Смаляны

**Смаля́ны**, **Смалья́ны** — вёска ў Беларусі, на рацэ Дзярноўцы. Цэнтар сельсавету Аршанскага раёну Віцебскай вобласьці. Насельніцтва на 2010 год — 593 чалавекі. Знаходзяцца за 20 км на паўночны захад ад Воршы, за 6 км ад чыгуначнай станцыі Смаляны; каля аўтамабільнай дарогі Ворша — Лепель.

Смальяны — даўняе мястэчка гістарычнай Аршаншчыны (частка Віцебшчыны), старажытны замак Вялікага Княства Літоўскага. Да нашага часу тут захаваліся руіны замка «Белы Ковель» князёў Сангушкаў, комплекс кляштару дамініканаў з касьцёлам Найсьвяцейшай Панны Марыі ў стылі віленскага барока, драўляная барокавая царква Сьвятога Спаса і магіла Тамаша Зана, помнікі гісторыі і архітэктуры XVII—XIX стагодзьдзяў.

## Назва
На думку краязнаўца Аляксандра Шынкевіча, тапонім Смальяны ўтварыўся ад слова смала, якую тут некалі гналі ў мясцовых смалакурнях. Тым часам гісторык Андрэй Мяцельскі лічыць, што назва паселішча мае зьвязак зь ягоным разьмяшчэньнем на мяжы Полацкага і Смаленскага княстваў.

## Гісторыя

### Вялікае Княства Літоўскае
Першы пісьмовы ўпамін пра Смальяны як маёнтак у Аршанскім намесьніцтве, уладаньне князя С. Бельскага, датуецца 1484 годам. У выніку адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформы 1565—1566 гадоў паселішча ўвайшло ў склад Аршанскага павету Віцебскага ваяводзтва.

У розныя часы Смальяны знаходзіліся ў валоданьні князеў Курбскіх, Астроскіх, Сангушкаў і інш. Да 1626 году князь С. Сангушка-Ковельскі збудаваў тут мураваны замак, які пацярпеў ад ваенных дзеяньняў у часе вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай і Вялікай Паўночнай вайны, калі яго загадаў зьнішчыць маскоўскі гаспадар Пётар I. 

Статус мястэчка Смальяны мелі з 1678 году. У 1680 годзе тут збудавалі мураваны касьцёл Найсьвяцейшай Панны Марыі ордэна дамініканаў, а ў 1742 годзе — драўляную ратушу.

### Пад уладай Расейскай імпэрыі
У выніку першага падзелу Рэчы Паспалітай (1772 год) Смальяны апынуліся ў складзе Расейскай імпэрыі, дзе сталі цэнтрам воласьці Аршанскага павету. У 1792 годзе тут збудавалі драўляную Спаскую, у 1839 годзе былі тры грэка-каталіцкія царквы: Сьвятой Параскевы Пятніцы, Сьв. Яна Хрысьціцеля й Спаская (Спаса-Прэабражэнская), а ў 1864 годзе — мураваную царкву-мураёўку. У Вайну 1812 году 13—14 лістапада пад Смальянамі адбылася бітва паміж расейскімі і францускімі войскамі. У 1877 годзе мястэчка наведаў мастак Н. Орда, які замаляваў магілу Тамаша Зана.

За расейскім панаваньнем пачаўся сапраўдны заняпад Смалянскага замка, а ў сярэдзіне XIX ст. новы ўласьнік мястэчка расейскі сэнатар Сямёнаў прадаў помнік на цэглу. На 1880 год у Смальянах было 252 будынкі, 55 крамаў, 4 царквы, касьцёл, 4 малітоўныя дамы, сынагога. У 1900 годзе адкрылася сельскагаспадарчая школа. У пачатку XX стагодзьдзя існавалі гарбарны і цагельны заводы, шпіталь, аптэка, народная чытальня, пошта, вадасховішча з дамбай і шлюзамі, дзе гадавалі карпаў.


Smaljany, Bieły Koviel. Смальяны, Белы Ковель (J. Pieška, 1800).jpg|Замак. Ю. Пешка,  каля 1800 г.
Smaljany. Смальяны (N. Orda, 31.07.1877).jpg|Панарама. Н. Орда, 1877 г.
Smaljany, Tamaš Zan. Смальяны, Тамаш Зан (N. Orda, 31.07.1877).jpg|Магіла Т. Зана. Н. Орда, 1877 г.
Smaljany, Tamaš Zan. Смальяны, Тамаш Зан (1878).jpg|Магіла Т. Зана, 1878 г.


