Гастомель

**Гасто́мель** () — мястэчка ў Бучанскім раёне Кіеўскай вобласьці Ўкраіны. Места-герой Украіны (2022). Цэнтар Гастомельскай мястэчкавай тэрытарыяльнай грамады.

## Гісторыя

### Вялікае Княства Літоўскае

Найранейшая пісьмовая згадка пра Гастомель адносіцца не пазьней, як да першай паловы 1492 году, калі, яшчэ пры жыцьці караля Казімера, кіеўскі ваявода Юры Пац аддаў яго ў трыманьне пану Сеньку Валадковічу. У 1495 годзе вялікі князь літоўскі Аляксандар надаў Гастомель князю Івану Дашкавічу Глінскаму; у 1496 годзе наданьне тое было пацьверджана, а права на добры С. Валадковіча скасавана. 10 красавіка 1508 і 26 лютага 1509 году датаваныя прывілеі, згодна зь якімі пасьля пераходу Глінскіх да маскоўцаў, маёнтак Гастамляны альбо Гастомль атрымаў намесьнік оўруцкі пан Сямён Палазовіч. 

Унучка Сямёна Полаза пані Фенна Любецкая, пасьля сьмерці мужа Мельхіёра Насілоўскага, ўзяла шлюб з панам Шчасным Харлінскім, кіеўскім харунжым, ды ў сьнежні 1568 году запісала на яго «именя свое отчизные, дедизные, материстые у повете Киевскомъ лежачие», сярод якіх — Гастомель.

Напярэдадні Люблінскай уніі ўказам караля Жыгімонта Аўгуста ад 6 чэрвеня 1569 году Кіеўскае ваяводзтва (разам з Гастомлем) было далучана да Кароны Польскай.

### Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай

Згодна з падатковым рэестрам Кіеўскай зямлі (ваяводзтва) на 1581 год, з 2 дымоў асадных сялянаў і з 2 агароднікаў сяла Гастомля пана Шчаснага Харлінскага, падкаморага кіеўскага, выбіралася адпаведна па 15 грошаў і па 6 грошаў.

26 чэрвеня 1600 году падкаморы Шчасны Харлінскі запісаў сынам Мікалаю, Станіславу, Юрыю ў спадчыну ўсе свае добры, у ліку якіх — Гастомель. 23 траўня 1606 году Мікалай Рэмбэнскі падаў у суд на Станіслава Харлінскага за гвалтоўнае адабраньне і выбіцьцё зь сяла Гастомля і селішча Бліставіцы, хоць раней той дазволіў падаўцу скаргі спакойнае імі карыстаньне за суму ў 300 злотых. 19-м жніўня 1613 году пазначаны судовы дэкрэт пра зьбеглых з маёнтку Рожаў Стэфана Лозкі да Гастомля Ст. Харлінскага падданых. 

У 1614 годзе кароль Жыгімонт Ваза надаў новазаснаванаму месту Гастомель пана Ст. Харлінскага Нямецкае права з штотыднёвым торгам і двума  кірмашамі на год.

У дачыненьні Ст. Харлінскага неаднаразова выдаваліся баніцыі. 7 траўня 1618 году кіеўскі габрэй Абрам Юдыч падаў скаргу на Станіслава і Барбару з Хадкевічаў Харлінскіх, якія перашкодзілі пакараць у Гастомлі вінаватых за гвалтоўнае заняцьце Бугаеўкі, адданай самымі Харлінскімі яму ў арэнду. 20 траўня т. г. суд адрэагаваў на пратэсты Дзяніса Мартыяновіча, бурмістра кіеўскага, бо Харлінскі ня даў учыніць экзэкуцыю над ягонымі гастомельскімі падданымі, якія завалодалі нівамі Катырскага грунту ў востраве за ракою Ірпень паміж рэчкамі Будча і Рокач, тамсама насыпалі грэблю ды лавілі баброў. 30 траўня 1618 году дзедзічны ўладальнік добраў Гастомля, Ябланька і Азёры з прылегласьцямі пан Станіслаў Харлінскі ўчыніў данацыю і перапісаў іх на пана Юрыя Лясоту.

У падатковым рэестры Кіеўскага ваяводзтва 1628 году засьведчана, што з 4 асядлых дымоў мястэчка Гастомель Юрыя Лясоты выбіралася па 3 злотыя, з 10 агароднікаў, што жылі з абмалоту, — па 24 грошы, з 2 млыновых колаў вясковых — па 3 злотыя. Ю. Лясота спачыў у 1633 годзе. Гастомельскі маёнтак быў завешчаны ўнуку Аляксандру Замойскаму, апякункай якога «do dojścia lat» — удава пані Марына з Лохава. Неўзабаве апякунка пабралася шлюбам з Станіславам Шчырскім. Імаверна, гэта падштурхнула сястрынцаў нябожчыка Ю. Лясоты Аляксандра і Стэфана Галавінскіх да наезду на Гастомель. 28 лютага 1635 году возны генэрал паведаміў, што адвёз пазовы да Кіеўскага гродзкага суда панам Стэфану Галавінскаму, Яну Аляксандру Шляхтыну (Шэхтыну), Рыгору Абуховічу і інш., за абрабаваньне паселішчаў і замку Гастомельскага маёнтку, за зьнявечаньне слуг і чэлядзі ўладальнікаў паноў Станіслава і Марыны Шчырскіх.

     

Паводле тарыфу падымнага «dwoiego» Кіеўскага ваяводзтва 1640 году, з 156 дымоў мястэчка Гастомля панства Станіслава і Марыны Шчырскіх выбіралася 156 злотых, з 20 дымоў сяла Бліставіцы таго ж ключа — 20 зл., з 30 дымоў Ябланькі — 30 зл., з 40 дымоў Азяранаў (Азёраў) — 40 зл..

У студзені 1654 году стольнік Василий Кикин, пасланы з Масквы да Кіеўскага палку, прыводзіў да прысягі на вернасьць Расейскай дзяржаве жыхароў 22 местаў, сярод якіх былі Гастомля, Барадзянка, Макараў і Чарнобыль.

Пасьля Андрусаўскага замірэньня 1667 году, Гастомель і іншыя паселішчы вярнуліся да паноў-шляхты, падданых Рэчы Паспалітай. Але ў якім стане... Згодна зь люстрацыяй падымнага падатку Кіеўскага ваяводзтва, у 1683 годзе мястэчка Гастомель пана Рэмігіяна Сурына, пісара земскага кіеўскага, складаў хіба 1 дым.

27 верасьня 1694 году пан Рэмігіян Сурын, стольнік жытомірскі, з жонкай пані Зофіяй з Ажахоўскіх падалі скаргу ў Оўруцкі гродзкі суд на пана Бальцэра Вільгу, рэгімэнтара, які 13 лютага, выпраўляючыся з войскамі супраць казацкага палкоўніка Сямёна Палія, зруйнаваў іхныя добры Гастомель, захапіў 40 коней, 20 валоў, разрабаваў панскую маёмасьць на суму ў 5 000 злотых, спустошыў гаспадаркі падданых гастомельскіх. Усё гэта засьведчылі пад прысягай шляхетны Ян Машчыньскі, дазорца і падстароста, і тамашні войт Іван Богдух. 

Згаданае мястэчка Гастомель у тарыфах падымнага падатку Кіеўскага ваяводзтва 1714, 1715. На 1724 год у Гастомлі было 26 двароў (×6 — каля 156 жыхароў), у прыналежных да яго сёлах Бліставіцы — 14 (≈84 чал.), у Азёрах — 5 (≈30), Ябланька заставалася бязьлюднай. У тарыфе Кіеўскага павету 1734 году сказана, што ў Гастомлі налічвалася 25 двароў, у Бліставіцы 20, у Азёрах 20, у Ябланьцы таксама 20 двароў.

Найранейшыя пакуль зьвесткі аб прыходзе Гастомельскай Сьвята-Пакроўскай царквы вядомыя зь візыты Дымерскага дэканату 1740 году. На 3 студзеня т. г. да яго належалі верныя з 40 двароў у Гастомлі, 15 у Ябланьцы, 10 у  Азёрах, 15 у Бліставіцы. Колькасьць душ, дапушчаных да споведзі, ня ўказаная. Узначальваў прыход сьвятар Андрэй Міхаловіч. Будынак царквы ўзьведзены ў 1707 годзе.

Згодна з матэрыяламі візыты Дымерскага дэканату 1752 году, будынак царквы ў Гастомлі закладзены 5 чэрвеня 1707 году, як тут запісана, з волі Магдаліны, маці гэтмана Івана Мазэпы, нібыта дзедзічнай уладальніцы мястэчка. 14 сьнежня 1732 году пан Ян Якубоўскі, мечнік жытомірскі, пацьвердзіў гастомельскаму пароху а. Андрэю Міхаловічу, наданьні царкве ад сваіх папярэднікаў. Прыход на 19 лістапада 1752 году складалі верныя з 50 двароў (каля 300 жыхароў) мястэчка Гастомля, 24 сяла Ябланькі, 20 Бліставіцы, 10 Азёраў, 5 Рудні, 4 двароў на хутарах, куды людзі «з Кіева» перасяліліся.

