Бабчын

**Ба́бчын** — былая вёска ў Стралічаўскім сельсавеце Хвойніцкага раёну Гомельскай вобласьці.

## Гісторыя

### Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай

Найбольш раньняя пакуль згадка пра  *Село Бабчин з людми заседелыми и незаседелыми, з даню грошовою и медовою, з дубровами, лесы, чертежами, полми и сеножатми и ловы зверинными*  сустрэтая ў лісьце ад 15 (25) сакавіка 1574 году князя Аляксандра Аляксандравіча Вішнявецкага брату князю Міхаілу Аляксандравічу Вішнявецкаму аб разьдзеле айчызнага маёнтку Брагін Кіеўскага павету Каралеўства Польскага. Уладальнікам яго стаў князь Міхаіл. У датаваным 13 (23) днём сакавіка месяца 1581 году дакумэнце паведамляецца, што пан земскі пісар кіеўскі Дзьмітры Ялец надзелены паўнамоцтвамі ў справе разьмежаваньня добраў пана падкаморага кіеўскага Шчаснага Харлінскага з уладаньнямі князя Міхаіла Вішнявецкага, кашталяна брацлаўскага, «*miasta Brahinia, sioła [[Глухавічы|Chłuchowic]], [[Губарэвічы|Hubarowa]] y Babczyna*». 18 траўня 1595 году Бабчын названы ў акце трыбунальскім у сувязі з пагадненьнем аб скасаваньні ўзаемных прэтэнзій паміж уладальнікамі часткі Брагінскага маёнтку князямі Міхалам і Юрыем Міхайлавічамі Вішнявецкімі і ўладальнікам Астраглядаўскіх добраў панам Шчасным Харлінскім.

У 1628 годзе князь Канстанцін Карыбут Вішнявецкі, апякун дзяцей нябожчыка князя Міхаіла, з трох дымоў у Бабчыне плаціў 9 злотых.

Паловай Брагінскага замку і места зь сёламі, сярод якіх быў і Бабчын, валодаў, а ў 1638 г. заставіў на чатыры гады за 65 000 злотых пану Мікалаю Лосятынскаму князь Ярэмі Міхал, сын Міхаіла, Вішнявецкі. 

Паводле тарыфу падымнага «dwoiego» Кіеўскага ваяводзтва 1640 году, князь Ярэмі Вішнявецкі з 30 дымоў Бабчына выплачваў 30 злотых. 

Сярод казакоў, захопленых у палон пасьля бітвы пад Загальлем, у дакумэнце, датаваным 29 чэрвеня 1649 году, названы Фурс з Бабчына, падданы князя Ярэмія Вішнявецкага.

У 1683 годзе пан Канецпольскі мусіў плаціць падатак з 17 дымоў вёскі Бабчын. 14 верасня 1686 году лясьнічы Лаўрын з Бабчына пад прысягай паведаміў у Оўруцкім гродзкім судзе, што так з-за казакоў, як і з-за войска ВКЛ, зь вёскі адыйшлі 17 дымоў (×6 — прыкладна 102 жыхары). У справе таго ж суда ад 28 чэрвеня 1687 году Бабчын названы сярод паселішчаў часткі Брагінскага маёнтку ваяводзіча бэлзскага, каралеўскага палкоўніка Яна Канецпольскага, зруйнаваных працяглым, ад лістападу 1686 да самых «*[[сёмуха|świątek zielonych]]*» у 1687 годзе, пастоем казакоў палкоўніка Войска Запарожскага Паўла Апостала Шчуроўскага. На той час тут засталося 26 дымоў (каля 156 жыхароў), а разьмясьціліся ў іх 30 казакоў ажно з паўсотняй коней. Тады зь вяскоўцаў выбралі за гарэлку, рыбу, мяса, хусты палатна, абутак 217 злотых; за 10 вазоў, кожны з хамутом, раменнай шляёй, касой, сякерай, рыдлёўкай, біклагай, мазьніцай з двума гарцамі дзёгцю, 100 зл.; за здор і соль 46 зл.; легуміны  узялі 84  вядры, аўса 70 вёдраў, вепрукоў кормленых 45, падсьвінкаў 93, баранаў 9, валоў 2, гусей 70, кур 280, качак 20, палатна на ўладкаваньне паходных шатроў 69 локцяў; асабіста палкоўніку бабчынцы мусілі даць вала, 6 вепрукоў, 12 злотых, пшаніцы і ячменю 9 вёдраў. Акрамя ўсяго, казакі сотні Русановічавай «*na gruntach babczyńskich*» забілі і абрабавалі брагінскага купца Гірша з Турава, які вяртаўся з кірмашу, а здабычу адвезьлі да палкоўніка. Адным зь сьведкаў у справе выступіў бабчынскі войт Гаўрыла Гацучэнка.

У акце ад 22 верасьня 1715 году сказана, што губарэвіцкія сяляне пана маршалка мазырскага Антонія Аскеркі, узброеныя косамі, сякерамі і стрэльбамі, папалілі стагі сена, прыналежныя падданым пана войскага мельніцкага Аляксандра Антонія Бандынэлі, жыхарам вёсак Бабчын, Рудакоў і хутара Чахі. У выніку, убогія сяляне А. Бандынэлі, якія з-за браку сена не мелі чым карміць худобу зімой, вымушаныя былі ад яе пазбавіцца.

У «Тарыфе падымнага падатку Оўруцкага павету 1734 г.» Бабчын – у палове Брагінскіх добраў, якую дагэтуль шмат гадоў трымаў у заставе ад паноў Канецпольскіх дорпацкі падкаморы А. Бандынэлі. У 1739 годзе з багаслаўленьня афіцыяла Кіеўскай мітраполіі Гедэона Казубскага, намаганьнямі брагінскага дэкана Іаана Макарэвіча, настаяцеля Брагінскай Сьвята-Мікольскай царквы, непасрэднай працай парахіянаў у Бабчыне, на месцы старога за даўнасьцю гадоў заняпалага драўнянага будынку, закладзены і ў 1740 годзе асьвечаны новы драўняны будынак прыпісной пакуль што Крыжаўзьдзьвіжанскай царквы. 25-м верасьня 1740 году датаваны фундуш царкве князя Міхала Сэрвацыя і княгіні ваяводзінай віленскай Вішнявецкіх. У прыходзе Мікалаеўскай царквы ў Брагіне бабчынцы заставаліся да 1742 году.

Як запісана ў візыце Мікалаеўскай царквы 1740 году, у Бабчыне «з прыналежнасьцямі» налічвалася 80 гаспадарак. Згодна з Генэральнай візытай Брагінскага дэканату, на 1743 год у прыходзе царквы Ўзьдзьвіжаньня Сьвятога Крыжа сяла Бабчына князёў Вішнявецкіх налічвалася 107 двароў, дапушчаных да споведзі 521 душа. Узначальваў прыход сьвятар Рыгор Леановіч.

У матэрыяле візыты Брагінскага дэканату засьведчана, што на 1752 год прыход Бабчынскай Крыжаўзьдзьвіжанскай царквы складалі верныя з 32 двароў у Бабчыне, 14 у вёсцы Мокіш, з 10 двароў хутара Чахі, 8 хутара Рудыя, 8 хутара Варацец. Дапушчаных да споведзі 569 душ. Парохам заставаўся Рыгор Леановіч.

У 1754 годзе з 27 двароў (каля 162 жыхароў) сяла Бабчын Брагінскага маёнтку выплачвалася «*do grodu*» (Оўруцкага замку) 4 злотыя, 5 з пал. грошаў, «*na milicję*» (на вайсковыя патрэбы павету і ваяводзтва) 16 зл. і 22 гр. У тым жа годзе маёнтак быў куплены ў княгіні Эльжбэты Вішнявецкай Міхалавай Замойскай панам Францішкам Антоніем Ракіцкім.

