Высокае

**Высо́кае** — места ў Беларусі, на рацэ Пульве. Уваходзіць у склад Камянецкага раёну Берасьцейскай вобласьці. Насельніцтва на 2018 год — 5065 чалавек. Знаходзіцца за 40 км ад Камянцу, за 3 км ад чыгуначнай станцыі Высока-Літоўск (лінія Берасьце — Беласток). Аўтамабільныя дарогі на Берасьце і Пружаны.

Высокае (да 1939 году — *Высо́кае Літо́ўскае*) — магдэбурскае места гістарычнай Берасьцейшчыны, старажытны замак Вялікага Княства Літоўскага. Да нашага часу тут захаваліся руіны замка Сапегаў, клясыцыстычны палац Патоцкіх, барокавыя касьцёл Найсьвяцейшай Тройцы, капліца Сьвятой Барбары, кляштар з касьцёлам баніфратаў і Вялікая сынагога, помнікі архітэктуры XVII—XIX стагодзьдзяў, часткова зруйнаваныя савецкімі ўладамі.

## Назва
Тапонім Высокае ўтварыўся ад асаблівасьцяў рэльефу (высокая мясьціна). Дзеля адрозьненьня ад Высокага на Мазовіі часам насіла дадатковае азначэньне — *Высокае [[Літва|Літоўскае]]*.

Варыянты напісаньня назвы места ў гістарычных крыніцах на розных мовах: *Hyssoke Litowan*, *Litowsvan Vishuker*, *Visoke DeLita*, *Visoko Sitoromos*, *Visoky Litovsk*, *Vosokie Litew*, *Vysokaje*, *Vysoke DeLita*,* Vysoke Litevske*, *Vysoko Litevks*, *Vysoko Litovsk*, *Vysokoe*, *Vysokoye*, *Wishko*, *Wisoke Litovsk*, *Wisoki*, *Wisoki Dalita*, *Wisokie Litofsk*, *Wisokie Litovsk*, *Wisoko Litowsk*, *Wissokie*, *Wysoke Litewski*, *Wysoki Litewskie*, *Wysokie Litewskie*, *Wysokie Litowski*, *Wysoky*.

## Гісторыя
### Вялікае Княства Літоўскае
Упершыню паселішча пад назвай *Высокі [[замак|Горад]]* упамінаецца ў пісьмовых крыніцах у XIV стагодзьдзі ў зьвязку з тым, што яго наведваў вялікі князь Гедзімін.

У 1494 годзе вялікі князь Аляксандар надаў Высокаму Магдэбурскае права і герб «*у блакітным полі срэбная дзвухпавярховая, крытая дахоўкай вежа, з двума акенцамі й трыма брамамі*». У XV стагодзьдзі вялікі князь Вітаўт фундаваў тут касьцёл. У 1511 годзе вялікі князь Жыгімонт Стары перадаў Высокае ў пажыцьцёвае валоданьне Івану Храптовічу. У XVІ стагодзьдзі паселішча знаходзілася ў валоданьні Пяткевічаў, Ёдкавічаў, Хлявіцкіх. У гэты час яно стала цэнтрам дывановага і палатнянага ткацтва. У 1603 годзе новы ўладальнік Высокага Андрэй Война-Грычынавіч заснаваў тут касьцёл Найсьвяцейшай Тройцы, які меў 44 аршыны даўжыні і 12 — шырыні. Найбольшы касьцёльны звон насіў імя Сьвятых Пятра і Паўла.

З 1647 году Высокім валодалі Сапегі, якія збудавалі тут замак. Фартэцыя значна пацярпела ў вайну Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667) і Вялікую Паўночную вайну (1700—1721). 16 сьнежня 1671 году места атрымала прывілей на правядзеньне штогадовых кірмашоў, якія цягнуліся 4 тыдні.

У 1748 годзе замак і палац згарэлі, па чым Сапегі перанесьлі сваю рэзыдэнцыю ў Слонім. У 1772 годзе ў Высокім на месцы касьцёла XV стагодзьдзя збудавалі капліцу Сьвятой Барбары. У 1773—1785 гадах на паўднёва-ўсходняй ускраіне места, у мясцовасьці Марыямпалі, Аляксандар Міхал Сапега фундаваў кляштар баніфратаў (добрых братоў). Пры кляштары дзеяў шпіталь на 40 ложкаў. На 1788 год цагельня, што працавала ў Высокім, давала 22 тыс. цэглы і 8 тыс. дахоўкі ў адзін абпал. У 1794—1797 гадох з ініцыятывы Францішка Сапегі дзеяў водны шлях у Гданьск.

### Пад уладай Расейскай імпэрыі
У выніку трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай (1795 год) Высокае апынулася ў складзе Расейскай імпэрыі, у Берасьцейскім павеце Гарадзенскай губэрні (паводле іншых зьвестак да 1807 году ўваходзіла ў склад Прусіі). Статус паселішча панізілі да мястэчка. У 1816 годзе побач з руінамі замка ўладальнікі Высокага Патоцкія ўзьвялі палац і пашырылі парк за межы былога замкавага валу (ягоная плошча вырасла з 30 да больш за 50 га).

24 студзеня 1863 году за часамі нацыянальна-вызвольнага паўстаньня аддзел Рамана Рагінскага на кароткі час вызваліў Высокае з-пад расейскага панаваньня. У 1869 годзе расейскія ўлады збудавалі ў мястэчку мураваную царкву-мураўёўку Ўзьвіжаньня Сьвятога Крыжа коштам сродкаў, канфіскаваных у паўстанцаў. На 1886 год у Высокім існавалі аптэка, лякарня, паштовая станцыя, 2 гарбарныя заводы, 3 вадзяныя млыны, 102 крамы і 4 тракціры; штогод праводзілася 15 кірмашоў і 2 таргі. На 1889 год у мястэчку дзеялі царква і касьцёл, працавалі суконная фабрыка і 4 гарбарні. Паводле вынікаў перапісу 1897 году — 256 двароў, валасная ўправа, царква, касьцёл, капліца, сынагога, 4 малітоўныя дамы, 
расейскія мужчынская і жаночая народныя вучэльні, юдэйская школа, паштовая кантора, лазьня, канатны і сьвечкавы заводы, 4 ветракі, 8 кузьняў, 14 абутковых, 13 кравецкіх, 8 сталярных, 4 шорныя майстэрні, 2 маслабойні, 108 дробных крамаў у гандлёвых радах і 13 пры дамах, 2 заезныя двары, 14 піцейных установаў; кожны чацьвер праводзіліся таргі, 9 разоў на год кірмашы.

За часамі Першай сусьветнай вайны ў 1915 годзе Высокае занялі войскі Нямецкай імпэрыі.


Vysokaje. Высокае (1773).jpg|Кляштар баніфратаў, 1773 г.
Vysokaje, Pulva. Высокае, Пульва (N. Orda, 23.04.1876).jpg|Палац і касьцёл. Н. Орда, 23.04.1876 г.
Vysokаŭski zamak. Высокаўскі замак (N. Orda, 1876).jpg|Замак Сапегаў. Н. Орда, 1876 г.
Vysokaŭski zamak. Высокаўскі замак (N. Orda, 1877-83).jpg|Замак Сапегаў. Літаграфія з акварэлі Н. Орды, 1877—1883 гг.


### Найноўшы час
25 сакавіка 1918 году згодна з Трэцяй Устаўной граматай Высокае абвяшчалася часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 году ў адпаведнасьці з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі яно ўвайшло ў склад Беларускай ССР. Згодна з Рыскай мірнай дамовай 1921 году Высокае апынулася ў складзе міжваеннай Польскай Рэспублікі. Статус паселішча павысілі да места. 20 красавіка 1934 году да яго далучылі населеныя пункты з аднайменнай гміны — 3 прадмесьці і двор маёнтку *Высокага Літоўскага*.

У 1939 годзе Высокае ўвайшло ў БССР, дзе 12 кастрычніка 1940 году стала цэнтрам раёну. У Другую сусьветную вайну з 23 чэрвеня 1941 да 28 ліпеня 1944 году места знаходзіла пад акупацыяй Трэцяга Райху. 17 красавіка 1962 году паселішча ўвайшло ў склад Камянецкага раёну.


Vysokaje, Patocki. Высокае, Патоцкі (1915-18) (4).jpg|Палац Патоцкіх
Vysokaje, Patocki. Высокае, Патоцкі (1880-86).jpg|Краявід палаца і парку 
Vysokaje, Paštovaja-Pieraskok, Fara. Высокае, Паштовая-Пераскок, Фара (1933).jpg|Касьцёл Найсьвяцейшай Тройцы
Vysokaŭski zamak. Высокаўскі замак (1915-18).jpg|Замкавая брама

Vysokaje, Kaplica. Высокае, Капліца (1901-39).jpg|Капліца Сьвятой Барбары
Vysokaje, Rynkavaja-Paštovaja. Высокае, Рынкавая-Паштовая (1901-14).jpg|Рынкавая вуліца
Vysokaje, Rynak. Высокае, Рынак (1901-14).jpg|Рынак
Vysokaje, Paštovaja. Высокае, Паштовая (1901-39).jpg|Паштовая вуліца


## Насельніцтва
### Дэмаграфія


ImageSize = width:auto height:180 barincrement:27
PlotArea = left:50 bottom:20 top:15 right:15
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
Colors =
  id:linegrey2 value:gray(0.9)
  id:linegrey value:gray(0.7)
  id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8)
  id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:6500
ScaleMajor = unit:year increment:1500 start:0 gridcolor:linegrey
ScaleMinor = unit:year increment:300 start:0 gridcolor:linegrey2
PlotData =
  color:cobar width:15
  bar:1886 from:0 till:2729 
  bar:1897 from:0 till:3434 
  bar:1914 from:0 till:3800 
  bar:1939 from:0 till:6100
  bar:1959 from:0 till:2600
  bar:1969 from:0 till:3800
  bar:1991 from:0 till:5100
  bar:2006 from:0 till:5200
  bar:2009 from:0 till:5376
  bar:2018 from:0 till:5065
TextData=
  fontsize:10px pos:(20,195)
  text:


* **XIX стагодзьдзе**: 1830 год — 929 муж., зь іх шляхты 3, духоўнага стану 5, мяшчанаў-юдэяў 767, мяшчанаў-хрысьціянаў і сялянаў 148, жабракоў 6; 1886 год — 2729 мяшчанаў і 284 іншыя жыхары; 1889 год — 3422 чал.; 1895 год — 4105 чал.; 1897 год — 3434 чал.
* **XX стагодзьдзе**: 1914 год — 3,8 тыс. чал.; 1931 год — 2,8 тыс. чал.; 1939 год — 6,1 тыс. чал.; 1959 год — 2,6 тыс. чал.; 1969 год — 3,8 тыс. чал.; 1991 год — 5,1 тыс. чал.; 1996 год — 4,8 тыс. чал.
* **XXI стагодзьдзе**: 2006 год — 5,2 тыс. чал.; 2008 год — 5,2 тыс. чал.; 2009 год — 5376 чал. (перапіс); 2016 год — 5164 чал.; 2017 год — 5113 чал.; 2018 год — 5065 чал.

### Адукацыя
У Высокім працуюць каледж ПТК СП, сярэдняя і санаторная школы, навучальна-вытворчы камбінат, дашкольная ўстанова.

### Мэдыцына
Мэдычнае абслугоўваньне насельніцтва ажыцьцяўляе меская лякарня.

### Культура
Дзеюць дом культуры, 2 бібліятэкі.

## Забудова
### Вуліцы і пляцы

Гістарычны Рынак у наш час ня мае афіцыйнай назвы. У сьпісе выбарнікаў 1928 году таксама ўпамінаюцца вуліцы Бродная, Кароткая і Крамы, а ў тэлефонным даведніку 1939 году — вуліца Крынічная.

### Мясцовасьці
Гістарычныя мясцовасьці Высокага: Выганава, Ліпкі, Мар'ямпаль, Папоўскі Сад.

## Эканоміка
Прадпрыемствы харчовай, будаўнічых матэрыялаў прамысловасьці.

## Турыстычная інфармацыя

### Славутасьці
* Замак Сапегаў (XVII ст.) пасярод пэйзажнага парку, закладзенага ў XVІІІ стагодзьдзі. На тэрыторыі парку захаваліся рэшткі падмуркаў і земляныя фартыфікацыі. На прылеглай тэрыторыі збудавалі спартовы стадыён.
* Капліца Сьвятой Барбары, збудаваная ў 1772 годзе на высокім беразе ракі Пульвы. У Другую сусьветную вайну выкарыстоўвалася ў якасьці крамы. Унутры капліцы росьпісы расьліннымі арнамэнтамі і мілітарнымі матывамі.
* Касьцёл Найсьвяцейшай Тройцы, збудаваны на сродкі Андрэя Войны ў 1603 годзе, адноўлены ў 1872 годзе Марыяй Патоцкай. У касьцёле захоўваліся труны з пахаваньнямі роду Сапегаў. Будынак атрымаў пашкоджаньні ў Другую сусьветную вайну, а пазьней яго перабудавалі пад спартовую залю. Касьцёл вярнулі каталікам у 1990 годзе.
* Палацавы комплекс Патоцкіх, збудаваны ў 1816—1820 гадох. Захаваўся ўнутраны інтэр’ер і рэшткі мастацкага аздабленьня. Каля палаца знаходзяцца дзьве прыбудовы і комплекс гаспадарчых пабудоваў. У Другую Сусьветную вайну палацавы комплекс выкарыстоўваўся ў якасьці сядзібы пагранічнікаў, пазьней — у якасьці школы і інтэрнату. З савецкіх часоў палац пусты і закінуты.

Іншыя славутасьці: юдэйская школа (XVII—XVIII стагодзьдзі); капліца прыдарожная (1909); кляштар з касьцёлам баніфратаў (1785); могілкі старыя каталіцкія; Вялікая сынагога; царква Ўзьвіжаньня Сьвятога Крыжа (1869; мураўёўка).

## Галерэя

Высокае. Брама 6.jpg|Замак Сапегаў
Троіцкі касьцёл.jpg|Касьцёл Найсьвяцейшай Тройцы
Высокае. Капліца Св. Барбары.jpg|Капліца Сьвятой Барбары
Высокае. Кляштар 5.jpg|Кляштар баніфратаў

Vysokaje, pałac (4.08.2008).jpg|Палац Патоцкіх
Vysokaje, fligiel (4.08.2008).jpg|Палац, флігель
Высокае. Царква 2.jpg|Царква-мураўёўка
Высокае. Сінагога 10.jpg|Руіны сынагогі


## Асобы
* Павал Лыжын (нар. 1981) — лёгкаатлет (штурханьне ядра)
* Аляксандар Міхал Сапега (1730—1793) — дзяржаўны дзяяч Вялікага Княства Літоўскага

## Заўвагі

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Вонкавыя спасылкі
* 
*