Царква Сьвятых Барыса і Глеба (Наваградак)

**Царква́ Сьвяты́х Бары́са і Гле́ба** — помнік архітэктуры XII—XVII стагодзьдзяў у Наваградку. Знаходзіцца ў цэнтры места, на гістарычнай Базылянскай вуліцы. Пры пабудове была ў юрысдыкцыі Канстантынопальскага патрыярхату, цяпер — у валоданьні Маскоўскага патрыярхату. Твор архітэктуры готыкі і рэнэсансу. Аб’ект Дзяржаўнага сьпісу гістарычна-культурных каштоўнасьцяў Беларусі.

Наваградзкая Барысаглебская царква — месца правядзеньня сабораў (катэдра) Літоўскай мітраполіі. У 2010 годзе, як і іншыя старадаўнія помнікі архітэктуры Беларусі, пацярпела ад рэканструкцыі, якую праводзіць Беларускі экзархат Маскоўскага патрыярхату.

## Гісторыя

### Вялікае Княства Літоўскае
У першай палове XII ст. на гэтым месцы з вапнавых блёкаў зь нязначнымі ўстаўкамі плінфы збудавалі першую мураваную Барысаглебскую царкву. У 1317 годзе яна атрымала статус катэдры Літоўскай праваслаўнай мітраполіі. З XIV ст. пры царкве існаваў мужчынскі манастыр.

У 1517—1519 гадох на падмурках старажытнай царквы XII стагодзьдзя вялося будаваньне ў тэхніцы гатычнай муроўкі новай саборнай царквы з фундацыі князя Канстантына Астроскага і пры падтрымцы мітрапаліта Язэпа Солтана. У 1620 годзе царква прыняла Унію. У выніку рэканструкцыі 1624—1632 гадоў да яе фасаду прыбудавалі дзьве вежы. У 1628—1636 гадох кіеўскі ўніяцкі мітрапаліт Язэп Руцкі заснаваў пры царкве мужчынскі базылянскі манастыр, а Адам Храптовіч — жаночы.

### Пад уладай Расейскай імпэрыі
Па трэцім падзеле Рэчы Паспалітай (1795 год), калі Наваградак апынуўся ў складзе Расейскай імпэрыі, царква працягвала дзеяць як уніяцкая. Аднак па гвалтоўнай ліквідацыі Грэцка-Каталіцкай (Уніяцкай) царквы ў 1839 годзе расейскія ўлады адабралі будынак царквы ў Сьвятога Пасаду і перадалі ў валоданьне Ўрадавага сыноду Расейскай імпэрыі (Маскоўскай царквы).

У 1873—1875 гадох расейскія ўлады перабудавалі помнік у стылі дойлідзтва Маскоўскай дзяржавы.

### Найноўшы час
За польскім часам у 1923—1924 гадох праводзілася рэканструкцыя царквы з частковым аднаўленьнем аўтэнтычнага выгляду.

У 1990-я гады ў выніку рэстаўрацыі аднавіўся гатычна-рэнэсансавы выгляд вежаў царквы. У чэрвені 2010 году Беларускі экзархат Маскоўскага патрыярхату пачаў рэканструкцыю царквы (навуковы кіраўнік Г. Лаўрэцкі), у выніку якой у лістападзе таго ж году на вежы царквы паставілі какошнікі з шатрамі, завершанымі пазалочанымі купаламі-цыбулінамі. У зьвязку з гэтым старшыня Таварыства аховы помнікаў Антон Астаповіч зьвярнуўся зь лістом у Міністэрства культуры з просьбай спыніць працы і прыцягнуць да адказнасьці тых, хто ініцыяваў і дазволіў парушэньне закону (рэканструкцыя праводзілася без дазволу Міністэрства культуры і пратаколу паседжаньня навукова-мэтадычнай рады ад 3 лістапада, які мусіў быў складзены перад гэтым дазволам). Ён прасіў распачаць у дачыненьні да прыходу царквы і адказных супрацоўнікаў Наваградзкага райвыканкаму адміністрацыйную справу (за парушэньнем пунктаў 2 і 4 артыкулу 10 «Закону аб ахове гістарычна-культурнай спадчыны»). Апроч таго, А. Астаповіч зьвярнуўся ў наваградзкую пракуратуру.

## Архітэктура

Помнік архітэктуры сымбіёзнага гатычна-рэнэсанснага стылю з рысамі абарончага дойлідзтва. У XVI ст. архітэктура праваслаўных сакральных будынкаў Вялікага Княства Літоўскага пачала набываць выразнае гатычнае аблічча, яскравым адлюстраваньне гэтых працэсаў ёсьць Наваградзкая Барысаглебская царква. У пляне яна вельмі падобная да раньніх літоўскіх касьцёлаў (Ішкальдзь), аднак у выкананьні саміх гатычных элемэнтаў і ў афармленьні фасадаў адчуваецца моцны ўплыў папярэдняй праваслаўна-бізантыйскай традыцыі.

Збудаваная ў XVI ст. царква мела прастакутны 3-нэфавы 4-слупны аб’ём з шырокай 5-граннай апсыдай і бязьвежавым галоўным фасадам. Пры рэканструкцыі XVII ст. галоўны фасад набыў дзьве бакавыя абарончыя вежы з байніцамі і зубчастым парапэтам ў завяршэньні. Дах накрылі зялёнай і карычневай паліванай дахоўкай, а ўнутры набралі ўзорыстую падлогу з 6-гранных, квадратных і ромбападобных паліваных плітак. У XVIII ст. у апсыдзе царквы зрабілі мураваны алтар.

Пры перабудове расейскімі ўладамі ў другой палове XIX ст. над дахам царквы ўзьвялі драўляны сьветлавы барабан з купалам-цыбулінай, парушыўшы пры гэтым нэрвюрнае скляпеньне цэнтральнай травеі. Да галоўнага фасаду прыбудавалі прытвор, а гатычная завяршэньні вежаў зьмянілі на гранёныя шатры з купаламі-цыбулінамі і какошнікамі ў аснове.

У выніку рэканструкцыяў XX ст. скляпеньням і вежам царквы вярнулі першапачатковы гатычна-рэнэсансавы выгляд.

## Галерэя

### Да перабудовы

Navahradak, Bazylanskaja, Sabornaja. Наваградак, Базылянская, Саборная (E. Paŭłovič, 1848).jpg|Э. Паўловіч, 1848 г.
Navahradak, Bazylanskaja. Наваградак, Базылянская (V. Dmachoŭski, 1856).jpg|В. Дмахоўскі, 1856 г.
Navahradak, Bazylanskaja, Sabornaja. Наваградак, Базылянская, Саборная (V. Griaznov, 1865).jpg|В. Гразноў, 1865 г.
Navahradak, Bazylanskaja, Sabornaja. Наваградак, Базылянская, Саборная (V. Griaznov, XIX).jpg|В. Гразноў, XIX ст.


Navahradak, Bazylanskaja. Наваградак, Базылянская (1867).jpg|З «Памятнай кніжкі Менскай губэрні», 1867 г.
Navahradak, Bazylanskaja, Sabornaja. Наваградак, Базылянская, Саборная (XIX).jpg|2-я пал. XIX ст.
Navahradak, Bazylanskaja, Sabornaja. Наваградак, Базылянская, Саборная (V. Dmachoŭski, 1872).jpg|В. Дмахоўскі, 1872 г.
Navahradak, Bazylanskaja, Sabornaja. Наваградак, Базылянская, Саборная (N. Orda, 1876).jpg|Н. Орда, 1876 г.


### Па перабудове

Navahradak, Sabornaja. Наваградак, Саборная (1901-39) (2).jpg|Агульны выгляд, да 1939 г.
Navahradak, Sabornaja. Наваградак, Саборная (J. Bułhak, 1919-39) (2).jpg|Агульны выгляд. Я. Булгак, да 1939 г.
Navahradak, Bazylanskaja, Sabornaja. Наваградак, Базылянская, Саборная (1915-16) (3).jpg|Галоўны фасад, 
Navahradak, Sabornaja. Наваградак, Саборная (1901-39).jpg|Бакавы фасад, да 1939 г.


Navahradak, Bazylanskaja, Sabornaja. Наваградак, Базылянская, Саборная (1916).jpg|З боку вуліцы Базылянскай, 1916 г.
Navahradak, Bazylanskaja. Наваградак, Базылянская (1915-18).jpg|З боку вуліцы Базылянскай, 1915—1918 гг.
Navahradak, Zamkavaja-Bazylanskaja. Наваградак, Замкавая-Базылянская (1901-39).jpg|З боку вуліцы Замкавай, да 1939 г.
Navahradak, Rynak-Bazylanskaja. Наваградак, Рынак-Базылянская (J. Bułhak, 1919-39).jpg|З боку Рынку. Я. Булгак, да 1939 г.


### Сучасныя здымкі

Барыслаглебская царква ў Навагрудку 2.jpg|Агульны выгляд
Барыслаглебская царква ў Навагрудку.jpg|Галоўны фасад
Наваградскія краявіды ў чэрвені 2020 (74).jpg|Бакавы фасад
Наваградскія краявіды ў чэрвені 2020 (68).jpg|Скляпеньні


## Заўвагі

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 
* 
* 

## Вонкавыя спасылкі

* 
* 

Наваградак
Наваградак
Наваградак
Наваградак
Катэгорыя:Саборы Беларусі
Катэгорыя:Храмы пад тытулам сьвятых Барыса і Глеба
Катэгорыя:Зьявіліся ў XII стагодзьдзі