Паводле габрэйскіх перапісаў 1765, 1778 і 1784 году, на хутары Бабчын жылі адпаведна 6, 4 і 2 głowy – плацельшчыкі пагалоўшчыны, якія належалі да Брагінскага кагалу. Ці не Каліеўшчына 1768 г. выклікала няўхільнае зьмяншэньне тут колькасьці насельнікаў-габрэяў?

Вёска Бабчын, угодзьдзі царквы і людзей бабчынскіх згаданыя ў эксплікацыі да мапы Брагінскага графства, датаванай 27 днём жніўня 1783 году.

На 1789 год пры Бабчынскай Крыжаўдзьвіжанскай прыходзкай царкве згаданая капліца сьв. арханёла Міхаіла ў Мокішы.

### Пад уладай Расейскай імпэрыі

 
Пасьля другога падзелу Рэчы Паспалітай (1793 г.) Бабчын – у межах Чарнігаўскага намесьніцтва, з 1796 году ў складзе адноўленага Рэчыцкага павету Чарнігаўскай, потым Маларасейскай, а з 29 жніўня 1797 году Менскай губэрні Расейскай імпэрыі. У 1795 г. сяло Бабчын, частка якога была ў заставе ў пана Прыбары, разам з хутарамі Чахі, Рудыя і сялом Губарэвічы належаў пану падстарасьце рэчыцкаму Ігнацыю Аскерку, які годам раней страціў жонку Ізабэлу, дачку ўладальніка добраў графа Міхала Адама Ракіцкага. У шляхецкай рэвізіі 1811 г. застаўным ад графа Ракіцкага ўладальнікам фальварку Бабчын і сялом з 120 (на 1795 г.) душамі сялян мужчынскага полу названы былы рэчыцкі гродзкі судзьдзя Пётар Прыбара. Ад 1816 г., паводле А. Ельскага, згодна з сямейным пагадненьнем уладальніцай фальваркаў Бабчын і Мокіш стала Людвіка, дачка Ігнацыя, Аскерка. У 1834 г. гаспадыняй Рудакоўскага маёнтку разам з Бабчынам і інш. была ўдава брата Людвікі Ўладыслава Ядзьвіга з Гечэвічаў Аскерчына, якую настаяцель Бабчынскай Крыжаўзьдзьвіжанскай прыходзкай царквы І. Нямшэвіч у мэтрычных запісах хросту дзяцей яе сялян чамусьці называў Еўдакіяй. Тады ў сяле было 53 двары.

1 (13) лістапада  1844 г. складзены інвэнтар, паводле якога Рудакоўскі маёнтак з фальваркамі Бабчын і Мокіш быў уласнасьцю непаўналетніх Гэнрыка Юстына, Аляксандра Юстыніяна і Зофіі Марцэлы Аскеркаў, але знаходзіўся ў арэндзе ў Міхаіла Ігнатавіча Быкава. Прозьвішчы жыхароў Бабчына – Кірко (шмат), Курыленкі, Дашукі, Мятліцкі, Зелянкоўскія, Шарэпа, Курапей, Скуранок, Бакуненка, Марціненка, Зенчанка, Кавалёнак, Краўчанок, Станеўскі. Згодна з кліравой ведамасьцю за 1847 год, у 42 дварах сяла Бабчын «помещицы Евдокии Оскирчины» жылі 168 вернікаў-мужчын і 183 жанчыны. У 1850 г. 315 жыхароў. 20 ліпеня 1856 году ў Бабчыне ў сям'і лясьнічага, двараніна Слуцкага павету Гэнрыка Пяткевіча нарадзіўся сын Чэслаў, будучы таленавіты дасьледчык Палесься.  У «Списках населенных мест Минской губернии по уездам, приходам, еврейским обществам со сведениями об их расположении и народонаселении [Дело]: 1857 г.» засьведчана, што 340 жыхароў сяла Бабчын зьяўляліся прыхаджанамі Крыжаўзьдзьвіжанскай царквы, 12 мужчын і 19 жанчын былі парафіянамі Астраглядаўскага касьцёлу Ўнебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі.      

У парэформавы пэрыяд Бабчын – у Мікуліцкай воласьці. Да свайго спачыну ў 1866 г. маёнткам валодаў Гэнрык Аскерка, а пасьля яго дочкі Марыя і Алена. На пачатак 1870 года тут — 150 мужчын-гаспадароў зь ліку сялян уласьнікаў, прыпісаных да Бабчынскага сельскага таварыства. У 1876 годзе да прыходу Крыжаўзьдзьвіжанскай царквы, акрамя Бабчына, належалі сем вёсак — Чахі, Рудыя, Варацец, Рудакоў, Мокіш, Высокае і Лісьцьвін. Настаяцель сьвятар Васіль Шахновіч, штатны псаломшчык Канстанцін Васанскі, звышштатны Васіль Кладкевіч, просьфірня Сінклітыкія Анціповіч. На 1879 год прыход налічваў 909 душ мужчынскага і 1007 жаночага полу верных. Настаяцелем быў сьвятар Міхаіл Драздоўскі. У 1885 годзе налічвалася 56 двароў, 357 жыхароў, дзейнічалі вінакурня, млын. На 1889 год маёнтак Рудакоў з фальваркамі Бабчын і Мокіш (усяго 7162 дзесяціны зямлі) належаў Алене (Аскерчанцы) Ваньковіч. У Бабчыне на той час (з 1 студзеня 1888 году) існавала двухклясная царкоўна-прыходзкая школа, узровень навучаньня ў якой атрымаў высокую адзнаку інспэктара зь Менску протаярэя Паўла Афонскага. Заслуга ў тым айца Міхаіла Драздоўскага, пана Станіслава Ваньковіча і настаўнікаў. Паводле перапісу 1897 году, у Бабчыне – 92 двары, 523 жыхары, царква, капліца, школа, крама, вятрак. Існаваў фальварак з 2 дварамі і 51 жыхаром.

На 1903 год пры Крыжаўзьдзьвіжанскай царкве згаданыя аднаклясная жаночая драўляная і дзьвюхклясная настаўніцкая мураваная школы. У 1905 годзе створаны сялянскі саюз. На 1909 год у сяле Бабчын 120 двароў, 713 жыхароў, у фальварку 1 двор, 7 жыхароў. У 1911 г. уладальніца маёнтку А. Ваньковіч.

### Найноўшы час
 
9 лютага 1918 году, яшчэ да падпісаньня Берасьцейскай мірнай дамовы з бальшавіцкай Расеяй (3 сакавіка), Германія перадала паўднёвую частку Беларусі Украінскай Народнай Рэспубліцы. У адказ на гэта, 9 сакавіка Другой Устаўной граматай тэрыторыя абвешчана часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. Бабчын у складзе Мікуліцкай воласьці Рэчыцкага павету, аднак, апынуўся ў часова створанай 15 чэрвеня Палескай губэрні з цэнтрам у Рэчыцы, з кастрычніка — у Мазыры. З 18 траўня тут дзейнічала «варта Украінскай Дзяржавы».

1 студзеня 1919 згодна з пастановай І з’езда КП(б) Беларусі Рэчыцкі павет увайшоў у склад Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі Беларусі, але 16 студзеня разам з іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі быў далучаны да РСФСР.

З 8 сьнежня 1926 году — у складзе БССР; да 16 ліпеня 1954 году цэнтар Бабчынскага сельсавету Хвойніцкага раёну Рэчыцкай акругі, з 9 чэрвеня 1927 году па 26 ліпеня 1930 году — Гомельскай акругі, з 20 лютага 1938 году — Палескай вобласьці з цэнтрам у Мазыры, з 8 лютага 1954 году — Гомельскай вобласьці.

