Паштовая марка

**Паштовая марка** — спэцыяльны знак, які вырабляецца і прадаецца нацыянальнымі (і іншымі) паштовымі ведамствамі і які валодае пэўным намінальным коштам (наміналам). Служыць для палягчэньня збораў за перасылку прадметаў (адпраўленьняў), якія ажыцьцяўляюцца поштай. Франкіраваньне гэтым знакам, г.зн. маркіраваньне адпраўленьня (налепка на яго маркі), сьведчыць аб факце аплаты паслугаў паштовага ведамства (перш за ўсё — перасылкі і дастаўкі карэспандэнцыі: лістоў, паштовак і г.д.).

Першую ў сьвеце паштовую марку выдаў урад Вялікабрытаніі ў 1840 годзе. На Беларусі маркі зьявіліся ў 1857 годзе — як часткі Расейскай імпэрыі.

Калекцыянаваньнем паштовых марак займаюцца філятэлісты.

## Прыкметы
Паштовыя маркі маюць наступныя прыкметы:
* налепліваюцца на паштовыя адпраўленьні і блянкі;
* маюць пазначаны намінал (або вызваленьне ад аплаты), які вызначае франкіравальную сілу знака паштовай аплаты;
* маюць пазначэньне (у выглядзе тэксту, часам — выявы) назвы дзяржавы (паштовай адміністрацыі), якая выпусьціла маркі;
* абавязкова  гасяцца для недапушчэньня паўторнага выкарыстаньня;

У выпадку дзяржаўных паштовых марак таксама:
* заканадаўства прадугледжвае пакараньне за іх фальсіфікацыю, падробку або незаконнае выкарыстаньне;
* іх эмітэнт звычайна зьяўляецца ўдзельнікам Сусьветнага паштовага саюза (СПС) або ўдзельнічае ў міжнародным паштовым звароце празь іншага ўдзельніка СПС і падае ў СПС узоры паштовых марак, якія выпускаюцца;
* іх эмітэнт валодаеў межах сваёй тэрыторыі неабмежаваным паштовым сувэрэнітэтам;
* іх эмітэнт мае ўласныя паштовыя ўстановы і патрэбныя сродкі перавозкі пошты або знаходзіцца ў дагаворных адносінах з уладальнікамі такіх транспартных сродкаў.

