Японская імпэрыя

**Японская імпэрыя** (; *Дай Ніпон Тэйкоку*, ) — дзяржава, якая існавала з часу Рэстаўрацыі Мэйдзі ў 1868 годзе да прыняцьця Канстытуцыі 1947 году. У гэты пэрыяд Японія ператварылася з ізаляванай фэадальнай краіны ў адну з сусьветных дзяржаваў і магутную каляніяльную імпэрыю, якая ахоплівала значныя тэрыторыі ва Ўсходняй Азіі і басэйне Ціхага акіяна.

## Станаўленьне і экспансія
Працэс ператварэньня Японіі ў імпэрыю пачаўся з рэформаў Мэйдзі, якія ліквідавалі самадзяржаўе сёгунату і вярнулі ўладу імпэратару. За кароткі тэрмін краіна правяла татальную індустрыялізацыю і мадэрнізацыю паводле заходніх узораў. Гэта дазволіла стварыць магутны вайскова-прамысловы комплекс, які патрабаваў новых крыніцаў сыравіны і рынкаў збыту, што і стала штуршком да экспансіянісцкай замежнай палітыкі.

Першым сур’ёзным посьпехам стала перамога ў японска-кітайскай вайне (1894—1895), у выніку якой Японія атрымала Тайвань і кантроль над Ляодунскім паўвостравам. Аднак сапраўдным шокам для сьвету стала перамога над Расейскай імпэрыяй у 1905 годзе. Гэта быў першы выпадак у найноўшай гісторыі, калі азіяцкая краіна перамагла вялікую эўрапейскую дзяржаву. Паводле Портсмуцкай мірнай дамовы Японія замацавала за сабой Паўднёвы Сахалін і правы на Квантунскую вобласьць.

У 1910 годзе Японія афіцыйна анэксавала Карэю, ператварыўшы яе ў сваю калёнію на наступныя 35 гадоў. Падчас Першай сусьветнай вайны, выступаючы на баку Антанты, Японія амаль бяз стратаў захапіла нямецкія ўладаньні ў Кітаі і шматлікія выспы ў Ціхім акіяне (Маршалавы, Каралінскія і Марыянскія). Гэта ператварыла краіну ў дамінантную сілу ў рэгіёне, што выклікала рост напружанасьці ў адносінах з ЗША і Вялікабрытаніяй.

## Мілітарызм і Другая сусьветная вайна
У 1930-я гады ў Японіі адбылося ўзмацненьне радыкальных нацыяналістычных і мілітарысцкіх колаў. Эканамічны крызіс і перанасяленьне краіны падштурхоўвалі вайскоўцаў да агрэсіўнага вырашэньня праблемаў праз тэрытарыяльныя захопы. У 1931 годзе японскія войскі самавольна акупавалі Маньчжурыю, стварыўшы там марыянэткавую дзяржаву Маньчжоў-Го. Гэты крок выклікаў асуджэньне Лігі народаў, зь якой Японія дэманстратыўна выйшла ў 1933 годзе, фактычна разбурыўшы сыстэму міжнароднай бясьпекі на Далёкім Усходзе.

Поўнамаштабная вайна супраць Кітаю пачалася ў 1937 годзе пасьля інцыдэнту на мосьце Марка Полё. Японская армія захапіла найбуйнейшыя кітайскія месты, у тым ліку Пэкін, Шанхай і Нанкін. Акупацыя суправаджалася масавым гвалтам над мірным насельніцтвам, найбольш вядомым прыкладам якога стала Нанкінская разьня. У 1940 годзе Японія падпісала Траісты пакт зь Нямеччынай і Італіяй, канчаткова далучыўшыся да краінаў Восі і абвясьціўшы курс на стварэньне «Вялікай усходнеазіяцкай сфэры ўзаемнага росквіту».

Рашэньне аб вайне з Захадам было прынятае пасьля таго, як ЗША ўвялі нафтавае эмбарга супраць Японіі. 7 сьнежня 1941 году японскі флёт зьдзейсьніў раптоўны напад на амэрыканскую базу Пэрл-Гарбар. На працягу наступных месяцаў японцы захапілі Ганконг, Філіпіны, Малаю, Бірму і Галяндзкую Ост-Індыю. Аднак стратэгічны пералом адбыўся ў 1942 годзе пасьля бітвы пры Мідуэі. Вычарпаньне рэсурсаў і магутныя контаратакі саюзьнікаў прывялі да таго, што японскія войскі былі вымушаныя адступаць па ўсім фронце, што ў выніку скончылася поўным разгромам імпэрыі ў 1945 годзе.

## Параза і ліквідацыя
З 1944 году становішча імпэрыі стала крытычным. Амэрыканская стратэгія «скачкоў па выспах» дазволіла саюзьнікам наблізіцца беспасярэдне да японскіх берагоў, што зрабіла магчымым масавыя бамбаваньні гарадоў, у тым ліку разбуральны налёт на Токіё. У лютым і красавіку 1945 году адбыліся крывавыя бітвы за Івадзіму і Акінаву, дзе японскае камандаваньне масава выкарыстоўвала лётчыкаў-камікадзэ, спрабуючы цаной любых стратаў запаволіць наступ праціўніка.

Вырашальным ударам стала прымяненьне ЗША атамнай зброі: 6 жніўня была зьнішчаная Хірасіма, а 9 жніўня — Нагасакі. Адначасова з гэтым, выконваючы саюзьніцкія абавязкі, у вайну ўступіў Савецкі Саюз. Чырвоная армія падчас Маньчжурскай апэрацыі за лічаныя дні разграміла мільённую Квантунскую армію, пазбавіўшы Японію апошняй надзеі на працяг змаганьня на кантынэнце. 15 жніўня імпэратар Хірахіта ўпершыню ў гісторыі зьвярнуўся да нацыі па радыё і абвясьціў пра прыняцьце ўмоваў капітуляцыі.

## Дзяржаўны лад і ідэалёгія
Паводле Канстытуцыі Мэйдзі 1889 году, Японія была дуалістычнай манархіяй. Імпэратар уважаўся за «сьвятую і недатыкальную» асобу, вярхоўнага галоўнакамандуючага і носьбіта дзяржаўнай улады. Аднак рэальная палітыка фармавалася ў выніку складанага ўзаемадзеяньня паміж цывільным урадам, парлямэнтам і вайсковай элітай. У 1930-я гады роля вайскоўцаў стала абсалютнай, што прывяло да фактычнага ўсталяваньня вайсковай дыктатуры.

Дзяржаўнай ідэалёгіяй быў «дзяржаўны сінтаізм», які абгрунтоўваў боскае паходжаньне імпэратарскай дынастыі і выключнасьць японскай нацыі. Прапаганда выхоўвала ў грамадзтве культ самаахвярнасьці і адданасьці імпэратару (кодэкс Бусіда). Пасьля паразы ў вайне пад ціскам акупацыйных уладаў была прынятая новая Канстытуцыя 1947 году. Імпэратар страціў рэальную ўладу, стаўшы толькі «сымбалем дзяржавы», а Японія афіцыйна адмовілася ад права на вядзеньне вайны і стварэньне ўласнага войска.