Станіслаў Лем

**Станіслаў Херман Лем** (; 12 верасьня 1921 — 27 сакавіка 2006) — польскі пісьменьнік, сатырык, філёзаф, фантаст і футуроляг.

Лічыцца польскім пісьменьнікам, творы якога перакладаюць найчасьцей, а ў пэўныя часы быў найбольш чытаным неангельскамоўным пісьменьнікам навуковай фантастыкі. Значная частка яго пісьменьніцкай працы займае філязофія і футуралёгія, прысьвечаных разважаньням на тэмы тэхналёгіі, прыроды інтэлігенцыі, цяжкасьцям у пераказе інфармацыі і ўзаемным паразуменьні інтэлігэнтных істот, абмежаванасьці чалавека і месцы чалавека ў Сусьвеце. Вялікая частка тых разважаньняў зьмешчана ў навукова-фантастычных творах, што робіць больш цяжкім іх разуменьне. Адначасова гэткі спосаб пераказу філязофскіх думак палягчае іх паразуменьне. Таму часта ў сусьветнай літаратуры Лем бываў недаацэнены як філёзаф і лічыцца галоўным чынам аўтарам навуковай фантастыкі. Уплыў Лема на сусьветную навукова-фантастычную літаратуру крытыкі параўноўваюць зь дзейнасьцю такіх клясыкаў як Гэрбэрт Джордж Ўэлз ці Олаф Стэплдон.

## Жыцьцяпіс
Лем паходзіць з жыдоўскай сям’і лекара, якая жыла ў Львове. Сабіна Волер і Самуэль Лем (ці Лехм) заручыліся яшчэ напярэдадні І Сусьветнай вайны. Шлюбам пабраліся толькі пасьля вайны. Пад час вайны бацька быў патрапіў да расейскага палону, зьмешчанага ў крэпасьці Перамышль, а пасьля ў лягэр ваеннапалонных у Сярэдняй Азіі. Па вяртаньні з вайны ў Львоў Самуэль стаў асыстэнтам у Мэдыцынскім унівэрсытэце Яна Казімера, а пасьля ларынголягам. Станіслаў Лем вучыўся ў Львоўскім мэдычным інстытуце ад 1939 да 1941 году, скончыў мэдычны факультэт Ягелонскага ўнівэрсытэту ў Кракаве (1948).

### Сьмерць
Станіслаў Лем хварэў на сэрца. Памёр у клінічным шпіталі Collegium Medicum Ягэлёнскага ўнівэрсытэту ў Кракаве, маючы 84 гады. Згодна зь яго воляю урна з парэшткамі была пахавана 4 красавіка 2006 году на Сальваторскіх могілках ў Кракаве. Была праведзена каталіцкая імша пахаваньня па жаданьні сям’і.

Прозьвішча пісьменьніка атрымаў Астэроід Лем, а ў Кракаве імя пісьменьніка нададуць адной з вуліцаў.

## Творчасьць

### Уступ
Польскі аўтар, якога найчасьцей перакладаюць. Яго кнігі перакладзены на 41 мову, агульным накладам больш 30 мільёнаў асобнікаў (паводле іншых зьвестак — 27 млн асобнікаў). Сам аўтар сьцьвярджаў пра 44 мовы (некаторыя пераклады — пірацкія) і лічбу адзінкавых выданьняў паміж 1350 ды 1400.

### Пачаткі кар’еры пісьменьніка
Першымі творам Лема былі апавяданьні і вершы пра акупацыю, якія друкаваліся ў 1946 на старонках «Kuźnicy», «Żołnierza Polskiego» і «Tygodnika Powszechnego». Як аўтар фантастыкі дэбютаваў у «Tygodniku Powszechnym» апавяданьнямі *Obcy* і *Dzieje jednego odkrycia*. Раман «Нязгублены час» (1955 г). Дэтэктыўны раман «Вынік» (1959 г.). Аўтабіяграфічны раман «Высокі замак» (1966 г.). Філязофска-сацыялягічнага дасьледаваньне «Сума тэхналёгій» (1967 г.).

## Пераклады на беларускую мову

### Мастацкая
* *Казка пра караля Мудраса* (зборнік *Байкі Робатаў*) — пер. Валеры Буйвал
* *Прыгоды Піркса* — пер. Анатоль Бутэвіч (пад пс. Максім Валошка), Менск: Мастацкая літаратура, 1992, 
** *Выпрабаванне*
** *Патруль*
** *[https://web.archive.org/web/20080704222652/http://knihi.com/zamlitra/lem/albatros.html Альбатрос]*
** *Тэрмінус*
** *Умоўны рэфлекс*
** *Паляванне*
** Здарэньне
** *Расказ Піркса*
** *Дазнанне*
* *[https://web.archive.org/web/20081015204130/http://knihi.com/zamlitra/lem/salarys.html Салярыс]* — пер. Анатоль Бутэвіч (пад пс. Максім Валошка), Менск, 1994
* *[https://web.archive.org/web/20120119190819/http://www.nn.by/index.php?c=ar&i=1174 Уранавыя вушы]* (зборнік *Байкі Робатаў*) — пер. Руслан Равяка //Наша Ніва 31 сакавіка 2006
* Непераможаны (раман), 2011, 2578 ст., пер. Анатоль Бутэвіч 
** Сябар
** 137 секунд
** Цемра і цьвіль
** Казка пра вылічальную машыну, якая з цмокам змагалася
* Зорныя дзённікі / Станіслаў Лем. — Мінск : А. М. Янушкевіч, 2021. — 353, [2] с.
* Свет Станіслава Лема: цытаты, афарызмы / цытаты з твораў Станіслава Лема выбраў і склаў Віктар Язневіч. — Мінск : Галіяфы, 2022. — 246, [1] с.
* Зорныя дзённікі. З успамінаў Іёна Тыхага: апавяданні ; Футуралагічны кангрэс: раман / Станіслаў Лем. — Мінск : Галіяфы, 2022. — 370, [2] с.

### Філязофія
* Стварэньне сьвету. Спроба другая [Эсэ] (З польск. пер. А. Кудраўцаў) Крыніца № 11-12 (26) 1996
* Сыльвічныя разважаньні XL (часопіс Odra, № 2 (408), 1995)— зборнік *Быць (або ня быць) сярэднеэўрапейцам. Сучаснае польскае мысьленьне*
* Фэнамэналягічная тэорыя твору (зборнік *Філязофія выпадку. Літаратура ў сьвеце эмпірыі*) — зборнік *Быць (або ня быць) сярэднеэўрапейцам. Сучаснае польскае мысьленьне*

## Фільмы па творах
* Салярыс (1972)

## Узнагароды
* Ордэн Белага арла (1996)

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйная старонка
* Адвярнуўшыся ад будучыні // Інтэрвію для часапісу «Focus» №25/1999, 21 чэрвеня
* Я нікуды не належу, бо я ніадкуль — гутарка Лема з Станіславам Бэрэсь
* Сямён Букчын. ''Лем бурчыць'' (да 80-цігодзьдзя) // Наша Ніва №39-2001
* Салатавы мэрсэдэс Станіслава Лема знайшоў пакупніка Беларуская праграма Польскага Радыё
* Творы Лема ў перакладзе на розных мовах

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Львове
Катэгорыя:Польскія літаратары
Катэгорыя:Памерлі ў Кракаве
Катэгорыя:Пахаваныя на Сальваторскіх могілках у Кракаве