open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Васіль Удалы

**Васіль Міхайлавіч Удалы** (? — каля 1501) — князь Вярэйскі. Старэйшы сын Міхаіла Андрэевіча ад жонкі Алена Яраслаўны (? — 1486). У 1468 і 1469 гг. удзельнічаў у паходзе маскоўскага войска на Казань, у 1471 г. на Ноўгарад, у 1472 і 1480 гг. супраць татарскага хана Ахмата. Пабраўся шлюбам з Марыяй Андрэеўнай Палеаляг, пляменьніцай вялікай княгіні маскоўскай Соф’і, жонкі вялікага маскоўскага князя Івана III. У 1484 г., з-за пагрозы арышту, уцёк зь сям’ёй у ВКЛ, дзе вялікі князь Казімер IV у 1484 г. перадаў яму ва ўладаньне Любеч на Дняпры, Койданаў, Вусу, Старынкі, Іслач, Валожын ды Радашкавічы. У 1493 г. Соф’я выпрасіла ў Івана III дазвол Васілю вярнуцца на бацькаўшчыну, але той застаўся ў ВКЛ. Пасьля ягонай сьмерці ўсе ўладаньні перайшлі да яго адзінай дачкі Соф’і.

## Література
* Грыцкевіч А. П. Вярэйскія. // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі ў 6 тамах. Мінск. Т. 2. 1994. С. 442—443.
* Грыцкевіч А. П. Вярэйскія. // Беларуская энцыклапедыя ў 18 тамах. Т. 4. Мінск. 1997. С. 399.
* Валахановіч В. І. Князі Вярэйскія. // Памяць. Гісторыка-дакументальная хроніка Дзяржынскага раёна. Мінск. 2004. С. 78.

Катэгорыя:Вярэйскія
Соф’я Васільеўна

**Соф’я Васільеўна**, княгіня Вярэйская, у замустве Гаштольд (пасьля 1480—1549) — дачка Васіля Удалога (? — каля 1501). У 1505 г. пабралася шлюбам з Альбрэхтам Гаштольдам (Гаштоўтам) герба Габданк. У 1507 г. нарадзіла сына — Станіслава Гаштольда. Вялікі князь ВКЛ Аляксандар пацьвердзіў яе правы на бацькавыя маёнткі, у тым ліку і на Койданава. У 1563 г. Альбрэхт аддаў ёй у пажыцьцёвае валоданьне маёнткі Трабы, Гальшаны і іншыя, у 1539 г. дазволіў пасьля сваёй сьмерці валодаць маёнткамі і пажыцьцёвымі ўладаньнямі да скону. Сын Станіслаў (1507—1542), апошні прадстаўнік мужчынскай лініі Гаштольдаў герба Абданк, 15 траўня 1537 г. пабраўся шлюбам з малодшай дачкой гетмана вялікага ВКЛ Юрыя Радзівіла Барбарай Радзівіл (пазьней жонка вялікага князя ВКЛ Жыгімонта II Аўгуста). Пасьля сьмерці Соф’і ўсе яе ўладаньні адышлі вялікаму князю ВКЛ Жыгімонту II Аўгусту як вымарачныя маёнткі.

## Література
* Грыцкевіч А. П. Вярэйскія. // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі ў 6 тамах. Мінск. Т. 2. 1994. С. 442—443.
* Грыцкевіч А. П. Вярэйскія. // Беларуская энцыклапедыя ў 18 тамах. Т. 4. Мінск. 1997. С. 399.
* Валахановіч В. І. Князі Вярэйскія. // Памяць. Гісторыка-дакументальная хроніка Дзяржынскага раёна. Мінск. 2004. С. 78.

Катэгорыя:Вярэйскія
Катэгорыя:Гаштольды
Крузэйдэрз Бэлфаст

«**Крузэйдэрз**» () — паўночнаірляндзкі футбольны клюб з гораду Бэлфасту. Заснаваны ў 1898 годзе. Сяміразовы чэмпіён Паўночнай Ірляндыі, шасьціразовы ўладальнік Кубка Паўночнай Ірляндыі.

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Бэлфаст
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1898 годзе
Таварыскасьць

**Таварыскасьць** — здольнасьць устанаўліваць, наладжваць ды падтрымліваць узбагачальныя зносіны. Ёсьць гульнявой іх праявай, абумоўленай: прыязнасьцю, выхаванасьцю, ветлівасьцю, прывабнасьцю.

Пры яе дасягненьні не вітаецца надта разьвязнае ды задзірлівае падкрэсьліваньне сваёй асобнасьці. Захоўваецца пры бестурботных узаемінах у духу весялосьці й прыхільнасьці.

## Крыніцы

Катэгорыя:Чалавечыя зносіны
Катэгорыя:Паводзіны
Вязынка (рака)

**Вя́зынка** — рака ў Беларусі, прыток ракі Рыбчанкі (басэйн Вяльлі і Нёману). Цячэ ў Менскім і Маладэчанскім раёнах Менскай вобласьці. Даўжыня 15 км. Плошча вадазбору 60 км². Сярэдні выдатак вады ў вусьці каля 0,4 м³/с.

На рацэ стаіць мястэчка Радашкавічы.

Пачынаецца на ўсходзе ад вёскі Ліпянёў Менскага раёну і цячэ паўночнымі схіламі Менскага ўзвышша. Разам з ракой Гуйкай каля мястэчка Радашкавічаў ўтварае раку Рыбчанку.

Даліна ракі выразная. Абалона двухбаковая, шырынёй 100—200 м. Рэчышча зьвілістае, яго шырыня ў межань 5-7 м. У вярхоўі перакрыжоўваецца зь Вялейска-Менскай воднай сыстэмай. Берагі крутыя.

У маляўнічых мясьцінах у вярхоўі ракі знаходзіцца Купалаўскі мэмарыяльны запаведнік «Вязынка», а ў сутоцы з Гуйкай каля Радашкавічаў — зона адпачынку Вязынка.

## Крыніцы

## Літаратура
*  С. 111.
* Ресурсы поверхностных вод СССР. Описание рек и озёр и расчёты основных характеристик их режима. Т. 5. Белоруссия и Верхнее Поднепровье. Ч. 1—2. — Л., 1971.
* Природа Белоруссии: Попул. энцикл./ БелСЭ; Редкол.: И. П. Шамякин (гл.ред.) и др. — Мн.: БелСЭ, 1986. — 599 с, 40 л. ил.

## Вонкавыя спасылкі
* Рака Вязынка. Рыбацка-турыстычны партал fishtour.by

Катэгорыя:Басэйн Вяльлі
Катэгорыя:Рэкі Менскага раёну
Катэгорыя:Рэкі Маладэчанскага раёну
Лідынгё (камуна)

**Лідынгё** () — камуна ў Швэцыі, у лэне Стакгольм, на ўсход ад Стакгольму. Разьмешчана пераважна на востраве Лідынгё ды на некалькіх прылеглых астраўках. Уваходзіць у склад Вялікага Стакгольму. Адміністрацыйны цэнтар — Лідынгё. Насельніцтва 46 302 чалавек (31.12.2015). Паводле займаемай плошчы (31,17 км²) гэта адна з найменшых камунаў Швэцыі (285 месца з 290).

## Транспарт
Стары й Новы масты Лідынгёбрун злучаюць востраў са Стакгольмам, па якіх праходзіць і грамадзкі транспарт: маршруты трамваю нумар 21 і некалькіх аўтобусаў праходзяць зь Лідынгё да сталічнае станцыі мэтро Рупстэн.

## Славутасьці

*Царква (1623)
*Сад Мілеса
*Шэраг вілаў (Віла Сёдэрос, Віла Форэста, Віла Гёгбэрга і інш.)

## Крыніцы

Катэгорыя:Камуны лэну Стакгольм
Петразаводзк (станцыя)

**Петразаво́дзк** — чыгуначная станцыя ў горадзе Петразаводзк. Адкрыта ў 1915 годзе. Разьмешчана паміж станцыямі Галікоўка і Петразаводзк-Таварны.
   
## Выхад ў горад
Выхад ў горад на плошчу Гагарына.
        
## Напрамкі
На поўдзень ад станцыі электрацягнікі ходзяць да станцыі Сьвір, на поўнач — Мядзьведжая Гара.


Файл:Petrozavodsk railway station2.jpg
Файл:Petrozavodsk 06-2017 img36 Railway station.jpg|


Катэгорыя:Петразаводзк
Бакунскі сельсавет (1940)

**Баку́нскі сельсаве́т** — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Пружанскага раёну Берасьцейскай вобласьці. Адміністрацыйны цэнтар — вёска Бакуны.

