Варайская мова

**Варайская мова**, таксама **вінарайская мова**, **мова самар-лійтэ**, саманазва&nbsp;— *Варай-варай*&nbsp;— мова, якая выкарыстоўваецца ў філіпінскіх правінцыях Самар, Паўночны Самар, Усходні Самар, Лейтэ (усход) і Біліран.

Група варайскіх моваў складаецца з варайскай, варай сарсагон і масбатэ сарсагон. Варай сарсагон і масбатэ сарсагон называюць моваю бісакол, паколькі яны знаходзяцца паміж мовамі вісаян ды бікаляна. Усе варайскія мовы належаць да бісайскіх моваў, блізкія да сэбуанскае мовы і яшчэ больш да хілігайнонскай ды мовы масбатэньё.

## Граматыка

### Займеньнікі

### Сынтаксычная зьвязка
У варайскай мове, як і ў іншых філіпінскіх, няма аналягу сынтаксычнае зьвязкі, падобнай да дзеяслова «быць» у большасьці індаэўрапейскіх моваў. У тагальскай мове, напрыклад, фраза «*Siya ay maganda*» (*яна прыгожая*) утрымлівае слова *ay*, якое ня ёсьць зьвязкаю ў вышэйзгаданым сэнсе між прэдыкатам *maganda* (прыгожы) і суб’ектам *Siya* (ён або яна), а хутчэй як маркер інвэрсыі прапазыцыі.

У варайскай мове выраз «Яна прыгожая» перадаецца як «*Mahusay hiya*» або часам як «*Mahusay iton hiya*» (*iton* — пэўны артыкль для *hiya*, «яна»), паколькі ў варайскай адсутныя як зьвязка цяперашняга часу, так і маркер інвэрсыі.

Дзеяслоў «быць» выкарыстоўваецца ў шэрагу выпадкаў, але значна радзей, чым у індаэўрапейскіх мовах:

: Makuri **maging** estudyante. (Цяжка быць студэнтам)
: Ako **it magiging** presidente! (Я буду прэзыдэнтам!)
: Ako **an naging** presidente. (Я стаў прэзыдэнтам)

### Пытальныя словы

#### Дыялект лейтэ

#### Дыялект самар

## Асаблівасьці артаграфіі
Хоць Акадэмія мовы Вісаян Самар і Лейтэ (якая ўжо спыніла існаваньне) распрацавала і рэкамэндавала стандартную артаграфію, яна не атрымала шырокага распаўсюду, і дагэтуль афіцыйнага агульнапрынятага правапісу варайскае мовы не існуе. Па сутнасьці, могуць існаваць два напісаньні аднаго й таго ж слова (яны зазвычай абмяжоўваюцца толькі адрозьненьнямі ў галосных), такіх, як
* *diri* ці *dire* («не»)
* *hira* ці *hera* («ім»)
* *maopay* ці *maupay* («добра»)
* *guinhatag* ці *ginhatag* («даў»)
* *direcho* ці *diritso* («проста наперад»)
* *ciudad* ці *syudad* («места»)
* *espejo* ці *espeho* («люстэрка»)

## Выкарыстаньне
Варай-варай — адна з 10 афіцыйна прызнаных рэгіянальных моваў на Філіпінах і выкарыстоўваецца ў мясцовых органах улады. На ёй размаўляюць на ўсіх астравох, асабліва ў рэгіёне ўсходніх Вісайскіх астравоў. Таксама мова ўжываецца ў асобных частках вострава Мінданао, Масбатэ, Сарсагон і Манілі, куды варайцы мігравалі. Існуе таксама вельмі нязначная колькасьць філіпінцаў за мяжой, асабліва ў Злучаных Штатах, якія карыстаюцца гэтай мовай. Варайская мова шырока ўжываецца ў СМІ, асабліва на радыё і тэлебачаньні. Аднак для друку гэтую мову выкарыстоўваюць даволі рэдка, таму што большасьць рэгіянальных газэтаў выходзіць ангельскаю моваю. Мова таксама выкарыстоўваецца ў эўхарыстыйнай урачыстасьці або сьвятых месах у Рымска-каталіцкай царкве ў рэгіёне. Таксама даступныя Бібліі, апублікаваныя варайскаю моваю.

## Гукі
Варайская мова мае 16 зычных: . Тры асноўныя галосныя :*a* , *i*  ды *u* .

### Лікі
Для лічбаў ад 1 да 10 выкарыстоўваюцца ўласныя назвы. З 11 пачынаецца выкарыстаньне гішпанскіх назоваў, а ўласнаварайскія цяпер практычна не выкарыстоўваюцца большасьцю носьбітаў (за выняткам кшталту gatus для *100* і yukot для *1000*).

