open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Азіяцкі слон

**Азія́цкі слон** альбо **Інды́йскі слон** (*Elephas maximus*) — сысун атрада хобатных, адзіны сучасны від роду Азіяцкія сланы (*Elephas*) і адзін з трох сучасных відаў сямейства слановых.

Азіяцкі слон — другая па велічыні наземная жывёла пасьля саванавага афрыканскага слана.

Катэгорыя:Хобатныя
Акула-бык

**Аку́ла-бык** або **тупары́лая акула** (*Carcharhinus leucas*) — від акул зь сямейства кархарынападобных (*Carcharhiniformes*).

## Арэал
Гэтыя акулы распаўсюджаныя паўсюдна і часта заходзяць у рэкі. Часам падымаюцца на многія кілямэтры ўверх па цячэньні. Яны пранікаюць, у прыватнасьці, у Ганг, Замбэзі і многія іншыя ракі Азіі, Афрыкі, Амэрыкі і Аўстраліі (напрыклад, у раку Кларэнс), назіралася ў Амазонцы (каля гораду Ікітас, за 4000 км ад вусьця), у рацэ Місысыпі (да Сэнт-Луісу і ракі Ілінойс), возеры Мічыган. Пастаянна жыве ў возеры Нікарагуа.

Бык
Нікарагуа (возера)

**Нікара́гуа** () — буйное прэснаводнае возера ў дзяржаве Нікарагуа, мае тэктанічнае паходжаньне. Маючы плошчу 8624 км², Нікарагуа — першае па велічыні прэснаводнае возера ў Лацінскай Амэрыцы, другое па плошчы наогул (саступаючы толькі некалі прэснаводнаму, а цяпер саланаватаму возеру Маракайба), і 20-е ва ўсім сьвеце.

## Вонкавыя спасылкі

Нікарагуа
Акула-вялікарот

**Вялікаро́тавая аку́ла** або **Аку́ла-вялікаро́т** (*Megachasma pelagios*) — адзін з трох вядомых навуцы відаў акул, які сілкуецца плянктонам (акрамя кітовай і гіганцкай акулы). З часу адкрыцьця гэтай глыбакаводнай акулы ў 1976 годзе яна застаецца адзіным відам у сямействе . Да кастрычніка 2012 году назіраліся толькі 54 асобнікаў, зь якіх толькі нямногія ўдалося навукова дасьледаваць. Пра анатомію, паводзіны і арэал гэтай акулы пакуль вядома вельмі мала.

## Вонкавыя спасылкі

Вялікарот
Акула-дамавік

**Аку́ла-дамаві́к**, **Аку́ла-насаро́г** або **Скапано́рынх** (*Mitsukurina owstoni*) — глыбакаводныя акула, адзіны прадстаўнік роду акулы-дамік або скапанорынхі (*Mitsukurina*), адзінага роду сямейства Скапанорынхавыя акулы (*Mitsukurinidae*). Сваю назву атрымала за дзіўнаватую зьнешнасьць: пыса гэтай акулы заканчваецца доўгім дзябападобным вырастам, а доўгія сківіцы могуць далёка высоўвацца. Афарбоўка таксама незвычайная: блізкая да ружовай (скура напаўпразрыстая, і крывяносныя сасуды прасвечваюць скрозь яе). Найбуйнейшая вядомая асобіна дасягала даўжыні 3,8 метра і важыла 210 кг.

Жыве на глыбіні ад 200 мэтраў, сустракаецца ў цёплых і ўмераных водах ўсіх акіянаў. Упершыню была здабытая ў 1897 годзе ў берагоў Японіі.

Біялёгія акулы-дамавіка вывучана вельмі мала. Невядома нават, наколькі шматлікі гэты від, і ці знаходзіцца ён пад пагрозай зьнікненьня.

Дамавік
Катэгорыя:Храстковыя рыбы
Акула-нянька

**Аку́ла-ня́нька** (*Ginglymostoma cirratum*) — адзіны прадстаўнік роду вусатых акул-нянек (*Ginglymostoma*) сямейства вусатыя акулы.

Мае аднастайную жоўта-карычневую афарбоўку. Можа дасягаць 4 мэтраў у даўжыню, але звычайна не перавышае 2,5-3 мэтраў. Трымаецца на глыбіні ад 0,5 да 3 мэтраў, можа зьбірацца ў статкі да 40 асобінаў.

Марудлівыя і малаактыўныя акулы-нянькі харчуюцца крабамі, васьміногамі, марскімі вожыкамі, дробнай рыбай. Як правіла, акулы-нянькі бясьпечныя для чалавека. Аднак зарэгістравана некалькі выпадкаў нападзеньняў, справакавых самімі купальшчыкамі.

Нянька
Акунепадобныя

**Акунепадо́бныя** (*Perciformes*) — самы шматлікі атрад касьцістых рыб.

Уключае 21 падатрад, 150 сямействаў, каля 1200 родаў, 6,5 тыс. марскіх і прэснаводных відаў (каля 40% ад агульнай колькасьці ўсіх відаў рыб). У вадаёмах Беларусі 4 віды сямейства акунёвых (акунь звычайны, судак, джгір звычайны, джгір-насар), па адным відзе бычковых (бычок-пясчанік) і падкаменшчыкавых (падкаменшчыкі).

Даўжыня ад 1 см да 5 м, маса ад доляў грама да 900 кг. Маюць звычайна 2 сьпінныя плаўнікі з калючкамі; брушныя плаўнікі складаюцца з прамянёў (не болей як 6) і знаходзяцца пад груднымі або наперадзе іх. Плавальны пузыр ня злучаны з кішэчнікам. Луска найчасьцей ктэноідная. Ёсьць шыпы на галаве, верхнія і ніжнія рэбры.

Акунепадобныя зьявіліся ў верхнім меле, большасьць сямействаў вядома з эацэну.

Многія віды — каштоўныя прамысловыя рыбы. Шэраг відаў разводзіцца ў акварыумах.

## Глядзіце таксама
* Тыгровы оскар

## Крыніцы
Алігатаравыя

**Аліга́таравыя** (*Alligatoridae*) — сямейства кракадзілаў. Ад сапраўдных кракадзілаў адрозьніваюцца будовай чэрапа, больш кароткай і шырокай пысай, лянівым характарам. 

Усе віды алігатаравых, акрамя кітайскага алігатара, жывуць у Новым сьвеце. Самы паўночны від — місысыпскі алігатар, самыя паўднёвыя — кайманы з Паўднёвай Амэрыкі. 

Катэгорыя:Кракадзілы
Алігатары

**Аліга́тары** (*Alligator*) — род кракадзілаў сямейства , які ўключае ўсяго два віды: амэрыканскі, ці місысыпскі алігатар (*Alligator mississippiensis*) і .

Назва «алігатар» — англіцызаваная форма гішпанскага «el lagarto» (яшчарка), так першыя гішпанскія пасяленцы ў Флорыдзе называлі гэтую жывёлу.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Кракадзілы
Альжырскі вожык

**Альжы́рскі во́жык** (*Atelerix algirus*) — сысун роду афрыканскіх вожыкаў. Распаўсюджаны ў Альжыры, Францыі, Лібіі, Мальце, Марока, Гішпаніі і Тунісе. Штучна распаўсюджаны на Канарскіх выспах і Мальце.

Даўжыня цела — 8—14 цаляў. Вага — 400—1000 грам.

Катэгорыя:Мошкаедныя
Амэрыканскі бізон

**Амэрыка́нскі бізо́н** (*Bison bison*) — від пустарогіх падсямейства быкоў.

## Апісаньне
Бізон дасягае 2,5-3 мэтраў у даўжыню і да 2 мэтраў у вышыню. Густая поўсьць шэра-бурага колеру, на галаве і на шыі чорна-бурага. Пярэдняя частка цела пакрытая больш доўгімі валасамі. Галава масіўная, з шырокім ілбом; кароткія тоўстыя рогі разыходзяцца ў бакі, канцы ж іх заварочваюцца ўнутар; вушы кароткія і вузкія; вочы вялікія, цёмныя, шыя кароткая.

## Паводзіны

Раней летам бізоны пасвіліся на шырокіх раўнінах, а на зіму заходзілі ў лясістыя мясцовасьці, качавалі на поўдзень, а ўлетку ізноў вярталіся на поўнач.

Стэпавыя сілкуюцца ў асноўным травой, да 25 кг травы ў дзень, узімку травяным рызьзём. Лясныя яшчэ ядуць мох, лішайнікі, галіны. Могуць карміцца пры сьнезе да 1 м глыбінёй. Густая поўсьць добра абараняе бізона. Лёгка пераносяць 30° маразы. Узімку шукаюць маласьнежныя ўчасткі.

