Барысаў

**Бары́саў** — места ў Беларусі, на рацэ Бярэзіне. Адміністрацыйны цэнтар Барысаўскага раёну Менскай вобласьці. Плошча 46 км². Насельніцтва на 2018 рок — 143 051 чалавек. Знаходзіцца за 71 км на паўночны ўсход ад Менску, на аўтамабільнай дарозе Менск — Ворша. Чыгуначная станцыя на лініі Менск — Ворша. Буйны прамысловы і культурны цэнтар краіны.

Барысаў — магдэбурскае места на мяжы гістарычных Меншчыны і Аршаншчыны, старажытны замак Вялікага Княства Літоўскага. Да нашага часу тут захаваліся збудаваныя ў стылі клясыцызму касьцёл Нараджэньня Найсьвяцейшай Панны Марыі і скарбніца, помнікі архітэктуры пачатку XIX ст.

## Назва

Тапонім Барысаў утварыўся ад імя полацкага князя Рагвалода-Барыса Ўсяславіча, пра што сьведчыць аснова (Барыс) і фармант (аў).

Варыянт лацінскага напісаньня назвы места на мапах 1695, 1740-х, 1770 і 1780 гадоў — *Borysou*.

Дзеля адрозьненьне ад Барысаваў на Русі і Масковіі часам насіў дадатковае азначэньне — *Барысаў [[Літва|Літоўскі]]*.

## Гісторыя

### Раньнія часы
Паводле зьвестак В. Тацішчава паселішча заснаваў князь полацкі Рагвалод-Барыс у 1102 годзе (згодна зь іншымі зьвесткамі — князь кіеўскі Яраслаў Мудры у 1032 годзе).

Старажытнае гарадзішча месьцілася на левым беразе ракі Бярэзіны. Тым часам найбольш стары пісьмовы ўпамін пра Барысаў як горад Полацкага княства зьмяшчаецца ў Лаўрэнцеўскім летапісе і датуецца 1127 годам.

### Вялікае Княства Літоўскае
У XIII—XIV стагодзьдзях у Барысаве будаваўся замак, прыкладна ў той жа час места далучылася да Вялікага Княства Літоўскага. У другой палове XIV ст., імаверна, адбыўся перанос Барысава зь першапачатковага месца (цяпер — гарадзішча ў вёсцы Старабарысаў) на новае, за 4 км ніжэй плыньню Бярэзіны. Новы драўляны замак збудавалі на высьпе ў абалоне ракі, налева ад яе галоўнага рэчышча, прыблізна за 1,5 км на паўночны захад ад сучаснага аўтамабільнага моста. У канцы XIV ст. Барысаў разам з навакольнай воласьцю падпарадкоўваўся беспасярэдне вялікаму князю Вітаўту, які ў 1396 годзе выдаў «*борысовцам*» адмысловы прывілей, дзе вызначаў парадак прыёмкі і ўліку мядовай даніны. У Сьпісе рускіх гарадоў далёкіх і блізкіх (канец XIV ст.) Барысаў значыцца сярод «літоўскіх» замкаў. 

У 1413 годзе Барысаў стаў цэнтрам воласьці Віленскага ваяводзтва. У вайну з Маскоўскай дзяржавай (1500—1503) у 1500 годзе тут знаходзілася стаўка вялікага князя Аляксандра, а ў наступную вайну з Масковіяй (1512—1522) у 1514 годзе — месца збору войскаў Вялікага Княства Літоўскага (у Барысаве знаходзілася стаўка вялікага князя Жыгімонта Старога). 27 жніўня 1514 году году Канстантын Астроскі разьбіў каля места перадавыя аддзелы маскоўскіх захопнікаў.

У 1563 годзе кароль і вялікі князь Жыгімонт Аўгуст надаў Барысаву Магдэбурскае права, а 10 жніўня 1565 году — мескі герб: «*у белым (срэбраным) полі меская брама а дзьвюх вежах, над якой зьмяшчалася выява Сьвятога Пятра з ключом у правай руцэ*». У 1569 годзе Барысаў як цэнтар староства перайшоў зь Менскага павету Менскага ваяводзтва ў Аршанскі павет Віцебскага ваяводзтва. Маёнтак знаходзіўся ў валоданьні Агінскіх, пазьней Радзівілаў. 13 верасьня 1642 году барысаўскі староста А. Казаноўскі фундаваў у месьце першы касьцёл. 

