open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Сьцяпан Шутаў

**Сьцяпан Фёдаравіч Шутаў** (30 студзеня, паводле старога стылю 17 студзеня, 1902, Глуша, Бабруйскі павет, цяпер Бабруйскі раён, Магілёўская вобласьць — 17 красавіка 1963, Кіеў, Украіна) — удзельнік грамадзянскай і нямецка-савецкай войнаў, камандзір 20-е гвардзейскае танкавае брыгады (5-й гвардзейскі танкавы корпус), палкоўнік, двойчы Герой Савецкага Саюзу 1944.

## Біяграфія
Зь беларускае сялянскае батрацкае сям’і. У складзе чырвонагвардзейскіх і партызанскіх аддзелаў удзельнічаў у баех супраць нямецкіх і польскіх войскаў у Беларусі. З 1924 сябар ВКП (б), па партмабілізацыі накіраваны ў шэрагі Чырвонае Арміі.

У 1927 скончыў Аб’яднаную ваенную школу імя УЦВК, у 1930 — Ваенна-палітычныя курсы, у 1932 — Ленінградзкія бранетанкавыя курсы ўдасканаленьня, у 1937 — акадэмічныя курсы ўдасканаленьня пры Ваеннай акадэміі мэханізаваньня і матарызацыі і ў 1943 — акадэмічныя курсы ўдасканаленьня каманднага складу. Да вайны камандаваў танкавай ротай, батальёнам.

Нямецка-савецкую вайну пачаў камандзірам танкавага батальёну, ваяваў на Заходнім, Волхаўскім, Варонескім, 1-м і 2-м Украінскіх франтох у пасадах камандзіра батальёна, танкавага палка, брыгады, намесьніка камандзіра 9-го гвардзейскага мэханізаванага корпуса. Удзельнічаў у бітве пад Масквой, на Курскай Дузе, фарсіраваў Дняпро, вызваляў Кіеў. За фарсіраваньне Дняпра і вызваленьне Кіева, за ўмелае кіраўніцтва брыгадай і выяўленыя пры гэтым гераічнасьць і мужнасьць 10 студзеня 1944 ганараваны званьнем Героя Савецкага Саюза з уручэньнем ордэна Леніна і мэдалём «Залатая Зорка» (№ 2158). Другой «Залатой Зоркай» быў узнагароджаны за ўзорнае выкананьне заданьняў камандаваньня падчас Яска-Кішынёўскай апэрацыі 13 верасьня 1944. У адным з баёў быў цяжка паранены ў руку і пасьля яе ампутацыі ў верасьні 1944 выйшаў у адстаўку. Быў узнагароджаны таксама яшчэ адным Ордэнам Леніна, двума ордэнамі Чырвонага Сьцяга і мэдалямі.

Жыў у Кіеве, дзе і сканаў пасьля цяжкай хваробы. Пахаваны тамсама на Байкавых могілках.

## Памяць
Бронзавы бюст Шутава ўсталяваны на яго радзіме ў пасёлку Глуша Бабруйскага раёну, ягоным імем названая вуліца Вуліца Сьцяпана Шутава ў Маскве й Кіеве.

## Літаратура
* Навечно в сердце народном, 2-е изд. — Минск: Главн. ред. Белорус. Сов. энциклопедии, 1977
* Шутов Степан Фёдорович 30. 1. 1902 — 17. 4. 1963 Дважды Герой Советского Союза

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Бабруйскім раёне
Катэгорыя:Двойчы Героі Савецкага Саюзу
Катэгорыя:Кавалеры ордэна Леніна
Катэгорыя:Кавалеры ордэна Чырвонага Сьцягу
Катэгорыя:Удзельнікі нямецка-савецкай вайны
Катэгорыя:Беларусы ва Ўкраіне
Катэгорыя:Памерлі ў Кіеве
Катэгорыя:Пахаваныя на Байкавых могілках
Людвіг Асецкі

**Людвіг Пятровіч Асецкі** (9 траўня 1929, Продзьвіна, Бабруйскі раён, Магілёўская вобласьць — 9 лістапада 2005, Менск) — беларускі графік.

## Біяграфія
У 1947—1950 навучаўся ў Менская мастацкай вучэльні ў К. М. Касмачова, Г. М. Ізергіной, у 1954—1960 — Беларускім дзяржаўным тэатральна-мастацкім інстытуце ў С. П. Геруса, В.Цьвіркі, А.Мазалёва, П.Любамудрава. Ад 1960 удзельнік мастацкіх выстаў. Выкладаў у БДТМІ (1962—1967). Старшыня Мастацкага фонду БССР (1968—1971).

Сябра Саюзу мастакоў Беларусі ад 1967, заслужаны дзеяч мастацтваў Беларусі ад 1981. Ляўрэат Усесаюзнага конкурсу на лепшую кнігу за афармленьне выданьня «Мы раскажам пра Менск». Узнагароджаны мэдалём Францішка Скарыны.

## Творчасьць
Творы прысьвечаныя сучаснасьці і гісторыі краіны: «Кастрычніцкія дні на Беларусі» (1960), «Горад будуецца» (1963), «Падполле Менска» (1968), "Па матывах трылёгіі Я.Коласа «На ростанях» (1973), «Жодзіна» (1974—1976), «Вызваленьне» (1975—1978), «Прыпяцкія мэлёдыі» (1981).

Асноўныя графічныя сэрыі выкананыя ў тэхніцы тэмпэры: «Ад родных ніў» (1981), «БелАз» (1982), «Нашчадкі Крывіцкай пагоні» (1995). Сэрыі «Славацкія матывы» (1983), «Мір плянэце» (1986—1987), «Замкнёнасьць кола» (1993—1994), «Квадрат Чарнобыля» (1996) — выкананыя ў тэхніцы сухая іголка, мэцца-тынта.

Для станковых працаў характэрныя арыгінальныя кампазыцыйныя вырашэньні, абвостраная, амаль гратэскавая выразнасьць малюнка, сьвятлоценявыя кантрасты. Працуе ў галіне манумэнтальнага мастацтва: размалёўкі «Абарона Сталінграда» (1971), «Перамога» (1974), «Асьветнікі Беларусі» (1989—1990).

Творы знаходзяцца ў Нацыянальным мастацкім музэі Беларусі, Літаратурным музэі імя Я.Купалы, Беларускім музэі Вялікай Айчыннай вайны, музэй сучаснага выяўленчага мастацтва ў Менску, Магілёўскім абласным мастацкім музэі імя П.Масьленікава.

## Вонкавыя спасылкі
* Ими гордится Бобруйщина АСЕЦКІ ЛЮДВІГ ПЯТРОВІЧ
* Да 80-годдзя з дня нараджэньня

Катэгорыя:Нарадзіліся 9 траўня
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1929 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Бабруйскім раёне
Катэгорыя:Беларускія мастакі
Катэгорыя:Памерлі 9 лістапада
Катэгорыя:Памерлі ў 2005 годзе
Катэгорыя:Памерлі ў Менску
Умежаная акружына

**[[Акружына]]** завецца **ўмежанай** (**упісанай**) у кут, калі яна ляжыць усярэдзіне кута і датычыцца ягоных бакоў. Цэнтар акружыны, умежанай у кут, ляжыць на раўнасечнай гэтага кута.

Акружына завецца ўмежанай у пукаты шматкутнік, калі яна ляжыць усярэдзіне дадзенага шматкутніку і датычыцца ўсіх простых лініяў, якія праходзяць празь яго бакі. У пукаты шматкутнік можна ўмежыць ня больш за адну акружыну. Сам шматкутнік у такім разе завецца акрэсьленым каля дадзенай акружыны.

Калі ў дадзены пукаты шматкутнік можна ўмежыць акружыну, то раўнасечныя ўсіх кутоў дадзенага шматкутніку перасякаюцца ў адным пункце, які зьяўляецца цэнтрам умежанай акружыны.

* Радыюс умежанай у шматкутнік акружыны роўны стасунку яго плошчы да паўпэрымэтру
: r=\frac{S}{p}

* Тэарэма пра трызубец: Калі W — пункт перасячэньня раўнасечнай кута A з умежанай акружынай, а I — цэнтар умежанай акружыны, то |WI|=|WB|=|WC|. Тут C і B — вяршыні шматкутніку, суседнія зь вяршыняй A.

## Глядзіце таксама
* Акружына
* Акрэсьленая акружына

## Крыніцы

Катэгорыя:Крывыя
Мнагасклад

У матэматыцы **мнагаскладам** (**мнагачленам**) або **паліномам** адной зьменнай завецца выраз выгляду
:c_0 + c_1 x + \ldots + c_n x^n,
дзе c_i — сталыя каэфіцыенты (канстанты), а x — зьменная.

Напрыклад, 12 + 3.1 x + 2 x^6, ды 1 + x + x^2 + x^3, зьяўляюцца мнагаскладамі, але
 {1 \over x^2 + 1} ды  {\sqrt{x^2 + 1}} не зьяўляюцца мнагаскладамі.

Мнагаскладам ад некалькіх зьменных завецца канцавая сума, у якой кожны з складнікаў зьяўляецца здабыткам канцавога ліку цэлых ступеняў зьменных ды канстанты:

:c_0 + c_1 x y^2 + c_2 z^3 + c_3 x y z + \ldots,

Мнагасклады зьяўляюцца аднымі з найважнейшых клясаў элемэнтарных функцыяў.

## Крыніцы

Катэгорыя:Мнагасклады
Акрэсьленая акружына

**Акрэ́сьленая або абмежная акру́жына** (**апі́саная акру́жнасьць**) шматкутніку — акружына, якая ўтрымлівае ўсе вяршыні шматкутніку. Цэнтрам зьяўляецца пункт (прынята пазначаць O) перасячэньня пасярэдніх пэрпэндыкуляраў да бакоў шматкутніку.

## Уласьцівасьці
* Цэнтар акрэсьленай акружыны пукатага n-кутніку ляжыць у пункце перасячэньня пасярэдніх пэрпэндыкуляраў да яго бакоў. Як вынік: калі побач з n-кутнікам акрэсьлена акружына, то ўсё пасярэднія пэрпэндыкуляры да яго бакоў перасякаюцца ў адным пункце (цэнтры акружыны).
* Вакол любога правільнага шматкутніку можна акрэсьліць акружыну.

## Глядзіце таксама
* Акружына
* Умежаная акружына

## Крыніцы

Катэгорыя:Акружыны, акрэсьленыя для трыкутніка
Катэгорыя:Збудаваньні лінейкай і цыркулем
Уладзімер Лемяшонак

**Уладзімер Ёсіфавіч Лемяшонак** (14 кастрычніка 1929, в. Віктараўка, Бабруйскі раён — 2006) — беларускі гісторык, доктар гістарычных навук (1990).

## Біяграфія
З 1940 жыў і вучыўся ў Бабруйску. Скончыў БДУ ў 1956. Настаўнічаў у Койданаўскім раёне, працаваў навуковым супрацоўнікам Інстытуту гісторыі Акадэміі навук Беларусі.

У 1964—1971 старшы навуковы супрацоўнік Інстытуту гісторыі партыі пры ЦК КПБ, у 1971—1981 дацэнт, намесьнік загадчыка катэдры гісторыі КПСС Менскай ВПШ, у 1981—1991 старшы, вядучы навуковы супрацоўнік Інстытуту гісторыка-палітычных дасьледваньняў.

З 1992 галоўны рэдактар арганізацыйна-мэтадычнага цэнтру па выданьні гісторыка-дакумэнтальных хронік Памяці Дзяржаўнага Камітэту Рэспублікі Беларусь па друку. Прафэсар катэдры гуманітарных дысцыплінаў Беларускага дзяржаўнага ўнівэрсытэту інфарматыкі й радыёэлектронікі.

Дасьледаваў гісторыю барацьбы беларускага народу супраць нямецка-фашыскіх захопнікаў у Вялікую Айчынную вайну.

## Бібліяграфія
Аўтар больш чым 160 навуковых прац, у тым ліку трох манаграфіяў:
* «Гераічныя старонкі вызваленьня Беларусі» (1984),
* «Вызваленне — без грыфа „Сакрэтна“» (1996),
* «Ідэйна-палітычная работа Кампартыі Беларусі ў гады Вялікай Айчыннай вайны» (1988).

Адзін з аўтараў выданьняў «Гісторыя Беларускай ССР», «Усенародная барацьба на Беларусі супраць нямецка-фашысцкіх захопнікаў у гады Вялікай Айчыннай вайны» (т. 1—3, 1983—1985).

## Вонкавыя спасылкі
* Ими гордится Бобруйщина ЛЕМЯШОНАК УЛАДЗІМІР ІОСІФАВІЧ

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Бабруйскім раёне
Катэгорыя:Беларускія гісторыкі
Катэгорыя:Выпускнікі Беларускага дзяржаўнага ўнівэрсытэту
Катэгорыя:Дактары гістарычных навук
Бровар

**Бровар** — вінакурня, традыцыйная вытворчая пабудова, дзе варылі піва або іншыя сьпіртныя напоі.

## Літаратура
* Русов, П. А. Деревянные сооружения Менска XIII—XVII вв. — Минск, 1992.

Катэгорыя:Беларускае народнае дойлідзтва
Катэгорыя:Фабрыкі
Дрэнаж

**Дрэнаж** — спосаб асушэньня зямель з дапамогаю падземных штучных вадатокаў (дрэн): полых хадоў альбо труб. Дрэнажам называлі таксама канструкцыю ці сыстэму вадатокаў.

## Глядзіце таксама
* Вадаграй

## Літаратура
* Русов, П. А. Деревянные сооружения Менска XIII—XVII вв. — Минск, 1992.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Будаўнічыя канструкцыі
Какошына

**Какошына** ці **курыца** — тонкае бервяно з карнявішчам, якое мае від крука. Урубалася ў сьлегі. На загнутых канцах некалькіх какошын укладвалася выцесанае ў выглядзе жэлаба бервяно, прызначанае для зьліву вады са схілу даха.

## Літаратура
* Русов, П. А. Деревянные сооружения Менска XIII—XVII вв. — Минск, 1992.

Катэгорыя:Беларускае народнае дойлідзтва
Катэгорыя:Драўляная архітэктура
Курыца (неадназначнасьць)

**Ку́рыца** мае дачыненьне да:

* Курыца ці какошына — будаўнічая канструкцыя ў драўлянай архітэктуры
* Курыца — птушка
Юймін Бэй

**Юймін Бэй** (; 26 красавіка 1917 году — 16 траўня 2019 году) — амэрыканскі архітэктар.

## Крыніцы

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Кітаі
Катэгорыя:Архітэктары ЗША
Катэгорыя:Архітэктары-мадэрністы
Катэгорыя:Ляўрэаты Прытцкераўскай прэміі
Катэгорыя:Афіцэры ордэна Ганаровага легіёну
Катэгорыя:Стогадовыя жыхары
Піўніца

**Піўніца** — від склепа (пограба) для захаваньня піва, кваса, малака, гародніны, садавіны і іншых прадуктаў.

## Літаратура
* Русов, П. А. Деревянные сооружения Менска XIII—XVII вв. — Минск, 1992.

Катэгорыя:Беларускае народнае дойлідзтва
Катэгорыя:Архітэктура паводле збудаваньняў
621

## Падзеі
* 

## Нараджэньні
* 

## Сьмерці
* Сысэбот, вэстгоцкі кароль Гішпаніі
* Рэкарэд ІІ, вэстгоцкі кароль Гішпаніі
Naka

**Naka** — беларускі рок-гурт. Заснаваны ў 2004 годзе.

## Гісторыя
У 2009 годзе гіт «Беги» з альбома «Пора», дзякуючы акцыі Сяргея Будкіна загучаў па-беларуску і быў зьмешчаны для вольнага спампоўваньня на сайце «Tuzin.fm» — «Тузін. Перазагрузка».

## Дыскаграфія
* «15 наших» («Пролог-мьюзик», Масква)
* «16 наших» («Пролог-мьюзик», Масква)
* «Даёшь рок!» («Грандрекордс», Масква)
* «ОХОТА! 14» («Бомба-Питер», Санкт-Пецярбург)
* «Тебе» (West Records, Беларусь)
* «Пора» (2010)
* «Довольна» (2013)

## Удзельнікі
* Анастасія Шпакоўская: сьпеў, фартэпіяна
* Зьміцер Рыбакоў: бубны
* Сяргей Грабацкі: гітара
* Ірына Кліменка: клявішы, акардыён
* Сяргей Пузевіч: бас-гітара

## Узнагароды
* Кліп «Мой герой Т. Б.» перамог ў намінацыі «Лепшы мантаж» на фэстывалі рэдкіх відэакліпаў «NO AIR. ВНЕ ЭФИРА»
## Літаратура
* 

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйна сайт гурта
Бэнэдыкт Генрык Тышкевіч

**Бэнэдыкт Генрык Тышкевіч** (11 сьнежня 1852, Немеж — 13 траўня 1935, Мэнтона) — беларускі фатограф. Адзін з пачынальнікаў мастацкай фатаграфіі ў Беларусі.

