open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Зашрубка

**Зашру́бка** — прылада, прызначаная для адшрубоўваньня і закручваньня шрубаў і іншых дэталяў з разьбярствам, на галоўцы якіх маецца шліц (паза). Найпрасьцейшая зашрубка ўяўляе сабой звычайна стрыжань зь лязом (джалам), якое пры працы ўстаўляюць у шліц, іншы канец стрыжня забясьпечаны драўлянай або плястмасавай дзяржальняй.

Больш складаным варыянтам зашрубкі зьяўляецца *зашрубка з храпавым мэханізмам*, дзякуючы якому стрыжань зь лязом вольна пракручваецца ў дзяржальні ў адным напрамку. Такая канструкцыя дазваляе працаваць зашрубкай, не адрываючы рукі ад дзяржальні і не вымаючы лязо зашрубкі з шліца дэталі. У залежнасьці ад выконваемых функцыяў (адшрубоўваньня або закручваньня) патрабуецца зьмяніць напрамак пракручваньня стрыжня і храпавы мэханізм забясьпечваецца для гэтага рычажком-перамыкальнікам.

Дыэлектрычны. Выкарыстоўваецца пры рабоце з абсталяваньнем, якое знаходзіцца пад напругай. У гэтым выпадку выраб пакрываюць адмысловым ізалявальным пакрыцьцём. Такая ізаляцыя разьлічваецца на устаноўленыя мяжы напружаньня. На ручцы гэта паказваецца ў маркіроўцы.

У залежнасьці ад тыпу шліца на галоўцы дэталі выкарыстоўваюцца зашрубкі з рознымі тыпамі лёзаў.

Выпускаюцца таксама *ўнівэрсальныя зашрубкі*, якія ўяўляюць сабою дзяржальню (з храпавым мэханізмам або безь яго), да якой магчыма далучыць (з дапамогай цанткавага заціску, магнітнай шасьціграннай пазы або іншым спосабам) цэлы набор джалаў пад розныя тыпы і памеры шліцаў.

Ужываюць і мэханічныя зашрубкі, устаўляемыя ў патрон корбы. Альбо спэцыялізаваныя *акумулятарныя электразашрубкі*.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Which Screwdrivers Do You (Really) Need?. New York.

Катэгорыя:Мэханічныя ручныя прылады
Катэгорыя:Шрубы
Катэгорыя:Сталярныя ручныя інструмэнты
Тарнада

**Тарна́да** — назва нечакана моцнага ветру. Тарнада фармуецца ў выніку сустрэчы цёплага і халоднага паветра і ўтварае варонкападобную віхуру вышынёй да 1,5 км, якая выцягвае дажджавыя аблокі да паверхні зямлі ці вады. У сярэдзіне варонкі паветра ўздымаецца ўверх, утвараючы разражэньне. Каля зямлі шырыня тарнада складае 50—500 м. Прыкладна праз 30 км тарнада траціць сваю моц, але зафіксаваны здарэньні жыцьця тарнада на працягу 500 км.

Розныя тыпы тарнада ўключаюць у сябе шматвіхорныя тарнада, вадзяныя віхраслупы і віхраслупы незьвязаныя з мэзацыклёнам. Вадзяныя віхраслупы характарызуюцца сьпіралепадобным ветрам, які злучаецца зь вялікімі кублаватымі або кублавата-дажджавымі аблокамі. Яны, як правіла, клясыфікуюцца як віхраслупы незьвязаныя з мэзацыклёнам, і такія зьявы маюць месца над вадаёмамі. На сёньня існуюць рознагалосьсі з нагоды таго, ці варта іх клясыфікаваць як праўдзівыя тарнада. Такія сьпіралепадобныя калёны паветра часта разьвіваюцца ў трапічных раёнах, блізкіх да экватару, і менш распаўсюджаныя ў іншых шыротах. Да іншых віхорападобных зьяўваў адносяцца пылавы і вогнены віхор.

Тарнада найбольш распаўсюджаны ў Паўночнай Амэрыцы, асабліва ў рэгіёне Злучаных Штатаў, вядомым як Алея тарнада, а таксама на поўначы і ўсходне-цэнтральнай частцы Паўднёвай Амэрыкі, Паўднёвай Афрыкі, паўночна-заходняй і паўднёва-ўсходняй Эўропе, заходняй і паўднёва-ўсходняй Аўстраліі і Новай Зэляндыі.

## Моц тарнада
Для акрэсьленьня моцы тарнада (на падставе зьнішчэньняў якія яно выклікала) ужываецца шкала Фуджыта з выкарыстаньнем сымбаляў ад F0 да F5.
* F0 — вецер з хуткасьцю ніжэй за 116 км/г,
* F1 — вецер з хуткасьцю ад 116 да 180 км/г (можа зьнішчыць драўляныя гаспадарчыя збудаваньні і элемэнты дахаў, перавярнуць лёгкія аўтамабілі),
* F2 — вецер з хуткасьцю ад 180 да 250 км/г (можа зрываць дахі, пераварочваць цягнікі),
* F3 — вецер з хуткасьцю ад 250 да 330 км/г (можа вырываць дрэвы і нішчыць нават вялікія будынкі),
* F4 — вецер з хуткасьцю ад 330 да 415 км/г (можа ўздымаць вялікія машыны)
* F5 — вецер з хуткасьцю ад 415 да 510 км/г (можа ўздымаць вельмі цяжкія аб’екты і пераносіць іх на некалькі соцень мэтраў, раўняць зь зямлёй усё што трапляецца на шляху).

## Рэкорды
* 3 і 4 красавіка 1974 году 147 тарнадаў здарылася ў 13 амэрыканскіх штатах,
* самая высокая зафіксаваная хуткасьць тарнада 511,7 км/г,
* самае вялікае (па велічыні варонкі) тарнада (F4) было зафіксавана 22 траўня 2004 году ў штаце Нэбраска — яго варонка мела дыямэтар 4 кілямэтры.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Эўрапейская база зьвестак пра надвор’е.
* Выяўленьне і папярэджаньне пра тарнада.

Катэгорыя:Надвор’е
Катэгорыя:Мэтэаралёгія
Вецер, які гайдае ячмень

**Вецер, які гайдае ячмень** () — фільм брытанскага рэжысэра Кена Лоўча, зьняты ў жанры ваенна-гістарычнай драмы. Прэм’ера фільму адбылася 18 траўня 2006 году ў Канах (Францыя), аднак сусьветны пракат пачаўся толькі 23 чэрвеня.

У Беларусі пракат адбываўся пад расейскай назвай «*Ветер, который качает вереск*». Відаць, з гэтай прычыны й распаўсюджаны беларускі пераклад назвы фільму займеў тоеснае значэньне: «*Вецер, які гайдае верас*». Аднак, праз гэты гвалт над апошнім словам згубіўся й дадатковы сэнс назвы фільму, які можна патлумачыць зваротам да ангельскага арыгінала. Рэч у тым, што ў ангельскай мове існуе ўстойлівы выраз «*to cry barley*» (прасіць літасьці ці замірэньня), што якраз суадносіцца з асноўным матывам дадзенай стужкі. Да таго ж, гэтая назва адсылае да ірляндзкай народнай песьні, якую ў фільме сьпявае бабуля галоўнай гераіні — «The Wind That Shakes the Barley».

## Сюжэт

Фільм прысьвечаны падзеям 1920—1923 гадоў у Ірляндыі: барацьбе ірляндцаў за незалежнасьць сваёй краіны ад ангельскіх калянізатараў і Грамадзянскай вайне, якая распачалася на востраве неўзабаве па здабыцьці часткай краю абмежаванага сувэрэнітэту.

У цэнтры сюжэту — гісторыя двух братоў О’Донаванаў, дачыненьні якіх прайшлі няпросты шлях ад іх супольнай барацьбы на адным баку да ўзаемнай варажнечы. Дэм’ен О’Донаван меркаваў распачаць прыбытковую кар’еру ўрача ў лёнданскім шпіталі й нават ня думаў пра змаганьне супраць ангельцаў, бо цьвяроза разьлічыў, што вайсковая магутнасьць імпэрыі не пакідае партызанам аніякіх шанцаў на пасьпяховы зыход барацьбы. Аднак, нічым не вытлумачальная жорсткасьць ангельскіх наймітаў у дачыненьні да простых ірляндцаў, якую Дэм’ен бачыў на свае вочы, прымусіла яго застацца ў краі й далучыцца да паўстанцаў. Апошняй кропляй у чару нянавісьці стала зьбіцьцё жаўнерамі машыніста (Лаям Канінгэм) і кандуктара цягніка, што адмовіліся перавозіць войскі на забарону свайго прафзьвязу.

