open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Strażnica

**«Strażnica»** — самая ўплывовая нелегальная газэта падчас падрыхтоўкі і выбуху паўстаньня 1863—1864 гадоў, выходзіла з 1 жніўня 1861 па 22 траўня 1864. Рэдактарамі былі Агатон Гілер, Іяхім Сыч, Аляксандар Краенскі, а наборшчыкам Язэп Шаманскі. Выйшла 45 нумароў. Прытрымлівалася цэнтрыскіх пазыцыяў паміж «белымі» ды «чырвонымі».

## Гісторыя
Першапачаткова газэта распаўсюджвалася шляхам перапісваньня ці перадрукоўвалася рознымі шрыфтамі ў розных друкарнях. Пазьней у газэты зьявілася ўласная друкарня на вуліцы Хмельнай. Друк газэты быў аднабаковы, рознафарматны. У нумарах з 3 па 6 за 1861 над загалоўкам зьяўляецца выява арла з крыжом і пальмавай веткай у кіпцюрах, а ў нумарах з 7 па 10 за 1861 — выява арла і Пагоні.

Газэта была скіравана на сярэдні кляс грамадзтва (мяшчанаў, гандляроў, рамесьнікаў), рэгулярна чыталася сярод паўстанцаў. Былі адрэзаны ад уплыву на сялянаў з-за празьмернай папулярнасьці «чырвоных» ды ўласных цэнтрысцкіх пазыцыяў. Газэта пісалася простай гутарковай мовай. Першыя нумары сьведчаць пра адсутнасьць літаратурнай карэктуры.

Газэта заклікала да ўзброенага супрацьстаяньня расейскім войскам, прапаноўвала ствараць паўстанцкія суполкі. З чэрвеня 1862 рэдактары газэты Агатон Гілер і Іяхім Сыч сталі сябрамі Цэнтральнага нацыянальнага камітэту, які зрабіў газэту паўафіцыйным друкаваным органам «чырвоных».

## Крыніцы й заўвагі

## Літаратура
* Mikołaj Pawliszczew, Tygodnie polskiego buntu, przekład i opracowanie Apoloniusz Zaliwski, t. I—II, Warszawa 2003
* «Strażnica» на Віртуальнай выставе ў Бібліятэцы Нарадовай 

Катэгорыя:Газэты на польскай мове
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1861 годзе
Катэгорыя:Паўстаньне 1863—1864 гадоў
Карбаранавая кісьля

**Карбаранавая кісьля** (хімічная формула — H(CHB11Cl11)) — наймацнейшая кісьля (супэркісьля) з усіх, якія могуць захоўвацца ў шкляных бутэльках. Карбаранавая кісьля прыкладна ў мільён разоў мацнейшая за канцэнтраваную серную кісьлю.

Малекула мае ікасаэдрычную структуру.

## Сынтэз
Кісьля створаная ва ўнівэрсытэце Каліфорніі (ЗША) з удзелам супрацоўнікаў Інстытуту каталізу Сыбірскага аддзяленьня Расейскай акадэміі навук (Новасыбірск). Ідэя сынтэзу зьявілася з фантазіяў «пра малекулы, ніколі дагэтуль не ствараных», — сказаў Крыстафэр Рыд, адзін зь ейных стваральнікаў, у інтэрвію службе навінаў часопісу «Nature».

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* «Strong Yet Gentle» Carborane Acids 
* Сильнейшая в мире кислота получена в Калифорнийском Университете в Риверсайде // «Эхо Москвы» 

Катэгорыя:Супэркісьлі
Катэгорыя:Злучэньні вугляроду
Катэгорыя:Злучэньні хлёру
Катэгорыя:Злучэньні бору
Кгмэрская мова

**Кгмэ́рская мова** (саманазва: ភាសាខ្មែរ, вымаўл. , больш фармальна: ខេមរភាសា, ) — мова мон-кгмэрскай моўнай сям’і, адна з найбуйнейшых аўстраазіяцкіх моваў, зьяўляецца афіцыйнаю моваю ў Камбоджы. Акрамя кгмэраў Камбоджы, на ёй размаўляюць значныя грамады ў Віетнаме ды Тайляндзе, а таксама кгмэрскія эмігранты ў ЗША і Эўропе. Агульная колькасьць носьбітаў мовы ацэньваецца ад 15,7 да 21,6&nbsp;млн. За выключэньнем віетнамскае мовы зьяўляецца адзінай аўстраазіяцкай мовай, якая мае параўнальна вялікую колькасьць носьбітаў і зьяўляецца моваю большасьці насельніцтва ў пэўнай краіне; паводле колькасьці носьбітаў з усіх аўстраазіяцкіх саступае толькі віетнамскай.

Кгмэрская мова выкарыстоўвае ўласнае кгмэрскае пісьмо, якое паходзіць ад старажытнаіндыйскага пісьма брагмі.

## Тыпалягічная характарыстыка
Адрозьніваецца ад іншых мон-кгмэрскіх (у прыватнасьці, віетнамскай) адсутнасьцю таноў ва ўласнай прасодыі.

Асаблівасьцю кгмэрскае мовы ёсьць выкарыстаньне розных словаў у залежнасьці ад статусу суразмоўцы. Розныя варыянты дзеясловаў, назоўнікаў, што пазначаюць часткі цела, ды займеньнікаў ужываюцца ў гутарковай мове між просталюдзінамі, уважлівай мове, калі гавораць пра людзей каралеўскай крыві, і калі гавораць пра духоўнікаў. З прычыны гэтага ў мове аформлена некалькі рэгістраў, якія выкарыстоўваюцца ў залежнасьці ад сытуацыі.

Кгмэрская мова ў асноўным аналітычная, хоць у выключных выпадках ужываюцца прэфіксы ды інфіксы. Парадак словаў у сказе: дзейнік&nbsp;— выказьнік&nbsp;— дапаўненьне (SVO). Прыназоўнікі й іншыя вызначальнікі стаяць пасьля азначаемага слова. У мове няма ні родаў, ні ліку. Колькасьць можа выражацца часьціцамі або маецца на ўвазе паводле кантэксту. Скланеньня дзеяслова таксама няма. Час і спосаб дзеяньня можна выразіць часьціцамі, прыслоўямі або зразумець з кантэксту.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Мовы Віетнаму
Катэгорыя:Мовы Камбоджы
Катэгорыя:Мовы Тайлянду
Катэгорыя:Мон-кгмэрскія мовы
Катэгорыя:Тонавыя мовы
Гэркулес (сузор’е)

**Гэркуле́с** () — сузор’е ў паўночнай частцы зорнага неба, названае ў гонар Гэркулеса, героя Рымскай міталёгіі, пазычанага ў грэкаў Гэракла. Гэркулес быў адным з 48 сузор’яў, пералічаных у II стагодзьдзі старажытнагрэцкім астраномам Пталемэем, і застаецца адным з 88 сучасных сузор’яў. Гэта пятае сузор’е на небе паводле плошчы. На тэрыторыі Беларусі яго можна назіраць увесну ды ўлетку.

У сузор’і Гэркулеса месьціцца апэкс Сонечнай сыстэмы.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* 


Катэгорыя:Сузор’і
Катэгорыя:Паўночныя сузор’і
Катэгорыя:Сузор’і, пералічаныя Пталемэем
Курытыба (футбольны клюб)

«**Курытыба**» () — бразыльскі футбольны клюб з гораду Курытыбы, заснаваны ў 1909 годзе. Чэмпіён Бразыліі (1985), 38-разовы чэмпіён штату Парана. Клюб зьяўляецца адным з трох грандаў свайго штату разам з «Атлетыку Паранаэнсі» й «Паранам», прычым усе тры клюбы прадстаўляюць адзін горад.

На 2013 год «Курытыба» мае партнэрскія адносіны з клюбамі «Порту», «Чывас», «Тэгу» й ВВВ-Вэнлё. Партнэрства ўключае ў сябе крэдытаваньне й абмен маладымі гульцамі. Клюб зьяўляецца першым клюбам Паўднёвай Бразыліі які ажыцьцяўляе падтрымку амэрыканскага футболу.

