Далганская мова

**Далга́нская мова** (саманазва: *долган тыла*, *һака тыла*) — мова паўночнае падгрупы сыбірскае групы цюрскае сям’і моваў, на якой размаўляе народ далганы. Распаўсюджаная ў Расеі на поўначы Краснаярскага краю (поўдзень ды паўднёвы ўсход Таймырскага Далгана-Ненецкага раёну) і паўночным усходзе Якутыі (Анабарскі ўлус). Мае афіцыйны статус у Якутыі ў месцах пражываньня далганаў.

Колькасьць носьбітаў паводле зьвестак на 2010 год — 1054 чал.

## Назва
Назва мовы паходзіць ад назвы аднаго зь якуцкіх радоў — далганаў — якія леглі ў аснову далганскага этнасу.

## Клясыфікацыя
Адносіцца да паўночнай падгрупы сыбірскай групы цюрскай моўнай сям’і. Зь лінгвістычнага пункту гледжаньня зьяўляецца дыялектам якуцкае мовы, аднак даволі адасобленым з прычыны ізаляванага разьвіцьця ды ўнутранае перабудовы пад уплывам эвенкійскае мовы.

## Лінгвістычныя рысы
### Дыялекталёгія
Падзяляецца на чатыры гаворкі — нарыльскую, пясінскую, авамскую, хатанскую й папігайскую.

### Фанэтыка, фаналёгія
Для фанэтыкі далганскае мовы ўласьцівыя перадусім агульнацюрскі сынгарманізм (у прыватнасьці лябіяльная ды палятальная гармонія галосных у спрадвечных словах), дыфтангізацыя агульнацюрскіх галосных сярэдняга ўздыму *o*, *e*, *ö* ў каранёвым складзе, фіксацыя націску ў канцы словаў, пераход пачатковага цюрскага *c-* у *h-*, страта ўвулярных зычных *x*, *ҕ*:  ~ далг. *hака* (саманазва).

### Марфалёгія, граматыка
У марфалягічным дачыненьні адносіцца да аглютынацыйных моваў. Парадак словаў засноўваецца на схеме SOV — дзейнік-дапаўненьне-выказьнік.

Адсутнічае катэгорыя граматычнага роду. Серад марфалягічных катэгорыяў вылучаюцца склон, лік, прыналежнасьць, у дзеяслове — стан, спосаб дзеяньня, лад, час, асоба ды лік. Партытыў у адрозьненьне ад якуцкае мовы выкарыстоўваецца ў праналежным скланеньні як вінавальна-прызначальны склон, сумесны склон ўжываецца з мэтаю афармленьня аднародных членаў сказу. У спражэньні дзеясловаў распаўсюджаная форма на *-ааччы*, захаваліся парадыгмы віннаснага стану з словам *баар* («ёсьць»).

### Лексыка
Серад лексычных асаблівасьцяў — страта многіх разрадаў старое якуцкае лексыкі (да прыкладу, сельскагаспадарчай), адсутнасьць сучаснае палітычнае й навуковае тэрміналёгіі, зьмена значэньняў словаў пад уплывам эвенкійскае сэмантычнае сыстэмы, вялікі пляст запазычаньняў з эвенкійскае ды расейскае моваў.

## Пісьмовасьць
У 1933 па-якуцку быў выдадзены лемантар, прыстасаваны для далганскіх школаў. У 1961 годзе невялікія далганскія тэксты публікаваліся ў газэце «Советский Таймыр», у 1973 годзе была выдадзеная першая кніга на далганскай мове — зборнік вершаў мясцовай паэткі Агдо Аксёнавай. Гэты зборнік меў кірылічную пісьмовасьць, які засноўваўся на расейскім альфабэце з даданьнем літараў і дыграфаў для пазначэньня спэцыфічных далганскіх гукаў: *Дь дь*, *Һ һ*, *Ҥ ҥ*, *Нь нь*, *Ө ө*, *Ү ү*.

Альфабэт першых далганскіх лемантароў меў наступны выгляд:

: *А а*, *Б б*, *В в*, *Г г*, *Д д*, *Дь дь*, *Е е*, *Ё ё*, *Ж ж*, *З з*, *И и*, *Иэ иэ*, *Й й*, *К к*, *Л л*, *М м*, *Н н*, *Ӈ ӈ*, *Ӈь ӈь*, *О о*, *Ө ө*, *П п*, *Р р*, *С с*, *Т т*, *У у*, *Уо уо*, *Ү ү*, *Үө үө*, *Ф ф*, *Х х*, *Һ һ*, *Ц ц*, *Ч ч*, *Ш ш*, *Щ щ*, *Ъ ъ*, *Ы ы*, *Ыа ыа*, *Ь ь*, *Э э*, *Ю ю*, *Я я*

На цяперашні час на далганскай мове пэрыядычна публікуюцца матэрыялы ў газэце «Таймыр». Сучасны далганскі альфабэт выглядае наступным чынам:

## Крыніцы

## Літаратура

* Stachowski, M.: *Dolganischer Wortschatz*, Kraków 1993.
* *Dolganischer Wortschatz. Supplementband*, Kraków 1998.
* Stachowski, M.: *Dolganische Wortbildung*, Kraków 1997.
* 
* 
* 

Катэгорыя:Цюрскія мовы
Катэгорыя:Мовы Расеі