open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Бабуля

**Бабуля** — маці бацькі ці маці, жонка дзядулі.

У гутарковай мовы часта проста пажылая жанчына.

Бабулі, як і дзядулі, зьяўляюцца важнай складнікам часткай пашыранай (складанай) сям’і. У традыцыйнай культуры бабулі і дзядулі маюць выразна пэўную ролю, якая выяўляецца ў іх доглядзе за малодшымі дзецьмі ў сям’і. Роля бабуляў і дзядуляў, як правіла, зьнікае ў хадзе разьвіцьця нуклеарнай сям’і.

У гутарковай мове могуць выкарыстоўвацца сынанімічныя назвы бабулі «ба», «бабця» і іншыя, у залежнасьці ад асаблівасьцяў мовы і культуры.

У тых выпадках, калі бацькі ня могуць забясьпечыць належны догляд за сваімі дзецьмі, бабулі і дзядулі могуць узяць на сябе ролю апекуноў або суправаджалых. Так у Гішпаніі штогод, пачынаючы з 1998 году, кожнае 26 ліпеня адзначаецца Дзень бабулі і дзядулі.

Катэгорыя:Сям’я
Цешча

**Цешча** — маці жонкі. Сваяк, які зьяўляецца ў выніку заключэньня шлюбу. Адносіны паміж цешчай і мужам яе дачкі звычайна зьяўляюцца напружанымі, што знаходзіць сваё адлюстраваньне ў фальклёры. Існуе мноства анэкдотаў пра цешчу.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Сям’я
Мапэд

**Мапэд** — двух-або трохколавы транспартны сродак з рухавіком аб’ёмам не больш за 50 см³ і максымальнай канструктыўнай хуткасьцю ня больш за 50 км/гадз.

Разьмежаваньне матацыклаў і мапэдаў ў ПДР зьвязана з тым, што матацыкл можа ехаць у агульным патоку аўтамабіляў, а мапэд едзе істотна павольней, і таму правілы загадваюць яму рухацца толькі ля правага краю дарогі, разам з роварамі.

Папулярнасьць мапэдаў вызначаецца ў першую чаргу тым, што яны не патрабуюць дзяржаўнай рэгістрацыі, тэхаглядаў і абавязковага страхаваньня; для кіраваньня мапэдам не патрабуецца пасьведчаньня кіроўцы (ёсьць краіны, дзе гэта ня так). Акрамя таго, мапэды каштуюць даволі танна і расходуюць мала бэнзіну.

Катэгорыя:Матацыклы
Пальёса

**Пальёса** (галісійскае palloza) — традыцыйны тып жылога збудаваньня з элемэнтамі ўмацаваньня ў вёсках Галісіі (Гішпанія). Пальёсы ўласьцівыя пераважна для навакольля Сэра-дос-Анкарэс (Serra dos Ancares).

Катэгорыя:Архітэктура
Катэгорыя:Гішпанія
Палкавая ўстанова

**Палкавая ўстанова** () — праца расейскага палкаводца Аляксандра Суворава, у якой выкладаецца сутнасьць яго поглядаў на выхаваньне і навучаньне войскаў. Напісана ў 1764—1765 годах, калі Сувораў быў камандзірам Суздальскага пяхотнага палка ў Новай Ладазе. «Палкавая ўстанова» складаецца з 6 разьдзелаў:

* Глава I. Аб варце.
* Глава II. Аб экзерцыраваньні.
* Глава III. Аб убраньні і чысьціні.
* Глава IV. Аб воінскім паслухмянстве, распарадку і пасадах.
* Глава V. Аб лягеры.
* Глава VI. Аб абавязковых кватэрах.

Сваю сыстэму навучаньня і выхаваньні войскаў Сувораў пасьпяхова прадэманстраваў на вучэньнях войскаў сталічнага гарнізона ў 1765 годзе, якія доўжыліся 7 дзён, выканаўшы ўсе пастаўленыя задачы. «Палкавая ўстанова» паказала сябе эфэктыўнай для падрыхтоўкі войскаў і ў далейшым.

## Літаратура
* Рогулин Н. Г. «Полковое учреждение» А. В. Суворова и пехотные инструкции екатерининского времени. — СПб.: Дмитрий Буланин, 2005. — 248 с.

## Вонкавыя спасылкі
* А. Сувораў. Палкавая ўстанова

## Заўвагі

Катэгорыя:Літаратурныя творы
Палеанталёгія

**Палеанталёгія** () — навука аб выкапнёвых парэштках расьлінаў і жывёлаў, якая спрабуе рэканструяваць па знойдзеных парэштках іх зьнешні выгляд, біялягічныя асаблівасьці, спосабы харчаваньня, размнажэньня і г. д., а таксама аднавіць на аснове гэтых зьвестак ход біялягічнай эвалюцыі. Палеантолягі дасьледуюць не толькі ўласна парэшткі жывёлаў і расьлінаў, але і іх скамянелыя сляды, адкінутыя абалонкі, тафацэнозы і іншыя сьведчаньні іх існаваньня. У палеанталёгіі таксама выкарыстоўваюцца мэтады палеаэкалёгіі і палеакліматалёгіі з мэтай прайграваньня асяродзьдзя жыцьцядзейнасьці арганізмаў, супастаўленьня сучаснага асяродзьдзя пражываньня арганізмаў, здагадкі месцапражываньняў вымерлых і г. д.
Палачане

**Палачане** — частка ўсходнеславянскай групы крывічаў, якая насяляла ў 9 стагодзьдзі тэрыторыю сучаснай Віцебскай і поўнач Менскай вобласьці.

Палачане ўпамінаюцца ў Аповесьці мінулых часоў, якая тлумачыць іх назву фактам іх пражываньня ля ракі Палата, аднаго з прытокаў Заходняй Дзьвіны. Летапіс таксама сьцьвярджае, што крывічы былі нашчадкамі палачанаў.

Землі палачанаў прасьціраліся ад Свіслачы ўздоўж Бярэзіны да земляў дрыгавічоў. Іх уладаньні гранічылі зь землямі наступных плямёнаў:
* смаленскіх крывічаў — на паўднёвым усходзе,
* ізборскіх крывічаў і ільменскіх славенаў — на поўначы і ўсходзе,
* літоўскіх плямёнаў — на захадзе,
* дрыгавічоў — на поўдні.

Палачане былі адным з плямёнаў, на тэрыторыі якіх пазьней сфармавалася Полацкае княства. Яны зьяўляюцца аднымі з родапачынальнікаў сучаснага беларускага народу.

Самыя старажытныя археалягічныя помнікі — доўгія курганы і пасяленьні ў Полацку, Віцебску, Лукомлі.

Катэгорыя:Усходнеславянскія плямёны
Катэгорыя:Гісторыя Беларусі (862—1236)
Усходнія славяне

**Усхо́днія славя́не** — культурна-моўная супольнасьць славянаў, якія размаўляюць на ўсходнеславянскіх мовах. У сваёй пачатковай гісторыі вядомыя пад імем русінаў — асноўнага насельніцтва Русі. Да XVII стагодзьдзя на аснове ўсходнеславянскай супольнасьці сфармаваліся беларускі, расейскі і ўкраінскі народы.
Паліца

**Палі́ца** () — мэблевы выраб безь пярэдняй сьценкі, з задняй сьценкай ці безь яе, для разьмяшчэньня кнігаў ці іншых прадметаў.

Катэгорыя:Мэбля
Калёна Перамогі (Бэрлін)

**[[Калёна]] Перамогі** (ням. Siegessäule) — помнік гісторыі Нямеччыны і славутасьць Бэрліна. Разьмешчана ў цэнтры парку Тыргартэн на плошчы Вялікай Зоркі. Калёна была пабудавана па загадзе Вільгельма I ў гонар перамогаў Прусіі ў Дацкай вайне 1864 году, Аўстра-прускай вайне 1866 году і Франка-прускай вайне 1870—1871 гадоў. На бронзавых рэльефах гранітнага цокалю намаляваныя батальных сцэны, якія распавядаюць аб бітвах ў гэтых войнах. Калёна была адкрыта 2 верасьня 1873 г. у трэцюю гадавіну перамогі ў бітве пад Сэданам. На вяршыні калёны ўсталяваная скульптура багіні перамогі Вікторыі вышынёй 8,3 мэтра і вагой 740 цэнтнэраў, названая ў народзе «Залатая Эльза» (ням. Goldelse). Каб надаць годны бляск адзеньням багіні, бацькі горада выдзелілі ў 1987 годзе кіляграм золата.

Катэгорыя:Будынкі і збудаваньні Бэрліну
Калёна

**Калёна** (, ) у архітэктуры — канструкцыйны элемэнт, ужывальны ў якасьці зьвяна паміж асновай збудаваньня і яго часткамі.

