Люцічы

**Лю́цічы** (*вільцы*, *велеты*) — зьвяз заходнеславянскіх плямёнаў. Адзін з племянных зьвязаў палабскіх славянаў — славянскага насельніцтва сучаснай паўночнай, паўночна-заходняй і ўсходняй Нямеччыны. Апроч люцічаў, да палабскіх славянаў належалі племянныя зьвязы бодрычаў (абадрытаў, рарагаў або рэрэкаў) і лужычанаў (лужыцкія сэрбы, мільчане або проста сэрбы). Самі люцічы складаліся з далянчанаў, радараў, хіжанаў і чэразьпенянаў. Люцічы жылі на тэрыторыях цяперашніх нямецкіх фэдэральных земляў Мэкленбург — Пярэдняя Памяранія і Брандэнбург (поўнач Брандэнбургу). Абедзьве зямлі знаходзяцца ва ўсходняй Нямеччыне.

Цэнтрам зьвязу люцічаў было сьвяцілішча Радагошч, у якім ушаноўваўся бог Сварожыч (Радагост). Усе пастановы прымаліся на вялікім племянным зборы, а цэнтральнай улады не існавала. Таксама адной з сталіцаў люцічаў быў горад Аркона, які разьмяшчаўся на высьпе Руген (славянская назва Руян) зь сьвяцілішчам бога Сьвятавіта. Гэты горад быў разбураны датчанамі за каралём Вальдэмарам I у час войнаў, якія праводзілі ўжо хрысьціянізаваныя нямецкія дзяржавы супраць земляў палабскіх славянаў, з мэтай далучэньня гэтых багатых земляў да нямецкіх дзяржаваў і навяртаньня мясцовага насельніцтва ў хрысьціянства. Датчане, у прыватнасьці, бралі ўдзел у гэтых войнах перасьледваючы свае мэты — апроч пашырэньня хрысьціянства, яшчэ і абарону ад люцічаў, а таксама помсту за напады і спусташэньні, якія раней чынілі люцічы ў Даніі; урэшце, адной з мэтаў таксама было вызваленьне ад даніны, якую выплачвалі люцічам некаторыя дацкія правінцыі.

## Назва
Этнонім *люцічы* пачаў ужывацца ў X ст. і мае патранамічнае паходжаньне — ад імя князя Люта, або Лютаміра. Таксама існуе думка, што назва люцічы ўтварылася ад славянскага прыметніка люты, які ў станоўчым разуменьні азначаў 'сьмелы, храбры, адважны, слаўны', а для ворага — 'жорсткі, драпежны'. Старэйшая назва племяннога зьвязу — *вільцы* — магчыма, утварылася ад татэму ваўка (у мове заходніх славянаў — вільк або вельк). Паводле чэскага гісторыка і этнографа Паўла Шафарыка, яшчэ адна назва зьвязу — *велеты*.

У лацінскіх крыніцах краіна і народ люцічаў называліся *Leutici* (*Leuticia*), *Lutici* (*gens Luticiorum*, *terra Luticiorum*), *Liutici* (*terra Liuticiorum*), *Liutizi*, *Liuzici*, *Luidici*, *Luidizi*. Магчыма, бізантыйскі імпэратар Канстантын Парфіродны (905—959) называў люцічаў *лензанінамі* (або *ленцанінамі*), якіх ён ставіў поруч з крывічамі. Нямецкі кароль Конрад III у сваёй грамаце ад 1150 году, відаць, называў люцічаў *лецічамі* (*Liezici*). Тым часам паўночнагерманскі аўтар Адам Брэмэнскі ў сваёй хроніцы, напісанай перад 1080 годам, ужываў датычна люцічаў назву *леўтыцы* (*Leutici*).

## Паходжаньне
У XVII ст. швэдзкі храніст  агучыў канцэпцыю пра этнічную роднасьць люцічаў зь ліцьвінамі. Ён пісаў, што вільцы-люцічы і латышы калісьці былі адным народам: па тым, як народы мовы, роднаснай для ліцьвінаў і латышоў, з Дакіі і Валахіі перасяліліся на поўнач, у міжрэчча Лабы і Одры, там яны пачалі называцца люцічамі, або вільцамі.

У XIX ст. чэскі гісторык і этнограф Павал Ёзэф Шафарык выказаў гіпотэзу, што племя велетаў сьпярша жыло на гістарычнай Віленшчыне, а потым перасялілася на захад і ўвайшло ў склад палабскіх славянаў. Тым часам пра велетаў яшчэ ў II ст. пісаў Пталямей. Да гіпотэзы Шафарыка станоўча паставіліся беларускі гісторык Вацлаў Ластоўскі і мовазнаўца Язэп Лёсік. Тэорыю Шафарыка разьвіў беларускі гісторык Мікалай Касьпяровіч, які апублікаваў у 1929 годзе артыкул пра валатоўкі, дзе прасачыў пашырэньне на Беларусі паданьняў пра волатаў і зьвязаных з гэтым геаграфічных назваў. Таксама Павал Шафарык лічыў, літва — гэта славянскае племя, якое ўпамінаецца ў летапісам як «лютва».

## Гісторыя

Першыя гістарычныя зьвесткі пра люцічаў паходзяць з канца VIII ст., калі ў войнах франкаў з саксамі яны выступілі на баку апошніх, тым часам бодрычы і сэрбы выступілі на баку франкаў (караля Пэпіна «Кароткага»). Карл Вялікі, пашыраючы сваю дзяржаву на ўсход, увайшоў у кантакт з славянамі, пачаўшы пэрыяд жорсткіх войнаў немцаў з славянамі. У 789 глодзе ён перайшоў з войскам Лабу і пры падтрымцы бодрычаў і сэрбаў, якіх падпарадкаваў сваёй уладзе ў 772 годзе, зруйнаваў краіну люцічаў. У 798 і 799 гадох Карл Вялікі зноў хадзіў вайной супраць плямёнаў, званых агульным імем люцічы.

Племянны зьвяз вільцаў-люцічаў умацаваўся з часоў нямецкіх каралёў і імпэратараў Сьвятой Рымскай імпэрыі Генрыха I (919—936) і Оты I (936—973), калі пачалася нямецкая экспансія на поўнач, дзе жылі славяне. У заходнеэўрапейскіх хроніках да гэтага зьвязу звычайна залічваліся чатыры плямёны: далянчане (доленцы), радары (ратары), хіжане і чэразьпеняне (чэрасьпенцы). У зьвяз вільцаў-люцічаў таксама ўваходзілі ўкране, якія жылі на рацэ Укры, і стадаране (стодараны), цэнтрам якіх быў горад Бранібор (Брандэрбург), а таксама ліняне. Палітычную перавагу ў зьвязе мелі радары, культурных цэнтрам якіх быў горад Радагошч.

Нямецкі наступ на славянаў пачаўся па 926 годзе, калі зьявілася замірэньне з мадзярамі-вугорцамі. Узімку 927—928 гадоў войска караля Генрыха I здабыло горад Бранібор, а князь стадаранаў Тугамір трапіў у палон. Потым саксонскі граф Бэрнгард шляхам некалькіх выправаў падпарадкаваў нямецкаму ўплыву зямлю радараў і землі некаторых іншых плямёнаў, што ўваходзілі ў зьвяз вільцаў-люцічаў. Аднак, калі ў 929 годзе Генрых I выправіўся ў Прагу, выбухнула паўстаньне палабскіх славянаў, якое ачолілі радары. Дзеля яго здушэньня графы Бэрнгард і Тытмар аблажылі горад Лончын (Ленцэн). Рушаньне славянскіх плямёнаў, якое ішло на дапамогу, немцы загналі ў багну і разьбілі перад горадам. Гэта прывяло да капітуляцыі 800 абаронцаў Лончына, якіх там жа забілі. Жыхары мясцовасьці, што ратаваліся за мурамі гораду, трапілі ў нямецкую няволю.

У 932 годзе нямецкія войскі, якія складаліся з закаваных у жалеза конных рыцараў, падпарадкавалі лужыцкіх сэрбаў, а ў 934 годзе ў выніку перамогі над укранамі нямецкае панаваньне пашырылася да ўтокі Одры. У 936 годзе па сьмерці імпэратара Генрыха I выбухнула другое вялікае паўстаньне люцічаў, якое зноў ачолілі радары. У верасьні і кастрычніку таго ж году новаабраны кароль і пазьней імпэратар Ота I узначаліў карную экспэдыцыю, скіраваную ў асноўным супраць радараў. Аднак хваляваньні і збройныя сутычкі не спыняліся, а супраць немцаў таксама ўзбунтаваліся абадрыты-бодрычы. Перад 940 годам граф Гер з Паўночнай Турынгіі, якому даручылі змаганьне з палабскімі славянамі, здолеў дзеля перамоваў сабраць у сваім замку 30 князёў, пераважна вільцаў-люцічаў, якіх па добрым пачастунку перабілі ўначы. Тым часам нямецкі каралеўскі ўрад падкупіў і вызваліў з палону князя Тугаміра, які пад выглядам уцекача вярнуўся ў Бранібор, дзе заняў княскі пасад і ў 941 годзе перадаў стадаранаў пад апеку немцаў. Гэтыя падзеі значна аслабілі здольнасьць да супраціву палабскіх славянаў. Гісторык Павал Урбан мяркуе, што менавіта ў 940-я гады частка люцічаў, да якіх, магчыма, належаў князь Рагвалод, перасялілася на ўсход.

У 955 годзе ў зьвязку з вайной Ота I з мадзярамі-вугорцамі выбухнула паўстаньне абадрытаў і люцічаў, якое, аднак, скончылася разьнёй палабскіх славянаў у бітве над ракой Рэкніцай. У гэтай бітве на баку нямецкага войска выступілі славяне руяны-русы. Вялікае паўстаньне вільцаў-люцічаў адбылося ў 983 годзе, у выніку чаго нямецкая калянізацыя прыпынілася амаль на сотню гадоў. Нашчадак Ота I Генрых II ужо не спрабаваў заняволіць люцічаў, а наадварот, перавабіў іх грашыма і падарункамі на свой бок у змаганьні супраць Польшчы Баляслава Адважнага.

Ваенныя і палітычныя посьпехі ўзмацнілі ў люцічах прыхільнасьць паганству і паганскім звычаям, што адносілася і да роднасных ім бодрычаў. Аднак у 1050-х гадох сярод плямёнаў, якія складалі зьвяз, пачалася міжусобная вайна. Зьвяз хутка губляў моц і ўплыў, а па тым, як у 1125 годзе саксонскі герцаг Лотарам зруйнаваў цэнтральнае сьвяцілішча, канчаткова распаўся. У наступныя дзесяцігодзьдзі саксонскія герцагі паступова пашырылі свае ўладаньні на ўсход і заваявалі землі люцічаў. У сваю чаргу люцічы імігравалі ў двух кірунках — у Чэхію і, відаць, у вярхоўі рэкаў Вяльлі і Нёмана. Сьведчаньнем гэтаму лічацца чэскія паселішчы Літвінаў, Літамежыца ды іншыя, якія да XIII стагодзьдзя зваліся Лютвінаў, Лютамежыца і г. д. (агулам больш за 120 местаў, мястэчак і вёсак у Чэхіі). Гэтак жа і на захадзе сучаснай Беларусі і на гістарычнай Віленшчыне люцічы, відаць, заснавалі свае паселішчы (Літва, Літоўцы ды іншыя, больш за 55 пунктаў). Беларускі мовазнаўца Язэп Лёсік зьвязваў з племем вількаў (вільцаў), іначай званых люцічамі, назву Вількаміру. Ад вільцаў-люцічаў назву гэтага места, як і Вільні (Вільды), выводзіў яшчэ ў 1847 годзе чэскі гісторык і этнограф Павал Шафарык.

Сьведчаньне перасяленьня часткі люцічаў на ўсход зьмяшчаецца ў Цьвярскім летапісе, напісаным пры двары цьвярскіх князёў, якія мелі шчыльныя кантанты зь Вялікім Княствам Літоўскім. У ім люцічы ўпамінаюцца ў пераліку славянскіх плямёнаў поруч зь літвой

Гісторык Павал Урбан зьвяртае ўвагу на іншую вытрымку з гэтага летапісу: «*А Луцічы і Ціверычы прыседааху к Дунаеві, і бе множаства іх, седзяаху па Днястру <…> да мора*» і што аналягічныя зьвесткі таксама зьмяшчаюцца ў Ніканаўскім летапісе. Тым часам у сярэдняй плыні Дунаю захаваліся гідронімы Літава, Літавіца і пэўныя сугучныя назвы, а яшчэ ў XIII ст. у Трансыльваніі або далей за Дунаем на Балканскім паўвостраве існавалі Літоўскае княства (*kenezat Lytwa*) і Літоўская зямля (*terra Lytwa*). Як удакладняе гісторык і мовазнаўца Алесь Жлутка, зямля Літва (*terra Lytau*), якая разьмяшчалася на тэрыторыі сучаснай Румыніі, упамінаецца ў прывілеі вугорскага караля Бэлы IV ад 2 чэрвеня 1247 году. Паводле тэксту дакумэнта названая тэрыторыя — гэта «*зямля княства ваяводы Літвоя*» (*terra kenezatus Lytuoy wojavode*). Прытым у іншым дакумэнце, выдадзеным у 1285 годзе, антрапонім падаецца ў іншай форме: *Litua (al. Lythen) waiuodam* — «*Літва (іначай Літэн(ь)) ваявода*». Першы варыянт імя ваяводы *Litua* супадае паводле формы з назвай зямлі, падначаленай яму, а таксама з імем Літво, ад якога паводле прускага храніста XIII ст. Хрысьціяна ўтварылася назва Літвы. Тым часам найбольш раньні ўпамін пра Літву (1009 год) — *Litua*.

У якасьці іншай гістарычнай крыніцы, дзе ўпамінаецца перасяленьне часткі люцічаў на ўсход, разглядаецца «Сага пра Тыдрэка Бэрнскага», запісаная ў XIII ст. у Скандынавіі. Яна апавядае пра князя Вількіна, які стварыў магутную дзяржаву, што пачала называцца Вількінляндам, а народ гэтай дзяржавы — вількінамі. Паводле сагі, празь нейкі час пачаўся канфлікт князя Вількіна з Польшчай, у які ўмяшаўся князь Русі Гертніт. Па спусташэньні Польшчы князь Вількін рушыў з сваім войскам на ўсход, дзе авалодаў Полацкам і Смаленскам, а потым і Ноўгарадам — сталіцай Русі. Па замірэньні з Гернітам Вількін вярнуўся дадому, пакінуўшы «*войска вількінаў на Русі*». На падставе аналізу гэтай сагі Павал Урбан робіць выснову, што пад вількінамі разумеліся вільцы-люцічы, а сама сага адлюстроўвае паданьні пра перасяленьне часткі гэтага зьвязу на ўсход. Тым часам заміж князя Вількіна правадыром мог быць Рагвалод, які паводле летапісаў «*прыйшоў з-за мора*».

Таксама захавалася сьведчаньне шляхціча з Случчыны Яна Цадроўскага, які ў 1637 годзе вандраваў разам князем Багуславам Радзівілам Нямеччынай ды іншымі эўрапейскімі краямі. Паводле запісу зь дзёньніка Яна Цадроўскага, у ваколіцах Любэку і Гамбургу — колішнім памежжы германцаў з палабскімі славянамі (люцічамі і хаўруснымі ім плямёнамі) — «*…мы напаткалі мужыкоў, якія размаўлялі на мяшаным нямецка-літоўскім дыялекце; сваё паходжаньне яны вядуць ад [[Герулы|герулаў]], продкаў ліцьвінаў*». А нямецкі гісторык і мовазнаўца  у сваёй працы «Geographia Russiae» (1747 год) зазначаў, што «*вільцы на літоўскай мове ваўкі*» (). 

Нямецкі дыплямат Жыгімонт Гербэрштайн у XVI стагодзьдзі адзначаў, што народ, які размаўляў на славянскай мове, немцы за Лабай называлі вэнэдамі (*Wenden, Winden*). У XIII ст. прускі храніст Хрысьціян сьведчыў: «*калісьці звалася Вэнэдыяй, а цяпер гэта Літва, адсюль і назва Вэнэдзкай затокі*» (). Нямецкі гуманіст XVI ст. Філіп Мэлянхтон разумеў пад вэнэдамі ўсе тыя народы, якія карысталіся славянскай мовай, а дакладней, якія «*гутараць на польскай мове*». Але тут жа ўдакладняў, што вэнэды мелі агульную мову, якая магла адрозьнівацца асаблівасьцямі маўленьня ў залежнасьці ад мясьцінаў, дзе яны расьсяліліся. У пераліку краінаў, дзе жылі вэнэды, ён вылучыў Русь, Літву і Польшчу.

## Літва і ліцьвіны

Асноўныя формы назвы Літва, якія ўжываюцца ў тэкстах лацінамоўных дакумэнтаў, зьвязаных з каралём Міндоўгам: *Letovia*, *Litovia*, *Luthovia* і *Lutavia*. Прытым формы *Luthovia* і *Lutavia* не маглі быць выпадковымі: яны ўжываліся ў лістох, напісаных у час знаходжаньня пасольства Міндоўга пры папскім двары і таму маглі быць успрынятымі беспасярэдне ад набліжаных караля. Падобныя формы сустракаюцца і ў пазьнейшых папскіх лістох, а таксама ў тытулах абодвух прызначаных у Літву біскупаў — Хрысьціяна (*Christanus episcopus Lutwinensis*) і Віта (*Vitus Luthomiriensis episcopus*). Таксама Літва ўпамінаецца як «Лютва» ў замежных дакумэнтах часоў Гедзіміна і Вітаўта (апроч таго, форма *Luthwanorum* значыцца ў адным з тытулаў вялікага князя Альгерда). Як адзначае беларускі мовазнаўца і гісторык Алесь Жлутка, у старабеларускай мове ўжываліся наступныя пары з аднолькавым значэньнем: *лютовати* і *литовати*, *лютость* і *литость*, *лютостивый* і *литостивый* ды іншыя. Такое ж чаргаваньне сустракаецца ў гідраніміі, тапаніміі і антрапаніміі Вялікага Княства Літоўскага (сярод іншага, на гістарычнай Слонімшчыне існаваў хутар-сядзіба Люцьвіны, а на гістарычнай Смаленшчыне — вёска Лютвіна). Таксама дасьледнікі засьведчылі форму *лютвін* (замест *літвін*), а этнограф Уладзімер Дабравольскі запісаў на Смаленшчыне два старажытныя паданьні, адно зь якіх сягае да XIII ст., дзе Літва завецца *Лютвою* (апроч таго, бытаваньне формы «лютва» замест «літва» на беларуска-расейскім этнічным памежжы засьведчылі ў 1913 годзе). Тым часам яшчэ ў канцы XX ст. адзначалася бытаваньне назвы люцьвіны (*Lućwiny*) на беларуска-польскім этнічным памежжы ў ваколіцах Супрасьлі. Зь іншага боку, як зазначае гісторык Вацлаў Пануцэвіч, люцічы ў шматлікіх крыніцах называюцца літвой, ліцьвінамі, як напрыклад, «*Sclavi Lithewizen*».

Яшчэ ў пачатку XX ст. Эрнст Гэніг, выдавец Прускай хронікі Лукаша Давіда выказаў вэрсію, пра паходжаньне назвы Літва ад імя легендарнага прашчура люцічаў (паходжаньне назвы літвы ад люцічаў яшчэ ў XVII ст. сьцьвярджалі прускі гісторык  і польска-прускі гісторык і этнограф ), у 1921 годзе гэтую вэрсію падтрымаў і разьвіў мовазнаўца Язэп Лёсік. Пра тое ж выказаўся ў 1920-я гады Вацлаў Ластоўскі. Гісторык Павал Урбан сьледам за Вацлавам Пануцэвічам падрабязна вытлумачыў паходжаньне ліцьвінаў (літвы, лютвы) ад часткі люцічаў. Гэтая ж вэрсія паходжаньня назвы Літва дэкляравалася ў час агульнага сходу студэнтаў-эмігрантаў у Парыжы ў 1949 годзе, у якім бралі ўдзел прадстаўнікі беларускіх і летувіскіх студэнтаў. Яе выклад зьявіўся ў часопісе «Моладзь», які выходзіў у Парыжы ў 1948—1954 гадох. Сучасная беларуская мовазнаўца прафэсарка Раіса Казлова на аснове багатага анамастычнага матэрыялу з розных славянскіх краінаў, у тым ліку зь Беларусі, таксама давяла, што назва Літва ўтварылася ад славянскай асновы **l’ut-*, што дазволіла ёй адзначыць: «*правамерна аднесьці этнонім Літва да першапачатковага Лютва… Думаецца, што Літва — гэта славяне заходніх ускраінаў Славіі (люцічы, люты, юты, одрычы і іншыя плямёны)*». Такім парадкам, паводле меркаваньня дасьледніцы, мова старажытных ліцьвінаў — гэта сплаў мовы ўсходнеславянскага насельніцтва і моваў славянаў заходнеславянскіх ускраінаў.

## Глядзіце таксама
* Руяне

## Заўвагі

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 
* Сіцька З. Утроп Літвы. — Смаленск: Новая школа, 2009. — 322 с.
* 
* 

## Вонкавыя спасылкі
* Люцічы, Кароткая гісторыя Беларусі за апошнія 1000 гадоў
* Ніна Баршчэўская, Становішча беларускае мовы ў пэрыяд ВКЛ, Беларуская рэдакцыя Польскага Радыё, 6 чэрвеня 2007 г.

Катэгорыя:Заходнеславянскія плямёны
Катэгорыя:Гісторыя Нямеччыны