Койданаў

**Ко́йданаў** (з 1932 году — *Дзяржы́нск*) — места ў Беларусі, на рацэ Няцечцы. Адміністрацыйны цэнтар Койданаўскага раёну Менскай вобласьці. Насельніцтва на 2018 год — 27 839 чалавек. Знаходзіцца за 38 км на паўднёвы захад ад Менску, на чыгуначнай лініі (станцыя Койданава) і аўтамабільнай дарозе Менск — Баранавічы.

Койданаў — даўняе магдэбурскае мястэчка гістарычнай Меншчыны, колішняя сталіца графства, старажытны замак Вялікага Княства Літоўскага. Да нашага часу тут захаваўся драўляны касьцёл Сьвятой Ганны ў стылі барока, помнік архітэктуры XVIII ст., часткова зруйнаваны савецкімі ўладамі. Сярод мясцовых славутасьцяў вылучаліся кальвінскі збор і замак, помнікі архітэктуры XVI—XVII стагодзьдзяў, зьнішчаныя савецкімі ўладамі.

## Назва

Традыцыйная гістарычная назва места — Койданаў. Гэты тапонім, імаверна, утварыўся ад імя мітычнага татарскага ваяра Койдана (Кайдана), войскі якога нібыта разьбіў непрыяцель пад легендарным *Крутагор’ем* у XIII стагодзьдзі. 

У рэестры Войска Запароскага 1649 году адзначалася прозьвішча Кайданенка (*Койданенъко*), якое выводзяць ад славянскага асабовага імя *Койдан, што паходзіць ад праславянскага *kojiti 'чыніць', 'вырабляць', 'супакойваць', 'гадаваць', 'песьціць', 'выхоўваць' і -данъ (ад даць). 

Форма *Койданава* () пачала шырока ўжывацца ў выніку перайначваньня тапоніму на расейскі манер. 29 ліпеня 1932 году савецкія ўлады перайменавалі Койданаў у «Дзяржынск» у гонар Ф. Дзяржынскага, аднаго з арганізатараў чырвонага тэрору.

Назва «Дзяржынск» () не ўнікальная: места з такой жа назвай існуе ў Ніжагародзкай, з назвай «Дзяржынскі» () — у Маскоўскай вобласьці Расеі. Пасёлак Дзяржынск — у Іркуцкай, Дзяржынскі — у Варонескай і Новасыбірскай абласьцях Расеі.

З часоў аднаўленьня незалежнасьці Беларусі прапануецца вярнуць месту традыцыйную гістарычную назву Койданаў у якасьці афіцыйнай.

Варыянты назвы ў гістарычных крыніцах: *Коидановъ* (па 1542 годзе); *Коиданов* (1553 год).

## Гісторыя

### Раньнія часы
Афіцыйнай датай заснаваньня сучаснага Койданава лічыцца 1146 год, калі паселішча ўпамінаецца пад назвай *Крутагор’е* ў паданьні пра старую Пакроўскую драўляную царкву. Аднак сучасныя энцыкляпэдычныя даведнікі разглядаюць гэтыя зьвесткі толькі як імаверныя і датуюць першы дакладны пісьмовы ўпамін 1442 годам.

У ХІІ стагодзьдзі Койданаў увайшоў у склад Полацкага, пазьней Менскага княства. Да ХІІІ стагодзьдзя завяршылася ўзьвядзеньне драўлянага замка.

### Вялікае Княства Літоўскае
У XIV стагодзьдзі Койданаў далучыўся да Вялікага Княства Літоўскага. У розныя часы маёнтак знаходзіўся ў валоданьні Гедзімінавічаў, Вярэйскіх, Гаштольдаў, Радзівілаў. У 1439 годзе Міхал Жыгімонтавіч заснаваў тут касьцёл Сьвятой Ганны. У пачатку XVI стагодзьдзя Койданаў пацярпеў ад набегаў татараў (у 1502 і 1503 гадох). У 1542 годзе ён стаў цэнтрам староства, пазьней графства.

