open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Жалезны век

**Жалезны век** — заключны пэрыяд першабытнай гісторыі, калі людзі навучыліся здабываць жалеза й вырабляць зь яго прылады працы. Выкарыстаньне мэталу зрабіла карэнны пераварот у разьвіцьці прадукцыйных сілаў, выклікала вялікія зьмены ў грамадзкіх адносінах, істотна паўплывала на далейшы ход гістарычнага працэсу. У гэты пэрыяд зьяўляецца маёмасная няроўнасьць людзей. Удасканальваньне працы й рост ейнай прадукцыйнасьці садзейнічалі таму, што жыцьцё ў складзе роду становіцца неабавязковым. Зь яго вылучаюцца малыя сем’і, не зьвязаныя паміж сабой сваяцкімі адносінамі. Утвараюцца суседзкія абшчыны, пачынаецца разлажэньне першабытнаабшчынных зносінаў.

У гістарычнай археалёгіі старажытная літаратура жалезнага веку ўключае ў сябе самыя раньнія тэксты захавалай рукапіснай традыцыі. Літаратура на санскрыце й кітайская літаратура квітнелі ў жалезным веку. Іншыя тэксты ўключаюць авэстыйская гаты, індыйскія Веды й самыя старыя часткі Бібліі на іўрыце. Прынцыповай асаблівасьцю, якая адрозьнівае жалезны век ад папярэдніх зьяўляецца ўвядзеньне літарных знакаў, і, як следзтва разьвіцьцё пісьменства, што дазволіла складаць літаратуру й гістарычны запіс.

Жалезны век зьяўляецца трэцім асноўным пэрыядам сыстэмы дагістарычных часоў, створанай дацкім навукоўцам Крыстыянам Томсэнам. Працягласьць жалезнага веку вар’іруецца ў залежнасьці ад рэгіёну. Гэта вызначана археалягічнай канвэнцыяй, сама наяўнасьць вырабаў з жалеза яшчэ не зьяўляецца дастатковым, каб лічыць, што эпоха зьмянілася. Хутчэй, жалезны век пачынаецца лякальна тады, калі вытворчасьць жалеза альбо сталі даводзілася да такога моманту, што жалезныя прылады й зброя пераўзыходзяць іхныя бронзавыя эквіваленты. Напрыклад, мэтэарытны жалезны кінжал Тутанхамона паходзіць з бронзавага веку. На Старажытным Блізкім Усходзе гэты пераход адбыўся ў выніку так званай катастрофы бронзавага веку ў XII стагодзьдзі да н. э. Тэхналёгія вытворчасьці жалеза неўзабаве распаўсюдзілася на тэрыторыі Міжземнаморскага басэйну й у Паўднёвую Азію. Ейнае далейшае распаўсюджваньне ў Цэнтральную Азію, Усходнюю й Цэнтральную Эўропу некалькі зацягнулася, а Паўночная Эўропа дасягнула жалезнага веку яшчэ пазьней, прыблізна ў 500 годзе да н. э.

Жалезны век, таксама паводле канвэнцыі, заканчваецца пачаткам гістарыяграфічнага запісу. Для Старажытнага Блізкага Усходу пэрыяд скончыўся стварэньнем імпэрыі Ахемэнідаў каля 550 году да н.э. У Цэнтральнай і Заходняй Эўропе рымскія заваёвы І стагодзьдзя да н. э. паклалі канец жалезнаму веку. Германскі жалезны век Скандынавіі скончыўся каля 800 году н. э., з пачаткам эпохі вікінгаў.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Дубіцкая Н. М. Вывучэнне помнікаў жалезнага веку і ранняга Сярэднявечча ў басейне Ніжняй Бярэзіны.


Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы
Слова веры (царква)

**Рэлігі́йная супо́льнасьць хрысьція́наў по́ўнага Эва́нгельля «Царква́ Сло́ва ве́ры»** — поўнаэвангельская царква, што паўстала ў Беларусі ў 1992 годзе. Старшы пастар — Дзяніс Правазораў.

## Дзейнасьць

Офіс царквы знаходзіцца па адрасе: 220024, г. Менск, вул. Каржанеўскага, 24. Колькасьць парафіянаў — каля 700 чалавек.

Царква мае 6 даччыных супольнасьцяў, ніводная зь якіх ня мае свайго ўласнага малельнага дому. Агульная колькасьць парафіянаў (разам зь менскай царквой) — больш за 1300 чалавек. Найвялікшыя філіі царквы — у Кішынёве (больш за 400 вернікаў), Віцебску (каля 70 чалавек) і Вілейцы (каля 60). Акрамя таго, існуюць супольнасьці царквы ў Сёмкавым Гарадку, Салігорску, Бабруйску.

## Мінуўшчына

Заснаваная ў 1992 годзе ў Менску Аляксандрам і Жанай Саковічамі. У 1993 годзе ўвайшла ў створанае Рэлігійнае аб’яднаньне супольнасьцяў хрысьціянаў поўнага Эвангельля ў Рэспубліцы Беларусь.

У 1994 годзе паўстала супольнасьць царквы ў Віцебску, у 1995 — у Кішынёве, пазьней была адкрытая даччыная царква ў Расеі.

Менская царква напачатку арандавала памяшканьні ў Палацы чыгуначнікаў, інстытуце «Белпраект», Палацы культуры «МАЗу». З 1999 году менскія ўлады, выкарыстоўваючы Дэкрэт прэзыдэнта «Аб мітынгах, сходах і вулічных шэсьцях», пачалі вымушаць адміністрацыю дамоў культуры і іншых установаў, якія здавалі памяшканьні ў арэнду цэрквам, разрываць дамовы з рэлігійнымі аб’яднаньнямі. Пасьля гэтага царква праводзіла набажэнствы ў памяшканьні пяцідзясятніцкай царквы «Благодать».

## Крыніцы і заўвагі

## Вонкавыя спасылкі

* Поўнаэвангельская царква «Слова веры» (Менск)

Катэгорыя:Пратэстанцкія цэрквы Беларусі
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1992 годзе
Дымны порах

**Дымны порах** ці  **чорны порах** — від пораху, шматкампанэнтная цьвёрдая выбуховая сумесь, якая здольная да гарэньня паралельнымі плястамі бяз доступу кіслароду вонкі з утварэньнем галоўным чынам высока разагрэтых газападобных прадуктаў, якія выкарыстоўваюцца для разгону снарадаў, руху ракетаў і іншых мэтаў. Порах адносіцца да клясы кідальных выбуховых рэчываў. Уяўляе сабой сумесь серы, драўнянага вугалю й нітрату калію. Сера й драўняны вугаль выступаюць у якасьці паліва, у той час як салетры, то бок нітрат калію, у якасьці акісьляльніка. Дзякуючы спальваючым уласьцівасьцям і колькасьці вырабленага цяпла й аб’ёму газу, які ён генеруе, порах шырока выкарыстоўваецца ў якасьці кідальнай зброі й у якасьці піратэхнічнага складу ў фэервэрках.

Порах быў выяўлены, у адпаведнасьці зь распаўсюджаным меркаваньні, у IX стагодзьдзі ў Кітаі, калі кітайскія альхімікі шукалі эліксыр неўміручасьці. Гэтае адкрыцьцё прывяло да вынаходзтва фаервэрка й першых порахавай зброі ў Кітаі. На працягу наступных стагодзьдзяў кітайскае адкрыцьцё пораху зьявілася ў арабскім сьвеце, Эўропе й Індыі. Згодна зь меркаваньнямі навукоўцаў распаўсюд праходзіў з Кітаю праз Блізкі Ўсход, а затым у Эўропу, аднак застаюцца некаторыя спрэчкі аб колькасьці кітайскага ўплыву на наступныя дасягненьні ў галіне тэхналёгіі порахаў.

Порах клясыфікуецца як выбуховае рэчыва нізкай выбуховасьці з-за сваёй адносна павольнай хуткасьці раскладаньня і, такім чынам, нізкай брызантнасьцю. Нізкая выбуховая дэфляграцыя праходзіць на дагукавой хуткасьці, у той час як высока выбуховае дытанаваньне вырабляе звышгукавыя хвалі. Запальваньне парашку спакаванага ззаду кулі павінна ствараць дастатковы ціск, каб прымусіць кулю вылецець з дульнага зрэзу на высокай хуткасьці, але недастаткова, каб прывесьці да разрыву ствала. Порах, такім чынам, менш прыдатныя для зруйнаваньня скалаў ці ўмацаваньняў. Порах шырока выкарыстоўваўся для запаўненьня артылерыйскіх снарадаў і ў горназдабыўной прамысловасьці, а таксама ў грамадзянскім будаўніцтве. Аднак зараз порах больш не выкарыстоўваецца ў сучасных выбуховых боегалоўках, і ён не выкарыстоўваецца ў якасьці асноўнага выбуховага рэчыва пры здабычы карысных выкапняў у сувязі зь ягоным коштам у параўнаньні з паказчыкамі новага альтэрнатыўнага рэчыва, то бок ANFO.

Да 1890-х гадох чорны порах апынуўся амаль цалкам выцесьненым з ваеннай сфэры больш дасканалымі выбуховымі рэчывамі, у прыватнасьці, як кідальнае рэчыва саступіў месца розным відам бяздымнага пораху. Тым ня менш, чорны порах працягвае абмежавана прымяняцца і ў цяперашні час, перш за ўсё ў піратэхніцы.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Гісторыя зьяўленьня пораху
* Пальная зброя й порах
* Паходжаньне пораху
* Гарматы й порах

Катэгорыя:Гісторыя тэхнікі
Катэгорыя:Агонь
Катэгорыя:Паліва
Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы
Анімэ

**Анімэ́** ([] *сяр., нескл.*,   [], ад  — «анімацыя») — японская анімацыя. У адрозьненьне ад анімацыі іншых краінаў, прызначаных у асноўным для прагляду дзецьмі, большая частка выпускаемага анімэ разьлічана на падлеткавую і дарослую аўдыторыі, і ў вялікай ступені праз гэта мае высокую папулярнасьць у сьвеце. Анімэ адметна характэрнай манерай адмалёўкі пэрсанажаў і фону. Часьцей за ўсё выдаецца ў фармаце тэлевізійных сэрыялаў, а таксама фільмаў разьлічаных на кінапаказ. Сюжэты могуць апісваць мноства пэрсанажаў, адрозьнівацца разнастайнасьцю месцаў і эпох, жанраў і стылей. Крыніцамі для сюжэту анімэ-сэрыялаў часьцей за ўсё зьяўляюцца: манга (японскія коміксы), ранабэ (лайт-новэл), ці кампутарныя гульні. Пры экранізацыі звычайна захоўваецца графічны стыль і іншыя ўласьцівасьці арыгіналу. Радзей выкарыстоўваюцца іншыя крыніцы, напрыклад, творы мастацкай літаратуры. Ёсьць таксама анімэ, якое мае цалкам арыгінальны сюжэт (у гэтым выпадку ўжо само анімэ можа паслужыць крыніцай для стварэньня па ім кніжных і манга-вэрсіяў).

## Глядзіце таксама
* Аніматрыца

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* AnimeResearch. Каталёг навуковых артыкулаў аб анімэ 
* Online Bibliography of Anime and Manga Research 

*
Свойскі конь

**Сво́йскі конь** — жывёла сямейства няпарнакапытных, прыручаны й адзіны падвід дзікага каня, які захаваўся, вымерлы ў дзікай прыродзе. Шырока выкарыстоўваецца чалавекам да цяперашняга часу.

## Распаўсюджаньне
У асобных рэгіёнах конь сустракаецца ў дзікім стане. Свойскія распаўсюджаныя па ўсіх краінах ува мностве парод, якія моцна адрозьніваюцца па велічыні, складаньні, форме галавы, колеру й г. д. і месцамі зьдзічэлі. У Эўропе дзікія або зьдзічэлыя коні — тарпаны — вадзіліся яшчэ ў першай палове мінулага стагодзьдзя. Зьдзічэлых коней сустракаў таксама Пржэвальскі ў правінцыі Гань-су.

## Апісаньне
Галава каня — выцягнутая, сухая, зь вялікімі жывымі вачыма, шырокімі ноздрамі й вялікімі або сярэдняй велічыні завостранымі й вельмі рухомымі вушамі. У свойскіх коней вушы ўмеранай велічыні (значна меншыя за палову галавы), грыва доўгая, шыя доўгая мускулістая, тулава акругленае, хвост пакрыты доўгімі валасамі ад асновы; колер (масьць) надзвычай розны: чорны, буры, руды, чалы, белы, шэры, часта зь белымі плямамі на галаве й нагах; як выключэньне сустракаюцца палосы на плячах, сьпіне й нагах.

## Харчаваньне
Конь залічваецца да траваедных жывёлаў. На пашы ён зьядае ад 25 да 100 кг травы ў суткі. У залежнасьці ад узросту й жывой масы конь выпівае ў сярэднім 30—60 літраў вады ў суткі летам і 20—25 літраў зімой. Для пражытка каню трэба 4—5 акраў зямлі, каля 2 га.

Посілак каня складаецца галоўным чынам з аўса й сена, хоць апошнім часам замяняецца саломай. Шмат разоў спрабавалі замяніць і авёс якім-небудзь іншым збожжавым кормам, але ўсе такія спробы ня скончыліся посьпехам. Толькі ў Італіі, Гішпаніі й Партугаліі, асабліва на Ўсходзе, ячмень зьяўляецца такім амаль выключным, як авёс, кормам каня.

## Беларусь
Паводле Міністэрства сельскай гаспадаркі і харчаваньня Беларусі, на пачатку 2023 году ў краіне налічвалася 22 700 коней. Сярод іх звыш 95% знаходзілася ў земляробчых прадпрыемстваў і хатніх гаспадарак. Рэштай валодалі фэрмэры, якія найчасьцей здавалі іх напракат для адпачынку падарожнікаў.

## Пароды
* Беларускі запражны конь
* Ісьляндзкі конь
* Фрыскі конь
* Пэршэрон

## Крыніцы


Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы
Магабгарата

**Магабга́рата** (, , у перакладзе *«Сказаньне пра вялікіх Бгаратаў»*) — старажытнаіндыйскі эпас, адзін з буйнейшых літаратурных твораў сьвету. Паэма складаецца з 18 кнігаў, некалькіх уводных эпічных сказаньняў і многіх сказаньняў і легенд пераважна фальклёрнага характару, а таксама лірыка-дыдактычных дыялёгаў, дыдактычных разважаньняў багаслоўскага, палітычнага, прававога характару, касмаганічных мітаў, генеалёгій, гімнаў, плачаў, аб'яднаных па тыповаму для вялікіх форм індыйскай літаратуры прынцыпу абрамленьня; утрымлівае больш за 100 000 двухрадкоўяў, што ў чатыры разы даўжэй за Біблію й у сем разоў — за «Іліяду» й «Адысэю». У індыйскай традыцыі лічыцца «пятай Ведай».

Эпас паступова склаўся на аснове вусных сказаньняў і легендаў плямёнаў і народнасьцей паўночна-заходняй і паўночнай Індыі пачынаючы з другой паловы 2-га тысячагодзьдзя да н. э. Сучасны выгляд набыў да V стагодзьдзя н.э. Лічыцца, што першапачатковае сказаньне «Магабгараты» створана на пракрытах і толькі потым выкладзена на санскрыце. Аўтарства прыпісваецца легендарнаму мудрацу Віясу.

У цэнтры «Магабгараты» аповед пра бітву двух родаў (Пандаваў і Каўраваў) і іх зьвязьнікаў за панаваньне над Хастынапурай (цяпер — Дэлі). Дасьледчыкі лічаць, што ў аснову эпасу ляглі паданьні пра рэальныя падзеі, што адбываліся ў паўночнай Індыі ў позневедыйскі пэрыяд — вайну паміж зьвязамі плямёнаў куру й панчалаў, якая завяршылася перамогай апошніх. Радаводы старажытнаіндыйскіх ўладароў дазваляюць датаваць бітву XI стагодзьдзем да н.э.

«Магабгарата» — багатая крыніца сюжэтаў і вобразаў, якія атрымалі развіцьцё ў нацыянальных літаратурах народаў Індыі, Інданэзіі, М’янмы, Камбоджы, Тайлянда, Лаоса, Шры-Ланкі, а таксама адлюстраваліся ў літаратурах Тыбэта й Манголіі. У кожнай з нацыянальных літаратур сюжэты «Магабгараты» маюць сваю інтэрпрэтацыю ў адпаведнасьці з эпохай і канкрэтным нацыянальным асяродзьдзем. У Эўропе «Магабгарата» вядома з канца XVIII стагодзьдзя.

## Вонкавыя спасылкі
* На сайце «Эпічная сіла» 


Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы
Помнік лётчыкам Пагранічнай варты Польшчы

**Помнік лётчыкам Пагранічнай варты Польшчы** — памятны знак, пастаўлены ў гонар 3 польскіх лётчыкаў, якія загінулі 31 кастрычніка 2009 году, выконваючы патрульны палёт ўздоўж беларуска-польскай дзяржаўнай граніцы.

Памятны знак быў збудаваны па ініцыятыве і на сродкі беларускіх пагранічнікаў. Паставілі яго на ўчастку пагранзаставы «Такары» Берасьцейскай пагранічнай групы, за 25 мэтраў ад лініі граніцы. На гранітным пастамэнце ўсталяваныя дзьве стэлы, што сымбалізуюць разарваныя крылы верталёта. Прасьвет паміж стэлямі ўтварае каталіцкі крыж. На мэмарыяльным знаку разьмешчаны памятны надпіс на польскай і беларускай мовах з імёнамі загінулых.

Цырымонія адкрыцьця помніка адбылася 30 кастрычніка 2010 году. Удзельнічалі кіраўнікі і прадстаўнікі пагранічных ведамстваў і кіраўніцтва органаў улады дзьвюх краін, а таксама сваякі загінулых і сьвятары. Прысутныя ўсклалі вянкі і кветкі.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Здымкі з цырымоніі адкрыцьця помніка: Pomnik ku czci tragicznie zmarłych lotników // Komenda Główna Straży Granicznej, 30.10.2010  

## Глядзіце таксама
* Помнік беларускім лётчыкам у Малэнчыне

Катэгорыя:Помнікі Беларусі
Катэгорыя:Камянецкі раён
Катэгорыя:Авіяцыя Польшчы
Катэгорыя:Зьявіліся ў 2010 годзе
Катэгорыя:Беларуска-польскія стасункі
Банан

**Бана́н** () — род шматгадовых травяністых расьлінаў сямейства бананавых (), радзімай якіх зьяўляюцца тропікі Паўднёва-Ўсходняй Азіі й, у прыватнасьці, Малайскі архіпэляг.

Бананамі таксама называюць плады гэтых расьлінаў, якія выкарыстоўваюць у харч. На сёньня розныя сарты стэрыльнага трыпалёіднага культыгена Musa × paradisiaca (штучнага віду, які не сустракаецца ў дзікай прыродзе), створана на аснове некаторых відаў гэтых расьлінаў, шырока культывуюцца ў трапічных краінах і шмат у якіх зь іх складаюць важную долю рынка. Банан сярод вырошчваемых культураў займае чацьвёртае месца ў сьвеце, саступаючы толькі рысу, пшаніцы й кукурузе.

Род аб’ядноўвае звыш 40 відаў, якія распаўсюджаны, галоўным чынам, у Паўднёва-Ўсходняй Азіі й на выспах Ціхага акіяну. Самы паўночны від — Банан японскі (*Musa basjoo*), зь японскіх выспаў Рукю, вырошчваецца ў якасьці дэкаратыўнай расьліны на чарнаморскім узьбярэжжы Каўказа, у Крыме й Грузіі.

## Гісторыя
Род бананаў (Musa) быў упершыню быў названы Карлам Лінэем у 1753 годзе. Назва паходзіла ад лацінізаванай арабійскай назвы для садавіны.

З часоў Лінэя да 1940-х гадоў розныя віды ядомых бананаў былі нададзеныя бінаміяльныя імёны, як то банан Кавэндыш. На самай справе ядомыя бананы маюць надзвычай складанае паходжаньне праз удзел гібрыдызацыі, мутацыі і, нарэшце, сэлекцыі чалавекам. Найбольш ядомыя бананы ня маюць костачак і распаўсюджваюцца вэгетатыўна. Праз гэтае, у асноўным, бясплоцевае размнажэньне ў бананавай батаніцы адбылася бясконцая блытаніна. У 1940-я і 1950-я гады стала ясна, што назвы новым гатункам лепш даваць згодна зь імёнамі культыватараў пэўных бананаў.

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 
* 

## Вонкавыя спасылкі
* Бананапэдыя. Сайт, прысьвечаны розных гатункам дзікіх бананаў.
* Сайт, прысьвечаны бананам
* Назвы банана на розных мовах
* Правілы вырошчваньня бананаў

Катэгорыя:Садавіна
Катэгорыя:Бананавыя
Люўр

**Люўр** () — адзін з найбуйнейшых музэяў сьвету (трэці ў сьвеце паводле плошчы: 160 106 квадратных мэтраў, зь якіх на 58 470 прыпадаюць экспазыцыі). Музэй знаходзіцца ў цэнтры Парыжу, на правым беразе Сэны, на вуліцы Рывалі, у 1-й акрузе сталіцы. Упершыню дзьверы Люўру для наведвальнікаў адчыніліся 8 лістапада 1793 году.

## Калекцыя
### Старажытныя Грэцыя, Этрурыя, Рым
* Ніка Саматракійская

## Наведваньне музэю
У 2017 годзе Люўр наведалі 8,1 млн. чалавек, што робіць яго самым папулярным музэем сьвету.

Кошт квіткоў:
* 14 эўра — магчымасьць пабачыць як сталыя, так і часовыя выставы Люўру й музэю *Musée Eugène Delacroix*;
* 11 эўра — білет толькі ў часовую выставу ў Напалеон-голе (*Hall Napoléon*);
* 10 эўра — дзённы доступ да калекцыяў Люўру й музэю *Musée Eugène Delacroix* акрамя выставы ў Напалеон-голе;
* 6 эўра — мультымэдыйны гід (для моладзі да 18 гадоў — 2 €, для інвалідаў, беспрацоўных і людзей з карысным унёскам — 4 €).

Бясплатны ўваход:
* моладзь да 18 гадоў; 
* 18—25 гадовыя жыхары ЭЗ, Ірляндыі, Нарвэгіі, Ліхтэнштайну;
* настаўнікі й гісторыкі мастацтва, дзеючыя мастакі;
* беспрацоўныя й людзі з карысным унёскам;
* інваліды й людзі іх суправаджаючыя.

Бясплатны ўваход для ўсіх у першую нядзелю месяца й у сьвята 14 ліпеня.

Люўр зачынены па аўторках.

## Гл. таксама
* Люўр Абу Дабі

## Крыніцы


Катэгорыя:Славутасьці Парыжу
Катэгорыя:Музэі Францыі
Антонію Лобу Антуніш

**Анто́нію Ло́бу Анту́ніш** (;  1 верасьня 1942) — партугальскі пісьменьнік і журналіст.

## Біяграфія
Навучаўся мэдыцыне, спэцыялізаваўся па псыхіятрыі. Служыў ваенным лекарам у Анголе (1971—1973) у пэрыяд нацыянальна-вызваленчай вайны ў краіне, гэты досьвед лёг пазьней у аснову некалькіх яго раманаў. Па вяртаньні зь Афрыкі працаваў у псыхіятрычнай клініцы. З 1985 году займаецца толькі літаратурай і журналістыкай, аўтар некалькіх кніг для дзяцей.

## Творчасьць
## Творы
* Memória de Elefante (1979)
* Os Cus de Judas (1979)
* Conhecimento do Inferno (1980)
* Explicação dos Pássaros (1981)
* Fado Alexandrino (1983)
* Auto dos Danados (1985)
* As Naus (1988)
* Tratado das Paixões da Alma (1990)
* A Ordem Natural das Coisas (1992)
* A Morte de Carlos Gardel (1994)
* Manual dos Inquisidores (1996)
* O Esplendor de Portugal (1997)
* Exortação aos Crocodilos (1999)
* Não Entres Tão Depressa Nessa Noite Escura (2000)
* Que Farei Quando Tudo Arde? (2001)
* Boa Tarde às Coisas Aqui em Baixo (2003)
* Eu Hei-de Amar uma Pedra (2004)
* Ontem Não te vi em Babilónia (2006)
* O Meu Nome É Legião (2007)
* O Arquipélago da Insónia (2008)
* Que Cavalos São Aqueles Que Fazem Sombra no Mar? (2009)

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Прэмія імя Камоэнса (Партугалія/Бразылія)

Катэгорыя:Партугальскія літаратары
Катэгорыя:Журналісты
Катэгорыя:Мэдыкі
Катастрофа PZL «Kania» пад Высокім

**Катастрофа гелікоптэра PZL «Kania» польскіх пагранічнікаў** здарылася 31 кастрычніка 2009 году паблізу беларуска-польскай дзяржаўнай граніцы. У яе выніку загінулі 3 чалавекі.

