Касьцёл Сьвятога Францішка Ксавэрыя і калегіюм езуітаў (Горадня)

**Касьцёл Сьвятога Францішка Ксавэрыя і калегіюм езуітаў** — помнік архітэктуры XVII—XVIII стагодзьдзяў у Горадні. Знаходзіцца ў цэнтры места, на гістарычным Старым Рынку. Касьцёл дзее, калегіюм працаваў да 1773 году. Твор архітэктуры барока. Аб’ект Дзяржаўнага сьпісу гістарычна-культурных каштоўнасьцяў Беларусі.

Комплекс Гарадзенскага езуіцкага калегіюму складаецца з касьцёла, карпусоў калегіюму і аптэкі. З 1797 году касьцёл стаў *Фарным*, з 13 красавіка 1991 году — *Катэдрай* новаўтворанай Гарадзенскай дыяцэзіі. 15 сьнежня 1990 году папа Ян Павал II надаў касьцёлу тытул малой базылікі.

## Гісторыя
### Вялікае Княства Літоўскае
Ініцыятыва заснаваньня калегіюму езуітаў у Горадні належала каралю і вялікаму князю Стэфану Баторыю, які пакінуў у спадчыну ў 1585 годзе дзеля гэтага 10 тыс. польскіх злотых. Касьцёл заклалі паводле пляну італьянскага архітэктара Яна Марыі Бэрнардоні на заходнім канцы Рынку, побач з драўляным, пазьней мураваным касьцёлам Найсьвяцейшым Панны Марыі, вядомым пад назвай «Фара Вітаўта». Сьмерць Стэфана Баторыя адклала зьяўляеньне езуітаў у Горадні амаль на 40 гадоў, функцыю парафіяльнага касьцёла тады выконвала «Фара Вітаўта». Езуіцкая місія зьявілася тут толькі ў 1623 годзе. У 1635 годзе яна атрымала статус рэзыдэнцыі. Соймавая пастанова 1647 году зацьвердзіла «пляцы ў месьце Гарадзенскім, на якіх касьцёл і калегіюм павінен быць разьмешчаны». У 1654 годзе кароль і вялікі князь Ян Казімер ужо маліўся ў касьцёле езуітаў. За часамі вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667), каля ў 1656 годзе Горадню акупавалі маскоўскія войскі, езуіты схаваліся ў блізкіх лясах, а іх будынкі спалілі. Толькі ў 1656 годзе Горадню вызваліла войска гетман Паўла Сапегі. Праз год езуіты вярнуліся ў рэзыдэнцыю і ў 1662 годзе аднавілі дзейнасьць сваіх школаў. Калі з 1673 году ў Горадні пачаў зьбірацца кожны трэці сойм Рэчы Паспалітай, роля калегіюму значна ўзрасла. У час соймаў езуіты праводзілі адмысловыя набажэнствы ў касьцёле, гаварылі казаньні, паказвалі спэктаклі школьнага тэатру, а таксама здавалі памяшканьні для паслоў, прымаса і сэнатараў.

У 1678 годзе пачалося будаваньне мураванага касьцёла езуітаў. Хоць яно фактычна працягвалася да 1772 году, але ўжо 30 траўня 1700 году ў касьцёле правялі першую імшу. Ганаровае прысьвячэньне (кансэкраваньне) Сьвятому Францішку Ксавэрыю адбылося 6 сьнежня 1705 году біскупам хэлмінскім Тэадорам Патоцкім пры хаўрусьніках у вайне супраць Швэцыі — каралю Рэчы Паспалітай Аўгусьце Моцным і маскоўскім гаспадары Пятры I. За часамі Вялікай Паўночнай вайны ў калегіюме таксама спыняліся Станіслаў Ляшчынскі і Карл XII. У сярэдзіне XVІІІ ст. праводзілася рэканструкцыя касьцёла, у тым ліку вежаў і ліхтара над цэнтральным купалам. Па скасаваньні ў 1773 годзе ордэну езуітаў будынкі калегіюму перайшлі да Камісіі нацыянальнай адукацыі, якая разьмясьціла тут ваяводзкія школы.

### Пад уладай Расейскай імпэрыі
Па трэцім падзеле Рэчы Паспалітай (1795 год), калі Горадня апынулася ў складзе Расейскай імпэрыі, касьцёл працягваў дзеяць. Тым часам пераважную большасьць будынкаў калегіюму езуітаў занялі пад скарбовыя ўстановы. У канцы XVІІІ, сярэдзіне і канцы XІX, пачатку XX ст. праводзіліся рамонты касьцёла. Будынак касьцёла здолелі выратаваць ад вялікага пажару 29 траўня 1885 году, калі муляры хутка замуравалі ўсе праёмы.

### Найноўшы час
За савецкім часам касьцёл не зачыняўся. 15 сьнежня 1990 году папа Ян Павал II надаў касьцёлу тытул малой базылікі. Улетку 2006 году ў алтары касьцёла адбыўся пажар, які зьнішчыў дзьве скульптуры. Пазьней алтар цалкам аднавілі.

## Архітэктура
Касьцёл — 3-нэфавая купальная базыліка з трансэптам. 3-ярусны 2-вежавы фасад падзяляецца гарызантальнымі пасамі антаблемэнтаў і карнізаў, а вэртыкальлю — двайнымі пілястрамі складанага профілю. Фасад дэкаруецца прастакутнымі і аркавымі нішамі і праёмамі з скульптурай. З боку паўкруглай апсыды далучаюцца дзьве капліцы, завершаныя сфэрычнымі купаламі. Бакавыя фасады маюць строгія формы раньняга барока: падзяляюцца двайнымі пілястрамі і тонкімі карнізнымі пасамі, прараразаюцца вялікімі лучковымі і аркавымі аконнымі праёмамі.

У інтэр’еры цэнтральны нэф аддзяляецца ад бакавых нэфаў аркадамі на апорных слупах. Пэрымэтрам цэнтральнага нэфу над антаблемэнтам праходзіць галерэя з балюстрадай. Пры ўваходзе месьцяцца хоры з арганам. Фрэскавы росьпіс сярэдзіны XVІІІ ст. складаецца з 14 сюжэтных кампазыцыяў, разьмешчаных у аркавых нішах. Цыкль росьпісаў фрыза прысьвячаецца Сьвятому Францішку Ксавэрыю, на скляпеньнях фігуры чатырох эвангелістаў. Адзіны ансамбль мастацкага аздабленьня інтэр’еру фармуе галоўны, восем кулісных і тры бакавыя алтары, амбон. Галоўны алтар, зроблены ў 1736 годзе з танаванага пад мармур дрэва ў стылі позьняга барока, мае чатыры ярусы, з мноствам карынцкага ордэру калёнаў і пілястраў, апрацаванымі антаблемэнтамі, аздобленыя разьбой, скульптурнымі выявамі апосталаў, эвангелістаў. Над галоўным алтаром у прэзьбітэрыюме авальнае акно паўтарае афармленьне сьветлавога праёма над алтаром базылікі Сьвятога Пятра ў Рыме. Аналягічны выгляд маюць кулісныя алтары. Адзін з алтароў паўднёвага нэфу, выкананы ў стылі клясыцызму ў тэхніцы стука, паходзіць з пачатку XІX ст. Зроблены ў сярэдзіне XVІІІ ст. у стылі ракако амбон падтрымліваецца кансольлю ў выглядзе ракавіны. Балдахін дэкаруецца скульптурамі эвангелістаў, анёлаў, амураў, пазалочанай разьбой. Мастацкі эфэкт ствараецца канстраставым вылучэньнем пазалотай ракайльнага арнамэнту і архітэктурных абломаў на фоне размалёўкі амбона пад цёмны мармур.

## Галерэя
### Гістарычная графіка

Horadnia, Stary Rynak, Katedra. Горадня, Стары Рынак, Катэдра (1731).jpg|1731 г.
Horadnia, Reźnickaja, Jezuicki. Горадня, Рэзьніцкая, Езуіцкі (N. Orda, 1861-69).jpg|Н. Орда, 1861—1869 гг.
Horadnia, Stary Rynak. Горадня, Стары Рынак (N. Orda, 1876).jpg|Н. Орда, 1876 г.
Horadnia, Nioman. Горадня, Нёман (1862).jpg|1862 г.


Horadnia, Stary Rynak, Katedra. Горадня, Стары Рынак, Катэдра (1874).jpg|1874 г.
Horadnia, Nioman. Горадня, Нёман (1891).jpg|1891 г.
Horadnia, Stary Rynak, Katedra. Горадня, Стары Рынак, Катэдра (1901).jpg|1901 г.
Horadnia, Stary Rynak, Katedra. Горадня, Стары Рынак, Катэдра (1911).jpg|1911 г.


### Гістарычныя здымкі

Horadnia, Stary Rynak. Горадня, Стары Рынак (1863).jpg|1863 г.
Horadnia, Katedra. Горадня, Катэдра (1880-1900).jpg|1880—1900 гг.
Horadnia, Stary Rynak, Katedra. Горадня, Стары Рынак, Катэдра (1900).jpg|1900 г.
Horadnia, Stary Rynak-Aziorskaja. Горадня, Стары Рынак-Азёрская (1900).jpg|1900 г.


Horadnia, Stary Rynak. Горадня, Стары Рынак (1903).jpg|1903 г.
Horadnia, Stary Rynak, Katedra. Горадня, Стары Рынак, Катэдра (1904) (2).jpg|1904 г.
Horadnia, Stary Rynak, Katedra. Горадня, Стары Рынак, Катэдра (1904) (4).jpg|1904 г.
Horadnia, Aziorskaja-Stary Rynak. Горадня, Азёрская-Стары Рынак (1906).jpg|1906 г.


Horadnia, Katedra. Горадня, Катэдра (1910).jpg|1910 г.
Horadnia, Stary Rynak. Горадня, Стары Рынак (1910).jpg|1910 г.
Horadnia, Stary Rynak, Katedra. Горадня, Стары Рынак, Катэдра (1913) (2).jpg|1913 г.
Horadnia, Sianny Rynak. Горадня, Сянны Рынак (L. Gelgor, 1901-14).jpg|Л. Гелгар, да 1915 г.


Horadnia, Stary Rynak, Katedra. Горадня, Стары Рынак, Катэдра (1901-14).jpg|да 1915 г.
Horadnia, Stary Rynak, Katedra. Горадня, Стары Рынак, Катэдра (1915).jpg|1915 г.
Horadnia, Stary Rynak-Kalučynskaja. Горадня, Стары Рынак-Калючынская (1915).jpg|1915 г.
Horadnia, Stary Rynak. Горадня, Стары Рынак (1915).jpg|1915 г.


Horadnia, Zamkavaja-Stary Rynak. Горадня, Замкавая-Стары Рынак (1915).jpg|1915 г.
Horadnia, Zamkavaja. Горадня, Замкавая (1901-15).jpg|да 1916 г.
Horadnia, Stary Rynak. Горадня, Стары Рынак (1916).jpg|1916 г.
Horadnia, Stary Rynak, Katedra. Горадня, Стары Рынак, Катэдра (1917).jpg|1917 г.


Horadnia, Katedra. Горадня, Катэдра (1915-18).jpg|1915—1918 гг.
Horadnia, Katedra. Горадня, Катэдра (1915-18) (2).jpg|1915—1918 гг.
Horadnia, Stary Rynak. Горадня, Стары Рынак (1915-18).jpg|1915—1918 гг.
Horadnia, Aziorskaja-Stary Rynak. Горадня, Азёрская-Стары Рынак (I. Raunštein, 1910-19).jpg|І. Раўнштэйн, 1910—1919 гг.


Horadnia, Zamkavaja. Горадня, Замкавая (1901-19).jpg|да 1919 г.
Horadnia, Katedra. Горадня, Катэдра (J. Jadkoŭski, 1923).jpg|Ю. Ядкоўскі, 1923 г.
Horadnia, Aziorskaja-Stary Rynak. Горадня, Азёрская-Стары Рынак (J. Bułhak, 1920-25).jpg|Я. Булгак, 1920—1925 гг.
Horadnia, Katedra. Горадня, Катэдра (D. Aneryk, 03.1926).jpg|Д. Анэрык, сакавік 1926 г.


Horadnia, Stary Rynak-Aziorskaja. Горадня, Стары Рынак-Азёрская (L. Gelgor, 1927).jpg|Л. Гелгар, 1927 г.
Horadnia, Katedra. Горадня, Катэдра (1927).jpg|1927 г.
Horadnia, Stary Rynak. Горадня, Стары Рынак (J. Vałynski, 1929).jpg|Я. Валынскі, 1929 г.
Horadnia, Stary Rynak. Горадня, Стары Рынак (1930).jpg|1930 г.


Horadnia, Stary Rynak. Горадня, Стары Рынак (H. Poddębski, 1930).jpg|Г. Паддэмбскі, 1930 г.
Horadnia, Stary Rynak. Горадня, Стары Рынак (L. Gelgör, 1930).jpg|Л. Гелгар, 1930 г.
Horadnia, Stary Rynak. Горадня, Стары Рынак (H. Poddębski, 1932) (2).jpg|Г. Паддэмбскі, 1932 г.
Horadnia, Stary Rynak. Горадня, Стары Рынак (H. Poddębski, 1932).jpg|Г. Паддэмбскі, 1932 г.


