Станіслаў Яроцкі

**Станіслаў Яроцкі** (, ; , Варшава, Царства Польскае — , Вільня, Летува) — польскі, летувіскі й беларускі мастак, пэдагог, этнограф, асьветнік, грамадзкі дзеяч.

## Жыцьцяпіс

### Адукацыя
Нарадзіўся ў Варшаве ў сям’і Лукаша Земавіта Ігнацы Яроцкага гербу Равіч і Ванды Саламеі Альдоны Гасьціцкай гербу Любіч, меў малодшую сястру Зоф’ю. Паходзіў са знакамітага шляхецкага роду Яроцкіх гербу Равіч. Навучаньне распачаў у Варшаўскай Клясе Маляваньня ў , працягнуў навучаньне у 1891—1894 гадах у  у Яна Матэйка,  й . Вучыўся ў 1894—1895 гадах у  у Парыжы ў ,  і Эдмона Аман-Жана. У 1896 годзе пераехаў у Мюнхэн, дзе вучыўся ў , пасьля ў 1897 годзе пераехаў у Рыме, дзе амаль два гады навучаўся самастойна, адкуль дасылаў карціны на выставы. У Мюнхэне арганізаваў суполку «», а ў Рыме заснаваў «Чытальню».

### Дзейнасьць у Вільні
У 1898 г. пераехаў ў Вільню, дзякуючы запрашэньню . У Вільні працаваў выкладнікам малярства, скульптуры й малюнку ў мастацкай школе . Унёс у кансэрватыўную сыстэму акадэмічнай адукацыі сьвежыя павевы стылістыкі постімпрэсіянізму й сэцэсыйнасьці. Пад уплывам моднага у той час накірунку сэцэсыйнасьці малюе карціну «Мары немаўляці». Нягледзячы на на гэта, знакаміты віленскі мастацкі й тэатральны крытык  з 1899 г. напісаў разгромны артыкул аб творчасьці Станіслава Яроцкага, дзе параіў яму, каб мастак «пакінуў на якісьці час кампазыцыі й вырабленьне карцінаў, і вярнуўся да цярплівага навучаньня». Люцыян Узембла называў Станіслава Яроцкага «прадстаўніком новай школы сымбалізму й нават містыкі», называў яго адным з завадатараў новай эпохі віленскага мастацтва, бо мастак прыўнёс у мастацкае жыцьцё Вільні павевы францускага сымбалізму.

У 1898 годзе Станіслаў Яроцкі быў адзным зь ініцыятараў арганізацыі віленскага Таварыства аматараў старажытнасьці й этнаграфіі (, ), вядомага таксама як археалягічны гурток, быў пэўны час сакратаром гэтага таварыства. У 1900 годзе зь ініцыятывы Станіслава Яроцкага грошы з Таварыства аматараў старажытнасьці і этнаграфіі былі зафундаваны на памятную табліцу Францішку Багушэвічу з партрэтам ў жупранскім Касьцёле.

З 1899 г. Станіслаў Яроцкі кіраваў моладзевымі мастацкімі гурткамі, арганізоўваў тайныя самаадукацыйныя гурткі (усяго стварыў 28), бібліятэкі. З 1900 году выкладаў у бясплатных гуртках тэхнічнага маляваньня й чарчэньня. у 1904 годзе пасьля пераўтварэньня  гэтай навучальнай установы ў класы маляваньня ён вёў курсы пэйзажнага жывапісу. у 1907 годзе пасьля стварэньня Таварыства сяброў віленскае навукі стаў арганізатарам яго мастацкіх збораў. Арганізоўваў у Вільні выставы мясцовых і польскіх мастакоў. З 1899 году праектаў касьцюмы й дэкарацыі для таемных тэатраў, якія зваліся «Заўрацальнямі».

