Спораўскае балота

**Спораўскае балота** — адзін з буйнейшых у Эўропе комплекс пойменных нізінных балот, якія захаваліся ў натуральным стане. Дзякуючы сваім памерам балотны масіў застаецца стабільнай экасыстэмай, якая ў пэўнай ступені не залежыць ад зьмен на прылягаючых тэрыторыях.

## Водныя рэсурсы
У цэнтры заказьніка працякае рака Ясельда зь вельмі зьвілістым і зарослым воднай расьліннасьцю рэчышчам. Пойма шырынёй ад 0,5 да 2 кілямэтраў з абодвух бакоў рэчышча ўяўляе сабой тыповае нізіннае балота. У цэнтры заказьніка знаходзіцца Спораўскае возера. Асноўная частка тэрыторыі заказьніка занята адкрытымі нізіннымі балотамі (43,2%), нізінныя балоты з мазаічна разьмешчанымі хмызьнякамі займаюць 17,9% плошчы, на долю балот, парослых хмызьнякамі, прыходзіцца 4,1%. Сярод балот раскіданы шматлікія невысокія пагоркі і ўзвышшы (мінэральныя выспы). У мінулым мінэральныя выспы былі пакрыты дубова-хваёвымі лясамі, але пазьней іх высеклі і гэтыя ўчасткі сталі выкарыстоўваць у якасьці выганаў і пашаў. У цяперашні час большая частка сельскагаспадарчых тэрыторыяў закінута і на іх аднаўляецца натуральная расьліннасьць.

Да мэліярацыі гідралягічны рэжым ракі Ясельда быў тыповым для раўнінных рэк: кожную вясну бывала высокая паводка, якая зьмянялася летней межаньню. На працягу ўсяго году здараліся рэдкія навадненьні, выкліканыя ападкамі. У цяперашні час увесь участак ракі Ясельда вышэй заказьніка выпрамлены і зарэгуляваны. На рацэ створаны вадасховішча і рыбгас «Сялец», ад дзейнасьці якіх залежыць гідралягічны рэжым на тэрыторыі заказьніка. У апошнія гады веснавыя паводкі адсутнічаюць, затое пачасьціліся летнія навадненьні. Парушэньне гідралягічнага рэжыму прыводзіць да інтэнсіўнага зарастаньня рэчышча ракі і возера, да штогодніх затапленьняў поймы ці, наадварот, моцных засух і пажараў.

## Флёра і фаўна

Тэрыторыя зьяўляецца вызначальным месцам гнездаваньня віда, які знаходзіцца пад глябальнай пагрозай зьнікненьня вяртлявай чаротаўкі (*Acrocephalus paludicola*). Тут гняздуецца каля 9% сусьветнай папуляцыі і адзначана самая высокая ў сьвеце шчыльнасьць гэтага віду. Заказьнік забясьпечвае існаваньне папуляцыяў цэлага шэрагу рэдкіх і зьнікаючых відаў птушак, сярод якіх два віды (драч *Crex crex* і дубальт *Gallinago media*) таксама знаходзяцца пад глябальнай пагрозай зьнікненьня, а 20 занесены ў Чырвоную кнігу Беларусі. Акрамя гэтага, тэрыторыя заказьніка падтрымлівае папуляцыю чаплі-бугая (*Botaurus stellaris*), якая мае міжнародную значнасьць, і папуляцыю чорнага бусла (*Сісоnia nigra*) нацыянальнай значнасьці. Усяго на гнездаваньні ў заказьніку адзначана 123 віды птушак.

Забалочаная пойма характарызуецца ўнікальным, хаця і ня вельмі багатым складам расьлінаў. Зьвязана гэта з тым, што нешматлікія ўзвышэньні рэльефу (мінэральныя выспы), якія робяць больш разнастайнай бедную флёру балот, у значнай ступені трансфармаваныя. На тэрыторыі заказьніка налічваецца 18 відаў расьлінаў, занесеных у Чырвоную кнігу Беларусі, і 13 відаў, якія маюць рэгіянальную значнасьць. Акрамя гэтага, тут адзначаны ўнікальныя супольнасьці травяністай расьліны булаваносца сівога (*Corynephoretum canescentis*), якія прыстасаваліся да росту на сухіх пяшчаных выспах ва ўмовах, неспрыяльных для выжываньня іншых відаў расьлінаў.

Зь іншых рэдкіх прадстаўнікоў нашай фаўны, якія занесены ў Чырвоную кнігу Беларусі, у заказьніку адзначаны 1 від паўзуноў (балотная чарапаха *Emys orbicularis*) і 18 відаў насякомых, 2 зь якіх уключаны яшчэ й ў Эўрапейскую Чырвоную кнігу.

## Іншае
Тэрыторыя заказьніка выкарыстоўваецца для наступных відаў гаспадарчай дзейнасьці: сенакашэньня і выпасу жывёлы (10—15% плошчы), лясной гаспадаркі, паляваньня і рыбнай лоўлі. На прылягаючых да ўгодзя, у асноўным мэліяраваных, землях вырошчваюцца прапашныя і зерневыя культуры.

## Неспрыяльныя фактары
* Парушэньне гідралягічнага рэжыму ракі Ясельда зьяўляецца найважнейшым фактарам, які вызначае стан экасыстэмы балота і яго біялягічнай разнастайнасьці. Эксплюатацыя вадасховішча і рыбгаса «Сялец» зьяўляецца прычынай паводак і засух на балоце, якія, у сваю чаргу, прыводзяць да затапленьня гнёздаў птушак, паскарэньня расьлінных сукцэсіяў, зарастаньня рэчышча ракі і возера, веснавых пажараў і, як вынік, да зьмены відавога складу флёры і фаўны.
* Забруджваньне вады цяжкімі мэталамі, пэстыцыдамі, арганічнымі рэчывамі.
* Узворваньне глебы на мінэральных выспах, дзе растуць рэдкія віды расьлінаў.
* Скарачэньне сенакашэньня зьяўляецца асноўнай прычынай зарастаньня адкрытых нізінных балот хмызьнякамі.
* Штогадовае веснавое выпальваньне расьліннасьці практыкуецца мясцовым насельніцтвам і наносіць істотную страту біялягічнай разнастайнасьці. Асабліва буйныя пашкоджаньні адбываюцца ва ўмовах сухой вясны і адсутнасьці паводак, калі разам з расьліннасьцю выпальваецца верхні пласт глебы, карэньні расьлінаў і гінуць усе насякомыя. На такіх выпаленых балотах і лугах большасьць відаў птушак перастае гнездавацца.

## Літаратура
* Скарбы прыроды Беларусі — Treasures of Belarusian Nature: Тэрыторыі, якія маюць міжнар. значэнне для захавання біял. разнастайнасці. 2-ое выд., перапрац., дап. — Мн.: Беларусь, 2005. — 215 с

Катэгорыя:Балоты Беларусі