Музэй валуноў (Менск)

**Музэ́й валуно́ў** — парк-музэй камянёў ва Ўруччы. Створаны ў 1985 годзе. Падобны музэй меншых памераў ёсьць толькі на тэрыторыі Летувы.

Валунамі выкладзена мапа Беларусі. На ёй наваламі камянёў паказаныя населеныя пункты, а таксама рэчкі, азёры, узгор’і. У музэі сабраны камяні з усёй краіны (болей за 2134).

Тут знаходзяцца знакамітыя «Барысавы камяні», на якіх высечаныя шасьціканцовыя крыжы і надпісы. «Крыж Стэфана Баторыя», ля якога, па паданьні, абедаў кароль Вялікага Княства Літоўскага ў час паходу на ўсход. Сюды таксама быў прывезены валун з назвай «Дзед», які да канца XIX стагодзьдзя знаходзіўся ў цэнтры Менску на старажытным капішчы.

## Перадумовы
Пагроза зьнікненьня вялікай колькасьці валуноў і ледавіковага каменьня й актыўнае выкарыстаньне ў будоўлі дарог і ў іншых мэтах паўсталі перадумовамі для пошуку выйсьця з гэнага становішча. Да таго ж ва ў шматлікіх краінах адметныя з пункту гледжаньня культуры, традыцыі й навукі валуны ўзяты пад ахову дзяржавы. У 60-х гадах 20 стагодзьдзя на Беларусі ў параўнаньні зь іншымі краінамі дасягненьні ў ахове былі болей чым сьціплыя (у сьпіс помнікаў прыроды было ўлучана толькі 52 валуны і іх нагрушчваньняў).

З гэнай нагоды акадэмік АН Беларусі Гаўрыла Гарэцкі ў 1974 годзе заклікаў паскорыць вывучэньне ледавіковых валуноў, найбольш значныя зь іх аб’явіць помнікамі прыроды, а ў межах Акадэмгарадку стварыць музэй валуноў пад адкрытым небам.

## Гісторыя зьяўленьня
* 1974 год — пад кіраўніцтвам Г. І. Гарэцкага быў скліканы навуковы савет, які зацьвердзіў праграму мерапрыемстваў па дасьледаваньні й вывучэньні ледавіковых валуноў на Беларусі й распрацаваў плян будаўніцтва музэйнага комплексу.
* 1975 год — Прэзыдыюм АН Беларусі прыняў пастанову аб будаўніцтве каля корпусу інстытуту будынка Геалягічнага музэю — за ім на плошчы 6 га стварыць Экспэрымэнтальную базу ледавіковых валуноў.
* 1976—1982 гады — было прывезена больш за 2000 валуноў, пры гэтым некаторыя важылі па 15—16 т.
* 1985 год — праект Экспэрымэнтальнай базы быў спраўджаны.
* 1989 год — Экспэрымэнтальная база па вывучэньні ледавіковых валуноў была абвешчана дзяржаўным геалягічным помнікам прыроды.

## Стваральнікі музэю
Ініцыятыўная група (першыя энтузіясты) па выкананьні дасьледаваньняў валуннага матэрыялу на Беларусі:
:* С. Астапава
:* Р. Шэмпель
:* К. Мандэр
:* Э. Ляўкоў
:* Б. Гурскі
:* М. Зусь
:* І. Л. Гумінскі
:* іншыя
Група пошуку, абсьледваньне й дастаўку валуноў з найбольш характэрных раёнаў іх распаўсюджваньня на пляцоўку музэю праводзілі:
:* В. Вінакураў
:* Я. П. Рунец
:* А. І. Зімянкоў
:* іншыя
Распрацоўшчык Экспэрымэнтальнай базы — Інстытут Белдзяржпраект

* Архітэктар — Р. Краўэр
* Аўтар генпляна — Р. Бараноўскі
* Аўтар кампазыцыяў з валуноў — Л. Саўрава
* Галоўны інжынэр праекту — Т. Уласава

## Склад музэю

Сабраныя з усёй краіны ў музэі валуны і камяні разьмеркаваны па шасьці тэматычных экспазыцыях — якія й утвараюць своеасаблівую Экспэрымэнтальную базу і адначасова музэй пад адкрытым небам.