Захавалася сьведчаньне азначэньня жыхароў Барысава ліцьвінамі: «*Степанка Борисов… в роспросе сказал: родом де он литвин, родился в [[Белая Русь|Белой Руси]] в Борисове городе… а отец де у него жив в Литве*» (1621 год). 

З пачаткам вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667) 19 чэрвеня 1655 году маскоўскія войскі захапілі і спалілі Барысаў. Увосень 1657 году партызанскі аддзел Багровіча колькасьцю 400—500 чалавек спрабаваў выгнаць акупантаў, аднак места атрымалася вызваліць толькі 9 ліпеня 1662 году. На 1670 год у Барысаве было 104 дымы, дзеялі касьцёл і 4 царквы, працаваў заезны двор. Існавалі вуліцы Замкавая, Полацкая, Бярэзінская, Млынавая, Маставая, Аршанская, Забалоцкая і інш. У 1680 годзе ў месьце было 382 будынкі, Рынак і 9 вуліцаў.

На 1732 год у Барысаве было 9 вуліцаў, на 1764 год — 230 будынкаў. 14 чэрвеня 1792 году кароль і вялікі князь Станіслаў Аўгуст Панятоўскі пацьвердзіў мескі герб: «*у срэбным полі брама, паміж дзьвюма вежамі над брамай постаць сьвятога Пётры з двума ключамі ў руцэ*».


Barysaŭ. Барысаў (A. Westerveld, XVII).jpg|Панарама, каля 1650 г.
Barysaŭ, Vaskrasienskaja. Барысаў, Васкрасенская (1650).jpg|Іканастас у Васкрасенскай царкве, каля 1650 г.
Barysaŭ, Gazetny, Andrejeŭskaja. Барысаў, Газэтны, Андрэеўская (XIX).jpg|Праект дабудовы званіцы да Андрэеўскай царквы, XIX ст.
Barysaŭ, Rynak. Барысаў, Рынак (1817).jpg|Прысутныя месцы, 1817 г.

Barysaŭ, Kalvaryja, Kaplica. Барысаў, Кальварыя, Капліца (F. Ruščyc, 11.07.1899).jpg|Кальварыя. Ф.&nbsp;Рушчыц, 1899 г.
Barysaŭ, Biarezina. Барысаў, Бярэзіна (F. Ruščyc, 1899).jpg|Бярэзіна. Ф.&nbsp;Рушчыц, 1899 г.
Barysaŭ, Rynak. Барысаў, Рынак (1918) (2).jpg|Рынак, царква-мураўёўка, 1918 г.
Starabarysaŭ, Radzivił. Старабарысаў, Радзівіл (J. Losik, 1926).jpg|Старабарысаў. Я.&nbsp;Лёсік, 1926 г.


### Пад уладай Расейскай імпэрыі

У выніку другога падзелу Рэчы Паспалітай (1793 год) Барысаў апынуўся ў складзе Расейскай імпэрыі, дзе з 1795 году стаў цэнтрам павету Менскай губэрні. У вайну 1812 году ў канцы чэрвеня места занялі францускія войскі, аднак 26—29 лістапада каля Барысава расейскія войскі нанесьлі ім значную паразу ў часе пераправы цераз раку Бярэзіну. На 1825 год у месьце было 319 будынкаў (зь іх 1 мураваны), на 1854 год — 600 будынкаў, дзеялі касьцёл, 2 царквы, сынагога і 5 малітоўных дамоў, працавалі 70 крамаў.

У час нацыянальна-вызвольнага паўстаньня 1863—1864 гадоў у ваколіцах Барысава дзеяла некалькі партызанскіх аддзелаў пад камандай Антона Трусава (у яго гонар атрымала назву адна з вуліцаў места), Бэнэдыкта Дыбоўскага і Канстантына Жэброўскага ды іншых.

На 1863 год у Барысаве быў 601 жылы дом, дзеялі касьцёл, 2 царквы, 8 сынагогаў і малітоўных дамоў, працавалі 70 крамаў, 5 гарбарных, піваварны і цагельны заводы. У 1871 годзе праз Барысаў прайшла Маскоўска-Берасьцейская чыгунка; на правым беразе Бярэзіны ўзьнікла чыгуначная станцыя, а пры ёй — паселішча Новабарысаў, злучанае з старым местам драўляным мостам. На 1878 год — 1188 будынкаў (зь іх 5 мураваных), дзеялі 2 царквы (1 мураваная), касьцёл (мураваны) і сынагога, працавалі расейскія павятовая і прыходзкая вучэльні, 2 піваварных і лесапільны заводы, 5 корчмаў. Паводле вынікаў перапісу 1897 году, працавалі паштова-тэлеграфная кантора, 2 лякарні, меская вучэльня, жаночы пансіён, 215 крамаў, 9 заводаў.

У 1900 годзе ў склад Барысава ўвайшоў Новы Барысаў (афіцыйна — пасад Нова-Барысаў). У 1901 і 1910 гадох места моцна пацярпела ад пажараў. На 1904 год тут было 27 вуліцаў і завулкаў, 2 пляцы, 1868 жылых дамоў (зь іх 73 мураваныя), 244 газавыя ліхтары, 11 фабрык і заводаў, 59 рамесных майстэрняў, банк, 2 натарыяльныя канторы, паштова-тэлеграфная кантора, 6 заезных двароў, 11 корчмаў і харчэўняў, 10 гасьцініцаў, 2 друкарні, бібліятэка-чытальня, чытальня, 8 школаў (17 настаўнікаў, 404 вучні), 2 лякарні, 2 аптэкі і 5 аптэных магазынаў. Штогод праводзіліся 4 кірмашы. На 1910 год у Барысаве было больш за 1520 двароў, 32 прамысловыя прадпрыемствы, зь іх найбольшыя — запалкавыя фабрыкі «Вікторыя» і «Бярэзіна», 2 лесапільныя заводы, гута, вінакурня, паперня «Папірус», паравы млын, працавалі 112 крамаў, ніжэйшая лясная школа, мужчынская гімназія, жаночая прагімназія, мэтэастанцыя. 

За часамі Першай сусьветнай вайны ў лютым 1918 году Барысаў занялі войскі Нямецкай імпэрыі.

### Найноўшы час
25 сакавіка 1918 году згодна з Трэцяй Устаўной граматай Барысаў абвяшчаўся часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. Тут утварылася Беларуская рада, прызначылі павятовага старшыню БНР, а жыхары места атрымалі Пасьведчаньні Народнага Сакратарыяту БНР. 1 студзеня 1919 году ў адпаведнасьці з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі Барысаў увайшоў у склад Беларускай ССР. У красавіку 1919 году тут адбылося антысавецкае паўстаньне. 
Зь верасьня 1919 да 25 траўня 1920 году места займалі войскі Польскай Рэспублікі. 17 ліпеня 1924 году Барысаў стаў цэнтрам раёну. У 1925 годзе ў месьце працавалі 5 лесапільных і фанэрных заводаў, запалкавая і папяровая фабрыкі, шклозавод і іншыя прадпрыемствы. 7—9 красавіка 1932 году ў Барысаве адбыўся галодны бунт, выкліканы савецкай харчовай палітыкай. 27 верасьня 1938 году Барысаў атрымаў афіцыйны статус гораду абласнога падпарадкаваньня. На 1939 год тут працавала каля 40 прамысловых прадпрыемстваў, 3 сярэднія спэцыяльныя навучальныя ўстановы, 10 агульнаадукацыйных сярэдніх школаў, 11 дашкольных установаў, 2 лякарні, паліклініка, 2 кінатэатры, тэатар, 31 бібліятэка.

У Другую сусьветную вайну з 2 ліпеня 1941 да 1 ліпеня 1944 году Барысаў знаходзіўся пад акупацыяй Трэцяга Райху. У баях супраць 18 танкавай гітлераўскай дывізіі у чэрвені — ліпені 1941 году бралі ўдзел Зводная дывізія Грышына, 1-я Маскоўская дывізія Крэйзера, асобныя часткі НКВД па ахове чыгункі, умацаваныя бронецягнікамі. У ліпені 1944 году пры штурме места адзначылася каманда з трох танкаў Т-34, два зь якіх прабіліся на правы бераг Бярэзіны, але хутка былі зьнішчаныя.

У XX ст. межы Барысава пашырыліся за кошт улучэньня ў склад места вёсак і хутароў Лядзішчаў, Печаў, Цагельні, Разувы.

16 жніўня 2020 году ў Барысаве прайшоў Марш за свабоду.


Barysaŭ, Biarezina. Барысаў, Бярэзіна (S. Prokudin-Gorsky, 1911) (colour retouch).jpg|Мост церазь Бярэзіну, 
Barysaŭski zamak. Барысаўскі замак (1901-17) (2).jpg|Замак, да 1918 г.
Barysaŭ, Mienskaja, Naradžeńnia. Барысаў, Менская, Нараджэньня (M. Astankovič, 1905).jpg|Вуліца Менская. Касьцёл, 1905 г.
Barysaŭ, Rynak. Барысаў, Рынак (1905).jpg|Рынак. Царква-мураўёўка, 1905 г.

Barysaŭ, Gazetny. Барысаў, Газэтны (1914).jpg|Завулак Газэтны. Царква Сьвятога Андрэя, 1914 г.
Barysaŭ, Kalvaryja. Барысаў, Кальварыя.jpg|Кальварыя. Капліца
Barysaŭ, Vilenskaja-Savucinskaja. Барысаў, Віленская-Савуцінская (1901-17) (2).jpg|Рог вуліцаў Віленскай і Савуцінскай, да 1918 г.
Barysaŭ, Połackaja-Pałynskaja. Барысаў, Полацкая-Палынская (1907) (2).jpg|Рог вуліцаў Полацкай і Палынскай, 1907 г.


## Насельніцтва

### Дэмаграфія


ImageSize = width:auto height:220 barincrement:28
PlotArea = left:50 bottom:20 top:30 right:20
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
Colors =
  id:linegrey2 value:gray(0.9)
  id:linegrey value:gray(0.7)
  id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8)
  id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:180000
ScaleMajor = unit:year increment:25000 start:0 gridcolor:linegrey
ScaleMinor = unit:year increment:5000 start:0 gridcolor:linegrey2
PlotData =
  color:cobar width:15
  bar:1600 from:0 till:2500 
  bar:1795 from:0 till:1600 
  bar:1825 from:0 till:2188
  bar:1863 from:0 till:5800 
  bar:1880 from:0 till:15097
  bar:1897 from:0 till:15063 
  bar:1907 from:0 till:18055 
  bar:1917 from:0 till:23981
  bar:1939 from:0 till:49000 
  bar:1959 from:0 till:59300 
  bar:1970 from:0 till:84000
  bar:1989 from:0 till:150000 
  bar:1997 from:0 till:154300 
  bar:2005 from:0 till:162700
  bar:2009 from:0 till:147381
  bar:2018 from:0 till:143051
TextData=
  fontsize:10px pos:(65,215)
  text:Дынаміка зьмяненьня колькасьці насельніцтва Барысава



* **XVI стагодзьдзе**: каля 1600 году — 2—3 тыс. чал.
* **XVIII стагодзьдзе**: 1795 год — 1600 чал.
* **XIX стагодзьдзе**: 1825 год — 2188 чал.; 1863 год — 5876 чал.; 1878 год — 15,1 тыс. чал.; 1880 год — 15&nbsp;097 чал. (7342 муж. і 7755 жан.), зь іх 961 каталік; 1887 год — 17&nbsp;737 чал., у тым ліку 6264 праваслаўных і 10&nbsp;300 юдэяў; 1897 год — 15&nbsp;063 чал., зь іх 41,7% пісьменныя.
* **XX стагодзьдзе**: 1904 год — каля 17 тыс. чал.; 1907 год — 18&nbsp;055 чал.; 1909 год — каля 19 тыс. чал.; 1910 год — каля 19 тыс. чал.; 1917 год — 23&nbsp;981 чал.; 1939 год — 49&nbsp;108 чал.; 1959 год — 59&nbsp;280 чал.; 1969 год — 77 тыс. чал.; 1970 год — 84 тыс. чал.; 1989 год — 150 тыс. чал.; 1991 год — 150,2 тыс. чал.; 1992 год — 150 тыс. чал.; 1995 год — 154,8 тыс. чал.; 1997 год — 154,3 тыс. чал.
* **XXI стагодзьдзе**: 2005 год — 162,7 тыс. чал.; 2006 год — 165,9 тыс. чал.; 2007 год — 169,7 тыс. чал.; 2009 год — 174,1 тыс. чал. (разам зь вёскамі Пчэльнік, Старабаруса, Вуглы); 2009 год — 147 381 чал.; 2016 год — 143 919 чал.; 2017 год — 143 287 чал.; 2018 год — 143 051 чал.

### Адукацыя
У Барысаве працуюць філія Інстытуту кіраваньня і прадпрымальніцтва, 3 сярэднія спэцыяльныя навучальныя ўстановы, 3 прафтэхвучэльні, політэхнічны ліцэй, 2 гімназіі (1 гімназія пераназваная ў сярэднюю школу), 24 сярэднія, музычная, мастацкая і харэаграфічная школы.

### Мэдыцына
Мэдычнае абслугоўваньне насельніцтва ажыцьцяўляюць 4 лякарні, 7 паліклінікаў, 3 дыспансэры, станцыя пераліваньня крыві, хуткай дапамогі, 2 санітарна-эпідыміялягічныя, 32 пункты аховы здароўя.

### Культура

Дзеюць 4 бібліятэкі, дом культуры, 3 кінатэатры, народны тэатар. У Барысаве знаходзіцца філія Дзяржаўнага архіву Менскай вобласьці.

### [[Мас-мэдыя]]
У Барысаве працуе рэгіянальны інфармацыйна-аналітычны сайт ex-Press, выдаюцца наступныя газэты: незалежная «Борисовские новости»; дзяржаўная «Адзінства»; краязнаўчая «Гоман Барысаўшчыны». Існуе таксама дзьве тэлекампаніі: «СКІФ» і «СВЕТ ТВ».

### Спорт
Мескі стадыён мае акрэдытацыю для правядзеньня міжнародных футбольных матчаў. БАТЭ Барысаў — шматразовы чэмпіён Беларусі па футболе. У 2014 годзе адкрыўся новы стадыён «Барысаў-Арэна».

## Забудова

### Вуліцы і пляцы

#### Старое Места

#### Новае Места

З урбананімічнай спадчыны Барысава да нашага часу гістарычныя назвы захавалі вуліцы Ганчарная, Паштовая і Правабярэжная. У інвэнтары 1732 году ўпамінаецца Спаская вуліца.

## Эканоміка
Прадпрыемствы лясной, дрэваапрацоўчай, машынабудаўнічай і мэталаапрацоўчай, харчовай, швацкай, хімічнай і хіміка-фармацэўтычнай прамысловасьці, вытворчасьці будаўнічых матэрыялаў і інш.

## Турыстычная інфармацыя

### Інфраструктура
Барысаў — папулярны цэнтар турызму. Дзее Барысаўскі аб’яднаны музэй.

Помнікі: князю Барысу, «Батарэі» вайны 1812 году, савецкім танкістам і інш.

Гатэлі: «Бярэзіна», ААТ «БАТЭ», РУП «Барысаўскі завод агрэгатаў», «Экран». Санаторыя «Бярэзіна».

