Ян Нагурскі

**Альфо́нс Ян Нагу́рскі** (, ; 8 лютага 1888, Улацлавак, Царства Польскае — 9 чэрвеня 1976, Варшава, Польская народная рэспубліка) — польскі лётчык, інжынэр, першы ў сьвеце палярны лётчык, першы выканаўца «мёртвай пятлі» гідрасамалётам.

## Жыцьцяпіс
Нарадзіўся ў сям’і дробнага земляўласьніка. У сям’і было яшчэ чацьвёра дзяцей. З прычыны беднасьці здолеў скончыць толькі шэсьць клясаў улацлаўскай гімназіі. У 1905 року здаў іспыты і ўладкаваўся настаўнікам у вясковую школу Красьнявіцаў. У 1906 року экстэрнам атрымаў атэстат сьпеласьці. Пасьля гэтага паступіў у афіцэрскую школу пяхоты ў Адэсе (скончыў у 1909 року). Служыў у 23-м стралецкім палку ў Хабараўску.

У 1911 року паступіў у Інжынэрна-марскую вучэльню ў Пецярбургу; зацікавіўшыся авіяцыяй, скончыў навучаньне ў I Усерасейскім аэраклюбе. У 1913 атрымаў дыплём марскога інжынэра і дыплём «вайсковага лётчыка» ў вучэльні ў Гатчыне. Служыў у Галоўнай гідраграфічнай управе Міністэрства вайскова-марскіх справаў.

У 1914 року Ян Нагурскі быў накіраваны на пошукі экспэдыцыі Георгія Сядова, Георгія Брусілава і Ўладзімера Русанава, якая зьнікла недзе ў ільдах Арктыкі. Упершыню ў гісторыі было вырашана дзеля пошукаў выкарыстаць самалёт. З гэтай мэтай з Францыі быў дастаўлены , а Нагурскі разам з мэханікам Яўгенам Кузьняцовым перавёз яго караблём да Аляксандраўску (цяпер Мурманск), а стуль 16 жніўня — на Новую Зямлю. Тут яны ўдваёх сабралі самалёт і пачалі шэраг выведных палётаў. 21 жніўня Нагурскі упершыню паспрабаваў праляцець гідрасамалётам над Арктыкай уздоўж заходняга берагу Новай Зямлі, агулам правёўшы ў паветры 4 гадзіны 20 хвілінаў і адляцеўшы ад зямлі на 100 км. Да 13 верасьня выканаў пяць вылетаў агульнай працягласьцю 11 г 30 хв, налятаўшы больш за 1100 км над сушай і Баранцавым морам на вышыны 800—1200 м. Падчас апошняга вылету дасягнуў 76° паўночнай шыраты.

У закінутай хаце на  Нагурскі знайшоў дзёньнік падарожжа Сядова і ягоны ліст у Міністэрства вайскова-марскіх справаў (Сядоў памёр годам раней). Свой досьвед Нагурскі апісаў у палётным рапарце, дзе зьмясьціў такія каштоўныя парады, як, напрыклад, мэтазгоднасьць маляваць самалёты, што лятаюць над Арктыкай, у чырвоны колер дзеля лепшай бачнасьці. Ініцыятар выправы, адмірал імпэратарскага флёту  высока ацаніў дасьледаваньні, якія давялі магчымасьць дасягненьня Паўночнага полюсу самалётам. 23 верасьня 1914 року Ян Нагурскі з разабраным самалётам вярнуўся ў Архангельск, а пасьля ў Пецярбург.

Вярнуўшыся на службу ў вайскова-марскіх сілах, Нагурскі ўдзельнічаў у I сусьветнай вайне. Служыў у эскадры марской авіяцыі Балтыйскага флёту ў Рэвелі (цяпер Талін). Патрулюючы Балтыйскае мора, лётаў рознымі тыпамі самалётаў. У канцы 1915 року узначаліў эскадру гідрасамалётаў на гідраавіяносцы «», а ў 1916 — эскадру на паўвостраве  (Саарэмаа). 17 верасьня 1916 року упершыню ў гісторыі выканаў на гідрасамалёце акрабатычную фігуру «мёртвая пятля», а наступнага дня двойчы паўтарыў штуку на авіячоўне . У лістападзе, падчас аднаго з палётаў над Балтыкай, ягоны самалёт зьбілі немцы; пілёта празь некалькі гадзін у моры выратавала расейская падводная лодка. Пасьля непрацяглага лячэньня ў рыскім шпіталі кіраваў самалётнай дывізіяй у Обу (цяпер Турку, Фінляндыя). У ваенным хаосе згубіліся ўсе ягоныя дакумэнты, і нават рапарт пра ягонае выратаваньне ня трапіў да камандзіра, таму Нагурскага палічылі зьніклым бязь вестак.

Пасьля рэвалюцыі 1917 року падразьдзяленьне Нагурскага брала ўдзел у Грамадзянскай вайне. Сам Нагурскі ў пачатку 1919 року вярнуўся ў Польшчу і хацеў паступіць на службу ў Вайскова-марскія сілы, але паколькі ваяваў у складзе Чырвонай арміі, то атрымаў адмову. Уладкаваўся працаваць інжынэрам-праектоўнікам маразільнага абсталяваньня ў цукровай і алейнай прамысловасьці. Займаўся грамадзкай дзейнасьцю. Ягонымі зьвесткамі пра палярныя палёты скарысталіся Рычард Бэрд, Вальтэр Мітэльгольцэр, Барыс Чухноўскі ды іншыя.

Пасьля II сусьветнай вайны зноўку працаваў інжынэрам у Гданьску і Варшаве. У 1955 року на адным з аўтарскіх выступаў Чэслаў Цянткевіч — знакаміты польскі палярнік і пісьменьнік — распавядаў пра «даўно забытага піянэра авіяцыі, расейскага пілёта Івана Нагурскага, зьніклага ў 1917 року». На гэтай лекцыі прысутнічаў Ян Нагурскі, які, устаўшы, паведамў, што «ён ня быў расейскай і абсалютна не адчувае сябе мёртвым». Сэнсацыя хутка распаўсюдзілася ў польскіх і савецкіх СМІ; пасьля гэтага пачалося ўшанаваньне ягоных дасягненьняў. Цянткевіч угаварыў Нагурскага апісаць свае палёты ў кнізе, якая атрымала назву *Першы над Арктыкай* (1958). Другая частка мэмуараў — *Над палаючай Балтыкай* (1960) прадставіла жыцьцё ў часе I сусьветнай вайны.

Памёр у Варшаве, пахаваны на Паўночных камунальных могілках у Бялянах.

## Прэміі і ўзнагароды
* Ордэн сьвятога Станіслава III клясы (1914)
* Афіцэрскі крыж ордэна адраджэньня Польшчы

## Памяць
У 1936 року іменем Нагурскага названая мэтэаралягічная станцыя на Зямлі Франца-Ёсіфа, якая дзеяла да 1997 року. Тамсама ягонае імя мае тамтэйшая .

Імя Яна Нагурскага носяць вуліцы ў Варшаве, Гданьску, Познані, Улацлаўку.

## Крыніцы

Катэгорыя:Польскія лётчыкі
Катэгорыя:Польскія інжынэры
Катэгорыя:Вайскоўцы Расейскай Імпэрыі
Катэгорыя:Палякі ў Першай сусьветнай вайне