроўскай крэпасьці й докаў бачныя й дагэтуль. Пётар I асабіста склаў праект і рысунак абарончага молу порту. Ён таксама пазначыў месцы разьмяшчэньня купецкай гавані, места і адміралцейскай вэрфі.

22 кастрычніка 1724 збудаваны маяк Пакры. Цяпер гэта адзін з найстарэйшых маякоў Балтыйскага мора.

У 1728 збудаваная драўляная царква.

У 1762 шырокамаштабнае будаўніцтва ўзнавіла Кацярына II. Кіраўніком прац прызначаны генэрал-фэльдмаршал граф Мініх.

20 жніўня 1762 Рогервік перайменаваны ў Балтыйскі Порт. 18 лістапада 1768 Кацярына II загадала спыніць усе працы па дабудове, сканцэнтраваўшы намаганьні на пабудове Кранштату.

У 1770 для дзяцей жаўнераў, афіцэраў, рамесьнікаў і купцоў была адчыненая першая школа.

У 1775 у Балтыйскі порт быў сасланы разам з бацькам удзельнік пугачоўскага паўстаньня, башкірскі нацынальны герой Салават Юлаеў. Тут на катарзе ён і памёр 26 верасьня 1800 і быў пахаваны. На тэрыторыі мескага парка яму ўсталяваны помнік.

У 1787 Балтыйскі Порт атрымаў статус беспавятовага (заштатнага) места Эстляндзкай губэрні.

У 1784—1787 была пабудаваная, а ў канцы XIX стагодзьдзя перабудаваная мураваная Георгіеўская царква.

У 1870 да места праклалі Балтыйскую чыгунку Рэвель — Санкт-Пецярбург.

У 1876 была адчыненая мараплаўная вучэльня.

У чэрвені 1912 у гавані Балтыйскага Порту адбылася сустрэча імпэратара Мікалая II і кайзэра Вільгельма II.

У пэрыяд Першай сусьветнай вайны места было арэнай ваенных дзеяў. Уночы 11 лістапада 1916 нямецкія эсьмінцы Х нямецкай флятыліі цягам паўгадзіны абстрэльвалі яго з гарматаў, выпусьціўшы 162 фугасныя і шрапнельныя снарады. Пашкоджаныя 24 будынкі, у тым ліку вакзал і вышка посту назіраньня, загінулі 10 чалавек, зь іх 8 мірных жыхароў.

### Першая эстонская рэспубліка
У 1922 року места атрымала новую назву Палдыскі, што ўяўляе сабой эстанізаванае расейскае «Балтыйскі».

У кастрычніку 1939 Савецкі Саюз па дамоўленасьці з эстонскім урадам разьмясьціў у Палдыскі вайсковую базу. Да пачатку нямецка-савецкай вайны на паўвостраве і астравах Пакры былі ўсталяваныя батарэі берагавой абароны. Порт выкарыстоўваўся для разьмяшчэньня вайсковых караблёў. Быў пабудаваны вайсковы аэрадром.

### Савецкі пэрыяд
28 жніўня 1941 року Палдыскі былі акупаваныя нямецкімі войскамі. Падчас уцёкаў савецкіх войскаў былі ўзарваныя батарэі берагавой абароны. Немцы стварылі тут ваенна-марскую базу і школу абвэру. У ходзе Талінскай апэрацыі 24 верасьня 1944 заняты дэсантам савецкага Балтыйскага флёту.

21 лістапада 1956 у Суурупскай пратоцы адбылося сутыкненьне падводнай лодкі М-200 «Помста» 157-й асобнай брыгады падводак Балтыйскага флёту з эскадраным мінаносцам «Статны». Выратавальная апэрацыя прайшла няўдала — загінулі 28 падводнікаў.

У 1962 року ў Палдысках быў адчынены навучальны цэнтар атамнага падводнага флёту СССР, усталяваныя два наземныя атомныя рэактары. Гэта быў найбуйнейшы навучальны цэнтар такога кшталту ў Савецкім Саюзе, пэрсанал якога налічваў 16 000 чалавек. Празь ягоную значнасьць усё места было абгароджанае калючым дротам усутыч да жніўня 1994 року, калі апошні вайсковы карабель Расеі пакінуў Палдыскі.