Быў актыўным дзеячом і ўваходзіў у склад кіраўніцтва віленскага таварыства «Асьвета». У 1908 годзе Станіслаў Яроцкі арганізаваў дзьве выставы польскіх мастакоў у Вільні, штуршком да чаго стала сэрыяў выстаў літоўскіх мастакоў у 1906—1907 гадоў. На выставах прысутнічалі працы ў тым ліку мастакоў з Польскага каралеўства, але асабліва мастак ацэньваў творчасьць мясцовых мастакоў: Фэрдынанда Рушчыца, Казімера Альхімовіча, Казімера Стаброўскага. Плянаваў пасьля таксама зладзіць асобную выставу карцінаў і графікі ваколіцаў Кушлянаў са збору Казімера Шафнагель, але так і не рэалізаваў гэтую задумку. У 1912 годзе Станіслаў Яроцкі арганізаваў у Вільні вялікую выставу пэйзажаў. У 1912 годзе падчас выставы ўбачыў скульптуру  пад назвай *«Kova»* (), на якой была адлюстравана бітва паміж вершнікам (Віціс) і польскім Арлом. Убачаная скульптура абурыла Станіслава Яроцкага, які быў прыхільнікам польска-літоўскага паразуменьня. Яроцкі паводле сьведчаньняў публічна разарваў каталёг выставы. У той жа час Станіслаў Яроцкі захапляўся літоўскі мастацтвам і высока ацэньваў літоўскіх мастакоў, мастацкую тэхніку Мікалоюса Чурлёніса параўноўваў да японскай.

З 1911 году ён актыўна займаўся , арганізаваў у Вільні гняздо . У спартовай залі «Сокалаў» праводзіў мастацкія выставы. У 1907—1912 гадах кіраваў адьдзелам выяўленчага мастацтва «Таварыства сяброў навук» у .

З 1931 г. сябра Віленскага таварыства выяўленчых мастакоў. Таксама быў сябрам  з 1906 году.

Пражываў у Вільні ва ўласнай кватэры ў доме Юзэфа Монтвіла на Лукішках.

### Праект Дому Адама Міцкевіча й удзел у рэканструкцыях

У 1900—1902 гадах займаўся кансэрвацыяй фрэсак у  ў віленскай катэдры . У 1906—1912 быў ініцыятарам і актыўным удзельнікам рэканструкцыі Касьцёлу Сьв. Міхала ў Вільні. У 1905 годзе быў апублікаваны праект Станіслава Яроцкага па ўшанаваньні памяці Адама Міцкевіча ў Вільні ў выглядзе «Дома Міцкевіча».  пісаў пра гэты праект так:

### Этнаграфічнай дзейнасьць

Быў актывістам , выдаў даведнік «Ваколіцы Вільні» (1925), напісаў артыкулы пра народную творчасьць, помнікі культуры Вільні. Замалёўваў паўсядзённасьць жыхароў Віленшчыны. З 1931 г. удзельнічаў у дзейнасьці Віленскага таварыства мастакоў. Удзельнічаў у выставах у  і ў салёне  ў Варшаве, у Вільні, ў Львове й Закапанэ. Ён таксама ўдзельнічаў у выставах у Рыме (1897) і Вэнэцыі (1932). Цікавіўся тэмай рэканструкцыі й аднаўленьня Віленскага, Троцкага, Медніцкага, Наваградзкага, Мірскага замкаў. Шмат вандраўваў па тэрыторыі старажытных местаў гістарычнай Літвы, цікавіўся й замаляўваў прадметы народнай культуры, неаднакроць наведваў Трокі, Залесьсе, Жупраны, Беніцу й Ашмяны, краявідамі якіх захапляўся. Адразу па прыезьдзе ў Вільню ў мастак на вакацыі выязжаў у Палац ў Залесьсі. Палац быў на той момант ужо занядбаны, але, тым ня менш, уразіў мастака. Недалёка ад Палацу Агінскіх знаходзілася мястэчка Беніца, якое мастак часта наведваў.

У 1901 годзе Станіслаў Яроцкі напісаў артыкул аб драўляных прыдарожных крыжах на тэрыторыі Літвы й Жамойці, вылучыў стыль крыжоў у асблівы «літоўска-жамойцкі» й параўнаў гэты стыль з закапанскім. У 1910 годзе мастак малюе карціну «Сьвятая Жамойція», прысьвечанай прыдарожным крыжам. Цікавасьць Станіслава Яроцкага да прыдарожных крыжоў і каплічак натхніла іншых дасьледнікаў на вывучэньне дадзенай зьявы, распаўсюджанай на тэрыторыі сучаснай Летувы й Заходняй Беларусі. Таксама тэма прыдарожны крыжоў натхніла летувіскіх мастакоў. Мастак Антанас Жмуйдзінавічус малюе ў 1910 годзе карціну *«Dzūkų kaimelis»*, дзе каля дрэва бачым прыдарожны крыж . У 1913 годзе Антанас Жмуйдзінавічус стварыў карціну *«Regėjimas»*, дзе на фоне Пагоні, што ўзыходзіла нібы сонца, стаялі прыдарожныя крыжы, што сымбалізавала, як пашану традыцыям, так і адраджэньне летувіскага народу. Мікалоюс Чурлёніс стварыў у 1909 годзе асобную карціну прысьвечаную прыдарожным крыжам *«Žemaičių kapinės»*. Архэёляг і этнограф  пад уплывам Яроцкага напісаў працу: *«Krzyże i kapliczki żmudzkie: materyały do sztuki ludowej na Litwie»*. Цікава, што ў мястэчку Беніца і ваколіцах, якія так часта наведваў Яроцкі, таксама распаўсюджаны прыдарожныя крыжы. Беларускі дасьледнік Зьміцер Скварчэўскі зьвярнуў увагу на адну цікавую асаблівасьць Беніцы: *Варта зьвярнуць увагу на такую зьяву, як драўляныя прыдарожныя крыжы, якія завяршаюцца паўсфэрай (фактычна той жа самы «парасон»), якія сустракаюцца ў Маладэчанскім (в. [[Беніца]], [[Рэдзькі (Менская вобласьць)|Рэдзькі]]) і Ашмянскім (в. [[Карабы (Гарадзенская вобласьць)|Карабы]], [[Міхайлоўшчына]], [[Цюпішкі]]) раёнах. Было б цікава ўдакладніць іх геаграфію і суаднесьці з арэалам камянёў з «парасонамі».*

## Успаміны аб мастаку

Досыць грунтоўны ўспамін аб мастаку пакінула яго вучаніца Яніна Путкамэр-Жаўтоўская:

У той жа час цікавыя ўспаміны, дзе ўзгадваецца Станіслаў Яроцкі пакінуў бацька знакамітага польскага гісторыка , Антоні Кіневіч, які паходзіў зь вёскі Дарашэвічы. Антоні Кіневіч узгадваў, што лецкыі Яроцкага падабаліся студэнтам і «Януся» (Яніна Путкамэр-Жаўтоўская) вельмі любіла гэтыя лекцыі й праяўляла дужыя здольнасьці ў гэтым накірунку.
Мастачка й настаўніца , вучаніца Станіслава Яроцкага ўзгадвала яго лекцыі зь цеплынёй: 

Мастак Станіслаў Роліч, які навучаўся ў Станіслава Яроцкага, узгадваў, што да захапленьня мастацтвам яго заахвоціў Станіслаў Яроцкі. Паводле Станіслава Роліча, Яроцкі нагадваў Юзэфа Пілсудзкага: у яго быў востры арліны нос і густыя вусы. Асацыяцыю зь Пілсудзкім дапаўняла форма ваенізаванай спартовай арганізацыі «Сокал», якую Яроцкі насіў падчас школьных экскурсій: чорная кашуля, пінжак, шорты колеру хакі, кепка зь дзюбай, спартовы абутак й шарсьцяная вопратка да каленяў, шкарпэткі. Яроцкі ўмеў заўважыць і заахвоціць нават самыя маленькія пробліскі мастацкіх здольнасьцяў, і пад яго апекай Станіслаў Роліч адчуў, што знайшоў свой шлях. На працягу ўсяго жыцьця ён з удзячнасьцю ўспамінаў ацэнкі Яроцкага «выдатна» і дэманстраваў свае першыя спробы маляваньня на выставах, якія праводзіліся ў школьных калідорах.

Зоф’я Дэмбоўская-Ромэр пакінула аб Станіславе Яроцкім такі ўспамін:

Чэслаў Мілаш потым узгадываў, што мянушка Яроцкага «Кунігунда» была ўсё ж «алюзыяй» да гомасэксуальнасьці мастака.
Польскі мастак Яўстах Пяткевіч даваў высокую ацэнку творчасьці Станіслава Яроцкага: 

## Творчасьць
У яго жывапісе пераважаюць пэйзажы. Акрамя алейнага жывапісу выкарыстоўваў пастэль. Алейнымі фарбамі й пастэльлю маляваў пэйзажы, партрэты, бытавыя й сымбалічныя палотны, рэлігійныя карціны. Удзельнічаў у выставах у Варшаве, Кракаве, Вільні, Менску, Пецярбурзе, Львове, Закапанэ, Рыме (1897), Маскве, Познані, Вэнэцыі (1932). Сярод найбольш ацэненых працаў мастака былі палотны на італьянскую тэматыку «Ля ўваходу ў катакомбы», «У садах Баргезэ». Таксама карціны на гістарычную тэматыку: «Ценям Касьцюшкі».
 
Найбольш вядомыя пэйзажы мастака: *«Цішыня»*, *«Вячэрні настрой»* (абодва 1898), *«Вясна»*, (1900), *«Пэйзаж»* (1903), *«З ваколіцаў Ашмяны»*, *«[[Сьвятая Жамойція (карціна Станіслава Яроцкага)|Сьвятая Жамойція]]»* (1910), татранскі цыкль пэйзажаў (1924—1925): *Гевонт*, *Скала Сарня*, *Збуецкая Турня*, а таксама — партрэты (*«Аўтапартрэт»*, 1904), тэматычныя кампазыцыі (*«Шчасьце чалавека»*, 1909—1913).

## Погляды на нацыянальнасьць
Станіслаў Яроцкі паходзіў з тэрыторыі Польшчы, нарадзіўся ў Варшаве. Пасьля пераезду ў Вільню доўгі час вандраваў па тэрыторыі Літвы, Жамойці. Палюбіў народную культуру летувісаў і беларусаў. Займаўся вывучэньнем народнай культуры беларусаў Віленскай губэрні. Быў знаёмы й супрацоўнічаў зь Янам Луцкевічам, шанаваў Францішка Багушэвіча. Яго погляды на пытаньне нацыянальнасьці на тэрыторыі былога Вялікага Княства Літоўскага былі блізкія да ідэяў краёўцаў. Спрачаўся з прадстаўнікамі летувіскага нацыянальнага руху аб пытаньні, паводле якога мова была фундаментальнай для ідэнтычнасьці нацыі. Лічыў, што польскамоўных пісьменьнікаў можна лічыць сапраўднымі летувісамі. Аб Адаме Міцкевічы выказываўся наступным чынам:

## Галерэя

Stanisław Jarocki - Holy woman - MP 984 MNW - National Museum in Warsaw.jpg| Сьвятая жанчына, 1897
Antkapis.jpg| Надмагільная пліта, 1899
Stanisław Jarocki - Entombment of Christ - MP 982 MNW - National Museum in Warsaw.jpg| Пахаваньне Ісуса Хрыстоса, 1900
Stanisłaŭ Jarocki Pejzaž Zaleśsia.jpg| Пэйзаж Залесься
Rožės baltoje vazoje.png| Ружы ў белым вазоне
Stanisław Jarocki Morze.jpg| Мора
Bajoras ant ližės.jpg| Шляхціч на лапаце, 1902
Stanisław Jarocki - Landscape with birch trees - MP 985 MNW - National Museum in Warsaw.jpg| Пэйзаж зь бярозамі, 1903
Stanisław Jarocki Dwór w zimie 1904.jpg| Двор узімку, 1904
Tado Kosciuškos akmuo.jpg| Камень Тадэвуша Касьцюшкі (Цені Касьцюшкі), 1908
Stanisław Jarocki - Portret kobiety w czerni.jpg| Партрэт кабеты ў чорным, 1910
Stanislovas Jarockis Šventoji Žemaitija 1910.jpg| Сьвятая Жамойція, 1910
Vilniaus vaizdas iš Tauro kalno.jpg| Від на Вільню з Туравай гары, 1921
Śviran u Bienicy.jpg| Сьвіран у Беніцы, 1927
Stanisław Jarocki Złota jesień w Bieniakoniach 1927.jpg| Залатая восень у Беняконях, 1927
Stanislovas Jarockis Kalnai.jpg| Горы, 1929
Stanisław Jarocki, Lugano, 1929.jpg| Люгана, 1929
Stanisław Jarocki Brama Floriańska w Krakowie.jpg| Флёрыянская Брама ў Кракаве
Stanisław Jarocki Kobieta w czepku.jpg| Жанчына ў чапцу, 1932
Stanisław Jarocki Zachód słońca w zimowym lesie.jpg| Захад сонца ў зімовым лесе
Žiemos peizažas.jpg| Зімовы пэйзаж
Peizažas su beržais.jpg| Пэйзаж зь бярозамі, 1931
Cisza wieczorna.jpg| Вечаровая цішыня, 1931
Stanisław Jarocki Wilno - widok na Antokol 1933.jpg| Вільня – від на Антокаль, 1933


## Фотагалерэя

Trocki zamak, Galva. Троцкі замак, Гальва (S. Jarocki, 1900-02).jpg| Троцкі замак, 1902
Bienica, Kocieł. Беніца, Коцел (S. Jarocki, 1928).jpg| Сядзіба Коцелаў у Беніцы, 1928
Bienica, Kocieł. Беніца, Коцел (S. Jarocki, 1928) (2).jpg| Надмагільле Коцелаў у касьцёле Найсьвяцейшай Тройцы ў Беніцы, 1928


## Навуковыя артыкулы і публіцыстыка Станіслава Яроцкага
* Stanisław Jarocki, Krzyże na Żmujdzi i Litwie, «Tygodnik Ilustrowany», 1901, nr. 18.
* Stanisław Jarocki, Kościół św. Piotra w Wilnie, «Tygodnik Ilustrowany», 1901, nr. 22, s. 435.
* Stanisław Jarocki, Z legend wileńskich, «Tygodnik Ilustrowany», 1902, nr. 11, s. 207.
* Stanisław Jarocki, Posąg św. Jacka w Wilnie, «Tygodnik Ilustrowany», 1902, nr. 15, s. 293.
* Stanisław Jarocki, Dziesięciolecie Szkoły rysunkowej w Wilnie, «Tygodnik Ilustrowany», 24, 1/6, 1904, nr. 6.
* Stanisław Jarocki, Dom Mickiewicza w Wilnie, «Tygodnik Ilustrowany», 1906, nr. 11, s. 218.
* Stanisław Jarocki, Druga litewska wystawa sztuk pięknych, «Goniec wileński», 03. 14. 1908.
* Stanisław Jarocki, Zdobnictwo ludowe w gubernii wilenskiej, «Tygodnik Ilustrowany», 1911, Nr. 35, s. 690—691.
* Stanisław Jarocki, Okolice Wilna: z 23 ilustracjami w tekście i mapką, Wilno: nakł. i druk. Józefa Zawadzkiego, 1925.