## Біяграфія
Па сьмерці бацькоў, з 8-гадовага ўзросту, Бэнэдыкта выхоўваў дзед — Бэнэдыкт Тышкевіч (1801—1866).

У 1874 годзе ў Бостане Бэнэдыкт ажаніўся з Кларай Эльжбэтай Бэнкрафт. У 1876 годзе Тышкевіч на ўласнай яхце «Жамайтыя» выправіўся ў Філадэлфію на прамысловую выставу, дзе прэзэнтаваў свае фатапрацы, за якія быў уганараваны залатым мэдалём. Пазьней яго працы былі адзначаныя мэдалямі на выставах у Польшчы (1894) і Бэрліне (1899). Тышкевіч быў чальцом парыскага фатаклюбу.

У шлюбе меў трох дзяцей Бэнэдыкта Яна, Эдварда і Эльжбэту. Па сьмерці жонкі ў 1883 годзе пераехаў у паляўнічы маёнтак Тышкевічаў Вялае каля Івянцу. Зладзіў у маёнтку фоталябараторыю і павільён для здымак. Займаўся фатаграфаваньнем побыту беларускіх сялянаў.

У Другую сусьветную вайну маёнтак Вялае быў разрабаваны і большая частка здымкаў была зьнішчаная. У 1993 годзе супрацоўнікі музэю Нісэфора Ньепса ў Шалён-сюр-Сон набылі ў парыскага антыквара ацалелы альбом са здымкамі Тышкевіча.

Апошнія гады жыцьця Бэнэдыкт Тышкевіч правёў на Лазурным берагу Францыі, дзе і памёр у 1935 годзе ва ўзросьце 82 гадоў.

У 2009 годзе ў Нацыянальным музэі гісторыі і культуры ў Менску адбылася выстава фатаздымкаў Бэнэдыкта Тышкевіча.


Benedykt Tyszkiewicz. Aŭtapartret. Vialaje.jpg|Аўтапартрэт у Вялым
Tyszkiewiczy 1880s.jpg|Сям’я Тышкевічаў
Benedykt Jan Tyszkiewicz by Benedykt Tyszkiewicz.jpg|Сын Бэнэдыкт Ян
Elżbieta Maria Tyszkiewicz by Benedykt Tyszkiewicz.jpg|Дачка Эльжбэта



Benedykt Tyszkiewicz. Vialaje (2).jpg
Benedykt Tyszkiewicz. Vialaje (3).jpg
Benedykt Tyszkiewicz. Vialaje (6).jpg
Benedykt Tyszkiewicz. Vialaje (4).jpg


## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Граф Бенедыкт Тышкевіч вярнуўся ў Беларусь
* Бенедикт Тышкевич. История одного фотографа
* Бенедикт Тышкевич. Остановить время

Катэгорыя:Беларускія фатографы
Бэнэдыкт
Лапатка (архітэктура)

**Лапа́тка** — вэртыкальны, прастакутны ў пляне выступ на сьцяне будынка канструкцыйнага ці дэкаратыўнага характару. У адрозьненьне ад пілястры ня мае капітэлі і базы.

У беларускай архітэктуры вядома з XI стагодзьдзя, асаблівае пашырэньне набыла ў XVII—XIX стст.

## Крыніцы

Катэгорыя:Архітэктурныя элемэнты
Наас

**Наас** (грэц. *ναός*) — галоўная прастора крыжова-купальнага храма, дзе падчас службы знаходзяцца парафіяне. У пляне ёй адпавядае восем квадратных ці прастакутных ячэек-травеяў, што групуюцца вакол цэнтральнага падкупальнага квадрата. З усходу да нааса прымыкае алтар — найважлівае памяшканьне храму, дзе адбываецца літургія.

Гэты прыём арганізацыі нутранае прасторы храма быў запазычаны са старажытнагрэцкай архітэктуры. Першапачаткова наасам была малітоўная заля — галоўнае памяшканьне антычнага храму, дзе знаходзілася скульптурная выява боства.

## Літаратура
* *Слюнчанка, В. Р.* Барысаглебская (Каложская) царква ў Гродне. — Мінск, 1992.

Катэгорыя:Хрысьціянская архітэктура
Катэгорыя:Архітэктурныя элемэнты
Катэгорыя:Старажытнагрэцкая архітэктура
Падпружная арка

**Падпружная арка** — арка, якая падтрымлівае скляпеньні і абапіраецца на слупы ці сьцены памяшканьня.

## Літаратура
* *Слюнчанка, В. Р.* Барысаглебская (Каложская) царква ў Гродне. — Мінск, 1992.

Катэгорыя:Будаўнічыя канструкцыі
Катэгорыя:Архітэктурныя элемэнты
Цамянка

**Цамянка** — дробна патоўчаная кераміка ці цэгла, якая служыць запаўняльнікам вапнавай рашчыны. Такая рашчына адпаведна носіць назоў цамяначнай.

## Літаратура
* *Слюнчанка, В. Р.* Барысаглебская (Каложская) царква ў Гродне. — Мінск, 1992.

Катэгорыя:Будаўнічыя матэрыялы
Васіль Рагуля

**Васіль Цімафеевіч Рагуля** (16 ліпеня 1879, в. Ачукевічы, Наваградзкі павет — 16 чэрвеня 1955, Нью-Ёрк), беларускі грамадзка-палітычны дзяяч. Пасол польскага сойму ў 1922 годзе і сэнатар польскага сойму 1928 году. Калябарант.

## Біяграфія
У 1898 годзе скончыў школу ў Маладэчне. Скончыў Віленскі настаўніцкі інстытут у 1900 годе, працаваў настаўнікам. Удзельнік Першай сусьветнай вайны. Удзельнік 1-га Усебеларускага кангрэсу. У 1922 годзе абраны дэпутатам у польскі сойм ад Блёку нацыянальных меншасьцяў, у 1928 годзе ад таго ж блёку — у сэнат. Уваходзіў у Беларускі пасольскі клюб. Арыштоўваўся польскімі ўладамі.

У 1930-х працаваў на сялянскай гаспадарцы. Пасьля далучэньня Заходняй Беларусі да БССР — 20 чэрвеня 1941 году арыштаваны савецкімі органамі дзяржбясьпекі, з пачаткам ВАВ уцёк з турмы.

Падчас нямецкай акупацыі — бурмістар Зьдзецелу. Удзельнік 2-га Усебеларускага кангрэсу.

Зь лета 1944 году — на эміграцыі. Жыў у Нямеччыне, Бэльгіі.

## Творчасьць
* *[http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=9278 Успаміны]* (1957, Нью-Ёрк)
* Лісты В. Рагулі да Юркі Віцьбіча // Архэ 2-2002

## Літаратура
* Рагуля Васіль // Лявон Юрэвіч. Літаратурны рух на эміграцыі. Менск, БГА, 2002.
* РАГУЛЯ Васіль Цімафеевіч // 
* Аляксандр Адзінец. Выкладчык маіх універсітэтаў // Салідарнасьць № 42 (533), 28 кастрычніка 2005

## Вонкавыя спасылкі
* РАГУЛЯ Васіль Цімафеевіч // «Адраджэнцы Беларусі», выданьне культурна-асьветнага клюбу «Спадчына», прысьвечанае 90-годзьдзю абвяшчэньня незалежнасьці Беларускай Народнай Рэспублікі.

Катэгорыя:Удзельнікі Першага ўсебеларускага кангрэсу
Катэгорыя:Беларускія парлямэнтарыі Польскай Рэспублікі (1918—1939)
Катэгорыя:Дэпутаты Сойму Польскай Рэспублікі (1918—1939)
Катэгорыя:Сэнатары Польскай Рэспублікі (1918—1939)
Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў Польскай Рэспубліцы (1918—1939)
Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў БССР
Катэгорыя:Удзельнікі Другога ўсебеларускага кангрэсу
Катэгорыя:Беларускія бурмістры (1941—1944)
Катэгорыя:Беларускія калябаранты з нацысцкай Нямеччынай
Катэгорыя:Беларусы ў ЗША
Іван Балыка

**Іван Зьмітравіч Балыка** (сакавік 1937, Малыя Бортнікі, Бабруйскі раён — 18 траўня 1995) — беларускі савецкі вайсковы дзяяч, генэрал-маёр.

## Біяграфія
Скончыў прафэсійна-тэхнічную вучэльню мэханізатараў шырокага профілю ў Бабруйску, пасьля засвойваў цалінныя зямлі. Пайшоў на вайсковую службу. Скончыў ваенную вучэльню і акадэміі бранятанкавых войскаў і Генэральнага штабу Ўзброеных сіл СССР. Служыў у Беларускай ваеннай акрузе, групе савецкіх войскаў у Нямеччыне, у Забайкальлі. Восем гадоў быў ваенным і галоўным ваенным саветнікам за мяжой. Апошнія гады жыцьця пражываў у в. Малыя Бортнікі.

## Узнагароды
Ордэн «За службу Радзіме» 3-й ступені, узнагароды Сацыялістычнай Рэспублікі Віетнам і Емэнскай Арабскай Рэспублікі.

## Вонкавыя спасылкі
* Ими гордится Бобруйщина БАЛЫКА ІВАН ДЗМІТРЫЕВІЧ

Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1937 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Бабруйскім раёне
Катэгорыя:Беларускія генэралы
Катэгорыя:Савецкія генэралы
Катэгорыя:Памерлі 18 траўня
Катэгорыя:Памерлі ў 1995 годзе
Закамара

**Закамара** — паўкруглае ці кілепадобнае завяршэньне чляненьня фасада, адпаведнае канструкцыі перакрыцьця, г.зн. тарцу цыліндрычнага скляпеньня і паўтарала яго абрыс.

## Літаратура
* *Слюнчанка, В. Р.* Барысаглебская (Каложская) царква ў Гродне. — Мінск, 1992.

Катэгорыя:Будаўнічыя канструкцыі
Катэгорыя:Архітэктурныя элемэнты
Фёдар Архіпенка

**Фёдар Фёдаравіч Архіпенка** (нарадзіўся 30 кастрычніка 1921, в. Аўсімавічы, Бабруйскі раён) — Герой Савецкага Саюзу.

## Біяграфія
У 1938 скончыў сярэднюю школу і аэраклюб. У тым жа годзе быў прызваны ў Чырвоную Армію. У 1940 скончыў Адэскую ваенную школу пілётаў.

У нямецка-савецкую вайну з чэрвеня 1941 на Паўднёва-Заходнім, Заходнім, Бранскім, Сталінградзкім, Варонескім, 2-м і 1-м Украінскіх франтах, лётчык-зьнішчальнік. Удзельнік абароны Ковеля, Роўна, Наваград-Валынскага, Кіева, Харкава, Варонежа, баёў пад Сталінградам, на Курскай дузе, за вызваленьне Украіны, Малдовы, Польшчы, Прагі, штурму Бэрліна. Па стане на травень 1945 зьдейсьніў 467 баявых вылетаў, правёў 102 паветраныя баі і асабіста зьнішчыў 30 варожых машын, а яшчэ 14 — у групавых баях.

Да 1959 служыў у Савецкай Арміі, палкоўнік. Скончыў Вайскова-паветраную акадэмію (1951). У 1968 скончыў Маскоўскі інжынэрна-эканамічны інстытут. Жыў у Маскве.

## Узнагароды
* Герой Савецкага Саюзу (27 чэрвеня 1945),
* ордэн Леніна,
* тры ордэны Чырвонага Сьцяга,
* ордэн Айчыннай вайны І і ІІ ступені,
* ордэн Чырвонай Зоркі,
* мэдалі.

## Літаратура
* Архіпенка Фёдар Фёдаравіч // Памяць. Бабруйскі раён. — Мн., 1998. — С. 244—245.
* Архипенко Ф. Ф. // Герои Советского Союза: Краткий биогр. словарь. Т. 1. — М., 1987. — С. 81.
* Архипенко Фёдор Фёдорович // Навечно в сердце народном: Справочник. — Мн., 1984. — С. 32.
* Бортнікаў Г. Жыццё — подзвіг // Трыбуна працы. — 1986. — 7 кастр.
* Бортнікаў Г. Чацвёрты ордэн героя // Трыбуна працы. — 1987. — 10 верас.
* Гарэлік А. Двое з адной вёскі // Звязда. — 1982. — 16 снеж.
* Горелик А. Воспоминания о земляке-герое // Трыбуна працы. — 2001. — № 26. — С. 3.
* Дзёрзкасць плюс уменне // Магілёўская праўда. — 1970. — 17 верас.
* Кобля С. Герой — наш зямляк // Камуніст. — 1974. — 9 мая.
* Освободители Бобруйщины // Трыбуна працы. — 1991. — 8 мая.
* Хейман З. Семейная черта // Сов. Белоруссия. — 1985. — 5 сентября.

## Вонкавыя спасылкі
* Армія Бабруйскага раёна

Катэгорыя:Нарадзіліся 30 кастрычніка
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1921 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Бабруйскім раёне
Катэгорыя:Удзельнікі нямецка-савецкай вайны
Катэгорыя:Героі Савецкага Саюзу
Катэгорыя:Кавалеры ордэна Леніна
Катэгорыя:Кавалеры ордэна Чырвонай Зоркі
Катэгорыя:Кавалеры ордэна Айчыннай вайны
Катэгорыя:Кавалеры ордэна Чырвонага Сьцягу
Катэгорыя:Пахаваныя на Траекураўскіх могілках
Ташкенцкі мэтрапалітэн

**Ташкентскі мэтрапалітэн** () — сыстэма лініяў мэтрапалітэну ў Ташкенце (Узбэкістан), агульная працягласьць — 59,5  км, 43 станцыяў, 4 лініі, разам з Алмацінскім адзін зь дзьвюх у Сярэдняй Азіі.

## Гісторыя будаўніцтва
Будаўніцтва Ташкенцкага мэтрапалітэну пачалося ў 1968—1970 гадах, і першая лінія (пазьней атрымала назву *Чыланзарская*) працягласьцю 12,2 км і 9 станцыямі была запушчаная ў 1977 годзе.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Мэтрапалітэны
Катэгорыя:Ташкент
Амстэрдамскі мэтрапалітэн

**Амстэрда́мскі мэтрапалітэ́н** () – адзін зь відаў гарадзкога грамадзкага транспарту ў Амстэрдаме, так і ў ягоных прыгарадах: Амстэлвен, Дымен, Дзёйвэндрэхт. Сетка належыць адміністрацыі Амстэрдаму і эксплюатуецца кампаніяй *Gemeentelijk Vervoerbedrijf*, акрамя мэтро кампанія эксплюатуе таксама трамваі і паромы. У мэтро выкарыстоўваюцца як падземныя так і наземныя лініі. 

## Гісторыя
У 1968 годзе было прынятае рашэньне пачаць будаваць мэтрапалітэн. Павінны былі быць пабудаваныя чатыры лініі, якія б замянілі дзейныя трамвайныя лініі і злучылі цэнтар гораду з ускраінамі.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Мэтрапалітэны
Мэтрапалітэн
Крывароскі мэтратрам

**Крывароскі хуткасны трамвай** () — гібрыдная транспартная сыстэма, якая спалучае асаблівасьці мэтрапалітэну і трамвая, знаходзіцца ў Крывым Рогу (Украіна). Працуе з 26 сьнежня 1986 году.

Працягласьць адзінай лініі складае 18,7 км, на ёй знаходзяцца 11 станцыяў, зь іх пад зямлёй — 6,8 км (40%) з 4 станцыямі. Дзейнічаюць 2 маршруты: «Кальцавая» — «Плошча Працы» і «Кальцавая» — «Зарычна». На лініі адзінае дэпо, што месьціцца непадалёк ад станцыі «Плошча Працы».
Большая частка лініі пабудаваная паводле стандартаў мэтрапалітэну, але ў якасьці рухомага складу выкарыстоўваюцца трамвайныя вагоны, а не цягнікі мэтро. Адзінае места ва Ўкраіне, дзе ўзаконены левабаковы рух.  

Катэгорыя:Мэтрапалітэны
Катэгорыя:Крывы Рог
620

## Падзеі
* Славянскія плямёны пачалі аблогу Тэсалёнікаў
* Бізантыйскі імпэратар Херакліюс зрабіў афіцыйнай мовай імпэрыі грэцкую замест лацінскай
* Медына прыняла іслам

## Нараджэньні
* 

## Сьмерці
* 

## Вонкавыя спасылкі
Мэнтона

**Мэнтона** (, ) — курортны горад і порт на паўднёвым усходзе Францыі, у дэпартамэнце Прыморскія Альпы ў рэгіёне Праванс-Альпы-Лазурны бераг. Знаходзіцца за 30 км ад Ніццы і ў 7 км ад Манака, на Лазурным Беразе Міжземнага мора.

Мэнтона — апошні францускі горад перад італьянскай мяжой. Яго называюць сталіцай лімонаў. Мэнтона адрозьніваецца вельмі мяккім кліматам, дзякуючы якому ў горадзе маюцца шматлікія сады і паркі.

## Жыхары
У Мэнтоне правёў апошнія гады жыцьця беларускі фатограф Бэнэдыкт Тышкевіч.

## Крыніцы

Катэгорыя:Гарады Францыі
Марсэльскі мэтрапалітэн

**Марсэльскі метрапалітэн** () — сыстэма лініяў мэтрапалітэну ў Марсэле, Францыя. Адкрыўся 22 лістапада 1977, складаецца з 2 лініяў, на якіх знаходзяцца 28 станцыяў. Агульная працягласьць лініяў складае 25,1 км, зь якіх 15,6 зьяўляюцца падземнымі. Цягнікі ў Марсэльскім мэтрапалітэне на шынным ходзе, як і ў Ліёнскім мэтрапалітэне і на частцы лініяў Парыскага мэтрапалітэну. Сыстэма абслугоўваецца кампаніяй Régie des transports de Marseille (RTM). Шырыня каляіны — стандартная (1435 мм).

Катэгорыя:Мэтрапалітэны Эўропы
Мэтрапалітэн
Немеж

**Немеж** () — вёска ў Віленскім раёне, Летувы. Знаходзіцца на паўднёвы ўсход ад Вільні.

## Славутасьці
* Палацава-паркавы комплекс Тышкевічаў
* Мячэт

## Ураджэнцы
* Бэнэдыкт Тышкевіч (1852—1935) — беларускі фатограф

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Населеныя пункты Віленскага раёну
Антрэсоль

**Антрэсоль** — 1) верхні паверх дома ў асабняках эпохі клясыцызму XVIII—XIX стст.; 2) верхняя частка памяшканьня, падзеленая на два паўпаверхі; 3) насьціл над стольлю для захоўваньня рэчаў.

## Літаратура
* *Марозаў, В. Ф.* Палац у Жылічах. — Мінск, 1992

Катэгорыя:Архітэктурныя элемэнты
Катэгорыя:Інтэр’ер
Катэгорыя:Мэбля
Кесон

**Кесо́ны** — паглыбленьні на паверхні столі ці скляпеньняў, якія маюць квадратную ці іншую простую геамэтрычную форму. Былі пашыраны ў клясычнай архітэктуры.

## Літаратура
* *Марозаў, В. Ф.* Палац у Жылічах. — Мінск, 1992.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Архітэктурныя элемэнты
Катэгорыя:Столі
Павільён

**Павільён** — асобны будынак у парку ці садзе, або частка палацавага будынка, якая мае самастойную прастору і дах.

## Літаратура
* *Марозаў, В. Ф.* Палац у Жылічах. — Мінск, 1992
Партэр (парк)

**Партэр** — у садова-паркавым мастацтве — адкрытая частка саду ці парку са стрыжанай дэкаратыўнай зелянінай, кветнікамі скульптурай, але без пасадак дрэваў.

## Літаратура
* *Марозаў, В. Ф.* Палац у Жылічах. — Мінск, 1992

Катэгорыя:Архітэктурныя элемэнты
Катэгорыя:Садова-паркавая архітэктура
Крухта

**Крухта** — паўкруглы апсыдны прытвор пры ўваходзе ў храм, які нагадвае абарончы барбакан.

## Літаратура
* *Марозаў, В. Ф.* Палац у Жылічах. — Мінск, 1992

Катэгорыя:Архітэктурныя элемэнты
Катэгорыя:Хрысьціянская архітэктура
Анатоль Майсеня

**Анатоль Ёсіфавіч Майсеня** (4 студзеня 1959 — 12 лістапада 1996) — беларускі журналіст і палітоляг.

## Біяграфія
Нарадзіўся ў вёсцы Вялікая Ліпа Нясьвіскага раёну ў сям’і настаўнікоў. Скончыў Менскі дзяржаўны інстытут замежных моваў і асьпірантуру Інстытута філязофіі і права Акадэміі навук Беларусі. Кандыдат філязофскіх навукаў. Працаваў камэнтатарам на Беларускай тэлевізіі, карэспандэнтам інфармацыйных праграмаў ТСН і «Вести» па Беларусі, палітычным аглядальнікам «Народнай газеты».

З кастрычніка 1992 году — прэзыдэнт Нацыянальнага цэнтру стратэгічных ініцыятываў «Усход-Захад». У 1995 годзе Майсеня балятаваўся на выбарах у Вярхоўны Савет 13 скліканьня.

## Аўтакатастрофа

12 лістапада 1996 году па дарозе з канфэрэнцыі ў Італіі Анатоль Майсеня трапіў у аўтамабільнае здарэньне на шашы Берасьце — Менск і памёр па дарозе ў шпіталь. Паводле афіцыйнай вэрсіі сьледзтва, Майсеня «ня справіўся з кіраваньнем» аўтамабілям і зрабіўся віноўнікам дарожна-транспартнага здарэньня.

Паводле неафіцыйнай вэрсіі, аварыя магла быць падстроенай з мэтаю забойства Майсені. У прыватнасьці, як забойства абазначыў сьмерць Майсені тагачасны міністар унутраных справаў Юры Захаранка. Заява Захаранкі каталізавала плёткі пра тое, што забойства было арганізаванае беларускімі ўладамі дзеля ліквідацыі ўплывовага апанэнта напярэдадні рэфэрэндума 1996 году.

У 1996 годзе за артыкул «Беларусь во мгле» Беларуская асацыяцыя журналістаў пасьмяротна ўзнагародзіла Анатоля Майсеню прэміяй за найлепшы аналітычны матэрыял.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Погибшему журналисту Анатолию Майсене исполнилось бы 50 лет
* Мікола Раманоўскі. «Страна несбывшихся надежд» Анатоля Майсені

Катэгорыя:Нарадзіліся 4 студзеня
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1959 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Нясьвіскім раёне
Катэгорыя:Выпускнікі Менскага дзяржаўнага лінгвістычнага ўнівэрсытэту
Катэгорыя:Кандыдаты філязофскіх навук
Катэгорыя:Беларускія журналісты
Катэгорыя:Памерлі 12 лістапада
Катэгорыя:Памерлі ў 1996 годзе
Катэгорыя:Памерлі ў Беларусі
Катэгорыя:Загінулі ў аўтамабільных катастрофах
Шматкутнік

**Шматкутнік** (**многавугольнік**) — геамэтрычная фігура, утвораная замкнёнай ламанай лініяй і абмежаваная яе вяршынямі. Часам выкарыстоўваюцца іншыя вызначэньні:
* плоская замкнёная ламаная;
* плоская замкнёная ламаная без самаперасячэньняў;
* частка роўніцы, абмежаваная ламанымі.

Вяршыні ламанай завуцца **вяршынямі** шматкутніку, а яе зьвёны — **бакамі** шматкутніку.

## Зьвязаныя азначэньні

* Вяршыні шматкутніку завуцца **суседнімі**, калі яны зьяўляюцца канцамі аднаго зь яго бакоў. Адцінкі, якія злучаюць несуседнія вяршыні шматкутніку, завуцца дыяганалямі.
* **Кутом** (ці **нутраным кутом**) шматкутніку пры дадзенай вяршыні завецца кут, утвораны яго бакамі, зьбежнымі ў гэтай вяршыні, і зьмешчаны ў нутранай вобласьці шматкутніку. У прыватнасьці, кут можа пераўзыходзіць 180°, калі шматкутнік непукаты.
* **Вонкавым кутом** пукатага шматкутніку пры дадзенай вяршыні завецца кут, сумежны нутранаму куту шматкутніку пры гэтай вяршыні. У агульным выпадку вонкавы кут — гэта рознасьць паміж 180° і нутраным кутом.

## Глядзіце таксама
* Шматграньнік
* Пукаты шматкутнік
* Правільны шматкутнік

## Крыніцы
Вяршыня

* У матэматыцы
** **Вяршыня шматкутніка**, гл. шматкутнік
** **Вяршыня авала**, гл. авал
** **Вяршыня графа**, гл. вяршыня
* **[[Вяршыня мясцовасьці]] [[Гара|гары]]**, горнага сьцягу.

## Глядзіце таксама
* Вяршыня крывой
* Вяршыня Мангутай
* Вяршынная фокусная адлегласьць
Бок

**Бок**:
* **Бок [[шматкутнік]]а** — адцінак, які злучае дзьве яго суседнія вяршыні.
* **Бакі [[манэта|манэты]]**: авэрс і рэверс
* **[[Бок «А» і бок «Б»|Бакі касэты]]**: «А» і «Б»

## Глядзіце таксама
* Старана
Эўклідава геамэтрыя

**Эўклі́дава геамэ́трыя** або **элемэнтарная геамэтрыя** — геамэтрычная тэорыя, заснаваная на сыстэме аксіёмаў, упершыню выкладзенай у «Пачатках» Эўкліда (III стагодзьдзе да н. э.).

## Асноўныя зьвесткі

**Элемэнтарная геамэтрыя** — геамэтрыя, вызначаная галоўным чынам групай перамяшчэньняў (ізамэтрыяў) і групай падабенства. Аднак зьмест элемэнтарнай геамэтрыі не вычэрпваецца паказанымі пераўтварэньнямі. Прыкладам, да элемэнтарнай геамэтрыі таксама далучаюць пераўтварэньне інвэрсіі, пытаньні сфэрычнай геамэтрыі, элемэнты геамэтрычных пабудоваў (канструкцыйная геамэтрыя), тэорыю вымярэньня геамэтрычных велічынь і іншыя пытаньні.

Элемэнтарную геамэтрыю часта завуць **эўклідавай геамэтрыяй**, бо першапачатковы й сыстэматычны яе выклад, хоць і ня досыць строгае было ў Пачатках Эўкліда. Першая строгая аксіяматыка элемэтарной геамэтрыі была дадзена Гільбэртам. Элемэнтарная геамэтрыя вывучаецца ў сярэдняй агульнаадукацыйнай школе.

## Аксіяматыка

Праблема поўнай аксияматызацыі элемэнтарнай геамэтрыі — адна з праблемаў геамэтрыі, якая ўзьнікла ў Старажытнай Грэцыі у сувязі з крытыкай гэтай першай спробы пабудаваць поўную сыстэму аксіёмаў гэтак, каб усе сьцьвярджэньні эўклідавай геамэтрыі вынікалі з гэтых аксіёмаў цягам чыста лягічнай высновай без навочнасьці рысункаў.

У «Пачатках» Эўкліда была дадзена наступная аксіяматыка:

# Ад усякага пункту да ўсякага пункту можна правесьці простую лінію.
# Абмежаваную простую лінію можна бесьперапынна працягваць па простай.
# З усякага цэнтру ўсякім растворам можа быць акрэсьлены круг.
# Усе простыя куты роўныя паміж сабой.
# Калі простая лінія, якая перасякае дзьве простыя лініі, утворыць нутраныя аднабаковыя куты, меншыя за два простыя, то, працягнутыя неабмежавана, гэтыя дзьве протыя лініі сустрэнуцца з таго боку, дзе куты менш за два простыя.
Дасьледаваньне сыстэмы аксіёмаў Эўкліда ў другой палове XIX стагодзьдзя паказала яе няпоўнасьць.

У 1899 року Д. Гільберт прапанаваў першую досыць строгую аксіяматыку эўклідавай геамэтрыі.
Спробы паляпшэньня эўклідавай аксіяматыкі прадпрымаліся да Гільбэрта Пашам, Шурам, Пеана, Вэранэзэ, аднак падыход Гільбэрта, пры ўсёй яго кансэрватыўнасьці ў выбары паняцьцяў, здабыў большы посьпех.

Існуюць і іншыя сучасныя аксіяматыкі, найбольш вядомыя:
* аксіяматыка Тарскага
* аксіяматыка Біргофа, якая ўтрымлівае ўсяго 4 аксіёмы, але выкарыстоўвае рэчаісныя лікі як гатовае паняцьце.

## Літаратура
* *[[Давыд Гільбэрт|Д. Гільбэрт]]* Основания геометрии. Перевод с немецкого под редакцией А. В. Васильева. — Л.: «Сеятель», 1923—152 с.
* *Адамар Ж. * Элементарная геометрия.&nbsp;— Ч. 1.&nbsp;— М.:&nbsp;Учпедгиз, 1948; Ч.&nbsp;2.&nbsp;— М.:&nbsp;Учпедгиз, 1951.
* Математический энциклопедический словарь, — М.: «Советская энциклопедия», 1988.

*
Простая

**Простая лінія**, **простая** (**прамая**) — адно з асноўных паняцьцяў геамэтрыі.

Пры сыстэматычным выкладзе геамэтрыі простая лінія звычайна прымаецца за адно з зыходных паняцьцяў, якое толькі ўскосным чынам вызначаецца аксіёмамі геамэтрыі.

Калі асновай пабудовы геамэтрыі служыць паняцьце адлегласьці паміж двума пунктамі прасторы, то простую лінію можна вызначыць як лінію, шлях уздоўж якой роўны адлегласьці паміж двума пунктамі.

Аналітычна простая задаецца раўнаньнем (у трохмернай прасторы — сыстэмай раўнаньняў) першай ступені.

## Уласьцівасьці простай лініі ў [[Эўклідава геамэтрыя|эўклідавай геамэтрыі]]
* Праз любыя два пункту, што не супадаюць, можна правесьці адзіную простую.
* Дзьве простыя на роўніцы, якія не супадаюць, або перасякаюцца ў адзіным пункце, або зьяўляюцца паралельнымі.
* У трохмернай прасторы існуюць тры варыянты ўзаемнага разьмяшчэння дзьвюх простых:
** простыя перасякаюцца;
** простыя паралельныя;
** простыя крыжуюцца.
* простая лінія — альгебраічная лінія першага парадку: у дэкартавай сыстэме каардынатаў простая лінія задаецца на роўніцы раўнаньнем першай ступені (лінейнае раўнаньне).

## Крыніцы

Катэгорыя:Клясычная геамэтрыя
Катэгорыя:Альгебраічныя крывыя
Катэгорыя:Плянімэтрыя
Катэгорыя:Стэрэамэтрыя
Катэгорыя:Аксіяматычныя паняцьці
610-я

**610-я**

Стагодзьдзі: VI стагодзьдзе - VII стагодзьдзе - XIII стагодзьдзе

Дзесяцігодзьдзі: 
560-я
570-я
580-я
590-я
600-я
**610-я**
620-я
630-я
640-я
650-я
660-я


Гады: 
610, 611, 612, 613, 614, 615, 616, 617, 618, 619

----

## Асноўныя падзеі
* 

## Вонкавыя спасылкі
Балі (Шчучынскі раён)

**Балі́** (таксама сустракаецца — *Ба́лі*) — вёска ў Шчучынскім раёне Гарадзенскай вобласьці. Балі ўваходзяць у склад Дэмбраўскага сельсавету.

## Гісторыя
У 1663 г. згадваецца ў складзе Гарадзенскага павету ВКЛ.

## Крыніцы

Катэгорыя:Дэмбраўскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Шчучынскага раёну
Барташы (Шчучынскі раён)

**Барташы́** — вёска ў Шчучынскім раёне Гарадзенскай вобласьці. Барташы ўваходзяць у склад Шчучынскага сельсавету.

## Крыніцы

Катэгорыя:Населеныя пункты Шчучынскага раёну
Катэгорыя:Шчучынскі сельсавет
Ажарэле

**Ажарэле** () — горад у цэнтральнай Летуве, уваходзіць у склад Ковенскага раёну Ковенскага павету, аддалены ад Коўна на 25 км. Горад адносіцца да этнаграфічнага рэгіёну Сувалкія. Колькасьць насельніцтва налічвае каля 2,1 тыс. чалавек.

## Гісторыя
Ажарэле заснаваны адносна нядаўна, у 1918 годзе, калі ў навакольлі пачалася здабыча торфу ў Ажэлеўскім балоце. У 1923 годзе колькасьць насельніцтва налічвала каля 130 чалавек, а ў 1959 годзе — 2,2 тыс. чалавек.

Статус гораду Ажарэлі атрымалі ў 1956 годзе.

Катэгорыя:Гарады Летувы
Абруб (Гарадзенская вобласьць)

**Абру́б** — вёска ў Шчучынскім раёне Гарадзенскай вобласьці. Абруб уваходзіць у склад Астрынскага пасялковага савету.

## Крыніцы

Катэгорыя:Астрынскі пасялковы савет
Катэгорыя:Населеныя пункты Шчучынскага раёну
Нарашы

**Нарашы́** — вёска ў Беларусі, у міжрэччы Котры і Нявішы. Уваходзяць у склад Астрынскага пассавету Шчучынскага раёну Гарадзенскай вобласьці.

## Назва

Нора (Noro) — імя германскага паходжаньня. Іменная аснова -нар- (-нор-) (імёны ліцьвінаў Нарэла, Нарвід, Нарымунт; германскія імёны Narelo, Norvid, Normund) паходзіць ад гоцкага nasjan 'захоўваць, ратаваць', стараверхненямецкага -neri 'уратаваньне, утрыманьне'.

Імя Норуш (Норыш) гістарычна бытавала ў Польшчы: *Norusch* (1446 год), *Norisch* (1442, 1444 і 1450 гады). У Чэхіі бытавала германска-славянскае імя Noreš.

## Насельніцтва
* 1999 год — 129 чалавек
* 2010 год — 111 чалавек

## Крыніцы

Катэгорыя:Астрынскі пасялковы савет
Катэгорыя:Населеныя пункты Шчучынскага раёну
Адыманьне

__БЯЗЬ_ЗЬМЕСТУ__
**Адыма́ньне** (**адніманьне**) — бінарная апэрацыя над матэматычнымі аб’ектамі, адваротная да складаньня.

Апэрацыя адыманьня пазначаецца знакам «−» (мінус).

Адыманьне мае два апэранды — зьменшыва і адымнік. Зьменшыва — лік, або, увогуле, матэматычны аб’ект, ад якога адымаюць, адымнік — лік або матэматычны аб’ект, які адымаюць. Вынік апэрацыі адыманьня завецца рознасьцю.
 
Напрыклад, запіс «a − b» пазначае «адняць b ад a» або «рознасьць a і b». Запіс «a − b = c» значыць: лік c ёсьць рознасьцю лікаў a і b.

## Уласьцівасьці апэрацыі адыманьня
Апэрацыя адыманьня не зьяўляецца асацыятыўнай і камутатыўнай, яна антыкамутатыўная:
: a − b = − (b − a).

## Азначэньне
### Адыманьне натуральных лікаў
Адыманьне — гэта арытмэтычная апэрацыя, якая выконваецца над двума лікамі (зьменшывам і адымнікам) і палягае ў знаходжаньні ліка, які ў выніку складаньня з адымнікам дасьць зьменшыва. Такім чынам, адыманьне — гэта апэрацыя, адваротная да складаньня.

a + b = c => c − a = b, c − b = a

Адпаведна,

a − b = c => b + c = a, a − c = b

На мностве натуральных лікаў апэрацыя адыманьня вызначаная толькі для зьменшываў, большых за адымнік. Іншымі словамі, адымаць можна меншае ад большага, але не наадварот.

#### Альгарытм адыманьня шматзначных лікаў
Падобна да складаньня, адыманьне шматзначных лікаў можна зьвесьці да адыманьня некалькіх адназначных лікаў шляхам паразраднага адыманьня з пазыкай. Вынік адыманьня разрадаў будзе значэньнем гэтага ж разрада рознасьці; пры гэтым, калі адпаведны разрад зьменшыва меншы за гэты ж разрад адымніка, яго павялічваюць на 10, «пазычаючы» адзінку ў старэйшага разрада. Гэтую пазыку трэба ўлічыць пры адыманьні старэйшых разрадаў, адняўшы 1 ад выніка іх адыманьня.

# Адняць колькасьць адзінак адымніка ад колькасьці адзінак зьменшыва. Калі ў зьменшыва разрад адзінак меншы, чым у адымніка, пазычыць 1 у старэйшага разрада, гэта значыць дадаць да адзінак зьменшыва 10. Вынік запісаць у адзінкі рознасьці
# Выканаць адыманьне наступных разрадаў (дзясяткаў). Калі трэба, выканаць пазыку ў старэйшага разрада. Калі была пазыка з малодшага разрада, паменшыць вынік яшчэ на 1. Вынік запісаць у адпаведны разрад рознасьці
# Працягваць п. 2, рухаючыся справа налева, ад малодшых разрадаў да старэйшых, пакуль ня будзе знойдзеная рознасьць усіх разрадаў.

Калі разраднасьць адымніка меншая за разраднасьць зьменшыва, то ў разрадах зьменшыва, якіх не хапае, ставяцца нулі.

Пры ручным адыманьні зьменшыва для зручнасьці запісваюць над адымнікам, так, каб аднолькавыя разрады апынуліся ў адным слупку. Адзінку, якая пазычаецца ў старэйшага разрада, запісваюць над зьменшывам або проста запамінаюць.

### Адыманьне цэлых лікаў
На абсягу дадатных лікаў адыманьне не заўсёды выканальна (ад меншага ліку нельга адняць большы). Гэтая акалічнасьць зьяўляецца фармальнай нагодай для ўвядзеньня ў арытмэтыку нуля і адмоўных лікаў; у пашыраным такім чынам лікавым абсягу адыманьне заўсёды адназначна выконваецца.

## Крыніцы
Арытмэтычная апэрацыя

**Арытмэты́чная апэра́цыя** (**Арытмэты́чнае дзе́яньне**) — апэрацыя над лікамі, якая належыць да клясы найбольш базавых апэрацыяў.

Да арытмэтычных апэрацыяў адносяцца:
* складаньне
* адыманьне
* множаньне
* дзяленьне.

Катэгорыя:Арытмэтыка
Катэгорыя:Элемэнтарная матэматыка
Бэрнд Штанге

**Бэрнд Штанґе** (;  14 сакавіка 1948 году, Гнашвіц, Нямеччына) — нямецкі футбольны трэнэр, з 2007 па 2011 гады быў галоўным трэнэрам зборнай Беларусі. Апошнім месцам працы была зборная Сырыі.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Інтэрвію з Штанге на сайце Ultra-Music

Катэгорыя:Нямецкія футбалісты
Катэгорыя:Нямецкія футбольныя трэнэры
Зьменшыва

**Зьме́ншыва** (**памяншаемае**) — першы з апэрандаў апэрацыі адыманьня, лік або матэматычны аб'ект іншай прыроды, ад якога адымаюць.

Напрыклад, у выразе 
: 5 &minus; 2 = 3 
5 зьяўляецца зьменшывам, 2 — адымнікам, 3 — рознасьцю. 

## Глядзіце таксама
* Адыманьне
* Адымнік
* Рознасьць

## Крыніцы

Катэгорыя:Арытмэтыка
Адымнік

**Адымнік** (**аднімаемае**) — другі з апэрандаў апэрацыі адыманьня, лік або матэматычны аб’ект іншай прыроды, які адымаецца ад зьменшыва, каб атрымаць рознасьць.

У выразе 
: 45 &minus; 12 = 33

12 зьяўляецца адымнікам, 45 — зьменшывам, 33 — рознасьцю.

## Глядзіце таксама
* Адыманьне
* Зьменшыва
* Рознасьць

## Крыніцы

Катэгорыя:Арытмэтыка
Троцкі павет (Віленская губэрня)

**Троцкі павет** () — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Віленскай губэрні Расейскай імпэрыі.

Адміністрацыйны цэнтар — Трокі.

Катэгорыя:Паветы Расейскай імпэрыі
Катэгорыя:Беларусь у складзе Расейскай імпэрыі
Дзісенскі павет (Віленская губэрня)

**Дзі́сенскі паве́т** () — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Менскай, а з 1843 — Віленскай губэрні Расейскай імпэрыі.

Адміністрацыйны цэнтар — Дзісна.

## Гісторыя
Павет утвораны ў 1793 годзе ў складзе Менскай губэрні, знаходзіўся на самай ейнай поўначы. Межаваў з Дзьвінскім, Дрысенскім, Полацкім, Вілейскім і Завілейскім (Свянцянскім) паветамі. Плошча складала 507,8 вёрстаў. У 1843 годзе павет быў перададзены ў склад Віленскай губэрні.

У 1866 годзе ў склад павету ўваходзілі 2125 населеных пунктаў і 22 воласьці, 22 мястэчкі і заштатнае места Друя.

З 18 жніўня 1919 году да ліпеня 1920 року Дзісенскі павет быў у складзе Віцебскае губэрні. У 1920 годзе павет адышоў да Польшчы, дзе замест яго быў утвораны новы Дзісенскі (Дзісьненскі) павет.

## Літаратура

## Вонкавя спасылкі


Катэгорыя:Беларусь у складзе Расейскай імпэрыі
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1793 годзе
Катэгорыя:1793 год у Беларусі
Вялейскі павет

Назву **Вялейскі павет** маюць:

* Вялейскі павет — адміністрацыйная адзінка ў складзе Расейскае імпэрыі.
* Вялейскі павет — адміністрацыйная адзінка ў складзе Польскай Рэспублікі.
Ашмянскі павет (неадназначнасьць)

* Ашмянскі павет — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе ВКЛ.
* Ашмянскі павет — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Расейскае імпэрыі.
* Ашмянскі павет — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Польскай Рэспублікі.
Сьвянцянскі павет (неадназначнасьць)

* Сьвянцянскі павет — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Расейскае імпэрыі.
* Сьвянцянскі павет — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Польскай Рэспублікі.
Вялейскі павет (Віленская губэрня)

**Вяле́йскі паве́т** — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Менскай (з 1793 году), з 1843 году — Віленскай губэрні Расейскай імпэрыі. Адміністрацыйны цэнтар — Вялейка.

## Літаратура
*  С. 23—24

## Вонкавыя спасылкі
* Вялейскі павет (Віленская губэрня). Адміністрацыйная мапа


Катэгорыя:Паветы, створаныя ў 1793 годзе
Катэгорыя:Паветы, скасаваныя ў 1922 годзе
Слуцкі павет (Менская губэрня)

**Слу́цкі паве́т** — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Менскай губэрні Расейскай імпэрыі.

Адміністрацыйны цэнтар — Слуцак. З 1917 дзейнічаў Акімаўскі завод сельскагаспадарчага інвэнтару.

## Вонкавыя спасылкі
* Слуцкі павет (Менская губэрня). Адміністрацыйная мапа


Катэгорыя:Гісторыя Слуцкага раёну
Мазырскі павет (Менская губэрня)

**Мазы́рскі паве́т** — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Менскай губэрні Расейскай імпэрыі, РСФСР і Беларускай ССР.

Адміністрацыйны цэнтар — Мазыр.

## Літаратура
*  С. 41

Катэгорыя:Паветы Расейскай імпэрыі
Катэгорыя:Беларусь у складзе Расейскай імпэрыі
Катэгорыя:Паветы, створаныя ў 1795 годзе
Катэгорыя:Паветы, скасаваныя ў 1924 годзе
Менскі павет (Менская губэрня)

**Менскі павет** — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Менскай губэрні Расейскай імпэрыі.

Адміністрацыйны цэнтар — Менск.

## Вонкавыя спасылкі
* Менскі павет Менскай губэрні XIX ст. Адміністрацыйная мапа 

Катэгорыя:Паветы Расейскай імпэрыі
Катэгорыя:Беларусь у складзе Расейскай імпэрыі
Алькеж

**Алькеж** (ад ) — **1.** У сядзібных дамах — памяшканьне (звычайна каля жылога пакоя), якое выкарыстовалася як камора, кабінэт, спальня. **2.** Вуглавая адасобленая частка жылога дома, якая звонку вступае за плашчыню сьценаў, часта ў выглядзе вежападобнага аб’ёму.

## Літаратура
* *Якимович, Ю. А.* Зодчество Белоруссии XVI — середины XVII в. — Минск, 1991.

Катэгорыя:Архітэктурныя элемэнты
Алькоў

**Алькоў** ці **алькова** — памяшканьне ці яго частка (звычайна ў выглядзе нішы), прызначанае для спальнага месца.

## Літаратура
* *Якимович, Ю. А.* Зодчество Белоруссии XVI — середины XVII в. — Минск, 1991.

Катэгорыя:Архітэктурныя элемэнты
Ігуменскі павет

**Ігуменскі павет** () — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Менскай губэрні Расейскай імпэрыі, што існавала ў 1793—1924 гадах. З 1923 па 1924 гады насіла назву **Чэрвеньскі павет**. Адміністрацыйны цэнтар — горад Ігумен.

## Адміністрацыйны падзел
У 1913 годзе ў павеце было 23 воласьці: Амяльняская, Белічанская, Брадзецкая, Верхменьская, Грэбеньская, Даўжанская, Дудзіцкая, Дукорская, Кліноўская, Магільнянская, Навалікоўская, Пагарэльская, Пагосцкая, Пукаўская, Пухавіцкая, Пярэжырская, Слабода-Пырашаўская (цэнтар — с. Пырашава), Сьмілавіцкая, Узьдзенская, Цітвянская, Шацкая, Юравіцкая, Якшыцкая.

## Гісторыя
Ігуменскі павет у складзе Менскай губэрні Расейскай імпэрыі быў утвораны ў 1793 годзе пасьля 2-га падзелу Рэчы Паспалітай. З 1795 па 1796 належаў да Менскага намесьніцтва. У 1921 Менская губэрня была скасаваная й павет перайшоў у прамое падпарадкаваньне БССР. 18 верасьня 1923 пераназваны ў Чэрвеньскі павет.

У 1924 годзе павет быў скасаваны.

## Насельніцтва
Паводле зьвестак перапісу 1897 году ў павеце пражывала 234,8 тыс. чал. У тым ліку беларусы — 82,6%; жыды — 12,3%; палякі — 2,9%; расейцы — 1,8%. У павятовым горадзе Ігумене пражывала 4573 чал.

## Літаратура
* *[[Алесь Карлюкевіч]]*. Ігуменскі павет (Падарожжа па родным краі). — Мн., Беларусь, 2020. С. 199. ISBN 978-985-01-1337-5
* *[[Карлюкевич, Александр Николаевич|Алесь Карлюкевіч]]*. Сцежкамі Ігуменшчыны. — Мн., Беларусь, 2008. С. 246
* *Алесь Карлюкевіч*. Ігуменскі блакнот. Краяўначыя замалёўкі. — Мн., 2005. С. 235
* *Алесь Карлюкевіч*. Вандроўкі па Ігуменшчыне // Полымя, № 10, 2011

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Ігуменскі павет (Менская губэрня). Адміністрацыйная мапа

Катэгорыя:Паветы Расейскай імпэрыі
Катэгорыя:Беларусь у складзе Расейскай імпэрыі
Акратэрый

**Акратэрый** — (ад гр. *akroterium* — вяршыня, франтон) скульптурны элемэнт архітэктурнага дэкору ў выглядзе стылізаваных лістоў аканта, пальмет, трыножнікаў, чалавечых фігур, валют, ваз, абяліскаў і інш., які завяршуў вуглы франтонаў, атыкі, карнізаў, дахаў, налічнікаў і інш.

## Літаратура
* *Якимович, Ю. А.* Зодчество Белоруссии XVI — середины XVII в. — Минск, 1991.

Катэгорыя:Архітэктурныя элемэнты
Катэгорыя:Скульптура
Антаба

**Антаба** (ад  — ручка, рукаятка) — кальцо, якое умацоўвалася ў створках дзьвярэй, варотаў, шафаў і інш. і выконвала ролю ручкі. У брамах антаба трымала драўляны запор. Антабы часта выконвалі ў выглядзе галавы ільва.

## Літаратура
* *Якимович, Ю. А.* Зодчество Белоруссии XVI — середины XVII в. — Минск, 1991.

Катэгорыя:Дызайн
Антыкамэра

**Антыкамэра** — памяшканьне перад спальняй ці кабінэтам магната, якое выконвала функцыю прыёмнай, памяшканьня для чаканьня і інш.

## Літаратура
* *Якимович, Ю. А.* Зодчество Белоруссии XVI — середины XVII в. — Минск, 1991.

Катэгорыя:Архітэктурныя элемэнты
Анты

**Анты** — выступы прадольных сьценаў будынка, што агароджваюць уваход.

## Літаратура
* 

Катэгорыя:Архітэктурныя элемэнты
Катэгорыя:Старажытнагрэцкая архітэктура