Ішкальдзь

**І́шкальдзь**, **І́шкалдзь** — вёска ў Беларусі, каля ракі Вушы. Уваходзіць у склад Крашынскага сельсавету Баранавіцкага раёну Берасьцейскай вобласьці. Насельніцтва на 2010 год — 172 чалавекі. Знаходзіцца за 36 км на паўночны ўсход ад Баранавічаў, за 20 км ад чыгуначнай станцыі Пагарэльцы (лінія Баранавічы — Менск); за 3 км ад шашы Берасьце — Менск.

Ішкальдзь — даўняе мястэчка гістарычнай Наваградчыны. Да нашага часу тут захаваўся гатычны касьцёл Найсьвяцейшай Тройцы, помнік архітэктуры XV ст.

## Назва

У вымаўленьні мясцовых жыхароў — *І́шкаладзь*. У 1676 годзе ўпаміналася як Іскалдзь (*Исколдь*).

Ісгаўд (Isgaudus) — імя германскага паходжаньня, вытворнае ад старажытных германскіх імёнаў Iso і Gaudo (Coutus). Іменная аснова ісан- (эйс-, іс-) (імёны ліцьвінаў Ісавін, Ізмунт, Эйсімонт; германскія імёны Isovin, Ismund, Eisenmund) паходзіць ад гоцкага eisarn, германскага *isarna-, стараверхненямецкага îsarn, îsan 'жалеза', а аснова -гаўд- (-гаўт-, -каўд-) (імёны ліцьвінаў Гаўтоўт, Гаўдземунда, Саргоўд; германскія імёны Gautald, Gaudemund, Saregaud) — ад германскага *gautaz 'гот' або гоцкага goþs 'добры, годны', godei 'дабро, годнасьць, цнота'.

Варыянты назвы ў гістарычных крыніцах: *Iskolt* (Хроніка Быхаўца); *в ыйменью Исколъти* (23 кастрычніка 1561 году); *в ыйменях, то естъ: у Искольти* (27 кастрычніка 1563 году); *Iskołdź* (1744 год).

## Гісторыя

### Вялікае Княства Літоўскае
Упершыню Ішкальдзь упамінаецца ў першай палове XV ст. як маёнтак у Наваградзкім павеце, уладаньне Неміровічаў. У 1449 годзе смаленскі намесьнік М. Неміровіч заснаваў тут касьцёл, у 1472 годзе зь ягонай фундацыі збудавалі мураваны касьцёл Найсьвяцейшай Тройцы. М. Неміровіч запісаў маёнтак сваёй жонцы Альжбеце, па сьмерці якой гэты двор мусіў перайсьці пад юрысдыкцыю Віленскага біскупства.

У 1502 і 1506 гадох Ішкальдзь пацярпела ад набегаў крымскіх татараў. На 1579 год паселішча мела статус мястэчка і знаходзілася ў валоданьні Кацярыны Тэньчынскай, тут было 82 сядзібы, 2 карчмы. На 1598 год — Рынак, 2 вуліцы, 69 двароў, уладаньне К. Радзівіла Перуна. Пазьней маёнтак знаходзіўся ў валоданьні Ільлінічаў, Радзівілаў, Вітгенштэйнаў. На 1755 год — 89 двароў, на 1787 год — 100 двароў.

### Пад уладай Расейскай імпэрыі

У выніку другога падзелу Рэчы Паспалітай (1793 год) Ішкальдзь апынулася ў складзе Расейскай імпэрыі, у Гарадзейскай воласьці Наваградзкага павету. На 1862 год тут было 108 двароў. Па здушэньні нацыянальна-вызвольнага паўстаньня (1863—1864) у 1868 годзе расейскія ўлады гвалтоўна перарабілі касьцёл пад царкву Ўрадавага сыноду Расейскай царквы (Маскоўскай царквы). На 1879 год прыход налічваў каля 2 тысячаў чалавек, сярод якіх пісьменныя складалі толькі 4%.

У першай палове 1880-х гадоў у Ішкальдзі было 108 двароў. Паводле вынікаў перапісу 1897 году — 120 двароў, дзеяла царква, працавалі магазын, крама і карчма, штогод праводзіўся 1 кірмаш. У пачатку XX ст. — 143 двары. Сумежна зь мястэчкам знаходзіўся засьценак Новая Ішкальдзь (4 двары).

За часамі Першай сусьветнай вайны ў лютым 1918 году Ішкальдзь занялі войскі Нямецкай імпэрыі.

