Дзярэчын

**Дзярэ́чын** — вёска ў Беларусі, на рацэ Сіпе. Цэнтар сельсавету Зэльвенскага раёну Гарадзенскай вобласьці. Насельніцтва на 2010 год — 627 чалавек. Знаходзіцца за 13 км на паўночны ўсход ад Зэльвы, за 15 км ад чыгуначнай станцыі Зэльва; на шашы Горадня — Слонім і на шашы, што злучае вёску з Зэльвай.

Дзярэчын — даўняе мястэчка гістарычнай Слонімшчыны (частка Наваградчыны), адна з галоўных рэзыдэнцыяў Сапегаў. Некалі шматлікія тутэйшыя гістарычна-культурныя каштоўнасьці (палац Сапегаў, касьцёл і кляштар дамініканаў, мэмарыяльная калёна, сынагога і іншыя помнікі архітэктуры XVII—XVIII стагодзьдзяў) супольнымі намаганьнямі разрабавалі і зьнішчылі расейскія і савецкія ўлады.

## Гісторыя
### Вялікае Княства Літоўскае
Упершыню Дзярэчын упамінаецца ў XV ст. як сяло, уладаньне баярына Дрэмута. У 1416 годзе вялікі князь Вітаўт «за верную службу» перадаў яго роду Копачаў. У 1501 годзе па сьмерці Яцка Копача маёнтак Дзярэчын адыйшоў да ягонай сястры Ганны Сангушкі. У гэты час тут дзеяла царква Сьвятога Спаса. У 1505—1510 гадох часткай маёнтку валодалі пісар каралеўскі Аляксандар Нікольскі і Сямен Палазовіч, з 1510 году — агульная ўласнасьць князёў Сангушкаў, Адзінцэвічаў і Палубінскіх.

У 1537 годзе Дзярэчын атрымаў статус мястэчка. У 1540 годзе частку маёнтку ў Сангушкаў выменялі Вішнявецкія. Згодна з адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформай 1565—1566 гадоў паселішча наноў увайшло ў склад Слонімскага павету Наваградзкага ваяводзтва. 3 1570-х да 1603 году частка маёнтку, што раней належала Адзінцэвічам знаходзілася ў валоданьні Валовічаў і Нарбутаў. У 1599 годзе Палубінскія адкупілі ў Вішнявецкіх іхную частку. У гэты час паселішча налічвала 42 двары.

У 1603 годзе Гальшка Нарбут запісала сваю частку Дзярэчына сыну — Самуэлю Валовічу. У 1609 годзе адзінымі ўдальнікамі мястэчка (62 двары) зрабіліся Палубінскія. У 1618 годзе пісар слонімскі земскі Канстантын Палубінскі заснаваў у Дзярэчыне касьцел і кляштар дамініканаў, пры якім адкрыліся школа, бібліятэка і шпіталь. На 1646 год у мястэчку было 72 двары. У 1685 годзе паселішча перайшло да Сапегаў і стала адной зь іх галоўных рэзыдэнцыяў.

У Вялікую Паўночную вайну (1700—1721) Дзярэчын спазнаў значныя разбурэньні. На 1750 год тут было 85 двароў, Рынак, 2 вуліцы (Слонімская і Зэльвенская). У 1786 годзе ў Дзярэчыне збудавалі палац, у якім разьмяшчалася калекцыя малярства, захоўваліся старажытныя дакумэнты, зброя літоўскіх гетманаў, ваенныя трафэі, каштоўны посуд. На 1790 год у мястэчку было 160 двароў.


Dziarečyn, Brovar. Дзярэчын, Бровар (J. Becker, 1775-99).jpg|Праект бровара, XVIII ст.
Dziarečyn, Rynak, Daminikanski. Дзярэчын, Рынак, Дамініканскі (N. Orda, 21.05.1877) (2).jpg|Кляштар. Н. Орда, 12.05.1877 г.
Dziarečyn, Sapieha. Дзярэчын, Сапега (N. Orda, 21.05.1877).jpg|Палац і кляштар. Н. Орда, 21.05.1877 г.
Dziarečyn, Uniebaŭziaćcia. Дзярэчын, Унебаўзяцьця (V. Michnievič, 1912).jpg|Праект новага касьцёла, 1912 г.


### Пад уладай Расейскай імпэрыі
У выніку трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай (1795 год) Дзярэчын апынуўся ў складзе Расейскай імпэрыі, у Слонімскім павеце. Па здушэньні вызвольнага паўстаньня ў 1830 годзе расейскія ўлады канфіскавалі маёнтак у Яўстаха Сапегі, ліквідавалі кляштар дамініканаў і пачалі ягонае руйнаваньне. Родавыя і кляштарныя скарбы вывезьлі ў Пецярбург (у тым ліку карцінаў і каштоўных упрыгожаньняў — 303 пуды і 25 фунтаў). Маскоўскі гаспадар асабіста пастанавіў спаліць частку нарабаваных каштоўнасьцяў:

Гаспадар Імпэратар па аглядзе раскладзеных у Гішпанскай залі Эрмітажу карцінаў, партрэтаў, мэдаляў і іншых рэчаў (агулам 37 скрыняў) найвышэйша загадаў зрабіць ім розныя прызначэньні, а некаторыя загадаў зьнішчыць.