Катэгорыя:Пустарогія
Амэрыканскі лямантын

**Амэрыка́нскі лямантын** (*Trichechus manatus*) — буйны водны сысун сямейства лямантынавых, якія жывуць уздоўж Атлянтычнага ўзьбярэжжа Паўночнай, Цэнтральнай і Паўднёвай Амэрыкі.

Сярэдняя даўжыня дарослага амэрыканскага лямантына складае прыблізна 3 м, хоць некаторыя асобіны могуць дасягаць 4,5 м у даўжыню, улічваючы хвост. Вага гэтых жывёлаў вар'іруецца ў сярэднім у межах 200-600 кг, самыя буйныя асобіны рэдка дасягаюць паўтары тоны. Саміцы звычайна даўжэйшыя і цяжэйшыя за самцоў. Дзіцяняты пасьля нараджэньня у даўжыню складаюць 1,2-1,4 м і важаць прыкладна 30 кг. Дарослыя асобіны маюць блакітна-шэрую афарбоўку цела, дзіцяняты ў першы месяц свайго жыцьця пафарбаваныя ў больш цёмныя колеры.

Катэгорыя:Сысуны
Амэрыканскія грыфы

**Амэрыка́нскія гры́фы**, **Катарты́ды**, **Гры́фы Но́вага Сьвет́у** (*Cathartidae*) — сямейства птушак з атраду сокалападобных (некаторыя аўтары вылучаюць яго ў новы атрад ястрабінападобных), якія жывуць у раёнах з умераным і трапічным кліматам Паўночнай і Паўднёвай Амэрыкі. Прадстаўнікі сямейства характарызуюцца буйнымі памерамі і параплянным палётам; харчуюцца падалкай.

## Глядзіце таксама

* Каралеўскі грыф
* Каліфарнійскі кондар

Катэгорыя:Сокалападобныя
Амфізбэны

**Амфізбэ́ны** (*Amphisbaenia*), **двуххо́дкі** — падатрад паўзуноў атраду лускаватых.

Некалькі сямействаў. Каля 140 відаў.

Пашыраны (пераважна ў Паўднёвай і Цэнтральнай Амэрыцы, Афрыцы, Заходняй Азіі, 1 від у Паўднёвай Эўропе, 1 — на паўднёвым усходзе ЗША. Найбольш вядомыя , , .

Даўжыня да 70 см. Цела цыліндрычнае, чэрвепадобнае, з кароткім хвастом, укрытае суцэльнай рагавой плеўкай э вузкімі папярочнымі кольцамі. У большасьці канечнасьці адсутнічаюць.

Вядуць падземны спосаб жыцьця, часта пасяляюцца ў мурашніках і тэрмітніках. Па хадах у зямлі могуць рухацца хвастом уперад (адсюль назва). Кормяцца мурашкамі, тэрмітамі, іх лічынкамі.

Катэгорыя:Паўзуны
Амфіюмы

**Амфіюмы** (*Amphiumidae*) — сямейства хвастатых земнаводных.

Сямейства ўключае 3 віды. Найбольш вядомая амфіюма мэанс.

Пашыраны на паўднёвым усходзе ЗША. Жывуць у забалочаных вадаёмах, азёрах, непраточных глеістых вадаёмах, на рысавых чэках (абвалаваных участках палёў).

Даўжыня 0,8 — 1 м. Цела чорнае, вугрападобнае. Маюць дзьве пары малых рудыментарных канечнасьцяў з двума-тыма недаразвітымі пальцамі, унутраныя шчэлепы і схаваныя пад скурай вочы. Лічынкі дыхаюць шчэлепамі, дарослыя лёгкімі.

Кормяцца бесхрыбетнымі, радзей дробнымі рыбамі, земнаводнымі. Зімуюць у глеі.

Адкладаюць на сушы ў вільготных месцах да 150 яек. Полавая сьпеласьць на 4-м годзе.

Чалавекам выкарыстоўваюцца мяса, тлушч і скура.

Катэгорыя:Амфібіі
Анаконда

**Анако́нда** (*Eunectes murinus*) — зьмяя з падсямейства ўдаваў (*Boidae*). У старой літаратуры сустракаецца назва *вадзяны ўдаў*.

Анаконда насяляе ўсю трапічную частку Паўднёвай Амэрыкі да ўсходу ад Андаў, а таксама выспу Трынідад.

## Крыніцы

Катэгорыя:Зьмеі
Андзкі кондар

**А́ндзкі ко́ндар** (*Vultur gryphus*) — птушка зь сямейства амэрыканскіх грыфаў, адзіны сучасны прадстаўнік монатыпічнага роду кондар (*Vultur*). Распаўсюджаны ў Андах і на ціхаакіянскім узьбярэжжы Паўднёвай Амэрыкі. Лічыцца самай буйной лятаючай птушкай Заходняга паўшар’я.

Андзкі кондар — буйны грыф з бліскуча-чорным апярэньнем, з каўняром белых пёраў вакол шыі і шырокай белай аблямоўкай на крылах, асабліва яскрава выяўляецца ў самцоў.

## Геральдыка
Андзкі кондар прысутнічае на гербе Чылі і гербе Балівіі.

## Крыніцы

Катэгорыя:Сокалападобныя
Андзкая котка

**А́ндзкі ко́т** (*Leopardus jacobitus* альбо *Oreailurus jacobita*) — паўднёваамэрыканскі від зь сямейства каціных. З-за пражываньня ў адносна цяжкадасягальных рэгіёнах Андаў навуковыя зьвесткі пра яго даволі сьціслыя. Так, напрыклад, першыя відэакадры гэтага віду зьявіліся толькі пасьля 2000 году.

## Апісаньне

Даўжыня цела складае 577—640 см, даўжыня хваста 413—480 см, маса 4 кг.

## Вонкавыя спасылкі
* Acosta, G., Cossios, D., Lucherini, M. & Villalba, L. 2008. Leopardus jacobita. The IUCN
* Wright, A. 2004. "Leopardus jacobitus" (On-line), Animal Diversity Web
* Leopardus jacobita | ARKive
* *Ronald M. Nowak* Walker's carnivores of the world — JHU Press, 2005. — С. 250. — 

Катэгорыя:Каціныя
Ара

**А́ра** (*Ara*) — род птушак сямейства папугаепадобных.

## Зьнешні выгляд
Буйныя (даўжынёй да 95 см) папугаі зь вельмі яркай і прыгожай афарбоўкай зялёных, чырвоных, блакітных і жоўтых колераў. Зоны вакол вачэй і бакоў галавы ў іх голыя, часам з рэдкімі і кароткімі пёркамі. Крылы да канца моцна выцягнутыя і завостраныя. Клінападобнай формы хвост даўжэйшы за цела. Характэрнай асаблівасьцю гэтых папугаяў зьяўляецца буйная, сьціснутая з бакоў і моцна закругленая дзюба з крута ці загнутым кончыкам. Самцы, саміаладыя папугаі маюць амаль аднолькавую афарбоўку. Гэты від папугаяў зьяўляецца ўладальнікам самай моцнай дзюбы на зямлі.

## Распаўсюджаньне
Распаўсюджаны ў Цэнтральнай і Паўднёвай Амэрыцы.

## Лад жыцьця
У прыродных умовах пасяляюцца ў трапічных раёнах зь лясістай участкамі. Вядуць зграйкавы лад жыцьця, але пары ствараюць на доўгія гады. Зграі ара часам шкодзяць плянтацыям пладовых дрэў. 1 від і 1 падвід занесеныя ў Міжнародную Чырвоную кнігу.

## Клясыфікацыя
Род уключае 15 відаў, 7 зь якіх зьніклі.
* Сіне-жоўты ара *Ara ararauna* (Linnaeus, 1758)
* Ара чырвоны *Ara macao* (Linnaeus, 1758)

Катэгорыя:Папугаепадобныя
Аральская шамая

**Ара́льская шамая** (*Chalcalburnus chalcoides aralensis*) — рыба сямейства карпавых.

## Характэрныя прыкметы
Рот у выглядзе касой шчыліны, накіраванай угару, ніжняя сківіца троху выдаецца наперад. Паміж брушным і анальным плаўніком кіль, не пакрыты луской толькі блізу анальнай адтуліны. Анальны плаўнік складаецца мінімум з 13 промняў. Бакавая лінія ніжэй за сярэднюю лінію цела. Жабравыя тычынкі доўгія і густыя. Лоб і сьпіна цёмныя зь зеленаватым адценьнем, бакі і бруха срэбрыстыя. Плаўнікі (акрамя хваставога) ля падставы ружовыя, па краях шэрыя. Ад касьпійскай шамаі адрозьнівацца ніжэйшым целам. Даўжыня да 29 см.

