Варшава

**Варша́ва** () — сталіца і найбуйнейшы горад Польшчы на рацэ Вісьле. Варшава стала сталіцай краіны дзякуючы каралю Жыгімонту Вазу, які ў 1596 распачаў сэрыю паездак да гэтага гораду. Канстытуцыйная сталіца Польшчы ад 1952 году.

Варшава зьўляецца важным эўрапейскім навуковым, культурным, палітычным і гаспадарчым цэнтрам. Тут мае сваю сядзібу Прэзыдэнт краіны, знаходзіцца Сойм Рэчыпаспалітай Польшчы (*Sejm Rzeczypospolitej Polskiej*), Рада Міністраў (*Rada Ministrów*) і іншыя цэнтры цэнтральнай улады. Апроч гэтага, Варшава зьяўляецца сталіцай Мазавецкага ваяводзтва.

Варшава — найбуйнейшы польскі горад паводле колькасьці насельніцтва (1 753 977 зарэгістраваных жыхароў у 2016 годзе) і займанай паверхні (517,24 км²).

## Этымалёгія назвы
Назва ўпершыню зьявілася ў сярэднявечных дакумэнтах як *Warseuiensis* (1321 год), *Varschewia* (1342 год) ды *Warschouia* (1482 год). У тыя часы яна вымаўлялася як Варшэва (*Warszewa*) ці Варшова (*Warszowa*) і канчаткова зьмянілася на Варшава толькі ў XVI стагодзьдзі. Паходзіць назва, праўдападобна, ад скарочанай формы папулярнага тады імя Варціслаў (*Warcisław*) ці Ўраціслаў (*Wrocisław*) — Варш (*Warsz*), якое тады шырока ўжывалася, між іншым, прадстаўнікамі роду Раваў (Равічаў) гербу Рава, уладальнікамі часткі тэрыторыяў у сёньняшнім цэнтры гораду.

## Геаграфія

### Разьмяшчэньне і прырода

Варшава знаходзіцца па абодвух бакох Віслы на Сярэднемазавецкай нізіне, у адлегласьці каля 350 км да Карпат ды Балтыйскага мора і мае сярэднюю вышыню 100 м над узроўнем мора. Большасьць левабярэжнай часткі гораду ляжыць на высокім адхоне Віслы. Сярэдняя тэмпэратура паветра ў студзені складае −3,3&nbsp;°C, у ліпені +18,0&nbsp;°C (гадавая — +7,8&nbsp;°C), колькасьць ападкаў складае каля 493 мм у год (максымум у чэрвені — 82 мм, мінімум у лютым — 18 мм). Найчасьцей Варшава знаходзііца пад уплывам палярна-марскога паветра (каля 60% дзён у год), а таксама палярна-кантынэнтальнага (каля 30% дзён у год). У сталіцы і яе прыгарадах
яскрава адзначаецца вялікі ўплыў буйной гарадзкой аглямэрацыі на клімат («выспа цеплыні»). Гэта прыводзіць да таго, што ў цэнтры гораду назіраецца вышэйшая сярэдняя тэмпэратура, выпадае больш ападкаў, а таксама фіксуецца ніжэйшая хуткасьць ветру.

### Адміністрацыйны падзел
Як і перад вайной, так і пачынаючы ад 1945 году, Варшава была вылучаным горадам (г. зв. гарадзкім ваяводзтвам); з 60-х гг. замацаваўся падзел на 7 раёнаў-гмінаў (у значэньні паветаў: Макотаў (*Mokotów*), Ахота (*Ochota*), Паўднёвая Прага (*Praga Południe*), Паўночная Прага (*Praga Północ*), Цэнтар (*Śródmieście*), Воля (*Wola*) ды Жалібаж (*Żoliborz*).

Пачынаючы ад красавіка 1994 году Варшава ўяўляла сабой саюз ужо 11 гмінаў. Такім чынам, на той момант фармальна не існавала цэласнага гораду пад назвай Варшава, але ў выніку рэформаў, якія былі ўведзены г. зв. варшаўскім статутам (*Ustawa warszawska*) у 2002, сталіца цяпер зьяўляецца адзінай гмінай на правах павету. Ранейшыя гміны маюць сёньня статус раёнаў, якія валодаюць абмежаванай кампэтэнцыяй у справах самакіраваньня. Акрамя таго, межы Варшавы былі пашыраныя за кошт незалежнай раней гміны Вэсола (*Wesoła*) і дасягнулі колькасьці ў 18 раёнаў.

Найбольш шчыльна заселены раён Ахота (*Ochota*) — 9448 асобаў/км², найменей шчыльна раён Вілянаў (*Wilanów *) — 414 асобаў/км². Сярэдняя лічба для ўсяго гораду складае 3291 асобаў/км² (зьвесткі за 2006 год).

### Варшаўская аглямэрацыя
Варшава зьяўляецца цэнтрам моцна разбудаванай аглямэрацыі, у скалад якой апроч самой сталіцы ўваходзіць шмат гарадоў і вёсак мазавецкага ваяводзтва. Але да сёньняшняга дня не існуе адзіных вызначаных ейных межаў. Некаторыя бачаць іх у адлегласьці ад 20 да 30 км ад цэнтру Варшавы, іншыя — нават да 40—50 км. Тэарэтычна аглямэрацыя павінна складацца з групы гарадоў, якія зьвязаны паміж сабой прасторава ды функцыянальна. Такі падыход дазваляе вызначыць дзьве граніцы варшаўскай аглямэрыцыі як гарадзкога комлексу:

**1** — *Прасторава-функцыянальны комплекс * (Абшар Варшаўскай Мэтраполіі — *Obszar Metropolitalny Warszawy*):

Варшава, Легіянова (*Legionowo*), Маркі (*Marki*), Зомбкі (*Ząbki*), Зялёнка (*Zielonka*), Валомін (*Wołomin*), Сулеювэк (*Sulejówek*), Язэфаў (*Józefów*), Отвацк (*Otwock*), Карчаў (*Karczew*), Кабылка (*Kobyłka*), Канстанцін-Язёрна (*Konstancin-Jeziorna*), Пяшэчна (*Piaseczno*), Пястаў (*Piastów*), Прушкаў (*Pruszków*), Ажараў Мазавецкі (*Ożarów Mazowiecki*), Ламянкі (*Łomianki*).

Плошча — 1 239,28 км², колькасьць жыхароў — 2 136 090, шчыльнасьць — 1 723 ас./км².

**2** — *Функцыянальны комплекс*:

Гарады зь першага пункту, а таксама: Новы-Двор-Мазавецкі (*Nowy Dwór Mazowiecki*), Радзымін (*Radzymin*), Гура Кальварыя (*Góra Kalwaria*), Мілянувэк (*Milanówek*), Брвінаў (*Brwinów*), Падкова Лесна (*Podkowa Leśna*), Гродзіск Мазавецкі (*Grodzisk Mazowiecki*), Блоне (*Błonie*), Галінаў (*Halinów*), Яблонна (*Jabłonna*).

Плошча — 2730,23 км², колькасьць жыхароў — 2 596 553, шчыльнасьць — 951 ас./км²

## Гісторыя

### Сярэднявечча

Найстарэйшым паселішчам на тэрыторыі сучаснай Варшавы было заснаванае ў IX стагодзьдзі Старое Брудна, якое праіснавала да XI стагодзьдзя. Новае ўмацаванае паселішча — Яздуў — узьнікла ў XIII стагодзьдзі і было зьнішчана войскам Міндоўга ў 1262 годзе. Першыя пісьмовыя згадкі пра Варшаву належаць да пэрыяду з 1281 да 1321 гадоў. У 1334 годзе князь Трайдзень І надаў Варшаве Кульмскае права, і тады ў горадзе пасялілася шмат купцоў з Торуню.

У XIV стагодзьдзі Варшава ўваходзіць у склад аб’яднанай Польшчы і становіцца часткай Чэрскага герцагства. У гэты час у Старым горадзе былі пабудаваныя два шэрагі гарадзкога муру. У 1380 годзе быў заснаваны Новы горад, які ў 1408 годзе таксама атрымаў Кульмскае права. У 1413 годзе Януш І Старэйшы перанёс сталіцу мазавецкага Чэрскага герцагства з Чэрску ў Варшаву. Пасьля Крэўскай уніі горад хутка разьвіваецца, дзякуючы выгаднаму геаграфічнаму становішчу паміж абедзьвюма сталіцамі — Вільняй і Кракавам. У 1548 годзе каралева Бона Сфорца пераносіць свой двор з Вавэлю ў Кракаве ў Уяздоўскі замак у Варшаве.

### У складзе Рэчы Паспалітай

У 1596 годзе, пасьля таго, як згарэў Вавэльскі замак, Жыгімонт Ваза вырашыў перанесьці рэзыдэнцыю польскіх каралёў у Варшаву. У 1607 годзе Стары горад Варшавы згарэў і пасьля гэтага быў адбудаваны ў стылі маньерызму. У XVI стагодзьдзі ў горадзе налічвалася 50 000 жыхароў. У 1568—1573 гадох быў пабудаваны першы ў горадзе мост цераз Віслу. У час Другой Паўночнай вайны горад быў разбураны швэдамі й брандэнбурцамі.

Але ўжо з 1673 году, у час кіраваньня Яна Сабескага, пачаўся новы росквіт гораду: тады зноў пачалі будавацца новыя палацы, касьцёлы, тэатры. Аднак, з прыходам да ўлады Аўгуста Моцнага ў гісторыі гораду пачаўся нешчасьлівы саксонскі пэрыяд: спачатку, у 1702 годзе горад зноў захапілі швэды, а ў 1734 — расейцы. Але і ў гэты час будаваліся палацы (ў прыватнасьці, Саксонскі палац), у 1748 годзе была адкрыта Варшаўская опэра. З 1764 году, ў час кіраваньня Станіслава Аўгуста Панятоўскага было пабудавана шмат будынкаў у стылі клясыцызму. З 1788 да 1792 году ў Каралеўскім замку праходзіў Чатырохгадовы Сойм, на якім 3 траўня 1791 году была прынятая першая ў сучаснай Эўропе канстытуцыя. У час Паўстаньня 1794 году ў красавіку абаронцы гораду здолелі зьнішчыць расейскі гарнізон, але ўжо ў лістападзе апошнія, на чале з Аляксандрам Суворавым атрымалі перамогу ў бітве ў Варшаўскім прадмесьці Прага і зьнішчылі яго насельніцтва. Па Трэцім падзеле Рэчы Паспалітай Варшава становіцца часткай прускай правінцыі Паўднёвая Прусія.

### XIX стагодзьдзе

У 1807 годзе Варшава становіцца сталіцай Варшаўскага герцагства, войскі якога прынялі ў 1812 годзе ўдзел у паходзе Напалеона на Расею. Па выніках Венскага кангрэсу Варшаўскае герцагства спыніла сваё існаваньне ў 1815 годзе, і Варшава становіцца сталіцай Царства Польскага, якое складала унію з Расеяй.

У 1830 годзе стала вядома, што цар зьбіраецца адправіць польскае войска супраць рэвалюцыянэраў у Бэльгію. 30 лістапада 1830 паўстанцы штурмавалі варшаўскі палац Бэльвэдэр: пачалося Лістападаўскае паўстаньне. Але праз год паўстаньне было здушана, і тысячы варшаўцаў былі вымушаны эміграваць у Заходнюю Эўропу ды ЗША, сярод якіх — Фрэдэрык Шапэн. З 1832 году пачаўся час рэпрэсіяў.

У 1840 да Варшавы была пракладзена чыгунка, якая неўзабаве злучыла горад зь Венай. Па здушэньні Паўстаньня 1863—1864 гадоў Царства Польскае канчаткова спыніла сваё існаваньне. У 1866 годзе ў Варшаве зьявілася конка, якую ў 1908 годзе зьмяніў электрычны трамвай. У 1881 годзе была пракладзена сучасная каналізацыйная сыстэма.

### XX—XXI стагодзьдзі

Падчас Першай сусьветнай вайны Варшава была занятая немцамі, якія ўвайшлі ў горад 5 жніўня 1915 году. 11 лістапада горад быў вызвалены арміяй маршала Пілсудзкага, дата, якая лічыцца пачаткам Другой Польскай рэспублікі. У 1920 годзе гораду пагражала нашэсьце Чырвонай Арміі, але дзякуючы Цуду над Віслай войска Юзэфа Пілсудзкага здолела адкінуць бальшавікоў ад гораду.

У міжваенны пэрыяд Варшава перажывае культурны й будаўнічы бум. Па стане на 1939 год у горадзе жыло 1 350 000 чалавек. Але пачалася Другая сусьветная вайна, і 28 верасьня 1939 горад зноў занялі немцы. Фашыстоўцы тэрарызавалі жыхароў, габрэяў загналі ў гета, у якім 18 красавіка 1943 году выбухнула паўстаньне. 31 ліпеня 1944 Чырвоная Армія вызваліла ўсходнія раёны гораду, і лінія форнту прайшла па Вісьле. Толькі 17 студзеня 1945 году горад быў вызвалены цалкам.

Пасьля Другой сусьветнай вайны была ўтворана Польская Народная Рэспубліка, і Варшава стала яе сталіцай. У 1946—1953 гадох быў адбудаваны гістарычны цэнтар гораду. Адначасова былі пабудаваны цэлыя раёны ў стылі сацыялістычнага рэалізму. У 1968 годзе адбылося студэнцкае паўстаньне, якое стала пачаткам канца эпохі Гамулкі. У 1976 годзе ў Варшаве быў заснаваны Камітэт Абароны Працаўнікоў, які ў 1980 годзе ператварыўся ў прафсаюз Салідарнасьць. У 1979 і 1987 гадох горад наведваў папа Ян Павал II. 13 сьнежня 1981 году генэрал Войцех Ярузэльскі ўвёў ваеннае становішча, якое прадоўжылася да 1983 году. У чэрвені-ліпені 1989 адбыліся (адносна) свабодныя выбары ў парлямэнт краіны і прэзыдэнта.

У 1995 годзе пачала працу Варшаўскае мэтро. У 1990-я быў пабудаваны шэраг хмарачосаў. З 2005 году Варшава зьяўляецца штаб-кватэрай Агнецтва Эўразьвязу па бясьпецы зьнешніх граніцаў — Frontex.

## Дэмаграфія
Варшава зьяўляецца найбуйнейшым польскім горадам паводле колькасьці насельніцтва (1 753 977 зарэгістраваных жыхароў у 2016 годзе) ды займаванай паверхі (517 км²). Акрамя таго, вялікую частку жыхароў польскай сталіцы складаюць незарэгістраваныя асобы (нават каля 500—700 тысячаў чалавек).

Цягам апошніх стагодзьдзяў Варшава зьяўлялася інтэрнацыянальным горадам, дзе каля 20% насельніцтва складалі жыды ды людзі іншых нацыянальнасьцяў. Вялікія страты панесла польская сталіца ў выніку II сусьветнай вайны: з 1 289 000 жыхароў у 1939 годзе — да 478 755 чалавек у 1946 годзе. Напачатку 50-х гадоў прырост насельніцтва складаў каля 5-7% штогод (45 000 — 60 000 асобаў на 41 000 новых кватэраў, пабудаваных згодна шасьцілеткі 1950—1955 гадоў). Такім чынам былі ўведзены абмежаваньні для абавязковай рэгістрацыі, якія прывялі да спадку тэмпу міграцыі (толькі 22 000 асобаў у 1976 годзе). Гэтыя абмежаваньні паспрыялі разьвіцьцю варшаўскіх прыгарадаў, дзе пасяляліся людзі, якія прыязджалі з усёй Польшчы. Скасаваньне абмежаваньняў для рэгістрацыі прывяло да новага некантраляванага наплыву людзей да сталіцы.

**Зьмена колькасьці насельніцтва:**

## Эканоміка
У 2011 годзе Варшава займала 46-ы радок у сьпісе самых дарагіх для жыцьця гарадоў сьвету. Яна была клясыфікавана як альфа-горад дасьледчай камісіяй унівэрсытэту Лафбаро, разьмясьціўшыся на адным узроўні з такімі гарадамі, як то Вашынгтон, Сан-Францыска, Сэул і Нью-Дэлі.

### Бізнэс і камэрцыя

Варшава, асабліва ейны цэнтар, зьяўляецца месцам разьмяшчэньня ня толькі шматлікіх нацыянальных інстытутаў і ўрадавых установаў, але і многіх айчынных і міжнародных кампаніяў. У 2006 годзе ў горадзе было зарэгістравана 304 016 кампаніяў. У Варшаве стала пашыраецца бізнэс-супольнасьць як на рэгіянальным і нацыянальным, гэтак і на глябальным узроўні. Фінансавы ўдзел замежных інвэстараў у разьвіцьці эканомікі гораду быў ацэнены ў 2002 годзе ў больш за 650 мільёнаў эўра. Варшава вырабляе 12% нацыянальнага даходу Польшчы, які ў 2008 годзе склаў 305,1% ад сярэдняга польскага паказчыка, альбо 160% ад сярэдняга паказчыка па ЭЗ. СУП на душу насельніцтва ў Варшаве склаў 64 тысячы злотых у 2008 годзе (каля 23 800 эўра). Агульны намінальны СУП гораду ў 2010 годзе складаў 191,766 млрд злотых. Варшава зьяўляецца вядучым рэгіёнам Цэнтральна-ўсходняй Эўропы ў пляне прыцягненьня замежных інвэстыцыяў, а ў 2006 годзе рост СУП апраўдаў чаканьні і склаў 6,1%.

У той жа час узровень беспрацоўя зьяўляецца адным з самых нізкіх у Польшчы. Паводле афіцыйных зьвестак на люты 2016 году такі паказчык склаў 3,5%. Сам горад зьбірае каля 8,74 млн злотых у выглядзе падаткаў і прамых датацыяў.

### Варшаўская фондавая біржа

Першая фондавая біржа Варшавы была заснавана ў 1817 годзе і працавала да пачатку Другой сусьветнай вайны. У сацыялістычны пэрыяд падчас разьвіцьця плянавай эканомікі біржа была зачыненая, але ў красавіку 1991 году зь пераходам на рынкавыя адносіны была зноўку адчынена. Сёньня Варшаўская фондавая біржа (WSE), згодна з многімі паказчыкамі, зьяўляецца самай вялікай у рэгіёне, маючы ў сваім рэестры 374 кампаніі, агульная капіталізацыя якіх па стане на 31 жніўня 2009 году складала 162 584 мільёнаў эўра. Найбольшыя прадпрыемствы ўваходзілі ў «ВБІ20», у тым ліку «Ўсеагульнае прадпрыемства страхаваньня».

## Адукацыя

У Варшаве разьмешчаны чатыры буйныя ўнівэрсытэты і больш за 62 невялікіх школаў вышэйшай адукацыі. Агульная колькасьць студэнтаў і вучняў на 2002 дасягала амаль 500 тысячаў чалавек, альбо 29,2% ад агульнага гарадзкога насельніцтва. Колькасьць студэнтаў вышэйшых навучальных установаў складала больш за 280 тысячаў чалавек. Большасьць аўтарытэтных унівэрсытэтаў зьяўляюцца дзяржаўнымі, але ў апошнія гады назіраецца таксама ўздым шэрагу прыватных унівэрсытэтаў.

Варшаўскі ўнівэрсытэт быў заснаваны ў 1816 годзе, пасьля падзелу Рэчы Паспалітай, калі Варшава і Кракаў, які зьяўляецца адным з найстарэйшых і найбольш уплывовых польскіх акадэмічных цэнтраў, апынуліся ў розных краінах. Варшаўскі тэхналягічны ўнівэрсытэт зьяўляецца другім самым уплывовым тэхнічным унівэрсытэтам краіны і адным з самых вялікіх у Цэнтральнай і Ўсходняй Эўропе. У ім працуюць каля 2 тысячаў прафэсараў. Іншыя ўстановы вышэйшай адукацыі гораду ўключаюць у сябе Варшаўскі мэдычны ўнівэрсытэт, найбуйнейшая ў Польшчы мэдычная школа і адзін з самых прэстыжных унівэрсытэтаў краіны, Нацыянальны ўнівэрсытэт абароны, Музычны ўнівэрсытэт Фрыдэрыка Шапэна, найстарэйшая і найбуйнейшая музычная школы ў Польшчы, Варшаўская школа эканомікі, найстарэйшы і самы вядомы эканамічны ўнівэрсытэт краіны, і Варшаўскі ўнівэрсытэт прыродазнаўчых навук, найбуйнейшы сельскагаспадарчы ўнівэрсытэт, заснаваны ў 1818 годзе.

Варшава мае мноства бібліятэкаў, многія зь якіх утрымліваюць шырокія калекцыі гістарычных дакумэнтаў. Самай важнай бібліятэкай з пункту гледжаньня дакумэнтальных гістарычных калекцыяў зьяўляецца Нацыянальная бібліятэка Польшчы. Бібліятэка мае 8,2 млн тамоў у сваёй калекцыі. Гэтая бібліятэка была заснаваная ў 1928 годзе і зьяўляецца пераемніцай бібліятэкі Залускіх, самай вялікай у Польшчы і адной зь першых і найбуйнейшых бібліятэк у сьвеце.

## Славутасьці

* Стары горад
** Каралеўскі замак
** Калёна Жыгімонта
** Палац «пад бляхай»
** Ратуша
** Музэй Варшавы
** Сабор Сьвятога Яна
** Касьцёл Сьвятога Мартына
* Новы горад
** Палац Сапегаў
** Камяніца Якуба Фантаны
** Гатэль «Le Regina»
* Уяздоўскі замак
* Палац кракаўскіх біскупаў
* Палац Чапскіх
* Палац Астроскіх
* Палац культуры і навукі
* Лазянкоўскі палац
* Вілянаўскі палац
* Нацыянальны музэй
* Базыліка Сьвятых Міхала і Флярыяна
* Касьцёл візытак
* Касьцёл Сьвятога Крыжа
* Касьцёл Сьвятой Тройцы
* Цытадэль
* Магіла невядомага жаўнера
* Хмарачос Rondo 1

## Асобы
* Фрыдэрык Шапэн — кампазытар
* Марыя Складоўская-Кюры — вучоная ў галіне фізыкі й хіміі
* Рышард Капусьцінскі — рэпартэр, журніліст, пісьменьнік
* Вільгельм Калінскі — дзяяч каталіцкай царквы
* Януш Корчак — пэдагог, пісьменьнік, лекар
* Магдалена Радзівіл (1861—1945) — дзяячка беларускага культурнага руху, мэцэнатка

## Гарады-сябры

## Крыніцы

## Глядзіце таксама
* Babka Tower
* Варшаўская фондавая біржа

## Вонкавыя спасылкі
*