Зь цягам часу лякальная барацьба маленькіх ваенізаваных груповак прывяла да падпісаньня Ангельска-Ірляндзкай дамовы 1921 году. Аднак статус дамініёну, якім была «ўганараваная» Рэспубліка, не адпавядаў надзеям большасьці простых ірляндцаў, бо не вырашаў старую праблему эканамічнай залежнасьці іх радзімы ад Брытаніі ды не гарантаваў сацыяльную роўнасьць усіх клясаў насельніцтва. Тэдзі О’Донаван, былы правадыр паўстанцаў, сыходзіць з былых радыкальных пазыцый ды паступае на службу Ірляндзкай вольнай дзяржаве, ягоны брат працягвае барацьбу за сапраўдную незалежнасьць у шэрагах ІРА…

## Узнагароды
* Залатая пальмавая галіна Канскага кінафэсту 2006 году
* Лепшая апэратарская праца («European Movie Awards»-2006)
* Лепшая рэжысура (кінафэст «Лістапад»-2006)

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйная старонка, прысьвечаная фільму
* Пра фільм на старонцы Канскага кінафэсту
* Пра фільм у IMDb

Катэгорыя:Фільмы-пераможцы Канскага кінафэсту
Катэгорыя:Фільмы 2006 году
Катэгорыя:Брытанскія фільмы
Катэгорыя:Ірляндзкія фільмы
Катэгорыя:Ваенная драма
Катэгорыя:Гістарычная драма
The Eraser

***The Eraser*** — дэбютны сольны альбом Тома Ёрка, лідэра брытанскага рок-гурта Radiohead. Выдадзены 10 ліпеня 2006 году лэйблам *[[XL Recordings]]*.

## Сьпіс кампазыцыяў
* «The Eraser» — 4:53
* «Analyse» — 4:05
* «The Clock» — 4:14
* «Black Swan» — 4:48
* «Skip Divided» — 3:33
* «Atoms for Peace» — 5:12
* «And It Rained All Night» — 4:20
* «Harrowdown Hill» — 4:36
* «Cymbal Rush» — 5:10

## Спасылкі
* Старонка Тома Ёрка на сайце лэйбла ''XL Recordings''

Катэгорыя:Брытанскія музычныя творы
Катэгорыя:Альбомы сольных выканаўцаў
Вэнда (мова)

**Вэндзкая мова** — так сама вядомая як “*лувенда*” ці “*тшывенда*”, адносіцца да моўнай групы банту. Большасьць носьбітаў мовы жыве ў Паўночнай Афрыцы (дзе вэндзкая мова мае статус афіцыйнай), але некаторая колькасьць жыве і ў Зімбабвэ. Да таго як Паўночная Афрыка стала дэмакратычнай краінай, бантустан імкнуўся асыміляваць носьбітаў вэндзкай мовы ў Паўночнай Афрыцы. 

## Клясыфікацыя

Вэндзкая мова належыць да моўнай групы банту нігера-кангалезскіх моў.

## Геаграфічнае разьмяшчэньне

На вэндзкай мове размаўляюць 666.000 чалавек у паўночнай частцы Паўночнай Афрыкі, у правінцыі Лімпапо, і 84.000 чалавек у Зімбабвэ.

## Афіцыйны статус

Вэндзкая мова мае афіцыйны статус у Паўночнай Афрыцы.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Мовы банту
Гэнры Філіпс

**Гэ́нры Фі́ліпс** (; 4 чэрвеня 1890; Балівар, Місуры, ЗША — 13 красавіка 1958; Портлэнд, Арэгон, ЗША) — амэрыканскі бізнэсмэн з Портлэнду, вынаходнік аднаго з выглядаў галовак для зашрубцы.

## Гісторыя

Хоць ён атрымаў патэнты на свае вынаходніцтва ў 1936 годзе (патэнт ЗША №2 046 343, патэнты ЗША ад №2 046 837 да 2 046 840), яно выкарыстоўвалася так шырока, што ў 1949 годзе Філіпс страціў свой патэнт. Кампанія зашрубак Філіпса і кампанія амэрыканскіх зашрубак распрацавала зашрубку «Пазыдрыў», якая адрозьнівалася ад зашрубцы Філіпса тым, што давала большы крутоўны момант.

## Вонкавыя спасылкі

* Гэнры Філіпс. Edubilla.

Катэгорыя:Вынаходнікі ЗША
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1890 годзе
Спартовае арыентаваньне

**Спартовае арыентаваньне** — від спорту, у якім спартоўцы з дапамогай буйнамаштабнай мапы і компаса павінныя прайсьці вызначаную колькасьць кантрольных пунктаў (КП), разьмешчаных на мясцовасьці, а прамежкавыя вынікі вызначаюцца па часе праходжаньня дыстанцыі.

На мясцовасьці кантрольныя пункты абазначаюцца бела-чырвонымі прызмамі памеру 30×30 см, як на летніх, так і на зімовых спаборніцтвах. Кожны кантрольны пункт мае абазначэньне, якое складаецца з двухзначных лікаў, пачынаючы з 31. Кантрольныя пункты забясьпечваюць сродкамі адзнакі (электронныя чыпы, кампостэры), якія замацоўваюць непасрэдна над прызмай.

Мэта спаборніцтваў — як мага хутчэй прайсьці дыстанцыю паводле дакладна вызначанага і пазначанага на мапе парадку. Праводзяцца спаборніцтвы ў зададзеным кірунку і па выбары (зададзеную колькасьць кантрольных пунктаў спартовец праходзіць у любой пасьлядоўнасьці).

Вылучаюцца наступныя віды арыентаваньня:
* бягом (спартовае арыентаваньне бягом)
* на лыжах (спартовае арыентаваньне на лыжах)
* на роварах (спартовае арыентаваньне на роварах)
* пешшу і на калясках (спартовае арыентаваньне па сьцежках — спаборніцтвы для спартоўцаў-інвалідаў)

Адрозьніваюцца наступныя віды арыентаваньня:
* арыентаваньне ў зададзеным кірунку
* арыентаваньне па маркіраванай трасе
* арыентаваньне па выбары
* арыентаваньне па сьцежках
* рагейн

Таксама адрозьніваюць спаборніцтвы па іншых крытэрах:
* па часе дня (дзённыя, начныя)
* па спосабе ўдзелу спартоўцаў (індывідуальныя, эстафэтныя)
* па спосабе арганізацыі старту (асобны, гандыкап, агульны)

Арыентаваньне па выбары — праходжаньне зададзенай колькасьці кантрольных пунктаў зь ліку ўстаноўленых у раёне спаборніцтваў. Выбар кантрольных пунктаў і парадак іх праходжаньня вызначаюцца самім удзельнікам. Неаднаразовы выхад на адзін і той жа кантрольны пункт залічваецца толькі адзін раз. Старт можа быць агульным ці групавым.

У Беларусі спартовае арыентаваньне разьвіваецца з 1964 году.

Чэмпіянат сьвету па спартовым арыентаваньні пачаў праводзіцца з 1966 году.

## Глядзіце таксама
* Беларуская фэдэрацыя арыентаваньня
* Компас
* Мапа
* Гарадзкое арыентаваньне

## Вонкавыя спасылкі

* Міжнародная фэдэрацыя спартовага арыентаваньня (IOF)
* Беларуская фэдэрацыя арыентаваньня (БФА)
* Клюб арыентаваньня БДУ
* Пра арыентаваньне ў Беларусі

Катэгорыя:Віды спорту
Катэгорыя:Арыентаваньне
Тэрэза ад Езуса

**Тэрэ́са Са́нчэс-дэ-Сэпэ́да й Аўма́да** () больш вядомая як сьвятая **Тэрэза ад Езуса** (), сьвятая **Тэрэза з [[Авіля|Авілі]]** (), сьвятая **Тэрэза Вялікая** альбо сьвятая **Тэрэза Гішпанская** (28 сакавіка 1515 — 4 кастрычніка 1582) — гішпанская законьніца, містычная паэтка, доктарка касьцёлу, рэфарматарка закону кармэлітак, заснавальніца ордэна «босых» кармэлітак, каталіцкая сьвятая.

Каталіцкая царква прылічае яе да Дактароў Касьцёлу. Лічыцца адным з лепшых пісьменьнікаў гішпанскага залатога веку і першай гішпанскай пісьменьніцай.

## Жыцьцяпіс

### Пасьля сьмерці
Сьвятая Тэрэза была бэатыфікаваная ў 1614 годзе Папам Паўлам V і кананізаваная ў 1622 годзе Папам Грыгорыюсам XV. У 1970 годзе была прылічана Папам Паўлам VI да ліку доктароў касьцёлу, і стала (разам з Кацярынай Сіенскай) першай жанчынай, што была ўганаравана гэтым тытулам.