## Распаўсюджанасьць
Раней — Аральскае мора, цяпер сустракаецца ў нізоўях ракі Сырдар’і, у раўнінных вадаёмах ніжняга і сярэдняга цячэньняў Амудар’і, Зарафшану. У апошнія гады пранікла праз каналы ў сярэдняе цячэньне Сырдар’і і Кашкадар’і.

## Лад жыцьця
Жыве і нерастуе ў моры. Палавой сталасьці самцы дасягаюць ва ўзросьце 2—5 гадоў пры даўжыні цела 15 см, а саміцы — ад 2 да 6 гадоў пры даўжыні 17 см. Нераст у прыбярэжных зонах, звычайна на камяністым грунце, радзей на пясчаным, часам ікры прыклейваецца да каранёў плывучых курцін трысьнёга. Асобіны, якія скончылі нераст, заходзяць у адкрытае мора і інтэнсіўна харчуюцца бакаплавамі і кукалкамі матыля. Ноччу шамая прабывае ў верхніх пластах вады, днём спускаецца на глыбіню.

## Гаспадарчае значэньне
Раней — невялікае, лавілі шамаю невадамі, сеткамі. Пазьней стала каштоўнай прамысловай рыбай. У раўнінных вадасховішчах мае мясцовае прамысловае значэньне.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Определитель пресноводных рыб фауны СССР
* Chalcalburnus chalcoides aralensis (Berg) — Аральская шамая

Катэгорыя:Касьцявыя рыбы
Арангутаны

**Арангута́ны** (*Pongo*) — род дравесных чалавекападобных малпаў, адны з блізкіх родзічаў чалавека. Назва паходзіць ад малайскага *Orang Hutan*, што азначае «лясны чалавек» (*orang* — «чалавек», *hutan* — «лес»). У беларускай мове раўназначна ўжываньне «арангутанг», але ў заалёгіі ўжываецца толькі першы варыянт.

Арангутаны — адзіны сучасны род у падсямействе *Ponginae*. Да вымерлых родаў адносяцца гігантапітэкі (*Gigantopithecus*) і сівапітэкі (*Sivapithecus*).

У дзікай прыродзе сустракаюцца ў лясах на выспах Калімантан і Суматра Малайскага архіпэлягу.

Род уключаны ў Міжнародную Чырвоную кнігу.

## Віды

* 
* 

## Крыніцы

Катэгорыя:Прыматы
Катэгорыя:Чалавекападобныя малпы
Архар

**Арха́р**, таксама **Го́рны бара́н**, **Аргалі** (*Ovis ammon*) — парнакапытны сысун сямейства пустарогіх.

Катэгорыя:Пустарогія
Асьпіды

**А́сьпіды**, асьпідавыя (*Elapidae*) — сямейства ядавітых зьмей атрада лускаватых.

Сямейства аб’ядноўвае 43 роды, 181 від. Найбольш вядомыя кобры, крайты, мамбы, каралавыя асьпіды. Асьпідавыя пашыраны ў Аўстраліі, Афрыцы, Паўднёвай Азіі, Паўднёвай і Цэнтральнай Амэрыцы ў тропіках і субтропіках; сярэднеазіяцкая кобра водзіцца на поўдні Сярэдняй Азіі.

Цела стройнае, даўжыня да 5,5 м. Афарбоўка разнастайная, стракатая. Галава ў большасьці не адмежавана ад тулава, укрытая буйнымі сымэтрычнымі шчыткамі. Наперадзе верхнясківічных касьцей буйныя парныя атрутаправодныя зубы. Атрута нэрвова-паралітычнага дзеяньня, небясьпечны для жывёлаў і чалавека.

Жывуць на зямлі і дрэвах. Кормяцца грызунамі, жабамі, яшчаркамі, іншымі зьмеямі.

Большасьць жывародныя.

Некаторыя віды ахоўваюцца.

Катэгорыя:Зьмеі
Афіюры

**Афіюры** або **Зьмеяхво́сткі** (*Ophiuroidea*) — кляса донных марскіх жывёлаў тыпу іголкаваскурых. Сваю назву атрымалі за своеасаблівы спосаб перамяшчэньня — калі яны паўзуць па дне, іх «рукі» зьвіваюцца, як зьмеі. Беларуская назва «зьмеяхвосткі» зьяўляецца калькай з навуковай назвы афіюры (ад грэч. Ὄφις — зьмяя, οὐρά — хвост).

Самая разнастайная кляса іголкаваскурых — каля 2 тыс. відаў, большасьць зь якіх — насельнікі трапічных вод. Вядомыя ў выкапнёвым стане з раньняга ардовіку.

Два сучасныя атрады:
* Ophiurida — з простымі, неразгалінаванымі промнямі,
* Euryalida — з простымі або разгалінаванымі промнямі.

Катэгорыя:Іголкаваскурыя
Аўганская лісіца

**Аўга́нская лісі́ца** (*Vulpes cana*) — драпежны сысун роду лісаў сямейства сабачых. Занесена ў Чырвоную кнігу.

## Зьнешні выгляд
Аўганская лісіца — дробная лісіца. Вышыня ў карку — каля 30 см, даўжыня цела — 40—50 см, даўжыня хваста — 33—41 см, вышыня вуха — каля 9 см; вага — 1,5—3 кг. Афарбоўка зімовай поўсьці буравата-шэрая, з прыкметным налётам, якія распаўсюджваюцца і па версе доўгага пульхнага хваста.

## Распаўсюджаньне
Сустракаецца ад усходніх рэгіёнаў Блізкага Ўсходу да Аўганістану. Знойдзена ў наступных краінах: Аўганістан, Эгіпет (Сынай), Іран, Ізраіль, Ярданія, Аман, Пакістан, Саудаўская Арабія, Туркмэністан, Аб’яднаныя Арабскія Эміраты і Емэн. Асноўная частка арэалу — Усходні Іран, Аўганістан і Паўночна-Заходні Індастан. Зь іншых вобласьцей выгляд выключаны міжвідавай канкурэнцыяй з рудымі лісіцамі.

Катэгорыя:Сабачыя
Афрыканскі бародавачнік

**Афрыка́нскі баро́давачнік** (*Phacochoerus africanus*) — від зь сямейства сьвіньняў (*Suidae*) атрада парнакапытных, якія жывуць на большай частцы Афрыкі.

На першы погляд бародавачнік нагадвае дзіка з крыху прыплюснутай, вельмі буйной галавой. Перш за ўсё кідаюцца ў вочы поўсць бародавак, разьмешчаных сымэтрычна па пэрыметры пысы, а таксама выгнутыя, што дасягаюць даўжыні да 60 см, іклы. Бародаўкі, што растуць з прагрэсуючы узростам бародавачніка, зьяўляюцца выключна скурным утварэньнем, закладзеным у эмбрыёне на генэтычным узроўні і ня маюць ні касьцяной, ні мускульной асновы.

Скура звычайна шэрага колеру і з-за цёплага клімату Афрыкі больш тонкая за эўрапейскіх суродзічаў. На шыі і на сьпіне ў бародавачніка маецца грыва. Хвост на кончыку мае своеасаблівае патаўшчэньне і пры небясьпецы або ўцёках бародавачнік мае звычай падымаць яго ўверх, за што прысвоілі яму жартоўную мянушку «Радыё Афрыка». Дарослыя саміцы бародавачніка дасягаюць вагі да 70 кг, самцы да 100 кг, вышыня ў карку дасягае 65 см.

Катэгорыя:Парнакапытныя
Афрыканскі бусел-разявака

**Афрыка́нскі бу́сел-разява́ка** (*Anastomus lamelligerus*) — птушка сямейства бусьліных. Намінальная форма (*A. l. lamelligerus*) гняздуе ў трапічнай Афрыцы на поўдзень ад Сахары і на поўнач ад Паўднёвага тропіка, падвід (*A. l. madagaskarensis*) у заходнім Мадагаскары.

Катэгорыя:Бусьліныя
Бакашыйныя чарапахі

**Бакашыйныя чарапахі** (*Pieurodira*) — падатрад паўзуноў. Падатрад аб’ядноўвае 2 сямействы:  і , 13 родаў, каля 50 відаў.

Даўжыня панцыру 30—77 см, шыя доўгая, могуць выгінаць яе ўбок і закладваць пад панцыр. Ногі пераважна пляскатыя, на пальцах плавальныя перапонкі. Пашыраны ў прэсных водах Паўднёвай Амэрыкі, Афрыкі, Аўстраліі, астравоў Мадагаскару і Новай Гвінэі. Кормяцца дробнымі рыбамі. Мяса і яйкі некаторых відаў выкарыстоўваюць у ежу.

