Крымчацкая мова

**Крымча́цкая мова** (часам: *габрэ́йска-крымскатата́рская мова*, саманазва: *кърымчах тыльы*) — адна з моваў цюрскае сям’і моваў, распаўсюджаная ва Ўкраіне на паўвостраве Крым у асяродзьдзі крымчакоў, асаблівай этнічнай групы, якая спалучае ў сабе цюрскія й габрэйскія элемэнты. Часам можа лічыцца дыялектам крымскататарскае мовы. Колькасьць носьбітаў — каля 200 чалавек; адносіцца да моваў, што знаходзяцца на мяжы выміраньня.

Як і большасьць моваў, што вядомыя пад сукупным тэрмінам *габрэйскія мовы* (які пазначае ня мовы адзінага генэтычнага паходжаньня, а мовы, што ў вялікай ступені гістарычна зьвязаныя з габрэйскай культурай і рэлігіяй), крымчацкая мова зьмяшчае вялікую колькасьць гебраізмаў. Перад савецкай эпохай для запісу мовы выкарыстоўвалася габрэйскае пісьмо, якому ў 1930 годзе ў рамках усесавецкае лацінізацыі моваў малых народаў СССР прыйшоў на замену ўніфікаваны цюрскі лацінскі альфабэт. Цяперашняя крымчацкая мова выкарыстоўвае кірылічны альфабэт. Да канца ХІХ ст. крымчакі называлі ўласную мову словам *[[чагатайская мова|чагатай]]*.

У 2012 годзе ва Ўкраіне пачалі дзейнічаць палажэньні Эўрапейскай Хартыі рэгіянальных моваў, крымчацкая мова стала адной з моваў, што трапіла ў сьпіс моваў, якім у краіне забясьпечваецца падтрымка паводле Хартыі.

## Клясыфікацыя
Крымчацкая мова адносіцца да кыпчацка-палавецкае падгрупы цюрскае сям’і моваў, але ў сучасным размоўным і асабліва пісьмовым маўленьнях шмат элемэнтаў іншае падгрупы — агускай, што дазваляе разглядаць мову як зьмяшаную кыпчацка-агускую. Тым ня менш, крымчацкая мова захавала найстаражытнейшыя архаічныя рысы, якія, незважаючы на агускі ўплыў, збліжаюць мову з карачаева-балкарскай нават больш, чым з гістарычна блізкай караімскай. Агускі (або, вужэй, асманскі) уплыў выяўляецца толькі ў фанэтыцы і часткова ў лексыцы, тады як марфалёгія не закранутая, што важна пры аднясеньні мовы ў адну падгрупу з карачаева-балкарскай і караімскай.

Структурна крымчацкая мова можа разглядацца як гаворка сярэдняга дыялекту крымскататарскае мовы, адрозьніваючыся ў асноўным наяўнасьцю гебраізмаў і некаторымі архаічнымі асаблівасьцямі, зьвязанымі з замкнёным пражываньнем крымчакоў у асобнай слабадзе Карасубазару.

## Лінгвістычная характарыстыка
### Фанэтыка, фаналёгія
Для фанэтыкі мовы ўласьцівы некаторы асманскі ўплыў. У гэтай галіне праяўляюцца найбольш прыкметныя асаблівасьці мовы: моцная рэдукцыя галоснага пярэдняга шэрагу [i], які ў слабой пазыцыі абазначаецца як *ы* (*быр* «адзін», *сыз* «вы», *кытийим* «я іду адсюль», *кыбык* «як»); сьпірантызацыя *q* > *x* у фінальнай пазыцыі (*бойдах* «халасьцяк», *къартлых* «старасьць»); агускі ініцыяльны *v* (*вер* «дай», вар «ёсьць», *вар-* «пайсьці»); агуская форма дапаможнага дзеяслову *ol-* «быць»; пераход ініцыяльнага *t* > *č* (*чыш* «зуб», *чӱш* «сон», *чӱшмек* «падаць»), некаторая дэпаляталізацыя галосных *ö*, *ü* ў першых складох (*ач копеклер* «галодныя сабакі», *мен ишчы дугульым* «я не працоўны»).

### Марфалёгія
Марфалёгія мовы супадае з марфалёгіяй сярэдняга дыялекту крымскататарскае мовы, яе лад практычна не закрануты агускім уплывам.

