open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
C

**C** можа азначаць:

## Мовазнаўства
* **[[С (кірыліца)]]** — літара кірыліцы, дзевятнаццатая (двадцатая з улікам Ґ) літара беларускага альфабэту.
* **[[Ҫ (кірыліца)]]** — літара кірыліцы.
* **[[C (літара)]]** — трэцяя літара лацінскага альфабэту.
* **[[С (прыназоўнік)]]** — прыназоўнік (часьціна мовы).

## Кампутары
* **[[C (мова праграмаваньня)]]** — мова праграмаваньня.
* **[[C Sharp|C#]]** (C Sharp, Сі шарп) — мова праграмаваньня.
* **[[C++]]** — мова праграмаваньня.
* **C** — 16-тковае паданьне ліку 12.

## Хімія і біялёгія
* **[[Вуглярод]]** — хімічны элемэнт, пазначаецца як **C**.
* **[[Вітамін C]]**

## Фізыка
* **[[Хуткасьць сьвятла|c, хуткасьць сьвятла]]** — фундамэнтальная фізычная канстанта
* **[[Сэкунда (адзінка вымярэньня часу)]]** — адзінка зьмены часу ў сыстэмах СІ і СГС, скарочана — **с**.
* °C — градус Цэльсія.

## Мастацтва
* **C** — у музыцы пазначэньне ноты до альбо акорду **до мажор**.
ФФК

**ФФК** — абрэвіятура. 

* Фундамэнтальныя фізычныя канстанты
* Футбольная фэдэрацыя Казахстану
Фундамэнтальныя фізычныя канстанты

**Фундамэнта́льная фізы́чная канста́нта** (**пастая́нная**)&nbsp;— фізычная велічыня, якая характарызуе не асобныя целы, а фізычныя ўласьцівасьці нашага сьвету ў цэлым. Фундамэнтальныя фізычныя канстанты ўзьнікаюць пры матэматычным апісаньні навакольнага сьвету з дапамогай тэарэтычнай фізыкі. Часта сюды жа адносяць і некаторыя іншыя фізычныя канстанты, так або інакш зьвязаныя з пэўнымі целамі.

Слова «канстанта» разумее, што лікавае значэньне гэтай велічыні не зьмяняецца з часам. У рэальнасьці гэта можа быць і не так (напрыклад, у апошнія гады зьявіліся сьведчаньні ў карысьць таго, што канстанта тонкай структуры зьмяняецца падчас эвалюцый Сусьвету). Аднак нават калі гэтыя велічыні і зьмяняюцца з часам, то вельмі павольна, і колькі-небудзь прыкметныя зьмены варта чакаць толькі на маштабах парадку веку Сусьвету.

Варта адрозьніваць памерныя і беспамерныя фізычныя канстанты. Лікавае значэньне памернай велічыні залежыць ад выбару адзінак вымярэньня. Лікавае жа значэньне беспамерных канстантаў больш фундамэнтальнае, бо яно не залежыць ад сыстэмы адзінак.

## Фундамэнтальныя фізычныя кастанты

## Памерныя камбінацыі фундамэнтальных канстант

## Канстанты, якія злучаюць розныя сыстэмы адзінак

## Некаторыя іншыя фізычныя канстанты

## Заўвагі

## Вонкавыя спасылкі
* Fundamental Physical Constants --- Complete Listing

*
Катэгорыя:Фізычныя сьпісы
Радыян

**Радыя́н** (ад  — прамень, радыюс) — асноўная адзінка вымярэньня плоскіх кутоў у сучаснай матэматыцы.
Радыян вызначаецца як кутняя велічыня дугі адзінкавай даўжыні на адзінкавай акружыне.
Такім чынам, велічыня поўнага кута роўная 2π радыян.

Паколькі даўжыня дугі акружыны прапарцыйная яе кутняй меры і радыюсу, даўжыня дугі акружыны радыюсу *R* і кутняй велічыні α, вымеранай у радыянах, роўная *R*α.

Так як велічыня кута, выяўленая ў радыянах, роўная дачыненьню даўжыні дугі акружыны да даўжыні яе радыюсу, радыян&nbsp;— велічыня беспамерная. Таму пазначэньне радыяна (рад) часта апускаецца.

Відавочна, 180° = π. Адсюль выцякае трывіяльная формула пераліку з градусаў, хвілін і сэкунд у радыяны і наадварот.

: α[рады] = (π / 180) × α[°]

: α[°] = (180 / π) × α[рады]

дзе: α[рады] — кут у радыянах, α[°] — кут у градусах.

1 рад = 57.2957795°

Катэгорыя:Адзінкі вымярэньня плоскіх кутоў
Стэрадыян

**Стэрадыя́н** (ср, sr) — адзінка вымярэньня цялеснага вугла.

**Стэрадыян** роўны цялеснаму вуглу зь вяршыняй у цэнтры сфэры, які выразае на паверхні сфэры плошчу, роўную плошчы квадрата, з бокам, роўнай радыюсу сфэры.

Калі такі цялесны вугал мае выгляд кругавога конуса, то вугал яго расчыненьня складзе 65°32′28″.

Катэгорыя:Натуральныя адзінкі вымярэньня
Катэгорыя:Адзінкі вымярэньня плоскіх кутоў
Катэгорыя:Сфэрычная трыганамэтрыя
Катэгорыя:Вытворныя адзінкі СІ
Гэрц

**Гэрц** — адзінка вымярэньня частасьці пэрыядычных працэсаў. Адзін гэрц адпавядае аднаму пэрыяду ваганьняў за сэкунду. Пазначаецца **Гц** або **Hz**.

Названы ў гонар нямецкага навукоўца-фізыка XIX стагодзьдзя Гайнрыха Гэрца.

## Кратныя і дзельныя адзінкі
Дзесятковыя кратныя і дзельныя адзінкі ўтвораюць з дапамогай стандартных прыставак СІ.

Катэгорыя:Адзінкі вымярэньня
Катэгорыя:СІ
Катал

**Катал** (пазначэньне: **кат**, **kat**) — адзінка вымярэньня актыўнасьці каталізатара ў сыстэме СІ.

Калі прысутнасьць каталізатара павялічвае хуткасьць хімічнай рэакцыі на адзін моль за сэкунду, то актыўнасьць дадзенай колькасьці дадзенага каталізатара роўная аднаму каталу. Катал — вытворная адзінка СІ, якая праз асноўныя адзінкі выяўляецца наступным чынам:

1 кат = моль / с

## Кратныя і дзельныя адзінкі
Дзесятковыя кратныя і дзельныя адзінкі ўтвораюць з дапамогай стандартных прыставак СІ.

Катэгорыя:Хімія
Катэгорыя:Адзінкі вымярэньня
Катэгорыя:СІ
Ом

**Ом** (пазначэньне: **Ом**, **Ω**) — адзінка вымярэньня супору ў СІ. Ом роўны электрычнаму супраціву правадніка, паміж канцамі якога ўзьнікае напруга 1 вольт пры сіле сталага току 1 ампэр.
Хоць у Юнікодзе і прысутнічае значок Ому (Ω, Ohm sign, `U+2126`), але яго *кананічным раскладаньнем* зьяўляецца загалоўная грэцкая літара амэга (Ω, `U+03A9`), г.&nbsp;з. гэтыя два знакі мусяць быць неадметныя з пункту гледжаньня карыстальніка. Рэкамэндуецца для пазначэньня Ома выкарыстоўвваць амэгу.

Пры вылічэньнях, асабліва рукапісных, варта зважаць на магчымую блытаніну паміж Омам і 0&nbsp;м (так, 1&nbsp;Ом і 10&nbsp;м (мэтраў) — цалкам розныя велічыні) і паміж 0 і Ω.

Адзінка атрымала сваю назву ў гонар нямецкага навукоўца Георга Сымона Ома.

## Кратныя і дзельныя адзінкі
Дзесятковыя кратныя і дзельныя адзінкі ўтвораць з дапамогай стандартных прыставак СІ.

## Вонкавыя спасылкі
* ДАСТ 8.417-2002. АДЗІНКІ ВЕЛІЧЫНЬ. Уведзены ў дзеяньне з 1 верасьня 2003 г.

Катэгорыя:Электрычнасьць
Катэгорыя:Адзінкі вымярэньня
Катэгорыя:СІ
Ом (неадназначнасьць)

**Ом**:

* Георг Ом — нямецкі фізык, аўтар вядомага закона, названага яго імем.
** Ом — адзінка вымярэньня электрычнага Супору, названая ў яго гонар.
* Ом — сакральны гук і мантра ў індуізме і будызме.
* Ом — тып рачных пасажырскіх суднаў.

### Выдуманыя рэаліі
* Ом — бог, пэрсанаж кніг Тэры Пратчэта.
* **Ом** — адна з разнавіднасьцяў хаджытаў, выдуманай расы сусьвету TES.

### Глядзіце таксама
* Закон Ома
Сымэнс (адзінка вымярэньня)

**Сымэнс** (пазначэньне: **См**, **S**) — адзінка вымярэньня электрычнай праводнасьці ў сыстэме СІ, велічыня зваротная ому.

Празь іншыя адзінкі вымярэньня СІ сымэнс выяўляецца наступным чынам:

См = 1 / Ом = А / В = кг-1·м-2·с3А2

Адзінка названая ў гонар нямецкага навукоўца й прадпрымальніка Вэрнэра фон Сымэнса.

Раней ужывалася назва **мо**, пазначалася перавернутай літарай Ω: \mho (у Юнікодзе `U+2127`, ).

## Кратныя і дзельныя адзінкі
Дзесятковыя кратныя і дзельныя адзінкі ўтвораюць з дапамогай стандартных прыставак СІ.

Катэгорыя:Адзінкі вымярэньня
Катэгорыя:СІ
Вэбэр (адзінка вымярэньня)

**Вэ́бэр** (пазначэньне: **Вб**, **Wb**) — адзінка вымярэньня магнітнага струменя ў сыстэме СІ.

Па азначэньні, зьмена магнітнага струменя праз замкнёны контур з хуткасьцю адзін вэбэр за сэкунду наводзіць у гэтым контуры ЭРС, роўную аднаму вольту (гл. Закон Фарадэя).
Празь іншыя адзінкі вымярэньня СІ вэбэр выяўляецца наступным чынам:

Вб =
В·с =
кг·м2·с-2·А-1

Адзінка названая ў гонар нямецкага навукоўца Вільгельма Эдуарда Вэбэра.

## Кратныя і дзельныя адзінкі
Дзесятковыя кратныя і дзельныя адзінкі ўтвораюць з дапамогай стандартных прыставак СІ.

Катэгорыя:Адзінкі вымярэньня магнітнага струменя
Катэгорыя:СІ
Тэсла (адзінка вымярэньня)

**Тэ́сла** (пазначэньне: **Тл**, **T**) — адзінка вымярэньня магнітнай індукцыі ў сыстэме СІ.

Празь іншыя адзінкі вымярэньня СІ тэслы выяўляецца наступным чынам:

Тл
= кг·с-2·А-1
= Вб / м²
= В·с / м²
= Н·А-1·м-1

Памернасьць тэслы: MT-2I-1

Тл
= 10&nbsp;000 гаўс (адзінка СГС)

Тл
= 1·109 Гама (адзінка, ужывальная ў геафізыцы)

Адзінка названая ў гонар вынаходніка Ніколы Тэслы.

## Характэрныя значэньні
* У вонкавым космасе магнітная індукцыя складае ад 0,1 да 10 нанатэслы (ад 10−10 Tл да 10−8 Tл).
* Магнітнае поле Зямлі значна вар'іруе ў часе і прасторы. На шыраце 50° магнітная індукцыя складае 2×10-5 Tл, а на экватары (шырата 0°) 3.1×10−5 Tл.
* У сонечных плямах — 10 Тл.
* Магнітныя палі ў атамах — ад 1 да 10 кілятэсл (103 — 104 Тл)
* На нэйтронных зорках — ад 1 да 100 мэгатэсл (106 Tл — 108 Tл).
* На магнэтарах — ад 0,1 да 100 гігатэсл (108 — 1011 Tл).
* Максымальная тэарэтычна магчымая магнітная індукцыя нэйтроннай зоркі,  — 1013 Tл.

## Кратныя і дзельныя адзінкі
Дзесятковыя кратныя і дзельныя адзінкі ўтвораюць з дапамогай стандартных прыставак СІ.

## Вонкавыя спасылкі
* Пастаўлены сусьветны рэкорд магнітнага поля (26,8 тэслы)

Катэгорыя:Адзінкі вымярэньня магнітнай індукцыі
Катэгорыя:СІ
Гэнры (адзінка вымярэньня)

**Гэ́нры** (пазначэньне: **Гн**, **H**) — адзінка вымярэньня індуктыўнасьці ў сыстэме СІ. Ланцуг мае індуктыўнасьць адзін гэнры, калі зьмена току з хуткасьцю адзін ампэр за сэкунду стварае электрарухаючую сілу, роўную аднаму вольту. 

Празь іншыя адзінкі вымярэньня СІ гэнры выяўляецца наступным чынам:

Гн = В·А-1·с =
кг·м2·с-2·А-2

Адзінка названая ў гонар амэрыканскага навукоўца Джозафа Гэнры.

## Кратныя і дзельныя адзінкі
Дзесятковыя кратныя і дзельныя адзінкі ўтвораюць з дапамогай стандартных прыставак СІ.

Катэгорыя:Адзінкі вымярэньня
Катэгорыя:СІ
Люкс

**Люкс** (пазначэньне: **лк**, **lx**) — адзінка вымярэньня асьветленасьці ў сыстэме СІ.

Люкс роўны асьветленасьці паверхні плошчаю 1&nbsp;м², калі на яе падае сьветлавы струмень, роўны 1&nbsp;лм.

## Кратныя і дзельныя адзінкі
Дзесятковыя кратныя і дзельныя адзінкі ўтвораюць з дапамогай стандартных прыставак СІ.

Катэгорыя:Адзінкі вымярэньня асьветленасьці
Катэгорыя:СІ
Ніт

**Ніт** (&nbsp;— «бліскачу, зіхачу»)&nbsp;— іншая назва адзінкі СІ вымярэньня яркасьці, якая мае памернасьць:

: 1 Ніт = 1 кандэла / 1 квадратны мэтар.

Тыповая яркасьць дысплэя кампутара вагаецца ад 200 да 300 нітаў.

Катэгорыя:Адзінкі вымярэньня яркасьці
Стыльб

**Стыльб** ( — зіхачу, зьзяю) — адзінка яркасьці ў сыстэме СГС.

1 стыльб роўны яркасьці раўнамерна сьвятлівай плоскай паверхні плошчай 1 см&sup2; у пэрпэндыкулярным да яе кірунку пры сіле сьвятла 1 кандэла. 

1 сб = 104 кд/м&sup2;

Катэгорыя:Адзінкі вымярэньня яркасьці
Катэгорыя:СГС
Ніт (неадназначнасьць)

*Ніт — адзінка вымярэньня яркасьці
*Ніт — дэталь раздымнага разьбавога злучэньня
Бэкерэль (адзінка вымярэньня)

**Бэкерэ́ль** (пазначэньне: **Бк**, **Bq**) — адзінка вымярэньня радыяактыўнасьці ў сыстэме СІ, названая ў гонар францускага навукоўцы Антуана Анры Бэкерэля. Бэкерэль вызначаецца як актыўнасьць такой колькасьці рэчыва, у якой у сярэднім за адну сэкунду адбываецца адзін радыяактыўны распад. Празь іншыя адзінкі вымярэньня СІ бэкерэль выражаецца наступным чынам:

:Бк = с−1

Ва ўсіх выпадках, калі гаворка ідзе пра вымярэньне радыяактыўнасьці, замест с−1 пажадана ўжываць бэкерэль. Гэтае правіла прынята для таго, каб прадухіліць няправільную інтэрпрэтацыю і прыцягнуць увагу да магчымай небясьпекі вымеранай велічыні для здароўя людзей.

Бэкерэль — вельмі маленькая адзінка вымярэньня, на практыцы, як правіла, выкарыстоўваюцца кратныя адзінкі, утворанныя з дапамогай дзесятковых прыставак. Аднак у дасьледаваньнях вельмі рэдкіх радыяактыўных працэсаў выкарыстоўваюцца і дзельныя адзінкі (мілі- і мікрабэкерэлі).

Раней для вымярэньня радыяактыўнасьці выкарыстоўвалася пазасыстэмная адзінка вымярэньня кюры:

:1 Кі = 3,7·1010 Бк (дакладна).

## Кратныя і дзельныя адзінкі
Дзесятковыя кратныя і дзельныя адзінкі ўтвораюць з дапамогай стандартных прыставак СІ.

## Вонкавыя спасылкі
* Глоссарий.ру 
* Вытворныя адзінкі СІ (Міжнароднае бюро мер і ваг)

Катэгорыя:Адзінкі вымярэньня радыяактыўнасьці
Катэгорыя:СІ
Катэгорыя:Радыябіялёгія
Грэй (адзінка вымярэньня)

**Грэй** (пазначэньне: **Гр**, **Gy**) — адзінка вымярэньня паглынутай дозы іянізавальнага выпраменьваньня ў сыстэме СІ.

Паглынутая доза роўная аднаму грэю, калі, у выніку паглынаньня іянізавальнага выпраменьваньня, рэчыва атрымала адзін джоўль энэргіі ў разьліку на адзін кіляграм масы. Празь іншыя адзінкі вымярэньня СІ грэй выяўляецца наступным чынам:

:Гр = Дж / кг = м2 / с2

Адзінка названая ў гонар брытанскага навукоўца Люіса Грэя ў 1975 г. 

