Комі мова

**Мова комі** (комі-зыр.: *ко́ми кыв*) — агульная мова народаў комі-зыранаў, комі-пярмякаў і комі-язьвінцаў. Распаўсюджаная ў Рэспубліцы Комі, Комі-Пярмяцкай аўтаномнай акрузе і Краснавішэрскім раёне (Пермскі край), у Кіраўскай вобласьці (Афанасьеўскі раён, комі-зюзьдзінская гаворка) і на ўсходзе Кольскае паўвыспы.

Мова комі зьяўляецца адной зь дзьвюх моваў пермскае галіны фіна-вугорскіх моваў (разам з удмурцкай), у сваю чаргу падзяляецца на тры галоўныя гаворкі, што маюць свае літаратурныя стандарты:
* Мова комі-зыранаў (разам зь імі комі-іжэмцаў, прыўральскіх і кольскіх комі) — **комі-зыра́нская мова**,
* Мова комі-пярмякаў (разам зь імі і комі-зюзьдзінцаў) — **комі-пярмя́цкая мова**,
* Мова комі-язьвінцаў — **комі-я́зьвінская мова** (мае свой літаратурны стандарт з 2003 году і некаторымі навукоўцамі разглядаецца як дыялект комі-пярмяцкае мовы).

У цяперашнія часы актыўна выцясьняецца расейскай мовай.

## Асноўная характарыстыка
### Фанэтыка
Для мовы комі характэрная наяўнасьць 7 галосных (у комі-язьвінскай — 10) з улікам галосных сярэдняга шэрагу ы, ӧ. Зычныя гукі поўнасьцю ідэнтычныя з удмурцкай мовай (26 гукаў).

### Сынтаксіс і граматыка
У адрозьненьне ад роднаснае ўдмурцкае мовы, мае дадатковыя склоны (характэрная рыса ўсіх фіна-вугорскіх моваў — даволі вялікая колькасьць склонаў): камітатыў, фіналіс і (ня ўсюды) кампаратыў. Мае прыстаўку параўнальнае ступені *мед*- (*медбу́р* — самы лепшы), якая адсутнічае ўва ўдмурцкай мове.

### Лексыка
Комі лексыка адрозьніваецца ад удмурцкае лексыкі значна меншай колькасьцю цюрскіх запазычанасьцяў, што зьявіліся ўва ўдмурцкай мове ў выніку цесных кантактаў з татарамі.

## Пісьмовасьць
### Узьнікненьне
Да хрышчэньня ў хрысьціянства народам комі ўжываліся рунічныя знакі (г. зв. «пасы»), якія выразаліся на паляўнічых драўляных календарох і іншых прадмэтах хатняга быту. Хрысьціянскім місіянэрам Стэфанам Пермскім (які зьяўляўся комі па паходжаньні) у другой палове XIV ст. была створаная старажытнапермская пісьмовасьць (абур, анбур), якая выйшла з ужытку ў 17-18 ст.

### Зьяўленьне і разьвіцьцё кірылічнае пісьмовасьці
У 17—18 ст. пачынае зьяўляецца кірылічная комі пісьмовасьць, якая існавала ў шматлікіх варыянтах. У 1917 годзе ўтварыліся дзьве новых літаратурных нормы мовы комі: комі-зыранская ды комі-пярмяцкая літаратурныя мовы. У 1920 г. зьяўляецца г. зв. «маладцоўскі альфабэт» (атрымаў назву па аўтару альфабэту Васілю Маладцову), таксама ўжываўся і фанэматычны альфабэт.  У 1930 г. зьяўляецца комі альфабэт на аснове лацінскага альфабэту, але ў 1936 г. зноў быў вернуты альфабэт паводле аўтарства Маладцова. У 1938 г. альфабэт Маладцова быў заменены на альфабэт, які выкарыстоўваецца па цяперашні час: стандартныя 33 расейскія літары з даданьнем літараў «і», «ӧ» і некаторых дыґрафаў. У комі-язьвінскім альфабэце адстунічае літара «і» і дыґраф дз, але прысутнічаюць літары «ӱ», «ө», а таксама дыґраф дч.

### Альфабэт Маладцова

### Сучасны комі альфабэт

## Гісторыя
Паводле меркаваньня вядомага і славутага фінавуграведа В. Лыткіна, агульная мова комі да падзяленьня на тры гаворкі праіснавала ўсяго прыкладна 1—2 стагодзьдзі (прыкладна на мяжы першага й другога тысячагодзьдзя). Першапачаткова мова комі падзялілася на дзьве гаворкі (комі-зыранская і комі-пярмяцкая): гэта было зьвязана зь міграцыяй зыранаў на поўнач. Падзяленьне мовы комі на комі-зыранскую і комі-пярмяцкую канчаткова адбылося прыкладна ў 14—15 ст. Комі-язьвінская гаворка як самастойная лінґвістычная адзінка канчаткова склалася значна пазьней у выніку ізаляцыі ўсходняе супольнасьці комі-пярмякаў расейскімі пасяленцамі.

### Структура комі мовы
* Комі мова
** Комі-зыранская мова

*** Пячорскі дыялект
*** Верхневычагодзкі дыялект
*** Іжэмскі дыялект
*** Вымскі дыялект
*** Удорскі дыялект
*** Ніжневычагодзкі дыялект
*** Прысыктыўкарскі дыялект
*** Луска-Лецкі дыялект
*** Сярэднесысольскі дыялект
*** Верхнесысольскі
** Комі-пярмяцкая мова
*** Паўночныя гаворкі
*** Паўднёвыя гаворкі
** Комі-язьвінская мова

## Грамадзка-палітычнае ўжываньне мовы

### Заканадаўчы статус
Паводле Канстытуцыі Рэспублікі Комі, комі-зыранская мова нароўні з расейскай зьяўляецца дзяржаўнай мовай рэспублікі (артыкул 67, глава 3).

### Друкаваныя сродкі СМІ
* «**Коми му**» (бел. «Зямля Комі») — рэспубліканская ґазэта
* «**Чужан кыв**» (бел. «Родная мова») — філяляґічны часопіс
* «**Войвыв кодзув**» (бел. «Палярная зорка») — друкаваны орган Зьвяза пісьменьнікаў Рэспублікі Комі, выходзіць штомесяц тыражом у 1000 экзэмпляраў
* «**Арт**» (бел. «Лад») — ґазэта на комі-зыранскай і расейскай мове, выходзіць штоквартал тыражом прыкладна ў 1500 экзэмпляраў
* «**Выль туйӧд**» (бел. «Па новым шляху») — раённая ґазэта Ўдорскага раёну. Выходзіць тры разы на тыдзень тыражом прыкладна ў 1000 экзэмпляраў
* «**Парма гор**» (бел. «Гучаньне тайгі») — раённая ґазэта Ўсьць-Куломскага раёну. Выходзіць тры разы на тыдзень тыражом прыкладна ў 1000 экзэмпляраў

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Электронная калекцыя выданьняў на комі-зыранскай мове
* Калекцыя літаратуры на комі-зыранскай мове
* Мова комі ў малюнках
* Адшукай пары: комі-беларуская - гульня для вывучэньня комі словаў

Катэгорыя:Комі
Катэгорыя:Мовы Расеі
Катэгорыя:Фіна-вугорскія мовы