open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Касмадром імя Сатыша Дгавана

**Шрыхарыко́та** () — касмадром у Індыі.
Геаграфічныя кардынаты — 14˚ паўночнай шыраты і 80˚ усходняй даўгаты. Нахіл арбітаў — 44 — 47˚.

Разьмешчаны за 100 км на поўнач ад гораду Мадрас на высьпе Шрыхарыкота (штат Андхра-Прадэш). Будаўніцтва касмадрому было распачатае ў 1971 годзе, функцыянуе з 1979-га, у 1980-м адправіў у космас першы індыйскі спадарожнік. Належыць Індыйскай арганізацыі касьмічных дасьледаваньняў. На касмадроме маюцца стартавыя комплексы для запуску індыйскіх ракетаў-носьбітаў і мэтэаралягічных ракетаў, станцыя сачэньня, два мантажна-выпрабавальныя комплексы, стэнды для выпрабаваньняў ракетных рухавікоў, выпрабавальны вібрастэнд.

Катэгорыя:Касмадромы
Катэгорыя:Індыйская касманаўтыка
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1971 годзе
Катэгорыя:Нэлуру (акруга)
Рыгор Акулевіч

**Рыго́р Рама́навіч Акуле́віч** (, в. Вялікая Кракотка Слонімскага р-ну Гарадзенскай вобл. — ) — беларускі грамадзка-культурны дзеяч, выдавец, публіцыст.

## Біяграфія
Нарадзіўся ў вёсцы Вялікая Кракотка Слонімскага раёну (цяпер Гарадзенская вобласьць). Адзін з арганізатараў гурткоў Беларускай сялянска-работніцкай Грамады і ТБШ, бібліятэкі імя Янкі Купалы на радзіме. Ратуючыся ад рэпрэсіяў з боку польскіх уладаў, выехаў у 1928 годзе ў Канаду. Удзельнічаў тут у беларускім руху, у выпуску газэты «Канадский гудок», дзе была беларуская старонка. Адзін са стваральнікаў Фэдэрацыі расейскіх канадцаў і яе друкаванага органа — газэты «Вестник». Аўтар кніг: «Расейцы ў Канадзе» («Рускія ў Канадзе», Таронта, 1952) і «50 год Беларускай рэспублікі» (Таронта, 1968).

## Літаратура
* Акулевіч Рыгор Раманавіч //  С. 215

Катэгорыя:Беларусы ў Канадзе
Духаўшчына

**Духаўшчы́на** — места ў Расеі, на рацэ Восьціцы. Адміністрацыйны цэнтар Духаўшчынскага раёну Смаленскай вобласьці. Насельніцтва на 2017 год — 4184 чалавекі. Знаходзіцца за 57 км на паўночны ўсход ад Смаленску, за 23 км на паўночны захад ад чыгуначнай станцыі Ярцава.

Духаўшчына — места гістарычнай Смаленшчыны, на этнічнай тэрыторыі беларусаў. 

## Гісторыя
### Паміж Вялікім Княствам Літоўскім і Маскоўскай дзяржавай
У XIII — пачатку XIV ст. на месцы сучаснай Духаўшчыны існаваў жаночы манастыр Сьвятога Духа. У XV ст. вакол манастыра сфармавалася *Духаўская слабада*. Паселішча ўваходзіла ў склад Вялікага Княства Літоўскага і было цэнтрам Рудзкай воласьці.

З пачаткам вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай у 1654 годзе Духаўшчыну захапілі маскоўскія войскі.

### Пад уладай Маскоўскай дзяржавы і Расейскай імпэрыі
Згодна з Андрусаўскім замірэньнем 1667 году Духаўшчына апынулася ў складзе Маскоўскай дзяржавы. У 1777 годзе яна атрымала статус места і павятовага цэнтру Смаленскай губэрні.

12 лютага 1863 году зьявіўся праект мескага гербу «*ў срэбным полі чырвоныя ружы*». Паводле афіцыйных зьвестак за 1866 год, беларусы складалі 78,71% насельніцтва Духаўшчынскага павету, «сумесь беларусаў і расейцаў» — 15,9%. У канцы XIX ст. у месьце было 468 будынкаў, дзеялі 4 царквы, працавалі расейскія жаночая прагімназія, меская вучэльня і царкоўна-прыходзская школа, шпіталь, бібліятэка, гарбарня і цагельня.

### Найноўшы час
25 сакавіка 1918 году згодна з Трэцяй Устаўной граматай Духаўшчына абвяшчалася часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 году згодна з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі яна ўвайшла ў склад Беларускай ССР, дзе стала цэнтрам павету («падраёну») Смаленскага раёну. Аднак 16 студзеня Масква адабрала места разам зь іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад РСФСР. У Другую сусьветную вайну з 15 ліпеня 1941 да 19 верасьня 1943 году Духаўшчына знаходзілася пад акупацыяй Трэцяга Райху.

## Насельніцтва
### Дэмаграфія
* **XIX стагодзьдзе**: 1863 год — 3656 чал., у тым ліку 15 каталікоў
* **XX стагодзьдзе**: 1992 год — 5,8 тыс. чал.
* **XXI стагодзьдзе**: 2017 год — 4184 чал.

## Эканоміка
Ільнозавод, прадпрыемствы харчовай прамысловасьці.

## Турыстычная інфармацыя
### Славутасьці
* Царква Сьвятога Духа (1811—1819)

### Страчаная спадчына
* Царква саборная Сьвятога Мікалая (XVIII ст.)

## Асобы
* Васілі Ардамацкі (1911—1989) — савецкі пісьменьнік, кінасцэнарыст
* Грыгоры Жукаў (1902—1975) — савецкі вайсковы дзяяч, генэрал-маёр

## Крыніцы

## Літаратура
* 
*  S. 206—207
* Махотин Б. А. К живым истокам. — Смоленск, 1989.

## Вонкавыя спасылкі
* 

Катэгорыя:Гарады Смаленскай вобласьці
Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVII стагодзьдзі
Чэнаі

**Чэ́наі** () — места ў Індыі, сталіца штату Тамілнад. Месьціца на беразе Бэнгальскай затокі. Да жніўня 1996 году горад зваўся *Мадрасам*. На поўнач ад гораду разьмешчаны касмадром Шрыгарыкота. Паводле індыйскага перапісу насельніцтва 2011 году, Чэнаі зьяўляецца шостым паводле колькасьці насельніцтва горадам і ўтварае чацьвертую паводле гэтага ж паказчыку гарадзкую аглямэрацыю ў Індыі. Места традыцыйна ёсьць брамай Паўднёвай Індыі, таму горад ёсьць адным з самых наведвальных індыйскіх гарадоў з боку замежных турыстаў. Да таго ж, Чэнаі ўваходзіць у лік пяці самых заможных гарадоў краіны.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт.
* 

Катэгорыя:Гарады Індыі
Катэгорыя:Тамілнад
Беларуская сялянская партыя Зялёны Дуб

**Беларуская сялянская партыя «Зялёны Дуб»** — беларуская партызанская арганізацыя, якая дзейнічала на тэрыторыі БССР цягам 1920-х гадоў. Адзьдзелы «Зялёнага Дубу» вялі ўзброеную барацьбу супраць улады бальшавікоў. Асноўнай мэтай арганізацыі было аднаўленьне незалежнасьці Беларускай Народнай Рэспублікі.

## Гісторыя
Гісторыя «Зялёнага Дубу» пачалася ў 1910 годзе. Напачатку гэта была культурніцкая моладзевая арганізацыя, якая арыентавалася на сялянства ды інтэлігенцыю.

Баявыя дзеяньні арганізацыя пачала ўлетку 1919 году. Тады ж газэты «Звон» і «Беларусь» надрукавалі «Дзёньнік арміі Зялёнага Дубу», складзены кіраўніком арганізацыі Вячаславам Адамовічам-малодшым (вядомы таксама як атаман Дзяргач). Увосень 1920 году быў створаны Галоўны штаб партызанскіх аддзелаў, які ўзначаліў палкоўнік Уладзімер Ксяневіч (партыйная мянушка Грач), і складзены тэкст Статуту.

Згодна са Статутам, дзяржаўны лад Беларусі і зямельнае пытаньне павінен быў вызначыць Устаноўчы сход. Прадугледжвалася інтэнсыўная беларусізацыя, а таксама арыентацыя на Захад, Польшчу і Ўкраіну.

