Верхненямецкія мовы

**Ве́рхненяме́цкія мовы** (таксама *ве́рхненяме́цкія дыяле́кты*) — падгрупа нямецкіх дыялектаў у складзе заходнегерманскай групы германскай галіны індаэўрапейскае сям’і моваў, распаўсюджаная на поўдзень ад ізаглёсаў Бэнрата й Юрдынгена ў такіх рэгіёнах і краінах як цэнтральная й паўднёвая Нямеччына, Аўстрыя, Ліхтэнштайн, Швайцарыя, Люксэмбург, а таксама ў сумежных частках Бэльгіі, Нідэрляндаў, Францыі, Італіі, Польшчы і ў дыяспары.

Верхненямецкія мовы перадусім адзначаюцца наяўнасьцю г. зв. верхненямецкага перасоўваньня зычных, што адрозьнівае іх ад іншых дыялектаў і моваў, што традыцыйна лічацца нямецкімі дыялектамі — ніжненямецкіх і ніжнефранконскіх.

## Клясыфікацыя
У тэрміналягічным дачыненьні тэрмін *верхненямецкія мовы* перш за ўсё адносіцца да дыялектаў, на аснове якіх узьніклі літаратурная нямецкая мова, люксэмбурская мова й ідыш. Гэтыя дыялекты распаўсюджаныя ў цэнтральнай узвышанай частцы Нямеччыны, ейных альпійскіх раёнах, а таксама ў Аўстрыі, Ліхтэнштайне, Люксэмбургу і нямецкамоўных рэгіёнах Швайцарыі. У цэлым тэрмін *верхненямецкія мовы* падразумявае супрацьпастаўленьне ніжненямецкім дыялектам, распаўсюджаным на Паўночна-Нямецкай нізіне.

У шырэйшым значэньні верхненямецкія дыялекты падзяляюцца на тры групы дыялектаў: паўднёванямецкія — аўстрыйскі й швайцарскі дыялекты, сярэдненямецкія (распаўсюджаныя па ўсёй цэнтральнай Нямеччыне, а таксама ў Люксэмбургу, дзе гэтыя дыялекты маюць стандартызаваную норму — люксэмбурскую мову) і верхнефранконскі дыялект, які ў асноўным спалучае рысы першых дзьвюх дыялектных групаў.

Верхненямецкія дыялекты ў асноўным адрозьніваюцца ад іншых заходнегерманскіх моваў і дыялектаў у перасоўваньні шэрагу зычных гукаў (г.зв. верхненямецкае перасоўваньне зычных), якое адбылося прыблізна ў VI ст. н. э. Пасьля гэтых зьменаў у пэўнай ступені зьмянілася вымаўленьне зычных /p/, /t/, /k/, а таксама (часткова) /b/, /d/, /g/. Так, зычны /p/ у пачатку словаў або ў сярэдзіне слова пасьля /m, n, l, r/ падвоіўся або пераўтварыўся ў /pf/; /t/ перайшоў у /ts/, /k/ — у /kx/. У выпадку, калі /p/ стаіць у канчатковай пазыцыі і пасьля галоснага, ён пераўтварыўся ў /f/, адпаведна з гэтым /t/ перайшло ў /s/, /k/ — у /x/. У сярэдзіне словаў між галоснымі гэтыя зычныя перайшлі ў сьпіранты пасьля кароткіх і ў падвоеныя пасьля доўгіх. Гэтыя фанэтычныя рысы, у прыватнасьці, адрозьніваюць верхненямецкія дыялекты ад ніжненямецкіх, дзе гэтыя зычныя захаваліся на ўзор іных заходнегерманскіх. У найбольш паўднёвых гаворках верхнеалеманскіх дыялектаў гэтыя зьмены пайшлі ў бок большых інавацыяў (напрыклад, [k] > [k͡x]).

## Гісторыя
Адасабленьне старажытнаверхненямецкай мовы зь іншых германскіх дыялектаў распачалося блізу ў VI ст. н. э., у ХІІІ ст. швабскі дыялект і ўсходнефранконскія дыялекты сярэдневерхненямецкае мовы сталі асноўнымі мовамі двара і паэзіі, зазнаўшы росквіт пры паўднёванямецкай дынастыі Гагеншаўфэнаў. Пад сучасным тэрмінам верхненямецкія дыялекты сталі ўзгадвацца ў XV ст. Зь сярэдзіны XI ст. па XIV ст. вылучаецца сярэдневерхненямецкі пэрыяд, падчас якога ажыцьцяўлялася складаньне граматыкі й лексыкі. Прыкладна ў сярэдзіне XVII ст. адлічваецца новаверхненямецкі пэрыяд, які лічыцца сучасным этапам у разьвіцьці гэтых дыялектаў. Для гэтага пэрыяду таксама характэрнае павелічэньне лексычнай базы і ўнармаваньне артаграфічных нормаў.

Пазьней ніжненямецкія дыялекты раньняй часткі Новага часу, а таксама раньнія новаверхненямецкія дыялекты (асабліва ўсходнесярэдненямецкія дыялекты Бібліі Лютэра) паступова леглі ў аснову літаратурнай нямецкай мовы.

## Клясыфікацыя
Падзел унутры германскіх моваў нярэдка паддаецца цяжкасьцям з прычыны ўтварэньня разнастайнымі дыялектамі ўзамназразумелых дыялектных сукупнасьцяў. Гэта таксама зьяўляецца прычынай цяжкасьцяў пры клясыфікацыі верхненямецкіх дыялектаў адносна іншых заходнегерманскіх.

* Вехрненямецкія дыялекты:
** Сярэдненямецкія дыялекты (у тым ліку літаратурная нямецкая мова):
*** Турынска-верхнесаксонскія дыялекты;
*** Верхнесаксонскія дыялекты;
*** Паўднёвамарскі дыялект;
*** Ніжнелужыцкі дыялект (ня блытаць зь ніжнелужыцкай мовай, якая не належыць да германскіх);
*** Сылескі;
*** Ніжнепрускі (ня блытаць з прускай мовай, якая не належыць да германскіх);
** Заходнесярэдненямецкія дыялекты:
*** Сярэднефранконскія дыялекты:
**** Рыпуарскія дыялекты;
**** Мозэльска-франконскія дыялекты (у тым ліку люксэмбурская літаратурная мова);
*** Райнска-франконскія дыялекты:
**** Пфальцкі дыялект;
**** Гэсэнскі дыялект;
*** Пэнсыльванска-нямецкі дыялект (маўленьне немцаў ЗША й Канады);
** Верхнефранконскі дыялект:
*** Усходнефранконскі дыялект;
*** Паўднёвафранконскі дыялект;
** Паўднёванямецкія дыялекты:
*** Алеманскі дыялект, уключна зь нямецкімі дыялектамі Швайцарыі:
**** Швабскі дыялект;
**** Ніжнеалеманскі дыялект (у тым ліку эльзаскі і базэльскі);
**** Верхнеалеманскі дыялект;
**** Горнаалеманскі дыялект;
*** Баварскі дыялект, уключна зь нямецкімі дыялектамі Аўстрыі:
**** Паўночнабаварскі дыялект;
**** Сярэднебаварскі дыялект;
**** Паўднёвабаварскі дыялект, уключна з макенскай мовай правінцыі Трэнтына рэгіёну Трэнтына-Альта Адыджэ (Італія);
**** Цымбрская мова (паўночны ўсход Італіі);
**** Гутэрская мова (Канада, ЗША);
** Ідыш (разьвілася зь сярэдняй формы верхненямецкіх дыялектаў. Лічыцца асобнай мовай з сацыялінгвістычных прычынаў).

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Нямецкія дыялекты
Катэгорыя:Заходнегерманскія мовы