## Гісторыя
12 кастрычніка 1940 году створаны ў складзе Пружанскага раёну Берасьцейскай вобласьці. 

16 ліпеня 1954 году сельсавету перададзеныя населеныя пункты скасаванага Ткачоўскага сельсавету.

12 жніўня 1957 году сельсавет перайменаваны ў Ткачоўскі. 5 жніўня 1974 году сельсавету вернутая назва Бакунскі.

18 лістапада 2005 году рашэньнем Берасьцейскага абласнога савету дэпутатаў №190 сельсавет скасаваны, а яго вёскі ўлучаныя ў склад Лінаўскага сельсавету.

## Населеныя пункты
* 1 студзеня 1947 году — 6
* 1 студзеня 1986 году — 10

## Цікавая інфармацыя
У пэрыяд зь 17 сьнежня 1956 году да 12 жніўня 1957 году ў склад Пружанскага раёну адначасова ўваходзілі два сельсаветы з аднолькавай назвай — Бакунскі сельсавет. Гэтае здарылася ў сувязі з тым, што быў скасаваны Шарашоўскі раён.

## Крыніцы

## Літаратура
*  С. 576
*  С. 492

Катэгорыя:Былыя сельсаветы Пружанскага раёну
Катэгорыя:Сельсаветы, створаныя ў 1940 годзе
Катэгорыя:Сельсаветы, скасаваныя ў 1957 годзе
Катэгорыя:Сельсаветы, створаныя ў 1974 годзе
Катэгорыя:Сельсаветы, скасаваныя ў 2005 годзе
Роўбіцкі сельсавет

**Ро́ўбіцкі сельсаве́т** — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Пружанскага раёну Берасьцейскай вобласьці. Адміністрацыйны цэнтар — вёска Роўбіцк.

## Гісторыя
12 кастрычніка 1940 году створаны ў складзе Шарашоўскага раёну Берасьцейскай вобласьці. 17 сьнежня 1956 году раён скасаваны, сельсавет далучаны да Пружанскага раёну.

Сельсавет скасаваны 7 верасьня 2006 року рашэньнем Берасьцейскага абласнога савету дэпутатаў №261, яго вёскі ўлучаныя ў склад Сухопальскага сельсавету.

## Населеныя пункты
* 1 студзеня 1947 году — 77

## Крыніцы і заўвагі

## Літаратура
*  С. 576
*  С. 197
*  С. 530
*  С. 69

Катэгорыя:Былыя сельсаветы Пружанскага раёну
Катэгорыя:Сельсаветы, створаныя ў 1940 годзе
Катэгорыя:Сельсаветы, скасаваныя ў 2006 годзе
Навазасімавіцкі сельсавет

**Наваза́сімавіцкі сельсаве́т** (таксама — *Но́вазасі́мавіцкі сельсаве́т*) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Пружанскага раёну Берасьцейскай вобласьці. Адміністрацыйны цэнтар — вёска Новыя Засімавічы.

## Гісторыя
Сельсавет створаны 24 верасьня 1998 року рашэньнем Берасьцейскага абласнога Савету дэпутатаў №89 у межах населенага пункту Новыя Засімавічы.

## Крыніцы


Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі
Катэгорыя:Сельсаветы, створаныя ў 1998 годзе
Варанілавіцкі сельсавет

**Варані́лавіцкі сельсаве́т** — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Пружанскага раёну Берасьцейскай вобласьці. Адміністрацыйны цэнтар — вёска Варанілавічы.

## Гісторыя
12 кастрычніка 1940 году створаны ў складзе Ружанскага раёну Берасьцейскай вобласьці (з 8 студзеня 1954 году да 19 чэрвеня 1954 году — Гарадзенскай). 25 сьнежня 1962 году раён скасаваны, сельсавет далучаны да Пружанскага раёну.

Сельсавет скасаваны 1 сьнежня 2009 року рашэньнем Берасьцейскага абласнога савету дэпутатаў №242, усе населеныя пункты — Астравок, Буцькі, Варанілавічы, Верчыцы, Вітараж, Еськаўцы, Калазубы, Каплі, Клепачы, Ласасін, Перасадзічы, Таўцьвілы, Шчытна — улучаныя ў склад Ружанскага пасялковага савету.

## Населеныя пункты
* 1 студзеня 1947 году — 5

## Крыніцы

## Літаратура
* 
*  С. 576
*  С. 128
*  С. 496
*  С. 68

Катэгорыя:Былыя сельсаветы Пружанскага раёну
Катэгорыя:Сельсаветы, створаныя ў 1940 годзе
Катэгорыя:Сельсаветы, скасаваныя ў 2009 годзе
Старавольскі сельсавет

**Стараво́льскі сельсаве́т** — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Пружанскага раёну Берасьцейскай вобласьці. Адміністрацыйны цэнтар — вёска Стараволя.

## Гісторыя
Сельсавет створаны 12 кастрычніка 1940 року ў складзе Шарашоўскага раёну. 17 сьнежня 1956 году раён скасаваны, сельсавет далучаны да Пружанскага раёну.

Сельсавет скасаваны 1 сьнежня 2009 року рашэньнем Берасьцейскага абласнога савету дэпутатаў №242, усе населеныя пункты — Абруб, Зарэчча, Лазоўка, Перадзельск, Стараволя — перададзеныяя ў склад Велікасельскага сельсавету.

## Населеныя пункты
* 1 студзеня 1947 году — 6

## Крыніцы

## Літаратура
*  С. 576
*  С. 197
*  С. 537
*  С. 69

Катэгорыя:Былыя сельсаветы Пружанскага раёну
Катэгорыя:Сельсаветы, створаныя ў 1940 годзе
Катэгорыя:Сельсаветы, скасаваныя ў 2009 годзе
Ружанскі сельсавет (1954—2009)

**Ружа́нскі сельсаве́т** — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Пружанскага раёну Берасьцейскай вобласьці. Адміністрацыйны цэнтар — мястэчка Ружаны (не ўваходзілі ў склад савету).

## Гісторыя
16 ліпеня 1954 году створаны ў складзе Ружанскага раёну Берасьцейскай вобласьці. 25 сьнежня 1962 году раён скасаваны, сельсавет далучаны да Пружанскага раёну.

Сельсавет скасаваны 1 сьнежня 2009 году рашэньнем Берасьцейскага абласнога савету дэпутатаў №242, усе населеныя пункты — вёскі Байкі, Блізная, Бор-Ліпы, Воля, Запольле, Кавалі, Карасі, Куляны, Малочкі, Манчыкі, Поланск, Уласавічы, Юндзілы і хутар Мікіцічы — улучаныя ў склад Ружанскага пасялковага савету.

## Крыніцы

## Літаратура
* 
*  С. 576
*  С. 128

Катэгорыя:Былыя сельсаветы Пружанскага раёну
Катэгорыя:Сельсаветы, створаныя ў 1954 годзе
Катэгорыя:Сельсаветы, скасаваныя ў 2009 годзе
Навінка (Койданаўскі раён)

**Наві́нка** — вёска ў Фаніпальскім сельсавеце Койданаўскага раёну Менскай вобласьці Беларусі. За 14 км ад Койданава, 16 км ад Менск, 3 км ад чыгуначнай станцыі Фаніпаль.

## Гісторыя
У пачатку XX стагодзьдзя ў Станькаўскай воласьці Менскага павету.

## Насельніцтва
* 20 стагодзьдзе: 1924 год — 12 двароў, 53 жыхары; 1997 год — 23 двары, 69 жыхароў; 1999 год — 68 жыхароў
* 21 стагодзьдзе: 1 студзеня 2004 году — 22 двары, 61 жыхар; 2010 год — 59 жыхароў

## Крыніцы

## Літаратура
* 

Катэгорыя:Фаніпальскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Койданаўскага раёну
Вапняк

**Вапня́к** (раку́шнік) — асадкавая горная парода арганічнага, радзей хемагеннага паходжаньня, якая складаецца амаль на 100% з CaCO3 (карбанату кальцу) у форме крышталёў кальцыту рознага памеру.

Вапняк, які складаецца пераважна з ракавін марскіх жывёл і іх аскепкаў, завецца ракушнікам (ракушачнікам).
  
Рэчывы, якія ўваходзяць у склад вапняку, здольныя хоць і ў малой колькасьці, але рашчыняцца ў вадзе, а таксама павольна раскладацца на вуглякіслы газ і адпаведныя асновы; першы працэс — найважнейшы фактар утварэньня карставых пячор, другі праходзіць на вялікіх глыбінях пад дзеяньнем глыбіннага цяпла зямлі, дае крыніцу газу для мінэральных водаў.


Катэгорыя:Біямінэралы
Наларбар

**На́ларбар** () або **Нааларбар** — раўніна ў Аўстраліі, уяўляе сабою значную плошчу плоскай, практычна пазбаўленай дрэваў пустыннай або паўпустыннай мясцовасьці, разьмешчанай на поўнач ад Вялікага Аўстралійскага заліва. Назва *Наларбар* паходзіць ад : «нішто» ці «ніводны» і : «дрэва». Абарыгенская назва гэтай мясцовасьці «Oondiri» азначае «бязводны». Гэта самы вялікі ў сьвеце адзіны маналіт вапняку, які займае плошчу каля 200 000 км² (77 200 кв міль). У самай шырокай зоне раўніна распасьціраецца на 1200 км з усходу на захад паміж штатамі Паўднёвая Аўстралія і Заходняя Аўстралія.

Катэгорыя:Раўніны Аўстраліі
Катэгорыя:Геаграфія Заходняй Аўстраліі
Катэгорыя:Геаграфія Паўднёвай Аўстраліі
Нанакластэр

**Нанакластэр** () — група атамаў ці малекул, у якой найбольшае агульнае вымярэньне звычайна знаходзіцца ў абшары некалькіх нанамэтраў.

Тэрміналёгія ў сфэры нананавук і нанатэхналёгіяў па стане на канец 2000-х гг. заставалася неканчаткова аформленай. Яе стандартызацыяй займаліся ТК ІСО 229, а таксама розныя нацыянальныя арганізацыі па стандартызацыі. Адной з прапановаў на ўнармаваньні нанатэрміналёгіі зьяўляецца тымчасовая Публічная спэцыфікацыя PAS 71 Брытанскага інстытуту стандартаў (BSI), выпушчаная ў 2005.

## Літаратура
* BSI PAS 71:2005. Vocabulary. Nanoparticles. — BSI. ISBN 0-580-45925-X

Катэгорыя:Нанатэхналёгія
Катэгорыя:Наначасьцінкі
Натан Штраўс

**На́тан Штраўс** (; 31 студзеня 1848 — 11 студзеня 1931) — амэрыканскі прамысловец, філянтроп, гуманіст, саўладальнік найбуйнейшай амэрыканскай сеткі ўнівэрмагаў: «RH Macy & Co». а таксама уладальнік сеткі ўнівэрмагаў «Abraham & Straus». Вялікую частку сваіх актываў ахвяраваў на сыянісцкі рух, на бібліятэкі і ахову здароўя. Актыўна выступаў за абавязковую пастэрызацыю малака. Пабудаваў станцыі пастэрызацыі малака ў 36 гарадах ЗША. Ім былі адкрыты дзіцячыя мэдычныя цэнтры ў Тэль-Авіве і Ерусаліме. Імя Натана Штраўса з 1927 году носіць Натанія — горад у Ізраілі, найбуйнейшы курорт міжземнаморскага ўзьбярэжжа.

## Крыніцы

Катэгорыя:Прадпрымальнікі ЗША
Катэгорыя:Габрэйскія філянтропы
Наміб

**Наміб** (, ) — прахалодная прыбярэжная пустыня ў паўднёва-заходняй частцы Афрыкі. Назва пустыні адбываецца з мовы карэннай народнасьці нама. Плошча Наміб складае звыш  км². Пустыня распасьціраецца на 1900 км уздоўж узьбярэжжа Атлянтычнага акіяна ад горада Намібіі ў Анголе, праз усю Намібію (якая атрымала ад пустыні сваю назву) да вусьця ракі Аліфантс ў Капскай правінцыі ПАР. Ад акіяна яна сыходзіць углыб кантынэнта на адлегласьць ад 50 да 160 км да падножжа ўнутракантынэнтальнага плято, на поўдні яна злучаецца з паўднёва-заходняй часткай Калахары.

Назва «Наміб» на мове народнасьці нама азначае «месца, дзе нічога няма». Пустыня Наміб надзвычай сухая (толькі 10-13 мм ападкаў у год) і, за выключэньнем некалькіх прыбярэжных гарадоў, практычна незаселеная.

Пустыня ўключаная ў сьпіс Сусьветнай спадчыны ЮНЭСКО.

## Вонкавыя спасылкі

* Namib Britannica.com

Катэгорыя:Пустыні Афрыкі
Катэгорыя:Аб’екты Сусьветнай спадчыны
Рабан Маўр

**Рабан Маўр** (*Храбан Маўр*, ) (каля. 780, Майнц, Франкская дзяржава — 856, Усходне-Франкская каралеўства) — нямецкі багаслоў IX ст., вучань Алкуіна, абат Фульды, архіяпіскап майнцскі, вучоны, лацінскі пісьменьнік, пэдагог, паэт, дзяяч «Каралінскага адраджэньня». Аўтар адной зь першых сярэднявечных энцыкляпэдыяў. Згадваецца Дантэ Аліг'еры ў кантыку Рай «Боскай камэдыі». Бэатыфікаваны і кананізаваны каталіцкай царквой.

## Крыніцы

Катэгорыя:Каталіцкія сьвятыя
Катэгорыя:Энцыкляпэдысты
Катэгорыя:Схалясты
Катэгорыя:Нямецкія літаратары
Катэгорыя:Нямецкія паэты і паэткі
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 780 годзе
Рандонія

**Рандо́нія** () — штат на захадзе Бразыліі. Адміністрацыйны цэнтар — Порту-Вэлью. Рандонія мяжуе з штатамі Акры, Амазонас і Мату-Гросу, а таксама з Балівіяй.

## Адміністрацыйны падзел
Штат дзеліцца на 2 рэгіёны, 8 мікрарэгіёнаў і 52 абшчыны.

## Насельніцтва
Колькасьць насельніцтва — 1 562 417 (2006). Урбанізацыя: 66,8% (2004).

Расавы склад:
* мулаты — 934 000 (53,8%)
* белыя — 590 000 (37,0%)
* чарнаскурыя — 114 000 (7,2%)
* азіяты і індзейцы — 35 000 (2,2%)

Катэгорыя:Штаты Бразыліі
Катэгорыя:Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Бразыліі
Багдан Хмяльніцкі

**Багдан Хмяльніцкі** (27 сьнежня 1595 (6 студзеня1596) — 27 ліпеня (6 жніўня) 1657) — украінскі гетман, дзяржаўны дзеяч і дыплямат.

Служыў у войску рэестравых казакаў, у 1647 г. уцёк у Запароскую Сеч і праз год узьняў паўстаньне супраць Рэчы Паспалітай, якое перарасло ў вызваленчую вайну ўкраінскага народа. Армія Хмяльніцкага разьбіла польскае войска ў 1648 годзе пад Жоўтымі Водамі, пад Корсунем і пад Піляўцамі, у 1649 — пад Зборавам і пад Збаражам, у 1652 — пад Батогам; панесла паразу ў 1651 годзе пад Берастэчкам.

У 1654 па просьбе Хмяльніцкага Ўкраіна была ўключана ў склад Маскоўскай дзяржавы. Пазьней, пераканаўшыся, што пад царскай апекай нельга ўтварыць незалежнай дзяржавы, Хмяльніцкі шукаў пагадненьня з Трансыльваніяй і Швэцыяй. Разам з казацкай старшынай разглядаў паўднёвы ўсход Беларусі як частку сваёй будучай дзяржавы.

Катэгорыя:Нарадзіліся 6 студзеня
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1596 годзе
Катэгорыя:Памерлі 6 жніўня
Катэгорыя:Памерлі ў 1657 годзе
Катэгорыя:Гетманы Ўкраіны
Катэгорыя:Казацтва
Мікалай Чадовіч

**Мікалай Трафімавіч Чадовіч** (29 кастрычніка 1948, гп. Чырвоная Слабада, Чырвонаслабодзкі раён, Бабруйская вобласьць, БССР — 21 студзеня 2011, Менск, Беларусь) — пісьменьнік-фантаст.

## Біяграфія
У 1968 г. скончыў Менскі тэхнікум сувязі, у 1979 г. завочна закончыў Маскоўскі інстытут сувязі. У 1970—1990 гг. працаваў брыгадзірам ў тралейбусным дэпо ў Менску, у 1990—1998 гг. начальнікам транспартнага аддзелу і рэдактарам менскага выдавецтва «Эрыдан». Пісаў на расейскай мове.

Першая фантастычная публікацыя, аповяд «Нарушитель» (1983) у газэце «Знамя юности», які быў напісаны ў суаўтарстве зь Юрыем Брайдэрам з Койданава і паклаў пачатак доўгаму і плённаму супрацоўніцтву гэтых пісьменьнікаў. У канцы 1980-х гадоў творчы дуэт Чадовіча і Брайдэра высунуўся ў першыя шэрагі маладога пакаленьня савецкай расейскамоўнай фантастыкі.

Ляўрэат жанравай прэміі «Меч Руматы» (1999), Дзяржаўнай прэміі Прыднястроўскай Малдаўскай Рэспублікі (за раман «Стрэлы Пяруна»).

## Літаратура
* Сон Брайдера рождает Чадович… // Шалтай-Болтай. Волгоград. № 4. 2004. С. 124.

Катэгорыя:Беларускія літаратары
Кабардзіна-Балкарыя

**Кабардзі́на-Балка́рская Рэспу́бліка** (**Кабардзі́на-Балка́рыя**, , па-кабардзіна-балкарску: *Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэ*, па-карачаева-балкарску: *Къабарты-Малкъар Республика*) — суб’ект Расейскай Фэдэрацыі, разьмешчаны на Паўночным Каўказе. Уваходзіць у склад Паўночна-Каўкаскай фэдэральнай акругі, мяжуе са Стаўрапольскім краем (на поўначы), Паўночнай Асэтыяй (на поўдні) ды Карачаева-Чаркесіяй (на захадзе), на поўдні праходзіць дзяржаўная мяжа Расеі з Грузіяй.

Утвораная 1 верасьня 1921 году, сталіцаю суб’екту зьяўляецца места Нальчык.

Насельніцтва (паводле зьвестак 2013 року, Расстат) складае 858 946 чал., якое паводле нацыянальнага складу разьмяркоўваецца наступным чынам:

* кабардзінцы — 57,2 %;
* расейцы — 22,5 %;
* балкарцы — 12,7 %;
* туркі — 1,6%;
* асэтыны — 1,1 %. 

Найбуйнейшыя гарады суб’екту: Нальчык, Прахладны, Баксан, Нарткала.

Падзяляецца на 10 муніцыпальных раёнаў і 3 мескія акругі, у якіх у сваю чаргу знаходзяцца 8 местаў, 2 пасёлкі мескага тыпу, 112 сельскіх адміністрацыяў і 169 сельскіх населеных пунктаў.

* **Мескія акругі**:
** Места Нальчык
** Места Баксан
** Места Прахладны

* **Муніцыпальныя раёны**:
** Баксанскі
** Зольскі
** Лескенскі
** Майскі
** Прахладненскі
** Церскі
** Урванскі
** Чэгемскі
** Чэрэцкі
** Эльбрускі

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Афіцыйны сайт Кіраўніка
* Інфармацыйны сайт

Катэгорыя:Рэспублікі Расеі
Катэгорыя:Паўночна-Каўкаская фэдэральная акруга Расейскай Фэдэрацыі
Катэгорыя:Паўночны Каўказ
Сант-Хулія (футбольны клюб)

«**Сант-Хулія**» () — андорскі футбольны клюб з раёну Сант-Хулія-дэ-Лёрыя. Заснаваны ў 1982 годзе. Двухразовы чэмпіён Андоры, шасьціразовы ўладальнік Кубка Андоры.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Профіль на soccerway.com

Катэгорыя:Сант-Хулія-дэ-Лёрыя
Прафэсар

**Прафэ́сар** ( «выкладнік, настаўнік») — вучонае званьне і пасада выкладніка Вышэйшай навучальнай ўстановы (ВНУ) або навуковага супрацоўніка навукова-дасьледніцкай установы.

Афіцыйны статус з XVI стагодзьдзя (упершыню ў Оксфардзкім унівэрсытэце). У некаторых краінах існуюць пасады ардынарнага (штатнага) і экстраардынарнага (пазаштатнага) прафэсара. У шэрагу краін (Аўстрыя, Бэльгія, Нямеччына і інш.) прафэсарам называюць ня толькі выкладнікаў унівэрсытэтаў і сяброў ВНУ, але і настаўнікаў сярэдняй школы, у ЗША — выкладнікаў каледжаў.

## Беларусь
У 2013 годзе Найвышэйшая атэстацыйная камісія Беларусі (НАК Беларусі) прысвоіла годнасьць прафэсара 49 сушукальнікам. У 2020 годзе НАК Беларусі прысудзіла навуковую годнасьць прафэсаркі і прафэсара 31-й сушукальніцы і сушукальніку.

## Крыніцы

Катэгорыя:Навуковыя ступені і званьні
Трыгубовічы

**Трыгубо́вічы** — шляхецкі (зямянскі ў Вялікім Княстве Літоўскім) род. Першапачаткова насілі прозвішча Трыгубы. У XVII ст. зямяне Старыцкага тракту Капыльскага княства. Паводле дасьледаваньняў гісторыкаў, ёсьць дзьве гіпотэзы паходжаньня роду. Згодна зь першай, Трыгубовічы паходзяць ад Андрэя Банакевіча, путнага баярына зь вёскі Шылаўшчына, які жыў у 1646 г. Паводле другой, продкамі Трыгубовічаў зьяўляліся чыншавыя сяляне Пырашаўскай Слабады Цыбульчэні, згаданыя ў 1646 г. У 1679 г. адзін з прадстаўнікоў роду, Ян Трыгубовіч, быў зямянскім харунжым. Вядомыя згадкі пра род, якія захаваліся ў архіўных дакумэнтах, адносяцца да перапісу шляхты Менскай губэрні, пасьля трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай і далучэньні тэрыторыі Вялікага Княства Літоўскага да Расейскай імпэрыі. У XVIII ст. існавала некалькі галінаў роду, якія маюць агульнае паходжаньне.

У канцы XVIII ст. галіны роду падзяляліся на дзьве групы. Адна група, верагодна найстарэйшая, жыла на землях побач з Койданавым: у в. Станькаве і ў засьценку Юнцаўшчыне. Другая жыла ў засьценку Харытонаўка (цяпер вёска Капыльскага раёну Менскай вобласьці) і адносілася да шляхты Слуцкага павету. Койданаўская галіна была прызнана дваранамі Ўсерасейскім кіраўніцтвам, аднак Харытонаўская галіна рэгістрацыю ў ДДС зь нейкіх прычынаў не праводзіла.

## Літаратура
* Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі. Ф. 319. Воп. 1. Спр. 791: Сьпіс шляхты Слуцкага павета за 1796 г.; Ф. 333. Воп. 9. Спр. 169: Рэвізскія сказкі 1795 г.; Ф. 333. Воп. 9. Спр. 504: Рэвізскія сказкі 1842 г.; Ф. 319. Воп. 1. Спр. 868: Спіс шляхты засьценкаў маёнтка Койданава, якія маюць доказ шляхецкага паходжаньня за 1816 г.
* Глінскі Я. С. Мядовая даніна як баярская павіннасць: прыклад маёнтка Старыца Капыльскага княства ў XVII—XVIII стст.

Катэгорыя:Беларускія шляхецкія роды
Лявон Більдзюкевіч

**Лявон Леанідавіч Більдзюкевіч** (, Івянец, Менскі павет, Расейская імпэрыя — , ГУЛАГ, СССР) — беларускі пэдагог, матэматык, грамадзкі дзяяч.

## Біяграфія
Нарадзіўся ў сям’і службоўца. Скончыў Менскую гімназію (1913), Кіеўскі ўнівэрсытэт (1917), пэдагагічныя курсы пры Кіеўскай навучальнай акрузе (1918), курс па эканоміцы Кіеўскага камэрцыйнага інстытута (1919). У 1914 друкаваўся ў газэце «Наша ніва» (апавяданьне «Гадзюка»). У 1917-18 уваходзіў у кіеўскі беларускі культурна-асьветны гурток «Зорка». 3 чэрвеня 1919 у Менску, загадчык Менскай школы сьляпых, дзе перавёў навучаньне на беларускую мову. У час польска-савецкай вайны 1919-20 сябра Часовага Беларускага нацыянальнага камітэта ў Менску, удзельнічаў у працы Беларускай школьнай рады Меншчыны, у распрацоўцы навучальных праграм для беларускай пачатковай школы. 