Галоўны штаб «Зялёнага Дубу» знаходзіўся ў Лунінцы, які ў той час уваходзіў у склад Польшчы. Там аддзелы камплектаваліся, узбройваліся і накіроўваліся ў БССР. Напачатку ваяроў было ўсяго 400 чалавек. Яны падзяляліся на «пяцёркі», якія ў сваю чаргу станавіліся ядром асобных паўстанцкіх аддзелаў, цэнтрамі прыцягненьня незадаволенага бальшавіцкім рэжымам сялянства. «Зялёнадубцы» вялі баявыя дзеяньні ў Слуцкім, Мазырскім, Бабруйскім, Барысаўскім, Ігуменскім паветах. Атаман Дзяргач кіраваў палескімі адзьдзеламі «Зялёнага Дубу». Адным з атаманаў арганізацыі быў Цімафей Хведашчэня.

## Сымболіка
На пячатцы «Зялёнага Дубу» зьмяшчалася выява «Пагоні», а таксама чэрап і скрыжаваныя косьці. У той жа час штаб арганізацыі і атаман Дзяргач карысталіся пячаткаю з выявай трох дубовых лісьцікаў.

Апісаньне сьцяга аднаго з атрадаў «Зялёнага Дубу»  утрымліваецца ва ўспамінах атамана Крэчата:*На ядвабным зялёным фоне, з аднаго боку, сумнымі вачыма глядзела аблічча Спаса, зь іншага боку быў крыж у дубовым трылісьніку й чэрап…*

## Вядомыя сябры арганізацыі
* Вячаслаў Адамовіч (старэйшы)
* Вячаслаў Адамовіч (малодшы)
* Уладзімер Ксяневіч
* Юрка Моніч
* Сяргей Пясэцкі
* Лукаш Семянюк
* Цімох Хведашчэня

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Антыбальшавіцкі супраціў 1920-х гадоў
* Статут БСП «Зялёны Дуб»

Катэгорыя:Гісторыя БНР
Катэгорыя:Беларускі незалежніцкі рух
Катэгорыя:Беларускія нацыяналістычныя арганізацыі
−1 (лік)

**Мінус адзін**  — гэта цэлы лік, большы за , але меншы за 0. Першы адмоўны цэлы лік.

## У матэматыцы
Мінус адзін мае шэраг уласцівасцяў, падобных да ўласцівасцяў ліку 1.
* Множанне на мінус адзін захоўвае модуль множніка, але з пераменаю знака:

:(-1) \cdot x = -x

* Паводле азначэння,  x^{-1} = {1 \over x}, гэта значыць узвядзенне ліку ў ступень −1 дае зваротную велічыню гэтага ліку. Гэтае азначэнне прынцыпова, бо яно захоўвае роўнасць x^a x^b = x^{a + b} у выпадку, калі a або b адмоўныя.

* Мінус адзін можа таксама быць вызначаны як квадрат уяўнай адзінкі ''i''.

* Мінус адзін ў цотнай ступені роўны 1, а ў няцотнай –-1.

Катэгорыя:Цэлыя лікі
Вялікі Каньён

**Вялі́кі Каньён** () — найвялікшы каньён у сьвеце, знаходзіцца на плато Каларада ў штаце Арызона, ЗША. Прарэзаны ракой Каларада ў тоўшчы вапнякоў, лупнякоў і пескавікоў. Час узьнікненьня вызначаецца прыкладна 10 млн гадоў. Даўжыня каньёна 446 км. Шырыня ад 6 да 29 км, на ўзроўні дна каля кілямэтар. Глыбіня — да 1600 мэтраў.

## Геалёгія

Першапачаткова, рака Каларада цякла па раўніне, але ў выніку тэктанічных зрухаў, каля 65 мільёнаў гадоў таму, плато ўзьнялася, зьмяніўся вугал нахіла, і хуткасьць ракі павялічылася. Спачатку эрозіі падвергліся верхнія вапнякі, потым рака ўзялася і за болей глыбокія старажытныя пескавікі й лупнякі. Нават цяпер каньён павялічваецца з-за эрозіі, якая цягнецца далей.

## Асваеньне чалавекам

Індзейцы ведалі аб каньёне тысячы гадоў таму. Да першых прыкмет жыцьця людзей у каньёне адносяць наскальныя малюнкі, якія заставілі індзейцы 3.000 гадоў таму.

У 1540 годзе Вялікі Каньён быў выкрыты групай гішпанскіх жаўнераў, пад кіраўніцтвам Гарсіі Лопеса дэ Кардэнаса, якія вандравалі ў пошуках золата. З таго часу, каньён не наведваўся эўрапейцамі болей 2 стагодзьдзяў.

У 1776 годзе, два гішпанскіх сьвятара, у суправаджэньні жаўнераў, на шляху з Санта-Фэ ў Каліфорнію вандравалі ўздоўж Вялікага Каньёна.

Першая навуковая экспэдыцыя, узначаленая вэтэранам Грамадзянскай вайны ў ЗША і прафэсарам унівэрсытэта Джонам Уізьлі Паўэлам, была праведзена ў 1869 годзе. Паўэл дасьледаваў і апісаў каньён.

У 1903 годзе каньён наведаў прэзыдэнт ЗША Тэадор Рузвэлт, ён жа абвясьціў яго нацыянальным помнікам у 1909 годзе.

## Турызм

Штогод Вялікі Каньён наведваюць мільёны турыстаў. Праводзяцца самалётныя і верталётныя экскурсіі. Па каньёну пракладзена вялікая колькасьць пешаходных сьцежак. Існуе і водны турызм. Адчынены музэй, прысьвечаны каньёну.

Катэгорыя:ЗША
Біяграфія

**Біягра́фія** ( — *жыцьцё* + γράφω — *пішу*) — апісаньне дзейнасьці ў жыцьці і дасягненьняў асобы.

Спэцыяльнай формай біяграфіі зьяўляецца аўтабіяграфія, дзе аўтар сам апісвае здарэньні з уласнага жыцьця.

*Біяграфія* можа быць так сама і ў літаратурным выглядзе біяграфічнага пераказу — але выключна ў выпадку нястачы інфармацыі аб асобе, з мэтай псыхалягічнага аналізу ці прадстаўленьня яе ўплыву на бег эпохі. Выкарыстоўваецца інфармацыя аб людзях таго часу і абставін якія ўплывалі на асобу ў гады жыцьця. Такая форма біяграфіі можа быць экранізаваная.

Біяграфія можа мець строгі, навуковы выгляд: Біяграфістыка (біяграфіка).

## Вонкавыя спасылкі
*
De facto

**Дэ-фа́кта** (, літаральна — «на практыцы», «фактычна») — лацінскі выраз. Звычайна выкарыстоўваецца як антонім да лацінскага тэрміну дэ-юрэ ў заканадаўчай, тэхнічнай (у дачыненьні стандартаў) сфэрах і сфэры кіраваньня, калі ў звычайную практыку ўводзяцца элемэнты без адпаведнай афіцыйнай падтрымкі. Напрыклад, пры разборы прававой сытуацыі «дэ-юрэ» азначае патрабаваньні закона, тады як «дэ-факта» гаворыць аб тым, што адбываецца насамрэч (законна гэта або не).

Тэрмін «Урад дэ-факта» ўжываецца ў дачыненьні да органаў улады, якія трымаюць уладу ў пэўнай краіне, пасьпяхова зрынуўшы (хоць бы і часова) законна абраныя інстытуты ўлады і ўсталяваўшы на іх месца свае.

Таксама ўжываецца ў міжнародным праве для апісаньня праўдзівых узаемаадносін бакоў, у той час як афіцыйныя ўзаемаадносіны звычайна вызначаюцца як «дэ-юрэ».

## Глядзіце таксама
* Статут-кво
* Дэ-юрэ

Катэгорыя:Лацінскія словы і выразы
Катэгорыя:Дыпляматыя
Катэгорыя:Міжнароднае права
De jure

**Дэ-юрэ** (, у клысычнай лаціне. *de iure*, літаральна — «заснавана на законнасьці», «юрыдычна») — лацінскі выраз. Звычайна выкарыстоўваецца як антонім да лацінскага тэрміну De facto.

Тэрміны «дэ-юрэ» й «дэ-факта» выкарыстоўваюцца замест «у прынцыпе» і «на практыцы» адпаведна, пры апісаньні палітычнае сытуацыі. Правіла можа існаваць дэ-факта, напрыклад, калі людзі падпарадкоўваюцца дасягнутай дамове ў адсутнасьці законаў, якія абавязваюць іх гэта рабіць. Існуе таксама працэс скасаваньня састарэлага закону (), напрыклад, калі практыка, якая дзейнічае дэ-факта, замяняе прыняты дэ-юрэ закон. Зь іншага боку, практыка можа існаваць дэ-юрэ й пры гэтым не прызнавацца грамадзянамі прававое прасторы краіны.

Прыклад выкарыстаньня выразу «Дэ-юрэ»: «На амэрыканскім поўдні сэгрэгацыя існавала дэ-юрэ, на поўначы — дэ-факта».

Лацінскае выказваньне ня варта блытаць з францускім *du jour*, якое азначае «гэтага дня» (напрыклад, «soupe du jour» — «суп дня»).

## Глядзіце таксама
* Status quo
* De facto

## Вонкавыя спасылкі
* De jure Dictionary.com

Катэгорыя:Лацінскія словы і выразы
Катэгорыя:Дыпляматыя
Катэгорыя:Міжнароднае права
Status quo

**Статут-кво** (, літаральна — «становішча, у якім») — тэрмін, які ўжываецца ў міжнародным праве для абазначэньня актуальнага ў пэўны момант (сучаснага ці былога) фактычнага або прававога становішча, аб аднаўленьні або захаваньні якога ідзе гаворка.

У міжнароднай прававой практыцы ўжываецца таксама тэрмін «status quo ante bellum» — становішча, існавалае перад пачаткам вайны.

Катэгорыя:Міжнароднае права
Катэгорыя:Лацінскія словы і выразы
Persona non grata

**Пэрсо́на нон ґра́та** ( — літаральна «непажаданая пэрсона») — дыпляматычны тэрмін.

Паводле артыкулу 9 Венскай канвэнцыі (1961), дзяржава-прымальнік можа «ў любы час і без неабходнасьці тлумачэньня прычыны» абвясьціць любога чальца дыпляматычнага корпусу «пэрсонай нон грата», нават яшчэ да таго, як гэты чалавек прыбыў у краіну. Звычайна асоба, абвешчаная «пэрсонай нон грата», павінна пакінуць краіну, у адваротным выпадку дзяржава «можа адмовіцца прызнаваць гэтую асобу чальцом дыпляматычнай місіі».

Хоць дыпляматычны імунітэт абараняе пэрсанал дыпляматычных місій ад грамадзянскага або крымінальнага перасьледу ў залежнасьці ад рангу, паводле артыкулаў 41 і 42 Венскай канвэнцыі, яны абавязаныя паважаць законы дзяржавы-прымальніка. Абвяшчэньне асобы «пэрсонай нон грата» часта выкарыстоўваецца ў выпадку падазрэньня яго ў шпіянажы («дзейнасьці, несумяшчальнай са статусам») або як сымбалічны выраз незадавальненьня.

## Глядзіце таксама
* Persona grata

## Вонкавыя спасылкі
* Венская канвэнцыя, 1961 

Катэгорыя:Дыпляматыя
Катэгорыя:Міжнароднае права
Катэгорыя:Лацінскія словы і выразы
Сьпіс лацінскіх скаротаў

Ніжэй прыведзены сьпіс скарачэньняў, пазычаных з лацінскай мовы.

## Найбольш распаўсюджаныя
* a. m. (*[[ante meridiem]]*), «да поўдня», «у першай палове дня»
* etc. (*[[et cetera]]*), азначае «і іншыя», «і іншае», «і іншае».
* e. g. (*[[exempli gratia]]*) азначае «да прыкладу».
* n. b. (*[[nota bene]]*) азначае «зьвярні ўвагу» (даслоўна «добра заўваж»).
* nem. con. (*[[nemine contradicente]]*), «супраць няма», «няма нязгодных».
* p. a. (*[[per annum]]*) азначае «штогод», «за год».
* p. m. (*[[post meridiem]]*), «пасьля поўдня», «у другой палове дня».
* p.s. (*[[post scriptum]]*), «пасьля напісанага».
* R.I.P. (*[[requiescat in pace]]*), «спачывай у міры».
* vs альбо v. (*[[versus]]*) азначае «супраць».

## Глядзіце таксама

* Лацінская мова

Катэгорыя:Лацінская мова
In vivo

Дасьледаваньні ***in vivo*** ()&nbsp;— гэта дасьледаваньні, у якіх дзеяньне розных біялягічных рэчываў правяраецца на цэлых жывых арґанізмах або вузах, звычайна жывёл, уключаючы чалавека, і расьлін, у адрозьненьне ад экстракта тканіны ці мёртвага арґанізму. *In vivo* ня варта блытаць з экспэрымэнтамі *[[in vitro]]* («у шклянцы»), што значыць у лябараторных умовах з выкарыстаньнем прабірак, чашкаў Петры й г.&nbsp;д. Прыкладамі дасьледаваньняў *in vivo* зьяўляюцца: вывучэньне патагенэзу захворваньняў шляхам параўнаньня ўзьдзеяньня бактэрыяльнай інфэкцыі й вычышчаных бактэрыяльных таксінаў; распрацоўка неантыбіётыкаў, супрацьвірусных прэпаратаў і новых лекаў у цэлым; новыя хірургічныя працэдуры. Такім чынам, тэставаньне на жывёлах і клінічныя выпрабаваньні зьяўляюцца асноўнымі элемэнтамі дасьледаваньняў *in vivo*. Выпрабаваньні *in vivo* выкарыстоўваюцца часьцей, чым *in vitro*, паколькі яны лепш падыходзяць для назіраньня за агульным узьдзеяньнем экспэрымэнту на жывы арґанізм. Напрыклад, пры адкрыцьці лекаў праверка эфэктыўнасьці *in vivo* мае вырашальнае значэньне, паколькі аналізы *in vitro* часам могуць даваць недакладныя вынікі.

Ангельскі мікрабіёляг прафэсар Гары Сьміт і ягоныя калегі ў сярэдзіне 1950-х гадоў выявілі, што стэрыльныя фільтраты сывараткі крыві жывёл, заражаных *[[Bacillus anthracis]]*, сьмяротныя для іншых жывёл, тады як экстракты культуральнай вадкасьці таго ж арґанізму, вырашчанага *in vitro*,&nbsp;— не. Гэтае адкрыцьцё таксіну сыбірскай язвы з дапамогай эксьперыментаў *in vivo* аказала вялікі ўплыў на вывучэньне патагенэзу інфэкцыйных захворваньняў.

Прымаўка *in vivo veritas* («у жывой істоце [ёсьць] ісьціна»)&nbsp;— гэта абгульваньне вядомай прыказкі in vino veritas («у віне [ёсьць] ісьціна»).

## Дасьледаваньні ''in vivo'' і ''ex vivo''
У мікрабіялёгіі тэрмін *in vivo* часта выкарыстоўваецца для абазначэньня экспэрымэнтаў, якія праводзяцца на цэлым арґанізьме, а не на жывых ізаляваных вузах, напрыклад, культываваньне вузаў, атрыманых пры біяпсіі. У гэтай сытуацыі больш канкрэтным тэрмінам зьяўляецца *ex vivo*. Калі ж вузы парушаныя й асобныя часткі тэстуюцца або аналізуюцца, гэта называецца *in vitro*.

## Мэтады выкарыстаньня
Паводле Крыстафера Ліпінскага й Эндру Хопкінса,

Дасьледаваньні паводзінаў *in vivo* вызначылі формулы канкрэтных прэпаратаў і іхныя паводзіны ў біярэлевантным (або біялягічна рэлевантным) асяродзьдзі.

## Крыніцы

Катэгорыя:Лацінскія словы і выразы
Манаўс

**Манаўс** () — горад у Бразыліі. Быў заснаваны, як перавалачная база ў джунглях Амазонкі. Асноўны развой гораду прыйшоўся на пачатак 20 стагодзьдзя ў сувязі з адкрыцьцём каўчуку. Пасьля адкрыцьця вульканізацыі горад прыйшоў у заняпад. Другое яго жыцьцё пачалося пасьля аб’яўленьня яго свабоднай эканамічнай зонай. Цяпер там знаходзіцца амаль уся электронная прамысловасьць Бразыліі.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Гарады Бразыліі
Windows 1.0

**Windows 1.0** — 16-бітавае графічнае апэрацыйнае асяродзьдзе выпушчанае 20 лістапада 1985 году. Першая спроба кампаніі Microsoft па стварэньні апэрацыйнай сыстэмы для пэрсанальнага кампутара.

Катэгорыя:Microsoft Windows
Вульканізацыя

**Вульканіза́цыя** — хімічны працэс стварэньня гумы з нафты. Спачатку гэты тэрмін стасаваўся выключна да апрацоўкі натуральнага каўчуку серкай, што застаецца найбольш распаўсюджанай практыкай. Зь цягам часу ён пачаў ахопліваць і зацьвярдзеньне іншых (сынтэтычных) гумаў рознымі мэтадамі. Прыклады гэтага ўлучаюць вульканізацыю сыліконавай гумы пры пакаёвай тэмпэратуры і хлёрапрэнавай гумы (нэапрэну) з выкарыстаньнем аксыдаў мэталаў.

Вульканізацыя можа быць вызначана як зацьвярдзеньне элястамэраў. Яна адбываецца за кошт утварэньня папярочных сувязей паміж вучасткамі палімэрнага ланцуга, што прыводзіць да павелічэньня жорсткасьці і трываласьці, а таксама да зьменаў у мэханічных і электрычных уласьцівасьцях матэрыялу. Як і зацьвярдзеньне іншых тэрмарэактыўных палімэраў, вульканізацыя, як правіла, незваротная. Назва працэсу была прапанаваная Ўільямам Брокеданам, сябрам Томаса Гэнкака, які атрымаў брытанскі патэнт на гэты працэс. Яна паходзіць ад імя рымскага бога агню Вулькана.

## Крыніцы

Катэгорыя:Арганічная хімія
Крытычная тэмпэратура

**Крыты́чная тэмпэрату́ра** — такая тэмпэратура, пры якой гаматнасьць і ціск насычанай пары становіцца максымальным, а гаматнасьць вадкасьці, якая знаходзіцца ў дынамічнай раўнаваге з парам, становіцца мінімальнай.

Пры тэмпэратуры, вышэй крытычнай тэмпэратуры газа, яго немагчыма скандэнсаваць ні пры якім ціске.

Крытычная тэмпэратура была адкрыта Д. І. Мендзялеевым у 1861. Калі ён дасьледваў залежнасьць паверхневага нацяжэньня вадкасьці ад тэмпэратуры, ён выявіў, што існуе такая тэмпэратура, пры якой зьнікаюць меніск вадкасьці і розьніца паміж вадкасьцю і яе насычанай парай. Гэтую тэмпэратуру Д. І. Мендзялееў назваў «абсалютным пунктам кіпеньня».





**[[Рэчыва]]****Крытычная тэмпэратура(°C)**
Азот-146.9
Аміяк132.3
Аргон-122.29
Бензол288
Бром315
Вада374.12
Вадарод-240.17
Вокіс вугляроду-138.8
Гелій-267.96
Ёд546
Калій1497
Кісларод-118.57
Крыптон-63.7
Ксенон16.58
Літый2577
Метан-82.5
Мыш'як1400
Натрый1827
Неон-228.75
Радон105
Ртуць1477
Рубідый1377
Селен1493
Сера1041
Хлор143.8
Фтор-128.85
Фосфар721
Цэзій1312
Этан32




Катэгорыя:Фізыка
Катэгорыя:Тэрмадынаміка
Магічны рэалізм

**Магічны рэалізм** — літаратурны кірунак, які характарызуецца зьяўленьнем магічных элемэнтаў у рэалістычным тэксьце. Найвялікшы ўздым гэтага кірунку адбыўся ў Паўднёвай Амэрыцы ў другой палове 20 стагодзьдзя. Зьвязваецца ён перш за ўсё са славутым раманам Габрыеля Гарсіі Маркеса «Сто гадоў самоты», які лічыцца падставовым творам магічнага рэалізму.

Магічны рэалізм як мастацкі кірунак рэалізаваўся ў прозе, паэзіі, выяўленчым мастацтве, а таксама ў кінэматаграфіі.

## Гісторыя тэрміну
Тэрмін «магічны рэалізм» быў упершыню выкарыстаны нямецкім літаратурным крытыкам Францам Ро для апісаньня рэалізму амэрыканскіх аўтараў 20-х гадоў, які ўтрымліваў рысы іррэальнага і фантастычнага. Тэрмін стаўся папулярным у 20 стагодзьдзі ў такіх аўтараў, як Міхаіл Булгакаў ці Эрнст Юнгер, а таксама ў шматлікіх паўднёваамэрыканскіх пісьменьнікаў (Борхэс, Маркес, Альендэ і іншых).

## Рысы магічнага рэалізму
* Прысутнічаюць магічныя элемэнты
* Гэтыя элемэнты выглядаюць натуральна, не тлумачацца
* Пэрсанажы іх прымаюць, не шукаюць у іх лёгікі
* Прысутнасьць вялікай колькасьці пачуцьцёвых элемэнтаў
* Цячэньне часу зьмяняецца ці не ўлічваецца. Часам адбываецца паўтарэньне мінуўшчыны ў сучаснасьці
* Перамена месцаў прычыны і наступства (пэрсанаж пакутуе перад трагічным здарэньнем)
* Прысутнасьць легендарных, міталягічных і фальклёрных элемэнтаў
* Падзеі паказваюцца з розных гледзішчаў
* Можа быць пратэстам супраць таталітарнага рэжыму і калянізацыі
* Адбываецца ўзаемнае пранікненьне мінуўшчыны і сучаснасьці, астральнага і фізычнага ўзроўню, паасобных пэрсанажаў.

## Блізкія кірункі
* Постмадэрнізм
* Сюррэалізм
* Фэнтэзі
* Навуковая фантастыка

## Жывапіс
У выяўленчым мастацтве гэты тэрмін часта быў узаемна замяняльным з тэрмінам «постэкспрэсыянізм».

## Аўтары
* Ісабэль Альлендэ
* Хорхэ Люіс Борхэс
* Італё Кальвіна
* Хуліё Картасар
* Карляс Фуэнтас
* Гюнтэр Грас
* Габрыель Гарсія Маркес
* Салман Рушдзі
* Харукі Муракамі і інш.
Адносная атамная маса

**Адно́сная а́тамная ма́са** — значэньне масы атама, вызначаецца ў атамных адзінках масы. Атамная адзінка масы роўная 1/12 масы нэўтральнага атама ізатопа вугляроду 12С, таму атамная маса ізатопа вугляроду роўная дакладна 12. Для любога іншага ізатопа атамная маса не зьяўляецца цэлым лікам, але блізкая да масавай лічбы дадзенага ізатопа (г.зн. сумарнай колькасьці нуклёнаў — пратонаў і нэўтронаў — у яго ядры). Розьніца паміж атамнай масай ізатопа і яго масавым лікам мае назву лішак масы.

Катэгорыя:Стэхіямэтрыя
Катэгорыя:Хімічныя ўласьцівасьці
Катэгорыя:Пэрыядычная сыстэма элемэнтаў
Букет (фільм)

**Буке́т** — чэскі фільм рэжысэра Францішка А. Брабца 2000 году. Стужка ўяўляе сабой экранізацыю сямі вершаў з аднайменнага зборніка Карла Яраміра Эрбэна. 

## Вонкавыя спасылкі
* Інфармацыя на ''České filmové nebe'' (па-чэску)
* Інфармацыя на ''Česko-Slovenská filmová databáze'' (па-чэску)

Катэгорыя:Фільмы 2000 году
Катэгорыя:Чэскія фільмы
Жанчына

**Жанчы́на**, таксама **кабéта** — чалавек жаночага полу (саміца віду *Homo Sapience*): дарослая асобіна як супрацьлеглая мужчыну па біялягічным поле, часам падлетак жаночага полу (дзяўчына), часам дзіця жаночага полу (дзяўчынка). Назва можа ўжывацца ў адносінах да дадзенай асобіны жаночага полу і як указаньне на пол дадзенай асобіны, і як указаньне на ўвасабленьне нейкіх якасьцей, уласьцівы жаночаму полу.

Традыцыйна для абазначэньня жаночага полу выкарыстоўваюць знак Вэнэры. З пачатку XX стагодзьдзя ў эўрапейскіх культурах распаўсюдзіўся звычай лічыць чырвоны і ружовы колерамі дзяўчатаў.

## Жанчына ў сучасным грамадзтве
Роля жанчыны ў сучасным грамадзтве з пункту гледжаньня антрапалёгіі й культуралёгіі стала прадметам дасьледаваньняў вядомага нямецкага лекара й этнографа Германа Плёса. Ён апублікаваў фундамэнтальную працу «Жанчына ў прыродазнаўстве й этнаграфіі».

### Заходняя культура
Доўгі час у заходняй культуры існавала няроўнасьць у правах мужчыны й жанчыны, збольшага гэтае было зьвязана з асаблівасьцямі рэлігійных звычаяў (напрыклад, да нядаўняга часу ў хрысьціянстве жанчыны не ўваходзілі ў клір) . У цяперашні час калі ўва многіх заходніх краінах, пераважна ў краінах Эўропы, а таксама ў ЗША, назіраецца тэндэнцыя раўнаваньня ў правах жанчыны й мужчыны. Зьмены, якія адбыліся ў дачыненьні да жанчыны ў 20 стагодзьдзі на Захадзе, найбольш яскрава характарызуюцца такімі працэсамі, як сэксуальная рэвалюцыя й актывізацыя фэмінізму (гістарычна склалася агульная назва для розных палітычных і грамадзкіх рухаў, дзейнасьць якіх накіравана на барацьбу з сэксізмам).

#### Эмансыпацыя жанчынаў

Дзякуючы эмансыпацыі жанчынаў, штуршком да якой стаў жаночы рух у Заходняй Эўропе, традыцыйная патрыярхальная структура грамадзтва была пастаўлена пад сумнёў. Сёньня жанчыны могуць вольна выбіраць будучую прафэсію й карыстаюцца ў большасьці краінаў такімі ж юрыдычнымі правамі, як і мужчыны.

ПРаява фэмінізму ў якасьці тэорыі была падрыхтавана наступнымі інтэлектуальнымі плынямі Захаду: лібэральная філязофія й тэорыя правоў чалавека (Джон Лок, Жан-Жак Русо й іншыя), сацыялістычная тэорыя, разгляд сэксуальнасьці й сэксуальных паводзінаў чалавека ў сацыяльным і палітычным кантэксце (Зыгмунд Фройд, Вільгельм Райх, Маргарэт Мід, філёзафы Франкфурцкай школы: Гэрбэрт Маркузэ й Тэадор Адорна). Акрамя таго на фэміністычную думку вялікі ўплыў вырабілі ідэалёгіі моладзевага пратэсту, барацьбы неграў па грамадзянскія правы, утопіі контаркультуры, ідэі сэксуальнай рэвалюцыі.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Жанчына і хрысьціянства


Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы
Возера

**Во́зера** — натуральны замкнёны зборнік вады, існаваньне якога забясьпечана існаваньнем паглыбленьня ў глебе, і ў якім зьбіраецца паверхневая вада, якая сілкуецца вадой у большым аб’ёме чым траціцца праз выпарэньне ці выток. Узьнікненьне азёрных катлавін перш за ўсё зьвязана з геалягічным працэсамі. Сілкаваньне перш за ўсё залежыць ад кліматычных умоваў.

Самыя вялікія і глыбокія азёры тэктанічнага паходжаньня. У іх знаходзіцца 95% азёрнай вады. Тэктанічныя азёры запаўняюць паглыбленьні ўзьнікшыя ў выніку тэктанічных зрухаў. Самым вялікім з пункту гледжаньня плошчы зьяўляецца Касьпійскае мора (салёнае возера). Самае нізкае салёнае возера Мёртвае мора, самае глыбокае — Байкал (1620 мэтраў глыбіні), якое, адначасова, зьяўляецца возерам утрымліваючым самую большую колькасьць прэснай вады — 23 000 км³ (20% сусьветных запасаў). Адным з найвышэй разьмешчаным вялікім возерам зьяўляецца Тытыкака ў Андах (3812 мэтраў над узроўнем мора). Найбольшая колькасьць азёр мае пасьлялёдавае паходжаньне. Разьмешчаны як у гарах, так і на раўнінах.

Азёры — малады элемэнт краявідаў, толькі некаторыя азёры вядуць паходжаньне з трацічнага пэрыяду (Байкал — 20—30 млн гадоў). У сухім клімаце азёры высыхаюць, а ў вільготным клімаце схільныя да зарастаньня воднай расьліннасьцю паступова пераўтвараюцца ў балота.

Балоты і азёры зьяўляецца натуральнымі зборнікамі вады толькі ва ўмовах лішка вады і аддаюць яе ў безападкавы пэрыяд. Такім чынам яны рэгулююць цячэньне рэк і ўраўноўваюць яго ў часе. Таксама прымаюць частку вады пад час павадкаў і ўтрымліваюць узровень грунтовых вод пад час засухі. Вялікія водныя плошчы робяць прыазёрны клімат больш вільготным чым на іншых абшарах. Яны ўтвараюць свае экасыстэмы з багатай флёрай і фаўнай.
 
Азёры таксама маюць вялікае гаспадарчае значэньне — утвараюць спартыўна-рэкрэацыйныя абшары, зьяўляюцца воднымі шляхамі, лёгкадасягальнымі крыніцамі вады, у тым ліку і для прамысловасьці. Азёрная вада, з багатым арганічным жыцьцём, зьяўляецца жыцьцяўтваральным асяродзьдзем.

## Падзел

### Паводле паходжаньня
Па паходжаньні азёры падзяляюцца на:
* тэктанічныя
* лёдавыя
* рачныя 
* прыморскія (лагуны і ліманы)
* правальныя (карставыя і тэрмакарставыя)
* вульканічныя (у кратэрах згаслых вульканаў)
* завальныя
* штучныя (вадасховішчы).

### Паводле воднага балянсу
Па водным балянсе азёры падзяляюцца:
* вытокавыя (маюць выток у выглядзе рэк)
* безвытокавыя (мне маюць вытоку, расход вады ажыцьцяўляецца праз выпарэньне).

### Паводле хімічнага складу
Па хімічным складзе вады азёры падзяляюцца на:
* прэсныя
* мінэральныя (салёныя)

Агульная плошча азёраў на Зямлі складае каля 1,8% (2,7 млн км²).

## Беларусь

На 2022 год у Беларусі налічвалася звыш 10 000 азёраў, якія зьмяшчалі каля 9 кубічных кілямэтраў вады.

## Крыніцы
Паверхневыя воды

**Паве́рхневая вада́** — вада, якая цячэ ці зьбіраецца на паверхні зямлі. Адрозьніваюць марскую, азёрную, рачную, балотную і іншую ваду. Паверхневая вада нязьменна ці часова знаходзіцца ў паверхневых водных аб’ектах. Аб’ектамі паверхневых вод зьяўляюцца: моры, азёры, рэкі, балоты, вадасховішчы і іншыя вадаёмы. Паверхневая вада супрацьпастаўляецца падземнай вадзе.

Катэгорыя:Гідралёгія
Катэгорыя:Вада
Дубраўка Угрэшыч

**Дубраўка Угрэшыч** (; 27 сакавіка 1949 — 17 сакавіка 2023) — харвацкая пісьменьніца.

## Жыцьцяпіс
З палітычных прычынаў жыла ў эміграцыі. Пасьля распаду Югаславіі заняла нэўтральную пазыцыю паміж сэрбамі й харватамі, што было непрымальным для шмат каго з суайчыньнікаў. Нават знакаміты пісьменьнік Антун Шолян, вядомы сваёй стрыманасьцю ў этнічных пытаньнях, не прыняў пазыцыю Дубраўкі Угрэшыч. Шмат хто ўспрымаў гэта як нацыянальную здраду. Зьехаўшы ў 1993 годзе, жыла ў Нідэрляндах і ЗША. Да эміграцыі на працягу 20 гадоў выкладала расейскую мову й літаратуру на катэдры тэорыі літаратуры ва ўнівэрсытэце ў Заграбе. У 1988 годзе выдала зборнік альтэрнатыўнай расейскай прозы.

У літаратуры дэбютавала ў 1970-х гадах, яе творы перакладзены на амаль усе эўрапейскія мовы. Пісала раманы й эсэ.

Дубраўка Угрэшыч жыла ў Амстэрдаме. Мела шматлікія міжнародныя й югаслаўскія ўзнагароды.

## Бібліяграфія
* 1971 «Агеньчык» (*Mali plamen*) — аповеды й казкі для дзяцей
* 1978 «Поза для прозы» (*Poza za prozu*) — навэлы
* 1981 «Штэфіца Цвэк у пастцы жыцьця» (*Štefica Cvek u raljama života*) — экранізаваны ў 1988 годзе
* 1983 «Жыцьцё ёсьць казка» (*Život je bajka*) — навэлы
* 1984 «Амэрыканскія выдумкі» (*Amerićki fikcionar*) — эсэ
* 1988 «Фарсіраваньне рамана-ракі» (*Forsiranje romana-reke*)
* 1996 «Культура хлусьні» (*Kultura laži*)
* 1996 «Музэй безумоўнай капітуляцыі» (*Muzej bezuvjetne predaje*)
* 2000 «Чытаць забаронена» (*Zabranjeno čitanje*) — эсэ
* 2004 «Міністэрства болю» (*Ministarstvo boli*)
* 2005 «Нікога няма дома» (*Nikog nema doma*) — эсэ
* 2008 «Зьнесла Баба-Яга яечка» (*Baba Jaga je snijela jaje*)
* 2010 «Асновы для непісьменных» (*Pocetnica za nepismene*)
* 2010 «Напад на міні-бар» (*Napad na minibar*)

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Дысыдэнты былой Югаславіі

Катэгорыя:Харвацкія літаратары і літаратаркі
Катэгорыя:Дысыдэнты
Катэгорыя:Перакладчыцы
Шчэцін

**Шчэ́цін** (, ) — горад у паўночна-заходняй Польшчы, сталіца Заходнепаморскага ваяводзтва.

## Гісторыя
З часоў польскага захопу ў 1121 годзе Шчэцін паступова стаў сядзібай князёў, а потым — сталіцай Заходнепамеранскага княства (герцагства). У 1243 годзе князь Барнім І надаў гораду магдэбурскае права. У 1570 годзе ў Шчэціне было падпісана мірнае пагадненьне паміж Рэччу Паспалітай, Швэцыяй ды Даніяй, якое падзяліла Інфлянты. У 1630 годзе горад захапіў швэдзкі кароль Густаў II Адольф, які арганізаваў у горадзе галоўную базу швэдзкіх войскаў у Трыццацігадовай вайне. У 1637 годзе памёр апошні заходнепамеранскі князь Багуслаў XIV, дзякуючы чаму Шчэцін перайшоў да Швэцыі. У час швэдзкага патопу ў 1655 годзе з Шчэціна выйшлі швэдзкія войскі, каб захапіць Карону. У 1713 годзе горад захапіла Прусія.

2 траўня 1729 году тут нарадзілася Соф’я Фрыдэрыка Аўгуста цу Ангальт-Цэрбст (), больш вядомая як расейская імпэратрыца Кацярына II.

Ад сьнежня 1806 году — пад францускай акупацыяй. У 1843 годзе пабудаваная чыгунка ў Бэрлін.

У канцы Другой сусьветнай вайны ня быў разбураны налётамі заходніх саюзьнікаў. 26 красавіка 1945 году Шчэцін заваявала Чырвоная Армія. Пастановай Патсдамскай канфэрэнцыі горад на заходнім беразе Одэру далучаны да Польшчы.

Пра Шчэцін спамінаў Юры Туронак у 2010 годзе:

Жыло там яшчэ шмат немцаў, якіх паступова выганялі на Захад. Горад быў вельмі прыгожы, амаль не разбураны вайной. На вакзале арганізатары далі нам талоны на харчаваньне і сказалі пашукаць сабе на начлег пустую нямецкую кватэру. З Наўмовічам і Лазарэвічам мы лёгка знайшлі такую кватэру, зь якой выгналі немцаў, можа, некалькі гадзін таму. У спальні ляжалі амаль цёплыя пярыны, а на стале стаялі кубачкі з недапітай кавай. Уражаньне было незвычайнае.

У 1970 годзе працоўныя шчэцінскіх заводаў аб’явілі забастоўку і выйшлі на вуліцы — у выніку дайшло да сутычак зь міліцыяй і войскам, у выніку загінула 16 чалавек. У 1980 годзе ў Шчэціне адбыліся забастоўкі, якія, разам з гданьскімі, прывялі да ўзьнікненьня «Салідарнасьці».

## Сувязі зь Беларусяй
Паводле некаторых зьвестак у Шчэціне пасьля выезду зь Беларусі дзейнічала ўправа Саюзу беларускай моладзі.

Пасьля вызваленьня з савецкай турмы, тут жыў да сваёй сьмерці ў 1983 годзе Антон Сокал-Кутылоўскі, ён пахаваны на мясцовых могілках.

У Шчэціне знаходзіцца сядзіба Фонду Разьвіцьця Лякальнай Дэмакратыі, які вядзе адукацыйную дзейнасьць зь беларускімі журналістамі, настаўнікамі ды дзеячамі самаўправы. Ён супрацоўнічае з Фондам імя Льва Сапегі.


Szczecin 05-2017 img08 Castle.jpg
PolandSzczecinLoitz.JPG
Szczecin 05-2017 img11 Kings Gate.jpg
PolandSzczecinRedCityHall.JPG
0907 Pomnik Czynu Polaków Szczecin SZN.jpg
1009 Rynek Sienny Szczecin SZN.jpg
0912 Stare Miasto Szczecin SZN.jpg
1109 Ratusz Staromiejski Szczecin.jpg
0907 Szczecin Jane Błonia SZN.jpg
0908 PAZIM Szczecin SZN 1.jpg
0907 Most Długi Szczecin SZN 7.jpg
0910 Bazylika archikatedralna św Jakuba Szczecin.jpg


## Глядзіце таксама
* Шчэцінскі трамвай

## Крыніцы
Сьвяточны

**„Сьвято́чны“** — альбом беларускага музычнага гурта „Палац“, выдадзены ў 2003 годзе.

## Зьмест

# У лузе...
# А ў заенкі
# Васілейка
# Дзеўка-сямілетка
# Ой долам...
# Ляцеў воран
# А ці дома...
# Ночы (RMX dj RAY)
# Яварок
# Борам...
# На турэцкіх палях
# Звон звініць (*Jingle Bells*)
# Чужыя дзеўкі
# Вецер
# Ой Божа...
# Канюшня

Катэгорыя:Альбомы 2003 году
Катэгорыя:Альбомы Палацу
Летні час

**Ле́тні ча́с** — час, ссунуты на 1 гадзіну наперад адносна часу, прынятага ў гэтым часавым пасе. Часам нармальны пасавы час завуць «зімовым», але гэты тэрмін не зьяўляецца карэктным.

Летні час уводзіцца ў шматлікіх краінах у летні пэрыяд з мэтай эканоміі электраэнэргіі на асьвятленьне. Упершыню летні час быў ўведзены ў Вялікабрытаніі ў 1908 годзе.

У Расейскай імпэрыі пераход на летні час упершыню быў ажыцьцёўлены ў ліпені 1917 году. У СССР летні час дзейнічаў да 1930 году, калі стрэлкі гадзіньнікаў былі пераведзеныя на адну гадзіну наперад адносна пасавага часу. Гэты час звалі «дэкрэтным», бо ён быў уведзены Дэкрэтам Саўнаркаму 16 чэрвеня 1930 году. З 1981 году ў СССР ізноў стаў рэгулярна ўводзіцца летні час.

## Сучасны стан
У 2012 годзе ў 78 краінах выкарыстоўваецца, у тым ці іншым варыянце, летні час (зь іх у 10 краінах ён ўжываецца ня ўва ўсіх рэгіёнах), і 161 краіна яго не выкарыстоўвае. У паўночным паўшар’і летні час выкарыстоўваецца амаль паўсюдна ў ЗША, Канадзе, Мэксыцы (акрамя раду штатаў і правінцыяў), цалкам ува ўсіх краінах Эўропы, акрамя Беларусі, Ісьляндыі й Расеі, а таксама ў Марока, Турэччыне, Іране, Азэрбайджане, Сырыі, Ярданіі, Лібане, Ізраілі, Палестыне. У паўднёвым паўшар’і летні час выкарыстоўваецца ў Аўстраліі (у радзе штатаў), Новай Зэляндыі, Парагваі, Уругваі, Бразыліі (у радзе штатаў), Чылі, Намібіі.

Адмовіліся ад увядзеньня летняга часу Японія, Кітай, Індыя, Сынгапур, а таксама рэспублікі былога СССР: Армэнія, Беларусь, Грузія, Казахстан, Кыргыстан, Расея, Таджыкістан, Туркмэністан, Узбэкістан. Пры гэтым Грузія, Туркмэністан, Кыргыстан і большая частка Казахстану й Узбэкістану захавалі «дэкрэтны час».

## Вонкавыя спасылкі
* Мапа краінаў, якія пераходзяць на летні час і даты пераходу
Даліна

**Далі́на** — форма рэльефу, звычайна выцягнутай формы і выразна ніжэйшага ўзроўню, чым прылеглыя абшары, часьцей за ўсё даліны ўзьнікаюць у выніку эрозіі зямной кары рэкамі ці ледавікамі.

Пачатковай формай далін зьяўляюцца яры, што ўтвараюцца пэрыядычнымі вадатокамі.

У структуры даліны вылучаюць схілы і дно. У маладых далін дно бывае неразьвітае і схілы падыходзяць да самай ракі.

Даліны дзеляцца:
* V-падобныя — выгляд нагадвае літару V, сустракаюцца ў горных частках рэк, вынік эрозіі ўніз.
* U-падобныя — выгляд нагадвае літару U, сустракаюцца ў раўнінных частках цячэньня рэк, узьнікае ў выніку дзеяньня эрозіі ў бакі, ці ўзьдзеяньня ледавіка на раўніны.
Роўнік

**Роўнік****, раўнадзеньнік, эква́тар**  – панятак, які тычыцца такой сфэры, якая абарачаецца вакол сваёй восі праходзячай праз сярэдзіну гэтай сфэры. 

Роўнік Зямлі дзеліць яе на два паўшар'і: паўночнае і паўднёвае, а яго даўжыня складае 40.076 км. Краіны празь якія праходзіць роўнік гэта: Экватарыяльная Гвінэя, Габон, Рэспубліка Конга, Дэмакратычная Рэспубліка Конга, Уганда, Самалі, Мальдывы, Інданэзія, Науру, Кірыбаці, Эквадор, Калюмбія і Бразылія. 

## Крыніцы

Катэгорыя:Геаграфія
Нацыянальная баскетбольная асацыяцыя

**Нацыянальная баскетбольная асацыяцыя** () — прэм’ер-ліга сусьветнага баскетболу і адна з галоўных спартовых арганізацыяў Паўночнай Амэрыкі.

## Гісторыя
Ліга была заснаваная 6 чэрвеня 1946 году ў Нью-Ёрку і першапачаткова звалася *Basketball Association of America* (BAA). Яна складалася з 2 дывізіёнаў, у яе ўваходзіла 11 камандаў: Бостан Сэлтыкс, Chicago Stags, Cleveland Rebels, Detroit Falcons, New York Knickerbockers, Philadelphia Warriors, Pittsburgh Ironmen, Providence Steamrollers, St Louis Bombers, Toronto і Washington Capitols. 3 жніўня 1949 году пасьля зьліцьця з 6 клюбамі Нацыянальнай баскетбольнай лігі атрымала цяперашнюю назву. Пасьля чаго ў НБА стала 17 камандаў, якія былі падзеленыя на 3 дывізіёны. У 1950 годзе 6 камандаў: Anderson Packers, Chicago Stags, Дэнвэр Нагетс, Sheboygan Redskins, St Louis Bombers і Waterloo Hawks вышлі з НБА (11 клюбаў, 2 дывізіёны). У 1976 годзе ў НБА ўступілі 4 клюбы Амэрыканскай баскетбольнай асацыяцыі.

Цяпер НБА ўключае ў сябе 30 прафэсійных клюбаў ЗША і Канады. Каманды падзеленыя на дзьве канфэрэнцыі: Заходнюю і Ўсходнюю, у кожнай зь якіх па тры дывізіёны.

У лютым праводзіцца Матч усіх зорак, у якім прымаюць удзел гульцы, вылучаныя галасаваньнем заўзятараў. Па завяршэньні рэгулярнага чэмпіянату НБА па 8 найлепшых камандаў ад кожнай канфэрэнцыі выходзяць у плэй-оф. Пераможцы Заходняй і Ўсходняй канфэрэнцыяў сустракаюцца ў фінале і выяўляюць чэмпіёна НБА.

У чэрвені ліга праводзіць драфт, на якім каманды могуць папоўніць свае шэрагі гульцамі. Прыняць удзел у драфце можа любы гулец, які дасягнуў 17-гадовага ўзросту. З 1985 году праводзіцца драфт-лятарэя для вызначэньня чароднасьці выбару камандамі. Яна вызначае клюбы, якія будуць выбіраць на драфце першымі. Гэта залежыць ад выступу клюбу ў мінулым сэзоне.

Клюбам дазволена абменьвацца правамі на выбар у драфце, за што атрымліваць альбо іншую пазыцыю ў чарзе, альбо гульцоў іншых камандаў.

## Каманды
### [[Усходняя канфэрэнцыя (НБА)|Усходняя канфэрэнцыя]]
#### [[Атлянтычны дывізіён (НБА)|Атлянтычны дывізіён]]
* Бостан Сэлтыкс
* Бруклін Нэтс
* Нью-Ёрк Нікс
* Таронта Рэптарз
* Філадэлфія Сэвэнці Сыксэрз

#### [[Цэнтральны дывізіён (НБА)|Цэнтральны дывізіён]]
* Дэтройт Пістанз
* Індыяна Пэйсэрз
* Кліўлэнд Кавальерз
* Мілўокі Бакс
* Чыкага Булз

#### [[Паўднёва-ўсходні дывізіён (НБА)|Паўднёва-ўсходні дывізіён]]
* Арланда Мэджык
* Атланта Гокс
* Вашынгтон Ўізардс
* Маямі Гіт
* Шарлот Горнэтс

### [[Заходняя канфэрэнцыя (НБА)|Заходняя канфэрэнцыя]]
#### [[Паўночна-заходні дывізіён (НБА)|Паўночна-заходні дывізіён]]
* Аклагома-Сіці Тандэр
* Дэнвэр Нагетс
* Мінэсота Тымбэрўулвз
* Портлэнд Трэйл Блэйзэрз
* Юта Джаз

#### [[Ціхаакіянскі дывізіён (НБА)|Ціхаакіянскі дывізіён]]
* Голдэн Стэйт Ўорыярз
* Лос-Анджэлес Кліпэрз
* Лос-Анджэлес Лэйкерз
* Сакрамэнта Кінгс
* Фінікс Санз

#### [[Паўднёва-заходні дывізіён (НБА)|Паўднёва-заходні дывізіён]]
* Г’юстан Рокітс
* Далас Мэвэрыкс
* Мэмфіс Грызьліз
* Нью-Арлеан Пэліканз
* Сан-Антоніё Спэрз

## Фіналісты

## Вонкавыя спасылкі
* NBA.com
* BASKETBALL.com
Міларад Павіч

**Міларад Павіч** (; 15 кастрычніка 1929, Бялград — 30 лістапада 2009, Бялград) — знакаміты сэрбскі празаік, паэт, гісторык літаратуры, перакладчык. Сябра Сэрбскай акадэміі навук і мастацтва з 1991 году.

Нарадзіўся ў пісьменьніцкай сям’і. Жыў у Бялградзе, быў жанаты зь пісьменьніцай Ясьмінай Міхайлавіч. Творы Павіча актыўна перакладаюцца на шматлікія мовы. Быў намінаваны на Нобэлеўскую прэмію ў галіне літаратуры. Выкладаў ва ўнівэрсытэтах у Бялградзе, Парыжы, Вене, Фрайбургу, Рэгенсбургу і іншых.

## Бібліяграфія
* «*Палимпсести песме*», 1967 («Палімпсэсты верша»)
* «*Гвоздена завеса*», 1973 («Жалезная завеса»)
* «*Коњи светога Марка*», 1976 («Коні сьвятога Марка»)
* «*Руски хрт*», 1979 («Рускі хорт»)
* «*Душе се купају последњи пут*», 1982 («Душы купаюцца апошні раз»)
* «*Хазарски речник*», 1984 («Хазарскі слоўнік»)
* «*Предео сликан чајем*», 1988 («Краявід, намаляваны чаем»)
* «*Изврнута рукавица*», 1989 («Вывернутая пальчатка»)
* «*Унутрашња страна ветра*», 1991 («Унутраны бок ветру»)
* «*Последња љубав у Цариграду*», 1994 («Апошняе каханьне ў Канстантынопалі»)
* «*Шешир од рибље коже*», 1996 («Капялюш з рыбінай скуры»)
* «*Стаклени пуж*», 1998 («Шкляны смоўж»)
* «*Кутија за писање*», 1999 («Скрынка для пісьма»)

## Беларускія пераклады
Творы Павіча на беларускую мову пераклалі Лявон Баршчэўскі, Аксана Пісецкая, Сяргей Шупа.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Старонка Міларада Павіча
* Артыкул Міларада Павіча «Пачатак і канец раману» ў часопісе ARCHE
* Фрагмэнты з «Хазарскага слоўніка»

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Бялградзе
Павіч, Міларад
Катэгорыя:Памерлі ў Бялградзе
Катэгорыя:Памерлі ад інфаркту міякарда
Катэгорыя:Акадэмікі Сэрбскай акадэміі навук і мастацтваў
Павіч, Міларад
Эліё Вітарыні

**Эліё Вітарыні** (; 23 ліпеня 1908, Сыракуза — 12 лютага 1966, Мілян) — італьянскі пісьменьнік-самавук, перакладчык.

## Жыцьцяпіс
Нарадзіўся ў Сыракузе. У дзяцінстве разам з бацькам-чыгуначнікам вандраваў па Сыцыліі. Пасьля заканчэньня сярэдняй школы без жаданьня наведваў бухгальтарскую школу, пакуль, пасьля некалькіх уцёкаў з дому, у 1924 годзе ня зьехаў з Сыцыліі.

Некаторы час працаваў рахункаводам на будаўнічым прадпрыемстве ў Вэнэцыі Джуліі, а пасьля пераехаў у Флярэнцыю, дзе працаваў карэктарам у газэце «*Nazione*».

У гэты час пачаў пісаць артыкулы і празаічныя творы, якія дасылаў Курцыё Маляпартэ, а той друкаваў у часопісе «*Conquista dello Stato*».

У 1927 годзе ў «*La Fiera Letteraria*» публікуе першы значны празаічны твор «*Ritratto di re Gianpiero*» («Партрэт караля Джанп’ера»).

У 1933—1934 гадах у выдавецтве «Solaria» па частках выходзіць раман «Чырвоны гвазьдзік», які праз фашысцкую цэнзуру мог выйсьці цалкам толькі ў 1948 годзе.

У 1934 годзе з прычыны атручаньня волавам быў вымушаны пакінуць сваю працу карэктара і зарабляў на жыцьцё перакладамі з ангельскай (вядомыя яго пераклады Фолкнэра, По, Лоўрэнса).

У 1938—1939 гадах выходзіць па частках у часопісе «*Letteratura*» раман «*Conversazione in Sicilia*» («Размова на Сыцыліі»), які быў выдадзены адной кнігай у 1941 годзе.

У 1939 годзе Вітарыні пераяжджае ў Мілян, дзе займаецца выданьнем сэрыі «*La Corona*» і зьяўляецца куратарам анталёгіі амэрыканскай літаратуры, якая праз фашысцкую цэнзуру была выдадзеная толькі ў 1942 годзе.

У 1942 годзе пісьменьнік збліжаецца з падпольнай камуністычнай партыяй і актыўна ўдзельнічае ў супраціве.

У 1945 годзе засноўвае часопіс «*Il Politecnico*», прысьвечаны сучаснай культуры, а таксама публікуе раман «*Uomini e no*» («Людзі і нелюдзі»).

У апошнія гады жыцьця працуе кансультантам у вядомым выдавецтве «*Einaudi»*. Памёр у Міляне ў 1966 годзе.

## Бібліяграфія
* «*Conversazione in Sicilia*» («Размова на Сыцыліі»)
* «*Uomini e no*» («Людзі і нелюдзі»)
* «*Il garofano rosso*» («Чырвоны гвазьдзік»)
* «*Erica e suoi fratelli*» («Эрыка і яе браты»)
* «*Le donne dі Messina*» («Жанчыны Мэсыны»)

Катэгорыя:Італьянскія літаратары
Геаграфічны цэнтар Эўропы

Месцазнаходжаньне **геаграфі́чнага цэ́нтру Эўро́пы** зьяўляецца прадметам спрэчак з XVIII стагодзьдзя і заснаванае на вылічэньнях, якія залежаць ад межаў (найдалей пакладзеных пунктаў Эўропы) і на розных спосабах вылічэньня канчатковых вынікаў. Таму існуюць некалькі пунктаў, якія могуць лічыцца гіпатэтычным цэнтрам Эўропы.

Першым геаграфічны цэнтар Эўропы вылічыў у 1775 року польскі астраном і картограф Шыман Антоні Сабякрайскі. Узяўшы за гранічныя пункты Партугалію, Цэнтральны Ўрал, Нарвэгію і Грэцыю (без уліку астравоў), ён атрымаў месцазнаходжаньне цэнтру ў мястэчку Сухаволі Вялікага Княства Літоўскага, дзе цяпер усталяваны помнік. У Беларусі прынята лічыць, што цэнтар Эўропы знаходзіцца ў возеры Шо (Віцебская вобласьць) або ў Полацку.

## Пункты
Цяпер на званьне геаграфічнага цэнтру Эўропы прэтэндуюць:
* Беларусь:
** Возера Шо каля вёскі Хралы() у Віцебскай вобласьці. Гэта было сьцьверджана ў аддзеле картаграфіі Камітэту па зямельных рэсурсах, геадэзіі й картаграфіі пры Саўміне. У падліках выкарыстоўвалася кампутарная праграма, якая была адмыслова распрацаваная на прадпрыемстве «Белкосма-аэрагеадэзія». У падліках Эўропу прынялі за адно цэлае, уключна зь Белым морам, Балтыйскім морам і Брытанскімі выспамі. Усю прастору накрылі інтэгральнай сеткай і вылічылі цэнтральную кропку;

** Полацак. Вясной 2008 г. беларускія навукоўцы прапанавалі канчатковы варыянт сваёй працы — цэнтар Эўропы знаходзіцца ў Полацку;
* Летува:
** вёска Гірыя;
** вёска Пурнушкі пад Вільняй;
* Славаччына:
** вёска Крэмніцкія Бані ці суседнія Крагулі пад Крэмніцай;
* Украіна:
** вёска Дзелавое або мястэчка Рахаў у заходняй Украіне;
* Эстонія:
** пункт на востраве Саарэмаа.

## Глядзіце таксама
* Скрайнія пункты Эўропы
* Геаграфічны цэнтар Беларусі
* Геаграфічны цэнтар Зямлі
* Цэнтральная Эўропа

## Крыніцы

## Літаратура
* 

## Вонкавыя спасылкі
* Геаграфічныя ламаніны: дзе насамрэч знаходзіцца цэнтар Эўропы? 

Цэнтар
Эўропа
Мэлянома

**Мэлянома** — злаякасная пухліна мэлянаўтваральнай тканкі, што дае лімфагенныя, гематагенныя мэтастазы. Вузы пухліны й навакольныя тканкі ўтрымліваюць мэлянін, але й нам вядомыя беспігмэнтавыя мэляномы. Разьвіваецца ў скуры, пігмэнтавай абалонцы вока, мазгавых абалонках, мазгавой субстанцыі наднырачнікаў, зрэдку ў сьлізьніцах. У палове выпадкаў разьвіваецца з радзімак. Утварэньне пухліны папярэджваецца выдаленьнем радзімак у траўманебясьпечных месцах. Спрыяльнымі чыньнікамі ёсьць націраньне радзімак, сонечныя апёкі і паходы ў салярый.

Паводле формы мы вылучаем 2 тыпы мэляномаў:

# якая распаўсюджваецца па паверхні (карычневая пляма з ружовымі й чорнымі ўкрапваньнямі),
# вузлавая (сіне-чорны вузел).

Вузлы багатыя судзінамі, мяккія, нераўнамернай афарбоўкі.

Вузы: зорчатыя, верацёнападобныя, вычварныя, паліморфныя. Мэлянацыты могуць групавацца ў клеткавыя жмуткі, якія ідуць уздоўж судзінаў. Калі вузы пухліны распадаюцца, у навакольных тканках назіраюцца адкладаньні пігмэнту, ён трапляе ў кроў, пераходзіць у брульлі (мачу) й празь нейкі час пасьля забору брульлёў на аналіз надае ім цёмнае адценьне. Мэлянацыты — вузы нэўрагеннага паходжаньня, якія напрацоўваюць мэлянін (бура-чорны пігмэнт), яны ёсьць субстратам для разьвіцьця злаякасных пухлінаў, менаваных мэлянома, або мэлянаблястома. Пігмэнтавы нэвус нельга прылічаць да запраўдных пухлінаў, бо ён, як высьветлілася, ёсьць ганай у разьвіцьці.

Мэлянома  найчасьцей узьнікае на сьпіне ў мужчынаў і на нагах у жанчынаў, але можа зьявіцца на любым месцы.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Мэдыцына
Катэгорыя:Анкалёгія
Фафудзьдзя

**Фафудзьдзя** () — бізантыйская каштоўная тканіна, зь якой рабілася вопратка базылеўсаў, а таксама вопратка з такой тканіны. Пазьней моду на фафудзьдзю перанялі ўсходнеславянскія князі. Паводле Радзівілаўскага летапісу, кесар Леў у 912 годзе зрабіў Алегавым паслам дары «золатам і павалокамі, і фафудзьдзямі». Ад 12 стагодзьдзя замест фафудзьдзі сталі насіць аксаміты.

Фафудзьдзя ў 21 стагодзьдзі — зьява інтэрнэт-культуры, інтэрнэт-мэм.

## Вонкавыя спасылкі
* Фафудзьдзя захапіла ўкраінскі Інтэрнэт

Катэгорыя:Адзеньне