open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Фандзі

**Фандзі** — затока ў паўночна-ўсходняй частцы заліва Мэн, абмывае ўзьбярэжжа Канады (правінцыі Новая Шатляндыя і Нью-Брансўік) і ЗША (штат Мэн).

Фандзі, нароўні з затокай Унгава, вядомы сваімі рэкорднымі прылівамі (да 18 м). Даўжыня затокі каля 300 км, шырыня да 90 км, глыбіня да 214 м.

Акваторыя затокі — адзін з прыкладаў ватавага мора. Найбуйнейшы порт на берагах затокі — Сэнт-Джон.

Затока мае велізарны патэнцыял гідраэнэргіі, плянуецца пабудова некалькіх прыліўных электрастанцый. Акрамя таго ў затоцы разьвіта рыбалоўства.

Рэкі, якія ўпадаюць у затоку: Сэн-Круа, Сэнт-Джон.

Былая назва затокі Фандзі — Француская затока.

Катэгорыя:Затокі Новай Шатляндыі
Катэгорыя:Затокі Нью-Брансўіка
Катэгорыя:Затокі Мэну
Катэгорыя:Затокі Атлянтычнага акіяна
Катэгорыя:Мяжа Канады і ЗША
Алэрт

**Алэрт** (; вым. []) — самае паўночнае ў сьвеце паселішча са сталымі жыхарамі. Алэрт разьмешчаны на востраве Элсьмір тэрыторыі Нунавут, Канада, усяго за 817 кілямэтраў ад Паўночнага полюсу. Уваходзіць у склад раёну Кікікталук.

У 2006 годзе ў Алэрце стала пражывала 5 чалавек, ня ўлічваючы вайскоўцаў (каля 70 чал.), служачых на канадзкай вайсковай базе і супрацоўнікаў мэтэаралягічнай станцыі. Бліжэйшы буйны канадзкі горад (Эдмантан, Альбэрта) знаходзіцца за 3578 кілямэтраў. Нарвэская сталіца Осьлё знаходзіцца за 3192 км.

Катэгорыя:Населеныя пункты ў Нунавуце
Скандынаўскія горы

**Скандынаўскія горы** — горная сыстэма на Скандынаўскім паўвостраве. Працягласьць каля 1700 км, шырыня да 600 км. Заходнія схілы падыходзяць непасрэдна да Паўночнага мора, утвараючы стромкія берагі, знакамітыя нарвэскія ф’ёрды. Усходнія схілы плаўна зьніжаюцца і пераходзяць у раўнінныя прасторы на тэрыторыі Швэцыі.

Вышыня гор параўнальна невялікая. Самы высокі пункт — гара Гальгёпіген (), 2469 м, разьмешчаная ў паўднёвай частцы Нарвэгіі. Самы высокі пункт на тэрыторыі Швэцыі — гара Кебнэкайсэ (), 2111 м. Рэльеф згладжаны дзейнасьцю старажытных ледавікоў. Сучасныя ледавікі Скандынаўскіх гор зьяўляюцца найбуйнейшымі ў мацерыковай Эўропе.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Горныя сыстэмы Эўропы
Цэнтральная Кардыльлера (Пірэнэйскі паўвостраў)

**Цэнтральная Кардыльлера** () — горная сыстэма ў цэнтральнай частцы Пірэнэйскага паўвострава. Разьмяшчаецца галоўным чынам на тэрыторыі Гішпаніі, частка ў Партугаліі. Даўжыня каля 400 км. Найвышэйшы пункт — гара Альмансор (2592 м).

Падзяляе Кастыльскае пласкагор’е на дзьве часткі — Паўднёвую і Паўночную Мэсэты.

## Вонкавыя спасылкі

* Цэнтральная Кардыльлера ў БСЭ 

Катэгорыя:Горныя сыстэмы Эўропы
Катэгорыя:Горы Гішпаніі
Катэгорыя:Горы Партугаліі
Гедэон Дунін-Раецкі

**Гедэон Дунін-Раецкі** (, ? — ) — дзяржаўны дзяяч Вялікага Княства Літоўскага, дэрпцкі падкаморы, парнаўскі кашталян у 1631 годзе, у сьнежні 1634 году названы кашталянам менскім, менскі ваявода ў 1649, румборскі староста.

З роду Дунінаў-Раецкіх герба «Лебедзь», сын троцкага войскага Бальцара.

Удзельнічаў у вайсковых экспэдыцыях гетмана Яна Караля Хадкевіча; ў 1625 годзе, калі швэдзкі кароль Густаў II Адольф уварваўся ў ВКЛ, быў абраны камандзірам вількамірскай шляхты, разам зь якой разьбіў швэдзкі атрад у 100 коняў пад Чадошкамі (pod Czadoscami); ў 1633 годзе сваім коштам выставіў харугву і прыбыў пад Смаленск дзеля дапамогі каралю Ўладзіславу, ад якога атрымаў потым ва ўзнагароду шэраг дзяржаўных пасад.

Меў чатырох сыноў: румборскага старосту Ўладзіслава, лідзкага маршалка Тэафіла, Зыгмунта і Гедэона; і трох дачок:
# Сьвятаславу, якая была замужам чатыры разы: за берасьцянскім падкаморым Вацлавам Ляшчынскім, потым за смаленскім ваяводай Саковічам, далей за падольскім генэралам Мікалаем Патоцкім і, нарэшце, за харужым надворным каронным Пражмоўскім;
# N., двойчы ў шлюбе, першы раз з лідзкім маршалкам Халецкім, а потым з падскарбіям літоўскім Трызнай;
# N. у шлюбе з слонімскім старостам Стэфанам Радзімінскім-Франкевічам.
З двух апошніх адна была замужам за падчашым літоўскім Крыштапам Патоцкім.

## Літаратура
* Niesiecki K. Herbarz Polski, wyd. J.N. Bobrowicz, Lipsk 1839—1846.

Катэгорыя:Кашталяны парнаўскія
Катэгорыя:Кашталяны менскія
Катэгорыя:Ваяводы менскія
Яцак Адрованж

**Яцак (Гіяцынт) Адрованж-Вайтковіч** гербу Адрованж (1183 або 1185, Камень-Сьлёнскі — , Кракаў) — каталіцкі місіянэр і дамініканскі манах, кананізаваны каталіцкай царквой 17 красавіка 1594 году.

## Біяграфія
Нарадзіўся ў дваранскай сям’і Адрованжаў, быў сваяком біскупа . Вучыўся ва ўнівэрсытэтах Парыжу і Балёньні. Як і ўсе з гэтага роду, езьдзіў у Кракаў і ў мясьціны, якія ім належалі, а таксама ў Шыдловец і навакольныя Хлевіск і Дэмбна. Быў канонікам кракаўскай капітулы, старшынём якой быў Іва Адрованж. Гэты біскуп запрасіў у Польшчу дамініканаў. Сьвяты Дамінік выказаў пажаданьне, каб да ордэна далучылася некалькі палякаў; высланыя ў Ордэн былі прапаведнікі Адрованжаў Яцка і Чэслава. Яны былі апошнімі братамі, якіх блаславіў асабіста сьв. Дамінік у 1221 годзе. Наступны генэрал дамініканаў Ярдан з Саксоніі выправіў абодвух палякаў у Польшчу зь місіяй стварэньня новых манастыроў. Яны атрымалі парафіяльны касьцёл сьв. Троіцы ў Кракаве. У 1226 дамініканамі створана польская правінцыя. Адтуль сьв. Яцак быў адпраўлены на генэральны капітул у 1228 годзе. Дзякуючы энтузіязму сьв. Яцка былі пабудаваныя кляштары ў Гданьску і Плоцку (1225), Хелмна (1233), Эльблёнгу (1238), Торуні, Рызе і Кёнігсбэргу. Сьвяты Яцак таксама эвангелізаваў Русь. Ён заснаваў кляштар у Кіеве і ў Галічы. Ён памёр у Кракаве 15 жніўня 1257 году.

Ягоная падзьвіжніцкая дзейнасьць апісана Міколам Гусоўскім у агіяграфічнай паэме «Жыцьцё і подзьвігі сьвятога Гіяцынта».

## Ушанаваньне
Кананізаваны папай Клімэнтам VIII 17 красавіка 1594 году. Дзень памяці сьвятога — 17 жніўня, паколькі на 15 жніўня ў каталіцкай царкве прыпадае сьвята Ўсьпеньня Найсьвяцейшай Панны Марыі.

Асноўнай гістарычнай крыніцай, зьвязанай з гісторыяй жыцьця Яцка зьяўляецца жыціе, напісанае ў XIV стагодзьдзі выкладчыкам Станіславам з Кракаўскага кляштара.

