Канун

**Канун**, канон.

* традыцыйная абрадавая страва, зь якой пачыналі памінкі. У разбаўленую мёдам ваду (сыту) крышылі спэцыяльна сьпечаны прэсны корж, гарачыкі, булку ці абаранкі (паводле народных вераваньняў, мёд ужывалі для таго, каб памерламу было «*соладка на тым сьвеце*»). На Ігуменшчыне і іншых месцах у канун дадавалі цёрты мак. Першую лыжку кануна адлівалі для нябожчыка. Удзельнікі жалобнага стала чэрпалі 1 або 3 лыжкі кануна, з агульнай міскі, якую потым перадавалі па чарзе адзін аднаму, пасьля чаго міску прыбіралі, тушылі памінальную сьвечку і працягвалі памінкі.
* Пітны мёд, піва, брага, звараныя да сьвята або памінак.
* Сьвята цэхавых рамесьнікаў у 15—18 стагодзьдзях у гонар сьвятога — патрона цэха. Наз. таксама братчына, склад, годзеньне, купаўшчына. Вытокі сьвята — у першабытным кульце продкаў. Першыя зьвесткі пра канун адносяцца да 1530 году, калі віленскія кушняры «*зволили восстановити себе братство и за свои власныи поклад меда куповали и сычивали на врочистыя свята ко дню Св. Духа, Николе и ко Божему Нароженью… братством своим подле давнего звычаю… пнвали*». Канун фіксуецца амаль ва ўсіх гарадах Беларусі. У адрозьненьне ад Заходняй Эўропы ў Беларусі агульнапрызнанай сыстэмы «спэцыялізацыі» сьвятых не існавала, таму за патрона цэха найчасьцей бралі сьвятога, у гонар якога фундавалі царкву ці касьцёл. Але прасочваецца пэўная тэндэнцыя патранажу сьвятых над рамесьнікамі; сьвяты Кузьма часьцей выступаў апекуном кавалёў, сьвяты Павал — сталяроў, сьвяты Васіль — кухараў, сьвяты Ян Златавуст — бортнікаў, сьвяты Язэп — бондараў, сьвятая Параскева — «жаночых» рамёстваў. Кануны ладзіліся і на вялікія царкоўныя сьвяты: Вялікдзень, Сёмуху, Каляды. Арганізатарамі кануна маглі выступаць канфэсійныя брацтвы і іншыя карпарацыі гараджан. Канун уключаў выраб («сычэньне») мёду і гарэлкі, збор страў, выраб сьвечак. Напярэдадні кануна цэхавыя «малодшыя браты» абыходзілі дамы рамесьнікаў, абвяшчалі пра сьвята і зьбіралі грошы на банкет, наймалі кухараў, музыкаў, служак; выраблялі грамніцы — вялікія каляровыя сьвечкі (да 10 аршынаў, у кожным горадзе адмысловага колеру). У канцы дня ў цэхавым будынку адбывалася вячэра. Раніцай цэх у поўным складзе з харугвамі, значкамі і грамніцамі ішоў у сваю царкву (касьцёл) на богаслужэньне перад абразом патрона. Шэсьце адбывалася на міжканфэсійнай падставе. Напрыклад, менскія краўцы ладзілі богаслужэньне ў францысканскім касьцёле і ўніяцкай царкве Сьвятога Духа, полацкія ганчары — у касьцёле і ўніяцкай царкве. Унутры храма рамесьнікі выстройваліся ў заведзеным парадку: наперадзе 2 цэхмістры «рускай» і «рымскай» веры (зрэдку і «нямецкай»), потым «старшыя» майстры (так званыя «сталовыя» — рада пры цэхмістрах), майстры і падмайстры. Пасьля набажэнства ў цэхавым будынку адбываўся банкет. У сьвяты кут банкетнай залы выносілася цэхавая скрыня з прывілеямі, якую адчынялі 2 ключнікі (шафары), і прывілеі зачытваліся. Потым ішло частаваньне, у час якога вырашаліся цэхавыя справы. Атрыманы пасьля сычэньня мёду воск ішоў на выраб сьвечак для царквы, рэшткі прадаваліся, а прыбытак ахвяраваўся храмам на «*потребы и оправы и на слугй церковная*», а таксама на «*милосердныя учинки до шпиталя и на ялмужну убогим людям*», Канун працягваўся ад 2 дзён да 2 тыдняў. Дзяржаўная ўлада рэглямэнтавала правядзеньне кануна. Прывілей 1608 году Жыгімонта III Вазы патрабаваў ад рамесьнікаў, «*абы вели поштиво, не мовили миж собою збытных слов, не лягали на стол, не розливали братнего меду*». Права цэхаў вырабляць на канун моцныя напоі выклікала процідзеяньне прафэсійных гандляроў гарэлкай, таму ў цэхавых прывілеях адзначалася: «*в чом им арендары корчом перешкожати не мают*». Сьвяткаваньне кануна адыгрывала важную ролю ў карпаратыўнай пабудове фэадальнага грамадзтва.

Катэгорыя:Беларускія стравы
Катэгорыя:Сьвяты Беларусі