open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Майстар Тэадорык

**Ма́йстар Тэадо́рык**, альбо **Тэадэрык** () — чэскі мастак, прадстаўнік раньняга этапу паўночнага адраджэньня. У ягонай творчасьці спалучаюцца рысы гатычнага ды рэнэсанснага мастацтва.

Пра ягонае жыцьцё вядома надзвычай мала. У 1340-х — 1370-х гадах майстар Тэадорык працаваў у Празе пры двары Карла IV. Быў першым майстрам праскага цэху мастакоў. Найбольш вядомы росьпісам капліцы сьвятога Крыжа ў замку Карлштэйн. Памёр не пазьней 1381 году.

## Вонкавыя спасылкі

* Mistr Theodorik v klášteře sv. Anežky (па-чэску)

Катэгорыя:Чэскія мастакі і мастачкі
1216

## Падзеі
* 22 сьнежня — папа рымскі Ганорыюс III зацьвярджае ордэн вандроўных казаньнікаў, дамініканцаў

## Нараджэньні
* Эрык IV, кароль Даніі

## Сьмерці
*
22 сьнежня

## Падзеі
* 1216 — Папа рымскі Ганорый III зацьвердзіў ордэн вандроўных казаньнікаў (дамініканаў)
* 1264 — падпісаньне мірнай і гандлёвай дамовы Полацку з Рыгай і Інфлянцкім ордэнам
* 1845 — у Філадэлфіі (ЗША) прайшла дэманстрацыя працы першага сынтэзатара голасу, створанага нямецкім вынаходнікам Ёзэфам Фабэрам
* 1917 — у Менску ўтварыўся Выканаўчы камітэт Першага Ўсебеларускага зьезду
* 1925 — Віленшчына была перайменаваная ў Віленскае ваяводзтва
* 1932 — афіцыйная рэгістрацыя Таварыства беларускай асьветы, створанага ў Вільні
* 1937 — у вязьніцы НКВД (Алматы) бальшавікі расстралялі беларускага рымска-каталіцкага сьвятара і грамадзкага дзеяча Янку Вярсоцкага
* 1938 — каля берагоў Паўднёвай Афрыкі злавілі першую лятымэрыю — найдаўнейшую з сучасных рыбаў
* 1945 — у Менску адкрыўся Беларускі тэатральны інстытут (з 1993 году — Беларуская акадэмія мастацтваў)
* 1964 — у ЗША свой першы палёт зьдзейсьніў самалёт-выведнік SR-71
* 1988 — згодна з падпісанай ПАР дамовай апошняя калёнія ў Афрыцы — Намібія — атрымала незалежнасьць
* 1989 — у Румыніі перамагла народная рэвалюцыя, скіраваная супраць рэжыму Нікалае Чаўшэску

## Нараджэньні
*Гл. таксама: *':Катэгорыя:Нарадзіліся 22 сьнежня***
* [[1178]] — [[Антоку]], японскі імпэратар
* [[1639]] — [[Жан Расін]], францускі драматург
* [[1735]] — [[Ян Мікалай Аскерка]], дзяржаўны дзяяч Вялікага Княства Літоўскага
* [[1858]] — [[Джакама Пуччыні]], італьянскі кампазытар
* [[1872]] — [[Каміль Гурын]], францускі вэтэрынар і бактэрыёлаг, вынаходнік вакцыны супраць сухотаў
* [[1896]] — [[Ян Кукульскі]], польскі паліцыянт, ахвяра катынскага расстрэлу
* [[1928]] — [[Марат Батвіньнік]], беларускі гісторык
* [[1962]] — [[Ральф Файнз]], ангельскі актор
* [[1922]] — [[Алена Васілевіч]], беларуская пісьменьніца
* [[1937]] — [[Эдуард Усьпенскі]], расейскі пісьменьнік, аўтар казак «Кракадзіл Гена і ягоныя сябры» (1966), «Чабурашка і ягоныя сябры» (1970), «Дзядзя Фёдар, сабака і кот» (1974)
* [[1975]] — [[Крысі Моран]], амэрыканская фотамадэль, акторка
* [[1984]] — [[Скарлет Ёхансан]], амэрыканская кінаакторка і сьпявачка

== Сьмерці ==
''Гл. таксама: '''[[:Катэгорыя:Памерлі 22 сьнежня]]***
* 1867 — Тэадор Русо, францускі мастак-пэйзажыст, галава барбізонскай школы жывапісу
* 1880 — Джордж Эліёт, ангельская літаратарка ды журналістка
* 1936 — Мікалай Астроўскі, савецкі пісьменьнік, аўтар раману «Як загартоўвалася сталь»
* 1989 — Сэм’юэл Бэкет, ірляндзкі драматург
* 2014 — Джо Кокер, ангельскі блюз і блюз-рок сьпявак

## Сьвяты
* У Беларусі традыцыйна ўшаноўваецца Ганна. Як піша этнограф Уладзімер Васілевіч, гэты дзень узаконьваў пераход селяніна на зімовы транспарт, пра што сьведчыць і прымаўка: «На Ганкі сядайце на санкі».
* : Дзень энэргетыка
1925

## Падзеі
* 23 сакавіка — напад бальшавіцкай патрызанкі на станцыю Ляхавічы
* чэрвень — раскол Беларускага пасольскага клюбу на 2 фракцыі: Беларуская хадэцыя, Беларускі сялянскі саюз і беспартыйныя (ксёндз Адам Станкевіч, Васіль Рагуля, Фабіян Ярэміч, Антон Аўсянік, Аляксандар Уласаў ды іншыя) сталі пераемнікамі старога пасольскага клюбу, а прыхільнікі леварадыкальнага кірунку (Браніслаў Тарашкевіч, Сымон Рак-Міхайлоўскі, Пётар Мятла ды іншыя) увайшлі ў створаны нанова пасольскі клюб Беларускай сялянска-работніцкай грамады — БСРГ)
* 24 чэрвеня — у Заходняй Беларусі ствараецца Беларуская сялянска-работніцкая грамада 
* 17 жніўня — у Вільні арыштаваны і пасаджаны на Лукішкі рэдактар Крыніцы Браніслаў Туронак
* 23 жніўня — выходзіць апошні нумар газэты «Крыніца»
* 20 верасьня — замест зачыненай «Крыніцы» пачынае выдавацца «Беларуская крыніца»
* 12 кастрычніка-15 кастрычніка — у Бэрліне працуе Другая Ўсебеларуская канфэрэнцыя
* 15 кастрычніка:
** на Другой Усебеларускай канфэрэнцыі ў Бэрліне падпісваецца пастанова аб ліквідацыі Ўраду БНР
** Прэзыдыюм Рады БНР не прызнае рашэньняў канфэрэнцыі і прымае на сябе ўсе ўрадавыя функцыі
* 22 сьнежня — Віленшчына была перайменаваная ў Віленскае ваяводзтва

## Нараджэньні
* 16 лютага — Іван Навуменка, беларускі пісьменьнік і літаратуразнаўца
* 20 лютага — Робэрт Олтман, амэрыканскі кінарэжысэр
* 22 сакавіка — Баляслаў Шчэрба, польскі вайсковец, палітычны дзяяч
* 19 траўня — Пол Пот, камбаджыйскі дыктатар
* 2 ліпеня — Патрыс Лумумба, першы прэм’ер-міністар незалежнай Рэспублікі Конга, былога Бэльгійскага Конга
* 14 кастрычніка — Антон Маркевіч, беларускі грамадзкі дзеяч у Канадзе
* 16 лістапада — Кастусь Акула, беларускі грамадзкі дзеяч эміграцыі, пісьменьнік

## Сьмерці
* 7 траўня — Барыс Савінкаў, расейскі эсэр і лідэр антыбальшавіцкага змаганьня
* 5 сьнежня — Уладзіслаў Рэймант, польскі літаратар, ляўрэат Нобэлеўскай прэміі 1924 году
Аповесьць пра Скандэрбэга

**Апо́весьць пра Ска́ндэрбэга** — помнік перакладной беларускай літаратуры пачатку XVII стагодзьдзя, напісаны на старабеларускай мове. Матэрыялам для аповесьці паслужыла гісторыя нацыянальнай вызвольнай барацьбы альбанцаў пад кіраўніцтвам Георга Кастрыёці, званага Скандэрбэгам (1405—1468), супраць турэцкага панаваньня.