Гэты сьвяты зьяўляецца галоўным заступнікам Арцыбіскупства катавіцкага і апольскага. Ягоным імем названа адно з узгор’яў у Львове, дзе Яцак хаваўся ад татараў. Сьвяты Яцак Адрованж зьяўляецца адзіным палякам, увекавечаным у статуях, якія стаяць на калянадзе вакол плошчы Сьвятога Пятра ў Рыме. Яго адлюстраваў у сваіх карцінах Эль Грэка.

У 1686 годзе Папа Інакенцыюс XI назваў яго заступнікам Літвы. У гішпанамоўных краінах вядомы як Сан-Ясінта. Зьяўляецца заступнікам сьв. Гіяцынтскай базылікі ў Чыкага, і людзей, якім пагражае ўтапленьне.

## Вонкавыя спасылкі
* 

Катэгорыя:Памерлі ў Кракаве
Катэгорыя:Польскія сьвятыя
Катэгорыя:Каталіцкія сьвятыя
Катэгорыя:Дамініканы
Дзівосныя Ліхтугі Аладчыка

«**Дзівосныя ліхія прыгоды Флэпджэка**» () — амэрыканскі мультсэрыял рэжысэра Турапа Ван Ормана. Дэбютаваў 5 чэрвеня 2008 году на канале Cartoon Network. Сэрыял вядомы сваім сюррэалістычным ды незвычайным гумарам, а таксама мудрагелістымі сюжэтнымі хадамі.

Сюжэт сэрыялу засяроджаны на малым хлопчыку па імені Флэпджэк (), якога выхоўвае кіціха Баббі (), яны абодва жывуць мірна, пакуль не ратуюць пірата на імя Капітан Корх. Ён гаворыць Флэпджэку пра Цукерачны востраў, дзе ўсё зроблена з цукерак. Усе трое перажываюць шмат ліхіх прыгодаў у пошуках гэтага вострава. Большую частку свайго часу яны праводзяць у гавані Буравесьніка, дзе акрамя іх жывуць іншыя цікавыя пэрсанажы, такія як Лары Мэнтол, Лекар Юлі Галяр, Партовая Выпса і гэтак далей.

Катэгорыя:Мультфільмы ЗША
Стараволя (неадназначнасьць)

**Стараволя**:

* Стараволя — вёска ў Пружанскім раёне Берасьцейскай вобласьці Беларусі
* Стараволя — вёска ў Валамінскім павеце Мазавецкага ваяводзтва Польшчы
* Стараволя — вёска ў Гарвалінскім павеце Мазавецкага ваяводзтва Польшчы
* Стараволя — вёска ў Монькаўскім павеце Падляскага ваяводзтва Польшчы
Эль Грэка

**Дамі́нікас Тэатако́пуляс**, больш вядомы як **Эль Грэ́ка** (, Domenikos Theotokopoulos, сустракаюцца таксама варыянты **Дамініка**, **Дамэніка** і **Тэатакопулі** паводле формы мн. ліку ад фамільнага імя; , літаральна «грэк»; 1541—1614) — гішпанскі мастак. Паводле паходжаньня — грэк, народжаны на востраве Крыт.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Нарадзіліся на Крыце
Катэгорыя:Памерлі ў Таледа
Катэгорыя:Гішпанскія мастакі і мастачкі
Катэгорыя:Мастакі маньерызму
Катэгорыя:Мастакі XVI стагодзьдзя
Катэгорыя:Мастакі XVII стагодзьдзя
Сьпіс гісторыка-культурных каштоўнасьцяў Ваўкавыскага раёну

У Ваўкавыскім раёне знаходзяцца 35 аб’ектаў, якія ўключаныя ў Дзяржаўны сьпіс гісторыка-культурных каштоўнасьцяў Рэспублікі Беларусь, зь іх: 14 — помнікі археалёгіі, 14 — помнікі архітэктуры, 7 — помнікі гісторыі.

## Помнікі археалёгіі

|}

## Помнікі архітэктуры

|}

## Помнікі гісторыі

|}

## Колішнія каштоўнасьці
2 жніўня 2016 году зь сьпісу каштоўнасьцяў былі выключаныя:

|}

## Крыніцы

Ваўкавышчына
Гісторыка-культурныя каштоўнасьці
Сьпіс гісторыка-культурных каштоўнасьцяў Бярэзінскага раёну

У Бярэзінскім раёне знаходзяцца 30 аб’ектаў, якія ўключаныя ў Дзяржаўны сьпіс гісторыка-культурных каштоўнасьцяў Рэспублікі Беларусь, зь іх: 20 — помнікі археалёгіі, 2 — помнікі архітэктуры, 8 — помнікі гісторыі.

## Помнікі археалёгіі

|}

## Помнікі архітэктуры

|}

## Помнікі гісторыі

|}

## Вонкавыя спасылкі

Бярэзіншчына
Гісторыка-культурныя каштоўнасьці
Сьпіс гісторыка-культурных каштоўнасьцяў Горадні

У Горадні знаходзяцца 62 аб’екты, якія ўключаныя ў Дзяржаўны сьпіс гісторыка-культурных каштоўнасьцяў Рэспублікі Беларусь, зь іх: 2 — помнікі археалёгіі, 48 — помнікі архітэктуры, 5 — помнікі гісторыі, 5 — помнікі горадабудаўніцтва, 2 — помнікі мастацтва.

## Помнікі археалёгіі

|}

## Помнікі архітэктуры

|}

## Помнікі гісторыі

|}

## Помнікі горадабудаўніцтва

|}

## Помнік мастацтва

|}

## Вонкавыя спасылкі

Горадня
Гісторыка-культурныя каштоўнасьці
Рэвальвацыя

**Рэвальва́цыя** (ад  — «вартасьць») — павышэньне курсу нацыянальнай валюты адносна валют іншых краін, міжнародных разьліковых грашовых адзінак, золата. Дзеяньне, супрацьлеглае дэвальвацыі.

Да скасаваньня залатых парытэтаў рэвальвацыя суправаджалася адначасным павышэньнем залатога зьместу валюты. Для краіны, што рэвальвуе сваю валюту, паўстае магчымасьць набыць замежную валюту таньней. Таму да рэвальвацыі прыбягаюць, калі інтарэсы экспартэраў капіталу і імпартэраў тавараў бяруць верх над інтарэсамі даўжнікоў і экспартэраў тавараў. Рэвальвацыя таксама ўжываецца для барацьбы з інфляцыяй і з мэтай стрыманьня росту актыўнага сальда плацёжнага балянсу. Ва ўмовах папярова-грашовага абарачэньня дэвальвацыя і рэвальвацыя ўжываюцца ў асноўным для рэгуляваньня курсу нацыянальных валют. На ўнутраным рынку пад уплывам інфляцыі яе пакупніцкая здольнасьць можа й зьніжацца, хоць і ў меншай ступені, чым у іншых краінах.

## Глядзіце таксама
* Вальвацыя
* Дэвальвацыя

Катэгорыя:Эканамічныя тэрміны
Катэгорыя:Грашовыя рэформы
Васіль Сакалоўскі

**Васі́ль Дані́лавіч Сакало́ўскі** (9 ліпеня 1897 — 10 траўня 1968) — савецкі ваеначальнік, маршал Савецкага Саюзу (3 ліпеня 1946). У час нямецка-савецкай вайны — начальнік штабу розных франтоў, якімі камандаваў Жукаў, па вайне вядомы як тэарэтык, аўтар працы «Ваенная стратэгія».

## Жыцьцяпіс
Нарадзіўся  у вёсцы Козьлікі Гарадзенскай губэрні (цяпер на тэрыторыі Польшчы).

На ваеннай службе — з 1918 году. Скончыў Ваенную акадэмію РСЧА (1921), Вышэйшыя акадэмічныя курсы (1928). Падчас грамадзянскай вайны ваяваў на Ўсходнім, Паўднёвым і Каўкаскім франтох, камандаваў ротай, узначальваў штаб батальёну, быў памочнікам камандзіра і камандзірам палка, старшым памочнікам начальніка штабу стралковай дывізіі, камандзірам брыгады і начальнікам штабу 32-й стралковай дывізіі.

Катэгорыя:Нарадзіліся 21 ліпеня
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1897 годзе
Катэгорыя:Удзельнікі нямецка-савецкай вайны
Катэгорыя:Удзельнікі Грамадзянскай вайны ў Расеі
Катэгорыя:Асобы на марках
Катэгорыя:Памерлі 10 траўня
Катэгорыя:Памерлі ў 1968 годзе
Старыца

**Ста́рыца**, *старарэ́чча* — частка былога рэчышча ракі.

Старыца зазвычай мае серпа- або петлепадобную форму. Як правіла, старыцы ўтвараюцца пры выпростваньні мэандруючага рэчышча, калі ў разводзьдзе або паводку воды, што ідуць па абалоне, здольныя прамыць больш кароткі шлях. Таксама старыцы ўтвараюцца пры дасягненьні мэандруючай ракой поўнай ступені разьвіцьця такім чынам, што суседнія лукавіны злучаюцца адна з адной. Часам старыцы бываюць вытягнутай формы. Такая форма старыц утвараецца пры іншых тыпах рэчашчавых працэсаў, напрыклад, пры абалоннай шматрукаўнасьці.

Пасьля выпрастаньня рака пачынае цекчы па новай (пратоцы), а былое, больш доўгае рэчышча пераўтвараецца ў старыцу. Паступова уваходы ў старыцу заносяцца пяском і ілам. Старыца пэўны час захоўваецца як возера, а пасьля трансфармуецца ў вільготны луг ці балота, альбо высыхае.

Найбольш буйная зь існых працяглы час старыц — Узбой, старое рэчышча Амудар’і, працягласьцю болей за паўтысячы кілямэтраў.

## Літаратура
* *Попов И. В.* Деформации речных русел и гидротехническое строительство. — Л.: Гидрометеоиздат, 1965. — 328 с.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Рака
Катэгорыя:Формы рэльефу
Стандартнае адхіленьне

**Стандартнае адхіленьне** зьяўляецца шырока выкарыстоўваным вымярэньнем зьменлівасьці альбо разнастайнасьці, якое выкарыстоўваецца ў статыстыцы й тэорыі імавернасьцяў. Яна паказвае, колькі варыяцыяў ці «дыспэрсіяў» ёсьць ад сярэдняга значэньня. Нізкае стандартнае адхіленьне паказвае, што дадзеныя пункты, як правіла, вельмі блізкія да сярэдняга значэньня, у той час як высокае стандартнае адхіленьне паказвае, што пункты разьмеркаваны ў шырокім дыяпазоне значэньняў.

Тэхнічна, стандартнае адхіленьне сукупнасьці дадзеных, альбо разьмеркаваньне імавернасьцяў ёсьць квадратны корань ягонай дыспэрсіі. Гэта альгебраічна больш проста, але зьяўляецца практычна менш надзейным за сярэдняе абсалютнае адхіленьне. Карысная ўласьцівасьць стандартнага адхіленьня ў тым, што, у адрозьненьне ад дыспэрсіі, яно мае тыя ж адзінкі вымярэньня, што й дадзеныя.

Акрамя выказваньня зьменлівасьці сукупнасьці, стандартнае адхіленьне звычайна выкарыстоўваецца для вымярэньня ўпэўненасьці у статыстычныя высновы. Напрыклад, хібнасьць у апытаньнях вызначаецца шляхам разьліку чаканага стандартнага адхіленьня ў выніку, калі ж апытаньне павінна было праводзіцца некалькі разоў. Вызначаная хібнасьць, як правіла, ёсьць падвоенае стандартнае адхіленьне — радыюс у 95 адсоткаў ад давяральнага інтэрвалу. У навуцы дасьледчыкі звычайна падлічваюць стандартнае адхіленьне экспэрымэнтальных дадзеных, і толькі тыя значэньні, якія знаходзяцца далёка за межамі дыяпазону стандартнага адхіленьня лічацца статыстычна значнымі — нармальную выпадковую памылку альбо зьмены ў вымярэньнях, такім чынам, адрозьніваць ад прычыннай варыяцыі. Стандартнае адхіленьне таксама мае важнае значэньне ў фінансах, дзе стандартнае адхіленьне акупнасьці інвэстыцыяў зьяўляецца мерай валатыльнасьці інвэстыцыяў.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* A simple way to understand Standard Deviation
* A Guide to Understanding & Calculating Standard Deviation
* Interactive Demonstration and Standard Deviation Calculator
* Standard Deviation — an explanation without maths
* Standard Deviation, an elementary introduction
* Standard Deviation Calculator

Катэгорыя:Статыстыка
Катэгорыя:Тэорыя імавернасьцяў
Мінданао (востраў)

**Міндана́о** — другі па велічыні востраў Філіпінаў; плошча — 94 627 км². Найбуйнейшыя гарады — Давао, Замбаанга. Рэльеф горныя трапічныя лясы. На тэрыторыі вострава знаходзіцца дзейны вулькан Апо, які сягае ў вышыню на 2954 м; часта бываюць землятрусы.

Катэгорыя:Мінданао
Айман аль-Завахіры

**Айман аль-Завахіры** (, Ayman al-Zawahiri, дакладная трансьлітарацыя ALFB: Åỉmɑn alƵ̑ɑuaeɩri; 19 чэрвеня 1951, Каір, Эгіпет, 31 ліпеня 2022, Кабул, Аўганістан) — лідэр Аль-Каіды, пісьменьнік.

## Жыцьцяпіс
Нарадзіўся ў Эгіпце. У 1974 годзе скончыў мэдычны факультэт Каірскага ўнівэрсытэту па спэцыяльнасьці хірург.

У 1970-я гады стаў адным зь лідэраў эгіпецкай экстрэмісцкай групоўкі «Ісламскі джыхад». У 1981 годзе быў арыштаваны па падазрэньні ў датычнасьці да забойства прэзыдэнта Анвара Садата. Адбыўшы трохгадовае зьняволеньне па абвінавачаньні ў захоўваньні вагняпальнае зброі, Завахіры накіраваўся ў Аўганістан у якасьці маджахеда. Пазьней ачоліў групу прыкладна з тысячы «эгіпецкіх афганцаў», якія далучыліся да ядра «Аль-Каіды».

У Эгіпце Айман аль-Завахіры завочна прысуджаны да сьмяротнага пакараньня. 25 верасьня 2001 году Інтэрпол выдаў ордэр на ягоны арышт. Агенцтва Бі-Бі-Сі называла Завахіры «другім чалавекам у Аль-Каідзе». Пасьля гібелі Ўсамы бін Ладэна ён стаў «тэрарыстам №1».

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* аз-Завахіры Айман

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Каіры
Катэгорыя:Тэрарысты
Катэгорыя:Выпускнікі Каірскага ўнівэрсытэту
Катэгорыя:Мэдыкі
Лявон Сапега

**Лявон Сапега** (, Варшава — , Красічын) — палітык і грамадзкі дзяяч. Кавалер ордэна Virtuti Militari.

Лявон Сапега — заснавальнік сельскагаспадарчай акадэміі ў Дублянах, ягонае імя носіць адна з вуліцаў у Львове (мясьціна Новы Сьвет).

## Біяграфія
З магнацкага роду Сапегаў гербу «Ліс», сын Аляксандра Антонія і Ганны з Замойскіх.

Навучаўся ў Парыжы і Эдынбургу. З пачаткам вызвольнага паўстаньня (1830—1831) браў удзел у дыпляматычных місіях паўстанцаў у Францыі і Вялікабрытаніі. Пазьней вярнуўся на радзіму і ўзяў удзел у баявых дзеяньнях у званьні капітана артылерыі. Быў сярод абаронцаў Варшавы (6/7 верасьня 1831). Па здушэньні паўстаньня расейскія ўлады канфіскавалі ўсе ягоныя маёнткі.

Гвалтоўна пазбаўлены даўняй рэзыдэнцыі Сапегаў у Кодзені на Берасьцейшчыне, мусіў перанесьці сядзібу роду ў Красічын на Галіччыне, якая знаходзілася пад уладай Аўстрыі. Займаўся асьветай мясцовых жыхароў.

Быў маршалкам Сойму Каралеўства Галіччыны (1861—1875), дзеячом Рускага Сабору, а таксама старшынём шэрагу фінансавых установаў.

Збудаваў у Львове палац (захаваўся да нашага часу). Быў адным з ініцыятараў будовы чыгункі Львоў — Кракаў.

У шлюбе зь Ядвігай Клемэнтынай Замойскай (9 сьнежня 1825) меў сына Адама Станіслава, астатнія дзеці памерлі ў маладым веку.

## Бібліяграфія
* Sapieha Leon. Wspomnienia z lat 1803—1863. — Lwów, 1914.

## Крыніцы

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Варшаве
Лявон
Катэгорыя:Узнагароджаныя ордэнам Віртуці Мілітары
Катэгорыя:Дыпляматы паўстаньня 1830—1831 гадоў
Катэгорыя:Удзельнікі паўстаньня 1830—1831 гадоў
Катэгорыя:Людзі, у гонар якіх названыя вуліцы
Лінфілд Бэлфаст

«**Лінфілд**» () — паўночнаірляндзкі футбольны клюб з гораду Бэлфасту. Заснаваны ў 1886 годзе. 57-разовы чэмпіён Паўночнай Ірляндыі, 44-разовы ўладальнік Кубка Паўночнай Ірляндыі і 12-разовы ўладальнік Кубка паўночнаірляндзкай лігі.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Бэлфаст
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1886 годзе
Баркі

Назву **Баркі́** маюць:

## Населеныя пункты
### [[Беларусь]]
* Віцебская вобласьць:
** Баркі — хутар у Браслаўскім раёне
** Баркі — вёска ў Мяжанскім сельсавеце Гарадоцкага раёну 
** Баркі — вёска ў Руднянскім сельсавеце Гарадоцкага раёну 
** Баркі — хутар у Мёрскім раёне
** Баркі — вёска ў Полацкім раёне
** Баркі — вёска ў Чашніцкім раёне
** Баркі — вёска ў Шумілінскім раёне

* Гарадзенская вобласьць:
** Баркі — вёска ў Гарадзенскім раёне

* Гомельская вобласьць:
** Баркі — пасёлак у Буда-Кашалёўскім раёне
** Баркі — вёска ў Веткаўскім раёне

* Магілёўская вобласьць:
** Баркі — вёска ў Бабруйскім раёне
** Баркі — вёска ў Качэрыцкім раёне
** Баркі — вёска ў Клічаўскім раёне
** Баркі 1 — вёска ў Шклоўскім раёне
** Баркі 2 — вёска ў Шклоўскім раёне

* Менская вобласьць:
** Баркі — вёска ў Бярэзінскім раёне
** Баркі — вёска ў Валожынскім раёне
** Баркі-Нізавыя — вёска ў Валожынскім раёне
** Баркі — вёска ў Койданаўскім раёне
** Баркі — вёска ў Крупскім раёне
** Белыя Баркі — вёска ў Крупскім раёне
** Баркі — вёска ў Маладэчанскім раёне

### [[Польшча]]
* Падляскае ваяводзтва:
** Баркі — неіснуючая вёска ў гміне Чаромха Гайнаўскага павету

## Глядзіце таксама
* Баравая 
* Баравое 
* Баравуха 
* Баравыя 
* Бараўляны 
* Бараўская 
* Бор 
* Боркі
* Уборкі
Паляваньне на Снарка

«**Паляваньне на Снарка**» () — паэма Льюіса Кэрала, напісаная ў 1876 годзе, узор літаратуры абсурду. Аснова сюжэту — паляваньне дзевяці чалавек (Баечнік, Браварнік, Банкер, Більярдысты, Брыльнік, Бакаляр, Банкрут, Бондар, Брамнік) ды Бабра за таямнічым Снаркам.

Катэгорыя:Творы Льюіса Кэрала
Гміна Пружаны

**Гмі́на Пружа́на** () — вясковая гміна ў Палескім ваяводзтве Другой Рэчы Паспалітай. Сядзібай гміны была Пружана, якая ўтварала асобную мескую гміну.

Гміна была ўтвораная 22 студзеня 1926 року ў Пружанскім павеце Палескага ваяводзтва з шасьці тэрыторыяў скасаваных гмінаў Дабучын, Шані, Мікіцічы і Носкі, а таксама з часткі гміны Лінова.

1 красавіка 1932 року ў склад гміны ўключаная частка скасаванай гміны Лінова, замест гэтага частка гміны Пружана была далучаная да гмінаў Малеч і Руднікі. 18 красавіка 1934 року частка маёнтку Губэрня і фальварку Аўгыстанаўка ўвайшлі ў склад места Пружана.

Пасьля сканчэньня Другой сусьветнай вайны тэрыторыя гміны ў складзе Савецкага Саюзу.

## Крыніцы і заўвагі

Катэгорыя:Палескае ваяводзтва
Катэгорыя:Гісторыя Пружанскага раёну
Катэгорыя:Былыя адміністрацыйна-тэрытарыяльныя адзінкі Беларусі
Сьпіс заснавальнікаў Канадзкай канфэдэрацыі

**[[Канадзкая канфэдэрацыя]]** была ўтворана паводле ўказу каралевы Вялікабрытаніі Вікторыі 1 ліпеня 1867 году ў выніку шэрагу папярэдніх канфэрэнцыяў:
* Шарлёттаўнскай канфэрэнцыі (з 1 па 9 верасьня 1864 году ў сталіцы Вострава Прынца Эдўарда Шарлёттаўне);
* Квэбэцкай канфэрэнцыі (з 10 па 26 кастрычніка 1864 году ў Квэбэку)
* Лёнданскай канфэрэнцыі (зь сьнежня 1866 па сакавік 1867 году ў Вялікабрытаніі).

Не зважаючы на тое, што ў канфэрэнцыях прымалі ўдзел прадстаўнікі Антарыё, Квэбэку, Новай Шатляндыі, Нью-Брансўіку, Ньюфаўндлэнду і Вострава Прынца Эдўарда, у канадзкую канфэдэрацыю ў ліпені 1867 году ўвайшлі толькі першыя чатыры правінцыі.

Першапачаткова «айцамі канфэдэрацыі» зьяўляліся тыя, хто прысутнічаў хоць на адной з гэтых канфэрэнцый, гэта 36 асобаў. Пазьней да іх сталі таксама адносіць палітыкаў, якія зрабілі значны ўнёсак у пашырэньне складу канфэдэрацыі як да, так і пасьля канфэрэнцый, іншыя крыніцы называюць іх «заснавальнікамі канфэдэрацыі» . Да прыкладу, Амор Дэ Космас які адыграў важную ролю як ва ўсталяваньні дэмакратыі ў Брытанскай Калюмбіі, так і ў далучэньні яе да канфэдэрацыі, разглядаецца многімі як «айцец канфэдэрацыі», але ён не ўваходзіць у клясычны сьпіс 36 асобаў. Джозэф Робэртс Смалўуд называў сябе «апошнім айцом канфэдэрацыі» (), бо менавіта ён дапамог прывесьці Ньюфаўндлэнд ў канфэдэрацыю ў 1949 годзе.

## Айцы канфэдэрацыі

## Крыніцы
Шарлёттаўн

**Шарлёттаўн** () — сталіца і найбуйнейшы горад самай дробнай канадзкай правінцыі Востраў Прынца Эдўарда.

Насельніцтва — 32 174 жыхары (2006), мэтраполіі — 58 625 чалавек, у асноўным, беласкурыя. Больш за 91% — хрысьціяне, большасьць — каталікі і пратэстанты.

На месцы гораду раней былі індзейскія паселішчы (мікмакі). У 1720 годзе французы заснавалі цьвердзь, якая ў 1758 годзе перайшла пад кантроль ангельцаў. Сам Шарлёттаўн, названы ў гонар жонкі Георга III і будучай бабулі каралевы Вікторыі Шарлёты Мэкленбург-Страліцкай, быў заснаваны ў 1764 годзе, статус гораду атрымаў 17 красавіка 1855 году.

Горад таксама вядомы правядзеньнем у 1864 годзе канфэрэнцыі дэлегатаў ангельскіх і паўночнаамэрыканскіх калёніяў, якая заклала пачатак утварэньню Канадзкай канфэдэрацыі.

Шарлёттаўн інтэнсіўна наведваецца турыстамі, у горадзе захавалася шмат славутасьцяў канца XVIII—XIX стагодзьдзяў. Акрамя таго, у Шарлёттаўн часта заходзяць круізныя судны.

Клімат, як і па ўсім востраве, мяккі і вільготны, моцны ўплыў на надвор’е аказвае Атлянтычны акіян. Тэмпэратура студзеня-лютага — каля −7&nbsp;°C, ліпеня-жніўня — +17-+18°С. Узімку назіраюцца адлігі і сьнегапады. Улетку пахмурна і дажджліва.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Гарады Вострава Прынца Эдўарда
Бленвіль

**Бленвіль** () — горад, разьмешчаны ў Ніжніх Ляўрантыдах за 25 км на поўнач ад Манрэалю.

## Тэрыторыя
Бленвіль займае плошчу 54,62 км² і падзелены на 10 раёнаў. Частка гораду на поўдні (Плошча Адраджэньня) пазначаная як Ніжні Сан-Тэрэз. Гэты жылы раён ужо даўно ізаляваны ад астатняй часткі гораду, сельскага раёну Кот-Сэнт-Люіс. Жылыя комплексы Рэнэсанс і квартал Фантэнблё робяць унёсак у разьвіцьцё пад’язных шляхоў на поўначы насельніцтва рэгіёна, якое расьце.