Раней шырока выкарыстоўвалася (а часам выкарыстоўваецца і дагэтуль) пазасыстэмная адзінка паглынутай дозы «рад». 
:1 Гр = 100 рад

## Кратныя і дзельныя адзінкі
Дзесятковыя кратныя і дзельныя адзінкі ўтвораюць з дапамогай стандартных прыставак СІ.

## Вонкавыя спасылкі
* Вытворныя адзінкі СІ (Міжнароднае бюро мер і ваг)

Катэгорыя:Адзінкі вымярэньня дозы іянізавальнага выпраменьваньня
Катэгорыя:СІ
Катэгорыя:Радыябіялёгія
Кюры (адзінка вымярэньня)

**Кюры́** (пазначэньне: **Ci**) — пазасыстэмная адзінка вымярэньня радыяактыўнасьці.

Радыяактыўнасьць рэчыва роўная 1 Ci, калі ў ім кожную сэкунду адбываецца 3,7×1010 радыяактыўных распадаў, такім чынам:

:1 Ci = 3,7×1010 Бк
:1 Бк = 2,7027×10-11 Ci.

Значэньне 1 кюры першапачаткова было вызначанае як радыяактыўнасьць радону, зьмешчанага ў радыяактыўнай раўнавазе з 1&nbsp;г <sup>226</sup>Ra.

Адзінка названая ў гонар францускіх навукоўцаў П’ера Кюры й Марыі Складоўскай-Кюры.

Катэгорыя:Адзінкі вымярэньня радыяактыўнасьці
Катэгорыя:Радыябіялёгія
Рад (адзінка вымярэньня)

**Рад**, rad () — пазасыстэмная адзінка вымярэньня паглынутай дозы іянізавальнага выпраменьваньня.

1 Рад роўны паглынутай дозе выпраменьваньня, пры якой апрамененаму рэчыву масай 1 грам перадаецца энэргія іянізавальнага выпраменьваньня 100 эрг.

1 Рад = 100 эрг/г = 0,01 Дж/кг = 0,01 Гр.

Катэгорыя:Радыябіялёгія
Катэгорыя:Адзінкі вымярэньня дозы іянізавальнага выпраменьваньня
Folding@home

**Folding@Home** [фолдзінг эт хоўм] — праект разьмеркаваных вылічэньняў Стэнфардзкага ўнівэрсытэту, які вывучае зварочваньне бялкоў, няправільнае зварочваньне, іх аб'яднаньне й зьвязаныя з гэтым захворваньні. Выкарыстаньне найноўшых мэтадаў і шырокамаштабных разьмеркаваных вылічэньняў упершыню дазволіла мадэліраваць працэс згортваньня для інтэрвалаў часу ў тысячы разоў большых за тыя, што былі даступныя раней, а таксама выкарыстоўваць дадзены падыход для вывучэньня захворваньняў, якія зьвязаны са зварочваньнем бялкоў.

Праект запушчаны 1 кастрычніка 2000 году навукоўцамі з Стэнфардзкага ўнівэрсытэту.  году гэта найбуйнейшы праект разьмеркаваных вылічэньняў, як па магутнасьці, так і па ліку ўдзельнікаў.

## Беларускія каманды ў праекце
* **[[Folding Belarus (FBY)]]** (115 месца на 10.08.11)
* **Minsk Team**

## Расейскія каманды ў праекце
**[[TSC! Russia]]** — У цяперашні час самая пасьпяховая і хуткая расейская каманда ў праекце, якая займае 7-е месца па хуткасьці вылічэньняў і 14-е месца па колькасьці набраных ачкоў у сьвеце (з 102 513 каманд) (06.02.2008)

**Russia** — Адна з першых расейскіх каманд у праекце Folding@Home, цяпер займае 36 месца сярод усіх каманд сьвету (04.05.2008), 29 месца па хуткасьці (01.03.2007). Доўгі час займала першае месца сярод расейскіх каманд, цяпер стабільна на другім месцы.

## Украінскія каманды ў праекце
**[[Ukraine]]** — Украінская каманда ўваходная ў сотню (60 месца на 07.06.2007) лепшых каманд праекту.
Па хуткасьці каманда займае 30 месца ў сьвеце (26.02.2006).

## Заўвагі

## Глядзіце таксама
* Разьмеркаваныя вылічэньні
* BOINC

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт
* Расейская вэрсія афіцыйнага сайта 
* Сайт каманды TSC! Russia 
* Сайт каманды Russia 
* Сайт каманды Ukraine 
* Форум аб Folding@home
* «Створаны першы ў сьвеце штучны бялок» — артыкул аб посьпеху Folding@home
* Параўнаньне біямэдыцынскіх праектаў разьмеркаваных вылічэньняў

Катэгорыя:Разьмеркаваныя вылічэньні
Катэгорыя:Зьявіліся ў 2000 годзе
Зывэрт (адзінка вымярэньня)

**Зывэрт** (пазначэньне: **Зв**, **Sv**) — адзінка вымярэньня эфэктыўнай і эквівалентнай дозаў іянізавальнага выпраменьваньня ў сыстэме СІ (выкарыстоўваецца з 1979 году).

Празь іншыя адзінкі вымярэньня СІ зывэрт выяўляецца наступным чынам:

: 1 Зв = 1 Гр = 1 Дж / кг = 1 м² / с²

Роўнасьць зывэрта й грэя паказвае, што эфэктыўная доза й паглынутая доза маюць аднолькавую *[[Памернасьць фізычнай велічыні|памернасьць]]*, але ня значыць, што эфэктыўная доза *лікава* роўная паглынутай дозе. Пры азначэньні эфэктыўнай дозы ўлічваецца біялягічнае ўзьдзеяньне радыяцыі, яна роўная паглынутай дозе, памножанай на каэфіцыент якасьці, які залежыць ад віду выпраменьваньня.

Адзінка названая ў гонар швэцкага навукоўца .

## Кратныя і дзельныя адзінкі
Дзесятковыя кратныя і дзельныя адзінкі ўтвораюць з дапамогай стандартных прыставак СІ.

## Дапушчальныя і сьмяротныя дозы для чалавека

Мілізывэрт часта выкарыстоўваецца як мера дозы пры мэдыцынскіх дыягнастычных працэдурах
(рэнтгенаскапія, рэнтгенаўская тамаграфія, і т.&nbsp;п.). 

Натуральнае фонавае іянізавальнае выпраменьваньне звычайна вар’юецца зблізку 2,4 мЗв/год.

Пры апрамяненьні ўсяго цела, 1&nbsp;Зв выклікае зьмены ў крыві, 2—5&nbsp;Зв выклікае аблысеньне й белакроўе, парадку 3&nbsp;Зв прыводзіць да сьмерці на працягу 30 дзён у 50 % выпадкаў.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Вытворныя адзінкі СІ (Міжнароднае бюро мер і ваг)

Катэгорыя:Адзінкі вымярэньня дозы іянізавальнага выпраменьваньня
Катэгорыя:СІ
Катэгорыя:Радыябіялёгія
Мэтар (неадназначнасьць)

**Мэтар**:

* Мэтар — адзінка вымярэньня даўжыні ў сыстэме СІ.
* Мэтар — спарадкаванае чаргаваньне моцных і слабых месцаў у вершы.
* Мэтар — падстава музычнага памеру і рытму, малюнак раўнамернага чаргаваньня моцных і слабых дзеляў у такце;
* Часам словам **мэтар** завуць лінарку.
* **Кравецкі мэтар** — гнуткая (тканкавая або плястыкавая) стужка зь дзяленьнямі.
* **-мэтар**, **-мэр** — канчатак складаных назваў разнастайных вымяральных прыбораў: ампэрмэтар, одамэтар і т. п.
* У кампутарным жаргоне *«мэтар»* зьяўляецца сынонімам мэгабайту.
Мікра (знак)

**Знак мі́кра** (µ) выкарыстоўваецца для пазначэньня прыстаўкі мікра-, у Юнікодзе мае нумар `U+00B5`. 

Знак мікра паходзіць ад маленькае грэцкае літары мю (&mu;, `U+03BC`) і можа супадаць або не супадаць зь ёй па выглядзе, у залежнасьці ад шрыфту. У HTML знак мікра можна запісаць як `&amp;micro;` (у той час як літара мю пазначаецца `&amp;mu;`).

Знак мікра сам па сабе раней пазначаў мікрон (10&minus;6&nbsp;м), цяпер названы мікрамэтрам. Гэты жа знак як прыстаўка азначае, што адзінка вымярэньня, ідучая за ім, памнажаецца на 10&minus;6.

Калі даступныя толькі лацінскія літары, дык замест значыка мікра пішуць літару *u* (напрыклад, *um*, *uF*).  У беларускай мове выкарыстоўваюць скарачэньне *мк*.

Знак мікра прысутнічае ў Юнікодзе па гістарычных чыньніках; калі ёсьць магчымасьць, дык пераважней выкарыстоўваюць літару «мю».

## Крыніцы

Катэгорыя:Літары
Катэгорыя:Адзінкі вымярэньня
Пэрыяд

**Пэры́яд** ( — «акружнына, абыход»):

Пэрыяд поўнага ваганьня — час (у сэкундах) паміж двума пасьлядоўнымі мінаньнямі цела праз адно і тое ж становішча ў адным і тым жа кірунку.

* Пэрыяд &mdash; сказ, які выражае разгорнутую думку.
* Пэрыяд &mdash; гутарковая назва падзелу асоб, якія служаць у войску Беларусі.  
* Пэрыяд — у фізыцы, астраноміі — велічыня, зваротная частасьці
* Пэрыяд паўраспаду — у ядзернай фізыцы
* Пэрыядычная функцыя — у матэматыцы
* Пэрыядычная сыстэма элемэнтаў — у хіміі
* у храналёгіі (гісторыі, археалёгіі, палеанталёгіі) — адзінка храналягічнай клясыфікацыі: вылучаны ў мінулым прамежак часу зьвязаны зь нейкімі падзеямі або які валодае нейкімі характэрнымі асаблівасьцямі
** Геалягічны пэрыяд
** Музычны пэрыяд
Ангстрэм

**А́нгстрэм**, **А́нгстрам** (Å) (, вымаўляецца [ˈɔ̀ŋstrœm]) — адзінка вымярэньня даўжыні, роўная 10−10&nbsp;м (0,1&nbsp; нм або 100&nbsp;пм). Ужываецца ў оптыцы, схематэхніцы, атамнай фізыцы й астраноміі. Названая ў гонар швэцкага фізыка і астранома Андэрса Юнаса Ангстрэма (Онгстрэма) (A.&nbsp;J.&nbsp;Ångström, 1814—1874), які ўвёў яе ў 1868 годзе. Ангстрэм прыжыўся ў мове фізыкаў, бо 10−10&nbsp;м — гэта прыблізны памер атама вадароду. Прыкладна такім жа зьяўляецца крок атамнай рашоткі і гэтак далей. У выніку замест мноства нулёў можна апераваць звычайнымі дробамі. Дыямэтар атама вадароду ўжо не 0,0000000005 м, а проста 1/2 Å.

Дадзеную адзінку не рэкамэндуецца выкарыстоўваць у Міжнароднай сыстэме СІ. Замест яе пераважней ужываць нанамэтар (1&nbsp;нм&nbsp;=&nbsp;10&nbsp;Å).

Ангстрэм часта завуць пазасыстэмнай адзінкай. Тым ня менш, яна вызначаецца праз адзінкі сыстэмы СІ.

## Знак ангстрэма
Нягледзячы на тое, што знак ангстрэма (Å) уключаны ў Юнікод як асобны знак (Angstrom sign, `U+212B`), аднак яго *кананічным раскладаньнем* зьяўляецца загалоўная лацінская літары A з кружочкам зьверху (Å, код `U+00C5`), г.&nbsp;з. гэтыя два знака павінны быць неадметныя з пункта гледжаньня карыстача. Пераважней для пазначэньня ангстрэма выкарыстоўваць літару A з кружочкам зьверху (`U+00C5`).

Так як знак ангстрэма на шматлікіх клавіятурах адсутнічае, то ў некаторых тэкставых працэсарах выкарыстоўваюцца адмысловыя камбінацыі клявіш або каманды для яго ўводу. Напрыклад, у Microsoft Word — гэта камбінацыя Ctrl+Shift+@+A, а ў  — \AA.

## Глядзіце таксама
* Пазасыстэмныя адзінкі
* Міжнародная сыстэма СІ 
* Ікс адзінка

Катэгорыя:Адзінкі вымярэньня даўжыні
Ангстрэм (неадназначнасьць)

**Ангстрэм**:

* **[[Ангстрэм]] (Å)** — адзінка вымярэньня даўжыні, роўная 10−10 мэтру
* **[[Ангстрэм (кампанія)|ААТ «Ангстрэм»]]** — расейскі вытворца інтэгральных схем, разьмешчана ў Зяленаградзе
* «Ангстрэм» — стадыён футбольнага клюбу «Зяленаград»

#### Асобы
* Андэрс Юнас Онгстрэм (1814—1874) — швэдзкі фізык
* Андэрс Кнутсан Онгстрэм — швэдзкі геафізык. Чалец Стакгольмскай акадэміі навук. Сын К. Ю. Онгстрэма
* Кнут Юган Онгстрэм (1857—1910) — швэдзкі геафізык. Чалец Стакгольмскай акадэміі навук. Сын А. Ю. Онгстрэма
Фрыдрых фон Шміт

**Фрыдрых фон Шміт** (; 22 кастрычніка 1825 — 23 студзеня 1891) — архітэктар, прадстаўнік нэаготыкі, вядомы найперш сваімі працамі ў Вене.

Нарадзіўся ў Фрыкенгофэне ў Вюртэмбэргу. Скончыў вышэйшую тэхнічную школу ў Штутгарце. Удзельнічаў у завяршэньні Кёльнскай катэдры. У 1858 годзе перайшоў у каталіцтва. Выкладаў архітэктуру ў Міляне, удзельнічаў у аднаўленьні Мілянскае катэдры. З 1859 году працаваў у Вене. У 1888 годзе атрымаў ад імпэратара шляхецтва.

## Некаторыя працы

* У Вене
** Ратуша
** Будынак Клясычнай Гімназіі
** Касьцёл сьвятога Лазара
** Касьцёл брыгітак
** Рэстаўрацыя катэдры сьвятога Стэфана.
* У Крэфельдзе
** Касьцёл сьвятога Стэфана
* У Вадуцы
** Касьцёл сьвятога Фларыяна (цяпер архікатэдра)

## Крыніцы

Катэгорыя:Нарадзіліся 22 кастрычніка
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1825 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Фрыкенгофэне
Катэгорыя:Нэаготыка
Катэгорыя:Аўстрыйскія архітэктары
Катэгорыя:Памерлі 23 студзеня
Катэгорыя:Памерлі ў 1891 годзе
Міжнароднае бюро мераў і вагаў

**Міжнароднае бюро мер і ваг** (МБМВ; ) — стала дзейсная міжнародная арганізацыя са штаб-кватэрай, разьмешчанай у горадзе Сэўр (прадмесьце Парыжу, Францыя).

Заснаванае ў 1875 годзе, разам з падпісаньнем Мэтрычнай канвэнцыі. Асноўная задача Бюро складаецца ў забесьпячэньні існаваньня адзінай сыстэмы вымярэньняў ва ўсіх краінах-удзельніцах гэтай канвэнцыі.

У МБМВ захоўваюцца міжнародныя эталёны асноўных адзінак і выконваюцца міжнародныя мэтралягічныя працы, зьвязаныя з распрацоўкай і захоўваньнем міжнародных эталёнаў і параўноўваньнем нацыянальных эталёнаў зь міжнароднымі і паміж сабой.

У МБМВ таксама праводзяцца дасьледаваньні ў вобласьці мэтралёгіі, накіраваныя на павелічэньне дакладнасьці вымярэньняў.

У розныя гады бюро ўзначальвалі вядомыя эўрапейскія навукоўцы: G. Govi (Італія, 1875—1877), J. Pernet (Швайцарыя, 1877—1879), O.-J. Broch (Нарвэгія, 1879—1889), J.-R. Benoit (Францыя, 1889—1915), C.-E. Guillaume (Швайцарыя, 1915—1936), A. Perard (Францыя, 1936—1951), C. Volet (Швайцарыя, 1951—1961), J. Terrien (Францыя, 1962—1977), P. Giacomo (Францыя, 1978—1988), T. J. Quinn (Вялікабрытанія, 1988—2003).

З 2004 году па сёньняшні дзень дырэктарам МБМВ зьяўляецца прафэсар Эндру Ўалард (*A. J. Wallard*), Вялікабрытанія.

Бюро фінансуецца краінамі-ўдзельніцамі Мэтрычнай канвэнцыі.

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт МБМВ

Катэгорыя:Міжнародныя навуковыя арганізацыі
Катэгорыя:Мэтралёгія
Мэтрычная канвэнцыя

**Мэтрычная канвэнцыя** — міжнародная дамова, якая служыць для забесьпячэньня адзінства мэтралягічных стандартаў у розных краінах. Дамова быў падпісаная ў 1875&nbsp;г. у Парыжы 17-ю краінамі. У 1921&nbsp;г. у дамову былі занесеныя невялікія зьмены. У цяперашні час да канвэнцыі далучылася 51 дзяржава, у тым ліку ўсё прамыслова разьвітыя краіны. У адпаведнасьці з мэтрычнай канвэнцыяй заснаваныя **Міжнароднае бюро мер і ваг** і **Міжнародны камітэт мер і ваг**, і склікаюцца **Генэральныя канфэрэнцыі па мерах і вагах**. Гэтыя міжнародныя арганізацыі закліканыя вырашаць пытаньні стандартызацыі ў вобласьці мэтралёгіі. 

## Міжнароднае бюро мер і ваг
Міжнароднае бюро мер і ваг — стала дзейсная арганізацыя са штаб-кватэрай, разьмешчанай недалёка ад Парыжу (Францыя). Асноўная задача Бюро складаецца ў забесьпячэньні існаваньня адзінай сыстэмы вымярэньняў ва ўсіх краінах-удзельніцах мэтрычнай канвэнцыі. Для гэтага ажыцьцяўляецца параўнаньне нацыянальных эталёнаў адзінак вымярэньня і праводзяцца дасьледаваньні ў вобласьці мэтралёгіі, накіраваныя на павелічэньне дакладнасьці вымярэньняў. Бюро фінансуецца краінамі-удзельніцамі мэтрычнай канвэнцыі. 

## Міжнародны камітэт мер і ваг
Міжнародны камітэт мер і ваг складаецца з 18 чалавек, кожны зь якіх уяўляе адну краіну-удзельніцу. Камітэт зьбіраецца штогод у штаб-кватэры Міжнароднага бюро мер і ваг. Камітэт назірае за працай Міжнароднага бюро мер і ваг, каардынуе мэтралягічныя дасьледаваньні ў краінах-удзельніцах і выпрацоўвае рэкамэндацыі для Генэральных канфэрэнцый па мерах і вагам. 

## Генэральныя канфэрэнцыі па мерах і вагах
Генэральныя канфэрэнцыі па мерах і вагах склікаюцца раз у чатыры гады. У іх удзельнічаюць прадстаўнікі ўсіх краін-удзельніц мэтрычнай канвэнцыі і назіральнікі ад асацыяваных чальцоў. 

Канфэрэнцыя заслухоўвае даклад Міжнароднага камітэта мер і ваг, прымае рашэньні накіраваныя на паляпшэньне і распаўсюджваньне міжнароднай сыстэмы адзінак (СІ), сьцьвярджае бюджэт Міжнароднага бюро мер і ваг на наступныя чатыры года.

## Сьпіс краін-удзельніц
Аўстралія, Аўстрыя, Аргентына, Бэльгія, Баўгарыя, Бразылія, Вялікабрытанія, Вугоршчына, Вэнэсуэла, Нямеччына, Грэцыя, Данія, Дамініканская Рэспубліка, Эгіпет, Ізраіль, Індыя, Інданэзія, Ірляндыя, Ісламская рэспубліка Іран, Гішпанія, Італія, Камэрун, Канада, Кітай, КНДР, Малайзія, Мэксыка, Нідэрлянды, Новая Зэляндыя, Нарвэгія, Пакістан, Польшча, Партугалія, Рэспубліка Карэя, Расейская Фэдэрацыя, Румынія, Сэрбія і Чарнагорыя, Сынгапур, Славакія, ЗША, Тайлянд, Турцыя, Уругвай, Фінляндыя, Францыя, Чэская рэспубліка, Чылі, Швайцарыя, Швэцыя, Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка, Японія.

## Асацыяваныя краіны
Беларусь, Віетнам, Ганконг, Кенія, Коста-Рыка, Куба, Латвія, Летува, Мальта, Панама, Славенія, Тайвань, Украіна, Філіпіны, Харватыя, Эквадор, Эстонія, Ямайка.

## Глядзіце таксама
* Міжнародная сыстэма СІ

## Вонкавыя спасылкі
* Сьпіс краін-удзельніц і асацыяваных краін
* Арганізацыйная структура

Катэгорыя:Сыстэмы вымярэньня
Катэгорыя:Міжнародныя канвэнцыі
Катэгорыя:Мэтралёгія
Мэрыдыян

## Геаграфічны мэрыдыян
**Мэрыдыя́н, палудзеньнік** — у геаграфіі, лінія перасеку паверхні зямнога шара плоскасьцю, праведзенай празь якая-небудзь кропку зямной паверхні і вось кручэньня Зямлі. Кожны мэрыдыян перасякаецца з усімі астатнімі ў дзьвюх кропках на паўночным і паўднёвым канцавосьсі. Даўжыні ўсіх мэрыдыянаў на глобусе роўныя. Усе кропкі аднаго мэрыдыяна маюць аднолькавую даўгату, але розную шырату. У міжнароднай практыцы за пачатковы мэрыдыян прыняты Грынвіцкі, які праходзіць праз ангельскі горад Грынвіч, ад яго вядзецца адлік даўгот.

## Астранамічны мэрыдыян

**Мэрыдыян** — у астраноміі, вялікі круг нябеснай сфэры, які праходзіць праз канцавосьсі сьвету, зэніт і надзір.

## Глядзіце таксама
* Раўналежнік
* Геаграфічныя каардынаты
* Магнітны мэрыдыян

Катэгорыя:Геаграфія
Катэгорыя:Астраномія
Катэгорыя:Геадэзія
Грынвіч

**Грынвіч** — назва некалькіх гарадоў.

* Грынвіч (Лёндан)
* Грынвіч (Канэктыкут)
* Грынвіч (Нью-Ёрк)
* Грынвіч Вілідж — частка гораду Нью-Ёрку
* Грынвіч (Агаё)
* Грынвіч (Нью-Джэрзі)
* Грынвіч (Новы Паўднёвы Ўэльс) — частка гораду Сыднэю

Акрамя таго, Грынвічам («паводле Грынвіча») часта завуць Сярэдні час паводле Грынвіча (GMT).
Сьвятло

**Сьвятло́** — электрамагнітнае выпраменьваньне, выпусканае нагрэтым або зьмешчаным ва ўзбуджаным стане рэчывам, успрыманае чалавечым вокам. Пад сьвятлом разумеюць ня толькі бачнае сьвятло, але і шырокія вобласьці спэктру, якія прымыкаюць да яго.

У фізыцы сьвятло вывучаецца ў падзеле оптыка, можа разглядацца альбо як электрамагнітная хваля, хуткасьць распаўсюджваньня ў вакуўме якой сталая, альбо як струмень фатонаў: часьцінак, якія валодаюць вызначанай энэргіяй і нулявой масай супакою.

**Сьвятло** — гэта энэргія, матэрыя адмысловага выгляду. Яно існуе па-за залежнасьцю ад нашых ведаў аб ім.

## Характарыстыкі сьвятла
Адной з характарыстык сьвятла зьяўляецца яго колер, які вызначаецца даўжынёй хвалі для манахраматычнага выпраменьваньня, або сумарным спэктрам складанага выпраменьваньня.

Сьвятло можа распаўсюджвацца тамака, дзе гук ужо не існуе (калі глядзець праз празрысты каўпак, з-пад якога выпампавалі паветра, то відаць, як б’ецца малаточак званка пад каўпаком, а гуку не чуваць). Значыць, сьветлавыя ваганьні распаўсюджваюцца ў адмысловым асяродзьдзі, гэтае асяродзьдзе Гюйгэнс назваў этэрам.

Хуткасьць сьвятла ў вакуўме *с* = 299 792 458 м/с

Фізычныя велічыні, зьвязаныя са сьвятлом: яркасьць, асьветленасьць, сьветлавы струмень, сьветлавая аддача.

*[[Бачнае выпраменьваньне|Бачнае сьвятло]]* — электрамагнітнае выпраменьваньне з даўжынямі хваль ≈ 380—760 нм (ад фіялетавага да чырвонага).

## Тэрміналёгія
Гістарычна зьявіўся тэрмін «нябачнае сьвятло» — ультрафіялетавае сьвятло, інфрачырвонае сьвятло, радыёхвалі.

## Крыніцы сьвятла
У прыкладных навуках важная дакладная характарыстыка крыніцы сьвятла. Можна назваць наступныя тыпы крыніц:
* Абсалютна чорнае цела
* Крыніца А
* Крыніца В
* Крыніца С
* Крыніца D65

Паказаныя крыніцы маюць розную каляровую тэмпэратуру.

**Лямпы дзённага сьвятла** выпускаюць на розныя сьветлавыя дыяпазоны, у т.&nbsp;л.:
* Лямпы белага сьвятла (каляровая тэмпэратура 3500&nbsp;К),
* Лямпы халоднага белага сьвятла (каляровая тэмпэратура 4300&nbsp;К)

## Глядзіце таксама
* Электрамагнітны спэктар
* Фосфарэсцэнцыя

## Вонкавыя спасылкі
* Энцыкляпэдыя сьвятла і асьвятленьня

Катэгорыя:Базавыя паняцьці фізыкі
Катэгорыя:Колер
Катэгорыя:Оптыка

Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы
Яркасьць

**Я́ркасьць** або **зыркасьць**— сьветлавая характарыстыка цел. Дачыненьне сілы сьвятла, выпраменьванага паверхняй, да плошчы яе праекцыі ў плоскасьці, пэрпэндыкулярнай кропцы назіраньня. Адзінка вымярэньня СІ: **кд/м²**. Існуюць таксама іншыя адзінкі вымярэньня зыркасьці — ніт, стыльб.

## Глядзіце таксама
* Сьветлата (колер)

Катэгорыя:Сьвятло
Катэгорыя:Фотамэтрыя
Сіла сьвятла

**Сі́ла сьвятла́** — дачыненьне сьветлавога струменя да цялеснага кута, у межах якога складзены гэты струмень.

Адзінка вымярэньня СІ: кандэла (кд).

## Крыніцы

Катэгорыя:Сьвятло
Катэгорыя:Фотамэтрыя
Сьветлата (колер)

**Сьветлата** — адна з асноўных характарыстак колеру нараўне з насычанасьцю й тонам. Гэта суб'ектыўная яркасьць участку выявы аднесеная да суб'ектыўнай яркасьці паверхні, успрыманай чалавекам як белая.

Важна адзначыць менавіта адноснасьць успрыманьня. Калі паглядзець на ліст выявы на паперы пры сьвятле лямпы і пры яркім сонечным сьвятле, колькасьць адлюстраванага сьвятла ад участку выявы будзе адрозьнівацца ў разы, аднак адносна самога сьветлага ўчастку паверхні — незапячатанай паперы, успрыманая яркасьць будзе адной і той жа.

## Глядзіце таксама
* Тон (колер)
* Насычанасьць (колер)

Катэгорыя:Колер
Тон (колер)

**Тон** — адна з трох асноўных характарыстак колеру нараўне з насычанасьцю й сьветлатой. Тон вызначаецца характарам разьмеркаваньня выпраменьваньня ў спэктры бачнага сьвятла, прычым, галоўнай выявай, становішчам піка выпраменьваньня, а не яго інтэнсіўнасьцю і характарам разьмеркаваньня выпраменьваньня ў іншых абласьцях спэктру. Менавіта тон вызначае назву колеру, напрыклад «чырвоны», «сіні», «зялёны».

## Глядзіце таксама
* Сьветлата (колер)
* Насычанасьць (колер)

Катэгорыя:Колер
Насычанасьць (колер)

У тэорыі колеру **насы́чанасьць** — гэта інтэнсіўнасьць вызначанага тону, гэта значыць ступень візуальнага адрозьненьня храматычнага колеру ад роўнага па сьветлаце ахраматычнага (шэрага) колеру. Насычаны колер можна назваць сакавітым, глыбокім, меней насычаны — прыглушаным, набліжаным да шэрага. Цалкам ненасычаны колер будзе адценьнем шэрага. Насычанасьць — адна з каардынат колеру ў прасторы HSV.

У фізычным пляне насычанасьць колеру вызначаецца характарам разьмеркаваньня выпраменьваньня ў спэктры бачнага сьвятла. Найболей насычаны колер утвараецца пры існаваньні піка выпраменьваньня на адной даўжыні хвалі, у той час як больш раўнамернае па спэктры выпраменьваньне будзе ўспрымацца як меней насычаны колер. У субтрактыўнай мадэлі фармаваньня колеру, напрыклад пры зьмешваньні фарбаў на паперы, паніжэньне насычанасьці будзе назірацца пры даданьні белых, шэрых, чорных фарбаў, а таксама пры даданьні фарбы дадатковага колеру.

## Глядзіце таксама
* Сьветлата (колер)
* Тон (колер)

Катэгорыя:Колер
Ёсеф Будко

**Ёсеф Будко́** (*Joseph Budko*, *Joseph Boudko*; ) (1880, Плоньск, Варшаўская губэрня — 1940, Ерусалім) — ізраільскі жывапісец, графік, вядомы як ілюстратар кніг.

Навучаўся ў Віленскай мастацкай школе (1905), зьехаў у Нямеччыну (1910]), навучаўся ў Германа Штрука (з 1912). Пераехаў у Эрэц-Ісраэль (1933), дырэктар Школы мастацтваў і рамёстваў «Новы Бецалель» у Ерусаліме (з 1935).

## Крыніцы

## Літаратура
* Friedeberger H. Joseph Budko. Berlin, 1920.

Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1880 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Плоньску
Катэгорыя:Ізраільскія мастакі і мастачкі
Катэгорыя:Памерлі ў 1940 годзе
Катэгорыя:Памерлі ў Ерусаліме
Нэвада-тан (неадназначнасьць)

**Нэвада-тан**.

* Нэвада-тан  — японская дзяўчынка, якая атрымала вядомасьць пасьля зробленага ёю забойства ў 11-гадовым узросьце.
* Nevada Tan — так да 20 студзеня 2008 году называўся нямецкі рэп-кор гурт Panik.
Гадзіна

**Гадзіна** (пазначэньне: **г**, **h**)&nbsp;— адзінка вымярэньня часу. Гадзіна не зьяўляецца адзінкай СІ, але яе выкарыстаньне дапушчаецца сумесна з СІ. Па сучасным азначэньні, гадзіна роўная 3600 сэкундам або 60 хвілінам.

## Глядзіце таксама
* Гадзіны (царкоўная служба)

Катэгорыя:Адзінкі вымярэньня часу
Panik

**Panik** — нямецкі рэпкор-гурт, заснаваны ў 2002 годзе. З 2007 па 2008 гурт выступаў пад назвай **Nevada Tan**. Такую назву ён атрымаў па імі японскай школьніцы Нэвада-тан.
## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйная старонка 
* [Старонка на [MySpace]] 

Катэгорыя:Нямецкія музычныя гурты
Вузел (адзінка вымярэньня)

**Ву́зел** — адзінка вымярэньня хуткасьці, роўная адной марской мілі за гадзіну.

Так як існуюць розныя азначэньні марской мілі, адпаведна, і вузел можа мець розныя значэньні.

Па міжнародным азначэньні, адзін вузел роўны 1,852&nbsp;км/г (дакладна) або 0,5144444 м/с. Гэтая адзінка вымярэньня, хоць і зьяўляецца пазасыстэмнай, дапушчаецца для выкарыстаньня нараўне з адзінкамі СІ.

Паходжаньне назвы зьвязана з прынцыпам выкарыстаньня сэктарнага лага. Хуткасьць судна вызначалася як лік вузлоў на ліне (тонкі трос), якія прайшлі праз руку вымяраючага за вызначаны час (звычайна 15 сэкунд).

Вузел і міжнародная марская міля шырока выкарыстоўваюцца ў марскім і паветраным транспарце.
Вузлы лічыліся самым распаўсюджаным вымярэньнем у Ангельшчыне да 1965 году, але пасьля перарашэньня яны сталі менавацца мілямі.

Катэгорыя:Адзінкі вымярэньня хуткасьці
Катэгорыя:Марскія тэрміны
Джон Нэвіл Кейнз

**Джон Нэвіл Кейнз** (; 31 жніўня 1852 — 15 лістапада 1949) — ангельскі эканаміст, бацька Джона Мэйнарда Кейнза.

## Біяграфія
Нарадзіўся ў Солзбэры ў сям’і лекара Джона Кейнза () і яго жонкі Анны Мэйнард Нэвіл (). Навучаўся ў школе Амэрзгэм Гол (), затым ва Ўнівэрсытэцкім каледжы ў Лёндане () і каледжы Пэмбрак у Кембрыджы (). З 1876 году Кейнз распачаў настаўніцкую дзейнасьць у Кембрыджы. З 1910 па 1925 гады ён узначальваў галоўную адміністрацыю Кембрыджу ().

Джон Нэвіл Кейнз падзяляў прадмет «Эканоміка» на тры часткі: «Сучасная эканоміка», «Нарматыўная эканоміка», «Майстэрства эканомікі».

