Хоцімск

**Хо́цімск**, *Радзіві́лаў* — мястэчка ў Беларусі, на рацэ Бесядзі, пры ўтоку ў яе Альшоўкі і Жадунькі. Адміністрацыйны цэнтар Хоцімскага раёну Магілёўскай вобласьці. Насельніцтва на 2018 год — 6240 чалавек. Знаходзіцца за 207 км ад Магілёва, за 37 км ад чыгуначнай станцыі Камунары (лінія Крычаў — Унеча). Аўтамабільныя дарогі злучаюць мястэчка з Касьцюковічамі і Суражам.

Хоцімск — даўняе мястэчка гістарычнай Амсьціслаўшчыны, заснаванае пад назвай *Радзівілаў* у гонар старажытнага княскага роду. Сярод мясцовых славутасьцяў вылучалася драўляная ўніяцкая царква, помнік традыцыйнай беларускай архітэктуры.

## Гісторыя

### Вялікае Княства Літоўскае
Заснаваньне паселішча з назвай *Хоцімля* (*Хоцімель*) адбылося паміж 1695 і 1700 гадамі. Паводле беларускіх энцыкляпэдычных выданьняў, першы пісьмовы ўпамін пра яго як слабаду ў Амсьціслаўскім ваяводзтве датуецца 1709 годам. Тым часам у швэдзкіх крыніцах часоў Вялікай Паўночнай вайны існуе ўпамін за 5 кастрычніка 1708 году пра паселішча пад назвай *Hotzemetz* (*Хоцемец* або *Хацямец*), якое атаясамліваецца з сучасным Хоцімскам. На 1714 год у вёсцы было 66 дымоў, дзеяла царква, працавалі карчма і млын.

19 кастрычніка 1714 году, паводле ўнівэрсалу канцлера Вялікага Княства Літоўскага К. С. Радзівіла, на другім беразе Бесядзі насупраць вёскі *Хоцімлі* заклалі мястэчка *Радзівілаў*. На 1727 год у ім было 148 дымоў, існавала 3 вуліцы (Крычаўская, Альшоўская, Глухая), на 1747 год — 116 дымоў і 8 вуліцаў (Крычаўская, Альшоўская, Старэцкая, Бясовіцкая, Лагавая і інш.), царква Раства Багародзіцы з званіцай, сынагога, карчма, вязьніца. Зь сярэдзіны XVIII стагодзьдзя *Радзівілаў* — цэнтар Бярозаўскай воласьці Крычаўскага староства.

### Пад уладай Расейскай імпэрыі

У выніку першага падзелу Рэчы Паспалітай (1772 год) Радзівілаў апынуўся ў складзе Расейскай імпэрыі, у Клімавіцкім павеце. Расейскія ўлады адразу ж перайменавалі мястэчка ў *Хоцімск* і падаравалі яго Р. Пацёмкіну. Паселішча ўваходзіла ў Крычаўскае графства. Згодна з рэвіскай сказкай 1779 году, у колішнім Радзівілаве было 63 хрысьціянскія і 42 юдэйскія дымы, Спаская царква, рымска- і грэцка-каталіцкія капліцы, сынагога. На 1844 год — 139 двароў, дзеялі 2 царквы і касьцёл.

У 1860-я гады ў Хоцімску было 5 пенькатрапальных прадпрыемстваў, маслабойня, крупадзёрка, вінакурня і бровар. У 1880 годзе ў мястэчку было 274 дамы, дзеялі 2 царквы і 2 малітоўныя дамы, працавала расейская народная вучэльня. Паводле вынікаў перапісу 1897 году — 416 двароў.

### Найноўшы час
25 сакавіка 1918 году згодна з Трэцяй Устаўной граматай Хоцімск абвяшчаўся часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 году згодна з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі ён увайшоў у склад Беларускай ССР, аднак 16 студзеня Масква адабрала мястэчка разам зь іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад РСФСР. У 1924 годзе Хоцімск вярнулі БССР, дзе ён стаў цэнтрам раёну. 17 верасьня 1938 году паселішча атрымала афіцыйны статус пасёлку гарадзкога тыпу. У Другую сусьветную вайну з 15 жніўня 1941 да 26 верасьня 1943 году мястэчка знаходзілася пад акупацыяй Трэцяга Райху.

У 1994 годзе афіцыйна зацьвердзілі герб і сьцяг Хоцімску.


Chocimsk, Radziviłaŭ, Baharodzickaja. Хоцімск, Радзівілаў, Багародзіцкая (1901-17).jpg|Драўляная царква
Chocimsk, Radziviłaŭ, Baharodzickaja. Хоцімск, Радзівілаў, Багародзіцкая (S. Błažko, 1900).jpg|Драўляная царква, інтэр’ер
Chocimsk, Rynak, Sabornaja. Хоцімск, Рынак, Саборная (S. Błažko, 1892).jpg|Рынак
Chocimsk, Rynak, Sabornaja. Хоцімск, Рынак, Саборная (1901-17) (2).jpg|Царква-мураўёўка, брама

Chocimsk, Sabornaja. Хоцімск, Саборная (S. Błažko, 1900).jpg|Царква-мураўёўка, ганак
Chocimsk, Bernardynski. Хоцімск, Бэрнардынскі (1901-17).jpg|Колішні касьцёл пры кляштары бэрнардынаў (?)
Chocimsk, Bernardynski. Хоцімск, Бэрнардынскі (S. Błažko, 1900).jpg|Вуліца і колішні касьцёл (?)
Chocimsk, Biesiadź. Хоцімск, Бесядзь (1901-17).jpg|Млын на рацэ Бесядзі


## Насельніцтва

### Дэмаграфія


ImageSize = width:auto height:150 barincrement:27
PlotArea = left:50 bottom:20 top:15 right:15
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
Colors =
  id:linegrey2 value:gray(0.9)
  id:linegrey value:gray(0.7)
  id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8)
  id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:8000
ScaleMajor = unit:year increment:2500 start:0 gridcolor:linegrey
ScaleMinor = unit:year increment:500 start:0 gridcolor:linegrey2
PlotData =
  color:cobar width:15
  bar:1779 from:0 till:568 
  bar:1844 from:0 till:1828
  bar:1861 from:0 till:1573 
  bar:1880 from:0 till:1849 
  bar:1897 from:0 till:3030 
  bar:1908 from:0 till:4185 
  bar:1926 from:0 till:2900 
  bar:1938 from:0 till:3200 
  bar:1999 from:0 till:7852
  bar:2006 from:0 till:6700
  bar:2009 from:0 till:7084
  bar:2018 from:0 till:6240
TextData=
  fontsize:10px pos:(25,195)
  text:



* **ХVIII стагодзьдзе**: 1779 год — 568 чал.
* **ХIХ стагодзьдзе**: 1844 год — 1828 чал.; 1861 год — 1573 чал.; 1880 год — 1849 чал. (906 муж. і 943 жан.), у тым ліку 745 праваслаўных (365 муж. і 380 жан.), 1103 юдэяў (540 муж. і 563 жан.), 1 мужчына-каталік; 1897 год — 3030 чал.
* **ХХ стагодзьдзе**: каля 1901 году — 3280 чал.; 1908 год — 4185 чал., у тым ліку 17 шляхчіцаў, 47 купцоў, 42 духоўнага стану, 741 селянін і 3338 мяшчанаў; 1926 год — 2,9 тыс. чал.; 1938 год — 3,2 тыс. чал.; 1999 год — 7852 чал. (3776 муж. і 4076 жан.), у тым ліку 6839 беларусаў (3273 муж. і 3566 жан.), 875 расейцаў (433 муж. і 442 жан.), 75 украінцаў (34 муж. і 41 жан.), 7 палякаў (1 муж. і 6 жан.).
* **ХХI стагодзьдзе**: 2001 год — 8 тыс. чал.; 2004 год — 8 тыс. чал.; 2005 год — 6,8 тыс. чал.; 2006 год — 6,7 тыс. чал.; 2007 год — 6,7 тыс. чал.; 2009 год — 7084 чал. (перапіс); 2016 год — 6447 чал.; 2017 год — 6300 чал.; 2018 год — 6240 чал.

### Рэлігія
Дзеюць тры цэрквы — Сьвятой Тройцы (1873 год), Покрыва Багародзіцы (1891 год) і Перамяненьня Гасподняга (1993 год).

### Адукацыя
У Хоцімску працуюць 2 сярэднія, музычная, спартовая школы, школа-інтэрнат.

### Культура
Дзеюць дом культуры, 2 бібліятэкі, дом рамёстваў.

## Забудова

### Плян
Забудова сучаснага мястэчка, галоўным чынам, хаты сядзібнага тыпу. У цэнтральнай частцы пабудаваныя 2—5-павярховыя дамы. Прамысловая зона разьмяшчаецца ў яго ўсходняй частцы.

### Вуліцы і пляцы

## Эканоміка
Прадпрыемствы харчовай, будаўнічых матэрыялаў, прамысловасьці першаснай апрацоўкі лёну.
* ААТ «Хоцімскі льнозавод»

## Турыстычная інфармацыя
### Інфраструктура
Дзее Хоцімскі гістарычна-краязнаўчы музэй. Спыніцца можна ў местачковай гасьцініцы.

### Славутасьці
* Забудова гістарычная (канец ХІХ — пачатак ХХ ст.; фрагмэнты)
* Царква Покрыва Багародзіцы (1891; могілкавая)
* Царква Сьвятой Тройцы (1861—1873; мураўёўка)

### Страчаная спадчына
* Касьцёл і кляштар бэрнардынаў (XVIII ст.)
* Царква Раства Багародзіцы (XVIII ст.; Сьвяты Пасад)

## Галерэя

Хоцімск. Свята-Троіцкая царква (02).jpg|Царква, брама і капліцы
Хоцімск, Рэдакцыя раённай газеты «Шлях Кастрычніка».jpg|Гістарычная забудова
Хоцімск, Вуліца Камсамольская, 22.jpg|Дом рамёстваў
Хоцімск. Краязнаўчы музей.jpg|Краязнаўчы музэй


## Асобы
* Сяргей Блажко (1870—1956) — астраном
* Ісак Віньнікаў (1897—1973) — усходазнавец
* Аляксей Зарыцкі (1911—1987) — беларускі паэт, перакладнік
* Тацяна Козік (нар. 1962) — мадэльер, жонка пісьменьніка Алеся Аркуша
* Іван Кулікоў (нар. 1949) — навуковец у галіне энэргетыкі і энэргетычнага машынабудаваньня
* Пётар Піўчанка (нар. 1949) — навуковец-мэдык у галіне анатоміі чалавека

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 
* 
* 
*  
* 

## Вонкавыя спасылкі
* Хоцімск, Radzima.org
* Хоцімск, Глёбус Беларусі


Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVII стагодзьдзі