Копысь

**Ко́пысь** — мястэчка ў Беларусі, на левым беразе Дняпра. Уваходзіць у склад Аршанскага раёну Віцебскай вобласьці. Насельніцтва на 2018 год — 842 чалавекі. Знаходзіцца за 35 км ад Воршы, за 2 км ад чыгуначнай станцыі Копысь (лінія Ворша — Магілёў). Аўтамабільныя шляхі злучаюць мястэчка з Воршай і з шашой Ворша — Магілёў. Рачная прыстань.

Копысь — даўняе магдэбурскае места гістарычнай Аршаншчыны (частка Віцебшчыны), колішняя сталіца графства, старажытны замак Вялікага Княства Літоўскага.

## Гісторыя
### Раньнія часы
Першы пісьмовы ўпамін пра Копысь як горад Полацкага княства зьмяшчаецца ў Ніканаўскім летапісы і датуецца 1059 годам. У 1116 годзе князь смаленскі Вячаслаў захапіў паселішча.

У сярэдзіне XІІ стагодзьдзя ў Копысі знаходзіўся пункт збору гандлёвага мыта смаленскімі князямі з тавараў, што правозілі Дняпром, карчмарскай даніны з заезных дамоў.

### Вялікае Княства Літоўскае
У першай палове XІV ст. Копысь далучылася да Вялікага Княства Літоўскага. У XІV—XVІІІ стагодзьдзях тут існаваў замак; местам валодалі Астроскія, Радзівілы. У XV—XІХ стагодзьдзях Копысь была цэнтарам мастацкага керамічнага рамяства, гэтак званай «копыскай кафлі»; тут выраблялі ўсе віды дэталяў абліцоўваньня комінаў. У 1508 годзе паселішча ўвайшло ў склад Аршанскага павету Віцебскага ваяводзтва. У 1597 годзе Крыштап Радзівіл «Пярун» запісаў фундуш на царкву Сьвятой Параскевы Пятніцы. На 1651 год у месьце было 384 двары (зь іх 113 у прадмесьцях), на 1663 год — 17 вуліцаў. 

Захаваліся сьведчаньні азначэньня жыхароў Копысі і ваколіцаў ліцьвінамі: «*…в роспросе Микитка [Берников] сказался: родом литвин-[[беларусцы|белорусец]] ис Копыси, мещанский сын*» (1629 год), «*копышенин Гришка Мартинов <…> литвина… отпустили за рубеж*» (1631 год), «*…литвин Сенька Иванов в роспросе сказал: из Копоси, посадского человека сын*» (1633 год).

За часамі вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667) у 1654 годзе мясцовае насельніцтва пад узьдзеяньнем манахаў Куцеінскага манастыра здало места маскоўскім захопнікам. У 1695—1744 гадох места належала да Нойбурскіх маёнткаў; паводле некаторых зьвестак атрымала Магдэбурскае права. У гэты час Копысь мела наступны плян: да замка на захадзе далучаўся Рынак, на якім стаялі 80 крамаў, царква, вадзяны млын; уздоўж дарогі на Воршу месьціліся кальвінскі збор з плябаніяй (збудаваныя ў XVІ стагодзьдзі Крыштапам Радзівілам), Сьвятадухаўскай царква, карчма. Абнесенае астрогам і ўмацаванае гароднямі, места мела 6 брамаў, да якіх вялі галоўныя вуліцы.

У XVІІІ стагодзьдзі Копысь стала сталіцай графства. За часамі Вялікай Паўночнай вайны (1700—1721) у 1707 годзе расейскія войскі поўнасьцю спалілі места. На 1759 год тут было 22 вуліцы, 369 двароў; у Аршанскім прадмесьці 135 двароў.

