Фэс

**Фэс** або **Фэз** (, ) — найстарэйшы з чатырох імпэрскіх гарадоў Марока, найбуйнейшы на захадзе Афрыкі цэнтар ісламскай культуры і адукацыі. Часам згадваецца як «Мэка Захаду» ці «Атэны Афрыкі». Насельніцтва Фэсу, паводле перапісу насельніцтва 2024 складае 1,256 мільёнаў чалавек. Гэта трэці паводле велічыні горад Марока пасьля Касаблянкі і Танжэру.

## Гісторыя
Горад быў заснаваны ў 789 годзе як Мадынат-Фас на паўднёва-ўсходнім беразе ракі Джаўгар, якая цяпер вядомая як рака Фэс, Ідрысам I, заснавальнікам дынастыі Ідрысідаў. Ідрыс I быў гасанідзкім шарыфам з Арабіі, які быў вымушаны ўцячы з Гіджазу пасьля няўдалага паўстаньня супраць Абасыдзкага халіфату, у рэшце рэшт пераехаў у паўночны Марока і заваяваў значную частку тэрыторыі. Насельніцтва новага места перадусім складалася з бэрбэраў. У хуткім часе павялічылася арабская іміграцыя, а таксама прыбылі андалюзійскія сем’і зьмешанага арабскага і ібэрыйскага паходжаньня, якія былі выгнаныя з Кордавы пасьля паўстаньня ў 817–818 гадах супраць аль-Гакама I. У 828 годзе рэгіён быў падзелены, у выніку чаго Мугамад атрымаў Фэс.

У X стагодзьдзі горад быў пад уладай Амэядзкага халіфату з Кордавы і Фатымідзкага халіфату з Іфрыкіі, якія кіравалі горадам праз намесьнікаў. Горад, разам з значнай часткай паўночнага Марока, працягваў пераходзіць з рук у рукі паміж даверанымі асобамі Кордавы цягам многіх дзесяцігодзьдзяў. У 1069—1070 гадах Фэс быў заваяваны Альмаравідамі. Не зважаючы на тое, што сталіца была перанесеная ў Маракеш пры Альмаравідах, Фэс набыў рэпутацыю важнага цэнтру гандлю і прамысловасьці. Да 1200 году Фэс і Каір, верагодна, былі найбуйнейшымі мусульманскімі гарадамі. У 1250 годзе Фэс аднавіў свой статус сталіцы пры дынастыі Марынідаў, на чый час прыпаў залаты век места. Паміж 1271 і 1357 гадамі было пабудавана сем мэдрэсэ, якія ёсьць аднымі з найлепшых прыкладаў мараканскай архітэктуры і аднымі з найбольш багата ўпрыгожаных помнікаў у Фэсе. Мараканскае паўстаньне 1465 году зрынула апошняга султана Марынідаў.

У XVI стагодзьдзі да ўлады на поўдні Марока прыйшлі Саадыты, дынастыя, якая прэтэндавала на прароцкую спадчыну. Прыкладна ў той жа час Асманская імпэрыя наблізілася да Фэсу па заваёве Альжыру. Асманы спрабавалі ўварвацца ў Марока пасьля забойства Мугамэда аш-Шэйха ў 1558 годзе, але былі спыненыя ягоным сынам Абдалой аль-Ггалібам у бітве пры Вадзі-эль-Лябане на поўнач ад Фэсу. Абд аль-Малік, брат Абдалы, захапіў Фэс пры падтрымцы Асманскай імпэрыі і зрынуў з трону свайго пляменьніка Абу Абдулу. Саадыты, якія зноў выкарыстоўвалі Маракеш як сваю сталіцу, не надавалі асаблівай увагі Фэсу, за выключэньнем багата ўпрыгожаных павільёнаў для абмываньняў, дададзеных да двара мячэту Каравійн. Толькі калі заснавальнік дынастыі алавітаў Муляй Рашыд узяў Фэс у 1666 годзе, горад аднавіўся і зноў стаў сталіцай, але ненадоўга. Муляй Рашыд пачаў аднаўляць места пасьля доўгага часу занядбаньня. Па сьмерці Рашыда Фэс перажыў яшчэ адзін цёмны час. Пачынаючы з кіраваньня Муляя Мугамада ібн Абдалы, паміж 1757 і 1790 гадамі, краіна стабілізавалася, а Фэс вярнуў сваю значнасьць. Не зважаючы на тое, што Маракеш таксама заставаўся важным горадам, менавіта Фэс заставаўся сталіцай Марока да канца алавіцкага пэрыяду ажно да XX стагодзьдзя.

У 1912 годзе па складаньні Фэскага дагавора ў Марока было ўсталяванае францускае каляніяльнае панаваньне. Адным з наступстваў гэтага былі забурэньні ў Фэсе ў 1912 годзе, то бок народнае паўстаньне, цягам якіх адбываліся напады на эўрапейцаў і габрэяў. Першы францускі кіраўнік генэрал Юбэр Льютэ пастанавіў перанесьці адміністрацыйную сталіцу пратэктарату ў Рабат у 1912—1913 гадах, які з тых часоў застаецца сталіцай краіны. У гэты час і цягам XX стагодзьдзя адбыўся шэраг сацыяльных зьменаў. Пачынаючы з часоў Льютэ, адным з важных доўгатэрміновым наступствам стала пастанова ў значнай ступені адмовіцца ад перабудовы існых гістарычных гарадоў-крэпасьцей у Марока і наўмысна захаваць іх як аб’екты гістарычнай спадчыны, якія дагэтуль вядомыя як «мэдыны». Замест гэтага француская адміністрацыя будавала новыя сучасныя гарады недалёка ад старых гарадоў, дзе перадусім пражывалі эўрапейскія засяленцы з сучаснымі выгодамі заходняга стылю. Гэта было часткай больш шырокай «палітыкі асацыяцыі», зацьверджанай Льютэ, якая спрыяла розным формам ускоснага каляніяльнага кіраваньня шляхам захаваньня мясцовых інстытутаў і эліт. Стварэньне асобнага францускага раёну Віль-Нувэль на захадзе ад места мела больш шырокі ўплыў на разьвіцьцё ўсяго гораду. Тут першапачаткова сяліліся новапрыбылыя французы, але і зь цягам часу заможныя мараканцы. Фэс таксама адыграў пэўную ролю ў мараканскім нацыяналістычным руху і ў пратэстах супраць францускага каляніяльнага рэжыму. Многія мараканскія нацыяналісты атрымалі адукацыю ва ўнівэрсытэце Аль-Каравійн.

Пасьля таго, як Марока аднавіла сваю незалежнасьць у 1956 годзе, многія тэндэнцыі, распачатыя падчас каляніяльнага панаваньня, працягнуліся і паскорыліся. Значная частка буржуазных клясаў Фэсу пераехала ў мэгаполісы Касаблянку і сталіцу Рабат. Мясцовыя габрэі масава пераязджалі або ў Касаблянку, або эмігравала ў Францыю, Канаду і Ізраілю. У 1981 годзе стары горад, які складаецца з Фэс-эль-Балі і Фэс-Джыд, быў далучаны ў сьпіс аб’ектаў Сусьветнай спадчыны ЮНЭСКО.

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 
* 
* 

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт.