Кёльн

**Кёльн** () — чацьверты паводле велічыні горад Нямеччыны (пасьля Бэрліну, Гамбургу ды Мюнхэну), зьяўляецца найбуйнейшым горадам у фэдэральнай зямлі Паўночны Райн — Вэстфалія (1 024 408 жыхароў па стане на 2023 год), а таксама ўтварае райнска-рурскую мэтраполію з насельніцтвам болей за 10 млн чалавек. Кёльн зьяўляецца адным са старэйшых гарадоў Нямеччыны, заснаваны старажытнымі рымлянамі ў 38 годзе да н. э. Мяркуецца, што назва гораду паходзіць ад старажытнарымскага пасяленьня *Colonia Claudia Ara Agrippinensium*. Кёльн ляжыць на рацэ Райн. Горад вядомы Катэдрай (*Kölner Dom*), якая зьяўляецца рэзыдэнцыяй арцыбіскупа. Кёльнскі ўнівэрсытэт належыць да ліку найстарэйшых у Эўропе.

## Гісторыя
Першым паселішчам на тэрыторыі сучаснага Кёльну сталася вёска заснаваная ў 38 годзе да н. э. нямецкім племем Убіі. У 50 годзе ўжо нашай эры рымляны заснавалі тут паселішча Калёнія-Кляўдыя-Ара-Агрыпінэнсіюм (). Горад стаў сталіцай правінцыі Ніжняя Германія ўжо ў 85 годзе. З 260 па 271 гады Кёльн быў сталіцай Гальскай імпэрыі, калі ёй кіравалі каралі Постум, Марк Аўрэліюс Марыюс і Віктарын. У 310 годзе пры імпэратары Канстантыне I быў пабудаваны мост праз Райн. Праз тое, што тут у наступным жылі імпэратарскія губэрнатары, места сталася адным з найважнейшых гандлёва-вытворчых цэнтраў Рымскае імпэрыі на поўнач ад Альпаў. Ужо ў 321 годзе ў горадзе зьявілася габрэйская дыяспара, пасьля таго як Канстантын зацьвердзіў іхнае пасяленьне ў месцы з усімі свабодамі рымскіх грамадзянаў.

Кёльн раньняга Сярэднявечча ўваходзіў у склад Аўстразіі Франскае імпэрыі. У 716 годзе легендарны Карл Мартэль уварваўся ў Аўстразію і паспрабаваў захапіць горад, аднак трываў паразу ў бітве пры Кёльне. Кёльн яшчэ з рымскага пэрыяду быў рэзыдэнцыяй біскупа, а пры Карле Вялікім у 795 годзе біскуп Гільдэбольд быў узьведзены ў арцыбіскупы. Паводле Вэрдэнскай дамове 843 году Кёльн трапіў у дамініён Лётара I, які атрымаў у спадчыну Лятарынгію. У 953 годзе арцыбіскупы Кёльну ўпершыню атрымалі рэальную сьвецкую ўладу, калі біскуп Бруна быў прызначаны герцагам ягоным братам каролём Германіі Атонам I. Акрамя свайго эканамічнага і палітычнага значэньня, Кёльн стаў важным цэнтрам сярэднявечнага паломніцтва, калі арцыбіскуп Кёльну, Райнальд з Дасэлю, перадаў рэліквіі трох мудрацоў Кёльнскай катэдры ў 1164 годзе, пасьля таго, як яны былі вывезеныя зь Міляну. Пасьля бітвы пры Ворынгене ў 1288 годзе Кёльн атрымаў незалежнасьць ад арцыбіскупаў і стаў вольным горадам. Арцыбіскуп Зыгфрыд II быў вымушаны пераехаць у Бон. У 475 годзе Кёльн стаў чальцом Ганзэйскага зьвязу пасьля таго.

