Суахілі

**Суахі́лі** або **Кісуахілі** () — мова групы банту, якая ўжываецца ва ўсходняй Афрыцы. Суахілі выкарыстоўвае лацінскае пісьмо, прынесенае місіянэрамі ў XIX стагодзьдзі. Адна з найбольш значных і распаўсюджаных моваў у Афрыцы. Суахілі выконвала аддаўна ролю «лінгва франка» для народаў Усходняй Афрыкі. Каморская мова, на якой размаўляюць на Каморскіх астравах, часам лічыцца дыялектам суахілі, аднак спэцыялісты клясыфікаюць яе асобнай мовай. У Кеніі і некаторых рэгіёнах Уганды маецца асобная гаворка, якая ўзьнікла на падставе сумесі суахілі і ангельскае мовы.

Ацэначная колькасьць носьбітаў суахілі шырока вар’іруецца ад 50 млн да больш за 100 млн чалавек. Суахілі зьяўляецца нацыянальнай мовай у наступных краінах, як то Танзанія, Кенія, Уганда, Дэмакратычная Рэспубліка Конга і Паўднёвы Судан. Суахілі таксама зьяўляецца адной з працоўных моваў афрыканскага зьвязу і афіцыйна прызнана ў якасьці агульнапрынятай мовы Ўсходне-Афрыканскай супольнасьці.

Суахілі зазнала значны ўплыў арабскае мовы, што зьвязана з важнай роляй арабскіх гандляроў у рэгіёне. Напрыклад, слова *kitabu* («кніга») паходзіць ад арабскага слова  كتاب («kitābu»). Тым ня менш, формай множнага ліку слова «кнігі» на суахілі зьяўляецца *vitabu*, такім чынам маючы граматыку банту, у якой прэфікс *ki-* адзіночнага ліку перацякае ў прэфікс *vi-* для множнага ліку.

У 2018 годзе Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка зацьвердзіла выкладаньне суахілі ў школах як дадатковы прадмет. Выкладаньне пачалося ў 2020 годзе. Улады гэтае краіны спадзяюцца, што мова стане «лінгва франка» для народаў усходняе Афрыкі.

## Статус
Ацэнкі агульнай колькасьці носьбітаў суахілі, для якіх яна ёсьць роднай і другой мовай, моцна адрозьніваюцца, налічваючы ад 50 мільёнаў да 200 мільёнаў, але агулам вагаюцца ад 60 мільёнаў да 150 мільёнаў чалавек.

Суахілі з часам стала другой мовай, якой размаўляюць дзясяткі мільёнаў людзей у пяці краінах Вялікіх афрыканскіх азёраў, як то Кенія, Дэмакратычная Рэспубліка Конга, Руанда, Уганда і Танзанія, дзе яна мае статус афіцыйнай або нацыянальнай. Яна таксама ўважаецца за родную мову для многіх людзей у Танзаніі, асабліва ў прыбярэжных рэгіёнах Танга, Пвані, Дар-эс-Салам, Мтвара і Ліндзі. Ва ўнутраных рэгіёнах Танзаніі на суахілі размаўляюць з акцэнтам, на які паўплывалі іншыя мясцовыя мовы і дыялекты. Там яна ёсьць роднай мовай для большасьці людзей, якія нарадзіліся і гадаваліся ў гарадах, а для тых, хто паходзіць зь вёсак суахілі зазвычай ёсьць другой мовай. На суахілі і блізкіх мовах размаўляе адносна невялікая колькасьць людзей у Бурундзі, на Каморскіх астравах, Малаві, Мазамбіку, Замбіі і Руандзе. У XX стагодзьдзі ў паўднёвых партах Чырвонага мора мова ўсё яшчэ была зразумелай. Усходнеафрыканская супольнасьць стварыла ўстанову пад назвай Усходнеафрыканская камісія па суахілі (УАKC), якая пачала сваю дзейнасьць у 2015 годзе. Сёньня гэтая ўстанова ёсьць вядучым органам па прасоўваньні мовы ў рэгіёне Ўсходняй Афрыкі, а таксама ў каардынацыі ейнага разьвіцьця і выкарыстаньня ў мэтах рэгіянальнай інтэграцыі і ўстойлівага разьвіцьця.[14]

Суахілі ёсьць адной зь першых уласна афрыканскіх моваў, для якой былі распрацаваныя моўныя тэхналёгіі. Гэтак былі створаныя праграмы дзеля праверкі артаграфіі, пазначэньня часьцінаў мовы, праграмнае забесьпячэньне для вывучэньня мовы, электронны слоўнік. Разьвіцьцё моўных тэхналёгіяў таксама ўмацоўвае пазыцыі суахілі як сучаснага сродку камунікацыі.