Паводле 8-га артыкула «Паштовыя маркі» Статута Сусьветнага пашовага саюза ў рэдакцыі 2004 г.:
* 1. Тэрмін «паштовая марка» абаронены дзейнай Канвэнцыяй і мае выкарыстоўвацца выключна ў дачыненьні марак, якія адпавядаюць умовам дадзенага артыкула і Рэглямэнтаў.
* 2. Паштовыя маркі:
** 2.1 выпускаюцца толькі органам, які мае права на выпуск у адпаведнасьці з Актамі СПС; выпуск марак таксама ўключае ў сябе іх выпуск у зварот.
** 2.2 зьяўляюцца праявай сувэрэнітэту і ўяўляюць сабой:
*** 2.2.1 доказ ажыцьцяўленьня перадаплаты паштовага збору ў памеры, які адпавядае іх сапраўднаму кошту, калі яны налепленыя на паштовыя адпраўленьні ў адпаведнасьці з Актамі Саюза;
*** 2.2.2 крыніцу дадатковага прыбытку для паштовых адміністрацыяў у якасьці аб’ектаў філятэліі;
** 2.3 маюць знаходзіцца ў звароце на тэрыторыі адміністрацыі, якая выпускае іх, для перадаплаты паштовых збораў і філятэліі.
* 3. У якасьці атрыбута сувэрэнітэту паштовыя маркі маюць зьмяшчаць:
** 3.1 напісаную лацінскімі літарамі назву дзяржавы або тэрыторыі, суб’ектам якой зьяўляецца паштовая адміністрацыя, што выпускае іх;
*** 3.1.1 у факультатыўным парадку афіцыйную эмблему дзяржавы, суб’ектам якой зьяўляецца паштовая адміністрацыя, што выпускае іх;
*** 3.1.2 у прынцыпе, іх намінальны кошт, пазначаны лацінскімі літарамі або арабскімі лічбамі;
*** 3.1.3 у факультатыўным парадку слова «Пошта» лацінскімі або іншымі літарамі.
* 4. Эмблемы дзяржавы, афіцыйныя службовыя надпісы і лягатыпы ўрадавых арганізацыяў, якія выяўляюцца на паштовых марках, абароненыя ў межах палажэньняў Парыскай канвэнцыі па ахове інтэлектуальнай уласнасьці.
* 5. Тэмы і сюжэты паштовых марак:
** 5.1 маюць адпавядаць духу Прэамбулы да Статута СПС і рашэньням, прынятым органамі Саюза;
** 5.2 павінныя мець шчыльную сувязь з культурнай своеасаблівасьцю краіны або тэрыторыі, суб’ектам якой зьяўляецца паштовая адміністрацыя, што выпускае іх, або спрыяць распаўсюджваньню культуры або падтрымцы міру;
** 5.3 у выпадку выпуску памятных марак у гонар выдатных асобаў або якіхсьці падзеяў, якія не адносяцца да гісторыі той краіны або тэрыторыі, суб’ектам якой зьяўляецца паштовая адміністрацыя, што выпускае іх, яны маюць быць шчыльна зьвязаныя з гэтай краінай або тэрыторыяй;
** 5.4 не павінныя мець палітычны характар або быць абразьлівымі для якіхсьці асобаў або краінаў;
** 5.5 павінныя мець важнае значэньне для той краіны або тэрыторыі, суб’ектам якой зьяўляецца паштовая адміністрацыя, што іх выпускае.
* 6. У якасьці суб’екта правоў інтэлектуальнай уласнасьці паштовыя маркі могуць зьмяшчаць:
** 6.1 пазначэньне права паштовай адміністрацыі, што выпускае іх, выкарыстоўваць адпаведныя правы інтэлектуальнай уласнасьці, а менавіта:
*** 6.1.1 аўтарскае права, з пастаноўкай знака, які пазначае аўтарскія правы, і пазначэньнем году выпуску;
*** 6.1.2 знак, зарэгістраваны на тэрыторыі краіны-ўдзельніцы, суб’ектам якой з’ьяўляецца паштовая адміністрацыя, што выпускае іх, з прастаўленьнем зарэгістраванага сымбаля гандлёвай маркі пасьля гэтага знака;
** 6.2 прозьвішча мастака;
** 6.3 назву друкарні.
* 7. Адзнакі паштовай аплаты, адбіткі франкіравальных машын і адбіткі, якія атрымліваюцца іншымі спосабамі друкаваньня або штэмпеляваньня, якія адпавядаюць Актам СПС, могуць прастаўляцца толькі з дазволу паштовай адміністрацыі.

## Віды

* *Афіцыйная*. Выпускаецца дзяржаўнай паштовай службай і выкарыстоўваецца ў якасьці платы за паштовае адпраўленьне.
** Наяўная ў вольным продажы для аплаты паштовага адпраўленьня.
** Прызначаная для ўнутранай патрэбы або патрэбы ўстановы (службовая марка) і звычайна не трапляе ў продаж.
** Для аплаты падатку (вайскова-падатковая марка).
* *Паўафіцыйная*. Выпускаецца непаштовай установай і выкарыстоўваецца для аплаты дадатковага паштовага збору.
* *Неафіцыйная*. Выпускаецца грамадзкай або прыватнай установай або асобай.
* *Прыватнай пошты*. Выпускаецца прыватнай гарадзкой і гасьцінічнай поштай (марка прыватнай мясцовай пошты).

Даўней існавалі адмысловыя маркі:
* *газэтная*: для перасылкі друкаваных твораў, пераважна газэтаў;
* *службовая*: для службовых пакетаў;
* *даплатная* (порта-марка): для спагнаньня плацяжу па нефранкіраваных або недастаткова аплачаных лістах;
* *заказная*: для заказных лістоў;
* *пасылачная*: для дробных пасылак у пакетах.

У некаторых краінах існавалі яшчэ падатковая, тэлеграфная і штэмпельная маркі, замест якіх часта ўжывалі і паштовыя маркі. У Англіі дваістае прызначэньне маркі пазначалася надпісам «паштовы і гербавыя зборы» (анг. Postage & revenue), у Гішпаніі — «пошта і тэлеграф» (Correos y Telégrafos).

## Кошт і цана
* Кошт паштовай маркі — праца, затрачаная пры вытворчасьці і рэалізацыі марак і ўвасобленая ў іх. Цікавіць найперш заказчыка маркі (паштовае ведамства) і непасрэдна яе вытворцу (кампанію, якая друкуе марку). Залежыць ад затрат працы на яе выраб, якія вызначаюцца выбраным спосабам друку. Стандартныя маркі, якія друкуюцца вялікімі накладамі, звычайна вырабляюцца больш таннымі спосабамі высокага або афсэтнага друку.
* Намінал, надрукаваны на паштовай марцы, адлюстроўвае грашовую суму, на якую будуць аказвацца паштовыя паслугі пры падачы гэтай маркі.
* «Калекцыйная цана» — цана, якую ўсталёўвае на калекцыянер на марку для адлюстраваньня суадносінаў між маркамі як прадметамі зьбіраньня і абмену. У аснове цэнаўтварэньня ляжыць прызначэньне маркі ў якасьці прадмета зьбіраньня. Вынікам зьяўляецца толькі цана прапановы, ад якой залежыць гандлёвая (аўкцыённая) цана паштовай маркі. З цаной паштовай маркі суадносіцца яе каталёгавая цана, пад якой маецца на ўвазе ацэнка паштовай маркі ў каталёзе марак.

## Выраб
### Форма
Большасьць паштовых марак захавала форму першых паштовых мініяцюраў — гарызантальны або вэртыкальны прастакутнік.
* *Прастакутнік*. Гарызантальны або вэртыкальны з рознымі суадносінамі бакоў (ад блізкіх да квадрата да выцягнутых стужак);
* *[[Квадрат]]*. Стаіць на адным з бакоў або на вяршыні. Квадратнымі былі першыя маркі Баварыі («Чорная адзінка», 1849 г.) і Саксоніі («Саксонская тройка», 1850 г.). Шырока выкарыстоўваўся ў СССР., дзе Сэрыя марак у гонар Сусьветнай спартакіяды 1935 г. мела форму квадрата, які стаіць на вяршыні. Упершыню «квадраты на вяршыні» зьявіліся ў 1851 г. у Нью-Брансуіку (Канада);
* *[[Трохкутнік]]*. Звычайна выкарыстоўваюцца роўнабаковы або раўнабедраны трохкутнік. Напрыклад маркі Капскай калёніі («Капскія трохкутнікі», 1853 г.). Бываюць і нераўнабедраныя (Калюмбія, 1869 г.). Можа стаяць як на адным з бакоў, так і на вяршыні (Аўстрыя, 1916 г.; Ісьляндыя, 1930 г.);
* *[[Ромб]]. Разьмяшчаецца гарызантальна або вэртыкальна ([[Тувінская Народная Рэспубліка]]);
* *Трапэцыя*. Выкарыстоўвалася для марак [[Манака]] 1955 г., [[Малайзія|Малайзіі]] 1970—1971 гг.;
* *Круг*. Выкарыстоўваўся для марак [[Бурундзі]] і [[Сьера-Леонэ]]. Варта адрозьніваць ад марак з круглым малюнкам. У 1971 г. у Малайзіі выпусьцілі сэрыю ў гонар [[Нацыянальны банк|нацыянальнага банка]] з малюнкам круглай формы ў атачэньні кругавой пэрфарацыі. Такая марка аддзяляецца ад аркуша ў выглядзе квадрата з пэрфараванымі краямі, таму ня круглая;
* *Авал*. Выкарыстоўваецца самастойна і пры пэрфарацыі паштовых блёкаў;
* *Вольная форма*. Паўтарае абрыс [[Мапа|мапы]] краіны (Сьера-Леонэ, 1964 г.), [[Какосавая пальма|какосавага арэха]] ([[Тонга]]), [[банан]]а (Тонга) або [[Гібралтарская скала|Гібралтарскай скалы]] ([[Гібралтар]]).
* *Шматкутнік*. 5-, 6- і 8-кутная.
<gallery>
DFB-Marke.jpg|Першая круглая марка Нямеччны
Dreiecksmarke.jpg|Трохкутная марка Мыса Добрай Надзеі 
</gallery>

=== Матэрыял ===
Большасьць выпушчаных паштовых марак друкуецца на чыстай, [[Белы колер|белай]] ([[Мелаваная папера|мелаванай]]) [[Папера|паперы]].

Папера:
* *Чыстая папера*. Мелаваная, шчыльнайя, звычайная, [[Папіросная папера|папіросная]]. Ва ўсіх краінах.
** Адваротны бок: 1) недадрукаваных [[Латвійскі рубель|рублёў Рыжскага Савета]] — [[Латвія]] (1919—1920); 2) [[Тапаграфічная мапа|тапаграфічных мапаў]] — Латвія (1918—1920); 3) неразрэзаных аркушаў «[[Керанка|керанак]]», [[Этыкетка|этыкетак]] тавараў — падчас [[Грамадзянская вайна ў Расеі|Грамадзянскай вайны ў Расеі]];
* Лінееная папера [[Сшытак|сшыткаў]]. Падчас [[Грамадзянская вайна ў Расіі|Грамадзянскай вайны ў Расіі]]; 
* Абгортачная папера. Падчас Грамадзянскай вайны ў Расеі; 
* [[Папірус]]. [[Эгіпет]];
* [[Флюарэсцэнцыя|флуарэсцэнтная]] папера — [[Заходняя Нямеччына]] (1962);

Мэталы:
* [[Алюмін]]. [[Вугоршчына]] (марка да 20-годзьдзя алюмінавай прамысловасьці краіны, двухслойная з паперай, 1955 г.), СССР (2 маркі «[[Слава КПСС! XXII зьезд КПСС]]», 1961 г.; 2 маркі «[[Космас]]»; марка «[[XXVI зьезд КПСС]]»); 
* [[Золата]] з папяровай падкладкай. [[Тонга]], [[Сьера-Леонэ]], [[Дагамея]], [[Чад]], [[Нігер]], [[Гаіці]], [[Малі]] і [[Маўрытанія]]; 
** Чыстае золата — [[Габон]] (маркі вагой па 0,6 [[Грам|г]] золата памяці [[Альбэрт Швэйцэр|Альбэрта Швэйцэра]], 1966 г.); 
* [[Срэбра]]. Тонга (з 1963 г.); 
* [[Сталь]]; 
* [[Медзь]].

Іншыя:
* [[Шоўк]]. [[Бутан]] (сэрыя марак і [[паштовы блёк]] 1969 г.), [[Манголія]] (6 блёкаў 1982 г.), [[Польшча]] (блёк да 400-годзьдзя польскай пошты, 1958 г.); 
* [[Капрон]]. [[Нямецкая Дэмакратычная Рэспубліка]] (блёк «[[Хімія для міру і сацыялізму]]», 1963 г.);
* [[Драўніна]] — [[Швайцарыя]] (сэрыя памятных марак, 2004 г.); 
* [[Вышыўка]] — Швайцарыя (першая ў сьвеце паштовая марка з вышыўкай, 2000 г.); 
* *Вінілавая грампласьцінка*. Маленькая. На ёй запісаная [[песьня]]. [[Бутан]], [[Катар]]; 
* [[Стэрэаскоп|стэрэаскапічная]]. 2 тыпы: аб’ёмная пры зьмяненьні кута нахілу і тая, што разглядаецца ў адмысловых акулярах; 
* *«Пераліўная»*. Мае некалькі нанесеных выяваў — [[Бутан]] (з 1967 г.); 
* [[Парцаляна]]. [[Аўстрыя]] (да 300-годзьдзя [[Фарфоравая мануфактура Аўгартэн|венскай парцалянавай мануфактуры ў замку Аўгартэн]], 2014 г.).

=== Клей ===
Адваротны бок пераважнай большасьці марак намазваецца [[Клей|клеем]], бо яны прызначаюцца для налепліваньня на паштовыя адпраўленьні. Апошнім часам распаўсюд атрымалі «маркі-самалепкі». У якасьці клею звычайна выкарыстоўваецца сынтэтычны клей ПВА. Клей мае быць бясьпечным для чалавека, бо перад налепліваньнем часта даводзіцца аблізваць клеявы слой. Часам клей зьмяшчае [[сахарын]], што паляпшае [[смак]] і служыць для прывабліваньня пакупнікоў. У 1960-х гг. у [[Францыя|Францыі]] выпусьцілі «смачныя» маркі, дзе ў клей дадаваліся [[цытрына]]вы сок, [[мята]] і [[ванілін]]. Таксама выпусьцілі марку з дадаткам [[Перац|перцу]]. Даўней у якасьці клею, які наносіцца на адваротны бок маркі, ужываўся [[гуміарабік]] і раствор [[дэкстрын]]у.

=== Даўнейшыя спосабы ===
* *Гравіраванне* на [[Медзь|медзі]] або [[Сталь|сталі]]. Фарба як бы высоўваецца над паперай.
* *Тыпаграфскі* спосаб. На адваротным боку маркі зьяўляюцца сьляды [[рэльеф]]насьці.
* *Літаграфскі* спосаб. Абодва бакі маркі гладкія.

Каб паскорыць друк, на адным аркушы злучалі 10—150 [[клішэ]]. Першапачаткова маркі аддзяляліся ад аркуша з дапамогай нажніц, але праз павольнасьць перайшлі да прабіваньня прамежкаў між маркамі ([[пэрфарацыя]]). Дагэтуль паўсюдна на краях марак выбіваюцца [[Зубцоўка|зубчыкі]] з дапамогай асаблівай марачна-пэрфарацыйнай машыны, вынайдзенай у 1847 г. [[Ірляндцы|ірляндцам]] [[Генры Арчэр]]ам (1806—1863) і ўдасканаленай ім у 1852 г., калі ангельскае паштовае ўпраўленьне набыло ў яго правы на машыну за 4000 [[Фунт стэрлінгаў|фунтаў стэрлінгаў]].

Каб ускладніць падробку марак і другаснае ўжываньне пагашаных марак, падчас друку сталі выкарыстоўваць засьцярогі. На паперы сталі друкаваць [[Вадзяны знак|вадзяныя знакі]], у папяровую масу ўкладаць доўгія [[Шоўк|шаўковыя]] ніткі ([[дыкінсанаўская папера]]) або маленькія рознакаляровыя шаўковыя ніткі. Таксама выкарыстоўваўся [[гафраж]], калі з дапамогай прэса на марцы выціскаўся значок такім чынам, што папера прабівалася наскрозь, а пры пагашэньні маркі фарба праходзіла скрозь нарэзы паперы і штэмпэль ня мог быць выдаленым. У некаторых месцах на марках выкарыстоўвалі заўважныя толькі пад [[мікраскоп]]ам значкі і значкі, якія выяўляліся пры выкарыстаньні хімічных чарнілаў. Таксама пры друку выкарыстоўвалі фарбы, якія пры кантакце з вадкасьцю змываліся цалкам або часткова. Клей для марак выраблялі з сумесі [[гумі]] з [[дэкстрын]]ам і [[глюкоза]]й і нанасілі на маркі з дапамогай машынаў. Клей выкарыстоўвалі з разьліку каля 16 кг на 400 000 марак.

== Гашэньне ==

У 19 стагодзьдзі гашэньне знакаў паштовай аплаты рабілі пер’евым перакрэсьліваньнем маркі, або пазначалі месца і дату. У [[Асманская імпэрыя|Асманскай імпэрыі]] гашэньне рабілі нажнічным надрэзам. Пазьней гашэньне пачалі ажыцьцяўляць з дапамогай [[Штэмпэль|штэмпэля]] з датай і месцам адпраўленьня. У XX стагодзьдзі ў ЗША ўвялі аўтаматычныя машыны, якія маглі штэмпэляваць 5000 лістоў за гадзіну (ручным штэмпеляваньнем — 3000). У Нью-Ёрку меліся, акрамя гэтага, [[Апарат Бары|апараты Бары]], якія маглі штэмпэляваць да 40 000 лістоў за гадзіну, але пры ўмове, што яны ўсе былі аднолькавага памеру, а маркі знаходзіліся на пазначаных месцах.

Зь сярэдзіны XIX стагодзьдзя атрымала распаўсюд гашэньне паштовых марак у першы дзень іх выпуску. Пры гэтым маркі налепліваюцца на спэцыяльна для гэтай мэты выпушчаны [[канвэрт]], а для гашэньня часта выкарыстоўваюць мастацкія [[Спэцыяльны паштовы штэмпель|спэцштэмпелі]]. У пачатку 20 ст. на штэмпелі ў ЗША зьмяшчалі [[Меэтэаралёгія|метэаралягічныя]] пазнакі, якія паведамляліся шторанак [[Мэтэаралягічная станцыя|мэтэаралягічнай станцыяй]] некаторым паштовым канторам — такім чынам чалавек, які атрымліваў ліст, знаходзіў у штэмпэлі навіну аб зьмене надвор’я.

== Філятэлія ==
Значная частка марак выпускаецца на продаж зьбіральнікам, што дазваляе атрымліваць прыбытак, які наўпрост не зьвязаны з паштовымі паслугамі. Такія дзяржавы і тэрыторыі, як [[Ліхтэнштайн]], [[Трынідад і Табага]] і [[Джэрзі]], разглядаюць маркі ў якасьці адной з прыладаў напаўненьня [[бюджэт]]у.

== Беларусь ==

20 сакавіка 1992 г. выпусьцілі першую паштовую марку незалежнай Рэспублікі Беларусь, прысьвечаную Крыжу Эўфрасіньні Полацкай. Да 19 красавіка 2012 г., за 20 гадоў, выпусьцілі звыш 900 паштовых марак.

== Гісторыя ==
Ідэя аб папяровай налепцы як знаку паштовай аплаты прапаноўвалася да ўзьнікненьня паштовай маркі:
* 1653—1654 гг.: [[Жан-Жак Рэнуар дэ Вілае]] арганізаваў па дазволе францускага караля [[Людовік XIV|Людовіка XIV]] рэгулярную паштовую службу ў [[Парыж]]ы, выпусьціў стужкападобныя білеты аплаты паштовага збору (фр. Billet de port payé) па цане ў 1 [[су]], якімі абгортваліся паштовыя адпраўленьні або якія ўкладаліся ў іх так, каб былі бачныя [[Лістаносец|лістаносцу]]. На стужкавых білетах стаяў асаблівы штэмпэль Рэнуара дэ Вілае і словы «аплачана, … дня, году 1653 (1654)» (фр. port payé, le… jour de l’an 1653 (1654)). Ніводнага асобніка не захавалася, таму невядома ці пазначалася цана.
* 1660—1663 гг.: пры генэральным [[Паштмайстар|паштмайстры]] [[Генры Бішап]]е (1605—1691) у Ангельшчыне зьявіліся першыя [[Паштовы штэмпэль|штэмпэлі]] аб паштовым зборы, якія ўключалі пазначэньне сумы, якую варта было спагнаць з атрымальніка ліста (напрыклад,  9 [[Пэні|пэнсаў]] — «D/9», 1 [[шылінг]]— «S/1»). Падобныя штэмпэлі выкарыстоўваліся ў [[Лёндан]]е, [[Эдынбург]]у ([[Шатляндыя]]), [[Дубліне]] ([[Ірляндыя]]), [[Індыя|Індыі]] і ангельскіх калёніях у [[Паўночная Амэрыка|Паўночнай Амэрыцы]].
* 1660 г. — [[Робэрт Мюрэй]], лёнданскі [[абойшчык]], арганізаваў першую гарадзкую [[Прыватная пошта|прыватную пошту]], якая перайшла ў рукі яго супольніка па бізнэсе, [[Купец|купца]] [[Ўільям Дакрэй|Ўільяма Дакрэя]] (1635—1716). Паштовая служба атрымала назву «пэні-пошта», дзякуючы тарыфу ў 1 пэні за дастаўку ліста вагою да 1 [[Фунт (адзінка масы)|фунта]]. У 1683 г. Дакрэй увёў трохкутныя штэмпэлі папярэдняй аплаты, на якіх зьмяшчаўся тэкст «Паштовы збор у 1 пені спагнаны» (анг. Penny Post Paid) і пазначалася месца адпраўкі (літара ў цэнтры трохкутніка).
* 1819—1837 гг.: у [[Сардынскае каралеўства|Сардынскім каралеўстве]] выпускаліся штэмпэльныя аркушы паштовай паперы для лістоў, якія называліся *штэмпельная паштовая папера* (італ. Carta postala bolata), на якіх [[Сіні колер|сіняй]] фарбай (а ў 1820 г. — бясфарбавым цісьненьнем) друкавалася цана 15, 25 і 50 [[чэнтэзіма]] аплаты і была выява хлопца на кані, які трубіў у [[паштовы ражок]]. У залежнасьці ад цаны аркуша форма штэмпэля была круглай, авальнай або васьмікутнай. Папера мела разнастайныя вадзяныя знакі для прадухіленьня падробак.
* 1823 г. — [[Швэцыя|швэдзкі]] [[лейтэнант]] [[Куры Габрыэль Трэфэнбэрг]] (1791—1875) прапанаваў увесьці канвэрты папярэдняй аплаты з надрукаванай на іх маркай, выкананай рэльефным бясфарбавым цісьненьнем або фарбавым [[Алегорыя|алегарычным]] малюнкам, які было бы цяжка падрабіць. Цэнтральны [[паштамт]] [[Стакгольм]]а адхіліў гэтую ідэю як «недарэчную».
* 1834—1839 гг. — [[Джэймс Чалмэрс]] (1782—1853), шатляндзкі кнігагандляр і выдавец, накідаў і вырабіў праекты знакаў паштовай аплаты.
* 1835—1836 гг. — [[Лорэнц Кошыр]] (1804—1879), [[Аўстрыйская імпэрыя|аўстрыйскі]] чыноўнік, памочнік паштовага [[рахункавод]]а і [[Славенцы|славенец]] за паходжаньнем, прапанаваў папярэдне аплачваць паштовы збор з дапамогай наклейваньня марак.

=== Першыя маркі ===

У 1831 г. у Грэцыі зьявіліся першыя паштовыя маркі ў выніку паштовай рэформы 1828 году. Захаваліся адзінкавыя асобнікі грэцкіх марак канца 1830-х гадоў без пазначэньня дакладнай даты выпуску. 6 траўня 1840 г. [[Роўлэнд Гіл]] (1795—1879) выпусьціў першую ў Брытаніі паштовую марку «[[Чорны пэні]]».

Першыя маркі краінаў у XIX ст.:
* 1843 г. — кантоны [[Кантон Цюрых|Цюрых]] і [[Кантон Жэнэва|Жэнэва]] ў [[Швайцарыя|Швайцарыі]], [[Бразылія]].
* 1847 г. — ЗША
* 1849 г. — [[Францыя]], [[Бэльгія]], [[Баварыя]].
* 1850 г. — [[Гішпанія]], [[Аўстрыйская імпэрыя]], [[Новы Паўднёвы Ўэйлз]] і [[Вікторыя (Аўстралія)|Вікторыя]] ў [[Аўстралія|Аўстраліі]], [[Саксонія]] і [[Прусія]].
* 1851 г. — [[Канада]], [[Сардынія]], [[Данія]] і [[Бадэн]].
* 1852 г. — [[Нідэрлянды]], [[Люксэмбург]], [[Папская дзяржава]], [[пошта Турн-і-Таксіс]].
* 1853 г. — [[мыс Добрай Надзеі]] ў [[Афрыка|Афрыцы]].
* 1854 г. — [[Брытанская Індыя]].
* 1855 г. — [[Нарвэгія]] і [[Швэцыя]].
* 1856 г. — [[Мэксыка]], [[Вялікае Княства Фінляндзкае]].
* 1857 г. — [[Расейская імпэрыя]] ([[Тбілісі|Тыфліс]], цяпер [[Грузія]]).
* 1858 г. — [[Аргентына]] і [[Малдова]].
* 1860 г. — [[Царства Польскае|Польшча]].
* 1861 г. — [[Італія]], [[Грэцыя]].
* 1866 г. — [[Эгіпет]], [[Гандурас]] і [[Сэрбія]].
* 1868 г. — [[Пэрсія]].
* 1871 г. — [[Японія]] і [[Вугоршчына]].
* 1872 г. — [[Нямецкая імпэрыя]].
* 1878 г. — [[Дынастыя Цын|Кітай]].
* 1879 г. — [[Княства Баўгарыя|Баўгарыя]].
* 1888 г. — [[Туніс]].
* 1894 г. — [[Этыёпія|Абісінія]].
<gallery widths=160 heights=160 style="text-align:center; font-size:78%" caption="Першыя маркі некаторых краінаў">
Zürich 4 und Zürich 6.jpg|Кантон Цюрых («[[Цюрыхскія чацьвёрка і шасьцёрка]]», 1843)
Doppelgenf1.jpg|Кантон Жэнэва<br>(«[[Двайная Жэнэва]]», 1843)
SeloOlhodeBoi.gif|Бразылія<br>(«[[Бычынае вока (марка)|Бычынае вока]]», 1843)
Stamp US 1847 5c.jpg|ЗША («[[Бэнджамін Франклін (1847)|Бэнджамін Франклін]]», 1847)
Mauritius stamp.jpg|[[Маўрыкій]] («[[Ружовы Маўрыкій]]», 1847)
Ceres 20c noir.jpg|Францыя («[[Цэрэра (сэрыя марак)|Цэрэра]]», 1849)
Epaulette 10c.jpg|Бэльгія («[[Эпалеты (марка)|Эпалеты]]», 1849)
Schwarzer Einser.jpg|Баварыя<br>(«[[Чорная адзінка]]», 1849)
Stamp Austria 1850-1M.jpg|Аўстрыя («Гербавы выпуск», 1850)
Sachsen-dreier.jpg|[[Каралеўства Саксонія]]<br>(«[[Саксонская тройка]]», 1850)
Briefmarken Baden 1.jpg|[[Бадэн]] (1851)
Cape Triangular Postage Stamp.jpg|[[Мыс Добрай Надзеі]]<br>(«[[Трохкутныя маркі Капскай калёніі|Капскія трохкутнікі]]*», 1853)
Frimerke1855.jpg|Нарвэгія (1855)
Stamp of Sweeden tre skilling banco.jpg|Швэцыя (1855)
Finland stamp first stamp 1856 5k.jpg|Фінляндыя (1856)
Tiflis stamp.jpg|Тыфліс, Расейская імпэрыя(«Тыфліская ўніка», 1857)
Russia first stamp 1857 10k.jpg|Расейская імпэрыя (1857)
Stamp Moldavian Cap de bour 1858.jpg|Малдова(«Бычыная галава», 1858)
Znaczek Fi 1.jpg|Польшча (1860)
LHH - 1 lepton du tirage de Paris (1861).jpg|Грэцыя («Вялікая галава Гэрмэса», 1861)
First stamp of Serbia 1866.jpg|Сэрбія (1866)
Premier timbre tunisien.jpg|Туніс (1888)

Да пачатку XX стагодзьдзя маркі ўвялі ў 310 дзяржавах, у тым ліку малых зьніклых італьянскіях і нямецкіх. Штэмпэльныя канвэрты — у 135 дзяржавах. Колькасьць знакаў паштовай аплаты даходзіла да 14 000, а іх цана — ад нэапалітанскай газэтнай маркі ў ½ тарпэзэ (¼ капейкі) да паўночнаамэрыканскай газэтнай маркі ў 60 даляраў ЗША.

## Глядзіце таксама
;Агульныя артыкулы
* Альбом для марак
* Клясэр
;Легендарныя маркі
* Базэльская галубка
* Ружовая Гронкі

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Пошта
Катэгорыя:Філятэлія