Сапегі

**Сапе́гі** — шляхецкі род гербу Ліс беларускага паходжаньня; у XVI стагодзьдзі ўвайшоў у лік магнатаў Вялікага Княства Літоўскага.

У XV—XVIII стагодзьдзях валодалі буйнымі лятыфундыямі і мелі значны ўплыў — займалі найвышэйшыя дзяржаўныя, адміністрацыйныя і вайсковыя пасады — сярод іх 25 ваяводаў, 4 кашталяны, 3 вялікія і 1 польны гетман, 2 канцлеры і 3 падканцлеры, 3 маршалкі вялікія, 3 генэралы артылерыі, 2 біскупы, некалькі маршалкаў надворных ды іншыя, агулам 16 Сапегаў займалі дыгітарскія пасады.

Лічыліся другім паводле значнасьці, пасьля Радзівілаў, магнацкім родам Вялікага Княства Літоўскага. Ад пачатку былі праваслаўнымі, у другой палове XVI стагодзьдзя некаторыя выхадцы з роду далучыліся да пратэстанцтва, аднак ужо ў канцы XVI стагодзьдзя ўсе Сапегі перайшлі ў каталіцтва.

## Паходжаньне

Паводле радаводаў, складзеных ў XVII—XVIII стагодзьдзях, паходжаньне Сапегаў выводзілася ад легендарнага кашталяна троцкага Пунігайлы, нібы сына Нарымонта Гедзімінавіча, сын якога Сунігайла Пунігайлавіч нібы ахрысьціўся з імем Сямён. Гэтая генэалёгія засноўвалася на «*Historia Illustris domus Sapiehianae*» (Вільня, 1724 год), панэгірычным творы Антонія Алаіза Міштольта, на падставе якога Сапегі прэтэндавалі на тытул князёў. Аднак А. Банецкі, Ю. Вольф і У. Сямковіч у сваіх дасьледаваньнях паказалі, што Сапегі паходзяць ад Сямёна Сапігі (Сапегі) (упамінаецца ў 1440-я гады), пісара гаспадарскага пры Казімеры Ягайлавічы. Нашчадкі ж гістарычнага Сунігайлы, кашталяна троцкага, згодна з дасьледваньнямі У. Сямковіча ня мелі нічога агульнага з Сапегамі.

Ад пачатку маёнткі Сапігі і яго сыноў знаходзіліся ў Смаленскай зямлі: Ельня, Гарадзішча, Апакаўскі Пасад, але праз войны Маскоўскай дзяржавы зь Вялікім Княствам страцілі іх, у вайну 1500—1503 гадоў — Гарадзішча і Апакаў, у вайну 1512—1522 гадоў — Ельню. Аднак Сапегі, як і шмат іншых баярскіх і княскіх родаў, захавалі вернасьць Вялікаму Княству Літоўскаму.

## Гісторыя

### Вялікае Княства Літоўскае

Сямён Сапіга меў чатырох сыноў, зь якіх Багдан і Іван (Івашка) сталі пачынальнікамі 2 галоўных лініяў роду — чарэйска-ружанскай і коданскай (пазьней кожная зь іх працягвала драбіцца).

Багдан Сямёнавіч (да 1450 — па 1512) праз шлюб з князёўнай з Друцкіх-Сакалінскіх атрымаў мацярынскія маёнткі сваёй жонкі: Чарэю ў Лукомскім княстве, Белую (сучасны Лепель) на Полаччыне, Тухачоў пад Віцебскам — пазьнейшае ядро ўладаньняў Сапегаў.

Іван (Івашка) Сямёнавіч (каля 1450—1517) як і бацька, зрабіў кар’еру ў якасьці пісара гаспадарскага, потым сакратара. Выконваючы некалькі пасольскіх ды іншых дыпляматычных даручэньняў, ён атрымаў за службу шмат наданьняў, зь якіх найбуйнейшымі былі Друя, Іказьнь і Пагост на Браслаўшчыне, Боткі на Падляшшы, Кодань на Берасьцейшчыне.