Беларускі пераклад «Аповесьці пра Скандэрбэга» базуецца на працы польскага гісторыка Марціна Бельскага «Хроніка ўсяго сьвету» (1551), разьдзелу «Пра Скандэрбэга Македона, альбанскага князя». Беларускі варыянт ня ёсьць дакладным перакладам, а хутчэй пераказам. У параўнаньні з польскай першакрыніцай аповесьць «дэмакратызаваная»: Скандэрбэг у барацьбе з туркамі абапіраецца не на фэадалаў, а на народ, і гуманна ставіцца да мірнага турэцкага насельніцтва.

## Вонкавыя спасылкі
* Расейскі пераклад аповесьці (Повесть о Скандербеге. М. Изд. Наука. 1957)

Катэгорыя:Старабеларускія літаратурныя творы
Катэгорыя:Кнігі XVII стагодзьдзя
Катэгорыя:Беларуская літаратура XVII стагодзьдзя
Катэгорыя:Беларуская перакладная літаратура
1901

## Падзеі
* 22 студзеня па сьмерці каралевы Вікторыі скончылася Віктарыянская эпоха гісторыі Вялікабрытаніі

## Нараджэньні
* 12 лютага — Юозас Мікенас, летувіскі скульптар
* 15 лютага — Павал Буцько, беларускі рэвалюцыянэр, камуніст
* 15 лютага — Сяргей Бабрук, савецкі вайсковец, Герой Савецкага Саюзу
* 28 лютага — Лайнус Карл Полінг, амэрыканскі хімік, ляўрэат Нобэлеўскай прэміі па хіміі 1954 году і Нобэлеўскай прэміі міру 1962 году
* 13 красавіка — Барыс Чыркоў, савецкі актор
* 29 красавіка — Хірахіта, імпэратар Японіі з 1926 па 1989 год
* 10 траўня — Паўла Есіг, славенская скалазка і прадпрымальніца
* 13 траўня — Вітольд Пілецкі, польскі вайсковец-падпольнік
 24 жніўня — Сямён Гершгорын, беларускі савецкі матэматык
* 28 жніўня — Аляксандар Вашкевіч, савецкі генэрал, Герой Савецкага Саюзу
* 29 верасьня — Энрыка Фэрмі, італьянскі фізык, ляўрэат Нобэлеўскай прэміі па фізыцы за 1938 год
* 4 сьнежня — Мікалай Сіманаў, савецкі актор тэатру і кіно, народны артыст СССР (1950)

## Сьмерці
* 22 студзеня — Вікторыя, каралева Вялікабрытаніі
* 27 студзеня — Джузэпэ Вэрдзі, італьянскі кампазытар
1813

## Падзеі
* 16 сакавіка — Прусія аб’явіла вайну Напалеону

## Нараджэньні
* 19 сакавіка — Дэйвід Лівінгстан, шатляндзкі місіянэр, выбітны дасьледчык Афрыкі
* 5 мая — Сёрэн Абю К’еркегор, дацкі філёзаф
* 22 мая — Рыхард Вагнэр, нямецкі опэрны кампазытар
* 10 кастрычніка — Джузэпэ Вэрдзі, італьянскі кампазытар
* 17 кастрычніка — Георг Бюхнэр, нямецкі паэт і драматург, мэдык

## Сьмерці

* 15 студзеня — Антон Бэрналак, славацкі філёляг і каталіцкі сьвятар
* 8 лютага — Тадэвуш Чацкі, польскі гісторык
* 15 лютага — Юзэф Мікалай Радзівіл, князь, дзяржаўны дзяяч Вялікага Княства Літоўскага, менскі ваявода (1773—1784), троцкі кашталян (1784—1788), апошні троцкі ваявода
*  — Міхаіл Кутузаў, славуты расейскі палкаводзец, генэрал-фэльдмаршал, герой вайны 1812 году
* 19 кастрычніка — Юзэф Панятоўскі, князь і генэрал Рэчы Паспалітай, маршал Францыі, пляменьнік караля Рэчы Паспалітай Станіслава Аўгуста Панятоўскага.
* 11 лістапада — Дамінік Геранім Радзівіл, вайсковы дзяяч Рэчы Паспалітай, палкоўнік войска Княства Варшаўскага і гвардыі Напалеона

## Вонкавыя спасылкі
13 чэрвеня

## Падзеі
* 1611 — войскі Рэчы Паспалітай пасьля амаль двухгадовай аблогі ўзялі Смаленск
* 1746 — у Нясьвіжы ў летняй рэзыдэнцыі Альба адбылося прадстаўленьне камэдыі «Дасьціпнае каханьне» Францішкі Ўршулі Радзівіл
* 1792 — кароль і вялікі князь Станіслаў Аўгуст Панятоўскі надаў Акмянам Магдэбурскае права і герб
* 1857 — у Лёндане Аляксандар Герцэн выдаў першы нумар газэты «Колокол» 
* 1908 — упершыню жанчыны ўзялі ўдзел у сучасных Алімпійскіх гульнях
* 1941 — улады СССР распачалі масавую дэпартацыю ў Сыбір грамадзянаў Латвіі, Летувы ды Эстоніі
* 1943 — у Васілішках польскія падпольнікі забілі Юльяна Саковіча, дзеяча беларускага нацыянальна-вызвольнага руху
* 1966 — Ватыкан скасаваў «Індэкс забароненых кнігаў», уведзены ў 1577 годзе
* 1983 — амэрыканская касьмічная станцыя «Pioneer 10» перасекла арбіту Плютона і зрабілася першым зробленым чалавекам аб’ектам, які пакінуў межы Сонечнае сыстэмы
* 1999 — Папа Рымскі Ян Павал II абвясьціў пра новых блаславёных і пакутнікаў II Сусьветнае вайны, сярод якіх 12 асобаў зь Беларусі
* 2007 — у Вашынгтоне адкрылі помнік ахвярам камунізму ўва ўсім сьвеце

## Нараджэньні
* 1702 — Міхал Казімер Радзівіл «Рыбанька», вялікалітоўскі дзяяч
* 1831 — Джэймс Максвэл, брытанскі фізык
* 1834 — Канстанцін Вераніцын, аўтар паэмы «Тарас на Парнасе»
* 1888 — Павал Жаўрыд, беларускі грамадзка-палітычны дзеяч, адзін з кіраўнікоў Слуцкага збройнага чыну
* 1917 — Аўгуста Роа-Бастас, параґвайскі пісьменьнік
* 1936 — Антон Марэцкі, беларускі філёзаф
* 1944 — Пан Гі Мун, восьмы генэральны сакратар ААН
* 1946 — Ігар Старыгін, савецкі і расейскі актор тэатру і кіно, заслужаны артыст Расеі
* 1956 — Леанід Тараненка, беларускі цяжкаатлет, двухразовы чэмпіён сьвету
* 1963 — Фэлікс Чысэкэдзі, прэзыдэнт Дэмакратычнай Рэспублікі Конга
* 1965 — Хрысьціна дэ Бурбон, гішпанская інфанта, герцагіня Маёрцкая, другая дачка дзейнага караля Гішпаніі Хуана-Карласа І і Соф’і Грэцкай
* 1980 — Фляран Малюда, футбаліст зборнай Францыі
* 1984 — Наўтыка Торн, амэрыканская порнаакторка

## Сьмерці
* 1886 — Людвіг II, кароль Баварыі (1864—1886)
* 1938 — Шарль Гіём, францускі фізык, ляўрэат Нобэлеўскай прэміі 1920 году
* 1943 — Юльян Саковіч, беларускі грамадзкі і палітычны дзеяч
* 1971 — Сяргей Прытыцкі, палітычны дзяяч Польшчы і БССР
* 2022 — Алег Судлянкоў,  беларускі бібліяфіл, калекцыянэр графікі, кніжных знакаў

## Вонкавыя спасылкі
1858

## Падзеі
* 1 ліпеня — упершыню агучаная тэорыя эвалюцыі Дарвіна

## Нараджэньні
* 18 сакавіка — Рудольф Дызэль, нямецкі вынаходнік
* 23 красавіка — Макс Плянк, нямецкі фізык
* 15 жніўня — Міхаіл Пліс, беларускі грамадзкі дзяяч, праваслаўны сьвятар
* 8 лістапада — Тадэвуш Урублеўскі, беларускі адвакат, грамадзкі дзяяч

## Сьмерці
*
1947

## Падзеі
* 11 траўня — Тайлянд атрымаў сучасную назву (ранейшая назва — Сіям)
* 15 жніўня — Індыя атрымала незалежнасьць ад Вялікабрытаніі
* 20 кастрычніка — заключанае агульнае пагадненьне аб мытах і гандлі 1947 году

