Палянізм

**Паляні́зм** (ад  — польскі) — слова, запазычанае з польскае мовы.

## У беларускай мове
У беларускую мову палянізмы пачалі пранікаць з канца XIV стагодзьдзя. Актыўнае папаўненьне слоўніка беларускай мовы палянізмамі працягвалася да 1930-х гадоў. Запазычаньне іх адбывалася 2 шляхамі: вусным (у выніку зносінаў беларусаў з палякамі як суседнім народам і прадстаўнікамі польскага народу, што жылі на Беларусі) і пісьмовым (празь пераклады твораў з польскай мовы на беларускую).

Сярод палянізмаў выдзяляюцца грамадзка-палітычныя тэрміны («*[[айчына]]*», «*[[братэрства]]*»), вайсковыя («*моц*», «*палкоўнік*»), бытавыя словы («*пярсьцёнак*», «*сукенка*»), прастамоўныя («*быдла*», «*лямант*»). Праз польскую мову ў беларускую прыйшла значная колькасьць словаў зь іншых моваў (лац. «*колер*», ням. «*карэта*»).

Лексыцы польскага паходжаньня ў сучаснай беларускай мове ўласьцівыя спалучэньні **ен** (**эн**), **ён** (**он**), **ан** на месцы насавых галосных **ę** **ą** («*парэнчы*», «*маёнтак*», «*вандроўка*»); -**дл**- («*кавадла*», «*страшыдла*»); -**лу**- паміж зычнымі («слуп», «тлусты»); суфіксы -**іск-а** («*вятрыска*»); -**унак** [сам суфікс пазычаны палякамі ў немцаў] («*пакунак*»); цьвёрдае вымаўленьне зычных перад галоснымі **е** (**э**): «*бэз*», *«пэўны»*; **я** (**а**) на месцы ўсходнеславянскіх **е** (**э**): «*жалязка*», «*бляск*»; гук **ц** (на месцы **ч**), іншым словам цоканьне: «*цудоўны*» (), «*цурацца*» ().

Сярод палянізмаў пэрыяду старабеларускае мовы асаблівым чынам вылучаюцца лацінізмы, якія засвоіліся старабеларускай пісьмовасьцю дзякуючы пасрэдніцтву польскае мовы. У падобных словах першапачатковы гук [s] зьмяняўся гукам [ʃ]: *scrutinium* > *шкрутыниум*, *scrutator* > *шкрутатар*. Некаторыя лацінізмы, што трапілі ў старабеларускую праз польскую мову, разам з вымаўленьнем зьмянялі значэньне, якое станавілася вузейшым: лац. *custos* («ахоўнік») > польск. *kustosz* («ахоўнік дзяржаўнага архіву») > ст.-бел. *кусташ* (тое ж).

## У іншых мовах
У расейскую мову палянізмы пачынаюць пранікаць у вялікай колькасьці з XVI—XVII стагодзьдзяў, у тым ліку праз старабеларускую мову і праз жывыя беларускія й украінскія гаворкі. Прыклады палянізмаў у расейскай мове: *быдло, вензель, дозволить, доконать, доскональный, забияка, клянчить, отчизна, повидло, подлец, подначить, поединок, пончик, поручик, предместье, сума, фигляр, хлопец, шарить, шкодливый, шляхта*. Пад уплывам польскае мовы ў расейскай мове ўзьніклі такія граматычныя адзінкі й зьявы як, адсутныя ў старажытнарускай мове злучнікі «*если*» (*jeśli*) і «*так что*» (*tak co*), часьціца «*якобы*» (*jakoby*), канструкцыя «*что за*» (*co [to] za*), «*принимать за кого*» (*przyjąć za kogo*).

Шмат палянізмаў ва ўкраінскай мове: *натхнення, без, клянчити.*

Рад палянізмаў ёсьць у нямецкай мове, напрыклад «*Gurke*» (агурок), «*Steiglitz*» (шчыгол), а таксама ў іншых эўрапейскіх мовах. У некаторых выпадках іх цяжка адрозьніць ад іншых славізмаў, якія прыйшлі з чэскай і лужыцкай моваў, напрыклад такіх як «*Quark*» (тварог).

У ангельскай мове палянізмы звычайна зьвязаныя з польскай культурай, напрыклад «*kielbasa*» (каўбаса), «*hetman*» (гетман).

## Крыніцы

Катэгорыя:Запазычаньні
Катэгорыя:Беларуская мова
Катэгорыя:Польская мова