Катэгорыя:Чарапахі
Балотная чарапаха эўрапейская

**Балотная чарапаха эўрапейская** (*Emys orbicularis*) — від паўзуноў сямейства прэснаводных чарапах. Адзіны ў Беларусі прадстаўнік атраду чарапах.

## Апісаньне
Даўжыня панцыру 16—18 (да 22) см, шырыня каля 15 см, вышыня 6—8 см, маса цела 400—600 (часам да 1500) г. Хвост крыху меншы за палову даўжыні панцыру. Сьпінны і брушны шчыты панцыра злучаны паміж сабой рухомай сухажыльнай зьвязкай. Зьверху панцыр гладкі і афарбаваны ў цёмна-аліўкавыя, жоўта-карычневыя або цёмна-шэрыя (да чорнага) тоны. На гэтым цёмным фоне рассыпаны дробныя сьветла-жоўтыя плямкі або рысачкі. Зьнізу панцыр мае афарбоўку ад жаўтаватай да цёмна-бурай. Галава, шыя і канечнасьці таксама пакрыты дробнымі жаўтаватымі плямкамі на цёмным фоне.

## Літаратура
* 

## Вонкавыя спасылкі
* Артыкул на Slounik.org
* Чырвоная кніга Беларусі

Катэгорыя:Чарапахі
Катэгорыя:Птушкі, апісаныя ў 1758 годзе
Катэгорыя:Таксоны, найменаваныя Карлам Лінэем
Балотныя чарапахі

**Балотныя чарапахі** (*Emys*) — род прэснаводных чарапахаў.

Балотная чарапаха эўрапейская (*E. orbicularis*) жыве ў Паўночна-Заходняй Афрыцы і Азіі, Эўропе; зрэдку трапляецца на поўдні Беларусі. Амэрыканская балотная чарапаха (*E. blandingi*) жыве на паўночным усходзе ЗША і поўдні Канады.

Цела (даўжыня 15-25 см) укрыта касьцяным рагавым панцырам.

Жывуць у мелкіх, малапраточных вадаёмах, зімуюць на дне. Выходзяць на сушу. Кормяцца рачнымі бесхрыбетнымі, водарасьцямі, рыбай.

Палавой сьпеласьці дасягаюць у 6-8 гадоў. Адкладваюць 5-10 яец у ямку, якую самка капае на дне вадаёма.

Катэгорыя:Чарапахі
Банкіўскі певень

**Банкіўскі певень** (*Gallus gallus*) — птушка сямейства фазанавых.

Пашыраны ў Індыі і Паўднёва-Ўсходняй Азіі. У прыручаным стане завезены на Яву, Філіпінскія выспы, Новую Гвінэю і выспы Палінезіі, дзе месцамі зьдзічэў. Жыве ў лясных і кустовых джунглях у гарах і на раўнінах.

Даўжыня цела да 66 см, маса самцоў 0,9—1,25 кг, самак 0,5—0,75 кг. Афарбоўка самца чырвона-залацістая на сьпінным баку і чарнавата-бурая на брушным, самкі бураватыя. У самца высокі мясісты грэбень на галаве, голыя шчокі і 1 або 2 вушныя лопасьці, або «завушніцы».

Гняздо будуе на зямлі ў паглыбленьнях. Корміцца насеньнем, зернем, часткамі расьлінаў і насякомымі.

Ад банкіўскіх курэй паходзяць шматлікія пароды свойскіх курэй.

Катэгорыя:Фазанавыя
Бараны (род)

**Бара́ны** (*Ovis*) — род парнакапытных зь сямейства пустарогіх (*Caprinae*). Уключае 7 відаў, у тым ліку муфлёна, дзікага продка свойскай авечкі.

## Зьнешні выгляд
Бараны дасягаюць у даўжыню ад 120 да 190 см, даўжыня хваста ад 7 да 17 см, вышыня ў плячах 65-127 см, маса 20-200 кг. Самцы заўсёды значна масыўней ад самак. Афарбоўка воўны вар’іруецца ад бялявага да цёмна-карычневага й часам чорнага, могуць адбыцца сэзонныя зьмены колеру. Самцы часта носяць на шыі своеасаблівую грыву; барада адсутнічае. Рогі ёсьць у абодвух полаў, але ў самак яны меншыя. Рогі самцоў з узростам пачынаюць скручвацца па сьпіралі.
 

## Распаўсюджанасьць
Дзікія бараны сустракаюцца ў заходняй, цэнтральнай і паўночна-ўсходняй Азіі, і ў заходняй частцы Паўночнай Амэрыкі. Большасьць баранаў жыве ў горных раёнах, але ёсьць і тыя, якія жывуць у пустэльнях.
 

## Паводзіны
Бараны сілкуюцца пераважна травой, дадатковай ежай служаць лішайнікі, а таксама лісьце й галінкі. Вядуць дзённы лад жыцьця. Самкі й маладняк утвараюць невялікія статкі, якія часам аб’ядноўваюцца ў больш буйныя. Самцы вялікую частку часу жывуць асобна ад самак, вядуць адзіночны лад жыцьця або ўваходзяць у выключна мужчынскую групу. Унутры такой групы існуе герархія, якая ўсталёўваецца ў залежнасьці ад памеру рагоў або ў баях.

## Склад роду

## Вонкавыя спасылкі
* The Mammal Diversity Database
* Reading, R., Michel, S. & Amgalanbaatar, S. 2020. Ovis ammon. The IUCN
* Festa-Bianchet, M. 2020. Ovis canadensis. The IUCN
* Festa-Bianchet, M. 2020. Ovis dalli. The IUCN
* Michel, S. & Ghoddousi, A. 2020. Ovis gmelini. The IUCN
* Harris, R.B. & Tsytsulina. K. 2008. Ovis nivicola. The IUCN
* Michel, S. & Ghoddousi, A. 2020. Ovis vignei. The IUCN
* Tonda, J. 2002. «Ovis ammon» (On-line), Animal Diversity Web
* Reavill, C. 2000. «Ovis aries» (On-line), Animal Diversity Web
* Ballenger, L. 1999. «Ovis canadensis» (On-line), Animal Diversity Web
* Gozdzik, A. 2001. «Ovis dalli» (On-line), Animal Diversity Web
* Hagen, A. 2003. «Ovis aries vignei» (On-line), Animal Diversity Web
*
Барсук

**Барсу́к** (*Meles meles*) — сысун атрада драпежных звяроў *(Carnivora)*, сямейства куніцавых *(Mustelidae)*. Занесены ў Чырвоную кнігу Рэспублікі Беларусі (II катэгорыя аховы).

## Апісаньне
Даўжыня цела 65—85 см, хваста 12—18 см, маса дарослых самцоў да 12 кг. Самкі трохі меншыя. Восеньню барсукі вельмі жырэюць і павялічваюць сваю масу ў 1,5—2 разы. Тулава масіўнае, прыземістае. Канечнасьці кароткія, з моцнымі кіпцюрамі, прыстасаванымі да рыцьця. Агульная афарбоўка буравата-шэрая, з дробнай чорнай рабізной. Морда белая, уздоўж галавы праз вочы праходзяць чорныя палосы.

## Пашырэньне
Жыве ў Эўразіі (Усходняя Эўропа, Каўказ, Казахстан, Сярэдняя Азія, частка Сыбіры, Далёкі Ўсход).

У Беларусі ў мінулым шматлікі від, у цяперашні час у многіх раёнах рэдкі або зусім знік. На тэрыторыі Палескага дзяржаўнага радыяцыйна-экалягічнага запаведніка налічваецца каля 120 барсукоў, у нацыянальным парку Белавежскай пушчы — каля 60.

Месцы пражываньня: лясы, радзей хмызьнякі на сухіх глебах з глыбокім заляганьнем грунтовых вод, непадалёк ад адкрытай вады.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* 

Катэгорыя:Куніцавыя
Катэгорыя:Чырвоная кніга Беларусі
Барханны кот

**Барханны кот** (*Felis margarita*) — від клясы сысуноў атраду драпежных сямейства каціных.

## Зьнешні выгляд
Барханны кот адрозьніваецца самымі дробнымі памерамі сярод дзікіх котак: даўжыня яго цела 65—90 см, прычым 40 % займае хвост, вышыня ў карку — 24—30 см; маса дарослых самцоў — 2,1—3,4 кг, саміцы драбнейшыя. Галава вялікая і шырокая, прыплюснутая, з бакенбардамі. Вушы вельмі вялікія і шырокія, без кутасікаў. Абалонка вока жоўтая, зрэнкі шылінападобныя. Лапы ў аксамітнай коткі кароткія, моцныя. Ступні пакрывае шорсткая поўсьць, якая абараняе падэшвы лап ад апёкаў гарачым пяском.

## Вонкавыя спасылкі

* Mallon, D.P., Sliwa, A. & Strauss, M. 2011. Felis margarita. The IUCN
* Wheeler, S. 2004. "Felis margarita" (On-line), Animal Diversity Web
* Felis margarita | ARKive
* *Ronald M. Nowak* Walker's carnivores of the world. — JHU Press, 2005. — С. 239. — . 

Катэгорыя:Каціныя
Белагруды мядзьведзь

**Белагруды мядзьведзь**, таксама **Гімалайскі** або **Чорны мядзьведзь** (*Ursus thibetanus*) — сысун атрада драпежных. Белагрудага мядзьведзя некаторыя дасьледчыкі вылучаюць у асобны род *Selenarctos*, «месяцовы мядзьведзь».

## Зьнешні выгляд
Белагруды мядзьведзь па велічыні амаль удвая меншы за бурага і адрозьніваецца ад яго больш стройным целаскладам, тонкай востраносай пысай, вялікімі акруглыя вушамі; пярэднія лапы мацнейшыя заднія. Самцы гэтага віду 150—170 см даўжынёй, вышыня ў карку каля 80 см, важаць 120—140 кг. Саміцы прыкметна драбнейшыя.

Поўсьць кароткая, бліскучая, шаўкавістая; звычайна чорная, але сустракаюцца асобіны бураватага або рудога колеру. На грудзях заўсёды ёсьць белая, часам з жаўтаватым адценьнем пляма ў форме літары V; яна нагадвае паўмесяц, і менавіта з-за яго Гімалайскага мядзьведзя называюць «месяцовым».

Катэгорыя:Мядзьведзі
Белалобая гусь

**Белалобая гусь** (*Anser albifrons*) — птушка зь сямейства качак.

## Агульная характарыстыка

Белалобая гусь блізкая па зьнешнім выглядзе да шэрай гусі, але крыху драбнейшая. Яна мае бурую афарбоўку цела, жывот бялёсы з чорнымі плямамі, некаторыя пёры ў крылах таксама белыя. Дзюба ружовая. У аснове дзюбы белая пляма, за якое від і атрымаў назву. Маладыя асобіны белай плямы на ілбе і плям на жываце ня маюць. Маса белолобай гусі вагаецца ад 2 да 3,2 кг.

## Распаўсюджаньне

Белалобая гусь гняздуе ў тундры Эўразіі, Грэнляндыі і Паўночнай Амэрыкі. Гусі з Эўропы зімуюць ля Міжземнага мора, Чорнага і Касьпійскага мораў. Ляціць таксама ў Сярэднюю Азію, Індыю, Кітай, Карэю і Японію.

Катэгорыя:Гусепадобныя
Белалобы індры

**Белалобы індры**, таксама **Діядэмавы сіфака** (*Propithecus diadema*) — від сіфакі сямейства індрыевых, велічынёй з сабаку сярэдніх памераў: даўжыня тулава 52 см, хваста 46,5 см, вага ад 6 да 7,25 кг. Мае доўгую поўсьць белага колеру, на шыі і макаўцы галавы афарбаваньне чорнае. Пярэднія і заднія канцавіны пафарбаваныя ў залацісты колер, ступні чорныя.

Катэгорыя:Прыматы
Бэнгальская лісіца

**Бэнгальская** або **Індыйская лісіца** (*Vulpes bengalensis*) — від сысуноў з роду лісаў сямейства сабачых.

## Зьнешні выгляд
Лісіца сярэдняга памеру. Даўжыня цела складае 45—60 см, хвост 25—35 см, вышыня ў карку дасягае 26—28 см. Вага 1,8—3,2 кг. Поўсьць кароткая, прыгладжаныя. Афарбоўка вагаецца ад пясчана-аранжавай да чырванавата-карычневай. Кончык хваста — чорны.

## Распаўсюджваньне і колькасьць
Эндэмік Індыйскага субкантынэнту. Жыве ў перадгор’ях паўднёвых Гімалаяў, у Нэпале, Банглядэшы і Індыі да паўднёвага ўскрайку Індыйскай паўвыспы.

Колькасьць, нягледзячы на шырокі арэал, даволі нізкая і вагаецца ў шырокіх межах: 1 асобіна на 10—60 км². Від досыць адчувальны да зьменаў прыроднага асяродзьдзя пражываньня.

Катэгорыя:Сабачыя
Блакітніца алексіс

**Блакітніца алексіс** (*Glaucopsyche alexis*) — від матылькоў сямейства блакітніц.

Матылёк сярэдніх памераў, даўжыня пярэдняга крыла складае 15—18 мм. Самец зьверху блакітны зь цёмнай аблямоўкай па боку крыла, самка бурая са слабым блакітнаватым напыленьнем ля асновы крылаў. Зьнізу крылы шэрыя або сьветла-шэра-бурыя, пярэднія нясуць шэраг дугападобна разьмешчаных буйных чорных плям, абрамленых белым, слаба прыкметная сярэдняя пляма, заднія — драбнейшыя такія ж плямы і бірузовае напыленьне ля асновы.

## Вонкавыя спасылкі

* Блакітніца алексіс у Чырвонай кнізе Беларусі

Катэгорыя:Лускакрылыя
Блакітная акула

**Блакі́тная аку́ла** (*Prionace glauca*) — шырока распаўсюджаная ва ўсім сьвеце. Жыве як у акіяне, так і паблізу ад узьбярэжжа, зьяўляецца адной з найбольш распаўсюджаных акул на Зямлі. Від больш характэрны для субтрапічных і ўмерана цёплых вод. Трапляюцца на поўначы Адрыятычнага мора ў паўднёвай частцы Іанічнага мора, а таксама ў Эгейскім моры.

Блакітная
Блакітны кіт

**Блакітны кіт** (*Balaenoptera musculus*) — прадстаўнік сямейства паласацікавых з падатрада вусатых кітоў. Пры вазе да 150 тон і даўжыні да 33 метраў блакітны кіт зьяўляецца найбольш буйной жывёлаў, якое жыло калісьці на Зямлі. Самай буйной са здабытых кітоў зьявілася саміца, якую злавілі паблізу Паўднёвых Шэтляндзкіх выспаў у 1926 годзе. Яе даўжыня ад разгалінавання хваставога плаўніка да канцавіны рыла — 33,27 м, вага 176 792 кг.

Катэгорыя:Кітападобныя
Бражнік празэрпіна

**Бражнік празэрпіна** (*Proserpinus proserpina*) — від матылькоў рода Proserpinus сямейства бражнікаў.

Даўжыня пярэдняга крыла 19—20 мм. Размах крылаў — 37—42 мм. Пярэднія крылы з хвалістых краем. Фон пярэдніх крылаў зялёны, карычневы або шэры. Зьнешні край пярэдніх крылаў прыкметна парэзаны. Пярэднія крылы сераватыя. Заднія крылы аранжава-жоўтага колеру з чорнай або цёмна-карычневай зьнешняй аблямоўкай.

Proserpinus proserpina MHNT CUT 2010 0 495 L'Argentière-la-Bessée Hautes-Alpes, France - male dorsal.jpg|*Proserpinus proserpina* ♂ 
Proserpinus proserpina MHNT CUT 2010 0 495 L'Argentière-la-Bessée Hautes-Alpes, France - male ventral.jpg|*Proserpinus proserpina* ♂  △
Proserpinus proserpina MHNT CUT 2010 0 495 L'Argentière-la-Bessée Hautes-Alpes, France - female dorsal.jpg|*Proserpinus proserpina* ♀ 
Proserpinus proserpina MHNT CUT 2010 0 495 L'Argentière-la-Bessée Hautes-Alpes, France - female ventral.jpg|*Proserpinus proserpina*  ♀ △


## Вонкавыя спасылкі

* Бражнік празэрпіна ў Чырвонай кнізе Беларусі

Катэгорыя:Лускакрылыя
Бронзаўка залацістая

**Бронзаўка залацістая** (*Cetonia aurata*) — жук зь сямейства .

Афарбоўка цела залаціста-зялёная з мэталічным бляскам, ніз медна-чырвоны. Надкрыльлі зь белымі плямкамі. Даўжыня цела да 20 мм.

Лічынка выгнутая, шаравата-белая, пакрытая рыжымі валаскамі. Жыве ў гнілой драўніне.

Дарослыя бронзаўкі аб’ядаюць маладыя парасткі ды кветкі. Зімуюць у глебе. У адрозьненьне ад іншых жукоў лётаюць са складзенымі надкрыламі за кошт выразаў на іх баках.


Cetoine global.jpg|Німфа
Cétoine dorée vol.jpg|Бронзаўка залацістая
Cetonia aurata take off composition 05172009.jpg|Узьлёт бронзаўкі


## Літаратура
* Веремчук О. Н. Природные сообщества Беларуси: учебное пособие / О. Н. Веремчук, А. Т. Жуковский, Н. К. Якимович; М-во образования Респ. Беларусь, Брест. гос. ун-т им. А. С. Пушкина. — Изд. 2-е, испр. и доп. — Брест: Изд-во БрГУ, 2008.
* Конюшка В. С. Наземныя беспазваночныя / В. С. Конюшка, У. А. Радкевіч, Т. М. Раменка. — Мн.: Нар. асвета, 1980.
* Мамаев Б. М. Школьный атлас-определитель насекомых: Кн. для учащихся / Б. М. Мамаев. — М.: Просвещение, 1985.
* Растения и животные: Руководство для натуралиста: Пер. с нем. / К. Нидон, д-р И. Петерман, П. Шеффель, Б. Шайба. — М.: Мир, 1991.

Катэгорыя:Вусякі
Буйвал афрыканскі

**Буйвал афрыканскі**, або **кафрскі** (*Syncerus caffer*) — від быкоў, шырока распаўсюджаны ў Афрыцы. Адзіны від, які застаўся з роду *Syncerus*.

Вышыня ў холцы ў дарослых самцоў можа дасягаць 1,6 м, а даўжыня цела — 3,4 м. Вага буйнога экзэмпляра можа складаць 700 кг, а ў асобных выпадках да 900 кг. Звычайна дарослы самец важыць каля 600 кг.

Катэгорыя:Пустарогія
Бычковыя

**Бычкі́**&nbsp;(*Gobiidae*) — сямейства рыб атрада акунепадобных.

Выдзяляецца больш за 200 родаў, каля 600 відаў; пераважна ў трапічных і субтрапічных водах усіх акіянаў. Донныя, прыбярэжнамарскія, саленаватаводныя і прэснаводныя рыбы. Найбольш вядомыя бычкі: каліфарнійскі сінепалосы, кругляк, блянкет, касьпійская пугалаўка, мартавік, японскі дзявочы, травянік і інш.; на Беларусі 1 від — бычок-пясочнік.

Даўжыня 7,5 мм — 90 см. Брушныя плаўнікі зрослыя, утвараюць круглы прысосак, што дазваляе рыбам утрымлівацца пры моцных рухах вады.

Большасьць бычкоў кормяцца доннымі бесхрыбетнымі, ёсьць драпежныя і плянктонаедныя віды.

Нерастуюць вясной. Ікру адкладваюць у гнёзды, якія падрыхтоўваюць самцы.

Некаторыя віды (кругляк, пясочнік, шырман і інш.) маюць прамысловае значэньне.

Катэгорыя:Касьцявыя рыбы
Бязногія

**Бязногія земнаводныя** (*Gymnophiona*) — атрад земнаводных.

Даўжыня ад 10 см да 1-1,5 м. Скура гладкая. Канечнасьці адсутнічаюць.

Распаўсюджаны ў вільготных тропіках Азіі, Афрыкі і Амэрыкі.

Характэрна жыванараджэньне, калі ікрынкі разьвіваюцца ў целе самкі.

Катэгорыя:Амфібіі
Бяскрылыя вусякі

**Бяскрылыя вусякі**, аптэрыготы (*Apterygota*) — падкляса (разьдзел) найбольш старажытных вусякоў.

Вядомы з адкладаў сярэдняга дэвону. 2 сучасных атрады (у т.л. шчацінахвосткі), каля 4 тыс. відаў.

Цела даўжынёю да 2 см, верацёнападобнае. Сьпіна ўкрыта тонкімі лускавінкамі. Тры пары грудных ног, у некаторых відазьмененыя брушныя канечнасьці — цэркі.

Пашыраны ўсюды. Звычайна вільгацелюбівыя; жывуць скрытна — у лясным подсьціле, глебе, пад карой дрэў, у гнілой драўніне і інш. Кормяцца глебавым дэтрытам, пылком кветак і інш.; некаторыя драпежнікі.

Катэгорыя:Вусякі
Вавёркі

**Вавёркі**, або **Ве**́**кшы** (*Sciurus*) — род грызуноў сямейства вавёркавых. Акрамя ўласна роду Sciurus, вавёркамі называюць яшчэ цэлы шэраг прадстаўнікоў сямейства вавёркавых з радоў бурундуковыя вавёркі (Tamiasciurus), пальмавыя вавёркі (Funambulus) і шмат іншых. Што тычыцца ўласна роду Sciurus, то ён аб’ядноўвае ў сабе каля 30 відаў, распаўсюджаных у Эўропе, Паўночнай і Паўднёвай Амэрыцы і ў умеранным поясе Азіі.

Мае падоўжанае цела з пульхным доўгім хвостам, вушы доўгія, колер цьмяна-буры зь белым брушкам, часам шэры (асабліва ўзімку). Жывуць паўсюль, акрамя Аўстраліі.

Катэгорыя:Роды грызуноў

Катэгорыя:Таксоны, найменаваныя Карлам Лінэем
Мікалай Арэхва

**Мікалай Сямёнавіч Арэхва** (24 лістапада 1902, вёска Баруны Ашмянскага павету Віленскай губэрні, цяпер Ашмянскі раён Гарадзенскай вобласьці — 16 ліпеня 1990, Менск) — дзяяч рэвалюцыйнага руху ў Заходняй Беларусі, гісторык. Заслужаны работнік культуры БССР (1981).

## Жыцьцяпіс

Удзельнік грамадзянскай (ваяваў супраць войскаў Юдзеніча) і польска-савецкай войнаў. Чалец ЦВК БССР (1924). Чалец ЦК КПЗБ. У сакавіку 1926 арыштаваны польскай дэфэнзывай. 5 гадоў знаходзіўся ў турмах Польшчы.

Са сьнежня 1939 у СССР. У час 2-й сусьветнай вайны ў Войску Польскім.

З 1956 у Менску, працаваў старшым навуковым супрацоўнікам у Інстытуце гісторыі партыі пры ЦК КПБ.

## Творчасьць

Аўтар шматлікіх публікацый па гісторыі рэвалюцыйнага нацыянальна-вызваленчага руху, Камуністычнай партыі і камсамола. Адзін з аўтараў калектыўнай працы «Рэвалюцыйны шлях Кампартыі Заходняй Беларусі (1921—1939 гг.)» (Мн., 1966), складальнік і рэдактар зборнікаў дакументаў і матэрыялаў «Барацьба працоўных Заходняй Беларусі за сацыяльнае і нацыянальнае вызваленне і ўз’яднанне з БССР» (т. 1—2, Мн., 1962—1972), зборнікаў успамінаў «У суровыя гады падполля» (Мн., 1958), «Гады выпрабаванняў і мужнасці» (Мн., 1973) і інш.

## Бібліяграфія
* Рэвалюцыйны рух у Заходняй Беларусі ў гады белапольскай акупацыі. Мн., 1958;
* К вопросу об истории Коммунистической партии Западной Белоруссии // Коммунист Белоруссии. 1957. № 8;
* Пример служения народу // Коммунист Белоруссии. 1963. № 9 (разам з А. М. Мацко);
* Накануне II съезда КПЗБ // Годы испытаний и мужества. Мн., 1973;
* Дела и люди КПЗБ. Мн., 1983.

## Узнагароды
* Ордэн «Крыж Грунвальда» III ступені (Польшча, 1945) 
* Залаты Крыж Заслугі (Польшча, 1946)
* Заслужаны работнік культуры БССР (1981).

## Крыніцы

## Літаратура
* 
** Рапановіч. Слоўнік геаграфічных назваў
** Мяснікоў А. Маладосць вяла наперад // Чырвоная змена. 1977. 26 ліст.
** Тоўсцік А. Разам назаўсёды // Чырвоная змена. 1979. 16 вер.
** Міско Я. Таварыш «Пётр» // Полымя. 1982. № 2. С. 162—172
** Соколова И. Посеянное в людях отзовется… // Полит. собеседник. 1987. № 5. С. 21—23
** Раманоўскі В. Праз усё жыццё // Вяч. Мінск. 1989. 9 ліст.
** Бараноўскі Я. «Паколькі мая жонка ўжо сама апраўдвацца і абараняцца не можа…» // Звязда. 1996. 4 крас.
** 
** 

Катэгорыя:Нарадзіліся 24 лістапада
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1902 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Ашмянскім раёне
Катэгорыя:Сябры Камуністычнай партыі Заходняй Беларусі
Катэгорыя:Памерлі 16 ліпеня
Катэгорыя:Памерлі ў 1990 годзе
Катэгорыя:Памерлі ў Менску
Катэгорыя:Заслужаныя работнікі культуры БССР
Катэгорыя:Узнагароджаныя ордэнам Крыжа Грунвальду
Катэгорыя:Узнагароджаныя Залатым Крыжам Заслугі
Вавёркавыя

**Вавёркавыя** (*Sciuridae*) — сямейства атраду грызуноў. У сямейства ўваходзяць 48 родаў, якія аб’ядноўваюцца ў два падсямействы: вавёркі і ляцягі. Па колькасьці відаў (280) вавёркавыя саступаюць толькі мышыным.