У 1550—1831 гадох Койданаў атрымаў вядомасьць значнага асяродку пашырэньня кальвінізму. Каля 1564 году Мікалай Радзівіл «Руды» збудаваў тут драўляны кальвінскі збор (з 1613 году — мураваны), а таксама плябанію, школу і шпіталь. Згодна з адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформай 1565—1566 гадоў паселішча ўвайшло ў склад Менскага павету Менскага ваяводзтва. У 1588 годзе Койданаў атрымаў статус мястэчка. У гэты час тут было 120 дымоў, замак, кальвінскі збор, ратуша, касьцёл, Рынак, 2 карчмы, 4 вадзяныя млыны. Існавала 6 вуліцаў: Віленская, Менская, Плябанская, Рубяжэвіцкая, Слуцкая, Станькаўская. Кароль і вялікі князь Жыгімонт Ваза дазволіў праводзіць 2 вялікія кірмашы: на Грамніцы (2 лютага) і Сёмуху і штотыднёвы торг. Пазьней кірмашы таксама зьбіраліся на Юр’я (23 красавіка) і Пакровы (1 кастрычніка). Паводле зьвестак на 1620 год, у цэнтры мястэчка знаходзіўся чатырохкутны Рынак, забудаваны дамамі рамесьнікаў і гандляроў; на пляцы было 5 крамаў, карчма і 23 мяшчанскія двары; агулам налічвалася 110 двароў.

11 ліпеня 1655 году ў пачатку вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай маскоўскія войскі ўшчэнт спустошылі Койданаў. Як даносілі захопнікі свайму гаспадару:

Аднаўленьне Койданава ішло марудна. У другой палове XVIII стагодзьдзя тут збудавалі новы драўляны касьцёл Сьвятой Ганны. На 1791 год у мястэчку было 134 дымы.

Захаваліся сьведчаньні азначэньня жыхароў Койданава ліцьвінамі: у матрыкуле Каралявецкага ўнівэрсытэту пад 1774 годам значыцца *Reczynski Boguslaus Jac., Coydanav. Lituan.*

### Пад уладай Расейскай імпэрыі
У выніку другога падзелу Рэчы Паспалітай (1793 год) Койданаў апынуўся ў складзе Расейскай імпэрыі, дзе стаў цэнтрам воласьці Менскага павету Віленскай губэрні. У 1796 годзе мястэчка атрымала герб: «*выява галінак дуба і алівы*». У вайну 1812 году 15 лістапада войскі Расейскай імпэрыі разьбілі аддзел, сфармаваны зь мясцовых і францускіх жаўнераў. У 1871 годзе празь мястэчка прайшла чыгунка, адкрыўся 2-павярховы вакзал. У канцы XIX — пачатку XX стагодзьдзя у Койданаве дзеялі кальвінскі збор, касьцёл, царква, сынагога; працавалі расейскія народная і меская вучэльні, 2 юдэйскія малітоўныя школы, багадзельня, больш за 30 крамаў, паравы млын, шапавальні, бровары; штогод праводзілася 6 кірмашоў.

За часамі Першай сусьветнай вайны ў лютым 1918 году Койданаў занялі войскі Нямецкай імпэрыі.


Kojdanaŭ. Койданаў (N. Orda, 1876).jpg|Збор і замак.  Н. Орда, 1876 г.
Kojdanaŭ, Plabanskaja. Койданаў, Плябанская (N. Orda, 1876).jpg|Касьцёл Сьвятой Ганны.  Н. Орда, 1876 г.
Kojdanaŭski zamak. Койданаўскі замак (XIX).jpg|Замак, фрагмэнт. XIX ст.
Kojdanaŭski zamak. Койданаўскі замак (1918).jpg|Кальвінскі збор і замак,  1918 г.

Kojdanaŭ. Койданаў (C. Sauermilch, 20.05.1918).jpg|Кальвінскі збор і замак,  1918 г.
Kojdanaŭ, Plabanskaja. Койданаў, Плябанская (C. Sauermilch, 20.05.1918).jpg|Збор з боку вуліцы Плябанскай, 1918 г.
Kojdanaŭski zbor. Койданаўскі збор (C. Sauermilch, 20.05.1918).jpg|Брама збора, 1918 г.
Kojdanaŭski zamak. Койданаўскі замак (C. Sauermilch, 20.05.1918).jpg|Вежы замка, 1918 г.


### Найноўшы час
25 сакавіка 1918 году згодна з Трэцяй Устаўной граматай Койданаў абвяшчаўся часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. Тут утварылася Беларуская рада, прызначылі павятовага старшыню БНР, а жыхары мястэчка і воласьці атрымалі Пасьведчаньні Народнага Сакратарыяту БНР. 1 студзеня 1919 году ў адпаведнасьці з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі Койданаў увайшоў у склад Беларускай ССР. У 1920 годзе ў выніку антыбальшавіцкага паўстаньня ўтварылася Койданаўская самастойная рэспубліка. У 1924 годзе мястэчка стала цэнтрам раёну (з 30 чэрвеня 1937 да 15 студзеня 1938 году быў у Менскім раёне).