Спальваліся найперш карціны зь сюжэтамі на гістарычныя тэмы, якія, на думку расейскага манарха, маглі выклікаць у гледачоў непажаданыя думкі пра былую веліч Рэчы Паспалітай. У 1870-я гады ў мястэчку існавалі 2 царквы, капліца, сынагога, 2 малітоўныя дамы, багадзельня, 2 школы, 28 крамаў, млын, 9 корчмаў, штогод праводзіліся кірмашы.

За часамі Першай сусьветнай вайны ў 1915 годзе Дзярэчын занялі войскі Нямецкай імпэрыі.

### Найноўшы час
25 сакавіка 1918 году згодна з Трэцяй Устаўной граматай Дзярэчын абвяшчаўся часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 году ў адпаведнасьці з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі ён увайшоў у склад Беларускай ССР. У 1918—1920 гадох Дзярэчын пераходзіў пераходзіў з рук у рукі — ад бальшавікоў да польскага войска. Згодна з Рыскай мірнай дамовай 1921 году мястэчка апынулася ў складзе міжваеннай Польскай Рэспублікі.

У 1939 годзе Дзярэчын увайшоў у БССР, дзе ў 1940 годзе стаў цэнтрам сельсавету. Статус паселішча панізілі да вёскі. У Другую сусьветную вайну вёска знаходзілася пад акупацыяй Трэцяга Райху. 17 красавіка 1962 году Дзярэчын ўвайшоў у склад Ваўкавыскага, з 6 студзеня 1962 году Мастоўскага, з 30 ліпеня 1966 году Зэльвенскага раёну. На 1971 год тут было 334 двары, на 1993 год — 270, на 1997 год — 347. У 2000-я гады Дзярэчын атрымаў афіцыйны статус «аграгарадку».


Dziarečyn, Rynak, Daminikanski. Дзярэчын, Рынак, Дамініканскі (1901-39) (3).jpg|Кляштарная званіца
Dziarečyn, Rynak, Daminikanski. Дзярэчын, Рынак, Дамініканскі (1901-39) (7).jpg|Рэшткі кляштару і мэмарыяльная калёна
Dziarečyn, Rynak. Дзярэчын, Рынак (V. Ravienskaja, 1938).jpg|Рынак і калёна
Dziarečyn, Rynak. Дзярэчын, Рынак (1901-39) (3).jpg|Царква


Dziarečyn, Sapieha. Дзярэчын, Сапега (J. Bułhak, 1930).jpg|Палац Сапегаў
Dziarečyn, Sapieha. Дзярэчын, Сапега (H. Braun, 1919-39) (2).jpg|Палац Сапегаў
Dziarečynskaja synagoga. Дзярэчынская сынагога (S. Zajčyk, 1939) (2).jpg|Сынагога
Dziarečynskaja synagoga. Дзярэчынская сынагога (1919-39) (3).jpg|Сынагога, інтэр’ер


## Насельніцтва
### Дэмаграфія
* **XVII стагодзьдзе**: 1609 год — 430 чал.; 1646 год — 500 чал.
* **XIX стагодзьдзе**: 1830 год — 386 муж., зь іх шляхты 17, духоўнага стану 21, мяшчанаў-юдэяў 239, мяшчанаў-хрысьціянаў і сялянаў 108, жабракоў 1; 1878 год — 2269 чал. (1049 муж. і 1220 жан.), у тым ліку 1725 юдэяў
* **XX стагодзьдзе**: 1901 год — 1671 чал.; 1971 год — 991 чал.; 1993 год — 777 чал.; 1997 год — 795 чал.; 1999 год — 725 чал.
* **XXI стагодзьдзе**: 2010 год — 627 чал.

### Інфраструктура
У Дзярэчыне працуюць сярэдняя школа, лякарня, дом культуры.

## Забудова
### Вуліцы і пляцы
У тэлефонным даведніку 1939 году ўпамінаецца Ружанская вуліца.

## Турыстычная інфармацыя

### Славутасьці
* Касьцёл Унебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі (1910—1913)
* Каплічка прыдарожная (XVІIІ ст.)
* Могілкі юдэйскія
* Царква Сьвятога Спаса (1865; мураўёўка)

### Страчаная спадчына
* Калёна мэмарыяльная (XVІIІ ст.)
* Касьцёл Унебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі і кляштар дамініканаў (XVII—XVІIІ стагодзьдзі)
* Палацава-паркавы комплекс Сапегаў (XVІIІ ст.)
* Сынагога (XVII—XVIII стагодзьдзі)

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* Скобла М. Мястэчка Дзярэчын // Наша Вера. № 3 (9), 1999 г.
* 
* 
* 

## Вонкавыя спасылкі
* Дзярэчын, Radzima.org
* Загадкі беларускай гісторыі. Дзярэчын. Ад славы да забыцця

Катэгорыя:Дзярэчын