Менскае ваяводзтва

**Ме́нскае ваяво́дзтва** — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў цэнтральнай і паўднёва-ўсходняй частцы Вялікага Княства Літоўскага. Плошча каля 55,5 тыс. км² (найбольшае ваяводзтва ў краіне). Сталіца — места Менск. Найбольшыя месты: Бабруйск, Мазыр і Рэчыца.

## Гісторыя
Утварылася згодна з адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформай 1565—1566 гадоў на аснове колішняга Менскае княства. Рэформа таксама ўсталявала межы ваяводзтва і паветаў — Менскага і Рэчыцкага.

У часе складаньня Люблінскай уніі (1569 год) шляхта Мазырскага павету Кіеўскага ваяводзтва адмовілася ад пераходу пад юрысдыкцыю Каралеўства Польскага. Павет далучыўся да Менскага ваяводзтва.

З 1599 году ў Менску праз рок, паводле чаргі з Наваградкам, пачалі праводзіцца вясновыя сэсіі Галоўнага Трыбуналу Вялікага Княства Літоўскага, кожная зь іх працягвалася 22 тыдні, пачынаючы ад панядзелку па Трох Каралях.

У вайну Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667) маскоўскія войскі акупавалі і спустошылі значную частку тэрыторыі ваяводзтва. У 1662 годзе Барысаўскае староства перайшло ў склад Аршанскага павету Віцебскага ваяводзтва. У 1667 годзе ў склад Рэчыцкага павету ўвайшло Лоеўска-Любецкае староства (8 тыс. км²). За часамі Вялікай Паўночнай вайны ў 1708 годзе войскі караля Швэцыі Карла XII учынілі значныя разбурэньні на абшарах ваяводзтва, асабліва ў Менскім павеце.

Захаваліся сьведчаньні азначэньня жыхароў Менскага ваяводзтва ліцьвінамі: «*…ехал из [[Менск]]а литвин Корсак*» (1601—1602 гады), «*литвин из Минска пан Ян Сухопаров*», «*литвин [[Менскі павет|Менского повету]] Ондрей*» (абодва 1609—1610 гады), «*Степанка Борисов… в роспросе сказал: родом де он литвин, родился в [[Белая Русь|Белой Руси]] в [[Барысаў|Борисове]] городе… а отец де у него жив в Литве*» (1621 год), «*…выходец литвин Остафей Каменский в роспросе сказал: отец де ево бывал Минского повету шляхтич*» (1629 год), «*Крутновский Мартын… литвин, родом из Менского повета*» (1632 год), «*…взяли в [[Чачэрск|Чичерском]] повете литвина Матвея Кузминского из Солонины, а Солонина их имение, с женой и с детьми*» (1633 год), «*Михайлов Левка… литвин из [[Прапойск|Пропойска]]*» (1635 год), «*Лазовский Бронислав… литвин, уроженец [[Гомель|Гомеля]]*» (1649 і 1660 гады), «*…из Менска торговой человек литвин Тимофей Менченин*» (1651 год), «*Богушевский Станислав… литвин, шляхтич из Гомеля*» (1655 і 1660 гады). У матрыкуле Каралявецкага ўнівэрсытэту пад 1631 годам значыцца *Alexander Stybalcovius, Minscensis Lithuanus*, пад 1774 годам — *Reczynski Boguslaus Jac., [[Койданаў|Coydanav.]] Lituan.* У запісах мэтрыкі папскай сэмінарыі ў Оламаўцу значацца *Athanasius Pietrowsky Lithuanus ex Palatinatu Minscensi* (1721—1728 гады), *Felicianus Zablocky Litvanus Minscensis* (1732—1736 гады). Апроч таго, у 1743 годзе сярод вернікаў парафіі ў Камені ўпамінаецца старалітва, якую крыніцы зьвязваюць з русінамі.

У выніку першага падзелу Рэчы Паспалітай (1772 год) страціла значную частку Рэчыцкага павету і ўлучыла ў свой склад рэшту Аршанскага павету Віцебскага ваяводзтва. У 1775 годзе ў зьвязку з акупацыяй усходніх ваяводзтваў Расейскай імпэрыяй, Менскую сэсію Трыбуналу перанесьлі ў Горадню.

20 сьнежня 1793 году адбылася ліквідацыя ваяводзтва ў выніку другога падзелу Рэчы Паспалітай, ягоная тэрыторыя ўвайшла ў склад Менскай губэрні Расейскай імпэрыі.

