Радзівілаўскі летапіс

**Радзіві́лаўскі ле́тапіс** або **Караляве́цкі летапіс** — летапісны помнік, імаверна, пачатку XIII ст., які захаваўся ў двух сьпісах XV ст. — уласна *Радзівілаўскім* і *Маскоўска-Акадэмічным*. Уяўляе сабою «Аповесьць мінулых часоў», працягнутую пагадовымі запісамі да 1205 року.

Назвы — ад імя вайскавода Вялікага Княства Літоўскага, віленскага ваяводы Януша Радзівіла, які валодаў першым (уласна Радзівілаўскім) сьпісам у XVII ст., і ад места Караляўца, дзе гэты сьпіс захоўваўся ў XVIII ст., пакуль падчас Сямігадовай вайны не патрапіў у Расейскую імпэрыю ў якасьці трафэю (1760).

Паводле высноваў расейскага гісторыка Аляксея Шахматава, Радзівілаўскі летапіс паходзіць ад летапіснага зводу Пераяслаўля Залескага, складзенага ў 1214—1216 рокі. Тэкстуальна Радзівілаўскі летапіс блізкі да Лаўрэнцеўскага летапісу, але ў той самы час мае шматлікія адрозьненьні (асобныя дадаткі, іншыя фармулёўкі), што сьведчыць пра сыстэматычнае рэдакцыйнае выпраўленьне папярэдняга тэксту. На падставе гэтых розначытаньняў Аляксей Шахматаў ды М. Прыселкаў зрабілі выснову, што ў аснове Лаўрэнцеўскага летапісу быў Уладзімерскі звод XII ст., дзе тэкст летапісаньня папярэдняга часу не паддаўся яшчэ асабліва значным і тэндэнцыйным пераробкам, а ў аснове Пераяслаўскага зводу 1214—1216 рокаў — крыніцы Радзівілаўскага летапісу — быў Уладзімерскі звод пачатку XIII ст., які праслаўляў Усевалада Вялікае Гняздо і быў складзены пры ягоных сынах Юрыі і Яраславе.

Найвялікшую цікавасьць уяўляюць размаляваныя мініятуры (агулам 617), якімі ілюстраваны Радзівілаўскі сьпіс. Мяркуючы па тым, што ў Маскоўска-Акадэмічным сьпісе ў шэрагу выпадкаў перапішчыкам па недаглядзе прапушчаны тэкст, зьмешчаны ў Радзівілаўскім сьпісе паміж мініятурамі, ілюстраваны быў агульны пратограф абодвух сьпісаў (раней вылучалася гіпотэза, паводле якой Маскоўска-Акадэмічны сьпіс зьяўляецца копіяй з Радзівілаўскага, цяпер яна адкінутая).
Такім чынам, ілюстрацыі XV ст. зьяўляюцца копіяй з больш раньніх — як мяркуюць некаторыя дасьледнікі, арыгінальныя мініятуры маглі належаць нават да XII ст..

Мініятуры Радзівілаўскага летапісу, нягледзячы на схематызаваны стыль, даюць уяўленьне пра побыт, будаўніцтва, ваенную справу сярэднявечнай Русі. Іх завуць «вокнамі ў зьніклы сьвет».

Поўная назва Маскоўска-Акадэмічнага сьпісу, другой найважнейшвй копіі Радзівілаўскага летапісу — «Рукапіс Маскоўскай Духоўнай Акадэміі». На першым аркушы пазначана *«Живоначальные Троицы»* (адсюль назва *Траецкі летапіс*), на апошнім жа аркушы напісана *«Сергиева монастыря»*. Да 1206 року гэты сьпіс дае той жа тэкст, што і *Радзівілаўскі*, практычна бяз значных розначытаньняў, далей жа апавяданьне працягваецца ў іншым стылі і тоне, даводзячы падзеі да 1419 року даволі самастойна, не паўтараючы арыгінальнай часткі Лаўрэнцеўскага летапісу.

Навуковае выданьне тэксту летапісу, распачатае М. Прыселкавым і завершанае праз паўстагодзьдзя пасьля ягонай сьмерці, было зроблена толькі ў 1989 року.

## Выданьні
* Радзивиловская, или Кенигсбергская, летопись. — СПб., 1902. I. Фотомеханическое воспроизведение рукописи. II. Статьи о тексте и миниатюрах рукописи;
* Радзивиловская летопись // ПСРЛ. — 1989. — Т. 38.
* Радзивиловская летопись: Текст. Исследование. Описание миниатюр / Отв. ред. М. В. Кукушкина. СПб.: Глагол; М.: Искусство, 1994. Кн. 1—2. (у Кн. 1 — каляровае факсымільнае ўзнаўленьне тэксту з мініятурамі, у Кн. 2 — поўная транскрыпцыя тэксту, мастацтвазнаўчае апісаньне ўсіх мініятураў).

## Літаратура
* Шахматов А. А. Исследование о Радзивиловской, или Кенигсбергской, летописи. — М., 1902. — Т. П. — С. 18—114.
* Приселков. История русского летописания. — С. 57—63, 82—87.
* Лурье Я. С Летопись Радзивиловская // Словарь книжников. — Вып. 1. — С. 248—251.

Катэгорыя:Беларуска-літоўскія летапісы