У сваёй працы «Сучаснай эканомікі» Кэйнз выкладаў эканамічныя азначэньні і прынцыпы функцыянаваньня сучаснай эканомікі. «Нарматыўная эканоміка» ўключала веды аб тым, якая эканоміка павінна быць. А «Майстэртсва эканомікі» навучала як з сучаснага становішча эканомікі перайсьці ў нарматыўнае становішча. У сваіх лекцыях Джон Кэйнз імкнуўся выкарыстоўваць мэтады дэдукцыі і індукцыі.

Джон Нэвіл Кейнз памёр ва ўзросьце 97 гадоў перажыўшы на 3 гады свайго старэйшага сына.

## Сям’я
Ажаніўся на Флоранс Адзе Браўн і меў ад яе трох дзяцей:
* Джон Мэйнард (1883—1946) — эканаміст
* Джэфры (1887—1982) — хірург
* Маргарэт Нэвіл (1890—1974). Яна была ў шлюбе з Арчыбальдам Гілам, псыхолягам, ляўрэатам Нобэлеўскай прэміі ў 1913 годзе.

## Асноўныя працы
* *Дасьледаванні і практыкаваньні ў фармальнай лёгіцы* () (1884)
* *Магчымасьці і мэтады палітычнай эканомікі* () (1891)

## Крыніцы

Катэгорыя:Нарадзіліся 31 жніўня
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1852 годзе
Катэгорыя:Брытанскія навукоўцы
Катэгорыя:Памерлі 15 лістапада
Катэгорыя:Памерлі ў 1949 годзе
Падстолі

**Падсто́лі** () — пасада ў Рэчы Паспалітай сярэдзіны XV стагодзьдзя.

Намесьнік стольніка. Дапамагаў таму сэрвіраваць стол Вялікага князя літоўскага. Пазьней выконваў намінальныя функцыі.

У Рэчы Паспалітай было два вялікія падстоліі — літоўскі і каронны. Ім падначаленыя былі падстоліі земскія і павятовыя (з XVII стагодзьдзя).

У герархіі пасада падстолія была на сёмым месцы.

* Падстолі вялікі літоўскі
* Падстолі вялікі каронны
* Падстолі надворны літоўскі
* Падстолі надворны каронны
* Падстолі земскі

Катэгорыя:Пасады ў Вялікім Княстве Літоўскім
Махачкала

**Махачкала́** () — места (з 1857) у паўднёва-заходняй Расеі, адміністрацыйны цэнтар Рэспублікі Дагестан. Насельніцтва места 780 тыс. чал. (2006), аглямэрацыі — 820 тыс. чал. (2006). Нацыянальны склад (1989): расейцы — 21,5%; аварцы — 19,1%; кумыкі — 14,3%; лакцы — 9,5%; даргінцы — 11,1%; лезгіны — 9,6%. Заснаванае ў 1844 годзе.

Махачкала разьмешчаная на заходнім беразе Касьпійскага мора, на вузкай паласе Прыморскай нізіны, ля падножжа гары Таркі-Таў, каля перадгор’яў Вялікага Каўказу, за 2166 км ад Масквы. Даўней гэтая мясьціна называлася «Дагестанскім калідорам».

## Гісторыя
Значную ролю ў гісторыі барацьбы за валоданьне гэтым калідорам адыграў Таркі-аул, разьмешчаны на тэрыторыі сучаснай Махачкалы. Таркі быў вядомы ўжо з 15 ст. як гандлёвы цэнтар, празь які праходзіў караванны шлях да места Дзярбент — аднаго з найстарэйшых гарадоў сьвету і найстаражытнага места сучаснае Расеі. Існуе думка, што на месцы сучаснай Махачкалы з 7 ст. знаходзілася сталіца Хазарскага каганату — места Сэмэндэр.

Место было заснаванае ў 1844 годзе як расейскае вайсковае ўмацаваньне Пятроўскае, якое сярод горцаў было вядомае пад назвай Анджы-Кала (земляная фартэцыя), у 1857 годзе было перайменаванае ў Порт-Пятроўск, што зьвязана зь легендай, якая распавядае, што за часы Пэрсыдзкай выправы 1722 году ў гэтым месьце быў лягер войскаў расейскага цара Пятра І.

Сучасная назва Махачкала паходзіць ад імені вядомага змагара за савецкую ўладу Магамеда-Алі (Махача) Дахадаева. Гэтае імя горад атрымаў у 1921 годзе.

Махачкала моцна пацярпела ад землятрусу 14 траўня 1970 году.

## Культура
Большасьць насельніцтва места вызнае суніцкі іслам.

## Прамысловасьць
Машынабудаваньне і мэталаапрацоўка: вытворчасьць электразварачнага абсталяваньня, сэпаратараў, шматкоўшавых экскаватараў, прыбораў, абсталяваньня для харчовай прамысловасьці і інш. Хімічная і лёгкая прамысловасьць (у тым ліку рыбная, кансэрвавая, вінаробная). Вытворчасьць будаўнічых матэрыялаў: шкловалакно, сылікатная цэгла, жалезабэтонныя канструкцыі. Махачкалінскі гандлёвы порт зьдзяйсьняе перавалку грузаў, у асноўным нафтапрадуктаў, якія паступаюць з Баку, Туркмэнбашы, Астрахані і інш.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Махачкала — City: Інфармацыйна-забаўляльны партал места

Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1844 годзе

Катэгорыя:Гарады-порты Расеі
Катэгорыя:Порты Касьпійскага мора
Катэгорыя:Перайменаваныя населеныя пункты Расеі
Катэгорыя:Сталіцы рэспублік Расеі
Катэгорыя:Населеныя пункты, названыя ў гонар асобаў
Падстолі вялікі літоўскі

**Падсто́лі вялікі літоўскі** () — ураднік у Вялікім Княстве Літоўскім. Урад існаваў зь сярэдзіны XV стагодзьдзя.

Быў намесьнікам стольніка вялікага літоўскага. Дапамагаў таму сэрвіраваць стол Вялікага князя літоўскага. Пазьней выконваў намінальныя функцыі.

Зь сярэдзіны XVII стагодзьдзя вядомая пасада павятовага падстолія.

Падстоліямі вялікімі літоўскімі былі:

* Пятраш (падстолі вялікага князя Казімера)
* Войцех Манівід (1475—1475)
* Станіслаў Забярэзінскі (1487—1501)
* князь  (1503—1508)
* Юры Александровіч (1508)
* Ян Завіша (18.8.1519 — 1534)
* Нікадзім Цеханавецкі (1.1536 — 1542)
* Станіслаў Пац (1552 — 16.3.1566)
* Андрэй Хадкевіч (1566—1575)

*  (18.7.1576 — 20.11.1594)
* Крыштап Вольскі (24.5.1595 — 1600)
* Крыштап Весялоўскі (1.12.1600 — 26.6.1604)
*  (11.3.1605 — 11.8.1611)
* Ян Станіслаў Сапега (11.12.1611 — 1617)
* Ян Геранім Хадкевіч (1617—1618)
* Аляксандар Казімер Сапега (1618 — 30.11.1619)
*  (1620 — 17.7.1630)
* Крыштап Міхал Сапега (27.8.1630 — 10.3.1631)
* Гедэон Міхал Трызна (21.3.1631 — 19.8.1631)
* Пётар Война (30.10.1631 — 3.1633)

* Казімер Тышкевіч (15.3.1633 — 1638)
* Павал Пётар Трызна (1638 — 15.5.1639)
* Юры Караль Глябовіч (27.6.1639 — 19.2.1643)
* князь Аляксандар Жыжэмскі (1643 — 4.1645)
* Павал Ян Сапега (20.4.1645 — 18.10.1646)
*  (3.11.1646 — 12.1.1653)
* Тэадор Аляксандар Ляцкі (5.1.1653 — 4.1654)
* князь Аляксандар Гіляры Палубінскі (11.4.1654 — 9.1654)
* Ян Самуэль Пац (9.1654 — 1670)
* Тэадор Дэнгаф (1655—1656)
* Яўстах Казімер Валовіч (16.1.1656 — 1658)
* Ян Караль Копаць (15.2.1658 — 2.3.1658)
* Крыштап Францішак Сапега (18.3.1658 — 4.1.1659)
* князь Марцыян Аляксандар Агінскі (8.1.1659 — 1661)
* Казімер Ян Сапега (20.7.1661 — 1664)
* Бэнэдыкт Павал Сапега (1664—1665)