### Славутасьці

* Гандлёвыя рады (1908)
* Вежа воданапорная — адна зь першых у сьвеце гіпэрбалёідных канструкцыяў. Сталёвую ажурную сеткаватую вежу збудавалі паводле праекту інжынэра і навукоўца У. Шухава. Такіх вежаў у сьвеце засталося толькі 11 з больш чым 200, збудаваных В. Шухавым. Найбольш вядомая — Шухаўская вежа на Шабалаўцы ў Маскве. Пазьней гіпэрбалёідныя канструкцыі будавалі архітэктары Антоніё Гаўдзі-і-Карнэт, Лё Карбюзье, Оскар Німэер.
* Замак (XIII—XIX стагодзьдзі)
* Ешыбот (пачатак ХХ ст.)
* Забудова гістарычная (ХІХ — пачатак ХХ ст.; фрагмэнты)
* Кальварыя (XVIII—XIX стагодзьдзі), капліца (XIX ст.)
* Касьцёл Нараджэньня Найсьвяцейшай Панны Марыі (1806—1823)
* Могілкі юдэйскія
* Сынагога Вялікая (1912)
* Сынагога Хеўрэ Тылім (1911)
* Царква саборная Ўваскрасеньня Хрыстова (1874; мураўёўка)
* Чыгуначная станцыя (пачатак ХХ ст.)

### Страчаная спадчына
* Капліца на Кальварыі (XVIII ст.)
* Царква Ўваскрасеньня Хрыстова (XVIII ст.)
* Царква Сьвятога Андрэя (ХІХ ст.)
* Царква Сьвятога Прарока Ільлі (1895)
* Царква Сьвятой Тройцы (XVIII ст.)

## Галерэя

Railway Station in Barysaŭ.jpg|Чыгуначны вакзал
Фото путешествия по Беларуси 668.jpg|Вежа Шухава
Барысаўскі замак 02.JPG|Рэшткі Барысаўскага замку
Budynak byloga kaznacheystva Barysaw.jpg|Скарбніца

Žanočaja himnazija, Barysaŭ.JPG|Жаночая гімназія
Vialikaja synahoha, Barysaŭ.JPG|Вялікая сынагога
Synahiha i zydoŭskaja vučelnia, Barysaŭ2.JPG|Ешыбот
Batarei, Barysaŭ.JPG|Батарэі 1812 году
Square in Barysaŭ.jpg|Новае Места


## Месты-сябры

## Асобы
* Язэп Адамовіч (1897—1937) — беларускі савецкі дзяржаўны дзяяч
* Анатоль Анікейчык (1932—1989) — народны мастак, скульптар
* Андрэй Арамнаў (нар. 1988) — алімпійскі чэмпіён і рэкардсмэн сьвету па цяжкай атлетыцы
* Віктар Галаванаў (нар. 1952) — беларускі дзяржаўны дзяяч
* Вадзім Галыгін (нар. 1976) — гумарыст, тэлевядоўца
* Анатоль Грамыка (нар. 1932) — сябар-карэспандэнт Расейскай Акадэміі навук, доктар гістарычных навук
* Андрэй Грамыка (1909—1989) — савецкі дыплямат, дзяржаўны дзяяч, старшыня Прэзыдыюму Вярхоўнага Савету СССР; выпускнік Старабарысаўскага сельскагаспадарчага тэхнікуму
* Канстанцін Драпеза (нар. 1972) — сьпявак, удзельнік дуэту «Аляксандра і Канстанцін»
* Віктар Каліна (нар. 1968) — музыка, сьпявак расейскага шансону, аўтар песень
* Алесь Камоцкі (нар. 1958) — беларускі паэт, выканаўца ўласных песень
* Кірыл Стаселька (нар. 1990) — пісьменьнік
* Антон Трусаў (1835—1886) — адзін з кіраўнікоў Паўстаньня К. Каліноўскага
* Анатоль Чубайс (нар. 1955) — расейскі палітык
* Усевалад Янчэўскі (нар. 1976) — беларускі палітычны дзяяч

## Заўвагі

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 
* 
* Дзевяць стагоддзяў Барысава / Ж. Гілевіч, Г. Штыхаў, В. Насевіч, Л. Белая. — : БЕЛТА, 2002. — 224 с. .
* 
* 
* 
* 

## Вонкавыя спасылкі
*