Кёльн страціў статус вольнага гораду з уваходам у склад Францыі. То бок, згодна зь Люнэвільскай дамовай 1801 году ўсе тэрыторыі Сьвятой Рымскай імпэрыі на левым беразе Райна былі афіцыйна ўключаныя ў склад Францускай рэспублікі. Кёльн уваходзіў у францускі дэпартамэнт Рор, сталіца якога месьцілася ў Аахэне. Французы мадэрнізавалі грамадзкае жыцьцё, увёўшы напалеонаўскі кодэкс і адхіліўшы ад улады старыя эліты. У 1815 годзе на Венскім кангрэсе Кёльн увайшоў у склад Каралеўства Прусія. Сталае напружаньне паміж Рымска-каталіцкай Райнскім рэгіёнам і пераважна пратэстанцкім прускім цэнтрам неаднаразова абгастралася, а Кёльн знаходзіўся ў цэнтры канфлікту.

На працягу XIX—XX стагодзьдзяў Кёльн паглынуў мноства навакольных гарадоў, а да Першай сусьветнай вайны ўжо вырас да 700 тысяч жыхароў. Індустрыялізацыя значна зьмяніла горад і стымулявала ягоны рост. Кёльн канцэнтраваўся на вытворчасьці аўтамабіляў і рухавікоў. Цяжкая прамысловасьць таксама мелася ў горадзе, аднак ня мела вялікага разьвіцьця ў параўнаньні з Рурскім рэгіёнам. Будынак катэдры, распачаты ў 1248 годзе, але закінуты каля 1560 году, у рэшце рэшт быў скончаны ў 1880 годзе. У выніку катэдра сталася ня толькі месцам малітваў, але нямецкім нацыянальным помнікам, які быў прысьвечаны нядаўна заснаванай Нямецкай імпэрыі і лічыўся сымбалем пераемнасьці нямецкае нацыі з часоў Сярэднявечча. 

У 1919 годзе ў горадзе адчыніў свае дзьверы Кёльнскі ўнівэрсытэт, які быў зьнішчаны французамі ў 1798 годзе. Гэты ўнівэрсытэт лічыўся заменай страчанага Страсбурскага ўнівэрсытэта, бо землі на заходнім беразе Райну былі вернутыя ў склад Францыю. Таксама, па сканчэньні Першай сусьветнай вайны Кёльн быў акупаваны брытанскім войскам ажно па 1926 год, згодна з умовамі перамір’я і наступным Вэрсальскай мірнай дамовай. У адрозьненьне ад жорсткіх паводзінаў францускіх акупацыйных войскаў у Нямеччыне, брытанскія войскі ставіліся да мясцовага насельніцтва больш ляяльна. Пасьля сыходу брытанцаў былі адноўленыя грамадзянскія авіястасункі, і Кёльн стаў цэнтрам нацыянальных і міжнародных паветраных перавозак, саступаючы ў краіне толькі Бэрліну. За часам Другой сусьветнай вайны горад значна пацярпеў ад авіябамбаваньняў хаўрусьнікаў.

Не зважаючы на статус Кёльна як найбуйнейшага гораду ў рэгіёне, суседні Дусэльдорф быў абраны палітычнай сталіцай фэдэратыўнае зямлі Паўночны Рэйн—Вэстфалія. Паколькі суседні Бон быў абраны часовай фэдэральнай сталіцай ўсёй краіны і месцам правядзеньня паседжаньняў фэдэральнага ўраду, Кёльн атрымаў пэўную выгаду, знаходзячыся паміж двума важнымі палітычнымі цэнтрамі. Па вайне архітэктар і урбаніст Рудольф Шварц распрацаваў генэральны плян рэканструкцыі гораду ў 1947 годзе, уключаючы будаўніцтва некалькіх новых магістраляў праз цэнтар места. У генэральным пляне ўлічвалася тое, што нават неўзабаве па вайне можна было чакаць значнае павелічэньне аўтамабільнага руху. Пляны будаўніцтва новых дарог былі ў пэўнай ступені ўжо распрацаваныя пры нацысцкай адміністрацыі, але рэальнае будаўніцтва стала лягчэйшым, бо большая частка цэнтра гораду была зьнішчаная. Разбуранымі былі і знакамітыя 12 раманскіх цэркваў гораду. У 1980-х і 1990-х гадах эканоміка Кёльну квітнела згодна з двума асноўнымі чыньнікамі. Па-першае, у горадзе паскорыўся рост колькасьці мэдыякампаніяў, як у прыватным, гэтак і ў дзяржаўным сэктары. Па-другое, сталае ўдасканаленьне разнастайнай транспартнай інфраструктуры зрабіла Кёльн адным з самых зручных мэгаполісаў Эўропы.