## Дасягненьні
* **[[Чэмпіянат Бразыліі па футболе|Чэмпіён Бразыліі]]**: 1
:: 1985

* **[[Ліга Паранаэнсі|Чэмпіён штату Парана]]**: 39
:: 1916, 1927, 1931, 1933, 1935, 1939, 1941, 1942, 1946, 1947, 
:: 1951, 1952, 1954, 1956, 1957, 1959, 1960, 1968, 1969, 1971,
:: 1972, 1973, 1974, 1975, 1976, 1978, 1979, 1986, 1989, 1999,
:: 2003, 2004, 2008, 2010, 2011, 2012, 2013, 2017, 2022

* **Народны турнір**: 1
::1973

* **Бразыльскі футбольны фэст**: 1
::1997

## Вядомыя гульцы
* 1910-я: Фрэдэрыка «Фрытц» Эсэнфэльдэр, Машамбомба
* 1920-я: Ніньню, Піцата, Стака
* 1930-я: Піцатыньню, Эмілію, Рэі
* 1940-я: Нэна, Мэрлін, Тоніка, Брэер
* 1950-я: Мілтыньню, Дуіліё, Фэдата, Ланзаніньню
* 1960-я: Кругер, Ніка, Бэкіньня, Абэрдан, Кляўдыё, Ніла, Дырсэў, Паўлу Вэкіё
* 1970-я: Жайру, Тыян Абатыя, Ідальга, Аладым, Пэдру Роча, Зэ Рабэрту, Пакіту, Эрмэс, Пэскума, Дрэер, Дуілію
* 1980-я: Рафаэл, Дыда, Тастан, Лела, Андрэ, Індыю, Тобі, Эралду, Алмір, Марылду, Чыкан, Адэмір Алкантара, МілтанЮ Вава
* 1990-я: Алекс, Пачэтыньню, Раналду Лабісамэм, Рэгіналду Насымэнту, Клебэр, Базылію, Аўры, Паўлу Сэржыю, Брандан, Клаўдыюміру
* 2000-я: Кейрысан, Чэку, Рафіньня, Адрыяну, Эмэрсан, Эдсан Бастас, Леандру Данізэтэ, Рафіньня

## Пастаўшчыкі спартовага абсталяваньня
* Adidas (1979—1987)
* Arcal (1988—1988)
* Campeã (1989—1991)
* Umbro (1992—1996)
* Penalty (1997—2005)
* Diadora (2006—2008)
* Lotto (2008—2011)
* Nike (2012 — цяпер)

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Курытыба
Дэльфін (сузор’е)

**Дэльфі́н** () — сузор’е ў паўночнай частцы зорнага неба і яго экватарыяльным поясе. Дэльфін быў пералічаны старажытнагрэцкім астраномам Пталемэем сярод 48 сузор’яў, і застаецца адным з 88 сучасных сузор’яў, вызначаных Міжнародным астранамічным зьвяз. Гэта даволі малое сузор’е, займаючы 189 квадратных градусаў, яно мае 69 месца сярод сузор’яў паводле плошчы.

Найярчэйшыя зоркі Дэльфіна ўтвараюць лёгка распазнавальны астэрызм. Сузор’е мяжуе (па гадзіньнікавай стрэлцы з поўначы) з Лісічкай, Стралой, Арлом, Вадалівам, Малым Канём і Пэгасам.

## Вонкавыя спасылкі


Катэгорыя:Сузор’і
Катэгорыя:Паўночныя сузор’і
Катэгорыя:Сузор’і, пералічаныя Пталемэем
Катэгорыя:Мітычныя жывёлы
Заяц (сузор’е)

**За́яц** () — сузор’е ў на поўдзень ад нябеснага экватара. Хоць Заяц і ня мае ніякіх асацыяцыяў з асобамі і істотамі старажытнагрэцкіх мітаў, але ён трапіў у сьпіс 48 сузор’яў Пталемэя, грэцкага астранома II ст., і застаецца адным з 88 сучасных сузор’яў. Заяц знаходзіцца акурат пад Арыёнам і часам у графічным выяўленьні Арыён палюе на Зайца, або яму ў гэтым дапамагаюць ягоныя ганчакі: Вялікі і Псы.

## Гісторыя і міталёгія
Найчасьцей на мапах і ў атлясах Зайца ўвасаблялі як ахвяру, на якую паляваў Арыён, а ягоныя псы (Вялікі і Малы) гоняць яго. Часам сузор’е зьвязваюць з істотамі месяцовай міталёгіі, як то зь Месяцовым зайцам.

## Крыніцы

## Літаратура
* 

## Вонкавыя спасылкі


Катэгорыя:Сузор’і
Катэгорыя:Паўднёвыя сузор’і
Катэгорыя:Сузор’і, пералічаныя Пталемэем
Страшны двор

«**Страшны двор**» () — опэра ў чатырох актах, напісаная кампазытарам Станіславам Манюшкам у 1861—1864 роках. Лібрэта да опэры напісаў  ў 1865. Твору ўласьцівыя адначасна рамантычныя і камэдыйныя рысы, характэрнае патрыятычнае адценьне. З гэтай прычыны ён быў вельмі папулярны ў польскім грамадзтве і забаронены царскімі ўладамі. Опэра была напісаная па здушэньні Студзеньскага паўстаньня, таму яе польская прэм’ера фактычна ператварылася ў вялікую патрыятычную маніфэстацыю. Сусьветная прэм’ера адбылася ў Варшаве 28 верасьня 1865 року.

«Страшны двор» лічыцца найлепшай опэрай Манюшкі і найлепшай польскай опэрай XIX стагодзьдзя. Аднак твор амаль невядомы па-за межамі Польшчы.

## Сюжэт
Дзеяньне адбываецца ў першай палове XVIII стагодзьдзя. Браты Зьбігнеў і Стэфан вяртаюцца дадому пасьля вайсковай службы. Падчас разьвітальнай папойкі з сябрамі яны даюць прысягу не жаніцца, каб быць гатовымі ў любы момант аддаць сваё жыцьцё за радзіму. Аднак іхняя цётка Чэсьнікава абвяшчае пра свой намер ажаніць братоў.

Аднак Зьбігнеў і Стэфан распавядаюць пра свой зарок, а таксама пра тое, што зьбіраюцца наведаць старога прыяцеля свайго бацькі — мечніка з Калінова. Цётка Чэсьнікава ведае, што мечнік мае двух прыгожых дачок, якія браты абавязкова ўпадабаюць. Аднак яна мае намер ажаніць пляменьнікаў зусім зь іншымі паненкамі. Чэсьнікава падманвае братоў, кажучы, што Калінова нібыта заклятае, а сама хутчэй выпраўляецца туды, каб прадставіць Стэфана і Зьбігнева баязьліўцамі.

Калі Стэфан і Зьбігнеў са сваім служкам Мацеем прыяжджаюць у Калінова, мечнікавы дочкі вырашаюць праверыць, ці праўда тое, што сказала Чэсьнікава, зьлякаўшы братоў. Такія самыя намеры маюць малады барыстэр Дамазы, якія лічыць братоў сваім супернікам. Дзеля зьдзяйсьненьня пляну ён падключае галоўнага мечнікавага служку Скалубу…

## Пастаноўкі
Твор Манюшкі быў упершыню пастаўлены ў Варшаўскім  28 верасьня 1865. Пасьля трэцяга паказу быў зьняты з афішаў царскай цэнзурай. Улады забаранілі опэру, палічыўшы яе занадта небясьпечнай — мінула ўсяго два з паловаю рокі ад часу здушэньня Студзеньскага паўстаньня.

Опэра ставілася і ў іншых местах: Львове (1877), Празе (1891), Вене (1892), Базэлі (1939). У Расейскай імпэрыі ўпершыню пастаўленая ў 1873 року ў Кіеве. У Савецкім Саюзе ставілася ў Маскве (1946), Менску (1952), Ленінградзе (1953), Львове (1974) і інш.

## Экранізацыі
У 1936 року рэжысэр Леанард Бучкоўскі зьняў па опэры аднайменны фільм.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Лібрэта опэры

Катэгорыя:Опэры на польскай мове
Катэгорыя:Опэры Станіслава Манюшкі
Катэгорыя:Опэры XIX стагодзьдзя
Гампрынэр Зэле

**Гампры́нэр Зэ́ле** () — адзінае возера ў Ліхтэнштайне. Утварылася пасьля паводкі Райну зь вялікай эрозіяй у 1927 року. Знаходзіцца на вышыні 435 мэтраў над узроўнем мора і разьмешчанае ў вёсцы Бэндэрне ў муніцыпалітэце Гампрыне.

Гампрынэр Зэле абкружанае шчыльнымі пасадкамі: трысьнягом, жывымі загарадзямі, лісьцевымі дрэвамі. Пасьля ачысткі ад зарасьніку якасьць вады стабілізавалася на ўзроўні клясы B. Трубаправодам возера злучанае з каналам, які забясьпечвае дастатак прэснай вады і тлену.

Катэгорыя:Азёры Ліхтэнштайну
Катэгорыя:Гампрын
Пэрымэтар

**Пэры́мэтар** ( — акружына, вымераю навокал) — агульная даўжыня бакоў, якія абмяжоўваюць геамэтрычную фігуру. Таксама часьцяком пад словам «пэрымэтар» разумеюць уласна межы фігуры, а не ейную даўжыню. Звычайна абазначаецца лацінскай літарай P.

## Глядзіце таксама
* Плошча фігуры

Катэгорыя:Клясычная геамэтрыя
Катэгорыя:Мэтрычная геамэтрыя
Парабала

**Пара́бала** — геамэтрычнае месца пунктаў на плоскасьці, адлегласьці якіх ад вызначанага пункту (фокуса) і прамой (дырэктрысы) роўныя паміж сабой. Парабалу, як і эліпс ці гіпэрбалу, можна атрымаць празь сячэньне конуса плоскасьцю. У такім разе парабалу можна вызначыць як канічнае сячэньне з эксцэнтрысытэтам e=1.

## Вонкавыя спасылкі
* Парабала ў даведніку «Прикладная математика».

Катэгорыя:Плянімэтрыя
Катэгорыя:Альгебраічныя крывыя
Нікалё Тартальля

**Нікалё Фантана Тартальля** (, 1499, Брэшыя — 1557, Вэнэцыя) — італьянскі матэматык.

## Біяграфія

Нарадзіўся ў Брэшыі. Сапраўднае прозвішча — Фантана. Бацьку свайго ён зваў па імені Мікелета. У 1512 годзе, падчас узяцьця Брэшыі французамі, калі ён з маці ратаваўся ў саборы, ён атрымаў рану ў ніжнюю частку твару, з гэтай прычыны ягонае вымаўленьне стала няправільным. Таму таварышы празвалі яго «тартальля» (), што перакладаецца як «заіка». Мянушка зь цягам часу зрабілася ягоным прозьвішчам.

У 14 гадоў ён быў аддадзены ў навучаньне да пісара, але з таго, што ягоная маці не магла выплочваць грошы настаўніку, Тартальля павінен быў спыніць вучэньне ў самым пачатку. Валодаючы вялікай настойлівасьцю й цярпеньнем, ён навучыўся чытаць сам. Заахвоціўся да матэматыкі, дасягнуўшы таго, што стаў сам выкладаць іншым і пасьля стаў вядомым матэматыкам свайго часу. Выкладаў у Вэроне, Брэшыі й Вэнэцыі.

## Літаратура

## Вонкавыя спасылкі
* Тартальля на сайце праекту Галілео

Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1499 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Брэшыі
Катэгорыя:Італьянскія матэматыкі
Катэгорыя:Памерлі ў 1557 годзе
Катэгорыя:Памерлі ў Вэнэцыі
Тапалёгія

**Тапалёгія** (ад  — месца і  — слова, вучэньне) — разьдзел матэматыкі, які вывучае ў самым агульным выглядзе зьяву бесьперапыннасьці, у прыватнасьці ўласьцівасьці прасторы, якія застаюцца нязьменнымі пры бесьперапынных дэфармацыях, напрыклад, складнасьць, арыентаванасьць. У адрозненьне ад геамэтрыі, у тапалёгіі не разглядаюцца мэтрычныя ўласьцівасьці аб’ектаў (напрыклад, адлегласьць паміж парай кропак). Напрыклад, з пункту гледжаньня тапалёгіі, конаўка й абаранак неадрозныя.

Вельмі важнымі для тапалгёіі зьяўляюцца паняткі гамеамарфізму й гаматопіі.

## Літаратура
* 

## Вонкавыя спасылкі
Клінапіс

**Клі́напіс** — найстаражытнейшая форма пісьма, якая ўзьнікла ў канцы 4 тысячагодзьдзя да н. э. Клінапіс быў характэрны для пісьмовасьці старажытных шумэраў, акадцаў, бабілянянаў, эламітаў, хетаў, урартаў, хурытаў, пэрсаў і іншых народаў.

Упершыню тэрмін «клінапіс» быў уведзены ў 1700 годзе, а першыя клінапісныя тэксты былі расшыфраваныя толькі ў XIX стагодзьдзі.

## Вонкавыя спасылкі
*Клінапіс на slounik.org

Катэгорыя:Гісторыя пісьменства
Эварыст Галюа

**Эварыст Галюа** (; 25 кастрычніка 1811, Бур-ля-Рэн, О-дэ-Сэн, Францыя — 31 траўня 1832, Парыж, Францыя) — выбітны францускі матэматык, заснавальнік сучаснай вышэйшай альгебры. Радыкальны рэвалюцыянэр-рэспубліканец, ён быў застрэлены на дуэлі пры неадназначных абставінах ва ўзросьце дваццаці гадоў.

## Літаратура

## Крыніцы

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Бур-ля-Рэн
Катэгорыя:Забітыя на дуэлі
Катэгорыя:Францускія матэматыкі
Катэгорыя:Францускія рэвалюцыянэры
Катэгорыя:Выпускнікі ліцэя Людовіка Вялікага
Катэгорыя:Памерлі ў Парыжы
Катэгорыя:Выпускнікі_Вышэйшай_нармальнай_школы_(Парыж)
Пэруджа (футбольны клюб)

«**Пэруджа**» () — італьянскі футбольны клюб з гораду Пэруджа. Заснаваны ў 1905 годзе.

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт
Люка Пачолі

**Фра Люка Барталямэо дэ Пачолі** (; каля 1445, Сан-Сэполькра — 19 чэрвеня 1517, Сан-Сэполькра) — італьянскі манах, матэматык, заснавальнік прынцыпаў сучаснага бухгальтарскага ўліку.

## Біяграфія
Пачолі нарадзіўся каля 1445 году ў італьянскім мястэчку Сан-Сэполькра ў правінцыі Арэцца. У дзяцінстве ён дапамагаў у справаводзтве купцу Фолька дэ Бэльфольччы, вучыўся ў майстэрні П’ера дэля Франчэска. У 1470 годзе ўступіў у брацтва манахаў-францысканцаў.

У 1494 годзе апублікаваў сваю працу па матэматыцы пад назвай «Сума арытмэтыкі, геамэтрыі, дробаў, прапорцыяў і прапарцыйнасьці» (). Адзін з разьдзелаў, які завецца «Трактат аб вылічэньнях і запісах» ({мова-it|Tractatus de computis et scripturis|скарочана}}), утрымлівае фармулёўкі асноўных прынцыпаў сучаснага бухгальтарскага ўліку, як то падвойны запіс, дэбэт, крэдыт, балянс і іншыя паняткі. 

У 1497 годзе паводле запрашэньня Лядавіка Сфорца пераехаў у Мілян, дзе пазнаёміўся зь Леанарда да Вінчы.

У 1509 годзе Люка выпусьціў трактат «Аб боскай прапорцыі», у якім разьвіў тэорыю да Вінчы аб пабудове гарманічнага шрыфту. Літары Пачолі будаваліся ў квадраце з праведзенымі дыяганалямі й з упісанай акружынай; таўшчыня асноўнага штрыху кожнай літары была роўнай дзясятай частцы вышыні квадрата, а злучальны штрых быў у два разы танчэйшы за асноўны. Абавязковай умовай выкананьня шрыфту была дакладнасьць будовы й руплівасьць вымалёўваньня кожнага элемэнту літары, бо ўсе акруглыя элемэнты штрыху абавязкова былі цыркулёвымі. Шрыфт Пачолі строга тэхнічны й прыгожы, але да пэўнай ступені аднастайны й манатонны.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Біяграфія Пачолі

Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1445 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Сансэполькра
Катэгорыя:Італьянскія матэматыкі
Катэгорыя:Францысканцы
Катэгорыя:Бухгальтарскі ўлік
Катэгорыя:Бухгальтары
Катэгорыя:Памерлі ў Сансэполькра
Зьмеядзержнік

**Зьмеядзержнік** () — буйное экватарыяльнае сузор’е, празь якое праходзіць экліптыка. Зьмеядзержнік быў адным з 48 сузор’яў, пералічаных Пталемэем у II ст., і застаецца адным з 88 сучасных сузор’яў. Графічна сузор’е звычайна адлюстроўвалі як чалавека, што хапае Зьмяю. На Беларусі можна назіраць Зьмеядзержніка ўвесну ды ўлетку.

Цяперашняя лацінская назва —  — зьяўляецца грэцкім барбарызмам: . Раней яно было вядома пад назвай *Serpentarius* што зьяўляецца простай калькай.

## Зьмеядзержнік і задыяк

Зьмеядзержнік — адно з 13 сузор’яў, якія перасякае экліптыка, за гэта яго празвалі «13-м знакам задыяку». Аднак гэта зьяўляецца вынікам блытаньня паняткаў «знак» і «сузор’е». Пад *знакамі* задыяку разумеюць падзел экліптыкі на 12 кавалкаў па 30° (прыкладная адлегласьць, якую праходзіць Сонца за месяц); пагатоў у заходняй астралёгіі сузор’і выраўнаныя такім чынам, што вясновае раўнадзенства прыпадае на граніцу паміж Авенам і Рыбамі. З другога боку, *сузор’і* — гэта рознамерныя кавалкі неба, створаныя для групаваньня зорак. Задыякальныя сузор’і маюць хіба што ўскосную сувязь са знакамі задыяку. Так, у заходняй астралёгіі сузор’е Вадаліў адпавядае знаку Рыбаў, а Зьмеядзержнік — Стральцу. Прычынай гэтага зьяўляецца павольнае ссоўваньне часу, калі Сонца праходзіць праз пэўнае задыякальнае сузор’е, а знакі задыяку былі прывязаныя да сваіх часавых прамежкаў яшчэ грэкамі і бабілёнцамі — стваральнікамі задыяку. Гэта зьяўляецца вынікам папярэджаньня раўнадзенстваў.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі


Катэгорыя:Сузор’і
Катэгорыя:Экватарыяльныя сузор’і
Катэгорыя:Сузор’і, пералічаныя Пталемэем
Франсуа Віет

**Франсуа Віет** (; 1540, Фантэнэ-ле-Конт, Францыя — 13 лютага 1603, Парыж, Францыя) — францускі матэматык, заснавальнік сымбальнай альгебры. Паводле адукацыі й асноўнай прафэсіі зьяўляўся юрыстам. Ягоным іменем названая тэарэма Віета, якая дае спосаб знайсьці карані квадратнага раўнаньня.

## Літаратура

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Francois Viète: Father of Modern Algebraic Notation 

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Фантэнэ-ле-Конт
Катэгорыя:Францускія матэматыкі
Катэгорыя:Памерлі ў Парыжы
Трывога

**Трывога** — адмоўна афарбаваная эмоцыя, якая адлюстроўвае адчуваньне няпэўнасьці, чаканьне негатыўных падзеяў, цяжкапераадольныя прадчуваньні. У адрозьненьне ад прычынаў страху, прычыны трывогі звычайна не ўсьведамляюцца, але яна прадухіляе ўдзел чалавека ў патэнцыйна шкодных паводзінаў, або падахвочвае яго да дзеяньняў па павышэньню верагоднасьці шчаснага зыходу падзеяў.

## Літаратура

Катэгорыя:Эмоцыі
Трамплін

**Трамплін** — спартовае збудаваньне для правядзеньня спаборніцтваў і трэніровак у дысцыпліне скачкі на лыжах з трампліну. Сучасны трамплін уяўляе сабой складаны інжынэрны комплекс разьлічаны на прагляд скокаў вялікай колькасьцю гледачоў. Напрыклад, трыбуны трампліну ў Вілінгене ў Нямеччыне месцяць 38 тысячы гледачоў.

## Літаратура
* 

Катэгорыя:Спартовыя збудаваньні
Трамбін

**Трамбін**, **трамбаза** (фактар ​​згусаньня II) — найважнейшы кампанэнт сыстэмы згусаньня крыві чалавека й жывёлаў. Трамбін адносіцца да фэрмэнтаў клясы гідраляз (сэрынавая пратэаза), каталізуе гідроліз пэптыдных сувязяў, утвораных рэшткамі аргініну й лізіну (валодае абмежаванай субстратнай спэцыфічнасьцю).

## Літаратура
* 

Катэгорыя:Бялкі
Катэгорыя:Гідралязы
Трамбон

**Трамбон** (, літар. «Вялікая труба») — медны духавы музычны інструмэнт басава-тэнаравага рэгістра. Трамбон вядомы з XV стагодзьдзя. Ад іншых медных духавых інструмэнтаў адрозьніваецца наяўнасьцю кулісы — асобай перасоўнай U-вобразнай трубкі, з дапамогай якой музыкант зьмяняе аб'ём зьняволенага ў інструмэнце паветра, такім чынам, дасягаючы магчымасьці выконваць гукі храматычнага гукараду (на трубе, валторне й тубе гэтай мэты служаць вентылі). Трамбон — нетранспаноўны інструмэнт, таму ягоныя ноты заўсёды запісваюцца ў адпаведнасьці з сапраўдным гучаньнем. На некаторых трамбонах маюцца дадатковыя кроны, якія дазваляюць паніжаць гукі на кварту й на квінту, якія падключаюцца з дапамогай квартвентыля й квінтвентыля.
 
Інструмэнт існуе ў некалькіх разнавіднасьцях, якія ўтвараюць сямействы. У наш час у асноўным выкарыстоўваецца асноўны прадстаўнік сямейства — тэнаравы трамбон. Як правіла, пад словам «трамбон» разумеюць менавіта гэтую разнавіднасьць, таму часьцяком слова «тэнаравы» апускаюць. Альтовы й басовы трамбоны прымяняюцца радзей, сапранавы й кантрабасовы — амаль не выкарыстоўваюцца. Дыяпазон трамбона — ад G1 (соль контрактавы) да F2 (фа другой актавы) з пропускам гукаў паміж B1 і E (сі-бэмоль контрактавы й мі вялікай актавы). Гэты прамежак (акрамя ноты H1, то бок сі контрактавы) запаўняецца пры наяўнасьці квартвентыля.
 
Трамбон — разнастайны па штрыхах і тэхнічна рухомы інструмэнт, валодае яркім, бліскучым тэмбрам у сярэднім і верхнім рэгістрах, змрочным — у ніжнім. На трамбон магчыма выкарыстаньне сурдыны, асаблівы эфэкт — глісанда — дасягаецца сьлізгаценьнем кулісы. У сучасным сымфанічным аркестры звычайна выкарыстоўваюцца тры трамбоны, то бок два тэнаравыя й адзін басовы. Асноўная сфэра прымяненьня трамбона — сымфанічны аркестар, але ён таксама выкарыстоўваецца ў якасьці салюючага інструмэнта, а таксама ў духавым аркестры, джазе й іншых музычных жанрах.

## Літаратура
* 

## Вонкавыя спасылкі
* Сайт, прысьвечаны трамбону

Катэгорыя:Музычныя інструмэнты
Люіза Буржуа

**Люіза Жазэфіна Буржуа** (; 25 сьнежня 1911 году, Парыж, Францыя — 31 траўня 2010 году, Нью-Ёрк, ЗША) — амэрыканскі скульптар, жывапісец і графік францускага паходжаньня.

## Біяграфія
У 1932 годзе Буржуа паступіла ў Сарбону, дзе вывучала матэматыку, ад начартальнай геамэтрыі перайшла да геамэтрычнага кубізму, пакінула вучобу, вывучала мастацтвазнаўства ў Школе Люўру і ў Школе прыгожых мастацтваў, асіставала Фэрнану Лежэ, захапілася левымі ідэямі, сюррэалізмам, канструктывізмам і камунізмам. Наведала Савецкі Саюз. Пачала вывучаць мастацтва ў 1936 годзе. У 1938 годзе выйшла замуж за амэрыканскага мастацтвазнаўца Робэрта Галдўотэра, экспэрта па першабытнаму мастацтву, які стаў першым дырэктарам нью-ёрскага музэю першабытнага мастацтва ў 1957 годзе. У 1939 годзе разам з мужам пераехала ў Нью-Ёрк.

У ЗША яна зьвярнулася да скульптуры. У 1947 годзе Буржуа зрабіла першую вэртыкальную скульптуру з дрэва, першая выстава ейных скульптураў прайшла ў 1949 годзе. У 1951 годзе памёр бацька мастачкі, Люіза Буржуа атрымала амэрыканскае грамадзянства. З 1966 году стала ўдзельніцай фэміністычнага руху. У 1967 годзе Буржуа пачала выкарыстоўваць мармур і бронзу пры стварэньні скульптураў. З 1972 году мастачка рэгулярна наведвала Італію. У 1973 годзе памёр муж. У 1977 годзе мастачка атрымала ганаровую ступень доктара вытанчаных мастацтваў Ельскага ўнівэрсытэта. У 1980 годзе Буржуа купляе вялікую студыю ў Брукліне. У 1982 годзе прайшла першая рэтраспэктыва мастачкі ў Музэі сучаснага мастацтва ў Нью-Ёрку. У 1985 годзе адбылася першая пэрсанальная выстава мастачкі ў Францыі. У 1992 годзе Буржуа паказала першы скульптурны энвайранмэнт. У 1993 годзе прадставіла ЗША на Вэнэцыянскім біенале. У 2001—2002 гадох у Эрмітажы прайшла выстава працаў Буржуа — скульптураў, прадметаў і літаграфіяў.

## Крыніцы

## Літаратура
* Armstrong, Carol (2006). Women Artists at the Millennium. October Books. p. 408. .
* Herskovic, Marika (2003). American Abstract Expressionism of the 1950s: An Illustrated Survey. New York School Press. p. 372. .

## Вонкавыя спасылкі
* Працы, біяграфія, інфармацыя пра выставы на сайце Hauser & Wirth Gallery
* Cheim & Read Gallery
* ArtNet

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Парыжы
Катэгорыя:Мастакі і мастачкі ЗША
Катэгорыя:Скульптары ЗША
Катэгорыя:Ляўрэаты прэміі Вольфа ў мастацтве
Катэгорыя:Ляўрэаты Імпэратарскай прэміі Японіі
Катэгорыя:Памерлі ў Нью-Ёрку
Цуд памнажэньня хлябоў

**Памнажэ́ньне хлябо́ў** — тэрмін, які апісвае два розныя цуды, зьдзейсьненыя Ісусам.

Першы цуд, вядомы як «*кармленьне 5000*», ёсьць адзіным (ня лічачы Ўваскрэсеньня) прысутным ва ўсіх чатырох кананічных Дабравесьцях (Мц. 14:13-21, Мк. 6:31-44, Лк. 9:10-17 і Ян. 6:5-15). Вядомы таксама як **цуд аб пяці хлябох і дзьвьюх рыбах**.

Другі цуд, «*кармленьне 4000*», апісаны ў Мк. 8:1-9 і Мц. 15:32-39 і вядомы таксама як **цуд аб сямі хлябох і рыбе**.

## Глядзіце таксама
* Цуды Хрыстовыя
* Прытчы Хрыстовыя

## Крыніцы

## Літаратура
* HarperCollins Bible Commentary, 2000
* Brown, Raymond E. *An Introduction to the New Testament* Doubleday 1997 ISBN 0-385-24767-2

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Біблійныя выразы
Катэгорыя:Ісус Хрыстос
Траекторыя

**Траекторыя** — лінія ў прасторы, якая ўяўляе сабой мноства пунктаў, у якіх знаходзіўся, знаходзіцца або будзе знаходзіцца матэрыяльны пункт пры сваім перасоўваньні ў прасторы. 

## Літаратура
* 

Катэгорыя:Кінэматыка
Траглядыт

**Траглядыт** ( — «які жыве ў пячоры») — у канцэпцыі Карла Лінэя падвід чалавека (), які характарызуецца чалавечым абліччам, багатай валасатасьцю й неразьвітымі моўнымі здольнасьцямі. Вылучаны на аснове сьведчаньняў старажытных аўтараў і апавяданьняў падарожнікаў. Са зьяўленьнем эвалюцыянізму пад траглядытамі пачалі разумець продкаў чалавека, якія дажылі да нашых дзён у аддаленых месцах плянэты, аднак у далейшым існаваньне траглядытаў як падвіда роду людзей не пацьвердзілася й імі пачалі называць у пераносным значэньні малакультурных людзей ці проста людзей, якія жывуць у пячорах, як то жыхары Матэры, Бандыягара, пячорных паселішчаў Кападокіі.

## Літаратура
* 

Катэгорыя:Гамініды
Ільдэфонс Мілевіч

**Ільдэфо́нс Міле́віч** (каля 1835, Віленскі павет, Віленская губэрня — ?) — адзін з кіраўнікоў паўстаньня 1863—1864 гадоў у Польшчы, на Беларусі і Літве.

## Біяграфія
З дваран Віленскага павету. З 1860 працуе каморнікам ў Гарадзенскай губэрні. З 1861 сябра Гародзенскай рэвалюцыйна-дэмакратычнай арганізацыі, адзін зь ейных кіраўнікоў. У 1863 сакратар паўстанцкага цывільнага начальніка Гарадзенскай губэрні. Зь лета 1863 у Вільні, адзін з памагатых Кастуся Каліноўскага па кіраваньні паўстаньнем. Чалец Выканаўчага аддзелу Літвы. У студзені 1864 арыштаваны. Асуджаны на 6 год катаргі, пазбаўлены дваранства, маёмасьць канфіскаваная. Далейшы лёс невядомы.

## Крыніцы й заўвагі

## Вонкавыя спасылкі
* Milewicz Ildefons — Wyszukiwarka genograficzna

Катэгорыя:Паўстанцы 1863—1864 гадоў
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Віленскім павеце (Расейская імпэрыя)
Катэгорыя:Беларуская шляхта
Брыстал

**Бры́стал** () — горад у Ангельшчыне, унітарная адзінка са статусам «сіці» й цырыманіяльнае графства, порт у Паўднёва-Заходняй Ангельшчыне ў Вялікабрытаніі, на рацэ Эйване, недалёка ад ейнага ўпадзеньня ў Брыстальскую затоку Атлянтычнага акіяну.
 
Цырыманіяльнае графства Брыстал не падзеленае на раёны, то бок ёсьць унітарным. Яно было ўтворана 1 красавіка 1996 году з раёну былога немэтрапольнага графства Эйван.

## Геаграфія
Займае плошчу 110 км², абмываецца на паўночным захадзе Брыстальскай затокай, на поўначы мяжуе з цырыманіяльным графствам Глостэршыр, на поўдні — з цырыманіяльным графствам Самэрсэт. Стары горад разьмешчаны на правым беразе раки Эйван, а прадмесьці Рэдкліф і Кліфтан — на крутых узвышшах левага берага.

## Гісторыя

На месцы Брыстала ў часы Рымскай імпэрыі існаваў вайсковы лягер Абона, ад якога да Бату вяла брукаваная дарога. Пасьля засяленьня Брытаніі англамі мястэчка было пераназвана ў *Brycgstow*, што значыць «месца ля моста». У XI стагодзьдзі пераправа праз Эйван была ўмацавана нарманскімі фэадаламі, якія ўзьвялі тут адзін з самых велічных замкаў у заходняй Ангельшчыне.
 
У XII стагодзьдзі Брыстал пачаў ператварацца ў асноўны порт, празь які ішоў гандаль Ангельшчыны з Ірляндыяй. У 1247 годзе брыстальская гавань была добраўпарадкаваная шляхам адведзеньня рэчышча Фрома на захад. Праз Эйван быў перакінуты каменны мост. У 1373 годзе Брыстал стаў самастойнай адміністрацыйнай адзінкай, то бок графствам.
 
Пры Эдўардзе III Брыстал зьяўляўся трэцім паводле велічыні горадам Ангельшчыны пасьля Лёндану й Ёрку. Брыстальскія мараходы вывозілі айчынную воўну ў Гішпанію й Партугалію, вяртаючыся назад з грузам херасу й партвэйна.
 
Новы росквіт брыстальскага порту зьвязаны з уздымам афрыканскага гандлю рабамі ў XVII і XVIII стагодзьдзях. Брыстал праславіўся як сталіца шакаляднай прамысловасьці. Падчас Ангельскай рэвалюцыі мясцовыя жыхары да апошняга падтрымлівалі караля Карла Ст’юарта.
 
Брыстал працягваў квітнець і разьвівацца на працягу ўсяго XVIII стагодзьдзя, захоўваючы значэньне вядучага порта Брытанскай імпэрыі. Хоць у 1809 годзе былі скончаны амбітныя працы па паглыбленьні й мадэрнізацыі гавані, да гэтага часу горад ужо пачаў саступаць свае перадавыя гандлёвыя пазыцыі Лівэрпулу й Глазга. Прычынай гэтага было ня толькі бурны росквіт баваўнянай прамысловасьці на поўначы краіны, але й страта амэрыканскіх калёніяў, а таксама забарона гандлю людзьмі.
 
## Гарады-сябры
* Бардо, Францыя (1947)
* Гановэр, Нямеччына (1947)
* Порту, Партугалія (1984)
* Тбілісі, Грузія (1988)
* Пуэрта Марасан, Нікарагуа (1989)
* Бэйра, Мазамбік (1990)
* Гуанчжоў, Кітай (2001)

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт гарадзкой рады.
Олівэр Кромўэл

**Олівэр Кромўэл** (; 25 красавіка 1599, Гантынгдан, Ангельшчына — 3 верасьня 1658, Лёндан, Ангельшчына) — правадыр Ангельскай рэвалюцыі, выдатны военачальнік і дзяржаўны дзяяч. У 1643—1650 гадох зьяўляўся генэрал-лейтэнантам парлямэнцкай арміі, у 1650—1653 — лорд-генэралам, у 1653—1658 — лорд-пратэктарам Ангельшчыны, Шатляндыі й Ірляндыі. Лічыцца, што ягоная сьмерць наступіла ад малярыі ці ад атручваньня. Ужо пасьля сьмерці ягонае цела было вынята з магілы, павешана й чвартавана, што было традыцыйным пакараньнем за здраду ў Ангельшчыне.

## У культуры
У 1970 г. у Ангельшчыне выйшаў фільм «Кромўэл» аб удзеле Олівэра Кромўэла ў грамадзянскай вайне.

## Літаратура
* . — С.476

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Олівэр Кромўэл — рэвалюцыянэр зьняволі

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Гантынгдане
Катэгорыя:Ангельскія рэвалюцыянэры
Катэгорыя:Дзяржаўныя дзеячы Ангельшчыны
Катэгорыя:Памерлі ў Лёндане
Марыя Вугорская

**Марыя Вугорская**:

* **[[Марыя Вугорская (каралева Нэапалю)]]** (1257—1323) — дачка Іштвана V, караля Вугоршчыны, жонка караля Нэапалю Карла II Анжуйскага. 
* **[[Марыя I (каралева Вугоршчыны)]]** (1371—1395) таксама Марыя I, Марыя Анжуйская — дачка караля Вугоршчыны Лаяша I Вялікага, кіруючая каралева Вугоршчыны.
* **[[Марыя Аўстрыйская]]** (1505—1558) таксама Марыя Габсбурская, Марыя Вугорская, Марыя Бургундзкая, Марыя Кастыльская — дачка Філіпа I Прыгожага, герцага Бургундыі й караля Кастыліі, жонка караля Чэхіі й Вугоршчыны Людовіка II.
Люіс Ваес дэ Торэс

**Люіс Ваес дэ Торэс** (; 1560—1614?) — гішпанскі мараплавец.
 
## Біяграфія
Аб раньнім жыцьці дасьледчыка, як і аб месцы ягонага нараджэньня, нічога невядома. Першая згадка ў гістарычных дакумэнтах адносіцца да 1605 году, калі Торэс у якасьці камандзіра аднаго з трох караблёў экспэдыцыі Пэдра Фэрнандэса Кіраса, а менавіта «Сан-Пэдра», адправіўся на пошукі «Паўднёвай зямлі», то бок Аўстраліі. Караблі выплылі з пэруанскага гораду Кальяо ў сьнежні 1605 году, і ў траўні 1606 году яны дасягнулі астравоў, якія Кірас назваў «Austrialia de Espiritu Santo», якія зараз называюцца Новыя Гэбрыды. Падчас плаваньня караблі Кіраса й Торэса разышліся. Пасьля беспасьпяховых спробаў Люіса знайсьці абломкі карабля Кіраса, мараплавец разам з камандзірам трэцяга карабля экспэдыцыі Дыега дэ Прада-і-Тавар вырашыў працягнуць марское плаваньне, падчас якога былі адкрыты паўднёвае ўзьбярэжжа вострава Новая Гвінэя, а таксама праліў, які аддзяляе гэты востраў ад Аўстраліі. 27 кастрычніка 1606 году Торэс дасягнуў заходняй аканечнасьці Новай Гвінэі, а 22 траўня прыбыў у Манілу, дзе, верагодна, правёў рэшту свайго жыцьця.
 
У гонар гэтага гішпанскага мараплаўца названы некаторыя геаграфічныя аб'екты, як то праліў Торэса, які ёсьць мяжой паміж Аўстраліяй і Новай Гвінэяй, і быў названы ў гонар мараплаўца ў 1769 годзе, астравы Торэсава праліва, то бок група астравоў у гэтым праліве, і астравы Торэс, то бок група астравоў у паўночнай частцы архіпэляга Новыя Гебрыды.

## Літаратура
* 

Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1560 годзе
Катэгорыя:Гішпанскія мараплаўцы
Катэгорыя:Памерлі ў 1614 годзе
Катэгорыя:Канкістадоры
Катэгорыя:Дасьледнікі Аўстраліі і Акіяніі
Пэдра Фэрнандэс Кірас

**Пэдра Фернандэс дэ Кірас** (; 1565—1614) — гішпанскі мараплавец партугальскага паходжаньня.

## Біяграфія
Пэдра Фэрнандэс нарадзіўся ў 1565 годзе ў партугальскім Эвара. У маладосьці перайшоў на службу Гішпаніі. У 1589 годзе ажаніўся на прадстаўніцы гішпанскага рыцарскага роду Чакон, ад якой меў сына й дачку.

Прымаў удзел у другой экспэдыцыі гішпанскага мараплаўца дэ Нэйры ў Ціхім акіяне. У 1598 годзе зьвярнуўся да караля Гішпаніі Філіп III, а ў 1600 годзе да папы рымскага Клімэнта VIII з прапановай арганізаваць новую экспэдыцыю з мэтай адкрыцьця невядомага паўднёвага мацерыка (). У 1603 годзе дэ Кірасу было дазволена вярнуцца ў Пэру для падрыхтоўкі прапанаванага ім мерапрыемства.

У 1605—1606 гадох дэ Кірас на трох караблях перасёк Ціхі акіян і адкрыў востраў Эсьпірыту-Санта, які прыняў за частку мацерыка. Ім былі заснаваны паселішча Новы Ерусалім і каталіцкі ордэн Сьвятога Духа, што павінен быў займацца хрышчэньнем тубыльцаў. Аднак з-за сутычак з абарыгенамі й незадаволенасьці каманды калёнію прыйшлося пакінуць. Падчас шторму карабель дэ Кіраса аддзяліўся ад астатняй флятыліі й накіраваўся ў Акапулька. Астатняя каманда на чале капітанам Торэсам дасягнула Манілы, па дарозе адкрыўшы праліў Торэса, які знаходзіцца паміж Новай Гвінэяй і сапраўднай Аўстраліяй.

Пасьля вяртаньня ў Гішпанію дэ Кірас зноўку зьвяртаўся да каралеўскіх уладаў з прапановай яшчэ адной экспэдыцыі, пакінуўшы пасьля сябе падрабязныя запісы й тлумачэньні. Хаця кароль адмовіўся фінансаваць гэтае прадпрыемства, ён накіраваў дэ Кіраса зь лістом падтрымкі ў Амэрыку, дзе той памёр ў 1614 годзе ў горадзе Панаме.

## Значэньне дзейнасьці
Пэдра Фэрнандэс дэ Кірас быў адным зь першых дасьледчыкаў паўднёвай часткі Ціхага акіяна, адкрыў частку астравоў Піткэрн, астравы Лайн і Новых Гебрыдаў. Падрабязныя апісаньні дэ Кіраса былі перакладзены й апублікаваныя на некалькіх мовах, у тым ліку на францускай і ангельскай. Імі ў будучым карысталіся Джэймз Кук і Жан-Франсуа дэ Ляпэруз.

## Памяць
У канцы XIX стагодзьдзя ў Аўстраліі прадстаўнікамі каталіцкай абшчыны распаўсюджвалася думка, быццам бы дэ Кірас ўсё ж такі дасягнуў Аўстраліі, і каталікі былі першымі эўрапейцамі, якія дасягнулі гэтага мацерыка. Пэдра Фэрнандэсу дэ Кірасу было прысьвечана некалькі літаратурных твораў на ангельскай мове.

## Вонкавыя спасылкі
* Біяграфія
* Некаторыя запісы дэ Кіраса

Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1565 годзе
Катэгорыя:Гішпанскія мараплаўцы
Катэгорыя:Канкістадоры
Катэгорыя:Дасьледнікі Ціхага акіяна
Катэгорыя:Дасьледнікі Аўстраліі і Акіяніі
Катэгорыя:Памерлі ў 1614 годзе
Васіль Традзьякоўскі

**Васіль Традзьякоўскі** (; 22 лютага (5 сакавіка) 1703, Астрахань, Царства Расейскае — 6 жніўня 1769, Санкт-Пецярбург, Расейская імпэрыя) — расейскі навуковец і паэт XVIII стагодзьдзя.

## Біяграфія
Нарадзіўся ў сям'і сьвятара Кірылы Традзьякоўскага. Навучаўся ў школе манахаў-капуцынаў і павінен быў прыняць сан, але, паводле нявысьветленых прычынах, ў 1723 годзе ўцёк у Маскву й паступіў у Славяна-грэцка-лацінскую акадэмію. Тут ён напісаў першыя свае драмы «Язон» і «Тытус Вэспасіянаў сын», а таксама «Элегію на сьмерць Пятра Вялікага» й «Песенку».
 
У 1726 годзе Традзьякоўскі, не закончыўшы курсу ў Акадэміі, адправіўся ў Галяндыю й прабыў два гады ў Гаазе. У Парыжы, куды ён пераехаў апасьля, ён вучыўся ў Сарбоне матэматычным і філязофскім навукам, слухаў курс багаслоўе, прымаў удзел у публічных дыспутах.
 
Вярнуўшыся ў 1730 годзе ў Расею, Традзьякоўскі выдаў пераклад рамана Поля Тальмана «Язда ў востраў каханьня». Да перакладу прыкладаліся вершы самога Традзьякоўскага, на расейскай, францускай мовах і латыні. Посьпех кнізе забясьпечыў сам зьмест кнігі: адлюстраваньне пачуцьцяў вытанчанай любові, новых у той час для расейскіх чытачоў. У той жа кнізе Традзьякоўскі зьмясціў прадмову, у якой упершыню выказаў думку аб ужываньні ў літаратурных творах расейскай, а не царкоўнаславянскай мовы, як было да таго часу.
 
У 1732 быў прыняты на службу ў Пецярбурскую акадэмію навук. У 1745 годзе атрымаў чын акадэміка. 

## Літаратура
* 

## Вонкавыя спасылкі
* Традзьякоўскі ў Расейскай віртуальнай бібліятэцы

Катэгорыя:Нарадзіліся 5 сакавіка
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1703 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Астрахані
Катэгорыя:Расейскія паэты
Катэгорыя:Памерлі 17 жніўня
Катэгорыя:Памерлі ў 1769 годзе
Катэгорыя:Памерлі ў Санкт-Пецярбургу
Эдвін Друцкі-Любецкі

**Э́двін Друцкі-Любецкі** (21 жніўня 1828, Лунін — 8 жніўня 1901, Лунін) — князь. Паходзіў па радаводзе з Рурыкаў. Пабраўся шлюбам (28 красавіка 1859) зь Ядвігай Радзівіл. Меў двух сыноў Фелікса (1860—1920) і Гераніма (1861—1919). Апошні быў членам 1-ай Дзяржаўнай думы Расейскай імпэрыі, дзе ўваходзіў у групу аўтанамістаў.

## Крыніцы і заўвагі

Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1828 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся 21 жніўня
Катэгорыя:Памерлі 8 жніўня
Катэгорыя:Памерлі ў Лунінецкім раёне
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Лунінецкім раёне
Борыс Трайкоўскі

**Борыс Трайкаўскі** (, , Мурціна, Струміца, СФРЮ — , Мостар, Босьнія і Герцагавіна) — прэзыдэнт Рэспублікі Македонія з 1999 па 2004 гады.

## Палітычная біяграфія
Да 1997 году працаваў у мэрыі Скоп’я, з 1998 зьяўляўся намесьнікам міністра замежных справаў. Гуляў ключавую ролю на перамовах, зьвязаных з праблемай разьмяшчэньня альбанскіх уцекачоў з Косава на тэрыторыі Македоніі. Быў адным з актывістаў партыі НМРА-ДПМНА і паплечнікам ейнага лідэра Любча Геаргіеўскага. Пасьля перамогі ВМРО-ДПМНЕ на парлямэнцкіх выбарах і фармаваньня ўрада Георгіеўскага быў вылучаны кандыдатам на пасаду прэзыдэнта ад гэтай партыі. У 1999 годзе быў абраны на пост прэзыдэнта краіны, які займаў да сваёй сьмерці ў авіякатастрофе ў 2004 годзе.

## Літаратура
* 

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* МІжнародная фундацыя Борыса Трайкоўскага

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Паўночнай Македоніі
Катэгорыя:Памерлі ў Босьніі і Герцагавіне
Катэгорыя:Загінулі ў авіякатастрофах
Катэгорыя:Прэзыдэнты Паўночнай Македоніі
Катэгорыя:Узнагароджаныя Вялікім крыжам ордэна Заслугі перад Рэспублікай Польшча
Катэгорыя:Мэтадысты
Катэгорыя:Выпускнікі Скопскага ўнівэрсытэту
Падзаконны акт

**Падзаконны прававы акт** — прававы акт дзяржаўнага органа, выдадзены ў межах ягонай кампэтэнцыі, у адпаведнасьці з законам або на ягонай аснове й у мэтах ягонага выкананьня. Падзаконны прававы акт мае больш нізкую юрыдычную сілу, чым закон.

Да найбольш важных падзаконных актаў Рэспублікі Беларусь адносяцца ўказы прэзыдэнта Рэспублікі Беларусь, пастановы Савету міністраў Рэспублікі Беларусь, акты міністэрстваў і ведамстваў — загады, інструкцыі, пастановы, інструкцыі, правілы, статуты і іншыя. Да падзаконных актаў адносяцца таксама акты органаў мясцовага самакіраваньня, лякальныя нарматыўныя акты. Усе гэтыя акты адыгрываюць значную ролю, бо могуць быць выдадзены толькі ў межах закону. Яны зьяўляюцца падначаленымі, другаснымі актамі адносна закону й атрымліваюць юрыдычную сілу толькі ў тым выпадку, калі яны не супярэчаць закону.

Герархія падзаконных актаў адпавядае герархічнай структуры дзяржаўнага апарату.

Катэгорыя:Адміністрацыйнае права
Дай Чжэнь

**Дай Чжэнь** (; 19 студзеня 1724, Сюнін, Цынская імпэрыя — 1 ліпеня 1777, Пэкін, Цынская імпэрыя) — кітайскі філёзаф-нэаканфуцыянец, лідэр аднаго з двух галоўных напрамкаў «ханьскага вучэньня» (Хань Сюэ, ). Таксама матэматык, астраном, лінгвіст, гісторык і географ.

## Біяграфія
Нарадзіўся 19 студзеня 1724 году ў Сюніне правінцыі Аньхой. Паходзіў зь сям’і дробнага гандляра. З 1773 году ўдзельнічаў у складаньні збору клясычнай літаратуры поўнага збору ўсіх кнігаў па чатырох разьдзелах. У 1775 годзе за навуковыя заслугі без экзаменаў, якія шэсьць разоў беспасьпяхова спрабаваў здаць, атрымаў вышэйшую навуковую ступень — цзіньшы й званьне акадэміка Ханьлінскай акадэміі. 

## Літаратура
* Elman, Benjamin A. *From Philosophy to Philology: Intellectual and Social Aspects of Change in Late Imperial China.* Cambridge, MA: Council on East Asian Studies, 1984.

## Вонкавыя спасылкі
* Дай Чжэнь ў энцыкляпэдыі «Кругосвет»
* Дай Чжэнь на historic.ru

Катэгорыя:Нарадзілася ў Сюніне
Катэгорыя:Кітайскія філёзафы
Катэгорыя:Памерлі ў Пэкіне
Пустазельле

**Пустазе́льле, пустазельныя расьліны** — расьліны, рост якіх на пэўных участках непажаданы.

Пустазельлю ўласьцівы вялікая пладавітасьць, непатрабавальнасьць да якасьці глебы й кліматычных умоваў. Пустазельле пагаршае ўмовы разьвіцьця культурных расьлінаў, зьніжае ураджай і ягоную якасьць, перашкаджае эфэктыўнаму выкарыстаньню сельскагаспадарчых машынаў, спрыяе пашырэньню шкоднікаў, зьмяншэньню прапускной здольнасьці мэліярацыйных сыстэмаў і іншае. Многія з пустазельных расялінаў ёсьць атрутнымі.

Мяжа паміж пустазельнымі й культурнымі расьлінамі дастаткова ўмоўная. Напрыклад, сланечнік у выпадку асыпаньня вялікай колькасьці насеньня на глебу, можа засьмеціць пасевы азімай пшаніцы. Некаторыя пустазельныя расьліны, як то васілёк сіні, не сустракаюцца па-за межамі аграбіяцэнозаў.

Паводле месца росту пустазельле падзяляецца на:
* ральлёвае (сэгетальнае),
* сьмеццевае (рудэральнае),
* пустазельле прыродных угодзьдзяў.

На тэрыторыі Беларусі вядомы каля 300 відаў пустазельля. Найбольш пашыраны аднагадовыя, як то лебяда белая, свінакроп палявы, пупок палявы, зоркаўка сярэдняя, і шматгадовыя, як то пырнік паўзучы, асот палявы, бярозка палявая, шчаўе конскае.

## Барацьба з пустазельлем
У мэтах барацьбы з пустазельлем выкарыстоўваюць сыстэму мерапрыемстваў, у склад якой уваходзяць агратэхнічныя (севазварот, своечасовая апрацоўка глебы й пасеваў, своечасовая сяўба й уборка ўраджаю), хімічныя (апрацоўка гербіцыдамі), карантынныя, кантроль за якасьцю й чысьцінёй насеньня і іншыя.

## Крыніцы

## Літаратура
* 

## Вонкавыя спасылкі
* ''Смирнов Б. М.'' Сорные растения // Вялікая савецкая энцыклапедыя 

Катэгорыя:Расьліны
Катэгорыя:Расьлінаводзтва
Катэгорыя:Аграномія
Аракул

**Ара́кул** (, ад  — «гавару, прашу») — найбольш распаўсюджаная ў антычнасьці форма прадраканьня, якая складалася ў тым, што прадказаньне ад імя баства па запыце вернікаў апавяшчаў спэцыяльны жрэц, які й называўся аракулам. У шырэйшым сэнсе пад аракулам разумелі й прадракалішча — месца, дзе апавяшчалася прадказаньне, і сам тэкст прадказаньня.

У сучаснай мове пад аракулам разумеецца прадказальнік будучыні, а таксама чалавек, усе меркаваньні якога прызнаюцца бясспрэчнай ісьцінай, адкрыцьцём.

Катэгорыя:Рэлігія
Катэгорыя:Варожбы
Аляксандар Сахачэўскі

**Алякса́ндар Сахачэ́ўскі**, сапраўднае імя **Лейб Сондэр** (3 траўня 1843, м. Ілаў, Сахачэўскі павет, Мазавецкае ваяводзтва, Царства Польскае — 15 чэрвеня 1923, Бедэрмансдорф каля Вены) — польскі мастак жыдоўскага паходжаньня, прадстаўнік «рамантызму».

## Біяграфія
Вучыўся ў Варшаўскай школе рабінаў. З 1860 году ў Акадэміі мастацтваў у Варшаве пад кіраўніцтвам праф. Язэпа Зіммлера. Быў арыштаваны восеньню 1862 году на хвалі арыштаў пасьля замаху на Аляксандра Веляпольскага, быў вязьнем Варшаўскай цытадэлі. Быў асуджаны пасьля выбуху паўстаньня 1863—1864 гадоў на 20 гадоў катаргі ў Сыбіры. Пасьля вяртаньня з ссылкі царскі ўрад забараніў яму вярнуцца ў Царства Польскае, ён быў вымушаны пасяліцца ў Львове. Пазьней жыў у Мюнхэне і Брусэлі, дзе стварыў цыкль дакумэнтальных малюнкаў, сьведчаньняў аб дэпартацыі паўстанцаў на месца адбыцьця пакараньня, побыт катаржан. Сярод самых вядомых — *Разьвітаньне з Эўропай* (1894). Малюнак мае сымбалічнае значэньне, ушаноўвае памяць шэрагу вядомых рэпрасаваных паўстанцаў, у тым ліку і самога сябе — мужчына, які паклаў руку на слуп. З 1903 жыў у Вене.

У 1913 годзе падчас сьвяткаваньня 50-гадовай гадавіны паўстаньня 1863—1864 гадоў выставіў свае працы ў Львоўскай мескай адміністрацыі. Выстава выклікала сэнсацыю ў публікі. Мастак пагадзіўся перадаць свае працы Львоўскай мескай адміністрацыі ў абмен на пажыцьцёвую рэнту.

У 1956 годзе Міністэрства культуры СССР перадала Польшчы калекцыю прац Аляксандра Сахачэўскага. На сотую гадавіну пачатку паўстаньня 1863—1864 гадоў (1963) калекцыя была выстаўлена ў музэі X павільёна Варшаўскай цытадэлі (у пастаяннай экспазыцыі).


Branka of Poles to the Russian Army in 1863.PNG|Бітва палякаў з расейскай арміяй у 1863 годзе
Pożegnanie Europy.JPG|Разьвітаньне з Эўропай (1894)


## Літаратура
* Helena Boczek: Aleksander Sochaczewski 1843—1923 — malarz syberyjskiej katorgi : życie, twórczość i dzieje kolekcji. Beata Meller. Warszawa: Muzeum Historyczne m. st. Warszawy : Muzeum Niepodległości, 1993. — . — 119 s.

## Вонкавыя спасылкі

* Magdalena Szczęsny-Mrówczyńska ''Мастацкі дзёньнік Аляксандра Сахачэўскага''

Катэгорыя:Польскія мастакі і мастачкі
Катэгорыя:Паўстанцы 1863—1864 гадоў
Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў Расейскай імпэрыі
Катэгорыя:Рэпрэсаваныя
Катэгорыя:Высланыя ў Сібір
Мізгея

**Мізгея** () — рака ў Расеі, працякае па Тульскай вобласьці, левы прыток ракі Упы. Даўжыня ракі складае 43 км, плошча басэйна роўная 561 км². Сярэдні ўхіл — 2,28 м/км. Бярэ пачатак за 4 км на захад ад вёскі Верхнія Дубкі, цячэ ў межах Адоеўскага й Арсеньеўскага раёнаў, утвараючы вялікія завесы. Упадае ў Упу каля пасёлку Прыюпскі.

У сярэдзіне плыні перасякае аўтадарогу . Бялёў — Тула. Пасьля зьліцьця з Малой Мізгеяй рака мае назву Вялікая Мізгея. Крыніца ракі пераважна сьнегавая. Рака замярзае ў сярэдзіне лістападу, выкрываецца ў канцы сакавіка ці пачатку красавіка. Разводзьдзе назіраецца з канца сакавіка да сярэдзіны красавіка.

Катэгорыя:Рэкі Расеі
Трансьмісія

**Трансьмісія** (сілавая перадача) — у машынабудаваньні сукупнасьць зборных адзінак і мэханізмаў, якія злучаюць рухавік зь вядучымі коламі транспартнага сродку (аўтамабіля) або працоўным мэханізмам станка, а таксама сыстэмы, якія забясьпечваюць працу трансьмісіі. У агульным выпадку трансьмісія прызначана для перадачы крутоўнага моманту ад рухавіка да колаў, зьмены цягавых намаганьняў, хуткасьцяў і напрамкаў руху. Трансьмісія ўваходзіць у склад сілавога агрэгата.

## Літаратура
* 

## Вонкавыя спасылкі
* Трансмісія ў танках

Катэгорыя:Трансьмісія
Катэгорыя:Будова аўтамабіля
Катэгорыя:Мэханізмы
Трансьлякацыя

**Трансьляка́цыя** — тып храмасомных мутацыяў, пры якіх адбываецца перанос участка храмасомы на негамалягічную храмасому. Вылучаюць рэцыпрокныя трансьлякацыі, пры якіх адбываецца ўзаемны абмен участкамі паміж храмасомамі, і рабэртсанаўскія трансьлякацыі, або цэнтрычныя зьліцьці, пры якіх адбываецца зьліцьцё акрацэнтрычных храмасомаў з поўнай або частковай стратай матэрыялу кароткіх плячэй.
 
Трансьлякацыі і іншыя храмасомныя перабудовы адыгрываюць ролю ў відаўтварэньні, у зьніжэньні фэртыльнасьці, у анкалягічных і прыроджаных спадчынных захворваньнях. Розныя трансьлякацыі ў саматычных вузах прыводзяць да разьвіцьця саркомаў, леўкозаў.

## Літаратура
* 

Катэгорыя:Генэтыка
Трансыльванскае плято

**Трансыльванскае плято** (, ) — буйное міжгорнае плято на тэрыторыі рэспублікі Румынія, мае своеасаблівую геалягічную будову й геаграфічныя характарыстыкі, якія знайшлі адлюстраваньне ў гісторыі, культуры й прыроды гісторыка-культурнай вобласьці Трансыльванія, ядром якой плато й зьяўляецца.

Асноўныя буйныя гарады сучаснага плято — Клуж-Напока, Брашаў, Сыбіў, Тыргу-Мурэш. Плята месьціцца ва ўмерана-кантынэнтальным клімаце. Лета гарачае, сухое. Зіма даволі халодная, марознае з-за эфэкту катлавіны. Ляндшафт складаецца зь лясоў і стэпы, пашы. Плято засяляюць у асноўным румыны, вугорцы, таксама цыганы.

## Літаратура
* 

## Вонкавыя спасылкі
* Трансыльванскае плято. // Вялікая савецкая энцыкляпэдыя

Катэгорыя:Плято
Катэгорыя:Геаграфія Румыніі