open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Патрыярх (царкоўны сан)

**Патрыя́рх** (ад  пачынальнік роду) — найвышэйшы эпіскапскі тытул у Праваслаўнай Царкве, кіраўнік памеснай праваслаўнай царквы. Таксама тытул старшага эпіскапа ў некаторых іншых цэрквах.

## Гісторыя
У Старажытнай Юдэі патрыярхам называлі старшыню сінедрыёна — найвышэйшага калегіяльнага органа ўлады.

У хрысьціянскай царкве з IV ст. **патрыярх** — кіруючы эпіскап некаторых гарадоў і земляў (александрыйскі, ерусалімскі, канстантынопальскі, антыяхійскі, рымскі).

З канца VI ст. канстантынопальскі патрыярх атрымаў тытул Усяленскага з правам склікаць Сусьветныя саборы й прызначаць мітрапалітаў.

Папа Рымскі разглядаўся тады як патрыярх заходняй часткі Бізантыі. Аднак рымская царква пасьля свайго адзьдзяленьня не пагадзілася з гэтым і з XIII ст. увяла тытул патрыярха для эпіскапаў асобных старажытных епархій у падпарадкаваньні папы.

Тытул **патрыярха** існуе таксама ў армяна-грыгарыянскай, копцкай у Егіпце, эфёпскай і іншых старажытных усходніх цэрквах.

### Беларусь
Праваслаўная царква на Беларусі з пачатку свайго існаваньня й да 1596 г. знаходзілася пад амафорам (апекай) канстантынопальскага патрыярха. Са згоды апошняга ставіліся мітрапаліты Кіеўскай мітраполіі, да якой першапачаткова адносіліся й беларускія праваслаўныя епархіі. У 1596 г. канстантынопальскі патрыярх накіраваў свайго экзарха Нікіфара на праваслаўны сабор у Берасьці, які выступіў супраць Берасьцейскай уніі 1596 г.

У 1620—86 гг. адноўленая праваслаўная царкоўная арганізацыя Беларусі зноў знаходзілася пад апекай канстантынопальскага патрыярха, у 1686—1700 гг. і з 1917 г. — патрыярха маскоўскага й усяе Русі.

### Маскоўскі патрыярх
Першы маскоўскі патрыярх быў пастаўлены ў 1589 г. (у 1700—1917 гг. патрыярха не было). Ён кіруе царквой сумесна са Сьвятым сынодам і Архірэйскім саборам, выбіраецца пажыцьцёва на Памесным саборы (сходзе прадстаўнікоў духавенства й вернікаў царквы). За час існаваньня Маскоўскага патрыярхата было 16 патрыярхаў: Ёў (1589—1605); Ігнацій (1605—06); Гермаген (1606—12); Філарэт (1619—33); Яасаф І (1634—40); Ёсіф (1642—52); Нікан (1652—67), пры якім патрыяршаства дасягнула найбольшай палітычнай магутнасьці; Яасаф ІІ (1667—72); Піцірым (1672—73); Яакім (1674—90); Адрыян (1690—1700); Ціхан (1917—25); Сергій (1925—27 — намесьнік, у 1927—43 — месцаахоўнік, 1943—44 — патрыярх); Аляксій (1945—70); Пімен (1970—90); Аляксій II (1990—2008), які ў 1991, 1995 і 1998 наведваў Беларусь; Кірыла (з 2009).

## Сучаснасьць
У наш час патрыярхі ўзначальваюць таксама Канстантынопальскую, Александрыйскую, Антыяхійскую, Ерусалімскую, Грузінскую (каталікос-патрыярх), Сэрбскую, Баўгарскую, Румынскую памесныя праваслаўныя цэрквы.

## Літаратура
* Патрыярх // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 12: Палікрат — Праметэй / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2001. — Т. 12. — С. 183. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0198-2 (т. 12).
* Патриарх // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) (руск.). — СПб., 1890—1907.
* Под Патриаршим омофором. — М., 1989.

Катэгорыя:Рэлігійныя тытулы
Катэгорыя:Прадстаяцелі праваслаўных цэркваў
Катэгорыя:Рэлігія ў Бізантыйскай імпэрыі
Катэгорыя:Гісторыя хрысьціянства
Рашка

**Рашка** можа азначаць:

## Геаграфія
* Рашка — назва Вялікага княства Сэрбскага ў XI—XII стагодзьдзях
* Рашка — геаграфічная і гістарычная вобласьць у Сэрбіі
* Рашка — рака ў Сэрбіі
* Рашка — мястэчка Сэрбіі
* Рашка — грамада Сэрбіі

## Асобы
* Адам Рашка ( 2001) — чэскі хакеіст
* Іржы Рашка (1941—2012) — чэскі лыжны скакун
* Карэл Рашка (1909—1987) — чэскі лекар-эпідэміёляг
* Марцін Рашка ( 1977) — чэскі футбольны брамнік
* Ян Рашка (1871—1945) — польскі скульптар, маляр

## Глядзіце таксама
* Малая Рашка
* Раска
* Раша
Яўген Ройзман

**Яўген Вадзімавіч Ройзман** ( 14 верасьня 1962, Сьвярдлоўск) — расейскі дзяржаўны, палітычны й грамадскі дзеяч, паэт і прадпрымальнік.
Бар (імя)

**Бар**, **Бара** — мужчынскае імя і вытворнае ад яго прозьвішча.

## Паходжаньне

Бара або Пара (Baro, Paro) — імя германскага паходжаньня. Іменная аснова -бар- (-бор-, -пар-) паходзіць ад гоцкага bara, baur 'чалавек, дзіця' (літаральна — «народжаны»). Сярод ліцьвінаў бытавалі імёны Барэйка (Барык), Барыла, Барут, Барвід, Барвік, Барвін (Борвін), Барконт, Парман, Вінбор (Вімбар, Вімбэр), Вісбар, Даўбор (Даўбар, Даўбір, Дабар), Жыбар (Зыбар), Кілбар, Кімбар (Кімбэр, Гімбар, Гімбэр), Нарбар, Убер, Шэйбар, Эйбар. Адзначаліся германскія імёны Bareke (Baricke), Barilo, Baruthus, Barvid, Barwic, Barwin, Pargunt (Bercunt), Parmann (Barmann), Wimber, Wisbar, Dauber (Daber), Siber, Kilber, Gimber, Norber, Uber, Seiber, Eyber.

Этымалягічны слоўнік старапольскіх асабовых імёнаў, выдадзены Польскай акадэміяй навук, адзначае гістарычнае бытаваньне ў Польшчы германскіх імёнаў Bar (Baro), Barlin (Parlin), Bartołt, Barołt, Waldebor, Werbar (Werber). Апроч таго, у Польшчы гістарычна бытавала імя Ratbar.

У Прусіі бытавалі імёны *Bareyke / Barike* (1360 і 1397 гады), *Barkint* (1384 год), *Barim* (1354 год), *Gimber*, *Wissebar* (1417 і 1419 гады).

Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: *Наръко Баровичъ* (1528 год); *Bor Mackowic* (1558 год); *Баръ Анъдреевичъ Свешъковичъ* (1567 год); *przez Simona Bara* (красавік 1596 году); *Joannes Baro* (1599 год); *Borewicz Jan Aleksander… Borewicz Piotr… Borewicz Wojciech* (1667 год); *cum generosus dominus Brink et generosus dominus Baro Taube* (25 чэрвеня 1705 году); *Barow* (1744 год); *Antoni z Borewicz — starosta y deputat powiatu Kowieńskiego* (31 студзеня 1750 году); *Stanisław Bary, rotm. pow. oszmiańskiego* (9 лютага 1785 году).

## Носьбіты
* Мацей Бара (Maciej Baro) — духоўны з Шадку (Каралеўства Польскае), які ўпамінаецца ў 1488 годзе
* Нарка Баравіч — упіцкі баярын, які ўпамінаецца ў попісе войска Вялікага Княства Літоўскага 1528 году
* Бар Андрэевіч Сьвяшковіч — баярын Дарагічынскага павету Падляскага ваяводзтва, які ўпамінаецца ў попісе войска ВКЛ 1567 году
* Бара Таўбэ — курлядзкі шляхціч нямецкага паходжаньня, які ўпамінаецца ў 1705 годзе

Барэвічы — літоўскі шляхецкі род, які меў уладаньні на Жамойці.

Карэва-Баровічы (з Карэва) — літоўскі шляхецкі род.

Бары (Bar) гербу Равіч — шляхецкі род Рэчы Паспалітай зь Інфлянтаў і Прусіі.

У актах Вялікага Княства Літоўскага ўпаміналася сяло Барэвічы (*Боревичи*) у Ковенскім павеце.

На 1900—1903 гады існавала вёска Барышкі ў Новааляксандраўскім павеце Ковенскай губэрні.

На гістарычнай Рэччычыне існуе мястэчка Парычы, на гістарычнай Упіччыне — вёска Парышкі.

## Заўвагі

## Крыніцы

Катэгорыя:Мужчынскія імёны
Бараальд (імя)

**Бараальд** (*Барўальд*) — мужчынскае імя.

## Паходжаньне
Барвальд або Бараальд (Barvaldus, Baroald) — імя германскага паходжаньня, якое ўтварылася ад гоцкага bara, baur 'чалавек, дзіцё' (літаральна — «народжаны») і гоцкага і германскага waldan 'валодаць, гаспадарыць' (або wulþus 'слава, мажнасьць').

## Носьбіты
* Бараальд ( па 693) —  Паленсіі

## Крыніцы

Катэгорыя:Мужчынскія імёны
Войшымунд

**Войшымунд**, **Вайшыму́нд**, **Вайсмонт** — мужчынскае імя.

## Паходжаньне

Вісімунд (Wisemund) і Васмунд або Васмунт (Wasmundus, Wassmundt) — імёны германскага паходжаньня. Іменная аснова -войш- (-вайш-) (імёны ліцьвінаў Вайшыла, Вайсар, Войшнар; германскія імёны Weisel, Weiser, Wießner) паходзіць ад гоцкага і бургундзкага waiþs 'паляваньне', гоцкага waiþja 'паляўнічы' або ад асновы -віс- (-віз-, -веш-) (пазьнейшай -вайс-), а аснова -мунд- (-мунт-, -монт-) (імёны ліцьвінаў Монтгерд, Валімонт, Жыгімонт; германскія імёны Mundgerd, Walmont, Sigimunt) — ад германскага *mundô 'рука, абарона, крэўнасьць' або гоцкага munds 'моц розуму, імкненьне', mundrs 'гарлівы, палкі'. Такім парадкам, імя Вайшымонт азначае «гарлівы паляўнічы». 

Германскі характар літоўскіх імёнаў з асновай -монт- (-мант-) — як і запазычаньне самой асновы з германскіх моваў — сьцьвердзілі францускі лінгвіст-германіст Раймонд Шмітляйн і амэрыканскі лінгвіст Альфрэд Зэн.

Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: *Jakub Woysmontowicz* (1602—1615 гады); *Woyszymundus I Christianus*, *Nicolaus I Radziwiłł Filius Woyszymundi* (1733—1737 гады); *syn Woyszymunda… Woyszymund I. Krystyan… żona Wojszymunda* (1 лютага 1834 году).

## Носьбіты
* Войшымунд (Вайшымунд, Войшунд) — легендарны продак Радзівілаў, муж віцебскай князёўны Оўкі Пракседы і бацька Радзівіла Осьцікавіча

Вэйсманты (Wejsmont) — шляхецкі род з Гальшанаў.

На тэрыторыі цяперашняй Летувы фіксавалася прозьвішча Вейсмонт у летувізаванай форме.

## Глядзіце таксама
* Войша
* Мунд

## Крыніцы

## Літаратура
* 

Катэгорыя:Мужчынскія імёны
Юры Улуатс

**Юры Улуатс** (;  — ) — эстонскі палітык, апошні прэм’ер-міністар незалежнай Эстоніі да яе далучэньня да СССР, пасьля чаго — в.а. Прэзыдэнта Эстоніі ў выгнаньні. Кіраўнік Ураду Эстоніі ў эміграцыі. Быў таксама вядомы як адвакат.

## Жыцьцяпіс
Вывучаў права ў Санкт-Пецярбургскім унівэрсытэце (1910—1918). Пасьля гэтага выкладаў рымскае права і эстонскае права ў Тартускім унівэрсытэце да 1944 году. Быў таксама рэдактарам газэт «Кая» (эст. «Kaja») 1919—1920 і «Постымеес» (1937—1938). У 1938 годзе стаў адным з першых 12 акадэмікаў, прызначаных у зноў створаную Акадэмію навук Эстоніі.

Быў дэпутатам Рыйгікогу ў 1920—1926 і ў 1929—1932 гг. Займаў пасаду прэм’ер-міністра краіны з 1938 па чэрвень 1940 году. Пасьля фармаваньня марыянэткавага прасавецкага ўраду Эстоніі на чале з Варэсам, які падпарадкоўваўся Маскве і не прызнаваўся ніводнай дзяржавай акрамя СССР і нацысцкай Нямеччынай, і пасьля арышту прэзыдэнта Канстантына Пятса, стаў па канстытуцыі выконваючым абавязкі прэзыдэнту Эстоніі.

Пасьля акупацыі Эстоніі нацысцкай Нямеччынай у 1941 годзе ў ходзе Другой сусьветнай вайны супрацоўнічаў з акупацыйнай адміністрацыяй Х. Мяэ. У 1944 годзе ў якасьці кіраўніка прыняў удзел у дзейнасьці Эстонскага Нацыянальнага камітэтау, створанага пры згодзе акупацыйных уладаў. У пачатку 1944 году публічна заклікаў эстонцаў уступаць у эстонскія падразьдзяленьні нямецакай арміі (20-я дывізія СС) для абароны Эстоніі ад Чырвонай Арміі.

Разам з некаторымі міністрамі Юры Улуатс зьехаў у Стакгольм, дзе ўрад у выгнаньні працягваў дзейнічаць да афіцыйнай перадачы паўнамоцтваў прэзыдэнту незалежнай Эстоніі Ленарту Меры ў 1992 годзе. Пасьля прыбыцьця ў Швэцыю Улуатс памёр ад раку жоўцевага пузыра.

Парэшткі Юры Улуоатса былі эксгумаваныя 12 траўня 2008 году на лясных могілках у Стакгольме і, разам з парэшткамі яго жонкі і сына, дастаўленыя са Швеэцыі ў Эстонію, дзе былі перапахаваныя на могілках вёскі Кірбла у Заходняй Эстоніі 31 жніўня 2008 году.

Увайшоў у складзены ў 1999 годзе па выніках пісьмовага і анлайн-галасаваньня сьпіс 100 вялікіх дзеячаў Эстоніі XX стагодзьдзя.

## Крыніцы

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Эстоніі
Катэгорыя:Памерлі ў Стакгольме
Катэгорыя:Выпускнікі Санкт-Пецярбурскага дзяржаўнага ўнівэрсытэту
Катэгорыя:Выкладчыкі Тартускага ўнівэрсытэту
Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Эстоніі
Катэгорыя:Прэзыдэнты Эстоніі
Катэгорыя:Старшыні Рыйгікогу
Эстонская чыгунка

**«Эстонская чыгунка»** — нацыянальная чыгуначная кампанія Эстоніі. Заснавана ў 1992 годзе на базе эстонскай часткі Прыбалтыйскай чыгункі.

Працягласьць шляхоў складае 691 км (усё — каляіны 1520 мм). Кампанія таксама ажыцьцяўляе грузавыя перавозкі па чыгунках Эстоніі. Пасажырскія перавозкі (у тым ліку па электрыфікаваных лініях (агульная даўжыня — 192 км) у навакольлі Таліну ажыцьцяўляюцца кампаніяй Elron (был. Elektriraudtee). Кампаніі Edelaraudtee належаць былыя вузкакалейныя лініі Талін — Лілі — Пярну і Лілі — Вільяндзі. У кілямэтражы ліній EVR гэтыя пляцоўкі не ўлічаны.

Кампанія ажыцьцяўляе грузавыя перавозкі, унутраныя пасажырскія перавозкі (абслугоўваюцца дызель-цягнікамі) і міжнародныя перавозкі.

## Мінуўшчына
У 2010-я гады Беларуская чыгунка паставіла дыспэтчарскія цэнтралізацыі «Нёман» уласнай распрацоўкі на тры ўчасткі АТ «Эстонская чыгунка»: Талін—Тапа, Тапа—Тарту і Тарту—Валга—Піўза. У 2016 годзе ДЦ «Нёман» паставілі на ўчастак Тапа—Нарва даўжынёй 132 км.

У траўні 2018 году кампанія сумесна з чыгуначнымі кампаніямі Латвіі і Летувы падпісала пагадненьне аб сумесным стварэньні маршруту грузавых перавозак *Amber Train* з Шаштакаю праз Рыгу ў Талін. У межах гэтай ініцыятывы быў пабудаваны новы мультымадальны грузавы тэрмінал, непасрэдна злучаны з портам Мууга, што палегчыла перавалку грузаў паміж морам і эстонскай чыгуначнай сеткай. 13 верасьня 2022 годуа першы цягнік Amber адправіўся з Муугі да Каўнаскага тэрміналу. Тавары з тэрміналуа таксама дастаўляюцца ў Муугу на зваротным шляху, большая частка якіх едзе далей у Фінляндыю.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Сайт кампаніі 
* Мапа чыгункі Прыбалтыцы

Катэгорыя:Зьявіліся ў 1992 годзе
Катэгорыя:Транспарт у Эстоніі
Катэгорыя:Эстонская чыгунка
Катэгорыя:Эстонскія кампаніі
Гумонт

**Гумонт** — мужчынскае імя.

## Паходжаньне

Гунтамунд, Гунмунд, Гумунд або Кумунт (Guntamund, Gonmondh, Gummund, Gumundus, Cummunt) — імя германскага паходжаньня. Іменная аснова -гунд- (-гунт-, -кунт-) (імёны ліцьвінаў Гунтар, Вігунт, Вірконт; германскія імёны Guntar, Wigunt, Werecundus) паходзіць ад гоцкага gunþs 'бойка, бітва', а аснова -мунд- (-мунт-, -монт-) (імёны ліцьвінаў Монтгерд, Валімонт, Жыгімонт; германскія імёны Mundgerd, Walmont, Sigimunt) — ад германскага *mundô 'рука, абарона, крэўнасьць' або гоцкага munds 'моц розуму, імкненьне', mundrs 'гарлівы, палкі'.

Германскі характар літоўскіх імёнаў з асновай -монт- (-мант-) — як і запазычаньне самой асновы з германскіх моваў — сьцьвердзілі францускі лінгвіст-германіст Раймонд Шмітляйн і амэрыканскі лінгвіст Альфрэд Зэн.

У Польшчы ў 1567 годзе адзначалася прозьвішча Gomunt.

Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: *Станиславъ Якубовъ Кгумонтъ* (1567 год).

## Носьбіты
* Станіслаў Якубаў Гумонт — баярын Мельніцкага павету Падляскага ваяводзтва, які ўпамінаецца ў попісе войска Вялікага Княства Літоўскага 1567 году

## Крыніцы

Катэгорыя:Мужчынскія імёны
Куніла

**Куніла** (*Кунела*) — мужчынскае імя і вытворнае ад яго прозьвішча.

## Паходжаньне

Кунула або Кунел, пазьней Кунэль (Chunulo, Cunnell, Künel) — імя германскага паходжаньня. Іменная аснова -кон- (-кун-) (імёны ліцьвінаў Кондрут, Конрад, Якун; германскія імёны Cundrud, Konrad, Acun) паходзіць ад гоцкага koni- 'адважны' або германскага kunja, kuni '(хтосьці) з годнага, шляхецкага роду'.

Этымалягічны слоўнік старапольскіх асабовых імёнаў, выдадзены Польскай акадэміяй навук, адзначае гістарычнае бытаваньне ў Польшчы германскага імя Kunil (Kunel, Konel).

Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: *cum cmetonibus… Belata Kunielowicz* (15 сакавіка 1497 году); *Кунило Грыцковичъ* (1498 год); *Bohdan Konylowicz… Bogdan Kunylowicz… Olyesko Kunylowicz… Manyecz Kunylowycz… Chodor Kunylowicz… Szyenko Kunyelowycz… Manko Kunylowicz* (1552—1555 гады); *Bohdan Kuniłowicz… Bohdan Kunilowicz… Oleszko Kuniłowicz* (1561—1566 гады); *Кунило Абрамовичъ* (1567 год).

## Носьбіты
* Куніла Абрамавіч — баярын Мельніцкага павету Падляскага ваяводзтва, які ўпамінаецца ў попісе войска Вялікага Княства Літоўскага 1567 году

## Крыніцы

Катэгорыя:Мужчынскія імёны
Юрчанка

**Ю́рчанка**&nbsp;— беларускае і ўкраінскае патранімічнае прозьвішча ад мужчынскага імені *Юрка*.

Вядомыя носьбіты:

* Аэліта Юрчанка ( 1965)&nbsp;— савецкая і ўкраінская спрынтарка.
* Васіль Юрчанка ( 1950)&nbsp;— украінскі веславальнік.
* Віталь Юрчанка ( 1936)&nbsp;— савецкі кдб-шнік.
* Георгі Юрчанка (1928—2014)&nbsp;— беларускі літаратар.
* Давід Юрчанка ( 1986)&nbsp;— армянскі футбаліст.
* Дзяніс Юрчанка ( 1978)&nbsp;— украінскі лёгкаатлет.
* Ігар Юрчанка ( 1960)&nbsp;— савецкі і ўкраінскі футбаліст.
* Людміла Юрчанка ( 1943)&nbsp;— украінская сьпявачка.
* Мікалай Юрчанка ( 1966)&nbsp;— украінскі футбаліст.
* Натальля Юрчанка ( 1965)&nbsp;— савецкая мастацкая гімнастка.
* Уладзімер Юрчанка ( 1989)&nbsp;— беларускі футбаліст.
* Уладлен Юрчанка ( 1994)&nbsp;— украінскі футбаліст.
* Ягор Юрчанка (1919—1981)&nbsp;— савецкі вайсковец, Герой Савецкага Саюзу.

## Крыніцы
Барыла

**Барыла** (*Барэль*, *Барэля*, *Баруль*, *Парыла*) — мужчынскае імя і вытворнае ад яго прозьвішча.

## Паходжаньне

Барыла, пазьней Барэл або Парэл (Barilo, Barrell, Parrell) — імя германскага паходжаньня. Іменная аснова -бар- (-бор-) (імёны ліцьвінаў Барвід, Барвін, Вісбар; германскія імёны Barvid, Barwin, Wisbar) паходзіць ад гоцкага bara, baur 'чалавек, дзіця' (літаральна — «народжаны»).

Імя Барыла гістарычна бытавала ў Польшчы: *Barilo* (1442 год), *Borilo* (1468 і 1490 гады).

Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: *Мишка Борыловича и братью его Лихача, Кузьму, Хому* (18 лістапада 1544 году); *Гаврило Парило* (1563 год); *Давидъ Борило… Давидъ Барило* (1566 год); *подданых тогож пна Скипора — Шимука Барила* (11 лютага 1590 году); *Baryły* (1744 год); *Parafia [[Глыбокае|głębocka]]… Baryły dwór… Baryły karczma* (1784 год); *Marianna Baryłowicz* (1815 год); *Teresa Barel* (1818 год); *Rozalia Baryło* (1827 год).

## Носьбіты
* Міхаіл, Яська, Фёдар і Сьцяпан Барылы — жыхары вёскі Бяркоўшчыны (Ашмянскі павет), якія ўпамінаюцца ў 1718 годзе
* Ёсіф Барыла — жыхар вёскі Раманаўшчыны (Полацкае ваяводзтва), які ўпамінаецца ў 1782 годзе
* Мартын, Рыпіна і Павал Барылы — жыхары вёскі Забалоцьця (Полацкае ваяводзтва), якія ўпамінаюцца ў 1783 годзе
* Пётар Юр’евіч Барыла — селянін з ваколіцаў Коўны, які меў у валоданьні зямлю на 1882 год

Барулевічы (Borulewicz) — літоўскі шляхецкі род зь Вільні.

Барэлі (Borela) — літоўскі шляхецкі род з Троцкага павету.

Барыля (Baryla) — прозьвішча, зафіксаванае ў XIX стагодзьдзі ў ваколіцах Сувалкаў.

У актах Вялікага Княства Літоўскага ўпамінаўся маёнтак Барылавічы (*Бориловичи*) у Полацкім ваяводзтве.

На 1904 год існавала вёска Барулі (Борулі) у Бельскім павеце, а таксама вёска Барылаўка ў Красьнянскім павеце Смаленскай губэрні.

На 1905 год існавалі вёска 1-я Барэлішкі, а таксама засьценкі 2-я і 3-я Барэлішкі ў Падбярэскай воласьці.

На 1906 год існавала вёска Барылы ў Лепельскім павеце Віцебскай губэрні.

На 1913 год існавала мясцовасьць Барылішкі (Baryliszki) у Немянчынскай парафіі.

## Крыніцы

Катэгорыя:Мужчынскія імёны
Варда

**Варда** (*Ворда*), **Варта**, **Верда** — мужчынскае імя і вытворнае ад яго прозьвішча.

## Паходжаньне

Варда, Варта або Верда (Wardo, Warto, Werdo) — імя германскага паходжаньня. Іменная аснова -вард- (-варт-) паходзіць ад германскага ward 'ахоўнік'. Сярод ліцьвінаў бытавалі імёны Дакварда, Зіварт, Лютавор (Літавар), Эварт, Явор (Явар). Адзначаліся германскія імёны Dagward, Siwart, Liutwar (Liutward, Litwart), Ewart, Jovar (Jovard).

Этымалягічны слоўнік старапольскіх асабовых імёнаў, выдадзены Польскай акадэміяй навук, адзначае гістарычнае бытаваньне ў Польшчы германскіх імёнаў Werd, Dankwart (Dankwar), Ewart (Ewert, Jewart), Gerwart (Garwart, Girwart).

У Прусіі бытавала імя *Wartwille* (1394 і 1400 гады).

Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: *Миколаи Петровичъ Ворда… Петръ Миколаевичъ Вардичъ* (1528 год); *зъ фолварку Варды*, *Янъ Варда* (1567 год); *Wardow* (1744 год); *zaścianki… Warciszki* (1782—1783 гады).

## Носьбіты
* Мікалай Пятровіч Ворда — бельскі баярын, які ўпамінаецца ў попісе войска Вялікага Княства Літоўскага 1528 году
* Пётар Мікалаевіч Вардзіч — бельскі баярын, які ўпамінаецца ў попісе войска ВКЛ 1528 году
* Ян Варда — баярын Мельніцкага павету Падляскага ваяводзтва, які ўпамінаецца ў попісе войска ВКЛ 1567 году
* Стэфан, Канстантын і Казімер Верды — жыхары вёсак Друйкаў, Вердаў і Алхімяў (Браслаўскі павет), якія ўпамінаюцца ў 1781 годзе

Прыдомкам Варда карысталіся шляхецкія роды Кабыльскіх і Вандалоўскіх гербу Граблі.

Варда (Warda) і Вардовіч (Wardowicz) — прозьвішчы, зафіксаваныя ў XIX стагодзьдзі ў ваколіцах Сувалкаў.

На 1909 год існавалі два засьценкі пад назвай Вардаўшчына ў Барысаўскім павеце Менскай губэрні.

На гістарычнай Браслаўшчыне існуе вёска Вэрды, на гістарычнай Віленшчыне — Вардзяны, на гістарычнай Ашмяншчыне — Варцішкі, у гістарычнай Прусіі — Вартэн і Вартнікен.

## Заўвагі

## Крыніцы

Катэгорыя:Мужчынскія імёны
Рашка (дзяржава)

**Вялікажупанская Сэрбія** (), або **Рашка** () — сярэднявечная сэрбская дзяржава, якая існавала ў другой палове XI стагодзьдзя да 1217 року, пасьля чаго была пераўтвораная ў каралеўства. Вялікая жупанія сьпярша паўстала ў гістарычным рэгіёне Рашкі (; ) і ў XII стагодзьдзя пашырылася на суседнія землі, якія займалі тэрыторыі сучасных Чарнагорыі, Герцагавіны і паўднёвай Далмацыі. Заснавальнікам і першым вялікім жупанам быў Вукан I, якога кароль Канстанцін Бодзін паставіў валадарыць у Рашцы. У часе  ( 1090) Вукан абвясьціў сябе валадаром сэрбскіх земляў, стаўшыся заснавальнікам дынастыі іхніх вялікіх жупанаў. Дыпляматычныя захады дапамаглі нашчадкам Вукана I да 1180 захоўваць самастойнасьць у межах Вугорскага каралеўства, адначасна прызнаючы вярхоўную ўладу Бізантыі. Вялікі жупан Стэфан Нэманя (1166—1196) здабыў поўную незалежнасьць і аб’яднаў амаль усе сэрбскія землі. Ягоны сын, вялікі жупан Стэфан, у 1217 стаў каралём першым Сэрбіі, а ягоны малодшы сын — Сава — першым сэрбскім архіяпіскапам (1219).

## Глядзіце таксама
* Сьпіс сэрбскіх манархаў
* Каралеўства Сэрбія
* Сэрбскае царства
* Сэрбская дэспатыя

## Крыніцы

Катэгорыя:Сярэднявечная Сэрбія
Катэгорыя:Дзяржавы і тэрыторыі, заснаваныя ў XI стагодзьдзі
Катэгорыя:Дзяржавы і тэрыторыі, зьніклыя ў XIII стагодзьдзі
Катэгорыя:Вуканавічы
Катэгорыя:Няманічы
Катэгорыя:Колішнія вялікія княствы
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1091 годзе
Катэгорыя:Зьніклі ў 1217 годзе
Мандзейка

**Мандзейка** (*Мундзейка*), **Манцейка** (*Монцека*, *Монтка*) — мужчынскае імя і вытворнае ад яго прозьвішча.

## Паходжаньне

Мундзіка або Мондзік (Mundicho, Mondicus) — імя германскага паходжаньня. Іменная аснова аснова -мунд- (-мунт-, -монт-) (імёны ліцьвінаў Монтгерд, Валімонт, Жыгімонт; германскія імёны Mundgerd, Walmont, Sigimunt) паходзіць ад германскага *mundô 'рука, абарона, крэўнасьць' або гоцкага munds 'моц розуму, імкненьне', mundrs 'гарлівы, палкі'.

Германскі характар літоўскіх імёнаў з асновай -монт- (-мант-) — як і запазычаньне самой асновы з германскіх моваў — сьцьвердзілі францускі лінгвіст-германіст Раймонд Шмітляйн і амэрыканскі лінгвіст Альфрэд Зэн.

У Прусіі бытавала імя Монтыка (Монтэка, Мантыка): *Monteko / Montike / Montke / Mantiko / Monteke / [[Ганус (імя)|Hanns]] Monticke* (1348, 1360, 1393, 1407 і 1443 гады).

Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: *в [[Абольцы|Оболцох]] чотырнадъцать чоловеков… Монътеико* (1440—1492 гады); *чоловекъ, на имя Мондеико и з братомъ, з [[Герда|Кгирдемъ]]* (19 лістапада 1449 году); *село Мондейковичи* (1554 год); *стрельцы [[Бірштаны|Бирштаньские]]… Мисюлю Мондейковичу* (1557—1558 гады); *человековъ тяглыхъ… Сенка Мандейковича* (1558 год); *з села Монтековъ*, *Янъ Монтковичъ* (1567 год); *Ian Mondeykowicz* (17 сакавіка 1573 году); *Ligieyko Mondeykowicz* (14 ліпеня 1578 году); *Boris, Gryg, Tomasz a Mondeyko Jankowiczy* (1 чэрвеня 1584 году); *Даниелъ Монткевич… Даниеля Монткевича* (10 сьнежня 1631 году); *Elżbieta Mundejko* (1803 год).

## Носьбіты
* Мандзейка Коншавіч — жыхар Жамойцкага староства, які ўпамінаецца ў 1538 годзе
* Юры Францавіч Мандзейка — селянін з ваколіцаў Шаўляў, які меў у валоданьні зямлю на 1889 год

У актах Вялікага Княства Літоўскага ўпамінаўся маёнтак Монцекі (*Монтеки*).

На гістарычнай Упіччыне існуе вёска Мандзейкі, у гістарычнай Прусіі — Монткі (Манткі).

## Крыніцы

Катэгорыя:Мужчынскія імёны
Эдвард

**Эдвард**, **Эдўард** — мужчынскае імя.

## Паходжаньне
Эдвард (Edward) — імя германскага паходжаньня, якое ўтварылася ад старагерманскага ed, ead 'уласнасьць' і wardan 'ахоўваць'.

## Носьбіты
* Эдўард Старэйшы (874—924) — кароль Ангельшчыны
* Эдўард Спаведнік (каля 1003—1066) — перадапошні англасаксонскі кароль Ангельшчыны
* Антоні Эдвард Адынец (1804—1885) — паэт, перакладнік, сябра таварыства філярэтаў
* Эдвард Ян Ромэр (1806—1878) — грамадзкі дзяяч, літаратар, перакладнік і мастак
* Ян Эдвард Ваньковіч (1834—1899) — кіраўнік нацыянальна-вызвольнага паўстаньня 1863—1864 гадоў у Берасьцейскім павеце
* Эдвард Грыг (1843—1907) — нарвэскі кампазытар пэрыяду рамантызму
* Эдвард Вайніловіч (1847—1928) — беларускі і польскі палітычны і грамадзкі дзяяч
* Эдвард Мунк (1863—1944) — нарвэскі мастак і графік, які аддаваў перавагу сымбалізму і экспрэсіянізму
* Эдвард Зайкоўскі (1952—2025) — беларускі археоляг

## Крыніцы

Катэгорыя:Мужчынскія імёны
Грышчук

**Грышчу́к**&nbsp;— беларускае і ўкраінскае прозьвішча. Вядомыя носьбіты:

* Аксана Грышчук ( 1972)&nbsp;— савецкая і расейская фігурыстка.
* Аляксандар Грышчук ( 1983)&nbsp;— расейскі шахматыст.
* Ігар Грышчук ( 1964)&nbsp;— беларускі і польскі баскетбаліст, трэнэр.
* Леанід Грышчук (́ 1953)&nbsp;— савецкі, украінскі і брытанскі астрафізык.
* Леанід Грышчук (1906—1960)&nbsp;— украінскі савецкі партыйны і вайсковы дзяяч.
* Раман Грышчук ( 1989)&nbsp;— украінскі тэлевядоўца, актор.
Кагульскі раён

**Кагульскі раён** () — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў паўднёва-заходняй частцы Рэспублікі Малдова з цэнтрам у горадзе Кагул. У гэтым раёне знаходзіцца самы паўднёвы пункт Рэспублікі Малдова і адзіны порт Малдовы на Дунаі.

## Насельніцтва

## Крыніцы
Адзінскі раён

**Адзінскі раён** () — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў паўночна-заходняй частцы Рэспублікі Малдова з цэнтрам у горадзе Адзінцы. Мяжуе з Румыніяй.

## Насельніцтва

## Крыніцы
Кэлэраскі раён

**Кэлэраскі раён** () — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў цэнтральнай частцы Рэспублікі Малдова з цэнтрам у горадзе Кэлэраш.

У адпаведнасmці з Законам аб рэгіянальным развіцmці ў Рэспубліцы Малдова ад 28.12.2006 Кэлэраскі раён уваходзіць у Цэнтральны рэгіён разьвіцьця.

## Насельніцтва

## Крыніцы
Кароніс (тэкставы сымбаль)

**Каро́ніс**  (ад  ці ад ) ― тэкставы сымбаль, які сустракаецца ў старажытнагрэцкіх папірусах. Ён выкарыстоўваўся для абазначэньня канца ўсяго твора альбо асноўнага разьдзелу ў паэтычных і празаічных тэкстах. Кароніс звычайна зьмяшчаўся на левым полі тэксту й часта суправаджаўся абзацам, ці раздвоеным абзацам (*diple obelismene*).

## Этымалёгія
Грэцка-ангельскі слоўнік Лідэла й Скота дае асноўнае значэньне *korōnis* як «крываклювы», зь якога, як мяркуецца, адбылося агульнае значэньне «выгнуты». П’ер Шантрэн згаджаецца й выводзіць слова з *κορώνη* (*korōnē*), «варона», прыпісваючы значэньне выкарыстаньня эпітэта па адносінах да тэкставага знаку таго ж сэмантычнага дыяпазону, што й «крывой». Але, улічваючы той факт, што найраньнейшыя каронісы на самай справе маюць форму птушак, вяліся спрэчкі аб тым, ці ставілася назва тэкставага сымбаля першапачаткова да выкарыстаньня дэкаратыўнай птушкі для абазначэньня асноўнага разьдзела ў тэксьце альбо гэтыя выявы былі другасным разьвіцьцём, якое паўплывала на этымалягічную сувязь паміж *korōnē*, «варона», і *korōnis*, «выгнуты».

## Прыклады

## Глядзіце таксама
* Адпунктоўка
* Знак параграфа
* Знакі прыпынку

## Крыніцы

Катэгорыя:Знакі прыпынку
Катэгорыя:Знакі прыпынку грэцкай мовы
Катэгорыя:Друкарскія знакі
Кантэмір (горад)

**Кантэмі́р** () — места ў Малдове. Цэнтар Кантэмірскага раёну.

## Гісторыя
Заснаваны ў красавіку 1973 году. Названы ў гонар гаспадара Малдаўскага княства Дзьмітрыя Кантэміра.

## Вонкавыя спасылкі
* Recensămîntul populaţiei 2004 Перепись населения 2004 Population census 2004 (xls)

Катэгорыя:Гарады Малдовы
Катэгорыя:Кантэмірскі раён
Кантэмір

**Кантэмір** — прозьвішча і тапонім.

## Прозьвішча
* Кантэміры — малдаўскі княскі род татарскага паходжаньня
* Анцівох Кантэмір (гаспадар) (?—1726) — гаспадар Малдаўскага княства
* Анцівох Кантэмір (дыплямат) (1708—1744) — расейскі паэт-сатырык і дыплямат
* Дзьмітры Кантэмір (1673—1723) — гаспадар Малдаўскага княства (1693, 1710—1711)

## Тапонім
* Кантэмір — горад у Малдове
* Кантэмір — рака, левы прыток Сакі (Адэская вобласьць, Украіна).
* Кантэмір — рака, правый прыток Сараты (Адэская вобласьць, Украіна).
Васбут

**Васбу́т**, **Вазбу́т** (*Вязбут*) — мужчынскае імя і вытворнае ад яго прозьвішча.

## Паходжаньне

Васпот (Wospot) — імя германскага паходжаньня. Іменная аснова вас- (вос-, вес-) (імёны ліцьвінаў Вазгір, Важгін, Васмунт; германскія імёны Wasger, Wesikin, Wassmundt) паходзіць ад стараверхненямецкага hwas 'востры, завостраны' або wasjan 'квітнець', а аснова -бут- (-бот-) (імёны ліцьвінаў Бутвід, Бутрык, Вільбут; германскія імёны Botvid, Butariks, Willebut) — ад усходнегерманскага but- з значэньнем 'корань, камель' (гепідзкае butilo 'камель').

Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: *Wasebüth* (16 чэрвеня 1409 году), *Wazebuth* (21 чэрвеня 1409 году); *homines… Vaszbuth* (15 красавіка 1475 году); *in luto Waszbvthy* (17 ліпеня 1477 году); *люди нашы у Волковыиском повете… а Вазбутовичовъ* (26 сьнежня 1504 году); *Якубъ Вязбутовичъ* (1528 год); *подданого господарьского Жорославского… Богуша Возбутовича* (15 сьнежня 1539 году); *Станиславъ Якубовичъ Васбутъ… Мартинъ Вазбутъ* (1567 год); *parochia Saraska… śl. Marcin ol. Jakóba Wazbutha Gąsowski* (1580 год); *Paulus Wazbut* (1619­—1690 гады).

## Носьбіты
* Якуб Вязбутавіч — бельскі баярын, які ўпамінаецца ў попісе войска Вялікага Княства Літоўскага 1528 году
* Юхна Вазбутавіч — жыхар Жамойцкага староства, які ўпамінаецца ў 1538 годзе
* Станіслаў Якубавіч Васбут — баярын Мельніцкага павету Падляскага ваяводзтва, які ўпамінаецца ў попісе войска Вялікага Княства Літоўскага 1567 году
* Марцін Вазбут — баярын Мельніцкага павету, які ўпамінаецца ў попісе войска ВКЛ 1567 году

У XVI ст. існавала гаспадарскае сяло Вазбуты (*Возбуты*) у Жамойцкім старостве.

У былым Жамойцкім старостве існуе вёска Вазбуты.

## Глядзіце таксама
* Ваз
* Бота

## Крыніцы

Катэгорыя:Мужчынскія імёны
Гелда

**Гелда** (*Гелдзь*), **Гілда** (*Гільдзь*) — мужчынскае імя і вытворнае ад яго прозьвішча.

## Паходжаньне

Гелда або Гілда (Geldo, Gildo) — імя германскага паходжаньня. Іменная аснова -гелд- (-гілд-) паходзіць ад гоцкага gildan 'цаніцца, лічыцца'. Сярод ліцьвінаў бытавала імя Гальтаўт, адзначалася германскае імя Geltolt.

Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: *пристава а Витка Кгелда* (8 траўня 1522 году); *Войтехъ Якубовичъ Кгелда* (1567 год); *Юрко Кгелдичъ* (24 красавіка 1580 году); *Миколай Кгелда войтъ могилевской* (1655 год); *пану Миколаю Кгелде войту* (2 і 10 жніўня 1655 году); *Piotr Kilda… Jakub Kilda, zona [[Гендрута|Giędruda]]… Krzysztoph Kilda* (3 чэрвеня 1667 году); *Марыною Миколаевною Кгелдиною… небожщыка пана Миколая Кгелды… пани Кгелдовая* (21 лютага 1669 году); *Adamus Giełdowicz… Adama Giełdowicza* (2 кастрычніка 1669 году); *pana Adama Giełdowicza* (5 чэрвеня 1673 году); *Giełdowicz* (19 чэрвеня 1677 году); *domek Adama Giełdowicza* (12 ліпеня 1690 году); *Janowi Giełdziewiczowi* (1732 год); *Casimirus Gildewicz* (1773 год).

