Русінская мова

**Русінская мова** (карпатаруская мова) або русінскія мовы зьяўляюцца сукупнасьцю разнастайных дыялектных, наддыялектных і літаратурна-моўных утварэньняў, якія існуюць або існавалі сярод русінскага этнасу як на яго спрадвечных землях у Прыкарпацьці, Заходняй Украіне, Усходняй Славаччыне, так і ў раёнах кампактнага пражываньня на тэрыторыі Ваяводзіны ў Сэрбіі, збольшага ў Славоніі ў Харватыі, у Вугоршчыне, у Румыніі і Польшчы, а таксама ў ЗША і Канадзе. Лінгвісты маюць розныя меркаваньні адносна таго, ці зьяўляецца русінская мова асобнай усходне-славянскай мовай, або дыялектам украінскай мовы. Распаўсюджаная ў Закарпацкай вобласьці Ўкраіны (6724 носьбітаў па перапісе 2001 году), а таксама на ўсходзе Славаччыны (каля 20 тысячаў носьбітаў і 24 тысячы, якія назвалі нацыянальнасьць — русін, перапісы 1991 і 2001 гг.), у Польшчы, Вугоршчыне, Румыніі, Харватыі і сэрбскім аўтаномным краі Ваяводзіна.

## Гісторыя
Карпата-русінскія дыялекты зьяўляюцца ўсходнеславянскімі і ўяўляюць сабой працяг украінскага дыялектнага кантынуўму (яго заходняй часткі). Яны падзяляюць шматлікія ўсходнеславянскія, агульнаўкраінскія і заходне-ўкраінскія асаблівасьці, але пры гэтым выяўляюць спэцыфічныя рысы.

Зь сярэдзіны XIX стагодзьдзя і да сярэдзіны XX стагодзьдзя сутыкаліся тры тэндэнцыі: у якасьці літаратурнай мовы адны прадстаўнікі русінскай інтэлігенцыі сталі ўкараняць расейскую, другія ўкраінскую, трэція спрабавалі ўтварыць літаратурную русінскую мову на народнай аснове. Пасьля Другой сусьветнай вайны ў Чэхіі, Польшчы і савецкім Закарпацьці была ўзаконена толькі ўкраінская мова. У Ваяводзіне ўжо ў 1920-х гадох зацьвердзілася літаратурная русінская, і пасьля вайны яна стала разьвівацца ў спрыяльных умовах. У канцы XX стагодзьдзя літаратурна-моўнае будаўніцтва актывізавалася ў Польшчы (граматыка ў 1992 годзе, часопіс «Бесіда») і ў Закарпацкай вобласьці Ўкраіны (пэрыёдыка, граматыка «Материньскый язык», 1997).

Цяпер прадстаўнікі русінаў спрабуюць стварыць агульнарусінскую літаратурную мову, у прыватнасьці, шляхам публікацыі на старонках часопісу «Русин» тэкстаў на ўсіх разнавіднасьцях русінскай.

Агульнай літаратурнай мовы для ўсіх русінскіх дыялектаў не існуе. Дыялекты русінскай мовы падпадзяляюцца на карпацкія і панонскія, або панонска-югаслаўскія. У той час як карпацкія дыялекты блізкія да ўкраінскай, панонскія дыялекты практычна ідэнтычныя шарыскаму дыялекту ўсходнеславацкай мікрамовы.

Кадыфікаваны ў 1995 годзе ў Славаччыне варыянт мае да 80 % агульных зь літаратурнай украінскай мовай словаў. У русінскіх дыялектах Польшчы сустракаюцца запазычаньні з польскай мовы, у дыялектах Закарпацьця і Славаччыны існуюць запазычаньні з вугорскай мовы, аднак і ў самой вугорскай моцна адчуваецца ўплыў навакольных славянскіх моваў, у тым ліку і ўкраінскай.

### Прызнаньне мовы
У СССР русінская мова разглядалася як дыялект украінскай мовы. Той жа афіцыйны падыход ужываецца да яе ў цяперашні час ва Ўкраіне. Большасьць украінскіх навукоўцаў выступае супраць прызнаньня русінскай мовы як асобнай.

Першай краінай, якая прызнала русінскую мову афіцыйнай, была былая Югаславія (*гл. таксама* Панонскія русіны). У 1995 Славаччына таксама прызнала русінскую мовай нацыянальнай меншасьці, але афіцыйнай мовай у Славаччыне яна не зьяўляецца. Некаторыя дакумэнты (напрыклад, напамінкі выбарнікам) у Славаччыне ўтрымоўваюць часткі на русінскай мове нараўне зь літаратурнай украінскай, вугорскай, цыганскай, нямецкай і ангельскай. У некаторых славацка-русінскіх населеных пунктах прысутнічаюць дзьвюхмоўныя шыльды (напрыклад, Медзілаборцэ).

## [[Этнонім]]
Як этнонім слова русін упершыню сустракаецца ў Аповесьці мінулых гадоў і ўжываецца разам з (русь, *рускі люд*), так мянуюцца людзі, якія адносяцца да Русі: сустракаецца ў Аповесьці мінулых гадоў, дамовах Алега з грэкамі 911 г. (згадваецца 7 разоў) і Ігара 945 г. (згадваецца 6 разоў), дамовах Смаленска зь немцамі, і пазьней ужываецца як этнонім у Кіеўскай Русі, Галіцка-Валынскам княстве, Вялікім княстве Літоўскім.

