Такіпона

**Такіпо́на** (*toki pona*) — штучная мова, якую стварыла канадка Соня Элен Кіса й якая прэтэндуе на званьне самае простае са штучных моваў. Першая інфармацыя аб ёй зьявілася ў Інтэрнэце ў 2001 годзе. Назва *Toki Pona* перакладаецца як «мова дабра» (магчымыя пераклады: «добрая мова», «простая мова», або «добрая размова»; гл. далей пра шматзначнасьць). Кіса падчас распрацоўкі мовы была натхнёная вучэньнямі пра дао й дзэн, і працамі філёзафаў-прымітывістаў.

Сьветапогляд такіпоны знайшоў свае адлюстраваньне ў ейнай структуры й зьмесьце. У лексыцы мовы каля 120 каранёў — на погляд аўтаркі, самых неабходных. Мінімалізм лексыкі зьведзены таксама да таго, што, напрыклад, у мове адсутнічаюць назвы жывёлаў і расьлінаў. Зрэшты, у неафіцыйным слоўніку такіпоны ёсьць словы для краінаў, нацыяў, моваў, а таксама імёны людзей (*ma Nijon* — Японія, *toki Epelanto* — эспэранта, *jan Tana* — Таня). Спрошчаная лексыка такіпоны спалучаецца з простымі фаналёгіяй, граматыкай і сынтаксісам.

На такіпоне размаўляюць у асноўным у Інтэрнэце (у IRC-чатах і дыскусійнным сьпісе на Yahoo!Groups), а за ейнымі мяжамі — у Канадзе, ЗША, Эўропе, Ізраілі, Японіі й Расеі. Такіпона не клясыфікуецца як мова міжнацыянальных зносінаў. Вядомая галоўным чынам сярод карыстальнікаў сеціва, яна служыць прыкладам інтэрнэт-культуры.

## Фанэтыка
Мова такіпона зьмяшчае 14 фанэмаў: 5 галосных (*a e i o u*) і 9 зычных (*j k l m n p s t w*). Зычныя фанэмы не падзяляюцца на звонкія/глухія ці на мяккія/цьвёрдыя.

Галосныя вымаўляюцца наступным чынам:
* a — вымаўляецца як беларуская *a*;
* e — як беларуская *э*;
* i — як беларуская *і*;
* o — як беларуская *o*;
* u — як беларуская *у*.

Зычныя:
* k — вымаўляецца як беларуская *к*;
* l — як беларуская *л*, але можа быць зьмякчаным;
* m — як беларуская *м*;
* n — як беларуская *н*;
* p — як беларуская *п*;
* s — як беларуская *c*;
* t — як беларуская *т*;
* w — як беларуская *ў*;
* j — як беларуская *й*.

Такіпона дапускае азванчэньне зычных у мове, то бок вымаўленьне *p* як *b*, *s* як *z*, *t* як *d* і *k* як *g*. Націск заўжды ставіцца на першы склад, нават у запазычаных імёнах і назвах гарадоў і краінаў.

## Пісьменства й марфалёгія

Афіцыйна словы запісваюцца з дапамогай лацінскага альфабэту, як апісана ў разьдзеле «фанэтыка». Словы вымаўляюцца як напісаныя. Не дапускаецца рэдукцыя галосных *о* й *е* ў ненаціскным становішчы. У цяперашні час разглядаюцца варыянты запісу словаў мовы з дапамогай складовых азбукаў, узятых з розных натуральных моваў ці вынайдзеных адмыслова для такіпоны, ці нават герогліфаў.

Словы ў такіпоне канструююцца са складоў. Калі склад знаходзіцца ў пачатку слова, то ён можа не зьмяшчаць першую зычную, у астатніх выпадках склад — гэта зычная + галосная + апцыянальная *n*. *n* ня ставіцца, калі за ёй ідуць *n* ці *m*. З усіх варыянтаў складоў у такіпоне забароненыя склады: *ji*, *ti*, *wo*, *wu* (як цяжкія для вымаўленьня).

Словы ў такіпоне не зьмяняюцца з дапамогай канчаткаў, прыстаўкаў і суфіксаў. Многія словы могуць выступаць і як назоўнік, і як дзеяслоў, і як прыметнік, і як прыслоўе. Прытым гэтыя словы ў адрозьненьне ад беларускіх не зьмяняюцца ў напісаньні.

## Сынтаксіс
Сказы ў такіпоне маюць цьвёрда вызначаную структуру. Асноўныя законы пабудовы сказаў можна выказаць у наступных правілах:
# Слова, якое ўдакладняе іншае слова, ідзе пасьля гэтага слова: «прыметнік» ідзе за «назоўнікам», а «прыслоўе» — за «дзеясловам» (у двукосьсі, бо як такія гэтыя катэгорыі ў такіпоне адсутнічаюць, у любой сынтаксычнай роле можа выступаць любое значнае слова). Напрыклад: «*jan* (чалавек) *pona* (добра)» значыць *«добры чалавек»*, але не *«чалавечае дабро»*.
# Выказьнік у сказе ідзе пасьля дзейніку, і, калі дзейнік ня ёсьць займеньнікам *mi* (я)* або *sina* (ты), то бок выказьнік як бы знаходзіцца ў форме трэцяе асобы, дзейнік і выказьнік падзяляюцца службовым словам *li*. Слова *li*выкарыстоўваецца для аддзяленьня групы дзейніку ад групы выказьніку. Напрыклад, у сказе *jan pona li tawa* (добры чалавек ідзе): *jan* выказвае функцыю назоўніку (дзейнік), *pona* — прыметніку (азначэньне), *tawa* — дзеяслову (выказьніку). Калі б у гэтым сказе не было *li*, *tawa* аказалася б другім азначэньнем.
# Прамое дапаўненьне ідзе за дзеясловам і ўводзіцца службовым словам *e*. То бок, падобна да слова *li*, яно аддзяляе групу выказьніку ад групы дапаўненья й дазваляе дзеяслоў удакладняць прыслоўямі. Прыклад: *jan li lukin* (глядзець) *mute* (шмат) *e tomo* (дом)*: *mute* будзе прыслоўем, а *tomo* — прамым дапаўненьнем.
# Акалічнасьць, якая мае значэньне для ўсяго сказу (напрыклад час дзеяньня: прошлы, цяперашні, будучы) ставіцца ў пачатку сказу й аддзяляецца словам *la*. Прыклад: *tenpo* (час) *ni* (гэта) *la mi pali* (рабіць)* можна перакласьці як: *«сёньня я працую»*.
# У назоўнікаў у словазлучэньні можа быць некалькі азначэньняў (напрыклад *waso* (птушка) *lili* (маленькі) *walo* (белы) — маленькая белая птушка*). У гэтым выпадку другое азначэньне (*walo*) адносіцца да ўсяго злучэньня «назоўнік + першае азначэньне» (*waso lili*)). Калі азначэньне ў словазлучэньні ня ёсьць дапасаваным, то яно аддзеляецца ад азначанага назоўніку словам *pi*, што ўказвае на выкарыстоўваньне прыналежнага склону. Напрыклад: *tomo pona pi jan Tana* — добры дом Тані.

## Шматзначнасьць
Амаль усе словы ў такіпоне маюць мноства значэньняў. Напрыклад *pona* — добры, дабро, просты, рамантаваць. Праз гэта, напрыклад, сказ *jan li pona* можна перакласьці некалькімі спосабамі: *чалавек добры* ці *чалавек рамантуе*, й інш. Таму часта пераклад падбіраецца зыходзячы з кантэксту або ўдакладняецца. Напрыклад, калі ў папярэднім прыкладзе трэба падкрэсьліць, што чалавек рамантуе, можна назваць рэч, якую ён рамантуе: *jan li pona e tomo* «чалавек рамантуе будынак». Калі аб’ект рамонту ня названы, то амаль заўжды можна лічыць, што «pona» мае сэнс «добры, просты».

## Лексыка

У цяперашні час выкарыстоўваюцца каля 125 каранёў паводле прынцыпу добраахвотнага спрашчэньня з ігнараваньнем складанасьці.

Празь невялікую колькасьць каранёў, словы іншых моваў часта перакладаюцца на такіпону з выкарыстоўваньнем некалькіх каранёў, напрыклад «вучыць», «навучаць» будзе *pana e sona*, літаральна «даваць веды». Хаця пра такіпону часта кажуць як пра «мову са 120 словаў», скептыкі лічаць, што гэтэ не зусім так: у ёй выкарыстоўваецца шмат словазлучэньняў і стандартных зваротаў, якія неабходна завучваць, як асобныя лексычныя адзінкі.

З пункта ж гледжаньня такіпаністаў уяўленьні пра «завучваньне словазлучэньняў і зваротаў» памылковыя. Такіпаніст сам камбінуе паняцьці зь вядомых яму словаў, а «словазлучэньні й стандартныя звароты», што выкладаюцца ў сеціве — толькі рэкамэндацыі. Увогуле казаць пра нешта стандартнае ў такіпоне (акрамя, зразумела, граматыкі й базавага слоўніку) не прыходзіцца: усё залежыць ад кантэксту й ад самаго такіпаніста. Напрыклад, слова «стол», у залежнасьці ад кантэксту, можа перакладацца як *supa sitelen* «мэбля для пісьма», *supa moku* «мэбля для ежы» або нават *supa kiwen ike* «мэбля цьвёрдая й кепская», калі, напрыклад, гаворачы пра ўдар аб яго.

## Прыклад тэксту
Паводле Оскар Ўайлда:


tenpo pini mute-mute la jan mije li lon ma sewi.
ona li jo e jan meli olin.
jan meli ona li pona lukin.
ona mute li pilin pona.
taso jan meli li moli.
jan mije li pilin ike.
oko ona li jo e telo mute-mute.
jan mije li toki tawa jan sewi li toki e ni: «ona li moli tan seme?» taso jan sewi li kute ala e ona.

jan mije li pali e sitelen pi pilin ona — e sitelen pi pilin ike.
ona li kepeken e kiwen.
kiwen ni li pona lukin.
jan mute li lukin e sitelen li jo e telo lon oko pi ona mute.

tenpo li tawa.
jan mije li wile pali e sitelen pi pilin pona.
taso ona li jo ala e kiwen pona.
ona li lukin e suno li sona mute.
ona li pakala e sitelen pi pilin ike li pali e sitelen ante.
nimi pi sitelen ni li «sitelen pi pilin pona».


## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Форум такіпоны
*  — свабодная энцыкляпэдыя на такіпоне. На травень 2014 году зьмяшчае менш за 500 артыкулаў.
* Афіцыйны сайт мовы, не абнаўляецца
* [irc://irc.freenode.net/tokipona irc.freenode.net #tokipona] — IRC-канал

Катэгорыя:Штучныя мовы