Забудова Менску

**Забудова Менску** — найбольш каштоўны пласт архітэктуры Менску, які назапашваўся на працягу стагодзьдзяў і адлюстроўвае багатую культурна-гістарычную спадчыну места.

## Гісторыя

Першаасновай Менску быў дзядзінец XI ст., што месьціўся ў нізіне, у месцы ўпадзеньня рэчкі Няміга ў Сьвіслач. У першапачатковы пэрыяд на фармаваньне пляновачнай структуры места вялікі ўплыў зрабіла пераважная трасоўка міжмескіх гандлёвых шляхоў з захаду і паўднёвага захаду (Горадня, Берасьце) на паўночны ўсход (Віцебск, Смаленск). Цэнтрам Менску зрабіўся замак і разьмешчаны паблізу гандлёвы пляц трохкутнай канфігурацыі (Нізкі Рынак). Уздоўж рэчкі Нямігі, па Няміскім пасадзе праз плошчу і далей, на левым беразе Сьвіслачы па Траецкай гары праходзіла галоўная, найбольш старажытная вуліца. Пасьля, у XVI ст., у выніку буйнамаштабнага местабудаўнічага мерапрыемства на суседнім узгорку быў створаны новы мескі цэнтар, рэгулярна сплянаваная ва ўласьцівых эпосе Адраджэньня традыцыях прастакутная плошча (Высокі Рынак). У XVII—XVIII стагодзьдзях умацаваньні места ўлучалі замак і паўкальцо земляных валоў і равоў з паўднёвага, найбольш слабага боку. У межах места канца XVIII ст., нягледзячы на клясыцыстычную перапляноўку, захаваўся агульны характар гістарычнай пляноўкі і абрысы многіх вуліцаў. За яго межамі ў першай палове XIX ст. значная тэрыторыя атрымала новую прастакутную пляновачную сыстэму. У другой палове XIX — пачатку XX стагодзьдзя на тэрыторыі места фэадальнай эпохі і, галоўным чынам, за яго межамі інтэнсіўна складвалася капітальная грамадзкая і жылая забудова, якая фармавала цэнтральную частку Менску, разнастайная па сваіх функцыянальных тыпах і мастацкіх асаблівасьцях. Акрамя таго, у сувязі з тэрытарыяльным ростам места ў пэрыяд бурнага разьвіцьця капіталістычных адносінаў узьніклі таксама і пэрыфэрыйныя жылыя і прамысловыя раёны, у тым ліку прадмесьці з драўлянай сядзібнай забудовай. Яшчэ ў 1920—1930-я рокі цэнтар Менску ўяўляў сабой цэласнае і буйнамаштабнае гістарычна-местабудаўнічае ўтварэньне, якое сынтэзавала ў сабе культурную спадчыну розных эпохаў, хаця і тады зьнішчаліся каштоўныя грамадзкія будынкі.

У пасьляваенныя дзесяцігодзьдзі архітэктурнай творчасьці на шкале каштоўнасьцяў культурная спадчына апынулася на апошнім месцы. Як і ў любым іншым месьце Беларусі, знос каштоўных будынкаў у многім абумовіўся адвольнымі, малаабгрунтаванымі адносінамі да агульнадзяржаўнага здабытку, адсутнасьцю ў гэтых выпадках прыватнай уласнасьці на мескую нерухомасьць. Зь вялікай колькасьці культавых будынкаў, што існавалі ў XVIII — пачатку XX стагодзьдзя, да нашага часу зьберагліся толькі адзінкі. Само сэрца места пэрыядаў Полацкага княства і станаўленьня Вялікага Княства Літоўскага было ператворанае ў транспартную разьвязку ў некалькіх узроўнях, як наземных, так і падземных, у сувязі з чым грунтоўна зьнішчаная архітэктурная спадчына на паверхні зямлі і археалягічная — у культурным пласьце.

### Зьнішчэньне гістарычна-архітэктурнай спадчыны Менску

#### [[Расейская імпэрыя|Расейскай уладай]]
* *[[Менскі замак|Замак]]*: зруйнаваны ў пачатку ХІХ ст.
* *[[Касьцёл Сьвятой Веранікі і кляштар рохітаў (Менск)|Касьцёл Сьв. Веранікі і кляштар рохітаў]]*: зруйнаваныя ў сярэдзіне ХІХ ст.
* *[[Касьцёл Сьвятой Марыі Магдалены і кляштар кармэлітаў (Менск)|Касьцёл Сьв. Марыі Магдалены і кляштар кармэлітаў]]*: апроч адной з кляштарных пабудоваў, зруйнаваныя ў канцы ХІХ ст.
* *[[Касьцёл Сьвятога Міхала Арханёла і кляштар бэнэдыктынаў (Менск)|Касьцёл Сьв. Міхала Арханёла і кляштар бэнэдыктынаў]]*: зруйнаваныя ў XIX стагодзьдзі.
* *[[Касьцёл Сьвятога Яна і кляштар баніфратаў (Менск)|Касьцёл Сьв. Яна і кляштар баніфратаў]]*, зруйнаваныя ў 2-й палове ХІХ стагодзьдзя.
* *[[Менская ратуша|Ратуша]]*: зруйнаваная ў 1850-я, адбудаваная ў 2003 годзе.

#### [[СССР|Савецкай уладай]]

* *[[Царква Сьвятога Духа (Менск)|Вуніяцкая царква Сьв. Духу]]*: зруйнаваная ў 1937 годзе.
* *[[Касьцёл Сьвятога Антонія і кляштар францішканаў (Менск)|Касьцёл Сьв. Антонія і кляштар францысканаў]]*: зруйнаваныя ў 1940-я.
* *[[Касьцёл Сьвятога Войцэха і кляштар бэнэдыктынак (Менск)|Касьцёл Сьв. Войцэха і кляштар бэнэдыктынак]]*: зруйнаваныя ў 1964 годзе.
* *[[Касьцёл Сьвятога Тамаша Аквінскага і кляштар дамініканаў (Менск)|Касьцёл Сьв. Тамаша Аквінскага і кляштар дамініканаў]]*: зруйнаваныя ў 1950 годзе.
* *[[Лютэранская кірха (Менск)|Кірха]]*: зруйнаваная ў 1940-я.
* *[[Менскі езуіцкі калегіюм|Кляштар езуітаў]]*: апроч аднаго будынка (істотна перабудаваны ў 1968 годзе), зьнішчаны ў 1950-я.
* *[[Менскі мячэт|Мячэт]]*: зруйнаваны ў 1960-я.
* *Сынагога Халодная*: зруйнаваная ў 1960-я.
* *Манастыр Праабражэньня Гасподняга*: зруйнаваны ў 1950-я.
* *[[Юбілейная капліца (Менск)|Юбілейная капліца]]*: зруйнаваная ў 1930-я?

Апроч гэтага за савецкім часам былі зьнішчаныя шматлікія фрагмэнты грамадзянскай забудовы XVII ст. — пачатку ХХ стагодзьдзя, адбылася кардынальная перабудова будынкаў касьцёла і кляштару марыявітак (Сувораўская вучэльня), старажытнага Ўшэсьценскага манастыра і аднайменнай царквы пры ім (Міністэрства абароны), Харальнай сынагогі (Нацыянальны драматычны тэатар імя Горкага).

### Вуліцы і плошчы

У 1866 року, па задушэньні нацыянальна-вызваленчага паўстаньня К. Каліноўскага, улады Расейскай імпэрыі надалі большасьці вуліцам Менску тыповыя расейскія назвы. Адбылося першае ў гісторыі места буйнамаштабнае перайменаваньне (агулам 17 вуліцаў і завулкаў). На 2012 г. назоваў вуліцаў у гонар пісьменьнікаў у Менску было больш, чым ва ўсялякім іншым горадзе Беларусі.

## Сучаснасьць
Відавочна, мэтады далейшай рэканструкцыі гістарычнага раёну Менску, акрамя рэстаўрацыі і прыстасаваньня помнікаў пад розныя ўстановы, новага будаўніцтва і добраўпарадкаваньня мусяць улічваць і неабходнасьць дакумэнтальнага, поўнага ўзнаўленьня страчаных аб’ектаў. Гэта датычыцца ня толькі такіх выдатных помнікаў, як ратуша і Сьвятадухаўская царква ў Высокім Месьце, але і шэраговых гістарычных будынкаў.

У 2007 годзе ў сярэднім на аднаго жыхара стала прыпадаць 19 кв.м жылой плошчы, што складае парог здаровага жыльля. У 2012 годзе ў сярэднім на жыхара прыпадала 19,5 кв.м. жылой плошчы.

## Крыніцы

## Літаратура
* 

Катэгорыя:Менск