Дзень яе памяці адзначаецца каталіцкай Царквой 15 кастрычніка. Тэрэза з Авілі — адна з двух галоўных сьвятых заступнікаў Гішпаніі разам з апосталам Якавам. Уклад Сьвятой Тэрэзы ў разьвіцьцё кармэліцкай духоўнасьці, каталіцкай багаслоўскай думкі і гішпанскай літаратуры лічыцца надзвычайным.

У гонар сьвятой Тэрэзы названы старадаўні дэсэрт іспанскай кухні — жаўткі сьвятой Тэрэзы, цэнтрам вытворчасьці якога зьяўляецца горад Авіля.

## Творчасьць
* «Аўтабіяграфія» (ці, у іншых перакладах, «Маё жыцьцё» ці «Кніга пра маё жыцьцё») (La vida, 1562—1565)
* «Дасканалы шлях» або " шлях да дасканаласьці "(Camino de Perfección, 1562—1564)
* "Разважаньні на песьню песьняў "(Meditaciones sobre los Cantares, 1567)
* "Кніга падстаў "(Libro de las Fundaciones, 1573—1582)
* «Унутраны замак» (El Castillo Interior, іншая назва las Moradas, 1577)
* 
Таксама Тэрэзы зьяўляецца аўтаркай некалькі невялікіх павучальных твораў, каля 40 вершаў і мноства лістоў.
 

## Крыніцы

Катэгорыя:Каталіцкія сьвятыя
Катэгорыя:Гішпанскія літаратары
Цывілізацыя

**Цывіліза́цыя** — чалавечае грамадзтва, якое на працягу пэўнага пэрыяду, то бок працэск зараджэньня, разьвіцьця, пагібелі ці ператварэньня цывілізацыі, мае нязьменныя асаблівыя рысы ў сацыяльна-палітычнай арганізацыі, эканоміцы ды культуры, навуцы, тэхналёгіях, мастацтве і іншых сфэрах жыцьця, супольныя духоўныя вартасьці і ідэалы, мэнтальнасьць і сьветапогляд. Цывілізацыя, гэта, перш за ўсё, асаблівасьці, якія характарызуюць стан разьвіцьця дадзенага грамадзтва, як то ягоныя тэхнічныя, інтэлектуальныя, палітычныя і маральныя аспэкты разьвіцьця. Напрыклад, для эгіпецкай цывілізацыі ўласьцівыя пабудова пірамідаў, муміфікацыя памерлых, своеасаблівае герагліфічнае пісьмо. Часам у адну цывілізацыю аб’ядноўваюць людзей аднолькавай веры, як то хрысьціянская цывілізацыя, будысцкая і іншыя. Лякальныя цывілізацыі зьяўляюцца цэласнымі сыстэмамі, якія прадстаўляюць сабой комплекс эканамічнай, палітычнай, сацыяльнай і духоўнай падсыстэмаў і разьвіваюцца па законах вітальных цыкляў.

Узровень разьвіцьця цывілізацыі часьцяком вымяраецца прагрэсам у сельскай гаспадарцы, гандлі на вялікія адлегласьці, прафэсійнай спэцыялізацыяй, спэцыяльным кіруючым клясам і ўрбанізмам. Акрамя гэтых асноўных элемэнтаў, цывілізацыі, часьцяком адзначаюцца любой камбінацыяй зь ліку другасных элемэнтаў, у тым ліку разьвітой транспартнай сыстэмай, пісьмом, стандартнымі вымярэньнямі, валютай, дагаворнай і прававой сыстэмай, характэрным мастацтвам і архітэктурай, разьвіцьцём матэматыкі, пашырэньнем навуковага разуменьня, мэталюргіяй, палітычнымі структурамі і арганізаванай рэлігіяй.

Панятак «цывілізацыя» быў уведзены ў навуковы слоўнік францускім асьветнікам Анарэ Габрыэлем Мірабо ў 1756 годзе. Пад гэтым вызначэньнем францускія асьветнікі мелі на ўвазе грамадзтва, заснаванае на пачатках розуму і справядлівасьці. Панятак ускосна адбываецца ад лацінскага civis, які перакладаецца як «грамадзянін». Тэрмін па-рознаму быў выкарыстаны па-рознаму на працягу ўсёй гісторыі.

Існуе тэндэнцыя для выкарыстаньня гэтага тэрміну ў менш строгай разуменьні да панятку «культура» і, такім чынам, гэты тэрмін можа больш шырока ставіцца да ўсялякага важнага і дакладна вызначанага чалавечага грамадзтва. Тым ня менш, нават пры выкарыстаньні ў гэтым сэнсе, гэтае слова часьцяком абмяжоўваюць прымяненьнем толькі да грамадзтваў, якія дасягнулі пэўнага ўзроўню разьвіцьця, асабліва заснаваньня гарадоў.

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 

## Вонкавыя спасылкі
* Гісторыя цывілізацыяў. BBC
* Афрыканскія цывілізацыі

Катэгорыя:Грамадзтва
Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы
Наталія Гінзбург

**Наталі́я Гі́нзбург** (; 14 ліпеня 1916, Палерма — 6/7 кастрычніка 1991, Рым) — італьянская пісьменьніца.

## Жыцьцяпіс
Наталія Леві нарадзілася ў Палерма ў габрэйскай сям’і, якая паходзіла з Трыесту. Яе бацька Джузэпэ Леві, унівэрсытэцкі выкладчык, і тры браты былі арыштаваныя і асуджаныя па справе антыфашызму.

Дзяцінства і маладосьць Наталія правяла ў Турыне, дзе захапілася літаратурнай дзейнасьцю. Дэбютавала ў 1933 годзе першым расказам «Дзеці» («*I bambini*»), апублікаваным у часопісе «Solaria». У 1938 годзе пабралася зь Леонэ Гінзбургам і ад гэтага часу новым прозьвішчам падпісвала ўсе свае творы.

У гэтыя гады ўсталявала трывалыя стасункі з прадстаўнікамі турынскага антыфашысцкага руху і ў прыватнасьці з інтэлектуаламі вакол выдавецтва «Einaudi», зь якімі яе муж, унівэрсытэцкі выкладчык расейскай літаратуры супрацоўнічаў з 1933 году. У 1940 годзе сьледам за мужам едзе ў высылку ў Абруцца, дзе засталася да 1943 году. У 1942 годзе піша і друкуецца пад псэўданімам Алесандра Тарнімпартэ. Першы раман «Вуліца, якая вядзе ў горад» («*La strada che va in città*») выйшаў у 1945 годзе. У лютым 1944 году пасьля сьмерці мужа ў вязьніцы Наталія вяртаецца ў Турын, дзе да канца Другой сусьветнай вайны працуе ў выдавецтве «Einaudi». У 1947 годзе выходзіць другі раман пісьменьніцы «Так было» («*È stato così*»), за які яна атрымала літаратурную прэмію «Tempo».

У 1950 годзе выходзіць замуж за англіста Габрыеле Бальдыні, дырэктара Інстытуту італьянскай культуры ў Лёндане. Для Наталіі пачынаецца прадуктыўны творчы пэрыяд, у якім яна арыентуецца збольшага на ўспаміны і псыхалягічны аналіз. У 1952 годзе выходзяць «Усе нашыя ўчора» («*Tutti i nostri ieri*»), у 1957 годзе — зборнік доўгіх расказаў і раман «Стралец» («*Sagittario*»), у 1961 годзе — «Галасы вечара» («*Le voci della sera*»). У 1962 годзе выходзіць зборнік эсэ «Маленькія годнасьці» («*Le piccole virtù*»), у 1963 годзе аўтарка атрымала прэмію «Strega» за «Сямейны лексікон» («*Lessico famigliare*»). У 1969 годзе памірае муж пісьменьніцы, і ад таго часу яна прысьвячае сябе выключна літаратуры. У 1983 годзе балятуецца ў парлямэнт у сьпісах Камуністычнай партыі Італіі.

Памерла ў Рыме ў 1991 годзе.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Італьянскія літаратары і літаратаркі
Раман

**Рама́н** (, , ад  — *рымскі*; у позьнім сярэднявеччы — твор, напісаны на раманскай мове) — эпічны літаратурны жанр, як правіла празаічны, але можа быць вершаваным. Раман грунтуецца на аповедзе пра прыватны лёс чалавека ў грамадзтве й сьвеце.

Тэрмін «раман» паходзіць ад францускага *romanz* альбо *roman*, што зьяўляецца скаротам лацінскага выразу *romanice loqui* — «гаварыць па-раманску», то бок на нэалацінскай мове. Паняткам «*conte roman*» пачалі называцца творы, напісаныя на народнай мове (замест агульнапрынятай лаціны).

Раман адрозьніваецца ад навэлі, аповесьці й апавяданьня сваёй працягласьцю й большай складанасьцю, больш дэтальнай распрацоўкай дзеяньня й абставінаў, большай колькасьцю герояў. Аднак існуюць і кароткія раманы, таксама як і доўгія апавяданьні.

## Гісторыя
### Перадгісторыя
Раман, як апавядальны празаічны твор, быў вядомы яшчэ ў антычнай літаратуры, то бок прадстаўнікамі аўтараў такіх твораў ёсьць Лёнг («Дафніс і Хлёя»), Харытон («Херэй і Каліроя»), Геліядор («Этыёпіка») у старажытнагрэцкай і Пэтроніюс («Сатырыкон»), Апулей («Мэтамарфозы ці Залаты асёл») у старажытнарымскай і старажытна-ўсходняй літаратуры, як то Чатыры клясычныя раманы або «Аповесьц пра Гэндзі». Аднак у сучасным літаратуразнаўстве прынята аддзяляць гэтыя літаратурныя формы ад сучаснага рамана.

### Зараджэньне раману
У сваёй сучаснай форме раман пачаў зараджацца ў сярэдзіне XII стагодзьдзя на хвалі імкненьняў азнаёміць эўрапейскае грамадзтва (перш за ўсё францускае) з антычнымі мітамі, творамі антычных аўтараў. Эпічныя жэсты зь іхнымі разгалінаванымі сюжэтамі й шматлікімі пэрсанажамі таксама паспрыялі фармаваньню раманнага жанру. Гэтак зьявіліся першыя раманы: «Раман пра Аляксандра», « Раман пра Тыбы», «Раман пра Трою», «Раман пра Энэя» — кампіляцыі, вечнае перабіраньне антычных аўтараў. Тады раманам называлі апавядальны твор, напісаны нейкай з раманскіх моваў. У Сярэднявеччы таксама атрымалі пашырэньне рыцарскія раманы, як то цыкль артураўскіх раманаў Крэт’ена дэ Труа. Рыцарскія раманы часьцяком выкарыстоўвалі сюжэты такіх эпасаў, як то «Песьня пра Ралянда» або «Песьня пра Гіёма Оранскага» ды іншых твораў падобнага тыпу. Гэтыя творы часьцяком былі блізкія да эпічнага жанру паэзіі й стылістычна істотна адрозьніваліся ад рамана ў ягоным сучасным выглядзе, таму некаторымі дасьледчыкамі прынята разглядаць гэтыя жанры разам з антычным раманам, асобна ад сучаснага .

У эпоху Адраджэньня зьявіліся пародыі на рыцарскі сярэднявечны раман («Гарганцюа і Пантагруэль» аўтарства Франсуа Рабле) — раман з элемэнтамі рэалізму, у форме казкі ці сатыры, запазычанай з фальклёру, «Дон Кіхот» Мігеля Сэрвантэса ёсьць правобразам рэалістычнага рамана.

## Крыніцы

## Глядзіце таксама
* Літаратура
* Літаратурны жанр 

## Вонкавыя спасылкі
* Рыцарскі раман у беларускай літаратуры. Сяргей Кавалёў

Катэгорыя:Літаратурныя жанры
Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы
Чоктаўская мова

**Чоктаўская мова**, **мова чоктаў** — традыцыйная мова амэрыканскіх індзейцаў чоктаў, якія жывуць у паўднёва-ўсходняй частцы ЗША, уваходзіць у сям’ю мускоскіх моваў. Чоктаўская мова была вядомая як лінгва-франка жыхароў памежнай паласы ў пачатку 19 стагодзьдзя, сярод якіх былі і амэрыканскія прэзыдэнты Эндру Джэксан і Ўільям Генры Гарысан. Мова вельмі падобная да мовы чыкасаў, і некаторыя лінгвісты нават мяркуюць што гэта два дыялекты адной мовы, але носьбіты мовы чоктаў сьцьвярджаюць, што чыкасаўская мова для іх незразумелая. Агульная колькасьць носьбітаў паводле перапісу 2010 году складала 10400 чалавек.

## Дыялекты
Існуюць тры дыялекты чоктаўскай мовы:
* *«Асноўны» чоктаў*, ужываецца індзейцамі чоктаў паўднёва-ўсходняй часткі Аклагомы.
* *Місысыпская чоктаў*, мова ў цэнтральнай частцы Аклагомы (каля Дарвуду).
* *Місысыпская чоктаў каля [[Філадэлфія|Філадэлфіі]]*.

Астатнія носьбіты мовы жывуць каля Талахасі, Флорыда і разам з племем каасаці ў Луізыяне.

## Моўныя прыклады
Некаторыя фразы на чоктаўскай мове:
* Чоктаў: Chahta
* Прывітаньне: halito
* Дзякуй: yokoke
* Як тваё імя?: Chi hohchifo ut nanta?
* Маё імя … sa hohchifo ut…
* Не: keyu
* Учора: onaakma
* Заўтра: yushkololi
* Я не разумею: Ak akostinincho
* Я ня ведаю: Akkikano
* Ты размаўляеш на чоктаўскай?: Chahta imanumpa ish anumpola hinla ho?

## Крыніцы

Катэгорыя:Мускоскія мовы
Зэлігенштат

**Зэлігенштат** () — горад у раёне Офэнбах, зямля Гэсэн, Нямеччына. З Франкфурту-на-Майне ў горад можна трапіць на цягніку праз горад Ганаў. У горадзе ёсць паром праз раку Майн. Мясцовае піва — Glaabsbräu.

## Вонкавыя спасылкі

* Афіцыйная старонка гораду

Катэгорыя:Гарады Гэсэну
Усё аб маёй маці

«**Усё пра маю маці**» () — мастацкі фільм гішпанскага кінарэжысэра Пэдра Альмадовара.

## Крыніцы

Катэгорыя:Гішпанскія фільмы
Катэгорыя:Фільмы 1999 году
Катэгорыя:Фільмы пра актораў
Катэгорыя:Фільмы на гішпанскай мове
Катэгорыя:Ляўрэаты прэміі «Оскар» за найлепшы фільм на замежнай мове
Бясхвостыя

**Бясхвостыя** (лацінская назва: *Anura*) — найбуйнейшы атрад земнаводных, які налічвае каля 5 тысяч відаў. Большасьць бясхвостых характарызуюцца кароткім целам, перапончатымі пальцамі рук альбо ног, вытарашчанымі вачамі й адсутнасьцю хваста. Яны шырока вядомыя як добрыя скакуны, а таксама многімі анатамічнымі характарыстыка, як то асабліва доўгія, магутныя ногі, якія зьяўляюцца прыстасаваньнямі для паляпшэньня прадукцыйнасьці скачкоў. З-за сваёй прапушчальнай скуры, бясхвостыя часьцяком жывуць у паўводных альбо вільготных месцах, але лёгка рухаюцца й на сушы. Як правіла, яны адкладаюць яйкі ў лужынах, сажалках або азёрах, і іхныя лічынкі, званыя апалонікамі, маюць жабры й разьвіваюцца ў вадзе. Дарослыя прадстаўнікі бясхвостых зьяўляюцца драпежнікамі, у іхны рацыён звычайна ўваходзяць пераважна суставаногія, колцавыя чарвякі й бруханогія малюскі. Бясхвостыя найбольш прыкметныя сваімі цокатам, які можа пачуць ноччу альбо днём, у асноўным падчас іхняга шлюбнага пэрыяду.

Бясхвостыя жывуць ад трапічных да субарктычных рэгіёнаў, але большасьць відаў сустракаюцца ў трапічных дажджавых лясах. Усяго апісана больш за 5 тысячаў відаў. Тым ня менш, папуляцыі некаторых відаў бясхвостых значна зьніжаецца. Бясхвостыя маюць важнае экалягічнае значэньне. Акрамя таго яны ў некаторых культурах ўжываюцца чалавекам у якасьці прадуктаў харчаваньня й знаходзяцца ў статусе хатніх жывёлаў. У гутарковым маўленьні прадстаўнікоў гэтага атраду абагульнена называюць жабамі.

## Вонкавыя спасылкі
* Сайт прысьвечаны амфібіям

Катэгорыя:Бясхвостыя амфібіі
Tanki

**Tanki** — альбом беларускага гурта Neuro Dubel, запісаны ў 2004 годзе. Песьня «Гузік» ў 2009 годзе трапіла й на складанку Budzma The Best Rock / Budzma The Best Rock/New. 

## Зьмест
# «Інтра» — 1:22
# «Tanki» — 3:06
# «Сёма» — 3:00
# «Гузік» — 4:02
# «Паліто» — 3:52
# «Беларусь» — 3:27
# «Папаў!» — 2:26
# «Таварыш Чэ» — 4:10
# «У.е.» — 5:27
# «Камсамольскі білет» — 2:23
# «З Новым годам» — 2:59
# «Вольга» — 3:12
# «Пацалунак» — 3:26
# «Вясельле» — 3:41
# «Салдаты» — 4:02
# «Belarus Uber Alles!» — 3:23
# «Жыцьцё» — 3:31

### Бонус
* «Забі амэрыканца» (амаль ня выдадзена) — 3:18
* «Марскі чалавек» (*[[Каралі раёну|Крамбамбуля 1.5]]*) — 2:43
* «Скрыпка дрыгвы» (*[[П.И.О.Т.К.У.К.У.К]]*) — 3:04
* «Папараць кветка» (амаль ня выдадзена) — 3:40
* «tut.by» (*[[П.И.О.Т.К.У.К.У.К]]*) — 3:15
## Крыніцы

Катэгорыя:Альбомы 2004 году
Катэгорыя:Альбомы Neuro Dubel
Абалоньнікі

**Абалоньнікі**, альбо **тунікаты** (лацінскія назвы: *Tunicata*, *Urochordata*) — падтып хордавых жывёлаў, выключна марскія. Ня здольныя перасоўвацца. Цела абалоньнікаў пакрытае абалонкай з туніцыну — матэрыялу, падобнага да цэлюлёзы. У целе ёсьць дзьве адтуліны: адна для ўсмоктваньня вады і плянктону, другая — для выдзяленьняў. Хорда ёсьць толькі ў лічынак. Асаблівасьцю абалоньнікаў зьяўляецца рэгулярная зьмена кірунку току крыві. Абалоньнікі ўтвараюць калёніі.
Кампутарная мыш

**Мыш** () — прыстасаваньне, якое ўжываецца падчас працы з графічным інтэрфэйсам кампутара. Вынайдзена Дугласам Энгельбартам у 1963 годзе. Мыш робіць магчымым кіраваньне курсорам на экране кампутара шляхам яе перамяшчэньня па плоскай паверхні. Мыш вылічае зьмены свайго палажэньня на паверхні, і пасьля яго зьмяненьня ў лічбавы выгляд кампутар адпаведна зьмяняе палажэньне курсора на экране. Віды: аптычная, лязэрная і мэханічная; бяздротавая і дротавая.

## Мэханічная мыш

Найстарэйшым тыпам мышы зьяўляецца «мэханічная мыш», у гэтым прыстасаваньні выкарыстоўваецца мэталічны шарык, пакрыты гумай, і сыстэма валікаў. Шарык пад узьдзеяньнем перамяшчэньня па паверхні, па якой яе перамяшчае карыстальнік, круціцца. Ён выклікае абарачэньне двух пэрпэндыкулярна разьмешчаных валікаў, якое перадае курсору на экран кірунак руху. З-за таго, што рух шарыка мышы патрабуе роўную паверхню з адпаведным пакрыцьцём, пад мыш кладуць спэцыяльны дыванок. Пад час ужываньня мышы бруд з дыванка пераносіцца на шарык і валікі. Гэта выклікае праблемы ў працы мышы і патрабуе чысткі як мышы так і дыванка празь некаторы час.

## Аптычная мыш

Сучасным вынаходніцтвам зьяўляецца аптычная мыш. У аснове такой мышы ўсталявана адзін ці больш электралюмэнісцэнтных дыёдаў, якія асьвятляюць паверхню пад мышшу, і сыстэма аптычных сэнсараў, можа ўключаць і лічбавы сыгнальны працэсар, які служыць для аналізу зьмен палажэньня на паверхні. Найноўшым рашэньнем можа быць усталяваньне лазэру замест дыёда, што яшчэ больш палепшыць працу мышы. Дзякуючы апошнім вынаходніцтвам, зьнікла мэханіка, схільная да забруджваньня, і сучасныя мышы функцыянуюць практычна на любой паверхні, не патрабуючы падкладкі.

## Клявішы
Клясычная мыш мае дзьве клявішы, аднак, у апошні час іх колькасьць паступова павялічваецца, зьявілася колца. Пры наяўнасьці колца пракруткі, націск на яго азначае націск на сярэднюю клявішу.

## Гісторыя
9 сьнежня 1968 г. вынаходнік  (1925—2013), інжынэр  і праграміст  (нар. 1941) са  (Мэнла-Парк, штат Каліфорнія, ЗША) прадставілі сваю распрацоўку на  у Сан-Францыска (). Вынаходзтва мела выгляд драўлянага куба з 2 пэрпэндыкулярнымі дыскамі, якія выступалі з корпуса, і 1-й кнопкай. Прылада атрымала назоў мыш дзякуючы прымацаванаму дроту, які нагадаў вынаходніку хвост мышы. У 1973 г. Пала-Альтаўскі дасьледчы асяродак «Ксэракс» упершыню прадставіў мыш у якасьці часткі пэрсанальнага кампутара, што каштавала $400 і мела 3 кнопкі, шарык і ролікі замест дыскаў. У 1983 г. «Эпл» (Купэртына, акруга Санта-Клара, штат Каліфорнія) выпусьціў аднакнопачную мыш коштам $25.

## Крыніцы

Катэгорыя:Увод/вывад
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1964 годзе
Катэгорыя:Вынаходніцтвы ЗША
Катэгорыя:Узаемадзеяньне чалавек-кампутар
Сэксізм

**Сэксі́зм** (з ангельскай мовы, *sex* — «пол») — перакананьне аб біялягічнай, інтэлектуальнай, маральнай ці ўсталяванай Богам перавазе аднаго полу над іншым, ці перакананьне аб існаваньні іншых прычын, паводле якіх адзін пол мае перавагу над іншым; дыскрымінацыя людзей, заснаваная на гэтых перакананьнях.

У масавай сьвядомасьці сэксізм у асноўным зьвязаны з дыскрымінацыяй жанчын: пры ўладкаваньні на працу, ніжэйшыя заробкі пры аднолькавай працы з мужчынам, меншае прадстаўніцтва ва ўладзе, традыцыйныя перакананьні аб дамінацыі мужчын у сям’і і г. д. Але існуе і антымужчынскі сэксізм які праяўляецца ў наступных зьявах: вайсковы абавязак мужчын, дыскрымінацыя бацькі перад маці, ніжэйшыя выдаткі на дасьледаваньні здароўя мужчын (рака прастаты), масавае перакананьне аб ролі мужчыны-здабытчыка ў сям’і, разьвіццё антымужчынскай ідэалёгіі і г. д.

Адрозьніваюць два віды сэксізму на працы:
* варожы — нэгатыўнае стаўленьне да жанчын, іх прафэсійнага ўзроўню, здольнасьцей і г. д.
* дабрачынны — стэрэатыпнае стаўленьне да жанчын як да больш далікатных, чульлівых, лепшых.

У наш час праблема сэксізму — адна з самых супярэчлівых. Асноўнымі апанэнтамі сэксізму зьяўляецца фэмінізм і рэалізаваная ім барацьба за эмансыпацыю. І на хвалі фэмінізму ўсё выразьней праяўляецца сэксізм у адносінах да мужчын — жаночы шавінізм.


Катэгорыя:Цкаваньне
Катэгорыя:Гендэрная роўнасьць
Катэгорыя:Фэмінісцкая тэрміналёгія
Курсор

**Курсор** — графічны ўказальнік (звычайна стрэлка, альбо крыжык), які выкарыстоўваецца сумесна з кампутарнай мышшу для ўказаньня кропкі на маніторы.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Кампутар
Голуб міру

**Голуб міру** — выраз, які атрымаў папулярнасьць пасьля завяршэньня Другой сусьветнай вайны ў сувязі зь дзейнасьцю Сусьветнага кангрэсу прыхільнікаў міру. Першы сусьветны кангрэс прыхільнікаў міру праходзіў у 1949 року ў Парыжы і Празе. Эмблема гэтага кангрэсу была намаляваная Паблям Пікасам. На эмблеме намаляваны белы голуб, які трымае ў дзюбе галінку алівы.

## Гісторыя знаку
Яшчэ ў старажытнасьці голуб лічыўся знакам урадлівасьці, а пазьней і міру. Старажытныя людзі меркавалі, што ў голуба няма жаўцяка, а жоўць лічылася чыньнікам злога, сварлівага норава. Галубы лічыліся сьвятымі птушкамі і весьнікамі багоў у краінах Усходу.

У хрысьціянстве галуб разглядаўся як сымбаль Сьвятога Духу. У Бібліі галубка, выпушчаная Ноем, прынесла яму аліўкавую галінку як знак прымірэньня стыхіі. Гэта лічыцца знакам дараваньня людзям. У Сярэднявеччы голуб быў абавязковым атрыбутам Зьвеставаньня, Вадохрышча, Спасланьня Святога Духу і Сёмухі. Лічылася, што д’ябал і вядзьмаркі могуць прымаць любыя абліччы, акрамя голуба і авечкі.

У Старажытным Рыме знакам міру лічыліся галубкі Вэнэры, якія зьвілі сабе гняздо ў перакуленым шлеме Марса. З-за сваёй адданасьці нашчадзі голуб сымбалізаваў мацярынскія пачуцьці. Часам голуб зьяўляўся знакам мудрасьці. У габрэяў голуба звалі «Ёна». Прарок, пасланы Госпадам у Нінэвiю, насіў імя Ёна. У Кітаі голуб — знак старасьці і даўгалецьця. Галубкі, якія цалуюцца — сімвал закаханых.

У ЗША палітыкаў, якія лабіруюць інтарэсы вайскоўцаў, завуць *[[каршак]]амі*, а мірных дзеячаў — *галубамі*.

## Вонкавыя спасылкі

* Этымалагічныя тэрміны
* Крылатыя выразы
* Энцыклапедыя «Знакі, знакі, эмблемы»

Катэгорыя:Птушкі
Катэгорыя:Мір
Алісія Алёнса

thumb|'''Алісія Алёнса'''
**Алі́сія Эрнэсты́на дэ ля Карыда́д дэль Ко́брэ Марты́нэс дэль О́ё** (па-гішпанску: *Alicia Ernestina de la Caridad del Cobre Martínez del Hoyo*), сусьветна вядомая пад іменем **Алі́сія Алё́нса** (па-гішпанску: *Alicia Alonso*) (21 сьнежня 1920) - кубінская балерына.

## Вонкавыя сспасылкі
Афіцыйная старонка (па-гішпанску)
Нацыянальны Балет Кубы (па-гішпанску)

Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1920 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся 21 сьнежня
Катэгорыя:Кубінскія танцоры
Катэгорыя:Балет
Абраз

**Абра́з** (альбо **іко́на**, ад грэцкага εἰκών, *eikon* — «выява») — выява Бога, Божай Маці альбо сьвятога/сьвятых, якая выкарыстоўваецца ў рэлігіі (галоўным чынам у хрысьціянстве) у якасьці прадмету пакланеньня. 

Вытокі ўшанаваньня абразоў можна вывесьці зь першабытнага фэтышызму. Культ абразоў у хрысьціянстве атрымаў шырокае распаўсюджаньне з IV стагодзьдзя. У праваслаўі ікона зьяўляецца неабходным элемэнтам рэлігійнага культу, што знайшло адлюстраваньне ў іканапісе. 

Дасьледчыкі выказваюць думку, што самыя раньнія абразы на тэрыторыі Беларусі (канец X стагодзьдзя; Полацак, Тураў), мабыць, бізантыйскага паходжаньня (Эўфрасіньня Полацкая атрымала абраз Маці Божай ад імпэратара Мануіла Камніна). У XI—XV стагодзьдзях працягваўся бізантыйска-балканскі ўплыў («Маці Божа Замілаваньне» з-пад Берасьця, «Усьпеньне» зь Менску). З XVI стагодзьдзя фармуецца беларуская іканапісная школа, абразы ствараюцца ў Берасьці, Горадні, Пінску, Магілёве, Віцебску, Полацку, Менску, Вільні і іншых местах. Абразы малявалі на дошках (часьцей ліпавых), па клеямелавым грунце яечнай тэмпэрай з алейнымі фарбамі. Яскравасьць, адметнасьць беларускага іканапісу — алтарныя абразы, якія спалучаюць рысы готыкі, рэнэсансу, барока. З XVII стагодзьдзя пачалі маляваць на палатне. Уласна беларускі абраз зьнік пасьля 1839 году, калі была ліквідавана царкоўная вунія.

У эпоху барока абразы аздабляліся гэтак званымі «абкладамі» — накладнымі чаканенымі мэталічнымі рызамі.

## Літаратура
* Культуралогія: Энцыкл. даведнік / Уклад. Э. Дубянецкі. — Мн.: БелЭн, 2003. 

## Вонкавыя спасылкі

* Гісторыя іканапісу
* Хрысьціянства ў мастацтве
Мэша Сэлімавіч

**Мэхмэд Мэша Сэлімавіч** (, , 26 красавіка 1910, Тузла — 11 ліпеня 1982, Бялград) — басьнійскі, сэрбскі і югаслаўскі пісьменьнік, адзін з найвыбітнейшых празаікаў 20 стагодзьдзя ва Ўсходняй Эўропе. Пісаў на сэрбскахарвацкай мове, і ягоны дыялект тагачаснай сэрбска-харвацкай значна паўплываў на норму сучаснай басьнійскай літаратурнай мовы.

## Творчасьць
* «*Uvrijeđeni čovjek*» («Абражаны чалавек») (1947)
* «*Prva četa*» («Першы атрад») (1950)
* «*Tuđa zemlja*» («Чужая зямля») (1957)
* «*Noć i jutra*» («Ноч і раніцы») (сцэнар) (1958)
* «*Tišine*» («Цішыні») (1961)
* «*Magla i mjesečina*» («Туман і месячнае сьвятло») (1965)
* «*Eseji i ogledi*» («Эсэ і нарысы») (1966)
* «*Derviš i smrt*» («Дэрвіш і сьмерць») (1966)
* «*Za i protiv Vuka*» («За і супраць Вука») (1967)
* «*Tvrđava*» («Крэпасьць») (1970)
* «*Ostrvo*» («Востраў») (1974)
* «*Krug*» («Кола») (1983)

## Вонкавыя спасылкі

* Тэксты online
* 

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Тузьле
Катэгорыя:Басьнійскія літаратары
Катэгорыя:Югаслаўскія літаратары
Катэгорыя:Памерлі ў Бялградзе
Эсэ

**Эсэ** (ад францускага *essai* — «вопыт», «спроба») — літаратурны жанр, кароткі ці сярэдняга аб’ёму сынтэтычны празаічны твор, свабодная развага аўтара на навуковую, палітычную, філязофскую, літаратурную ці іншыя тэмы. Стыль эсэ звычайна ясны і нязмушаны, з шматлікімі спасылкамі.

Як літаратурны жанр эсэ ўзыходзіць да «Вопытаў» францускага філёзафа Мішэля Мантэня, апублікаваных у 1580 годзе. У ангельскую літаратуру гэты тэрмін прынёс Фрэнсіс Бэкан. Найбольш распаўсюджаным гэты жанр быў у 18 стагодзьдзі. Актыўна яго выкарыстоўвалі Дыдро, Вальтэр, Лесінг, Гэрдэр і інш. Эсэ было асноўнай формай палемікі рамантыкаў. У 20 стагодзьдзі эсэ заставалася папулярным жанрам, яго выкарыстоўваюць сучасныя пісьменьнікі (напр. Умбэрта Эка, Джордж Орўэл і іншыя).

У беларускай літаратуры эсэ можна сустрэць у Брыля, Быкава, Арлова, Бабкова і шмат каго зь іншых аўтараў.

## Вонкавыя спасылкі
* Лекцыя Валянціна Акудовіча для Беларускага калегіюму
Фрына перад Арэапагам

міні|Фрына перад Арэапагам
**Фры́на пе́рад Арэапа́гам** (па-француску: *Phryné devant l'aréopage*, 1861) — карціна францускага мастака  Жана-Леона Жэрома. Напісаная алейнымі фарбамі на палатне. Памеры карціны: 80х128 см. Захоўваецца ў Мастацкім музэі Гамбурга (*Hamburger Kunsthalle*).

У аснову сюжэта карціны пакладзены легендарны выпадак з жыцьця старажытнагрэцкай гетэры Фрыны. Несправядліва абвінавачаная ў непрыстойных паводзінах, яна вымушаная была зьявіцца перад Атэнскім судом. Абаронца Фрыны  Гіпэрыд ня змог у судовым спаборніцтве давесьці ілжывасьць абвінавачаньня, таму ў апошнім слове ён па-просту сарваў з Фрыны адзеньне, каб судзьдзі змаглі пабачыць беззаганую прыгажосьць дзяўчыны. Згодна легендзе, Фрыну апраўдалі, бо палічылі, што такое прыгожае цела ня можа ніяк стасавацца з бруднымі ўчынкамі.