## Носьбіты
* Войцех Якубавіч Гелда — баярын Мельніцкага павету Падляскага ваяводзтва, які ўпамінаецца ў попісе войска Вялікага Княства Літоўскага 1567 году
* Станіслаў Гілдовіч — падданы ва Ўпіцкім павеце, якая ўпамінаецца ў 1589 годзе
* Мікалай Гелда — войт Магілёва ў 1655 годзе
* Рагіна Гелдовічаўна (Regina Giełdowiczowa) — віленская мяшчанка, якая ўпамінаецца ў 1698 годзе

У XVI ст. існавала гаспадарскае сяло Гельды ў Жамойцкім старостве.

## Заўвагі

## Крыніцы

Катэгорыя:Мужчынскія імёны
Інтэрабанг

**Інтэраба́нг**  (, ад  — «пытаньне» й  — «клічнік») — знак пунктуацыі, які абмежавана ўжываўся ў 1960—1970-я гады ў амэрыканскай тыпаграфіцы; экспэрымэнтальны знак прыпынку. Інтэрабанг ёсьць лігатурай, якая ўяўляе сабой накладаньне пытальніка й клічніка адно на адно. У беларускай мове для гэтага выкарыстоўваецца пара знакаў «?!», у іншых мовах выкарыстоўваюцца спалучэньне сымбаляў «?!», «!?», «?!?» альбо «!?!». У гішпанскай мове таксама выкарыстоўваюцца сымбалі «¡» і «¿».

## Назва
Аўтарская назва знака *interrobang* аб’ядноўвае пачатак лацінскага слова *interrogātīvus* («пытальны») і ангельскае слова *bang* («бац!», «бух!», «бам!»), якое ў жаргоне амэрыканскіх карэктараў пазначае клічнік. Гэтае слова Спэктэр абраў з шэрагу прапанаваных чытачамі яго часопіса, паказаўшы, што хоць ёсьць і больш верныя (*exclarotive, exclamaquest*), але не настолькі энэрґічныя, як інтэрабанг. Французы прапанавалі іншую назву для гэтага знака — *exclarrogatif*, пабудаваную з францускіх словаў *interrogatif* («пытальны») і *exclamatif* («клічнік»).

## У гішпанскай мове
У гішпанскай мове можа выкарыстоўвацца перакулены знак інтэрабангу — *gnaborretni* (**⸘**). *Gnaborretni* (калі перапісваць слова інтэрабанг наадварот па-беларуску — *гнабарэтні*) — слова *interrobang*, напісанае наадварот.

## Глядзіце таксама
* Клічнік
* Пытальнік

Катэгорыя:Знакі прыпынку
Катэгорыя:Друкарскія знакі
Кіпель

**Кіпель** можа азначаць:

## Асобы
* Вітаўт Кіпель (1927—2022) — беларускі эмігранцкі грамадзкі дзяяч, гісторык
* Зора Кіпель (1927—2003) — беларуская эмігранцкая грамадзкая дзяячка, літаратуразнаўка, публіцыстка
* Яўхім Кіпель (1896—1969) — беларускі эмігранцкі грамадзкі дзяяч, пэдагог

## Населеныя пункты

* Кіпель&nbsp;— вёска ў Шуміхаўскім раёне Курганскай вобласьці Расеі
* Кіпель&nbsp;— вёска ў Юргамыскім раёне Курганскай вобласьці Расеі
Сухастой

**Сухасто́й** — засохлыя дрэвы або дрэвастоі, якія стаяць на корані.

Сухастоі ўтвараюцца пры адміраньні старых дрэваў, пашкоджаньні дрэваў хваробамі і шкоднікамі і пры рэзкіх ваганьнях умоў існаваньня (сухмень, маразы, забалочваньне глебы, лясныя пажары, зьніжэньне ўзроўню грунтавых вод і інш.).

Пашкоджаныя дрэвы становяцца ачагамі распаўсюджваньня шкоднікаў і хвароб. У мэтах прадухіленьня ўтварэньня сухастояў выкарыстоўваюцца санітарныя рубкі, вырубка старых і пашкоджаных дрэваў, барацьба са шкоднікамі і хваробамі і інш.

## Лясны сухастой
Сухастоі зьяўляюцца важным структурным кампанэнтам у лясных супольнасьцях, складаючы 10-20% усіх дрэў у старых трапічных, умераных і барэальных лясах. Сухастой і паваленыя грубыя драўняныя рэшткі складаюць вялікую частку драўнянай біямасы ў здаровым лесе. 

## Крыніцы

Катэгорыя:Прырода
Лан

**Лан** (, ) — у сярэднявечнай Заходняй Эўропе адзінка падзелу палёў, прызначаных пад пасевы. Тэрмін паходзіць ад стараверхненямецкага выразу *Lehen*, *Lehn*, што азначае «вясковую гаспадарку вызначанага памеру», леннае ўладаньне (фэод). Памер 1 лана адпавядаў сярэдняй плошчы мужыцкага надзелу фэўдальнага пэрыяду. Лан падзяляўся на загоны, а тыя ў сваю чаргу — на скібы.

## Глядзіце таксама
* Лановая пяхота
* Пераўтварэньне адзінак вымярэньня

## Крыніцы

Катэгорыя:Сельскагаспадарчыя адзінкі вымярэньня
Катэгорыя:Колішнія адзінкі вымярэньня
Катэгорыя:Адзінкі вымярэньня плошчы
Катэгорыя:Гісторыя сельскай гаспадаркі
Катэгорыя:Сярэднявечная эканоміка
Трасьцянка (рака ў Менску)

**Трасьця**́**нка** — рака ў Менскім раёне Менскай вобласьці, левы прыток ракі Сьвіслач.

Даўжыня ракі 13 км (8 км). Сярэдні нахіл воднай паверхні 2,3 м/км. Плошча вадазбору 86 км². Рака пачынаецца прыкладна за 2,5 км (за 1 км) у напрамку на паўночны ўсход ад ускраіны вёскі Вялікі Трасцянец, упадае ў Свіслач прыкладна за 0,7 км на поўдзень ад спартыўнага комплекса «Стайкі». На рацэ вадасховішча Стайкі.

## Крыніцы

Катэгорыя:Рэкі Менскага раёну
Рудава (рака)

**Руда́ва** — рака ў Малапольскім ваяводзтве, левы прыток Віслы, у якую ўпадае на 75,4 км Віслы, ля бульвара Родла ў Кракаве. Гэта адна з крыніцаў пітной вады для Кракава (вадазабор у Мыдльніках).

## Гісторыя
Да зарэгуляваньня ракі ў 1910—1912 гадах Рудава працякала праз Кракаў некалькімі рукавамі. Затокі ў ваколіцах Блоняў праз адсутнасьць магістралі тады называліся *Няцечай*. Паўночнай галіной была Млынаўка Каралеўская. Паўднёвы вёў да манастыра нарбертынцаў на месцы сучаснага рова.

Да ХІХ стагоддзя рака Рудава, якая працякала праз тэрыторыю Кракава, кожную вясну разьлівалася, ператвараючы яе ў дрыгву, на астравах якой пакідалі людзей, якія паміралі ад халеры ў гады яе навеі.

## Крыніцы
Ланавое

**Ланаво́е** — форма грашовага зямельнага падатку з фэўдалазалежных сялянаў у Рэчы Паспалітай і Вялікім Княстве Літоўскім з XIV стагодзьдзя. Памер ланавога вызначаўся соймам і вылічваўся з адзінкі падаткаабкладаньня — лану; сума вагалася ад 30 да 150 грошаў у год. З 1629 року замененае на падымнае.

## Літаратура
* 
* Н.&nbsp;О.&nbsp;Герасименко. 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Сярэднявечная Польшча
Катэгорыя:Эканоміка Вялікага Княства Літоўскага
Катэгорыя:Падаткі Рэчы Паспалітай
Катэгорыя:Эканамічная гісторыя Ўкраіны
Катэгорыя:Гісторыя падаткаабкладаньня
Zeit (альбом Rammstein)

***Zeit*** ()&nbsp;— восьмы студыйны альбом нямецкага NDH-гурта *[[Rammstein]]*, які выйшаў 29 красавіка 2022 году. Выдадзены ва ўсім сьвеце, акрамя Маскоўшчыны.

