Тула

**Ту́ла** — места ў Расеі, на рацэ Ўпе. Адміністрацыйны цэнтар Тульскай вобласьці. Насельніцтва на 2021 год —  чал. Знаходзіцца за 193 км на поўдзень ад Масквы. Вузел чыгунак і аўтамабільных дарог.

У XV стагодзьдзі места ўваходзіла ў склад Вялікага Княства Літоўскага і зьяўлялася найбольш усходнім пунктам дзяржавы за ўсю яе гісторыю.

## Гісторыя
* 1146: першы меркаваны пісьмовы ўспамін пра Тулу ў Ніканаўскім летапісе.
* 1342—1361: у часы залатаардынскай царыцы Тайдулы горадам кіравалі баскакі.
* 1401: у Разанскім княстве.
* 1427: у складзе Вялікага Княства Літоўскага; цэнтар аднайменнай воласьці.
* 1430/32: згадваецца як замак («Tula, Castrum») у сьпісе местаў, якія належылі вялікаму князю Сьвідрыгайлу.
* 1432: з пачаткам фэўдальнай вайны (1432—1439) Вялікае Княства Літоўскае страціла ўладу на Тулай.
* 1461/62: у складзе купленага князем Васілём III Цёмным масіву зямель, імаверна, трапіла да Масковіі.
* 1463, 1507: крымскія ханы Хаджы-Гірэй і Мэнглі-Гірэй перадавалі Тулу вялікім князям літоўскім (магчыма, намінальна).
* 1514—1520: на загад Васіля III у Туле збудавалі мураваную крэпасьць з мэтай умацаваньня маскоўскай улады ў рэгіёне.
* XVI—XVII стагодзьдзі: цэнтар павету Маскоўскай дзяржавы.
* 1605: у Туле знаходзіўся Дзьмітры-Самазванец I, якому прысягнула на вернасьць мясцовае насельніцтва і разанскія служылыя людзі.
* 1607: вытрымала аблогу войска Васіля Шуйскага.
* 1654: у пачатку вайны Расеі з Рэччу Паспалітай маскоўскі цар Аляксей Міхайлавіч загадаў выслаць у Тулу частку палоннай дубровенскай шляхты.
* 1797: цэнтар губэрні.
* 1941: 45 дзён знаходзілася ў нямецкай аблозе.

## Геаграфія

### Клімат
Лета цёплае, зіма халодная. Сярэдняя тэмпэратура студзеня — −9,8 °C, ліпеня — +18,3 °C.

## Насельніцтва

* XIX стагодзьдзе: 1897 год — 115 тыс. чал.
* XX стагодзьдзе: 1923 год — 124 тыс. чал.; 1939 год — 285 тыс. чал.; 1959 год — 351 тыс. чал.; 1972 год — 478 тыс. чал.; 1993 год — 539 тыс. чал.
* XXI стагодзьдзе: 2010 год — 492 тыс. чал.

## Эканоміка
Чорная мэталюргія, машынабудаваньне і мэталаапрацоўка (ВА: мэталаапрацоўчых заводаў, «Тульскі камбайнавый завод»; заводы: машынабудаўнічы, горнага і транспартнага машынабудаваньня, зброевы, «Штамп» — мотаролеры, самавары і інш.), хімічная (хімічнага валакна, плястмасы і інш.), лёгкая, харчовая прамысловасьць, вытворчасьць будматэрыялаў і музычных прыладаў.

## Славутасьці

* Крэмль (XVI ст.)
* Благавешчанкая царква (1692)
* Усьпенская царква (1762—1764)
* Царква Сьвв. Флёра і Ляўра (1772—1796)
* Усіхсьвяцкі катэдральны сабор (1776—1800)
* Царква Сьв. Дзімітрыя Салунскага (1795—1801)
* Богаяўленскі сабор (1855—1862)
* Шчаглоўскі манастыр (1860—1889)

У месьце знаходзіцца адзіны ў Тульскай вобласьці каталіцкі касьцёл — Сьвятых Апосталаў Пятра і Паўла (1896).

## Галерэя

Tula asv2019-09 img04 Kremlin aerial view.jpg|Крэмль
Blagovesheniya-tula.jpg|Благавешчанская царква
Tula asv2019-09 img02 Uspensky Convent.jpg|Усьпенская царква
Bogoyavlenskiy Cathedral of the Tula Kremlin 2.JPG|Богаяўленскі сабор
Bogorodichen Scheglovsky Monastery.jpg|Шчаглоўскі манастыр
Всехсвятский кафедральный собор (11).JPG|Катэдральны сабор Усіх Сьвятых
Temple of Flor and Laurus in Tula.JPG|Царква Сьвв. Флёра і Ляўра
Church Demetrius of Salonika.JPG|Царква Сьв. Дзімітрыя Салунскага


## Месты-сябры
* Магілёў, Беларусь
* Кутаісі, Грузія
* Олбані, штат Нью-Ёрк, ЗША
* Філінген-Швэнінген, Нямеччына
* Банска Быстрыца, Славаччына

## Асобы
* Эдуард Загарульскі (нар. 1928) — беларускі археоляг, гісторык

## Глядзіце таксама
* Тульскі трамвай

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* Tuła //  S. 617—619

## Вонкавыя спасылкі