### Пад уладай Расейскай імпэрыі

У выніку першага падзелу Рэчы Паспалітай (1772 год) Копысь апынулася ў складзе Расейскай імпэрыі, дзе стала цэнтрам павету (у 1777—1796 і 1802—1861 гадох). У 1778 годзе адбылося зацьверджаньне першага генэральнага пляну Копысі. 16 жніўня 1781 году места атрымала герб: «*у зялёным полі чорны заяц*». У Вайну 1812 году Копысь занялі францускія войскі, 12 лістапада тут цераз Дняпро з расейскім войскам перапраўляўся Міхаіл Кутузаў. У 1821 годзе ў месьце адкрылася земская народная вучэльня. На 1825 год у Копысі было 253 жылыя дамы (адзін мураваны, астатнія драўляныя), 6 цэркваў, 2 рэлігійныя ўстановы, 13 піцейных дамоў, 9 крамаў, земская народная вучэльня; на 1842 год — 355 драўляных і 1 мураваны будынак. У 1848 годзе тут пачала працаваць піваварня; у 1874, 1876 і 1877 гадох — кафляныя заводы.

На 1879 год у Копысі было 384 жылыя дамы (зь іх 2 мураваныя), дзеялі 7 праваслаўных цэркваў (адна мураваная і 6 драўляных), 2 каталіцкія касьцёлы (мураваны і драўляны), 2 земскія народныя вучэльні (жаночая і мужчынская), паштовая станцыя, 3 заезныя дамы, 8 корчмаў. У канцы ХІХ ст. у месьце мелася 3 камяніцы, 373 драўляныя будынкі; дзеялі 7 праваслаўных цэркваў, касьцёл, пратэстанцкая царква, сынагога і некалькі юдэйскіх малітоўных школаў; працавалі мужчынская і жаночая вучэльні, лякарня, аптэка. У 1900 годзе адкрылася Копыская меская вучэльня, якую ў 1913 годзе пераўтварылі на вышэйшую пачатковую вучэльню. На 1911 год у месьце працавалі 15 кафляных заводаў, 4 паравыя млыны, піваварня, крухмальны і вінакурны заводы, лякарня, аптэка; дзеялі 7 праваслаўных цэркваў, сынагога, 3 юдэйскія малітоўныя дамы, 2 земскія народныя вучэльні, царкоўнапрыходзкая школа.


Kopyś. Копысь (1665).jpg|Плян места і замка, 1665 г.
Kopyski zamak. Копыскі замак (1808).jpg|Замак, 1808 г.
Kopyś, Dniapro. Копысь, Дняпро (1840).jpg|Панарама з боку Дняпра, каля 1840 г.
Kopyś. Копысь (M. Astankovič, 1890-99, 1901).jpg|Дом, збудаваны ў XVIII ст.


### Найноўшы час
25 сакавіка 1918 году згодна з Трэцяй Устаўной граматай Копысь абвяшчалася часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 году згодна з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі яна ўвайшла ў склад Беларускай ССР, аднак 16 студзеня Масква адабрала мястэчка разам зь іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад РСФСР. У 1924 годзе Копысь вярнулі БССР, дзе яна стала цэнтрам раёну (з 1930 году ў Аршанскім раёне). 27 верасьня 1938 году паселішча атрымала афіцыйны статус пасёлку гарадзкога тыпу. На 1940 год у Копысі працавалі льнозавод, 2 дахоўчатыя заводы, мэблевая фабрыка, машынна-трактарная станцыя, 2 млыны, сярэдняя, 2 пачатковыя і калгасная школы, кінатэатар, 3 клюбы, лякарня, 3 сталоўкі, 6 крамаў. У Другую сусьветную вайну зь ліпеня 1941 да 27 чэрвеня 1944 году мястэчка знаходзілася пад нямецкай акупацыяй.


Kopyś, Rynak. Копысь, Рынак (1905).jpg|Рынак, 1905 г.
Kopyś. Копысь (1912).jpg|Паводка, 1912 г.
Kopyś, Dniapro. Копысь, Дняпро (1901-17).jpg|Дняпро, да 1918 г.
Kopyś, Rynak. Копысь, Рынак (1918).jpg|Рынак. Мітынг, 1918 г.


Kopyś, Dniapro. Копысь, Дняпро (1918).jpg|З боку Александрыі, 1918 г.
Aleksandryja, Dniapro. Александрыя, Дняпро (1918).jpg|З боку Александрыі, 1918 г.
Kopyś, Rynak. Копысь, Рынак (1939).jpg|Царква, 1939 г.
Kopyś, Rynak. Копысь, Рынак (05.1940).jpg|Рынак, травень 1940 г.


