Себеж

**Се́беж** — места ў Расеі, на беразе Себескага возера. Адміністрацыйны цэнтар Себескага раёну Пскоўскай вобласьці. Насельніцтва на 2021 год — 6246 чалавек. Знаходзіцца за 180 км на поўдзень ад Пскова, чыгуначная станцыя на лініі Масква — Рыга.

Себеж — магдэбурскае места гістарычнай Полаччыны, старажытны замак Вялікага Княства Літоўскага, на этнічнай тэрыторыі беларусаў. Да нашага часу тут захаваўся збудаваны ў стылі віленскага барока былы касьцёл Найсьвяцейшай Тройцы і Сьвятога Антонія, помнік архітэктуры XVII—XVIII стагодзьдзяў.

## Гісторыя
### Паміж Вялікім Княствам Літоўскім і Маскоўскай дзяржавай

Першы пісьмовы ўпамін пра Себеж датуецца 1414 годам, калі яго здабыў вялікі князь Вітаўт, ідучы ў паход на Пскоў. Згодна з трактатам паміж вялікім князем Казімерам і маскоўскім гаспадаром Васілём Васілевічам Вялікае Княства Літоўскае страціла свой уплыў на Ноўгарад Вялікі і Пскоў, але захавала за сабою Себеж. У 1535 годзе маскоўскія войскі на чале з Васілём Шуйскім захапілі ваколіцы места, На загад ваяводы на беразе Себескага возера збудавалі замак, які атрымаў назву Новы Себеж, або Іван-горад. У 1536 годзе само места трапіла пад уладу Масквы.

Згодна з Дэвулінскім замірэньнем 1618 году Себеж вярнуўся да Вялікага Княства Літоўскага. На 1619 год, паводле інвэнтару, тут было 9 вуліцаў, 6 цэркваў і манастыр. 22 сакавіка 1623 году кароль і вялікі князь Жыгімонт Ваза надаў месту Магдэбурскае права і герб: «*у блакітным полі постаць Самсона, які дужаецца з ільвом*». З пачаткам вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай у 1654 годзе маскоўскія войскі зноў захапілі Себеж, але ў 1661 годзе мясцовыя жыхары перадалі места войску Вялікага Княства Літоўскага. Згодна з дамоваю 1676 году Себеж вярнуўся ў склад Рэчы Паспалітай. У канцы ХVІІ ст. тут было 300 будынкаў.

У Вялікую Паўночную вайну (1700—1721) двойчы ў 1705 і 1707 гадох Себеж займалі расейскія войскі Пятра I. На 1755 год у месьце было 150 будынкаў.

### Пад уладай Расейскай імпэрыі

У выніку першага падзелу Рэчы Паспалітай (1772 год) Себеж разам з большай часткай Полацкага ваяводзтва апынуўся ў складзе Расейскай імпэрыі, дзе стаў цэнтрам павету Полацкага намесьніцтва, з 1796 году Беларускай, з 1802 году Віцебскай губэрні. У пачатку ХІХ ст. тут існавала 5 скарбовых будынкаў (зь якіх 1 мураваны), прыватных — 202 (3 мураваныя), магазынаў — 2, столькі ж цэркваў і касьцёл.

У траўні 1885 году ў Себежы здарыўся страшэнны пажар, які зьнішчыў каля 600 будынкаў. На 1889 год у месьце працавалі 8 гарбарняў, 2 ганчарных заводы, 3 сінелева-набойныя фабрыкі і паравая мукамольня, пазьней адкрыліся цагельня і бровар. Паводле вынікаў перапісу 1897 году, беларусы складалі 47% жыхароў Себескага павету. У 1908 годзе ў Себежы зьявілася электрычнае асьвятленьне вуліцаў, у 1911 годзе адкрыўся кінатэатар Жаржаўскага.

За часамі Першай сусьветнай вайны ў лютым 1918 году Себеж занялі войскі Нямецкай імпэрыі.

### Найноўшы час
25 сакавіка 1918 году згодна з Трэцяй Устаўной граматай Себеж абвяшчаўся часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 году згодна з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі ён увайшоў у склад Беларускай ССР, дзе стаў цэнтрам павету («падраёну») Віцебскага раёну. Аднак 16 студзеня маскоўскія бальшавікі адабралі Себеж разам зь іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад РСФСР, з 1924 году ў Пскоўскай губэрні (з 1957 году ў Пскоўскай вобласьці). У 1926 годзе беларускія бальшавікі прасілі вярнуць Себеж у склад БССР, аднак Масква не задаволіла гэтую просьбу. У Другую сусьветную вайну з 9 ліпеня 1941 да 17 ліпеня 1944 году места знаходзілася пад акупацыяй Трэцяга Райху.


Siebiež, Zamkavaja hara. Себеж, Замкавая гара (1900).jpg|Панарама з Замкавай гары, да 1900 г.
Siebiež, Zamkavaja, Trajecki. Себеж, Замкавая, Траецкі (1901-18).jpg|Траецкі касьцёл, да 1918 г.
Siebiež, Rynak, Trajecki. Себеж, Рынак, Траецкі (1901-18).jpg|Рынак і касьцёл, да 1918 г.
Siebiež, Rynak. Себеж, Рынак (1901-18).jpg|Рынак, да 1918 г. 


Siebiež, Siebieskaje. Себеж, Себескае (1901-18).jpg|Агульны выгляд, да 1918 г.
Siebiež, Vialikaja. Себеж, Вялікая (1903).jpg|Вуліца Вялікая, да 1904 г. 
Siebiež, Vialikaja, Kušlis. Себеж, Вялікая, Кушліс (1904-17).jpg|Вуліца Вялікая, да 1918 г.
Siebiež, Vialikaja, Sabornaja. Себеж, Вялікая, Саборная (1907).jpg|Царква-мураўёўка,  1907 г.


## Геаграфія
Рэльеф узгорысты. Непадалёк ад Себежа знаходзіцца значная гара «Ўздыхалінка».

Клімат пераходны ад мерна марскога да мерна кантынэнтальнага, зь мяккай зімой і цёплым летам. Ападкаў найбольш выпадае ўлетку і рана ўвосень. Сярэдняя хуткасьць ветру — 3,9 м/с, вільготнасьць паветра — 78%.

## Насельніцтва
### Дэмаграфія


ImageSize = width:auto height:200 barincrement:27
PlotArea = left:50 bottom:20 top:30 right:20
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
Colors =
  id:linegrey2 value:gray(0.9)
  id:linegrey value:gray(0.7)
  id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8)
  id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:11000
ScaleMajor = unit:year increment:2500 start:0 gridcolor:linegrey
ScaleMinor = unit:year increment:500 start:0 gridcolor:linegrey2
PlotData =
  color:cobar width:15
  bar:1780 from:0 till:418 
  bar:1799 from:0 till:1711 
  bar:1801 from:0 till:2064 
  bar:1867 from:0 till:2909 
  bar:1886 from:0 till:4051 
  bar:1894 from:0 till:4344
  bar:1926 from:0 till:5500
  bar:1959 from:0 till:6994
  bar:1979 from:0 till:10500
  bar:1993 from:0 till:9200
  bar:2002 from:0 till:7198
  bar:2009 from:0 till:6263
TextData=
  fontsize:10px pos:(10,195)
  text:Дынаміка зьмяненьня колькасьці насельніцтва Себежа



