Крэва

**Крэ́ва** — вёска ў Беларусі, на рацэ Краўлянцы. Цэнтар сельсавету Смаргонскага раёну Гарадзенскай вобласьці. Насельніцтва на 2010 год — 646 чалавек. Знаходзіцца за 22 км на поўдзень ад места і чыгуначнай станцыі Смаргоні, каля аўтамабільнай дарогі Ашмяны — Менск.

Крэва — даўняе магдэбурскае мястэчка гістарычнай Ашмяншчыны (частка Віленшчыны), сталіца ўдзельнага княства. Да нашага часу тут захаваўся замак гаспадароў Вялікага Княства Літоўскага, помнік архітэктуры XIV ст., які істотна пацярпеў ад расейскай артылерыі ў часы Першай сусьветнай вайны.

## Назва
Тапонім Крэ́ва ўтварыўся ад назвы племянной супольнасьці крывічоў.

## Гісторыя

### Вялікае Княства Літоўскае
Першы пісьмовы ўпамін пра Крэва як сталіцу Нальшанскай зямлі зьмяшчаецца ў нямецкай хроніцы і датуецца ХІІІ ст. З таго часу назва паселішча неаднаразова фіксуецца ў розных летапісах, дакумэнтах і на мапах. У 1260-я гады Крэва далучылася да Вялікага Княства Літоўскага. У ХІV ст. яно стала сталіцай асобнага княства, тут збудавалі мураваны замак. У 1338 годзе вялікі князь Гедзімін перадаў Крэва свайму сыну Альгерду, потым ім валодаў Ягайла.

У 1382 годзе на загад Ягайлы ў Крэўскім замку забілі Кейстута, бацьку Вітаўта. 14 жніўня 1385 году тут адбылося падпісаньне Крэўскай уніі. У 1387 годзе Ягайла заснаваў у Крэве адну зь першых у Літве каталіцкіх парафіяў. У 1391 годзе загінуў апошні князь крэўскі Вітунд. У 1413 годзе паселішча ўвайшло ў склад Віленскага ваяводзтва.

Зь сярэдзіны ХV да першай паловы ХVІ стагодзьдзяў Крэва было сталіцай павету. На 1551 год яно плаціла ў вялікакняскі скарб мінімальную суму падаткаў — 5 коп грошаў.

7 красавіка 1559 году вялікі князь Жыгімонт Аўгуст надаў Крэву Магдэбурскае права, да канца XVIII ст. ужываўся герб: «*у блакітным полі залаты паўмесяц, паміж рагамі якога срэбная зорка*» (герб Ляліва). Згодна з адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформай 1565—1566 гадоў мястэчка ўвайшло ў склад Ашмянскага павету. З 1636 году пры тутэйшым касьцёле працавалі школа і лякарня.

У вайну Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667) маскоўскія захопнікі двойчы спусташалі Крэва (у 1655 і 1659 гадох). У ХVІІІ ст. у мястэчку дзеялі 6 цэркваў і касьцёл. Паводле інвэнтару 1789 году, існавалі Рынак (52 дамы, 2 карчмы), вуліцы Зарэчная (56 дамоў), Пяскоўская (9 дамоў), Татарская (13 дамоў), Багданаўская (56 дамоў), Барунская (5 дамоў). У канцы ХVІІІ ст. мястэчка карысталася пячаткай з гербам Ляліва.

### Пад уладай Расейскай імпэрыі
У выніку трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай (1795 год) Крэва апынулася ў складзе Расейскай імпэрыі, дзе стала цэнтрам воласьці Ашмянскага павету Віленскай губэрні. У ХІХ — першай палове ХХ стагодзьдзях паселішча было адным з найбольшых цэнтраў вытворчасьці керамікі.

Па здушэньні нацыянальна-вызвольнага паўстаньня ў 1866 расейскія ўлады гвалтоўна перарабілі тутэйшы касьцёл пад царкву Ўрадавага сыноду Расейскай імпэрыі (Маскоўскай царквы). Паводле вынікаў перапісу 1897 году, у Крэве было 217 двароў, дзеялі 2 царквы і сынагога, працавалі вучэльня, школа і 2 крамы, штогод праводзілася 5 кірмашоў. У 1898 годзе мястэчка наведаў мастак Фэрдынанд Рушчыц, які напісаў карціну «Крэва».

У Першую сусьветную вайну каля Крэва праходзілася лінія фронту. 21 ліпеня 1917 году ў ходзе артылерыйскай атакі на пазыцыі войскаў Нямецкай імпэрыі войскі Расейскае імпэрыі ўшчэнт разбурылі муры замка і касьцёла.


Kreŭski zamak. Крэўскі замак (1827).jpg|Замак. Невядомы мастак, 1827 г.
Kreva. Крэва (1839).jpg|Панарама мястэчка. Невядомы мастак, 1839 г.
Kreŭski zamak. Крэўскі замак (XIX).jpg|Замак. Невядомы мастак, XIX ст.
Kreŭski zamak. Крэўскі замак (N. Orda, 1875).jpg|Мястэчка і замак. Н. Орда, 1875 г.


Kreŭski zamak. Крэўскі замак (N. Orda, 1880).jpg|Літаграфія з акварэлі Н. Орды
Kreŭski zamak-Kniaskaja. Крэўскі замак-Княская (1896).jpg|Княская вежа. Б. Тамашэвіч, 1896 г.
Kreva. Крэва (B. Tamaševič, 1897).jpg|Панарама мястэчка. Б. Тамашэвіч, 1897 г.
Kreŭski zamak, Kniaskaja. Крэўскі замак, Княская (F. Ruščyc, 1899).jpg|Замак. Ф. Рушчыц, 1899 г.


### Найноўшы час
25 сакавіка 1918 году згодна з Трэцяй Устаўной граматай Крэва абвяшчалася часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 году ў адпаведнасьці з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі яно ўвайшло ў склад Беларускай ССР. У 1920 годзе Крэва апынулася ў складзе Сярэдняй Літвы, у 1922 годзе — міжваеннай Польскай Рэспублікі, у Ашмянскім павеце Віленскага ваяводзтва. У 1929 годзе беларускі мастак Язэп Драздовіч стварыў сэрыю малюнкаў мястэчка. У 1929—1930-х гадох праводзілася ўмацаваньне муроў замка.

У 1939 годзе Крэва ўвайшло ў БССР, дзе 12 кастрычніка 1940 году стала цэнтрам сельсавету Смаргонскага раёну. У 1998 годзе з мэтай спрыяньня захаваньню і адраджэньню Крэўскага замка ўтварыўся міжнародны фонд «Крэва». У 2000-я гады вёска атрымала афіцыйны статус «аграгарадку».


Kreŭski zamak. Крэўскі замак (T. Chodźka, 1905).jpg|Замак да руйнаваньня расейскай артылерыяй
Kreŭski zamak. Крэўскі замак (1920-29).jpg|Замак па руйнаваньні расейскай артылерыяй
Kreva, Zamkavaja. Крэва, Замкавая (J. Bułhak, 1901-14).jpg|Вуліца Замкавая
Kreva, Rynak, Trajecki. Крэва, Рынак, Траецкі (1900).jpg|Рог Рынку і Смаргонскай. Былы касьцёл


Kreva, Bahdanaŭskaja, Kaplica. Крэва, Багданаўская, Капліца (1930-39).jpg|Вуліца Багданаўская. Каталіцкая капліца
Kreva, Smarhonskaja, Pieramianieńnia Pana. Крэва, Смаргонская, Перамяненьня Пана (1936-39).jpg|Рог Рынку і Смаргонскай. Новы касьцёл
Kreva, Zarečnaja, Alaksandraŭskaja. Крэва, Зарэчная, Аляксандраўская (1920-29).jpg|Вуліца Зарэчная. Царква
Kreva, Ašmianskaja. Крэва, Ашмянская (1930-39).jpg|Вуліца Ашмянская


## Насельніцтва
### Дэмаграфія


ImageSize = width:auto height:170 barincrement:29
PlotArea = left:50 bottom:20 top:15 right:15
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
Colors =
  id:linegrey2 value:gray(0.9)
  id:linegrey value:gray(0.7)
  id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8)
  id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:2500
ScaleMajor = unit:year increment:500 start:0 gridcolor:linegrey
ScaleMinor = unit:year increment:100 start:0 gridcolor:linegrey2
PlotData =
  color:cobar width:15
  bar:1789 from:0 till:1100
  bar:1866 from:0 till:1285
  bar:1897 from:0 till:1380
  bar:1909 from:0 till:2300
  bar:1972 from:0 till:1155
  bar:1997 from:0 till:837
  bar:2004 from:0 till:726
  bar:2010 from:0 till:646
TextData=
  fontsize:10px pos:(20,195)
  text:



* **XVIII стагодзьдзе**: 1789 год — 1,1 тыс. чал.
* **XIX стагодзьдзе**: 1866 год — 1285 чал., у тым ліку 639 праваслаўных, 337 каталікоў, 241 юдэй, 68 магамэтанаў; 1897 год — 1380 чал.
* **XX стагодзьдзе**: 1909 год — 2,3 тыс. чал.; 1972 год — 1155 чал.; 1997 год — 837 чал.; 1998 год — 812 чал.; 1999 год — 816 чал.
* **XXI стагодзьдзе**: 2004 год — 726 чал.; 2010 год — 646 чал.

### Інфраструктура
У Крэве працуюць сярэдняя школа, дашкольная ўстанова, лякарня, аптэка, клюб, бібліятэка.

## Забудова

### Вуліцы і пляцы

З урбананімічнай спадчыны Крэва да нашага часу гістарычныя назвы захавалі вуліцы Ашмянская (яшчэ адна гістарычная назва — Барунская), Багданаўская, Зарэчная (гістарычная назва часткі сучаснай вуліцы — Пескавая) і Смаргонская. Гістарычны Рынак ня мае афіцыйнай назвы. 

### Мясцовасьці
Гістарычныя мясцовасьці: Места, Закрэўе (Выган), Радзівонаўка, Юрава гара, Ксяндзова гара, Крыжовая гара (Маяк).

## Турыстычная інфармацыя
### Інфраструктура

Праз Крэва праходзяць турыстычныя маршруты «Легенды Вялікага Княства Літоўскага», «Дойлідзтва Налібоцкага краю».

### Славутасьці
* Замак вялікіх князёў (XIV ст.; руіны)
* Міква
* Могілкі юдэйскія
* Сынагога (канец XIX — пачатак XX стагодзьдзяў)
* Царква Аляксандра Неўскага (1854; мураўёўка)

### Страчаная спадчына
* Касьцёл Найсьвяцейшай Тройцы
* Касьцёл Перамяненьня Пана (1930-я)

## Галерэя

Крэва. Руіны замка (02).jpg|Руіны замка
Kreva Castle Tower.jpg|Княская вежа
Рэшткі сцяны.jpg|Рэшткі сьцяны
Krewa haradziscza.jpg|Гарадзішчы пэрыяду позьняга Сярэднявечча — Новага часу


Крэва. Царква Аляксандра Неўскага.jpg|Царква-мураўёўка
Belarus-Kreva-Church of St. Mary.jpg|Касьцёл Перамяненьня Пана
Belarus-Kreva-Synagogue.jpg|Сынагога
Belarus-Kreva.jpg|Міква


## Глядзіце таксама
* Крэўская унія

## Заўвагі

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 
* Дзярновіч А. Адраджэнне // Гістарычны альманах. Вып. 1. — : «Універсітэцкае», 1995.
* 
* 
* 
* 

## Вонкавыя спасылкі
* 
* 
* Крэўскае Мора — Краязнаўчы блог Аляксандра Камінскага
* Турыстычны сайт мястэчка Крэва
* Герб Крэва, Геральдыкум


Катэгорыя:Крэўскі сельсавет