Эльфійскія мовы (Міжзем’е)

**Эльфі́йскія мовы ў Міжзе́м'і** — мовы, створаныя Дж. Р. Р. Толкінам як мовы, на якіх размаўляюць эльфы ў выдуманым сусьвеце твораў Толкіна. Толкін быў філёлягам паводле прафэсіі і праз гэта правёў шмат часу над іх распрацоўкай. Эльфійскія мовы былі першымі мовамі, якія Толкін распрацаваў для сусьвету сваіх твораў; паводле словаў пісьменьніка, гэтыя мовы сталі адным з падмуркам для будучых твораў.

Разам з гэтымі мовамі Толкінам былі створаныя пісьмовасьці для гэтых моваў: *сараці*, *тэнгвар* і *кірт*.

## Гісторыя стварэньня
Стварэньне першае эльфійскае мовы Толкін распачаў у пэрыяд 1910—1911 гадоў падчас свайго навучаньня ў школе караля Эдўарда, Бірмінггэм. Пазьней праект гэтае мовы атрымаў назву *Qenya*. Ужо ў гэты пэрыяд пісьменьнік быў знаёмы з лацінай, грэцкай і  гішпанскай мовамі, а таксама зь некалькімі сярэднявечнымі германскімі мовамі — гоцкай, старажытнаскандынаўскай і стараангельскай мовамі. У прыватнасьці, у гэты час Толкін распрацаваў адзін крыптаграфічны код і дзьве штучныя мовы. Аднак пазьней Толкін сутыкнуўся зь фінскай мовай, што надало яму вызначанае натхненьне. Паводле словаў Толкіна, ён «быццам бы знайшоў поўны вінны склеп, напоўнены бутэлькамі дзіўнага віна і смак якога ня быў мне вядомы раней. Гэта прывяло мяне нібы ў стан ап’яненьня». Толкін пачаў вывучаць фінскую мову з мэтай прачытаньня фінска-карэльскага эпасу Калевала. Паводле пісьменьніка, пры стварэньні мовы квэнья Толкін кіраваўся менавіта сваім досьведам вывучэньня фінскае мовы: напрыклад, у квэнья трапілі такія фанэтычныя рысы фінскай мовы як адсутнасьць клястэраў зычных у пачатку слова, адсутнасьць выбухных *b*, *d*, *g* (за выняткам спалучэньняў *mb*, *nd*, *ng*, *ld*, *rd*). Зь фінскае граматыкі ў квэнья патрапілі частае ўжываньне фіналяў *-inen*, *-ainen*, *-oinen*, канчаткі *-sse*, *-nna*, *-llo*; выражэньне прыналежнасьці шляхам суфіксаў і адсутнасьць роду.

Стварэньне мовы Толкінам перасьледавала ня толькі эстэтычныя цікаўнасьці, але й імкненьне стварэньня адпаведнай міталёгіі для легендарыюму ягоных твораў. На думку пісьменьніка, апрача стварэньня мовы было патрэбным яшчэ і апісаньне гісторыі яе носьбітаў, што стварыла б адпаведны фон для гісторыі эльфаў і іхных моваў.

Між тым, эльфійскія мовы зазналі шмат зьменаў у галінах спражэньня ды займеньнікаў. Эльфійская лексыка не падвергнулася значным зьменам, акрамя пэрыяду з 1910 па 1920 гады. Толкін захапляўся, у прыватнасьці, распрацоўкай этымалёгіі для сваіх штучных моваў.

У якасьці асноўных шляхоў для стварэньня штучных моваў Толкін з самога пачатку выкарыстоўваў параўнальна-гістарычную лінгвістыку і г.зв. дрэвавую мадэль. Так, напрыклад, спачатку пісьменьнік распрацоўваў фанэтычную сыстэму мовы, потым пачынаў працаваць над законамі яе гістарычнага зьмяненьня.

На пачатку 30-х гадоў ХХ ст. Толкін вырашыў, што паводле задумы легендарыюму твораў Толкіна протамовай (мовай-продкам)
эльфаў мусіць стаць *валарын* — мова багоў Валару: паводле словаў пісьменьніка, эльфы атрымалі гэтую мову з Валару і паступова, цягам гісторыі, зьмянялі яе і ўзбагачалі ўласнымі інавацыямі. На сваіх параўнальных табліцах Толкін здолеў апісаць фанэтычныя зьмены наступных моваў: квэнья, ліндарын (дыялект квэнья), тэлерыну, старой нолдарын, нолдарын, ілкарын, данійскай, усходнеданійскай, таліска, заходняй лембэрын, паўночнай лембэрын і ўсходняй лембэрын.

За сваё жыцьцё Толкін не спыняў экспэрымэнты над сваімі штучнымі мовамі, яны цярпелі шмат зьменаў і некаторыя з моваў мелі розныя граматычныя лады ў розных пэрыядах іх стварэньня. Аднак пасьля выхаду Ўладару Пярсьцёнкаў у 1954—1955 гадох граматычны лад найгалоўных эльфійскіх моваў (сындарын, тэлерын, квэнья) зьмяніўся невялікім чынам.

### Публікацыя ў лінгвістычных выданьнях
Два часопісы, Vinyar Tengwar (ад выпуску 39 ў ліпені 1998 року) і Parma Eldalamberon (ад нумару 11, 1995 год) прысьвячалі свае нумары рэдакцыі й публікацыі неапублікаваных лінгвістычных працаў Дж. Р. Р. Толкіна — амаль штогод публікуюцца новыя словы з эльфійскіх моваў і граматычныя правілы. Між тым, доступ да неапублікаваных працаў абмежаваны і рэдактары яшчэ не публікуюць працы, над якімі яны яшчэ працягваюць сваю працу.

## Гісторыя ў легендарыюме
Паводле легендарыюму твораў Дж. Р. Р. Толкіна, эльфійскія мовы ўтвараюць зь сябе моўную сям’ю, якая складаецца зь некалькіх роднасных моваў, а таксама іх дыялектаў. Паводле Толкіна ўсе яны маюць наступнае храналягічнае паходжаньне:

* **Квэндэрын** — протамова эльфаў, якая пачала разьвівацца ў *Куівіенэне*. Усе мовы эльфійскае моўнае сям’і лічацца нашчадкамі гэтае мовы (протамова звычайна дае пачатак некалькім роднасным мовам). Разам з гэтым, Толкін падзяліў эльфійскія мовы на дзьве галіны, кожная зь якой запачаткаваная дзьвюма эльфійскімі мовамі:

** *Аварын* — мова другога й трэцяга клянаў эльфаў, якія адмовіліся сысьці ў Валінар.
*** Разьвіліся ў ня менш як шэсьць роднасных моваў.
** *Агульны элдарын* — мова эпохі трох клянаў Элдару падчас вялікае выправы на Валінар. Эвалюцыянавала ў:
*** Квэнья — мова эльфаў Аману. Мае два дыялекты:
**** Ваньярынскі — мова першага кляну эльфаў.
**** Нолдарынскі — мова эльфаў другога кляну.
*** Тэлерын — мова эльфаў трэцяга кляну.
*** Нандарын — мова Нандару, часткі трэцяга кляну эльфаў.
**** Разьвілася ў некалькі нандарынскіх моваў.
*** Сындарын — мова Сындару, адной з частак трэцяга кляну эльфаў, якая жыла ў Бэлерыяндзе. Мае наступныя дыялекты:
**** Дарыятрын
**** Фалатрын
**** Паўночны
**** Нолдарынскі дыялекты.

Датычна эльфійскіх моваў выкарыстоўваецца шэраг дыякрытычных знакаў. Сярод іх адзначаюцца акут (á, é, í, ó, ú) і цыркумфлекс (â, ê, î, ô, û, ŷ), якімі пазначаецца даўжыня галоснага гуку. Таксама адзначаецца й знак макрон (гарызантальная рыса над літарай), якую Толкін выкарыстоўваў для пазначэньня доўгіх галосных у агульным элдарыне. Знак умляўту (ä, ë, ö) пазначае асобнае вымаўленьне кароткага галоснага гуку і адсутнасьць дыфтонгу (напрыклад, словы *Ainulindalë* і *Eärendil*, дзе літары з умляўтам пазначаюць асобны гук).

### Параўнаньне
Ніжэй прыведзены прыклад храналягічнага зьмяненьня эльфійскае моўнае сям’і на прыкладзе слова *kwendī* («народ», пазьнейшае значэньне — «эльфы») у мовах розных пэрыядаў:

## Вымаўленьне ў сындарын і квэнья
Сындарын і квэнья маюць вельмі блізкія фанэтычныя лады. Ніжэй прыведзеныя прыклады галосных гукаў, якія пазначаюцца літарамі або іх спалучэньнямі (паводле IPA). С — сындарын, К — квэнья.

* **Зычныя**:

** У адрозьненьне ад моваў Заходняй Эўропы і, у прыватнасьці, ангельскай (мова арыгіналу твораў Толкіна) літара *c* пазначае гук [k] нават у пазыцыі перад літарамі *i*, *e*;
** Літара *ɡ* заўсёды пазначае гук [ɡ];
** *r* заўсёды пазначае альвэалярны дрыжачы [r] (а не ангельскае [ɾ]), які аналягічны беларускаму *р*;
** Дыграф *dh* пазначае гук [ð] (як «th» у ангельскім *this*);
** Дыграф *ch* пазначае не ангельскае [*t͡ʃ], а гук [x] (як «ch» у нямецкім *ach*);
** Дыграфам *lh* пазначаецца асаблівы гук [ɬ], які можна спаткаць у валійскай мове.

## Пісьмовасьць
Большасьць узораў эльфійскіх моваў для зручнасьці запісваліся лацінскім альфабэтам (гл. вышэй), аднак у легендарыюме твораў Толкіна эльфійскія мовы запісваліся разнастайнымі ўласнымі пісьмовасьцямі. Найвядомай з такіх пісьмовасьцяў зьяўляецца тэнгвар Фэанору, аднак першай з гэтых пісьмовасьцяў зьяўляецца тэнгвар Румілу, створаны Толкінам у 1919 годзе.

Сьпіс вядомых пісьмовасьцяў, распрацаваных Толкінам (у храналягічным парадку):

* Тэнгвар Румілу (таксама вядомая як сараці)
* Руны Гондаліну
* пісьмовасьць Валмару
* Андыёквэнья
* Квэньінская
* Тэнгвар Фэанору
* Кірт.

Паводле легендарыюму Толкіна, першай пісьмовасьцю, выкарыстанай эльфамі для запісу Квэнья, сталася г.зв. сараці. Сындарын упершыню стаў запісвацца пісьмовасьцю кірт. У прыватнасьці, рунічныя надпісы выгравіраваныя на мячы Арагорна.

## Глядзіце таксама
* Мовы Міжзем'я

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Learn Elvish
* The Elvish Linguistic Fellowship
* Эльфійскія шрыфты для TeX
* Элфьійскія шрыфты для Windows
* The Tolkienian Linguistics FAQ

Катэгорыя:Міжзем’е
Катэгорыя:Штучныя мовы