Якаў Юдзялеўскі

**Я́каў Ла́заравіч Юдзяле́ўскі** (Янкель Лейзэравіч; псэўданімы *Ю. Дзялеўскі*, *Галін*, *Волін*, *А. І. Комаў*, *А. Ліпін*, *Jacques Delevsky*; 27 лютага або 27 красавіка 1868, Пружаны, Расейская імпэрыя — 6 студзеня 1957, Нью-Ёрк, ЗША) — францускі філёзаф і гісторык, удзельнік рэвалюцыйнага руху ў Расейскай імпэрыі, эсэр, літаратар, грамадзкі дзяяч.

## Жыцьцяпіс

### Юнацтва
Дакладныя даты нараджэньня і сьмерці Юдзялеўскага невядомыя, зьвесткі пра ягонае дзяцінства таксама даволі скупыя. Вядома, што нарадзіўся ён у жыдоўскай сям’і. Ягоны бацька быў прыватным павераным.

Пачатковую адукацыю Янкель атрымаў у пружанскім хедары, пасьля чаго яго перавялі ў расейскую прагімназію ў Берасьці-Літоўскім. Пасьля быў пераведзены ў 1-ю віленскую гімназію, якую скончыў у 1886 року з залатым мэдалём.

Рана пачаў друкавацца ў разнастайных выданьнях. Яшчэ падчас навучаньня ў 6-ай клясе гімназіі ягоныя артыкулы друкавалі ў віленскіх і пецярбурскіх газэтах. Меў здольнасьці ня толькі да журналісцкай і літаратурнай дзейнасьці. Маючы добрыя веды па фізыцы і матэматыцы, паступіў у Пецярбурскі ўнівэрсытэт на фізычна-матэматычны факультэт. Пры гэтым здолеў адначасна зь фізыкай і матэматыкай спасьцігаць і іншыя прыродазнаўчыя навукі, а таксама права і філязофію.

Як чалавек актыўны і цікаўны, ня здолеў утрымацца ад рэвалюцыйных настрояў і ня ўзяць удзелу ў падрыхтоўцы рэвалюцыяў. Так, ён быў шчыльна зьвязаны з тэрарыстычным гуртком Неанілы Істомінай, уваходзіў у арганізацыю «Народная воля». Займаўся актыўным распраўсюдам рэвалюцыйнай літаратуры «Народнай волі». Быў даверанай асобай гэтай арганізацыі, прадстаўляў яе ў дзелавой паездцы ў Парыжы, дзе пазнаёміўся з Георгіем Пляханавым і Паўлам Аксэльродам.

Нягледзячы на сваю актыўную жыцьцёвую пазыцыю і ўдзел у рэвалюцыйным руху, здолеў пасьпяхова скончыць юрыдычны факультэт Пецярбурскага ўнівэрсытэту з залатым мэдалём, і яшчэ з срэбраным — матэматычны факультэт.

### Знявольненьне і ссылкі
Рэвалюцыйная дзейнасьць хутка прывяла да першых арыштаў. Па справе Файніцкага за ўдзел у народавольчай групоўцы быў арыштаваны ў 1890 року і прыгавораны да двухгадовага зьнявольненьня, якое адбываў у Трубяцкім бастыёне Петрапаўлаўскай крэпасьці.

У 1892 атрымаў новы тэрмін — адзін год у пецярбурскай турме «Крыжы». Па сканчэньні тэрміну без суду, на «найвышэйшы загад» быў накіраваны ў ссылку на пяць гадоў у Якуцкую губэрню пад адкрыты нагляд паліцыі. Працяглы час — 15 месяцаў — ішоў па этапе. У ссылцы жыў у Вілюйску. Маючы добрую адукацыю, працаваў настаўнікам для дзяцей. Пісаў для мясцовай, вілюйскай прэсы. Праз пэўны час быў пераведзены ў Якуцк. Пасьля сканчэньня ссылкі атрымаў дадатковую, гэтым разам у Горадні, пасьля якое эміграваў у Парыж.

### У эміграцыі
Браў удзел у розных апазыцыйных групоўках партыі эсэраў. Выступіў адным з галоўных арганізатараў «Групы маладых народавольцаў», якая з 1902 стала менавацца «Групай народавольцаў».

У Парыжы займаўся ня толькі палітычнай дзейнасьцю. Скончыў матэматычны факультэт у Сарбоне, а таксама парыскі Горны інстытут, што дазволіла яму працаваць горным інжынэрам у Эўропе, Афрыцы і Аргентыне. Займаў пасаду дырэктара буйнога рудніка.

У 1907 заняўся пошукам нафтавых радовішчаў, шмат працаваў па ўсім сьвеце як адмысловец у пошуку і распрацоўцы радовішчаў, а таксама як геоляг.

Не спыняў пісаць і публікавацца ў літаратурных і навуковых выданьнях. Ягоныя працы друкавалі «Русское богатство», «Русская мысль», «Северные записки» і шэраг іншых навуковых выданьняў.

На палітычнай арэне ачольваў групоўку эсэраў «Ініцыятаўная меншасьць». Разам з Валерыянам Агафонавым удзельнічаў у выкрыцьці Еўна Азэфа. Браў удзел у выданьні газэты «Революционная мысль» у 1908—1909. Выданьне займала скрайне рэакцыйную пазыцыю і заклікала да павелічэньня ліку тэрактаў супраць уладаў Расейскай імпэрыі.

Пасьля пачатку Першай сусьветнай вайны заняў скрайне інтэрнацыяналісцкую пазыцыю. Не пажадаў вяртацца ў Расею пасьля рэвалюцыі 1917 року, застаўшыся ў Францыі.

Па прыходзе ў 1917 року да ўлады ў Расеі бальшавікоў стаў на антыбальшавіцкія пазыцыі, рэзка выступаў супраць бальшавіцкай прапаганды сярод расейскіх жаўнераў у Францыі. Мешкаючы ў Парыжы, у 1920 року браў удзел у паседжаньнях Саюзу адраджэньня Расеі. Ад 1920 — сябра «Таварыства расейскіх літаратараў і журналістаў» у Парыжы. Стала друкаваўся ў газэтах «Последние новости» Паўла Мілюкова, у тыднёвіку «Еврейская трибуна». Не спыняў супрацоўніцтва яшчэ з шэрагам выданьняў: «Новое русское слово», часопіс «Le Mois», «Иллюстрированная Россия». Зьяўляўся ганаровым сябрам «Францускага астранамічнага таварыства», віцэ-старшынём «Таварыства філязофіі і навук». Кіраваў геоляга-выведачнымі экспэдыцыямі ў Францыі, Тунісе, Альжыры, Гішпаніі й іншых краінах (1924—1935). Выдаў падручнік гішпанскае мовы.

У 1923 стаў сябрам «Рэспубліканска-дэмакратычнага клюбу» і «Лігі барацьбы з антысэмітызмам». У 1925 увайшоў у склад рэвізійнай камісіі «Расейскага акадэмічнага саюзу». У 1926 увайшоў у склад камісіі для ўзмацненьня навуковай дзейнасьці пры тым самым зьвязе. У 1927—1937 — сябра кіраваньня парыскай «Тургенеўскай бібліятэкі».

У 1932 року выступаў з дакладамі сярод жыдоўскіх інжынэраў і архітэктараў. Зьяўляўся лектарам «Расейскага народнага ўнівэрсытэту». У 1933 — сябра гуртку (пазьней аб’яднаньня) расейска-жыдоўскай інтэлігенцыі. Шматразова выступаў зь лекцыямі на сходах аб’яднаньня.

Пад псэўданімам *Jacques Delevsky* апублікаваў мноства манаграфіяў на францускай мове і працы па філязофіі матэматыкі, навуковага спазнаньня і гісторыі ў разнастайных францускіх філязофскіх часопісах; супрацоўнічаў з часопісам «Le Mois».

З пачаткам Другой сусьветнай вайны зьехаў у ЗША. У 1946—1953 жыў у Нью-Ёрку, быў сябрам літаратурнай фундацыі ў Нью-Ёрку. У ЗША працягнуў публікацыю працаў па гісторыі і філязофіі навукі на ангельскай мове й ідышы, супрацоўнічаў у мясцовай расейскай прэсе.

Дакладная дата сьмерці невядомая, пахаваны на могілках жыдоўскага сацыялістычнага аб’яднаньня «Арбэтэр Рынг» у Нью-Джэрзі.

### Сям’я
Быў жанаты з рэвалюцыянэркай Марыяй Шмуйлаўнай Шэфер (сканала 13 лістапада 1936 у Парыжы). Мелі сына.

## Сачыненьні

### Па-расейску
* *Делевский Ю.* К вопросу о возможности исторического прогноза. — СПб., 1906.
* *Делевский Ю.* Исторический материализм в его логической аргументации. — СПб., 1906.
* *Делевский Ю.* Диалектика и математика. — СПб., 1906
* *Делевский Ю.* Экономический материализм и история науки. — СПб., 1907.
* *Делевский Ю.* Социальные антагонизмы и классовая борьба в истории. — СПб.: Тип. т-ва «Общественная польза», 1910.
* Суд над азефщиною. — СПб.: Изд-во Гнатовский, 1911 (под пссевдонимом *А. Липин*).
* *Делевский Ю.* Молодая Россия. — Берлин: Изд-во В. Сияльский и А. Крейшман, 1922.
* *Делевский Ю.* Протоколы сионских мудрецов (История одного подлога) / С предисл. А. В. Карташова. — Берлин: Эпоха, 1923. — 158 с.
* Тургеневская библиотека в Париже. Временник Общества друзей русской книги, в 4-х книгах. Под редакцией Ю. Делевского.
* *Делевский Ю.* Вечно изменяющийся мир: параллелизмы между историей человечества и историей физического мира. — Нью-Йорк: Rausen, 1956.
* *Делевский Ю.* Социальные антагонизмы и классовая борьба в истории. Серия «*Из наследия мировой философской мысли: Социальная философия*». М.: Либроком, 2011.

### Па-француску
* «Le Bolchévisme à la lumière des précédents historiques» (1922)
* «La Valeur mathématico-économique de la loi de King» (1923)
* «Antagonismes sociaux et Antagonismes prolétariens» (1924)
* «La Vie et l’infinité» (1929)
* «Une formulation mathématique de la loi de la population» (1929)
* «Les Perspectives du bolchevisme»
* "Détails sur le produit «Les Antinomies socialistes et l'évolution du socialisme français» (1930)
* «Les Sources du marxisme» (1930)
* «La Suggestion dans la création scientifique» (1930)
* «L’Enigme de la prémonition» (1931)
* «Nature et histoire» (1933)
* «La Simplicité des lois» (1934)
* «Notes critiques sur les origines et les thèses du matérialisme historique» (1935)
* «La Prevision Historique Dans La Nature» и «Actualites Scientifiques Et Industrielles» (в серии *Exposes De La Philosophie Des Sciences* VII, 1935)
* «La Prévision dans l’histoire humaine» (1936)
* «L’Histoire des sciences et la philosophie de l’histoire» (1937)
* «Le problème de la dénatalité» (1938)
* «Le Finalisme dans la nature» (1938)
* «Les Tendances dialectiques dans l'évolution de la science» (1938)
* «L'Évolution des sciences et les techniques industrielles» (1939)
* «La Perfection et l’infini: la pensée scientifique et l’idéal social» (1949)
* «La Philosophie des paradoxes mathématiques» (1952).

### Па-ідыш
* דער סאָציאַלער אידעאַל און זײַנע װיסנשאַפֿטלעכע יסודות (*дэр сацыялер ідэал ун зайнэ вісншафтлэхэ йесойдэс* — грамадзкі ідэал і яго навуковыя падмуркі). Нью-Ёрк, 1945. — 392 с.

### Па-ўкраінску
* «Суспільні антагонізми» (1928).

## Літаратура
* *Серков А. И.* Русское масонство. 1731—2000. Энциклопедический словарь. — М.: РОССПЭН, 2001. — 1224 с, ил. 

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Юделевский Яков Лазаревич // Биография.ру
* Юделевский Яков Лазаревич // Российская Еврейская Энциклопедия

Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1868 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Пружанах
Катэгорыя:Эсэры
Катэгорыя:Расейскія рэвалюцыянэры
Катэгорыя:Вязьні Петрапаўлаўскай крэпасьці
Катэгорыя:Францускія інжынэры
Катэгорыя:Расейскія геолягі
Катэгорыя:Расейскія філёзафы
Катэгорыя:Францускія гісторыкі
Катэгорыя:Масоны
Катэгорыя:Францускія публіцысты
Катэгорыя:Францускія філёзафы
Катэгорыя:Выпускнікі Санкт-Пецярбурскага дзяржаўнага ўнівэрсытэту
Катэгорыя:Выпускнікі Парыскага ўнівэрсытэту
Катэгорыя:Расейскія эмігранты
Катэгорыя:Францускія імігранты
Катэгорыя:Імігранты ЗША
Катэгорыя:Пахаваныя ў Нью-Джэрзі