* **XVIII стагодзьдзе**: 1780 год — 418 чал., зь якіх 361 хрысьціянаў і 57 юдэяў; 1799 год — 1711 чал.
* **XIX стагодзьдзе**: 1801 год — 2064 чал.; 1803 год — 45 купцоў і 511 мяшчанаў-хрысьціянаў, 10 купцоў і 398 мяшчанаў-юдэяў; 1825 год — 2627 чал.; 1856 год — 2,8 тыс. чал.; 1867 год — 2909 чал., зь іх 205 каталікоў, 19 пратэстантаў і 1189 юдэяў; 1886 год — 4051 чал., зь іх 1214 праваслаўных, 393 каталікі, 7 стараабрадцаў, 1 пратэстант і 2436 юдэяў; 1894 год — 4344 чал. (2089 муж. і 2255 жан.), зь іх праваслаўныя складалі каля 25%, каталікі 11%, юдэі 61%, іншай веры да 3%; мяшчане складалі 86% ад усяго насельніцтва; 1897 год — 4326 чал., зь іх 988 беларусаў, 618 расейцаў, 122 палякі і 2564 жыдоў
* **XX стагодзьдзе**: 1904 год — 5027 чал.; 1910 год — 7561 чал.; 1917 год — 4982 чал.; 1920 год — 4065 чал.; 1926 год — 5543 чал.; 1959 год — 6994 чал.; 1979 год — 10&nbsp;154 чал.; 1989 год — 9582 чал.; 1993 год — 9,2 тыс. чал.
* **XXI стагодзьдзе**: 2002 год — 7198 чал.; 2009 год — 6263 чал.; 2010 год — 6375 чал.; 2011 год — 6342 чал.; 2013 год — 5869 чал.; 2014 год — 5660 чал.; 2015 год — 5480 чал.; 2016 год — 5449 чал.; 2017 год — 5452 чал.

## Забудова
### Вуліцы і пляцы

З урбананімічнай спадчыны Себежа да нашага часу гістарычныя назвы захавалі вуліцы Замкавая і Ніжняя.

### Мясцовасьці
У Себежы існавалі гістарычныя мясцовасьці Батарэя, Замкавая і Пятрова горы, Перавалока і Пяшчанка.

## Эканоміка
Вытворчасьць будаўнічых матэрыялаў, прадпрыемствы лясной, лёгкай і харчовай прамысловасьці.

## Турыстычная інфармацыя
### Інфраструктура
У месьце дзее Себескі краязнаўчы музэй.

### Славутасьці
* Забудова гістарычная (XIX — пачатак ХХ ст.; фрагмэнты)
* Замчышча (1535)
* Званіца (XIX ст.)
* Касьцёл Найсьвяцейшай Тройцы і Сьвятога Антонія (1625; цяпер царква Сьвятой Тройцы Маскоўскага патрыярхату)
* Могілкі старыя каталіцкія

### Страчаная спадчына
* Сынагога
* Царква саборная Раства Хрыстова (1854 або 1864; мураўёўка)
* Царква Прачыстай Багародзіцы

## Галерэя

Место крепости "Ивангород на Себеже".jpg|Агульны выгляд 
Здание Костела (базилианский костел святой Троицы).jpg|Былы касьцёл 
Russia-Sebezh-Church of Holy Trinity-3.jpg|Апсыда касьцёла
Себеж. Церковь Троицы Живоначальной.jpg|Вуліца да касьцёла


Russia-Sebezh-Belfry of Nativity Cathedral.jpg|Званіца
Дом Селюгина, фасад.jpg|Старая камяніца 
A street in Sebezh.JPG|Вуліца 
Парк в Себеже.jpg|Парк 


## Асобы
* Зінові Гердт (1916—1996) — актор тэатру і кіно
* Антон Камінскі (1862—1936) — савецкі кліматоляг
* Вітальд Рудзінскі (1913—2004) — польскі кампазытар
* Сямён Тамсінскі (1894—1938) — гісторык, археограф

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 
* 
* Лагунин И. И. Историко-градостроительный очерк г. Себежа и его окрестностей // Псков: научно-практический историко-краеведческий журнал. — Псков: Псковский гос. пед. ун-т им. С. М. Кирова, 2000. — № 12. — С. 125—138. — № 13. — С. 103—121. 

## Вонкавыя спасылкі
* 
* Азёрны Себескі край, Беларуская рэдакцыя Польскага Радыё, 23 студзеня 2009 г.
* Афіцыйны сайт места
* Себескі краязнаўчы музэй

Катэгорыя:Себеж
Катэгорыя:Гарады Расеі