Машына, якая належала Падляскаму аддзелу памежнай варты, выконвала 31 кастрычніка 2009 году рутынны патрульны палёт з Беластоку да Мельніка ўздоўж дзяржаўнай граніцы. Лёт пачаўся ў 15:15. А 17:54 ў пажарную службу паступіла паведамленьне жыхара вёскі Клюкавічы, занепакоенага дзіўным шумам лятучага гелікаптэра. Тады ж пачаліся супольныя пошукі машыны. З польскага боку ў іх удзельнічалі каля 200 асобаў з паліцыі, пажарнай аховы, памежнай варты ды войска. Астанкі машыны былі знойдзеныя толькі ўранку па паху паліва паблізу польскіх вёсак Вычулкі й Клюкавічы, але ўжо на беларускім баку, у раёне памежнай заставы «Такары» на тэрыторыі Камянецкага раёну. Як аказалася, машына ўпала на поле, за лесам. На месцы катастрофы не было сьлядоў выбуху ці пажару. Беларусы дазволілі польскім ратавальнікам перайсьці на сваю тэрыторыю й казаць аб сьмерці ахвяр.

Пілёт, паручнік Анджэй Жукоўскі (49 гадоў), шмат гадоў быў пілётам самалётаў і гелікаптэраў. Разам зь ім загінулі: харунжы штабавы Барталямэй Бартніцкі (35 гадоў) і харунжы Марцін Бязубік (34 гады). Усе былі пасьмяротна ўзнагароджаныя Срэбранымі Крыжамі Заслугі.

Па факце катастрофы справы па расьсьледаваньні яе прычынаў распачалі: польская і беларуская пракуратура ды польская дзяржаўная камісія. Астанкі гелікаптэра вярнулі ў Польшчу 11 лістапада 2009 году. Паводле вынікаў расьсьледаваньня прычынай выпадку была названая памылка пілёта.

30 кастрычніка 2010 году быў адкрыты помнік загінулым.

## Крыніцы

Kania
Катэгорыя:Падзеі 31 кастрычніка
Катэгорыя:Камянецкі раён
Камянецкі раён
Спэцыяльная тэорыя адноснасьці

**Спэцыяльная тэорыя адноснасьці** (СТА; , СТР) — тэорыя, якая апісвае рух, законы мэханікі й прасторава-часовых адносінаў пры хуткасьцях, блізкіх да хуткасьці сьвятла.

У рамках СТА клясычная мэханіка Ньютана зьяўляецца набліжэньнем нізкіх хуткасьцяў. Абагульненьне СТА для гравітацыйных палёў завецца агульнай тэорыяй адноснасьці. Адхіленьні ў працяканьні фізычных працэсаў, якія апісваюцца тэорыяй адноснасьці, ад эфэктаў, прадказваемых клясычнай мэханікай, завуць адноснымі эфэктамі. Хуткасьці, пры якіх гэтыя эфэкты робяцца істотнымі — адноснымі хуткасьцямі. СТА мяркуе шырокі спэктар наступстваў, якія былі экспэрымэнтальна правераны, як то прынцыпы скарачэньня даўжыні, запаволеньня часу, адноснай масы, эквівалентнасьці масы й энэргіі, мяжы ўнівэрсальнай хуткасьці й адноснасьці адначасовасьці. Яна замяніла звычайны панятак абсалютнага ўнівэрсальнага часу паняткам часу, які залежыць ад сыстэмы адліку й прасторавага становішча. Замест таго, інварыянтны прамежак часу паміж двума падзеямі ёсьць інварыянт інтэрвалу прасторы. У спалучэньні зь іншымі законамі фізыкі, гэтыя два пастулаты спэцыяльнай тэорыі адноснасьці прадказваюць эквівалентнасьць масы й энэргіі, выказанае ў формуле эквівалентнасьці масы й энэргіі E = mc2, дзе c ёсьць хуткасьць сьвятла ў вакуўме.

Вызначальнай рысай спэцыяльнай тэорыі адноснасьці зьяўляецца замена пераўтварэньняў Галілеявай клясычнай мэханікі на пераўтварэньні Лёрэнца. Час і прастора ня могуць быць вызначаны асобна адзін ад аднаго. Прастора й час пераплятаюцца ў адзіны кантынуўм, вядомы як прастора-час. Падзеі, якія адбываюцца ў той жа час для аднаго назіральніка могуць адбывацца ў розны час для іншага.

Тэорыя называецца «спэцыяльнай», таму што ў ёй прымяняецца прынцып адноснасьці толькі для асобных выпадкаў інэрцыяльных сыстэмаў адліку. Айнштайн пазьней апублікаваў дакумэнт па агульнай тэорыі адноснасьці ў 1915 годзе, у гэтай працы Альбэрт апісаў прынцып у агульным выпадку, дзе, у прыватнасьці, былі растлумачаны прынцыпы гравітацыі.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Zur Elektrodynamik bewegter Körper. Арыгінальны тэкст працы Айнштайна 
* Astronomy Cast. Айнштайнава спэцыяльная тэорыя адноснасьці 
* Адносны калькулятар, які робіць вылічэньні па формуле E = mc2 
* Уводзіны ў спэцыяльную тэорыю адноснасьці Робэрта Каца 
* Прастора-часавае падарожжа. Візуальныя эфэкты заснаваныя на спэцыяльнай тэорыі адноснасьці 


Катэгорыя:Фізыка
Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы
Антыбіётык

**Антыбіётык** (ад старагрэцкага: Ἀντί — anti — супраць, βίος — bios — жыцьцё) — рэчывы прыроднага ці паўсынтэтычнага паходжаньня, якія патлумляюць рост жывых вузаў, часьцей за ўсё пракарыятычных або найпрасьцейшых. Антыбіётыкі прыроднага паходжаньня часьцей за ўсё прадукуюцца актынаміцэтамі, радзей — неміцэліяльнымі бактэрыямі. Як правіла, антыбіётыкі вылучаюць з жывых бактэрыяў або грыбоў. Існуе таксама вялікая колькасьць сынтэтычных антыбіётыкаў, якія адрозьніваюцца мадыфікацыямі функцыянальных групаў прыродных антыбіётыкаў. Такія мадыфікаваныя злучэньні часьцяком зьяўляюцца больш эфэктыўнымі або ўстойлівымі да нэўтралізацыі, якая ўзьнікае з прычыны набытай мікраарганізмамі рэзыстэнтнасьці. Паводле хімічнай структуры антыбіётыкі аб’ядноўваюць розныя групы злучэньняў. У прыватнасьці, злучэньні, якія блякуюць біясынтэз бялку на рыбасомах, злучэньні, якія ўтвараюць іёна-прапушчальныя каналы ў плязматычнай мэмбране і іншыя.

Характэрнай асаблівасьцю антыбіётыкаў зьяўляецца іхная здольнасьць узбуджаць пэўныя зьвёны абмену рэчываў мікраарганізмаў або дзеяньне некаторых іхных фэрмэнтаў. Яшчэ ў 1868—1871 гады расейскі лекар Вячаслаў Манасеін назіраў антымікробныя ўласьцівасьці цьвілі пэніцыліну, а Аляксей Полацебнаў ужываў яе пры лячэньні гнойных ранаў. У канцы XIX стагодзьдзя Ільля Мечнікаў усталяваў, што некаторыя бактэрыі, як то малочнакіслыя, душаць разьвіцьцё гніласных бактэрыяў. Ён упершыню прапанаваў выкарыстоўваць для барацьбы з хваробатворнымі мікраарганізмамі іхных антаганістаў. У 1928 годзе шатляндзкі навуковец Аляксандар Флемінг выявіў антыбактэрыйнае дзеяньне цьвілі Penicillium notatum , а ў 1940 годзе Гаўард Флоры здабыў ўстойлівы прэпарат пэніцыліну. Паглыбленае вывучэньне антыбіётыкаў пачалося ў 1940-х гадох пасьля вылучэньня пэніцыліну і стрэптаміцыну. Антыбіётыкі выкарыстоўваюцца ў мэдыцыне, вэтэрынарыі і расьлінаводзтве для барацьбы з інфэкцыйнымі хваробамі; ў жывёлагадоўлі — як стымулятары росту маладняку​​, у харчовай прамысловасьці — дзеля падаўжэньня тэрміну захоўваньня некаторых прадуктаў харчаваньня. Некаторыя антыбіётыкі істотна патлумляюць рост і размнажэньне бактэрыяў і пры гэтым адносна мала пашкоджваюць або зусім не пашкоджваюць вузы макраарганізму, і таму ўжываюцца ў якасьці лекавых сродкаў. Некаторыя антыбіётыкі выкарыстоўваюцца ў якасьці цытастатычных (проціпухлінных) прэпаратаў пры лячэньні анкалягічных захворваньняў.

## Глядзіце таксама
* Пэніцылін

## Вонкавыя спасылкі
* Антыбіётык на Open Directory Project
* Агульныя асаблівасьці антыбактэрыяльных лекаў

*
Катэгорыя:Мэдыцына
Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы
Джэймз Прэскат Джоўль

**Джэймз Прэ́скат Джоўль** (; 24 сьнежня 1818, Сэлфорд, Ланкашыр, Ангельшчына — 11 кастрычніка 1889, Сэйл, Чэшыр, Ангельшчына) — ангельскі фізык, броварнік. Джоўль вывучаў прыроду цяпла й выявіў ейную сувязь з мэханічнай працай. Гэта прывяло да тэорыі захаваньня энэргіі, што ў сваю чаргу прывяло да распрацоўцы першага закона тэрмадынамікі. У гонар Джоўля была названа адзінка вымярэньня энэргіі — джоўль. Ён працаваў разам з Ўільямам Томсанам (лордам Кельвіным) над абсалютнай шкалой тэмпэратуры, рабіў назіраньні над магнітастрыкцыяй, вынайшаў сувязь паміж токам, які працякае праз праваднік з вызначаным супорам і вылучаным пры гэтым цяплом, якую пазьней назвалі законам Джоўля.

## Біяграфія
Да пятнаццаці гадоў Джэймз Джоўль выхоўваўся ў сям’і заможнага бровара; потым працаваў на заводзе, вывучаючы пры гэтым матэматыку, фізыку й хімію пад кіраўніцтвам Джона Дальтона. Першыя працы Джэймза, якія адносяцца да 1838—1840 гадоў, датычацца дасьледаваньня законаў электрамагнэтызму.

Вышукваючы лепшыя спосабы вымярэньня электрычных токаў, Джоўль у 1841 годзе вынайшаў названы ягоным імём закон, які даваў залежнасьць паміж сілай тока й вылучаным гэтым токам у правадніку цяплом (Закон Джоўля—Ленца). Вывучаючы цеплавыя дзеяньні токаў, Джэймз у 1843 годзе прыйшоў да высновы, што існуе прадбачаная Юліюсам Маерам залежнасьць паміж працай і колькасьцю вылучанага ёю цяпла й знайшоў лікавыя адносіны паміж гэтымі велічынямі — мэханічны эквівалент цяпла.

Зьехаўшы ў 1843 годзе ў Манчэстэр, Джоўль дасьледуе тое ж самае пытаньне, а ў 1847 годзе дакладвае аб ім на пасяджэньні Брытанскай асацыяцыі ў Оксфардзе. У 1854 годзе Джэймз прадае пакінуты яму завод бацькі й скупчаецца толькі на навукі. Працуючы ў тым жа напрамку, навукоўца да сваёй сьмерці апублікаваў 97 навуковых працаў, зь якіх каля 20 зроблены разам з Ўільямам Томсанам і Лаянам Плэфэрам. Большасьць зь іх тычацца прыстасаваньня мэханічнай тэорыі цяпла да тэорыі газаў, малекулярнай фізыкі й акустыцы й належаць клясычным працам па фізыцы.

Джэймз Джоўль зьяўляўся чальцом Лёнданскага каралеўскага таварыства й доктарам права Эдынбурскага й Лейдэнскага ўнівэрсытэтаў, двойчы ўзнагароджаны мэдалём Каралеўскага таварыства; у 1878 годзе яму была прызначана ўрадам пажыцьцёвая пэнсія ў 215 фунтаў. У 1872 і 1877 гадох Джоўль быў абраны прэзыдэнтам Брытанскай асацыяцыі па распаўсюджваньні навуковых ведаў.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Джэймз Прэскат Джоўль 

Катэгорыя:Гідрааэрадынамікі
Катэгорыя:Сябры Амэрыканскай акадэміі мастацтваў і навук
Катэгорыя:Ангельскія фізыкі
Катэгорыя:Сябры Лёнданскага каралеўскага таварыства
Катэгорыя:Узнагароджаныя мэдалём Коплі
Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы
Катэгорыя:Узнагароджаныя Каралеўскім мэдалём
Х-90 (крылатая ракета)

**X-90** (па клясыфікацыі ЗША — **AS-X-21**, NATO: AS-19 Koala / SS-N-24 SCORPION / Kh-90 Meteorit-M/SSC-X-5 GLCM) — расейская гіпэргукавая крылатая ракета. У якасьці носьбіта ракеты можа быць выкарыстаны мадэрнізаваны стратэгічны самалёт-ракетаносьбіт Ту-160М. Зьяўляецца першай баявой маняўровай гіпэргукавой крылатай ракетай у сьвеце.

Катэгорыя:Крылатыя ракеты
Галоўка саманавядзеньня

**Галоўка саманавядзеньня** ()&nbsp;— аўтаматычная прылада, якая ўсталёўваецца на кіраваны сродак зьнішчэньня (ракету, бомбу, тарпэду і інш.) для забесьпячэньня прамога трапленьня ў аб’ект нападу або збліжэньне на адлегласьць, меншую радыюсу паразы баявой часткі сродку паразы, гэта значыць для забесьпячэньня высокай дакладнасьці навядзеньня на мэту. ГСН зьяўляецца элемэнтам сыстэмы саманавядзеньня.

Боепрыпас, абсталяваны ГСН, можа «бачыць» «падсьветленую» носьбітам або ёй самой мэту і самастойна наводзіцца на яе, у адрозьненьне ад ракет, наведзеных па камандным спосабе.

Катэгорыя:Ракетная зброя
Дэпартацыя

**Дэпарта́цыя** — выгнаньне асобы або групы асобаў зь мясьціны або краіны. Можа таксама звацца высылкай, выгнаньнем або катаргай.

## Вайсковая акупацыя

 4-й Жэнэўскай канвэнцыі забараняе дэпартацыю людзей на або з тэрыторыі, якая знаходзіцца пад акупацыяй:

## Зьнешняя дэпартацыя

Кожная краіна пакідае за сабой магчымасьць дэпартацыі іншаземцаў, нават доўгачасовых рэзыдэнтаў. Тыя замежнікі, што ўчынілі сур’ёзныя правапарушэньні, нелегальна трапілі на тэрыторыю краіны, пратэрмінавалі сваю візу ці іншым чынам страцілі свой легальны статус, могуць быць дэпартаваныя.

Ужо ў натуральным праве XVIII стагодзьдзя існавала пагадненьне, што высяленьне нацыі з тэрыторыі, якую тая насяляе, недапушчальнае.

Дэпартацыя часта павінная быць зацьверджаная судом або службовымі асобамі, што адрозьнівае яе ад адміністратыўнай высылкі, калі асобе адмаўляецца ва ўездьдзе ў краіну.

## Унутраная дэпартацыя

Дэпартацыя ў межах дзяржавы ў дачыненьні да этнасаў таксама мае азначэньне перасяленьне народаў. Тлумачэньнем унутранай дэпартацыі народнасьці, напрыклад, можа быць пагроза іхняе дапамогі ворагу падчас вайны або паўстаньня.

Напрыклад, падчас II сусьветнай вайны паволскія немцы, чачэнцы і крымскія татары былі дэпартаваныя Сталіным ў Савецкім Саюзе (глядзіце Дэпартацыя народаў у СССР).

## Дэпартацыі і галакост

Нацысцкая паліцыя дэпартавала жыдоў і цыганоў у лягеры сьмерці або канцэнтрацыйныя лягеры (глядзіце Endlösung). Таму эўфэмізм «дэпартацыя» ў дачыненьні да Галакосту азначае хутчэй «адасланьне на сьмерць».

## Глядзіце таксама

* Этнічныя чысткі
* Вымушаная міграцыя
* Выгнаньні немцаў
* Дэпартацыя народаў у СССР
* Перасяленьне народаў

## Крыніцы

## Літаратура

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 


Катэгорыя:Іміграцыя насельніцтва
Леў Гумілеўскі

**Леў Мікала́евіч Гуміле́ўскі** ( 31 кастрычніка 1930, Масква, СССР) — скульптар, народны мастак Беларусі (1991).

## Крыніцы і заўвагі

Катэгорыя:Беларускія скульптары
Катэгорыя:Народныя мастакі Беларусі
Катэгорыя:Нарадзіліся 31 кастрычніка
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1930 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Маскве
Камплексны лік

**Кампле́ксны лік** — пашырэньне мноства рэчаісных лікаў, звычайна пазначаецца як \mathbb{C}. Усякі камплексны лік можа быць прадстаўлены як фармальная сума a+bi, дзе a і b — рэчаісныя лікі, i — уяўная адзінка, якая задавальняе раўнаньню i^2=-1. У гэтым выразе a зьяўляецца сапраўднай часткай, а b ёсьць уяўнай часткай камплекснага ліку. Камплексныя колькасьці пашыраюць панятак аднамернай лікавай прамой у двухмернай камплекснай плоскасьці з дапамогай гарызантальнай восі для сапраўднай часткі й вэртыкальнай восі для ўяўнай часткі. Камплексны лік a+bi можна ўтоесьніць кропцы (a, b) у камплекснай плоскасьці. Камплексны лік, у якім сапраўдная частка роўная нулю, як кажуць, зьяўляецца чыста ўяўным, а калі ўяўная частка ліку роўная нулявому значэньню, тады гэты камплексны лік лічыцца рэчавым.

Камплексныя лікі ўтвараюць альгебраічна замкнёнае поле — гэта азначае, што мнагасклад ступені n з камплекснымі каэфіцыентамі мае n камплексных каранёў (асноўная тэарэма альгебры). Гэта адзін з галоўных чыньнікаў шырокага выкарыстаньня камплексных лікаў у матэматычных дасьледаваньнях. Акрамя таго, выкарыстаньне камплексных лікаў дае магчымасьць зручна й кампактна сфармуляваць шматлікія матэматычныя мадэлі, якія дастасоўваюцца да матэматычнай фізыкі й у прыродазнаўчых навуках, як то электратэхніка, гідрамэханіка, картаграфія, квантавая мэханіка, тэорыя ваганьняў і іншых.

Геамэтрычная ідэнтыфікацыя камплексных лікаў з складанай плоскасьцю, якая зьяўляецца эўклідавай плоскасьцю (\mathbb{R}^{2}), робіць іхную структуру сапраўды дзьвюхмернай вэктаравай прасторай відавочнаў. Рэчаісныя і ўяўныя часткі камплекснага ліку могуць быць прыняты ў якасьці кампанэнтаў вэктару адносна кананічнай асновы. Такім чынам, складаньне камплексных лікаў ёсьць звычайным складаньнем вэктараў. Аднак камплексныя лікі дазваляюць атрымаць больш багатую альгебраічную структуру, якая ўключае дадатковыя апэрацыі, якія не абавязкова даступныя ў вэктарнай прасторы; напрыклад, множаньне двух камплексных лікаў заўсёды як вынік будзе мець камплексны лік.

Наколькі вядома, італьянскі матэматык Джэраляма Кардана зьяўляецца першым навукоўцам, які ўвёў панятак камплексных лікаў, у спробах разьвязваньня кубічных раўнаньняў..

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* 
* Камплексны лік. Матэматычная энцыкляпэдыя 
* Уяўныя лікі. BBC 

Катэгорыя:Камплексны аналіз
Катэгорыя:Лікі
Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы
Катэгорыя:Кампазытная альгебра
Віктар Чарнамырдзін

**Ві́ктар Сьцяпа́навіч Чарнамы́рдзін** (; 9 красавіка 1938, в. Чорны Атрог, Арэнбурская вобласьць, СССР — 3 лістапада 2010, Масква, Расея) — савецкі і расейскі гаспадарчы і дзяржаўны дзяяч, Старшыня Савету Міністраў — Ураду Расейскай Фэдэрацыі (1992—1993), Старшыня Ўраду Расейскай Фэдэрацыі (1993—1998). Ад 11 чэрвеня 2009 году — дарадца Прэзыдэнта Расейскай Фэдэрацыі, адмысловы прадстаўнік Прэзыдэнта Расейскай Фэдэрацыі па пытаньнях эканамічнага супрацоўніцтва зь дзяржавамі-ўдзельніцамі СНД.

## Жыцьцяпіс
Пачынаў працу на Орскім нафтаперапрацоўчым заводзе рабочым. У 28 гадоў скончыў Куйбышаўскі індустрыяльны інстытут па спэцыяльнасьці «інжынэр-тэхноляг». А ўжо ў 1973 годзе стаў дырэктарам Арэнбурскага газаперапрацоўчага завода.

У 1985 годзе быў прызначаны міністрам газавай прамысловасьці СССР. У 1989—1992 гадах быў старшынём праўленьня дзяржаўнага газавага канцэрна «Газпром». Ва ўмовах рынкавай эканомікі значэньне «Газпрома» рэзка ўзрасло проці савецкага часу, і гэта стала пляцоўкай для палітычнага старту Чарнамырдзіна.

Пахаваны ў Маскве на Новадзявочых могілках.

## Чарнамырдзін і Беларусь
Удзельнічаў у расейскай місіі 1996 году, якая падтрымала Аляксандра Лукашэнку пад час супрацьстаяньня з парлямэнтам РБ і правядзеньні рэфэрэндуму па зьмене Канстытуцыі РБ.

## Крыніцы

Катэгорыя:Нарадзіліся 9 красавіка
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1938 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Арэнбурскай вобласьці
Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Расеі
Катэгорыя:Памерлі 3 лістапада
Катэгорыя:Памерлі ў 2010 годзе
Катэгорыя:Памерлі ў Маскве
Катэгорыя:Пахаваныя на Новадзявочых могілках
Задзерць

**За́дзерць** — вёска ў Жабінкаўскім раёне Берасьцейскай вобласьці. Задзерць уваходзіць у склад Ракітніцкага сельсавету.

## Насельніцтва
* 2010 год — 55 чалавек
* 1999 год — 79 чалавек

## Крыніцы

Катэгорыя:Ракітніцкі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Жабінкаўскага раёну
Біятэхналёгія

**Біятэхналёгія** — навука, якая вывучае магчымасьці выкарыстаньня жывых арганізмаў, іхных сыстэмаў ці прадукты іхнае жыцьцядзейнасьці дзеля вырашэньня тэхналягічных задачаў, а таксама магчымасьці стварэньня жывых арганізмаў зь неабходнымі ўласьцівасьцямі з дапамогай геннай інжынэрыі. На працягу тысячагодзьдзяў чалавецтва выкарыстоўвала біятэхналёгіі ў сельскай гаспадарцы, вытворчасьці прадуктаў харчаваньня, працэсах зьмяненьня навакольнага асяродзьдзя й мэдыцыне.

Біятэхналёгіей часьцяком называюць выкарыстаньне геннай інжынэрыі ў XX—XXI стагодзьдзях, але тэрмін адносіцца й да больш шырокага комплексу працэсаў мадыфікацыі біялягічных арганізмаў дзеля забясьпячэньня патрэбаў чалавека, пачынаючы з мадыфікацыі расьлінаў і свойскіх жывёлаў шляхам штучнага адбору й гібрыдызацыі. З дапамогай сучасных мэтадаў традыцыйныя біятэхналягічныя вытворчыя комплексы атрымалі магчымасьць палепшыць якасьць харчовых прадуктаў і павялічыць прадуктыўнасьць жывых мікраарганізмаў.

Панятак, як мяркуецца, было ўведзены ва ўжытак у 1919 годзе вугорскім інжынэрам Караем Эрэкі. Да 1971 году тэрмін выкарыстоўваўся да харчовай прамысловасьці й сельскай гаспадаркі. З 1970 году навукоўцы выкарыстоўваюць слова ў дачыненьні да лябараторных мэтадаў.

Біятэхналёгія заснавана на генэтыцы, малекулярнай біялёгіі, біяхіміі, эмбрыялёгіі й вузнай біялёгіі, а таксама на хімічнай і інфармацыйнай тэхналёгіях і робатэхніцы.

У Беларусі біятэхналёгіі распрацоўваюцца ў шэрагу наступных ўстановаў:
* Інстытут біяфізыкі і вузнай інжынэрыі Нацыянальнай акадэміі навук;
* Інстытут мікрабіялёгіі Нацыянальнай акадэміі навук;
* Інстытут генэтыкі і цыталёгіі Нацыянальнай акадэміі навук;
* Беларускі навукова-дасьледчы інстытут эпідэміялёгіі й мікрабіялёгіі Міністэрства аховы здароўя.

Раней вытворчыя прадпрыемствы былі аб’яднаныя ў беларускі дзяржаўны канцэрн па вытворчасьці й рэалізацыі фармацэўтычнай і мікрабіялягічнай прадукцыі (канцэрн «Белбіяфарм»), які ў 2011 годзе быў ліквідаваны.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Фундацыя біятэхналягічнай дасьведчанасьці й адукацыі.
* Справаздача па сельскагаспадарчай біятэхналёгіі. Food and Agriculture Organization of the United Nations.
* Эканамічныя перавагі выкарыстаньня біятэхналёгіі ў ЗША для бізнэсу і грамадзтва. NOAA Economics.


Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы
Паўзуны

**Паўзуны**, **гады** () — кляса наземных хрыбетных жывёлаў, якая ўключае сучасных чарапахаў, кракадылаў, дзюбагаловых, яшчараў і зьмеяў. У сьвеце вядома 8734 віды паўзуноў.

Найбуйнейшыя наземныя жывёлы належалі да дыназаўраў — прадстаўнікоў старажытных паўзуноў. Паўзуны перажылі росквіт у эпоху мэзазою, калі яны дамінавалі на зямлі, у моры й у паветры. Напрыканцы крэйдавага пэрыяду большая частка паўзуноў вымерла. Сучасныя паўзуны — толькі рэшткі ад таго сьвету.

Пашыраны ўсюды, акрамя палярных вобласьцей, найбольш у тропіках і субтропіках. Жывуць у розных біятопах: ад сухіх адкрытых месцаў да рознага тыпу лясоў, балотаў і вадаёмаў. Некаторыя ўпадаюць у зімовую або летнюю сьпячку. Каля 150 відаў і падвідаў знаходзяцца ў Чырвонай кнізе. На Беларусі сустракаюцца 7 відаў: вераценьніца ломкая, гадзюка звычайная, мядзянка, вуж звычайны, чарапаха балотная, яшчарка жывародная й яшчарка порсткая.

Даўжыня ад некалькіх сантымэтраў (некаторыя яшчаркі) да 10 мэтраў (некаторыя зьмеі), маса ад некалькіх грамаў да 500 кіляграмаў і болей (некаторыя кракадзілы, чарапахі). Цела ўкрыта рагавой лускай, плястынкамі або панцырам. Канечнасьці пяціпальцыя, у некаторых відазьмененыя (марскія чарапахі, хамелеоны) або рэдукаваныя (зьмеі, некаторыя яшчаркі). Паўзуны — пайкілятэрмныя жывёлы. Сэрца трохкамэрнае (у кракадзілаў чатырохкамэрнае). У галаўным мозгу — зачаткавая кара (неапалеўм). Сярод зьмеяў і яшчарак сустракаюцца ядавітыя. Пераважна драпежнікі, некаторыя чарапахі й яшчаркі расьліннаедныя. Разьдзельнаполыя. Размнажаюцца яйцамі, многім уласьціва яйцажыванараджэньне й жыванараджэньне; некаторым зьмеям і яшчаркам уласьцівы партэнагенэз.

Асобныя віды — аб’екты промыслу. Прэпараты зьмяінай атруты выкарыстоўваюцца ў мэдыцыне. Вывучае паўзуноў герпэталёгія.

## Крыніцы


Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы
Ельскі ўнівэрсытэт

**Ельскі ўнівэрсытэт** () — адзін з найвядомейшых унівэрсытэтаў ЗША, месьціцца ў г. Нью-Гэйвэн, штат Канэктыкут. Уваходзіць у групу самых элітных амэрыканскіх унівэрсытэтаў, г. зв. Лігу плюшчу.

Быў заснаваны ў 1701 годзе; улучае дванаццаць падразьдзяленьняў: Ельскі каледж, чатырохгадовая адукацыя ў якім сканчаецца атрыманьнем ступені бакаляўра; асьпірантура па розных спэцыяльнасьцях, а таксама 10 прафэсійных факультэтаў, якія рыхтуюць адмыслоўцаў у галінах юрыспрудэнцыі, мэдыцыны, бізнэсу, аховы навакольнага асяродзьдзя, а таксама тэолягаў, архітэктараў, музыкаў, мастакоў і актораў. Праграма Ельскага каледжу, асновы ўнівэрсытэту, адрозьніваецца сваёй шырынёй і паглыбленасьцю. Паводле даўняй традыцыі прафэсарска-выкладчыцкі склад унівэрсытэту надзяляе выключную ўвагу навучаньню студэнтаў. Шматлікія пачатковыя і ўводныя курсы вядуцца заслужанымі навукоўцамі і прафэсарамі ўнівэрсытэту.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Афіцыйная бачына

Катэгорыя:Унівэрсытэты ЗША
Кіпцюр

**Кіпцюр** — рагавое ўтварэньне на канцах канцавінаў у наземных хрыбетных і некаторых паўзуноў. Асноўныя функцыі — спрыяньне перамяшчэньню, абарона і напад. Кіпцюры ўяўляюць сабой рагавыя чахлы, надзетыя на крайнія фалангі пальцаў. Складаюцца зь цьвёрднай кіпцюрнай пласьцінкі (верхняя частка) і мяккай падэшвеннай пласьцінкі. Нераўнамернае сьціраньне пласьцінаў прыводзіць да завострываньня кіпцюроў.

Перайначаным кіпцюром зьяўляецца капыта і пазногаць.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Анатомія
Крылатая ракета

**Крылатая ракета** — бесьпілётны лятальны апарат аднакратнага запуску, траекторыя палёту якога вызначаецца аэрадынамічнай пад’ёмнай сілай крыла, цягай рухавіка і сілай цяжару. Пры гэтым існавалі канструкцыі, кіраваныя пілётамі-сьмяротнікамі. Састарэлая назва сканструяванай паводле самалётнай (клясычнай) схемы крылатай ракеты — самалёт-снарад. Нярэдка тэрмін блытаюць з англамоўным тэрмінам *cruise missile*, аднак апошняя зьяўляецца кіраванай ракетай, у якой вялікая частка палёту да мэты праходзіць з сталай хуткасьцю пад узьдзеяньнем пад’ёмнай сілы крыла і сілы цягі для кампэнсавання супраціву паветра.

## Параўнанне зь іншымі відамі ракет
**Вартаьсьці:** 
* Магчымасьць задаваць адвольны курс ракеты, у тым ліку, зьвілістую траекторыю, што стварае цяжкасьці для СПА суперніка.
* Магчымасьць руху на малой вышыні ўздоўж выгібаў рэльефу, што абцяжарвае выяўленьне.
* Сучасныя крылатыя ракеты прызначаныя для паразы мэты з высокай дакладнасьцю.
**Недахопы:**
* Часам адносна невялікія хуткасьці (парадку хуткасьці гуку).
* Высокі кошт.


Катэгорыя:Баявыя прыпасы
Капыта

**Капыта** — цьвёрдае ўтварэньне вакол пальцавых фалангаў на канцавінах ў капытных сысуноў. У анатамічным дачыненьні капыты адпавядаюць пазногцям у чалавека. Капыта зьяўляецца мадыфікаванай скурай, у якой адсутнічае ніжні пласт, а эпідэрміс пераўтвораны ў мазоль.

Капыты маюць вялікае значэньне для здароўя жывёлаў, асабліва няпарнакапытных. Яны нясуць вагу жывёлы і амартызуюць ударную сілу кожнага кроку або скачка, прадухіляючы пашкоджаньні суставаў.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Анатомія
Пазногаць

**Пазно́гці** — гэта рагавыя пласьцінкі на тыльнай паверхні канцоў пальцаў верхніх і ніжніх канцавінаў прыматаў. Пазногці зьяўляюцца вытворнымі эпідэрмісу. Выконваюць функцыю абароны канцавых фалангаў пальцаў ад мэханічных пашкоджаньняў.

Аніхалёгія — афіцыйная навука, якая займаецца дыягностыкай стану пазногцяў.

Катэгорыя:Анатомія
Акбар Вялікі

**Джаляль-ад-Дзін Мухамад Акбар** (, Jalāl ud-Dīn Muhammad Akbar; 15 кастрычніка або 23 лістапада 1542, Умаркот — 15 кастрычніка 1605) — трэці падышаг дынастыі Вялікіх Маголаў (Бабурыдаў), імпэратар Індыі, тымурыд, сын Хумаюна, якога ён зьмяніў у якасьці валадара Магольскай імпэрыі, унук Бабура, заснавальніка дынастыі. Напрыканцы праўленьня Акбара Магольская імпэрыя ахоплівала большую частку паўночнай Індыі.

## Жыцьцяпіс
Акбар, які лічыцца найвялікшым з магольскіх імпэратараў, узышоў на дэлійскі трон ува ўзросьце трынаццаці з паловай гадоў, пасьля сьмерці свайго бацькі Хумаюна. Ён паходзіў зь цюрска-мангольскага роду тымурыдаў. Падавіўшы некалькі паўстаньняў (у тым ліку з боку свайго брата Хакіма), ён на працягу двух дзесяцігодзьдзяў аб’ядноўваў пад сваім панаваньнем землі паўночнай і цэнтральнай Індыі. Акбар ліквідаваў на доўгі час ваенную пагрозу з боку пуштунскіх нашчадкаў Шэр Шаха, правёўшы некалькі войнаў супраць аўганскіх плямёнаў, у другой бітвы пры Паніпаты ён перамог індускага караля Гему Вікрамадытыя. Умацаваў сваю ўладу, прыцягнуўшы ўмелай дыпляматыяй на свой бок магутную касту раджпутаў.

Скончыўшы ў асноўным тэрытарыяльнае фармаваньне дзяржавы, у 1574 годзе Акбар прыступіў да правядзеньня ўнутраных рэформаў. Мэтай рэформаў было стварэньне цэнтралізаванай дзяржавы на аснове большай роўнасьці народаў, якія яе насяляюць. Быў умацаваны кантроль за войскам, праведзена новы адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел, усталявана адзіная сыстэма падаткаабкладаньня. Падатковая рэформа прадугледжвала строгі ўлік і справаздачнасьць, былі адмененыя рэлігійныя падаткі на немусульман, прадугледжана магчымасьць не спаганяць падаткі пры неўраджаі. Па ўсёй імпэрыі была ўведзеная ўніфікаваная сыстэма мераў і вагаў, адзіны сонечны каляндар, заснаваны на базе табліцаў Улугбека. Вялікае значэньне Акбар надаваў разьвіцьцю гандля, які наладзіў нават з эўрапейцамі. Імкнучыся пашырыць уплыў Маголаў на індыйскае грамадзтва актыўна прыцягваў індускіх раджаў на важныя пасады ў дзяржаве й войску. Разам з тым, нягледзячы на ягонаю значную талерантнасьць і пэўныя сацыяльныя экспэрымэнты, ён заставаўся мусульманскім імпэратарам.

## Дасягненьні

Акбар заахвочваў разьвіцьцё навукі й мастацтваў, сабраўшы вакол свайго стальцу лепшых навукоўцаў, музыкаў, паэтаў і мастакоў. Была створана школа жывапісу, сабрана багацейшая бібліятэка. Практыкаваўся рэлігійны плюралізм, а з 1582 году была зроблена спроба зацьвердзіць у краіне новае містычнае веравучэньне дзін-і-йлахі («боская вера»), якое ўяўляла сабою спалучэньне элемэнтаў індуізма, зараастрызма, іслама й часткова хрысьціянства й фактычна ўтварала культ асобы Акбара. Сутыкнуўся з моцным супрацьдзеяньнем сваім рэлігійным рэформам.

## Крыніцы

Катэгорыя:Асобы Індыі
Катэгорыя:Гісторыя Пакістану
Катэгорыя:Гісторыя Аўганістану
Катэгорыя:Гісторыя Індыі
Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы
Кутнічнае выйсьце

**Ку́тнічнае вы́йсьце** ( — трансьліт. анус, таксама какаўка) — адтуліна ў ніжнім канцы стрававальнага тракту жывёлы.

Выкарыстоўваецца, каб выдаліць з арганізму экскрымэнты, а таксама каб утрымліваць экскрымэнты ў кутніцы (простай кішцы) да моманту спаражненьня. Земнаводныя, паўзуны і птушкі выкарыстоўваюць аднолькавую адтуліну для вылучэньня вадкіх і цьвёрдых адходаў, а таксама для спарваньня і адкладваньня яек, якая называецца кляакай.

## Хваробы чалавека
* Гемарой

## Крыніцы
Бівень

**Бівень**, таксама **ікол** у дзікоў — відазьменены зуб (іклы або секачы). Біўні прысутнічаюць у асноўным у розных хобатных сысуноў. Біўнямі называюць і відазьмененае пярэдняе зуб'е «марскіх аднарогаў» — нарвалаў, і іклы маржоў. У сланоў біўні — гэта верхнія секачы. У індыйскіх сланоў даўжыня біўняў дасягае 1,6 м, вага да 20-25 кг. У афрыканскіх сланоў біўні буйнейшыя. Самы буйны зь вядомых біўняў дасягаў даўжыні 4,1 м пры вазе 148 кг.

Катэгорыя:Анатомія
Печань

**Пе́чань** () — жыцьцёванеабходны непарны ўнутраны орган хрыбетных жывёлаў і чалавека, орган знаходзіцца ў поласьці жывата й выконвае вялікую колькасьць розных фізыялягічных функцыяў. Печань выконвае важную ролю ў працэсе мэтабалізму, гэтак яна ўтрымлівае ў сябе глікаген, расшчапляе вузы крыві, сынтэзуе плязьмены бялок, удзельнічае ў стварэньні гармонаў і дзейнічае як дэтаксыфікатар. Печань зьяўляецца неабходным органам жыцьцядзейнасьці арганізму, у цяперашні час няма магчымасьці кампэнсаваць адсутнасьць функцыі печані ў доўгатэрміновай пэрспэктыве, нягледзячы на тое, што печаневы дыяліз можа быць выкарыстаны на кароткі тэрмін.

Гэты орган разьмешчаны пад дыяфрагмай у брушной тазавай вобласьці нутра. Печань вырабляе жоўць, лугавы склад, які дапамагае ў страваваньні праз эмульгаваньне ліпідаў. Вузкаспэцыялізаваныя тканіны печані рэгулююць шырокі спэктар вялікіх аб’ёмаў біяхімічных рэакцыяў, у тым ліку сынтэз і распад дробных і складаных малекулаў, многія зь якіх неабходныя для нармальнай жыцьцядзейнасьці.

## Хваробы
* Гепатыт

* Пухліны печані. Дабраякасныя пухліны, у асноўным, ня маюць небясьпечных наступстваў. Праявай падобных пухлін зьяўляецца павялічэньне печані ды (ці) боль пры фізычнай нагрузцы. Гэта адбываецца з-за таго, што дадзеная пухліна не прымацаваная непасрэдна да тканіны печані й таму цісьне на яе. Злаякасныя пухліны і другасныя мэтастазы ў печані прыводзяць да перараджэньня тканіны органу, што вядзе да парушэньня або страты функцыяў печані. Клінічна праяўляецца: болем, парушэньнем функцыі страваваньня, жаўтухай і інш.

* Кісты. Адной з самых распаўсюджаных кістаў на печані зьяўляецца інфэкцыйна-паразытная эхінакокава кіста.

## Глядзіце таксама
* Рэгенэрацыя

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* 
* 


Катэгорыя:Страўнікава-кішачны тракт
Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы