Вітаўт Тумаш

**Ві́таўт Ту́маш** (пс. *Сымон Брага*; 20 сьнежня 1910, в. Сьпягліца, Вялейскі павет — 27 красавіка 1998, Нью-Ёрк, ЗША) — беларускі грамадзкі дзяяч, лекар, скарыназнаўца.

## Біяграфія
Нарадзіўся 20 сьнежня 1910 году ў вёсцы Сьпягліцы Вялейскага павету ў беларускай каталіцкай сям’і. У часе Першай сусьветнай вайны сям’я была ў бежанцах на землях Летувы. Тамака Вітаўт і пайшоў у школу, што дазволіла яму добра ведаць летувіскую мову.

На пачатку 1920-х гадоў навучащся ў Віленскай беларускай гімназіі, па яе сканчэньні паступіў ў Віленскі ўнівэрсытэт на мэдычны факультэт.

Рэдагаваў беларускія выданьні. Празь яго рукі прайшлі ўсе заходнебеларускія паэтычныя зборнікі Максіма Танка. «*Танк мае здольнасьці, а я — веды*», — казаў Тумаш. Ён жа адрэдагаваў і першую, праскую, кнігу «Ад родных ніў» (1942 год) Ларысы Геніюш, якая, віншуючы Вітаўта з 60-годзьдзем, пісала: «*Першыя вершы — мае жураўлі Дзякуюць Вам за апеку. Дзякуй за тое, што другам былі, Што заўсёды былі чалавекам*».

Напярэдадні 1939 году па заканчэньні ВНУ разам з доктарам Міколам Шчорсам, быў на Валыні на практыцы. З пачаткам Другой сусьветнай вайны, ня хочучы патрапіць да Саветаў на ровары зьехаў на Захад.

Затрымаўся на Заходняй Беласточчыне, пасьля ў Лодзі. У 1940—1941 гадох стаяў на чале лодзьскага аддзелу Беларускага камітэту самапомачы. Наяжджаў у Бэрлін. Супрацаваў з шмат якімі беларускімі арганізацыямі, друкаваўся. Рэдагаваў беларускую газэту «Раніца» — асяродак беларускіх патрыётаў у Нямеччыне. Пасьля пачатку вайны між Нямеччынай і СССР, вярнуўся на Беларусь. Пад пагрозаю арышту вымушаны зь ліпеня да лістапада 1941 году працаваць бурмістрам Менску. Вызначыўся на гэтай пасадзе тым, што, апрача разбудовы нацыянальнага жыцьця, рашучымі дзеяньнямі спыніў пашырэньне эпідэміі па Менску.

З 1943 году — рэдактар бэрлінскай газэты «Раніца». Пасьля вайны працаваў недалёка ад Беларускага лягеру Ватэнштэту. Браў удзел у большасьці культурна-палітычных мерапрыемстваў лягеру і арганізацыі беларускае эміграцыі.

21 чэрвеня 1948 году абраны Прэм’ер-міністрам БНР у выгнаньні, але ў жніўні 1948 г. паведаміў аб сваёй адмове ад пасады.

Зьехаў у ЗША. Тамака заснаваў Беларускі Інстытут Навукі і Мастацтва (БІНіМ) і зрабіўся ягоным старшынём. Адзін з выдатных дасьледчыкаў і заснавальнікаў скарыназанаўства.

На базе БІНіМ выдаваў часопісы «Запісы БІНіМу» й «Конадні».

Раптоўна памёр 27 красавіка 1998 году ад крывазьваньня ў мозаг. Пахаваны на беларускіх могілках у Іст-Брансўіку ў Нью-Джэрзі (ЗША).

## Навуковая дзейнасьць
Зьвяртаў увагу на вялікае сымбалічнае значэньне Вільні для гісторыі Беларусі: «
*пісаць гісторыю беларускага народу ды без гісторыі нацыянальна-духовага цэнтру краю, сталічнае Вільні, гэта такая ж недарэчнасьць, як калі б нехта пробаваў пісаць гісторыю старажытнае Грэцыі ды без гісторыі [[Атэны|Атэнаў]]*».

Зьвяртаў увагу на палітыку летувізацыі за часамі савецкай акупацыі Беларусі: «*вось пры гэткім культурна-мэханічным трактаваньні партыйнай гістарыяграфіяй гісторыі беларускага народу савецкім гісторыкам даводзіцца цяпер пісаць, што не ў Беларусі, але [[Жамойць|Жамойці]]-[[Летува|Летуве]], бо ж у Вільні, беларускія кнігі друкаваў доктар [[Францішак Скарына|Скарына]], а па ім слаўны [[Пётра Мсьціславец]], знакамітая Друкарня Дому [[Мамонічы|Мамонічаў]] ды іншыя беларускія друкары, што ў Жамойці-Летуве складаўся ды выдаваўся [[Статуты Вялікага Княства Літоўскага|Літоўскі Статут]]…*».

## Працы
* 
* Балцкі элемэнт пры паўстанні сучаснага беларускага народу, 1950.
* Да справы беларускай паўдзённай этнаграфічнай мяжы, 1954.
* Дыпляматычная кантравэрсыя 1646 году за беларускую мову // Запісы Беларускага Інстытуту Навукі й Мастацтва, No. 12, 1974 г.; Часопіс «Спадчына», No. 2, 1997.
* Гістарычная канцэпцыя Вацлава Ластоўскага ў працах сучасных гісторыкаў, 1974.
* 
* 
* Пяць стагодзьдзяў Скарыніяны. ХVІ—ХХ, 1989.
* Выбраныя працы, 2002, Бібліятэка часопіса Беларускі Гістарычны Агляд. .

## Крыніцы

## Літаратура
* Тумаш Вітаўт // 
* Тумаш Вітаўт // 
* Тумаш Вітаўт // Лявон Юрэвіч. Літаратурны рух на эміграцыі. — Менск: БГА, 2002.

## Вонкавыя спасылкі
* Вітаўт Тумаш на Весткі.інфо

Катэгорыя:Беларускія лекары
Катэгорыя:Беларускія публіцысты
Катэгорыя:Беларускія гісторыкі
Катэгорыя:Беларусы ў Нямеччыне
Катэгорыя:Беларусы ў ЗША
Катэгорыя:Дзеячы беларускай эміграцыі
Катэгорыя:Прэм’ер-міністры БНР
Катэгорыя:Менскія бурмістры (1941—1944)
Катэгорыя:Беларускія калябаранты з нацысцкай Нямеччынай