### Некаторыя словы і фразы
* Добрай раніцы (дню/поўдню/вечару): *Maupay nga aga (udto/kulop/gab-i)*
* Вы разумееце варайскую мову?: *Nakakaintindi/Nasabut ka hin Winaray?* (*hin* ці *hiton*)
* Дзякую: *Salamat*
* Я цябе кахаю: *Hinihigugma ko ikaw* ці *Ginhihigugma ko ikaw* ці *Pina-ura ta ikaw*
* Мне ўсё адно: «*Baga saho*» ці «*Waray ko labot*» ці *baga labot ko*
* Адкуль вы? : *Taga diin ka?* ці *Taga nga-in ka?* ці *Taga ha-in ka?*
* Колькі гэта каштуе? : *Tag pira ini?*
* Я не разумею: *Diri ako nakakaintindi*
* Я ня ведаю: *Diri ako maaram* ці *Ambot*
* Што: *Ano*
* Хто: *Hin-o*
* Дзе: *Hain*
* Калі (будучыня): *San-o*
* Калі (мінулае): *Kakan-o*
* Чаму: *Kay-ano*
* Як: *Gin-aano?*
* Так: *Oo*
* Не: *Dire* ці *Diri*
* Там: *Adto* ці *Didto* ці *Ngad-to*
* Тут: *Didi* ці *Nganhi*
* Перад або сьпераду: *Atubang* ці *Atubangan*or «Atbang»
* Ноч: *Gab-i*
* Дзень: *Adlaw*
* Нічога: *Waray*
* Добра: *Maupay*
* Хлопец: *Lalaki*
* Дзяўчына: *Babayi*
* Хто вы такі?: *Hin-o ka?*
* Я сябар: *Sangkay ak.*
* Я тут заблукаў: *Nawawara ak didi.*
* Мажліва: *Kunta* ці *Bangin*

### Іншыя тыповыя словы
* Прыгожы&nbsp;— mahusay
* Брыдкі&nbsp;— Mapurot/maraksot
* Стол&nbsp;— Lamesa
* Лыжка&nbsp;— kutsara
* Відэлец&nbsp;— tinidor
* Адчынена&nbsp;— abrihi/abrido
* Адкрывачка слоікаў&nbsp;— abridor

#### Тэхнічныя тэрміны
* Сталь&nbsp;— *puthaw*
* Машына&nbsp;— *awto* / *sarakyan*
* Лятак&nbsp;— *edro* / *eroplano*
* Аэрапорт&nbsp;— *lupadan*

#### Астранамічныя тэрміны
* Зямля&nbsp;— *kalibutan*
* Месяц&nbsp;— *bulan*
* Сонца&nbsp;— *adlaw*
* Зорка — *bituon*

#### Прыродныя тэрміны
* Вецер&nbsp;— *hangin*
* Агонь&nbsp;— *kalayo*
* Зямля&nbsp;— *tuna*
* Вада&nbsp;— *lawod*/*tubig*
* Прырода&nbsp;— *libong*
* Гара&nbsp;— *bukid*
* Мора&nbsp;— *dagat*
* Акіян&nbsp;— *kalawdan*
* Востраў&nbsp;— *puro*/*isla*
* Архіпэляг&nbsp;— *kapuruan*
* Рака&nbsp;— *salug*
* Возера&nbsp;— *danaw*

#### Часткі дому
* Дом&nbsp;— *balay*
* Пакой&nbsp;— *kwarto*/*sulod*
* Ложак&nbsp;— *sulod-katurugan*
* Кухня&nbsp;— *kusina*
* Летняя кухня&nbsp;— *abuhan*
* Сталоўка&nbsp;— *kaunan*
* Ванна&nbsp;— *kubeta*/*kasilyas*/*karigu-an*

#### Сям’я
* Бацькі (адз. лік)&nbsp;— *tigurang*/*kag-anak*
* Бацька&nbsp;— *amay*/*tatay*/*papa*
* Маці&nbsp;— *iroy*/*nanay*/*mama*
* Сын / дачка&nbsp;— *anak*
* Брат&nbsp;— *bugto nga lalaki*
* Сястра&nbsp;— *bugto nga babayi*
* Бабуля&nbsp;— *lola*
* Дзядуля&nbsp;— *apoy*/*lolo*
* Стрыечны брат&nbsp;— *patod*
* Пляменьнік / пляменьніца&nbsp;— *umangkon*
* Усыноўлены&nbsp;— *umagad*
* Зводны брат&nbsp;— *bayaw*
* Зводная сястра&nbsp;— *hipag* (female)
* Айчым/мачыха&nbsp;— *ugangan*
* Найстарэйшае дзіцё&nbsp;— *suhag*
* Наймалодшае дзіцё&nbsp;— *puto*

#### Мода
* Джынсы&nbsp;— *saruwal*
* Вопратка&nbsp;— *bado* / *duros*
* Пас&nbsp;— *paha*

#### Ежа
* Хлеб&nbsp;— *tinapay*
* Рыс&nbsp;— *kan-on*
* Стравы&nbsp;— *sura*
* Кава&nbsp;— *kape*
* Воцат&nbsp;— *suoy*

#### Жывёлы
* Сабака&nbsp;— *ayam/ido*
* Кот&nbsp;— *uding***/*misay*
* Пацук&nbsp;— *yatut*
* Кракадзіл&nbsp;— *buaya*
* Птушка&nbsp;— *tamsi*
* Зьмяя&nbsp;— *halas*
* Водны буйвал&nbsp;— *karabaw*
* Краб&nbsp;— *masag*
* Амар&nbsp;— *tapusok*

## Літаратура
* Dictionary English Waray-Waray/Tagalog (2005) by Tomas A. Abuyen, National Book Store, 494 pp., .

## Вонкавыя спасылкі

* Ethnologue
* Музэй варайскае мовы

Катэгорыя:Мовы Філіпінаў
Катэгорыя:Вісайскія мовы