У 1930 годзе савецкія ўлады зачынілі касьцёл і ліквідавалі каталіцкую парафію ў Койданаве. 15 сакавіка 1932 году паселішча атрымала статус места. 29 ліпеня 1932 году бальшавікі зьмянілі назву места на *Дзяржынск* — ад прозьвішча заснавальніка савецкай карнай сыстэмы Дзяржынскага; чыгуначная станцыя захавала старую назву. У Другую сусьветную вайну з 28 чэрвеня 1941 да 7 ліпеня 1944 году Койданаў знаходзіўся пад акупацыяй Трэцяга Райху.


Kojdanaŭski zamak. Койданаўскі замак (1900) .jpg|Збор і замак, каля 1900 г.
Kojdanaŭski zamak. Койданаўскі замак (1917).jpg|Бакавы фасад збора, да 1918 г.
Kojdanaŭski zbor. Койданаўскі збор (1910-17) (2).jpg|Інтэр’ер збора, да 1918 г.
Kojdanaŭ, Plabanskaja, Śviatoj Hanny. Койданаў, Плябанская, Сьвятой Ганны (1914).jpg|Касьцёл Сьвятой Ганны, 1914 г.

Kojdanaŭ, Śviatoj Hanny. Койданаў, Сьвятой Ганны (1914) (2).jpg|Алтар касьцёла, 1914 г.
Kojdanaŭ, Plabanskaja, Śviatoj Hanny. Койданаў, Плябанская, Сьвятой Ганны (1900).jpg|Вуліца Плябанская, каля 1910 г.
Kojdanaŭ, Stańkaŭskaja-Słuckaja. Койданаў, Станькаўская-Слуцкая (1897).jpg|Рог Станькаўскай і Слуцкай. Царква-мураўёўка 1897 г.
Kojdanaŭ, Vakzalnaja. Койданаў, Вакзальная (1918).jpg|Чыгуначная станцыя, 1918 г.


## Насельніцтва
### Дэмаграфія


ImageSize = width:auto height:160 barincrement:30
PlotArea = left:50 bottom:20 top:10 right:20
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
Colors =
  id:linegrey2 value:gray(0.9)
  id:linegrey value:gray(0.7)
  id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8)
  id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:28000
ScaleMajor = unit:year increment:5000 start:0 gridcolor:linegrey
ScaleMinor = unit:year increment:1000 start:0 gridcolor:linegrey2
PlotData =
  color:cobar width:15
  bar:1866 from:0 till:1383 
  bar:1897 from:0 till:4744 
  bar:1939 from:0 till:8700 
  bar:1970 from:0 till:11500 
  bar:1977 from:0 till:10700 
  bar:1991 from:0 till:23700 
  bar:1996 from:0 till:24600 
  bar:2003 from:0 till:25000
  bar:2009 from:0 till:25164
  bar:2018 from:0 till:27839
TextData=
  fontsize:10px pos:(5,195)
  text:



* **ХIХ стагодзьдзе**: 1866 год — 1383 чал.; 1883 год — 5 тыс. чал.; 1897 год — 4744 чал.
* **ХХ стагодзьдзе**: 1909 год — 4696 чал. у *мястэчку Койданаве* і 15 чал. на *чыгуначнай станцыі Койданаў*; 1939 год — 8,7 тыс. чал.; 1970 год — 11,5 тыс. чал.; 1977 год — 10,7 тыс. чал.; 1991 год — 23,7 тыс. чал.; 1993 год — 23,9 тыс. чал.; 1993 год — 24,6 тыс. чал.
* **ХХI стагодзьдзе**: 2003 год — 25,0 тыс. чал.; 2006 год — 24,8 тыс. чал.; 2008 год — 24,9 тыс. чал.; 2009 год — 25 164 чал. (перапіс); 2016 год — 27 225 чал.; 2017 год — 27 441 чал.; 2018 год — 27 839 чал.

### Адукацыя
У Койданаве працуюць СПТВ, 4 сярэднія школы, музычная і дзіцячая спартовая школы, дом школьніка, 8 дашкольных установаў.

