Гісторыя Мазыру

**[[Мазыр]]** — магдэбурскае места, адзін з гістарычных цэнтраў Палесься, старажытны замак Вялікага Княства Літоўскага. Да нашага часу тут захаваўся комплекс кляштару бэрнардынаў з касьцёлам Сьвятога Міхала Арханёла ў стылі барока, помнік архітэктуры XVIII ст., які пацярпеў ад маскоўскай перабудовы. У прадмесьці Кімбараўцы захаваліся комплексы жаночага з касьцёлам Сьвятога Міхала Арханёла й мужчынскага з касьцёлам Унебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі цыстэрыянскіх кляштараў (барока, XVIII ст.). Сярод мясцовых славутасьцяў таксама вылучаліся царква Сьвятой Параскевы Пятніцы й Фарны касьцёл.

## Раньнія часы
Мяркуецца, што паселішча, ад якога бярэ свой пачатак сучасны Мазыр, узьнікла ў VIII ст. ува ўрочышчы Кімбараўцы, дзе існавала ўмацаванае гарадзішча. У XI—XII стагодзьдзях умацаваны горад перанесьлі на Замкавую гару.

Першы пісьмовы ўпамін пра Мазыр датуецца 1155 годам, калі ён перайшоў ад Кіеўскага да Чарнігаўскага княства. Працяглы час Мазыр знаходзіўся ў складзе Тураўскага княства, князі й біскупы якога называліся тураўскімі й мазырскімі. У 1240—1241 гадох места пацярпела ад татарскіх набегаў.

## Вялікае Княства Літоўскае

Зь сярэдзіны XIV ст. Мазыр далучыўся да Вялікага Княства Літоўскага. У XIV—XVIII стагодзьдзях тут існаваў драўляны замак.

У 1471 годзе Мазыр увайшоў у склад Кіеўскага ваяводзтва. У XVI ст. места стала цэнтрам гродавага староства, з правядзеньнем адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформы 1565—1566 гадоў — сталіцай павету. Па Люблінскай уніі (1569 год) і пераходу Кіеўскага ваяводзтва да Каралеўства Польскага з ініцыятывы мясцовай шляхты Мазырскі павет далучыўся да Менскага ваяводзтва.

У пачатку XVI ст. Мазыр складаўся з трох частак — цэнтральнай з астрогам, неўмацаванага пасаду й Рынку. За часамі вайны Маскоўскай дзяржавы зь Вялікім Княствам Літоўскім у 1534—1537 гадох усходнія захопнікі зруйнавалі Мазыр. На 1552 год у месьце існавалі цэрквы Сьвятога Спаса, Сьвятога Мікалая, Прачыстай Багародзіцы, на 1571 год — 550 будынкаў, дзеялі 5 цэркваў, працавалі шпіталь і 44 крамы, на 1576 год — 293 мяшчанскія двары.

28 студзеня 1577 году кароль і вялікі князь Стэфан Баторы надаў Мазыру Магдэбурскае права й герб «*у блакітным полі чорны аднагаловы арол з срэбным шыльдам на грудзёх, на шыльдзе — чырвоная літара S*». Вытрымка з адпаведнага вялікакняскага прывілею:

У 1609 годзе Мазыр пацярпеў ад вялізнага пажару. Аднак ужо ў 1613 годзе коштам ахвяраваньняў завяршылася аднаўленьне ўмацаваньняў і места было «*…абнесена высокім валам з 7 вежамі, або фортамі*». У 1616 годзе староста Б. Стравінскі заснаваў у Мазыры касьцёл. З пачаткам вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667) у 1655 годзе маскоўскія войскі на чале з Валконскім захапілі й спустошылі места.

У першай палове XVIII ст. у Мазыры збудавалі базылянскі манастыр, каля места — Кімбараўскія цыстэрыянскія кляштары. З 1752 году пачаў дзеяць кляштар марыявітак. У 1723—1773 гадох пры Фарным касьцёле існавала місія езуітаў. У 1726 годзе адкрылася езуіцкая школа (у 1773 годзе яе пераўтварылі ў сьвецкую вучэльню). У 1750 годзе казакі спустошылі кляштар цыстэрыянак ува ўрочышчы Кімбараўцы.

На 1724 год у Мазыры існавалі Кіеўская, Оўруцкая, Сьвідоўская, Нагорная, Гончая й іншыя вуліцы. У месьце было два замкі — Верхні (Стары), які месьціўся на Замкавай гары, і Ніжні. У падножжа Замкавай гары быў Рынак, на паўночным захадзе ад яго знаходзіліся меская ратуша, пякарня й стайня. Гандаль вёўся ў 56 крамах, якія атачалі пляц. Тамака ж быў шпіталь. Паводле мескага пляну 1769 году — Пятніцкая, Слуцкая, Кіеўская, Жытомірская вуліцы й Рынак; у месьце было 211 двароў, 6 цэркваў й касьцёлаў, ратуша, 2 майстэрні для абпалу цэглы.

## Пад уладай Расейскай імпэрыі

У выніку другога падзелу Рэчы Паспалітай (1793 год) Мазыр апынуўся ў складзе Расейскай імпэрыі, дзе стаў цэнтрам павету Менскай губэрні. У 1796 годзе царскія ўлады даравалі месту новы расейскі герб. На 1825 год тут было 530 драўляных і 3 мураваныя будынкі, дзеялі 2 кляштары, працавалі 22 крамы й 27 корчмаў. У 1834 годзе ў Мазыры адкрылася шляхецкая вучэльня, ператвораная ў 1859 годзе ў прагімназію, потым — у гімназію. На 1862 год — 491 будынак, дзеялі 4 цэрквы, касьцёл і 2 юдэйскія малітоўныя дамы, працавала 71 крама; штогод з 6 да 27 студзеня й з 6 да 28 жніўня праводзіліся кірмашы. Месьцічы актыўна бралі ўдзел у нацыянальна-вызвольным паўстаньні (1863—1864).

На 1878 год у Мазыры дзеялі 3 царквы (у тым ліку мураваная, гвалтоўна пераробленая царскімі ўладамі з бэрнардынскага касьцёла), касьцёл і сынагога. У 1879 годзе тут заснавалі тэлеграфную станцыю, а ў 1885 годзе — запалкавую фабрыку «Маланка». Пракладаньне Палескіх чыгунак у 1880-х гадох паспрыяла далейшаму эканамічнаму разьвіцьцю Мазыру. Паводле вынікаў перапісу 1897 году, у месьце было 628 двароў, дзеялі 4 царквы, 2 капліцы, сынагога, 4 юдэйскія малітоўныя дамы, працавалі лякарня, прагімназія, 1-клясная прыходзкая й прыватная жаночая 2-клясная вучэльні, паштова-тэлеграфная кантора, бровар, майстэрня апрацоўкі скураў, 3 крупадзёркі, маслабойня, 170 крамаў, 13 заезных двароў, 8 корчмаў, 3 вінныя крамы. На 1904 год — 1210 жылых дамоў, у тым ліку 102 мураваныя, 50 газавых ліхтароў, водаправод, 2 друкарні, аптэка, 2 бібліятэкі, лясьніцтва. У верасьні 1913 году тут адбылася I сельскагаспадарчая й прамысловая выстава. Напярэдадні Першай сусьветнай вайны ў месьце было 1210 жылых будынкаў, 3 фабрыкі, 16 майстэрняў, 5 навучальных установаў, земская лякарня, мэтэастанцыя, друкарня й 2 кнігарні.

Этнограф і фальклярыст Аляксандар Сержпутоўскі засьведчыў бытаваньне на Мазыршчыне ў канцы XIX — пачатку XX стагодзьдзяў саманазвы «ліцьвіны».

У лютым 1918 году Мазыр занялі войскі Нямецкай імпэрыі. 4 сакавіка 1918 году ўлады УНР абвясьцілі яго цэнтрам Дрыгавіцкай зямлі.

## Найноўшы час
25 сакавіка 1918 году згодна з Трэцяй Устаўной граматай Мазыр абвяшчаўся часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. У месьце прызначылі павятовага старшыню БНР, дзеяў рэгістрацыйны пункт тавараў Беларускай цэнтральнай гандлёвай палаты. Тэрыторыя Палесься стала прадметам перамоваў паміж БНР і УНР. У пачатку траўня на адрас беларускай дэлегацыі паступілі пратэсты мазырскіх зямянаў супраць далучэньня іх да Ўкраіны, пазьней прадстаўнікі Мазырскага павету (разам з прадстаўнікамі Гомельскага і Рэчыцкага паветаў) наведалі Народны Сакратарыят БНР з пытаньнем пра пэрспэктывы беларуска-ўкраінскіх перамоваў і просьбай падтрымаць адкрыцьце беларускіх школаў. 1 студзеня 1919 году ў адпаведнасьці з пастановай I зьезду КП(б) Беларусі Мазыр увайшоў у склад Беларускай ССР, дзе стаў цэнтрам павету («падраёну») Гомельскага раёну. З 5 сакавіка да 29 чэрвеня 1920 году места знаходзілася пад польскай уладай. У 1924 годзе Мазыр стаў цэнтрам раёну БССР (у 1926—1927 гадох места ў Слабадзкім раёне). У 1924—1930 і 1935—1938 гадох места было адміністрацыйным цэнтрам акругі. 27 верасьня 1938 году Мазыр атрымаў афіцыйны статус гораду абласнога падпарадкаваньня. У 1938—1954 гадох ён быў цэнтрам Палескай вобласьці. У Другую сусьветную вайну з 22 жніўня 1941 да 14 студзеня 1944 году места знаходзілася пад акупацыяй Трэцяга Райху. 

У 1948 годзе аднавіў працу Мазырскі краязнаўчы музэй. У 1953 годзе адбыўся ўвод у эксплюатацыю рамонтава-экскаватарнага, у 1963 годзе — кабэльнага заводу. У 1958 годзе пачаўся рух на мосьце праз раку Прыпяць. У 1975 годзе адбыўся пуск першай чаргі Мазырскага нафтаперапрацоўчага заводу. У 1988 годзе пачаўся рэгулярны трамвайны рух.

## Галерэя
### Агульны выгляд

Mazyr, Prypiać. Мазыр, Прыпяць (1901-17) (2).jpg|да 1918 г.
Mazyr, Prypiać-Nabiarežnaja. Мазыр, Прыпяць-Набярэжная (1901-17) (2).jpg|да 1918 г.
Mazyr, Prypiać-Nabiarežnaja. Мазыр, Прыпяць-Набярэжная (1901-17).jpg|да 1918 г.
Mazyr, Prypiać. Мазыр, Прыпяць (1901-17).jpg|да 1918 г.
Mazyr. Мазыр (1901-30).jpg|да 1930 г.
Mazyr. Мазыр (25.03.1918).jpg|1918 г.
Mazyr. Мазыр (1918).jpg|1918 г.
Mazyr, Prypiać. Мазыр, Прыпяць (1927).jpg|1927 г.


### Замчышча
 
Mazyrski zamak. Мазырскі замак (1906).jpg|1906 г.
Mazyrski zamak. Мазырскі замак (1901-17) (3).jpg|да 1918 г.
Mazyrski zamak. Мазырскі замак (1901-17) (2).jpg|да 1918 г.


### Пятніцкая царква
 
Mazyr, Piatnickaja. Мазыр, Пятніцкая (1912).jpg|1912 г.
Mazyr, Piatnickaja. Мазыр, Пятніцкая (25.03.1918).jpg|1918 г.
Mazyr, Piatnickaja. Мазыр, Пятніцкая (1918).jpg|1918 г.


### Фарны касьцёл

Mazyr, Zamkavaja, Fara. Мазыр, Замкавая, Фара (1901-17).jpg|да 1918 г.
Mazyr, Fara. Мазыр, Фара (1914).jpg|1914 г.
Mazyr, Fara. Мазыр, Фара (1901-30).jpg|да 1930 г.
Mazyr, Zamkavaja, Fara. Мазыр, Замкавая, Фара (1927).jpg|1927 г.


### Касьцёл і кляштар бэрнардынаў
 
Mazyr, Zamkavaja. Мазыр, Замкавая (1915).jpg|1915 г.
Mazyr, Zamkavaja. Мазыр, Замкавая (1901-17) (3).jpg|да 1918 г.
Mazyr, Zamkavaja. Мазыр, Замкавая (1901-17) (2).jpg|да 1918 г.
Mazyr, Zamkavaja. Мазыр, Замкавая (1901-17).jpg|да 1918 г.


### Рынак

Mazyr, Rynak. Мазыр, Рынак (1911).jpg|1911 г.
Mazyr, Rynak. Мазыр, Рынак (1901-17) (2).jpg|да 1918 г.
Mazyr, Rynak. Мазыр, Рынак (1901-17).jpg|да 1918 г.
Mazyr, Rynak. Мазыр, Рынак (1901-18).jpg|да 1918  г.
Mazyr, Rynak. Мазыр, Рынак (1924).jpg|1924 г.
Mazyr, Rynak. Мазыр, Рынак (1.05.1927).jpg|1927 г.
Mazyr, Rynak. Мазыр, Рынак (20.05.1928).jpg|1928 г.
Mazyr, Rynak. Мазыр, Рынак (1927).jpg|1927 г.
Mazyr, Rynak. Мазыр, Рынак (1927) (2).jpg|1927 г.
Mazyr, Rynak. Мазыр, Рынак (1927) (3).jpg|1927 г.


### Вуліцы места

Mazyr, Kalinik. Мазыр, Калінік (1908).jpg|Калінік
Mazyr, Kalinik. Мазыр, Калінік (1901-17).jpg|Калінік
Mazyr, Kalinik. Мазыр, Калінік (1901-17) (2).jpg|Калінік
Mazyr, Kalinik, Žytomirskaja. Мазыр, Калінік, Жытомірская (1901-17).jpg|Калінік
Mazyr, Kijeŭskaja. Мазыр, Кіеўская (1911).jpg|Кіеўская
Mazyr, Kijeŭskaja. Мазыр, Кіеўская (1914).jpg|Кіеўская
Mazyr, Michałkaŭski. Мазыр, Міхалкаўскі (1901-17) (2).jpg|Міхалкаўскі
Mazyr, Michałkaŭski. Мазыр, Міхалкаўскі (1901-17).jpg|Міхалкаўскі
Mazyr, Nabiarežnaja. Мазыр, Набярэжная (1901-17).jpg|Набярэжная
Mazyr, Oŭruckaja. Мазыр, Оўруцкая (1901-17).jpg|Оўруцкая
Mazyr, Słuckaja. Мазыр, Слуцкая (1901-17).jpg|Слуцкая
Mazyr, Słuckaja. Мазыр, Слуцкая (1908).jpg|Слуцкая
Mazyr, Słuckaja. Мазыр, Слуцкая (1916).jpg|Слуцкая
Mazyr, Śvidoŭskaja. Мазыр, Сьвідоўская (1901-17).jpg|Сьвідоўская
Mazyr, Śvidoŭskaja. Мазыр, Сьвідоўская (1927).jpg|Сьвідоўская
Mazyr, Žytomirskaja. Мазыр, Жытомірская (1932).jpg|Жытомірская


### Кімбараўка

Mazyr, Kimbaraŭka, Cysteryjanski. Мазыр, Кімбараўка, Цыстэрыянскі (1885).jpg|1885 г.
Mazyr, Kimbaraŭka. Мазыр, Кімбараўка (1901-17).jpg|да 1918 г.
Mazyr, Kimbaraŭka, Cysteryjanski. Мазыр, Кімбараўка, Цыстэрыянскі (1916) (2).jpg|1916 г.
Mazyr, Kimbaraŭka, Cysteryjanski. Мазыр, Кімбараўка, Цыстэрыянскі (K. Klos, 1916).jpg|1916 г.
Mazyr, Prypiać-Kimbaraŭka, Cysteryjanski. Мазыр, Прыпяць-Кімбараўка, Цыстэрыянскі (K. Klos, 1916).jpg|1916 г.
Mazyr, Kimbaraŭka, Cysteryjanski. Мазыр, Кімбараўка, Цыстэрыянскі (1916) (3).jpg|1916 г.
Mazyr, Kimbaraŭka. Мазыр, Кімбараўка (1916) (2).jpg|1916 г.
Mazyr, Kimbaraŭka, Cysteryjanski. Мазыр, Кімбараўка, Цыстэрыянскі (1916).jpg|1916 г.
Mazyr, Kimbaraŭka, Cysteryjanski. Мазыр, Кімбараўка, Цыстэрыянскі (Szulman, 1916).jpg|1916 г.
Mazyr, Kimbaraŭka, Cysteryjanski. Мазыр, Кімбараўка, Цыстэрыянскі (K. Klos, 1916) (2).jpg|1916 г.
Mazyr, Kimbaraŭka. Мазыр, Кімбараўка (Szulman, 1916) (4).jpg|1916 г.
Mazyr, Kimbaraŭka. Мазыр, Кімбараўка (Szulman, 1916) (3).jpg|1916 г.
Mazyr, Kimbaraŭka, Cysteryjanski. Мазыр, Кімбараўка, Цыстэрыянскі (Szulman, 1916) (3).jpg|1916 г.
Mazyr, Kimbaraŭka, Cysteryjanski. Мазыр, Кімбараўка, Цыстэрыянскі (1901-18).jpg|да 1918 г.
Mazyr, Klabanaŭka. Мазыр, Клябанаўка (1901-17).jpg|Клябанаўка каля Кімбараўкі


### Сядзіба Кяневічаў

Mazyr, Śvidoŭskaja, Kianievič. Мазыр, Сьвідоўская, Кяневіч (1901-17) (5).jpg|да 1918 г.
Mazyr, Śvidoŭskaja, Kianievič. Мазыр, Сьвідоўская, Кяневіч (1901-17) (3).jpg|да 1918 г.
Mazyr, Śvidoŭskaja, Kianievič. Мазыр, Сьвідоўская, Кяневіч (1901-17).jpg|да 1918 г.
Mazyr, Śvidoŭskaja-Kianievič. Мазыр, Сьвідоўская-Кяневіч (1901-17) (2).jpg|да 1918 г.


### Прыпяць

Mazyr, Prypiać. Мазыр, Прыпяць (1901-17) (3).jpg|да 1918 г.
Mazyr, Prypiacki most. Мазыр, Прыпяцкі мост (1918) (2).jpg|1918 г.
Mazyr, Prypiacki most. Мазыр, Прыпяцкі мост (25.03.1918).jpg|1918 г.
Mazyr, Prypiać. Мазыр, Прыпяць (26.03.1918).jpg|1918 г.
Mazyr, Prypiać. Мазыр, Прыпяць (27.03.1918).jpg|1918 г.


## Заўвагі

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 
* 
* 
* Харэўскі С. Маршруты па Беларусі: мазырскае барока // «Наша Ніва», 24 красавіка 2009 г.
* 
*