## Насельніцтва
### Дэмаграфія


ImageSize = width:auto height:170 barincrement:29
PlotArea = left:50 bottom:20 top:15 right:15
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
Colors =
  id:linegrey2 value:gray(0.9)
  id:linegrey value:gray(0.7)
  id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8)
  id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:6000
ScaleMajor = unit:year increment:2000 start:0 gridcolor:linegrey
ScaleMinor = unit:year increment:500 start:0 gridcolor:linegrey2
PlotData =
  color:cobar width:15
  bar:1825 from:0 till:2265 
  bar:1879 from:0 till:3164 
  bar:1897 from:0 till:3384
  bar:1904 from:0 till:3950
  bar:1911 from:0 till:5924
  bar:1960 from:0 till:1833
  bar:1970 from:0 till:1555
  bar:1997 from:0 till:950
  bar:2009 from:0 till:910
  bar:2018 from:0 till:842
TextData=
  fontsize:10px pos:(20,195)
  text:



* **XIX стагодзьдзе**: 1825 год — 2265 чал.; 1879 год — 3164 чал.; 1881 год — 3132 чал.; 1897 год — 3384 чал., у тым ліку мяшчанаў 2475, сялянаў 731, шляхты 64, духавенства 18, купцоў 41 чалавек; пісьменных сярод месьцічаў было 39,6%.
* **XX стагодзьдзе**: 1904 год — 3950 чал.; 1911 год — 5924 чал.; 1960 год — 1833 чал.; 1970 год — 1555 чал.; 1997 год — 950 чал.; 1998 год — 1,2 тыс. чал.
* **XXI стагодзьдзе**: 2006 год — 0,8 тыс. чал.; 2009 год — 910 чал. (перапіс); 2016 год — 850 чал.; 2017 год — 847 чал.; 2018 год — 842 чал.

### Адукацыя
У Копысі працуюць сярэдняя школа, дашкольная ўстанова, цэнтар пазашкольнай работы.

### Мэдыцына
Мэдычнае абслугоўваньне насельніцтва ажыцьцяўляюць местачковыя паліклініка і лякарня.

### Культура
Дзеюць дом культуры і бібліятэка.

## Забудова
### Вуліцы і пляцы

## Эканоміка

Прадпрыемствы машынабудаўнічай і будаўнічых матэрыялаў прамысловасьці: керамічны цэх «Воршабудматэрыялы», міні-пякарня, лясьніцтва.

У Копысі знаходзіцца філія раённага камбіната побытавага абслугоўваньня, пошта, прадпрыемствы гандлю.

## Турыстычная інфармацыя

### Інфраструктура
Копысь — традыцыйны цэнтар вытворчасьці мастацкай керамікі.

### Славутасьці
* Замкавы Вал
* Селішча Пасадзкае

### Страчаная спадчына
* Збор кальвінскі
* Капліца Сьвятой Параскевы Пятніцы (XIX ст.)
* Касьцёл
* Царква (XIX ст.)
* Царква Сьвятога Спаса (XVII ст.)

## Асобы
* Соф’я Друкер (1907—1984) — сьпявачка, Народная артыстка БССР
* Аляксей Кароль (1945—2015) — журналіст, галоўны рэдактар газэтаў «Згода» (1992—2006) і «Новы час» (2007—2015)
* Аляксандар Лукашэнка (нар. 1954) — першы прэзыдэнт Беларусі
* Ігнаці Максімаў (XVІІ ст.) — майстар мастацкай керамікі
* Міхаіл Урончанка (1802—1855) — генэрал-маёр, навуковец і пісьменьнік, перакладчык, географ і геадэзіст
* Фёдар Урончанка (1779—1852) — міністар фінансаў Расейскай імпэрыі за Мікалаем I

## Заўвагі

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Вонкавыя спасылкі
* 
* Копысь, Прыдзвінскі край: Гісторыя і сучаснасць