Сьвянцяны

**Сьвянця́ны** () — места ў Летуве, каля ракі Жаймяны. Адміністрацыйны цэнтар Сьвянцянскага раёну Віленскага павету. Насельніцтва на 2011 год — 4963 чалавекі. Знаходзяцца за 60 км на ўсход ад Вільні; аўтамабільныя дарогі зьвязваюць места зь Вільняй, Езяросамі, Лынтупамі.

Сьвянцяны — даўняе магдэбурскае мястэчка гістарычнай Ашмяншчыны (частка Віленшчыны), сэрца Нальшанскага краю, на этнічнай тэрыторыі беларусаў.

## Назва
Паходжаньне тапоніму Сьвянцяны часам зьвязваюць зь сьвятым гаем, на месцы якога альбо побач зь якім узьнікла першае паселішча.

Паводле францускага лінгвіста-германіста Раймонда Шмітляйна, які на падставе шматгадовых дасьледаваньняў прыйшоў да высноваў пра германскае паходжаньне літоўскіх уласных імёнаў, назва Сьвянцяны ўтварылася ад гоцкага імя Suidun або Swindin (вытворныя ад імя Сьвінт).

Варыянты назвы ў гістарычных крыніцах: *Швинтяне* (1516 і 1518 гады); *Свинътяны* (1541 год); *do Szwinczan* (Сьвінцяне; XVI ст.); *Swinciany* (1744 год).

## Гісторыя
### Вялікае Княства Літоўскае
Упершыню Сьвянцяны ўпамінаюцца ў ХV стагодзьдзі. Яны ўваходзілі ў склад Віленскага ваяводзтва і стаялі на шляху да Полацку і Віцебску. У Сьвянцянах знаходзіўся палац вялікага князя Вітаўта, з фундацыі якога тут збудавалі першы касьцёл. Апрача таго, Вітаўт запрасіў у мястэчка татараў.

Росквіт Сьвянцянаў прыйшоўся на 2-ю палову XV — XVI стагодзьдзі. У 1486 годзе вялікі князь Аляксандар надаў мястэчку Магдэбурскае права. З 1565 году ў Сьвянцянах месьціўся земскі суд. У 1633 годзе ў ваколіцах мястэчка заснавалі францішканскі кляштар.

### Пад уладай Расейскай імпэрыі

У выніку другога падзелу Рэчы Паспалітай (1793 год) Сьвянцяны апынуліся ў складзе Расейскай імпэрыі. У Вайну 1812 году ў месьце спыняўся Напалеон.

Сьвянцяны сталі галоўным апорным пунктам у часы вызвольнага паўстаньня (1830—1831). У 1840 годзе ўтварыўся Сьвянцянскі павет, а 22 сакавіка 1860 году зьявіўся праект мескага гербу: «*у блакітным полі дзьве срэбныя рыбы з чырвонымі вачыма і плаўнікамі*». У канцы XIX стагодзьдзя ў Сьвянцянах дзеялі праваслаўная і стараверская цэрквы, касьцёл, 6 сынагог і юдэйскіх малітоўных дамоў; працавалі меская, прыходзкая, 2-клясная габрэйская вучэльні і талмуд-тора. Апроч таго, у месьце была лякарня.

За часамі Першай сусьветнай вайны ў 1915 годзе Сьвянцяны занялі войскі Нямецкай імпэрыі.

### Найноўшы час
25 сакавіка 1918 году згодна з Трэцяй Устаўной граматай Сьвянцяны абвяшчаліся часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. Жыхары Войстамскай воласьці Сьвянцянскага павету атрымалі Пасьведчаньні Народнага Сакратарыяту БНР. 1 студзеня 1919 году ў адпаведнасьці з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі места ўвайшло ў склад Беларускай ССР. У 1920 годзе Сьвянцяны апынуліся ў складзе Сярэдняй Літвы, у 1922 годзе — у складзе міжваеннай Польскай Рэспублікі. 20 кастрычніка 1933 году да места далучылі населены пункт з аднайменнай гміны — засьценак Лігумы (мясцовая назва — Падлігумы).

З пачаткам Другой сусьветнай вайны ў верасьні 1939 году Сьвянцяны занялі савецкія войскі, у лістападзе таго ж году места ўвайшло ў склад Беларускай ССР, дзе стала цэнтрам Сьвянцянскага раёну Вялейскай вобласьці. 1—2 кастрычніка 1940 году ўлады СССР перадалі Сьвянцяны Летувіскай ССР. У 1941—1944 гадох Сьвянцяны знаходзілася пад акупацыяй Трэцяга Райху. За гэты час нацысты зьнішчылі 4 тыс. жыдоў. 20 траўня 1942 году немцы забілі каля 400 жыхароў, пераважна каталікоў.

У 1994 годзе ў Сьвянцянах утварыліся дзьве беларускія суполкі: Беларускае таварыства Сьвянцянскага раёну (старшыня Ніна Сусьвіла) і Сьвянцянская філія ТБК, якая ў 1997 годзе аб’ядналася зь Беларускім таварыствам Сьвянцянскага раёну.


Śvianciany, Sabornaja. Сьвянцяны, Саборная (1900).jpg|Старая і новая цэрквы, каля 1900 г.
Śvianciany, Rynak. Сьвянцяны, Рынак (1901-14) (3).jpg|Касьцёл, да 1915 г.
Śvianciany, Vidzaŭskaja. Сьвянцяны, Відзаўская (1915).jpg|Відзаўская вуліца, 1915 г.
Śvianciany, Haduciškaŭskaja, Kaplica. Сьвянцяны, Гадуцішкаўская, Капліца (1916).jpg|Гадуцішкаўская вуліца. Капліца, 1916 г.


Śvianciany, Vilenskaja-Łyntupskaja. Сьвянцяны, Лынтупская-Віленская (1915).jpg|Рог Лынтупскай і Віленскай, 1915 г.
Śvianciany, dom Napaleona. Сьвянцяны, дом Напалеона (1901-14).jpg|Дом, дзе спыняўся Напалеон, да 1915 г.
Śvianciany, Vilenskaja. Сьвянцяны, Віленская (1901-14).jpg|Віленская вуліца, да 1915 г.
Śvianciany, Vilenskaja. Сьвянцяны, Віленская (1935).jpg|Віленская вуліца,  


## Насельніцтва
### Дэмаграфія


ImageSize = width:auto height:150 barincrement:27
PlotArea = left:50 bottom:20 top:15 right:15
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
Colors =
  id:linegrey2 value:gray(0.9)
  id:linegrey value:gray(0.7)
  id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8)
  id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:7000
ScaleMajor = unit:year increment:1500 start:0 gridcolor:linegrey
ScaleMinor = unit:year increment:300 start:0 gridcolor:linegrey2
PlotData =
  color:cobar width:15 align:left
  bar:1867 from:0 till:5994
  bar:1880 from:0 till:6795
  bar:1900 from:0 till:6322
  bar:1941 from:0 till:5900
  bar:1970 from:0 till:4560
  bar:1979 from:0 till:5284
  bar:1990 from:0 till:6600
  bar:2001 from:0 till:5684
  bar:2009 from:0 till:5562
TextData=
  fontsize:10px pos:(20,195)
  text:



* **XIX стагодзьдзе**: 1867 год — 5994 чал.; 1880 год — 6795 чал., зь іх паводле веры 813 каталікоў, 613 праваслаўных, 2 эвангелісты, 880 старавераў, 4480 юдэяў; паводле стану 377 шляхты, 16 духавенства, 43 ганаровых грамадзянаў і купцоў, 5775 мяшчанаў, 75 сялянаў, 464 вайскоўцаў, 39 інш.; 1900 год — 6322 чал.
* **XX стагодзьдзе**: 1941 год — 5,9 тыс. чал.; 1970 год — 4560 чал.; 1979 год — 5284 чал.; 1989 год — 6469 чал.; 1990 год — 6,6 тыс. чал.
* **XXI стагодзьдзе**: 2001 год — 5684 чал.; 2009 год — 5562 чал.

## Эканоміка
Прадпрыемствы харчовай прамысловасьці, швацкая і перапрацоўкі лекавых расьлінаў фабрыкі.

## Турыстычная інфармацыя
### Інфраструктура
Дзее Нальшанскі музэй (колішні Сьвянцянскі краязнаўчы музэй).

### Славутасьці
* Забудова гістарычная (канец XIX — пачатак ХХ ст.; фрагмэнты)
* Капліца прыдарожная
* Касьцёл Усіх Сьвятых (1898)
* Могілкі: каталіцкія, праваслаўныя, татарскія, юдэйскія
* Царква Сьвятой Тройцы (1898)

### Страчаная спадчына
* Капліца могілкавая
* Сынагога

## Галерэя

Svencionys church 1.jpg|Касьцёл Усіх Сьвятых
Svencionys church 3.jpg|Касьцёл Усіх Сьвятых, інтэр’ер
Svencionys Orthodox church.jpg|Траецкая царква
Švenčionys, Lithuania - panoramio.jpg|Капліца


## Месты-сябры

## Асобы
* Франц Більша (1909—1981) — беларускі каталіцкі сьвятар
* Андрэй Лабада (1871—1931) — беларускі фальклярыст, этнограф і літаратуразнавец
* Дзьмітры Лукас (1911—1979) — беларускі кампазытар

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 
* 

## Вонкавыя спасылкі
* 

Катэгорыя:Гарады Летувы
Катэгорыя:Населеныя пункты БССР, якія страцілі статус райцэнтру