open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Джымі Гэндрыкс

**Джы́мі Гэ́ндрыкс** (; пры нараджэньні *Джоні Ален Гэндрыкс* ; пасьля зьменена на *Джэймз Ма́ршал Гэндрыкс* ; 27 лістапада 1942, Сіетл, Вашынгтон, ЗША — 18 верасьня 1970, Лёндан, Англія) — амэрыканскі гітарыст, сьпявак і кампазытар. У 2009 годзе часопіс Time абвесьціў Гэндрыкса найвялікішым гітарыстам усіх часоў. Шырока прызнаны як адзін з найбольш сьмелых і вынаходлівых віртуозаў у гісторыі року.

Знаходзіўся на 1-й пазыцыі ў сьпісе 100 лепшых гітарыстаў усіх часоў часопіса Rolling Stone.

## Выбраная дыскаграфія

### Студыйныя альбомы
* «Are You Experienced» (май 1967)
* «Axis: Bold as Love» (сьнежань 1967)
* «Electric Ladyland» (верасень 1968)
* «Rainbow Bridge» (кастрычнік 1971)
* «The Cry Of Love» (1971)
* «War Heroes» (кастрычнік 1972)
* «Voodoo Soup» (1995)
* «First Rays of the New Rising Sun» (запісаны 1968—1970, выдадзены ў красавіку 1997)
* «South Saturn Delta» (1997)

### Канцэртныя запісы
* «Band of Gypsys» (красавік 1970)
* «Isle of Wight» (1971)
* «In The West» (1972)
* «The Jimi Hendrix Concerts» (1982)
* «Jimi Plays Monterey» (1986)
* «Radio One» (1988)
* «Live Isle Of Wight '70» (1991)
* «Stages» (1991)
* «Woodstock» (1994)
* «BBC Sessions, альбом *The Jimi Hendrix Experienсе*» (1998)
* «Live at Woodstock» (ліпень 1999)
* «Band of Gypsys Live at the Fillmore East» (1999)
* «Blue Wild Angel» (верасень 2002)
* «Live at Berkeley» (верасень 2003)

### Складанкі
* «Smash Hits» (1969)
* «The Singles Album» (люты 1983)
* «Kiss The Sky» (1984)
* «The Ultimate Experience» (1992)
* «Experience Hendrix: The Best of Jimi Hendrix» (1997)
* «Blues» (красавік 1994)
* «BBC Sessions» (чэрвень 1998)
* «The Jimi Hendrix Experience» (Box Set) (верасень 2000)
* «Voodoo Child — The Jimi Hendrix» Collection (2002)
* «The Singles Collection» (10 CD-single Box Set) (2003)

## Крыніцы

Катэгорыя:Сьпевакі ЗША
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Сіетле
Катэгорыя:Гітарысты ЗША
Лахвенскі сельсавет

**Ла́хвенскі сельсавет** — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Лунінецкага раёну Берасьцейскай вобласьці. Адміністрацыйны цэнтар — вёска Лахва.

## Гісторыя
12 кастрычніка 1940 году створаны ў складзе Лунінецкага раёну Пінскай вобласьці (з 8 студзеня 1954 году — Берасьцейскай).

## Населеныя пункты
* 1 студзеня 1947 году — 2

## Насельніцтва
* 1996 год — 4583 жыхары, 1517 двароў: вёскі Барсукова (102 двары, 352 жыхары), Вобруб (52 двары, 144 жыхары), Лахаўка (283 двары, 740 жыхароў), Лахва (683 двары, 1850 жыхароў), Любань (360 двароў, 1137 жыхароў), Перунова (137 двароў, 360 жыхароў), хутары Бродкі, Гневаньне, Жучкова, Любань
* 14 кастрычніка 2009 году — 2861 жыхар

## Літаратура
*  С. 203
*  С. 401
*  С. 200


Катэгорыя:Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Лунінецкага раёну
Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі
Катэгорыя:Сельсаветы, створаныя ў 1940 годзе
Альшаны (Пружанскі раён)

**Альша́ны** — вёска ў Беларусі, у міжрэччы Мухаўцу і Чарняўкі. Уваходзяць у склад Лінаўскага сельсавету Пружанскага раёну Берасьцейскай вобласьці. Насельніцтва на 2012 год — 34 жыхары, 26 двароў. Знаходзяцца за 11 км на паўднёвы захад ад Пружанаў, 6 км ад чыгуначнай станцыі Аранчыцы (лінія Баранавічы — Берасьце).

## Назва

Паводле пружанскай гісторыка і краязнаўцы Веры Церахавай, назва вёскі паходзіць ад слова «алешнік», бо паселішча было пабудаванае сярод альховага лесу, кустоўя або на месцы альшэўнікаў.

Этымалягічны слоўнік старапольскіх асабовых імёнаў, выдадзены Польскай акадэміяй навук, адзначае гістарычнае бытаваньне ў Польшчы германскага імя Alsz (Alisz).

## Мінуўшчына
У 1563 — у Лінаўскім вайтоўстве Дабучынскага двару Кобрынскай эканоміі.

За расейскім часам — вёска ў Мікіціцкай воласьці Пружанскага павету Гарадзенскай губэрні, хлебазапасная крама. Паводле перапісу 1897 року 422 жыхары, 75 двароў; на пачатку XX стагодзьдзя 293 жыхары.

За польскім часам — у гміне Мікіцічы, а з 1926 року — у гміне Пружана Пружанскага павету Палескага ваяводзтва.

Зь верасьня 1939 року ў складзе БССР, з 15 студзеня 1940 — у Пружанскім раёне Берасьцейскай вобласьці. Паводле перапісу 1959 року ў вёсцы 320 жыхароў; у 1970 — 256 жыхароў; у 2003 — 66 жыхароў, 41 двор.

## Насельніцтва
* XIX стагодзьдзе: 1897 год — 422 жыхары
* XX стагодзьдзе: пачатак стагодзьдзя — 293 жыхары; 1959 год — 320 жыхароў; 1970 год — 256 жыхароў; 1999 год — 74 жыхары
* XXI стагодзьдзе: 2003 год — 66 жыхароў, 41 двор; 2005 год — 60 жыхароў, 39 двароў; 2010 год — 29 жыхароў; 2012 год — 34 жыхароў, 26 двароў

## Транспарт
Празь вёску праходзіць аўтадарога  Чахец — Кутнявічы.

## Крыніцы

## Літаратура
* 

## Вонкавыя спасылкі
* Надвор’е ў Альшанах

Катэгорыя:Населеныя пункты Пружанскага раёну
Катэгорыя:Лінаўскі сельсавет
Верхняя Кутузаўка

**Ве́рхняя Куту́заўка** () — вёска ў Аўтаномнай Рэспубліцы Крым. Насельніцтва — 1045 чалавек (на 2001 год). Празь вёску праходзіць аўтадарога Сімфэропаль — Алушта.

## Крыніцы

Катэгорыя:Населеныя пункты Крыму
Рочэстэр (Нью-Ёрк)

**Рочэстэр** () — горад у ЗША, у заходняй частцы штата Нью-Ёрк на беразе возера Антарыё, з насельніцтвам муніцыпалітэта каля 1 039 028 чалавек (2005), што зьяўляецца трэцім паводле велічыні ў штаце. Колькасьць насельніцтва непасрэдна Рочэстэра 208 123 чалавек (2006). У горадзе разьмешчаныя штаб-кватэры карпарацыяў Eastman Kodak, Bausch & Lomb і Xerox.

## Асобы
* Натальля Арсеньнева (1903—1997) — беларуская паэтка, перакладніца, драматург

## Гарады-сябры
* Кракаў, Польшча

## Крыніцы

Катэгорыя:Гарады штату Нью-Ёрк
Эрб

**Эрб** () **Er** — хімічны элемэнт, лянтаноід; атамны нумар 68.

Прымяняецца для атрыманьня люмінафорных, лазэрных матэрыялаў і для вырабу спэцыяльнага шкла.

## Крыніцы

Катэгорыя:Хімічныя элемэнты
Катэгорыя:Лянтаноіды
Катэгорыя:Адноўнікі
Катэгорыя:Фэрамагнэтыкі
Айнштайн

**Айнштайн** () **Es** — радыяактыўны хімічны элемэнт з атамным нумарам 99; адносіцца да актыноідаў.

У прыродзе не сустракаецца. Упершыню выдзелены з прадуктаў тэрмаядзернага выбуху ў 1952.

Катэгорыя:Хімічныя элемэнты
Катэгорыя:Актыноіды
Цэр

**Цэр** () **Ce** — хімічны элемэнт, лянтаноід; атамны нумар 58. Названы ў гонар Цэрэры — малой плянэты Сонечнай сыстэмы.

Прымяняецца для дабаўкі да сталі для павышэньня яе трываласьці. Солі цэру — добрыя каталізатары многіх хімічных рэакцый.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Хімічныя элемэнты
Катэгорыя:Лянтаноіды
Цэз

**Цэз** () **Cs** — хімічны элемэнт I групы пэрыядычнай сыстэмы; атамны нумар 55.

Адкрыты ў 1860 годзе Робэртам Бунзэнам і Г. Кірхгофам.

Катэгорыя:Хімічныя элемэнты
Катэгорыя:Мэталы
Катэгорыя:Лужныя мэталы
Ліга Эўропы УЭФА 2011—2012 гадоў

**[[Ліга Эўропы УЭФА]] 2011—2012 гадоў** — трэці розыгрыш прыза з часу зьмены назвы з Кубка УЭФА. Фінал прайшоў на «Арэне Нацыянал» у Бухарэсьце 9 траўня 2012 году.

## Кваліфікацыйныя раўнды

### Першы кваліфікацыйны раўнд

### Другі кваліфікацыйны раўнд

### Трэці кваліфікацыйны раўнд

## Раўнд плэй-оф

## Групавы этап

### Група A

### Група B

### Група C

### Група D

### Група E

### Група F

### Група G

### Група H

### Група I

### Група J

### Група K

### Група L

## 1/16 фіналу

## 1/8 фіналу

## 1/4 фіналу

## 1/2 фіналу

## Фінал

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйная старонка

2011
Катэгорыя:2011 год у футболе
Катэгорыя:2012 год у футболе
Кароткавіцкі сельсавет

**Кароткавіцкі сельсавет** — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Жлобінскага раёну Гомельскай вобласьці. Адміністрацыйны цэнтар — вёска Кароткавічы.


Катэгорыя:Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Жлобінскага раёну
Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі
Вяляцічы (Берасьцейская вобласьць)

**Вяля́цічы** — вёска ў Плешчыцкім сельсавеце Пінскага раёну Берасьцейскай вобласьці, разьмешчаная за 11 км на паўднёвы ўсход ад Пінску, 186 км ад Берасьця, 15 км ад чыгуначнай станцыі Пінск на лініі Берасьце — Гомель, на аўтадарозе Вялікія Дворцы — Кнубава.

## Гісторыя
У XV стагодзьдзі сяло і гаспадарская ўласнасьць у Пінскім княстве. Згадваецца ў прывілеях вялікіх князёў Вітаўта і Казімера Ягайлавічаў баярам Вяляціцкім на іх выслугу (маёнткі). У 1524 годзе каралева Бона Сфорца пацьвердзіла былыя прывілеі Івану і Сямёну Вяляціцкім «…иж они мают именье, отчизну свою, в повете Пинском, напервей двор у Велятычох…». У сярэдзіне XVI стагодзьдзя ў сумесным валоданьні Дамановічаў, Ясковічаў, Петрашковічаў, між якімі ў 1551 годзе маёнтак быў падзелены. У 1580 годзе паводле тэстамэнта Тацяны Іванаўны Вяляціцкай маёнтак перайшоў да яе дачкі Ганны Ванкевічавай — жонкі старосты Азярніцкага Васіля Ванкевіча, частка маёнтку — Марціну Ступінскаму.

У канцы XVI стагодзьдзя сяло ў Пінскім павеце Берасьцейскага ваяводзтва Вялікага Княства Літоўскага, шляхецкая ўласнасьць. У XVIII стагодзьдзі згадваецца ў прывілеі Тышкевічам (1764), маёнтак.

Пасьля Другога падзелу Рэчы Паспалітай у складзе Расейскай імпэрыі. З 1796 году ў Пінскім павеце Менскай губэрні. У 1826 годзе пабудавана Багародзіцкая царква. У 1860-я сяло і маёнтак, цэнтар сельскай грамады ў Хойнаўскай воласьці, уласнасьць Скірмунтаў. У 1897 годзе сяло ў Лемяшэвіцкай воласьці.

У 1921—1939 гадах у складзе Польскай Рэспублікі, вёска ў Лемяшэвіцкай гміне Пінскага павету Палескага ваяводзтва.

З 1939 году ў БССР. З 4 сьнежня 1939 году вёска ў Пінскім павеце Пінскай вобласьці, з 15 студзеня 1940 году ў Пінскім раёне, з 12 кастрычніка 1940 году — цэнтар сельсавету. У Вялікую Айчынную вайну зь ліпеня 1941 да ліпеня 1944 году акупаваная нямецкімі войскамі, якія ў чэрвені 1944 году зьнішчылі 62 двары. Пасьля вайны адбудавана.

З 1954 году ў Берасьцейскай вобласьці. У 1960 годзе вёска ў Плешчыцкім сельсавеце. У 1970 годзе ў складзе калгасу імя Горкага.

## Насельніцтва
* XIX стагодзьдзе: 1897 — 38 двароў, 258 жыхароў (сяло); сядзіба — 5 двароў, 10 жыхароў
* XX стагодзьдзе: пачатак XX ст. — 58 двароў, 231 жыхар (сяло); маёнтак — 25 жыхароў; 1921 год — 47 двароў, 261 жыхар; 1940 год — 75 двароў, 333 жыхары; 1960 год — 183 жыхары; 1970 год — 131 жыхар; 1999 год — 41 жыхар; канец XX ст. — 25 двароў, 38 жыхароў
* XXI стагодзьдзе: 2005 год — 42 жыхары, 20 двароў; 2010 год — 39 жыхароў

## Славутасьці
* Царква Раства Багародзіцы (1826, рэканструяваная ў 1980-х — пачатку 1990-х)
* Мэмарыяльная дошка Францішку Савічу

## Ураджэнцы
* Францішак Савіч (1815—1845) — палескі паэт, публіцыст, удзельнік вызваленчага руху

## Крыніцы

## Літаратура
*  С. 349—350

## Вонкавыя спасылкі

* Вяляціцы на «Радзіме майго духу»
* Падарожжа з Жыгамонтам. Вяляцічы

Катэгорыя:Плешчыцкі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Пінскага раёну
Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XV стагодзьдзі
Табакерка (паэма)

«**Табакерка**», першапачатковая назва — «**Сьмерць табакеркі**» () — няскончаная паэма Тамаша Зана, напісаная ў 1818 годзе.

## Сюжэт
Герой паэмы, стары барскі канфэдэрат, выколвае іголкай на табакерцы сцэнкі з вобразамі народнай творчасьці і побыту. У паэме апісваюцца:
* язычніцкі абрад, паводле якога адбывалася пахаваньне легендарнага князя Сьвінтарога
* сялянскае вясельле
* сцэнка з русалкамі, што гайдаюць на гольлі дрэваў зачараванага імі хлопца
* карціны сялянскай працы (ворыва, жніво, касьба, хатнія работы)
* сьвяткаваньне Купальля і народныя павер'і, зьвязаныя са сьвятам (угадваньне надвор'я па лёту ластавак і крыку варон)

Таксама у тэкст паэмы Тамаш Зан уключыў цэлую баляду, заснаваную на народным паданьні пра Бекешавау гару ў Вільні. Да гэтага матыву зьвяртаўся і Ян Чачот (гл. Бекеш)

## Літаратура
* 
* 

Катэгорыя:Творы Тамаша Зана
Багдан Іванавіч Заслаўскі

**Багдан Іванавіч Заслаўскі** (, каля 1465 — каля ) — князь, дзяржаўны дзяяч Вялікага Княства Літоўскага, у 1486—1488 гадах каралеўскі дваранін, з 1499 году менскі намесьнік.

## Жыцьцяпіс
З роду князёў Заслаўскіх (Яўнуцьевічэй) герба ўласнага, малодшы сын менскага, а потым віцебскага намесьніка Івана Юр’евіча.

У 1486—1488 гадах быў каралеўскім дваранінам караля Казімера, пасьля выконваў той жа ўрад пры двары вялікага князя Аляксандра. У 1494 годзе прызначаны дзеля суправаджэньня маскоўскага пасольства, едучага зь вялікай княжной Аленай, і як вялікі прыстаў сустракаў пасольства пад Меднікамі. У 1495 годзе атрымаў прывілей ад Аляксандра на 14 чалавек у «Краснасельскім павеце», а ў траўні 1499 году, яшчэ ня маючы ніякага тытула, атрымлівае пацьверджаньне на людзей-пінчан у «Краснасельскім павеце». Летам 1499 году названы менскім наместнікам, і захоўваў гэты ўрад да самай сьмерці. У 1507 і 1508 гадах кароль Жыгімонт паведамляе яму ў сваіх лістах аб наданьні ў трохгадовую арэнду менскага мыта менскаму войту «жыду Абрахаму». У 1508 годзе атрымаў пацьверджаньне ад Жыгімонта Старога на двор Прылукі, які надаў яму вялікі князь Аляксандр. У 1509 годзе кароль судзіў яго спрэчку зь менскімі мяшчанамі з нагоды няслушнага збору падаткаў і запатрабаваў «крыўд ім не чыніць». У 1513 годзе паны-рада заклікаюць брата і прыяцеля свайго князя Багдана Іванавіча Заслаўскага намесьніка менскага прывесьці менскі замак у абаронны стан з нагоды чаканага нападу Масквы. У 1525 годзе дзеля вырашэньня спрэчкі князя Міхала Іванавіча Мсьціслаўскага з сынам Фёдарам, кароль адсылае да першага князя Багдан Іванавіча Заслаўскага з пажаданьнем, каб князь Міхал вызначыў сыну ўтрыманьне. У 1526 годзе ў выніку спрэчкі зь Міхалам Пятровічам атрымаў дэкрэт, прысуджаюччы яму людзей Бесапішычаў, Каўшэвічаў, Варгвошычаў, Юрашэвічаў, Бартніковічаў й Рамановічаў у менскім павеце. Паводле попісу 1528 году быў абавязаны ставіць дзеля земскае службы 14 коньнікаў.

Быў жанаты з Аграфенай (? — 1542), дачкой кіеўскага ваяводы Івана Хадкевіча, і меў чатырох дачок:
# Марыю (каля 1445 – 1559), ў першым шлюбе жонку князя Васіля Юр’евіча Талочынскага, а ў другім (з 1550) – земскага падскарбія, дворнага маршалка і наваградзкага ваяводы Івана Гарнастая;
# Ганну (каля 1500 — 1542), жонку князя Януша Раманавіча Друцкага-Любецкага, якая перад сьмерцю прыняла манаскі хрост пад імём Агаф’я;
# Федзю (Федку, Феадору) (каля 1510 – 1560), ў першым шлюбе (з 1533) жонку кернаўскага дзяржаўцы князя Сямёна Ямантовіча Падбярэскага, а ў другім – князя Андрэя Сямёнавіча Адзінцэвіча;
# Тамілу (каля 1515 – 1560), пасьля 1542 году стаўшую жонкай князя Рыгора Фёдаравіча Друцкага-Горскага (Бурнеўскага).

## Літаратура
* Wolff J. Rod Gedymina. — Kraków, 1886.
* Wolff J. Kniaziowie litewsko-ruscy od konca czternastego wieku. Warszawa, 1895.
* Boniecki А. Poczet rodów w Wielkim Księstwie Litewskim w XV i XVI wieku. Warszawa: 1883.
* Wolff J. Senatorowie i dygnitarze Wielkiego Księstwa Litewskiego: 1385—1795. Kraków, 1885.
* 

Багдан Іванавіч
Катэгорыя:Ваяводы менскія
Катэгорыя:Старосты менскія
Цыганка (баляда)

«**Цыганка**» — баляда Тамаша Зана, напісаная ў 1820 годзе і заснаваная на беларускім народным паданьні.

## Сюжэт
Дзяўчына-сірата плача і сумуе па каханаму Ясю, якога ўланы забралі на вайну. Не дачакаўшчыся вяртаньня, яна шукае пацехі ў варажбе цыганкі, якая прадракае, што ён абавязкова вернецца. Тым часам уланы вяртаюцца з вайны і нясуць у труне цела забітага Яся, а дзяўчына, ня маючы моцы перажыць сьмерць каханага памірае.

Баляда мае патрыятычную ідэю, Аўтар сьцьвярджае, што сьмерць хлопца не была дарэмнай, бо ён аддаў жыцьцё за волю роднага краю. Твор завяршае канцоўка: «лепей сьмерць, чым няволя».

## Фальклёрны матэрыял
Як адзначае Станіслаў Станкевіч, баляда зьяўляецца вяршыняю намаганьняў паэта ў галіне выкарыстаньня народага элемэнту.Тамаш Зан заснаваў зьмест твора на шырока распаўсюджанай у Беларусі народнай песьні, у якой гаворыцца пра тое, як жонка альбо сястра (радзей каханка) марна сумуе ды чакае вяртаньня з вайны свайго мілага. Урэшце, доўгачаканы вяртаецца, але нежывы.

Сцэна чараў цыганкі таксама заснаваная на народных таемствах. Цыганка ўбівае яйка ў ваду і паказвае дзяўчыне прывід каханага, які вяртаецца з вайны. Падобны спосаб чараў практыкавалі на Наваградчыне:

### Моўныя адметы
Народнасьць баляды дасягае найбольшага выяўленьня ў стылі і мове, выкарыстоўваючы простыя выразы і звароты, зачэрпнутыя з народнае песьні. Пісьменьнік і публіцыст Мар’ян Гавалевіч заўважыў, што:

Як адзначае Станіслаў Станкевіч, у балядзе шмат такіх параўнаньняў, як «малако з крывёй твой твар», «лён, не валасы, у касе», якія ахвотна выкарыстоўвае народная песьня. У народным стылі зьвяртаецца цыганка да дзяўчыны, называючы яе «мая лілея!», «галубка!», «зязюлька!», а таксама сяміскладовы верш баляды блізкі да народай песьні.
 
## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 
 

Катэгорыя:Творы Тамаша Зана
Мікалай Іванавіч Ільлініч

**Мікалай Іванавіч Ільлініч** (, ? — каля ) — дзяржаўны дзяяч Вялікага Княства Літоўскага, у 1494 — 1498 менскі намесьнік, у 1495 маршалак гаспадарскі, у 1499 смаленскі намесьнік.

З роду Ільлінічаў герба «Корчак», сын намесьніка драгічынскага, а потым віцебскага і смаленскага Івана (Івашкі) й Ганны Даўгірдаўны.

Быў жанаты з Ганнай, дачкой Міхала Нацовіча і Кацярыны, спадчыньніцы Зэльвы і іншых маёнткаў, і меў сына Мікалая і трох дачок:
# Ганну, жонку Мікалая Зеновіча;
# Эльжбету, жонку Яна Шэметовіча;
# N., жонку Збожнага Вернэровіча.

Пасьля сьмерці Мікалая Іванавіча Ільлініча яго жонка выйшла другі раз замуж у 1502 годзе за Войтка Янавіча (Клочко).

## Літаратура
* Boniecki А. Poczet rodów w Wielkim Księstwie Litewskim w XV i XVI wieku. Warszawa: 1883.
* Wolff J. Senatorowie i dygnitarze Wielkiego Księstwa Litewskiego: 1385—1795. Kraków, 1885.
* Uruski S. Rodzina. Herbarz szlachty polskiej, T. 1-15 – Warszawa 1904-1938.
* 

Мікалай Іванавіч
Катэгорыя:Маршалкі гаспадарскія
Катэгорыя:Ваяводы менскія
Катэгорыя:Старосты менскія
Дарога Р81 (Беларусь)

**Аўтамабільная дарога**  пачынаецца ў Пружанах і празь Белавескую пушчу вядзе да мяжы з Рэспублікай Польшчай.

На 35,8 км дае пачатак дарогі на Віскулі.

Р81
Р81
Іван Васільевіч «Красны»

**Іван Васільевіч «Красны»** (каля 1450 — пасьля 1516) — князь, дзяржаўны дзяяч Вялікага Княства Літоўскага, у 1487—1489 гадах менскі намесьнік.

## Жыцьцяпіс
З роду Друцкіх герба ўласнага «Друцак», сын віцебскага намесьніка Васіля Сямёнавіча «Краснага» і N. сястры князя Фёдара Львовіча Варатынскага.

У 1486 годзе стаўся сьведкай на запісе княгінь Соф’і Зубравіцкай і Марыны Трабскай. Хутка пасьля таго ў 1487 годзе па волі караля Казімера атрымаў урад менскага намесьніка. У 1488 годзе атрымлівае чатыры бочкі солі з мыта ў Коўне і борць мёду з ключа Троцкага. У лютым 1489 году кародь паведамляе яму, што аддаў менскае мыта ў арэнду «жыду Троцкаму» Міхалу Даніловічу. У траўні 1489 году згадваецца ў дыпляматычнай карэспандэнцыі маскоўскага й літоўскага двароў. Імаверна пасьля сьмерці караля Казімера склаў урад менскага намесьніка. У 1505 годзе, выкіканы дзеля сьдчаньня аб паходжаньні княгіні Івана Васільевіча Яраславіча, зазнае, што «дачка Карыбута Альгердавіча Марыя знаходзілася ў вялікага князя Вітаўта на выхаваньні і ту ён выдаў за князя Фёдара Варатынскага майго вуя», дачка якога Яўдоксія зьяўляецца жонкай князя Івана Яраславіча. У 1516 годзе запісвае сваёй жонцы Марыі Іванаўне Заслаўскай сёла Бобр і Сакаловічы, даньнікаў на рацэ Бобр й двор Недаходаў.

Быў жанаты двойчы, першы раз з Марыяй Сямёнаўнай Кобрынскай (? — да 1512), дачкой князя Сямёна Раманавіча Кобрынскага і Юліяны Сямёнаўны Гальшанскай, і меў зь ёй сына Дзьмітрыя (? — да 1507), які рана памёр. У другі раз ажанўся з Марыяй Іванаўнай Заслаўскай, дачкой Івана Васільевіча Заслаўскага, і ўдавой па князі Багдану Фёдаравічу Глінскаму Пуціўльскаму які памёр у Маскве ў 1512 годзе.

## Літаратура
* Wolff J. Rod Gedymina. — Kraków, 1886.
* Wolff J. Kniaziowie litewsko-ruscy od konca czternastego wieku. Warszawa, 1895.
* Wolff J. Senatorowie i dygnitarze Wielkiego Księstwa Litewskiego: 1385—1795. Kraków, 1885.
* 

Катэгорыя:Ваяводы менскія
Катэгорыя:Старосты менскія
Олівэр Стоўн

**Ўільям Олівэр Стоўн** (; нарадзіўся  году, Нью-Ёрк, ЗША) — амэрыканскі кінарэжысэр, сцэнарыст і прадусар, уладальнік мноства кінапрэміяў (у тым ліку трох «Оскараў»).

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* 

Катэгорыя:Ляўрэаты прэміі «Оскар» за найлепшы адаптаваны сцэнар
Катэгорыя:Ляўрэаты прэміі BAFTA
Далянь

**Далянь** — горад у паўночна-ўсходняй частцы Кітая, порт у заліве Даляньвань Жоўтага мора на паўднёвай ускрайку паўвострава Ляадун. Другі па велічыні горад правінцыі Ляанін. На захадзе прымыкае да Бахайскага заліва і зьяўляецца часткай эканамічнай зоны Бахайскага кольца. Акрамя таго, зьяўляецца «варотамі» для Паўночна-ўсходніх правінцый КНР. Даўжыня берагавой лініі — 1906 км (за выняткам астравоў). Насельніцтва — 6,2 млн чалавек.

## Вонкавыя спасылкі

* Мапа рэгіёна Люйда 
* Афіцыйны сайт Ураду горада Далянь 

Катэгорыя:Гарады Кітаю
Фрэнк Гэрбэрт

**Фрэнк Гэрбэрт** (;  — ) — амэрыканскі пісьменьнік-фантаст, вядомы, перш за ўсё, як аўтар цыклю «Хронікі Дзюны», асабліва першага рамана з гэтага цыклу — «Дзюна». Сага аб Дзюне, дзеяньне якой адбываецца ў аддаленай будучыні і працягваецца на працягу пяці тысячагодзьдзяў, падымае такія пытаньні, як выжываньне чалавецтва ў працэсе эвалюцыі, праблемы экалёгіі, узаемадзеяньня рэлігіі, палітыкі і ўлады. Многія лічаць гэты цыкль клясыкай навуковае фантастыкі.

У 2025 годзе раман «Дзюна» быў выдадзены на беларускай мове выдавецтвам «Янушкевіч». Пераклад выканаў .

## Крыніцы

Катэгорыя:Амэрыканскія літаратары-фантасты
Паолё Контэ

**Паолё Контэ** (, 6 студзеня 1937, Асты) — італьянскі сьпявак, піяніст і кампазытар, вядомы дзякуючы свайму незвычайнаму голасу, маляўнічым і рамантычным кампазыцыям (задзірлівым асацыяцыі як з італьянскай і міжземнаморскай музыкай, так і з паўднёваамэрыканскімі рытмамі і франкамоўнымі выканаўцамі, такімі як Жак Брэль і Жорж Брасэнс) і яго задуменнай, часам мэлянхалічнай, лірыцы.

## Дыскаграфія
* *Paolo Conte* (1974)
* *Paolo Conte* (1975)
* *Un gelato al limon* (1979)
* *Paris milonga* (1981)
* *Appunti di viaggio* (1982)
* * Paolo Conte* (1984)
* *Concerti* (1985, live)
* *Aguaplano* (1987, падвойны альбом, выдадзены як два асобных дыска, другі — з загалоўкам «*Jimmy Ballando»*)
* *Paolo Conte Live* (1988, live)
* *Parole d’amore scritte a macchina* (1990)
* *Wanda, stai seria con la faccia ma però* (1992, зборнік)
* *'900* (1992)
* *Tournée* (1993 live)
* *Una faccia in prestito* (1995)
* *The best of Paolo Conte* (1996, зборнік)
* *Tournée 2* (1998 live)
* *Razmataz* (2000)
* *Reveries* (2003, зборнік)
* *Elegia* (2004)
* *Paolo Conte Live Arena di Verona* (2005, live)
* *Wonderful* (2006, зборнік)
* *Psiche* (2008)

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны вэб-сайт 

Катэгорыя:Італьянскія кампазытары
Катэгорыя:Італьянскія сьпевакі і сьпявачкі
Катэгорыя:Італьянскія паэты
Кайл Маклахлан

**Кайл Мэрыт Маклахлан** (; нарадзіўся 22 лютага 1959 году, Якіма, Вашынгтон, ЗША) — амэрыканскі актор, які праславіўся як спэцыяльны агент ФБР Дэйл Купэр з тэлесэрыяла Дэйвіда Лінча «Дзьве вяршыні». Акрамя таго, вядомы па фільмах «Дзюна» і «Сіні аксаміт», таксама зьнятых Лінчам, і сэрыялу «Адчайныя хатнія гаспадыні».

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт
* 

Катэгорыя:Акторы ЗША
Дэйвід Лінч

**Дэ́йвід Кіт Лінч** (; 20 студзеня 1946&nbsp;— 15 студзеня 2025) — амэрыканскі кінарэжысэр, сцэнарыст, прадстаўнік амэрыканскага незалежнага кінэматографу. Ляўрэат прэміі «Залатая пальмавая галіна» (1990) і прыза за рэжысуру (2001) Канскага кінафэстывалю, а таксама «Залатога льва» за ўнёсак у сусьветны кінэматограф (2006). Рэжысэр кліпа Nine Inch Nails «Came Back Haunted».

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт Дэвіда Лінча

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Мантане
Катэгорыя:Кінарэжысэры ЗША
Катэгорыя:Сцэнарысты ЗША
Катэгорыя:Ляўрэаты прэміі «Сэзар»
Катэгорыя:Кавалеры ордэна Ганаровага легіёну
Альфонса VIII Кастыльскі

**Альфо́нса VIII Касты́льскі** () ці **Альфонса VIII Высакародны** (; 11 лістапада 1155, Сорыя — 6 кастрычніка 1214, Гут’ерэ-Муньяс) — кароль Кастыліі з 1158 году, адзіны сын Санча III Кастыльскага і Блянкі Наварскай.

Нарадзіўся ў горадзе Сорыя тагачаснага каралеўства Леон (зараз Кастылія і Леон). Вялікую частку свайго валадараньня правёў у барацьбе з рознымі гішпанскімі дзяржавамі. Імкнуўся прыцягнуць на свой бок Ангельшчыну, Францыю і Сьвятую Рымскую імпэрыю, але супраць яго склалі саюз усе гаспадары Пірэнэйскага паўвострава, і яго выратаваў ад поўнай паразы толькі інтэрдыкт, накладзены Папам на Леон і Партугалію. У канцы валадараньня яму атрымалася заключыць саюз зь іншымі васпанамі Гішпаніі і нанесьці мусульманам паразу пры Талёсе, якая канчаткова зламала іх магутнасьць у 1212 годзе.

## Глядзіце таксама
* Каралі Кастыліі ды Ляона

## Крыніцы

Катэгорыя:Нарадзіліся 11 лістапада
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1155 годзе
Катэгорыя:Кіраўнікі Кастыліі
Катэгорыя:Памерлі 6 кастрычніка
Катэгорыя:Памерлі ў 1214 годзе
Колін Фарэл

**Колін Джэймз Фарэл** (; нарадзіўся , Дублін, Ірляндыя) — ірляндзкі кінаактор. Атрымаў вядомасьць дзякуючы ролям у фільмах «Аляксандар» (*Alexander*, 2004, рэжысэр Олівэр Стоўн), «Тэлефонная будка» (; 2002), «Адмысловае меркаваньне» (*Minority Report*, 2002), «Рэкрут» (*The Recruit*, 2003), «Паліцыя Маямі: Аддзел нораваў» (*Miami Vice*, 2006) і многіх іншых. Часопіс People назваў яго ў 2003 годзе адным зь пяцідзесяці найпрыгажэйшых людзей Зямлі; паводле рэйтынгу часопіса Company ён зьяўляецца шостым па сэксуальнасьці мужчынам таго ж году.

