Паўднёва-заходні дыялект украінскай мовы

**Паўднёва-заходняя гаворка** — адзін з трох дыялектаў украінскае дыялектнае мовы. Ахоплівае гаворкі на тэрыторыі паўднёва-заходніх вобласьцей Украіны і сумежных землях Малдовы, Румыніі, Вугоршчыны, Славаччыны, Польшчы; гаворкі паўднёва-заходняга тыпу як асобныя анклявы распаўсюджаныя таксама ў Харватыі, Сэрбіі, Канады і ЗША.

## Распаўсюджваньне
На поўдні і захадзе мяжа паўднёва-заходняга дыялекту зьяўляецца адначасова мяжою з суседнімі мовамі; на поўначы ўмоўная лінія Уладзімер — Луцак — Роўна — Наваград-Валынскі — Жытомір — Фастаў аддзяляе паўднёва-заходні дыялект ад паўночнага дыялекту; умоўная лінія Фастаў — Белая Царква — Ставішча — Тальное — Першамайск — Ананьеў — ніжняя плынь Днястру аддзяляе паўднёва-заходні дыялект ад паўднёва-ўсходняга дыялекту.

## Дыялектныя ґрупы

Паўднёва-заходні дыялект аб'ядноўвае старадаўнія гаворкі. 

Цяжкаю была гісторыя насельніцтва паўднёва-заходняга рэґіёну Ўкраіны ад часоў Кіеўскае Русі да сярэдзіны 20 стагодзьдзя. Перш за ўсё наяўнасьць працяглых ў часе адміністрацыйных межаў, разьдзяленьне тэрыторыі дыялекту паміж рознымі дзяржавамі, што суправаджалася ў пэўных зонах паўднёва-заходняга дыялекту выдатнымі інтэнсіўнымі ўзьдзеяньнямі iншых моваў, абумовіла значную дыялектычную дыферэнцыяцыю гэтага дыялекту. У ім вылучаюць тры ґрупы дыялектаў: 
* валынска-падольскую, што аб'ядноўвае валынскую гаворку і падольскую гаворку, што распаўсюджаныя на тэрыторыі гістарычных Валыні і Падольле;
* галіцка-букавінскую, што аб'ядноўвае наддністранскую гаворку, пакуцка-букавінскую гаворку (надпрутскі), гуцульскую гаворку (усходнекарпацкую), надсянскую гаворку, якія распаўсюджаныя на тэрыторыях гістарычных Галічыны і Букавіны;
* карпацкую, што аб'ядноўвае бойкаўскую гаворку (паўночнакарпацкую, або паўночнападкарпацкую), закарпацкую гаворку (сярэднезакарпацкую, падкарпацкую, паўднёвакарпацкую), лемкоўскую гаворку (заходнекарпацкую).

## Асаблівасьці
Рысы, за якімі *паўднёва-заходні дыялект* супрацьпастаўляецца паўднёва-усходняму й паўночнаму дыялектам, ахопліваюць усе ці большасьць гаворак дыялекту; частка спэцыфічных для паўднёва-заходняга дыялекту рысаў мае вузкалякальны характар. Шматлікіх важных для структуры паўднёва-заходняга дыялекту прыкметаў не супрацьпастаўляюцца іншым дыялектам, яны ёсьць інтэґральнымі. 

Словаўтваральныя асаблівасьцямі паўднёва-заходняга дыялекту абумоўленыя наборам словаўтваральных сродкаў, не ўласьцівых дыялектам іншых дыялектаў, напрыклад: суфіксы **-анк(а), (н)-иц’(а)** для ўтварэньня назваў палёў з-пад сельскагаспадарчых культураў (**стерн’áнка, бурачáнка, барабол’áнка, жи́тниц’а, бýл’аниц’а**), суфікс **-л’(а)** для стварэньня назваў дзейснае асобы жаночага роду (**брáл’а, копáл’а, ворожíл’а**) та ін.

Літаратурная, науковая дзейнасць, школьніцтва носьбітаў паўднёва-заходняга дыялекту аж да сярэдзіны 20 ст. былі адзначаныя прыкметным уплывам мясцовых гаворак, што абумовіла фармаваньне ў розны час галіцкага, букавінскага і закарпацкага варыянтаў ўкраінскае літаратурнае мовы, зь якіх толькі галіцкі быў найбольш нарматыўным і распаўсюджаным.

### Фанэтычныя
Фанэтычныя асаблівасьці паўднёва-заходняга дыялекту:
* рэфлексацыя старажытных **о, е** у новаўтвораных закрытых і ненаціскных складах як **і** (**конь > кін’, печь > піч, ıєсень > осін’**), у частцы карпацкіх гаворак даўнія **о, е** зьведалі іншых зьмен&nbsp;— на **у, ÿ, и** (**конь > кун’, кин’, принеслъ > принÿс**);
* даўні [ѣ] («ять») рэфлектаваўся як у націскных, гэтак і ненаціскных пазыцыях (**пѣсокъ > пісóк, дѣло > дíло**);
* у галіцка-букавінскай ґрупе гаворак **а** пасьля мяккіх зычных і шыпячых зьмяняецца на галосны пярэдняга шэрагу **е, и, і** (**час > чіс, тел’á > тел’é, шáпка > ши́пка**), для іншых гаворак гэтая зьмена не характэрная;
* наяўнасць моцнага уканьня&nbsp;— зьмены ненаціскога [о] в [у] (**гоулýбка, кужýх**);
* у ненаціскной пазыцыі моцнае зьмешваньне [е] і [и] (**жиевé, вислó**), а ў букавінскай гаворцы выразная зьмена артыкуляцыі **и** у напрамку да **е** (**беикé** ‘бики’, **жéто** ‘жито’);
* у карпацкіх гаворках наяўны галосны задняга шэрагу [ы](**сыны, былы**);
* дэспаляталізацыя [p’] і зьвязанае зь ёю вылучэньне новае ётавае артыкуляцыі ў наддністранскай гаворцы (**зор'а > зорја, бур'а > бурја**);
* аглушэньне зычных у канцы слова і перад глухімі зычнымі; адсутнасьць падоўжаньня зычных у назоўніках ніякага роду (**жит’:а > жит'а, жит'е**);
* пераход мяккіх зычных **д’, т’ в ґ’, к’** (**д'ід > ґ'ід, т’íсто > к’íсто**);
* наяўнасьць на месцы старадаўніх злучэньняў **ръ, лъ, рь, ль** рэфлексаў **-ир-, -ил-, -ер-, -ел-, -ыр-, -ыл-** (**керни́ц'а, кырвáвиј, гилтáти**).

### Марфаляґічныя
Марфаляґічныя асаблівасьці паўднёва-заходняга дыялекту:
* наяўнасьць флексіі **-оў, -еў** на месцы старадаўніх **-оју, -еју**, а таксама флексіі **-ом** у творным склоне адзіночнага ліку назоўніках жаночага роду і ўзгодненых зь імі прыметнікаў, лічэбнікаў і асобных займеньнікаў (**рукóју > рукóў, рукóм, мнóју > мноў, мном, землéју > землеў**);
* захаванне у шматлікіх гаворках рэфлексаў старадаўніх канчаткаў давальнага і мясцовага склонаў множнага ліку назоўніках мужчынскага роду **-ом, -ім, -ох, -ix** (**синóм, брáтім, на синóх, на брáтіх** пры формах **синáм, братáм, на синáх, на братáх** у большасьці ўкраінскіх дыялектаў);
* захаванне старадаўніх формаў давальнага і творнага склону адзіночнага ліку асабістага і зваротнага займеньнікаў **мі, ми, ті, ти, си, м'а, т'а, с'а** пры формах **менí, тобí, собí, менé, тебé, себé** у інших гаворках;
* распаўсюджваньне ўсечаных формаў займеньнікаў (**го, му** замість **јогó, јомý**), рэдуплікаваных формаў ўказальных займеньнікаў **то, се**&nbsp;— **тото, сесе, сес'а**;
* наяўнасьць формаў інфінітыву на **-чи** ад дзеясловаў з асновамі на заднеязычный зычны **г, к, x** (**бігчи, стрими**); распаўсюджваньне розных формаў будучага часу (**бýду писáти, бýду писáв, писáтиму, му писáти**);
* захаванне старадаўніх асаблівых формаў праславянскага пэрфекту дзеясловаў 1-е і 2-е асобы адзіночнага і множнага ліку мінулага часу (**носи́вјем, носи́лам, носи́ли смо, носи́ли сте**), а таксама формаў даўняга часу (**був-јем казáв**) і формаў ўмоўнага ладу (**був бим роби́в**).

### Сынтаксічныя
Сынтаксічныя асаблівасьці паўднёва-заходняга дыялекту:
* наяўнасьць канструкцыяў прыназоўнік *к* + назоўнік, займеньнік у давальным склоне (*к тóбі*, замість *до тéбе*), канструкцыяў *нас було двох* замість *нас було двоје*, *мају діти* замість *мају дітей* і іншыя;
* распаўсюджваньне вольнага разьмяшчэньня фарманту *с’а* (таксама ў форме *си* ці *сі*) — у прэпазыцыі або постпазыцыі (*ја с’а весел’у* і *ја весел’ус’а*).

## Літаратура
* *[[Паўло Грыцэнка]]*. Південно-західне наріччя // Українська мова : енциклопедія. — К. : Українська енциклопедія, 2000. — 
* *Жилко Ф. Т.* Нариси з діалектології української мови. , 1966;
* *Закревська Я. В.* Нариси з діалектного словотвору в ареальному аспекті. , 1976;
* [''Залеський А. М.'' Вокалізм південно-західних говорів української мови. – К.: Наук. думка, 1973. – 156 с.](http://www.inmo.org.ua/assets/files/lib/Zales'ky.%20Vokalizm%20pivd.-zakh.%20hovoriv%20(1973).pdf);
* *Бевзенко С. П.* Українська діалектологія. , 1980;
* АУМ, т. 2. , 1988;
* *Лесів М.* Українські говірки в Польщі. Варшава, 1997;
* *Коць-Григорчук Л.* Лінгвістично-географічні дослідження українського діалектного простору. Нью-Йорк-Львів, 2002.

Катэгорыя:Дыялекты ўкраінскай мовы