3 кастрычніка 1919 выкладчык Менскай беларускай гімназіі, уваходзіў у камісію пры Менскім беларускім пэдагагічным інстытуце па распрацоўцы беларускае матэматычнае тэрміналёгіі. Пераклаў на беларускую мову падручнікі па матэматыцы: «Аснаўныя пачаткі арытмэтыкі» К. Цыгельмана (1920), зборнікі арытмэтычных задач М. Шапашнікава, М. Вальцава (1921) і С. Валасковіча (1922, ч. 1-2). 3 1921 сябра прыродазнаўчага аддзяленьня Тэрміналягічнай камісіі Інбелкульта, удзельнічаў у апрацоўцы беларускае навуковае тэрміналёгіі па матэматыцы, касмаграфіі і фізыцы, супрацоўнік часопісаў «Школа и культура Советской Белоруссии», «Вестник Народного комиссариата просвещения» і «Зоркі». 3 1923 выкладчык Бабруйскага, з 1925 — Рагачоўскага беларускага пэдагагічных тэхнікумаў. 3 1930 у Менску, працаваў у Інстытуце торфу БССР, выкладаў у Беларускім політэхнічным інстытуце і БДУ. 20 чэрвеня 1938 па адрасе вул. Сьляпянская, д. 15, кв. 2 арыштаваны па справе «Саюзу вызваленьня Беларусі», 15 жніўня 1939 асуджаны на 5 гадоў выпраўленча-працоўных лягераў. Паводле афіцыйных зьвестак, памёр на Калыме. Рэабілітаваны ў 28 жніўня 1956.

## Крыніцы

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Івянцы
Катэгорыя:Беларускія матэматыкі
Катэгорыя:Выпускнікі Кіеўскага ўнівэрсытэту
Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў БССР
Катэгорыя:Асуджаныя па справе «Саюзу вызваленьня Беларусі»
Клятное (Сухопальскі сельсавет)

**Клятно́е** (таксама — *Кле́тнае*) — вёска ў Пружанскім раёне Берасьцейскай вобласьці. Уваходзіць у склад Сухопальскага сельсавету.

## Геаграфія
Возера Дзікае.

## Насельніцтва
* 2010 год — 58 чалавек
* 1999 год — 110 чалавек

## Турыстычная інфармацыя
14 чэрвеня 2011 адкрыты агратурыстычны комплекс «Белавежтур» ураджэнца вёскі Мікалая Бурнаса, расейскага бізнэсоўца, старшыні рады дырэктараў ААТ «Санкт-Пецярбурскі завод „Палімербудматэрыялы“». Комплекс складаецца з гасьцявых домікаў, гатэлю, рэстарану з агляднай пляцоўкай, спартовага і аздараўленчага комплексаў, лазьні, саўны, стайні, аўчарні, кароўніка.

## Транспарт
Праз Клятное праходзіць аб’езная дарога вакол Белавескай пушчы.

## Асобы
* Мікалай Бурнас, грамадзянін Расейскай Фэдэрацыі, старшыня рады дырэктараў ААТ «Санкт-Пецярбурскі завод палімербудматэрыялаў». 10 кастрычніка 2011 року ўзнагароджаны званьнем «Ганаровы грамадзянін Пружанскага раёну» за «вялізарны ўнёсак у сацыяльна-эканамічнае разьвіцьцё Пружанскага раёну, прапаганду аграэкатурызму і ўкладаньне інвэстыцыяў у эканоміку рэгіёну».

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 

## Вонкавыя спасылкі
* Новы дзень, або Як Клятное стала перспектыўнай вёскай
* Аграэкатурызм па-клятноўскі // «Раённыя будні»

Катэгорыя:Населеныя пункты Пружанскага раёну
Катэгорыя:Сухопальскі сельсавет
Зборная Туркмэністану па футболе

**Нацыянальная зборная Туркмэністану** (існуе з 1992 году) — нацыянальная футбольная каманда Туркмэністану, кантралюемая Футбольнай асацыяцыяй Туркмэністану.

## Склад каманды
Наступныя футбалісты былі выкліканы на кваліфікацыйны матч да чэмпіянату сьвету 2014 году

Галкіпэры:
* Рахманбэрды Аліханаў
* Максатмурад Шамурадаў

Абаронцы:
* Гачкулі Гачкуліеў (к)
* Бэглі Анагельдыеў
* Максім Бялых
* Давід Саркісаў
* Шахрат Саюнаў
* Гуванч Рэджэпаў
* Сэрдар Анааразаў
* Бахтыяр Хаджаахмэдаў
* Назар Чаліеў
* Ахмэт Атаеў

Паўабаронцы:
* Даўран Аланазараў
* Пэрхат Падараў
* Гуванч Хангельдыеў
* Арсланмурад Аманаў
* Гуванч Абылаў
* Руслан Мінгазаў
* Вячаслаў Крэндзелеў

Нападнікі:
* Бэрды Шамурадаў
* Мамэдалі Караданаў
* Гахрыманбэрды Чанкаеў
* Аляксандар Баліян
* Артур Геваркян

Галоўны трэнэр:
* Язгулы Ходжагельдыеў

## Вонкавыя спасылкі
* Зборная Туркмэністану на афіцыйным сайце ФІФА

Катэгорыя:Туркмэнскі футбол
Туркмэністан
Бабруйская езуіцкая місія

**Бабруйская езуіцкая місія** — дробная адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ордэну езуітаў ў Бабруйску (1623—1630).

## Гісторыя
У 1623 бабруйскі стараста Пётра Трызна з жонкай Ганнай з Масальскіх запісаў езуітам 2500 злотых ад вёскі Кісялевічы, якую падараваў Нясьвіжскаму езуіцкаму калегіуму на ўтрыманьне місіі ў Бабруйску. У ліпені 1623 рэктар калегіума Ян Аландус выслаў да Бабруйску ксяндзоў Якуба Разнавольскага і Рафала Класоўскага, якія пасяліліся ў двары Пятра Трызны. Цягам наступных 5 год прыяджалі туды езуіты з Нясьвіжу:
* Мацей Лескі (1627—1630)
* Рафал Класоўскі (1629—1630)
* Міхаіл Крэзмер (1629—1630)

## Літаратура
* Bobrujsk // Encyklopedia wiedzy o jezuitach na ziemiach Polski i Litwy, 1564—1995. — Kraków, 1996. — S. 474 

## Вонкавыя спасылкі
* Bobrujsk // Encyklopedia wiedzy o jezuitach na ziemiach Polski i Litwy, 1564—1995. — Kraków, 1996. — S. 474

Катэгорыя:Каталіцкая царква на Беларусі
Катэгорыя:Рэлігія ў Бабруйску
Фларыяна (футбольны клюб)

«**Фларыяна**» () — мальтыйскі футбольны клюб з гораду Фларыяны. Заснаваны ў 1894 годзе. 26-разовы чэмпіён Мальты, 21-разовы ўладальнік Кубка Мальты.

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Фларыяна
Бясьпека

**Бясьпека** — разьяднанасьць між сродкамі і пагрозай. Стварае абароненасьць ад шкоды, страты і злачынства. Паводле дасьледаваньня 2010 году ёсьць галоўнай каштоўнасьцю для жыхароў Беларусі.

## Глядзіце таксама
* Нацыянальная бясьпека

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
*


Катэгорыя:Здароўе
Лі дэ Форэст

**Лі дэ Форэст** (англ.: Lee De Forest; 26 жніўня 1873, Каўнсіл-Блафс, Аёва — 30 чэрвеня 1961, Галівуд, Каліфорнія, ЗША) — амэрыканскі вынаходнік, які мае на сваім рахунку 180 патэнтаў на вынаходзтвы. Дэ Форэст вынайшаў трыёд — электронную лямпу, якая прымае на ўваходзе адносна слабы электрычны сыгнал і затым ўзмацняе яго. Дэ Форэст зьяўляецца адным з бацькоў «стагодзьдзя электронікі», бо трыёд дапамог адкрыць дарогу шырокаму выкарыстаньню электронікі.

Ён удзельнічаў у некалькіх судовых працэсах па патэнтавых справах, і ён выдаткаваў шмат грошай, атрыманых ад сваіх вынаходак, на аплату рахункаў адвакатаў. Ён жаніўся чатыры разы, прагарэў на некалькіх кампаніях, быў ашуканы партнэрамі па бізнэсе, аднойчы быў абвінавачаны ў махлярстве з выкарыстаньнем пошты, але быў апраўданы. Ён зьяўляўся ганаровым сябрам Інстытуту радыёінжынэрыі — аднаго з двух папярэднікаў IEEE (іншы — амэрыканскі Інстытут інжынэраў па электратэхніцы).