## Вонкавыя спасылкі
* 

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Дубліне
Катэгорыя:Ірляндзкія акторы
Катэгорыя:Акторы XX стагодзьдзя
Катэгорыя:Акторы XXI стагодзьдзя
Анджэліна Джалі

**Анджэліна Джалі Войт** (), больш вядомая як **Анджэліна Джалі** (нарадзілася 4 чэрвеня 1975 году, Лос-Анджэлес, ЗША) — амэрыканская акторка, рэжысэр і сцэнарыст, фотамадэль, уладальніца прэміі «Оскар», а таксама трох прэміяў «Залаты Глёбус» і дзьвюх прэміяў Гільдыі кінаактораў ЗША, амбасадар добрай волі ААН. У 2014 годзе выйшла замуж за Брэда Піта.

## Біяграфія
Джалі нарадзілася ў Лос-Анджэлесе, штат Каліфорнія, Злучаныя Штаты Амэрыкі. У юнацтве Анджэліна пачала ўспрымаць акторскае рамяство ад бацькоў, якія былі акторамі. Бацька Джон Войт () атрымаў «Оскара», мама Маршалін Бэртран () вучылася зь Лі Страсбэргам. Яе бацька мае нямецкія і славацкія карані, мама — француска-канадзкія, галяндзкія, нямецкія, чэскія. Ва ўзросьце адзінаццаці гадоў Анджэліна пачала вучыцца ў тэатральным інстытуце Лі Страсбэрга, удзельнічала ў некалькіх тэатральных пастаноўках. Яна брала ўрокі кінамайстэрства ва Ўнівэрсытэце Нью-Ёрку. Пазьней далучылася да тэатральнай групы Met у Лос-Анджэлесе. У 16 гадоў яна пачала кар’еру мадэлі і зьявілася ў некалькіх музычных кліпах.

У сярэдзіне 1990-х Джалі зьявілася ў розных малабюджэтных фільмах, за якія яна атрымала прыязныя водгукі кінакрытыкаў. Сярод гэтых фільмаў «Хакеры» (1995) і «Несапраўдная страляніна» (1996). Яшчэ большай увагі ад крытыкаў яна атрымала за ролі ў тэлефільмах «Сапраўдныя жанчыны» (1997) і «Джордж Ўолас» (1997). За ролю ў апошнім яе намінавалі на ўзнагароды «Залаты Глёбус» і «Эмі».

## Вонкавыя спасылкі
* 

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Лос-Анджэлесе
Катэгорыя:Акторкі ЗША
Катэгорыя:Рэжысэры ЗША
Катэгорыя:Сцэнарысты ЗША
Катэгорыя:Ляўрэаты прэміі «Оскар» за найлепшую жаночую ролю другога пляну
Паленсія

**Пале́нсія** () — горад у Гішпаніі, які месьціцца ў аўтаномнай супольнасьці Кастылія і Леон. Адміністрацыйны цэнтар аднайменнай правінцыі. Паленсія была заснавана як Палянтыя на беразе ракі Карыён у I стагодзьдзі да н. э., затым заваяваная вэстготамі, ад якіх захавалася найстаражытная ў Гішпаніі хрысьціянская царква — базыліка Сан-Хуан-Баўтыста (за 12 км ад гораду каля вёскі Вэнта-дэ-Баньёс). У Сярэднявеччы Паленсія была каралеўскай рэзыдэнцыяй. У 1212 годзе Альфонса VIII Кастыльскі заснаваў у горадзе першы ў Гішпаніі ўнівэрсытэт, які пазьней быў пераведзены ў Саляманку. Галоўны будынак гораду — сабор Ля-Бэльля-Дэскансыда, фактычна скапіяваны з Бургаскага сабора. Паводле перапісу насельніцтва на 2009 год у Паленсіі пражываюць 82 651 чалавек.

## Гісторыя

Умацаванае паселішча кельтаібэраў згадваецца як Пальлянтыя яшчэ Страбонам і Пталямэям. Горад быў падпарадкаваны рымлянамі ў II стагодзьдзі да нашай эры й уключаны ў правінцыю Тараконская Гішпанія. У горадзе меўся маленькі вайсковы гарнізон. У адпаведнасьці са зьвесткамі гальскага летапісца V стагодзьдзя Ідацыюса, Паленсія была ​​амаль цалкам разбурана ў 457 годзе падчас вайны вэстготаў супраць свэваў, гэтая дата выпадае на пэрыяд кіраваньня Тэадорыха II, калі сталіцца вэстготаў яшчэ месьцілася далёка на ўсход, у Аквітаніі.

У III стагодзьдзі альбо раней у горадзе была створана каталіцкая дыяцэзія.

## Адукацыя
Першы ўнівэрсытэт у Гішпаніі быў заснаваны менавіта ў Паленсіі Альфонса VIII ў 1208 годзе. Мяркуецца, што паэт XIII стагодзьдзя Гансалё дэ Бэрсэо вучыўся ў гэтым унівэрсытэце. Пазьней настаўнікі з Паленсіі былі прыцягнутыя да квітнеючага ўнівэрсытэту Саляманкі.

## Крыніцы

## Гарады-пабрацімы
* Бурж, Францыя
* Токіё, Японія

## Вонкавыя спасылкі

* Мэрыя
* Паленсійскі сайт

Катэгорыя:Сталіцы правінцыяў Гішпаніі
Катэгорыя:Рымскія археалягічныя аб’екты ў Гішпаніі
Катэгорыя:Грамады Паленсіі
Тарагона

**Тарагона** () — горад і муніцыпалітэт у Гішпаніі, уваходзіць у правінцыю Тарагона ў складзе аўтаномнай вобласьці Каталёнія. Муніцыпалітэт знаходзіцца ў складзе раёну (камаркі) Тарагонэс. Займае плошчу 61,91 км². Насельніцтва на 2010 год — 140 184 чалавекі. На тэрыторыі гораду знаходзіцца адзін з буйных марскіх партоў, якія граюць важную ролю ў эканоміцы Гішпаніі. Нягледзячы на гэта, пляжы, разьмешчаныя як у самім горадзе, так і прыгарадах, зьяўляюцца эталёнамі чысьціні. Знаходзіцца за 98 км на паўднёвы захад ад Барсэлёны.

## Гісторыя
Першапачаткова гэта было, хутчэй за ўсё, гандлёвае паселішча, заснаванае іянійскімі грэкамі ў пачатку X стагодзьдзя да н. э. Затым ібэрыйцы, якія спрадвечна засялялі гэтую мясцовасьць, а ў канцы V стагодзьдзя да н. э. заснавалі тут сваё паселішча пад назвай Кесэ. У 218 годзе да н. э. падчас Другой Пунічнай вайны яно было захоплена рымскім праконсулам Сцыпіёнам Афрыканскім. Сцыпіён пабудаваў у Кесэ ўмацавальныя збудаваньні, і да 27 году да н. э. горад прыкметна вырас. Таракона зьяўляецца найстарэйшым рымскім паселішчам на Ібэрыйскім паўвостраве.

У часы Рымскай імпэрыі Таракона зьяўлялася сталіцай рымскай правінцыі Бліжняя Гішпанія, а пасьля аб’яднаньня з Галісіяй — сталіцай правінцыі Тараконская Гішпанія. У 45 годзе да н. э. Юліюс Цэзар зрабіў горад цэнтрам рымскай правінцыі, пераназваўшы яго ў Калёнію Юліюса Урбіс Трыюмфаліс Таракан. Пасьля пасьпяховага завяршэньня Кантабрскай вайны ў Тэракане зімаваў Актавіян Аўгуст, які пабудаваў у горадзе шматлікія будынкі ў гонар перамогі. Будучы рымскі імпэратар Сэптыміюс Сэвэр некалькі гадоў жыў тут і выконваў ролю кіраўніка рымскай адміністрацыі.

На працягу чатырох стагодзьдзяў горад знаходзіўся пад уладай маўраў і быў вызвалены ў 1117 годзе. Руіны рымскіх збудаваньняў былі ўключаныя ў сьпіс Сусьветнай спадчыны ЮНЭСКО ў Гішпаніі ў 2000 годзе. У Сярэднявеччы горад быў сталіцай каралеўства Арагон.

## Гарады-сябры
* Клягенфурт, Аўстрыя
* Стафард, Вялікабрытанія
* Альгера, Італія
* Пампэі, Італія
* Пушкін, Расея
* Авіньён, Францыя
* Арлеан, Францыя

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйная старонка

Катэгорыя:Гарады Гішпаніі
Авіля

**А́віля** () — горад у Гішпаніі, які месьціцца ў аўтаномнай супольнасьці Кастылія і Леон. Адміністрацыйны цэнтар аднайменнай правінцыі. Знаходзіцца на правым беразе ракі Адаха, прытоку ракі Дуэра. Горад разьмешчаны за 110 км на паўночны захад ад Мадрыда і на вышыні 1128 м над узроўнем мора і тым самым зьяўляецца самай высока разьмешчанай сярод сталіц гішпанскіх правінцыяў. Разам з Таледа і Сэговіяй зьяўляецца вядомым турыстычным цэнтрам у навакольлях гішпанскай сталіцы. Ягоны гістарычны цэнтар ўключаны ў Сьпіс сусьветнай спадчыны ЮНЭСКО

## Гісторыя
Паселішча, як лічыцца, заснавана племянем вэтонаў. Рымляне ўмацавалі паселішча, і ў цяперашні час сьляды рымскай эпохі захоўваюцца ў акружанай сьценамі частцы гораду. Вэстготы й арабы практычна не пакінулі сьлядоў свайго знаходжаньня.

У эпоху Рэканкісты Авіля доўгі час знаходзілася «на лініі фронту», падвяргаючыся набегам як хрысьціянаў, гэтак і маўраў, якія імкнуліся забясьпечыць сваю бясьпеку шырокай паласой выпаленай зямлі, у якую ўваходзіла й Авіля. Пасьля XI стагодзьдзя горад канчаткова перайшоў у рукі хрысьціянаў, якія акружылі яго вялікай сьцяной.

Дзякуючы таму, што каралеўскі двор сярэднявечнай Кастыліі часта пераязджаў зь месца на месца, Авіля таксама часам служыла месцам ягонага знаходжаньня. У 1465 годзе кастыльскія магнаты назьдзекаваліся ў Авіля над пудзілам караля Энрыке Бясьсілага.

Авіля зьяўляецца цэнтрам каталіцкай містыкі. Сусьветнай вядомасьцю карыстаецца сьвятая Тэрэза з Авілі, большая частка мошчаў якой расьсеяная па храмах і кляштарам гораду.

## Славутасьці
* Гарадзкая сьцяна
* Авільскі сабор
* царква Сан-Хуан-Баўтыста
* манастыр Энкарнасьён

## Гарады-сябры
*  Вільнёў-сюр-Лёт, Францыя
*  Руэй-Мальмэзо, Францыя
*  Тэрама, Італія

## Вонкавыя спасылкі

* Мэрыя
* Турыстычная інфармацыя

Катэгорыя:Гарады Гішпаніі
Катэгорыя:Аб’екты Сусьветнай спадчыны ў Гішпаніі
Нямецкі баксэр

**Нямецкі баксэр** або проста **баксэр** — выведзеная ў Нямеччыне парода буйных каржакаватых гладкпоўсьцевых сабак. Афарбоўка поўсьці можа быць аднастайнай бэжавай, тыгровай, белай або тыгровай зь белымі плямамі. Баксэры брахіцэфалічны (яны маюць шырокія, кароткія чарапы), у іх квадратныя пысы, форма прыкусу ў баксэра — перакус, вельмі моцныя сківіцы і магутны прыкус ідэальны для падвешваньня на буйную здабычу. Баксэр быў выведзены з ангельскага бульдога.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Сабакі
Олі Рэн

**Олі Ільмары Рэн**, часам **Олі Рэн** (; нарадзіўся 31 сакавіка 1962 году, Мікелі, Фінляндыя) — фінскі і эўрапейскі палітык, эўрапейскі камісар па пытаньнях пашырэньня ў 2004—2010 гадах, эўрапейскі камісар па фінансах з 2010 году.

Скончыў бакаляўрыят Макалестэр-каледжа ў Сэнт-Поле, штат Мінэсота (вывучаў эканоміку, міжнародныя адносіны і журналістыку) і Хэльсынскі ўнівэрсытэт, дзе стаў магістрам палітычных навук. Уступіў у Партыю цэнтру, займаў там розныя кіруючыя пасады, быў членам фінскага парлямэнту.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Фінскія палітыкі
Катэгорыя:нарадзіліся 31 сакавіка
Катэгорыя:нарадзіліся ў 1962 годзе
Хэльсынскі ўнівэрсытэт

**Хэльсынскі ўнівэрсытэт** (, , ) — самы стары і буйны ўнівэрсытэт Фінляндыі. Заснаваны ў горадзе Турку ў 1640 годзе як Каралеўская акадэмія ў Турку. Ва ўнівэрсытэце навучаецца каля 38 000 студэнтаў (у тым ліку 5500 асьпірантаў).

З 1 жніўня 2005 году ўнівэрсытэт у адпаведнасьці з эўрапейскім стандартам Балёнскага працэсу прапануе навучаньне на бакаляўраў, магістраў і доктарскіх ступеняў. Унівэрсытэт зьяўляецца членам LERU, Unica (унівэрсытэты ў сталіцах Эўропы).

Унівэрсытэт уваходзіць у асацыяцыю ўнівэрсытэтаў Эўропы Утрэхцкую сетку.

## Вонкавыя спасылкі

Унівэрсытэт
Катэгорыя:Унівэрсытэты Фінляндыі
Эдускунта

**Эдускунта** (, ) — аднапалатны парлямэнт Фінляндыі. Складаецца з 200 дэпутатаў. Знаходзіцца ў Хэльсынках ў Будынку Парлямэнта (, ).

Парлямэнт у Фінляндыі абірае ўрад, прымае рашэньні па дзяржаўным бюджэце, ратыфікуе міжнародныя дагаворы. Дэпутаты маюць права падаваць законапраекты ад уласнай асобы або ад асобы партыі.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Парлямэнты паводле краінаў
Катэгорыя:Фінская палітыка
Катэгорыя:Аднапалатныя парлямэнты
Марскі клімат

**Марскі клімат** (*акіянічны клімат*) — клімат рэгіёнаў, блізкіх да мора, які адрозьніваецца невялікімі сутачнымі і гадавымі амплітудамі тэмпэратуры паветра, высокай адноснай вільготнасьцю, халаднаватым летам і мяккай зімой (ва ўмераных шыротах), вялікай воблачнасьцю, выкліканай інтэнсіўнай цыклянічнай дзейнасьцю, моцнымі вятрамі. Ва ўмовах марскога клімату час наступу найвышэйшых і найніжэйшых тэмпэратур спазьняцца (у параўнаньні з вобласьцямі з кантынэнтальным кліматам) на 1-2 месяца, а вясна бывае халаднейшаю за восень. Фармуецца ва ўмовах пераважнага ўплыву на атмасфэру акіянічных прастор.

## Літаратура
* Географический энциклопедический словарь. Понятия и термины / Гл. ред. А. Ф. Трешников; Ред. кол.: Э. Б. Алаев, П. М. Алампиев, А. Г. Воронов и др. — М.: Советская энциклопедия, 1988. — 432 с.

Катэгорыя:Кліматалёгія
Катэгорыя:Клімат
Ардрасан

**Ардраса́н** (, ) — места на заходнім узьбярэжжы Шатляндыі ў вобласьці Паўночны Эйршыр.

## Гісторыя
Ардрасан — горад з амаль тысячагадовай гісторыяй. Замак, з паселішчаў вакол якога пасьля і разросься горад, датуецца 1140 годам і першапачаткова належаў Сымону дэ Марвілю, сыну Гуга дэ Марвіля, аднаго з рыцараў Вільгельма Заваёўніка. Затым замак перайшоў ва ўласнасьць сям’і Барклай, а ў XIV стагодзьдзі, калі памёр, не пакінуўшы спадчыньніка мужчынскага полу, Годфры Барклай дэ Ардрасан, перайшоў праз шлюб яго дачкі сям’і Эглінтан.


Park_Church.jpg|Царква
Ardrossan, Scotland, United Kingdom.JPG|Ардрасан
Ardrossan Town station with train.JPG|


## Вонкавыя спасылкі
* 
* 

Катэгорыя:Гарады Шатляндыі
Вільгэльм I Заваёўнік

**Вільгэльм I Заваёўнік**, **Вільгэльм I Ангельскі** (каля 1027 — ) — герцаг нармандзкі (з 1035) і кароль ангельскі з Нармандзкай дынастыі (з 1066).

У 1066 годзе высадзіўся з войскам у Ангельшчыне і разьбіў у бітве пры Гастынгсе армію караля англасаксаў Гаральда Годвінсана.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Каралі Ангельшчыны
Оле Крыстэнсэн Рэмэр

**Оле (Оляф) Крыстэнсэн Рэмэр** (; 25 верасьня 1644, Оргус — 19 ліпеня 1710, Капэнгаген) — дацкі астраном, першым зьмерыў хуткасьць сьвятла (1676). Нарадзіўся 25 верасьня 1644 г.

## Крыніцы

Катэгорыя:Памерлі ў Капэнгагене
Катэгорыя:Дацкія астраномы
Ота Еспэрсэн

**Енс О́та Га́ры Е́спэрсэн** (; , Ранэрс — , Капэнгаген) — дацкі мовазнавец.

## Біяграфія
Скончыў Капэнгагенскі ўнівэрсытэт, затым працягваў адукацыю ў Оксфардзкім унівэрсытэце. У 1893—1925 гг. прафэсар ангельскай мовы ў Капэнгагенскім унівэрсытэце.

Аўтар падручніка ангельскай мовы (1895, вытрымаў 19 выданьняў), у аснову якога пакладзена жывая гутарковая мова. Сваё разуменьне граматыкі як жывога і разьвіваецца цэлага ён адбіў у «Філязофіі граматыкі» (1924). Еспэрсэн — аўтар «тэорыі прагрэсу» ў мове, згодна зь якой усе моўныя зьмены накіраваны на палягчэньване ўмоў камунікацыі і таму прагрэсіўныя. Стварыў праект міжнароднай штучнай мовы «навіяль», раней удзельнічаў у распрацоўцы Іда.

Працы Еспэрсэна аказалі значны ўплыў на разьвіцьцё лінгвістыкі XX стагодзьдзя.

## Навуковыя працы
* Lehrbuch der Phonetik. — Lpz.-В., 1904.
* Modern English grammar. — Vol. 1—7. — L., 1909-49.
* Language, its nature, development and origin. — L., 1922.
* An international language. — L., 1928.
* Essentials of English Grammar, 1933.

## Крыніцы

Катэгорыя:Дацкія навукоўцы
Піма

**Піма**, саманазва — **акімэль-аадхам** (Pima, Akimel O’odham) — індзейскае племя групы аадхам, якая ўваходзіць у больш буйную культурную групу пуэбля. Піма пражываюць у цэнтральнай і паўднёвай частцы штата Арызона (ЗША), а таксама ў мэксыканскім штаце Санаран. Саманазва азначае «рачныя людзі». Блізкароднаснымі плямёнамі зьяўляюцца тахона-аадхам («пустынныя людзі», раней вядомыя як *Папагена*), хіа-кед-аадхам і цяпер зьніклае племя сабайпуры. Назва «Піма», відаць, паходзіць ад фразы на мясцовай мове, якая азначае «не разумею», што часта выкарыстоўвалася пры кантакце зь першымі эўрапейцамі.

Катэгорыя:Народы Мэксыкі
Катэгорыя:Індзейцы Цэнтральнай Амэрыкі
Затляняльнік

**Затляняльнік** — атам, малекула, іён, якія далучаюць электроны ў часе затляняльна-аднаўленчай рэакцыі. Сам затляняльнік пры гэтым аднаўляецца.

Тыповымі моцнымі затляняльнікамі зьяўляюцца простыя рэчывы: фтор, тлен, азон, хлёр, а таксама пэраксіды, іёны і злучэньні мэталаў (напрыклад, жалеза, марганцу, хрому) і немэталаў (напрыклад, серы, азоту, хлёру) у высокай ступені затляненьня.

## Гл. таксама
* Затляняльна-аднаўленчыя рэакцыі

*
Крыстыян Матрас

**Крыстыян Матрас** (;  — ) — фарэрскі лінгвіст і паэт: першы фарэрац, які атрымаў званьне прафэсара.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Faroeartstamps.fo — Christian Matras 

Катэгорыя:Фарэрскія мовазнаўцы
Катэгорыя:Фарэрскія паэты
Катэгорыя:Асобы на марках
Катэгорыя:Асобы Фарэрскіх астравоў
Ота Лёві

**Ота Лёві** (, , Франкфурт-на-Майне, Нямеччына — , Нью-Ёрк) — аўстрыйска-нямецка-амэрыканскі фармаколяг, ляўрэат Нобэлеўскай прэміі па фізыялёгіі і мэдыцыне (1936) (сумесна з сэрам Генры Дэйлам) «за адкрыцьці, зьвязаныя з хімічнай перадачай нэрвовых імпульсаў».

## Вонкавыя спасылкі

* Біяграфія Ота Лёві на сайце Нобелеўскага камітэта.
* Нобелеўская лекцыя Ота Лёві.

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Франкфурце-на-Майне
Катэгорыя:Памерлі ў Нью-Ёрку
Катэгорыя:Нямецкія фармаколягі
Катэгорыя:Аўстрыйскія фармаколягі
Катэгорыя:Фармаколягі ЗША
Катэгорыя:Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі ў галіне фізыялёгіі ці мэдыцыны
Затляняльна-аднаўленчыя рэакцыі

**Затляняльна-аднаўленчая рэакцыя** — хімічная рэакцыя са зьмяненьнем ступені затляненьня элемэнтаў, якія ўваходзяць у склад рэагуючых рэчываў. У часе затляняльна-аднаўленчай рэакцыі адбываецца пераход валентных электронаў ад адных атамаў да іншых.
Ступень затляненьня

**Ступень затляненьня** — умоўны зарад атама ў злучэньні, вылічаны з дапушчэньня, што рэчыва складаецца толькі з іёнаў. У часе разьліку ступені акісьленьня лічыцца, што электрон перайшоў да элемэнту з больш высокім значэньнем электраадмоўнасьці. Можа мець дадатнае, нулявое і адмоўнае значэньне. Сума значэньняў ступеняў акісьленьня ў злучэньні роўная нулю.

Адрозьніваюць найвышэйшую, прамежкавыя і найніжэйшую ступені затляненьня элемэнту.

Прыклад:
Для азоту найвышэйшая ступень затляненьня роўная +5 (у аксыдзе N2O5, азотная кісьлі HNO3), найніжэйшая — −3 (у аміяку NH3); пры гэтым Ступень затляненьня тлену ў згаданых злучэньнях роўная −2, вадароду — +1.

Ступень затляненьня шарока выкарыстоўваюца пры клясыфікацыі рэчываў, апісаньні іхніх уласьцівасьцяў, вывучэньні затляняльна-аднаўленчых рэакцыяў.

Катэгорыя:Хімія
Касьцянкі

**Касьцянкі** (*Lithobiomorpha*) — атрад губаногіх мнаганожак.

Вядома каля 800 відаў. Пашыраны ўсюды, акрамя пустынь. Жывуць пад камянямі, карой пнёў, у парахні, у вільготных мясьцінах. На Беларусі найчасьцей трапляецца касьцянка звычайная, або мнаганожка-каменялаз.

Даўжыня да 50 мм. Зьнешне падобныя да скаляпэндравых. Цела пляскатае, зьверху рыжаватае або карычневае. Тулава сэгмэнтаванае, укрытае цьвёрдым хітынавым покрывам (адсюль назва). Ног 15 пар.

Кормяцца дробнымі вусякамі. Здабычу забіваюць ядам залоз, што знаходзяцца ў нагасківіцах.

Раздзельнаполыя, адкладваюць адзінкавыя яйцы.

## Літаратура
* Касцянкі // БелЭн у 18 т. Т. 8. Мн., 1999.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Мнаганожкі
Скаляпэндравыя

**Скаляпэндравыя** (*Scolopendromorpha*) — атрад бесхрыбетных жывёл клясы губаногіх.

Падзяляюцца на 2 сямействы: крыптапіды і скаляпэндры; каля 900 відаў. Большасьць пашыраны ў тропіках і субтропіках, глебавыя скаляпэндравыя трапляюцца ў стэпавай і лясной зонах Усходняй Эўропы. Жывуць пад камянямі, бярвёнамі, у расколінах скал, глебы і інш. Кормяцца ў асноўным бесхрыбетнымі, буйныя — і дробнымі хрыбетнымі.

Даўжыня да 30 см. Цела пляскатае ў сьпінна-брушным напрамку, складаецца з членікаў, на большасьці якіх ёсць дыхальцы. Сьпіна скурыстая, звычайна цямнейшая за брушка. Скаляпэндры з бакоў галавы маюць вочы, якія складаюцца са скопішчаў простых вочак, крыптапіды — сьляпыя. Разьвіцьцё з эпімарфозам.

Многія ядавітыя, ядомыя.

## Літаратура
* Скалапендравыя // БелЭн у 18 т. Т. 14. Мн., 2002.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Мнаганожкі
Касьцявыя рыбы

**Касьцявыя рыбы** (*Osteichthyes*) — кляса водных хрыбетных.

Падзяляецца на 2 падклясы: прамянёвапёрыя (*Actinopterygii*) і лопасьцевапёрыя (*Sarcopterygii*), 11 надатрадаў, 38 атрадаў, каля 20 тыс. відаў. Зьявіліся ў канцы сылюру (каля 410 млн гадоў назад). У сучаснай іхтыяфаўне прэсных і марскіх вадаёмаў складаюць больш за 96 % відаў, на Беларусі 58 відаў.

Даўжыня ад 7 мм (некаторыя бычкі) да 7 м (бялуга), маса да 1,5 т. Маюць унутраны касьцявы шкілет і акасьцяненьні ў вонкавым шкілеце; луска пласьціністая, касьцявая.

Дыханьне шчэлепнае, зрэдку лёгачнае (у дваякадыхальных). Апладненьне вонкавае, зрэдку ўнутранае.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
Білятэральныя

**Двухбако́ва-сымэтры́чныя** ці **білятэра́льныя** (*Bilateria*) — разьдзел жывёл, да якога адносяцца ўсе двухбакова-сымэтрычныя тыпы (левая частка цела адпавядае правай). Гэты прынцып не адносіцца да асобных няпарных унутраных органаў (напр. сэрца ў чалавека).

Супрацьпастаўляюцца разьдзелу двухбакова-сымэтрычных іншыя разьдзелы, прадстаўнікі якіх не праяўляюць сымэтрыі або зьяўляюцца радыяльна-сымэтрычнымі.

## Клясыфікацыя

* Першаснаротыя — у тым ліку плечаногія, ціхаходкі і інш.
* Другаснаротыя
Каштан

**Каштан** (*Castanea*) — род лістападных дрэў, радзей кустоў сямейства букавых. Аб’ядноўвае 14 блізкароднасных відаў.

Вышыня да 35 м. Кара бранзаватая. Лісьце шырокалянцэтнае, цьвёрдае, зубчастае. Кветкі дробныя, у агульных коласападобных суквецьцях, якія маюць выгляд каташкоў. Плод з 1-3 арэшкаў. Жывуць да 1000 гадоў.

Пашыраны ў Міжземнамор’і, Паўночнай Амэрыцы, Усходняй Азіі.

На Беларусі, у Цэнтральным батанічным садзе Нацыянальнай АН інтрадукаваны каштан пасяўны (*Castanea sativa*).

Плады каштана ядомыя, выкарыстоўваюцца ў кандытарскай прамысловасьці. З драўніны каштана пасяўнога можна вырабляць бочкі, мэблю.

Катэгорыя:Дрэвы
Качыныя

**Качыныя** (*Anatidae*) — сямейства вадаплаўных птушак атрада гусепадобных.

Падзяляюцца на 3 падсямействы, 47 родаў, 146 відаў. Пашыраны ўсюды, акрамя Антарктыды. Большасьць пералётныя птушкі, ёсьць нелятаючыя віды. На Беларусі 2 падсямействы, 34 віды (у т.л. крыжанка, гогаль, лебедзь-шыпун, сьвістун, шылахвостка і інш.). 

## Літаратура
* Качыныя // БелЭн у 18 т. Т. 13. - Мн., 2003.

Катэгорыя:Гусепадобныя
Мэт’ю Этэрынгтан

**Мэт’ю Этэрынгтан** (;  14 жніўня 1981 году, Трура, Ангельшчына) — былы ангельскі футбаліст, паўабаронца. Апошнім клюбам гульца быў «Сток Сіці». Самы яркі пэрыяд кар’еры Этэрынгтана прайшоў ва «Ўэст Гэм Юнайтэд»: ён правёў у клюбе 6 гадоў. За гэты час ён згуляў 165 матчаў і забіў у іх 16 мячоў. У «Сток Сіці» Мэт’ю перайшоў у 2009 годзе й ледзь не адразу стаў адным зь лідэраў каманды. Ён хутка стаў улюбёнцам публікі на «Брытанія Стэдыюм».

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Статыстыка на soccerbase.com
* Профіль на афіцыйным сайце «Сток Сіці»

Катэгорыя:Ангельскія футбалісты
Крыжанка

**Крыжанка** звычайная (*Anas platyrhynchos*) — птушка сямейства качыных атрада гусепадобных.

Пашырана ў Эўразіі, Паўночнай Амэрыцы і Паўночна-Заходняй Афрыцы. Жыве на балотах, поймавых азёрах, лясных рэчках і інш. На Беларусі трапляецца ўсюды; народныя назвы: качка, качур, крыжак, крыжная качка, крыжэнь. Гавайскі падвід (*Anas platyrhynchos wyvilliana*) знаходзіцца ў Чырвонай кнізе МСАП.

Катэгорыя:Гусепадобныя
Качкі свойскія

**Качкі свойскіяя** (*Anas domestica*) — сельскагаспадарчыя птушкі.

Паходзяць ад дзікай качкі — крыжанкі (*Anas platyrhynchos*), прыручанай у старажытнасьці ў Эўразіі, Паўночнай Амэрыцы і Паўночнай Афрыцы. Падзяляюць на мясныя (пэкінскія, шэрыя ўкраінскія, чорныя белагрудыя і інш.), мяса-яечныя або яечна-мясныя (хаю-кэмпбел, люстраныя і інш.) і яйцаноскія (індыйскія бегуны).

Найбольшае пагалоўе свойскіх качак у Кітаі.

## Літаратура
* Энцыкляпэдыя сельскага гаспадара. - Мн.: БелЭн, 1993.

Катэгорыя:Гусепадобныя
Катэгорыя:Свойскія жывёлы
Качкі

**Качка** — агульнапрынятая назва птушак сямейства . Качкі ў асноўным вадаплаўныя птушкі; яны могуць вадзіцца як у прэснай, так і ў марской вадзе.

Качак часам блытаюць з падобнымі птушкамі, накшталт  і .

## Вонкавыя спасылкі
* Wild Ducks Info — More info regarding the wild ducks.
* Media related to the Anatidae on the Internet Bird Collection
* list of books (useful looking abstracts)

Катэгорыя:Гусепадобныя
Качагар

thumb|right|Качагар
**Качагар** — рабочы, які ажыцьцяўляе падачу цьвёрдага паліва ў топку печы, катла (часьцей за ўсё — паравоза, судна або кацельні) або іншага цеплавога апарата. Акрамя таго, у абавязкі качагара ўваходзіць чыстка топкі і паддувала. Часта на качагара ускладаецца таксама функцыя кіраваньня рэжымамі работы цеплавога апарата. Прафэсія качагара была шырока распаўсюджана на флёце і чыгунцы да сярэдзіны 20-га стагодзьдзя (у эпоху паравой цягі), а таксама ў кацельняў на цьвёрдым паліве. У цяперашні час, у сувязі з масавым пераходам кацельняў на газ і вадкае паліва колькасьць качагараў скарачаецца.

Катэгорыя:Прафэсіі
Тана (возера)

**Тана** — возера на паўночным захадзе Этыёпіі, усходняя Афрыка. Плошча — 2156 км², найбуйнейшае возера краіны. Максымальная глыбіня — 14 м. Возера разьмешчана на вышыні 1830 м над узроўнем мора. Каля 50 рэк ўпадае ў возера. Найбуйнейшая зь іх — Малы Абай, часам званая Верхні Блакітны Ніл. Выцякае з возера Блакітны Ніл.

## Крыніцы

Катэгорыя:Азёры Афрыкі
Катэгорыя:Этыёпія
Парапаміз

**Парапаміз** — горная сыстэма на паўночным захадзе Аўганістана (паўночныя перадгор’і — у Туркмэністане).

Даўжыня каля 600 км, шырыня да 250 км. Складзена пераважна з вапнякоў і сланцаў, на поўдні і ўсходзе з гранітаў і гнейсаў. Паўночныя перадгор’і ўкрыты лёсавым чахлом. Асноўныя хрыбты Банды-Туркестан, Хісар (выш. да 4565 м). Парапаміз глыбока расчлянёны далінамі рэк Мургаб, Сурхаб, Герыруд і інш. Шматлікія восыпы. Горныя паўпустыні, стэпы, рэдкалесьсі і ўчасткі шыракалістых лясоў.

## Літаратура
* Парапаміз // 

Катэгорыя:Геаграфія Аўганістану