## Мова
Паводле перапісу 2006 году для 91.4% насельніцтва гораду француская мова зьяўляецца роднай.

Наступнымі па распаўсюджанасьці мовамі зьяўляюцца ангельская (2.8%) і партугальская (1.4%).



## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт гораду

Катэгорыя:Гарады Квэбэку
Скіфы

**Скі́фы**, таксама **Скіты** () — агульная назва ў большасьці качавых плямёнаў і народаў Эўразіі (ад Карпатаў да Алтаю), якія складаліся з розных настратычных (пераважна індаэўрапейскіх) этнамоўных груп. Пераважае меркаваньне, што скіфы выкарыстоўвалі мовы паўночнаіранскай групы індаэўрапейскай сям’і, а краіна, якую насялялі скіфы, стагодзьдзямі звалася Скіфія (Скітыя), затым назва неаднаразова мянялася.

Назва скіфы адносілася да асноўнага насельніцтва Паўночнага Прычарнамор’я ў VII ст. да н. э. — III ст. н. э. (эўрапейскія скіфы); у пашыраным сэнсе скіфамі называюцца таксама роднасныя ім іранамоўныя плямёны: сакі, масагеты, дакі і інш. (азіяцкія скіфы). Паводле Герадота, скіфы называлі сябе скалотамі; яны падзяляліся на царскіх скіфаў, ваяўнічых скіфаў-вандроўнікаў і аселых скіфаў-земляробаў і аратых. Вандроўныя скіфы прыйшлі ў прычарнаморскія стэпы з Азіі, выцесьніўшы кімэрыйцаў, рабілі паходы ў Малую Азію, Сырыю, Палястыну, панавалі ў Пярэдняй Азіі. Плямёны скіфаў насялялі тэрыторыі паміж Донам і Дунаем, Крым; іх паўночная мяжа расьсяленьня ня высьветленая. У Прычарнамор’і яны гандлявалі з Ольвіяй і іншымі грэцкімі гарадамі-калёніямі, займаліся ганчарнай вытворчасьцю, апрацоўкай жалеза, бронзы, золата. У V ст. да н. э. ў скіфаў існавала ваенная дэмакратыя (народны сход, савет старэйшын, племянныя правадыры) на стадыі пераходу да манархічнай дзяржавы.

У канцы ІІІ—ІІ ст. да н. э. скіфы выцесьнены сарматамі ў стэпавы Крым і Ніжняе Падняпроўе, дзе скіфскае царства з цэнтрам у г. Неапаль (каля сучаснага Сімфэропалю, Украіна) праіснавала да 2-й паловы ІІІ ст. н. э. і было зьнішчана готамі.

Скіфская культура зрабіла моцны ўплыў на гісторыю і культуру многіх плямёнаў.

## Літаратура
* 

## Крыніцы

Катэгорыя:Старажытныя народы
Катэгорыя:Скіфія
Сьпіс гісторыка-культурных каштоўнасьцяў Докшыцкага раёну

У Докшыцкім раёне знаходзяцца 27 аб’ектаў, якія ўключаныя ў Дзяржаўны сьпіс гісторыка-культурных каштоўнасьцяў Рэспублікі Беларусь, зь іх: 19 — помнікі археалёгіі, 4 — помнікі архітэктуры, 4 — помнікі гісторыі.

## Помнікі археалёгіі

|}

## Помнікі архітэктуры

|}

## Помнікі гісторыі

|}

## Колішнія каштоўнасьці
2 жніўня 2016 году зь сьпісу каштоўнасьцяў былі выключаныя:

|}

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Докшыччына
Гісторыка-культурныя каштоўнасьці
Дакалюмбава гісторыя Какле

**Археалягічны рэгіён Гранд-Какле** — рэгіён, які ахоплівае шэраг культур дакалюмбавай эпохі на тэрыторыі сучаснай Панамы з найбольшай канцэнтрацыяй у правінцыі Какле. Археолягі ідэнтыфікавалі дадзеныя культуры па стылях мясцовай керамікі. Найбольш раньні і кепска вывучаны пэрыяд Ля-Мула (La Mula) доўжыўся з 150 да н. э. па 300 н. э. За ім ідуць пэрыяды Тонасі (Tonosi), 300—550 гг. н. э., і Кубіта (Cubita), 550—700 гг. н. э. У цэлым, група мясцовых культур, аб’яднаная агульнымі прыкметамі, існавала ў Какле з 1200 г. да н. э. да XVI стагодзьдзя, да заваёвы гішпанцамі.

Археолягі, якія працавалі на тэрыторыі Панамы з 1920-х гадоў, выявілі руіны і пахаваньні, у якіх былі знойдзеныя шматлікія, цікавыя з культурніцкага пункту гледжаньня артэфакты: вырабы з золата і іншых мэталаў, разныя малюнкі на костках, ракавінах і зубах кітоў, тканіне, упрыгожваньні з паўкаштоўных камянёў і кераміцы. Залатыя вырабы з Какле былі прадметам гандлю ва ўсёй Мэсаамэрыцы, іх выявілі нават у Чычэн-Іца на паўвостраве Юкатан. Вялікая калекцыя дагістарычнай керамікі з Какле характарызуецца добра структураваным дызайнам, малюнкамі рыб, птушак, зьвяроў і людзей.

У 1920-я гады прынамсі адзін важны археалягічны помнік, Кантэ (Панама), быў настолькі моцна пашкоджаны археолягамі-аматарамі, што вялікая частка яго гістарычных каштоўнасьцяў (у тым ліку даціроўка знаходак) страчаная назаўсёды. У 1930—1940-х гг. Кантэ доўгі час раскопвалі археоляг Сэм'юэл К. Лотрап (Samuel K. Lothrop) з Гарварду і Дж. Олдэн Мэйсан (J. Alden Mason) з Пэнсыльванскага ўнівэрсытэту, прычым яны абодва апублікавалі вынікі сваіх дасьледаваньняў. Невялікі музэй на месцы раскопак дэманструе артэфакты і гісторыю месца. Другі помнік, Эль-Каньё, быў дасьледаваны больш прафэсійна і зьяўляецца крыніцай важнай інфармацыі аб культуры Уокле. Частка археалягічных помнікаў Какле выдзеленая ў культурную тэрыторыю Гран-Какле. Музэй археалёгіі і этналёгіі Пібадзі пры Гарвардзкім унівэрсытэце ў г. Кембрыдж (штат Масачусэтс) апублікаваў у 1937 і 1942 гг. дзьве буйныя працы пра раскопкі ў Какле.

## Літаратура
* Lothrop, Samuel Kirland. *Pre-Columbian Designs from Panama -Illustrations of Coclé Pottery.* Dover Publications, Toronto, Canada, 1976. .

## Вонкавыя спасылкі
* Coclé Archaeological Sites
* Sito Conte On-Line Collection, University of Pennsylvania Museum
* Pre-Columbian Gold artifacts from the Cocle Province
* Pre-Columbian Jade artifacts from the Cocle Province
* Pre-Columbian Stone artifacts from Cocle
* Pre-Columbian Pottery from Cocle
* Listing of Additional Archaeological Websites

Катэгорыя:Археалёгія ў Панаме
Катэгорыя:Гісторыя Панамы
Катэгорыя:Кераміка
Гуачымантонэс

[right|thumb|Круглая [Мэсаамэрыканская піраміда|ступеньчатая піраміда ў Гуачымантонэс, вядомая як «Круг 2»]]
right|thumb|Дэталь круглай піраміды і іншыя руіны
**Гуачымантонэс** або **Уачымантонэс** () — археалягічны помнік дакалюмбавых часоў каля мэксыканскага гораду Тэўчытлян, штат Халіска. Помнік адносіцца да так званай Тэўчытлянскай традыцыі — грамадзкай супольнасьці ці іх комплексу, які існаваў у пэрыяд 300—900 гг. н. э.

Асноўнай уласьцівасьцю Гуачымантонэс зьяўляюцца круглыя ступеньчатыя піраміды, разьмешчаныя ў цэнтрах круглых комплексаў будынкаў. Піраміда вышынёй 18 м у Крузе 2 мае 13 высокіх прыступкаў, якія вядуць на верхні ўзровень, на якім маецца 4 дадатковых прыступкі. На найвышэйшым узроўні быў разьмешчаны пост назіральнікаў, верагодна, для цырымоніі «летуноў», распаўсюджанай у наш час у татанакаў (кручэньне вакол шаста). Паводле іншай вэрсіі, на вяршынях пірамідаў маглі разьмяшчацца невялікія храмы.

Кожную піраміду атачаюць паглыбленыя круглыя плошчы, а вакол кожнай плошчы разьмешчана сэрыя маленькіх курганаў. На вяршынях курганаў маюцца плятформы, якія раней служылі апорамі будынкам з дрэва і гліны.

У Гуачымантонэс адкрыта каля 10 круглых комплексаў, чатыры простакутных плошчы і два стадыёна для гульні ў мяч.

Раскопкі Гуачымантонэс праводзілі археолягі з Мічааканскага коледжа пад кіраўніцтвам амэрыканскага археоляга Філа Вэйганда і яго жонкі Сэліі Гарсія дэ Вэйганд. Буйнамаштабны праект раскопак распачаты ў 1998 годзе.

ЮНЭСКО ўключыла ўвесь рэгіён, у тым ліку бліжэйшы завод па вытворчасьці тэкілы, у свой сьпіс Сусьветнай спадчыны. У сувязі з тым, што помнік падзьвергся сур’ёзнаму рабаваньню, ён таксама ўключаны ў сьпіс 2008 г. па Кантролі за сусьветнымі помнікамі, які складаецца з 100 аб'ектаў, разьмешчаных у найбольш пагрозьлівым стане.

## Крыніцы

## Літаратура
* Smith, Julian (2006) «Surprise Finds in Tequila Country» in *Archaeology* magazine November/December 2006.
* Weigand, Phil and Efraín Cárdenas, «Proyecto Arqueológico Teuchitlán», accessed May 2008.

Катэгорыя:Гісторыя Мэксыкі
Катэгорыя:Археалёгія ў Мэксыцы
Куэва-дэ-ля-Ольля

**Куэва-дэ-ля-Ольля** (), літар. «пячора гаршка») — археалягічны помнік на паўночным захадзе мэксыканскага штата Чыўаўа, прыкладна за 47&nbsp;км на паўднёвы захад ад Нуэва-Касас-Грандэс.

Помнік уяўляе сабою невялікую групу збудаваньняў з глінабітнымі сьценамі, разьмешчаных у пярэдняй частцы пячоры на краю неглыбокага каньёна. Назва паходзіць ад зьмешчанага ў пячоры велізарнага, каля 3 мэтраў вышынёй кецкаматэ — традыцыйнай пасудзіны для захоўваньня кукурузы. Паводле архітэктурных і іншых асаблівасьцяў збудаваньні блізкія традыцыям культуры Магальён. Падрабязныя дасьледаваньні помніка да цяперашняга часу не праводзіліся.

У тым жа каньёне выяўленыя і іншыя пячоры з дагістарычнымі паселішчамі, напрыклад, Пячора ластаўкі (*Cueva de la Golondrina*).

Катэгорыя:Археалёгія ў Мэксыцы
Катэгорыя:Пячоры Мэксыкі
Катэгорыя:Чыўаўа
Катэгорыя:Старажытныя пуэблё
Акапулька

**Акапу́лька**, поўная назва — **Акапулька-дэ-Хуарэс** () — партовы горад і турыстычны цэнтар на ціхаакіянскім узьбярэжжы Мэксыкі, штат Герэра. Зьяўляецца адміністрацыйным цэнтрам аднайменнага муніцыпалітэту. Разьмешчаны за 300 км на паўднёвы захад ад Мэхіка. Колькасьць насельніцтва, паводле зьвестак перапісу 2010 году, склала 673 479 чалавек.

З ацтэкскай назву гораду можна перакласьці як *ácatl* — *чарот* ці *трысьнёг*, *poloa* — *зьнішчыць* і *co* — *месца*, што азначае *месца зьнішчанага чароту ці трысьнёгу*.

У шэрагу з Канкунам, які знаходзіцца на Карыбскім узьбярэжжы, зьяўляецца адным з найдаўнейшых і найбольш вядомых марскіх курортаў краіны. У 1950-я гады праславіўся як улюбёны курорт галівудзкіх кінаславутасьцяў і міліянэраў. У цяперашні час — папулярны сярод мэксыканцаў курорт, вядомы сваім насычаным начным жыцьцём.

Празь дзіўнаватыя формы сваёй бухты, надзвыйчай падручнай для стаянкі суднаў, Акапулька зьяўляецца істотным портам з самага пачатку каляніяльнае гісторыі Мэксыкі.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйная бачына.

Катэгорыя:Гарады Герэра
Куарэнта-Касас

**Куарэнта-Касас** (, літар. «сорак дамоў») — археалягічны помнік, разьмешчаны за 336 км на паўночны ўсход ад сталіцы мэксыканскага штату Чыўаўа. У гэтай зоне выяўлена мноства пячораў з абсталяваным унутры іх жытлом старажытных пуэблё. З гэтых пячораў найбольшую вядомасьць атрымала «Пячора вокнаў» ().

Назва «сарок дамоў» паходзіць ад памылкі канкістадораў, якія меркавалі, што адносна невялікая колькасьць пячораў адпавядае колькасьці жытла, якое разьмяшчалася ў іх.

Жытло Куарэнта-Касас было збудавана ў позьні пэрыяд Пакімэ — субкультуры ў складзе культуры Магальён (1205—1260 гг. н. э.), калі яна перажывала свой росквіт. Тым часам зона Куарэнта-Касас выкарыстоўвалася як месца сустрэчы для гандляроў культуры Пакімэ, чые гандлёвыя маршруты распасьціраліся ад узьбярэжжа Ціхага акіяна да Каліфарнійскага заліва. Мяркуецца, што паселішча Куарэнта-Касас было заснавана для абароны гандлёвых дарог культуры Пакімэ.

Паселішча прыходзіць у заняпад каля 1340 г. да н. э. — магчыма, паселішча было разбурана праціўнікам. З заняпадам Пакімэ перасталі выкарыстоўвацца і гандлёвыя шляхі, і мясцовыя жыхары перайшлі да больш прымітыўнага ладу жыцьця. Тым ня менш, пэрыядычна пячоры выкарыстоўваліся для цырыманіяльных мэтаў.

Да часу прыбыцьця эўрапейцаў пячоры засяляла мясцовае племя, якое называла сябе ховас (*Jovas*). Да цяперашняга часу гэтае племя зьнікла.

## Глядзіце таксама
* Куэва-дэ-ля-Ольля

## Вонкавыя спасылкі

* The Mogollon: Prehistoric Desert Peoples (en idioma ingles)

Катэгорыя:Чыўаўа
Катэгорыя:Археалёгія ў Мэксыцы
Катэгорыя:Старажытныя пуэблё
Кастыльлё-дэ-Тэаё

**Кастыльлё-дэ-Тэаё** () — археалягічны помнік дакалюмбавай эпохі ў рэгіёне Ля-Ўастэка на поўначы штата Вэракрус, Мэксыка. Пасьля зьнікненьня дакалюмбавага гораду ў навакольлях піраміды ўзьнікла сучаснае паселішча, у гонар якога і названы помнік.

Горад засялялі ў X—XII стагодзьдзях уастэкі. Напрыканцы постклясычнага пэрыяду горад трапляе пад моцны ўплыў ацтэкаў, і да сярэдзіны XV стагодзьдзя, відаць, становіцца правінцыйнай калёніяй Ацтэцкай імпэрыі.

У цэнтры Кастыльлё-дэ-Тэаё знаходзіцца піраміда вышынёй 11,3 мэтраў, досыць добра захаваная, зь лесьвіцай і збудаваньнем на вяршыні.

Паходжаньне назвы Тэаё, *Teayo* невядома; паводле адной з гіпотэзаў, яно паходзіць з каранёў мовы наўатль *tetl* «камень» і *ayotl* «чарапаха».

## Крыніцы

Катэгорыя:Ацтэкі
Катэгорыя:Уастэкі
Катэгорыя:Археалёгія ў Мэксыцы
Куэтляхучытлян

thumb|Вулічны пралёт
thumb|Маналітны басэйн
**Куэтляхучытлян** () — «месца пуансэтыі») — важнае археалягічнае гарадзішча ў мэксыканскім штаце Герэра, за 35,5&nbsp;км на паўднёвы ўсход ад гораду Ігуаля-дэ-ля-Індэпэндэнсія, каля мясцовасьці Паса-Марэля ў акрузе Уцука-дэ-лёс-Фігероа (Huitzuco de los Figueroa). Адносіцца да сярэдне- і позьнеклясычнага пэрыядам культуры Мэскаля.

Разьмешчанае на вяршыні гары, гарадзішча было выяўлена толькі ў 1991 г. пры будаўніцтве аўтамагістралі Куэрнавака—Акапулька. Каб пазьбегчы разбурэньня пад гарадзішчам быў пракладзены тунэль.

З прыкладна 35 га плошчы старажытнага гораду раскапана толькі блізу 2 га.

Да найбольш выбітыных знаходак цырыманіяльных комплексаў адносяцца некалькі маналітных простакутных басэйнаў з вэртыкальнымі бакавымі сьценкамі (да цяперашняга часу амаль разбураных). Гэтыя ванны-басэйны нагадваюць аналягічныя ванны, выяўленыя ў розных месцах на мяжы сучасных мэксыканскіх штатаў Пуэбля і Тляскаля, напрыклад, у Шачытэкатлі. Мяркуецца, што ванны гулялі цырыманіяльную ролю, зыходзячы зь іх лякалізацыі і складанасьці іх вырабу.

## Літаратура
* Rubén Manzanilla López / Jorge Arturo Talavera González: *Cuetlajuchitlán, Sitio Preurbano en la Región Mezcala*. In: *Arqueológia Mexicana* 82 (2006). ISSN 0188-8218

Катэгорыя:Археалёгія ў Мэксыцы
Катэгорыя:Герэра
Какаштля

**Какаштла** () — зона археалягічных раскопак на поўдні мэксыканскага штата Тляскаля ў муніцыпалітэце Натывітас. Атрымала вядомасьць дзякуючы добра захаваным насьценным выявам культуры мая. Горад, які існаваў у гэтым месцы, дасягнуў росквіту ў эпіклясычны пэрыяд мэсаамэрыканскай гісторыі. За 1 км ад Какаштлі знаходзіцца гарадзішча Шачытэкатль.

## Гісторыя да канкісты

Мяркуецца, што Какаштля была сталіцай дзяржавы Альмэка-Шыкалянка. Горад узьнік каля 4-5 стст. н. э. Ці зьвязаны яго стваральнікі з культурай альмэкаў, або назва адносілася да тэрыторыі, а не да этнічнага паходжаньня стваральнікаў гораду, да цяперашняга часу невядома. Пра культуру альмэка-шыкалянка амаль нічога не вядома; тэрмін упершыню выкарыстоўваў гісторык і храніст Дыега Муньёс Камарга ў канцы XVI ст., калі пісаў, што Какаштля была галоўным горадам «альмэкаў» (народ, вядомы сучасным гісторыкам пад назвай «альмэкі», зьнік за 800 гадоў да ўзьнікненьня гораду, у 4 ст. да н. э.).

Пасьля падзеньня бліжэйшага гораду Чалюля прыкладна ў 600 г., у вайне якога брала ўдзел і Какаштля, горад ператварыўся ў цэнтар улады ў атачальным яго рэгіёне даліны Пуэбля-Тляшкала. Каля 900 г. горад пачынае прыходзіць у заняпад і да 1000 г. канчаткова закінуты.

## Сучасная гісторыя
Горад быў ізноў адкрыты ў 1975 г. сялянамі паселішча Сан-Мігель-дэль-Мілягра, якія, апрацоўваючы зямлю, выявілі старажытную сьцяну, на якой быў выяўлены твар пэрсанажа, цяпер вядомага як «Чалавек-Птушка», і паведамілі пра знаходку ўладам. Горад адразу ж прыцягнуў увагу археолягаў.

21 траўня 2007 г. каля 800 м² плошчы руінаў было цалкам разбурана і яшчэ 800 панесла шкоду ў выніку моцнага граду, у сувязі з чым улады зачынілі доступ да руінаў ажно да новага распараджэньня.

## Горад
Цэнтр горада Какаштла — *Gran Basamento*, даўжынёй у 200 мэтраў і вышынёй 25 мэтраў. Гэта плятформа прыроднага паходжаньня, якая забясьпечвае добрую абарончую пазыцыю і выгляд на навакольныя землі. На гэтай плятформе разьмяшчаліся асноўныя рэлігійныя і грамадзкія збудаваньні гораду, а таксама жытло жрацоў. У навакольлях плятформы сустракаюцца іншыя піраміды меншага памеру і падножжы храмаў.

Паколькі галоўны комплекс будынкаў Какаштлі не раскопвалі да 1980-х гадоў, шматлікія каляровыя малюнкі на сьценах захаваліся і даступныя для агляду наведвальнікам. Асаблівую цікавасьць уяўляе той факт, што шматлікія з насьценных выяваў спалучаюць сымболіку Мэксыканскага плято з уплывам культуры мая, што робіць Какаштлю ўнікальнай у гэтым дачыненьні.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Por los murales de Cacaxtla. Revista Buen Viaje
* Археалягічная зона Какаштля (шт. Тляскаля) засталася без аднаго з сваіх вядучых дасьледчыкаў (навіна ад 09.05.2009 г.)

Катэгорыя:Археалёгія ў Мэксыцы
Кенка

**Кенка** (, , літаральна — *лябірынт*) — археалягічны помнік, культавае сьвятарнае месца інкаў. Знаходзіцца за 6 км на паўночны захад ад гораду Куска ў Пэру. Уяўляе сабою сетку падземных галерэяў і каналаў, выбітых у скалах, на плошчы больш за 3,5 км², праз што і атрымаў сваю назву ад канкістадораў на мове кечуа. Арыгінальная назва невядомая.

Помнік часта называюць амфітэатрам, але гэта не зусім так. Незважаючы на сваю паўкруглую канструкцыю, ён мог быць і храмам або магілай. Існуе меркаваньне, што Кенка зьяўляўся адным з самых важных культавых збудаваньняў інкаў.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Археалягічныя аб’екты ў Пэру
Кечуа (мова)

**Ке́чуа** (таксама кечва, кічуа, кічва;  — «мова горных далінаў»,  — «чалавечая мова») — мова паўднёваамэрыканскага індзейскага народу кечуа, належыць да групы кечуанскіх моваў. Самая буйная паводле колькасьці носбітаў індзейская мова абодвух Амэрык.

## Афіцыйны статус
* Балівія
* Калюмбія
* Пэру
* Эквадор

## Крыніцы

Кечуа
Катэгорыя:Мовы Аргентыны
Катэгорыя:Мовы Балівіі
Катэгорыя:Мовы Калюмбіі
Катэгорыя:Мовы Пэру
Катэгорыя:Мовы Эквадору
Сьпіс гісторыка-культурных каштоўнасьцяў Чашніцкага раёну

У Чашніцкім раёне знаходзяцца 14 аб’ектаў, якія ўключаныя ў Дзяржаўны сьпіс гісторыка-культурных каштоўнасьцяў Рэспублікі Беларусь, зь іх: 12 — помнікі археалёгіі, 1 — помнік архітэктуры, 1 — помнік гісторыі.

## Помнікі археалёгіі

|}

## Помнік архітэктуры

|}

## Помнік гісторыі

|}

Чашніччына
Гісторыка-культурныя каштоўнасьці
Кацярына Мэдычы

**Кацяры́на Мэ́дычы** () або **Кацярына Марыя Рамоля ды Лярэнца дэ Мэдычы** (; 13 красавіка 1519, Флярэнцыя — 5 студзеня 1589, Блюа) — каралева і рэгентка Францыі, жонка Генрыха II, караля Францыі з Ангулемскай лініі дынастыі Валюа.

## Крыніцы

Катэгорыя:Каралевы і імпэратрыцы Францыі
Катэгорыя:Валюа
Кацярына
Марыя Мэдычы

**Мары́я Мэ́дычы** (, ; 26 красавіка 1575, Флярэнцыя — 3 ліпеня 1642, Кёльн) — каралева Францыі, дачка вялікага герцага Франчэска I Тасканскага і Яганны Аўстрыйскай.

## Крыніцы

Катэгорыя:Каралевы і імпэратрыцы Францыі
Катэгорыя:Мэдычы
Несапраўдная ківа

**Несапраўдная ківа** () — камянёвае кола невядомага паходжаньня, якое знаходзіцца ў натуральнай пячоры ў нацыянальным парку Каньёнлэндс, штат Юта, ЗША. Сваю назву атрымаў праз падабенства з храмам індзейцаў-пуэблё.

Сам помнік цяжкадаступны: ён ня ўнесены ў мапы парку, шлях туды ня вызначаны, патрабуюцца навыкі альпінізму. Незважаючы на гэта, ён часта выкарыстоўваецца фатографамі, каб зрабіць фатаздымкі зорнага неба.

## Крыніцы

Катэгорыя:Археалягічныя культуры Паўночнай Амэрыкі
Катэгорыя:Археалёгія ў Юце
Катош

**Катош** () — назва археалягічнага помніка каля сучаснага гораду Ўанука, у шырэйшым сэнсе — археалягічнай традыцыі, тыпавым помнікам каторай зьяўляецца Катош.

Катоская традыцыя існавала ў Пэру ў 2300—1200 гг. да н. э., гэта значыць у позьні архаічны пэрыяд. Катошцы культывавалі расьліны, інтэнсіўна выкарыстоўвалі марскія рэсурсы, будавалі сталыя паселішчы і шматпакаёвыя цырыманіяльныя збудаваньні. Характэрнымі для катошскага храма з’яўляюцца выявы скрыжаваных рук. У Катошы таксама былі выўленыя і больш позьнія пласты, якія адносяцца да чавінскай культуры.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* https://web.archive.org/web/20090512153146/http://wiki.sumaqperu.com/es/Kotosh
* https://web.archive.org/web/20110717100436/http://www.tribunalatina.com/es/viewer.php?IDN=5897

Катэгорыя:Археалягічныя аб’екты ў Пэру
Катэгорыя:Колішнія населеныя пункты Пэру
Катэгорыя:Чавінская культура
Вэнтсьпілс (футбольны клюб)

«**Вэнтсьпілс**» () — былы латвійскі футбольны клюб з гораду Вэнтсьпілсу. Заснаваны ў 1997 годзе і расфармаваны ў 2021 годзе. Шасьціразовы чэмпіён Латвіі, сяміразовы ўладальнік Кубка Латвіі. 9 чэрвеня 2021 года УЭФА забараніў клюбу удзельнічаць у клюбных спаборніцтвах УЭФА на працягу наступных сямі гадоў за парушэньне правілаў УЭФА, зьвязаных з махлярствам, хабарніцтвам і/або карупцыяй і парушэньне сумленнасьці матчаў і спаборніцтваў. Кіраўнікам клюбу Мікалаю Дзякіну і Адлану Шышканаву забаранілі займацца футболам на 4 гады і пажыцьцёва адпаведна. Абвінавачаньні былі зьвязаныя з матчам кваліфікацыі Лігі Эўропы 2018 году супраць «Бардо», расейскаму арбітру Сяргею Лапачкіну, які судзіў гэтую гульню, забаронена футбольная дзейнасьць на 10 гадоў.

## Дасягненьні
* Чэмпіён Латвіі: 2006, 2007, 2008, 2011, 2013, 2014
* Уладальнік Кубка Латвіі: 2003, 2004, 2005, 2007, 2011, 2013, 2017

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Вэнтсьпілс
Мачулішча

Назву **Мачулішча** маюць:

* Мачулішча — вёска ў Камянецкім раёне Берасьцейскай вобласьці
* Мачулішча — вёска ў Расонскім раёне Віцебскай вобласьці
* Мачулішча — вёска ў Буда-Кашалёўскім раёне Гомельскай вобласьці
* Мачулішча — вёска ў Бобрскім сельсавеце Крупскага раёну Менскай вобласьці
* Мачулішча — вёска ў Халопеніцкім сельсавеце Крупскага раёну Менскай вобласьці
* Мачулішча — вёска ў Лагойскім раёне Менскай вобласьці
* Мачулішча — вёска ў Менскім раёне Менскай вобласьці
Андрэй Лявончык

**Андрэй Лявончык** (нарадзіўся 2 студзеня 1977, Менск, БССР) — колішні беларускі футбаліст, паўабаронца. Уваходзіць у Клюб Сяргея Алейнікава для беларускіх футбалістаў, якія згулялі 500 і болей афіцыйных матчаў.

## Кар’ера
Андрэй пачаў займацца футболам у СДЮШАР «Дынама», дзе яго трэнэраваў Юры Пагальнікаў. У спартовай школе лічыўся адным з найлепшых выхаванцаў. З 2005 году Лявончык увашоў у склад моладзевага клюбу менскага «Дынама» — «Дынама-Юні», за які правёў тры сэзоны. З 1998 па 2000 гады знаходзіўся ў складзе «Дынама», за якое дэбютаваў у 1999 годзе ў матчы супраць БАТЭ. У 2001 годзе перайшоў у табар салігорскага «Шахцёру», дзе стаў асноўным гульцом каманды й зь цягам часу капітанам.

У пачатку 2013 году Лявончык падоўжыў дамову з «Шахцёрам». У красавіку 2013 году гульня салігорскай каманды супраць мазырскай «Славіі», сталася 360-й для Андрэя ў рамках розыгрышаў Найвышэйшай лігі беларускага першынства.

Пасьля сэзону 2014 году завяршыў кар’еру і перайшоў на працу намесьніка дырэктара салігорскага «Шахцёру». З траўня 2018 году — дырэктар «Шахцёру».

## Узнагароды
**«Шахцёр»**:
* Чэмпіён Беларусі: 2005
* Срэбраны прызэр чэмпіянату Беларусі: 2010, 2011, 2012, 2013
* Бронзавы прызэр чэмпіянату Беларусі: 2002, 2004, 2006, 2007, 2014
* Уладальнік Кубка Беларусі: 2004, 2014

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Профіль на афіцыйным сайце «Шахцёру»
* Статыстыка «ПБ-Инфо»

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Менску
Катэгорыя:Беларускія футбалісты
Катэгорыя:Футбалісты клюбу «Дынама-Юні» Менск
Катэгорыя:Футбалісты клюбу «Дынама» Менск
Катэгорыя:Футбалісты клюбу «Шахцёр» Салігорск
Лібэрыюс (папа рымскі)

**Лібэрыюс** (; ? — 24 верасьня 366) — біскуп Рыма з 17 траўня 352 да 24 верасьня 366.

## Культура
Пры Лібэрыюсу быў складзены першы рэестр рымскіх біскупаў і афіцыйны сьпіс хрысьціянскіх пакутнікаў. У 352 годзе быў пабудаваны сабор Санта-Марыя-Маджорэ. Паводле легенды папа Лібэрыюса летам убачыў сон, у якім Маці Божая загадала ўзьвесьці храм там, дзе раніцай будзе ляжаць сьнег.

## Вонкавыя спасылкі

* Лібэрыюс. Catholic Encyclopedia

Катэгорыя:Рымскія папы
Анаклет I (папа рымскі)

**Анаклет**, **Клет** (; ? — 88/90) — біскуп рымскі (76/78—88/90).

## Вонкавыя спасылкі

* Анаклет. Catholic Encyclopedia
Альфрэд дэ Мюсэ

**Альфрэ́д дэ Мюсэ́** (, 11 сьнежня 1810, Парыж — 2 траўня 1857, там жа) — францускі паэт, драматург і празаік, прадстаўнік позьняга рамантызму.

Верш «Зорка» пераклаў на беларускую мову Алесь Дудар.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Францускія літаратары
Сыкст I

**Сыкст I** (; ?— 125), біскуп рымскі з 115 ці 116 па 125 гады.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Сыкст I. Catholic Encyclopedia.
Бэнэдыкт VIII

**Бэнэдыкт VIII** (), сьвецкае імя **Тэафілякт II, граф Тусколё** (); ? — 9 красавіка 1024, Рым) — папа рымскі з 18 траўня 1012 да 9 красавіка 1024. Каранаваў імпэратарам Сьвятой Рымскай імпэрыі Гэнрыха II Сьвятога. Змагаўся з набегамі сарацынаў і ўсеўладзьдзем роду Крэсчэнца ў самой Папскай вобласьці. З часу ягонага пантыфікату стала звычаем мяняць пры абраньні ў папы імя.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Лін. Catholic Encyclopedia

Катэгорыя:Рымскія папы

Катэгорыя:Памерлі ў Рыме
Катэгорыя:Памерлі ў 1024 годзе
Катэгорыя:Памерлі 9 красавіка
Гігін (папа рымскі)

**Гігін** (; ? — 140), біскуп рымскі (~136 — ~140). Зьвестак пра яго няма. У гэты ж час у Рыме жыў Юстын — вядомы хрысьціянскі пісьменьнік і апалягет.

## Вонкавыя спасылкі
* Гігін. Catholic Encyclopedia

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Атэнах
Піюс I

**Пі́юс I** () — дзясяты рымскі біскуп (папа рымскі) (140—154/155). Зьвесткі пра яго амаль адсутнічаюць, толькі складзены ў XI стагодзьдзі сьпіс сьвятых кнігаў (т. зв. «*[[Фрагмэнт Мураторы]]*») мае згадку пра біскупа Піюса — брата Гермы, аўтара «*[[Пастыр (твор Гермы)|Пастыра]]*» папулярнага помніка раньнехрысьціянскай літаратуры.

## Вонкавыя спасылкі

* Піюс I. Catholic Encyclopedia