* Герард Дэнгаф (23.4.1666 — 5.1.1685)
* Казімер Уладыслаў Сапега (1685—1686)
* Юры Станіслаў Сапега (1686—1686)
* Стэфан Тызэнгаўз (6.1.1687 — 1687)
* Марцін Крышпін-Кіршынштэйн (18.6.1687 — 1689)
* князь Лявон Казімер Агінскі (1689 — 9.1700)
* Міхал Патоцкі (21.9.1700 — 1709)
* Ян Фрыдэрык Сапега (1709; урад не прыняў)
* князь Мікалай Крыштап Радзівіл (4.6.1711 — 2.6.1715)
*  (28.7.1715 — 14.3.1719)

* князь Міхал Фрыдэрык Чартарыйскі (26.2.1720 — 5.12.1772)
* Станіслаў Панятоўскі (7.12.1722 — 1722)
* князь Казімер Агінскі (17.12.1722 — 10.1727)
*  (19.6.1728 — 14.7.1732)
* Францішак Барэнцкі (23.7.1732 — 9.10.1743)
* князь Юзэф Любамірскі (22.9.1744 — 6.8.1755)
*  (33.12.1756 — 1759)
* Станіслаў Фэрдынанд Жавускі (24.9.1759 — 30.5.1760)
* Ігнаці Пац (30.5.1760 — 1765)
* Ігнаці Сцыпіо дэль Кампа (Scipio del Campo; 9.12.1765 — 1786)
* Алёйзы Сулістроўскі (4.12.1786 — 24.12.1786)
* Станіслаў Грэгар Варцэль (27.12.1787 —)

## Глядзіце таксама
* Падстолі
* Стольнік вялікі літоўскі

## Літаратура
* 
* Wolff J. Senatorowie i dygnitarze Wielkiego Księstwa Litewskiego: 1385—1795. — Kraków, 1885.
* Żychliński T. Złota księga szlachty polskiej. T. 1—31. — Poznań, 1879—1908.
Тэадор Аляксандар Ляцкі

**Тэадо́р Алякса́ндар Ляцкі** (? — 1683), з роду Ляцкіх гербу «Цмок», сын Яна Альфонса, падстолі вялікі літоўскі (1653—1654), маршалак надворны літоўскі (1654—1683).

## Літаратура
* Алесь Белы // 

Катэгорыя:Падстоліі вялікія літоўскія
Тэадор Аляксандар
Ян Альфонс Ляцкі

**Ян Альфо́нс Ля́цкі** (? — 30 лістапада 1646) — дзяржаўны дзяяч Вялікага Княства Літоўскага. Кашталян менскі (1630—1634) і жамойцкі (1634—1643), староста генэральны жамойцкі (з 1643).

## Біяграфія
Прадстаўнік шляхецкага роду Ляцкіх гербу ўласнага «Цмок», сын Тэадора, бацька Тэадора Аляксандра.

Навучаўся ў Падуанскім унівэрсытэце.

Удзельнічаў у войнах са Швэцыяй, Турэччынай і Расеяй.

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Кашталяны менскія
Катэгорыя:Памерлі 30 лістапада
Катэгорыя:Памерлі ў 1646 годзе
Ян Альфонс
Тэадор Ляцкі

**Тэадо́р Ля́цкі** (? — 1611) — дзяржаўны дзеяч ВКЛ, альхімік. З роду Ляцкіх, унук (?) Івана. Ротмістар войска Рэчы Паспалітай. Пісар польны літоўскі (1601—1611). У маладосьці вандраваў па Францыі, Нямеччыне, Італіі, Мальце, Нідэрляндах, займаўся альхіміяй (у 1589 годзе ў Рыме спрабаваў ператварыць медзь у срэбра). Актыўны ўдзельнік вайны з Швэцыяй (Кірхгольмская бітва 1605 году і іншых). Магчыма, яго сястрой была Тэадора (Багдана) Ляцкая, жонка Гальляша Пельгрымоўскага. Меў сына Яна Альфонса Ляцкага.

## Літаратура
* Алесь Белы // 

Катэгорыя:Пісары польныя літоўскія
Катэгорыя:Памерлі ў 1611 годзе
Катэгорыя:Альхімікі
Тэадор
Робэрт Аспрын

**Робэрт Лін Аспрын** (; 28 чэрвеня 1946 — 22 траўня 2008) — амэрыканскі пісьменьнік-фантаст. Вядомы большасьці чытачоў як аўтар сэрыі кніг «MythAdventures» («Мітычныя Прыгоды», амафанічна *misadventures* — няшчасныя выпадкі) — яркі ўзор гумарыстычнага і займальнага фэнтэзі.

## Біяграфія
Робэрт Аспрын нарадзіўся ў 1946 годзе ў горадзе Сэнт-Джонс, штат Мічыган.

* 1964—1965 — наведваў Унівэрсытэт Мічыгана ў Эн Арбар, штат Мічыган.
* 1965—1966 — служыў у войску ЗША.

Першы раман Аспрына — «Халодныя фінансавыя войны», пашыраная вэрсія раньняга аповяду з тым жа назовам, быў выдадзены ў 1977 годзе.

У наступныя некалькі гадоў ён працаваў (разам са сваёй будучай жонкай, Лін Эбі) над сэрыяй «Сьвет злодзеяў» як аўтар і рэдактар. Магчыма, гэта быў першы праект, калі адразу некалькі аўтараў пісалі аб адным сьвеце. Па меры пашырэньня сэрыі Аспрын страціў кантроль над шматлікімі аўтарамі, і сэрыя скончылася анархіяй. У 2002 годзе Лін Эбі адрадзіла сэрыю раманам «Санктуарый». Сэрыя графічных раманаў выдавалася ў сярэдзіне 1980-х гг., і некалькі аўтараў, сярод якіх былі вядомыя Эндру Офут, Джанэт Морыс і Дэвід Дрэйк, выдавалі раманы аб сваіх пэрсанажах.

Таксама ў 1979 годзе Аспрын пачаў цыкл пацешных прыгодаў Сківа і Ааза ў сэрыі «Міты». У ёй распавядалася аб дэмане, які пазбавіўся сваіх сіл, і яго няўмелым вучне-чалавеку, аб іх вандроўках у розных мірах у пошуках багацьця і славы. Сэрыя «Міты» поўная гумару. Некаторыя раньнія раманы «Мітаў» былі адаптаваныя пад коміксы Філа Фоліо і іншых. Раманы сэрыі «Шут» аб баявым касьмічным падразьдзяленьні, якія выйшлі ў 1990-х шмат у чым нагадваюць прыгоды Сківа і Ааза.

З-за шэрагу асабістых і фінансавых праблем Аспрын прыпыніў выдавацца ў 1990-х. Калі гэтыя праблемы былі вырашаныя, у канцы 1990-х і пачатку 2000-х ён выдаў некалькі раманаў у суаўтарстве з аўтарам Піцерам Хэкам, Джодзі Лін Най і Ліндай Эванс. Раманы былі працягамі сэрыяў «Міты» і «Шут», а таксама новыя пачаткам новых сэрыяў.

Аспрын памёр 22 траўня 2008 году ў сваёй хаце ў Новым Арлеане, штат Люізіяна, ЗША.

## Вонкавыя спасылкі
* Хатняя старонка 

Катэгорыя:Амэрыканскія літаратары-фантасты
Катэгорыя:Нарадзіліся 28 чэрвеня
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1946 годзе
Катэгорыя:Памерлі 22 траўня
Катэгорыя:Памерлі ў 2008 годзе
Радаводныя кнігі

**Радаво́дныя кні́гі** — комлекс фармалізаваных зьвестак пра генэалёгію дваранскіх родаў Расеі, які вёўся губэрнскімі дваранскімі сходамі. Уведзены даравальнай граматай дваранству 1785 году. У іх запісвалі дваранаў, якія
* валодалі ў губэрні нерухомай маёмасьцю;
* тых, чые продкі валодалі на тэрыторыі губэрні маёнткамі;
* мелі выслужанае дваранства й дваранства замежнага паходжаньня (у любой губэрні паводле жаданьня).
Ня ўносілі ў кнігі асабістых дваранаў і жыдоў, якія набылі права спадчыннага дваранства.

## Падзел
Радаводныя кнігі падзяляліся на 6 частак.
* 1 частка — роды рэчаіснага (пачатак роду не раней за 1685) і набілітаванага дваранства;
* 2 частка — роды выслужанага вайсковай служюбай дваранства;
* 3 частка — роды дваранства, выслужанага цывільнай службай або атрыманьнем ордэна, што прыносіў дваранскі статус;
* 4 частка — роды замежнага паходжаньня;
* 5 частка — тытуляваныя роды;
* 6 частка — старажытныя дваранскія роды, чый радавод пачынаўся раней за 1685.

## Літаратура
* Уладзіслаў Вяроўкін-Шэлюта // 

Катэгорыя:Гісторыя Расеі
Катэгорыя:Шляхта