Вавёркавыя шырока распаўсюджаны па плянэце: адсутнічаюць у Аўстралійскай вобласьці, на Мадагаскары, у палярных вобласьцях, паўночна-заходняй Афрыцы і на поўдні Паўднёвай Амэрыкі. Насяляюць самыя разнастайныя ляндшафты: ад трапічных лясоў да арктычнай тундры, у гарах сустракаюцца да ніжняй кромкі леднікоў. Вядуць наземны ці дравесны лад жыцьця.

Шэраг відаў мае прамысловае значэньні і здабываецца дзеля футра ці мяса. У сямействе ёсьць шкоднікі сельскай гаспадаркі (сусьлікі) і пераносчыкі небясьпечных захворваньняў чалавека (суркі, сусьлікі).

## Вонкавыя спасылкі
* Дрэва Жыцьця: Вавёркавыя
* Фатаздымкі вавёркавых


Катэгорыя:Сямействы сысуноў
Анастасія Віньнікава

**Анастасі́я Ві́ньнікава** — беларуская сьпявачка, якая на «Эўрабачаньні-2011» прадстаўляла Рэспубліку Беларусь зь песьняй «I Love Belarus» («*Я люблю Беларусь*»; папярэдні варыянт песьні — «I am Belarusian»; першапачатковы — «Born in Bielorussia»). Конкурс, на якім выступала Анастасія, адбыўся 12 траўня ў Дзюсэльдорфе (Нямеччына). У фінал не прайшла.

## Біяграфія
Анастасія Георгіеўна Віньнікава нарадзілася 15 красавіка 1991 году ў г. Дзяржынску (Менская вобласьць, Беларусь).

Сьпяваць пачала яшчэ ў тры гады ў дзіцячым садку. А ў 5 гадоў сьпявала ў гарадзкім Доме культуры. Прымала ўдзел у шматлікіх конкурсах ды фэстах, сярод якіх тэлевізыйны дзіцячы конкурс «Усе мы родам зь дзяцінства». Анастасія скончыла Дзяржынскую музычную школу па клясе «харавое аддзяленьне» і «фартэпіяна».

Сярэднюю школу Анастасія скончыла з залатым мэдалём, пасьля чаго паступіла на перакладчыцкі факультэт Менскага дзяржаўнага лінгвістычнага ўнівэрсітэту, дзе вывучала ангельскую і гішпанскую мовы. Анастасія прымала ўдзел у праектах ОНТ — «Эстрадны кактэйль» і двойчы ў «Музычным судзе». У 2009 годзе яна стала фіналісткай конкурсу «Белазаўскі акорд». У 2010 г. выступала на ўрачыстым прыёме з удзелам Аляксандра Лукашэнка ў Палацы Рэспублікі, прысьвечанным навагоднім сьвятам. Маладая сьпявачка выканала некалькі джазавых песень, і прэзыдэнт заўважыў яе і нават пахваліў.

Працавала з Васілём Раінчыкам, займалася вакалам з Тацянай Глазуновай. Песьні Віньнікавай пісаў вядомы беларускі аўтар Яўген Алейнік. За час супрацоўніцтва было напісана 5 кампазыцыяў.

Першапачатковая песьня, зь якой зьбіралася ехаць Віньнікава на Эўрабачаньне, «Born in Bielorussia», не падыйшла па правілах конкурсу, бо яе відэаролік ужо дэманстраваўся. Менавіта з гэтай песьняй Анастасія выступала на «Музычным судзе — 3».

### Эўрабачаньне-2011
Анастасія Віньнікава на «Эўрабачаньні-2011» выступала, паводле лёсаваньня, пад нумарам 16, у другім паўфінале 14 траўня 2011 году. Яна супернічала з 18-ю канкурсантамі з розных краінаў зь песьняй «I Love Belarus», напісанай беларускімі аўтарамі Яўгенам Алейнікам і Сьвятланай Гераськавай. У фінал не прайшла.

## Глядзіце таксама
* Конкурс песьні Эўрабачаньне-2011

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* А. Віньнікава на сайце Эўрабачаньня
* Біяграфія А. Віньнікавай

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Койданаве
Катэгорыя:Беларускія сьпявачкі
Катэгорыя:Беларускія ўдзельнікі конкурсу песьні Эўрабачаньне
Катэгорыя:Выпускнікі Менскага дзяржаўнага лінгвістычнага ўнівэрсытэту
Варан камодзкі

**Камодзкі варан** або **камодзкі цмок** (*Varanus komodoensis*) — гіганцкі варан, найбуйнейшы прадстаўнік ня толькі варанаў, але і ўсіх сучасных яшчарак. Жыве варан на астравах Камода, Рынджа, Падар і Флорэс, дзе знаходзіцца пад аховай.

## Паходжаньне
Вучоныя ўстанавілі, што камодзкі цмок родам з Аўстраліі. Для гэтага яны правялі аналіз скамянелых рэштак аўстралійскіх яшчараў узростам ад 300 тысячаў гадоў да 4 мільёнаў гадоў. Сярод іх апынулася некалькі, якія нагадваюць сучасных камодзкіх цмокаў. Па словах дасьледнікаў, параўнаўшы рэшткі зь цяпер існымі асобінамі, існуе «ідэальнае падабенства». Адгэтуль дасьледнікі зрабілі выснову, што камодзкі цмок, верагодна, разьвіўся ў Аўстраліі, пасьля чаго перасяліўся на найбліжэйшыя выспы прыкладна 900 тысячаў гадоў таму.

## Апісаньне
Самыя буйныя асобіны дасягаюць даўжыні 4,5 мэтру і важаць да 150 кг. Звычайная даўжыня цела з хвастом каля 3 мэтраў, а вага каля 70 кіляграмаў. Чэрап варана звычайна каля 21 см даўжынёй. Зубы ў жывёлаў загнутыя назад, дзякуючы ім варан лёгка адкусвае цэлыя кавалкі зь цела здабычы. Ежу не жуе, будова сківіцаў і глоткі дазваляе глынаць адразу вялікія кавалкі.

Выкопвае норы глыбінёй да 5 мэтраў. Добра плавае. Сілкуецца дзікімі сьвіньнямі, козамі, аленямі, малпамі, сабакамі, а таксама падлай. Палюе з засады, кідаючыся на ахвяру зь невялікай адлегласьці. Паваліўшы здабычу, успорвае ёй жывот і першым чынам выядае вантробы.

Лічыцца, што ў сьліне гэтай жывёлы ўтрымоўваецца шмат бактэрыяў, таму яго ўкусы лёгка выклікаюць заражэньне, нярэдка сьмяротнае. Аднак нядаўнія дасьледаваньні аўстралійскіх навукоўцаў выявілі, што камодзкія вараны маюць атруту падобную на зьмяіную, які вызывае згусаньне крыві і зьмяншае ціск, з прычыны чаго ахвяра хутка слабее. Вядомыя выпадкі нападу на людзей.

У траўні самка адкладае ў нару да 25 яйкаў, кожнае важыць каля 200 грамаў. Інкубацыйны пэрыяд — 8—8,5 месяцаў, дзіцяняты даўжынёй да 30 сантымэтраў. Працягласьць жыцьця варанаў звычайна не перавышае 50 гадоў.

## Вонкавыя спасылкі
* ''Varanus komodoensis''
* ''Varanus komodoensis''
* ''Varanus komodoensis''

Катэгорыя:Вараны
Вараны (сямейства)

**Вараны** (*Varanidae*) — сямейства кляса паўзуноў.

Вараны зьяўляюцца яшчаркамі, у большасьці выпадкаў буйнымі. Самым буйным сучасным відам роду зьяўляецца камодзкі варан (*Varanus komodoensis*), які дасягае 3 мэтраў у даўжыню. Найбольш дробны від — Варан кароткахвосты (*V. brevicauda*), даўжынёй усяго 28 см.

Катэгорыя:Вараны
Васьміногі

**Васьміно́гі** (*Octōpoda* ад стар.-грэц. Ὀκτώ «восем» і стар.-грэц. Πούς «нага») — найбольш вядомыя прадстаўнікі галаваногіх.

