open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Сураская нізіна

**Сураская нізіна** — нізіна на крайнім усходзе Гарадоцкага і паўночным усходзе Віцебскага раёнаў Віцебскай вобласьці Беларусі, часткова заходзіць на тэрыторыі Смаленскай вобласьці Расеі.

Паверхня плоскахвалістая, ускладненая эолавымі узгоркамі, азёрнымі катлавінамі. Ваганьні адносных вышыняў 2—3 м, у месцах разьвіцьця дзюнавага рэльефу да 10 м.

Нізіну дрэнуе Дзьвіна з прытокамі Каспля, Усьвяча (з Аўсянкай). Найбольшыя азёры — Вымна, Тыёста, Сесіта.

Пад лесам каля 30% тэрыторыі. Карэнныя лясы іглічныя, на месцы высечак драбналістыя. На правабярэжжы Заходняй Дзьвіны, ля мяжы са Смаленскай вобласьцю, пераважаюць бярэзьнікі і асіньнікі, сустракаюцца ельнікі. На левабярэжжы Заходняй Дзьвіны ўздоўж ракі растуць хвойнікі, уздоўж мяжы са Смаленскай вобласьцю — асінавыя і бярозавыя лясы з дробнымі дзялянкамі ельнікаў з прымешкай ясеню, клёну, ліпы. Распаўсюджаныя балоты верхавога тыпу. Лугі мурожныя зёлкавыя, нізінныя рознатраўныя і дробнаасотавыя. Пад ворывам каля 20% тэрыторыі.

## Літаратура
* Суражская низина // 

Катэгорыя:Нізіны Беларусі
Кіраўнікі органаў дзяржбясьпекі Савецкай Беларусі

## Кіраўнікі органаў дзяржбясьпекі Савецкай Беларусі

## Глядзіце таксама
* Старшыні КДБ Рэспублікі Беларусь

## Вонкавыя спасылкі
* Інфармацыя на афіцыйным сайце КДБ Беларусі

Катэгорыя:Сьпісы
Катэгорыя:Гісторыя БССР
Лявон Вітан-Дубейкаўскі

**Лявон Вітан-Дубейкаўскі** (Лявон Іванавіч; Леў Дубяйкоўскі) (19 ліпеня 1869 (1867?), в. Дубейкава — 6 лістапада 1940, Вільня) — беларускі архітэктар, будаўнік, грамадзкі дзяяч, пэдагог, паэт.

## Біяграфія
Скончыў Мсьціслаўскую гарадзкую вучэльню. Будаўнічую адукацыю атрымаў у школе будаўнічых рамёстваў у Варшаве. З 1897 году працуе на Смаленшчыне: адкрыў будаўнічую кантору, будаваў цэрквы на Смаленшчыне.

У 1903 годзе здаў іспыт на інжынэра-будаўніка пры інстытуце цывільных інжынэраў у Пецярбургу. 1907—1909 — вучыўся ў Акадэміі архітэктуры ў Парыжы, атрымаў дыплём архітэктара-мастака.

З 1910 году жыў у Варшаве. У 1913—1915 гадах выкладаў будаўніцтва ў тэхнічна-прамысловай школе, у 1913—1915 працаваў у створаным ім уласным бюро. Падчас Першай сусьветнай вайны працаваў у Арле і на Полаччыне.

У 1919 годзе чытаў папулярныя лекцыі па архітэктуры на беларускіх настаўніцкіх курсах у Горадні і Вільні. У 1922 годзе займаўся будаўнічымі работамі ў Вільні, быў дырэктарам мулярскай школы (1925—1929).

Сябра рэдкалегіі газэты «Беларускі фронт».

Памёр у 1940 годзе. Пахаваны ў Вільні на могілках Росы.

## Архітэктурная спадчына
Працаваў у стылях нэаготыкі, мадэрн.

У 1940 годзе скончыў працу «*Эвалюцыя і рэформа драўлянага дойлідзтва*», якая аднак не была надрукаваная.

## Творы
* Царква ў Манастыроўшчыне (Смаленшчына)
* Царква ў Ярцава (Смаленшчына)
* Скарбінца ў Вязьме (Смаленшчына)
* Касьцёл ў Відзах (1922 — праект)
* Петрапаўлаўскі касьцёл ў Дрысьвятах (1929 — пабудаваны)
* Марыянскі манастыр ў Друі (аднаўленьне)
* Кватэры польскага войска ў Вільні

## Літаратурная спадчына
Пісаў вострыя дасьціпныя паэтычныя творы: байка «Цягне воўк — пацягнуць і ваўка».


L. Vitan-Dubiejkauski Project of Church in Janatruda, Belarus.jpg|Праект касьцёла ў Янатрудзе, 1916 г.
Dryswiaty1930_Church.jpg|Петрапаўлаўскі касьцёл у Дрысьвятах
L Vitan-Debiejkauski Kvatery Polskaha Vojska Vilnia.JPG|Кватэры польскага войска ў Вільні


## Літаратура
* Vitan K. *Lavon Vitan-Dubiejkauski: Da 85 uhodkaŭ naradżeńnia*. Niu Jork. 1954.
* 

## Вонкавыя спасылкі

* Уладзімір Ляхоўскі. Рупіўся дзеля Бога і людзей. Наша вера
* Сяргей Харэўскі. Беларускі стыль у будаўніцтве 1921—1939 гг. (Лявон Вітан-Дубейкаўскі) на www.radzima.org
* Біяграфія Л. Вітан-Дубейкаўскага на svaboda.org

Катэгорыя:Нарадзіліся 19 ліпеня
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1869 годзе
Катэгорыя:Беларускія архітэктары
Катэгорыя:Дыпляматы БНР
Катэгорыя:Памерлі 6 лістапада
Катэгорыя:Памерлі ў 1940 годзе
Катэгорыя:Памерлі ў Вільні
Катэгорыя:Пахаваныя на могілках Росы
Эўрапейская культурная канвэнцыя (1954)

**Эўрапе́йская культу́рная канвэ́нцыя** прынятая 19 сьнежня 1954 году ў Парыжы.

У адпаведнасьці з артыкуламі канвэнцыі дзяржавы-ўдзельніцы мусяць прымаць належныя меры для аховы і стымуляваньня разьвіцьця нацыянальнага ўнёску ў агульную культурную спадчыну Эўропы. Культурныя прадметы, якія маюць культурную каштоўнасьць для Эўропы, прапануецца разглядаць у якасьці неад’емнай часткі культурнай спадчыны ўсяе Эўропы.

У Рэспубліцы Беларусь уступіла ў сілу з 18 кастрычніка 1993 году.

*1954
Канвэнцыя аб ахове падводнай культурнай спадчыны (2001)

**Канвэ́нцыя аб ахо́ве падво́днай культу́рнай спа́дчыны** прынята ЮНЭСКО 6 лістапада 2001 году.

*2001
Канвэнцыя аб ахове нематэрыяльнай культурнай спадчыны (2003)

**Канвэнцыя аб ахове нематэрыяльнай культурнай спадчыны** прынята ЮНЭСКО 17 кастрычніка 2003 году.

*2003
Ашмянскае ўзвышша

**Ашмянскае ўзвышша**, **Ашмянскія грады** — узвышша на паўночным захадзе Беларусі, частка Беларускай грады. Займае паўночна-ўсходнюю частку Гарадзенскай і паўночна-заходнюю частку Менскай абласьцей, часткова заходзіць на тэрыторыю Летувы, дзе яго называюць Меднікаўскае ўзвышша. Плошча звыш 4 тыс. км². Працягласьць з паўночнага захаду на паўднёвы ўсход 100 км, з поўначы на поўдзень ад 30 да 40 км. Максымальная вышыня 320 м (гара Мілідаўская). 

На поўначы і паўночным усходзе мяжуе з Нарачанска-Вялейскай, на паўднёвым захадзе — зь Верхнянёманскай нізінамі, на паўночным захадзе — зь Лідзкай раўнінай, на ўсходзе — зь Менскім узвышшам. 

Узвышша фармавалася на працягу чатырох зьледзяненьняў. Найбольшы ўплыў зрабілі ледавікі сожаўскага зьледзяненьня. У рэльефе вылучаюцца 5 выцягнутых градаў шырынёй ад 1—1,5 да 5—7 км, якія чаргуюцца з глыбокімі паніжэньнямі (да 40—50 м). Узвышша складзенае пяскамі, пяскова-жвіровым і валунава-аточнымі матэрыялам, супяскамі, суглінкамі. 

Рэкі належаць да басэйну Нёмана — Бярэзіны (з прытокам Альшанка), на поўначы — Ашмянка (з прытокам Лоша), на поўдні — Клява (прыток Гаўі). 

