Вялейка

**Вяле́йка** — места ў Беларусі, на рацэ Вяльлі каля Вялейскага вадасховішча. Адміністрацыйны цэнтар Вялейскага раёну Менскай вобласьці. Насельніцтва на 2018 год — 26 760 чалавек. Знаходзіцца за 103 км на паўночны захад ад Менску. Чыгуначная станцыя на лініі Маладэчна — Полацак. Вузел аўтамабільных дарог на Маладэчна, Смаргонь, Мядзел, Докшыцы, Плешчаніцы.

Вялейка, або Каралеўскі Куранец, — даўняе мястэчка гістарычнай Ашмяншчыны (частка Віленшчыны). Сярод мясцовых славутасьцяў вылучаўся стары касьцёл у стылі клясыцызму, помнік архітэктуры XIX ст., зруйнаваны супольнымі намаганьнямі расейскіх і савецкіх уладаў.

## Назва
Тапонім Вялейка ўтварыўся ад назвы ракі Вяльлі (на думку географа Вадзіма Жучкевіча, ад назвы прытока Вяльлі), якая ў гістарычных крыніцах завецца вялікай (*Веля*, *Велья*, *Велея*). Індаэўрапейскі корань назвы адсылае да значэньня 'заходні кірунак' і культу продкаў, а значыць зьвязвае і з культам бога Вялеса. Тым часам беларускі гісторык Вацлаў Пануцэвіч зьвязваў назвы Вяльлі і Вялейкі зь зьвязам заходнеславянскіх плямёнаў люцічамі.

Традыцыйная гістарычная назва места — Вялейка, што адпавядае вымаўленьню мясцовых жыхароў. Па ўтварэньні Рэчы Паспалітай і павелічэньні ўплыву польскай мовы назвы ракі і мястэчка пачалі пісацца па-польску: *Вілія* () і *Вілейка* (). Магчыма, гэта зрабілі, каб дапасаваць імя ракі да назвы сталічнай Вільні. Па другім падзеле Рэчы Паспалітай расейскія ўлады мэханічна зафіксавалі польскую назву — . Савецкія ўлады зрабілі беларускую трансьлітарацыю расейскай назвы — як і ў выпадку зь Менскам (Мінскам).

## Гісторыя

### Вялікае Княства Літоўскае
Першы пісьмовы ўпамін пра Вялейку як вялікакняскі *маёнтак Каралеўскі Куранец* датуецца 16 лістапада 1460 году. Пад 1464 годам упамінаецца дзяржаўца куранецкі Івашка (Ян) Кучук, маршалак гаспадарскі. У канцы XV ст. маёнтак перайшоў у вотчыну П. Мантыгірдавічу, а па ягонай сьмерці — да ўдавы Г. Гальшанскай. Зь сярэдзіны XVI ст. Куранец знаходзіўся ў валоданьні Мікалая Радзівіла «Чорнага», у 1558—1566 гадох — ува ўтрыманьні М. Нарушэвіча, з 1567 году — у М. Сноўскага. У гэты час на тэрыторыі маёнтку ўтварылася аднайменнае мястэчка.

Згодна з адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформай 1565—1566 гадоў Куранец увайшоў у склад Ашмянскага павету Віленскага ваяводзтва. З 1567 году ў мястэчку існавала царква. У 1588 годзе маёнтак перайшоў да Льва Сапегі. На 1599 год мястэчка было цэнтрам староства.

У 1617 годзе паселішча ўпершыню ўпамінаецца пад дзьвюма назвамі — *Куранец* і *Вялейка*. У 1635 годзе кароль і вялікі князь Уладзіслаў Ваза перадаў *Вялейку* ў валоданьне ваяводу смаленскаму А. Гасеўскаму. У 1667—1676 гадох мястэчкам валодаў скарбовы пісар Я. Эйдзятовіч. У 1676 годзе кароль і вялікі князь Ян Сабескі перадаў яго Пацам.

