Булгарскія мовы

**Булга́рскія мовы** (таксама **агу́рскія**, **r-цю́рскія**) — група роднасных моваў у складзе цюрскае моўнае сям'і, меркавана можа зьяўляцца групай найстаражытнае фармацыі. Усе булгарскія мовы, апрача чуваскай, за цяперашнім часам зьяўляюцца мёртвымі.

Гістарычна былі распаўсюджаныя ў такіх дзяржавах як Імпэрыя гунаў, Вялікая Баўгарыя, пазьней — таксама ў Першым Баўгарскім Царстве ды Волскай Булгарыі, сёньняшняя жывая мова-прадстаўнік гэтае моўнае групы — чуваская — мае распаўсюд галоўным чынам у рэспубліцы Чувашыя, Расея.

## Гісторыя і клясыфікацыя
Паводле шэрагу прыкметаў булгарскія мовы зьяўляюцца супрацьпастаўленымі астатнім цюрскім мовам. Напрыклад, савецкі лінгвіст і этнограф Мікалай Попе лічыў, што булгарскія мовы паводле сваёй клясыфікацыі зьяўляюцца пераходнымі ад цюрскіх да мангольскіх моваў.

Сучасныя зьвесткі пра генэзіс булгарскіх моваў грунтуюцца на фона-морфастатычнай (расейскі лінгвіст Алег Мудрак) і лексыкастатычнай (расейскі лінгвіст Ана Дыбо) моўных клясыфікацыях.

Аналіз абодвух набораў сьпісаў Сўодэша і ўсталяваньне адноснае храналёгіі генэалягічных дрэваў цюрскіх моваў на грунце лексыка-статыстычных зьвестак, праведзенае Дыбо, паказвае, што пачатак распаду цюрскае прамовы зьвязваецца з аддзяленьнем чуваскай мовы ад іншых (што звычайна вызначаецца як аддзяленьне булгарскае групы). На абедзьвюх дрэвах адпаведны першы вузел датуецца каля -30 — 0 гг. да н. э. На думку Дыбо, гэтая зьява беспасярэдне вынікае зь міграцыі часткі хуну (старажытны качавы народ, што насяляў стэп на поўнач ад Кітаю) з захаду Манголіі на захад, праз поўнач Сіньцзяну на поўдзень Казахстану, да ракі Сырдар'я ў 56 р. да н.э.

Як мяркуюць іншыя дасьледнікі, булгарская галіна аддзялілася ад агульнацюрскае протамовы ўжо ў 500 г. да н.э.

## Склад
Да булгарскіх моваў хутчэй за ўсё адносіліся мовы, на якіх размаўлялі *анагуры* — цюрская пляменная канфэдэрацыя, якая жыла ў V-X стст. у раёне Азоўскага мора й Паўночнага Каўказу. Застаецца нявырашаным пытаньне таго, ці паходзіць чуваская мова ад адной са старажытнай мовы булгарскае групы, або паходзіць непасрэдна з булгарскае галіны.

У склад булгарскае моўнае групы залічваюцца наступныя мовы:

* хазарская
* уласна булгарская
* гунская
* аварская
* чуваская

Чуваская мова зьяўляецца сучаснай формай волска-камскай булгарскай мовы.

## Асноўныя рысы
* **[[Фанэтыка]]**:
** Захаваньне адрозьненьняў па даўжыні галосных гукаў (кароткія ды падоўжаныя);
** Арыгінальны вакалізм;
** Памякчэньне гукаў s, t у шэрагу пазыцыяў (у сучаснай чуваскай як шыпячыя рэфлексы);
** Ратацызм: пераход працюрскага r у булгарскае ŕ (для параўнаньня: булгарскаму -r- у астатніх цюрскіх мовах звычайна адпавядае -z-);
** Лямбдаізм: пераход працюрскага ł у булгарскае l (у закрытым складзе) або š (у адкрытым). У сучаснай чуваскай мове захоўваецца значная колькасьць этымалягічных дублетаў;
** Захаваньне супрацьпастаўленьня ŕs ды ŕ, а таксама łč ды ł (у астатніх цюрскіх адбылося супадзеньне ŕs з ŕ, а łč — ł);
** Рэалізацыя (у залежнасьці ад пазыцыі) працюрскага -d- як -j- (захавалася ў сучаснай чуваскай, зьліваецца з галоснымі або пераходзіць у -v-) або -z- (таксама, мажліва, і -d-, верагодна ў хазарскай), пераход -z- у -r- (больш позьняе);
** Наяўнасьць цьвёрдага галоснага (унікальны нелябіялізаваны галосны гук задняга шэрагу; пазначаецца, напрыклад, як *ӑ* (у чуваскай) або *ъ* (баўгарская мова дунайскіх баўгараў));
*** **У прыватнасьці ў чуваскай**:
**** Супадзеньне i, ɨ, ü;
**** Абвусьненьне a ў першым складзе;
**** Аглушэньне пачатковых звонкіх гукаў;
**** Азванчэньне слабых глухіх гукаў;
**** Пераход q > x (узьнікла ўжо за часамі волска-камскай мовы);

* **[[Граматыка]]**:
** Адсутнасьць канчатку *-lar* множнага ліку (напрыклад, у сучаснай чуваскай ужываецца *-sem*, дыялектнае — *-sam*);
** Супадзеньне давальнага ды вінавальнага склонаў;
** Найбольш пасьлядоўнае адрозьніваньне асноваў на галосны (у тым ліку рэдукаваны *ə*) ды зычны гукі, пры абмежаванасьці выкарыстаньня паказчыку прыцягвальнасьці *sɨ*;
** Паказчыкі прыцягвальнасьці, што зьяўляюцца папярэднімі лічэбным.

## Літаратура
* Н. Н. Поппе. О родственных отношениях чувашского и тюрко-татарских языков. Чебоксары, 1925.
* Brook, Kevin Alan. 2004. "Tales about Jewish Khazars in the Byzantine Empire Resolve an Old Debate". *Los Muestros* No. 54, pp.&nbsp;27–29.https://web.archive.org/web/20090330125615/http://www.sefarad.org/publication/lm/054/page27.html
* Brook, Kevin Alan. 2006. *The Jews of Khazaria.* Lanham, MD: Rowman & Littlefield Publishers, 2nd ed. (1999. Northvale, N.J.: Jason Aronson, 1st ed.https://web.archive.org/web/20160303173822/http://tunkelfamilysite.com/khazaria.html
* Clark, Larry. 1998. "Chuvash." In: Johanson & Csató, pp.&nbsp;434–452.
* Clauson, Gerard. 1972. *An etymological dictionary of pre-thirteenth-century Turkish*. Oxford: Oxford University Press.
* Décsy, Gyula. 1998. *The Turkic protolanguage: A computational reconstruction*. Bloomington, IN: Eurolingua.
* Dunlop, Douglas M. 1954. *The History of the Jewish Khazars.* Princeton, N.J.: Princeton University Press.
* Gmyrya, L. 1995. *Hun country at the Caspian Gate: Caspian Dagestan during the epoch of the Great Movement of Peoples*. Makhachkala: Dagestan Publishing.
* Golb, Norman & Omeljan Pritsak. 1982. *Khazarian Hebrew Documents of the Tenth Century.* Ithaca: Cornell Univ. Press.
* Golden, Peter B. 1980. *Khazar Studies: An Historio-Philological Inquiry into the Origins of the Khazars.* Budapest: Akademia Kiado.
* Golden, Peter B. 1998. "The Turkic peoples: A historical sketch." In: Johanson & Csató, pp.&nbsp;16–29.
* Johanson, Lars & Éva Agnes Csató (ed.). 1998. *The Turkic languages*. London: Routledge.
* Johanson, Lars. 1998. "The history of Turkic." In: Johanson & Csató, pp.&nbsp;81–125.https://web.archive.org/web/20110408063746/http://www.turkiclanguages.com/www/classification.html
* Johanson, Lars. 1998. "Turkic languages." In: *Encyclopædia Britannica*. CD 98. Encyclopædia Britannica Online, 5 sept. 2007.http://www.britannica.com/eb/article-80003/Turkic-languages
* Johanson, Lars. 2000. "Linguistic convergence in the Volga area." In: Gilbers, Dicky & Nerbonne, John & Jos Schaeken (ed.). *Languages in contact*. Amsterdam & Atlanta: Rodopi. (Studies in Slavic and General linguistics 28.), pp.&nbsp;165–178.http://www3.germanistik.uni-halle.de/antos/dgfs98/abstracts/johanson.htm
* Johanson, Lars. 2007. Chuvash. *Encyclopedia of Language and Linguistics*. Oxford: Elsevier.
* Krueger, John. 1961. *Chuvash Manual*.  Bloomington: Indiana University Publications.
* Liptak, Pal. 1983. *Avars and Ancient Hungarians*. Budapest: Akademiai Kiado.
* Maenchen-Helfen, Otto J. 1973. *The world of the Huns: Studies in their history and culture*. Berkeley: University of California Press.http://www.kroraina.com/huns/mh/
* Menges, K. H. 1968. *The Turkic languages and peoples: An introduction to Turkic studies*. Wiesbaden: Harrassowitz.
* Paasonen, Heikki. 1949. *Gebräuche und Volksdichtung der Tschuwassen. Gesammelt von Heikki Paasonen. Herausgegeben von Eino Karahka und Martti Räsänen*. Helsinki: Suomalais-ugrilainen Seura (Suomalais-ugrilaisen Seuran toimituksia, vol. 94).
* Pohl, Walter. 1988. *Die Awaren: Ein Steppenvolk in Mitteleuropa 567 – 822 n. Chr.* Munich: Verlag C. H. Beck.
* Pritsak, Omeljan. 1982. "The Hunnic Language of the Attila Clan." *Havard Ukrainian Studies*, vol. 6, pp.&nbsp;428–476.
* Rashev, Rasho. 1992. "On the origin of the Proto-Bulgarians." In: *Studia protobulgarica et mediaevalia europensia. In honour of Prof. V. Beshevliev*. Veliko Tarnovo, pp.&nbsp;23–33.http://www.kroraina.com/bulgar/rashev.html
* Róna-Tas, András. 1996. "The migration and landtaking of the Magyars." *The Hungarian Quarterly*, Vol. 37, No. 144, p.&nbsp;37–41.
* Róna-Tas, András. 1998. "The reconstruction of Proto-Turkic and the genetic question." In: Johanson & Csató, pp.&nbsp;67–80.
* Samoilovich, A. N. 1922. *Some additions to the classification of the Turkic languages*. Petrograd.http://s155239215.onlinehome.us/turkic/40_Language/LangClassificationEn.htm
* Schönig, Claus. 1997–1998. "A new attempt to classify the Turkic languages I-III." *Turkic Languages* 1:1.117–133, 1:2.262–277, 2:1.130–151.
* Vajda, Edward J. 2000. Review of Décsy (1998). *Language* 76.473-474.

## Крыніцы

Катэгорыя:Цюрскія мовы
Катэгорыя:Мовы Расеі
Катэгорыя:Сярэднявечныя мовы