Лясы (36 %) захаваліся невялікімі дзялянкамі. На схілах Ашмянскага ўзвышша хвойнікі і ельнікі, сустракаюцца бярозава-асінавыя, у паніжэньнях алешнікавыя лясы. Разараныя каля 32 % тэрыторыі. 

Мае маляўнічыя навакольлі, асабліва каля вёсак Кушляны Смаргонскага і Жупраны Ашмянскага раёнаў. У Кушлянах знаходзілася сядзіба беларускага паэта Францішка Багушэвіча.

## Вяршыні

*Мілідаўская
*Лятуны
*Маяк
*Садобы
*Лысая
*Сіняя
*Хадчыха
*Сарвітута
*Пэлікан
*Пятухова
*Чырвоны Барок
*Надаткі
*Жураўліная
*Маякова

## Літаратура
* Ашмянскае ўзвышша //  — С. 45.
* Ошмянская возвышенность // 
* Горные вершины равнинной Беларуси. - Менск, 2014.

Катэгорыя:Узвышшы Беларусі
Аршанска-Магілёўская раўніна

**Аршанска-Магілёўская раўніна** — раўніна ў Магілёўскай і на крайнім паўднёвым усходзе Віцебскай абласьцей Беларусі. Працягласьць з паўночнага захаду на паўднёвы ўсход больш за 200 км, з захаду на ўсход ад 50 км да 120 км. Вышыня 150—200 м, адносныя перавышэньні над суседнімі раўнінамі на захадзе і поўдні 40—50 м.

Паверхня плятопадобная, месцамі хвалістая, з агульным нахілам да поўдня. Уздоўж Дняпра, Проні і Сажа пясковыя зандравыя раўніны і надабалонавыя тэрасы, паверхня якіх месцамі ўскладненая выдмамі і камамі. Часта сустракаюцца суфазійныя западзіны, на паўднёвым усходзе — карставыя варонкі.

Галоўныя рэкі: Дняпро (ад Воршы да Магілёва), Проня з Басяй і Растай, Сож з Волчасам, Лабжанкай і Сяннай. На поўдні цякуць правыя прытокі Бесядзі — Жадунька з Крупняй, Дзяражня.

Пад лесам 25% тэрыторыі. На поўначы захаваліся невялікія дзялянкі яловых і шыракаліста-яловых лясоў.

## Літаратура
* Оршанско-Могилевская равнина // 

Катэгорыя:Раўніны Беларусі
Аршанскае ўзвышша

**Аршанскае ўзвышша** — узвышша на паўднёвым усходзе Віцебскай і паўночным усходзе Менскай абласьцей Беларусі. Працягласьць з захаду на ўсход 120 км, з поўначы на поўдзень 10—40 км. Вышыня да 255 м на поўначы, над прылеглымі нізінамі ўзьнятае на 100 м.

Мяжуе на поўначы зь Верхнебярэзінскай нізінай, Чашніцкай раўнінай і Лучоскай нізінай, на поўдні — з Горацка-Амсьціслаўскай, Аршанска-Магілёўскай, Цэнтральнабярэзінскай раўнінамі, на захадзе — зь Менскім узвышшам.

Узвышша фармавалася на працягу ня менш як трох зьледзяненьняў, а ў паўночнай частцы відавочны ўплыў апошняга паазерскага зьледзяненьня. Паверхня найбольш перасечаная на поўначы, дзе добра выяўленыя канцавыя грады і ўзгоркі. На водападзелах часта сустракаюцца суфазіёныя западзіны. На прыдалінных дзялянках разьвітыя глыбокія галінаваныя яры. Шмат скразных далінаў. Выразна выяўленая Ўсьвіж-Друцкая скразная даліна (злучае вярхоўі рэчак Друці ды Ўсьвейкі), утвораная ў выніку даўняга сьцёку адталых ледавіковых водаў у бок Дняпра.

Карысныя выкапні: далямітызаваныя вапнякі, керамічная сыравіна, пяскова-жвіровы матэрыял, падземныя, у тым ліку мінэральныя, воды, торф.

Па ўзвышшы праходзіць частка водападзелу паміж басэйнамі рэчак Балтыйскага і Чорнага мораў. Да басэйну Дзьвіны належыць рака Ўсьвейка з прытокам Чарвінка, Абалянка зь Нерайшанкай, да басэйну Дняпра — Адроў зь Дзярноўкай і Сакалянкай, Аршыца з Пачаліцай; на поўдні пачынаецца Друць, на захадзе Бобр.

Пад лесам да 21% тэрыторыі вадазбору (пераважаюць ельнікі, суборы, драбналістыя лясы). Пад ворывам больш за 45% тэрыторыі.

## Літаратура
* Аршанскае ўзвышша //  — С. 44.
* Оршанская возвышенность // 

Катэгорыя:Узвышшы Беларусі
Нешчардаўскае ўзвышша

**Нешча**́**рдаўскае ўзвышша** — узвышша ва ўсходняй частцы Расонскага раёну, на поўначы Віцебскай вобласьці Беларусі. Большая частка разьмяшчаецца ў межах Пскоўскай вобласьці Расеі. Вышыня 180—220 м над узроўнем мора, максымальная 224 м.

Рэльеф сярэдняўзгорысты і ўзгорыста-западзінны, ускладнены камамі і азёрнымі катлавінамі. Сустракаюцца озавыя грады.

Па тэрыторыі Нешчардаўскага ўзвышша цячэ рака Дрыса і яе правыя прытокі. Азёры: Нешчарда, Усьвяча, Валоба, Межава і іншыя.

Пад лесам каля 40% тэрыторыі (лясы захаваліся невялікімі дзялянкамі на вяршынях і стромкіх схілах узгоркаў). Пераважаюць боры, суборы, ельнікі, па далінах рэчак і каля азёраў — з дамешкай дуба. У паніжэньнях бярозавыя, чорнаалешнікавыя лясы, сустракаюцца шэраалешнікі.

Папулярны аб’ект турызму (экалягічнага, воднага, сельскага).

## Літаратура
* Нещердовская возвышенность // 

Катэгорыя:Рэльеф Беларусі
Нёманская нізіна

**Нёманская нізіна** — нізіна на захадзе Беларусі, пераважна ў Гарадзенскай вобласьці, уздоўж ракі Нёман ад Стаўпецкай раўніны да Балтыйскай грады (Летува). Працягласьць з захаду на ўсход 160 км, з поўначы на поўдзень 15—55 км, плошча каля 8,3 тыс. км². Вышыня 80—160 м. Падзяляецца на Верхнянёманскую і Сярэднянёманскую нізіны.

Мяжуе з Ашмянскім, Менскім, Наваградзкім, Ваўкавыскім, Гарадзенскім узвышшамі, Капыльскай градой.

У рэльефе вылучаюцца пясковыя раўніны і тэрасы прыледавіковых азёраў, якія стульваюцца з узроўнем верхніх тэрасаў Нёмана.

Асноўная рака — Нёман з прытокамі Сула, Вуса, Бярэзіна, Гаўя, Дзітва, Котра, Вуша, Сэрвач, Моўчадзь, Шчара, Зальвянка, Рось, Сьвіслач, Чорная Ганча. Буйныя азёры: Белае, Рыбніца, Берштаўскае, Вераўскае.

Пад лесам 35% тэрыторыі, пераважаюць хваёвыя, яловыя і мяшаныя лясы, сустракаюцца невялікія дзялянкі дуброваў. У межах Нёманскай нізіны знаходзяцца заказьнікі дзяржаўнага значэньня: ляндшафтавыя — Азёры, Ліпічанская пушча, Котра; біялягічныя — Гожаўскі, Парэцкі, Сапоцкінскі. На беразе Нёмана ўнікальнае геалягічнае агаленьне Самастрэльнікі (Мастоўскі раён). Зоны адпачынку: дзяржаўнага значэньня — Азёры, Масты; мясцовага значэньня — Дзітва, Морына, Воўпа, Скідаль, Сонічы, Высокае і іншыя.

## Літаратура
* Неманская низменность // 

Катэгорыя:Нізіны Беларусі
Мазырская града

**Мазы́рская града́** — града, разьмешчаная на тэрыторыі Мазырскага Палесься, на правабярэжжы ракі Прыпяць. Знаходзіцца ў Мазырскім раёне Гомельскай вобласьці Беларусі.

## Геаграфія
Расьцягнулася з паўночнага захаду (ля вусьця ракі Пцічы) на паўднёвы ўсход амаль на 50 км (да вёскі Барбароў), шырыня ад 3 да 14 км. Вышыня над узроўнем мора 160—200 м, максымальная 221 м.

Града мае выгляд слабавыгністых ў паўднёва-заходнім кірунку палосаў, складзеных зь невялікіх градаў і ўзгоркаў. Паўночныя і ўсходнія схілы, зьвернутыя да Прыпяці, стромкія, абрывістыя, вышыня іх над зрэзам вады да 50—70 м, заходнія і паўднёва-заходнія — спадзістыя, паступова зьліваюцца з прылеглай водна-ледавіковай раўнінай. Града моцна падзеленая (да 20—30 прамыінаў і яраў на 1 км²). Каля Мазыру яры глыбінёй 40—60 м. На схілах разьвітыя невялікія тэрмакарставыя і суфазіёныя западзіны.

Лясістасьць каля 36%. Пераважаюць хваёвыя лясы і дубровы. На тэрасаваных схілах праводзяцца лесапасадкі. Пад ральлёй каля 22% тэрыторыі. Ляндшафтавы заказьнік дзяржаўнага значэньня Мазырскія яры.

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* Мозырская гряда // 
* Мазырская града // 

Катэгорыя:Узвышшы Беларусі
Катэгорыя:Геаграфія Гомельскай вобласьці
Катэгорыя:Мазырскі раён
Лучоская нізіна

**Лучоская нізіна** — нізіна на паўночным усходзе Беларусі, у Віцебскім, Лёзьненскім, Дубровенскім, Аршанскім і Сеньненскім раёнах Віцебскай вобласьці. Працягласьць з поўначы на поўдзень 50 км, з захаду на ўсход 50—60 км. Вышыня над узроўнем мора 155—175 м.

Паверхня нізіны палогая, месцамі плоская, падзеленая далінамі рэчак, латочынамі сьцёку і катлавінамі. Адносныя вышыні да 3 м. Раўніннасьць рэльефу парушаюць азёрныя катлавіны, марэнныя ўзгоркі, камы, озы, выдмы.

Рачная сетка належыць пераважна да басэйну Дзьвіны. Асноўная рака — Лучоса з прытокамі Абалянка, Чарніца, Сухадроўка; на поўдні працякае Аршыца (прыток ракі Дняпро). Даліна Лучосы і яе скразныя дзялянкі выкарыстоўваліся як валокі на водным шляху ад Дзьвіны да Дняпра (З варагаў у грэкі). Азёры: Арэхаўскае, Серакаротня, Дзявінскае, Казённае, Зяленскае, Скрыдлева, Кічына, Ардышава і інш.

Пад лесам да 40% тэрыторыі. На поўначы і паўднёвым усходзе пераважаюць буйныя масівы драбналіставых лясоў (барадаўчатабярозавых, шэраалешнікавых і асінавых). Хваёвыя лясы захаваліся ўздоўж Лучосы і Чарніцы, яловыя сустракаюцца невялікімі масівамі. На паўночным захадзе і ў цэнтры нізіны распаўсюджаныя пазаабалонавыя мурожныя лугі.

## Літаратура
* Лучесская низменность // 

Катэгорыя:Нізіны Беларусі
Лагойскае ўзвышша

**Лагойскае ўзвышша** — частка Менскага ўзвышша на поўначы Менскай вобласьці Беларусі. Сярэдняя вышыня да 250 м, максымальная 342 м (гара Лысая). 

У рэльефе вылучаюцца шэраг дугападобных градаў з групамі купалападобных узгоркаў; сярэдняўзгорысты і ўпадзісты рэльеф, каля рачных далінаў прарэзаны глыбокімі ярамі і латочынамі.

Узвышша зьяўляецца часткай водападзелу паміж рэкамі басэйну Балтыйскага і Чорнага мораў, тут пачынаюцца рэкі Гайна (басэйн Дняпра) і Ілія (басэйн Нёмана). 

Папулярны аб'ект лыжнага і гарналыжнага турызму (гарналыжныя комплексы Лагойск, Сілічы і інш.)

## Літаратура
* Туристская энциклопедия Беларуси. — Мн. : БелЭн, 2007. — 648 с. — ISBN 978-985-11-0384-9

Катэгорыя:Узвышшы Беларусі
Лідзкая раўніна

**Лідзкая раўніна** — раўніна на паўночным захадзе Беларусі, у Воранаўскім, часткова ў Івейскім, Лідзкім і Шчучынскім раёнах Гарадзенскай вобласьці; на паўночным захадзе заходзіць на тэрыторыю Летувы. Працягласьць з паўднёвага захаду на паўночны ўсход 125 км, з поўначы на поўдзень 50 км. Вышыні 150—200 м.

Плоскахвалістая другасная марэнавая раўніна, зьлёгку нахіленая да даліны ракі Нёман. Складзеная валуновымі супескамі і суглінкамі, месцамі водна-ледавіковымі пяскамі. Ваганьні адносных вышыняў да 5 м. Паверхня ўскладненая сеткай латочынаў сьцёку, забалочанымі далінамі дробных рэчак і струмянёў, тэрмакарставымі западзінамі.

Найбольшыя рэкі: Гаўя, Жыжма, Дзітва, Лебяда належаць да басэйну Нёману. Разараныя 40%, пад лесам 30% тэрыторыі.

## Літаратура
* Лідская раўніна //  — С.60.
* Лидская равнина // 

Катэгорыя:Раўніны Беларусі
Замкавая гара

**За́мкавая** (**Пуцэ́віцкая**) **гара** — гара ў Беларусі, найвышэйшы пункт Наваградзкага ўзвышша. Знаходзіцца за 3 км на паўночны захад ад Наваградку, за 250 м на поўнач ад вёскі Пуцэвічаў. Вышыня 323 м.

Геалягічна складзеная чырвона-бурымі марэнавымі суглінкамі, перакрытымі пылаватым супескам. Мае выгляд спадзіста-выпуклага падняцьця субмэрыдыяльнага кірунку, тыповага для краявых утварэньняў. Схілы спадзістыя, пераважная стромкасьць 3—7°, адносныя перавышэньні да 20—25 м. Амаль уся разараная.

На схілах Замкавай гары ў Наваградку захаваліся руіны Наваградзкага замка (ХIII—ХVI стагодзьдзі). Побач з Замкавай гарой у гонар Адама Міцкевіча насыпаны курган Неўміручасьці.

## Крыніцы

## Літаратура
* 

Катэгорыя:Узгоркі Беларусі
Катэгорыя:Помнікі прыроды рэспубліканскага значэньня Гарадзенскай вобласьці
Катэгорыя:Вяршыні вышынёй да 1000 мэтраў
Катэгорыя:Геаграфія Наваградзкага раёну
Адзінкі вымярэньня ціску

## [[Адзінкі вымярэньня]] [[ціск]]у
* Паскаль (ньютан на квадратны мэтар)
* Бар
* Мілімэтар ртутнага слупа (тор)
* Мілімэтар вадзянога (або воднага) слупа
* Атмасфэра 
** Атмасфэра фізычная
** Атмасфэра тэхнічная
* Кіляграм-сіла на квадратны сантымэтар, кіляграм-сіла на квадратны мэтар
* Дзіна на квадратны сантымэтар (барыя)
* Фунт-сіла на квадратны дзюйм (psi)
* Пьеза (тона-сіла на квадратны мэтар, стэн на квадратны мэтар)

## Вонкавыя спасылкі
* Пераклады адзінак ціску
Psi (адзінка вымярэньня)

**Psi** (lb.p.sq.in.) — пазасыстэмная адзінка вымярэньня ціску «фунт-сіла на квадратную цалю» (, lbf/in2). У асноўным ужываецца ў ЗША, лікава роўная 6&nbsp;894,75729&nbsp;Па.

У Іране і некаторых іншых краінах тэхнікі выкарыстаюць проста тэрмін «Pound» (фунт) замест *Psi*, што зьяўляецца некарэктным, але агульнаўжывальным (гэта значыць калі кажуць, да прыкладу, што ціск у лініі складае 2 фунты, то разумеюць ціск 2 psi.).

Катэгорыя:Адзінкі вымярэньня ціску
Гарадзенскае ўзвышша

**Гарадзенскае ўзвышша** — узвышша на захадзе Гарадзенскай вобласьці Беларусі, заходняя частка паўднёва-заходняга адгалінаваньня Беларускай грады. Працягласьць з поўначы на поўдзень 60 км, з захаду на ўсход 40 км. Плошча 1,4 тыс. км². Максымальная вышыня 247 м над узроўнем мора (над Нёманам узьнятае на 157 м).

На поўдні мяжуе з Ваўкавыскім узвышшам, на поўначы і ўсходзе — зь Нёманскай нізінай. На захадзе адгор’і Гарадзенскага ўзвышша заходзяць на тэрыторыю Польшчы, дзе вядомыя як Саколкаўскае ўзвышша.

У фармаваньні ўзвышша ўдзельнічалі ледавікі ня менш як чатырох зьледзяненьняў. Вылучаюцца асобныя канцова-марэнавыя грады — Магілянская, Капцёўская, Кулеўская, Дуброўская і іншыя. Сустракаюцца марэнавыя раўніны (Індурская і Раціцкая, вышыня 180—210 м) і плято. На ўсходзе ўзвышша праходзіць вузкая даліна прарыву Нёмана. Па берагах даліны глыбокія яры, адзін зь якіх — Калодзежны Роў — геалягічны помнік прыроды дзяржаўнага значэньня.

Пад ральлёй каля 40%, пад лесам 9% тэрыторыі. Лясы хваёвыя са значнай прымешкай дубу, клёну, ясеню, ліпы. У даліне Нёмана на схілах буйных яроў растуць барбарыс, глог, шыпшыньнік, у абалонах рэчак — вярба, бяроза, вольха.

Маляўнічыя ўзгоркі Гарадзенскага ўзвышша — папулярныя месцы паходаў выходнага дню.

## Літаратура
* Гродзенскае ўзвышша //  — С. 56—57.
* Гродненская возвышенность // 

Катэгорыя:Узвышшы Беларусі
Гарадоцкае ўзвышша

**Гарадоцкае ўзвышша** — узвышша на паўночным усходзе Беларусі, уваходзіць у склад Беларускага Паазер’я. Займае частку Віцебскага, Лёзьненскага і Шумілінскага раёнаў Віцебскай вобласьці. На поўначы адгор’і Гарадоцкага ўзвышша заходзяць на тэрыторыю Расеі і зьліваюцца зь Невельскім узвышшам (раней дасьледнікі лічылі іх адным узвышшам і называлі Невельска-Гарадоцкім). Працягласьць з поўначы на поўдзень 60—70 км, з захаду на ўсход 40—45 км. Плошча 3,3 тыс. км². Максымальная вышыня 259 м над узроўнем мора. Узвышша прыўзьнятае над суседнімі нізінамі на 100 м.

Мяжуе зь Віцебскім узвышшам на поўдні, Сураскай нізінай на ўсходзе і Полацкай нізінай на захадзе.

У фармаваньні рэльефу ўдзельнічалі ледавікі ўсіх зьледзяненьняў, канчаткова аформленае ў час адступаньня паазерскага ледавіка (браслаўская стадыя). Паверхня — сыстэма канцова-марэнавых градаў даўжынёй 8—10 км, шырынёй 2—3 км, падзеленых глыбокімі рачнымі далінамі, западзінамі і лагчынамі. Трапляюцца адзінкава і ў групах камавыя ўзгоркі вышынёй да 20 м са стромкімі (да 30°) схіламі.

Карысныя выкапні: керамічныя гліны, пяскова-жвіровы матэрыял, торф.

Асноўныя рэкі: Обаль з Усысай, Чарняўкай, Чарнуйкай, Аўсянка, Лужасьнянка (басэйн Заходняй Дзьвіны), на ўсходнім схіле ўзвышша пачынаецца рака Ловаць. Найвялікшыя азёры: Езярышча, Лосьвіда, Коша, Вымна, Заронава.

Пад ральлёй каля 25 %, пад лесам да 30 % тэрыторыі; лясы яловыя, вытворныя бярозавыя, асінавыя, шэраалешнікавыя.

На тэрыторыі ўзвышша месьцяцца зоны адпачынку «Езярышча», «Заронава» і іншыя, працуе турыстычна-аздараўленчае ўнітарнае прадпрыемства «Лосьвіда».

## Літаратура
* Гарадоцкае ўзвышша //  — С. 54—55.
* Городокская возвышенность // 

Катэгорыя:Узвышшы Беларусі
Віцебскае ўзвышша

**Віцебскае ўзвышша** — узвышша на паўночным усходзе Беларусі, на ўсходзе адгор’і заходзяць на тэрыторыю Смаленскай вобласьці Расеі. Найвышэйшы пункт — гара Гаршэва (296 м над узроўнем мора).

Мяжуе з Лучоскай нізінай на поўдні, Чашніцкай раўнінай на паўднёвым захадзе, Полацкай нізінай на захадзе, Гарадоцкім узвышшам на паўночным захадзе і Сураскай нізінай на паўночным усходзе. Працягласьць з захаду на ўсход 63 км, з поўначы на поўдзень — 40 км.

Канчатковае афармленьне ўзвышша адбылося ў віцебскую (сьвянцянскую) фазу паазерскага зьледзяненьня. Рэльеф Віцебскага ўзвышша ўзгорыста-марэнны дэнудыраваны. У цэнтральнай частцы ўзвышша рэльеф буйнаўзгорысты і сярэдняўзгорысты з адноснымі перавышэньнямі ад 10—15 м да 25 м і больш. Паўночны схіл стромка абрываецца ў бок р. Каспля, паўднёвы — узгорыста-ўвалісты, больш спадзісты. На паўночным захадзе рэльеф градава-ўзгорысты. Пашыраныя глыбокія даліны рэчак, яры, лагчыны. Трапляюцца камы і озы.

Карысныя выкапні: керамічныя і цэмэнтавыя гліны, пяскова-жвіровы матэрыял, даляміты, торф.

Віцебскае ўзвышша дрэнуюць Лучоса ў нізкай плыні, Віцьба, Вымнянка. Найбуйнейшыя азёры — Вымна і Янавіцкае.

Пад ральлёй да 35%, пад лесам 16% тэрыторыі. Невялікімі дзялянкамі захаваліся шырокалістава-яловыя, хваёва-яловыя і яловыя лясы. Распаўсюджаныя шэраалешнікавыя, асінавыя, бярозавыя лясы. Лугі зёлкавыя мурожныя, зёлкава-нізінныя.

На беразе Заходняй Дзьвіны ў маёнтку Здраўнева у 1892—1900 працаваў расейскі маляр Ільля Рэпін.

## Літаратура
* Віцебскае ўзвышша //  — С. 53—54.
* Витебская возвышенность // 

Катэгорыя:Узвышшы Беларусі
Атмасфэрны ціск

**Атмасфэ́рны ціск** — гідрастатычны ціск атмасфэры на ўсе зьмешчаныя ў ёй прадметы і зямную паверхню. Атмасфэрны ціск ствараецца гравітацыйным прыцягненьнем паветра да Зямлі.

У 1643 годзе Эвангеліста Тарычэльлі паказаў, што паветра мае вагу. Сумесна з У. Вівіяні, Тарычэльлі правёў першы вопыт па вымярэньні атмасфэрнага ціску і вынайшаў *трубку Тарычэльлі* (першы ртутны баромэтар), — шкляную трубку, у якой няма паветра. У такой трубцы ртуць паднімаецца на вышыню каля 760 мм.

На зямной паверхні атмасфэрны ціск зьмяняецца ад месца да месца і ў часе. Асабліва важныя вызначальныя надвор’е непэрыядычныя зьмены атмасфэрнага ціску, зьвязаныя з узьнікненьнем, разьвіцьцём і разбурэньнем абласьцей высокага ціску (антыцыклёнаў), якія павольна рухаюцца і адносна велізарных віхроў (цыклёнаў), у якіх пануе паніжаны ціск і яны вельмі хутка перамяшчаюцца. Адзначаныя ваганьні атмасфэрнага ціску на ўзроўні мора ў межах 684—809 ''мм рт. сл.''

***Нармальным атмасфэрным ціскам*** завуць ціск у 760 *мм рт. сл.* (101 325 Па).

Атмасфэрны ціск памяншаецца па меры павелічэньня вышыні, паколькі ён ствараецца толькі вышэйлеглым пластом атмасфэры. Залежнасьць ціску ад вышыні апісваецца г.&nbsp;зв. барамэтрычнай формулай. Вышыня, на якую трэба падняцца або апусьціцца, каб ціск зьмянілася на 1 гПа, завецца барычнай (барамэтрычнай) прыступкай. У зямной паверхні пры ціску 1000 гПа і тэмпэратуры 0 °С яна роўная 8 м/гПа. З ростам тэмпэратуры і павелічэньнем вышыні над узроўнем мора яна ўзрастае, г. зн. яна проста прапарцыйная тэмпэратуры і зваротна прапарцыйная ціску. Велічыня, зваротная барычнай прыступцы, — вэртыкальны барычны градыент, г. зн. зьмена ціску пры ўзняцьці або апусканьні на 100 мэтраў. Пры тэмпэратуры 0 °C і ціску 1000 гПа ён роўны 12,5 гПа.

На мапах ціск паказваецца з дапамогай ізабар — лініяў, якія злучаюць кропкі з аднолькавым прыземным атмасфэрным ціскам, прыведзеным да ўзроўню мора.

## Глядзіце таксама
* Нармальныя ўмовы

## Крыніцы
Ціск

**Ціск** у фізыцы — стасунак сілы, нармальнай да паверхні ўзаемадзеяньня паміж целамі, да плошчы гэтай паверхні або ў выглядзе формулы: P = F/S.

## Некаторыя значэньні
Атмасфэрны ціск на паверхні Зямлі — прыблізна 100 000 Па або 1 бар.

Гідрастатычны ціск на глыбіні 10 м пад вадой — 1 бар.

Гідрастатычны ціск на глыбіні 1 км пад вадой — 100 бар.

Ціск пры спальваньні чорнага пораху ў пальнай зброі — каля 3000 бар або 3 кбар.

Ціск у цэнтры Зямлі — прыблізна 3500 кбар.

Ціск у цэнтры Сонца — парадку 100 млн кбар.

Ціск у цэнтры белых карлікаў — да 1 млрд кбар.

## Глядзіце таксама
* Паскаль
* Бар
* Тэхнічная атмасфэра
* Фізычная атмасфэра
* Мілімэтар ртутнага слупа
* Мілімэтар вадзянога слупа
* Дзюйм ртутнага слупа
* Фунт-сіла на квадратны дзюйм
* Гукавы ціск
* Парцыяльны ціск
* Артэрыяльны ціск
* Вакуўм
* Раўнаньне стану ідэальнага газу
* Малекулярна-кінэтычная тэорыя

Катэгорыя:Базавыя паняцьці фізыкі
Астравы Піткейрна

**Астравы Піткейрн** () — група зь пяці астравоў, якія знаходзяцца ў паўднёвай частцы Ціхага акіяна ў Палінэзіі, паміж Аўстраліяй і Паўднёвай Амэрыкай. Да астравоў адносяцца: Піткейрн (4,53 км²), Хендэрсан, Дзьюсі, Аэна, Сэндзі (апошнія чатыры незаселеныя), агульнай плошчай каля 47 км². Гэта адзіная калёнія Вялікабрытаніі ў Ціхім акіяне.

Колькасьць насельніцтва астравоў падае, ў 1994 годзе тут жыло 70 чалавек, а ў 2007 толькі 48. Адзіным паселішчам на астравох зьяўляецца Адамзтаўн.

## Гісторыя
Востраў Піткейрна быў адкрыты ў 1767 годзе ангельскім мараком Філіпам Картэрэтам. У 1790 годзе на востраў высадзілася паўстаўшая каманда ангельскага карабля «Баўнці» разам з прывезенымі з Таіці жанчынамі. Пасьля высадкі карабель быў спалены. Яго рэшткі былі знойдзеныя ў 1957 годзе ў затоцы Баўнці Бэй. У 1793 годзе адбылося сутыкненьне паміж маракамі, у выніку якога большасьць мужчынаў загінула. У 1808 годзе, калі выжылі толькі адзін мужчына і 9 жанчынаў (разам зь дзецьмі), на востраў прыбыў амэрыканскі кітабойны карабель «Тапаз».

З 1838 году востраў Піткейрн трапіў пад брытанскую ўладу. У 1856 годзе жыхары былі пераселеныя на востраў Норфалк, аднак большасьць зь іх хутка вярнуліся. У 1937 годзе насельніцтва вострава дасягнула вышэйшай адзнакі, тут жыло 235 чалавек. З гэтага моманту колькасьць насельніцтва зьніжалася, у асноўным з-за міграцыі ў Новую Зэляндыю.

## Палітыка
Кіраўніком тэрыторыі зьяўляецца каралева Элізабэта ІІ, якая кіруе праз губэрнатара. Губэрнатарам астравоў Піткейрн зьяўляецца пасол Вялікабрытаніі ў Новай Зэляндыі. Пасол ня мае магчымасьці кіраваць усімі бягучымі справамі астравоў, таму традыцыйна непасрэдным кіраўніцтвам займаецца магістрат, які ўзначальвае Раду Астравоў, якая складаецца з 10 дэпутатаў. Згодна з канстытуцыяй гэтыя абавязкі ў 1999 годзе былі перанесеныя на бурмістра Піткейрна. Выбары на гэтую пасаду адбываюцца кожныя тры гады.

## Геаграфія

Самая высокая кропка на астравах уздымаецца на 347 мэраў над узроўнем мора. На астравах пануе субэкватарыяльны вільготны клімат, які фарміруецца пад узьдзеяньнем паўднёва-ўсходніх пасатаў. Гадавая тэмпэратура вагаецца ад 18&nbsp;°C у жніўні да 24&nbsp;°C у лютым, гадавая колькасьць ападкаў складае 2000 мм.

Востраў Піткейрн мае вульканічнае паходжаньне, Хендэрсан — каралавы востраў, Дзьюсі, Сэндзі і Аэна зьяўляюцца атоламі.

## Эканоміка
Насельніцтва астравоў займаецца вырошчваньнем бульбы, апэльсінаў, ананасаў, бананаў, какосаў і рыбнай лоўляй. Вядомасьць атрымаў піткейрнскі мёд. Значнай крыніцай прыбытку зьяўляецца экспарт паштовак вострава. Адзіным зьнешнегандлёвым партнэрам астравоў зьяўляецца Новая Зэляндыя. У нашы дні на астравах вядзецца будова невялікага гатэля і аэрадрома каб абудзіць турызм. Гэтыя дзеяньні павінны павялічыць насельніцтва вострава.

## Дэмаграфія
## Культура

## Вонкавыя спасылкі
Ціск (неадназначнасьць)

**Ціск:**
* Ціск — фізычная велічыня, роўная стаўленьню сілы да плошчы паверхні прыкладаньня гэтай сілы.
* Ціск (атмасфэрны) — ціск атмасфэрнага паветра на зьмешчаныя ў ім прадметы і на зямную паверхню.
* Артэрыяльны ціск — гідрадынамічны ціск крыві ў сасудах.
* Ціск (пластавы) — ціск, пад якім знаходзяцца вадкасьці і газы, якія насычаюць паравую прастору горных парод. 
* Ціск (гукавы) — ціск, які дадаткова ўзнікае пры мінаніні гукавой хвалі ў вадкай і газападобнай асяродзьдзях.
Паскаль (адзінка вымярэньня)

**Паска́ль** (пазначэньне: **Па**, **Pa**) — адзінка вымярэньня ціску (мэханічнай напругі) у СІ.

Паскаль роўны ціску (мэханічнай напрузе), выкліканаму сілай, роўнай аднаму ньютану, раўнамерна разьмеркаванай па нармальнай да яе паверхні плошчы адзін квадратны мэтар.

**Сувязь паміж адзінкамі СІ:**
: **1 паскаль (Па) ≡ 1 [[Ньютон (адзінка вымярэньня)|Н]]•[[мэтар|м]]<sup>−2</sup> ≡ 1 [[Джоўль|Дж]]•м<sup>−3</sup> ≡ 1 [[кіляграм|кг]]•м<sup>−1</sup>•[[сэкунда|с]]<sup>−2</sup>**

Адзінка атрымала сваю назву ў гонар францускага фізыка і матэматыка Блеза Паскаля.

## Кратныя і дзельныя адзінкі
Дзесятковыя кратныя і дзельныя адзінкі ўтвораюць з дапамогай стандартных прыставак СІ.

## Параўнаньне зь іншымі адзінкамі вымярэньня ціску

На практыцы ўжываюць набліжаныя значэньні: 1 атм = 0,1 МПа і 1 МПа = 10 атм.

Нармальны атмасфэрны ціск прынята лічыць роўным 760 мм ртутнага слупа, або 101&nbsp;325 Па.

Катэгорыя:Адзінкі вымярэньня ціску
Катэгорыя:СІ
Катэгорыя:Фізычныя законы і раўнаньні
Psi (неадназначнасьць)

**Psi**:

* PSI Co Ltd — Глябальная кантрактная дасьледчая арганізацыя (CRO).
* Psi — праграма для імгненнага абмену паведамленьнямі (мэсэнджэр).
* psi — пазначэньне адзінкі вымярэньня ціску.

## Глядзіце таксама
* Псі
Табліца дэскрыптараў

**Табліца дэскрыптараў** — вобласьць памяці ў працэсарах сэрыі x86, прызначаная для захоўваньня дэскрыптараў. Яна ўяўляе сабой масіў з 8-байтных элемэнтаў. Парадак разьмяшчэньня элемэнтаў гэтага масіву ня грае ніякай ролі, але максымальная іх колькасьць складае 8192. Адпаведна максымальны памер табліцы 64 Кбайт. Дэскрыптары прызначаныя для адрасацыі і кантролю доступу да асобных блёкаў памяці — сэгмэнтаў. Таксама ў дэскрыптарах можа захоўвацца інфармацыя аб памеры сэгмэнта, яго стане, узроўні доступу, прызначэньні і яго памеры. У працэсары прадугледжаныя дэкрыптарныя табліцы трох тыпаў.

## Тыпы дэскрыптараў
# Глябальная дэкрыптарная табліца;
# Лякальная дэскрыптарная табліца;
# Дэскрыптарная табліца перыпыненьняў.

### Глябальная дэкрыптарная табліца
Скарочана пазначаецца абрэвіятурай GTD. Зьяўляецца галоўнай агульнасыстэмнай табліцай дэскрыптараў. Усе праграмы (задачы), якія выконваюцца ў сыстэме, могуць выкарыстаць гэтую  табліцу. 
Месцазнаходжаньне глябальнай дэскрыптарнай табліцы вызначае адмысловы рэгістр GDTR. У ім знаходзіцца 32–разраднае поле лінейнага базавага адрасу і 16–разраднае поле мяжы L=8*N-1, дзе N — колькасьць дэскрыптараў.

### Лякальная дэскрыптарная табліца
Некаторым адмыслоўцам вядомая як LDT. Для кожнай задачы ў дадатак да GDT можна выкарыстоўваць LDT. Яна вызначае сэгмэнты, даступныя толькі для пэўнай задачы. Для лякалізацыі LDT існуе 16-разрадны рэгістр LDTR, які ўтрымоўвае толькі сэлектар сэгмэнта, які зьмяшчае LDT.

### Дэскрыптарная табліца перыпыненьняў
Скарочана пазначаецца абрэвіятурай ITD. Зьяўляецца агульнасыстэмнай і ўтрымоўвае  дэскрыптары адмысловых сыстэмных аб’ектаў, якія завуцца «шлюзамі» (*gate*), якія вызначаюць кропкі ўваходаў у працэдуры апрацоўкі перапыненьняў. Сыстэмны рэгістр IDTR выкарыстоўваецца для лякалізацыі гэтай табліцы (аналягічна па структуры з GDTR).

## Загрузка табліц
Загрузка  рэгістраў GDT і IDT ажыцьцяўляецца толькі адзін раз падчас падрыхтоўкі працэсара  да працы. Табліцы LDT не зьяўляюцца абавязковымі і ствараюцца па меры неабходнасьці. Для захоўваньня LDT ужываюцца сэгмэнты памяці, а дэскрыптары гэтых сэгмэнтаў захоўваюцца ў табліцы GDT. Сэлектар з рэгістра LDTR выбірае ў табліцы GDT патрэбны дэскрыптар. Для паскарэньня працы гэты дэскрыптар загружаецца ў асобны «ценявы» рэгістр, асацыяваны з LDT аўтаматычна кожны раз, калі зьмесьціва LDTR зьмяняецца.

Дэскрыптар 0 у кожнай табліцы несапраўдны і выклікае выключэньне. Яго можна загрузіць у рэгістр сэгмэнта, каб паказаць, што рэгістр сэгмэнта недаступны, але калі паспрабаваць выкарыстаць дэскрыптар 0, будзе выклікана выключэньне.

## Глядзіце таксама
* Віртуальная памяць

## Крыніцы

Катэгорыя:Віртуальная памяць
Беларуская града

**Белару́ская града́** — града Ўсходне-Эўрапейскай раўніны, разьмешчаная на паўночным усходзе Гарадзенскай, цэнтральнай частцы Менскай і поўдні Віцебскай абласьцей Беларусі.

Працягнулася з паўночнага захаду на паўднёвы ўсход, а затым на паўночны ўсход больш чым на 350 км, з поўначы на поўдзень ад 20 да 120 км, плошча 13 тыс. км². Падзяляецца на Ашмянскае ўзвышша, Менскае ўзвышша і Аршанскае ўзвышша. Пераважныя вышыні 200—250 м. На градзе знаходзіцца найвышэйшы пункт Беларусі — гара Сьвятая (345 м).

## Геалягічная будова
Беларуская града мае складаную будову. Тут намножыліся магутныя тоўшчы (100—180, месцамі да 300 м) марэнавых адкладаў чатырох ледавіковых эпохаў. Апошнім на гэтай тэрыторыі быў сожаўскі ледавік. У час паазерскага, апошняга на Беларусі зьледзяненьня, на схілах грады намнажаліся лёсападобныя суглінкі, адбываліся працэсы плоскаснай і глыбіннай эрозіі.

## Рэльеф
На градзе, на вышынях больш за 260 м над узроўнем мора, рэльеф градава-ўзгорысты. Адносныя вышыні ўзгоркаў 50—80 м, стромкасьць схілаў да 30° (Менска-Плешчаніцкая дзялянка, асобныя дзялянкі Ашмянскага ўзвышша).

Сярэдне- і дробнаўзгорысты марэнавы рэльеф адметны згладжанай і месцамі плятопадобнай паверхняй, пакрытай лёсападобнымі адкладаньнямі. Абсалютныя вышыні тут 220—260 м. Месцамі ўзгорыстая паверхня ўзвышшаў зьмяняецца выраўнаванымі дзялянкамі з лагчынамі, запоўненымі азёрна-балотнымі адкладамі. Пашыраныя згладжаныя і нярэдка плятопадобныя паверхні, на якіх, таксама як і на схілах узгоркаў, з паверхні залягаюць лёсападобныя суглінкі, пашкоджаныя эрозіяй (Аршанскае, поўдзень Менскага, усходняя частка Ашмянскага ўзвышшаў). Сустракаюцца суфазіёныя западзіны, лагчыны, яры. Уздоўж рачных далінаў выцягнуліся зандравыя раўніны, складзеныя водна-ледавіковымі пяскамі.

## Карысныя выкапні
На градзе пашыраныя пяскова-жвіровыя і аточыкавыя грунты, марэнавыя суглінкі і супескі, трапляюцца буйныя валуны. Карысныя выкапні: легкаплаўкія гліны, пяскова-жвіровы матэрыял, мінэральныя воды.

## Гідраграфія
Беларуская града зьяўляецца вадападзелам паміж басэйнамі рэчак Балтыйскага і Чорнага мораў. Тут працякаюць рэкі басэйну Дняпра (Сьвіслач, Гайна, Бобр, вытокі Пцічы і Друці), Дзьвіны (Абалянка ды Ўсьвейка), Нёмана (Вяльля, Заходняя Бярэзіна, Іслач, Сула, Вуса). У межах Беларускай грады Вялейска-Менская водная сыстэма. Вадасховішчы на Сьвіслачы — Заслаўскае вадасховішча, Крыніца, Дразды, Чыжоўскае, на рацэ Вяча — Вяча, на рацэ Пціч — Воўчкавіцкае.

## Расьліннасьць
Лясістасьць на асобных узвышшах ад 20 да 60%. Асноўныя масівы лясоў на поўначы Менскага ўзвышша. Пераважаюць хваёвыя і шыракаліста-яловыя лясы.

## Рэкрэацыя
У межах Беларускай грады знаходзіцца Купалаўскі мэмарыяльны запаведнік Вязынка, на Менскім узвышшы разьмешчаныя комплексы аб’ектаў зімовага адпачынку — Альпійскі сьнег, Баяры, Раўбічы, Лагойск, Сілічы, Якуцкія горы.

## Літаратура
* Беларуская града //  — С. 50—51.
* Белорусская гряда // 

Катэгорыя:Узвышшы Беларусі
Катэгорыя:Усходне-Эўрапейская раўніна
Бар (адзінка вымярэньня)

**Бар** ( — цяжар) — пазасыстэмная адзінка вымярэньня ціску, прыкладна роўная адной атмасфэры. Адзін бар роўны 105 Н/м² (ДАСТ 7664-61) або 106 дзін/см² (у сыстэме СГС).

* У мэтэаралёгіі для вымярэньня атмасфэрнага ціску часта ўжываецца адзінка **мілібар** (мбар), роўная 0,001 бар, або 10³ дзін/см², або 0,986923×10−3 атм (атмасфэр фізычных).
* Для вымярэньня атмасфэрнага ціску на плянэтах з моцна разрэджанай атмасфэрай ужываецца **мікраба́р** (**мкбар**), роўны 10-6 бар.

Катэгорыя:Адзінкі вымярэньня ціску
Баранавіцкая раўніна

**Баранавіцкая раўніна** — раўніна на поўначы Берасьцейскай і поўдні Гарадзенскай абласьцей Беларусі. Працягласьць з захаду на ўсход 90 км, з поўначы на поўдзень 60 км. Сярэдняя вышыня 180—190 м над узроўнем мора, максымальная вышыня 218 м (каля вёскі Канюхі Ляхавіцкага раёну). Плошча 2,2 тыс. км².

Згладжаны рэльеф раўніны сфармавалі ледавіковыя воды. На паўночным усходзе азёрна-ледавіковая катлавіна з Калдычаўскім возерам у цэнтры, зь якога бярэ пачатак рака Шчара. Пад лясамі 31% тэрыторыі, у цэнтральнай частцы 2 буйныя масівы з хвоі і шыракалістых пародаў. На раўніне знаходзяцца Баранавіцкі і Слонімскі біялягічныя заказьнікі дзяржаўнага значэньня.

## Літаратура
* Барановичская равнина // 

Катэгорыя:Раўніны Беларусі
Бар (неадназначнасьць)

**Бар**:

* Бар — від піцейнай установы.
* Бар — былое францускае герцагства.
* Бар — горад у Віньніцкай вобласьці Ўкраіны.
* Бар — горад у Чарнагорыі.
* Бар-ле-Дзюк — францускі горад у дэпартамэнце Мёз.
* Бар-сюр-Аб — францускі горад у дэпартамэнце Аб.
* Бар-сюр-Сэн — францускі горад у дэпартамэнце Аб.
* Бар — адзінка вымярэньня ціску.
* BAR — каманда Формулы-1.
* Бар — водмель, града ў прыбярэжнай паласе, выцягнутая ўздоўж берагу і складзеная марскімі наносамі.
* Бар — тып мэблі.
* Бар — музычная форма эпохі барока.
* Бар — арабская рака.
* **Бар** на біржавым жаргоне — 1 мільён даляраў.
* **Bar** — другая пасьля *foo* мэтазьменная.
* Герман Бар — аўстрыйскі крытык і пісьменьнік.
Атмасфэра (адзінка вымярэньня)

Існуюць дзьве пазасыстэмныя адзінкі вымярэньня ціску з такой назвай.

# **Стандартная атмасфэра**, або **фізычная атмасфэра** (атм, atm) — пазасыстэмная адзінка вымярэньня ціску, у дакладнасьці роўная 101 325 Па http://www.bipm.org/jsp/en/ViewCGPMResolution.jsp?CGPM=10&RES=4 і роўная 760 мілімэтрам ртутнага слупа.
# **Тэхнічная атмасфэра** (скарочана пазначаецца (ат, at) — пазасыстэмная адзінка вымярэньня ціску, роўная ціску, які вырабляе сілай 1 кгс, раўнамерна разьмеркаванай па плоскай паверхні плошчай 1 см2. У тэхнічным жаргоне часта выкарыстаюць сынонім кіляграм, разумеючы сілу ціску (гл. PSI).

Раней выкарыстоўваліся таксама пазначэнньі *ата* і *аты* для абсалютнага й залішняга ціску адпаведна (выяўленага ў тэхнічных атмасфэрах). Залішні ціск мог быць і адмоўным.
Катэгорыя:Адзінкі вымярэньня ціску
Верхнянёманская нізіна

**Верхнянёманская нізіна** — нізіна ў Гарадзенскай і на захадзе Менскай абласьцей Беларусі, уздоўж ракі Нёман.

Мяжуе на поўначы зь Сярэднянёманскай нізінай і Лідзкай раўнінай, на паўночным усходзе з Ашмянскім і Менскім узвышшамі, на ўсходзе і паўднёвым усходзе з Капыльскай градой і прылеглымі раўнінамі, на поўдні і захадзе з Наваградзкім, Слонімскім, Ваўкавыскім і Гарадзенскім узвышшамі Беларускай грады. Працягласьць з усходу на захад 160 км, з поўначы на поўдзень ад 15 да 55 км. Вышыні рэльефу вагаюцца ад 160 м на ўсходзе да 94 м на захадзе.

Галоўная рака — Нёман з прытокамі Сулай, Вусай, Бярэзінай, Гаўяй, Дзітвай, Лебядой, Котрай і іншымі (праваруч), Вушай, Сэрваччу, Моўчадзьдзю, Шчарай, Зальвянкай, Росьсю, Сьвіслаччу і іншымі (леваруч). Найвялікшае возера — Кромань.

Лясістасьць 35%, хваёвыя, ялова-хваёвыя і мяшаныя лясы, дубровы. У абалонах алешнікі і хмызьняковыя зарасьнікі чаргуюцца з лугамі і забалочанымі дзялянкамі.

На тэрыторыі Верхнянёманскай нізіны біялягічныя заказьнікі Налібоцкі і Ліпічанская пушча.

## Літаратура
* Верхнянёманская нізіна // 
* Верхненёманская низина // 

Катэгорыя:Нізіны Беларусі
Кіляграм-сіла

**Кіляграм-сіла** (кгс, kgf) — адзінка вымярэньня сілы. Вызначаецца як сіла, дзейсная на цела масай у 1 кіляграм пад узьдзеяньнем стандартнага паскарэньня вольнага падзеньня. У сыстэме МКГСС уваходзіла ў лік асноўных адзінак.

Кіляграм-сіла зручная тым, што вага атрымліваецца лікава роўнай масе, таму чалавеку лёгка прадставіць, напрыклад, што такое сіла 5&nbsp;кгс.

: 1 кгс = 9,80665 ньютанаў
: 1 Н ≈ 0,10197162 кгс

Радзей ужываюцца кратныя адзінкі:
* **тона-сіла**: 1 тс = 103 кгс = 9806,65 Н
* **грам-сіла**: 1 гс = 10−3 кгс = 9,80665×10−3 Н

Раней кіляграм-сілу пазначалі кГ (kG), у адрозненьне ад кіляграма-масы — кг (kg); аналягічна, грам-сілу пазначалі Г (G), а грам-масу — г (g).

Катэгорыя:Адзінкі вымярэньня сілы
Наваградзкае ўзвышша

**Наваградзкае ўзвышша** — узвышша ў Наваградзкім, па захадзе Карэліцкага, усходзе Зьдзецельскага, поўдні Слонімскага (адгор’і) раёнаў Гарадзенскай вобласьці, поўначы і паўночным — захадзе Баранавіцкага раёну Берасьцейскай вобласьці Беларусі, зьяўляецца часткай Беларускай грады. Вышыня да 323 м (гара Замкавая). Плошча 3550 км², працягнулася з поўначы на поўдзень на 72 км, з захаду на ўсход па 45—50 км.

У фармаваньні ўзвышша ўдзельнічалі ледавікі чатырох зьледзяненьняў, у тым ліку апошняга для гэтай тэрыторыі — сожаўскага. У час паазерскага зьледзяненьня на паверхні намнажаліся лёсападобныя суглінкі, якія лёгка размываюцца сьнегавымі водамі і залевамі. Тут утварыліся шматлікія яры. У цэнтры ўзвышша градава-ўзгорыстыя краявыя ўтварэньні з абсалютнымі вышынямі 300—320 м; адносныя перавышэнні 30—60 м. На большай частцы ўзвышша ўзгорыста-марэнавы рэльеф з абсалютнымі вышынямі 170—250 м; адносныя перавышэньні 10—30 м. Заходнія схілы ўзвышша нешырокай паласой аблямоўвае водна-ледавіковая раўніна. Карысныя выкапні: крэйда, керамічная гліна, пяскова-жвіровы матэрыял, жалезныя руды (Навасёлкаўскае радовішча).

Тэрыторыю ўзвышша дрэнуюць больш за 110 вадасьцёкаў. Рачная сетка належыць да басэйну Нёману. Найвялікшая рака — Моўчадзь. На паўднёвых схілах вытокі рэчак Іса, Мышанка, Шчара, на ўсходніх — вытокі рэчак Сэрвач, Нёўда, Валоўка, на поўдзень ад Наваградку знаходзіцца возера Сьвіцязь, якое ўваходзіць у Сьвіцязянскі заказьнік.
 
Пад ральлёй 41%, пад лесам 28% тэрыторыі. Заходнія схілы, надабалонавая тэраса Моўчадзі і прылеглыя да іх дзялянкі займаюць хваёвыя боры. Каля мястэчак Зьдзецелу і Казлоўшчыны і далей на ўсход да Карэлічаў пашыраныя яловыя лясы. Значныя плошчы займаюць таксама дубровы. Невялікімі дзялянкамі трапляюцца хвойнікі. Лугавая расьліннасьць па далінах рэчак і сухадолах.

## Літаратура
* Навагрудскае ўзвышша //  — С. 63—64.
* Новогрудская возвышенность // 

Катэгорыя:Рэльеф Беларусі
Старшыні Вярхоўнага суду БССР

## Старшыні [[Вярхоўны суд Рэспублікі Беларусь|Вярхоўнага суду]] [[БССР]]

## Глядзіце таксама
*Старшыні Вярхоўнага суду Рэспублікі Беларусь

## Крыніца
*Інфармацыя на афіцыйным сайце Вярхоўнага суду Рэспублікі Беларусь

Катэгорыя:Сьпісы
Катэгорыя:Гісторыя БССР
Старшыні Вярхоўнага суду Рэспублікі Беларусь

## Старшыні [[Вярхоўны суд Рэспублікі Беларусь|Вярхоўнага суду]] [[Беларусь|Рэспублікі Беларусь]]

## Глядзіце таксама
* Старшыні Вярхоўнага суду БССР

## Вонкавыя спасылкі
* Інфармацыя на афіцыйным сайце Вярхоўнага суду Рэспублікі Беларусь

Катэгорыя:Сьпісы беларусаў
Катэгорыя:Гісторыя Беларусі (пасьля 1990 году)
Катэгорыя:Вярхоўны суд Рэспублікі Беларусь
Грам

**Грам** (; пазначэньні: **г**, **g**) — адзінка вымярэньня масы, адна з асноўных адзінак сыстэмы СГС. 

Яе кратная адзінка, кіляграм (1000 грамаў), з дакладнасьцю да 0,2% роўная масе 1&nbsp;дм&sup3; хімічна чыстай вады пры тэмпэратуры яе найбольшай шчыльнасьці (каля 4°C), зьяўляецца асноўнай адзінкай масы ў сыстэме СІ.

Найболей часта выкарыстоўваныя дзельныя адзінкі:

* **Міліграм** — 10−3 грама
* **Мікраграм** — 10−6 грама
* **Нанаграм** — 10−9 грама
* **Пікаграм** — 10−12 грама

Катэгорыя:Адзінкі вымярэньня масы
Катэгорыя:СГС
Грам (неадназначнасьць)

**Грам**:
* Грам — адзінка вымярэньня масы
* Зэноб Тэафіл Грам (1826—1901) — бэльгійскі вынаходнік электрычных машын
* Ганс Крыстыян Грам (1826—1901) — дацкі бактэрыёлаг

## Глядзіце таксама
* Мэтад Грама
* Машына Грама
Нізіна

**Нізіна** — у фізычнай геаграфіі, шырокая прастора паверхні зь нізкім агульным узроўнем (не вышэй за 200 мэтраў па-над узроўнем мора).

## Агульныя зьвесткі

Гэтае паняцьце ўжываецца датычна ўзьбярэжных дзялянак схілаў, якія падвышаюцца ад акіянскіх глыбіняў да кантынэнтальных узвышшаў, да нізінаў у атачэньні горных абласьцей, да пляскатасьцяў дэнудацыі (эрозіі), або любой іншай мясцовасьці ў супрацьпастаўленьне ўзвышшу.

Самая вялікая нізіна на Зямлі — Амазонская нізіна (Амазонія)плошчай звыш 5 млн км². Разьмешчаная ў Паўднёвай Амэрыцы.

## Характарыстыка нізінаў Беларусі

Па далінах буйнейшых рэчак на тэрыторыі Беларусі сфармаваліся нізіны. Яны займаюць самы нізкі ярус рэльефу і найбольш шырока прадстаўленыя на поўдні Беларусі, дзе разьмешчаныя Палеская і Прыдняпроўская нізіны. У паўночных і цэнтральных раёнах краіны нізіны сустракаюцца радзей. Тут яны чаргуюцца з раўнінамі і ўзвышшамі. Буйнейшымі зьяўляюцца Полацкая, Нёманская і Нарачанска-Вялейская нізіны.
Дзіна

**Дзіна**:
* Дзіна (у Старым запавеце)
* Дзіна — жаночае імя.
* ДЗІНА — спэцслужба Чылі.
* Дзіна (Dina) — старажытны назва ракі Заходняя Дзьвіна
* Дзіна — міні-футбольный клюб з Масквы
* «Дзіна» — фільм, СССР, 1990.

## Гл. таксама
* Дына — адзінка вымярэньня сілы ў сыстэме адзінак СГС.
Дына

**Ды́на** ( — сіла; пазначэньне: **дын**, **dyn**) — адзінка вымярэньня сілы ў сыстэме адзінак СГС.

1 дына роўная сіле, якая, узьдзейнічаючы на масу у 1&nbsp;г, паведамляе ёй паскарэньне 1&nbsp;см / с2:

:1 дын = г &middot; см / с2 = 10&minus;5&nbsp; Н.

Катэгорыя:Адзінкі вымярэньня сілы
Катэгорыя:СГС
Градус Фарэнгайта

**Градус Фарэнгайта** — адзінка вымярэньня тэмпэратуры з лінейнай шкалой. Доўгі час шкала Фарэнгайта была асноўнай у ангельскамоўных краінах, але ў канцы 60-х&nbsp;— пачатку 70-х гадоў XX стагодзьдзя яна была практычна выцесненая шкалой Цэльсія. Толькі на Ямайцы, у ЗША і Канадзе шкала Фарэнгайта дагэтуль шырока выкарыстоўваецца ў бытавых мэтах. Шкала названая ў гонар нямецкага навукоўца Габрыеля Фарэнгайта, які прапанаваў яе ў 1724 годзе.

На шкале Фарэнгайта пункт раставаньня лёду роўны +32&nbsp;°F, а пункт кіпеньня вады +212&nbsp;°F (пры нармальным атмасфэрным ціску). Пры гэтым адзін градус Фарэнгайта роўны 1/180 рознасьці гэтых тэмпэратур. Дыяпазон 0°…+100° па шкале Фарэнгайта прыкладна адпавядае дыяпазону −18°…+38° па шкале Цэльсія.

## Гісторыя
Існуе некалькі вэрсій паходжаньня шкалы. Па адной зь іх, Фарэнгайт першапачаткова прыняў за 0&nbsp;°F тэмпэратуру плаўленьня (замярзаньня) сумесі лёду і паваранай солі ў роўных колькасьцях, а за 100&nbsp;°F — нармальную тэмпэратуру чалавечага цела (аднак Фарэнгайт памыліўся ў апошнім вымярэньні: нармальная тэмпэратура чалавечага цела складае 97,9&nbsp;°F). Існуе вэрсія, паводле якой за 100 градусаў тэмпэратурнай шкалы Фарэнгайт прыняў тэмпэратуру цела сваёй жонкі, якая ў момант вымярэньня была нездаровая — менавіта гэтым і абумоўленае зрушэньне стоградуснага пункту на 2,1&nbsp;°F, а ня хібнасьцю самога вымярэньня. Сам Фарэнгайт лічыў, што тэмпэратура (па яго шкале) ніколі не бывае адмоўнай, мабыць ён ні разу не быў у халодных краінах.

## Арытмэтычныя пераўтварэньні
Адзін градус Фарэнгайта роўны 5/9 градусу Цэльсія, а тэмпэратура па шкале Фарэнгайта зьвязаная з тэмпэратурай па шкале Цэльсія ніжэйзгаданымі формуламі.

З шкалы Цэльсія ў шкалу Фарэнгайта:
: t_F = t_C \cdot {9 \over 5} + 32

З шкалы Фарэнгайта ў шкалу Цэльсія:
: t_C = (t_F-32) \cdot {5 \over 9}

## Вонкавыя спасылкі
* Пералік градусаў Фарэнгайта

Катэгорыя:Адзінкі вымярэньня тэмпэратуры
Пракуроры БССР

**Пракурор Беларускае Савецкае Сацыялістычнае Рэспублікі** (коратка **Пракурор БССР**) прызначаўся Ген. пракуратам СССР. Пракурор БССР ўзначальваў пракуратуру БССР

## Пракуроры БССР
Сьпіс пракурораў БССР:

## Глядзіце таксама
* Народныя камісары і міністры юстыцыі БССР
* Генэральныя пракуроры Рэспублікі Беларусь

Катэгорыя:Сьпісы
Катэгорыя:Гісторыя БССР
Фарэнгайт

**Фарэнгайт:**
* Габрыель Фарэнгайт — нямецкі фізык
* Градус Фарэнгайта — адзінка вымярэньня тэмпэратуры
* «Фарэнгайт 9/11» — фільм
* «Fahrenheit» — відэагульня
* «451 градус па Фарэнгайце» — навукова-фантастычны раман Рэя Брэдбэры