Тадэвуш Рэйтан

**Тадэ́вуш Рэ́йтан** (1741, маёнтак Грушаўка Наваградзкага павету, хрост давершаны 20 ліпеня 1742 у Ляхавічах — 8 жніўня 1780) — вайсковы і палітычны дзяяч Вялікага Княства Літоўскага.

Тадэвуш Рэйтан — актыўны ўдзельнік «падзельнага» сойму Рэчы Паспалітай, які разам зь нешматлікімі іншымі пасламі рашуча процідзеяў анэксіі зямель дзяржавы.

## Біяграфія

### Паходжаньне, адукацыя і кар’ера
Паходзіў зь літоўскага шляхецкага роду Рэйтанаў гербу ўласнага, сын Дамініка Міхала, падкаморага наваградзкага, і Тэрэзы з Валадковічаў, унук Міхала, скарбніка мазырскага. Меў брата Міхала, пісара земскага наваградзкага, быў траюрадным братам Тадэвуша Касьцюшкі. Маці паходзіла з старажытнага беларускага шляхецкага роду. Яе родны дзядзька, Фэліцыян Валадковіч, быў мітрапалітам Уніяцкай царквы ў Рэчы Паспалітай.

Нарадзіўся ў 1740 годзе, 20 ліпеня 1742 году бацькі давяршылі яго хрост.

Навучаўся ў езуіцкім калегіюме (Нясьвіж або Наваградак), служыў у прыватным войску Радзівілаў. Паводле некаторых зьвестак, браў удзел у Барскай канфэдэрацыі.

З мастацкага твору Генрыка Жавускага вынікае, што скасаваў заплянаванае вясельле, калі пабачыў у доме сваёй нявесты партрэт маскоўскага гаспадара Пятра I.

### «Падзельны» сойм
Шляхецкі соймік Наваградзкага ваяводзтва 22 сакавіка 1773 году абраў Тадэвуша Рэйтана паслом на сойм 1773—1775 гадоў, дзе плянавалася зацьвердзіць першы падзел Рэчы Паспалітай. Разам з пасламі ад Наваградзкага павету Самуэлем Корсакам і ад Менскага павету  спрабаваў сарваць сойм, каб не дазволіць зацьверджаньня падзелу дзяржавы.

Чатыры дні разам з аднадумцамі (амаль выняткова зь Вялікага Княства Літоўскага) не дазваляў маршалку А. Панінскаму ўзначаліць сойм. Сваю пазыцыю паслы абгрунтоўвалі законнымі падставамі: гэтае паседжаньне сойму паводле чаргі мусіла праходзіць у Горадні, а не ў Варшаве, а маршалкам яго мусіў быць ліцьвін, а не паляк. Апроч таго, сойм склікаўся не як канфэдэрацкі, а як звычайны, і пачынаць яго пад знакам канфэдэрацыі было незаконна.

Спачатку прарасейскія сілы ўпрошвалі Тадэвуша Рэйтана, каб саступіў. Потым хацелі, як і іншых, падкупіць грашыма. Урэшце, канфэдэрацкі суд прыняў пастанову пазбавіць яго «маёмасьці і гонару» і выгнаць з краіны. Аднак прадстаўнік Наваградзкага павету застаўся непахісным.

Асабліва драматычны характар падзеі набылі ў часе патрыятычнай прамовы Самуэля Корсака, у якой той выкрываў паслоў-здраднікаў. Не чакаючы заканчэньня выступу, яны пачалі выходзіць з залі. У адказ Тадэвуш Рэйтан лёг крыжом перад выхадам і закрычаў:

На наступны дзень расейскі амбасадар Штакельбэрг выставіў каралю і вялікаму князю Станіславу Аўгусту Панятоўскаму ўльтыматум: альбо безумоўнае падпарадкаваньне, альбо ўвядзеньне ў Варшаву 50-тысячнага расейскага войска.

### Маніфэст

Канфэдэрацкі суд пагражаў Тадэвушу Рэйтану крымінальным пакараньнем і канфіскацыяй маёнтку, адначасна яго спрабавалі купіць за грошы, але наваградзкі дэпутат не саступіўся сваім прынцыпам і поглядам. 1 сьнежня 1773 году склаў маніфэст, дзе канстатаваў нелегітымнасьць канфэдэрацыі і трактатаў аб падзеле Рэчы Паспалітай.

Дзякуючы супраціву паслоў пераважна зь Вялікага Княства Літоўскага іншыя краіны даведаліся, што ў Рэчы Паспалітай няма «агульнай згоды» на падзел. Па завяршэньні сойму Тадэвуш Рэйтан вярнуўся ў Грушаўку, дзе дапісваў «Дыярыўш майго пасольства» (зьнік у пазьнейшыя часы).

У літаратуры сустракаюцца розныя зьвесткі датычна сьмерці Тадэвуша Рэйтана. Паводле гісторыка Зьмітра Юркевіча, у пачатку жніўня 1780 году зь візытам пашаны ў сядзібу Рэйтанаў завітаў расейскі генэрал. Ім мог быць генэрал Іван Міхельсон, які ў тыя часы, паводле наяўных судовых справаў, бываў у Наваградзкім ваяводзтве. За год да гэтага ён набыў у Міхала Рэйтана фальваркі вакол места Невеля на Полаччыне. Убачыўшы, што брат гасьцінна прымае ў Грушаўцы прадстаўніка ворагаў, Тадэвуш Рэйтан пачаў гнаць таго з двара. Відаць, спалоханыя сваякі гвалтам зачынілі Тадэвуша Рэйтана ў цагляным флігелі — «мураванцы», у якім той жыў па вяртаньні з сойму. Пабіўшы шыбы, Тадэвуш Рэйтан паспрабаваў вырваць краты, але вырвацца ня змог. Прытым ён моцна скалечыўся, ад чаго і памёр на другі дзень здарэньня 8 жніўня 1780 году (таксама існуе міт, нібы ён скончыў жыцьцё самагубствам, які ня мае дакумэнтальных падставаў). Напярэдадні сьмерці Тадэвуш Рэйтан спавядаўся ксяндзу, якога, як пісала з словаў сьведкі пляменьніца Салямэя Рэйтан, «*да апошняй хвіліны трымаў за руку*».

Спачыў у касьцёле места Ляхавічаў. Па здушэньні нацыянальна-вызвольнага паўстаньня (1863—1864) у 1867 годзе ўлады Расейскай імпэрыі гвалтоўна адабралі касьцёл ў каталікоў і перарабілі яго пад царкву Ўрадавага сыноду Расейскай імпэрыі (Маскоўскай царквы). У 1966—1967 гадох савецкія ўлады зруйнавалі гэты будынак. Існуе здагадка, што ў 1867 годзе труну Тадэвуша Рэйтана маглі перапахаваць на мескіх могілках.

## Памяць
Яшчэ сучасьнікі лічылі Тадэвуша Рэйтана нацыянальным героем. Чатырохгадовы сойм 1788—1792 гадоў абвясьціў яго «*вартым нацыянальнай жалобы*», а ягоныя дзеяньні — «*узорам для перайманьня*».

У наш час у Беларусі і Польшчы Тадэвуш Рэйтан лічыцца прыкладам патрыятызму і самаадданасьці. Яму прысьвячаюцца шматлікія мастацкія творы, у тым ліку аповесьці Генрыка Жавускага, карціна Яна Матэйкі «Рэйтан» (1864—1866), нарыс Юльяна Нямцэвіча «Жыцьцё Тадэвуша Рэйтана» (1818) ды іншыя. Тадэвуша Рэйтана ўславіў Адам Міцкевіч у сваёй паэме «Пан Тадэвуш».

У сярэдзіне XIX стагодзьдзя ў Грушаўцы паставілі бюст Тадэвушу Рэйтану (цяпер у Нацыянальным музэі ў Кракаве), у 1993 годзе — мэмарыяльны знак. У 1997 годзе ў Ляхавічах прайло рэгістрацыю грамадзкае аб’яднаньне «Гістарычнае аб’яднаньне „Тадэвуш Рэйтан“» (цяпер не існуе). У 2013 годзе куратарская група фэстывалю «Дах» заснавала Арт-суполку імя Тадэвуша Рэйтана.

## Галерэя

### Малярства

Tadevuš Rejtan. Тадэвуш Рэйтан (1751-75).jpg|Невядомы мастак, 
Tadevuš Rejtan. Тадэвуш Рэйтан (XVIII).jpg|Невядомы мастак, XVIII ст. 
Tadevuš Rejtan. Тадэвуш Рэйтан (1800).jpg|Невядомы мастак, каля 1800 г.
Tadevuš Rejtan. Тадэвуш Рэйтан (T. Mielcarevič, 1840).jpg|Т. Мельцарэвіч, 1840 г.


### Графіка

Tadevuš Rejtan. Тадэвуш Рэйтан (W. Oleszczyński, 1836).jpg|У. Аляшчынскі, 1836 г. 
Tadevuš Rejtan. Тадэвуш Рэйтан (J. Hopwood, 1839-41).jpg|J. Hopwood, 1839—1841 гг.
Tadevuš Rejtan. Тадэвуш Рэйтан (A. Oleszczyński, 1839-42).jpg|А. Аляшчынскі, 
Tadevuš Rejtan. Тадэвуш Рэйтан (1830).jpg|Невядомы мастак, каля 1830 г.


## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 

## Вонкавыя спасылкі
* 
* 
* 
* Фільм: «Обратный отсчёт. Тадеуш Рейтан: Белорусский Дон Кихот»
* Рэйтан. Перазагрузка Звязда, 20.01.2015

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Ляхавіцкім раёне
Катэгорыя:Дзяржаўныя дзеячы Вялікага Княства Літоўскага
Катэгорыя:Палітыкі Рэчы Паспалітай
Катэгорыя:Барскія канфэдэраты
Катэгорыя:Памерлі ў Ляхавіцкім раёне