**Склад музэю:**
* **Цэнтральная экспазыцыя** — рукатворная будова мапы Беларусі, на якой разьмешчаны ледавіковыя валуны пад назвай *Валунныя асацыяцыі й кіроўныя валуны канцовых ледавіковых утварэньняў Беларусі*.
* **Жыўляючая правінцыя**
* **Петраграфічная калекцыя**
* **Формы валуноў**
* **Камень і Чалавек**
* **Прысада валуноў**

Тэрыторыя музэю засеяна шматгадовымі травамі, кустоўем, дрэвамі, абкружана сьцяжынкамі.

## Цэнтральная экспазыцыя
Цэнтральная экспазыцыя зьяўляецца мадэль мапы сучаснай Беларусі зь яе асноўнымі элемэнтамі рэльефу — краявымі ледавіковымі ўтварэньнямі. Мапа арыентавана па кірунках сьвету (простастаўны 1:100 і паземны 1:2500). Самыя высокія пагоркі на мапе сягаюць вышынёй да 3,5 мэтраў, якія разьмешчаны ў цэтральнай частцы і згадваюць Менскае ўзвышша і абсалютную вяршыню — Лысую Гару. Сюды вядуць сьцежкі, каб агледзець увесь музэй. Іншыя насыпаныя пагоркі адлюстроўваюць другія ўзвышшы і грады ледавіковага рэльефу: Гарадзенскае, Ваўкавыскае, Віцебскае, Мазырскае, Загарадзьдзе — на іх разьмешчана больш за 500 валуноў згодна з геаграфічнымі прынцыпамі разьмеркаваньня валуннага матэрыялу.
Уся экспазыцыя складаецца з малых частак (кампазыцыяў):
* Прыбуская раўніна
* Цэнтральна-Бярэзінская раўніна
* Паазерскі край
* Цэнтральнабеларускі край
* Палескі край
* Мазырскае ўзвышша
* Гарадоцкае ўзвышша
* Сьвянцянскае ўзвышша

**Выгляд навакольля з найвышэйшага пункту Музэю валуноў**

## Жыўляючыя правінцыі
Экспазыцыя займае паўночна-заходні кут музэю, дзе ў цэнтры выраўненай пляцоўкі разьмешчана U-падобнай формы паглыбленьне, якое імітуе Балтыскае мора з Батнічным і Фінскім залівамі.

## Петраграфічная экспазыцыя
Экспазыцыя разьмешчана ў паўднёва-ўсходнім куту музэю й мае выгляд кола, акрэсьленага сьцежкай. У сваю чаргу кола разьдзелена на 4 кругавыраза: паўночна-заходні, паўночна-ўсходні, паўднёва-заходні й паўднёва-ўсходні.

## Форма валуноў
Экспазыцыя прысьвечана існуючай форме валуноў і разьмешчана ва ўсходняй частцы музэю.

## Камень і Чалавек
Зона *Камень у жыцьці чалавека* разьмешчана ў паўднёвай частцы музэю й зьмяшчае розныя ледавіковыя валуны і вырабы зь іх, якія маюць гістарычнае й культурнае значэньне для беларускага народа.

## Прысада валуноў
Экспазыцыя ўяўляе сабой ланцуг найбольш буйных ледавіковых глыбаў, выкладзеных усьцяж сьцежкі, якая злучае мікрараён Уручча-1 і Акадэмгарадок. Тут месьцяцца валуны, прывезеныя з усіх куткоў краіны.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Здымкі на старонцы «Минск старый и новый»
* Артыкул у газэце «Республика»
* Артыкул у газэце «Беларусь сегодня»
* Легенда пра валун «Дзед»
* Валун у вёсцы Кудаева Аршанскага р-на Віцебскай в-ці

Катэгорыя:Музэі Менску
Катэгорыя:Музэі, заснаваныя ў 1985 годзе
Катэгорыя:1985 год у Менску