### Найноўшы час
25 сакавіка 1918 году згодна з Трэцяй Устаўной граматай Ішкальдзь абвяшчалася часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 году ў адпаведнасьці з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі яна ўвайшла ў склад Беларускай ССР, у Баранавіцкі павет («падраён») Баранавіцкага раёну. Згодна з Рыскай мірнай дамовай 1921 году Ішкальдзь апынулася ў складзе міжваеннай Польскай Рэспублікі, у Паланэчкаўскай гміне Баранавіцкага павету. У гэты час тут было 136 дамоў; каля мястэчка існавала вёска Ішкальдзь (13 дамоў). На 1923 год у мястэчку было 136 двароў.

У 1939 годзе Ішкальдзь увайшла ў склад БССР, дзе 12 кастрычніка 1940 году стала цэнтрам сельсавету (існаваў да 16 ліпеня 1954 году). Статус паселішча панізілі да вёскі. У Другую сусьветную вайну з канца чэрвеня 1941 да 6 ліпеня 1944 году Ішкальдзь знаходзілася пад акупацыяй Трэцяга Райху.

На 1994 год у Ішкальдзі было 154 двары, на 1 студзеня 1998 году — 138, на 2005 год — 123. 26 чэрвеня 2013 году вёску перадалі зь ліквідаванага Петкавіцкага ў склад Крашынскага сельсавету.


Iškaldź. Ішкальдзь (1900).jpg|Касьцёл, каля 1900 г.
Iškaldź. Ішкальдзь (V. Damiejka, 1920).jpg|Касьцёл. В. Дамейка, 1920 г.
Iškaldź. Ішкальдзь (A. Visłocki, 1923) (2).jpg|Касьцёл. А. Віслоцкі, 1923 г.
Iškaldź. Ішкальдзь (B. Daniejka, 1920-29).jpg|Касьцёл, 1920-я гг.

Iškaldź. Ішкальдзь (J. Bułhak, 1919-39).jpg|Касьцёл. Я. Булгак, 
Iškaldź. Ішкальдзь (A. Visłocki, 1923).jpg|Інтэр’ер касьцёла. А. Віслоцкі, 1923 г.
Iškaldź. Ішкальдзь (A. Visłocki, 1923) (3).jpg|Дзьверы ў касьцёле. А. Віслоцкі, 1923 г.
Iškaldź. Ішкальдзь (J. Kłos, 1919-39).jpg|У мястэчку. Ю. Клос, да 1939 г.


## Насельніцтва
### Дэмаграфія
* **XIX стагодзьдзе**: 1830 год — 276 муж., зь іх шляхты 4, духоўнага стану 1, мяшчанаў-хрысьціянаў і сялянаў 272; 1862 год — 738 чал.; 1884 год — 740 чал.; 1897 год — 628 чал. у *мястэчку Ішкальдзі* і 10 чал. у *засьценку Новай Ішкальдзі*
* **XX стагодзьдзе**: 1901 год — 600 чал. у *мястэчку Ішкальдзі* і 10 чал. у *засьценку Новай Ішкальдзі*; 1909 год — 606 чал. у *мястэчку Ішкальдзі* і 13 чал. у *засьценку Новай Ішкальдзі*; 1921 год — 691 чал. у *мястэчку Ішкальдзі* і 62 чал. у *вёсцы Ішкальдзі*; 1970 год — 512 чал.; 1994 год — 350 чал.; 1997 год — 364 чал.; 1 студзеня 1998 году — 323 чал.; 1999 год — 302 чал.
* **XXI стагодзьдзе**: 2005 год — 264 чал.; 2010 год — 172 чал.

### Інфраструктура
У Ішкальдзі працуюць сярэдняя школа, бібліятэка, сельскі клюб.

## Забудова
### Вуліцы і пляцы
У інвэнтары 1603 году ўпамінаецца вуліца Барацінская.

## Турыстычная інфармацыя
### Славутасьці
* Касьцёл Найсьвяцейшай Тройцы (1472)
* Капліца Маці Божай (каля касьцёла)
* Магіла ксяндза Вінцэнта Латарэвіча, забітага бальшавікамі 19 сакавіка 1919 году ў Мірскім замку

### Страчаная спадчына
* Сядзіба (XVI ст.)

## Галерэя

Belarus-Ishkaldz-Holy Trinity Church-2.jpg|Касьцёл
Iškaldź. Ішкальдзь (03.2009).jpg|Касьцёл, бакавы фасад
Iškaldź. Ішкальдзь (22.03.2009).jpg|Касьцёл, брама
Belarus-Ishkaldz-Holy Trinity Church-Chapel-1.jpg|Каплічка


## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 
* 
* 
* 

## Вонкавыя спасылкі
* 


Катэгорыя:Крашынскі сельсавет