Да другой паловы XVI стагодзьдзя Сапегі не вылучаліся сярод іншай шляхты ні высокімі пасадамі, ні асаблівым багацьцем. Але выхадцы з абедзьвюх галін (асабліва старэйшай — чарэйскай) пашыралі свае ўладаньні. Іван Багданавіч і яго сын Іван праз шлюбы і выслугі набылі Палону, Лемніцу і Астроўну ў Віцебскім ваяводзтве, вялікую частку спадчыны князёў Друцкіх (Талачын і Старасельле каля Друцку, Горы і Горкі за Дняпром, Дзярэчыя Лукі на Віцебшчыне каля сучаснага Суража і інш.), Ляйпунікі ў Літве. Януш Багданавіч праз шлюб з княжной Крошынскай атрымаў Лунна на Гарадзеншчыне. Выхадзец з малодшай — коданскай галіны Павал Сапега, пазьней ваявода новагародзкі, дзякуючы шлюбу з князёўнай з Гальшанскіх, набыў частку Гальшан, а таксама Станькава і Жыцін у Менскім ваяводзтве. Праўда, па сьмерці яго брата Міхала Іказьненскі замак і іншыя браслаўскія ўладаньні Сапегаў часова адышлі да нашчадкаў з жаночай лініі.

Узвышэньне роду зьвязваецца зь дзейнасьцю Льва Сапегі, які на працягу свайго жыцьця займаў ледзь ня ўсе найважнейшыя пасады ў дзяржаве — быў падканцлерам, канцлерам, вялікім гетманам, ваяводам віленскім. Спачатку перайшоўшы з праваслаўя ў кальвінізм, Леў Сапега пазьней прыняў каталіцтва, быў адным з прыхільнікаў караля Жыгімонта Вазы, пры якім асабліва ўзмацнілася Контрарэфармацыя. Багацьці яго няўхільна пашыраліся; да бацькоўскай і мацярынскай спадчыны Леў далучыў Ласосін, Ружану і Зэльву на Слонімшчыне, Асьвею і Бешанковічы на Полаччыне, Бялынічы, Цяцерын і Круглае ў Аршанскім павеце, частку ўладаньняў князёў Лукомскіх, Зьдзецел на Наваградчыне, Чарнобыль на Кіеўшыне і шмат больш дробных уладаньняў. Ён жа выкупіў Іказьнь і Друю ў нашчадкаў коданскай галіны роду Сапегаў. У валоданьні Льва Сапегі знаходзіліся і вялізныя дзяржаўныя маёнткі (староствы): Слонім, Сьвіслач, Магілёў, Куранец, Маркава, Мядзел і інш. У выніку шлюбу яго сына Яна Станіслава з дачкой і спадчыньніцай Яна Караля Хадкевіча род Сапегаў прыдбаў маёнткі Быхаў, Ляхавічы, Цімкавічы, Любашанскае староства і шмат іншых уладаньняў. Багацьці Льва Сапегі дазвалялі яму нават фінансаваць вайну з Швэцыяй за Інфлянты. Ён жа быў і адным з натхняльнікаў выправы на Маскву ў час г.зв. смуты ў Масковіі пачатку XVII ст.

Вялізныя багацьці Льва Сапегі і яго сыноў па сьмерці ў 1656 годзе апошняга зь іх, Казімера Льва, былі падзеленыя паміж аддаленымі родзічамі і сваякамі. Найбольшую іх частку атрымаў траюрадны брат Казімера Льва — Павал Ян Сапега, які і без таго меў немалыя маёнткі (Высокае на Берасьцейшчыне і Беліца ў Аршанскім павеце). Цяпер да іх далучыліся Ружана, Ляхавічы, Быхаў, Чарэя, Косава. Павал Ян увайшоў у лік найбуйнейшых магнатаў, што спрыяла і яго палітычнаму ўзвышэньню. У 1656 годзе, у крытычны час Крывавага патопу, ён атрымаў Віленскае ваяводзтва і гетманскую булаву. Менавіта пад яго кіраўніцтвам вайна з Маскоўскай дзяржавай і Швэцыяй скончылася пасьпяхова, тэрыторую Вялікага Княства ачысьцілі ад маскоўскіх войскаў.

