open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ганібалы

**Ганіба́лы** () — расейскі шляхецкі род афрыканскага паходжаньня.

## Паходжаньне

Заснавальнік роду — Абрам (Ібрагім) Пятровіч Ганібал (1696/1698-1781) — нарадзіўся ў Камэруне ці ў Этыёпіі й у дзяцінстве быў прывезены спачатку ў Канстантынопаль, пасьля ў 1705 (ці 1706) у Расею, дзе быў падораны Пятру І, стаўшы ягоным хрэсьнікам. Большую частку жыцьця правёў у Прыбалтыцы. Упершыню стаў менавацца Ганібалам у 1730-я, знаходзячыся ў часовай адстаўцы. У 1731 А. П. Ганібал ажаніўся зь Еўдакіяй Дыёпэр, зь якой зьехаў на службу ў Пярнаў. Шлюб быў нядоўгім і бязьдзетным. За шлюбную нявернасьць ён падаў скаргу ў суд на Еўдакію Андрэеўну, пасьля 23 гадоў судовых цяжбаў на азначэньне духоўнае кансысторыі ў 1754 Е. А. Дыёпэр была сасланая ў Стараладаскі жаночы манастыр, дзе і сканала. У 1736 Абрам Пятровіч абвянчаўся ў рэвэльскай саборнай царкве з дачкой капітана Пярнаўскага палку Мацьвея фон Шэбэрга Хрысьцінай-Рэгінай, ад якой меў 11 дзяцей. 9 чэрвеня 1762 Абрам Пятровіч па веку выйшаў у адстаўку.

## Апісаньне гербу

Як сьцьвярджаюць дасьледнікі, менавіта знаходжаньню ў Эстоніі Абрам Ганібал абавязаны сваім імем і фамільным гербам. Калі ён купляў у Эстоніі маёнтак Кар’якюла, то ўзяў сабе новае прозьвішча Ганібал і фамільны герб з афрыканскім сланом.

Хоць герб Ганібалу ня быў падараваны, ён пачаў карыстацца ўжо з 1742 (часу падачы прашэньня Лізавеце) гербам незацьверджаным. Гербы-эмблемы былі ў звычаі ў нерадавітых дваранаў, тых, хто ня меў фамільнага гербу. Але герб Ганібала паказваў ня толькі на дваранства, але і на княжае паходжаньне. Захаваўся акварэльны малюнак гербу Ганібалаў. На ім мы бачым слана, які нясе на падушцы княжую карону (тое ж самае было выбітае й на пячатцы). Слон паказваў на афрыканскае паходжаньне ўладальнікаў гербу, а карона — на тое, што продкі іх былі князямі. Такі незацьверджаны фамільны герб упрыгожваў асабістыя пячаткі Абрама Пятровіча і пазьней — яго сыноў.

## Радавод

Абрам Ганібал (1696/1698-1781), генэрал; ж. — 1) 1735 Еўдакія Дыёпэр; 2) 1736 Хрысьціна-Рэгіна фон Шэбэрг (?-1781)
# Восіп (1744—1806), ж. — Марыя Аляксееўна Пушкіна (1745—1818)
## Надзея (1775—1836), м.- Сяргей Львовіч Пушкін (1770—1848) — бацькі Аляксандра Пушкіна
# Іван Ганібал (1735—1801), генэрал-аншэф

## Вонкавыя спасылкі
* Род Ганібалаў 

Катэгорыя:Генэалёгія
Катэгорыя:Расейскія шляхецкія роды
Бісаў

**Біса́ў** () — сталіца і самы вялікі горад Гвінэі-Бісаў, адначасова зьяўляецца сталіцай адміністрацыйнай акругі. Знаходзіцца на ўзьбярэжжы Атлянтычнага акіяна ў вусьці ракі Геба. Насельніцтва налічвае 355 тыс. чалавек.

Горад быў заснаваны ў 1687 годзе партугальскімі каляністамі, як умацаваны порт. У той час ён зьяўляўся цэнтрам гандлю рабамі. У ХІХ стагодзьдзі Бісаў стаў цэнтрам гандлю ўсёй партугальскай Гвінэі. У 1942 годзе горад стаў сталіцай калёніі, а ў 1974 годзе сталіцай незалежнай Гвінэі-Бісаў.

У наш час тут разьмешчаны каля 60% прамысловых прадпрыемстваў краіны. Ёсьць міжнародны аэрапорт.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Сталіцы Афрыкі
Катэгорыя:Гарады Гвінэі-Бісаў
Шартраўская катэдра

**Катэ́дра Бо́жае Ма́ці** ў горадзе Шартры за 80 кілямэтраў ад Парыжу лічыцца адным з найпрыгажэйшых помнікаў францускае готыкі і ўнесеная ў сьпіс сусьветнай спадчыны ЮНЭСКО.

Цяперашні будынак катэдры быў ўзьведзены ў XIII стагодзьдзі пасьля таго, як у 1194 годзе пажар зьнішчыў стары раманскі храм. Паўночная вежа была скончана пазьней у стылі палымянай готыкі і стала заўважна вышэй за паўднёвую, надаўшы сабору непаўторны асымэтрычны сылюэт.

З IX стагодзьдзя ў Шартры захоўваецца туніка, якая належыла некалі, як лічыцца, Божай Маці, была падорана Карлу Вялікаму канстантынопальскай імпэратрыцай Ірынай, а каля 876 году перанесеная Карлам Лысым з Аахэну ў Шартр. Гэта робіць Шартраўскую катэдру папулярнаю мэтаю пілігрымак. У прыватнасьці, штогод на Пяцідзясятніцу з Парыжу ў Шартр праходзіць шматтысячнае міжнароднае паломніцтва каталікоў-традыцыяналістаў.

Шартраўская катэдра — галоўны храм Шартраўскай дыяцэзіі.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Катэдры і саборы Францыі
Катэгорыя:Гатычныя збудаваньні Францыі
Катэгорыя:Шартр
Апсыда

**Апсыда** (ст.-грэц. *ἁψίς*) — аб’ёмная самастойная частка хрысьціянскага храма ў выглядзе паўцыркулярнага (часам шматграннага ці нават прастакутнага) выступа ў сьцяне, які замыкае прастору нэфа. У храме пры наяўнасьці звыш аднаго нэфа можа быць адна ці больш апсыдаў, але ня больш за колькасьць нэфаў. Апсыда прызначаная для разьмяшчэньня алтара, часьцей за ўсё ва ўсходняй частцы храма. У касьцёлах апсыда таксама дапаўняецца прэзьбітэрыем. Упершыню апсыды зьявіліся ў старажытнарымскіх базыліках.

Катэгорыя:Архітэктурныя элемэнты
Катэгорыя:Хрысьціянская архітэктура
Лоці

**Лоці** — афіцыйная валюта Каралеўства Лесота. Яна дзеліцца на 100 лісэнтэ. Лоці прывязаны да паўднёваафрыканскага ранду па курсе 1:1, і абедзьве гэтыя валюты маюць хаджэньне на тэрыторыі Лесота. Лоці было ўведзена ў 1966 годзе як ненаяўная валюта, у 1980 годзе былі уведзены наяўныя лоці для замяшчэньня ранду.

## Манэты
У 1980 годзе былі уведзены манэты датаваныя 1979 годам вартасьцю 1, 2, 5, 10, 20 і 50 лісэнтаў і 1 лоці. У 1996 годзе былі дададзены яшчэ 2 і 5 лоці.
Існуючыя манэты:
* 5 лісэнтаў
* 10 лісэнтаў
* 20 лісэнтаў
* 50 лісэнтаў
* 1 лоці
* 2 лоці
* 5 лоці

## Банкноты
У 1980 годзе былі ўведзены банкноты вартасьцю 2, 5 і 10 лоці. 20 і 50 лоці былі дададзены ў наступным годзе. У 1994 годзе былі ўведзены банкноты ў 100 і 200 лоці.
Існуючыя банкноты
* 10 лоці
* 20 лоці
* 50 лоці
* 100 лоці
* 200 лоці

Катэгорыя:Валюты
Катэгорыя:Лесота
Мазавецкае княства

**Мазавецкае княства** () — адно зь пяці княстваў, на якія падзялілася Польшча ў 1138 годзе паводле тэстамэнту Баляслава Крывавуснага. Першым мазавецкім князем стаў Баляслаў Кучаравы, сын Баляслава Крывавуснага і вярхоўны князь польскі ў 1146—1173 гадах. Далей княствам амаль чатыры стагодзьдзі кіравала мясцовая галіна Пястаў. Калі Януш III Мазавецкі памёр у 1526 годзе, не пакінуўшы спадчыньнікаў, княства было далучанае да Польшчы як Мазавецкае ваяводзтва.

