Кляўс Шэнк фон Штаўфэнбэрг

**Кляўс Філіп Марыя Шэнк ґраф фон Штаўфэнбэрґ** (, , Етынген — , Бэрлін) — палкоўнік вэрмахта, адзін з асноўных удзельнікаў ґрупы змоўшчыкаў, якія сплянавалі й ажыцьцявілі замах на жыцьцё Адольфа Гітлера 20 ліпеня 1944 году.

## Біяґрафія

### Арыстакрат
Ґраф Кляўс Шэнк фон Штаўфэнбэрґ нарадзіўся ў адной з найстарэйшых арыстакратычных сем’яў Паўднёвае Нямеччыны, цесна зьвязанай з каралеўскім домам Вюртэмбэрґа — бацька ґрафа займаў высокую пасаду пры двары апошняга караля Вюртэмбэрґа.

Кляўс быў трэцім сынам у сям’і. Ягоныя старэйшыя браты, Бэртальд і Аляксандар, пазьней таксама прынялі ўдзел у змове.

Выхоўваўся ў духу каталіцкае набожасьці, нямецкага патрыятызму й манархічнага кансэрватызму. Атрымаў выдатную адукацыю, меў літаратурныя схільнасьці. У 1923 годзе разам з братам Бэртальдам увайшоў у круг Стэфан Ґеорґэ й да канца сваіх дзён схіляўся перад гэтым паэтам.

1 красавіка 1926 году Штаўфэнбэрґ быў залічаны да 17-га кавалерыйскага полку ў Бамбэрґу. У 1927—1928 гадах вучыўся ў пяхотным вучылішчы ў Дрэздэне. У красавіку 1932 году з нагоды прэзыдэнцкіх выбараў выступіў супраць Гіндэнбурґа ў падтрымку Гітлера.

У траўні 1933 атрымаў званьне лейтэнанта. Штаўфэнбэрґ прымаў удзел у ваенным навучаньні штурмавікоў і арґанізаваў перадачу райхсвэру нелеґальнага арсэнала зброі. 26 верасьня 1933 году ажаніўся на Ніне Фраін фон Лерхэнфэльд.

У 1934 годзе атрымаў прызначэньне да кавалерыйскае вучэльні ў Гановэру. У гэты час кавалерыя паступова перафармавалася ў матарызаваныя войскі.

6 кастрычніка 1936 году прыступіў да вучобы ў Вайсковай акадэміі ґенэральнага штабу ў Бэрліне. У 1938 годзе пасьля сканчэньня акадэміі быў прызначаны 2-м Афіцэрам ґенэральнага штабу пад пачаткам ґенэрал-лейтэнанта Эрыха Ґепнэра. Удзельнічаў у акупацыі Судзецкае вобласьці.

### Вайна
У 1939 годзе з пачаткам Другое сусьветнае вайны ў якасьці обэр-лейтэнанта ў танкавай дывізіі Штаўфэнбэрґ удзельнічаў у польскай кампаніі.

З Польшчы ён пісаў жонцы: .

Усяго ў бараку знаходзіліся 24 чалавекі. 17 зь іх атрымалі раненьні, яшчэ чацьвёра загінулі, а сам Гітлер цудам адкараскаўся лёгкай кантузіяй і раненьнем. Няўдача замаху дала яму чарговую нагоду сьцвярджаць, што яго захоўвае сам «провід».

#### Правал змовы

Да гэтага моманту Штаўфэнбэрґ ужо пакінуў тэрыторыю Стаўкі й бачыў выбух з адлегласьці. Будучы ўпэўненым у посьпеху замаху, ён дабраўся да Растэнбургу й вылецеў у Бэрлін, дзе паведаміў ґенэралу Фрыдрыху Ольбрыхту (ўдзельніку змовы), што Гітлер мёртвы, і стаў настойваць на прывядзеньні пляну «Валькірыя» ў выкананьне. Аднак камандуючы рэзэрвам сухапутных войскаў ґенэрал-палкоўнік Фрыдрых Фром, які павінны быў падпісаць плян, вырашыў сам пераканацца ў гібелі Гітлера й датэлефанаваўся да Стаўкі. Даведаўшыся аб правале замаху, ён адмовіўся ад удзелу ў змове й быў арыштаваны змоўшчыкамі. Дзеяньні змоўшчыкаў былі падтрыманы апазыцыйна настроенымі ваеначальнікамі на месцах. Прыкладам, вайсковы ґубэрнатар Францыі, ґенэрал Шцюльпнагель, пачаў арышты чыноў СС і Гестапу.

Спрабуючы ажыцьцявіць свой плян, Штаўфэнбэрґ асабіста абзвоньваў камандзіраў частак і злучэньняў у Нямеччыне й на акупаваных тэрыторыях, пераконваючы іх выконваць загады новага кіраўніцтва — ґенэрал-палкоўніка Людвіга Бэка й ґенэрал-фэльдмаршала Віцлебэна — і правесьці арышты афіцэраў СС і гестапа. Некаторыя з тых, да каго ён зьвяртаўся, сапраўды выканалі ягоныя ўказаньні й прыступілі да затрыманьняў. Аднак многія вайсковыя камандзіры аддалі перавагу дачакацца афіцыйнага пацьверджаньня гібелі Гітлера. Такога пацьверджаньня, аднак, не было — больш за тое, Гебельс неўзабаве абвесьціў па радыё, што Гітлер жывы.

У выніку ўжо да вечара таго ж дня батальён аховы вайсковай камэндатуры Бэрліна які захаваў вернасьць фюрэру, кантраляваў асноўныя будынкі ў цэнтры Бэрліна, а бліжэй да паўночы захапіў будынак штаба рэзэрву сухапутных войскаў на Бэндлерштрасэ. Кляўс фон Штаўфэнбэрґ, ягоны брат Бэртальд і іншыя змоўшчыкі былі схопленыя. Пры арышце Штаўфэнбэрґ быў паранены куляй у плячо.

Выпушчаны з-пад арышту ґенэрал-палкоўнік Фром неадкладна абвесьціў пасяджэньне вайсковага суду й тут жа прысудзіў да сьмерці пяць чалавек, у тым ліку Кляўса фон Штаўфэнбэрґа. Асуджаныя былі расстраляныя ў двары штабу. Перад сьмерцю Штаўфэнбэрґ пасьпеў крыкнуць: «Няхай жыве сьвяшчэнная Нямеччына!»

Астатнія змоўшчыкі былі перададзеныя гестапа. На наступны дзень была створана спэцыяльная камісія з высокапастаўленых кіраўнікоў СС для расьследаваньня змовы. Тысячы меркаваных і сапраўдных удзельнікаў «змовы 20 Ліпеня» былі арыштаваныя, падвергнутыя катаваньням, пакараныя. Пакуты адмыслова здымалі на кінаплёнку для паказу фюрэру.

Па ўсёй Нямеччыне пачаліся арышты падазраваных у змове. Былі арыштаваныя многія вядомыя ваеначальнікі, напрыклад, ґенэрал-фэльдмаршалы Віцлебэн (пакараны па прысудзе суду) і Эвальд фон Клейст (адпушчаны), ґенэрал-палкоўнік Шцюльпангель (спрабаваў застрэліцца, але выжыў і быў пакараны), Франц Гальдэр і многія іншыя. Леґендарны палкаводзец Эрвін Ромэль, патрапіўшы пад падазрэньні, 14 кастрычніка пакончыў з сабой (па іншай вэрсіі, самагубства Ромэля было інсцэніравана). Загінулі й многія грамадзянскія ўдзельнікі змовы — Карл Фрыдрых Гердэлер, Ульрых фон Хасэль, Юліус Лебэр і іншыя.

## Герой або здраднік

У расколатай Нямеччыне стаўленьне да замаху на Гітлера 20 ліпеня 1944 года было неадназначным. У Заходняй Нямеччыне сродкі масавай інфармацыі й палітыкі апісвалі удзельнікаў змовы як герояў. У НДР гэтая дата наогул не адзначалася.