## Культура

Кёльн ёсьць домам некалькіх музэяў. У знакамітым Рымска-германскім музэі прадстаўленыя творы мастацтва і архітэктуры мінулага горада. У Людвігаўскім музэі знаходзіцца адна з самых важных калекцыяў сучаснага мастацтва ў Эўропе, у тым ліку калекцыя твораў Паблё Пікаса, якая адпавядае толькі музэям Барсэлёны і Парыжу. Музэй рэлігійнага мастацтва Шнутген часткова разьмешчаны ў царкве Сьвятой Цэцыліі, адной з дванаццаці раманскіх цэркваў Кёльну. Многія мастацкія галерэі ў горадзе маюць добрую рэпутацыію ва ўсім сьвеце, як то галерэя Карстэна Грэвэ, якая ёсьць адной зь вядучых галерэяў паваеннага і сучаснага мастацтва. Штогод у горадзе ладзіцца літаратурнае сьвята *Lit.Cologne*, на якім прадстаўляюцца творы як рэгіянальных, гэтак і міжнароднавядомых аўстараў. Самым выбітнам літаратарам, зьвязаным з местам, ёсьць ляўрэат Нобэлеўскай прэміі пісьменьнік Гайнрых Бёль.

У Кёльне маюцца больш за 60 музычных пляцовак, што такім чынам стаць горад на трэцяе месца паводле гэтага паказчыку пасьля Мюнхэну і Гамбургу, але апярэджваючы Бэрлін. У горадзе маюцца некалькі аркестраў, сярод іх Гюрцэніхавы аркестар, які ёсьць аркестрам Кёльнскай опэры, і сымфанічны аркестар Нямецкага дзяржаўнага радыё. Абодва аркестры базуюцца ў будынку Кёльнскага філярмоніі. Кёльн таксама быў важным цэнтрам электроннай музыкі ў 1950-х і зноўку з 1990-х гадоў. Грамадзкая радыё- і тэлестанцыя WDR займалася прасоўваньнем такіх музычных рухаў, як краўт-рок у 1970-х гадах. У горадзе месьцяцца шэраг вядомых начных клюбаў вакол Гогенцолернрынгу, Фрызэнпляцу і Рудольфпляцу. У горадзе таксама месьціцца найбольшая колькасьць шынкоў на душу насельніцтва ў Нямеччыне. Кёльн вядомы сваім гатункам півам званым кёльшам ().

Кёльн таксама вядомы дзякуючы адэкалёну, літаральна «кёльнская вада» (). Адэкалён ёсьць парфумай, якая была вынайшаная італьянскім эмігрантам Ёганам Марыя Фарына у пачатку XVIII стагодзьдзя. Па сваім стварэньні гэтая парфума стала папулярнай ва ўсёй Эўропы. У 1803 годзе Вільгэльм Мюленс склаў дамову з італьянцам Карлё Франчэска Фарына, які хоць і ня быў сваяком сям’і вынаходнікаў, але гэта дало Мюленсу права выпускаць парфуму пад тым жа прозьвішчам. Мюленс залажыў невялікую фабрыку на Глёкенгасе ў Кёльне. У наступныя гады і пасьля розных судовых спрэчак ягоны ўнук Фэрдынанд Мюленс быў вымушаны адмовіцца ад выкарыстаньня прозьвішча Фарына. Ён вырашыў скарыстаць нумар дома, які атрымаў будынак фабрыкі на Глёкенгасе за часам францускай акупацыі ў пачатку XIX стагодзьдзя. Гэты нумар 4711 і стаў брэндам прадукцыі прадпрыемства. Сёньня арыгінальны адэкалён па-ранейшаму вырабляецца ў Кёльне як сям’ёй Фарына, гэтак і кампаніяй Mäurer & Wirtz, якая набыла брэнд 4711 у 2006 годзе.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт