Замак

**За́мак** (ад польскага *zamek*, скалькаванага зь сярэдневерхненямецкага *slōʒ* — «замак» і «замок», якое зьяўляецца калькай лацінскаага *clusa* «запор, форт, умацаваньне») — паводле архітэктурнай, археалягічнай і гісторыка-сацыялягічнай сутнасьці зьяўляецца абарончай прыватнаўласьніцкай сядзібай-рэзыдэнцыяй фэўдала з пэўным наборам абарончых і жылых збудаваньняў, характэрнай для пэўнага этапу ў разьвіцьці грамадзтва (фэўдалізму). Тэрмін *замак* мае таксама шырокае значэньне, як і польскі «*zamek*» і нямецкі «*Burg*». *Замкам* часта называюць абарончыя ўмацаваньні, або адміністрацыйна-прадстаўнічыя комплексы ўвогуле (прыкладам Нясьвіскі замак).

## Этымалёгія
Слова *замак* у беларускую мову, як і ва ўсе ўсходнеславянскія мовы прыйшло з польскай. Польскае ж *zamek* ёсьць фактычна пераклад нямецкага *Schloß* і значыць «замкнуты» ці «зачынены». Трэба разумець, што паняцьце-слова *замак* прыйшло ў ВКЛ пазьней, чым ўзьнік сам фэномэн *фэўдальнага замка*. Тэрмін *замак* ва ўсходнеславянскіх летапісах XIII—XVI стагодзьдзяў адпавядае традыцыйным паняткам *грод* ці *[[двор]]*. У старажытных усходнеславянскіх мовах паняцьці *[[горад]]* або *грод* акрэсьлівалі ў першую чаргу пункт абароны. У далейшым жа значэньне падзялілася горадам называлі як *замак*, так і *горад-места*,як асяродак рамесна-гаспадарчы.

## Функцыі
Галоўнымі функцыямі фэўдальнага замка (тэрмін *фэўдальны замак* лепей ужываць як сынонім да вузкага значэньня панятку *замак*) з прадмесьцямі былі:

* ваенная (цэнтар ваенных апэрацыяў, сродак ваеннага кантролю над акругай),
* адміністрацыйна-палітычныя (месца, дзе канцэнтравалася палітычнае жыцьцё краіны, адміністрацыйны цэнтар акругі),
* культурна-гаспадарчыя (месца вышэйшай элітарнай і народнай культуры, рамесна-гандлёвы цэнтар акругі).

## Крытэры
Найважнейшымі прыкметамі замка зьяўляюцца:

* **Сацыяльны статус** замка, як цэнтру ўлады фэўдала над пэўным рэгіёнам.
* **Сумяшчэньне абарончых і жылых функцыяў**. Замак зьяўляўся комплексам пабудоваў, часам вельмі простым, дзе пабудовы сумяшчалі абарончыя і жылыя функцыі. Асабліва яскрава гэта ўвасобілася ў г. зв. данжонах або жылых вежах (прыкладам Княская вежа Крэўскага замка).
* **Вышынны прынцып абароны**. Прасьцей кажучы, перавага над ворагам дасягался шляхам узьвядзеньня высокіх сьценаў і вежаў, што значна ўскладняла іх штурм і павялічвала мэханічную сілу снарадаў, якія пускалі абаронцы. З увядзеньнем якаснай вагняпальнай зброі гэты прынцып збанкрутаваў, што спрычынілася да зьнікненьня замкаў.

На сутнасьць замка не ўплывае матэрыял будаўніцтва, што адзначаюць як польскія, так і нямецкія дасьледчыкі. Абсалютная большасьць замкаў ВКЛ былі драўлянымі.

## Замкі Вялікага Княства Літоўскага
Замкі ВКЛ часьцей за ўсё былі *абарончымі цэнтрамі гарадоў ці мястэчак*, асобна разьмешчаныя замкі зьяўляюцца рэдкасьцю. Апошняе тлумачыцца асаблівасьцю разьвіцьця дзяржаўнасьці і станаўленьня фэадалізму ў Вялікім Княстве.

Характэрнымі для замка ў ВКЛ былі *прынцып актыўнай абароны з выкарыстаньнем вышыннай перавагі*.

Зьяўленьне *замка* на беларускіх землях будучага ВКЛ адбылася ў XIII стагодзьдзі. Гэта было зьвязанае ў першую чаргу з існаваньнем моцнага Галіцка-Валынскага княства, актыўнага правадніка фэўдалізму ва ўсходнеэўрапейскім рэгіёне. Менавіта галіцка-валынскія князі ўпершыню ва ўсходнеэўрапейскім арэале распачалі масавае будаўніцтва ў цэнтры драўляных старажытнаславянскіх гродаў моцных мураваных абарончых вежаў, якія сталі першымі *замкамі*.

Прычыны пашырэньня будаўніцтва гэтых вежаў часта бачаць у разьвіцьці вайсковай тэхнікі і больш актыўным ужываньні прынцыпу вышыннай абароны, аднак падобныя вежы, у выглядзе жылога данжона ці нежылога бэргфрыда, паўсюдна ў Эўропе былі *сымбалямі адзінаасобнай улады фэўдала і фэўдалізму* ўвогуле. Галіцка-валынскія князі, будуючы пасярод старога драўлянага грода моцную мураваную абарончую вежу мелі на мэце ня столькі ўзмацніць сам грод, бо ўсё насельніцтва ў любым выпадку ў ім уратавацца не магло б, колькі лепей гарантаваць сабе, сваёй уладзе бясьпеку і зацьвердзіць сваё дамінаваньне над гродзкім насельніцтвам, адасобіцца ад яго. У гэтым яскрава праяўляецца каставая або саслоўная сутнасьць фэўдалізму.

Распаўсюджаньне замкаў на тэрыторыі ВКЛ пачалося, як і пашырэньне фэўдалізму, з захаду. Спачатку ў XIII стагодзьдзі гэтаму актыўна садзейнічала Галіцка-Валынскае княства, далей крыжацкія дзяржавы Прусіі і Лівоніі, а пазьней з пачаткам інтэграцыйных працэсаў — у вялікай ступені Польшча. На ўсходзе Беларусі пераўтварэньне старажытных гродзкіх дзядзінцаў у замкі было зьвязана з пашырэньнем права на самакіраваньне і разьдзяленьнем, такім чынам, грода на рамесна-гандлёвае места і фэўдальна-адміністрацыйны *замак*. Апошні сымбалізаваў вярхоўную ўладу сюзэрэна (вялікага князя, ці асобнага фэўдала) над местам. Ва ўсходнебеларускіх гарадах гэты працэс расьцягнуўся на даволі вялікі час. *На ўсход ад Вялікага Княства Літоўскага ўвогуле не выпадае казаць пра існаваньне фэўдальных замкаў*.

Верхняй мяжой існаваньня замкаў у ВКЛ зьяўляецца *пералом у мілітарнай тэхніцы*, зьвязаны з пашырэньнем ужытку вагняпальнай зброі, які ў ВКЛ датуецца сярэдзінай XVI стагодзьдзя. Зьнікненьне *замка* было выклікана галоўнымі наступствамі гэтага пералому, а менавіта падзелам абарончага збудаваньня на асобны жылы комплекс з павышаньнем яго камфортнасьці (палац) і асобны абарончы комплекс (сыстэмы бастыёнаў і курцінаў) ужо з павышэньнем эфэктыўнасьці абароны супраць вагняпальнай зброі.

### Мікола Шчакаціхін
Мікола Шчакаціхін, «бацька» беларускага мастацтвазнаўства, у 1920-х гадох у «Нарысах з гісторыі беларускага мастацтва» першым даў характарыстыку беларускім замкам. Для яго замак быў: «спэцыяльным ваенным будынкам, які зьяўляўся абавязковай базаю для ўсялякіх ваенных апэрацыяў ва ўмовах тагачаснай ваеннай тэхнікі». Слова *замак* было сынонімам абарончага будынка ўвогуле. Ён піша аб «драўляных замках ў болей значных палітычных асяродках Х—ХІ сталецьця, пераважна ва ўсходняй Беларусі».

XIII стагодзьдзе Шчакаціхін вызначае як пачатак мураванага замкавага дойлідзтва на Беларусі, якое ён, дарэчы, зьвязвае выключна з заходнеэўрапейскай культурнай традыцыяй. Глава, прысьвечаная замкам, заканчваецца XVI стагодзьдзем. Не выдзяляючы *фэўдальны замак* у асобную значную групу абарончых збудаваньняў *Сярэднявечча*, Мікола Шчакаціхін выдзяляе абарончыя збудаваньні XIII—XVI стагодзьдзяў у асобную групу, бо менавіта гэты час быў росквітам фэўдальных замкаў ў ВКЛ.