Калёна — драўляны, каменны або мэталічны слуп, часта цыліндрычнай формы, пастаўлены вэртыкальна. Часта выкарыстоўваецца для падтрымкі арак, антаблемэнта.

## Вядомыя калёны
* Аляксандраўская калёна
* Вандомская калёна
* Ліпеньская калёна
* Калёна Перамогі
Калёс Родаскі

**Калёс Родаскі** (, ) — гіганцкая статуя старажытнагрэцкага бога Сонца Геліяса, якая стаяла ў партовым горадзе Радосе, разьмешчаным на аднайменнай высьпе ў Эгейскім моры, Грэцыя. Адно з «Сямі цудаў сьвету».

Катэгорыя:Сем цудаў сьвету
Кальмары

**Кальма́ры** () — атрад дзесяціногіх галаваногіх малюскаў. Звычайна маюць памеры 0,25-0,5 м, але гіганцкія кальмары роду *Architeuthis* могуць дасягаць 20 мэтраў (улічваючы шчупальцы) і зьяўляюцца самымі буйнымі бесхрыбетнымі.

Кальмары жывуць практычна ва ўсіх кліматычных паясах, уключаючы арктычны. Кальмары, якія насяляюць паўночныя моры маюць малы ў параўнаньні з паўднёвымі суродзічамі памер і пераважна ня маюць афарбоўкі. Кальмары маюць пяць параў шчупальцаў. Чацьвёртая пара падоўжылася ў працэсе эвалюцыі. Разьмяшчэньне прысмоскаў на шчупальцы вар’іруецца.

## Глядзіце таксама
* Кальмар

Катэгорыя:Галаваногія
Кама Сутра

**Кама Сутра** (санск. कामसूत्र таксама *Кама Сутра*) ўяўляе сабой старажытны індыйскі тэкст, прысьвечаны тэме камы — каханьню. Шматлікімі разглядаецца як засноўвалая праца аб каханьні ў санскрыцкай літаратуры. Аўтар тэксту — Вацьсьяяна. Поўная назва гэтага твора — Вацьсьяяна кама сутра («Афарызмы аб каханьні, прыналежныя Вацьсьяяне»). Лічаць, што аўтар жыў у 3-4 стагодзьдзях н. э., верагодна, у эру Гуптаў.

## Вонкавыя спасылкі

* Камасутра ў ARCHE

Катэгорыя:Сэкс
Катэгорыя:Санскрыцкая літаратура
Камбэйская затока

**Камбэйская затока**, альбо **затока Хамбхат** — бухта Арабійскага мора ў індыйскім штаце Гуджарат. Працягласьць заліву — 130 км.

Катэгорыя:Затокі Індыйскага акіяна
Камандорскія астравы

**Камандорскія астравы** — архіпэляг з 4 астравоў у паўночна-заходняй часцы Берынгава мора: два буйныя астравы — востраў Берынга і востраў Медны, а таксама два дробныя — востраў Тапаркоў і востраў Арый Камень. Належаць Расеі. Астравы названыя ў гонар адкрыўшага іх у 1741 годзе Вітуса Бэрынга.

Катэгорыя:Камчацкі край
Катэгорыя:Астравы Расеі
Каменныя астравы

**Каменныя астравы** () — група астравоў, разьмешчаных ў Пясінскім заліве Карскага мора, ля берагу паўвострава Таймыр. Адносяцца да тэрыторыі Краснаярскага краю. У склад Каменных астравоў уваходзяць астравы Заходні Каменны, Усходні Каменны, Растаргуева і Маржова.

Катэгорыя:Астравы Расеі
Катэгорыя:Астравы Паўночнага Ледавітага акіяна
Карскае мора

**Ка́рскае мо́ра** — ускраіннае мора Арктычнага акіяна. Яно аддзеленае ад Баранцава мора на захадзе Карскай пратокай і Новай Зямлёю, а ад мора Лапцевых на ўсходзе — архіпэлягам Паўночная Зямля. У рэшце рэшт, Карскае, Баранцава мора ды мора Лапцевых уважаюцца працягамі Арктычнага акіяна на поўнач ад Сібіры. Паўночная мяжа Карскага мора геаграфічна пазначаная лініяй, якая цягнецца ад мыса Кользаат на востраве Грэма-Бэла празь Зямлю Франца-Ёсіфа да Арктычнага мыса. Назва мора паходзіць ад назвы ракі Кары, якая ўпадае ў яго. Карскае мора мае даўжынёю прыблізна 1450 км і шырынёю 970 км. Плошча вадаёма сягае блізу  км², а сярэдняя глыбіня складае 110 мэтраў.

Катэгорыя:Моры Арктычнага акіяна
Камэнсалізм

**Камэнсалізм** ( — літаральна «пры стале», «за адным сталом») — узаемаадносіны паміж індывідамі ці групамі розных відаў, якія суіснуюць без канфліктаў і без узаемадапамогі (напрыклад, чашуйніца звычайная і чалавек).

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Біялёгія
Камень Сонца

**Камень Сонца** (), таксама памылкова завуць ацтэцкім календаром, — маналітны базальтавы дыск з сымбалічнай выявай ацтэцкай касмагоніі і сонечнага культу.

Манумэнт мае 3,60 м у дыямэтры і 1,22 м у таўшчыню, важыць 24 тоны, у цяперашні час знаходзіцца ў экспазыцыі Нацыянальнага музэю антрапалёгіі.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Мэксыканская культура
Камэргер

**Камэ́ргер** — прыдворнае званьне ў некаторых эўрапейскіх манархіях.

У Расейскай імпэрыі першапачаткова камэргер быў службовай асобай пры двары, якая кіравала якой-небудзь вызначанай галіной палацавага ўпраўленьня. З гэтымі функцыямі зьвязаная прынятая ў шматлікіх краінах рэгалія камэргера — залаты ключ на блакітнай стужцы. У Расеі ўказам Аляксандра I ад 3 красавіка 1809 прыдворны штат камэргераў быў скарочаны, і ў далейшым гэтае званьне набыло характар ганаровага. З 1836 да званьня камэргера прадстаўляліся ў Расеі толькі дваране, якія былі на дзяржаўнай службе і мелі чын не ніжэй сапраўднага стацкага саветніка.
Скамарошкі

Назву **Скамарошкі** маюць:

* Скамарошкі — былая вёска ў Гарадзенскім раёне Гарадзенскай вобласьці, цяпер у межах Горадні
* Скамарошкі — хутар у Гарадзенскім раёне Гарадзенскай вобласьці
* Скамарошкі — вёска ў Стаўпецкім раёне Менскай вобласьці
Морава

**Мо́рава** (; ; ) — рака ў Чэхіі (Маравія), ніжні выток у Славаччыне і Аўстрыі. Выцякае з гары Краліцкі Сьнежнік, Карканошы. Упадае ў Дунай каля Дзевіна. Працягласьць 388 км, плошча басэйнуа 26,6 тыс. км². Сярэдні расход вады ў вусьці 115 м³/с.


Файл:Morava spring.jpg|Выток Моравы
Файл:Morava hodonin holic.jpg|Морава паміж славацкім Голічам у чэскім Годанінам
Файл:Morava austria slovakia.jpg|Морава паміж Аўстрыяй і Славаччынай
Файл:Morava wetlands.jpg|Забалаць лугоў у Дольнай Аўстрыі
Файл:Morava floods.jpg|2006, паводка Моравы, якая затапіла ўскрайкі Браціславы
Файл:Sútok Moravy a Dunaja.jpg|Зьліцьцё Моравы з Дунаем у Дэвіна
Файл:Danube-morava confluence 2.jpg|Зьліцьцё Моравы (цёмная вада) з Дунаем (сьветлая вада)
Файл:DOE Devin.jpg|Зьліцьцё Моравы і Дунаю


Катэгорыя:Рэкі Аўстрыі
Катэгорыя:Рэкі Славаччыны
Катэгорыя:Рэкі Чэхіі
Катэгорыя:Прытокі Дунаю
Трнаўскі край

**Трна́ўскі край** (, ) — адзін з васьмі краёў Славаччыны з адміністрацым цэнтрам у Трнаве.

## Геаграфія
Трнаўскі край разьмешчаны ў заходняй частцы Славаччыны і аддзяляе Браціслаўскі край, самы заходні, ад астатняй Славаччыны. На поўнач ад краю праходзіць граніца з Чэхіяй, на поўдні — з Вугоршчынай. Частка краю на поўнач ад Малых Карпатаў уваходзіць у склад Загор’е (Славаччына).

Асноўнымі рэкамі ў краі зьяўляюцца Дунай з Малым Дунаем, Ваг, Дудваг і Морава.

## Дэмаграфія
Край зьяўляецца найменшым у Славаччыне ў дэмаграфічным сэнсе, хоць і мае шчыльнасьць насельніцтва 133 жыхароў на км², што болей сярэдняга паказьніка па краіне (110 на км²). Найбуйнейшымі гарадамі зьяўляюцца: Трнава, П’ешцяны, Глогавец, Дунайска-Стрэда і Серадзь. Узровень урбанізацыі складае каля 49% жыхароў, якія жывуць у 16 гарадах. Згодна зь перапісам насельніцтва 2001 году, у краі пражывала , 73,9% зь якіх зазначылі сябе славакамі; у краі пражывае таксама заўважная частка вугорцаў — 23,7%, а ў раёне Дунайска-Стрэда складаюць 87% усяго насельніцтва раёну. У краі таксама жыве пэўная колькасьць чэхаў і цыганаў (меней за 1%).

## Раёны
Трнаўскі край складаецца з 7 раёнаў:
* Галанта
* Глогавец
* Дунайска-Стрэда
* П’ешцяны
* Сэніца
* Скаліца
* Трнава

## Крыніцы

## Літаратура
* 

## Вонкавыя спасылкі
* Trnavský samosprávny kraj Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Краі Славаччыны
Ян Станіслаў Сапега

**Ян Станіслаў Сапега** (25 кастрычніка 1589, Маладэчна — 10 красавіка 1635, Ляхавічы) — дзяржаўны дзяяч Вялікага Княства Літоўскага. Падстолі вялікі літоўскі (1611—1617), маршалак надворны літоўскі (1617—1621) і вялікі літоўскі (з 1621).

Быў старостам слонімскім (1605).

## Біяграфія

З чарэйска-ружанскай лініі магнацкага роду Сапегаў гербу Ліс, старэйшы сын Льва, канцлера вялікага літоўскага, і Даратэі Фірлей (з роду Збараскіх). Меў братоў Крыштапа Міхала і Казімера Льва.

Навучаўся ў Віленскай акадэміі, езуіцкім калегіюме ў Брунсбэргу, Вюрцбурскім, Падуанскім, Балёнскім унівэрсытэтах.

Браў удзел у выправе Жыгімонта Вазы на Смаленск, а таксама ў вайне супраць Швэцыі (з 1625 году), дзе аднак ня выявіў вайсковага майстэрства.

Неаднаразова абіраўся паслом на соймы. У 1612—1613 гадох выконваў дыпляматычныя даручэньні Рэчы Паспалітай у Італіі. У 1630 годзе знаходзіўся пры імпэратарскім двары ў Вене.

Двойчы браў шлюб: першай жонкай была Ганна Схалястыка з Хадкевічаў, другой — Грызэльда з Вадынскіх

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 

Ян Станіслаў
Катэгорыя:Падстоліі вялікія літоўскія
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Маладэчне
Катэгорыя:Дэпутаты Сойму Рэчы Паспалітай
Катэгорыя:Старосты слонімскія
Катэгорыя:Памерлі ў Ляхавічах
Станіслаў Солтан

**Станіслаў Солтан** (1746 або 27 жніўня 1756 — 1836, места Мітава) — дзяржаўны і вайсковы дзяяч Вялікага Княства Літоўскага. Харунжы (з 1782) і падкаморы вялікі (з 1790), апошні маршалак надворны (1791—1795); генэрал-ад’ютант літоўскай польнай булавы.

Быў старостам слонімскім. Кавалер ордэнаў Сьвятога Станіслава (1782), Белага Арла (1791) і Ганаровага легіёну (1813).

## Біяграфія

Паходзіў з шляхецкага роду Солтанаў гербу «Сыракомля», сын Станіслава, старосты амелянаўскага, і Алены з Ромэраў.

У 1781 годзе быў сябрам ложаў «Гарлівы літвін» і «Дасканалая еднасьць» таемнага таварыства Вольных муляроў. У 1782 годзе атрымаў урад харунжага вялікага літоўскага і званьне генэрал-маёра войска Вялікага Княства Літоўскага, у 1790 годзе — урад падкаморага вялікага літоўскага.

У 1788 годзе абіраўся паслом на Чатырохгадовы Сойм (1788—1792). У час працы сойма ўваходзіў у патрыятычную групоўку і падтрымаў Канстытуцыю 3 траўня (1791). Тады ж атрымаў урад маршалка надворнага літоўскага.

У вайну Расеі з Рэччу Паспалітай 1792 году выступаў супраць далучэньня караля і вялікага князя Станіслава Аўгуста Панятоўскага да Таргавіцкай канфэдэрацыі, 24 чэрвеня эміграваў у Саксонію.

Актыўна ўдзельнічаў у падрыхтоўцы паўстаньня Т. Касьцюшкі (1794), па здушэньні якога расейскія ўлады выслалі яго ў Казань. У 1796 годзе вызвалены маскоўскім гаспадаром Паўлам I.

У 1806—1807 гадох разам з палкоўнікам Ф. Патоцкім рыхтаваў новае паўстаньне ў колішнім Вялікім Княстве Літоўскім, у 1808 годзе выехаў у Варшаўскае княства. У вайну 1812 году Напалеон прызначыў яго старшынём часовага ўраду Вялікага Княства Літоўскага; адначасна ўзначаліў камітэт харчаваньня і магазынаў. Прыбыў у Вільню 18 ліпеня, аднак з прычыны кепскага стану здароўя з 24 жніўня да 6 лістапада не выконваў абавязкаў. Па сканчэньні вайны эміграваў.

Першы раз ажаніўся з Францішкай Тэафілій Радзівіл, другі — з Канстанцыяй Тапліцкай. У першым шлюбе меў сына Адама Лявона Людвіка і дачок Караліну, Ганну і Алену, у другім — сыноў Станіслава і Ўладзіслава, а таксама дачку Алену.

## Галерэя

Stanisłaŭ Sołtan. Станіслаў Солтан (1788-92).jpg|Невядомы мастак, 1788—1792 гг.(MNW)
Stanisłaŭ Sołtan. Станіслаў Солтан (XVIII).jpg|Невядомы мастак, XVIII ст. (MNK)
Stanisław Sołtan.JPG|Невядомы мастак, XIX ст.
Stanisłaŭ Sołtan. Станіслаў Солтан (E. Komar, XIX).jpg|Э. Комар, XIX ст.


## Крыніцы

## Літаратура
* 

## Вонкавыя спасылкі
* 

Катэгорыя:Харунжыя вялікія літоўскія
Катэгорыя:Падкаморыя вялікія літоўскія
Станіслаў
Катэгорыя:Высланыя
Катэгорыя:Памерлі ў 1836 годзе
Рэйк’явіцкая гімназія

**Рэйк’явіцкая гімназія** () — самая старая гімназія ў Ісьляндыі. Бярэ пачатак ад заснаванай у 1056 годзе школы пры біскупстве ў Скалхольце, якая была пераведзеная ў 1786 годзе ў ісьляндзкую сталіцу Рэйк'явік.

Катэгорыя:Рэйк’явік
Катэгорыя:Ісьляндзкія школы
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1056 годзе
Рэйк’янэс

**Рэйк’янэс** ( — літаральна: *паўвыспа Рэйк’янэс*; Reykjanes — «Мыс дымоў») — паўвыспа ў Ісьляндыі. Паўвыспа Рэйк’янэс разьмешчаная ў паўднёва-заходняй частцы Ісьляндыі і ўяўляе сабой тэрыторыю ў форме бота, якая ідзе ў бок Атлянтычнага акіяну, пакрытую гіганцкімі палямі застылай лявы, а таксама дзе-нідзе сьціплай расьліннасьцю. Для Рэйк’янэсу характэрная актыўная магматычныя дзейнасьць, бо праз паўвыспу і далей, праз выспу Ісьляндыю праходзіць лінія Сярэдзіна-Атлянтычнага хрыбта.

Самым буйным возерам паўвыспы зьяўляецца Клейварватн.

## Некаторыя гарады
* Вогар
* Ньярдвік
* Грындавік
* Кефлавік
Клейварватн

**Клейварватн** () — самае буйное возера на паўвысьпе Рэйк’янэс у Ісьляндыі.

Да возера вядзе дарога, побач зь ім знаходзяцца дзьве геатэрмальныя крыніцы, якія ня бачныя візуальна, але наяўнасьць якіх можна вызначыць па высокай тэмпэратуры вакол іх. Максымальная глыбіня возера складае 97 мэтраў. Пасьля вялікага землятрусу ў 2000 годзе возера стала памяншацца і яго паверхня скарацілася на 20%. Аднак да 2008 году расколіны, якія ўзьніклі ў выніку землятрусу, запоўніліся, і ўзровень вады ў возеры аднавіўся да ранейшага паказчыка.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Азёры Ісьляндыі
Рэкі Ісьляндыі

**Рэкі Ісьляндыі** маюць шэраг асаблівасьцяў, якія вызначаюцца асаблівасьцямі прыроды выспы. Яны характэрызуюцца невялікай даўжынёй (да 230 км), парогавітасьцю і імклівасьцю. Гэта ўплывае на тое, што рэкі Ісьляндыі не зьяўляюцца судаходнымі, а таксама маюць вялікі запас гідраэнергетычных рэсурсаў, якія актыўна выкарыстоваюцца. Большасьць рэк маюць ледавіковае сілкаваньне, максымум стока прыпадае на лета, падчас таяньня ледавікоў. Для такіх рэк нярэдкія паводкі, у тым ліку вельмі моцныя, выкліканыя вывяржэньнем падлёдных вульканаў.

Найбуйнейшыя рэкі Ісьляндыі:

* Цьёўрсаў (230 км)
* Ёкульсаў-аў-Ф'ёдлум (206 км)
* Ёльфуса (разам з ракой Хвітаў) (185 км)
* Ск’яўльфандафльёўт (178 км)
* Ёкульсаў-аў-Дал (150 км)
* Лагарфльёўт (140 км)
* Херадсвётн (130 км)
* Бланда (125 км)
* Цьвяроў
Лякі

**Лякі** — шчытападобны вулькан на поўдні Ісьляндыі, недалёка ад каньёну Эльдг’я і мястэчка Кірк’юбэяркляўстур у Нацыянальным парку Скафтафэтль.

## Галерэя

Laki.png
Lakagigar.JPG


## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Вульканы Ісьляндыі
Катэгорыя:Актыўныя вульканы
Ён Лейфс

**Ён Лэйфс** (); 1 траўня 1899, Сольхейма, Ісьляндыя — 30 чэрвеня 1968, Рэйк'явік) — ісьляндзкі кампазытар.

## Выбраныя творы
* *Trilogia piccola* Op. 1 (1920—1924)
* *Torrek — Intermezzo* (piano)
* *Studies for solo violin, Op 3*
* *Concerto for organ and orchestra*, Op. 7
* *Variazioni pastorale*, Op. 8
* *Icelandic Overture*, Op. 9
* *Overture to 'Loftr', Op 10 *
* *Icelandic Folk Dances, Op 11*
* *Icelandic Cantata*, Op. 13
* *Tveir Söngvar*, Op. 14a
* *Vögguvísa*, Op. 14a No. 2 (1929)
* *Mors et Vita, Op 21*
* *Saga Symphony*, Op. 26
* *Requiem*, Op 33
* *Baldr*, Op. 34 (1943—1947)
* *Vita et Mors*, Op. 36
* *Trois peintures abstraites*, Op. 44 (Þrjú óhlutræn málverk)
* *Edda*
* *Geysir, Op 51* (1961)
* *Hekla, Op 52* (1964)
* *Elegy&&, Op 53
* *Fine I*, Op. 55
* *Fine II*, Op. 55
* *Dettifoss*, Op. 57
* *Nótt*, Op. 59 (1964)
* *Hafis*, Op. 63 (1965)
* *El Greco, Op 64*
* *Consolation, Intermezzo for string orchestra, Op 66'' (1968)

Катэгорыя:Ісьляндзкія кампазытары
Катэгорыя:Нарадзіліся 1 траўня
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1899 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Ісьляндыі
Катэгорыя:Памерлі 30 чэрвеня
Катэгорыя:Памерлі ў 1968 годзе
Катэгорыя:Памерлі ў Рэйк’явіку
Катля

**Катла** — вулькан на поўдні Ісьляндыі. Вышыня вулькану складае 970 (паводле іншых зьвестак 1512) м. Перакрыты паўднёва-ўсходняй часткай ледавіка Мюрдальс’ёкудль.

З 10 стагодзьдзя зарэгістравана 14 буйных вывяржэньняў вулькана Катла.

У 920, 1612 і 1821—1823 гадах актыўнасьці Катлы папярэднічалі вывяржэньні вулькана Эйяф’ядлаёкюдль, разьмешчанага ў 12 км ад Катлы. Некаторыя геафізыкі Ісландыі мяркуюць, што вывяржэньні вулькана Эйяф’ядлаёкюдль могуць зьяўляцца пускавым мэханізмам для вывяржэньня Катлы.

Апошнія вывяржэньні Катлы адбыліся ў 1918, 1934 і 1955 гадах.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Вульканы Ісьляндыі
Катэгорыя:Актыўныя вульканы
Катэгорыя:Ледавікі Ісьляндыі
Эйяф’ядляёкюдль

**Эйяф’ядлаёкюдль** ( — «*[[ледавік]] астраўных гор*») — вулькан у Ісьляндыі. Вышыня вулькана складае 1666 мэтры, дыямэтар кратэра — 3—4 км, пакрыты ледавікамі плошчай каля 100 км².

Знаходзіцца на поўдні Ісьляндыі ў 200 км на ўсход ад Рэйк’явіку каля аднайменнага ледавіка. Апошняе вывяржэньне пачалося 21 сакавіка 2010 году і прывяло да закрыцьця паветранай прасторы часткі Эўропы і адмены авіярэйсаў у красавіку 2010 году. Папярэдняе вывяржэньне вулькану было зарэгістравана ў 1821 годзе.

## Пароды і іх узрост
Самыя старыя пароды Эйяф’ядлаёкюдля маюць узрост каля 800 000—700 000 гадоў. У асноўным гэта так званыя трансыцыйныя базальты (пераходны тып паміж алкалібазальтам і талеіітабзальтам).

## Глядзіце таксама
* Мюрдальс’ёкудль

Катэгорыя:Стратавульканы Ісьляндыі
Катэгорыя:Актыўныя вульканы
Катэгорыя:Ледавікі Ісьляндыі
Катэгорыя:Судурлянд
Мюрдальсёкудль

**Мюрдальс’ёкудль** (, ) — ледавік на поўдні Ісьляндыі. Знаходзіцца за 180 км на паўднёвы усход ад Рэйк'явіка, і за 20 км на ўсход ад ледавіка Эйяф'ядлаёкюдль.

Вышыня вяршыні Мюрдальс’ёкудля — 1493 мэтры; на 1980 год плошча ледавіка займала каля 595 км². Пад паўднёва-усходняй часткай ледавіка знаходзіцца актыўны вулькан Катла.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Ледавікі Ісьляндыі
Катэгорыя:Судурлянд
Гоўп

**Гоўп** () — возера, якое знаходзіцца на поўначы Ісьляндыі, недалёка ад гарадка Блёндуоўс, які знаходзіцца ў затоцы Хунафлоўі.

Па існасьці Хоўп больш адносіцца да лягуны, чым да возера, бо яго плошча залежыць ад прыліваў і адліваў, вагаючыся ад 29 да 44 км².

Найбольшая глыбіня складае 9 м.

Катэгорыя:Азёры Ісьляндыі
Арні Магнусан

**Арні Магнусан** (; 1663 — 7 студзеня 1730) — ісьляндзкі навуковец.

Быў прафэсарам Капэнгагенскага ўнівэрсытэту; пражыўшы 10 гадоў у Ісьляндыі, пасьпеў сабраць мноства рукапісаў, дакумэнтаў і рэдкіх кніг па гісторыі выспы. Ахвяраваныя ім ва ўнівэрсытэцкую бібліятэку дакумэнты і кнігі вядомыя як *Збор Арні Магнусана*, які складаецца з 2000 рукапісаў, 1600 ісьляндзкіх грамат і 4000 дыплёмаў.

## Крыніцы

Катэгорыя:Ісьляндзкія навукоўцы
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1663 годзе
Катэгорыя:Памерлі 7 студзеня
Катэгорыя:Памерлі ў 1730 годзе
Гадльгрымур Пэтурсан

**Гадльгрымур Пэтурсан** (; 1614, Гроф — 27 кастрычніка 1674, Фэрстыкла, Ісьляндыя) — ісьляндзкі паэт і лютэранскі казальнік. Ягоны бацька быў пляменьнікам Гудбрандура Торлаксана.