Пры сынах Паўла Яна магутнасьць Сапегаў дасягнула максымуму. Кароль і вялікі князь Ян Сабескі, каб процідзеяць роду Пацаў, даваў найвышэйшыя дзяржаўныя пасады Сапегам, якія ў сваю чаргу ня грэбавалі злоўжываньнямі. Казімер Ян Сапега, які праз шлюб з дачкой Юрыя Караля Глябовіча атрымаў палову спадчыны апошняга, у 1680-я гады дасягнуў дамінаваньня ў Вялікім Княстве. У 1696 годзе супраць Сапегаў пачалося адкрытае змаганьне большай часткі шляхты Вялікага Княства на чале зь віцебскім кашталянам Коцелам. На сойме 1696 году шляхце ўдалося правесьці канчатковае ўраўнаваньне сваіх правоў з правамі польскай шляхты («каэквацыя»), у тым ліку ў кантролі над дзейнасьцю найвышэйшых службовых асобаў, і хоць сойм 1697 году пацьвердзіў «каэквацыю» і прымірыў абодва бакі, канфлікт паміж Сапегамі і шляхтай працягваўся.

Па абраньні ў 1697 годзе саксонскага кюрфюрста Аўгуста Моцнага каралём польскім і вялікім князем літоўскім К. Я. Сапега павёў курс на аддзяленьне Вялікага Княства ад Кароны з мэтаю захапіць вялікакняскую ўладу. 14 верасьня 1700 году імпэратар Леапольд I, каб узмацніць свой уплыў у Рэчы Паспалітай, надаў прадстаўнікам чарэйска-ружанскай лініі роду Сапегаў тытул князёў Сьвятой Рымскай імпэрыі. Маючы войска ў 9 тысячаў наёмнікаў, Казімер Ян Сапега быў блізкі да сваёй мэты — толькі ўзброеная кааліцыя Караля Станіслава Радзівіла, князёў Агінскіх, Вішнявецкіх і іншых магнатаў, пачаўшы супраць Сапегаў сапраўднаю грамадзянскую вайну, здолела перамагчы іх у бітве пад Алькенікамі (1700 год) на поўдзень ад Вільні. Па гэтым Сапегі перайшлі на бок швэдзкага караля Карла XII у часе Вялікай Паўночнай вайны (1700—1721) і падтрымалі караля Станіслава Ляшчынскага — швэдзкага вылучэнца на сталец Рэчы Паспалітай. Шляхта працягвала ваяваць супраць Сапегаў і склала з маскоўскім гаспадаром Пятром I дамову пра расейскую вайсковую і грашовую дапамогу (Сандамірская канфэдэрацыя). Тады Сапегі пайшлі нават на стварэньне казацка-сялянскіх атрадаў на чале зь Юрэвічам, Більдзюкевічам і Хмарай, яны дзеялі супраць шляхты ва ўсходняй частцы Беларусі (пад Дуброўнай, Галоўчынам, Быхавам). У 1702 годзе гэтыя атрады былі разьбітыя. У 1704 годзе расейская армія ачысьціла цэнтральную частку Вялікага Княства Літоўскага ад швэдзкіх і сапегаўскіх атрадаў. Але ўжо ў 1707 годзе Казімер Ян Сапега дамогся поўнай амністыі і пазьней быў ваяводам віленскім і гетманам да канца жыцьця. Па Вялікай Паўночнай вайне палітычны ўплыў Сапегаў значна паменшыўся, аднак яны па-ранейшаму атрымлівалі галоўныя пасады ў цэнтральнай і мясцовай адміністрацыі Вялікага Княства. Нашчадкі К. Я. Сапегі адышлі ў цень у параўнаньні зь нясьвіскай галіной Радзівілаў і князямі Агінскімі.

Малодшая — коданская галіна Сапегаў ня мела такіх дасягненьняў, але і яе прадстаўнікі былі не з апошніх у Рэчы Паспалітай. Асноўныя маёнткі коданскай галіны ляжалі за межамі сучаснай Беларусі: Кодань на забускай частцы Берасьцейскага ваяводзтва, Боткі і Дубна на Падляшшы. На Беларусі адна з галін Сапегаў (Багдан, затым яго сын Павал Стэфан) валодала Гальшанамі. Коданская галіна праз шлюб Тамаша Сапегі, сына Фрыдэрыка, у 1647 набыла спадчыну згаслага роду паноў Дарагастайскіх (Дарагастаі, Мураваную Ашмянку, Нарач і інш.). Брат Тамаша Крыштап меў за жонку княжну Саламярэцкую, уладальніцу Століна.

Непраўдзівымі лічацца зьвесткі пра наданьне Івану Сапегу графскага тытула імпэратарам Максымілянам II 6 студзеня 1572 году і пацьверджаньне гэтага тытула Жыгімонтам Аўгустам 4 траўня 1572 году. Гэтыя фальсыфікаваныя дакумэнты былі ўпісаныя ў Мэтрыку ВКЛ у 1744 годзе канцлерам Янам Фрыдэрыкам Сапегам.

У 1768 годзе на просьбу Сапегаў сойм Рэчы Паспалітай на падставе гэтых запісаў прызнаў усіх Сапегаў князямі, нашчадкамі Нарымонта Гедзімінавіча. 

### Пад уладай Расейскай імпэрыі
Княскі тытул быў пацьверджаны ў Каралеўстве Польскім у 1822 годзе, у Аўстра-Вугоршчыне — у 1840 годзе, у Расейскай імпэрыі — 24 ліпеня 1874 году.

Сапегі зьбіралі бібліятэкі, архівы, калекцыі твораў мастацтва, трымалі тэатры. За ўдзел некаторых прадстаўнікоў роду ў паўстаньні 1830—1831 гадоў расейскія ўлады канфіскавалі іх маёнткі. 

### Найноўшы час
У 1915—1918 гадох Сапегі прэтэндавалі на сталец Вялікага Княства Літоўскага, які меркавалася аднавіць па магчымай перамозе Нямеччыны ў Першай Сусьветнай вайне. 

У 1918—1939 гадох у міжваеннай Польскай Рэспубліцы былі землеўладальнікамі, дыпляматамі і службоўцамі. Па Другой сусьветнай вайне ў эміграцыі.

## Найбольш вядомыя з роду
* Леў Сапега (1557—1633) — ваявода віленскі, гетман вялікі літоўскі і канцлер вялікі літоўскі; браў актыўны ўдзел у перамовах Рэчы Паспалітай з Маскоўскай дзяржавай, арганізаваў для Літвы суд галоўнага трыбунала і прывёў у парадак літоўскі статут, выдадзены ім на старабеларускай мове ў Вільні (1588 год); таксама надрукаваў *«Sposob praw trybunalskich»* (1616 год)
* Павал Ян Сапега (1609/1610—1665) — гетман вялікі літоўскі і ваявода віленскі
* Казімер Ян Сапега (1642—1720) — гетман вялікі літоўскі і ваявода віленскі
* Ян Фрыдэрык Сапега (1680—1751) — канцлер вялікі літоўскі
* Аляксандар Міхал Сапега (1730—1793) — канцлер вялікі літоўскі і гетман польны літоўскі

## Галерэя
### Мужчынскі партрэт

Файл:Siamion Sapieha (Sunigajła). Сямён Сапега (Сунігайла) (1709).jpg|Сямён Сапіга
Alaksandar Sapieha. Аляксандар Сапега (1709).jpg|Аляксандар Сапега
Andrej III Sapieha. Андрэй III Сапега (1709).jpg|Андрэй Сапега
Файл:Leŭ Sapieha. Леў Сапега (1616) (2).jpg|Леў Сапега
Файл:Pavał Stefan Sapieha. Павал Стэфан Сапега (XVII).jpg|Павал Стэфан Сапега
Файл:Kazimier Leŭ Sapieha. Казімер Леў Сапега.jpeg|Казімер Леў Сапега
Jan Fryderyk Sapieha. Ян Фрыдэрык Сапега (Lviv, XVIII).jpg|Ян Фрыдэрык Сапега
Karal Juzef Sapieha. Караль Юзэф Сапега (A. Mirys, 1750).jpg|Караль Юзэф Сапега
Файл:Jan Fryderyk Sapieha. Ян Фрыдэрык Сапега (A. Mirys, 1765).jpg|Ян Фрыдэрык Сапега
Файл:Kazimier Niestar Sapieha. Казімер Нестар Сапега (J. Pitschmann, 1787).jpg|Казімер Нестар Сапега
Файл:Francišak Sapieha. Францішак Сапега (J. Lampi, XVIII).jpg|Францішак Сапега
Файл:Lavon Sapieha. Лявон Сапега (J. Alaškievič, 1827).jpg|Лявон Сапега


### Жаночы партрэт

Файл:Alžbieta Sapieha (Radzivił). Альжбета Сапега (Радзівіл) (1733-37).jpg|Альжбета Сапега (з Радзівілаў)
Файл:Alena Sapieha. Алена Сапега (XVII).jpg|Алена Сапега
Kanstancyja Franciška Sapieha (Radzivił). Канстанцыя Францішка Сапега (Радзівіл).jpg|Канстанцыя Сапега (з Радзівілаў)
Файл:Kaciaryna Ludvika Sapieha. Кацярына Людвіка Сапега (G. Knoefvel, 1762).jpg|Кацярына Людвіка Сапега
Файл:Tereza Sapieha (Wielopolska). Тэрэза Сапега (Веляпольская) (XIX).jpg|Тэрэза Сапега (зь Веляпольскіх)
Файл:Teafilija Sapieha (Jabłanoŭskaja). Тэафілія Сапега (Ябланоўская) (A. Gore, 1775).jpg|Тэафілія Сапега (зь Ябланоўскіх)
Jana Sapieha (Sułkowska). Яна Сапега (Сулкоўская) (XVIII).jpg|Яна Сапега (з Сулкоўскіх)
Файл:Madeleine Agnes Sapieha nee Lubomirska.jpg|Магдалена Агнешка Любамірская (з Сапегаў)
Hanna Teafilija Patockaja (Sapieha). Ганна Тэафілія Патоцкая (Сапега) (M. Bacciarelli, 1780).jpg|Ганна Тэафілія Патоцкая (з Сапегаў)
Carmontelle - Portrait of Elizabeth, Countess Sapieha.jpg|Альжбета Сапега
Файл:Hanna Sapieha (Zamojskaja). Ганна Сапега (Замойская) (K. Wojniakowski, 1798).jpg|Ганна Сапега (з Замойскіх)
Файл:Piełahieja Sapieha (Patockaja). Пелагея Сапега (Патоцкая) (É. Vigée-Lebrun, 1794).jpg|Пелагея Сапега (з Патоцкіх)


## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 
* Насевіч В. Генеалагічныя табліцы старадаўніх княжацкіх і магнацкіх беларускіх родаў 12—18 ст. — : БелЭН, 1993.
* Шаланда А. Гербы роду Сапегаў // Białoruskie Zeszyty Historyczne. № 2/4, 1995.
* Sapieha E. Dom Sapieżyński. — Warszawa, 1995.
* Сапеги // 

## Вонкавыя спасылкі
*