### Савецкі погляд
Савецкі дасьледчык Павал Рапапорт у сваіх працах, прысьвечаных старажытнарускаму і сярэднявечнаму расейскаму дойлідзтву, увогуле абстрагуецца ад вызначэньня і акрэсьленьня такой катэгорыі, як *замак*. Справа ў тым, што для Маскоўскага княства з дэспатычнай усходняй формай кіраваньня паняцьце прыватнай уласнасьці на зямлю, а тым больш на абарончыя збудаваньні ў Сярэднявеччы ўвогуле не існавала. Усе абарончыя збудаваньні Сярэднявечча і Новага часу ў расейскамоўнай тэрміналёгіі характарызаваліся паняткам «*крепость*», якое абазначала абарончае збудаваньне ўвогуле. Таксама ён ўжывае такія паняцьці як «крэмль» (цэнтральная абароненая частка гораду, дзядзінец) і «астрог»(драўлянае ўмацаваньне).

*Неіснаваньне *фэўдальных замкаў* на тэрыторыі Ўсходняй Русі зьяўляецца даказаным фактам*, але і *ў Заходняй Русі* па самых сьмелых датыроўках іх выводзяць з другой паловы XII стагодзьдзя. Відавочна, што прычынаю памылкі тут служыць вельмі спрэчнае сьцьвярджэньне савецкай гістарычнай навукі аб раньнім разьвіцьці фэўдалізму ў Кіеўскай Русі, ва ўмовах якога па клясычнай заходнеэўрапейскай схеме фэўдалы-эксплюататары мусілі за высокімі сьценамі свайго замка хавацца ад «прыгнечаных» народных мас.

Адзін зь першых савецкіх дасьледчыкаў беларускай архітэктуры *У. А. Чантурыя* нягледзячы на шматлікія агрэхі сваёй заідэалягізаванай працы, усё ж такі робіць некаторыя слушныя заўвагі наконт азначэньня *замак* на Беларусі і ў Вялікім княстве Літоўскім увогуле. «У Беларусі замкамі называлі ўсе віды ўмацаваньняў ці рэзыдэнцыяў знаці» — дасьледчык зьвяртае ўвагу на шырокае значэньне слова *замак*. Далей ён піша, што іншым значэньнем зьяўляецца «ўмацаванае жытло фэўдала, узьведзенае на прыватнаўласьніцкіх землях і прызначаннае толькі для яго» і падкрэсьлівае, што калі *ў Маскоўскай дзяржаве падобных збудаваньняў ня сустракаецца*, то на Беларусі іх безьліч. Абсалютна неабгрунтаваным падаецца сьцьвярджэньне У. А. Чантурыя аб тым, што замкамі называліся ўмацаваньні XVI—XVII стагодзьдзяў.

### Міхась Ткачоў
Міхась Ткачоў зрабіў непараўнальна шмат для дасьледаваньняў беларускага абарончага дойлідзтва Сярэднявечча і Новага часу. Ён праводзіў як археалягічныя, так і археаграфічныя дасьледаваньні шматлікіх помнікаў, каб скласьці поўную карціну разьвіцьця абарончага дойлідзтва Беларусі. Таму варта зьвярнуць увагу на ягонае разуменьне азначэньня *замак*.

Пад паняткам *замак* у ВКЛ з атрыманьнем гарадамі права на самакіраваньне пачалі называцца *мадэрнізаваныя дзядзінцы*, у той час як сам горад атрымаў найменьне «места». Гэта шырокае выкарыстаньне тэрміну *замак* у XV—XVI стагодзьдзях, як падкрэсьлівае *Ю. А. Заяц*, для Ткачова *зарэтушоўвае яго сацыяльны зьмест*. У працы «Замкі Беларусі», якая фактычна стала першай абагульняючай працай па гісторыі абарончага сярэднявечнага дойлідзтва Беларусі, Ткачоў падае паняцьце *замак* у вельмі шырокім сэнсе. Назваўшы працу «Замкі Беларусі» ён разглядае ўсе пераважна мураваныя абарончыя збудаваньні, у тым ліку гарадзкія ўмацаваньні, пачынаючы ад вежаў валынскага тыпу і заканчваючы гарадзкімі ўмацаваньнямі буйных местаў і абарончымі цэрквамі ў прамежку часу ад XIII да XVIII стагодзьдзя.

У кнізе «Замкі і людзі» Ткачоў таксама не дае пэўнага азначэньня паняцьцю *замак*, у той жа час расповед у кнізе ідзе аб прыватнаўласьніцікіх умацаваных паселішчах XIV—XVIII стагодзьдзяў: аб гарадах, мястэчках, замках і бастыённых фартэцыях. *Замак* ізноў выступае як сынонім увогуле абарончага збудаваньня ці ўмацаваньня рознага кшталту Сярэднявечча і Новага часу.

Цяжка сумнявацца ў дасьведчанасьці Міхася Ткачова ў пытаньнях абарончага дойлідзтва. Прычына неакрэсьленнай тэрміналягічнай базы Ткачова палягае, відаць, у папулярызатарскім характары ягоных кніг, скіраванасьцю на аблягчэньня ўспрыманьня для неабазнанага ў пытаньні чытача. У пэўным сэнсе гэта пацьвярджаецца назвай працы «Абарончыя збудаванні і зямель Беларусі ХІІІ—ХVIII стст.», дзе ён пры дакладнай лякалізацыі межаў свайго дасьледаваньня ў часе і прасторы ўжо адмаўляецца ад найменьня *замак* у адносінах да абарончых умацаваньняў, хаця менавіта для заходняй Беларусі яны былі найбольш характэрны.

### Сучасны стан
Максім Макараў у сваім артыкуле «Да пытаньня пра выкарыстаньне тэрміну *данжон* (donjon) у беларускай гістарычнай літаратуры» прыводзіць азначэньне *замак* паводле Якімовіча і Красоўскага: «комплекс абарончых, жылых і гаспадарчых пабудоваў, зьвязаных агульнай лініяй умацаваньняў, прыстасаваны да кругавой абароны ва ўмовах ізаляцыі. У сацыялягічным сэнсе беларускі замак і яго эўрапейскія адпаведнікі (польскі *zamek*, нямецкі *der Schloss*, ангельскі *castle*) зьяўляюцца ўмацаванымі прыватнаўласьніцкімі рэзыдэнцыямі». Далей ён вельмі слушна падкрэсьлівае асаблівасьці так званых «вежаў валынскага тыпу» і іх адрозьненьне ад клясычных францускіх і ангельскіх данжонаў. Ён, дарэчы, заўважае, што сам данжон ці бэргфрыд можа быць непасрэдна замкам, або часткаю замка.

Але вернемся да азначэньня замка. Як крытэр для вызначэньня паняцьця *замак* выкарыстаньне часовых межаў ён лічыць ня слушным, што вельмі важна ў пытаньні адмежаваньня замкаў ад пазьнейшых бастыённых замкаў і палацаў. На падставе роднаснасьці паняцьцяў беларускага *замак* і нямецкага *Schloss* М. Макараў робіць выснову аб іх тоеснасьці. Насамрэч *замак* у нямецкамоўных крыніцах калі-нікалі называўся таксама і *Schloss*, але ж гэтая блытаніна выклікана неўпарадкаваным і не навуковым ужываньнем гэтых паняцьцяў. Г. зв. *Schloss* (або *палац*) пастае пазьней з *Burg*-замка, і характарызуецца павышэньнем камфортнасьці і рэдукцыяй абарончых рысаў.

Грунтоўны падыход да пытаньня азначэньня *замак* ва Ўсходняй Эўропе бачны ў артыкуле Генадзя Семенчука «Z problematyki Wschodnioeuropejskiego zamku w sredniowieczu». Ён у прыватнасьці зазначае, што дэфініцыя *замка* звычайна даецца па *архітэктурных, археалягічных і гісторыка-сацыялягічных характарыстыках*.