## Літаратура
* Мар’яна Магдалена Бломберг, Вандалін Шукевіч. Сын лідскай зямлі — даследчык і грамадскі дзеяч. Варшава: Таварыства польскай культуры на Лідчыне; 2010
* Лорэнц Станіслаў. Віленскі альбом (Вільня, творчая інтэлігенцыя, краёўцы) // Наша слова.pdf № 37 (89), 13 верасня 2023.; № 38 (90), 20 верасня 2023.; № 39 (91)
* 
* 
* Dziennik Wileński. 1906, № 71
* Kurjer Poranny. R. 22, 1898, no 79 
* Kurjer Warszawski. R. 78, 1898, nr 75 
* Stefania Walasek, Polska oświata w guberni wileńskiej w latach 1864—1915, Kraków: Impuls, 2003. — 178 s., s. 100.
* Andrzej Romanowski, Pozytywizm na Litwie: polskie życie kulturalne na ziemiach litewsko-białorusko-inflanckich w latach 1864—1904, Kraków : «Universitas», 2003. — 485 s. 
* Zofia Dembowska — Romer, Wspomnienia z Wilna sprzed pierwszej wojny światowej, S.6. 
* Emmanuel Swieykowski, Pamiętnik Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych w Krakowie 1854—1904, Kraków 1905 
* Henryka Ilgiewicz, Societates Academicae Vilnenses Towarzystwo Przyjaciół Nauk w Wilnie (1907—1939) i jego poprzednicy Warszawa Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego 2008 
* L. Myślicki, Zarys historii walk o oswiatą polską w Wileńszczyznie i Mińszczyznie, Warszawa 1930, s. 6.
* M. Zakrzewska, Jarocki Stanislaw, [w:] Słownik, t. 3, s. 236-237
* Jerzy Malinowski, Wileńskie środowisko artystyczne 1919—1945 (Kultura artystyczna Wilna 1893—1945), Biuro Wystaw Artystycznych w Olsztynie, Olsztyn 1989
* 
* Inesa Szulska, Współpraca wileńskiego artysty i publicysty Stanisława Jarockiego z «Tygodnikiem Ilustrowanym» (1899—1914) Rocznik historii prasy polskiej T. XXV (2022) Z. 3 (67), ISSN 1509-1074 
* Józef Marian Poklewski, Polskie życie artystyczne w międzywojennym Wilnie, Wydawnictwo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, Toruń, 1994 
* Antoni Kiniewicz, Nad Prypecią, dawno temu…: wspomnienia zamierzchłej przeszłości, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1989, 557 s. 
* «Po Italijos saule. XVIII—XX a. I pusės Lietuvos dailininkai Italijoje» Istorinė apžvalga, Katalogas, I dalis, Lietuvos dailės muziejus, Vilnius, 2019, P. 159.
* Meno albumas «Peizažo erdvė» (I tomas). Sud. N. Tumėnienė, D. Tarandaitė, J. Semenauskienė. Vilnius, Lawin, 2010, P. 88.
* Lietuvos dailė 1900—1944
* Laima Laučkaitė, Vilniaus dailė XX amžiaus pradžioje, Vilnius: Baltos lankos, 2002, 207 p.
* Henryka Ilgievič, Vilniaus senovės ir mokslo mylėtojai XX amžiaus pradžioje, Vilnius: LKTI, 2019, 344 p., il, lent. ISSN 2351-4728 

## Заўвагі

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Stanisław Jarocki у каталёзе Нацыянальнага музэю ў Варшаве
* Stanisław Jarocki
* Sacred Samogitia
* Vision of Christ
* Jesus' appearance to St. Peter
* Stanislovas Jarockis
* Stanislovas Jarockis


Катэгорыя:Польскія мастакі
Катэгорыя:Летувіскія мастакі і мастачкі
Катэгорыя:Беларускія мастакі
Катэгорыя:Постімпрэсіяністы
Катэгорыя:Мастакі-рэалісты
Катэгорыя:Мастакі-сымбалісты
Катэгорыя:Мастакі-пэйзажысты
Катэгорыя:Мастакі XIX стагодзьдзя
Катэгорыя:Мастакі XX стагодзьдзя
Катэгорыя:Польскія этнографы
Катэгорыя:Летувіскія этнографы
Катэгорыя:Беларускія этнографы
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Варшаве
Катэгорыя:Памерлі ў Вільні