міні|Фрына перад чыкагскім трыбуналам

Карціна Жэрома стала крыніцай натхненьня для аднаго значнага палітычнага шаржу ў гісторыі ЗША. 4 чэрвеня 1884 г. у амэрыканскім сатырычным часопісе «*[[Puck]]*» зьявілася карыкатура аўтарства Бэрнгарта Гільяма (*Bernhard Gillam*) пад назовам «*Фрына перад чыкагскім трыбуналам*», прысьвечаная Рэспубліканскаму нацыянальнаму канвэнту, што праходзіў у тыя дні ў Чыкага й на якім абіраўся адзіны партыйны прэтэндэнт на пост Прэзыдэнта ЗША. На гэтым малюнку паказана, як рэдактар часопіса Ўайтлоў Рэйд (*Whitelaw Reid*) зрывае адзежу з Джэймса Блэйна (*James Blaine*) са словамі: «*А зараз, панове, не памыліцеся ў сваім выбары. Чысьціня й Магнэтызм дзеля вас — іх нельга перамагчы!*» Трэба зазначыць, што выбары 1884 году Блэйн, як кандыдат ад рэспубліканцаў, усё ж прайграў.

Зараз вобраз Фрыны з карціны Жэрома шырока выкарыстоўваецца ва ўсім сьвеце як мадэль для стварэньня паркавых скульптураў.

Катэгорыя:Францускі жывапіс
Катэгорыя:Жывапіс XIX стагодзьдзя
Хуан-Хасэ Флёрэс

**Хуа́н-Хасэ́ Флё́рэс** (, 19 ліпеня 1800 — 1 кастрычніка 1864) — лаціна-амэрыканскі вайсковец і палітык, першы прэзыдэнт Эквадору. Быў прэзыдэнтам тройчы: ад 1830 да 1834, ад 1835 да 1839 і ад 1843 да 1845.

## Глядзіце таксама
* Прэзыдэнты Эквадору

## Крыніцы

Катэгорыя:Прэзыдэнты Эквадору
Далас Мавэрыкс

«**Далас Мавэрыкс**» () — прафэсійны баскетбольны клюб, які выступае ў Нацыянальнай баскетбольнай асацыяцыі. Каманда была заснаваная ў 1980 годзе. Клюб месьціцца ў горадзе Далас, Тэхас. Чэмпіёны НБА 2011 году.

## Статыстыка
*В = выйгрышы, П = паразы, А = адсотак выйграных матчаў*

## Статыстычныя лідэры і ўзнагароды

### Лідэры франшызы

*Статыстыка станам на 22 лістапада 2019 году.*

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйная старонка

Катэгорыя:Клюбы НБА
Катэгорыя:Далас
Катэгорыя:Баскетбольныя клюбы ЗША
Бруклін Нэтс

«**Бруклін Нэтс**» () — прафэсійны баскетбольны клюб, які выступае ў Нацыянальнай баскетбольнай асацыяцыі. Каманда была заснаваная ў 1967 годзе. Клюб месьціцца ў горадзе Нью-Ёрк, штат Нью-Ёрк. Да 30 красавіка 2012 году меў назву «Нью-Джэрзі Нэтс».

## Статыстыка
*В = выйгрышы, П = паразы, А% = адсотак выйграных матчаў*

## Вонкавыя спасылкі

* Афіцыйная старонка

Катэгорыя:Клюбы НБА
Катэгорыя:Нью-Ёрк
Катэгорыя:Баскетбольныя клюбы ЗША
НБА ў сэзоне 1999—2000 гадоў

**НБА ў сэзоне 1999/2000** — 54-ы сэзон Нацыянальнай баскетбольнай асацыяцыі.

## Плэй-оф
### Фінал
* Індыяна — Лэйкерз 2:4

### 1/2 фіналу
* Лэйкерз — Портлэнд 4:3
* Індыяна — Нью-Ёрк 4:2

### 1/4 фіналу
* Індыяна — Філядэльфія 4:2
* Портлэнд — Юта 4:1
* Лэйкерз — Фінікс 4:1
* Маямі — Нью-Ёрк 3:4

### 1/8 фіналу
* Сан-Антоніё — Фінікс 1:3
* Сіетл — Юта 2:3
* Філядэльфія — Шарлот 3:1
* Дэтройт — Маямі 0:3
* Індыяна — Мілўокі 3:2
* Мінэсота — Портлэнд 1:3
* Лэйкерз — Сакрамэнта 3:2
* Нью-Ёрк — Таронта 3:0

## Рэгулярны чэмпіянат
:*В = Выйгрышаў, П = Паразаў, А% = Адсотак выйграных матчаў*

## Вонкавыя спасылкі
* Сэзон 1999—2000 гадоў на сайце Нацыянальнай баскетбольнай асацыяцыі

1999/2000
НБА ў сэзоне 2000—2001 гадоў

**НБА ў сэзоне 2000/2001** — 55-ы сэзон Нацыянальнай баскетбольнай асацыяцыі.

## Плэй-оф
### Фінал
* Лэйкерз — Філядэльфія 4:1

### 1/2 фіналу
* Лэйкерз — Сан-Антоніё 4:0
* Мілўокі — Філядэльфія 3:4

### 1/4 фіналу
* Далас — Сан-Антоніё 1:4
* Мілўокі — Шарлот 4:3
* Лэйкерз — Сакрамэнта 4:0
* Таронта — Філядэльфія 3:4

### 1/8 фіналу
* Індыяна — Філядэльфія 1:3
* Далас — Юта 3:2
* Мінэсота — Сан-Антоніё 1:3
* Маямі — Шарлот 0:3
* Нью-Ёрк — Таронта 2:3
* Сакрамэнта — Фінікс 3:1
* Лэйкерз — Портлэнд 3:0
* Мілўокі — Арланда 3:1

## Рэгулярны чэмпіянат
:*В = Выйгрышаў, П = Паразаў, А% = Адсотак выйграных матчаў*

## Вонкавыя спасылкі
* Сэзон 2000—2001 гадоў на сайце Нацыянальнай баскетбольнай асацыяцыі

2000/2001
Палітыка

**Палі́тыка** (ад грэцкага τα πολιτικά) — удзел у справах грамады. Тэрмін звычайна прымяняецца ў адносінах да грамадзянскіх урадаў, але палітыка таксама вылучаецца ва ўсіх групах чалавечага ўзаемадзеяньня, то бок карпаратыўных, акадэмічных альбо рэлігійных інстытутах. Палітыка зьяўляецца сродкам да дасягненьня і ажыцьцяўленьня палажэньняў кіраваньня і арганізаванага кантролю над чалавечай супольнасьцю.

Палітыка складаецца з «сацыяльных стасункаў, што ўключаюць у сябе ўладу або сілу». Яна характарызуецца пэўнымі правіламі палітычнае адзінкі (партыі), а таксама мэтадамі і тактыкай, што выкарыстоўваюцца пры фармуляваньні ды рэалізацыі палітпраграмы. У сучасных нацыянальных дзяржавах, людзі фармуюць палітычныя партыі, каб празь іх прадставіць свае ідэі на будаваньне і рэгуляваньня адносінаў паміж людзьмі і сацыяльнымі групамі. У партыях людзі пагаджаюцца на адну і тую ж пазыцыю паводле многіх пытаньняў, і згаджаюцца падтрымліваць адныя і тыя ж зьмены ў законы.

Разнастайнасьць мэтадаў, якія маюць месца ў палітыцы, уключаюць у сябе разьвіцьцё палітычных поглядаў сярод людзей, перамовы зь іншымі палітычнымі суб’ектамі, прасоўваньне і прыняцьцё законаў і ажыцьцяўленьне ціску на іншыя сілы, у тым ліку правядзеньне баявых дзеяньняў супраць праціўнікаў. Палітыка ажыцьцяўляецца па шырокім спэктры сацыяльных узроўняў, ад кланаў і плямёнаў традыцыйных грамадзтваў і сучасных органаў мясцовага самакіраваньня, прадпрыемстваў і ўстановаў да сувэрэнных дзяржаваў і міжнароднага ўзроўню. Вельмі часта слова палітыка асацыюецца з уладай. Палітычная сыстэма ўяўляе сабой структуру, якая вызначае прымальныя палітычныя мэтады ў дадзеным грамадзтве. Гісторыю палітычнай думкі можна прасачыць ад глыбокай старажытнасьці. То бок Плятон, Арыстотэль, Канфуцый ды шмат іншых старажытных філёзафаў разважалі і прасоўвалі розныя палітычныя мадэлі функцыяваньня грамадзтва і дзяржаўнасьці.

## Зьвязаныя тэрміны
* *Палітычная навука* ці *[[паліталёгія]]* — гэта збор студыяў, якія скіраваныя на вывучэньне палітычных паводзінаў, аналіз узяцьця ўлады, яе выкананьня. Сумежнымі прадметамі паліталёгіі ёсьць палітычная філязофія і публічная адміністрацыя. Палітфілязофія шукае ўнутраныя прычыны палітыкі і этыку публічных паводзінаў. Зь іншага боку, публічная адміністрацыя аналізуе практыку кіраваньня.
* *Суб’екты палітыкі* — асобы й сацыяльныя групы, а таксама арганізацыі, якія прымаюць непасрэдны ўдзел у палітычнай дзейнасьці.

## Палітычныя сыстэмы і ідэалёгіі
На сёняшні дзень у сьвеце вядома 20 палітычных і ідэалягічных сыстэмаў:

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Палітыка на Open Directory Project. 


Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы
Клявіятура

**Клявіяту́ра** — упарадкаваны склад клявіш, які служыць для ручнога кіраваньня прыладай, ці ручнога ўвода дадзеных. У залежнасьці ад прадугледжанай функцыі клявіятура можа ўтрымліваць клявішы рознай накіраванасьці: альфабэтныя, лічбавыя, са спэцыяльнымі знакамі ці функцыямі, са значэньнем, створаным карыстальнікам.

Клявіятура ўжываецца ў розных прыстасаваньнях — пішучых машынках, калькулятарах, сотавых тэлефонах і г. д.; таксама клявіятура — гэта адзін з асноўных элемэнтаў пэрсанальнага кампутара. У наш час ужываюцца сучасныя віды кампутарных клявіятур, якія ўтрымліваюць больш за 100 клявіш. Усё часьцей да кампутарнай клявіятуры дадаюць дадатковыя элемэнты кіраваньня (дадатковыя клявішы) і кантролю (сьветлавыя дыёды) — часьцей за ўсё для абслугоўваньня мультымэдыя.

Асаблівы від клявіятуры — гэта клявіятура музычных інструмэнтаў (фартэпіяна, арганах і. г.д.), таксама і ў электронных інструмэнтах.

На кампутарнай клявіятуры кожны націск на клявішу выклікае сыгнал да кампутара. Кожная клявіша мае своеасаблівы сыгнал, які мае назву «код». Найбольш распаўсюджаным кампутэрным кодам для клявіятуры зьяўляецца код ''ASCII''. Нядаўна зьявіліся бяздротавыя клявіятуры, якія маюць сувязь з кампутарам з дапамогай інфрачырвонага далучэньня (павінен быць прамы кантакт з прыймальнікам сыгналу), ці з дапамогай радыёсувязі (клявіятура павінна быць не далей 5 мэтраў ад прыймальніка). Найсучасьнейшы спосаб далучэньня клявіятуры і кампутара — з дапамогай стандарту ''Bluetooth''.

Клявішы на кампутарных клявіятурах звычайна разьмяшчаюцца ўкладам *QWERTY* (ад першых літар у левым верхнім радку клявіятуры), радзей *QWERZ* (клявіятура нямецкая), ці *AZERTY* (француская). Існуюць іншыя ўклады клявіятур, напрыклад клявіятура Дворака, мэтай якой зьяўляецца паскарэньне пісаньня.

Асноўныя віды клявіятур кампутара па часу ўзьнікненьня
* 83-клявіятурная — клявіятура тыпа *РС* і ХТ*
* 84-клявіятурная — клявіятура тыпа *АТ*
* 101-клявіятурная — клявіятура пашыраная нумералягічнымі клявішамі
* 104-клявіятурная — клявіятура 101 пашыраная дадаткам клявіш для мэню *Windows''
* мультымэдыйныя — клявіятура 104 пашыраная дадатковымі клявішамі

Катэгорыя:Кампутар
НБА ў сэзоне 2001—2002 гадоў

**НБА ў сэзоне 2001/2002** — 56-ы сэзон Нацыянальнай баскетбольнай асацыяцыі.

## Плэй-оф
### Фінал
* Лэйкерз — Нью-Джэрзі 4:0

### 1/2 фіналу
* Лэйкерз — Сакрамэнта 4:3
* Бостан — Нью-Джэрзі 2:4

### 1/4 фіналу
* Далас — Сакрамэнта 1:4
* Нью-Джэрзі — Шарлот 4:1
* Бостан — Дэтройт 4:1
* Лэйкерз — Сан-Антоніё 4:1

### 1/8 фіналу
* Індыяна — Нью-Джэрзі 2:3
* Сакрамэнта — Юта 3:1
* Сан-Антоніё — Сіетл 3:2
* Арланда — Шарлот 1:3
* Бостан — Філядэльфія 3:2
* Далас — Мінэсота 3:0
* Лэйкерз — Портлэнд 3:0
* Дэтройт — Таронта 3:2

## Рэгулярны чэмпіянат
:*В = Выйгрышаў, П = Паразаў, П% = Адсотак выйграных матчаў*

## Вонкавыя спасылкі
* Сэзон 2001—2002 гадоў на сайце Нацыянальнай баскетбольнай асацыяцыі

2001/2002
НБА ў сэзоне 2002—2003 гадоў

**НБА ў сэзоне 2002/2003** — 57-ы сэзон Нацыянальнай баскетбольнай асацыяцыі.

## Плэй-оф
### Фінал
* Нью-Джэрзі — Сан-Антоніё 2:4

### 1/2 фіналу
* Дэтройт — Нью-Джэрзі 0:4
* Далас — Сан-Антоніё 2:4

### 1/4 фіналу
* Бостан — Нью-Джэрзі 0:4
* Лэйкерз — Сан-Антоніё 2:4
* Дэтройт — Філадэльфія 4:2
* Далас — Сакрамэнта 4:3

### 1/8 фіналу
* Мілўокі — Нью-Джэрзі 2:4
* Бостан — Індыяна 4:2
* Сан-Антоніё — Фінікс 4:2
* Далас — Портлэнд 4:3
* Сакрамэнта — Юта 4:1
* Дэтройт — Арланда 4:3
* Лэйкерз — Мінэсота 4:2
* Нью-Арлеан — Філадэльфія 2:4

## Рэгулярны чэмпіянат
:*В = Выйгрышаў, П = Паразаў, П% = Адсотак выйграных матчаў*

## Вонкавыя спасылкі
* Сэзон 2002—2003 гадоў на сайце Нацыянальнай баскетбольнай асацыяцыі

2002/2003
НБА ў сэзоне 2003—2004 гадоў

**НБА ў сэзоне 2003—2004 гадоў** — 58-ы сэзон Нацыянальнай баскетбольнай асацыяцыі.

## Плэй-оф
### Фінал
* Дэтройт — Лэйкерз 4:1

### 1/2 фіналу
* Лэйкерз — Мінэсота 4:2
* Дэтройт — Індыяна 4:2

### 1/4 фіналу
* Лэйкерз — Сан-Антоніё 4:2
* Дэтройт — Нью-Джэрзі 4:3
* Мінэсота — Сакрамэнта 4:3
* Індыяна — Маямі 4:2

### 1/8 фіналу
* Бостан — Індыяна 0:4
* Нью-Джэрзі — Нью-Ёрк 4:0
* Мэмфіс — Сан-Антоніё 0:4
* Лэйкерз — Г’юстан 4:1
* Дэтройт — Мілўокі 4:1
* Далас — Сакрамэнта 1:4
* Маямі — Нью-Арлеан 4:3
* Дэнвэр — Мінэсота 1:4

## Рэгулярны чэмпіянат
:*В = Выйгрышаў, П = Паразаў, П% = Адсотак выйграных матчаў*

## Вонкавыя спасылкі
* Сэзон 2003—2004 гадоў на сайце Нацыянальнай баскетбольнай асацыяцыі

2003/2004
Усходняя канфэрэнцыя (НБА)

**Усхо́дняя канфэрэ́нцыя** Нацыянальнай баскетбольнай асацыяцыі складаецца з трох дывізіёнаў па пяць камандаў у кожным.

Гульні плэй-оф усходняй канфэрэнцыі складаюцца з трох раўндаў, пераможца сустракаецца зь пераможцам у заходняй канфэрэнцыі ў фінале, каб вызначыць чэмпіёна.

### [[Атлянтычны дывізіён (НБА)|Атлянтычны дывізіён]]
* Бостан Сэлтыкс
* Бруклін Нэтс
* Нью-Ёрк Нікс
* Таронта Рэптарз
* Філадэлфія Сэвэнці Сыксэрз

### [[Цэнтральны дывізіён (НБА)|Цэнтральны дывізіён]]
* Дэтройт Пістанз
* Індыяна Пэйсэрз
* Кліўлэнд Кавальерз
* Мілўокі Бакс
* Чыкага Булз

### [[Паўднёва-ўсходні дывізіён (НБА)|Паўднёва-ўсходні дывізіён]]
* Арланда Мэджык
* Атланта Гокс
* Вашынгтон Ўізардс
* Маямі Гіт
* Шарлот Горнэтс

Катэгорыя:Нацыянальная баскетбольная асацыяцыя