### Мэдыцына
Мэдычнае абслугоўваньне насельніцтва ажыцьцяўляе меская лякарня.

### Культура
Дзеюць дом культуры, кінатэатар.

## Забудова
### Плян
Паводле генэральнага пляну 1948 году прадугледжвалася карэнным чынам зьмяніць аблічча места. Неўзабаве адбыўся ўвод у эксплюатацыю 12 прамысловых прадпрыемстваў, збудаваныя адміністрацыйныя будынкі, будынкі дома культуры, кінатэатра, пошты, радыёвузла, 2 школаў; 40 двухпавярховых жылых дамоў, адкрыўся стадыён, на месцы старажытнага замка — клінічнае паселішча.

Сучаснае места займае абодва берагі ракі Няцечы. Галоўная плянавальная вось — вул. Ленінская, на якой сфармаваўся цэнтральны пляц — грамадзкі цэнтар з адміністрацыйнымі будынкамі. Бульвар злучае пляц з гандлёвым цэнтрам (гістарычная частка места на рагу вуліцаў К. Маркса і Ленінскай). Цэнтральная частка, а таксама вуліца Менская і набярэжная ракі забудоўваюцца шматпавярховымі жылымі дамамі.

### Вуліцы і пляцы

## Эканоміка
У Койданаве знаходзяцца маторарамонтны і мэханічны заводы, ільнозавод, кравецкая і тэкстыльная фабрыкі, прадпрыемствы харчовай прамысловасьці. Непадалёк ад места разьмяшчаюцца торфабрыкетны і крэйда-вапняковы заводы.

## Турыстычная інфармацыя
### Інфраструктура
Дзеюць Койданаўскі гістарычна-краязнаўчы музэй і Беларускі дзяржаўны архіў кінафотафонадакумэнтаў.

У 1996 годзе ў цэнтры Койданава паставілі помнік у гонар легендарнага 850-годзьдзя заснаваньня «Крутагор’я-Койданава-Дзяржынску».

### Славутасьці
* Гарадзішча (XI—XIII стагодзьдзі)
* Замчышча
* Касьцёл Сьвятой Ганны (XVIII ст.)
* Царква Покрыва Багародзіцы (1851; мураўёўка)

### Страчаная спадчына
* Замак (XVI ст.)
* Збор кальвінскі (1613—1621)

## Галерэя

Kojdanaŭ. Койданаў (2007).jpg|Рэшткі гарадзішча
Kojdanaŭ. Койданаў (04.2007).jpg|Гарадзішча, помнік
Kojdanaŭ. Койданаў (28.04.2007).jpg|Касьцёл Сьвятой Ганны
Dzyarzhynsk1.JPG|Царква Покрыва Багародзіцы


## Асобы
* Юры Брайдэр (1948—2007) — пісьменьнік-фантаст
* Аляксандар Бурак (1918—1993) — вайсковец, падпалкоўнік, Герой Савецкага Саюзу (1945)
* Анастасія Віньнікава (нар. 1991) — сьпявачка
* Артур Вольскі — беларускі паэт
* Антоні Патоцкі (1867—1939) — польскі пісьменьнік і літаратурны крытык
* Сяргей Сідор (1937—1998) — географ, пэдагог
* Іван Шпілеўскі (1891—1941) — гісторык-краязнавец

## Глядзіце таксама
* Койданаўская вуліца

## Заўвагі

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* Валахановіч А. Дзяржынск. Гісторыка-эканамічны нарыс. — Мінск, 1977. — 80 с.
* 
* 
* 
* Сташэўскі В. Койданаўская МТС. — Менск, 1931. — 48 с.
* Шпілеўскі І., Бабровіч Л. Гістарычны нарыс Дзяржыншчыны (Койданаўшчыны). — Менск, 1932. — 110 с.
* Шпілеўскі І., Бабровіч Л. Мястэчка Койданава. / Адбітак з часопісу «Наш Край» за 1929 год №№ 2, 3 і 4. — Менск, 1929. — 42 с. — Койданава: «Кальвіна», 2012 http://chatys.blog.tut.by/2012/04/08/ivan-shpileuski-lyavon-babrovich-myastechka-koydanava-koydanava-kalvina-2012-2/.
* 
* 
* 
* Валаханович А. И. Дзержинск. Историко экономический очерк. — Минск, 1982. — 80 с. [Города Белоруссии].
* Валаханович А. И., Кулагин А. Н. Дзержинщина: прошлое и настоящее. — Минск, 1986. — 199 с.
* Устав Койдановского общества для выдачи беспроцентных ссуд бедным евреям местечка Койданово, Минской губернии. — Минск, 1913. — 8 с.

## Вонкавыя спасылкі
* 
* Вандроўка ў Койданаў