Крычаў

**Кры́чаў** — места ў Беларусі, на рацэ Сажы. Адміністрацыйны цэнтар Крычаўскага раёну Магілёўскай вобласьці. Насельніцтва на 2018 год — 26 007 чалавек. Знаходзіцца за 104 км на ўсход ад Магілёва. Чыгуначны вузел на Воршу, Магілёў, Унечу і Рослаў; на аўтамабільнай дарозе Бабруйск — Рослаў.

Крычаў — магдэбурскае места гістарычнай Амсьціслаўшчыны, колішняя сталіца графства, старажытны замак Вялікага Княства Літоўскага. Да нашага часу тут захаваліся руіны замка на Замкавай Гары, палац Пацёмкіна — Галынскіх і цэрквы Сьвятога Мікалая і Ўваскрасеньня Хрыстова, помнікі гісторыі і архітэктуры XIV—XIX стагодзьдзяў. Сярод мясцовых славутасьцяў вылучаўся нэагатычны касьцёл Беззаганнага Зачацьця Найсьвяцейшай Панны Марыі, помнік архітэктуры XIX ст., зьнішчаны савецкімі ўладамі.

## Назва

Існуе некалькі вэрсіяў паходжаньня тапоніму Крычаў. Паводле адной зь іх, ён утварыўся ад слова крычнае (што азначае прафэсію) або крыца, крычнае жалеза — назваў балотнай жалезнай руды, якой было багата ў навакольлі. Іншая вэрсія зьвязвае назву места з крывічамі. Апроч таго, існуе некалькі легендаў і паданьняў пра назву і абставіны заснаваньня Крычава.

Варыянты напісаньня назвы места ў гістарычных крыніцах: *Крэчут*.

## Гісторыя

### Раньнія часы
Першы пісьмовы ўпамін пра Крычаў зьмяшчаецца ў статуце князя смаленскага Расьціслава Мсьціславіча і датуецца 1136 годам. У ХІІ — сярэдзіне ХІV стагодзьдзя места знаходзілася ў складзе Смаленскага княства.

### Вялікае Княства Літоўскае
У 1358 годзе Крычаў далучыўся да Вялікага Княства Літоўскага, дзе ўвайшоў ў склад Амсьціслаўскага княства. У Сьпісе рускіх гарадоў далёкіх і блізкіх (канец XIV ст.) ён значыцца сярод «літоўскіх» замкаў. У ХІV—ХVІІІ стагодзьдзях існавалі Крычаўскія мескія ўмацаваньні. З канца ХV стагодзьдзя места ўвайшло ў склад Віленскага ваяводзтва, дзе стала цэнтрам воласьці, уладаньня вялікіх князёў. У 1507 і 1508 гадох маскоўскія захопнікі безвынікова намагаліся авалодаць Крычавам. За часамі Інфлянцкай вайны (1558—1582) у 1564 годзе яны зноў двойчы спрабавалі захапіць места.

Згодна з адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформай 1565—1566 гадоў Крычаў увайшоў у склад Амсьціслаўскага ваяводзтва. З ХVІІ стагодзьдзя ён стаў цэнтрам староства, якое знаходзілася ў валоданьні Радзівілаў. У ХVІІ—ХVІІІ стагодзьдзях аснову плянавальнай кампазыцыі Крычава складаў замак, ад якога цягнуліся вуліцы; было 8 цэркваў, касьцёл, сынагога. Сфармаваўся другі цэнтар места — Рынак.

У 1614 годзе маскоўскія захопнікі спалілі Крычаў і разрабавалі староства. У 1633 годзе ён зноў моцна пацярпеў ад нападу маскоўскіх войскаў: амаль усіх жыхароў (2000 чал.) гвалтоўна вывезьлі ў Маскоўскую дзяржаву, а само места спалілі. 23 жніўня 1633 году за гераізм і адданасьць радзіме кароль і вялікі князь Уладзіслаў Ваза надаў Крычаву Магдэбурскае права і герб: «*у чырвоным полі залаты крыж, побач зь якім срэбны меч*».

Захаваліся сьведчаньні азначэньня жыхароў Крычава і ваколіцаў ліцьвінамі (літвой): «*литовские люди изо [[Амсьціслаў|Мстиславля]], из [[Магілёў|Могилева]], из [[Прапойск|Пропойска]], ис Кричева, из [[Радамля|Радомля]], из [[Чачэрск|Чичерска]], из [[Гомель|Гомьи]]*» (1562—1563 гады), «*…литвин Корнило Офонасьев в роспросе сказал: Кричевского повету, отец де ево был в Кричеве городничий*» (1627 год), «*Павлов Григорий Михайлов… литва, гайдук, родом из Кричева*» (1635 год). Апавядаючы пра рэйд невялікага варожага аддзелу на Смаленшчыну ў 1565 годзе, маскоўскі летапіс адзначаў, што гэта былі «літоўскія людзі», удакладняючы: «*[[Амсьціслаў|амсьціслаўцы]] і крычаўцы*».

З пачаткам вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667) Крычаў вытрымаў 2-месячную маскоўскую аблогу, аднак потым мусіў здацца. Па вызваленьні ў 1661 годзе сойм Рэчы Паспалітай на пэўны час скасаваў для места выплату падаткаў.

Паводле інвэнтару, на 1671 год у Крычаве было 375 дымоў, на 1682 год — 456 дымоў. У Вялікую Паўночную вайну (1700—1721) улетку 1708 году непадалёк ад места разьмяшчаўся лягер расейскіх войскаў на чале з царом маскоўскім Пятром I. На 1720 год у Крычаве было 233 жылыя дамы, на 1747 год — 429 дымоў, на 1779 год — 470 дымоў.

У 1743—1744 гадох у Крычаве і ваколіцах выбухнула сялянскае антыфэўдальнае паўстаньне пад кіраўніцтвам Васіля Вашчылы, жорстка здушанае войскам Гераніма Флярыяна Радзівіла.

### Пад уладай Расейскай імпэрыі

У выніку першага падзелу Рэчы Паспалітай (1772 год) Крычаў апынуўся ў складзе Расейскай імпэрыі, у Магілёўскай губэрні. Статус паселішча панізілі да мястэчка. У 1776 годзе маскоўская гаспадыня Кацярына II падаравала Крычаўскае староства графу Р. Пацёмкіну. На 1779 год у Крычаве было 470 двароў. У канцы XVIII ст. мястэчка стала важным цэнтрам мануфактурнай прамысловасьці, тут працавалі суднавэрф, а таксама вінакурны, цагельны, шкляны, гарбарны і медналіцейны заводы, млыны.

На 1847 год у Крычаве было 630 двароў, дзеялі 6 цэркваў і касьцёл, працавала малітоўная школа, штогод праводзіліся 3 кірмашы. Паводле вынікаў перапісу 1897 году, у мястэчку было 972 двары, дзеялі 7 цэркваў, касьцёл і 5 сынагогаў, працавалі 2 расейскія народныя вучэльні, 3 гарбарныя і мылаварны завод, 4 крупадзёркі, 4 маслабойні, паштова-тэлеграфная кантора, хлебазапасны магазын, 125 крамаў, 5 заезных двароў, штогод праводзілася 4 кірмашы.

### Найноўшы час
25 сакавіка 1918 году згодна з Трэцяй Устаўной граматай Крычаў абвяшчаўся часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 году згодна з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі ён увайшоў у склад Беларускай ССР, аднак 16 студзеня Масква адабрала места разам зь іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад РСФСР. З 1923 годзе тут ўтварыўся чыгуначны вузел на лініі Ворша — Унеча. У 1924 годзе Крычаў вярнулі БССР, дзе ён стаў цэнтрам раёну Калінінскай, з 1927 году Магілёўскай акругі, з 1938 году — у Магілёўскай вобласьці. На 1926 год тут было 2395 двароў. У 1931 годзе Крычаў атрымаў статус места. У 1930-я гады тут збудавалі ТЭЦ, цэмэнтавы, фасфарытавы, крэйдавы заводы, ільнозавод. У Другую сусьветную вайну з 17 ліпеня 1941 да 30 верасьня 1943 году места знаходзілася пад акупацыяй Трэцяга Райху.

У 1962—1965 гадох Крычаў уваходзіў у склад Амсьціслаўскага раёну.


Kryčaŭ. Крычаў (M. Astankovič, 1905).jpg|Панарама, 1905 г.
Kryčaŭ, Rynak. Крычаў, Рынак (1901-18).jpg|Рынак. Касьцёл, да 1918 г.
Kryčaŭ, Rynak. Крычаў, Рынак (1913) (2).jpg|Касьцёл, 1913 г.
Kryčaŭ, Biezzahannaha Začaćcia. Крычаў, Беззаганнага Зачацьця (1913).jpg|Інтэр’ер касьцёла, 1913 г.

Kryčaŭ, Rynak, Plabanija. Крычаў, Рынак, Плябанія (1913).jpg|Плябанія, 1913 г.
Kryčaŭ, Šašejnaja, Paciomkin-Hałynski. Крычаў, Шашэйная, Пацёмкін-Галынскі (1901-18).jpg|Вуліца Шашэйная. Палац, да 1918 г.
Kryčaŭ. Крычаў (1901-18).jpg|Вучэльня, да 1918 г.
Kryčaŭ, Šašejnaja. Крычаў, Шашэйная (1.05.1937).jpg|Парад, 1937 г.


## Насельніцтва
### Дэмаграфія


ImageSize = width:auto height:180 barincrement:27
PlotArea = left:50 bottom:20 top:15 right:15
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
Colors =
  id:linegrey2 value:gray(0.9)
  id:linegrey value:gray(0.7)
  id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8)
  id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:33000
ScaleMajor = unit:year increment:5000 start:0 gridcolor:linegrey
ScaleMinor = unit:year increment:1000 start:0 gridcolor:linegrey2
PlotData =
  color:cobar width:15
  bar:1779 from:0 till:2800
  bar:1880 from:0 till:4570
  bar:1897 from:0 till:6221
  bar:1926 from:0 till:5592
  bar:1939 from:0 till:16000
  bar:1959 from:0 till:19000
  bar:1972 from:0 till:26500
  bar:1991 from:0 till:32600
  bar:1997 from:0 till:31900
  bar:2004 from:0 till:28000
  bar:2009 from:0 till:27202
  bar:2018 from:0 till:26007
TextData=
  fontsize:10px pos:(10,195)
  text:



* **XVIII стагодзьдзе**: 1779 год — 2,8 тыс. чал.
* **XIX стагодзьдзе**: 1880 год — 4570 чал.; 1883 год — 6 тыс. чал.; 1897 год — 6221 чал.
* **XX стагодзьдзе**: 1926 год — 5592 чал.; 1939 год — 16,0 тыс. чал.; 1959 год — 19 тыс. чал.; 1972 год — 26,5 тыс. чал.; 1991 год — 32,6 тыс. чал.; 1997 год — 31,9 тыс. чал.; 1998 год — 31,1 тыс. чал.
* **XXI стагодзьдзе**: 2004 год — 28 тыс. чал.; 2006 год — 27,4 тыс. чал.; 2008 год — 27 тыс. чал.; 2009 год — 27 202 чал. (перапіс); 2010 год — 27,1 тыс. чал.; 2016 год — 26 325 чал.; 2017 год — 26 178 чал.; 2018 год — 26 007 чал.

### Адукацыя
У Крычаве працуюць 9 школаў і 11 дашкольных установаў.
* Тэхнікум эканомікі, права і кіраваньня
* Крычаўскі прафэсійны агратэхнічны каледж
* Магілёўскі абласны ліцэй № 4

### Мэдыцына
Мэдычнае абслугоўваньне насельніцтва ажыцьцяўляюць 3 лякарні і 6 паліклінік.

### Культура
Дзеюць 4 дамы культуры, 4 бібліятэкі, краязнаўчы музэй.

## Забудова

### Плян
Шаша Бабруйск — Рослаў падзяляе Крычаў на дзьве часткі. Найбольш разьвітая зь іх — паўднёвая, якая прылягае да Сожа, у ёй разьмяшчаюцца адміністрацыйныя, культурна-побытавыя і гандлёвыя прадпрыемствы. У паўночнай частцы забудоўваецца мікрараён Сож. Места мае 5 паркаў і 2 сквэры.