Паводле тарыфу 1754 года, з 20 двароў мястэчка Hostoml жытомірскага харунжага пана Яна Якубоўскага «do grodu» (Жытомірскага замку) выбіраліся 3 злотых і 4 грошы, «do skarbu» — 12 злотых, 16 грошаў. М. Баліньскі і Т. Ліпіньскі сьведчылі, што ў тарыфе 1771 году Гастомель не згаданы ў ліку мястэчкаў, а ў тарыфе 1775 году названы вёскай з 50 дымамі.

Габрэйскія перапісы 1773, 1778 гадоў паказалі пражываньне ў мястэчку Гастомель адпаведна 7 і 9 плацельшчыкаў пагалоўшчыны (głow), што належалі да Барадзянскага кагалу ў Жытомірскім павеце. На 1784 год паведамляецца пра наяўнасьць 11 габрэйскіх дамоў з 40 жыхарамі.

### Пад уладай Расейскай імпэрыі

Пасьля другога падзелу Рэчы Паспалітай (1793) Гастомель апынуўся ў Расейскай імпэрыі. З 1797 году мястэчка — у межах Кіеўскага павету Кіеўскай губэрні.

У парэформавы пэрыяд Гастомель стаў цэнтрам аднайменнай воласьці. На 1885 год тут налічвалася 92 двары з 590 жыхарамі, дзейнічалі царква, сінагога, валасная управа, 2 пастаялыя двары, 2 піўныя, 5 лавак, вадзяны млын. За 3 вярсты – казённыя вінакурня і піваварня, 3 вадзяныя млыны і 1 вятрак. За 2 вярсты – паромная пераправа праз раку Ірпень. За 2 вярсты – лесапільня і смалярня. За 4 вярсты – цагельня з 2 вадзянымі коламі. за 4 вярсты – смалярня з піўной.  

На 1900 год у 303 дварах мястэчка Гастомель налічвалася 996 мужчынскага і 1051 жаночага полу жыхароў, усяго — 2047 чалавек. Зямлі ў мястэчку — 3478 дзесяцін, 2191 сажань, зь якіх 2252 дз. належалі абшарнікам братам Васілю і Ўладзімеру Красоўскім, 87 дз. 293 саж. — царкве, 1139 дз. 1898 саж. — сялянам. Гаспадарка Красоўскіх, якой кіраваў Марцыян Лановенка, вялася паводле чатырохпольнай сістэмы, а сялянская — паводле трохпольнай. У мястэчку дзейнічалі праваслаўная царква і школа пры ёй; дзьве сінагогі, фіялачны завод Андрэя Купэрштэйна, загадчыкам якога Арон Гутнак; аптэка, 1 валасная аптэка і склад пры ёй, 2 фельчары, 5 павівальных бабак, 5 пастаялых двароў, хлебазапасны магазын, 1 гандлёвая лазьня, 2 пякарні, 1 вінная лаўка, 2 піўныя, 20 гандлёвых лавак, 2 вадзяныя млыны, 3 кузьні. Пажарны абоз складалі 6 бочак і 6 багроў.

### Найноўшы час

У 1923 – 1930 гадох Гастомель быў цэнтрам аднайменнага раёну Киеўскай акругі УССР.

У 1972 годзе вёска Мастышча была ўключана ў склад Гастомелю. Сапраўдным упрыгожваньнем паселішча зьяўляецца Пакроўская царква.

## Заўвагі

## Крыніцы

## Літаратура
* Edward Rulikowski. Hostoml // Słownik geograficzny Krółewstwa Polskiego і innych krajów słowiańskich. — Warszawa, 1882. T. III. S. 161—165
* Похилевич Л. И. Сказания о населённых местностях Киевской губернии или Статистические, исторические и церковные заметки о всех деревнях, местечках и городах, в пределах губернии находящихся / Собрал Л. Похилевич. — Киев, 1864 (перавыданьне: Біла Церква: Видавець О. В. Пшонківський, 2005. — XXII+642 с, 8 іл.)

Катэгорыя:Населеныя пункты Кіеўскай вобласьціКатэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XV стагодзьдзі
Катэгорыя:Гарады-героі Ўкраіны