## Анатомія і фізыялёгія
Цела кароткае, мяккае, ззаду авальнае.

Ротавая адтуліна знаходзіцца ў месцы, дзе сыходзяцца яго шчупальцы, а анальная — адкрываецца пад мантыяй. Мантыя нагадвае зморшчыны скураны мяшок. Рот васьмінога забясьпечаны дзьвюма магутнымі сківіцамі, падобнымі да дзюбу папугая.

У глытцы маецца тарка (радула), якая перацірае ежу.

Катэгорыя:Атрады малюскаў
Вялікі грыцук

**Вялікі грыцук** (Вялікі вераценьнік) — буйны кулік зь сямейства бакасавых, які гняздуе ў вільготных нізінах і забалочаных ляндшафтах ад Ісьляндыі да Далёкага усходу. Раён зімовак вельмі шырокі — Заходняя і Паўднёвая Эўропа, Афрыка, Паўднёвая і Паўднёва-Ўсходняя Азія, Аўстралія. У Міжнароднай Чырвонай кнізе, у сувязі з памяншэньнем прыдатных для размнажэньня тэрыторый, мае статус віду, блізкага да пераходу ў групу пагражальных (катэгорыя NT).

## Зьнешні выгляд

Буйны элегантны кулік з адносна маленькай галавой, доўгай дзюбай і доўгімі нагамі. Памерамі параўнальны зь сярэднім кулёнам (*Numenius phaeopus*), аднак мае больш ладны целасклад. Даўжыня 36-44 см, размах крылаў 70-82 см, маса 160—500 г., самцы ў сярэднім крыху драбнейшыя самак (у сярэднім 280 і 340 г адпаведна) і маюць больш кароткую дзюбу.

## Падвіды
У віду 3 падвідаў:
* *L. l. islandica*
* *L. l. limosa*
* *L. l. melanuroides*

## Крыніцы

Катэгорыя:Бакасавыя
Вераценьніца ломкая

**Вераценьніца ломкая** (*Anguis fragilis*), мясцовыя назвы: **мядзянка**, **сьлімень** — паўзун сямейства вераценьніцавых.

## Апісаньне
Даўжыня цела 12—22 см, разам з хвастом 23—43 см, маса 15—35 г. Цела верацёнападобнае, доўгае, нагадвае цела зьмяі. Зьнешнія прыкметы, якія адрозьніваюць вераценьніцу ад зьмей, — гэта наяўнасьць рухомых павекаў; лускі брушнога і сьпіннога бакоў амаль аднолькавыя. Луска тулава выключна гладкая. Маладыя вераценьніцы афарбаваны ў серабрыста-белы і бледна-крэмавы (з залатым адлівам) колер. Уздоўж хрыбта праходзяць адна або дзьве тонкія палоскі, якія пачынаюцца на патыліцы трохвугольнай плямай. Бакі і бруха ярка-бурага або чорнага колеру, рэзка кантрастуюць з афарбоўкай сьпіны. У працэсе росту афарбоўка мяняецца: сьпіна цямнее, а бакі і брушка, наадварот, сьвятлеюць. З узростам вераценьніцы зьверху набываюць ярка-карычневую або цёмна-шэрую афарбоўку з характэрным медным або бронзавым адценьнем, чым і тлумачыцца іншая назва віду — мядзянка.

## Літаратура
* Земнаводныя. Паўзуны: Энцыклапедычны даведнік. Мн: БелЭн, 1996. 
* Природа Белоруссии: Попул. энцикл. / Белорус. Сов. Энцикл.; И.П. Шамякин (гл. ред.) и др. — 2-е изд. — Мн.: БелСЭ, 1989.

## Вонкавыя спасылкі

* Артыкул на Slounik.org

Катэгорыя:Яшчаркі
Вераценьніцавыя

**Вераценьніцавыя** (*Anguidae*) — сямейства яшчарак.

Амаль для ўсіх відаў яго характэрна зьмеепадобнае цела і адсутнасьць канечнасьцей. Цела ўкрыта зьверху і зьнізу чарапіцападобнай луской, пад якой суцэльным панцырам разьмешчаны касьцявыя пласьцінкі, пранізаныя сыстэмай тонкіх канальцаў. Галава зьверху пакрыта сымэтрычна разьмешчанымі буйнымі шчыткамі, паміж якімі вялікі патылічны шчыток. Характэрна таксама наяўнасьць разьдзельных і рухомых павек, круглай зрэнкі. Язык кароткі, з больш тоўстай задняй часткай і звужанай пярэдняй, якая мае выразку і пакрыта лускападобнымі сасочкамі. Хвост ломкі, здольны да аўтатаміі і рэгенэрацыі.

Сямейства ўключае каля 10 родаў, якія пашыраны ў Эўразіі, Амэрыцы і Паўночнай Афрыцы. На Беларусі пашырана вераценьніца ломкая.

Катэгорыя:Яшчаркі
Воўк

**Воўк**, **шэры воўк**, **звычайны воўк** (*Canis lupus*) — драпежны сысун зь сямейства сабачых. Разам з каётам (*Canis latrans*) і шакалам (*Canis aureus*) утварае невялікі род ваўкоў (*Canis*).

## Зьнешні выгляд

### Воўк на беларускіх грошах

## Глядзіце таксама
* Дынга


Катэгорыя:Чырвоны сьпіс МСАП відаў з найменшай рызыкай
Катэгорыя:Сысуны, апісаныя ў 1758 годзе
Катэгорыя:Драпежнікі Азіі
Катэгорыя:Драпежнікі Паўночнай Амэрыкі
Катэгорыя:Драпежнікі Эўропы
Воўк земляны

**Земнавоўк**, **земляны воўк** (*Proteles cristatus*) (*Proteles cristatus*) — афрыканскі сысун зь сямейства гіенавых. Традыцыйная назва гэтага віду на афрыкаанс *aardwolf* ў перакладзе азначае «земляны воўк» і адлюстроўвае яго звычку жыць ў норах.

## Крыніцы

Катэгорыя:Гіенавыя
Вусатыя кіты

**Вусатыя кіты**, або **бяззубыя кіты** (*Mysticeti*) — падатрад кітападобных.

Даўжыня да 33 м, маса да 160 т. Самкі большыя за самцоў. Зубы закладваюцца, але рассыпаюцца ў зародку; замест іх на верхняй сківіцы разьвіваюцца ад 360 да 800 даўгіх (ад 20 да 450 см) рагавых пласьцінак, так званых «кітовых вусоў», што знаходзяцца ўпоперак дзёснаў з інтэрваламі 0,3—1,2 см адна за другой.

Выдзяляюцца 3 сямествы: гладкія кіты, шэрыя кіты, паласацікавыя; 10-11 відаў. Найбольш вядомыя блакітны кіт, сэйвал, фінвал, грэнляндзкі кіт, паўднёвы, шэры, малы паласацік, гарбач.

Пашыраны ў Сусьветным акіяне. Мігруюць.

Нешматлікія. Колькасьць скарачаецца.

Катэгорыя:Кітападобныя
Вялікі куду

**Вялікі куду** (*Tragelaphus strepsiceros*) — афрыканскі від антылёпаў з падсямейства быкоў (*Bovinae*).

## Зьнешні выгляд
Поўсьць самцоў афарбаваная ў шэра-карычневыя колеры, а ў самак і маладняку сьветла-карычневага колеру. На футры куду як правіла маецца ад шасьці да дзесяці вэртыкальных палосак. У куду буйныя акруглыя вушы і часам даволі доўгі хвост. У самцоў на галаве растуць буйныя завінчаныя рогі, які дасягае велічыні да 1 метра. Патомства па зьнешняму выгляду нагадвае бязрогіх самак. Велічыня ў карку складае каля 1,40 м, а даўжыня каля 2,20 м самцы дасягаюць вагі да 250 кг, самкі — да 200 кг. Вялікага куду зьнешне лёгка зблытаць з роднаснай яму ньялай, да таго ж іх арэалы распаўсюджвання часткова перакрыжоўваюцца.

Катэгорыя:Парнакапытныя
Вялікавухая лісіца

**Вялікавухая** або **вушастая лісіца** (*Otocyon megalotis*) — драпежны сысун сямейства сабачых, адзіны від роду. Навуковая назва гэтай жывёлы перакладаецца з грэчаскай як «вушасты сабака вялікавухі».

Вушастая лісіца падобная да звычайнай лісы, але драбнейшая і зь непрапарцыйна вялікімі вушамі. Даўжыня яе цела 46-66 см, вышыня ў карку да 40 см. Даўжыня хваста 24-34, вага 3-5,3 кг. Пыса кароткая, вострая. Вушы, як і ў многіх пустынных жывёлаў, вельмі вялікія — да 13 см у вышыню, шырокія ў корня, востраканцовыя. Пярэднія лапы з пяцьцю пальцамі, заднія з чатырма.

Катэгорыя:Сабачыя