Шахматная задача-жарт

**Зада́ча-жарт** — шахматная задача, у якой гумар ёсьць першасным або другасным элемэнтам. Зазвычай у пачатковай пазыцыі такой задачы ці ў ейным разьвязаньні парушаныя правілы шахаў.

## Правілы
Дзеля разьвязаньня задачы-жарту магчыма, напрыклад:
* латніка пераўтварыць у фігуру суперніка;
* паставіць на дошку адсутнага караля;
* зьняць з дошкі любога з 9 латнікаў аднаго з бакоў;
* павярнуць дошку на 180°;
* скончыць ракіроўку («мат у паўхады»);
* вярнуць ход назад.

## Прыклады

### Без парушэньня правілаў
#### Непазьбежны мат

У гэтай кампазыцыі, у адрозьненьне ад мноства іншых жартоўных задачаў, няма парушэньня шахматных правілаў. Гумар заключаецца ў тым, што мат непазьбежны: усе хады белых і чорных адзіна магчымыя.

**1. d4 b5**
**2. d5 b4**
**3. ab a3**
**4. b5 a2**
**5. b6 a1~**
**6. b7×**

#### Мат за паўхады

Шахматная тэрміналёгія ня мае панятку «паўхады», аднак жартаўліва яго можна дапасаваць да хадоў, якія зьдзяйсьняюцца ў два этапы: пераўтварэньне латніка, бой (у тым ліку на праходзе) і ракіроўка. У апошнім выпадку гэта:
# пайсьці каралём на два полі ў бок ладзьдзі;
# пераставіць ладзьдзю на поле, якое перасёк кароль.

Ведаючы гэта, лёгка зьдзейсьніць прыкладны «мат у паўхады» на дыяграме. Робячы даўгую ракіроўку, белыя ўжо пайшлі каралём на с1 (зрабілі першыя «паўхады»). Засталося перасунуць ладзьдзю з а1 на d1 і абвесьціць мат.

#### Мат у чвэрць ходу

**Разьвязаньне: паставіць белага візыра на b8#**

Поўны ход: **1.ab8В#** складаецца з чатырох частак. Сьпярша была зьнятая нейкая чорная фігура з b8 (1/4), пасьля латнік а7 перастаўлены на b8 (2/4), пасьля з дошкі дзеля пераўтварэньня зьняты белы латнік (3/4). Такім чынам атрымалася пачатковая пазыцыя задачы зь белым каралём с7 і чорным каралём а8. Урэшце, замест латніка на b8 зьяўляецца белы візыр і абвяшчае мат чорнаму каралю.

### Асаблівая інтэрпрэтацыя правілаў

#### Пераўтварэньне латніка

У ранейшых шахматных кодэксах правіла перамяненьня латніка, які дасягнуў апошняй гарызанталі, фармулявалася неадназначна. Латніка магчыма было замяніць любой фігурай, у тым ліку супрацьлеглага колеру.

На дыяграме чорны кароль знаходзіцца ў патавым стане. Каб паставіць яму мат у 2 хады, неабходна альбо выпусьціць яго, альбо паставіць на дошку новую чорную фігуру.

**1. е8чКр!**

Чорныя атрымліваюць новага караля і магчымасьць зрабіць ход.

**1… Kpd8 2.Вd7××**

Белы візыр дае мат адначасна абодвум каралям чорных. Пры гэтым абодва маты .

#### Ракіроўка

Асаблівую інтэрпрэтацыю правіла ракіроўкі выкарыстаў Тым Крабэ.

**1. e7**
(1… Kpd3 2. e8В gf 3. 0-0-0×)
**1… Kp:f3 2. е8Л! Kpg2** (2… d4 3. 0-0×)
Белыя паводле ўмоваў задачы мусяць наступным ходам паставіць мат.
**3. 0-0-0-0#**

І яны праводзяць *вэртыкальную ракіроўку* зь перамененай ладзьдзёй. Кароль займае поле е3, а ладзьдзя е8 перамяшчаецца на е2 з матам. Фармальна для тагачасных правілаў такое было магчыма: яны ня мелі адназначнага патрабаваньня менавіта гарызантальнай ракіроўкі. Астатнія ўмовы для ракіроўкі, у тым ліку тое, што кароль і пераменена ладзьдзя ня рухаліся, выкананыя. Пазьней FIDE ўнесла ў правілы зьмяненьне, якое адназначна трактавала ракіроўку гарызантальнай.

### З парушэньнем правілаў

#### Немагчымы мат

Вынаходніцтва матавае канструкцыі, немагчымай у шахматнай гульні — адна з адменаў тэматыкі задачаў-жартаў. Яскравым прыкладам ёсьць творчасьць Сэм’юэла Лойда. Аднойчы ў сваёй шахматнай калёнцы ён паведаміў, што знайшоў спосаб, з дапамогаю якога вершнік і дзьве ладзьдзі могуць паставіць мат самотнаму каралю ў цэнтры дошкі. Чытачы, якія не паверылі гэтаму, пераканаліся, пабачыўшы ягонае разьвязаньне (на дыяграме).

У шахматнай гульні такі мат ня можа адбыцца, бо дзьве ладзьдзі за адзін ход ня могуць абвясьціць шахі каралю адначасна.

#### Вяртаньне ходу назад

Вершнік і кароль самотнаму каралю паставіць мат ня могуць. Задачу магчыма разьвязаць, калі папярэднім быў ход з боем чорнай фігуры. Такім чынам, белыя бяруць назад ход Вкh6:Вкg8 і абвяшчаюць мат:

**1. Вкf7×**

Задачы такога кшталту называюцца рэтрактарамі і належаць да жанру рэтрааналізу.

#### Казачныя шахі

У жанры казачных шахматаў фігуры атрымліваюць новыя магчымасьці. Так і ў гэтай пазыцыі на дыяграме патрэбнае нешта экстраардынарнае, каб паставіць мат у адзін ход.

Дзеля гэтага казачны белы вершнік «устае дыбкі», прыпадымаючыся над полем f6 і працягваючы кантраляваць палі g8 і h7, а афіцэр, чыя ўдарная сіла тым самым падаўжаецца на ўсю дыяганаль а1—h8, ставіць ускрыты мат.

## Глядзіце таксама
* Казачныя шахматы

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Задачы-жарты
* Рарытэты

Катэгорыя:Шахматная кампазыцыя
Катэгорыя:Гумар