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* 4.James A. Hijya, Lee De Forest and the Fatherhood of Radio (1992), Lehigh University Press

Катэгорыя:Вынаходнікі ЗША
Катэгорыя:Ляўрэаты ганаровай прэміі «Оскар»
Лі Грант

**Лі Грант** (; нарадзілася 31 кастрычніка 1925 або 1927 году) — амэрыканская акторка, уладальніца прэміяў «Оскар» і «Эмі», а таксама кінарэжысэр, якая трапіла ў 1950-я гады ў «Чорны сьпіс» Галівуду.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Нью-Ёрку
Катэгорыя:Акторкі ЗША
Катэгорыя:Кінарэжысэры ЗША
Петразаводзкі аўтобус

**Петразаводзкі аўтобус** — аўтобусная сыстэма гораду Петразаводзк. Адкрыта 9 траўня ў 1915 годзе. 

Катэгорыя:Петразаводзк
Шпік

**Шпік** — цэнтральны орган кроваўтварэньня, разьмешчаны ў губчатым рэчыве касьцей і касьцёвамазгавых поласьцях хрыбетных жывёл і чалавека. Выконвае таксама функцыі біялягічнай аховы арганізма і косьцеўтварэньня.

У чалавека шпік зьяўляецца на 2-м месяцы эмбрыянальнага разьвіцьця ў закладцы раменьніцы, на 3-м месяцы — у лапатках, рэбрах, грудзіне, хрыбетках і інш., на 5-м — функцыянуе як асноўны кроваўтваральны орган. Маса шпіка ў дарослага чалавека да 3700 г (3,4—5,9% ад масы цела). Складаецца з рэтыкулярнай тканкі, крывятворных і тлушчавых вузаў; забясьпечаны нэрвамі і крывяноснымі судзінамі.

## Крыніцы

## Літаратура
* Іваноў Я. Касцявы мозг // БелЭн у 18 т. Т. 8. Мн., 1999.

Катэгорыя:Анатомія
Перакоўка

**Перековка** — газэта (орган) Віцебскай (дзіцячай) працоўнай калёніі НКУС (Віцебск). Адказны рэдактар — З. І. Каўфман. Выдавалася з 1935 г. Вядомыя: 1935 г. № 1. (17 кастрычніка); 1936 г. № 1 /2/ (22 красавіка) - № 2 /3/ (5 чэрвеня). А-3. 2 п. Наклад 1000 экз. У № 1 за 1935 г. газэта паведамляла што «Трудовая колония находится на пути роста в настоящую кузницу большевицких кадров». Было шмат вершаў прысвечаных Ізраілю Майсеевічу Ляплеўскаму, на той час наркам ўнутраных справаў БССР ды адначасова начальнік упраўленьня НКУС і камандуючы памежнай ды ўнутранай аховы па Беларусі, зь лістападу 1936 г. да чэрвеня 1937 г. начальнік Асобага аддзелу, са студзеня 1938 г. начальнік 6-га Галоўнага ўпраўленьня Дзяржбясьпекі НКУС СССР, арыштаваны 26 красавіка 1938 г. ды расстраляны. З 1936 г. газэта мела назоў «На новом пути».

## Літаратура
* Горчева А. Ю.  Пресса ГУЛАГа (1918-1955). Москва. 1996. С. 134.
* Газеты Беларусі 1776–1975. Бібліяграфічны паказальнік. Мінск. 2003. С. 126.

Катэгорыя:Беларускія газэты
Творчасьць зьняволенага

«**Творчество заключенного**» () — газэта (орган) УВЧ МЦИДа. Орган вучэбна-выхаваўчае часткі Менскага (дзіцячага) справіцельнага дому.

Адказны рэдактар нач. МСД Харытонаў. Выдавалася з 1926 г. Вядомыя: 1927 г. № 2 (7) — 4; 1928 г. № 1 (11) (9 лютага) (орган вучэбна-выхаваўчае часткі Менскспраўдома) — 2, 3 — 5 (10); 1929 г. № 6 — 7; 1931 г. № 3 (6 ліпеня), 3, 4. У валавай нумарацыі маюцца памылкі.

Газэта паведамляе, што ў турме ўтрымоўваецца 25 малалетак, дзяцей сялянаў. Раніцай яны працуюць 4 гадзіны, затым вучацца ў школе, вечарам вяртаюцца ў каморы. Таксама ў № 4 (9) за 7 лістапада маецца артыкул А. Трахімава «Жыцьцё барацьбіта Янкі Пуліхава».

Нехта Я. Гаротны ў № 1 (11) за 9 лютага 1928 г. пісаў у нататцы «Цяга к сьвету»: «Іспраўдом — гэта ні мінулая турма, гэта новая кузьня працы і вучобы, дзе апрацоўваюцца новыя барадзьбіты на нашым супольным жыцьцёвым фронце. Зьняволеныя сазнаюць гэта і імкнуцца кароткі ці доўгі свой тэрмін скарыстаць сабе на карысьць для сваёй вучобы».

## Літаратура
* Горчева А. Ю.  Пресса ГУЛАГа (1918—1955). Москва. 1996. С. 134
* Газеты Беларусі 1776—1975. Бібліяграфічны паказальнік. Мінск. 2003. С. 166.

Катэгорыя:Беларускія газэты
Марына Матэіч

**Мары́на Матэ́іч**, у дзявоцтве **Бу́кса** (нар. 19 кастрычніка 1987, Пружаны, Берасьцейская вобласьць) — беларуская легкаатлетка.

## Жыцьцяпіс
Займацца спортам пачала ў Пружанскай ДЮСШ №1. У 2001—2007 роках займалася ў Берасьцейскай вучэльні алімпійскага рэзэрву. Цяпер вучыцца на завочным аддзяленьні Берасьцейскага дзяржаўнага ўнівэрсытэту імя Пушкіна.

## Галоўныя дасягненьні

## Асабістыя рэкорды

## Узнагароды
* Пераможца рэспубліканскага турніру па лёгкаатлетычных кіданьнях на прызы заслужанага трэнэра СССР Я. М. Шукевіча сярод юніёрак 18—19 гадоў (2006)
* Пераможца рэспубліканскага турніру па лёгкаатлетычных кіданьнях на прызы заслужанага трэнэра СССР Я. М. Шукевіча (2007)
* Пераможца рэспубліканскага турніру па лёгкаатлетычных кіданьнях на прызы заслужанага трэнэра СССР Я. М. Шукевіча (2009)
* Уладальніца Кубку Беларусі па лёгкай атлетыцы ў кіданьні кап’я (2010)

## Крыніцы і заўвагі

## Вонкавыя спасылкі
* Профіль у базе зьвестак IAAF
* Профіль у базе зьвестак All-Athletics

Катэгорыя:Беларускія лёгкаатлеты і лёгкаатлеткі
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1987 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся 19 кастрычніка
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Пружанах
Сьвір (станцыя)

**Сьвір** () — чыгуначная станцыя ў пасёлку Сьвір Ленінградзкай вобласьці.

## Апісаньне
Станцыя мае дзьве плятформы. Кожныя паўгадзіны праяжджаюць міжгароднія цягнікі.

## Рух цягнікоў
* Санкт-Пецярбург — Сьвір
* Петразаводзк — Сьвір

## Гісторыя
Станцыя адкрыта ў 1916 годзе.

Катэгорыя:Чыгуначныя станцыі Расеі
Гэр Манэліг

«**Гэр Манэліг**» (, літаральна *Пан Манэліг*) — сярэднявечная скандынаўская народная баляда. Арыгінальны тэкст напісаны на старанарвэскай мове, аднак, улічваючы, што ў той час гэтая мова быў распаўсюджана па ўсім Скандынаўскім паўвостраве, якая толькі пасьля раскалолася на нарвэскую й швэдзкую, усталяваць канкрэтную прыналежнасьць баляды да нейкай краіны вельмі складана.

Баляда распавядае пра жанчыну-троль, якая была закахана ў рыцара Манэліга й жадала стаць чалавекам. Паводле распаўсюджанай у Скандынавіі легенды, троль мог стаць чалавекам, калі іншы чалавек пакахае яго. Аднак, нягледзячы на ўсе абяцаныя трольлю чароўныя дары, гэр Манэліг адхіліў ейнае каханьне, асабліва падкрэсьліваючы, што троль не зьяўлялася хрысьціянкай.

Баляда мае шэраг мэлёдыяў, якія слаба адрозьніваюцца паміж сабой, а таксама перакладзена на некалькі моваў, у тым ліку ангельскую, нямецкую, італьянскую, беларускую, расейскую, чэскую й іншыя. Сярод сучасных выканаўцаў гэтае баляды можна назваць гурты Garmarna, Haggard, In Extremo, Litvintroll і іншыя.

## Тэкст (па-старашвэдзку)

## Вонкавыя спасылкі
* Тэкст баляды на ангельскай і швэдзкай мовах
* Найбольш поўны зборнік літаратурных перакладаў «Herr Mannelig» на расейскую мову
* Herr Mannelig у выкананьні гурта «In Extremo»
* Herr Mannelig у выкананьні гурта «Haggard»
* Сьпіс выканаўцаў баляды

Катэгорыя:Сярэднявечная літаратура
Катэгорыя:Нарвэскі фальклёр
Катэгорыя:Швэдзкі фальклёр
Garmarna

**Garmarna** — швэдзкі фольк-рок-гурт, заснаваны ў 1990 годзе. Большасьць іх песьняў зьяўляюцца адаптаванымі старымі скандынаўскімі балядамі.

## Гісторыя

Garmarna (множны лік ад Garm — у скандынаўскай міталёгіі — ваўкасабака, які ахоўваў уваход у Каралеўства мёртвых) былі заснаваныя ў 1990 годзе. Стэфан Брысьлянд-Фэрнэр, Готэ Рынгквіст і Рыкард Вэстман захапіліся старой шэдзкай музыкай, якую яны пачулі ў тэатры. Яны пачалі шукаць старыя запісы і інструмэнты. Праз год ад пачатку супольнай музычнай дзейнасьці да іх далучыўся бубнач Енс Гёглін.

У 1992 годзе гурт запісаў свой максі-сынгл. Музыкі вырашылі, што жаночы вакал надасьць яскравасьці да іх сумнай музыкі, і запрасілі ў гурт Эму Гэрдэлін, сваю даўнюю сяброўку, у якасьці часовага вакаліста дзеля запісу максі-сынглу. Яна афіцыйна далучылася да гурта ў 1993 годзе. Дэбютны дыск добра прадаваўся ў Швэцыі, да таго ж гурт правёў свой першы тур па Скандынавіі.

Для запісу альбома *[[Vittrad]]* гурт вырашыў выкарыстаць некаторыя сэмплы і сэквэнсэр. У 1994 годзе выдавецтва Omnium перавыдала альбом *Vittrad* у ЗША, з ангельскімі перакладамі старых песень.

Garmarna пачала працяглы тур па Нямеччыне і выдала новы альбом *[[Guds Spelemän]]* у 1996 годзе. Гэты альбом таксама быў вельмі папулярным у Швэцыі і быў заўважаны музычнымі крытыкамі зь іншых краінаў.

У 1998 годзе гурт Garmarna выступіў з сэрыяй канцэртаў па цэрквах Паўночнай Швэцыі з праграмай-інтэрпрэтацыяй сярэднявечных работ Гільдэгард фон Бінген, разам з акторкай Фэлісіяй Конрад.

У 1999 годзе гурт запісвае свой трэці альбом пад назвай *[[Vedergällningen]]* («Помста»). Кампазыцыі з гэтага альбома больш гарнуліся па стылю да року і трып-гопу.

Адразу пасьля *Vedergällningen* гурт вярнуўся ў студыю дзеля заканчэньня паўнавартаснага альбома з музыкай Гільдэгард фон Бінген, які быў выдадзены ў 2001 годзе.

## Удзельнікі гурта
* Стэфан Брысьлянд-Фэрнэр, скрыпка, колавая ліра (гарды-гарды) і сэмплер
* Эма Гэрдэлін, сьпеў, скрыпка
* Енс Гёглін, бубны, пэркусія
* Готэ Рынгквіст, гітара, скрыпка і бэк-вакал
* Рыкард Вэстман, гітара, бас-гітара, e-bow

## Дыскаграфія
### Альбомы
* *[[Garmarna (альбом)|Garmarna]]* (1993, максі-сынгл)
* *[[Vittrad]]* (*Змарнелы*, 1994)
* *[[Guds spelemän]]* (*Богавы музыкі*, 1996)
* *[[Vedergällningen]]* (*Помста*, 1999)
* *[[Hildegard von Bingen (альбом)|Hildegard von Bingen]]* (2001)
* *[[Garmarna (перавыданьне)|Garmarna]]* (2003, перавыданьне максі-сынглу 1993 году з 6 бонуснымі трэкамі)

### Сынглы
* *[[Euchari]]* (1999)
* *[[Gamen]]* (*Драпежнік*; 1999, уваходзіў у зборнік «Project Gotham Racing 2»)
* *[[En gång ska han gråta]]* (Аднойчы ён заплача, 1997)
* *[[Herr Holger]]* (*Пан Гольгэр*, 1996)

### Іншае
* *Rastlös* (Rasta Hunden) у зборніку *We’re Only In It For The Money* (1999)

## Глядзіце таксама
* Triakel

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт
* Гісторыя гурта
* Відэа на TVfolk.net (глядзі ў разьдзеле «Sweden»)
* Інтэрв’ю, 2001
* Інтэрв’ю для GlobalVillageIdiot

Катэгорыя:Скандынаўскія фолк-гурты
Катэгорыя:Швэдзкія фольк-рок-гурты
Катэгорыя:Швэдзкія музычныя гурты
Катэгорыя:Музычныя гурты, якія зьявіліся ў 1990 годзе
Мілагучнасьць

**Мілагу́чнасьць**, альбо **эўфанія** (ад  — мілагучнасьць) — гукавая арганізацыя мастацкай мовы (пераважна вершаванай), заснаваная на паўтаральнасьці гукаў. У вузейшым сэнсе — артыкуляцыйная і акустычная мілагучнасьць мовы.

У літаратуразнаўстве — разьдзел паэтыкі, які вывучае ў вершы якасны бок маўленчых гукаў, што накладваюць вызначаную пачуцьцёвую афарбоўку на мастацкі твор. Да вобласьці эўфаніі адносіцца вялікая колькасьць стылістычных прыёмаў, яка-сь: рытм верша, анафара, эпіфара, алітэрацыя, асананс, дысананс і ўсе адмены гукавых паўтораў.

Паводле беларускага паэта і мовазнаўца Ўладзімера Дубоўкі, мілагучнасьць — гэта прапорцыя паміж кансанантызмам і вакалізмам; каэфіцыент мілагучнасьці — прапарцыйнасьць чаргаваньня галосных і зычных гукаў у моўнай плыні. Да найбольш мілагучных моваў Ул. Дубоўка адносіў італьянскую і ўкраінскую мовы, дзе, паводле яго словаў, спатыкаецца амаль роўная колькасьць галосных і зычных (1:1). У сваю чаргу, беларуская мова, паводле яго насьледваньняў, мае каэфіцыент ад 1—1,2 да 1—1,3.

## Крыніцы

Катэгорыя:Рыфма і фоніка
Катэгорыя:Стылістыка
Палец

**Па́льцы** — часткі цела чатырохногіх хрыбетных (неабавязкова), разьмешчаныя з канцоў канечнасьцяў і прызначаныя, у асноўным, для дотыку і маніпуляцыі (асабліва ў прыматаў). У птушак пальцы пярэдніх канечнасьцяў служаць часткаю каркаса крылаў, а ў рукакрылых яны зьяўляюцца ягонаю асноўнаю часткаю.

Катэгорыя:Ручыца
Катэгорыя:Канцавіны
Трумсё (футбольны клюб)

«**Трумсё**» () — нарвэскі футбольны клюб з гораду Трумсё. Заснаваны ў 1920 годзе. Трохразовы чэмпіён Нарвэгіі, двухразовы ўладальнік Кубка Нарвэгіі.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Трумсё
Гульнёвыя карты

**Гульнёвыя карты** — простакутныя аркушы з кардону альбо тонкага плястыку, што выкарыстоўваюцца для картачных гульняў. Поўны набор гульнёвых карт называецца *калодаю* (радзей — *тальлёю*) картаў.
Сьвір (пасёлак)

**Сьвір** () — пасёлак у Нікольскім гарадзкім паселішчы Падпароскага раёну Ленінградзкай вобласьці.

## Вуліцы
* Зінові навалак
* Праабражэнская вуліца

## Транспарт
У пасёлку знаходзіцца чыгуначная станцыя Сьвір.

## Крыніцы

Катэгорыя:Населеныя пункты Ленінградзкай вобласьці
Вейкі

**Вейкі** () — валасы, якія аблямоўваюць зьверху і зьнізу разрэз вока ў сысуноў. «Працягласьць жыцьця» вейкі чалавека складае ў сярэднім 90 дзён. На верхнім павеку знаходзяцца ад 150 да 250 веек, на ніжнім — ад 50 да 150. Верхнія вейкі крыху даўжэйшыя за ніжнія, прыкладна 10 мм, у той час як ніжнія даўжынёй каля 7 мм. Функцыяй веек зьяўляецца абарона вачэй ад часьцінак бруду, а таксама ад дробных вусякоў.

Катэгорыя:Анатомія
Катэгорыя:Вока
Роварны спорт

**Роварны спорт**, ці **вэляспорт** — перасоўваньне па зямлі з выкарыстаньнем транспартных сродкаў (ровараў), рухомых мускульнай сілай чалавека.

Як від спорту, роварны спорт кіруецца Міжнародным зьвязам раварыстаў, разьмешчаным у Швайцарыі. На нацыянальным узроўні такія функцыі выконваюць адпаведныя нацыянальныя арганізацыі (у Беларусі — Беларуская фэдэрацыя роварнага спорту).

*
Катэгорыя:Летнія алімпійскія віды спорту
Ген

**Ген** — структурная і функцыянальная адзінка спадчыннасьці, якая кантралюе разьвіцьцё пэўнай прыкметы або ўласьцівасьці. Сукупнасьць генаў бацькі перадаюць нашчадкам у час размнажэньня.

У цяперашні час, у малекулярнай біялёгіі ўстаноўлена, што гены — гэта ўчасткі ДНК, якія нясуць пэўную цэласную інфармацыю — пра будову адной малекулы бялку або адной малекулы РНК. Гэтыя і іншыя функцыянальныя малекулы вызначаюць разьвіцьцё, рост і функцыянаваньне арганізма.

Катэгорыя:Генэтыка
Гетры

значак|300пкс|Францускія марскія кадэты ў белых гетрах на парадзе 8 траўня
**Ге́тры** () — суконная накладка з зашпількамі тыпу кароткага (на шчыкалаткі) накладной халявы ці род цёплых панчох, якія апранаюць паверх абутку. Першапачаткова іх рабілі з скуры або з шчыльнага матэрыялу, пазьней з сукна.
 
У 1990-я і 2000-я гетры зноў увайшлі ў моду як жаночы аксэсуар, а таксама як аксэсуар для танцаў, які дазваляе хутка разаграваць цягліцы ног у часе рэпэтыцыяў. У цяперашні час ваўняныя гетры выкарыстоўваюцца ў якасьці элемэнта спартовага адзеньня, які абараняе і сагравае ногі. Гетры атрымалі шырокае распаўсюджваньне ў турызьме ў якасьці абароны ад траплення ўнутр чаравікоў бруду і вады.

## Глядзіце таксама
* Камашы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Панчошныя вырабы
Катэгорыя:Абутак
Катэгорыя:Модныя аксэсуары
Германцы

**Старажы́тныя герма́нцы** () — шырокі гурт плямёнаў, якія належылі да індаэўрапейскай моўнай сям'і і займалі да I стагодзьдзя да н. э. тэрыторыю паміж ніжнім Райнам і Віслай, Дунаем і Балтыйскім і Паўночным марамі і паўднёвую Скандынавію.

*
Катэгорыя:Германскія плямёны
Клятное (Шаняўскі сельсавет)

**Клятно́е** — вёска ў Пружанскім раёне Берасьцейскай вобласьці. Уваходзіць у склад Шаняўскога сельсавету.

## Насельніцтва
* 2010 год — 40 чалавек
* 1999 год — 76 чалавек

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* 
*  

Катэгорыя:Населеныя пункты Пружанскага раёну
Катэгорыя:Шаняўскі сельсавет
Гішпанскі грып

**Гішпа́нскі грып**, альбо «**гішпа́нка**» (, альбо ) — па ўсёй імавернасьці самая масавая пандэмія грыпу за ўсю гісторыю чалавецтва. У 1918—1919 гадох (18 месяцаў) ва ўсім сьвеце ад гішпанкі памерла прыблізна 50-100 млн чалавек, або 2,7—5,3% насельніцтва Зямлі. Заразіліся каля 550 млн чалавек, або 29,5% насельніцтва плянэты. Эпідэмія пачалася ў апошнія месяцы Першай сусьветнай вайны і хутка засланіла гэтае найбуйнейшае кровапраліцьце паводле маштабу ахвяр.

Пандэмія грыпу 2009 году была выкліканая вірусам таго ж (A/H1N1) сэратыпу.

## Крыніцы
Кіцін

**Кі́цін** — вёска ў Жлобінскім раёне Гомельскай вобласьці Беларусі. Уваходзіць у Шчадрынскі сельсавет, за 30 км на захад ад Жлобіна, 15 км ад чыгуначнай станцыі Чырвоны Бераг (на лініі Бабруйск — Жлобін), 127 км ад Гомелю. На поўдні і ўсходзе сетка мэліярацыйных каналаў, злучаная з р. Ала (прыток р. Бярэзіна), на поўначы гідралягічны заказьнік мясцовага значэньня «Дубаўка».

Транспартныя сувязі па прасёлачнай, а затым аўтадарозе Бабруйск — Гомель. Плянаваньне складаецца з крывалінейнай, блізкай да шыротнай арыентацыі вуліцы, да якой з поўдня далучаюцца 4 кароткія вуліцы. Забудова пераважна драўляная, сядзібнага тыпу. 205 гаспадарак, 527 жыхароў (2004).

## Гісторыя
Па пісьмовых крыніцах вядома з 18 стагодзьдзя як сяло ў Бабруйскім павеце Менскага ваяводзтва. 3 1792 году дзейнічала царква. Пасьля 2-га падзелу Рэчы Паспалітай (1793) у складзе Расейскай імпэрыі. У Сьцяпоўскай воласьці Бабруйскага павету Менскай губэрні. У 1885 годзе 29 двароў, 330 жыхароў. У 1929 годзе арганізаваны калгас. У 1940 годзе 320 двароў, 1420 жыхароў. У час Вялікай Айчыннай вайны акупанты спалілі 110 двароў, забілі 2 жыхароў. 81 жыхар загінуў на фронце і ў партызанскай барацьбе. Вызвалена 27 чэрвеня 1944 году.

Цэнтар калгасу «Чырвоная Зорка». Аддзяленьне сувязі, дзевяцігадовая школа, Дом культуры, бібліятэка, фэльчарска-акушэрскі пункт, дзіцячыя ясьлі-сад. Побач у пачатку 1990-х гадоў узьведзена вуліца з мураваных дамоў, у якіх разьмясьціліся перасяленцы з забруджаных радыяцыяй у выніку Чарнобыльскай катастрофы месцаў.

## Насельніцтва
* 1885 — 29 двароў, 330 жыхароў.
* 1940 — 320 двароў, 1420 жыхароў.
* 2004 год — 205 гаспадарак, 527 жыхароў.

## Традыцыі
З абрадам ваджэньня казы мясцовыя жыхары зьвязвалі надзеі на багаты ўраджай у полі, на свой дабрабыт. Як падкрэсьлілі інфарматары, звычайна мужчыны вадзілі казу. Калядоўшчыкі ў в. Кіцін «бралі гарбуз, выразалі глаза і рот, ставілі туды свечку гарашчую і хадзілі па хатах калядаваць».

## Крыніцы

Катэгорыя:Шчадрынскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Жлобінскага раёну
Памор’е (Польшча)

**Памо́р’е** — гістарычная вобласьць на паўночным захадзе Польшчы й на паўночным усходзе Нямеччыны, на ўзьбярэжжы Балтыйскага мора.

Назва рэгіёна зьвязаная зь яго геаграфічным становішчам і тлумачыцца як «краіна над морам ці паблізу мора». Назва вядомая з XI ст.

Задняе Памор’е належыць да Польшчы. У 1999 на гэтай тэрыторыі былі створаны Паморскае ваяводзтва з цэнтрам у Гданьску, Заходнепаморскае ваяводзтва з цэнтрам у Шчэціне і Куяўска-Паморскае ваяводзтва з цэнтрамі ў Быдгашчы й Торуні. Пярэдняе Памор’е (альбо Пярэдняя Памеранія) зьяўляецца часткай нямецкай зямлі Мэкленбург — Пярэдняя Памяранія — найбуйнейшымі пярэднепамяранскімі гарадамі зьяўляюцца Штральзунд і Грайфсвальд.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Геаграфія Польшчы
Катэгорыя:Геаграфія Нямеччыны
Спартак Трнава

«**Спартак**» () — славацкі футбольны клюб з гораду Трнавы. Заснаваны ў 1923 годзе. Чэмпіён Славаччыны (2018), пяціразовы ўладальнік Кубка Славаччыны (1998, 2019, 2022, 2023, 2025).

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Трнава
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1923 годзе