Парычы

**Па́рычы** — мястэчка ў Беларусі, на рацэ Бярэзіне. Цэнтар сельсавету Шацілавіцкага раёну Гомельскай вобласьці. Насельніцтва на 2018 год — 1805 чалавек. Знаходзяцца за 33 км на паўночны захад ад Шацілавічаў, за 31 км ад чыгуначнай станцыі Сьветлагорск (лінія Жлобін — Каленкавічы); на аўтамабільнай дарозе Бабруйск — Каленкавічы. Рачная прыстань.

Парычы — даўняе мястэчка гістарычнай Рэчыччыны (Панізоўя). Сярод мясцовых славутасьцяў вылучалася сядзіба Пушчыных, пры якой дзеяла жаночая духоўная вучэльня.

## Назва

На думку географа Вадзіма Жучкевіча, тапонім Парычы ўтварыўся ад слова парэчча — 'мясцовасьць каля ракі'. Адпаведна, парычы — гэта жыхары парэчча.

Бара або Пара (Baro, Paro) — імя германскага паходжаньня.

## Гісторыя

### Вялікае Княства Літоўскае

Першы пісьмовы ўпамін пра Парычы як сяло, цэнтар дзяржаўнага «двара» (маёнтку) у Бабруйскім старостве датуецца 1639 годам. Паселішча ўваходзіла ў склад Рэчыцкага павету Менскага ваяводзтва і налічвала 243 двары. Пад 1684 годам Парычы ўпамінаюцца як цэнтар войтаўства ў тым самым старостве.

У 1717 годзе ўпамінаецца Парыцкае (Барыцкае) староства. Паводле люстрацыі ад 3 чэрвеня 1765 году, мястэчка зьяўлялася цэнтрам ключа Бабруйскага староства, якое знаходзілася ў пасэсіі ў стражніка польнага пана Лопата.

### Пад уладай Расейскай імпэрыі

У выніку другога падзелу Рэчы Паспалітай (1793 год) Парычы апынуліся ў складзе Расейскай імпэрыі, дзе сталі цэнтрам воласьці Бабруйскага павету Менскай губэрні (у 1795—1796 гадох называлася Менскім наместніцтвам). 5 красавіка 1797 году паселішча перайшло ў валоданьне адмірала П. І. Пушчына і яго нашчадкаў. У 1798 годзе расейскія ўлады гвалтоўна перавялі мясцовую царкву зь юрысдыкцыі Кіеўскай, галіцкай і ўсяе Русі мітраполіі да Маскоўскага патрыярхату. Пад 1800 годам Парычы ўпамінаюцца як мястэчка. У 1819 годзе замест ранейшай у мястэчку збудавалі новую царкву, асьвечаную ў імя Сьвятога Духа (мэтрычныя кнігі захоўваліся з 1801 году). На 1848 год у Парычах было 250 двароў, на 1866 год — 265. Да 1855 году працаваў цукровы завод (у 1845 годзе вырабіў 375 пудоў цукру). У 1863 годзе ў мястэчку ўзьвялі царкву ў імя Сьвятой Роўнаапостальнай Марыі Магдаліны пры жаночай вучэльні духоўнага ведамства. Паводле вынікаў перапісу 1897 году, у Парычах было 442 двары, дзеялі 2 царквы і 5 юдэйскіх малітоўных школаў, працавалі 75 крамаў, аптэка, 2 заезныя двары, карчма, расейскія 2 народныя і духоўная вучэльні, сельская лячэбніца, паштова-тэлеграфная кантора і пазыкова-ашчаднае таварыства; у фальварку існавала вінакурня. У пачатку XX ст. у мястэчку дзеялі 2 царквы і 3 юдэйскія малітоўныя дамы, працавалі бровар, гарбарны і 2 канатныя заводы, прыстань, 2 народныя вучэльні, жаночая духоўная вучэльня (пры ім узорная школа), 2 лякарні, аптэка, паштова-тэлеграфная кантора. На 1908 год — 520 двароў.

За часамі Першай сусьветнай вайны ў 1918 годзе Парычы занялі войскі Нямецкай імпэрыі.

### Найноўшы час
25 сакавіка 1918 году згодна з Трэцяй Устаўной граматай Парычы абвяшчаліся часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 году згодна з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі яны ўвайшлі ў склад Беларускай ССР. 20 жніўня 1924 году воласьці (у тым ліку Парыцкая) і паветы скасаваныя. З 24 ліпеня 1924 году мястэчка Парычы — цэнтар утворанага раёну, які ўваходзіў у склад Бабруйскай акругі (існавала да 26 ліпеня 1930 году), а потым: ад 20 лютага 1938 году — у Палескай, з 20 красавіка 1944 году — у Бабруйскай, з 8 студзеня 1954 году — у Гомельскай вобласьці. 27 верасьня 1938 году савецкія ўлады скасавалі мястэчкі як афіцыйны тып населеных пунктаў: Парычы атрымалі афіцыйны статус пасёлку гарадзкога тыпу. У Другую сусьветную вайну з 5 ліпеня 1941 да 26 чэрвеня 1944 году мястэчка знаходзілася пад акупацыяй Трэцяга Райху.

9 чэрвеня 1960 году цэнтар раёну перанесьлі ў Шацілкі. 29 ліпеня 1961 году савецкія ўлады перайменавалі Шацілкі ў Сьветлагорск, а Парыцкі раён — у Сьветлагорскі. На 1999 год у Парычах было 780 двароў.


Paryčy. Парычы (1916).jpg|Агульны выгляд, 1916 г.
Paryčy, Puščyn. Парычы, Пушчын (1901-09) (2).jpg|Парыцкая вучэльня
Paryčy, Puščyn. Парычы, Пушчын (1910).jpg|Вучэльня
Paryčy, Carkoŭnaja, Marynskaja. Парычы, Царкоўная, Марынская (1910).jpg|Мураваная царква

Paryčy, Marynskaja. Парычы, Марынская (1890).jpg|Царква, інтэр’ер
Paryčy. Парычы (1901-17) (2).jpg|Драўляная царква
Paryčy, Rynak, Škoła. Парычы, Рынак, Школа (1910).jpg|Царкоўнапрыходзкая школа
Paryčy, Pošta. Парычы, Пошта (1901-17).jpg|Пошта


## Геаграфія
Разьмяшчаюцца на раўніне Гомельскае Палесьсе, сярэдняя тэмпэратура паветра студзеня −6,6 ºС, ліпеня 18,4 ºС, ападкаў 602 мм/год. Каля мястэчка — паклады гліны.

Знаходзяцца за 33 км ад Шацілавічаў, за 31 км ад чыгуначнай станцыі Шацілавічы (лінія Жлобін — Каленкавічы; на аўтамабільнай дарозе Бабруйск — Каленкавічы). Прыстань і паромная пераправа на рацэ Бярэзіне (басэйн Дняпра).

## Насельніцтва
### Дэмаграфія


ImageSize = width:auto height:160 barincrement:28
PlotArea = left:50 bottom:20 top:15 right:15
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
Colors =
  id:linegrey2 value:gray(0.9)
  id:linegrey value:gray(0.7)
  id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8)
  id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:4500
ScaleMajor = unit:year increment:1500 start:0 gridcolor:linegrey
ScaleMinor = unit:year increment:500 start:0 gridcolor:linegrey2
PlotData =
  color:cobar width:15
  bar:1639 from:0 till:239
  bar:1800 from:0 till:129
  bar:1886 from:0 till:2000
  bar:1897 from:0 till:3884
  bar:1908 from:0 till:4485
  bar:1939 from:0 till:3700
  bar:1998 from:0 till:2800
  bar:2008 from:0 till:2300
  bar:2009 from:0 till:2109
  bar:2018 from:0 till:1805
TextData=
  fontsize:10px pos:(10,195)
  text:



* **XVII стагодзьдзе**: 1639 год — 239 чал.
* **XVIII стагодзьдзе**: 1800 год — 129 чал., у тым ліку 111 сялянаў і 18 шляхты
* **XIX стагодзьдзе**: 1886 год — 2 тыс. чал.; 1897 год — 3884 чал., зь іх 3132 юдэяў
* **XX стагодзьдзе**: 1901 год — 4 тыс. чал.; 1908 год — 4485 чал.; 1939 год — 3,7 тыс. чал.; 1998 год — 2,8 тыс. чал.; 2000 год — 2,5 тыс. чал.
* **XXI стагодзьдзе**: 2004 год — 2,4 тыс. чал.; 2006 год — 2,3 тыс. чал.; 2008 год — 2,3 тыс. чал.; 2009 год — 2109 чал. (перапіс); 2016 год — 1833 чал.; 2017 год — 1816 чал.; 2018 год — 1805 чал.

### Адукацыя
У Парычах працуюць сярэдняя, музычная і спартовая школы, дашкольная ўстанова.

### Мэдыцына
Мэдычнае абслугоўваньне ажыцьцяўляе лякарня.

### Культура
Дзеюць дом культуры, 2 бібліятэкі.

## Забудова
### Вуліцы і пляцы

З урбананімічнай спадчыны Парычаў да нашага часу гістарычныя назвы захавалі вуліцы Сянная і Шпітальная (Бальнічная), а таксама Сянны завулак.

## Эканоміка
Прадпрыемствы будаўнічых матэрыялаў, лясной, харчовай прамысловасьці.

## Турыстычная інфармацыя

### Славутасьці
За 0,5 км на паўночны захад ад Парычаў знаходзіцца паселішча эпохі нэаліту (5—3 тыс. да н. э.).

* Дом лесапрамыслоўцы (пачатак ХХ ст.)
* Заезны двор (канец ХІХ ст.)
* Здудзіцкі каменны крыж (не пазьней за XІV ст.)
* Лякарня (драўляны будынак, 2-я палова ХІХ ст.)
* Могілкі юдэйскія
* Школа царкоўнапрыходзкая (1901)

### Страчаная спадчына
* Касьцёл
* Сынагога (ХІХ ст.)
* Сядзіба Пушчыных (XIX ст.)
* Царква Сьвятога Духа (1816—1819)
* Царква Сьвятой Марыі Магдалены (1863)

## Галерэя

Дом культуры Парычы.jpg|Дом культуры
Парычы. Царква (02).jpg|Новая царква
Парычы. Царква (01).jpg|Новая царква, званіца
Акафіст у Парыцкай царкве 09.03.2008.JPG|Акафіст у царкве


## Асобы

### Ураджэнцы
* Мікалай Міцкевіч (1901—1954) — беларускі тэатральны дзяяч

### Жыхары
* Міхаіл Пушчын (1800—1869) — генэрал-маёр, сябра А. С. Пушкіна
* Абрам Баскін (1894—1838) — намесьнік валаснога камісара ў Парычах у 1918—1919 гадох, народны камісар працы БССР у 1931—1933 гадох
* Алена Аладава (у дзявоцтве Пук; 1907—1986) — заслужаная дзяячка мастацтваў БССР (1966 год), мастацтвазнаўца, дырэктарка Дзяржаўнага мастацкага музэю БССР (1944—1977), заслужаная дзяячка культуры Польшчы. У 1916—1922 гадох жыла ў Парычах.

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Вонкавыя спасылкі
* Парычы, Radzima.org
* Зьміцер Бартосік. Парычы. Мястэчка на рацэ, Радыё Свабода, 12 кастрычніка 2005 г.


Катэгорыя:Парыцкі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты БССР, якія страцілі статус райцэнтру