Катэгорыя:Ісьляндзкія паэты і паэткі
Катэгорыя:Ісьляндзкія рэлігійныя дзеячы
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1614 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Грофе
Катэгорыя:Памерлі 27 кастрычніка
Катэгорыя:Памерлі ў 1674 годзе
Катэгорыя:Памерлі ў Ісьляндыі
Цьвяроў

**Цьвяроў** (, літаральна: *прыток*) — рака ў Ісьляндыі.

Рака бярэ свой пачатак з ракі Маркарфлёўт, дзе апошняя падзяляецца на два рукавы. Для перасьцярогі ад паводак ў месцы, дзе Цьвяроў адгаліноўваецца ад Маркарфлёўт пабудаваная дамба. Цьвяроў мае даўжыню каля 20 км.

Самы вялікі прыток (правы) — Усходняя Ранга (). Праз 6 км пасьля ўпадзеньня Ўсходняй Рангі, Цьвяроў злучаецца з Заходняй Рангай () і разам яны ўтвараюць раку пад назвай Гоўльсаў (). Гоўльсаў праз 11 км упадае ў Атлянтычны акіян.

Катэгорыя:Рэкі Ісьляндыі
Ск’яўльфандафльёўт

**Ск’яўльфандафльёўт** () — рака на поўначы Ісьляндыі.

Бярэ пачатак на паўночна-заходняй мяжы ледавіка Ватнаёкуль на Ісьляндзкім плято і цячэ на поўнач уздоўж дарогі *Sprengisandur*, упадаючы Ск'ялфандзі.

Катэгорыя:Рэкі Ісьляндыі
Кінжал

**Кінжа́л** ( ханджар) — халодная зброя з кароткім (да 50 сантымэтраў) прамым ці выгнутым клінком, завостраным з аднаго ці двух бакоў.

Часьцей за ўсё кінжал выкарыстоўваецца для блізкага бою, але існуюць разнавіднасьці кінжала з уцяжараным лязом, прызначаныя для кіданьня.

## Гл. таксама

* Крыс

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Халодная зброя
Халодная зброя

**Халодная зброя** — зброя, выкарыстаньне якой не зьвязанае зь дзеяньнем выбуховых рэчываў.

Першыя ўзоры зьявіліся яшчэ ў Каменным веку, і выкарыстоўваліся першапачаткова для паляваньня, пазьней атрымаўшы і баявое выкарыстаньне. Найбольшае разьвіцьце халоднай зброі прыйшлося на пэрыяд Антычнасьці і Сярэднявечча. Са зьяўленьнем пальнай зброі роля халоднай пачала паступова зьніжацца.

## Халодная зброя паводле характару нанасімых пашкоджаньняў
Па характары нанасімых пашкоджаньняў (колатыя, рэзаныя, сечаныя і да т. п. раны) вылучаюць зброю ўдарна-раздрабляючую, колючую, рэжучую, сякучую, колюча-рэжучую, колюча-сякучую, рубяча-рэжушую, колюча-режуча-сякучую і г. д.

### [[Колючая зброя]]
Клінок наносіць толькі колатыя пашкоджаньні:
* Багнет
* Дзіда
* Канчар

* Корцік
* Крыс
* Нож
* Піка
* Пратазан
* Швэдзкае пяро
* Рагаціна
* Рапіра
* Сай
* Сарыса

* Шпага
* Штылет
* Эспантон
* Эсток

### Сякучая зброя
* Баявая сякера 
** Лябрыс (падвід баявой сякеры)
** Валашка (падвід баявой сякеры)
** Бярдыш (падвід баявой сякеры)
* Каса
* Фальшыён

### Колюча-сякучая (або рубяча-колючае)
* Алебарда
* Бебут
* Гвізарма
* Глефа, яна жа глевія
* Гуань-дао
* Гэ
* Дага
* Катана
* Катар (чурыка)
* Кінжал
* Кхопеш
* Кхукры
* Мачэтэ
* Меч
* Нагіната
* Палаш
* Совня
* Склюд
* Траншэйны нож
* Трызубец
* Шабля
* Шашка
* Эспадрон
* Ятаган

### Ударна-раздрабляючая зброя

* Арматура
* Бо
* Буздыхан
* Булава
* Касцет
* Кісьцень
* Нунчаку
* Баявы молат
* Моргэнштэрн
* Пернач
* Тонфа
* Тэлескапічная дубінка
* Шастапёр
* Шылела

#### Ударнае з мыслікам
* Кама (японскі серп)
* Клявец
* Чакан
Шылела

**Шыле́ла**, або **шыля́ла** (), або **блэктарн** (літар.: *чорны торн*), або **«ірляндзкая дубінка»** — традыцыйная зброя, спартовы снарад, сродак ірляндзкага бою на дубінкі (бата), прадмет культуры ірляндзкага народу. Наогул, пад агульнай назвай «ірляндзкай дубінкі» існавалі розныя ўстаноўленыя віды. Адзін з асноўных і найбольш вядомых — драўляны кій даўжынёю каля 1,2 м (чатыры футы), абавязкова прамы і аднолькавы таўшчынёю і тугасьцю ўздоўж сябе. Найлепшым матэрыялам традыцыйна лічыўся чорны торн (адсюль адна з назваў), але таксама ўжываліся ясень, дуб, арэх.

Катэгорыя:Халодная зброя
Крыс

**Крыс** (або **керыс**) — нацыянальны кінжал з характэрнай асымэтрычнай формай клінка. Зьявіўся на высьпе Ява, распаўсюджаны па ўсёй Інданэзіі, на Філіпінах і ў Малайзіі. Этымалёгія зьвязана з старажытнаяванскім словам нгерыс (ngeris), што азначае «калоць», «працінаць».
Крыс — колючая зброя. Дзякуючы форме ручкі й спецыяльным паглыбленьням у клінка Крыс станавіўся працягам паказальнага пальца. Мужчыны насілі пры сабе адзін Крыс, жанчыны таксама маглі насіць іх, але іх кінжалы былі меншага памеру. На вайне мужчына мог насіць тры кінжалы: свой уласны, радавы кінжал (ад свае сям’і) і кінжал сям’і свайго цесьця. Калі бой ішоў на двух Крысах, то другі выкарыстоўваўся як зброя для парыраваньня ўдараў. Кінжалы вельмі часта ламаліся, аднак тэхналёгія зборкі такая, што сабраць новы з наяўных частак было нескладана. Часта ў адным кінжале маглі быць сабраны дэталі, характэрныя для розных рэгіёнаў. У многіх рэгіёнах асаблівая разнавіднасьць Крыса выкарыстоўвалася для пакараньняў сьмерцю. У гэтых кінжалаў быў доўгі тонкі прамы клінок.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Халодная зброя
Кааба

**Кааба** () — мусульманская сьвятыня ў выглядзе кубічнай пабудовы на ўнутраным надворку Забароненага Мячэту (Мека). Кааба ўтрымоўвае Чорны камень. Вакол Каабы падчас хаджу адбываецца абрад таваф. Кааба служыць кіблай — арыентырам, да якога зьвяртаюць свае твары мусульмане ўсяго сьвету падчас малітвы.

Катэгорыя:Іслам
Масджыд аль-Харам

**Аль-Масджыд аль-Харам** (, *Забаронены мячэт*) — галоўны мячэт, ва ўнутраным двары якога знаходзіцца Кааба. Разьмешчаны ў горадзе Мэка ў Саудаўскай Арабіі.

Будаўніцтва першага мячэту каля Каабы адносіцца да 638 году. Мячэт, які існуе сёньня, вядомы з 1570 году. За час свайго існаваньня мячэт неаднаразова перабудоўваўся, так што ад першапачатковай пабудовы мала што засталося.

Катэгорыя:Храмы
Катэгорыя:Іслам
Каарла Юха Стольбэрг

**Каарла Юха Стольбэрг** (, народжаны. Карль Юхан Стольбэрг, ; , Суомусальмі — , Хэльсынкі) — фінскі дзяржаўны і палітычны дзяяч.

## Крыніцы

Катэгорыя:Фінскія палітыкі
Катэгорыя:Прэзыдэнты Фінляндыі
Лаўры Крыстыян Рэландэр

**Лаўры Крыстыян Рэландэр** (, народжаны. **Ларс Крыстыян Рэландэр**, ; , Куркіёкі — , Хэльсынкі) — другі прэзыдэнт Фінляндыі (1925—1931) ад партыі Аграрны саюз.

## Крыніцы

Катэгорыя:Фінскія палітыкі
Катэгорыя:Прэзыдэнты Фінляндыі
Катэгорыя:Памерлі ў Хэльсынкі
Пэр Эвінд Сьвінгувуд

**Пэр Эвінд Сьвінхувуд** (, 15 сьнежня 1861, Сяяксьмякі — 29 лютага 1944, Луўмякі) — фінскі палітычны дзяяч, прэзыдэнт Фінляндыі ў 1931-37 гг.

У 1925 годзе быў вылучаны кандыдатам на пост прэзыдэнта Фінляндыі, але на выбарах пацярпеў няўдачу. У 1930—1931 — прэм’ер-міністар, у 1931—1937 — прэзыдэнт Фінляндыі. На гэтай пасадзе праводзіў як антыкамуністычную, так і антыфашысцкую палітыку. З аднаго боку, ён ініцыяваў арышт усіх камуністаў-чальцоў парлямэнту, з другога — здушыў Мянтсяльскае паўстаньне, паднятае прафашысцкім лапуаскім рухам. На прэзыдэнцкіх выбарах 1937 году пацярпеў паразу.

Падчас «зімовай вайны» беспасьпяхова спрабаваў сустрэцца з Гітлерам і Мусаліні, але быў прыняты толькі Папам Піем XII. Карыстаўся вялікім даверам у жыхароў краіны, атрымаў ад іх мянушку «Ука-Пэка» («Стары Пэр»).

## Крыніцы

Катэгорыя:Фінскія палітыкі
Катэгорыя:Актывісты супраць русіфікацыі
Густаў Манэргэйм

**Карл ''Густаў'' Эміль Манэргэйм** (, 4 чэрвеня 1867, Аскайнэн — 27 студзеня 1951, Лязана, Швайцарыя) — барон, фінскі ваенны і дзяржаўны дзяяч, генэрал-лейтэнант Расейскай Імпэратарскай арміі (25 красавіка 1917), генэрал ад кавалерыі (7 сакавіка 1918 г) Фінляндзкай арміі, фэльдмаршал (19 траўня 1933), маршал Фінляндыі (толькі як ганаровае званьне) (4 чэрвеня 1942 году), прэзыдэнт Фінляндыі з 4 жніўня 1944 да 11 сакавіка 1946 г. Прадстаўнік роду Манэргэймаў.

## Крыніцы

Катэгорыя:Фінскія палітыкі
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1867 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся 4 чэрвеня
Катэгорыя:Памерлі ў 1951 годзе
Катэгорыя:Памерлі 27 студзеня
Катэгорыя:Прэзыдэнты Фінляндыі
Катэгорыя:Дасьледчыкі Азіі
Урха Кеканэн

**Урха Калева Кеканэн** (, 3 верасьня 1900, Піэлавэсі — 31 жніўня 1986, Хэльсынкі) — вядомы фінскі палітык, восьмы прэзыдэнт Фінляндыі.

## Крыніцы

Катэгорыя:Прэзыдэнты Фінляндыі
Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Фінляндыі
Маўна Койвіста

**Маўна Хенрык Койвіста** (, , Турку — , Хэльсынкі) — фінскі дзяржаўны і палітычны дзяяч, доктар філязофскіх навук (1956), Прэзыдэнт Фінляндыі (1982—1994).

## Беларускія пераклады
* У школе і на вайне / Маўна Койвіста. — Мн. : Энцыклапедыкс, 2003. — 211 с.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Фінскія палітыкі
Катэгорыя:Прэзыдэнты Фінляндыі
Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Фінляндыі
Турку

**Турку** (,  — да 1918 году асноўная назва) — горад і порт на паўднёвым захадзе Фінляндыі, адміністрацыйны цэнтар ляні Заходняя Фінляндыя. Горад знаходзіцца пры зьліцьці ракі Аўраёкі ў Архіпэлягавае мора. Насельніцтва на 31 сьнежня 2010 году — 177 417 жыхароў.

## Гісторыя
Турку — адзін з шасьці сярэдневечных гарадоў Фінляндыі, якая доўгі час належала Швэцыі. Заснаваны ў пачатку XIII стагодзьдзя і зьяўляўся асноўным адміністрацыйным і эканамічным цэнтрам Фінляндыі, ведучы гандаль з Рэвелем, Любэкам, Данцыгам. У 1562—1563 гг. у мясцовым замку жылі швэдзкі герцаг Юган і Кацярына Ягелонка. У XVII стагодзьдзi насельніцтва гораду складала 6000 чалавек. Да 1809 году належаў Швэцыі, і нават пасьля пераходу да Расеі яшчэ тры гады зьяўляўся сталіцай Фінляндыі, пакуль яна не была перанесена ў Хэльсынкі. Пры пажары 1827 году горад згарэў на тры чвэрці. У 1880 годзе 53,6% насельніцтва складалі фіны, a 41,9% — швэды. Турку значна пацярпеў у гады войнаў з СССР у 1941—1944 гадоў.

## Асобы
* Маўна Койвіста — прэзыдэнт Фінляндыі

Катэгорыя:Гарады Фінляндыі
Тар’я Халанэн

**Та́р’я Ка́арына Ха́ланэн** (; нар. , Хэльсынкі, Фінляндыя) — прэзыдэнт Фінляндыі з 1 сакавіка 2000, фінскі палітык, юрыст.

## Узнагароды
* Ордэн Алтын Кыран

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Профіль на сайце фінскіх прэзыдэнтаў.

Катэгорыя:Фінскія палітыкі
Катэгорыя:Прэзыдэнты Фінляндыі
Кавабата Ясунары

**Кавабата Ясунары** (; 11 чэрвеня 1899, Осака — 16 красавіка 1972) — вядомы японскі пісьменьнік, кавалер францускага ордэна літаратуры і мастацтва (1960), ляўрэат Нобэлеўскай прэміі па літаратуры (1968). Асноўныя творы: аповесьці «Тысячакрылы журавель», «Сьнежная краіна», «Старая сталіца», «Стогн гары» і інш. Сваёй ключавой працай сам Кавабата лічыў аповесьць «Мэйдзін». Творы пісьменьніка перакладзеныя на шмат моваў сьвету. Памёр у сябе дома ў Дзусі ў 1972 г., па адной з вэрсіяў, з-за атручэньня ўгарным газам. Паводле іншай вэрсіі, лічыцца, што Кавабата зьдзейсьніў самазабойства, аднак сапраўдныя прычыны сьмерці дагэтуль застаюцца нявысьветленымі.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Японскія літаратары
Катэгорыя:Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі ў галіне літаратуры
Піраномэтар

**Піраномэтар** (ад ) — прылада для вымярэньня сумарнай і расьсеянай сонечнай радыяцыі.

Пабудаваны на тэрмаэлектрычным прынцыпе. Прыёмнай паверхняй піраномэтра зьяўляецца тэрмабатарэя. Рознасьць тэмпэратураў спаяў тэрмабатарэі, якая прыводзіць да ўзьнікненьня электра-рухаючай сілы, ствараецца розным па радыяцыйных уласьцівасьцях пакрыцьцём цотных і няцотных спаяў тэрмабатарэі. Сіла току, якая ў ёй узьнікае, прапарцыянальная інтэнсіўнасьці радыяцыі і вымяраецца гальваномэтрам. Тэрмабатарэя ахавана ад дзеяньня даўгахвалевай радыяцыі, ветру і ападкаў шкляным каўпаком. Для вымярэньня расьсеянай радыяцыі выкарыстоўваецца экран, які зацяняе піраномэтар ад узьдзеяньня прамой радыяцыі.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Мэтэаралягічныя прылады
Бібліятэка Кангрэсу

**Бібліятэ́ка Кангрэ́су** () — нацыянальная бібліятэка ЗША, адна з найбуйнешых бібліятэк сьвету. Разьмешчаная ў Вашынгтоне. Зьяўляецца навуковай бібліятэкай Кангрэсу ЗША, абслугоўвае ўрадавыя органы, дасьледчыя ўстановы, навуковых працоўнікаў, прыватныя фірмы і прамысловыя кампаніі, школы. Адмысловы аддзел Бібліятэкі Кангрэсу займаецца афармленьнем аўтарскіх правоў. Аформіць аўтарскае права можна і ў інтэрнэце, запоўніўшы бланк форму на сайце Бібліятэкі Кангрэсу.


Катэгорыя:Культура ЗША
Катэгорыя:Кангрэс ЗША
Мірскі бой 1944 году

**Мі́рскі бой 1944 го́ду** — бой партызанскіх брыгад імя Жукава і «Камсамолец» па разгроме нямецка-фашысцкага гарнізону ў г. п. Міры. Адбыўся 22 сакавіка.

## Плян
Апэрацыю зьнішчэньня гарнізону, які налічваў 150 гітлераўцаў, распрацавала камандаваньне брыгады імя Жукава, кіраўнік апэрацыі Уладзімер Царук. Выведаўшы пароль аховы гарнізону, партызаны ў ноч на 22 сакавіка праніклі ў цэнтар пасёлку, блякавалі казарму, разграмілі ўсе ўстановы акупантаў. Байцы ў засадах зьнішчылі каля 2 км лініі тэлеграфна-тэлефоннай сувязі. На досьвітку партызаны пакінулі пасёлак.

