Обска-вугорскія мовы

**О́бска-вуго́рскія мо́вы** — гіпатэтычная моўная галіна ў складзе вугорскае падгаліны фіна-вугорскае галіны ўральскае моўнае сям'і. У склад обска-вугорскіх моваў уваходзяць хантыйская (састарэлая назва — *асьцяцкая*) ды мансійская мовы (састарэлая назва — *вагульская*), якія ў сваю чаргу падзяляюцца на вялікую колькасьць даволі адрозных дыялектаў.

Разам з вугорскай мовай група обска-вугорскіх моваў уваходзіць у вугорскую падгаліну, празь якую яны зьяўляюцца часткаю фіна-вугорскіх моваў уральскае сям’і. Трэба адзначыць, што хантыйская ды мансійская мова ўваходзяць у вугорскія мовы праз сваю асобную групу (утвараючы сваю ўласную групу ў складзе вугорскіх моваў), а вугорская — не, уваходзячы ў склад вугорскіх моваў непасрэдным шляхам.

## Геаграфія
На обска-вугорскіх мовах размаўляюць на абшарах паміж Уралам і рэкамі Об ды Іртыш, што ў заходняй Сыбіры, Расея. Лясныя й лесастэпныя тэрыторыі Паўднёвага Ўралу, як лічыцца, зьяўляюцца прарадзімай вугорскае моўнае галіны. Блізу 500 рокаў таму прыход расейцаў падштурхнуў носьбітаў протамовы да сыходу на ўсход, у бок Обі ды Іртышу; між тым, напачатку ХХ стагодзьдзя на захад ад Уралу яшчэ заставаліся некаторыя носьбіты мансійскае мовы. Разам з гэтым, ужо ў ХІ стагодзьдзі да н. э. аддзялілася вугорская мова.

## Кантакты зь іншымі мовамі
Дакладна вядомым зьяўляецца статус обска-вугорскіх моваў як моўнага зьвязу. Пры гэтым памежныя варыянты абедзьвюх моваў характарызуюцца рэгулярным абменам ізаглёсаў, запазычваньнем лексыкі адна адной (а таксама з агульных зьнешніх крыніцаў, прыкладам запазычваньні з усходніх дыялектаў комі мовы паўночнымі дыялектамі мансійскае й хантыйскае моваў). Такія ж зносіны выяўляюцца і з самадыйскімі мовамі, у прыватнасьці зь селькупскай і лясной ненецкай мовамі.

Кантакты з вугорскай мовай не зьяўляюцца такімі выразна акрэсьленымі: сучасныя обска-вугорскія мовы радыкальным чынам адрозьніваюцца ад вугорскае мовы ў сфэры фаналёгіі, сынтаксісу ды лексыкі.

Тыпалягічныя прыкметы, што зьяўляюцца адрознымі для обска-вугорскіх моваў, улучаюць у сябе:

* Адсутнасьць сыстэматычнага звонкага кантрасту зычных.
* Захаваньне протаўральскага *w на пачатку слова (рэалізуецца як /w/ і таксама зьяўляецца рысай ненецкае мовы).
* Гармонія галосных захавалася ў найбольш архаічным відзе (паўднёвыя дыялекты мансійскай, усходнія дыялекты хантыйскай).
* Абляўтызацыя галосных, асабліва ва ўсходніх дыялектах хантыйскае мовы.
* У паўночных дыялектах: зьмена *k > /x/ перад галоснымі задняга шэрагу (аналягічная замена адбылася таксама і ў вугорскай мове).
* Захаваньне ў сказе парадку словаў па тыпе SOV (дзейнік-дапаўненьне-дзеяслоў).
* Захаваньне парнага ліку.
* Частковая ці поўная замена першапачатковай другой асобы займеньнікаў і суфіксальных элемэнтаў, адзначаецца зычным гукам /t/ у большасьці ўральскіх моваў, але ў обска-вугорскіх — збольшага /n/.
* Меншая сыстэма склонаў у параўнаньні зь іншымі ўральскімі мовамі, у тым ліку адсутнасьць роднага склону.

Обска-вугорскія мовы таксама знаходзіліся пад моцным уплывам геаграфічна блізкіх цюрскіх моваў, асабліва татарскай.

## Распаўсюджваньне
Мансійская мова мае прыкладна 3 800 носьбітаў, хантыйская — каля 14 280, усе носьбіты жывуць у Расеі. Да 1930 року гэтыя мовы ня мелі пісьмовасьці або літаратурнае традыцыі, але з 1937 году выкарыстоўваецца мадыфікаваны кірылічны альфабэт. Аднак ніякіх істотных тэкстаў на обска-вугорскіх мовах ня створана, гэтыя мовы маюць вузкі афіцыйны ўжытак.

## Крытыка
Існаваньне обска-вугорскае групы моваў пасьля іх аддзяленьня не зьяўляецца агульнапрызнаным: некаторыя лінгвісты разглядаюць усе агульныя рысы мансійскае й хантыйскае моваў як пазьнейшае збліжэньне альбо як захаваньне рысаў з пэрыяду існаваньня агульнае протавугорскае мовы (ня варта блытаць з уласна вугорскай мовай) ці нават з ранейшых пэрыядаў.

## Крыніцы

Катэгорыя:Вугорскія мовы
Катэгорыя:Мовы Расеі