* У **архітэктурным** пляне *замак* ёсьць адной з формаў пасяленьня, якую характарызуюць наступныя архітэктурныя формы: сыстэма абароны (драўляныя або мураваныя сьцены, валы і равы, вежы-данжоны, брамы і развадныя масты), жылыя (палац), сакральныя (капліца) і гаспадарчыя памяшканьні (стайні, бровары, пякарні, сьвірны і іншыя)
* У **археалягічным** пляне *замак* — нерухомы аб’ект, які адрозьнівае сыстэма абароны, форма і памеры паверхні, спэцыфіка жыльлёвага і гаспадарчага будаўніцтва, наяўнасьць спэцыфічных рухомых прадметаў (элемэнты брані і рыштунку вершніка, разнастайныя аздобы і ювэлірныя вырабы, прадметы культу).
* У **гістарычна-сацыялягічным** сэнсе *замак* — гэта княская або прыватная рэзыдэнцыя, звычайна добра ўмацаваная, якая выконвае ролю *адміністрацыйнага, гаспадарчага, вайсковага і культурнага цэнтру*.

«*Замак зьявіўся тады, калі сфармаваліся фэўдальныя адносіны ў грамадзтве*, адным з элемэнтаў гэтых новых стасункаў была прыватная ўласнасьць, — піша Семянчук, і далей — Часам зьяўленьня замкаў на тэрыторыі Ўсходняй Эўропы былі XI—XII стст., а XIII стагодзьдзе стала апагеем разьвіцьця замкаў. У XII стагодзьдзі фармуюцца княжыя дамэны з уласнымі цэнтрамі». Сваё меркаваньне ён пацьвярджае двума фактамі. Па-першае ў XII — пачатку XIII стагодзьдзя ў тры разы ўзрастае колькасьць малых абарончых збудаваньняў (да 1 гэктара), якія паводле археалёгіі былі замкамі, як і П. А. Рапапорт. Далей ён жа піша, што гэта археалягічны крытэрый, які не даказвае існаваньня прыватнаўласьніцкага права. Па-другое, ён прыводзіць у прыклад замкаў ХІІ стагодзьдзя абарончыя сядзібы Мсьціслаў, Расьціслаўль і Крычаў, што смаленскі князь Расьціслаў угрунтаваў ці разбудаваў у сваім дамэне. Аднак гэтае меркаваньне выглядае даволі сумнеўна, бо няма доказаў, якія б маглі пацьвердзіць сацыяльны статус гэтых умацаваньняў як замкаў і іх адрозьненьне ад памежных гродаў.

Грунтоўна падыходзіць да вызначэньня паняцьця *замак* у чацьвёртым томе «Археалёгіі Беларусі» Ю. А. Заяц . Спачатку ён зазначае, што *замкам* у Вялікім княстве Літоўскім абазначалі ўмацаваньні рознага тыпу: *сядзібы фэўдалаў, былыя дзядзінцы гарадоў, паселішчы пераважна ваеннага характару, якія ўзводзіліся для абароны краю і стратэгічных пунктаў.* Станаўленьне фэўдальных замкаў на дзядзінцах старажытнарускіх гарадоў было даволі працяглым: адным зь першых у вялікакняскую рэзыдэнцыю быў пераўтвораны гарадзенскі дзядзінец у XIV стагодзьдзі, у многіх гарадах гэты працэс зацягнуўся да XVI—XVII стагодзьдзяў, пры чым на тэрыторыі замкаў яшчэ доўга захоўваліся сядзібы мяшчанаў. Вельмі слушна Ю. А. Заяц *робіць націск на сацыяльным зьмесьце замка*, дадаючы, што час зьяўленьня тэрміна ня можа атаясамлівацца з часам зьяўленьня самога *замка* ў ВКЛ. Замкамі ён прапануе называць:

* вялікакняскія (каралеўскія) рэзыдэнцыі;
* сеньяральныя рэзыдэнцыі (уладальніцкія замкі ў прыватнаўласьніцкіх гарадах і мястэчках, цэнтры лятыфундыяў);
* умацаванае жыльлё фэўдалаў у сельскай мясцовасьці

Верхняй мяжой існаваньня замкаў дасьледчык лічыць ХVІІІ стагодзьдзе, што слушна з пункту гледзішча сацыяльнай характарыстыкі замка, бо прыватнаўласьніцкія ўмацаваныя рэзыдэнцыі існавалі ледзь не да падзелаў Рэчы Паспалітай. Іншая справа вайсковая тэхніка. У заходнеэўрапейскай літаратуры, у нямецкай і польскай у прыватнасьці, сацыяльны крытэр ня выступае як адзінавызначальны для верхняй мяжы існаваньня замкаў. Галоўным лічыцца *мадэрнізацыя абарончых умацаваньняў*,* падзел іх на выключна жылыя (палацы) і абарончыя збудаваньні*, што зьяўляецца вынікам распаўсюджаньня і пашырэньня ўжываньня ў ваеннай справе вагняпальнай зброі. Для ВКЛ гэты працэс прыпаў на ХVІ стагодзьдзе, калі вышынны прынцып абароны губляе сваё значэньне і задачы эфэктыўнай абароны ўскладаюцца на сыстэму драўляна-зямельных бастыёнаў і курцінаў. Першымі прыкладамі, былі Нясьвіская рэзыдэнцыя Радзівілаў і мадэрнізаваны імі ж ў канцы XVI — пачатку XVII стагодзьдзяў Мірскі замак, высокія вежы якога нават з выкарыстаньнем фланкіруючага агню, ужо не маглі гарантаваць эфэктыўную абарону.

### Віды замка
* Мотэ
* Двор
* Канвэнтгаўс
* Данжон
* Кастэль

### Элемэнты замка
* Вежа
* Брама
* Бэргфрыд
* Прадзамча
* Роў
* Вал
* Палац

### Блізкія паняткі
* Грод
* Дзядзінец
* Места
* Фартэцыя
* Бастыённы замак

## Глядзіце таксама
* Сьпіс замкаў Беларусі
* Сьпіс замкаў ВКЛ

## Беларусь
У Сярэднявеччы на землях Беларусі налічвалася 120 замкаў. На 2011 г. засталося 38 замкаў.

## Крыніцы

## Літаратура
* Ткачоў М. А. *Абарончыя збудаванні заходніх зямель Беларусі ХІІІ—ХVІІІ ст.* / М. А. Ткачоў. — Мн.: Навука і тэхніка, 1978. — 144 с.
* Ткачёв М. *Замки Белоруссии* / М. Ткачёв. — Мн: Полымя, 1987. — 222 с.: ил.
* Ткачоў М. *Замкі і людзі* / М. Ткачоў. — Мн.: Навука і тэхніка, 1991. — 184 с.
* Шчакаціхін М. М. *Нарысы з гістроыі беларускага мастацтва.* Кніга 1. Том 1. — Мн.: Навука і тэхніка, 1993. — 336 с.: іл. 
* Археалогія Беларусі. У 4 т. Т 4. Помнікі ХІV—ХVІІІ стст. / В. М. Ляўко, М. Ф. Гурын, Ю. А. Заяц і інш.; Пад рэд. В. М. Ляўко і інш. — Мн.: Бел. навука, 2001. — 599 с.: іл. 
* Макараў Максім. *Да пытання пра выкарыстанне тэрміну «данжон» (donjon) у беларускай гістарычнай літаратуры* // Гістарычны альманах. Том 5/2001
* Poppe A., *W sprawie poczatkow miast staroruskich* // Przeglad Historyczny. T 48. — Warszawa, 1957.
* Hienadz Siemianczuk. *Z problematyki Wschodnioeuropejskiego zamku w sredniowieczu* // Zamek i dwor w sredniowieczu od XI do XV wieku. Pod red. Jacka Wiesiolowskiego. — Poznan, 2001
* Раппопорт П. А. *Древние русские крепости.* — М.: Наука, 1965.
* Раппопорт П. А. *Волынские башни Крепостные сооружения древней Руси.* // Материалы и исследования по археологии СССР № 31, Т. 2. под. ред. И. Н. Воронина. — Москва, 1952.
* Чантурия В. А. *История архитектуры Белоруссии.* — Мн., 1977. — 295 с.
* Якимович Ю. А. *Зодчество Белоруссии ХVI — середины ХVII вв. : Справочное пособие.* — Мн.: Навука і тэхніка, 1991. — 366 с — 
* Krassowski W. *Dzieje budownictwa i architektury na ziemiach Polski.* T. 2. — Warszawa: Arkady, 1990. — 308 s. 

## Вонкавыя спасылкі
* Замкі ВКЛ на тэрыторыі Беларусі і Літвы. Фота, сучасны стан, архіўныя здымкі

Катэгорыя:Архітэктурныя элемэнты

Катэгорыя:Вікіпэдыя:Былыя абраныя артыкулы