Хоць Штаўфэнбэрґ быў выхаваны ў кансэрватыўнай, манархічнай і рэліґійнай традыцыі, за час вайны ягоныя палітычныя пазыцыі прыкметна зьмяняліся. У асяроддзі антыгітлераўскіх змоўшчыкаў ён зблізіўся з сацыял-дэмакратамі Юліюсам Лебэрам і Вільгельмам Лейшнэрам; акрамя таго, ён лічыў, што да пасляваеннага ўладкавання Нямеччыны варта падключыць усе антыфашыскія сілы, у тым ліку камуністаў. У усходненямецкай і савецкай гістарыяграфіі змоўшчыкі падзяляліся на «рэакцыйнае» (кансэрватыўнае) крыло пад кіраўніцтвам былога бургамістра Ляйпцыгу Гердэлера й «патрыятычнае» (прагрэсіўнае) на чале са Штаўфэнбэрґам. Згодна з гэтай канцэпцыяй, першыя мелі намер пасьля перавароту заключыць сэпаратны мір з Захадам і працягнуць вайну з Савецкім Саюзам, другія ж ставілі сваёй мэтай поўны мір для Нямеччыны й ўстанавілі кантакты зь левымі палітыкамі — сацыял-дэмакратамі, і нават зь кіраўнікамі камуністычнага падпольляНапрыклад, гл тут:  . Падобны пункт гледжаньня падзяляе й шэраг заходніх аўтараў  .

Але аж да сярэдзіны 1960-х гадоў шмат хто ў Нямеччыне лічылі удзельнікаў змовы не героямі, а здраднікамі.

У сучаснай Нямеччыне 20 ліпеня абвешчана днём жалобы па пакараным і штогод суправаджаецца правядзеньнем урачыстых мерапрыемстваў. На месцы пакараньня сьмерцю ґрафа фон Штаўфэнбэрґа і ягоных таварышаў праводзіцца ўрачыстае прыняцьце Вайсковая прысяга прысягі ваеннаслужачымі.

## Фільмы
* 1955 Гэта адбылося 20 ліпеня /* Es geschah am 20. Juli* (ФРН, рэж. Георг Вільгельм Пабст)
* 1955 20 ліпеня /* Der 20. Juli* (ФРН, рэж. Фальк Харнак)
* 1966 Без барацьбы няма перамогі /* Ohne Kampf kein Sieg* (ТБ НДР, рэж. Рудзі Курц)
* 1967 Ноч генэралаў /* The Night of the Generals* (рэж. Анатоль Літвак)
* 1970 Кляўс граф Штаўфэнбэрґ - партрэт пакушэнца /* Claus Graf Stauffenberg — Porträt eines Attentäters* (ZDF, ТБ ФРН, рэж. Рудольф Нусгрубэр)
* 1970 Вызваленне. Напрамак галоўнага ўдару (СССР, рэж. Юрый Озеров)
* 1971 Апэрацыя Валькірыя /* Operation Walküre* (WDR, ТБ ФРН, рэж. Франц Петэр Вірт)
* 1990 Змова супраць Гітлера /* The Plot to Kill Hitler* (ТБ, рэж. Лорэнс Шылер)
* 2004 Штаўфэнбэрґ /* Stauffenberg* (ARD, ТБ ФРН, рэж. [Ё Баер]])
* 2004 Што сапраўды адбылося 20 ліпеня 1944 г? /* Was geschah wirklich am 20. Juli 1944?* (RBB, ТБ ФРН, рэж. Арцём Деменок)
* 2004 Гадзіна афіцэраў /* Die Stunde der Offiziere* (ZDF, ТБ ФРН, рэж. Ханс-Эрых Віт)
* 2008 Апэрацыя «Валькірыя» /* Valkyrie* (рэж. Браян Сiнгер)
* 2009 Штаўфэнбэрґ — сапраўдная гісторыя /* Stauffenberg — Die wahre Geschichte* (ZDF, ТБ ФРН, рэж. Олівер Хальмбургер)

## Крыніцы

## Літаратура
* Финкер К. Заговор 20 июля 1944 года. Дело полковника Штауффенберга. М., 1975.
* Евгений Беркович *Одинокие герои. История покушений на Гитлера
** Часть первая [http://berkovich-zametki.com/AStarina/Nomer15/Attentate1.htm  «Логово волка»]*
** Часть вторая  «Настанет время, когда я спасу Германию»

## Вонкавыя спасылкі
* Es geschah am 20. Juli
* Der 20. Juli
* The Plot to Kill Hitler
* Stauffenberg
* Valkyrie
* Штаўфэнбэрґ Stauffenberg — Сын нямецкага народа
* Узнагароды Кляўса фон Штаўфэнбэрґа

Катэгорыя:Палітычныя змоўшчыкі
Катэгорыя:Палкоўнікі Нямеччыны
Катэгорыя:Удзельнікі Другой сусьветнай вайны
Катэгорыя:Графы Нямеччыны
Катэгорыя:Асобы на марках
Катэгорыя:Змова 20 ліпеня
Катэгорыя:Антыфашысты