Horadnia, Katedra. Горадня, Катэдра (R. Vajciachoŭski, 1920-33).jpg|Р. Вайцяхоўскі, да 1934 г.
Horadnia, Stary Rynak. Горадня, Стары Рынак (R. Vajciachoŭski, 1920-33).jpg|Р. Вайцяхоўскі, да 1934 г.
Horadnia, Aziorskaja-Stary Rynak, Katedra. Горадня, Азёрская-Стары Рынак, Катэдра (J. Bułhak, 1934).jpg|Я. Булгак, 1934 г.
Horadnia, Stary Rynak, Katedra. Горадня, Стары Рынак, Катэдра (16.08.1937).jpg|16 жніўня 1937 г.


Horadnia, Aziorskaja. Горадня, Азёрская (J. Bułhak, 1938).jpg|Я. Булгак, 1938 г.
Horadnia, Katedra. Горадня, Катэдра (1901-39).jpg|да 1939 г.
Horadnia, Katedra. Горадня, Катэдра (1901-39) (2).jpg|да 1939 г.
Horadnia, Katedra. Горадня, Катэдра (J. Bułhak, 1918-39).jpg|Я. Булгак, да 1939 г.


Horadnia, Stary Rynak. Горадня, Стары Рынак (J. Bułhak, 1918-39).jpg|Я. Булгак, да 1939 г.
Horadnia, Stary Rynak. Горадня, Стары Рынак (J. Navicki, 1919-39).jpg|Ю. Навіцкі, да 1939 г.
Horadnia, Stary Rynak, Katedra. Горадня, Стары Рынак, Катэдра (1920-39).jpg|да 1939 г.
Horadnia, Stary Rynak, Katedra. Горадня, Стары Рынак, Катэдра (1920-39) (2).jpg|да 1939 г.


Horadnia, Aziorskaja-Stary Rynak. Горадня, Азёрская-Стары Рынак (1921-39).jpg|да 1939 г.
Horadnia, Aziorskaja-Stary Rynak, Jezuicki. Горадня, Азёрская-Стары Рынак, Езуіцкі (Z. Charleŭski, 1921-39).jpg|З. Харлеўскі, да 1939 г.
Horadnia, Stary Rynak-Aziorskaja. Горадня, Стары Рынак-Азёрская (M. Lohrich, 1919-39).jpg|М. Логрых, да 1939 г.
Horadnia, Stary Rynak. Горадня, Стары Рынак (D. Aneryk, 1930-39).jpg|Д. Анэрык, да 1939 г.


Horadnia, Zamkavaja. Горадня, Замкавая (1935-39).jpg|1935—1939 гг.
Horadnia, Zamkavaja-Stary Rynak. Горадня, Замкавая-Стары Рынак (1939).jpg|1939 г.
Horadnia, Miaščanskaja-Stary Rynak. Горадня, Мяшчанская-Стары Рынак (1941-43).jpg|1941—1943 гг.
Horadnia, Zamkavaja. Горадня, Замкавая (1941-44).jpg|1941—1944 гг.


### Сучасныя здымкі

Grodno plac.jpg|Агульны выгляд
Гродно. Кафедральный собор Святого Франциска Ксаверия - panoramio.jpg|Галоўны фасад
Behind the church of St. Francis Xavier. Hrodna - Horadnia.jpg|У пэрспэктыве гістарычнай Азёрскай вуліцы
Farny kaścioł u Hrodnie.jpg|З боку апсыды


Xavier-francis cathedral fc24.jpg|Інтэр'ер
Xavier-francis cathedral fc05.jpg|Амбон
Фарны касцёл (Горадня) 4.jpg|Хоры


## Дадатковыя зьвесткі
* Адзін з мастакоў, што аздаблялі касьцёл — Антоні Грушэцкі, сябар гарадзенскага старосты Антонія Тызэнгаўза. Адна зь яго работ — абраз «Маці Божай Шкаплернай» (XVIII ст.). Таксама ў 1780-х гадох Грушэцкі выканаў маляўнічае афармленьне інтэр’еру касьцёла, што ўлучае размалёўку скляпеньняў і аркаў у тэхніцы грызайль.

## Глядзіце таксама
* Гарадзенскі езуіцкі калегіюм

## Заўвагі

## Крыніцы

## Літаратура
* 

## Вонкавыя спасылкі

* 

Горадня
Катэгорыя:Збудаваньні Горадні