Гагавуская мова

**Гагаву́ская мова** (саманазва: *gagauz dili*, *gagauzça*) — мова агускае групы цюрскае сям’і моваў, на якой размаўляе цюрскі народ гагавузы. Адна з афіцыйных моваў аўтаномнай Гагавузіі, што на поўдні Малдовы. Найбліжэйшыя зь іншых цюрскіх моваў — турэцкая, туркмэнская ды азэрбайджанская мовы; зьяўляецца асобнай мовай разам з балкана-гагавускай мовай.

Колькасьць носьбітаў у Малдове — прыкладна 138 тыс чал. Адносіцца да моваў, якія маюць пагрозу зьнікненьня паводле ЮНЭСКО.

## Клясыфікацыя
Гагавуская мова належыць да агускае падгрупы цюрскае моўнае сям’і, найбліжэйшая з роднасных моваў — турэцкая. Высоўваліся гіпотэзы пра паходжаньне мовы ад печанескай, агускай, куманскай моваў. Ускосныя аргумэнты гэтым тэорыям звычайна спрабуюць назіраць у гісторыі, этнаграфіі ды фальклёры.

## Геаграфія і колькасьць носьбітаў
Гагавуская мова распаўсюджаная на поўдні Малдовы (Гагавузія), у Адэскай вобласьці Ўкраіны, нязначная колькасьць носьбітаў таксама прысутнічае ў Казахстане і Ўзбэкістане. Колькасьць носьбітаў у Малдове — прыблізна 138 000 чалавек, пры гэтым у Малдове паводле вынікаў перапісу 2004 году налічвалася 147,5 тысячы гагавузаў, зь іх уласна ў Гагавузіі — 127,8 тысячы чалавек. Большасьць гагавузаў Малдовы лічыць сваёй роднай мовай гагавускую — 92,3%; 5,8% лічыць роднай расейскую, 1,9% — іншыя мовы (малдаўская, украінская).

У Адэскай вобласьці Ўкраіны колькасьць гагавузаў складае 27,6 тыс. чал. (пражываюць збольшага на поўдні Адэскае вобласьці — былым гістарычным рэгіёне Буджак, асабліва ўздоўж мяжы гэтага рэгіёну з Гагавузіяй Малдовы), складаючы 1,1% ад насельніцтва вобласьці. Большасьць гагавузаў Украіны карыстаюцца ўкраінскай або расейскай мовамі.

Гагавузы таксама кампактна пражываюць на поўдні Балканаскага паўвостраву, у Грэцыі ды Баўгарыі, на гагавускай мове таксама размаўляюць гаджалы — этнічная група, блізкая да гагавузаў і турак, і якая жыве на баўгарска-турэцкім памежжы.

## Гісторыя
У ХІ стагодзьдзі качавыя цюркі-агузы былі выцісканыя полаўцамі (або куманамі ці кіпчакамі) у рэгіён Падунаўя, далей зьвесткі пра іх губляюцца. Не зважаючы на гэта вядома, што гагавузы перасяліліся на тэрыторыю тагачаснай Расейскай імпэрыі напрыканцы XVIII — пачатку ХІХ стагодзьдзя. Мова мае шэраг спэцыфічных балканскіх рысаў, такіх як наяўнасьць галоснага гуку сярэдняга шэрагу, аналягічнага баўгарскаму «ъ» і румынскаму «ă».

## Дыялекты
У гагавускай мове Гагавузіі вылучаюцца два дыялекты — чадырлунска-камрацкі і вулканэшцкі, акрамя таго, маюцца таксама зьмяшаныя й пераходныя гаворкі. На Балканах дыялектная раздрабнёнасьць мовы большая, што тлумачыцца пражываньнем гагавузаў у розных краінах — існуюць баўгарскі, турэцкі і македонскі дыялекты.

## Асноўная характарыстыка
### Пісьмовасьць
Да ХІХ стагодзьдзя гагавуская мова заставалася бесьпісьмовай. У наступным, у мэтах выданьня праваслаўнае рэлігійнае літаратуры, абмежавана выкарыстоўвалася грэцкая пісьмовасьць. Між тым, дадзены альфабэт выкарыстоўваўся ня толькі ў рэлігійных мэтах: арыенталіст Ота Бляў сьцьвярджаў пра існаваньне перакладаў п’есаў Эўрыпіда на гагавускую мову пісьмовасьцю на аснове грэцкай.

У 1957 годзе была аформленая сталая пісьмовасьць для гагавускае мовы, у аснову якой быў пакладзены кірылічны альфабэт. У 1996 годзе гагавузы Малдовы перайшлі на лацінскі альфабэт на ўзор сучаснага турэцкага альфабэту. Гэты альфабэт зьмяшчае дадатковыя літары, такія як Ää (для пазначэньня гуку ), Ţţ (для гуку , на ўзор геаграфічна блізкай румынскай мовы) і Êê. Трэба адзначыць, што кірылічны альфабэт дагэтуль мае ўжытак.

Кірылічны альфабэт:

Лацінскі альфабэт:

### Лексыка
Гагавуская мова зьяўляецца адной зь лінгвістычна найбліжэйшых да сучаснае турэцкае мовы. Разам з гэтым, размоўная гагавуская мова адлюстроўвае на сабе заўважны ўплыў з боку славянскіх моваў. Рэлігійная лексыка мае запазычваньні з грэцкае й арабскае моваў. Тэхнічная, юрыдычная ды навуковая галіны лексыкі маюць запазычваньні з лаціны, турэцкай ды румынскай моваў.

Некаторыя прыклады:

Расейская, украінская, баўгарская мовы:

: *Unuku* («унук»), *Maşına* («машына»), *Mamu* («мама»), *Garmon* («гармонік»), *Traktor* («трактар»), *Babu* («бабуля»), *Kutü* («куцьця»), *Kolada* («калядкі»).

Арабская мова:

: *Insan* («чалавек»), *Alkogol* («сьпірт»), *Allah* («Бог»), *Fukara* («бедны»), *Seläm* («вітаю»), *Din* («вера»), *Kämil* («выдатны»), *Kitab* («кніга»), *Canta* («торба»), *Sabaa* («раніца»), *Käfir* («язычнік»), *Sıfır* («нуль»), *İslää* («добра»).

Румынская мова:

: *Juridik* («юстыцыя», «юрыдычны»), *Hırleţ* («рыдлёўка»), *Furkuliţa* («відэлец»), *Primar* («мэр»), *Armata* («армія»), *Prost* («дрэнна», «дрэнны»).

Грэцкая мова:

: *Fasülä* («фасоля»), *Ayoz* («сьвяты»), *Stavroz* («крыж»), *Yortu* («сьвята»), *Klisä* («царква»), *Popaz* («сьвятар»).

## Крыніцы

## Літаратура
* *Гайдаржи Г.А., Тукан Б.П., Колца Е.К., Покровская Л.А.* Гагаузско-русско-молдавский словарь. — М.: Советская Энциклопедия, 1973.
* Ulutaş, İsmail. 2004. *Relative clauses in Gagauz syntax*. Istanbul: Isis Press. 
* Шабашов А.В., „Гагаузы: система терминов родства и происхождение народа”

## Вонкавыя спасылкі

* A Concise Gagauz Dictionary with etymologies and Turkish, Azerbaijani and Turkmen cognates by Andras Rajki
* Падручнік і размоўнік гагавускае мовы
* Расейска-гагавускі, гагавуска-расейскі слоўнік

Катэгорыя:Цюрскія мовы
Катэгорыя:Мовы Малдовы
Катэгорыя:Мовы Ўкраіны