## Сымболіка
Герб ваяводзтва меў наступны выгляд: «*у чырвоным полі рыцар у срэбных латах і з срэбным шчытом з залатым шасьціканцовым крыжом, які заносіць над галавой срэбны меч з залатым этэсам і скача на срэбным кані з залатым ўзбраеньнем, збруяй і вачамі; сядло чырвонае з залатой акантоўкай*» (паводле іншых зьвестак, *«[[Пагоня]] цялістага колеру ў белым полі»*).

Ваяводзкая харугва была чырвонага («гвазьдзіковага») колеру з выявай гербу Пагоня ў белым полі.


Miensk, Pahonia. Менск, Пагоня (1712).jpg|1712 г.
Miensk, Pahonia. Менск, Пагоня (1720) (2).jpg|каля 1720 г.
Miensk, Pahonia. Менск, Пагоня (1794).jpg|1794 г.
Miensk, Pahonia. Менск, Пагоня (B. Starzyński, 1875-1900).jpg|канец XIX ст. (рэканструкцыя)


## Геаграфія
На поўначы межавала з Полацкім і Віцебскім ваяводзтвамі, на ўсходзе — з Амсьціслаўскім ваяводзтвам і Маскоўскай дзяржавай, на поўдні — з Кіеўскім і Берасьцейскім ваяводзтвамі, на захадзе — з Наваградзкім і Віленскім ваяводзтвамі. Частка мяжы з Наваградзкім ваяводзтвам праходзіла ракою Пціч, да яе ўтоку ў Прыпяць. На захадзе, ўздоўж ракі Славесна, ішла мяжа зь Берасьцейскім ваяводзтвам.

Мела форму прастакутніка з нашмат даўжэйшымі заходнім і ўсходнім бакамі. Рака Бярэзіна, якая ад вытоку да вусьця працякала тэрыторыяй ваяводзтва, падзяляла ягоны абшар надвая. У паўночнай частцы брала свой выток рака Вяльля. Гэтая мясцовасьць ўяўляла шырокія, ня вельмі ўрадлівыя раўніны. Паўднёва-заходняя частка ваяводзтва (Мазырскі павет) ляжала ў Палесьсі.


Miensk-Amścisłaŭ. Менск-Амсьціслаў (1666).jpg|Частка Менскага і Амсьціслаўскага ваяводзтваў, 1665 г.
Viciebsk-Miensk. Віцебск-Менск (1724-29).jpg|Частка Менскага і Віцебскага ваяводзтваў, 1724—1729 гг.
Miensk-Amścisłaŭ-Połacak-Viciebsk. Менск-Амсьціслаў-Полацак-Віцебск (1781).jpg|Менскае, Амсьціслаўскае, Полацкае і Віцебскае ваяводзтвы, 1781 г.
Miensk-Navahradak. Менск-Наваградак (1772) (2).jpg |Менскае і Наваградзкае ваяводзтвы, 1772 г.


## Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел
Ваяводзтва падзялялася на тры паветы: Менскі, Мазырскі і Рэчыцкі.

Ваяводзкі соймік праводзіўся ў Менску, тамака ж склікалася паспалітае рушаньне. У павятовых цэнтрах месьціліся падкаморскія, земскія і гродзкія суды, праходзілі павятовыя соймікі.

Менская, мазырская і і рэчыцкая шляхта абірала шасьцёх паслоў на Вальны сойм Рэчы Паспалітай, а таксама шасьцёх дэпутатаў на Галоўны Трыбунал (тры на «рускую» і тры на «літоўскую» кадэнцыю).

## Дэмаграфія
У сярэдзіне XVII ст. Менскае ваяводзтва налічвала 35 510 дымоў. Паводле сучасных падлікаў, да вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667) колькасьць насельніцтва складала каля 248 тыс. чал., па вайне яно скарацілася да 94 тыс. чал.

На 1790 год колькасьць насельніцтва складала каля 307 тыс. чал. (шчыльнасьць 422 чал. на 1 квадратную мілю).

## Ураднікі

У Сэнаце Рэчы Паспалітай Менскае ваяводзтва мела двух прадстаўнікоў — ваяводу і кашталяна. Згодна зь Люблінскай уніяй (1569 год) ваявода менскі паводле значнасьці займаў месца па паморскім і перад інфлянцкім, кашталян — па гданскім і перад інфлянцкім.

Па ўвядзеньні ў 1776 годзе ваяводзкіх мундзіраў, паслы Менскага і Мазырскага паветаў апраналіся ідэнтычна смаленскім — у малінавыя («кармазыновыя») кунтушы зь цёмна-сінімі («гранатовымі») адваротамі, пад імі насілі цёмна-сінія жупаны. Паслы Рэчыцкага павету насілі белая жупаны і такія ж адвароты.

## Заўвагі

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 
* 

## Вонкавыя спасылкі
*  


Катэгорыя:Гісторыя Менску