## Літаратура
* Мірскі бой 1944 // 

Катэгорыя:Другая сусьветная вайна на Беларусі
Катэгорыя:Мір (Гарадзенская вобласьць)
Phelsuma barbouri

***Phelsuma barbouri*** — від геконаў з роду фяльзумаў, якія жывуць у цэнтральнай частцы Мадагаскара.

## Апісаньне

Гэта дзённая яшчарка, якая можа дасягаць агульнай даўжыні каля 13,5 см. Афарбоўка цела карычнявата-зялёнага або цёмна-зялёнага колеру. Ад галавы да хваста праходзяць цёмна-карычневыя палосы. Канечнасьці, як правіла, карычневага колеру. Хвост аднатонна-зялёны, зьлёгку сплошчаны.

## Асяродзьдзе пражываньня

У адрозьненьне ад астатніх фэльзумаў, дадзены від звычайна жыве на камяністая зямлі або на скалах. Клімат у месцах іх пражываньня вельмі грубы. Існуе велізарная розніца тэмпэратураў паміж днём і ноччу, а таксама паміж рознымі сэзонамі. Максымальная тэмпэратура ўдзень 30 °C. Уначы прахалодна і туманна.

## Харчаваньне

Гэтыя геконы харчуюцца рознымі насякомымі і іншымі бесхрыбетнымі.

## Літаратура

* Christenson, Leann and Greg (2003). Day Geckos In Captivity. Ada, Oklahoma: Living Art Publishing. pp. 115. ISBN 0-9638130-2-1.
* Henkel, F.-W. and W. Schmidt (1995) Amphibien und Reptilien Madagaskars, der Maskarenen, Seychellen und Komoren. Ulmer Stuttgart. ISBN 3-8001-7323-9
* McKeown, Sean (1993) The general care and maintenance of day geckos. Advanced Vivarium Systems, Lakeside CA.

Катэгорыя:Яшчаркі
Яшар Кемаль

**Яшар Кемаль** (; сапраўднае *Гёкчэлі Кемаль Садык*) (нар. 1922, с. Хемітэ-Гёкчэлі, Турцыя) — турэцкі пісьменьнік. Працаваў настаўнікам, журналістам. Друкуецца з 1939 г. Раманы «Худы Мэмэд» (т. 1 — 2, 1955), «Зямля — жалезная, неба — меднае» (1963 г.), «Эфе з Чакырджа» (1972 г.) пра сацыяльныя супярэчнасці турэцкай вёскі. Дылогія «Гаспадары маёнтка Акчасаз» («Злачынства на Кавальскім базары», 1973 г., і «Юсуфчык Юсуф», 1975 г.) пра жыцьцё турэцкіх качэўнікаў. Аўтар зборнікаў апавяданьняў «Сьпёка» (1952 г.) і рэпартажаў «Гэта краіна з канца ў канец» (1971 г.), раманаў «Бляшанка» (1955 г.), «Апора» (1960 г.), «Легенда гары» (1970 г.), «Разбойнік» (1972 г.), «Калі забіць змяю» (1976 г.), «Голас крыві» (1991 г.), аповесьцяў, вершаў, дасьледаваньняў па фальклёры.

## Літаратура
* Яшар Кемаль // Беларуская энцыклапедыя: У 18 тамах. Том 18. Кніга 1: Дадатак: Шчытнікі — ЯЯ / Рэдкалегія: Г. П. Пашкоў (галоўны рэдактар) і іншыя. — Мн.: Беларуская энцыклапедыя, 2004. — С. 324.

Катэгорыя:Турэцкія літаратары
Рамуальд Гедройц

**Рамуа́льд Тадэ́вуш Гедро́йц** (, вёска Бобчын Браслаўскага павету — , Варшава) — вайсковы дзяяч Вялікага Княства Літоўскага, генэрал-маёр; адзін з кіраўнікоў паўстаньня Т. Касьцюшкі (1794).

## Біяграфія
З княскага роду Гедройцаў гербу «Гіпацэнтаўр», сын Юзэфа і Ружы з Келпшаў.

У 1765 кадэтам уступіў у II пяхотны полк Вялікага Княства Літоўскага. Падтрымаў Барскую канфэдэрацыю, спачатку служыў пад камандай К. Пулаўскага, потым М. К. Агінскага. Браў удзел у бітвах з расейскай арміяй пад Горадняй, Моўчадзьдзю (1769), Безьдзежам (1771), Сталавічамі (1772), атрымаў раненьне.

3 1778 намесьнік камэнданта брыгады літоўскіх гусараў, пасол на Гарадзенскі сойм 1784 року. У вайну з Расеяй (1792) атрымаў званьне генэрал-маёра.

Удзельнічаў у падрыхтоўцы паўстаньня 1794 року, чалец Найвышэйшай Літоўскай рады, адзін з найбліжэйшых паплечнікаў яе кіраўніка Я. Ясінскага. Пазьней удзельнічаў у ваенных дзеяньнях на тэрыторыі Курляндыі, атрымаў званьне генэрал-лейтэнанта і ганаровы пярсьцёнак «Айчына свайму абаронцу». Па паразе паўстаньня на тэрыторыі Вялікага Княства Літоўскага з 5-тысячным атрадам прыбыў у Варшаву і браў удзел у яе абароне. Пад Радошыцамі (Польшча) трапіў у палон.

Празь некалькі месяцаў выехаў у Парыж, дзе ўвайшоў у склад Польскай дэпутацыі, на даручэньне якой у 1796 прыбыў у Жамойць для падрыхтоўкі паўстаньня. У выніку раскрыцьця змовы ўцёк у Саксонію. Перапісваўся з Т. Касьцюшкам, які знаходзіўся ў ЗША, вітаў ягонае вяртаньне ў Парыж.

У расейска-францускую вайну (1812) патрымаў Напалеона, зладзіў паспалітае рушаньне на Літве. 12 лютага 1813 пад Сераковам (Польшча) разам з сынам Юзэфам трапіў у палон. Расейскія ўлады выслалі іх у Архангельск. Амаль праз 2 рокі вярнуўся ў Варшаву і ўступіў у армію Каралеўства Польскага ў званьні генэрала дывізіі, чалец Вайсковага камітэту.

У шлюбе з Каралінай Ганнай Бажымоўскай меў сыноў Юзэфа і Аляксандра Канстантына Юльяна; дачок Кунэгунду Францішку Ружу і Барбару Люцыю.

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 

## Вонкавыя спасылкі
* 

Рамуальд
Катэгорыя:Дэпутаты Сойму Рэчы Паспалітай
Катэгорыя:Барскія канфэдэраты
Катэгорыя:Удзельнікі вайны Расеі з Рэччу Паспалітай 1792 году
Катэгорыя:Удзельнікі паўстаньня 1794 году
Катэгорыя:Генэралы Рэчы Паспалітай
Яўген Цікоцкі

**Яўге́н Ка́рлавіч Ціко́цкі** (26 сьнежня 1893, Санкт-Пецярбург — 23 лістапада 1970) — беларускі кампазытар, Народны артыст БССР (1953), Народны артыст СССР (1955).

## Біяграфія
Пасьля дэмабілізацыі, з 1920 жыў у Бабруйску, з 1934 — у Менску. Пісаў музыку для Беларускага радыё, выкладаў у музычнай школе. Пасьля Вялікай Айчыннай вайны Я. Цікоцкі кіраваў Беларускай філярмоніяй, потым на працягу 13 гадоў узначальваў Саюз кампазытараў БССР. Адзін з заснавальнікаў беларускай опэры і сымфоніі ў БССР. У 1970-х, калі гарадзкія ўлады руйнавалі гістарычны цэнтар Менску, Я. Цікоцкі быў адным з актыўных абаронцаў архітэктурнай спадчыны.

Бацька літаратуразнаўца Міхаіла Цікоцкага.

## Ушанаваньне памяці
У ягоны гонар названая вуліца ў Менску.

## Крыніцы

## Літаратура
* Календарыюм // Czasopis № 12/2003.

## Вонкавыя спасылкі
* 

Катэгорыя:Нарадзіліся 26 сьнежня
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1893 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Санкт-Пецярбургу
Катэгорыя:Беларускія кампазытары
Катэгорыя:Народныя артысты Беларускай ССР
Катэгорыя:Народныя артысты СССР
Катэгорыя:Памерлі 23 лістапада
Катэгорыя:Памерлі ў 1970 годзе
Яўген Канавалец

**Яўге́н Міх́айлавіч** (паводле іншых зьвестак — **Аляксеевіч**) **Канава́лец** (14 чэрвеня 1891, Зашкоў — 23 траўня 1938) — палкоўнік Арміі УНР, камандант УВА, кіраўнік Штабу ўкраінскіх нацыяналістаў (з 1927).

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Аўдыякніга Symon Petliura, Yevhen Konovalets, Stepan Bandera —  

Катэгорыя:Украінцы
Яўген Шаўчук

**Яўге́н Васі́льевіч Шаўчу́к** (, , , ;  19 чэрвеня 1968, Рыбніца МССР) — прыднястроўскі дзяржаўны дзяяч, старшыня Вярхоўнага Савета ПМР (з 2005), лідэр партыі «Абнаўленьне».

У 1992—1998 працаваў у органах МУС Прыднястроўя па барацьбе з эканамічнымі злачынствамі. У 2000 годзе абраны дэпутатам Вярхоўнага Савета і намесьнікам старшыні ВС. У 2005 году партыя «Абнаўленьне» і саюзныя ёй сілы заваявалі большасьць у Вярхоўным Савеце, і Шаўчук быў абраны старшынёй ВС.

Катэгорыя:Прыднястроўскія палітыкі
Катэгорыя:Чорны сьпіс ЭЗ
Яя Джамэ

**Яя Джамэ**, поўнае імя **Яя Абдул-Азіз Джамус Джункунг Джамэ** (; нарадзіўся 25 траўня 1965 году, Канілаі, Гамбія) — прэзыдэнт Гамбіі з 18 кастрычніка 1996 да 20 студзеня 2017 году.

## Крыніцы

Катэгорыя:Прэзыдэнты Гамбіі
Яшчаркі

**Яшчаркі** (*Lacertilia*, раней *Sauria*) — падатрад атраду лускаватых клясы паўзуноў. Падатряд яшчарак не зьяўляецца біялягічна дакладна вызначанай катэгорыяй, а ўключае ў сябе ўсе тыя віды, якія не адносяцца да іншых двух падатрадаў лускаватых — зьмеям і двуходкам. Зьмеі, верагодна, зьяўляюцца нашчадкамі вараноідных яшчарак і па біялягічных прынцыпах таксама могуць лічыцца яшчаркамі, але ўмоўна вылучаюцца ў асобны падатрад. Усяго налічваецца звыш 4300 відаў яшчарак.

## Глядзіце таксама
* Phelsuma barbouri
* Сапраўдныя ігуаны
* Васыліскі
* Ігуана звычайная
* Вараны

## Вонкавыя спасылкі
Яўген Агрэст

**Яўген Агрэст** (нарадзіўся 15 жніўня 1966, Віцебск) — швэдзкі шахматыст беларускага паходжаньня.

У сярэдзіне 1980-х гг. Агрэст пераехаў у Ленінград вывучаць эканоміку. Пасьля распаду СССР перабраўся разам з жонкай Сьвятланай (нарадзілася ў 1966 годзе), якая мае міжнародны тытул майстра сярод жанчынаў, у Стакгольм. Агрэст атрымаў ад ФІДЭ ў 1997 тытул грасмэйстэра і быў некалькі гадоў найлепшым швэдзкім шахматыстам да Ульфа Андэрсана. Актуальна (на красавік 2008) ён знаходзіцца з агульнай колькасьцю ачкоў 2567 на трэцім месцы ў сьпісе ФІДЭ. Чатырохразовы пераможца швэдзкага першынства ў індывідуальным заліку (1998, 2001, 2003 і 2004), выйграў у 2005 трэці раз запар Паўночны турнір ().

Катэгорыя:Нарадзіліся 15 жніўня
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1966 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Віцебску
Катэгорыя:Беларускія шахматысты
Катэгорыя:Швэдзкія шахматысты
Поль Гаген

**Эжэн Анры Поль Гаге́н** (; 7 чэрвеня 1848 — 8 траўня 1903) — францускі мастак, скульптар-кераміст і графік. Разам з Сэзанам і Ван Гогам быў буйным прадстаўніком постімпрэсіянізма. Сябраваў з Вінцэнтам ван Гогам і Эмілем Бэрнарам. Зрабіў уплыў на Анры Матыса. Працы захоўваюцца ў Эрмітажы. 1 красавіка 1891 году зьехаў з Францыі на востраў Таіці. Кнігу пра жыцьцё Гагена напісаў францускі пісьменьнік Анры Пэрушо.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Францускія мастакі і мастачкі
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Парыжы
Катэгорыя:Постімпрэсіяністы
Поль Кагамэ

**Поль Кагамэ** (; ) — прэзыдэнт Руанды з 2003 году (пераабраны ў жніўні 2010 году), атрымаўшы вядомасьць актыўнай дзейнасьцю па спыненьні генацыду ў Руандзе.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Руандзкія палітыкі
Понтэ П’етра

**Понтэ ды П’етра** (па-італьянску: *Ponte di Pietra*, *каменны мост*) — рымскі аркавы мост праз раку Адыджэ ў італьянскім горадзе Вэрона. Мост быў пабудаваны каля 100 году да н. э., тагачасная лацінская назва — *Pons marmoreus*. У часы Другой сусьветнай вайны Понтэ ды П’етра зьнішчаны адступаючай нямецкай арміяй. У 1957 годзе Каменны мост быў адноўлены з арыгінальных матэрыялаў.

## Вонкавыя спасылкі
* Ponte di Pietra in ''structurae'' (тэхнічная інфармацыя, на нямецкай мове)

Катэгорыя:Вэрона
Катэгорыя:Аркавыя масты‎
Катэгорыя:Масты паводле альфабэту
Катэгорыя:Каменныя масты
Польска-літоўскія уніі

**Польска-літоўскі хаўрус** — вайскова-палітычны хаўрус польскага каралеўства Ягелонаў і Вялікага Княства Літоўскага ў канцы XIV—XVI стагодзьдзяў, які выліўся ва ўтварэньне ў 1569 г. адзінай дзяржавы Рэч Паспалітая.

Польшча і Літва каардынавалі свае інтарэсы з моманту падзелу галіцка-валынскай спадчыны пры Гедыміне. Дзьве дзяржавы аб’ектыўна згуртоўвалі такія фактары, як татара-турэцкая пагроза на поўдні і экспансія тэўтонскіх рыцараў на поўначы. Саюзныя адносіны былі аформленыя наступнымі уніямі:

* 1385 — Крэўская унія прывяла літоўскую дынастыю Ягелонаў на польскі трон
* 1401 — Віленска-радамская унія пацьвердзіла незалежнасьць ВКЛ;
* 1413 — Гарадзельская унія распаўсюдзіла правы шляхты на каталіцкае дваранства Вялікага Княства Літоўскага, уніфікавала геральдыку;
* 1432 — Гарадзенская унія;
* 1499 — Кракаўска-Віленская унія;
* 1501 — Мельніцкая унія прадугледжвала аб’яднаньне Польшчы і Літвы ў адзіную дзяржаву, але не была зацьверджана літоўскім соймам;
* 1569 — Люблінская унія, у выніку якой узьнікла Рэч Паспалітая.

## Літаратура
* *Halecki O.* Dzieje unii jagiellońskiej. — T. 1-2. — Kraków, 1919—1920.
* *Kutrzeba S., Semkowicz W.* Akta Unji Polski z Litwa, 1385—1791. — Kraków, 1932.

## Вонкавыя спасылкі

*
Посах Асклепія

**Посах Асклепія** — распаўсюджаны мэдычны знак.

Паводле легенды, старажытнагрэцкі бог мэдыцыны і лекаваньня Асклепі, ішоў, абапіраючыся на кій, у палац Крыцкага цара Міноса, які паклікаў яго ўваскрэсіць памерлага сына. Па дарозе посах абвіла зьмяя і Асклепій забіў яе. Следам зьявілася другая зьмяя, з травой ў роце, пры дапамозе якой ён уваскрэсіў першую зьмяю. Асклепій знайшоў гэтую траву і зь яе дапамогай пачаў уваскрашаць памерлых.

Посах Асклепія, звычайна, быў намаляваны як драўляная палка з суччам і сымбалізаваў повязь з зямлёй і падарожжы лекара.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Мэдыцына
Поршань

**Поршань** — элемэнт машыны, які зьдзяйсняе зваротна-паступальны рук унутры цыліндра, сьціскаючы, такім чынам газ, вадкасьць, або іншае рэчыва, атрымліваючы ад якіх — энэргію.

Поршань перадае рух каленчатаму валу, таксама з дапамогай паршневых кольцаў, гермэтызуе цыліндр.

Большасьць паршней рухавікоў унутранага згараньня вырабляюцца са сплаваў алюміну і крэмнія.

## Гл. таксма
* Каленчаты вал

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Рухавікі