### Лексыка
Для лексыкі мовы ўласьцівы пэўныя дзелі габрэйскага й агускага ўплываў, таксама вылучаецца спэцыфічная лексыка: *къысреге* «праўдзівы», *чешни* «смак», *русфай* «кепскі», *опранмах* «пакутаваць», *мефе* «карысьць», *авода* «служба», *акибат* «надзея», *хора* «усявышні, Бог», *зофра* «жоўць», *д’иба* «шоўк», *халт* «глупства», *арын* «проста», *могеджет* «цуд», *бехсун* «сумны», *эйран ол-* «закахацца», *исфат* «клятва». Рукапісныя зборнікі, вядомыя ў караімаў як *мэджума*, у крымчакоў называюцца *джонк* (параўн. з крымскататарскім *джонк* «альбом»).

## Колькасьць носьбітаў
Да Другой сусьветнай вайны ў Крыме пражывала каля 6 000 крымчакоў, для пераважнае большасьці іх роднай мовай зьяўлялася крымчацкая. У часы акупацыі Нацысцкай Нямеччынай 1941—1944 гадоў сілы нацыстаў зьнішчылі амаль усіх крымчакоў. Жывымі засталося каля тысячы чалавек — мужчыны, якія сышлі на фронт, і нешматлікія сем’і, якія пасьпелі эвакуявацца.

У траўні 1944 году крымскія татары былі дэпартаваныя ва Ўзбэкістан, у лік дэпартаваных трапіла вялікая частка крымчакоў, некаторыя зь якіх так і засталіся ў краіне. У нашыя часы мова імкліва вымірае. Усеўкраінскі перапіс насельніцтва 2001 году засьведчыў наяўнасьць 785 чалавек крымчацкае нацыянальнасьці, зь іх прыкладна 68 чалавек здольныя размаўляць на мове, але існуюць і іншыя зьвесткі (гл. Ethnologue). Роднай мовай крымчацкая застаецца для значна меншай колькасьці людзей, толькі для трох чалавек. Адзін зь іх, Давід Рабі, у 2004 годзе выпусьціў кнігу з кароткім апісаньнем мовы і крымчацка-расейскім слоўнікам. Адна з апошніх носьбітак жывога крымчацкага маўленьня — Вікторыя (Гурджы) Багінская — памерла 7 студзеня 2012 году ў Краснадары, Расея.

## Пісьмовасьць
Узьнікненьне крымчацкае пісьмовасьці на аснове арамэйскага альфабэту зьвязанае, відавочна, зь неабходнасьцю перакладу малітваў з старажытнагабрэйскае мовы: напрыклад, помнік канца XV — пачатку XVI стст. «Рытуал Кафы». У навучальных дапаможніках, выдадзеных у 1930-х гадох, выкарыстоўваўся лацінскі альфабэт, падобны на г.зв. яналіф («новы альфабэт») — уніфікаваны варыянт лацінскага альфабэту, які ў часы савецкай палітыкі лацінізацыі ўводзіўся для цюрскіх моваў СССР. Альфабэт меў наступны выгляд.

Пасьля 1936 году кнігавыданьне на мове прыпынілася, і мова трапіла ў катэгорыю бесьпісьменных. Пачынаючы з 1930-х гадоў пры запісе тэкстаў на крымчацкай мове крымчакі ўжывалі расейскі варыянт кірыліцы.

Сучасны праектны крымчацкі альфабэт таксама засноўваецца на кірыліцы. Як і некаторыя іншыя кірылічныя альфабэты цюрскіх моваў, ён утрымлівае дыграфы з выкарыстаньнем літары *ъ* і літары з дыякрытычным знакам трэма.

## Адукацыя
У пачатку ХХ ст. у Сімфэропалі й Карасубазары дзейнічалі дзьве пачатковыя школы з навучаньнем на крымчацкай мове, першы лемантар і падручнік для пачатковых клясаў на крымчацкай мове склаў Ісаак Кая. У 1989 годзе ў Сімфэропалі дзейнічала нядзельная школа, дзе слухачы рознага ўзроўню вывучалі крымчацкую мову.

## Прыклад
Урывак вершу А. Пушкіна «Хмара» на крымчацкай мове, пераклад В. Багінскай-Гурджы:

: *Булут къап-къара, сэн нэге давранайсынъ?*
: *Нэге ачылгъан кӧклерде долашайсынъ?*
: *Нэге къарартайсынъ ярых кӱнлерны?*
: *Нэге йыгълатайсынъ частлы аваны?..*

Прымаўка на мове, В. Багінская-Гурджы:

: *Кымы су тапмаз ичмее, кымы копур тапмаз кечмее.*

: *Хто вады ня знойдзе напіцца, а хто мосту ня знойдзе — прайсьці.*

### Параўнаньне з турэцкай мовай

## Крыніцы

## Літаратура

* 
* 

Катэгорыя:Цюрскія мовы
Катэгорыя:Мовы Ўкраіны
Катэгорыя:Мовы Ізраілю
Катэгорыя:Мовы Турэччыны