У 1702 годзе староста вялейскі М. А. Пац зрабіў фундуш на карысьць царквы Сьвятога Спаса. У 1727 годзе кароль і вялікі князь Аўгуст Моцны надаў мястэчку прывілей на штотыднёвыя таргі ў нядзелі і на 3 кірмашы ў год. На 1765 год тут было 30 будынкаў. У 1773 годзе мястэчка перайшло ў валоданьне Ігната Куранецкага, да таго часу ў ім яшчэ не было ніводнай камяніцы. На 1789 год налічвалася 32 гаспадары-домаўладальнікі, 9 кутнікаў, 3 жыдоўскія радзіны.

### Пад уладай Расейскай імпэрыі
У выніку другога падзелу Рэчы Паспалітай (1793 год) Вялейка апынулася ў складзе Расейскай імпэрыі, дзе 3 траўня 1795 году атрымала статус места і стала цэнтрам павету Менскай, з 1842 году Віленскай губэрні. 22 студзеня 1796 году расейскія ўлады зацьвердзілі мескі герб: «*у чырвоным полі срэбная рака, па ёй плыве судна зь цюком тавараў і залатым коласам пасярэдзіне*». На 1797 год — 49 будынкаў, працавала паштовая станцыя, на 1801 год — 62 будынкі, дзеяла царква, працавалі карчма і млын. У 1810 годзе адбыўся вялізны пажар.

На 1841 год у Вялейцы было 220 будынкаў, 15 вуліцаў і завулкаў, дзеялі 3 царквы і юдэйская малітоўная школа, працавалі 6 крамаў і 5 корчмаў, правіянцкі магазын і перавоз. На 1860 год — 272 будынкі, дзеялі царква, 3 капліцы і 3 юдэйскія малітоўныя школы, працавалі шпіталь, бровар і 14 крамаў.

За часамі вызвольнага паўстаньня 14 красавіка 1831 году Вялейку на пэўны час вызвалілі з-пад расейскай улады. У наступнае нацыянальна-вызвольнае паўстаньне ў ваколіцах места дзеяў аддзел В. Козела. У 1874 годзе з мэтай маскалізацыі краю расейскія ўлады гвалтоўна ператварылі збудаваны ў 1863 годзе касьцёл у царкву Ўрадавага сыноду. Апроч таго, у 1865 годзе тут збудавалі царкву-мураўёўку і адкрылі расейскую народную вучэльню.

У канцы XIX ст. у Вялейцы было 496 будынкаў, дзеялі 2 царквы, капліца і 4 юдэйскія малітоўныя школы, працавалі прыходзкая вучэльня, шпіталь, завод штучнай вады і ліманаду, паштовая станцыя, 48 крамаў і 8 корчмаў, у нядзелі адбываліся таргі. У 1907 годзе празь места праклалі чыгунку, у гэты час тут было 630 будынкаў. 

За часамі Першай сусьветнай вайны ў лютым 1918 Вялейку занялі войскі Нямецкай імпэрыі. 


Vialejka. Вялейка (A. Adam, 1812).jpg|А. Адам, 1812 г.
Vialejka, Marynskaja. Вялейка, Марынская (1829).jpg|Нерэалізаваны праект царквы, 1829 г.
Vialejka, Narockaja. Вялейка, Нароцкая (1840).jpg|Нерэалізаваны праект касьцёла, 1840 г. 
Vialejka, Asipaŭskaja, Juraŭskaja. Вялейка, Асіпаўская, Юраўская (1861).jpg|Стары касьцёл, 1861 г.

Vialejka, Juraŭskaja. Вялейка, Юраўская (1861).jpg|Стары касьцёл, 1861 г. 
Vialejka, Vialla. Вялейка, Вяльля (1871).jpg|Выгляд з боку Вяльлі, 1871 г
Vialejka, Rynak. Вялейка, Рынак (1896).jpg|Царква-мураўёўка, 1896 г.
Vialejka, Uzvyšeńnia Śviatoha Kryža. Вялейка, Узвышэньня Сьвятога Крыжа (1905).jpg|Новы касьцёл


### Найноўшы час

25 сакавіка 1918 году згодна з Трэцяй Устаўной граматай Вялейка абвяшчалася часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. Жыхары места, а таксама Гарадоцкай, Крайскай, Лебедзеўскай, Маладэчанскай, Радашкавіцкай і Хаценчыцкай воласьцяў Вялейскага павету атрымалі Пасьведчаньні Народнага Сакратарыяту БНР. 1 студзеня 1919 году ў адпаведнасьці з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі Вялейка ўвайшла ў склад Беларускай ССР. У ліпені 1919 году места занялі польскія войскі, пазьней — бальшавікі. Згодна з Рыскай мірнай дамовай 1921 году Вялейка апынулася ў складзе міжваеннай Польскай Рэспублікі, дзе стала цэнтрам павету Віленскага ваяводзтва. На 1931 год — 876 будынкаў, дзеялі 2 царквы, касьцёл і сынагога, працавалі 7-клясная школа, гімназія, паліцэйскі пастарунак і вязьніца. На 1935 год — 29 вуліцаў, пляц, лякарня, кінатэатар, народны дом, электрастанцыя, ласазавод.

У Вялейцы дзеялі арганізацыі Беларускай сялянска-работніцкай грамады (26 жніўня 1928 году адбыўся павятовы зьезд) і Таварыства беларускай школы (13 траўня 1928 году адбыўся павятовы зьезд). У рабоце зьездаў бралі ўдзел Рыгор Шырма, Аляксандар Уласаў. Адным з кіраўнікоў мясцовага грамадзка-дэмакратычнага руху быў Флягонт Валынец. У Беларускім народным доме вялася палітычна-асьветная работа, пры ім існаваў драматычны тэатар (кіраўнік А. Каляда). Спэктаклі ставіліся ў будынку пажарнай аховы на Рынку (цяпер галоўны будынак Вялейскага краязнаўчага музэю).

У 1939 годзе Вялейка ўвайшла ў БССР, дзе 4 сьнежня 1939 году стала цэнтрам вобласьці. У гэты час тут было 911 будынкаў, сярэдняя і 2 няпоўныя сярэднія школы, дом культуры, кінатэатар, друкарня, паштова-тэлеграфная кантора, электрастанцыя, 2 лесапільныя заводы, 2 паравыя млыны. У Другую сусьветную вайну з 26 чэрвеня 1941 да 2 ліпеня 1944 году места знаходзілася пад акупацыяй Трэцяга Райху.

З чэрвеня 1946 году Вялейка стала цэнтрам раёну (з студзеня 1960 году ў Менскай вобласьці). 13 красавіка 2001 году афіцыйна зацьвердзілі мескі герб.


Vialejka, Asipaŭskaja. Вялейка, Асіпаўская (1900).jpg|Стары касьцёл па маскоўскай перабудове, каля 1900 г.
Vialejka, Rynak. Вялейка, Рынак (1901).jpg|Царква-мураўёўка, 1901 г.
Vialejka, Haradzišča, Kaplica. Вялейка, Гарадзішча, Капліца (1901-17).jpg|Гарадзішча. Каталіцкая капліца, да 1918 г.
Vialejka, Rynak-Asipaŭskaja. Вялейка, Рынак-Асіпаўская (1918).jpg|Новы касьцёл, 1918 г.

Vialejka, Mienskaja. Вялейка, Менская (B. Berman, 1930-39).jpg|Менская вуліца, 1930-я гг.
Vialejka, Juraŭski. Вялейка, Юраўскі (B. Berman, 1930-39).jpg|Каплічка, 1930-я гг.
Vialejka, Mienskaja, Skarbnica. Вялейка, Менская, Скарбніца (1930-39).jpg|Фінансавая ўправа, 
Vialejskaja synagoga. Вялейская сынагога (B. Berman, 1930-39).jpg|Вялікая Сынагога, 1930-я гг.


## Насельніцтва
### Дэмаграфія


ImageSize = width:auto height:220 barincrement:28
PlotArea = left:50 bottom:20 top:30 right:20
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
Colors =
  id:linegrey2 value:gray(0.9)
  id:linegrey value:gray(0.7)
  id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8)
  id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:30000
ScaleMajor = unit:year increment:5000 start:0 gridcolor:linegrey
ScaleMinor = unit:year increment:1000 start:0 gridcolor:linegrey2
PlotData =
  color:cobar width:15
  bar:1765 from:0 till:282
  bar:1801 from:0 till:241 
  bar:1841 from:0 till:1369 
  bar:1860 from:0 till:2931 
  bar:1880 from:0 till:3450 
  bar:1897 from:0 till:3560 
  bar:1907 from:0 till:4060 
  bar:1921 from:0 till:3400 
  bar:1939 from:0 till:7500 
  bar:1945 from:0 till:3353 
  bar:1959 from:0 till:8200 
  bar:1965 from:0 till:10800
  bar:1989 from:0 till:25000
  bar:1995 from:0 till:29800
  bar:2006 from:0 till:29100
  bar:2009 from:0 till:26836
  bar:2018 from:0 till:26760
TextData=
  fontsize:10px pos:(75,215)
  text:Дынаміка зьмяненьня колькасьці насельніцтва Вялейкі



* **XVIII стагодзьдзе**: 1765 год — 126 чал. у *мястэчку Вялейцы* і 156 чал. у *сяле Вялейцы*; 1797 год — 310 чал.
* **XIX стагодзьдзе**: 1801 год — 241 чал.; 1841 год — 1369 чал.; 1860 год — 2931 чал.; 1880 год — 3450 чал., у тым ліку паводле веры: 1828 праваслаўных, 369 каталікоў, 3 пратэстанты, 1241 юдэй, 9 магамэтанаў; паводле стану: 178 шляхцічаў, 24 духоўнага стану, 28 ганаровых грамадзянаў, 1855 мяшчанаў, 7 сялянаў, 351 вайсковец, 7 інш.; 1888 год — 4076 чал.; 1889 год — 4060 чал. (2009 муж. і 2051 жан.); 1897 год — 3560 чал.
* **XX стагодзьдзе**: 1907 год — 4060 чал.; 1921 год — 3,4 тыс. чал.; 1931 год — 5533 чал.; 1939 год — 7,5 тыс. чал.; 1945 год — 3353 чал.; 1955 год — 7940 чал.; 1959 год — 8,2 тыс. чал.; 1965 год — 10,8 тыс. чал.; 1969 год — 12,5 тыс. чал.; 1970 год — 12,2 тыс. чал.; 1989 год — 25 тыс. чал.; 1991 год — 29,5 тыс. чал.; 1993 год — 29,1 тыс. чал.; 1995 год — 29,8 тыс. чал.
* **XXI стагодзьдзе**: 2006 год — 29,1 тыс. чал.; 2007 год — 28,8 тыс. чал.; 2008 год — 28,6 тыс. чал.; 2009 год — 28,3 тыс. чал.; 2009 год — 26 836 чал. (перапіс); 2016 год — 26 831 чал.; 2017 год — 26 751 чал.; 2018 год — 26 760 чал.

### Адукацыя
У Вялейцы працуюць 4 сярэднія, дзіцяча-юнацкая спартовая і музычная школы, школа-інтэрнат, 10 дашкольных установаў.

### Мэдыцына
Мэдычнае абслугоўваньне насельніцтва ажыцьцяўляе больнічны комплекс.

### Культура
* Дом культуры, 3 бібліятэкі, народны тэатар.
* Народны ансамбль гітарыстаў «Адэліта».

### [[Мас-мэдыя]]
* «Рэгіянальная газета» (масавае выданьне, якое зьмястоўнасьцю значна пераўзыходзіць раённую газэту)
* «Шлях перамогі» («раёнка»)

## Забудова
### Вуліцы і пляцы

З урбананімічнай спадчыны Вялейкі да нашага часу гістарычную назву захавала толькі вуліца Садовая.

## Эканоміка
Прадпрыемствы машынабудаўнічай, дрэваапрацоўчай, будаўнічых матэрыялаў, лёгкай і харчовай прамысловасьці.

У Вялейцы разьмяшчаецца 43-ці вузел сувязі ВМФ Расеі (), які забясьпечвае сувязь на звышдоўгіх частасьцях Галоўнага штабу ВМФ з атамнымі падводнымі лодкамі, што знаходзяцца на баявым дзяжурстве ў водах Атлянтычнага, Індыйскага і часткова Ціхага акіянаў.

## Турыстычная інфармацыя
### Інфраструктура
На беразе Вялейскага вадасховішча знаходзіцца зона адпачынку дзяржаўнага значэньня «Вялейка». У месьце — гатэль «Вілія».

* Вялейскі краязнаўчы музэй
* Выстаўная заля імя мастака Нікадзіма Сілівановіча

### Славутасьці
* Забудова гістарычная (канец ХІХ — пачатак ХХ ст.; фрагмэнты)
* Касьцёл Узвышэньня Сьвятога Крыжа — помнік архітэктуры нэаготыкі, збудаваны ў 1906—1913 гадох (архітэктар Аўгуст Клейн)
* Могілкі юдэйскія
* Царква Вялебнай Марыі Эгіпецкай (1865; мураўёўка)
* Чыгуначная станцыя (1-я палова ХХ ст.)

### Страчаная спадчына
* Касьцёл (1863)

## Галерэя

Belarus-Vialejka-Church of Exaltation of the Holy Cross-2.jpg|Касьцёл Узвышэньня Сьвятога Крыжа
Belarus-Vialejka-Church of Exaltation of the Holy Cross-3.jpg|Касьцёл, бакавы фасад
Belarus-Vialejka-Church of Saint Mary of Egypt.jpg|Царква Вялебнай Марыі Эгіпецкай
Вілейка. Былая турма.jpg|Колішняя вязьніца

Вілейка. Будынак аддзялення хуткай дапамогі і скурвендыспансера 2.jpg|Лякарня
Jewish cemeteries in Vileyka 30.jpg|Юдэйскія могілкі
Валун «Любецкі». Любкі (01).jpg|Валун Любецкі
Вілейка. Самы стары жылы дом 2.jpg|Найстарэйшы жылы дом


## Месты-сябры

## Асобы
* Эва Марыя Астроўская (1938—2012) — польская пісьменьніца і журналістка
* Мікіта Крыўцоў (1992—2020) — беларускі футбольны фанат, загінулы ўдзельнік пратэсту па прэзыдэнцкіх выбарах 2020 году
* Аляксандар Манцэвіч (нар. 1958) — беларускі журналіст і выдавец
* Валеры Пазднякоў (нар. 1963) — беларускі археоляг, гісторык
* Аляксандар Уласаў (1874—1941) — беларускі грамадзка-палітычны дзяяч, публіцыст, эканаміст
* Аляксей Чубат (нар. 1979) — беларускі паэт
* Алесь Шут (1952—2019) — беларускі лекар, палітык і грамадзкі дзяяч, дэпутат Вярхоўнага Савету БССР 12-га скліканьня ад Лагойшчыны. Сябра Беларускага Народнага Фронту «Адраджэньне»

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Вонкавыя спасылкі
* Вялейка, Radzima.org
* Інфармацыйны незалежны сайт Вялейкі
* Неафіцыйны інфармацыйны сайт Вялейкі
* Прагноз надвор’я ў м. Вялейка


Катэгорыя:Абласныя цэнтры БССР