### Вуліцы і пляцы

У гістарычных крыніцах таксама сустраюцца Рынак і вуліцы Астрожная, Бочкавая, Броварная, Вялікая, Галкавая, Гуменная, Дрыбінская, Жыдоўская, Замкавая, Латынская, Падбярэжная, Падгорацкая, Почапская, Слабадзкая, Чэрыкаўская, Шумлівая і Юраўскі Перакоп, якіх пакуль не прымеркавалі да сучасных аб’ектаў.

### Мясцовасьці
У Крычаве існавалі гістарычныя мясцовасьці Забялышчын і Загарадзішча.

## Эканоміка
Прадпрыемствы будаўнічых матэрыялаў, хімічнай, дрэваапрацоўчай, харчовай прамысловасьці.

## Транспарт

У Крычаве ёсьць чыгуначная станцыя і аўтобусны парк, які абслугоўвае 6 мескіх, 9 мясцовых і 2 міжмескія маршруты.

## Турыстычная інфармацыя
### Інфраструктура
Дзее Крычаўскі краязнаўчы музэй. Спыніцца можна ў гасьцініцы «Крычаў».

### Славутасьці
* Вінакурня (XVIII ст.)
* Забудова гістарычная (XIX — пачатак ХХ ст.; фрагмэнты)
* Замчышча (XI—XVIII стст.)
* Могілкі юдэйскія
* Палац Пацёмкіна і Галынскіх (1778—1787)
* Паштовая станцыя (1840-я)
* Плябанія (ХІХ ст.)
* Царква Сьвятога Мікалая (1838)
* Царква Ўваскрасеньня Хрыстова (ХІХ ст., 1930-я)

### Страчаная спадчына
* Вэрф (XVIII ст.)
* Касьцёл Беззаганнага Зачацьця Найсьвяцейшай Панны Марыі (1855—1860)
* Касьцёл Сьвятога Ільлі (XV ст.)
* Сынагога
* Царква Раства Багародзіцы (ХІХ ст.)

## Галерэя

Крычаў. Замкавая гара (03).jpg|Руіны на Замкавай гары
Крычаўскі палац XVIII ст. Фасад (здымак 2009 год).jpg|Палац Пацёмкіна і Галынскіх
Паштовая станцыя ў Крычаве. Фасад.jpg|Паштовая станцыя
Крычаў. Замкавая гара. Мікольская царква (02).jpg|Царква Сьвятога Мікалая

Christ Resurrection churches in Krichev (Belarus)7.jpg|Царква Ўваскрасеньня Хрыстова
Крычаў. Будынак царкоўнай школы.jpg|Царкоўная школа
Крычаў. Воданапорная вежа каля Чыгуначнага вакзала.jpg|Воданапорная вежа каля чыгуначнай станцыі
Крычаў. Яўрэйскія могілкі (02).jpg|Юдэйскія могілкі


## Месты-сябры

## Асобы
* Міхаіл Мельнікаў (1921—1993) — краязнавец, заснавальнік Крычаўскага краязнаўчага музэю, Заслужаны работнік культуры Беларусі
* Аксана Мянькова (нар. 1982) — беларуская лёгкаатлетка
* Мікалай Мяшкоў (1922—1999) — гісторык, дзяржаўны дзяяч БССР
* Андрэй Печкураў (1899—1996) — навуковец у галіне мэліярацыі
* Барыс Токін (1900—1984) — біёляг

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 
* 
* Мяцельскі А. Старадаўні Крычаў: Гіст.-археал. нарыс горада ад старажыт. часоў да канца XVIII ст. / Навук. рэд. П. Лысенка. — : Бел. навука, 2003. — 167 с.: іл. .
* 
* 
* 

## Вонкавыя спасылкі
* Крычаў, Radzima.org
* Краязнаўцы Крычава знайшлі ўнікальныя фотаздымкі горада часоў Другой сусветнай вайны і рыхтуюць да выдання кнігу-альбом, Будзьма беларусамі!, 30 сьнежня 2021 г.