### Танзанія

Шырокае выкарыстаньне суахілі ў якасьці нацыянальнай мовы ў Танзаніі адбылося пасьля таго, як Танганьіка атрымала незалежнасьць у 1961 годзе, і ўрад пастанавіў, што яна будзе выкарыстоўвацца ў якасьці галоўнай мовы, вакол якой будзе яднацца новая нацыя. Гэта прывяло да прасоўваньне суахілі на ўсіх узроўнях улады, у гандаль, мастацтва, а таксама ў школах, дзе дзеці пачатковай школы пачалі навучацца на суахілі. Па аб’яднаньні Танганьікі і Занзыбару ў 1964 годзе на базе Міжтэрытарыяльнага моўнага камітэта быў створаны Інстытут дасьледаваньняў суахілі. У 1970 годзе гэтая арганізацыя была аб’яднаная з Унівэрсытэтам Дар-эс-Саламу, а таксама была створаная адмысловая арганізацыя, якая пачала займацца разьвіцьцём і прасоўваньнем суахілі як сродку нацыянальнай інтэграцыі ў Танзаніі.

Ключавыя захады ўлучалі стварэньне спрыяльнай атмасфэры дзеля разьвіцьця мовы, заахвочваньне выкарыстаньня яе ва ўрадавых і бізнэсовых асяродках, каардынацыю дзейнасьці іншых арганізацыяў, якія займаліся суахілі, і стандартызацыю мовы. Не зважаючы на тое, што іншыя органы і агенцыі могуць прапаноўваць новыя словы для слоўнікаў, толькі гэтая арганізацыя мае выключнае права на ўхваленьне выкарыстаньня словаў у суахілі. Танзанійцамі надаецца вялікая ўвага на тое, каб суахілі была менавіта такой, якой яна ёсьць цяпер.

### Кенія

У Кеніі суахілі ці кісуахілі, як яна замацаваная ў канстытуцыі і ў рэкамэндацыях Кенійскага таварыства рэформы права, ёсьць нацыянальнай мовай з 1964 году і мае афіцыйны статус з 2010 году. Адмысловая арганізацыя была створаная ў 1998 годзе дзеля дасьледаваньня і прасоўваньня мовы кісуахілі ў Кеніі. Кісуахілі ёсьць абавязковым для вывучэньня прадметам ва ўсіх пачатковых і сярэдніх школах краіны.

### Дэмакратычная Рэспубліка Конга
Суахілі прызнаная за нацыянальную мову ў Дэмакратычнай Рэспубліцы Конга і шырока распаўсюджаная ва ўсходніх рэгіёнах. Мясцовыя дыялекты суахілі ў Конга вядомыя як конга-суахілі і значна адрозьніваюцца ад стандартнай мовы суахілі.

### Уганда
У 2022 годзе Ўганда надала суахілі статус афіцыйнай мовы нароўні з ангельскай. З таго часу гэтая мова ёсьць абавязковай ва ўсіх пачатковых і сярэдніх школах краіны.

### Самалі
Самалійская мова ёсьць нацыянальнай і асноўнай мовай Самалі. Мова суахілі не шырока распаўсюджаная ў краіне і ня мае афіцыйнага статусу на нацыянальным або рэгіянальным узроўні. На дыялектах суахілі размаўляюць некаторыя этнічныя меншасьці на астравах Баджуні ў форме кібаджуні на паўднёвым ускрайку краіны і ў горадзе Барава ў форме чымвійні. Абодва дыялекты ўтрымліваюць значную колькасьць самалійскіх і італьянскіх запазычаньняў. Стандартная суахілі звычайна выкарыстоўваецца толькі самалійскімі грамадзянамі, якія гадаваліся і пражывалі ў Кеніі, а пасьля вярнуліся ў Самалі. На блізкароднаснай мове мушунгулі размаўляюць некаторыя прадстаўнікі самалійскай этнічнай меншасьці банту, якія перадусім жывуць у даліне Джуба. Яна клясыфікуецца як мова банту паўночна-ўсходняга ўзьбярэжжа, як і суахілі. Носьбіты мушунгулі і суахілі маюць пэўнае ўзаемаразуменьне.

У 2024 годзе Самалі далучылася да Ўсходнеафрыканскай супольнасьці, што можа паспрыяць распаўсюду мовы суахілі ў краіне. Тым ня менш, у Самалі суахілі мае пэўную канкурэнцыю з ангельскай і арабскай мовамі, якія маюць папулярнасьць. Гэта надае значную нявызначанасьць адносна наданьня суахілі статуса афіцыйнай, як гэта было зробленае ў большасьці іншых дзяржаваў-сябраў Усходнеафрыканскай супольнасьці.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Суахілі.
* Сьпіс слоўнікаў на мове суахілі.

Катэгорыя:Мовы банту
Катэгорыя:Мовы Кеніі
Катэгорыя:Мовы Танзаніі
Катэгорыя:Мовы Ўганды
Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы