Аўгустын Ратундус

**Аўгустын Ратундус** (*Мяле́скі*; ; прыкладна 1520, Велюнь, Каралеўства Польскае — , Вільня) — дзяржаўны і грамадзкі дзяяч Вялікага Княства Літоўскага, сакратар каралеўскі, віленскі войт. Прадстаўнік гуманістычнага кірунку грамадзка-палітычнай думкі, юрыст, гісторык, публіцыст. Актыўны прыхільнік незалежнасьці Вялікага Княства Літоўскага ад Польшчы, дзяяч Контрарэфармацыі.

## Біяграфія
Імаверна, сапраўднае прозьвішча — Мялескі, хоць некаторыя дасьледнікі лічаць, што гэтае прозьвішча прыняў пазьней. Мянушка Ратундус, якая выкарыстоўвалася як прозьвішча, імаверна, была перакладам на латынь мянушкі яго бацькі Мікалая, вядомага як «Акронглы» (, то бок круглы), — аднаго з найбагацейшых жыхароў польскай Велюні, футроўніка паводле прафэсіі.

Адукацыю атрымаў у  і Вітэнбэрскім унівэрсытэце. У маладосьці быў блізкі да лютэранства, яму нават прыпісваюць напісаньне пасквілю на познанскі каталіцкі капітул. Пазьней стаў заўзятым каталіком. Каля 1543 году быў прызначаны на пасаду плябана ў Варце, пазьней ад пасады адмовіўся. У 1544 годзе быў пісарам у польскай канцылярыі караля Жыгімонта Старога. Па навучаньні ў Балёнскім унівэрсытэце і атрыманьні доктарскай ступені ў 1549 годзе заняў пасаду каралеўскага сакратара. 20 жніўня 1551 году прыбыў ў Вільню, сталіцу Вялікага Княства Літоўскага, дзе пачаў работу ў канцылярыі. Налета атрымаў прызначэньне віленскім войтам. Ад караля польскага і вялікага князя літоўскага атрымаў у пажыцьцёвае валоданьне староства Стаклішкі і маёнтак Ярмолішкі, у Вільні валодаў домам і іншай маёмасьцю.

Быў актыўным дзеячом і адным зь лідэраў Контрарэфармацыі ў Вялікім Княстве Літоўскім. З 1567 году актыўна спрыяў біскупу віленскаму Валяр’яну Пратасевічу ў справе пашырэньня езуітаў на Літве. Паспрыяў вяртаньню ў каталіцтва некаторых магнатаў, якія ад яго адыйшлі, у прыватнасьці Яна Хадкевіча. Быў адным зь сьведак у справе аб віленскім біскупстве каад’ютара Юрыя Радзівіла, які стаў біскупам 17 сьнежня 1579 году. 12 студзеня 1582 году падпісаў акт заснаваньня Віленскай езуіцкай калегіі, якая стала асновай пазьнейшага Віленскага ўнівэрсытэту.

Браў удзел у падрыхтоўцы другой рэдакцыі Статуту Вялікага Княства Літоўскага (1566 год), які пераклаў з рускай на лацінскую мову, дапоўніўшы ўласнаю прадмовай. Таксама браў удзел ў стварэньні трэцяй рэдакцыі Статуту, дзякуючы чаму зьмясьціў шмат нормаў рымскага права. Быў аўтарам тэстамэнту караля і вялікага князя Жыгімонта Аўгуста. У 1568 годзе за пасьпяховую дзейнасьць ў працы над другой рэдакцыяй Статуту атрымаў шляхецтва і герб «Роля». Браў удзел у соймах 1563—1564 і сойміках. У 1569 годзе браў удзел Люблінскім сойме, які прыняў Люблінскую унію.

Ажаніўся з Соф’яй Мантанаўнай, італьянкай паводле паходжаньня (памерла пасьля 10 сакавіка 1604), ад якой меў сына Мікалая (памёр у маленстве 16 красавіка 1558) і дачку Рэгіну (Раіну) і Лізавету (памерла да 18 лістапада 1597).

Спачыў у касьцёле сьвятых Янаў у Вільні, надмагільле не захавалася.