У месьце, якое зрабілася адным з двух закрытых адміністрацыйна-тэрытарыяльных утварэньняў на тэрыторыі Эстонскай ССР, былі разьмешчаныя база падводных лодак, вучэбны атамны рэактар, стаянка тарпэдных катэраў і малых ракетных караблёў, шпіталь і паліклініка. У месьце базаваліся 157-я асобная брыгада падводных лодак, пагранзастава, штаб пагранатраду, рота ваенных будаўнікоў, ракетнае падразьдзяленьне СПА і дысцыплінарная рота Балтыйскага флёту.

Навучальны цэнтар валодаў двума дзейнымі рэактарамі падводных лодак першага і другога пакаленьняў, а таксама ўнікальным трэнажэрам для падрыхтоўкі экіпажаў атамных падводных лодак.

### Другая эстонская рэспубліка
Места заставалася апошнім аб’ектам дысьлякацыі Расейскіх узброеных сілаў у Эстоніі да 30 жніўня 1994, калі Палдыскі пакінуў апошні расейскі вайсковы карабель. 26 верасьня 1995 быў падпісаны акт пра перадачу ядзернага аб’екту ў Палдысках Эстоніі. Перад здачай расейскія адмыслоўцы выцягнулі з рэактараў паліўныя стрыжні, рэактары былі заключаныя ў адмысловыя бэтонныя саркафагі.

У сувязь з малым адсоткам грамадзянаў Эстоніі ў Палдысках яны 15 траўня 1994 нават былі ўключаныя ў склад места Кейля, аднак 20 кастрычніка 1996 атрымаў назад правы места.

## Насельніцтва

Насельніцтва 4,1 тыс. чалавек (2012); 2156 жыхароў зьяўляюцца грамадзянамі Эстоніі. Пражываюць прадстаўнікі 31 нацыянальнасьці. Эстонцы складаюць у Палдысках меншасьць. Пасьля развалу СССР і ад’езду вайскоўцаў і супрацоўнікаў прадпрыемстваў насельніцтва места скарацілася амаль удвая (8,1 тыс. у 1991).

## Эканоміка

Марскія грузаперавозкі, паліўны тэрмінал Alexela, нафтаперапрацоўчы тэрмінал біядызэлю.

### Паўднёвы порт
Порт у складзе холдынгавае кампаніі «Талінскі порт», створаны на месцы былой базы савецкіх падлодак (г. зв. «Падплаў»). Зьяўляецца найбліжэйшым да Эўропы буйным эстонскім портам і мае шэраг іншых пераваг: не замярзае ўзімку, мае глыбакаводныя прыстанкі, якія дазваляюць працаваць з судзінамі грузападымальнасьцю да 50 000 т. Апрацоўвае судзіны ро-ро, насыпныя, генэральныя і штучныя грузы, мае магутнасьці па апрацоўцы аўтамабіляў, колавае тэхнікі, насыпных грузаў.

### Паўночны порт
Прыватны порт, які апрацоўвае транспартныя сродкі, кантэйнэры, генэральныя і сыпкія грузы. Існуюць пляны пабудовы пасажырскага тэрміналу. Паводле праграмы мадэрнізацыі з 2002 року збудаваныя прычалы дзеля абслугоўваньня генэральных грузаў і суднаў тыпу «Ро-ро», 375-мэтровы абарончы мол.

## Турыстычная інфармацыя
* Рэшткі земляных валоў з часоў Пятра I.
* Помнік экіпажу падводнай лодкі М-200 «Помста».
* Праваслаўная каменная царква Сьвятога Георгія.
* Атамныя рэактары, пабудаваныя для навучаньня савецкіх падводнікаў.

## Асобы
* Афанасі Фет — расейскі паэт. Служыў у Балтыйскім Порце.
* Амандус Адамсан — скульптар, аўтар помніку затопленым караблям у Севастопалі, помніка браняносцу «Русалка» ў Таліне. Жыў і працаваў у Палдысках, цяпер тут знаходзіцца ягоны дом-музэй.
* Салават Юлаеў — башкірскі нацыянальны герой, удзельнік Сялянскай вайны 1773—1775, паплечнік Емяльяна Пугачова. У 1989 року ў ягоны гонар у Палдысках быў усталяваны помнік.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Афіцыйная бачына
* Балтыйскі порт

Катэгорыя:Гарады Эстоніі
Катэгорыя:Хар’юмаа