Мова песьняў&nbsp;— нямецкая. Музыка й словы да песьняў&nbsp;— Тыль Ліндэман, Рыхард Круспэ, Паўль Ляндэрс, Олівэр Рыдэль, Крыстоф Шнайдэр, Крысьціян Лёрэнц.

## Гісторыя
Пасьля выхаду папярэдняга альбома гурт адправіўся ў канцэртны тур у падтрымку пласьцінкі, аднак з-за распачатай пандэміі COVID-19 другая частка тура была перанесена спачатку на 2021, а затым і на 2022 год. У чэрвені 2020 году Шнайдэр у этэры праґрамы *Rodeo Radio* распавёў, што гурт у хуткім часе вернецца ў студыю для працы над астатнімі з запісу мінулага альбома песьнямі. Ужо ў верасьні гэтая інфармацыя пацьвердзілася афіцыйна. У сакавіку 2021 году клявішнік Крысьціян Лёрэнц паведаміў, што гурт не плянаваў запісваць новы альбом, але праз вымушанае прыпыненьне канцэртнай дзейнасьці гурт заняўся запісам новага матэрыялу. У лістападзе таго ж году гітарыст Рыхард Круспэ падзяліўся ў інтэрвію, што калектыў плянуе выпусьціць свой восьмы студыйны альбом перад іхным турнэ, якое стартуе ў траўні 2022 году.

Свэн Хэльбіг, які займаўся аранжыроўкай альбома, у лютым 2022 году распавёў у інтэрвію, што Rammstein прыйшлося адкласьці выпуск альбома з-за «недахопу паперы», неабходнай для друку буклетаў для кампакт-дыскаў і канвэртаў вінілавых пласьцінак.

## Прасоўваньне
9 сакавіка 2022 году ў сваіх сацыяльных сетках група выпусьціла 26-сэкундны тызер маючага адбыцца самотніка з альбома, заплянаванага да выхаду на наступны дзень. Прэмʼера адбылася на афіцыйным канале YouTube 10 сакавіка. 20 сакавіка стаў вядомы трэк-ліст альбома.

## Самотнікі
Самотнікі з альбома *Zeit*:
* «Zeit» (10 сакавіка 2022)
* «Zick Zack» (7 красавіка 2022)
* «Dicke Titten» (25 траўня 2022)
* «Angst» (26 жніўня 2022)
* «Adieu» (24 лістапада 2022)

## Сьпіс кампазыцыяў
Кампазыцыі ў сьпісе ідуць па парадку, які быў прадстаўлены ў альбоме:

## Ушанаваньне

## Цікавыя факты
* Паводле буклета альбома, яго працягласьць&nbsp;— 44:05.
* На вокладцы альбома намаляваная вежа-таўстушка, разьмешчаная ў Бэрліне, у аэрадынамічным парку. Там жа прайшла фотасэсія гурта.
* Харавыя партыі для альбома запісваліся ў Лошніцкай царкве ў Дрэздэне, Саксонскай дзяржаўнай капэлы й акадэмічным хоры Белтэлерадыёкампаніі.

## Заўвагі

## Крыніцы

Катэгорыя:Альбомы Rammstein
Катэгорыя:Альбомы, на якія паўплывала пандэмія каранавіруснай інфэкцыі
Катэгорыя:Альбомы Universal Records
Рынгель

**Рынгел** (*Рынгал*, *Рынгала*, *Рынгайла*), **Рынкель** — мужчынскае імя і вытворнае ад яго прозьвішча.

## Паходжаньне

Рынгіла, пазьней Рынгель або Рынкель (Ringilo, Ringel, Rinkel) — імя германскага паходжаньня. Іменная аснова рынг- (рынк-) (імёны ліцьвінаў Рынкун, Рынгольд; германскія імёны Ringun, Ringold) паходзіць ад германскага hring 'кольца'.

У ваколіцах Мэмэлю адзначалася прозьвішча Ringel. 

Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: *et fratrem suum, dictum Ringelum* (Хроніка Прускай зямлі); *бояринъ присуду Новодворского Якубъ Ринкъгелевичъ* (2 траўня 1540 году); *боярину нашому Юхну Рынкгелю… тотъ Юхно Рынкгель змер* (7 красавіка 1552 году); *Bolko Ryngiel* (1558 год); *Флерыянъ Рынкгель* (1567 год); *двухъ бояровъ путныхъ — Михала а Винцка Рынкгелевъ… у Михала и Винцка Ринкгелевь* (9 сакавіка 1597 году); *Ryngał* (1679 год); *Ryngiele* (1744 год); *Bartłomiej Ryngayło* (1769 год); *Benedykt Ryngala* (1772 год); *Thecla Rynkiel* (1793 год); *Krystyna Ryngiełło* (1811 год); *Kazimierz Ryngało* (1826 год); *Jan Ryngeł* (1844 год).

## Носьбіты
* Якуб Рынгелевіч — баярын Гарадзенскага павету, які ўпамінаецца ў 1540 годзе
* Юхна Рынгель — літоўскі баярын, які ўпамінаецца ў 1552 годзе
* Флярыян Рынгель — баярын Троцкага павету, які ўпамінаецца ў попісе войска Вялікага Княства Літоўскага 1567 году
* Міхал і Вінцка Рынгелі — літоўскія баяры, якія ўпамінаюцца ў 1597 годзе

Рынгелі — прыгонныя зь вёскі Барова (Ашмянскі павет), якія ўпамінаюцца ў XIX стагодзьдзі.

Рынгель (Ryngiel) — прозьвішча, зафіксаванае ў XIX стагодзьдзі ў ваколіцах Сувалкаў.

У гістарычнай Прусіі існуе вёска Рынгельс.

## Крыніцы

Катэгорыя:Мужчынскія імёны
Рэя (міталёгія)

**Рэя** () — у старажытнагрэцкай міталёгіі багіня, тытаніда, жонка й сястра тытана Кронас‏а.

Лічылася дачкой Урана й Геі. Паводле міта, **Рэя** нарадзіла Кронасу дачок і сыноў Гестыю, Дэмэтру, Гэру, Аіда, Пасэйдона й Зэўса.

Кронас, які баяўся страціць уладу над сьветам, паядаў сваіх дзяцей. **Рэя** шляхам падману выратавала й схавала ад яго Зэўса й Пасэйдона. У пэрыяд позьняй антычнасьці Рэю атаясамлівалі з фрыгійскай Вялікай маці багоў і называлі Кібэляй.

## Літаратура
* 

Катэгорыя:Старажытнагрэцкія багі
Катэгорыя:Тытаны
Крыюс

**Крыюс**, **Крый** (стар.-грэч.: *Κριός*, *Κρῖος* ці *Κρεῖος* «баран») — у старажытнагрэцкай міталёгіі адзін з тытанаў, сын Урана й Геі, муж дачкі Понта Эўрыбіі. Быў зрынуты падчас тытанамахіі й скінуты ў Тартар.

Бацька Астрэя, Перса й Палянта. Паводле Паўсанія, бацька Піфона.

## Крыніцы

Катэгорыя:Старажытнагрэцкія багі
Катэгорыя:Тытаны
Эстонская энэргія

**«Эстонская энэргія»** — дзяржаўнае прадпрыемства Эстоніі, заснаванае ў траўні 1939 году прэзыдэнтам Канстанцінам Пятсам у якасьці «Электрычнага цэнтру».

На 2023 год мела 5 даччыных прадпрыемстваў: элекрасетку «Энэфіт Злучаны», вытворцу аднаўляльнай энэргіі «Энэфіт Зялёны», здабывальніка і перапрацоўніка сланцаў «Энэфіт Сілкаваньне», рамонтнае прадпрыемства «Энэфіт Рашэньні» і паслугоўвае прадпрыемства «Электраразьмеркаваньне». Вырабляла паліва з лупняка, на якім Аўверэская электрастанцыя пакрывала 25% патрэбаў Эстоніі ў электраэнэргіі. Лупняк здабывалі ў рудніку «Эстонія» і на Нарвенскім кар’еры. За 2021 год прадалі 9,4 тэрават-гадзіна электраэнэргіі і 420 000 тонаў вапняковага паліва. На аднаўляльныя крыніцы прыпадала 40% вытворчасьці электраэнэргіі. У Эстоніі, Латвіі, Летуве і Польшчы налічвалася 38 сонечных электрастанцыяў магутнасьцю 30,3 МВат і 22 ветрапаркі на 398 МВт, пелетны завод на 160 000 тонаў за год і гідраэлектрастанцыя на 365 кВт, а таксама кагенэрацыйныя ўстаноўкі на 28 МВт і ўзнаўляльная ўстаноўка на востраве Рухну на 455 кВт.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* 

Катэгорыя:Эстонскія кампаніі
Катэгорыя:Энэргетычныя кампаніі
Катэгорыя:Талін
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1939 годзе
Давід Пастрняк

**Да́від Па́стрняк** (;  25 траўня 1996 году, Гавіржаў, Чэхія) — чэскі хакеіст, гулец клюбу НХЛ «Бостан Бруінз» і нацыянальнай зборнай Чэхіі. На драфце НХЛ 2014 году быў абраны ў 1-м раўндзе пад агульным 25 нумарам клюбам «Бостан Бруінз». Па пераезьдзе ў ЗША спачатку выступаў у бостанскім фарме клюбе АХЛ «Провідэнс Бруінз».

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Старонка на Elite Prospects
* Старонка на The Internet Hockey Database

Катэгорыя:Чэскія хакеісты
Катэгорыя:Хакеісты зборнай Чэхіі
Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Сёдэртэлье»
Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Провідэнс Бруінз»
Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Бостан Бруінз»
Rosenrot (альбом)

***Rosenrot*** ()&nbsp;— пяты студыйны альбом гурта Rammstein. Быў выпушчаны 28 кастрычніка 2005 году.

Мовы песьняў&nbsp;— нямецкая, ангельская й гішпанская. Музыка й словы да песьняў&nbsp;— Тыль Ліндэман, Рыхард Круспэ, Паўль Ляндэрс, Олівэр Рыдэль, Крыстоф Шнайдэр, Крысьціян Лёрэнц.

## Гісторыя
Запіс альбома праходзіў адначасова з запісам ''Reise, Reise''. Менавіта таму першапачаткова альбом меў назву *Reise, Reise Vol. 2* (). За час запісу *Reise, Reise* гурт запісаў 6 песьняў, якія пазьней увайдуць у альбом:
* «Rosenrot»
* «Wo bist du?»
* «Zerstören»
* «Hilf Mir»
* «Feuer und Wasser»
* «Ein Lied»

Таксама былі запісаны некалькі дэма-вэрсіяў песень, якія пазьней былі перазапісаны і выпушчаны на альбоме:

* «Student» (дэма-вэрсія песьні *Benzin*)
* «Spring Jungle & Spring water» (дэма-вэрсіі песьні *Spring*)
* «Ich bin» (дэма-вэрсія песьні *¡Te Quiero Puta!*)

Песьня *Mann gegen Mann* была запісана падчас запісу альбома ''Mutter'', аднак не была выпушчана. Адзіная новая песьня на альбоме&nbsp;— «Stirb Nicht Vor Mir» («Donʼt Die Before I Do»), запісаная сумесна з Шарлін Сьпітэры.

## Прасоўваньне
Rammstein не займаліся актыўнай рэклямай альбома.

Першы самотнік з альбома, «Benzin», прэмʼера якога адбылася ў *Berliner Wuhlheide*, быў выпушчаны на CD. На афіцыйным сайце гурта былі прадстаўлены сэмплы шасьці кампазыцыяў з альбома, а таксама лічыльнік даты выпуску альбома.

## Самотнікі
* «Benzin» (7 кастрычніка 2005)
* «Rosenrot (самотнік)Rosenrot» (16 сьнежня 2005)
* «Mann gegen Mann» (3 сакавіка 2006)
* «Te quiero puta!» (2005)

## Сьпіс кампазыцыяў

## Цікавыя факты
* Удзельнікі гурта часта казалі пра тое, што гэты альбом не варта разглядаць як *самастойны*, а толькі як працяг папярэдняга&nbsp;— Reise, Reise:
** Вокладка альбома, а менавіта фатаграфія ледакола «*USS Atka»*, як і афармленьне ў цэлым, ужо была выкарыстаная ў якасьці вокладкі японскага выданьня *Reise, Reise*.
** На носе карабля можна заўважыць дзьве рысы, узятыя з вокладкі *Reise, Reise*&nbsp;— намёк на ўзаемасувязь двух альбомаў.
** Да выхаду *Rosenrot* называўся *Reise, Reise Vol. 2* і *Reise, Reise II*.
** Сем з адзінаццаці песьняў былі напісаны падчас запісу *Reise, Reise*, аднак не ўвайшлі на яго й былі выкарыстаны ў гэтым альбоме.
* У буклеце зь песьняй *Mann gegen Mann* ёсьць памылка&nbsp;— у апошнім прыпеве замест *«Mann gegen Mann»* напісана *«Mann gaygen Mann»*. Гэта наўмысная трансфармацыя слова «gegen» з дапамогай слова «gay» ().
* *Rosenrot*&nbsp;— адзіны альбом, у падтрымку якога не было канцэртнага тура.

## Крыніцы

Катэгорыя:Альбомы Rammstein
Кэўшэнскі раён

**Кэўшэнскі раён** () — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка Рэспублікі Малдова з цэнтрам у горадзе Кэўшэнь.

## Гэаграфія
Знаходзіцца ў паўночна-заходняй частцы Малдовы. Мяжуе з Румыніяй.

## Насельніцтва

## Крыніцы
Сьцяг Мазыру

**Сьцяг Мазыру́**&nbsp;— геральдычны дзяржаўны сымбаль Мазырскага места ў Гомельскай вобласьці Рэспублікі Беларусь.

Сьцяг ёсьць прамавугольным палотнішчам блакітнага колеру з суадносінамі бакоў 1:2, у цэнтры якога мазырскі арол.

## Афіцыйнае апісаньне

Сьцяг у якасьці афіцыйнага сымбаля м.&nbsp;Мазыру быў зацьверджаны рашэньнем XII сэсіі меставой Рады дэпутатаў ад 27 сакавіка 2001 году №&nbsp;58. Афіцыйнае апісаньне сьцягу: ''Прамавугольнае палотнішча блакітнага колеру з суадносінамі бакоў 1:2, у цэнтры правага боку якога гербавая эмблема&nbsp;— узьлятае чорны арол з жоўтымі дзюбай і лапамі.— Рада дэпутатаў Мазырскага места

## Глядзіце таксама
* Герб Мазыру
* Мазыр

## Крыніцы

Катэгорыя:Мазыр
Мазыр
Фідэс

**Фідэс — Вугорскі грамадзянскі зьвяз** () — правапапулісцкая і нацыянальна-кансэрватыўная палітычная партыя ў Вугоршчыне, ачоленая Віктарам Орбанам.

Партыя была закладзеная ў 1988 годзе пад назвай Зьвяз маладых дэмакратаў як левацэнтрысцкі і лібэральны рух у супрацьвагу кіроўнага марксісцка-ленінскага ўраду. Рух быў зарэгістраваны як палітычная партыя ў 1990 годзе, а Орбан стаў лідэрам утварэньня. Партыя ўвайшла ў Нацыянальны сход пасьля выбараў у парлямэнт 1990 году, аднак пасьля выбараў у 1994 годзе патрыя страціла два месцы. Партыя пераерыентавалася на лібэральны кансэрватызм, што вымусіла сябраў-лібэралаў сысьці з партыі і далучыцца да Зьвязу свабодных дэмакратаў. Затым Фідэс імкнуўся наладзіць дачыненьні зь іншымі кансэрватыўнымі партыямі, а пасьля выбараў 1998 году партыя здолела стварыць правацэнтрычны ўрад. На пачатку 2000-х гадоў партыя сталася нацыяналістычнай, але ейная папулярнасьць крыху зьнізілася праз карупцыйныя скандалы. Паміж 2002 і 2010 гадамі Фідэс знаходзіўся ў апазыцыі да ўлады, а ў 2006 годзе стварыў кааліцыю з Хрысьціянска-дэмакратычнай народнай партыяй.

Вярнуўшыся ва ўладу партыя ладзіла нацыянальную кансэрватыўную палітыку і ў палітычных спэктры зрабіла зрух у правы кірунак. Партыя сталася больш крытычнай да Эўрапейскага Зьвязу, стаўшыся эўраскептычнай. У 2011 годзе ў была ўхваленая новая вугорскай канстытуцыя, а ў 2012 годзе яна ўдо набыла моц, не зважаючы на тое, што меліся спрэчкі наконт узвышэньня і кансалідацыі ўлады Фідэсу. На выбарах 2014 году партыя засталася ў большасьці, скарыстаўшы міграцыйны крызіс і сваёй правую папулісцкую і антыіміграцыйную рыторыку. Палітолягі часам вызначаюць урад Орбана як нелібэральны альбо аўтарытарны. Пасьля парлямэнцкіх выбараў 2022 году Фідэс захаваў сваю большасьць у Нацыянальным сходзе.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт.

Катэгорыя:Палітычныя партыі Вугоршчыны