Гімназія імя Адама Міцкевіча (Пружаны)

**Дзяржа́ўная вышэ́йшая гімна́зія імя́ Ада́ма Міцке́віча** () — 8-клясная адукацыйная ўстанова Пружаны ў міжваеннай Польшчы. Дзейнічала ў 1922—1939 роках, выкладаньне вялося па-польску.

## Мінуўшчына

Пасьля сканчэньня Першай сусьветнай вайны і заняцьця Заходняе Беларусі Польшчай сярэднія школы пачалі зьяўляцца і на гэтай тэрыторыі. Аднак бліжэйшыя ўстановы, якія б давалі магчымасьць па іх сканчэньні паступаць у вышэйшыя навучальныя ўстановы, знаходзіліся толькі ў Кобрыню ды Берасьці. Таму мясцовыя шляхцічы, заможныя жыхары, жыды ды чыноўнікі пачалі ўздымаць пытаньне пра стварэньне падобнае ўстановы і ў Пружане. Канчатковае рашэньне было прынятае пасьля бурнае дыскусіі. Вырашылі ствараць тут гімназію матэматычна-прыродазнаўчага тыпу за кошт сродкаў места.

21 верасьня 1922 року магістрат атрымаў дазвол ад кураторыюму Палескай школьнай акругі. Гімназія разьмясьцілася ў выкупленым драўляным будынку па вул. Стражацкай, 9 (, за савецкім часам Пажарная; не захавалася), дзе дагэтуль знаходзілася рэзыдэнцыя мескага вайсковага камэнданта. Дырэктарам прызначаны інжынэр-тэхноляг Зьбігнэў Нячай-Хрузевіч, створаныя тры клясы (IV, V, VI). 3 кастрычніка адбылося ўрачыстае адкрыцьцё гімназіі.

1 кастрычніка 1923 пастановаю Міністэрства веравызнаньняў і публічнай асьветы () пераўтвораная ў вышэйшую матэматычна-прыродазнаўчую гімназію.

6 лістапада 1923 гімназія атрымала назву «Дзяржаўная вышэйшая гімназія імя Адама Міцкевіча ў Пружане» (). У 1923—24 навучальным року ў гімназіі навучаліся 74 вучні і 75 вучаніц; існавалі 5 вышэйшых клясаў (ад IV да VIII) і адна паралельная. У 1924—1925 займаліся 93 вучні і 90 вучаніц.

З 2 кастрычніка 1924 тып гімназіі зьменены на гуманітарны. Напрыканцы таго ж року дырэктарам гімназіі быў прызначаны Ўладыслаў Ціхоцкі (), прафэсар II дзяржаўнай гімназіі ў Жэшаве.

Напачатку гімназія месьцілася ў адным драўляным будынку, аднак жадаючых вучыцца было столькі, што неўзабаве спатрэбіліся дадатковыя памяшканьні. Пружанскі магістрат адрамантаваў і перадаў у выкарыстаньне гімназіі цагляны будынак, а землеўласьнік з маёнтку Букрабаўшчына (, ля вёскі Мікалаевічы; не захаваўся) дапамог піламатэрыяламі, зь якіх былі пабудаваныя два аднапавярховыя будынкі; арганізаванае футбольнае поле, якое ўзімку выкарыстоўвалася як коўзанка.

З пачаткам 1925—1926 навучальнага року былі адчыненыя тры ніжэйшыя клясы. Колькасьць вучняў вырасла да 297, зь іх 140 хлопцаў і 157 дзяўчат. З прычыны недахопу памяшканьняў для ўзрослай колькасьці гімназістаў навучаньне адбывалася ў дзьве зьмены. Аднак дзякуючы захадам бацькоўскага камітэту непадалёк было знойдзенае дадатковае памяшканьне, і ўжо ў наступным року навучаньне вернутае на ранейшую схему.

У 1932 року бацькоўскі камітэт збудаваў побач новы двухпавярховы будынак, які мог зьмясьціць усе клясы, прасторную залю і калідор. Агульная плошча гімназіі склала 967 м².

Уладыслаў Ціхоцкі займаў пасаду дырэктара да пераводу ў берасьцейскую гімназію імя Рамуальда Траўгута ў 1928 року. З 1934 і прынамсі да 1938 року дырэктарам пружанскай гімназіі зьяўляўся Канстанты Касінскі.

З прыходам Саветаў гімназія была пераўтвораная ў сярэднюю школу. Частка пэдкалектыву гімназіі ў 1940 року па абвінавачаньні ў контрарэвалюцыйнай дзейнасьці была сасланая на пасяленьне ў Калпашава Томскай вобласьці і Казахстан.

З прыходам нацыстаў на тэрыторыі школы быў створаны фільтрацыйны пункт для ваеннапалонных, а ў 1943 року ў гэтым будынку пачала дзейнічаць беларуская школа, дырэктарам якой стаў Янка Жэдзік з Шакуноў. Аднак ужо праз рок яна спыніла сваё існаваньне ў сувязі з надыходам Чырвонай арміі.

Па сканчэньні вайны будынак быў аддадзены першай беларускай сярэдняй школе Пружанаў, створанай у 1941 року. Пазьней у ім разьмяшчаўся Дом піянэраў. На пачатку 1990-х рокаў падчас узьвядзеньня новага Палацу культуры будынак быў зруйнаваны.

Выкладчыкі і выпускнікі гімназіі, якія пражываюць у Польшчы, зьбіраліся на шторочныя агульныя сустрэчы ў  на ўзьбярэжжы Балтыйскага мора.

## Навучаньне
Навучаньне было платным, 22 000 злотых у рок; аплата ўносілася дзьвюма часткамі — за першае і другое паўгодзьдзе. Аднак для дзяцей дзяржаўных службоўцаў і настаўнікаў існавала шмат ільготаў, ажно да поўнага вызваленьня ад аплаты. Таму такіх дзяцей у гімназіі было найбольш, а найменш — сялянскіх, якія ня мелі сродкаў для аплаты навучаньня. Частка жыдоўскіх дзяцей займалася ў жыдоўскай школе ля плошчы, бо там яны мелі магчымасьць вывучаць старажытна-габрэйскую і сучасныя замежныя мовы (у тым ліку ангельскую), якія ў гімназіі не выкладаліся.

Заняткі пачыналіся 1 верасьня, сканчаліся напрыканцы чэрвеня. Паводле праграмы дзяржаўных установаў матэматычна-прыродазнаўчага тыпу выкладаліся:
* польская і замежныя (нямецкая, лацінская) мовы;
* матэматыка;
* прыродазнаўства;
* фізыка;
* гісторыя;
* рымска-каталіцкая, праваслаўная і юдэйская рэлігіі — для адпаведных катэгорыяў вернікаў;
* гімнастыка;
* сьпевы;
* маляваньне;
* гігіена;
* ваенная падрыхтоўка.

Усе гімназісты абавязаныя былі насіць школьную форму ўсталяванага ўзору: хлопцы — мундзірыкі цёмна-сіняга колеру з баваўнянай тканіны, дзяўчаты — спаднічкі ў складачку і блузкі з доўгімі рукавамі. На левым рукаве была нашыўка са знакам гімназіі, на сьпінжаках — пазнакі клясы. На галовах хлапцы насілі капелюшы са значкамі з намаляванай лямпадкай на тле кнігі; дзяўчаты — такія самыя бярэты.

У выпадку хваробы або іншае прычыны неабходна было ў 24-гадзінавы тэрмін паведаміць пра немагчымасьць прысутнічаць на занятках. Калі вучань адсутнічаў на занятках болей за 8 дзён без тлумачэньняў, яго выключалі з гімназіі. Пасьля 8-й гадзіны вечара гімназістам забаранялася выходзіць на вуліцу.

На заднім двары гімназіі была разьмешчаная спартовая пляцоўка, дзе ладзіліся гімнастычныя заняткі, гульні ў валейбол, рэгбі, баскетбол, футбол, трэніроўкі ў кіданьні кап’я, ядра.

У гімназіі дзейнічала вучнёўская бібліятэка, якая напрыканцы 1927/1928 навучальнага року мела 1810 працаў, 2120 кніг. Настаўніцкая бібліятэка налічвала 819 працаў, 829 тамоў.

Выхаваўчая праца таксама ладзілася праз гурткі і клюбы:
* паляністычны
* нямецкай мовы
* матэматычны
* гістарычны
* драматычны
* марыянскае братэрства
* гуф вайсковай падрыхтоўкі
* мужчынскі і жаночы хоры
* зьмяшаны аркестар
* хлапечая і дзявочая харцарскія дружыны імя Завішы Чорнага
* шахматны
* авіяканструктарскі

Выдавалася насьценгазэта «Наш шлях» (выйшла 13 нумароў).

### Стаўленьне да беларускай мовы
Раіса Жук-Грышкевіч згадвала, што нягледзячы на родную беларускую мову, у школе яны размаўлялі па-польску:

Пасьля «вывядуўкі» (наведаньня школы) бацька аднаго з вучняў дзяліўся ўражаньнямі з дамашнімі: «Настаўнік польскай мовы сказаў, што калі мы ня будзем дома гаварыць па-польску, то дачка ня скончыць школу».

Падчас аднаго з апытаньняў вучням задавалі пытаньне пра родную мову. Усе адказвалі «*родны ензык — польскі*», толькі адна дзяўчынка назвала роднай беларускую мову. Пасьля таго, як пан прафэсар ня здолеў пераканаць вучаніцу, што яе родная мова не беларуская, а польская, прапанаваў назваць лепей роднай расейскую, «бо яна прыгажэйшая». На што дзяўчынка ня вытрымала і адказала: «Запішыце, што француская: яна, кажуць, найпрыгажэйшая!»

## Штандар гімназіі

На 17 рок існаваньня гімназіі было прынятае рашэньне стварыць для гімназіі штандар. У распрацоўцы малюнку прымалі ўдзел вучні гімназіі, а сшылі штандар мясцовыя манашкі ў канцы 1938 або пачатку 1939 року. Пасьля асьвячэньня ў касьцёле ён быў урачыста пранесены па вуліцах.

З аднаго боку на штандары была выяўленая Маці Божая Вастрабрамская, зь іншага — белы арол і словы зь верша заступніка гімназіі Адама Міцкевіча «Песьня філярэцкая» — «Ojczyzna, Nauka, Cnota» (). Міцкевіч быў асабліва шанаваны ў павеце з прычыну цеснай сувязі рэгіёну зь Вільняй.

У верасьні 1939 року штандар захоўваўся ў працоўнай майстэрні. Па прыходзе Саветаў было вырашана схаваць штандар, бо існавала небясьпека ягонага зьнішчэньня з прычыны таго, што на ім была выяўленая Маці Божая Вастрабрамская. За часам нямецкай акупацыі штандар захоўваўся ў доме прафэсара гімназіі Базана, які пасьля пакінуў Пружану разам з адыходзячымі нямецкімі войскамі, выехаўшы ў Седльцэ. Тут штандар зьнік, і доўгі час пра яго нічога не было вядома.

Нечакана праз шмат рокаў ён знайшоўся ў Дзяржонюве, падкінуты сыну прафэсара Базана Веславу. Гэтую гісторыю прафэсар і распавёў на трэцім спатканьні выпускнікоў пружанскае гімназіі ў Дарлуўку ў 1987 року. Цяпер штандар захоўваецца ў сям’і Веслава.

## Асобы

### Настаўнікі

* Тэадор Асевач — нямецкая мова
* Эдвард Базан — праца
* Уладыслаў Вайс — гісторыя, геаграфія
* Марыя Вінарская — польская, француская мовы
* Юлія Гейбовіч — хімія, фізыка, факультатыўна ангельская мова
* Казімер Гечыс — рыма-каталіцтва
* Канстантын Губараў — праваслаўе
* Мойша Гутэнтаг — юдаізм
* Зыгфрыд Дамброўскі — нямецкая мова
* Аляксандар Дзьмітрук — рэлігія
* Марыя Добкава — матэматыка, польская мова
* Апалінары Дэсьпінуа — польская мова, філязофія; загаднік бібліятэкі
* Уладзімер Імшэньнік — закон Божы
* Камінскі — праца
* Ян Круль — гімнастыка, сьпеў, вайсковая падрыхтоўка
* Яна Кудлераўна — польская мова, геаграфія, гісторыя
* Ян Лазоўскі — матэматыка, фізыка, лацінская мова
* Ян Лех — польская мова, геаграфія, загаднік бібліятэк
* Тэадосі Лявіцкі — фізыка
* Станіслава Ляпкоўская — француская мова
* Соф’я Мацкевіч — польская і француская мовы, пачаткі філязофіі
* Казімер Мірэцкі — рысунак, матэматыка
* Юзэф Мразевіч — рысунак, праца, каліграфія
* Францішак Палка — польская мова
* Тадэвуш Парноўскі — польская мова
* Станіслаў Паслаўскі — каталіцтва, гісторыя
* Караль Пацэвіч — гігіена, школьны лекар
* Фабіян Пачобут-Адляніцкі — рыма-каталіцтва
* Адольф Пішнат — лацінская мова
* Леантына Планчынская — рысунак
* Міхал Прэндкі — польская мова, філязофія
* Балеслаў Руткоўскі — рыма-каталіцтва
* Рэлюга — лацінская мова, харцары
* Марыя Рыла — рысунак, ручная праца, пісьмо ў 1-й клясе
* Міхал Салява — гісторыя, геаграфія
* Тадэвуш Сікорскі — матэматыка, нямецкая і польская мова
* Дыянізі Скарупскі — прыродазнаўчыя навукі
* Францішак Тамака — гісторыя, геаграфія
* Юзэф Тыркель — лацінская, польская і нямецкая мовы
* Антоні Ўрубель — гімнастыка, сьпевы і музыка
* Фельгель — нямецкая мова
* Б. Францішак — рыма-каталіцтва; школьны лекар
* Уладыслаў Харкавы — лацінская мова, гісторыя, філязофія
* Уладыслаў Ціхоцкі — геаграфія, гісторыя; дырэктар (1924—1928)
* Канстанты Цішкевіч — музыка; капэльмайстар дзіцячага аркестру
* Юзэф Шыхоўскі — фізыка, хімія


### Вучні


* Ігар Балабушэвіч — настаяцель Петрапаўлаўскай царквы ў Мокрым, Ільінскага храму ў Хараве
* Ян Вуйцік — польскі пісьменьнік эміграцыі
* Васіль Гарустовіч — хірург, правёў больш за 20 000 апэрацыяў
* Раіса Жук-Грышкевіч — дзяячка беларускай эміграцыі, жонка прэзыдэнта БНР Вінцэнта Жука-Грышкевіча
* Антон Лабуда — доктар фізычна-матэматычных навук, прафэсар
* Стэфан Казімер Маляўскі — артапэд, доктар мэдыцынскіх навук
* Міхаіл Мартынюк — прафэсар, доктар фізычна-матэматычных навук, ганаровы доктар Расейскага ўнівэрсытэта дружбы народаў
* Міраслаў Масакоўскі — прафэсар нэўрахірургіі, старшыня польскай Акадэміі навук; скончыў падпольныя гімназічныя курсы
* Сэрафін Міхалеўскі — філёляг, сябра Акадэміі навук Польшчы
* Уладыслаў Найбіч — афіцэр авіяцыі, кавалер ордэну «Віртуці Мілітары»
* Валянтына Пашкевіч — навукоўца, дзяячка беларускай эміграцыі
* Эўгеніюш Поўх — лекар, дырэктар мескага шпіталю Пілы
* Людвіка Прус — прафэсарка археалёгіі Варшаўскага ўнівэрсытэта
* Тадэвуш Цярпілоўскі — прафэсар хіміі Ўроцлаўскага ўнівэрсытэту
* Фрэдэрык Чашка — прафэсар Горна-мэталюргічнай акадэміі імя Станіслава Сташыца ў Кракаве; скончыў падпольныя гімназічныя курсы
* Эдвард Шыманскі — інжынэр-будаўнік, прафэсар Варшаўскай палітэхнікі
* Уладыслаў Ягела — генэрал брыгады Войска Польскага


## Глядзіце таксама
* Пружанская настаўніцкая сэмінарыя імя Тадэвуша Касьцюшкі

## Заўвагі

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Вонкавыя спасылкі


Катэгорыя:Заходняя Беларусь
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1922 годзе
Катэгорыя:Зьніклі ў 1939 годзе
Катэгорыя:Адам Міцкевіч