У канцы 1920-х – пачатку 1930-х гг. існавала антыбальшавіцкая моладзевая "Беларуская Арганізацыя Альтруістых", лідарам якой быў студэнт Бабчынскага пэдагагічнага тэхнікуму Аўген Калубовіч. Арыштаваны 30 траўня 1930 г. і высланы ў Котлас. У тым жа 1930 годзе ў вёсцы арганізаваны калгасы «Камінтэрн» і «Кастрычнік». Працавалі 2 ветраныя млыны, 4 кузьні.

Падчас нямецка-савецкай вайны 17 траўня 1943 году нямецкія акупанты расстралялі 21 мясцовага жыхара. На фронце і партызанскай барацьбе загінулі 294 жыхары вёскі і вёсак, што ўваходзілі ў калгас «Кастрычнік». У памяць пра загінулых у 1970 годзе ў цэнтры вёскі, у сквэры, усталяваная культурная кампазыцыя.

Паводле перапісу 1959 г. у вёсцы 923 жыхары, цэнтр калгасу «Кастрычнік». Дзейнічалі лясьніцтва, сярэдняя школа, Дом культуры, бібліятэка, фэльдшэрска-акушэрскі пункт, аддзяленьне сувязі, крама.

20 верасьня 2011 году вёска ліквідаваная рашэньнем Хвойніцкага раённага Савету дэпутатаў.

## Геаграфія
За 12 км на поўдзень ад раённага цэнтру Хвойнікі і чыгуначнай станцыі ў гэтым горадзе, разьмешчанай на галіне Васілевічы — Хвойнікі адыходнай ад лініі Берасьце — Гомель, за 122 км ад Гомелю.

Знаходзіцца на тэрыторыі Палескага дзяржаўнага радыяцыйна-экалягічнага запаведніка (ПДРЭЗ).

## Транспартная сыстэма
Транспартная сувязь па прасёлкавай, а затым па аўтадарозе Хвойнікі — Брагін. Жылых хатаў няма (2004 год). Пляніроўка складаецца з крывалінейнай вуліцы, арыентаванай з паўднёвага захаду на паўночны ўсход, да яе прымыкае кароткая вуліца з мэрыдыянальнай накіраванасьцю і на поўначы прымыкае зьлёгку выгнутая вуліца. На захадзе невялікія адасобленыя ўчасткі забудовы. Забудова двухбаковая, хаты драўляныя, сядзібнага тыпу.

## Водная сыстэма
На поўдні і захадзе мэліярацыйныя каналы, зьвязаныя з Паганянскім каналам.

## Экалёгія і прырода
Непадалёк ад вёскі ёсьць паклады торфу.

У сувязі з радыяцыйным забруджваньнем пасьля Чарнобыльскай катастрофы жыхары (194 сям’і) пераселеныя ў месцы не забруджаныя радыяцыяй.

## Насельніцтва
* 1834 год — 53 двары
* 1850 год — 315 жыхароў
* 1885 год — 56 дворов, 357 жыхароў
* 1897 год — 92 двары, 523 жыхары (паводле перапісу)
* 1908 год — 120 двароў, 713 жыхароў
* 1959 год — 839 жыхароў (паводле перапісу)
* 2004 год — жыхароў няма

## Асобы
 
* Чэслаў, сын Гэнрыка, Пяткевіч — беларускі і польскі этнограф, фальклярыст
* Мікола Мятліцкі — беларускі паэт
* Людміла Казлоўская (Берасьнева) (1936—2020) — беларускі эканаміст. Доктар эканамічных навук (1983), прафэсар (1989)

## Заўвагі

## Крыніцы

## Літаратура
* Бельскі С. В. З гісторыі ўладароў і маёнткаў Брагіншчыны XVI – XVIII стст. // Брагинщина в контексте истории белорусско-украинского пограничья: сборник научных статей / редкол. А. Д. Лебедев (отв. ред.) [и др.]. – Минск: Четыре четверти, 2018. С. 6, 23 – 27, 29 – 31
* 

Катэгорыя:Колішнія населеныя пункты Хвойніцкага раёну
Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVI стагодзьдзі