## Нараджэньні
* 2 студзеня — Валянцін Арловіч, беларускі фізык-акадэмік
* 25 сакавіка — Элтан Джон, брытанскі музыка
* 17 красавіка — Валеры Славук, беларускі мастак
* 25 красавіка — Ёган Кройф, нідэрляндзкі футбаліст і трэнэр
* 15 траўня — Алесь Родзін, беларускі мастак-авангардыст
* 21 ліпеня — Барыс Хрусталёў, беларускі навукоўца-вынаходнік і акадэмік
* 25 ліпеня — Аляксандар Мілінкевіч, беларускі палітык і навукоўца
* 14 верасьня — Ежы Папялушка, польскі каталіцкі сьвятар, благаслаўлёны
* 18 кастрычніка — Алег Стральчонак, беларускі біяхімік-вынаходнік
* 25 кастрычніка — Уладзімер Мікалаевіч Белы, беларускі фізык-вынаходнік
* 27 кастрычніка — Аляксей Шкадарэвіч, беларускі фізык-вынаходнік і стваральнік вытворчасьці лазэрных прыбораў у Беларусі
* 30 кастрычніка — Валянцін Елізар’еў, савецкі і беларускі балетмайстар, харэограф, пэдагог
* 9 лістапада — Яўген Белаенка, беларускі траўматоляг-вынаходнік і акадэмік
* 5 сьнежня — Алесь Разанаў, беларускі паэт і перакладчык
* 17 сьнежня — Мікола Азараў, украінскі палітык
* 21 сьнежня  — Пака дэ Люсія, гішпанскі гітарыст

## Сьмерці
* 7 красавіка — Генры Форд, амэрыканскі прамысловец
* 23 чэрвеня — Уладзімер Пічэта, беларускі гісторык, першы рэктар БДУ
* 19 жніўня — Самуіл Агурскі, беларускі і габрэйскі гісторык
* 8 верасьня — Віктор Арта, бэльгійскі архітэктар, адзін з заснавальнікаў стылю мадэрн (Art Nouveau)
* 4 кастрычніка — Макс Плянк, нямецкі фізык
24 сьнежня

## Падзеі
* 1223 — у Грэчча (Італія) Сьвяты Францішак з Асізі зладзіў першую ў сьвеце калядную батлейку
* 1659 — Трынаццацігадовая вайна: маскоўскія войскі па пераходзе Буга захапілі Заблудаў і забілі месьцічаў, што схаваліся ў касьцёле
* 1812 — Вайна 1812 году: войскі Напалеона пакінулі тэрыторыю сучаснай Беларусі
* 1920 — у Вільні выйшаў першы нумар газэты «Наша думка»
* 1942 — У Менску фашыстамі арыштаваны айцец Гадлеўскага
* 1951 — Лібія абвясьціла незалежнасьць ад Італіі
* 1976 — у Гарадку адкрыўся краязнаўчы музэй
* 1979 — СССР увёў войскі ў Аўганістан
* 2009 — заснаваны Амговіцкі заказьнік

## Нараджэньні
* 3 да н. э. — Сэрві Сульпіцы Гальба, рымскі імпэратар
* 1491 — Сьвяты Ігнацы Ляёля, каталіцкі дзяяч, заснавальнік Ордэну Езуітаў
* 1784 — Зарыян Даленга-Хадакоўскі, беларускі археоляг, фальклярыст, этнограф, дыялектоляг
* 1798 — Адам Міцкевіч, польскі паэт беларускага паходжаньня
* 1799 — Марыля Верашчака, каханая Адама Міцкевіча, стрыечная сястра Ігната Дамейкі
* 1810 — Адам Станіслаў Красінскі, віленскі біскуп, літаратар
* 1818 — Джэймз Прэскат Джоўль, брытанскі фізык
* 1843 — Лідзія Койдула, эстонская паэтка, драматург
* 1891 — Адам Пучкар-Хмялеўскі, беларускі рэлігійны дзяяч
* 1904 — Алесь Дудар, беларускі паэт, крытык, перакладчык
* 1910 — Фрыц Лэйбэр, амэрыканскі пісьменьнік
* 1924 — Уладзімер Мудрогін, беларускі мастак
* 1937 — Вячаслаў Чарнавіл, Адзін з заснавальнікаў Народнага Руху Ўкраіны
* 1943 — Тар’я Халанэн, 11-ы прэзыдэнт Фінляндыі
* 1961 — Ільхам Аліеў, прэзыдэнт Азэрбайджану
* 1971 — Рыкі Марцін, пуэртарыканскі сьпявак і актор
* 1981 — Дзіма Білан, расейскі сьпявак
* 1986 — Тэадор Гэбрэ Сэласіе, чэскі футбаліст
* 1986 — Рыё Моры, японская мадэль, Міс Сусьвет 2007

## Сьмерці
* 1524 — Васка да Гама, партугальскі падарожнік
* 1629 — Альжбета Соф’я Гагэнцолерн, жонка Януша Радзівіла
* 1863 — Ўільям Тэкерэй, ангельскі пісьменьнік, аўтар раману «Кірмаш пыхлівасьці»
* 1909 — Нікаляас Пірсан, прэм’ер-міністар Нідэрляндаў
* 1942 — Вінцэнт Гадлеўскі, беларускі каталіцкі сьвятар, грамадзкі дзеяч, публіцыст
* 1961 — Томаш Шалевіч, Пасол Польскага Сойму IV скліканьня (1935—1938)
* 1970 — Наджаф Рафіеў, Герой Савецкага Саюзу
* 1980 — Карл Дэніц, нямецкі дзяржаўны і вайсковы дзяяч
* 1982 — Люі Арагон, выбітны францускі пісьменьнік, крытык ды грамадзкі дзяяч
* 1987 — Ёоп дэн Ойль, прэм’ер-міністар Нідэрляндаў
* 1993 — Аляксандар Бурак, Герой Савецкага Саюзу (1945)
* 1993 — Анджэй Надольскі, польскі археоляг і гісторык

## Сьвяты
* Каталікі — Вігілія Божага Нараджэньня
11 кастрычніка

## Падзеі
* 1918 — Зацьверджана Часовая канстытуцыя Беларускай Народнай Рэспублікі
* 1919 — аднавіў працу Віленскі ўнівэрсытэт
* 1922 — распачала працу Дзяржаўная калегія БНР
* 1938 — У Вугоршчыне у Падкарпацкай Русі было дазволена аднаўленьне самакіраваньня
* 1944 — у склад СССР увайшла Тувінская Народная Рэспубліка
* 1967 — пачаліся масавыя хваляваньні каля слуцкага суду, якія пазьней выліліся ў крывавую бойку з сілавікамі
* 1986 — Дзяржаўная камісія СССР прыняла «Вывад аб надзейнасьці і даўгавечнасьці канструкцыяў пакрыцьця, а таксама радыяцыйную бясьпеку рэактарнага аддзяленьня блёка № 4 Чарнобыльскай АЭС»
* 2000 — беларускі ўрад замарозіў рахунак друкарні «Мэджык» за друк газэты «Рабочы»
* 2011 — украінскі палітык Юлія Цімашэнка была абвінавачаная ў перавышэньні службовых паўнамоцтваў і асуджаная на 7 год пазбаўленьня волі

## Нараджэньні
* 1885 — Франсуа Марыяк, францускі пісьменьнік і паэт, ляўрэат Нобэлеўскай прэміі 1952 году («Падлетак колішніх часоў», «Пустэльня каханьня»)
* 1902 — Аляксандар Мах, славацкі палітык нацыяналістычнай арыентацыі
* 1913 — Эдзі Агняцьвет, беларуская дзіцячая паэтка, перакладчыца.
* 1934 — Язэп Крупскі, беларускі мастак
* 1942 — Амітабг Бачан, індыйскі кінаактор, палітык, прадусар і тэлевядоўца
* 1978 — Павал Марозаў, беларускі грамадзкі дзяяч і дысыдэнт, беларускі лібэрал, лідэр новага пакаленьня беларускай дыяспары
* 1981 — Сэм Рыкетс, валійскі футбаліст абаронца ангельскага клюбу «Болтан Ўандэрэрз» і нацыянальнай зборнай Валіі
* 1984 — Еранімас Мілюс, летувіскі сьпявак, лідар гэві/паўэр-мэтал гурту «Soul Stealer»

## Сьмерці
* 1303 — Баніфацы VIII, папа рымскі
* 1531 — Ульрых Цьвінглі, дзеяч рэфармацыі ў Швайцарыі
* 1670 — Люі Лево, францускі архітэктар, адзін з заснавальнікаў францускага клясыцызму
* 1683 — Мікалай Уладзіслаў Пшазьдзецкі, вайсковы і палітычны дзеяч ВКЛ
* 1760 — Міхал Антоні Сапега, дзяржаўны дзяяч Вялікага Княства Літоўскага. Лоўчы вялікі літоўскі (1739—1746), ваявода падляскі (1746—1752), падканцлер вялікі літоўскі (з 1752).
* 1889 — Джэймз Прэскат Джоўль, ангельскі фізык, броварнік
* 1896 — Антон Брукнэр, аўстрыйскі кампазытар, арганіст і музычны пэдагог, вядомы ў першую чаргу сваімі сымфоніямі, мэсамі і матэтамі
* 1915 — Поль Эйшэн, люксэмбурскі палітычны й дзяржаўны дзяяч. Восьмы прэм’ер-міністар Люксэмбургу
* 1963 — Жан Както, францускі пісьменьнік, мастак і рэжысэр

## Сьвяты
*
1777

## Падзеі
* 3 студзеня — у вайне за незалежнасьць ЗША ў бітве пры Прынстане войска Джорджа Вашынгтона перамагае брытанскую армію
* 29 лістапада — заснаваны горад Сан-Хасэ, Каліфорнія
* 17 сьнежня — Францыя прызнала незалежнасьць Злучаных Штатаў Амэрыкі

## Нараджэньні
* 30 красавіка — Карл Фрыдрых Гаўс, нямецкі матэматык, астраном і фізык
* 23 чэрвеня — Ёсіф Аляшкевіч, беларускі мастак

## Сьмерці
*

## Вонкавыя спасылкі
1855

## Падзеі
*

## Нараджэньні
*

## Сьмерці
* 23 лютага — Карл Фрыдрых Гаўс, нямецкі матэматык, астраном і фізык
* 26 лістапада — Адам Міцкевіч, польскі паэт беларускага паходжаньня
5 лістапада

## Падзеі
* 1484 — папа рымскі Інакенцыюс VIII выдаў булу супраць ведзьмаў, якая паклала пачатак спальваньням на вогнішчах па ўсёй Эўропе
* 1605 — Парахавая змова ў Ангельшчыне
* 1794 — Паўстаньне Т. Касьцюшкі: войскі Расейскае імпэрыі ўзялі штурмам Варшаву і канчаткова здушылі выступленьне
* 1916 — утварэньне Каралеўства Польскага пад кантролем Цэнтральных дзяржаваў
* 1922 — адбыліся выбары ў Сойм міжваеннай Польскай Рэспублікі, у які ад Блёку нацыянальных меншасьцяў трапіла 11 беларусаў
* 1935 — выпушчаная настольная гульня «Манаполія»
* 1939 — у Нацыянальным акадэмічным Вялікім тэатры опэры і балету Беларусі адбылася прэм’ера першага беларускага нацыянальнага балету «Салавей» па аднайменным творы З. Бядулі
* 1957 — адкрыцьцё ў Менску Дзяржаўнага мастацкага музэю Беларусі
* 1958 — выпуск першага аўтамабіля Беларускага аўтамабільнага заводу ў Жодзіне
* 1963 — заснаваны Інстытут фізыкі цьвёрдага цела і паўправаднікоў

## Нараджэньні
* 1827 — Гелена Скірмунт, мастачка
* 1893 — Кастусь Езавітаў, беларускі палітычны, грамадзкі і ваенны дзяяч, пэдагог, публіцыст і перакладнік
* 1907 — Міхал Вітушка, кіраўнік антысавецкай паваеннай партызанкі ў Беларусі
* 1952 — Кірыл Клімовіч, каталіцкі дзяяч
* 1959 — Браян Адамз, канадзкі рок-музыка

## Сьмерці
* 1370 — Казімер III Вялікі, кароль польскі
* 1879 — Джэймз Кларк Максўэл, брытанскі фізык, аўтар клясычнай электрамагнітнай тэорыі
* 1916 — Алаіза Пашкевіч, беларуская паэтка
* 1954 — Міхась Клімковіч, беларускі пісьменьнік, аўтар гімну Беларускай ССР
* 1997 — Сьвятаслаў Коўш, беларускі рэлігійна-грамадзкі дзяяч, сьвятар і пісьменьнік
* 2005 — Джон Фаўлз, ангельскі раманіст і эсэіст
* 2015 — Чэслаў Кішчак, польскі вайсковец і палітык

## Сьвяты
* Вялікабрытанія — Дзень Гая Фокса
Землятрус

**Землятру́с** — рухі, ваганьні або штуршкі зямной паверхні, выкліканыя сэйсьмічнымі хвалямі.

Гэта працэс вызваленьня энэргіі, якая назапасілася ў сьціснутых ці расьцягнутых горных пародах у выніку руху тэктанічных плітаў. Землятрус — адзін з самых небясьпечных натуральных фэномэнаў на нашай плянэце, адказны за сьмерць мільёнаў чалавек і сотні зьнішчаных гарадоў. Найбольш небясьпечныя ўразьлівыя рэгіёны — гэта межы тэктанічных пліт. Для вымярэньня сілы землятрусу карыстаюцца гэтак званай шкалой Рыхтэра.

## Землятрусы ў Беларусі
У геалягічным пляне Беларусь знаходзіцца на Ўсходнеэўрапейскай плятформе. Тэктанічныя рухі ў цяперашні пэрыяд тут праяўляюцца надзвычай слаба, і землятрусаў, якія адчуваюцца чалавекам, амаль не здараецца. У некаторых мясьцінах зрэдчасу здараліся слабыя штуршкі, якія фіксуюцца сэйсьмічнымі прыладамі. У 1887 г. ля Барысава (на паўночным усходзе ад Менску) адбыўся землятрус інтэнсіўнасьцю шэсьць балаў. У 1893 і 1896 гг. пад Магілёвам — інтэнсіўнасьцю 5-6 балаў. Наймацнейшы землятрус адбыўся ў 1908 г. ля пасёлка Гудагай (цяпер Астравецкі раён, Гарадзенская вобласьць) інтэнсіўнасьцю 7 балаў і магутнасьцю 4,5 магнітуды. Часьцей за ўсё да Беларусі даходзіць рэха землятрусаў на Карпатах (1908, 1940, 1977, 1978, 1983, 1986 і 1990), але штуршкі настолькі слабыя, што многія жыхары Беларусі іх нават не заўважаюць. Апошні землятрус, сэйсьмічныя хвалі ад якога дасягнулі і Беларусі, здарыўся 21 верасьня 2004 году з эпіцэнтрам у Калінінградзе. Сіла штуршкоў у эпіцэнтры дасягала 4—5 балаў, а ў Менску — ня больш за 2—3.

## Наймацнейшыя землятрусы ў гісторыі
* Вялікі чылійскі землятрус (1960) — наймацнейшы задакумэнтаваны землятрус у гісторыі чалавецтва, 9,5 балаў.
* Вялікі Аляскін землятрус (1964) — наймацнейшы землятрус у гісторыі ЗША, 9,2 балы.
* Тангшанскі землятрус (1976) — найсьмяротнейшы землятрус у сучаснай гісторыі, 8,2 балы, прынамсі 255 000 загіблых.
* Землятрус ля Суматры (2004) — наймацнейшы землятрус за апошнія 40 гадоў, 9 балаў.
* Землятрус на Гаіці (2010) — найсьмяротнейшы землятрус у Лацінскай Амэрыцы, 7 балаў, блізу 230000 чалавечых ахвяр.

## Крыніцы


Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы
Граматка

**Грама́тка** (**фарамушка**, **бярмушка**) — старадаўняя назва поснай поліўкі з піва.

На працягу многіх стагодзьдзяў шляхецкае сьняданьне было немагчыма ўявіць без адмысловага піўного супа, які запраўляўся, як правіла, сырымі яечнымі жаўткамі, а таксама сьмятанай, тварагом ды рознымі спэцыямі (кменам, цынамонам, цукрам і да т. п.). Такі суп было прынята есьці з грэнкамі. Піўныя супы або нават проста піва, падагрэтае з кавалкамі чэрствага хлеба ці тварагом, замянялі за шляхецкім сталом каву ды гарбату, якія пачалі іх выцясьняць толькі з XVII стагодзьдзя, але яшчэ і ў XIX стагодзьдзі «граматка» карысталася вялікай папулярнасьцю. Вялікім яе аматарам, асабліва падчас посту, быў кароль і вялікі князь Жыгімонт I Стары.

Страву згадвае Адам Міцкевіч у кнізе другой «Пана Тадэвуша»:

Старэйшыя пані, устаўшы, раней пілі каву;
цяпер жа затое зрабілі інакшую страву
з гарачага піва з набелам сабранай сьмятаны,
ў каторым грудкамі плывае тварог пасяканы.

Катэгорыя:Беларускія супы
Катэгорыя:Польскія супы
Катэгорыя:Стравы зь піва
1845

## Падзеі
*

## Нараджэньні
* 27 сакавіка — Вільгельм Конрад Рэнтген, нямецкі фізык, ляўрэат Нобэлеўскай прэміі
* 2 лістапада — Леанард Іваноўскі, расейскі гаспадарчы і грамадзкі дзяяч
* 29 сьнежня — заснаваны штат Тэхас

## Сьмерці
* Эндру Джэксан, 7-ы прэзыдэнт ЗША
1837

## Нараджэньні
* 24 лютага — Расалія дэ Кастра, гішпанская пісьменьніца і паэтка
* 14 чэрвеня — Ўільям Чатэртан Дыкс, ангельскі паэт
* 11 лістапада — Артур Гротгер, польскі мастак

## Сьмерці
* 10 лютага — Аляксандар Пушкін, расейскі паэт і пісьменьнік
* 17 лютага — Георг Бюхнэр, нямецкі паэт і драматург, мэдык
* 27 кастрычніка — Міхал Гузікаў, беларускі музыка, вынаходнік ксыляфону
6 чэрвеня

## Падзеі
* 1664 — войска гетмана Міхала Казімера Паца перамагло маскоўскае войска пад Віцебскам
* 1757 — пажар зьнішчыў віцебскі Ніжні замак, які пасьля так і не аднавіўся
* 1794 — бітва пад Шчэкацінамі, паміж войскамі Рэчы Паспалітай і аб’яднанымі войскамі Расейскай імпэрыі і Каралеўства Прускага
* 1962 — заснавана Беларускае таварыства аховы прыроды
* 1982 — ізраільскае ўварваньне ў Лібан
* 1996 — створана Беларуская ліга інтэлектуальных каманд

## Нараджэньні
* 1436 — Рэгіёмантан, нямецкі астраном
* 1599 — Дыега Вэляскес, гішпанскі мастак
* 1606 — П’ер Карнэль, францускі драматург
* 1686 — Антоні Юзэф Жалкоўскі, рымска-каталіцкі дзеяч, біскуп
* 1749 — Хасэ дэ Рыбас, расейскі адмірал
* 1799 — Аляксандар Пушкін, расейскі паэт і пісьменьнік
* 1841 — Эліза Ажэшка, польская і беларуская пісьменьніца, грамадзкі дзеяч
* 1875 — Томас Ман, нямецкі пісьменьнік
* 1891 — Ігнасьё Санчэс-Мэхіяс, гішпанскі тарэадор
* 1903 — Арам Хачатуран, армянскі кампазытар
* 1950 — Віктар Гайсёнак, намесьнік міністра замежных справаў Беларусі
* 1950 — Аляксей Дудараў, беларускі драматург
* 1963 — Міхась Мірановіч, намесьнік Пастаяннай камісіі Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага Сходу Рэспублікі Беларусь па заканадаўстве й судова-прававых пытаньнях
* 1974 — Соня Ўолгэр, ангельская акторка

## Сьмерці
* 1480 — Век’ета, італьянскі мастак, скульптар, архітэктар
* 1934 — Браніслаў Эпімах-Шыпіла, беларускі выдавец, мовазнавец, культурны і рэлігійны дзеяч
* 1946 — Герхарт Гаўптман, нямецкі драматург
* 1947 — Уладзіслаў Рачкевіч, польскі дзяржаўны дзеяч
* 1961 — Карл Густаў Юнг, швайцарскі псыхіятар
* 1964 — Альбіна Асіповіч, амэрыканская спартоўка беларускага паходжаньня
* 1991 — Стэн Гэтц, амэрыканскі джазавы саксафаніст
* 2010 — Міхаіл Паўлаў, беларускі дзяржаўны дзеяч, старшыня Менгарвыканкаму
* 2011 — Уладзімер Конан, беларускі філёзаф, літаратуразнаўца, крытык
* 2022 — Мікола Аляхновіч, беларускі літаратар, лінгвіст, кандыдат філялягічных навук

## Сьвяты
*  : Нацыянальны дзень Швецыі
1799

## Падзеі
*

## Нараджэньні
* 6 чэрвеня — Аляксандар Пушкін, расейскі паэт і пісьменьнік
* 26 лістапада — Міхаіл Кулеша, мастак, літограф

## Сьмерці
*

## Вонкавыя спасылкі
Зуброўка

**Зубро́ўка** () — род кветкавых расьлін сямейства метлюжковых.

Каля 30 відаў. Найбольш пашыраная ў Беларусі зуброўка духмяная (*Hierochloe odorata*), шматгадовая трава з залаціста-жоўтымі каласкамі, вышынёй да 70 см. Народныя назвы: *зубрава трава*, *цяпалоць*, *тураўка* (апошняя — таксама польская літаратурная назва). Расьце ў шыракалістых і мяшаных лясах, на ўзьлесках, паплавах, каля дарог. Ахвотна паядаюць зубры (даўней і туры), адсюль назвы. Лічыцца адным з турыстычных сымбаляў Белавескай пушчы.

Надземная частка, якая мае моцны пах кумарыну (сьвежага сена) і крыху вяжучы смак, шырока ўжываецца ў лікёра-гарэлачнай вытворчасьці як араматызатар. Зьбіраюць пад час цьвіценьня (травень — чэрвень). Асабліва вядомая настойка на сушаных сьцяблах «Зуброўка» прывабнага зеленаватага колеру, з характэрным водарам кумарыну. Яе рэкамэндуецца падаваць да халодных закусак (мяса, дзічына, паштэты, вяндліны).

## Літаратура

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Травы
Войцех Вінцэнты Вялёндка

**Войцех Вінцэнты Вялёндка** (па-польску: *Wojciech Wincenty Wielądko*) (1749, Кіеўскае ваяводзтва — 1822, Варшава) — польскі геральдыст, аўтар першай друкаванай кулінарнай кнігі на польскай мове “Кухар дасканалы” (1783), да канца першай трэці XIX стагодзьдзя шырока вядомай і ў Беларусі (папраўленае выданьне 1808 году згадваецца ў тым ліку ў эпічнай паэме Адама Міцкевіча “Пан Тадэвуш”, але зьмешваецца зь іншымі кулінарнымі кнігамі, перш за ўсё, з *Compendium ferculorum* Ст. Чарнецкага). Вялёндка арыентаваўся пераважна на касмапалітычныя францускія ўзоры, але шляхецкая кухня Рэчы Паспалітай таксама шырока прадстаўленая ў гэтай кнізе; тут ўпершыню пісьмова зафіксаваны рэцэпт зразаў. У 1830-х гадах кніга Вялёндкі як пісьмовая крыніца кулінарных ведаў у Літве (Беларусі) й Жамойці саступіла першынства кнігам Яна Шытлера.

Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1749 годзе
Катэгорыя:Кулінары
Катэгорыя:Асобы Польшчы
Катэгорыя:Памерлі ў 1822 годзе
Траянка

**Траянка** — даўні моцны алькагольны напой — гарэлка, «паленая» з цынамонам, імбіром і мускатным арэхам.

Рэцэптура блізкая да крупніка. Вельмі папулярная на землях былога ВКЛ у XIX стагодзьдзі. Існаваў звычай частаваць траянкай парадзіх адразу па нараджэньні дзіцяці.

Катэгорыя:Алькагольныя напоі
Ян Шытлер

**Ян Шытлер** (; 1763—1850) — славуты кухар, аўтар першых сыстэматычных кніг па кулінарыі на землях былога ВКЛ.

Нарадзіўся ў Варшаве ў сям’і кухара, пачаў кар’еру ў 14-гадовым узросьце як кухцік пры двары Агінскіх у Седльцах. Пазьней кухар пры двары Станіслава Аўгуста Панятоўскага (пад кіраўніцтвам славутага кухмістра Трэма), пры розных прыватных кухнях. У 1820 годзе асеў у Вільні, да канца жыцьця займаўся толькі напісаньнем і публікацыяй кніг па гаспадарцы, у тым ліку кулінарных, якія карысталіся вялікай папулярнасьцю ў Літве (сучасная Беларусь), зважаючы на адсутнасьць канкурэнцыі; Шытлер раўніва абараняў аўтарскае права. Кнігі Шытлера аказалі значны ўплыў на фармаваньне шляхецкіх і мяшчанскіх густаў перадрэформавай эпохі: «Кухар добра навучаны» (1830, пазьней некалькі разоў перавыдавалася), «Параднік для паляўнічых» (1839), «Сьпіжарня дастаткова і абачліва абсталяваная» (1841), «Кухня мысьліўская ці на ловах» (1845), «Ашчадная гаспадыня» (1846) і іншыя (усе — Вільня). У некаторых інтэлектуалаў эпохі гэтыя кнігі выклікалі іранічнае стаўленьне дзеля іх апалітычнасьці й сухасьці. Падазеныя Шытлерам рэцэпты ў асноўным пачэрпнутыя з інтэрнацыянальнай («францускай») кухні, а таксама са старапольскай, арыгінальныя літоўскія рэцэпты амаль адсутнічаюць. Шытлер паўплываў на наступныя пакаленьні мясцовых аўтараў гэтай тэматыкі, у прыватнасьці, на Ганну Цюндзявіцкую й В. Завадскую.

Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1763 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Варшаве
Катэгорыя:Кулінары
Катэгорыя:Памерлі ў 1850 годзе
Мацярдушка

**Мацярдушка** () — шматгадовая травяністая расьліна сямейства губакветных.

Вышыня да 50 см з маленькімі авальным лісьцем і ружовымі кветкамі. Расьце па ўсёй Беларусі, пераважна на ўскрайках лясоў, на пагорках з сухой, вапнавай асновай. Народныя назвы: *мацярынка*, *бабіна душыца* (раней вельмі шырока ўжывалася пры жаночых захворваньнях), *душанка*, *пчалалюб*. Блізкая сваячка маярану, таму яшчэ называлася «дзікі маяран». Можна ўжываць у тых самых стравах. Трава зьмяшчае эфірны алей, дубільныя рэчывы і вітамін C.

У сучаснай беларускай кулінарыі амаль не выкарыстоўваецца. Лісьце мацярдушкі можна дадаваць у супы (напрыклад, гарохавы), да баранавай пячонкі, вэнджаных кілбас, да страў з яек, салаты з садавіны (асабліва фасолі). Вельмі папулярная прыправа ў Італіі, адзін з сымбаляў італьянскай кухні (лісьце дадаюць у соўсы, салаты з памідораў, баклажанаў, цукіні і іншыя, прыпраўляюць стравы з марской рыбы і мяса, апроч бараніны; абавязковы кампанэнт сапраўднай піцы), а таксама ў Францыі, Грэцыі, вядомая з антычнасьці. Грэцкая назва *oregano* (таксама гандлёвая назва на міжнародным рынку) азначае «радасьць гор».

Даўней шырока ўжываўся ў народным побыце Беларусі, Украіны і іншых славянскіх краінаў: некалькі сьцяблоў мацярдушкі клалі ў бочку пры засолцы агуркоў, адвар травы дадавалі ў квас, сухой травой абкурвалі глечыкі з-пад малака, у хатнім піваварстве ўжывалі заміж хмелю, пучкі разьвешвалі па сьценах шляхецкіх абораў дзеля дэзінфекцыі. Перад заваркай кветкі разам са сьцяблом разьміналі.

Адвар мацярдушкі — папулярны сродак як народнай, так і афіцыйнай мэдыцыны (ад захворваньняў нэрвовай сыстэмы, органаў страваваньня); яго пілі і ў якасьці гарбаты. Этэрны («хмелевы») алей з мацярдушкі ўжываецца для араматызацыі мыла, губной памады, зубной пасты. Зьбіраюць у пэрыяд цьвіценьня разам з кветкамі; спэцыфічныя смак і водар найлепш разьвіваюцца пры інтэнсіўным сонечным асьвятленьні, таму яны больш выражаныя ў імпартнага прадукту, чым у мацярдушкі, вырашчанай у нашых шыротах.

## Літаратура

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Травы
Катэгорыя:Італьянская кухня
1816

## Падзеі
*

## Нараджэньні
* Францішак Генрык Духінскі, польскі этнограф і гісторык
* 25 лютага — Казімер Кабылінскі, удзельнік паўстаньня 1863—1864 рокаў
* 13 сьнежня — Эрнст фон Сымэнс, нямецкі вынаходнік і заснавальнік аднайменнай фірмы

## Сьмерці
*20 ліпеня — Гаўрыіл Дзяржавін, расейскі паэт эпохі Асьветніцтва
Бядрынец каменаломнікавы

**Бядрынец каменаломнікавы** () — травяністая расьліна сямейства парасонавых.

Вышыня 15—60 см, сьцябло прамое. Расьце ў хваёвых лясах, на сухіх лугах, узьлесках, каля дарог. Цьвіце ў чэрвені — жніўні дробнымі белымі, радзей ружаватымі кветкамі. Народныя назвы: *едранец*, *берджанец*, *пастарнак палявы*, *перац палявы*. Блізкі сваяк анісу (а таксама каляндры, кропу, кмену).

Як прыправа (цяпер фактычна забытая ў Беларусі) ўжываецца пераважна маладое лісьце з далікатным пахам і памяркоўна пякучым, даўкім смакам, што нагадвае агуркі, выключна ў сьвежым выглядзе — прыпраўляюць салаты, супы з гародніны, соўсы, вараную гародніну і рыбу; выкарыстоўваюць таксама ў якасьці сурагату гарбаты. Лісьце і плады ўжываюцца для араматызацыі вінаў, а карэньне — у вытворчасьці горкіх лікёраў. У XIX стагодзьдзі ў Беларусі бядрынец, папярэдне вымачаны ў вадзе, дадаваўся ў тытунь-самасад дзеля паляпшэньня смаку.

## Літаратура
* 

Катэгорыя:Травы
Зьбіцень

**Зьбі́цень** — традыцыйны ўсходнеславянскі гарачы безалькагольны напой з паленага мёду з пранасьцямі і зёлкамі (шалфеем і іншымі).

Найбольш распаўсюджаным быў на рынках, кірмашах — у разьліку на масавага спажыўца. У кіпень зь мёдам, цукрам ці патакай дабаўлялі спэцыі (перац, гвазьдзіку, цынамон, мускатны арэх, бабкі і інш.), часам піва ці сьпірт. У XVIII—XIX стагодзьдзях вядомы таксама і ў Беларусі, асабліва на Ўсходзе, хаця яго рэцэптура часта адрозьнівалася ад расейскай. П. Шпілеўскі ў сярэдзіне XIX стагодзьдзя апісваў беларускі зьбіцень зь Менску як выраблены зь бярозавага лісьця, аеру, ліпавага цьвету і патакі; такі зьбіцень кіпяціўся на рынку ў вялізных, ня надта прыгожых самаварах і разьліваўся ў кубкі са сподачкамі. На Віцебшчыне з сумесі рэдзькі, мёду, хрэна і солі гатавалі г. зв. хрэсьбінны зьбіцень — рытуальны напой, які бабка падносіла бацьку нованароджанага. У народнай мэдыцыне зьбіцень — сродак прадухіленьня цынгі. У XIX стагодзьдзі зьбіцень выцесьнены гарбатай, рудымэнтарна захоўваецца ў выглядзе адвараў з розных зёлак (дзіванны і г. д.).

## Літаратура

Катэгорыя:Безалькагольныя напоі
Катэгорыя:Беларускія напоі
Акавіта

**Акаві́та** ( — «вада жыцьця») — традыцыйная назва моцнага алькагольнага напою.

З XIII стагодзьдзя агульнаэўрапейскім тэрмінам aqua vitae называлі гарэлку або вінны сьпірт, атрыманыя праз дыстыляцыю віна, пазьней таксама гарэлку з соладу, збожжа, мукі і інш. У кельцкіх народаў скарочаны даслоўны пераклад лацінскага выразу *uisce beatha* — «вада жыцьця» — стаў назвай нацыянальнага моцнага напою зь ячменнага соладу — ўіскі.

У Польшчы і ВКЛ гэтая назва вядомая з канца XV — пачатку XVI стагодзьдзя. Пачаткова акавіта ўжывалася як аптэчны сродак (найчасьцей для настойваньня лекавых зёлак і г. д.). З пашырэньнем ужытку моцных напояў і дывэрсыфікацыяй іх тыпаў акавітай у вузкім сэнсе пачалі называць найвышэйшую ступень дыстыляцыі гарэлкі (ад 70% аб.), даступную даіндустрыяльнай тэхналёгіі. У сучасных скандынаўскіх краінах акавітай называюць моцную гарэлку (як правіла, з жыта), часам араматызаваную невялікай колькасьцю кмена, якую прынята піць зь невялікіх (50 г) кілішкаў адным глытком. Да сярэдзіны XX стагодзьдзя ўжываўся старадаўні жартаўлівы беларускі тост:

:  — Як ты называесься?
:  — Акавіта.
:  — А з чаго ты?
:  — З жыта.
:  — Пашпарт ёсьць?
:  — Няма.
:  — Вось табе турма!

(пасьля чаго акавіту выпівалі). У сучаснай беларускай папулярнай гістарычнай літаратуры акавітай часта называюць старадаўнюю гарэлку ўвогуле.

Некаторыя алькагольныя напоі на аснове сьпірту-дыстыляту маюць адпаведную назву: *аквавит* (сканд.), *оковита* (укр., польск.), *акавіта* (бел.), *eau-de-vie* (фр.), віскі (ад ірл. *uisce beathadh*) і іншыя, але значна адрозьніваюцца па зыходнай сыравіне, інгрэдыентах і метадах вытворчасьці. Так, пасьля аднаўленьня сярэднявечнага рэцэпту аква-віты на шатляндзкай дыстылерыі Lindores Abbey, у эўрапейскую камісію па харчовых прадуктах у 2021 быў пададзены зварот аб стварэньні новай катэгорыі алькагольных напояў «батанічныя сьпірты» (botanical spirits) на аснове дыстылятаў, з прымяненьнем мацэрацыі (настойваньня), але без выкарыстаньня цукру.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Акавіта — беларускі партал, зьмяшчае навіны, каталёг спасылак на сайты, і лічыльнік наведвальнікаў.

Катэгорыя:Моцныя сьпіртныя напоі
Катэгорыя:Дацкія алькагольныя напоі
Катэгорыя:Нарвэскія алькагольныя напоі
Катэгорыя:Швэдзкія алькагольныя напоі
Крупнік

**Кру́пнік** — старадаўні алькагольны напой, накшталт лікёру, са сьпірту (ці акавіты), мёду і спэцыяў (цынамон, ваніль, гвазьдзікі, імбір і мускатны арэх). Вядомы ў Польшчы і ВКЛ з XVIII стагодзьдзя, быў у пэўным сэнсе канкурэнтам нямецкага пуншу. Традыцыйна крупнік падавалі гарачым у малых фарфоравых філіжанках, але ў менш фармальных умовах пілі і са шкляніц, або нават з драўляных ці цыновых лыжак. Існаваў рытуал «паленьня» крупніку — усе інгрэдыенты складваліся ў вялікую гліняную місу і падпальваліся; паступова палаючая сумесь набірала цёмнаянтарны колер і спэцыфічны карэнны водар; па знаку гаспадыні ўсе сабраныя адначасова дзьмулі на полымя, каб яго згасіць. Майстэрства прыгатаваньня крупніку лічылася ў XIX стагодзьдзі неабходнай вартасьцю гаспадыні шляхецкага дому, да некаторых майстрыняў госьці зьязджаліся адмыслова дзеля гэтай нагоды з акругі радыюсам 80 км. Асабліва славіліся крупнікі з Коўна. У ВКЛ таксама былі папулярнымі фруктовыя крупнікі, у якія дадаваліся малінавы або вішнёвы сокі, журавіны і г. д. У наш час крупнік вырабляецца прамыслова ў Польшчы і Літве.

## Рэцэпт
1 л сьпірту, 1 кг мёду, 1 л вады. Дадаткі: 1 галінка цынамону, 1 мускатны арэх, 6 гвазьдзікоў, 2 карані імбіру, 1 галінка ванілі, кавалак апэльсінавай скуркі. (Можна таксама ўжываць сушаныя кветкі ружы, руты, ягады ядлоўцу і г. д.) Дадаткі зварыць з паловай вады (без апэльсінавай скуркі, якую ўкінуць за хвіліну да канца варкі) ў высокім рондлі са шчыльным вечкам (найлепей у скараварцы), каля 10 хвілін. Мёд зварыць з рэштай вады і дадаць адвар са спэцыяў. Зьмяшаць са сьпіртам, трымаючы далёка ад агню. Далей не варыць, толькі даліць гарачай вады да агульнага аб’ёму 1 л. Пакінуць на некалькі дзён адстаяцца. Чым долей вытрымліваецца крупнік (рэкамэндуецца 3 — 6 месяцаў), тым больш празрыстым і прыемным на смак ён робіцца. Падаваць гарачым або халодным.

## Крыніцы

Катэгорыя:Беларускія алькагольныя напоі
Папялец

**Папялец**, **папяльцовая серада́** — першы дзень Вялікага посту ў каталікоў, за 46 дзён да Вялікадня.

Назва паходзіць ад абраду пасыпаньня падчас імшы ксяндзом галоў вернікаў попелам вярбы, пасьвечанай летась на Вербным (Пальмавым) тыдні, што мусіць настроіць на пакаяньне і самаабмежаваньне. Разам з тым некаторыя народныя забавы на Папялец былі працягам карнавальных (кпіны, часам непрыстойныя, з дзеўчын, якія не пасьпелі выйсьці замуж да пачатку посту). Абавязак вернікаў у гэты дзень — сціслы пост ня толькі ў якасным, але і ў колькасным дачыненьні (дазваляецца толькі адзін прыём ежы дасыта). Многія па традыцыі ўжывалі толькі хлеб і ваду. У гэты дзень прынятыя стравы зь селядца, з XIX стагодзьдзя — з бульбы, а таксама боршч, садавіна і г. д. У аўторак перад Папяльцом, на Запусты, у апошні дзень карнавалу, апоўначы мусіла сціхаць музыка і жарты і ў залю, дзе адбываліся забавы, урачыста ўносілі шкілет селядца на шчасьце, як напамін пра марнасьць зямнога існаваньня.

У некаторых краінах на Папялец крэсьляць попелам знак крыжа на чале верніка.

## Папялец па [[грыгарыянскі каляндар|грыгарыянскім календары]]
Як і іншыя хрысьціянскія сьвяты, зьвязаныя зь Вялікаднем, дата Папяльца — рухомая, і штораз вылічваецца паводле асаблівай формулы.

* 2003: 5 сакавіка
* 2004: 25 лютага 
* 2005: 9 лютага 
* 2006: 1 сакавіка 
* 2007: 21 лютага 
* 2008: 6 лютага
* 2009: 25 лютага
* 2010: 17 лютага
* 2011: 9 сакавіка
* 2012: 22 лютага
* 2013: 13 лютага
* 2014: 5 сакавіка
* 2015: 18 лютага
* 2016: 10 лютага
* 2017: 1 сакавіка
* 2018: 14 лютага
* 2019: 6 сакавіка

## Крыніцы

## Літаратура

Катэгорыя:Каталіцкія сьвяты
Вігілія

**Вігі́лія** (ад  — варта), **вігілія Божага Нараджэньня**, **посная куцьця** — традыцыйная вячэра ў каталікоў 24 сьнежня, напярэдадні сьвята Божага Нараджэньня. Апошні дзень Адвэнту, у які належыць сьціслы пост і толькі адзін прыём ежы дасыта.

У адрозьненьне ад Велікодных сьвятаў, якія сьвяткаваліся максымальна публічна, **Вігілія** мела падкрэсьлена сямейны, закрыты характар. Аднак лічылася, што да вігілійнага стала абавязкова трэба запрасіць любога выпадковага госьця, каб не паўтарыць грэх тых, хто не пусьціў пераначаваць Сьв. Сям’ю перад нараджэньнем Хрыста. На вячэру зьбіраліся пасьля зьяўленьня на небе першых зорак, пад выбелены абрус сьцялілі сена або салому, як напамін пра нараджэньне Хрыста ў стайні. Перад пачаткам вячэры гаспадар хаты дзяліўся зь сям’ёю асьвечанымі ў касьцёле аплаткамі, якія потым ламалі між сабою астатнія сямейнікі. Па выцягнутых з-пад абруса сьцяблінках варажылі аб тым, якім будзе будучы год; пасьля вячэры сена, як і рэшткі вячэры, аддавалі жывёле. На В. плялі саламяных «павукоў», якіх вешалі ў хаце ці перад уваходам, упрыгожвалі хату або падворак хваінкай або ялінкай (з XVIII ст.), дарылі сямейнікам і слугам падарункі («каляду»).

У залежнасьці ад дабрабыту сям’і, на В. падавалі 5, 7, 9, 11 або 13 (няцотны лік) посных страваў, асноўны комплекс якіх быў адным і тым самым ў сем’ях усіх сацыяльных пластоў, сымбалізуючы адзінства ўсіх людзёў як дзяцей Божых. Асноўнымі складнікамі вігілійных страваў лічыліся пшаніца, мак і мёд (сымбалі дабрабыту і пладавітасьці). Галоўнымі стравамі былі куцьця, у гонар якой часта называлася і ўся вячэра, сыта, аўсяны кісель, узвар з сушоных фруктаў, рыбныя стравы (юшка, селядцы, шчупакі, карп і г. д.), грыбная поліўка, чырвоны боршч з вушкамі, клёцкі з макам, капуста квашаная або тушаная з грыбамі, ламанцы з макам, сьліжыкі і інш. У заможных хатах традыцыйнымі былі поліўка зь мігдалаў, розныя дэсерты («цукры»), арэхі, віно, з ХІХ ст. — гарбата.

Многія стравы і рытуалы Вігіліі, асабліва куцьця, маюць вельмі архаічны характар, і прыстасаваныя касьцёлам да патрэбаў хрысьціянскае рэлігіі пад час працяглага змаганьня з паганствам.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Каталіцкія сьвяты
Акунь

**Аку́нь звыча́йны** () — рыба сямейства акунёвых.

Даўжыня да 50 см, маса да 1,5 кг. Цела высокае (у буйных гарбатае), зяленавата-жоўтага колеру, па баках 5—9 папярэчных цёмных палос, мае 2 сьпінныя плаўнікі. Луска дробная. У Беларусі ёсьць ва ўсіх вадаёмах, адна з найбольш шматлікіх рыб, асноўная прамысловая ў краіне. Папулярны аб’ект рыбалкі ў большасьці эўрапейскіх народаў (няма акунёў у Італіі, на Пірэнэйскім паўвостраве, на поўначы Скандынавіі).

Мяса белае, далікатнае, сочнае, багатае на экстрактыўныя рэчывы, але мае шмат дробных вострых костак; утрымлівае 18,5% бялку, 0,9% тлушчу. Малых акунёў (20—25 см), пасьля трыбушэньня смажаць цэлымі на тлушчы або вараць юшку. З булёну можна рабіць халадзец, заліўныя. Буйных смажаць або прыпускаюць з садавінай, грыбамі, агурочным расолам, белым віном і г. д. Сярэдняга памеру акунёў можна вяліць.

## Літаратура

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Рыбы
Катэгорыя:Акунепадобныя
Траска

**Траска́** () — род рыб сямейства трасковых.

## Біялёгія
Пашыраны ў паўночных морах Атлянтычнага ды Ціхага акіянаў. 1 від — траска атлянтычная (*Gadus morhua*) з падвідамі: балтыйская, або дорш; беламорская; ґрэнляндзкая; кільдзінская; ціхаакіянская. Паводле іншых клясыфікацыяў, да асобных відаў адносяць траску ґрэнляндзкую (*Gadus ogac*) ды ціхаакіянскую (*Gadus macrocephalus*). Мае фіёрдавыя і азёрныя формы. Жыве ў прыдонных слаях вады на глыбіні да 300 м. У Атлянтыцы робіць кармавыя і нераставыя міграцыі да 2 тыс. км. Даўжыня дсягае 180 см, маса — 40 кг. Сьпіна зеленавата-аліўкавая з дробнымі жаўтаватымі плямамі, бруха й бакі — сьветлыя. 3 сьпінныя ды 2 анальныя плаўнікі. На ніжняй сківіцы вусік. Корміцца рыбай ды ракападобнымі. Зь печані траскі атрымліваюць рыбін тлушч. Аб’ект промыслу.

## Гісторыя
З канца 15 стагодзьдзя лоўля траскі ў паўночнай Атлянтыцы, асабліва на водмелях Ньюфаўндленда, зрабілася буйным промыслам заходнеэўрапейскіх рыбакоў, за які спаборнічалі баскі, нарвэжцы, датчане ды іншыя. Паступова першынства ў гэтым промысле захапілі дзяржавы, якія мелі магутныя ваенныя флаты: Нідэрлянды, Францыя ды Ангельшчына. У 16—17 стагодзьдзях траска робіцца другой паводле распаўсюджанасьці марской рыбай у рацыёне Заходняй Эўропы, шырока даступнай нават бедным пластам грамадзтва. У англасаксонскіх народаў промысел траскі — істотная частка нацыянальнай культуры, а стравы зь яе маюць важнае значэньне ў нацыянальнай кухні. Праз Гданьск траска трапляла і ў Рэч Паспалітую. Аднак, тут яна была значна менш даступнай. У «Літоўскай гаспадыні» зьмяшчаецца шэраг рэкамендацыяў, як імітаваць траску зь мясцовых прэснаводных рыб — шчупака і судака. Польская назва траскі *dorsz* — запазычаньне зь нямецкай мовы; назва «мянка» ў старабеларускіх пісьмовых крыніцах (зь сярэдзіны 16 стагодзьдзя, ад летувіскага *ménkė*), відавочна, дзеля асацыяцыі зь ментузом — адзінай рыбай сямейства трасковых у Беларусі ды Летуве. Траску трыбушылі і салілі на борце карабля ў Паўночнай Атлянтыцы, або сушылі ў эўрапейскіх портах; такую сушаную і салёную траску ў Рэчы Паспалітай называлі «штокфіш». Траска была ў нас даступная пераважна ў такім выглядзе.

## Кухня

Траска — каштоўная рыба з добрымі дыетычнымі вартасьцямі (малы змест насычаных тлустых кіслот ды нізкая калярыйнасьць — 118 ккал на 100 г), з лагодным смакам, далікатным белым, сочным, слаістым мясам. Гарманічна спалучаецца з большасьцю прыправаў, надаецца да гатаваньня рознымі спосабамі: смажаньня, запяканьня, вырабу кракетаў, мусаў, катлетаў. Падаюць як гарачай, так і халоднай, з разнастайнымі соусамі. Перад гатаваньнем рэкамэндуецца на працягу гадзіны ці болей вымачыць у лімонным соку, каб выдаліць непрыемны смак ды пах рыбінага тлушчу. Клясычным беларускім спосабам гатаваньня лічыцца запяканьне пад «футрам» з пакрышаных кіслых яблыкаў і сьмятаны (у іншым варыянце — з хрэну).

## Літаратура

Катэгорыя:Рыбы
Пастарнак

**Пастарна́к** () — род кветкавых расьлін сямейства парасонавых. 15 відаў. Пашыраны ў Эўразіі. На Беларусі 1 від — пастарнак дзікі, або лясны (*Pastinaca sylvestris*). Трапляецца на схілах, каля дарог, жыльля. Культывуецца пастарнак пасяўны (*Pastinaca sativa*). Двух- або шматгадовыя травы зь перыстым лісьцем. Кветкі жоўтыя, у складаных парасоніках. Плод — сямянка. Пастарнак пасяўны здаўна вырошчваюць як прыпраўную, агароднінную і кармавую расьліну.

Спажываюць пераважна мясістыя карняплоды зь белай або сьветла-крэмавай мякацьцю, з інтэнсіўным водарам пятрушкі) і салодкім смакам (падобным на смак аніса, кмену і фенхелю), якія ўтрымліваюць бялкі, вугляводы, пектынавыя і мінэральныя рэчывы, вітаміны В1, В2, РР, да 3,5% эфірных алеяў. У адрозьненьне ад блізкага сваяка, морквы, маюць менш бэта-каратыну, але больш (20 мг%) вітаміна С. Дастаткова калярыйны — 70 ккал (?) на 100 г. З маладога лісьця пастарнаку гатуюць салаты, дадаюць у марынады, выкарыстоўваюць пры кансэрваваньні гародніны.

Вядомы з часоў антычнасьці, доўгія стагодзьдзі пастарнак быў адной з найбольш папулярных культур у Эўропе, у тым ліку ў Беларусі, выконваючы ў Сярэднявечча і раньні Новы час прыкладна тую ж ролю, якую сёньня бульба. Здаўна вядомая народная прыпеўка:

Танцавала рыба з ракам,
А пятрушка з пастарнакам,
А цыбуля дзівавала,
Што пятрушка танцавала.

З XVIII—XIX стагодзьдзяў паступова выходзіў з моды, у сучаснай беларускай кулінарыі фактычна не ўжываецца.

Спосабы прыгатаваньня пастарнаку блізкія да морквы: найбольш вараць або тушаць, робяць сьвежыя салаты і пюрэ (найчасцей з дадаткам цыбулі), смажаць, запякаюць. Выкарыстоўваюць як гарнір да тушанага мяса, як прыправу ў першыя стравы. Вараны пастарнак, паліты растопленым маслам і пасыпаны зелянінай — выдатная гарачая закуска. Чысьціць старыя карняплоды належыць нажом зь нержавеючай сталі, затым прамыць халоднай вадой і да апрацоўкі трымаць у падкісьленай вадзе; маладыя часам дастаткова толькі нацерці сольлю.

Убіраюць пастарнак позна ўвосені, зразаючы лісьце на ўзроўні галоўкі. Захоўваюць пры 0—2 °С. Лічыцца, што маразы толькі паляпшаюць салодкі смак пастарнаку, таму нярэдка яго пакідаюць зімаваць.

## Літаратура

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Гародніна