У эпоху Сярэднявечча, а асабліва актыўна ў XVI—XVII стагодзьдзях, на тэрыторыі сучаснай цэнтральнай Украіны т. зв. Гетманшчыны, тэрмін русінская (), (), ужываўся да мовы, рэлігіі, а таксама як этнонім пазначэньня нацыянальнасьці людзей, якія пражывалі на дадзеных тэрыторыях і выкарыстоўваўся як сынонім слова «рускі». На тэрыторыі Галічыны і Букавіны дадзеная назва захоўвалася да пачатку 1950-х, а ў Закарпацьці захавалася і па сёньняшні дзень.

Зацемка: на самай справе гэтая мова мае дзьве саманазвы — «руськый, руськи» («рускі») і «русінскі». Апошняя, якая носіць некалькі штучны характар, у расейскай і ўкраінскай мовах выкарыстоўваецца нашмат часьцей для таго, каб адрозьніваць яе ад расейскай і ўкраінскай. Гэтак жа ў ангельскай выкарыстоўваецца назва «» або «», каб адрозьніць яе ад «». Самі ж носьбіты мовы называюць яе амаль выключна «рускай», прыметнік «русиньський» у дачыненьні да мовы ўсплывае толькі ў кроскультурнай камунікацыі і ўспрымаецца як маскалізм.

## Прыклад мовы
* Того року ше одбуло уж друге стретнуце габурчанох по походзеню, хторих у Валалским уряду, у Габури 8. юлия 2006. року, на родней груди привитал староста валалу М. Ющик. Щири слова, подзековносц, пиха и гордосц пре добри глас о своїм валалу, витаня длуго нєвидзеней родзини, здогадованя на давни часи, на Габуру, на родзину и традицию, мали свойо место нє лєм на стретнуцох родзини, алє и на цалей дводньовей културно-уметнїцкей и спортовей програми хтора ше одбувала под назву: «Габура шпива и шпортує» (*тэкст, напісаны на панонскай русінскай, бачванска-срэмскі дыялект, моўна набліжаецца да [[шарыш]]ска-[[прэшаў]]скага дыялекту [[Славацкая мова|славацкай мовы]], пераклад [https://web.archive.org/web/20180810024759/http://ruskamatka.tk/ «Руска Матка»]*).

* Того року ся одбыла уж друга стріча габурскых родаків, котрых на Сельскім уряді в Габурі 8. юла 2006, на роднім ґрунті привитав староста села М. Ющік. Слова до душы, подякы і гордости за шыріня доброго хыру о своїм селі, витаня довго невидженых родаків, споминаня на давны часы, на Габуру, на родину і традіції мали свій простор нелем на стрічі родаків але і на цілій двадньовій културно-сполоченьскій і шпортовій акції, яка ся одбывала під назвом: «Габура співає і шпортує.» (*тэкст на самам заходнім дыялекце — лямкоўска-[[прэшаў]]скім, кадыфікаваным у Славаччыне).

* Того року одбыла ся уж друга стрича габурскых родаків, котрых на Сільському уряді в Габурі 8. липця 2006, на ридни земли привитав староста села М. Ющік. Щиры слова подякы і гордости за шыриня доброй славы свого села, витаня медже довго невидженыма родаками, спомины давных часив, Габури, родини і традициї были не лем на стричи родаків, але і на цілим дводньовим культурно-суспільним і спортовим сьвяті, яке ся одбыло під назвом «Габура співає і спортує». (*той жа тэкст на лямкоўска-горліцкім дыялекце, кадыфікаваным у Польшчы*).

* Того року відбулася друга зустріч габурських земляків, котрих на Сільському уряді в Габурі 8 липня 2006 року, на рідній землі привітав староста села М. Ющік. Щирі слова подяки й гордості за поширення доброї слави свого села, вітання довго не бачених земляків, спомин давніх часів, Габури, родини і традицій мали місце не лише на зустрічі земляків але й на дводенному культурно-суспільному і спортивному святі, яке відбувалася під назвою: «Габура співає і спортує» (*той жа тэкст на літаратурнай украінскай*).

* У тым жа годзе адбылася другая сустрэча габурскіх землякоў, якіх на Сельскім кіраваньні ў Габуры 8 ліпеня 2006 году прывітаў на роднай зямлі стараста сяла М. Юшчык. Шчырыя словы падзякі і гонару за распаўсюджваньне добрай славы свайго сяла, прывітаньне доўга ня бачаных землякоў, успаміны аб даўніх часах, аб Габуры, аб сям’і і традыцыях мелі месца ня толькі на сустрэчы землякоў, але і на двухдзённым культурна-грамадзкім і спартовым сьвяце, якое адбылося пад назвай: «Габура сьпявае і займаецца спортам» (*Беларускі пераклад тэксту'').

## Глядзіце таксама
* Русінская Вікіпэдыя

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* 
### Кнігапіс
* Публікацыі: 1987-2003
* Публікацыі: 1993—2003