## Творы
Выдаў некалькі радыкальных антыпратэстанцкіх публіцыстычных твораў, вершы.

Ратундусу прыпісваецца аўтарства вядомага ананімнага публіцыстычнага твора «Размова паляка зь літвінам» (; Берасьце, 1564 год), скіраванага на абарону інтарэсаў Вялікага Княства Літоўскага і супрацьстаяньне польскім прэтэнзіям, выказаным у трактаце Станіслава Ажахоўскага «Quincunx» (1554 год). Аўтар «Размовы» крытыкуе грамадзкі лад Польшчы, дзе ўладу захапіла шляхта, якая паралізуе дзеяньні законаў і прыгнятае ніжэйшыя саслоўі. Паводле меркаваньня летувіскага гісторыка Інзе Лукшайце, «Размова паляка зь літвінам» была плёнам калектыўнай творчасьці. Патрыятычныя ідэі Ратундуса атрымалі шырокі розгалас у Вялікім Княстве Літоўскім і спрыялі ўмацаваньню пазыцыяў літоўскай дэлегацыі ў час перамоваў аб палітычнай уніі з Польшчай.

Магчыма, Ратундус напісаў кароткую хроніку вялікіх князёў літоўскіх, далучаную да аднаго з экзэмпляраў трэцяй рэдакцыі Статуту. Відаць, зь ініцыятывы Жыгімонта Аўгуста ў 1550-я гады напісаў першую вядомую гісторыю Вялікага Княства Літоўскага. Сабраны гістарычны матэрыял Ратундус перадаў Мацею Стрыйкоўскаму, які выкарыстаў іх пры напісаньні Хронікі польскай, літоўскай, жамойцкай і ўсёй Русі. Урыўкі з твораў Ратундуса захаваліся ў хроніцы нямецкага гісторыка XVII стагодзьдзя Рывіюса, сярод іх сьведчаньні літоўскіх летапісаў, якія да нас не дайшлі.

Захаваліся лацінамоўныя лісты Ратундуса свайму заступніку кардыналу вармійскаму Станіславу Гозію, якія лічацца каштоўнай крыніцай гуманістычнай думкі сярэдзіны XVI стагодзьдзя.

## Погляды
Аўгустын Ратундус засьведчыў, што за яго часам літоўская шляхта не размаўляла па-летувіску:

Адпаведна, па-летувіску размаўлялі адно сяляне:

Прытым летувіскамоўныя сяляне, паводле Аўгустын Ратундуса, мелі адрознае паходжаньне ад літоўскай шляхты, а літоўскія шляхцічы-русіны мелі тое ж паходжаньне, што і каталікі:

Аўгустын Ратундус сьцьвярджаў, што ўласна летувіская мова сялянаў не была роднай мовай літоўскай шляхты, а толькі вытворнай («выраджанай») ад той мовы:

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* Stanislaw Orzechowski and Augustine Rotundus debate about the Republic / Introduction and development by Christopher Koehler, translation from Latin by Elvira Buszewicz. — Krakow: WAM, 2009. — ISBN 978-83-7505-362-3. — 284 p. 
* Poleminiai ir istoriografiniai Augustino Rotundo raštai // Šešioliktojo amžiaus raštija, Series: Senoji Lietuvos lteratūra. — V. 5. — Vilnius, 2000. — ISBN 9985-934-58-2. 
* *Ragauskienė R.* Karaliaus sekretoriaus ir Vilniaus vaito Augustino Meleskio Rotundo (apie 1520—1582 m.) turtas. — Istorija, 2003. — T. 55. — P. 12-21. 
* *Baryczowa M.* Augustyn Rotundus Mieleski — pierwszy historyk i apologeta Litwy // Z dziejów polskiej kultury umysłowej w XVI i XVII wieku. — Wrocław, 1976. 
* *Baryczowa M.* Augustyn Rotundus Mieleski, wуjt wileсski, pierwszy historyk i apologeta Litwy // Ateneum Wileсskie. — ІІ. −1936. 
* *Jakubowski J.* Nowe przyczynki do zýciorysu Augustyna Rotunda // Litwa i Rus. — 1912. — Z. 1. 

## Вонкавыя спасылкі
* Rozmowa Polaka z Litwinem / ed. Józef Korzeniowski. — Kraków, 1890. 

Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1520 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Лодзінскім ваяводзтве
Катэгорыя:Памерлі ў Вільні
Катэгорыя:Рэлігійныя дзеячы Вялікага Княства Літоўскага
Катэгорыя:Літаратары Вялікага Княства Літоўскага
Катэгорыя:Гісторыкі Вялікага Княства Літоўскага
Катэгорыя:Пахаваныя ў Вільні