Smaljany, Tamaš Zan. Смальяны, Тамаш Зан (R. Švajnicki, 1900).jpg|Магіла Т. Зана, 1900 г.
Smaljany, Bieły Koviel. Смальяны, Белы Ковель (1927).jpg|Замак, 1927 г.
Smaljany, Bieły Koviel. Смальяны, Белы Ковель (1927) (3).jpg|Дэкор замка, 1927 г.
Smaljany, Bieły Koviel. Смальяны, Белы Ковель (1927) (2).jpg|Муроўка замка, 1927 г.


### Найноўшы час
25 сакавіка 1918 году згодна з Трэцяй Устаўной граматай Смальяны абвяшчаліся часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 году згодна з пастановай І зьезду КП (б) Беларусі яны ўвайшлі ў склад Беларускай ССР, аднак 16 студзеня Масква адабрала мястэчка разам зь іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад РСФСР. У сакавіку 1924 году Смальяны вярнулі БССР, дзе яны сталі цэнтрам сельсавету Аршанскага раёну. Статус паселішча панізілі да вёскі.

На 1999 год у Смальянах было 537 гаспадарак, на 2001 год — 291. З 1990-х гадоў у вёсцы дзее толькі драўляная праваслаўная царква Сьвятога Спаса 2-й паловы XVIII стагодзьдзя. 24 верасьня 2011 году ў склад Смальянаў улучылі вёску Агранамічную.


Smaljany, Dziarnoŭka. Смальяны, Дзярноўка (1944-49).jpg|Панарама з боку Дзярноўкі
Smaljany, Rynak. Смальяны, Рынак (1901-18).jpg|Рынак, касьцёл
Smaljany, Spaskaja. Смальяны, Спаская (1944-49).jpg|Царква
Smaljany, Bieły Koviel. Смальяны, Белы Ковель (1941).jpg|Замак, 1941 г.


Smaljany, Bieły Koviel. Смальяны, Белы Ковель (1901-41).jpg|Замак
Smaljany, Citoŭ. Смальяны, Цітоў (1930) (2).jpg|Сядзіба Цітовых
Smaljany, Citoŭ. Смальяны, Цітоў (1930) (3).jpg|Палац
Smaljany, Citoŭ. Смальяны, Цітоў (1930) (5).jpg|Гаспадарчая пабудова


## Насельніцтва
### Дэмаграфія
* **XIX стагодзьдзе**: 1880 год — 2315 чал., зь іх 239 праваслаўных, 6 каталікоў, 1 эвангеліст і 2069 юдэяў
* **XX стагодзьдзе**: 1999 год — 1522 чал.
* **XXI стагодзьдзе**: 2001 год — 646 чал.; 2010 год — 593 чал.

### Інфраструктура
У Смалянах працуюць сярэдняя школа, дашкольная ўстанова, лякарня, дом культуры, бібліятэка, пошта.

## Забудова
### Вуліцы і пляцы
З урбананімічнай спадчыны Смалянаў да нашага часу гістарычныя назвы захавалі вуліцы Аршанская, Васіленкаўская, Віцебская, Ганьшаўская, Горная, Замкавая, Заручаўская, Надрэчная, Плігаўская, Слабада і Талачынская. Гістарычны Рынак ня мае афіцыйнай назвы.

## Транспарт
Каля Смалянаў (за 200 м на поўдзень ад вёскі) праходзіць шаша  (Ворша — Лепель)

## Турыстычная інфармацыя
### Славутасьці
* Замак Белы Ковель (XVII ст.)
* Касьцёл Найсьвяцейшай Панны Марыі і кляштар дамініканаў (XVII ст.)
* Магіла Тамаша Зана
* Млын
* Сядзібна-паркавы комплекс
* Царква Сьвятога Спаса (XVIII ст.)
* Царква Сьвятога Аляксея (1864; мураўёўка)

### Страчаная спадчына
* Ратуша (XVIII ст.)

## Галерэя

Белый ковель 02.jpg|Белы Ковель
Замок Сангушек "Белый Ковель"(руины).jpg|Замак
Панорама изнутри.jpg|Замак, фрагмэнт
Внешний вид с лицевой стороны сегодня.jpg|Касьцёл Найсьвяцейшай Панны Марыі


Фото путешествия по Беларуси 665.jpg|Касьцёл, інтэр’ер
Спасо-Преображенская церковь (Смоляны).jpg|Царква Сьвятога Спаса
Belarus-Smalyany-Church of Alex-1.jpg|Царква Сьвятога Аляксея
Усыпальница или молельня.jpg|Пахавальня


## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 
* 
* 

## Вонкавыя спасылкі
* 
* 
* Падарожжа ў Смаляны


Катэгорыя:Смалянскі сельсавет