Катэгорыя:Гісторыя Польшчы
Фартэцыя

**Фартэцыя**, **цьвердзь**, **крэпасьць** — комплекс узаемазьвязаных і ўзаемадапаўняльных умацаваньняў бастыённага тыпу, прыстасаваных для ўжываньня вагняпальнай зброі. 

Найлепшымі прыкладамі фартэцыяў на Беларусі зьяўляюцца комплексы бастыённых умацаваньняў Нясьвіжу, Слуцку, Быхава ці Менску, увогуле ж у XVII—XVIII стагодзьдзях шмат буйных і сярэдніх гарадоў Беларусі мелі падобныя бастыённыя ўмацаваньні.

Падвідамі ці асобнымі часткамі фартэцыяў можна лічыць бастыённыя замкі і форты.

## Гісторыя
Зь зьяўленьнем эфэктыўнай артылерыі, павелічэньнем дыстанцыі паражэньня і ўвядзеньнем пэўных геамэтрычных законаў пабудовы ўмацаваньняў для якаснага вядзеньня вагню з гарматаў увесь абарончы комплекс перарос у сыстэму ўзаемадапаўняльных элемэнтаў абароны (курцінаў, бастэяў, бастыёнаў). Да ўвядзеньня вагняпальнай зброі шукалі спосабы, як умацаваць абарону на асобных найбольш небясьпечных дзялянках, у новых умовах трэба было вынаходзіць магчымасьць комплекснай абароны з узаемадапаўненьнем элемэнтаў па пэрымэтры. Што цікава, час шпаркай эвалюцыі вагняпальнай зброі супаў з узмацьненьнем абсалютысцкіх тэндэнцыяў у Эўропе, асабліва ў Францыі, што дазволіла канцэнтраваць вялікія матэрыяльныя сродкі для ўзьвядзеньня ўмацаваньняў новага тыпу. На беларускіх землях гэты фэномэн найбольш ярка праявіўся ў дзейнасьці Мікалая Крыштафа Радзівіла і Багуслава Радзівіла і ўзьвядзеньні імі комплексаў бастыённых умацаваньняў у Нясьвіжы і Слуцку.

## Азначэньні ў замежных мовах
Слова фартэцыя паходзіць з італьянскай мовы, дзе іх называюць «Fortezza», у нямецкай — «Festung», у польскай — «twierdza» (бел. *цьвердзь*) ці forteca. У расейскамоўнай традыцыі фартэцыі набылі назоў «крепость», што ў традыцыі абарончых збудаваньняў Расеі выглядае даволі слушна. Найлепшым прыкладам у гэтым выпадку будзе г.зв. Смаленская крэпасьць, збудаваная ў пачатку XVII ст. У далейшым з распаўсюджаньнем бастыённай фартыфікацыі ў Маскоўскай дзяржаве, фартэцыі перанялі назоў крэпасьць, зрэшты па сваіх грамадзка-палітычных функцыях яны былі падобныя: сымбалі цэнтралізаванай дзяржавы. У ХІХ ст. паняцьце «*крэпасьць*» прыйшло на тэрыторыю былога ВКЛ з узьвядзеньнем г.зв. крэпасьцяў у Берасьці, Бабруйску, Коўне і інш. Па сутнасьці гэта былі тыя ж фартэцыі, толькі значна мадэрнізаваныя. Дзеля карысьці далейшай распрацоўкі праблематыкі фартыфікацыйнага мастацтва Беларусі і ВКЛ сутнасьць гэтых «крэпасьцяў» трэба разглядаць у межах агульнага пытаньня разьвіцьця фартэцыяў ва Ўсходняй Эўропе ўвогуле і ў Беларусі ў прыватнасьці.

## Глядзіце таксама
* Замак

## Заўвагі

## Крыніцы

## Літаратура
* Ткачоў М. Абарончыя збудаванні заходніх зямель Беларусі XIII—XVIII ст. — Менск: Навука і тэхніка, 1978. 
* Ткачоў М., Цярохін С. Ляхавіцкая фартэцыя // Помнікі гісторыі і культуры Беларусі. 1973. №1
Бастыённы замак

**Бастыённы замак** — абарончае збудаваньне Новага часу, умацаванае з дапамогаю бастыённых фартыфікацыяў рознага тыпу. Ад ранейшых замкаў бастыённыя замкі перанялі іх сацыяльную, вайсковую і адміністрацыйна-палітычную ролю, аднак значна адрозьніваюцца ад іх прынцыпам арганізацыі абароны.

Азначэньне «бастыённы замак» або «zamek bastionowy», распрацаванае польскімі навукоўцамі, адначасова і вельмі слушнае, і, відаць, даволі простае па паходжаньні: мадэрнізаваныя з дапамогаю бастыённай сыстэмы замкі атрымалі прыметнік «бастыённы». Бачна, з аднаго боку, вельмі моцная традыцыя замкавага будаўніцтва і трываласьць найменьня, зь іншага боку — разуменьне пэўнага адрозьненьня новых «замкаў» ад ранейшых.

У архітэктурным пляне між замкамі і замкамі бастыённымі мала агульнага: параўнайце Наваградзкі замак і Гальшанскі замак, у адным выпадку прасла сьцяны зь пяцю вежамі і форбургам па пэрымэтры і невялікі гатычны палац, прыбудаваны з унутранага боку адной зь сьценаў, у іншым — палац хаця і зь некаторымі абарончымі рысамі, аднак цалкам аддзелены ад бастыённага абарончага комплексу. Такія назвы, як Нясьвіскі замак або Гальшанскі замак, варта лічыць традыцыйнымі, і пры дакладным узгадваньні тыпу зьвяртаць увагу на іх адрознасьць ад клясычных фэадальных замкаў.

Катэгорыя:Фартэцыя
Катэгорыя:Архітэктурныя элемэнты
Мікалай Пачкаеў

**Мікалай Пачкаеў** (*Мікола Пачкаеў*; нарадзіўся ў 1973 году, Менск) — беларускі грамадзкі дзяяч, дзяяч беларускай дыяспары, старшыня Згуртаваньня Беларусаў у Вялікай Брытаніі, заступнік Старшыні Рады БНР.

## Біяграфія
Скончыў сярэднюю школу №4 у Менску (1990), у 1990 годзе паступіў на беларускамоўную плынь гістарычнага факультэту Белдзяржунівэрсытэту, з 1992 на аддзяленьні (пазьней факультэце) міжнародных дачыненьняў, у 1994—1995 у коледжы Ўітан (Wheaton College, ЗША), выпускнік БДУ 1996 г. У 1996—1997 на магістарскай праграме ў Цэнтральнаэўрапейскім унівэрсытэце (Будапэшт, Вугоршчына), у 1997—1998 на магістарскай праграме ва ўнівэрсытэце Кембрыджу (Вялікабрытанія), далей тамсама на доктарскай праграме.

Удзельнік акцыяў Беларускага Народнага Фронту з 1989 году, назіральнік ад Партыі БНФ падчас прэзыдэнцкіх выбараў 1994 году, у 1997 сябра Маладзёвай Фракцыі БНФ, заснавальнага камітэту і ўдзельнік устаноўчага сойму Маладога Фронту, абраны сябрам Сойму БНФ і Партыі БНФ, сябра Міжнароднай Камісіі, сябра дэлегацыі БНФ на кансультацыях дзеля перамоваў з уладамі за пасярэдніцтвам АБСЭ ў 1999—2000 г., у 1996—1997 г. прадстаўнік Партыі БНФ у Вугоршчыне, у 1997—2006 г. прадстаўнік Партыі БНФ у Вялікабрытаніі.

Стала ў Вялікабрытаніі з 2000 году, працуе тэхнічным перакладчыкам, аналітыкам міжнароднай палітычнай рызыкі і інвэстыцыйнага клімату. Аўтар артыкулаў у «Нашай Ніве», «Спадчыне», «Архэ», «Нашым Слове», «Навінах БНФ», «Вялікае княства Літоўскае: энцыкляпэдыя», «Belarusian Review» і іншых, шматлікіх рэпартажаў зь Вялікабрытаніі для беларускай службы «Радыё Свабода» (2001—2006).

Сакратар Згуртаваньня Беларусаў у Вялікай Брытаніі ў 2003—2004 гг., абраны намесьнікам старшыні ЗБВБ у 2004 г., пераабраны ў 2005—2010 гг. З 2013 году — старшыня.

Сябра Рады БНР (з 2005 г.), Заступнік старшыні Рады БНР (з 2016 г.)

Узнагароджаны Мэдалём да стагодзьдзя БНР.

З нагоды інтэрвію ў кнізе «Беларуская нацыянальная ідэя» (2020), якая ў 2021 г. без тлумачэньняў была абвешчаная рэжымам А. Лукашэнкі «экстрэмісцкай», названы ў паклёпніцкім артыкуле прапагандыста А. Мукавозчыка сярод некалькіх дзясяткаў галоўных грамадзкіх, культурніцкіх, навуковых дзеячоў Беларусі і замежжа, якія выступаюць за дэмакратычную нацыянальную дзяржаву ў Беларусі.

## Крыніцы

## Літаратура
* Гардзіенка Натальля. Беларусы ў Вялікабрытаніі. — Мінск: Медысонт, 2010.
* Мікола Пачкаеў, «Навіны БНФ», №8 (87) 9 верасьня 2005, стар. 12.

## Вонкавыя спасылкі
* «Актуальная нацыянальная ідэя сёння — адстаяць незалежнасць краіны» — інтэрвію для Эўрарадыё, 31/10/2019

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Менску
Катэгорыя:Выпускнікі Беларускага дзяржаўнага ўнівэрсытэту
Катэгорыя:Выпускнікі Кембрыдзкага ўнівэрсытэту
Катэгорыя:Беларускія палітыкі
Катэгорыя:Беларусы ў Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Сябры Рады БНР
Катэгорыя:Узнагароджаныя Мэдалём да стагодзьдзя БНР
Тэстамэнт Баляслава Крывавуснага

**Тэстамэнт Баляслава III Крывавуснага** — палітычны акт польскага князя Баляслава III Крывавуснага, выдадзены прыблізна ў 1115 – 1118. Паводле гэтага акту пасьля сьмерці Баляслава ў 1138 Польшча была падзеленая на асобныя княствы, на чале якіх сталі баляслававы сыны: Сылескае, Мазавецкае, Вялікапольскае і Сандамірскае. Таксама быў выдзелены сэньёральны ўдзел. Па пляне Баляслава, Польшча павінная была захаваць фактычнае адзінства пад уладаньнем асобных галінаў дынастыі Пястаў. Тым ня менш княствы амаль адразу пачалі ваяваць паміж сабою, і каля двух стагодзьдзяў Польшча была разьдзеленая.

## Скарыстаныя матар’ялы
* Paweł Jasienica, *Polska Piastów*, Prószyński i S-ka, Kraków 2007, s. 127.

Катэгорыя:Гісторыя Польшчы
Ота фон Габсбург

**Эрцгерцаг Ота фон Габсбург** (20 лістапада 1912 — 4 ліпеня 2011) — старэйшы сын Караля I Аўстрыйскага й глава дому Габсбургаў. Эрцгерцаг Ота быў сябрам Эўрапейскага парлямэнту і ганаровым прэзыдэнтам Міжнароднага Панэўрапейскага Зьвязу

## Сям’я
У Ота фон Габсбурга і ягонай жонкі Рэгіны сямёра дзяцей:
* Андрэа (нарадзілася ў 1953)
* Моніка (нарадзілася ў 1954)
* Міхаэла (нарадзілася ў 1954, блізьнятка Монікі)
* Габрыела (нарадзілася ў 1956)
* Вальбурга (нарадзілася ў 1958)
* Караль (нарадзіўся ў 1961)
* Георг (нарадзіўся ў 1964)

## Крыніцы

Катэгорыя:Габсбургі
Катэгорыя:Кавалеры Ордэна Залатога руна
Абрам Ганібал

**Абра́м (Ібрагім) Пятро́віч Ганіба́л** (1696/1698-1781) — расейскі інжынэр і вайсковы дзеяч, заснавальнік роду Ганібалаў, прадзед Аляксандра Пушкіна.

## Біяграфія
Нарадзіўся ў Камэруне (альбо ў Этыёпіі) і ў дзяцінстве быў прывезены спачатку ў Канстантынопаль, адкуль Сава Рагузінскі ў 1705 (ці 1706) прывёз яго ў Расейскую імпэрыю, дзе той быў падораны Пятру І. Быў ахрышчаны ў Пятніцкай царкве ў Вільні Пятром І і Хрыстынай Эбэргардынай, жонкай Аўгуста Моцнага.

У 1717 быў накіраваны навучацца ў Парыж, дзе вывучаў інжынэрныя навукі. У 1723 паступіў на вайсковую службу ў Расеі. Пасьля сьмерці Пятра І быў сасланы ў Сыбір, дзе пры ягоным удзеле была пабудаваная крэпасьць Селенгінск на кітайскай мяжы. Граф фон Мініх спрыяў вяртаньню Ганібала ў Санкт-Пецярбург у 1730. У 1731 Абрам Пятровіч быў камандзіраваны ў Прыбалтыку, дзе пражыў больш за дваццаць гадоў, будуючы вайсковыя ўмацаваньні ў Парнаве і порт у Рэвэлі. З 1742 ён стаў рэвэльскім обэр-камэндантам.

Упершыню стаў менавацца Ганібалам у 1730-я, знаходзячыся ў часовай адстаўцы. У 1731 А. П. Ганібал ажаніўся зь Еўдакіяй Андрэеўнай Дыёпэр, зь якой зьехаў на службу ў Пярнаў. Шлюб быў нядоўгім і бязьдзетным. За шлюбную нявернасьць ён падаў скаргу ў суд на Еўдакію Андрэеўну, пасьля 23 гадоў судовых цяжбаў на азначэньне духоўнае кансысторыі ў 1754 Е. А. Дыёпэр была сасланая ў Стараладаскі жаночы манастыр, дзе і сканала.

У 1736 годзе Абрам Пятровіч абвянчаўся ў рэвэльскай саборнай царкве з дачкой капітана Пярнаўскага палку Мацьвея фон Шэбэрга Хрысьцінай-Рэгінай, ад якой меў 11 дзяцей. У 1741 ён перавёўся на службу падпалкоўнікам артылерыі ў Рэвэльскі гарнізон. Тады ж яму была падараваная мыза Рагола ў Рэвэльскім павеце. У 1746 імпэратаркай Лізаветай яму быў падораны маёнтак у Пскоўскай губэрні, у якое ўваходзіла знакамітае цяпер сяло Міхайлаўскае.

25 красавіка 1752 Абрам Пятровіч атрымаў чын генэрал-маёра ад фартыфікацыі і быў пастаўлены на чале інжынэрнай часткі Расеі. Пад яго кіраўніцтвам былі праведзеныя працы па стварэньні Таболішымскае лініі ўмацаваньняў у Сыбіры, закладзеная крэпасьць Сьвятой Лізаветы (Елізаветград) і інш.

У сьнежні 1755 ён быў узьведзены ў генэрал-паручнікі з прызначэньнем Выбарскім губэрнатарам, але праз два дні на новы загад быў пакінуты ў інжынэрным корпусе. Пад Пецярбургам у 1756 Ганібал арганізаваў вучэбны палігон, дзе выхаванцы інжынэрнае школы, у якой ён выкладаў, навучаліся вядзеньню нападу.

23 кастрычніка 1759 генэрал-інжынэр Ганібал быў узьведзены ў «поўныя генэралы з прызначэньнем яго пры Ладаскім канале і ў камісію кранштацкіх і рогервіцкіх будынкаў».

У 1760 ён атрымаў ордэн Аляксандра Неўскага. 9 чэрвеня 1762 Абрам Пятровіч па веку выйшаў у адстаўку.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Род Ганібалаў (па-расейску)

Катэгорыя:Ганібалы
Ганібал, Абрам
Масэру

**Масэ́ру** — сталіца і самы вялікі горад Лесота, які разьмяшчаецца ў заходняй частцы краіны, каля мяжы з ПАР, на рацэ Каледон. Насельніцтва складаецца з 180 тыс. чалавек. Адначасова зьяўляецца сталіцай акругі Масэру.

Масэру зьяўляецца галоўным гандлёвым, культурны і турыстычным цэнтрам краіны. Разьвіцьцё атрымала харчовая прамысловасьць. Існуе міжнародны аэрапорт. Чыгункай горад злучаецца з ПАР.

Таксама ў Масэру ёсьць Нацыянальны ўнівэрсытэт Лесота. Гэты невялікі горад стаў сталіцай краіны дзякуючы каралю Машоэшоэ І у 1869 годзе. Потым Масэру быў сталіцай брытанскага пратэктарату Басута з 1869 да 1871 і з 1884 да 1966 году, калі Лесота атрымала незалежнасьць. З 1966 году Масэру — сталіца Каралеўства Лесота.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Сталіцы Афрыкі
Катэгорыя:Гарады Лесота
Джоўль

**Джоўль** (у СІ: *Дж*, *J*) — адзінка вымярэньня працы і энэргіі ў СІ.

1 джоўль роўны працы, зьдзейсьненай пры перамяшчэньні пункту прыкладаньня сілы, роўнай 1 ньютану, на адлегласьць у 1 мэтар у кірунку дзеяньня сілы.

: 1 Дж = 1 кг×2/с2 = Н×
: 1 Дж ≈ 6,2415×1018эВ

## Кратныя і дзельныя адзінкі
Дзесятковыя кратныя і дзельныя адзінкі ўтвараюцца з дапамогай стандартных прыставак СІ.

## Глядзіце таксама
* Калёрыя
* Ват
* Эрг
* Электрон-вольт

Катэгорыя:Адзінкі вымярэньня
Катэгорыя:Адзінкі вымярэньня энэргіі
Павал Францішак Раман Сангушка

Князь **Па́вал Франці́шак Рама́н Сангу́шка** ( 16 студзеня 1973 ў Сан-Паўлу, Бразылія) — апошні прадстаўнік роду Сангушкаў, сын князя Пятра Антонія Самуэля Сангушкі й Клёд Ан Элізабэт з маркізаў дэ Руа.

У 2006 князь Павал і ягоная маці атрымалі ад польскага ўраду званьне мэцэнатаў польскай культуры за перадачу збору мастацкіх каштоўнасьцяў музэю ў Тарнаве. Яшчэ раней, у 2002, князь падарыў сямейны кнігазбор Ягелонскай бібліятэцы ў Кракаве.

Павал Францішак Раман
Катэгорыя:Нарадзіліся 16 студзеня
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1973 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Сан-Паўлу
Катэгорыя:Узнагароджаныя ордэнам Заслугі перад Рэспублікай Польшча
Пётр Антоні Самуэль Сангушка

Князь **Пётр Антоні Самуэль Сангушка** (12 кастрычніка 1937 – 29 лістапада 1989) — прадстаўнік княжага роду Сангушкаў, сын князя Рамана Ўладыслава Антонія Сангушкі і Ванды Тушаньскай.

6 верасьня 1969 пабраўся шлюбам з Клод дэ Руа й меў зь ёю сына Паўла.

Катэгорыя:Сангушкі
Павал Сангушка

Імя **Павал Сангушка** можа адсылаць да наступных асобаў:

* Павал Караль Сангушка (1680 – 1750)
* Павал Раман Сангушка (1834 – 1876)
* Павал Францішак Раман Сангушка (нарадзіўся ў 1973)
Раман Уладыслаў Антоні Сангушка

Князь **Раман Уладыслаў Антоні Сангушка** (6 ліпеня 1901 – 26 верасьня 1984) — прадстаўнік княжага роду Сангушкаў, сын князя Яўстаха Станіслава Сангушкі і Канстанцыі Ганны з Замойскіх. У маладосьці быў вядомы як адзін з найлепшых аўтамабілістаў Польшчы. У эміграцыі сябраваў зь Юльянам Тувімам, які згадвае яго ў вершах.

З жонкаю Вандаю Тушаньскай меў сына Пятра.

Катэгорыя:Сангушкі
Ягелонская бібліятэка

**Ягело́нская бібліятэ́ка** (), **«Ягелонка»** (*Jagiellonka*) — галоўная бібліятэка Ягелонскага ўнівэрсытэту ў Кракаве. На люты 2006 збор бібліятэкі налічваў 5.961.807 асобнікаў.

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйная хатняя старонка
Яўстах Эразм Сангушка

Князь **Яўстах Эразм Сангушка** (25 ці 26 кастрычніка 1768 – 2 сьнежня 1844) — прадстаўнік роду Сангушкаў, генэрал, буйны ваеначальнік паўстаньня Тадэвуша Касьцюшкі, удзельнік вайны 1812 году на баку Напалеона. Уратаваў Касьцюшку жыцьцё ў бітве пад Шчакоцінамі.

Князь Яўстах быў сынам Гераніма Януша Сангушкі і Ўршулі Цэцыліі з Патоцкіх. У 1798 ён ажаніўся з Клементынай Чартарыскай, меў зь ёю сыноў Рамана і Ўладыслава і дачку Дароту.

Яўстах Эразм
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1768 годзе
Катэгорыя:Удзельнікі Вялікага Сойму 1788—1792
Катэгорыя:Удзельнікі паўстаньня 1794 году
Катэгорыя:Генэралы Рэчы Паспалітай
Катэгорыя:Памерлі 2 сьнежня
Катэгорыя:Памерлі ў 1844 годзе
Зьміцер Сангушка

**Зьміцер Сангушка** (1530 — ) — дзяржаўны дзяяч Вялікага Княства Літоўскага.

Быў старостам жытомірскім, канеўскім і чаркаскім.

## Біяграфія

З княскага роду Сангушкаў гербу «Пагоня Літоўская», сын Фёдара, старосты брацлаўскага. Меў малодшага брата Рамана, гетмана польнага літоўскага і ваяводу брацлаўскага.

15 верасьня 1553 году ажаніўся з Гальшкаю Астроскаю, супраць волі яе маці Бэаты з Касьцялецкіх. Апошняя напісала скаргу вялікаму князю Жыгімонту Аўгусту, які пазбавіў Зьмітра пасадаў і пастанавіў зьявіцца яму ў каралеўскі суд. Маладыя выправіліся на ўцёкі ў Чэхію. За няяўлю на суд вялікі князь прусудзіў З. Сангушку да інфаміі — пазбаўленьня гонару, выгнаньня зь дзяржавы, канфіскацыі маёмасьці і абавязаньня вярнуць Гальшку маці. Кожны ахвочы мог яго беспакарана забіць і атрымаць узнагароду. Неўзабаве гэта зрабіў Марцін Збароўскі, які жадаў выдаць Гальшку за аднаго з сваіх сыноў.

11 лютага 1554 году спачыў ў Яромежы, у касьцёле Сьвятога Мікалая. На фундаванай сваякамі каменнай пліце зьмясьцілі наступны надпіс:

Каля 1860 году Сангушкі паставілі новую пліту, але ўжо без імя забойцы.

У картцы да артыкула прыводзіцца партрэт З. Сангушкі пэндзля невядомага мастака XVIII ст.

## Крыніцы

## Літаратура
* 

Катэгорыя:Сангушкі
Пфальц

**Пфальц** — абаронча-рэпрэзэнтатыўнае збудаваньне, або комплекс збудаваньняў нямекціх імпэратараў. Пазьней эвалюцыянавала ў *[[замак]]*.

## Паходжаньне слова

Нямецкае слова *Pfalz* мае лацінскае паходжаньне, у якім, дарэчы, і адлюстраваны ягоны сэнс. Адзін з найвышэйшых зь сямі рымскіх ўзгоркаў меў назву *palatin*. На ім рымскія імпэратары збудавалі вялікі комплекс шыкоўных палацаў. Гэты ўзгорак стаў сымбалем імпэратарскай улады, а разам з тым і сымбалем ўсёй Рымскай імпэрыі.Слова *рalatinum* у хуткім часе набыло значэньне шыкоўнай рэзыдэнцыі. Адсюль паходзіць нямецкае слова *Pfalz*, таксама як і беларускае *палац*.

## Гісторыя

У першых *пфальцах* рэпрэзэнтатыўнасьць брала верх над патрэбамі абароны. Карл Вялікі ўсталяваў моцную імпэратарскую ўладу ўнутры краіны і яму не было патрэбы ўмацоўваць свой шыкоўны пфальц у Аахэне. Але з разьвіцьцём фэадалізму, дэцэнтралізацыяй і ўзмацненьнем міжусобнай барацьбы ў франкскай імпэрыі, а затым і ў новым дзяржаўным утварэньні Сьвятарнай Рымскай Імпэрыі *пфальцы* пачалі будаваць ўсё больш абароназдольнымі, эвалюцыянуючы да абарончых замкаў.

*Пфальц* і *замак* у навуцы доўгі час разумеліся як тоесныя зьявы – умацаванае жытло ці сядзіба фэадала, ці пфальцам лічылі наўпрост замак вялікага памеру, з шматлікімі жылымі і гаспадарчымі памяшканьнямі, прызначанымі для каралеўскага цэрыманіялу і жыцьця двара. У першай палове і сярэдзіне ХХ-ага стагодзьдзя ў нямецкамоўнай літаратуры клясычныя нямецкія фэадальныя замкі ХІІ-ХІІІ стагодзьдзі разумеліся як паменшаныя копіі замкаў часоў Штаўфэнаў (1138-1250), якія абаранялі пэўнае месца, сядзібу-жытло ад навакольле. Яны і насамрэч былі падобныя, аднак не былі ўлічаны розныя карані паходжаньня пфальцаў, што ідуць з антычнасьці, і фэадальных замкаў, разьвіцьцё якіх у нямецкамоўным рэгіёне распачалося ў Х-ХІ стст. Вядомы дасьледчык гісторыі нямецкага сярэднявечнага дойлідзтва Гюнтэр Біндынг аднак мяркуе, што “*пфальцы ніколі ня мелі адрозненьняў па сваёй будаўнічай праграме ад замкаў*”.

## Крыніцы

Катэгорыя:Архітэктурныя элемэнты
Катэгорыя:Замкавая архітэктура
1890-я

**1890-я**

Стагодзьдзі: XVIII стагодзьдзе - XIX стагодзьдзе - XX стагодзьдзе

Дзесяцігодзьдзі: 
1840-я
1850-я
1860-я
1870-я
1880-я
**1890-я**
1900-я
1910-я
1920-я
1930-я
1940-я


Гады: 
1890, 1891, 1892, 1893, 1894, 1895, 1896, 1897, 1898, 1899

----

## Асноўныя падзеі
* 1895 - зьяўленьне кінэматографа

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:1890-я
Грод

**Грод** (або *горад* у раньнефэадальны час) — умацаванае паселішча ва Ўсходняй Эўропе часу раньняга фэадалізму. Паходзіць ад слова «гарадзіць», што значыць умацоўваць драўлянымі сьценамі, парканам ці тынам.

У VІІІ—ІХ стагодзьдзях побач зь вясковымі ва Ўсходняй Эўропе пачалі паўставаць першыя ўмацаваныя паселішчы — *гроды*, якія выконвалі адміністрацыйную, вайсковую і рэлігійную функцыі. Азначэньне *грод*, роднаснае і характэрнае для ўсіх усходне- і заходнеславянскіх моваў. Па сваіх ваенных і адміністратыўных функцыях яно набліжаецца да замка, аднак у дасярэднявечны пэрыяд ня мог зьяўляцца прыватнай уласнасьцю і ў дафэадальным грамадзтве займаў іншае месца, чым замак.

Ва ўсходнеславянскіх мовах галоўнай характэрнай рысай гроду быў яго абарончы характар у адрозьненьне ад неўмацаваных сяла ці весі. Таму гродам называлі любое ўмацаванае месца, як горад у сацыяльна-эканамічным значэньні гэтага слова так і менавіта крэпасьць, фэадальны замак ці ўмацаваную сядзібу фэадала. Словам грод называлі да ХVІІ ст. нават самі сьцены.

У далейшым ва ўсходніх славянаў сам панятак *грод* ці *горад* прыняў значэньне рамесна-гандлёвае *горад-[[места]]*, у той час як, прыкладам, у чэхаў, *гродамі* сталі называць замкі.

## Глядзіце таксама
* Горад

Катэгорыя:Абарончая архітэктура
Катэгорыя:Архітэктурныя элемэнты
Мотэ

**Мотэ**, або **вежа-замак** — першая форма ўласна фэадальнага замка ў Заходняй Эўропе. Цалкам прыватнаўласьніцкае абарончае і жылое збудаваньне, Мотэ быў нашмат меншых памераў за ранейшыя племянныя гарадзішчы і меў выразна прыватнаўласьніцкі характар.

Леанард Вілена дае наступнае *мотэ* азначэньне: "земляны ўзгорак, натуральнага паходжаньня ці збольшага штучнага паходжаньня, які служыць месцам для маленькага замка ці вежы са сьцяной ці палісадамі. *Мотэ* будаваўся звычайна з выкарыстаньнем традыцыйных тэхналёгій: драўляныя палісады, вал з парканам, часам ужываўся і камень. Якасна новым элемэнтам абароны была драўляная або каменная абарончая вежа ў цэнтры. Відавочна, што гэтая вежа была моцным сымбалем улады пэўнага фэадальнага роду, а таксама адлюстраваньнем сыстэмы абароны таго часу: фэадал пасьля падзеньня астатняга замка, каб не патрапіць у рукі да ворага, доўгі час мог абараняцца ў гэтай вежы.
 
Ці існавала такая разнавіднасьць замку, як мотэ на тэрыторыі ВКЛ, або ў межах сучаснай Беларусі да ўтварэньня Вялікага княства, пытаньне даволі спрэчнае і найперш з-за мізэрнай колькасьці крыніц. Таму вырашэньне гэтага пытаньня наперадзе.

У далейшым *мотэ* эвалюцыянаваў у два бакі: у самастойную магутную жылую вежу данжон (кшталту Камянецкай вежы) і ў замак з дамінуючай у абароне, аднак без жылых функцый вежай-бэргфрыдам (Троцкі астраўны замак).

## Крыніцы

Катэгорыя:Замкавая архітэктура
Катэгорыя:Архітэктурныя элемэнты
Бэргфрыд

**Бэргфрыд** () — галоўная абарончая вежа замка, якая можа, як і данжон, служыць апошнім прытулкам абаронцам у выніку захопу астатняга замку, аднак ня мае ў адрозьненьне ад данжона жылых функцыяў, якія ў выпадку ўзьвядзеньня *бэргфрыда* пераносяцца на палац.

Сам фэномэн *бэргфрыда* паходзіць з традыцыі нямецкага замкавага дойлідзтва, для якога быў характэрны перанос жылых функцыяў зь вежы ў палац, у адрозьненьне ад францускай традыцыі данжонаў. У ВКЛ *бэргфрыды* прыйшлі праз Тэўтонскі ордэн, для замкаў-канвэнтхаўсаў якога было характэрна будаўніцтва па пэрымэтры высокай абарончай вежы-*бэргфрыда*.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Замкавая архітэктура
Катэгорыя:Архітэктурныя элемэнты
Данжон

**Данжон** () — магутная ўмацаваная вежа, сумяшчае абарончыя і жылыя функцыі. Можа зьяўляцца як непасрэдна замкам так і яго часткаю. Як сама назва, так і фэномэн вежы-данжона паходзіць з Заходняй Эўропы, найбольш распаўсюджаны ён быў у Францыі.

Першапачаткова ў савецкай і беларускай савецкай літаратуры тэрмін выкарыстоўваўся памылкова ў сэнсе толькі галоўнай вежы замка, якая месьцілася на выключна важным участку абароны і была апошнім месцам схованкай для абаронцаў. Не была аднак улічана функцыя клясычнага францускага і ангельскага данжона як жытла.

На Беларусі ў часы да стварэньня ВКЛ, як і на заходняй Украіне асобна стаячыя вежы, або т. зв. вежы валынскага тыпу (Камянецкая вежа) былі бліжэй да нямецкіх *[[бэргфрыд]]аў* (), бо не былі пастаянным жытлом для фэадала. У Нямеччыне функцыі жытла пераносіліся на драўляны або мураваны палац. У выпадку вежаў валынскага тыпу драўляныя сядзібы князёў стаялі, верагодна, побач зь вежамі. Гісторык архітэктуры Аляксандар Кушнярэвіч прапануе адмежаваць падобныя вежы ад данжонаў і ўжываць тэрмін *бэргфрыд* у беларускамоўнай тэрміналёгіі.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Замкавая архітэктура
Катэгорыя:Архітэктурныя элемэнты
Дзядзінец

**Дзядзінец** — цэнтральная ўмацаваная частка раньнесярэднявечнага гроду або гораду, якая служыць сядзібай князю ці яго намесьніку, выконвае ваенныя і адміністрацыйна-палітычныя функцыі.

Як супрацьпастаўленьне дзядзінцу мусіць разглядацца гандлёва-рамесны пасад, які звычайна быў меней абаронены, і меў і ў прававым і ў архітэктурным пляне падначалены статус. Выдзяленьне дзядзінца ў структуры раньнесярэднявечнага грода можа служыць прыкметай разьвіцьця фэадальных адносінаў. А дзядзінец можна разглядаць як прататып пазьнейшых замкаў. Шмат дзядзінцаў і часткова пасадаў старажытных гарадоў Вялікага Княства Літоўскага носяць назвы «замак», «верхні» або «горні» ці «ніжні» або «дольны». У старажытным Полацку ўмацаваны старажытны дзядзінец пазьней атрымаў назоў «Верхні замак», а частка моцна абароненага пасаду — назоў «Ніжні замак». Падобны комплекс замкаў існаваў у Горадні, Вільні, Віцебску і інш. Захаваўся дзядзінец у Вялікім Ноўгарадзе.

Паходжаньне тэрміну «дзядзінец» выклікае спрэчкі паміж навукоўцаў. Па адной з вэрсіяў тэрмін «дзядзінец» утварыўся ад слова «дзеці» (пад час нападу найбольш каштоўнае разам зь дзецьмі і жонкамі захоўвалі ў дзядзінцу), па другой — ад слова «дзед» (месца, дзе дзяды-старэйшыны зьбіраліся на нараду), па трэцяй вэрсіі тэрмін паходзіць ад слова дзіда: «дзядзінец» — гэта аналяг расейскага слова «частокол».

Катэгорыя:Абарончыя збудаваньні
Катэгорыя:Архітэктурныя элемэнты
Яўстах Станіслаў Сангушка

Князь **Яўстах Станіслаў Сангушка** (28 жніўня 1842 – 2 красавіка 1903) — прадстаўнік роду Сангушкаў, сын Уладыслава Гераніма Сангушкі і Ізабэлы Марыі зь Любамірскіх. Кансэрватыўны палітык, губернатар Галіцыі ў 1895 – 1898, кавалер Ордэну Залатога Руна (1898).

Катэгорыя:Сангушкі
Сангушка, Яўстах Станіслаў
Гарадзішча (археалягічны аб’ект)

**Гарадзі́шча** — паселішча з абарончымі ўмацаваньнямі, або неабароненае, бронзавага, жалезнага вякоў і часу раньняга фэадалізму; месца, дзе захаваліся астаткі старажытнага пасяленьня. Панятак ужываецца з большага ў археалёгіі.

## Глядзіце таксама
* Гарадзішча Замэчак (Заслаўе)

## Крыніцы

Катэгорыя:Абарончая архітэктура
Катэгорыя:Архітэктурныя элемэнты
Кастэль

**Кастэ́ль** — замак рэгулярнай формы з абарончымі сьценамі, элемэнтамі якога могуць быць сьцены, флянкіруючыя вежы, жылыя пабудовы па пэрымэтры сьценаў.

## Гісторыя

Абарончыя збудаваньні рэгулярнай формы вядуць сваю гісторыю яшчэ з часоў Рымскай імпэрыі. У далейшым яны былі запазычаны арабскай фартыфікацыйнай навукай, і праз крыжовыя паходы трапілі назад у Эўропу.

Рэгулярныя замкі ў ВКЛ паўсталі пад моцным нямецкім культурным уплыву праз Тэўтонскі ордэн. Так званыя *Штаўфэнаўскія кастэлі*, што былі распаўсюджаны на нямецкамоўных тэрыторыях, а таксама ў падначаленай Штаўфэнам Паўднёвай Італіі мелі слаба выступаючыя вежы. Фланкіруючыя вежы ў нямецкіх кастэлях былі першапачаткова непапулярныя, у той час як для *кастэляў францускага тыпу*, распаўсюджанага ў Францыі, Англіі і памежных да іх рэгіёнах, паўкруглыя ці круглыя флянкіруючыя вежы былі абавязковымі.

Перашапачаткова замкі-кастэлі ВКЛ будаваліся на ўзор крыжацкіх лягербургаў, або лягероў-замкаў. Пляцоўка прастакутнай абносілася адным шэрагам мураваных сьценаў з баявымі галерэямі (першапачатковы варыянт Лідзкага замку) ці двайнымі шэрагам мураваных сьценаў зь пярэдняй нізкай мураванай сьцяной на ўзор нямецкага цвінгэра (першы Ковенскі замак). У далейшым вуглы ўмацоўваюцца вежамі прастакутнай формы, якія спачатку будуюцца з унутранага боку, а пазьней выводзяцца за пэрымэтр умацаваньняў і набываюць флянкіруючую функцыю (прадзамча Троцкага астраўнога замка).

Катэгорыя:Замкавая архітэктура
Катэгорыя:Архітэктурныя элемэнты
Зальны храм

**Зальны храм** — храм, унутраны аб’ём якога вызначаюць два ці больш роўнавысокіх нэфы. У гэтым ён супрацьстаіць базылікальнаму храму, які мае розныя па вышыні нэфы. Зальным таксама могуць называць аднанэфавы храм без трансэпту.

Амаль заўжды ўсе нэфы зальнага храма накрытыя адзіным цэльным двухсхільным дахам. Трэба адрозьніваць два віды псэўдабазылікальных храмаў:
 
* зальны храм з роўнавысокімі нэфамі мае ў цэнтры штучнае падвышэньне, што разьбівае суцэльны двухсхільны дах на цэнтральную і дзьве бакавыя часткі і стварае, такім чынам, вонкавую бачнасьць базылікальнага храма

* зальны храм мае моцна падвышаныя, або выцягнутыя скляпеньні цэнтральнага нэфу ў параўнаньні з двумя бакавымі. Такое ўнутранае вырашэньне робіць уражаньне базылікальнага храма, што аднак не адпавядае рэчаіснасьці, бо ў базылікальным храме цэнтральны нэф мусіць мець дадатковую зону з ваконнымі праёмамі вышэй бакавых нэфаў.

Зальныя храмы характэрныя для нямецкай зондэрготыкі, пашыраныя і ў готыцы ВКЛ.

Катэгорыя:Хрысьціянская архітэктура
Катэгорыя:Архітэктурныя элемэнты
Зондэрготыка

**Зондэрготыка** (ад нямецкага *Sondergotik* — «асаблівая готыка») — позьнегатычны архітэктурны стыль, асабліва распаўсюджаны ў Аўстрыі, Баварыі і Багеміі з XIV па XVI стагодзьдзе. Тэрмін уведзены ў 1913 годзе гісторыкам мастацтва Куртам Герстэнбэргам у працы *Deutsche Sondergotik*. Гэты стыль атрымаў разьвіцьцё адначасова зь некаторымі іншымі мясцовымі варыянтамі готыкі: мануэліна ў Партугаліі, пэрпэндыкулярная готыка ў Ангельшчыне.

Катэгорыя:Гатычная архітэктура
Уладзіслаў Геранім Сангушка

Князь **Уладыслаў Геранім Сангушка** (20 верасьня 1803 — 15 чэрвеня 1870) — прадстаўнік роду Сангушкаў, сын знакамітага генэрала Яўстаха Сангушкі й Клементыны з Чартарыскіх. Удзельнік Лістападаўскага паўстаньня 1830—1831. Сябар нацыянальнага сойму Галіцыі і аўстра-вугорскай дзяржаўнай рады (1861—1869).

Быў жанаты зь Ізабэлай Марыяй зь Любамірскіх, меў зь ёю сыноў Рамана Даміяна, Паўла Рамана і Яўстаха Станіслава, а таксама дачок Ядвігу Клементыну й Гэлену.

Уладыслаў Геранім
Катэгорыя:Нарадзіліся 20 верасьня
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1803 годзе
Катэгорыя:Удзельнікі паўстаньня 1830—1831 гадоў
Катэгорыя:Памерлі 15 чэрвеня
Катэгорыя:Памерлі ў 1870 годзе
Бужумбура

**Бужумбу́ра** (*Bujumbura, Usumbura*) — сталіца і самы вялікі горад Бурундзі. Насельніцтва складае каля 300 тыс. чалавек. Горад разьмяшчаецца на ўзьбярэжжы возера Танганьіка. Бужумбура зьяўляецца эканамічным, транспартным, палітычным цэнтрам краіны. Назва «бужумбура» перакладаецца як «кірмаш, на якім гандлююць бульбай».

Бужумбура пераўтварыўся ў горад з малой вёскі пасьля таго, як тут быў пабудаваны нямецкі вайсковы форт у 1889 годзе. Назва гораду зьмянілася з Усумбура на Бужумбура пасьля атрыманьня Бурундзі незалежнасьці ў 1962 годзе. Пасьля гэтага горад пераўтварыўся ў месца вайсковых сутыкненьняў паміж вайсковымі групоўкамі хуту і тутсі. У горадзе існуюць прадпрыемствы па вытворчасьці цэмэнту, тэкстылю і мыла. На ўзьбярэжжы возера ёсьць вялікі порт, празь які ідзе імпарт краіны.
Бурундыйскі франк

**Бурунды́йскі франк** (код ISO 4217: *BIF*) — афіцыйная валюта Бурундзі. Ён дзеліцца на 100 сантымаў, але на самой справе сантымы ніколі не выкарыстоўваліся. Толькі, калі ў Бурундзі выкарыстоўваўся Франк Бэльгійскага Конга ўжываліся сантымы.

Франк ужываўся ў якасьці бурундыйскай валюты з 1916 году, калі Бэльгія атрымала былую нямецкую калёнію. У гэты час Франк Бэльгійскага Конга замяніў Нямецкую Ўсходнеафрыканскую рупію. У Бурундзі валюта Бэльгійскага Конга ўжывалася да 1960 году, калі яе замяніў Руандыйскі і Бурундыйскі франк. Уласная валюта была ўведзеная ў 1964 годзе.

У наш час існуюць пляны ўвядзеньня агульнай валюты: Усходнеафрыканскага шылінга, для пяці краінаў Ўсходнеафрыканскага Зьвязу ў 2009 годзе.

Катэгорыя:Бурундзі
Тур

**Тур** () — буйная дзікая жывёла, від роду Bos (часам лічыцца падвідам *Bos taurus*), продак свойскага ската. Апошняй зафіксаванай ў гістарычных крыніцах прадстаўніцай віду была самка, якая памерла ў 1627 годзе ў Яктораўскай пушчы ў Польшчы.
## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Вымерлыя сысуны
Катэгорыя:Вымерлыя жывёлы Беларусі
Катэгорыя:Вымерлыя жывёлы Эўропы
Катэгорыя:Мэгафаўна Эўразіі
Катэгорыя:Віды, вымерлыя празь дзейнасьць чалавека
Тур (неадназначнасьць)

Назва **Тур** мае некалькі сэнсаў:
* Тур — вымерлы дзікі бык.

## Населеныя пункты

### [[Расея]]
* Смаленская вобласьць:
** Тур — вёска ў Руднянскім раёне

### [[Украіна]]
* Тур — вёска ў Валынскай вобласьці

### [[Францыя]]
* Тур — горад

## Прозьвішчы

### Вядомыя носьбіты
* Тур — тураўскі князь.
* Андрэй Тур — намесьнік міністра эканомікі Беларусі.
* Іван Тур — савецкі партыйны дзеяч.
* Ігар Тур — беларускі журналіст.

## Рэкі

### [[Беларусь]]
* Гомельская вобласьць
** Тур — пратока ў Жыткавіцкім раёне.
** Тур — рака ў Мазырскім раёне.

## Войска
* Тур (падразьдзяленьне) — падразьдзяленьне эвакуацыі цяжкай тэхнікі Ўзброеных сілаў Украіны

## Глядзіце таксама
* Турава
* Туравічы
* Тураў
* Тураўка
* Тураўская
* Тураўскі
* Тур’е
* Тур’ева
* Тур’я
* Турск
* Турское
* Турскі
* Туры
Канвэнтгаўс

**Канвэнтгаўс** () — замак-кастэль рэгулярнай формы з комплексам жылых, сакральных і гаспадарчых пабудоваў, згрупаваных вакол невялікага ўнутранага двара і маючых абарончыя прыстасаваньні на зьнешнім пэрымэтры.

Канвэнтгаўс быў вынайдзены Тэўтонскім ордэнам, таму ў нямецкамоўнай традыцыі яго наўпрост называюць *Konventhaus* ці *Deutschordensburg* (замак Тэўтонскага ордэна). Сама ідэя і форма канвэнтгаўса бярэ свой пачатак ад рэгулярных замкаў-кастэляў нямецкага тыпу, ці штаўфэнаўскіх кастэляў.

## Структура
Дасканалы, амаль ідэальны ў пляне абрыс замка-канвэнтгаўса паўстаў з своеасаблівых патрэбаў рыцарскага ордэна, як адначасова манаскай і мілітарнай арганізацыі. Паказальным зьяўляецца пералік абавязковых для канвэнтхаўса збудаваньняў і элемэнтаў: капліца, капітэль (ці галоўная заля), рэфэкторыюм (сталоўка), дарміторыюм (спальня), бэргфрыд, нарожныя вежы і баявая галерэя ці ход па зьнешнім пэрымэтры сьцяны і звычайна на паддашку пабудоваў, якія прыбудоўваліся да сьцяны. Большасьць канвэнтгаўсаў мелі таксама цівінгэр (ці невысокую сьцяну на пэўнай адлегласьці ад галоўнай сьцяны), форбург (ці прадзамча) і т. зв. данскер.

У канвэнтгаўсах бэргфрыд згубіў сваю былую дамінуючую функцыю, што характэрна для замкавага будаўніцтва нямецкамоўнага рэгіёну, і быў уключаны ў абарону ў якасьці ўзмоцненай нарожнай вежы.

## Тэорыі паходжаньня
Аб паходжаньні канвэнтгаўса існуе шэраг тэорыяў:

# Трывалыя ўзаемаадносіны Гэрмана фон Зальца, магістра Тэўтонскага ордэна, з імпэратарам Фрыдрыхам ІІ Штаўфэнам, у якасьці верных палітычных саюзьнікаў, дазваляюць меркаваць, аб вялікім уплыве замкавага будаўніцтва Фрыдрыха разгорнутага ў паўднёваітальянскай Апуліі, у выніку якога паўсталі т. зв. *Штаўфэнаўскія кастэлі*, на дойлідзтва маладога Тэўтонскага ордэна.
# На абарончым дойлідзтве тэўтона магла пакінуць выразны сьлед «высокая школа» ўсходняга (ці арабскага) фартыфікацыйнага мастацтва. Тэўтонскі ордэн прымаў актыўны ўдзел у крыжовых паходах і меў свае замкі ў Палестыне.
# Вырашаўчымі маглі стаць фактары геаграфічных умоваў раўніннай, балоцістай Прусіі і хуткі пераход ордэна да цаглянага будаўніцтва.
# І зрэшты, як раней ужо заўважалася канвэнтхаўс мусіў адначасова сумяшчаць рысы манастыра (ад яго ён і атрымаў форму) з абарончымі функцыямі.

## Крыніцы

Катэгорыя:Замкавая архітэктура
Катэгорыя:Архітэктурныя элемэнты
Ордэн Залатога руна

**О́рдэн Залато́га Руна́** — рыцарскі ордэн, заснаваны бургундзкім князем Піліпам III Добрым у 1430 року ў дзень ягонага вясельля з партугальскай каралеўнай Ізабэлай. Калі Бургундыя ўвайшла ў імпэрыю Габсбургаў, суверэнітэт над ордэнам перайшоў да гішпанскіх каралёў. Пасьля сьмерці апошняга зь гішпанскіх Габсбургаў, Караля II, пачалася спрэчка за суверэнітэт над ордэнам паміж Бурбонамі, якія занялі гішпанскі трон, і аўстрыйскімі Габсбургамі. У выніку ордэн быў падзелены на дзьве галіны, гішпанскую і аўстрыйскую.

## Крыніцы

Катэгорыя:Узнагароды, якія зьявіліся ў 1430 годзе
Данскер

**Данскер** () — прыбіральня ў замках-канвэнтхаўсах Тэўтонскага ордэна у форме эркера ці моцна высунутай за пэрымэтр абароны вежы і галерэі-ходу да яе.

Вежы-данскеры ў прускіх канвэнтаўсах часта інтэрпрэтуюць, як вельмі дасканалы абарончы элемэнт. Бо мала хто можа ўявіць, што рыцары будуць выдаткоўваць такую велізарную колькасьць матэрыяльных рэсурсаў, каб змураваць сабе прыбіральню. Гэты фэномэн, аднак, тлумачыцца асаблівай культурай манаскага рыцарскага ордэну.

У ВКЛ пераймалі таксама можна сустрэць данскеры ў выглядзе эркераў у некаторых замках (Наваградзкі замак, Троцкі астраўны замак).

Назва *данскер* паходзіць ад сатырычнага параўнаньня рыцарамі сваёй прыбіральні з моцным местам Данцыгам (сучасны Гданьск), які паўстаў супраць кіраваньня Тэўтонскага Ордэну і перайшоў пад юрысдыкцыю Польшчы.

Катэгорыя:Замкавая архітэктура
Катэгорыя:Архітэктурныя элемэнты
Рэфэкторыюм

**Рэфэкторыюм** (ад лац. *refectio* — адпачынак, аднаўленьне сілаў) — агульная сталоўка ў каталіцкім кляштары ці замку рыцарскага ордэну (найчасьцей элемэнт канвэнтхаўса).

Катэгорыя:Замкавая архітэктура
Катэгорыя:Хрысьціянская архітэктура
Катэгорыя:Архітэктурныя элемэнты
Дарміторыюм

**Дарміторыюм** — агульная спальня для ўсіх манахаў ў кляштары ці ў замку манаскага рыцарскага ордэна (прыкалдам у канвэнтхаўсе Тэўтонскага ордэна).

Катэгорыя:Хрысьціянская архітэктура
Катэгорыя:Замкавая архітэктура
Катэгорыя:Архітэктурныя элемэнты
Капітэль (неадназначнасьць)

Панятак капітэль мае некалькі значэньняў:

*Капітэль (архітэктура)
*Капітэль (памяшканьне)
1330-я

**1330-я**

Стагодзьдзі: XIII стагодзьдзе - XIV стагодзьдзе - XV стагодзьдзе

Дзесяцігодзьдзі: 
1280-я
1290-я
1300-я
1310-я
1320-я
**1330-я**
1340-я
1350-я
1360-я
1370-я
1380-я


Гады: 
1330, 1331, 1332, 1333, 1334, 1335, 1336, 1337, 1338, 1339

----

## Асноўныя падзеі
*

Катэгорыя:1330-я
1350-я

**1350-я**

Стагодзьдзі: XIII стагодзьдзе - XIV стагодзьдзе - XV стагодзьдзе

Дзесяцігодзьдзі: 
1300-я
1310-я
1320-я
1330-я
1340-я
**1350-я**
1360-я
1370-я
1380-я
1390-я
1400-я


Гады: 
1350, 1351, 1352, 1353, 1354, 1355, 1356, 1357, 1358, 1359


## Асноўныя падзеі
* адбылася ўварваньне на тэрыторыю Эўропы Атаманскай імпэрыі
* сфармаваўся Ганзейскі зьвяз
* памёр Стэфан Душан, імпэратар Сэрбіі

## Вонкавыя спасылкі
1340-я

**1340-я**

Стагодзьдзі: XIII стагодзьдзе - XIV стагодзьдзе - XV стагодзьдзе

Дзесяцігодзьдзі: 
1290-я
1300-я
1310-я
1320-я
1330-я
**1340-я**
1350-я
1360-я
1370-я
1380-я
1390-я


Гады: 
1340, 1341, 1342, 1343, 1344, 1345, 1346, 1347, 1348, 1349

----

## Асноўныя падзеі
* у Эўропе гаспадарыла эпідэмія "Чорнай сьмерці".
* адбылася Слыйская бітва паміж флатамі Вялікабрытаніі і Францыі.
* кароль Англіі Эдвард ІІІ перамог францускага караля Філіпа VI у бітве пры Крэсі. Гэтая бітва вядомая перамогай ангельскай пяхоты францускай кавалерыі.

Катэгорыя:1340-я
1360-я

**1360-я**

Стагодзьдзі: XIII стагодзьдзе - XIV стагодзьдзе - XV стагодзьдзе

Дзесяцігодзьдзі: 
1310-я
1320-я
1330-я
1340-я
1350-я
**1360-я**
1370-я
1380-я
1390-я
1400-я
1410-я


Гады: 
1360, 1361, 1362, 1363, 1364, 1365, 1366, 1367, 1368, 1369

----

## Асноўныя падзеі
*

## Нараджэньні
* Ян Жыжка — чэскі военачальнік, лідэр гусітаў, нацыянальны герой чэскага народу

## Сьмерці
* 

Катэгорыя:1360-я
1380-я

**1380-я**

Стагодзьдзі: XIII стагодзьдзе - XIV стагодзьдзе - XV стагодзьдзе

Дзесяцігодзьдзі: 
1330-я
1340-я
1350-я
1360-я
1370-я
**1380-я**
1390-я
1400-я
1410-я
1420-я
1430-я


Гады: 
1380, 1381, 1382, 1383, 1384, 1385, 1386, 1387, 1388, 1389

----

## Асноўныя падзеі
* Адбыўся Вялікі Заходні Раскол паміж папай Урбанам VI і авін'ёнскім папай Клементам VII. Абодва папы лічылі сябе сапраўднымі.
* Рычард ІІ узыйшоў на трон у Англіі, Карл VI у Францыі.
* Джэфры Чосэр пачаў працу над Кентэрберыйскімі апавяданьнямі.
* Грамадзянская вайна ў Скандынаўскай частцы Швэцыі.
* Было выдадзена многа гуманістычных кнігаў раньняга італьянскага Рэнесансу.
* Сталіца Баўгарыі Сафія была заваяваная Атаманскай імпэрыяй.
* адбылася Кулікоўская бітва паміж войскамі Маскоўскага княства і мангольскім войскам Мамая, які спрабаваў захапіць уладу ў Залатой Ардзе. Масква дзейнічала па загаду дзейнічаючага мангольскага хана Тахтамыша.

Катэгорыя:1380-я
Аркбутан

**Аркбутан** (ад францускага *arc-boutant* — арка-апора) — канструкцыя ў форме паўаркі, пры дапамозе якое цяжар скляпеньняў перадаецца на контрфорс. Выкарыстаньне аркбутанаў дазваляе значна зьменшыць памеры нутраных апораў, вызваліць прастору храма, павялічыць вокны й г.д. Пачынаючы з XII стагодзьдзя, аркбутаны сталіся архітэктурна-канструктыўнай асноваю вялікіх сабораў Францыі, Нямеччыны, Італіі й г. д.

У Беларусі аркбутаны можна пабачыць на нэагатычным касьцёле Найсьвяцейшае Тройцы ў вёсцы Гервяты Астравецкага раёну.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Архітэктурныя элемэнты
Кігалі

**Кіга́лі** () — сталіца і самы вялікі горад Руанды. Насельніцтва налічвае 850 тыс. чалавек. Знаходзіцца ў цэнтральнай частцы краіны. Адначасова зьяўляецца сталіцай прэфэктуры Кігалі. Ёсьць культурным, адміністрацыйным, эканамічным і транспартным цэнтрам Руанды з часоў калі горад стаў цэнтрам новае краіны пасьля здабыцьця незалежнасьці 1962 году ад Бэльгіі. Каля гораду знаходзяцца радовішчы волава і прадпрыемствы па яго пераапрацоўцы. Ёсьць міжнародны аэрапорт.

## Гісторыя
Горад быў заснаваны ў 1907 годзе ў часы нямецкага кіраваньня немцам Рыхардам Кантам. У месцы разьвіваўся гандаль ў нямецкую эпоху, а Кант адкрыў некалькі дзяржаўных школаў для вучняў з племя тутсі. Бэльгія захапіла Руанду і Бурундзі падчас Першай сусьветнай вайны, атрымаўшы па вайне мандат на кіраваньне Руандай—Урундзі. Кігалі застаўся месцам знаходжаньня каляніяльнай адміністрацыі ў Руандзе, але сталіца Руанды-Ўрундзі знаходзілася ў Усумбуры (цяпер Бужумбура) у Бурундзі, а Кігалі заставаўся невялікім горадам з насельніцтвам усяго ў 6 тысяч чалавек да здабыцьця незалежнасьці. З 1962 году Кігалі — сталіца незалежнай Руанды. Кігалі павольна павялічваўся на працягу наступных дзесяцігодзьдзяў. Першапачаткова ён не пацярпеў непасрэдна ў грамадзянскую вайну паміж урадавымі сіламі і Руандыйскім патрыятычным фронтам, якая пачалася ў 1990 годзе. 7 траўня 1994 году ў горадзе былі адбыліся масавыя забойствы людзей, якія належалі да народу тутсі, якія ўчынілі ўзброеныя банды хуту і ўрадавыя войскі. Кігалі ў часы пасьля генацыду зьведаў хуткі рост насельніцтва, а большая частка гораду была перабудаваная.

## Клімат
Клімат гораду — экватарыяльны мусонны, з сухім сэзонам з чэрвеня да жніўня і тэмпэратурай 20—21 °C. Колькасьць ападкаў — 1000 мм у год.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт.

Катэгорыя:Гарады Руанды
Катэгорыя:Сталіцы Афрыкі
Руандыйскі франк

**Руанды́йскі франк** (, па-руандыйску: Ifaranga y'u Rwanda), (код ISO 4217: *RWF*) – афіцыйная валюта Руанды. Часта скарачаецца як *RF*. Дзеліцца на 100 сантымаў.
 
Франк стаў валютай Руанды ў 1916 годзе, калі Бэльгія атрымала пратэктарат над былой нямецкай калёніяй. У гэты час быў уведзены Франк бэльгійскага Конга для замены Германскай усходнеафрыканскай рупіі. Руанда карысталася валютай Бэльгійскага Конга да 1960 года, калі быў уведзены ў абарачэньне Руандыйскі і Бурундыйскі франк. Уласным франкам краіна пачала карыстацца ў 1964 годзе.

Існуюць пляны па ўвядзеньню агульнай валюты, Усходнеафрыканскага шылінга для пяці краінаў – удзельніц Усходнеафрыканскага Зьвязу ў 2009 годзе.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Валюты
Катэгорыя:Руанда
1370-я

**1370-я**

Стагодзьдзі: XIII стагодзьдзе - XIV стагодзьдзе - XV стагодзьдзе

Дзесяцігодзьдзі: 
1320-я
1330-я
1340-я
1350-я
1360-я
**1370-я**
1380-я
1390-я
1400-я
1410-я
1420-я


Гады: 
1370, 1371, 1372, 1373, 1374, 1375, 1376, 1377, 1378, 1379

----

## Асноўныя падзеі
*

Катэгорыя:1370-я