open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Фэрэнц Ліст

**Фэрэнц (Франц) Ліст** (, ; 22 кастрычніка 1811, Дабар’ян (Райдзінг), Аўстрыйская імпэрыя — 31 ліпеня 1886, Байройт, Нямеччына) кампазытар, піяніст, пэдагог, дырыгент, публіцыст, адзін з найбуйнейшых прадстаўнікоў музычнага рамантызму, заснавальнік вугорскай кампазытарскай школы.

Ліст быў слаўным выканаўцам, вядомым па ўсёй Эўропе дзякуючы свайму фэнамэнальнаму піянізму і неперавышанаму ўменьню арганізоўваць відовішчныя канцэртныя праграмы. Ф. Ліста лічаць адным з найвялікшых піяністаў у гісторыі, нягледзячы на тое, што ніводнага запісу ігры Ліста не існуе. Уплыў фартэпіяннага стылю Ф. Ліста адчувальны дагэутль. Таксама Ф. Ліст зрабіў важкі ўклад у развіцьцё рамантычнай музыкі наогул, імя Ліста зьвязанае з вынаходніцтвам жанру сымфанічнай паэмы.

Ф. Ліст быў першым піяністам, які выступаў з сольнымі канцэртамі, якімі ён заслужыў прызнаньне як прафэсіяналаў так і шырокай публікі. У той жа час Ф. Ліст быў надзвычай велікадушным чалавекам — ён не шкадаваў часу і сродкаў, дапамагаючы ахвярам стыхійных бедстваў, сіротам, многіх таленавітых студэнтаў ён вучыў бясплатна. Таксама Ф. Ліст спрыяў фонду памяці Бэтховэна і ахвяраваў значныя сродкі на адкрыцьцё кансэрваторыі ў Будапэшту.

Вялікая колкасьць яго фартэпіянных твораў увайшла ў традыцыйны рэпэртуар, у прыватнасьці Вугорскія рапсодыі, Саната сі мінор і два фартэпіянных канцэрта. Таксама Ф. Ліст зрабіў шматлікія фартэпіянныя транскрыпцыі папулярных сцэнаў з опэраў, сымфоніяў, капрысаў Паганіні і песень Франца Шубэрта. Асобныя фартэпіянныя творы Ф. Ліста лічацца вышэйшай пробай фартэпіяннага майстэрства. Таксама Ф. Ліст быў аўтарам вялікай колкасьці харавой, вакальнай і сымфанічнай музыкі. Арганныя творы Ф. Ліста занялі галоўнае месца ў рэпэртуару арганістаў.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Сайт, прысьвечаны Ф.Лісту 
* Фартэпіянная асацыяцыя ім. Ф.Ліста &nbsp;— біяграфія, mp3

Катэгорыя:Вугорскія кампазытары
Раманскі стыль

**Раманскі стыль** — стыль сярэдневяковага эўрапейскага мастацтва 10—13 ст. Раманскі стыль склаўся пад уплывам фэадальна-рэлігійнай ідэалёгіі, увабраў у сябе элемэнты старажытна-рымскага і бізантыйскага мастацтваў; тэрмін узнік у 1820-я г. Вызначальная роля належала суровай, крэпаснога характару архітэктуры (замкі, манастырскія комплексы, цэрквы, гарадзкія дамы), якой уласьцівы сукупнасьць набліжаных адзін да аднаго аб’ёмаў рознай вышыні, канструкцыйна аб’яднаных узаемазвязанасьцю апор і перакрыцьцяў і ўраўнаважаных вежай-ліхтаром ці купалам над сяродкрыжжам. У раньні пэрыяд у будынках рабілі плоскія драўляныя перакрыцьці, пазьней цыліндрычныя і, нарэшце, крыжовыя. Найбольш закончаны тып збудаваньняў раманскага стылю — манастырская царква (базыліка, крыжападобная ў плане ў Заходняй Эўропе, круглая ў пляне ратонда ў Цэнтральнай Эўропе). Збудаваньні вызначаліся манумэнтальнасьцю, масіўнасьцю канструкцый, аздабляліся абстрактна-геамэтрычным арнамэнтам і скульптурай на тымпанах парталаў, капітэлях апор. У скульптуры і фрэсках пераважалі дагматычнасьць, скаваны арнамэнтальна-плоскасны характар кампазыцыі, умоўная трактоўка фігураў у спалучэньні з павышанай экспрэсіяй. Яскравыя ўзоры архітэктуры раманскага стылю створаны ў Нямеччыне (сабор у Вормсе, 12—13 стагодзьдзі), Францыі (царква Нотр-Дам у Пуацье, 12 ст.), Італіі (царква Сан-Мікеле ў Павіі, 12 ст.) і інш.

## Вонкавыя спасылкі
* Círculo Románico: Visigothic, Mozarabic and Romanesque art in Europe

Катэгорыя:Архітэктурныя стылі
Ракетнае паліва

**Ракетнае паліва** — рэчыва або сукупнасьць рэчываў, якія служаць крыніцай энэргіі і рабочым целам для стварэньня рэактыўнай цягі ракетнага рухавіка. Адрозьніваюць ракетныя палівы хімічныя і нехімічныя (напр., ядзернае). Найбольш распаўсюджаныя хімічныя ракетныя палівы: цьвёрдае (гетэрагеннае і гамагеннае), вадкае і гібрыднае.

## Крыніцы

Катэгорыя:Паліва
Масква (ракетны крэйсэр)

«**Масква́**» (раней — «Слава») — вайсковы ракетны крэйсэр Чарнаморскага флёту Расеі праекту 1164 «Атлянт». Пабудаваны на суднабудаўнічым заводзе імя 61 камунара ў Мікалаеве. Прызначаны для нанясеньня ўдараў па буйных надводных караблях суперніка, забясьпечвае баявую ўстойлівасьць карабельных супрацьлодкавых груп. Супрацьпаветраная абарона выдаленых злучэньняў, агнявая падтрымка дэсанта.

Спушчаны на ваду ў 1976 годзе. Уведзены ў строй у 1979. Вадазьмяшчэньне 9800 т (поўнае 11 490 т). Даўжыня 186,4 м, шырыня 20,8 м, вышыня 42,5 м, асадка 8,4 м. Хуткасьць 32 вузлы (эканомная 16 вузлоў). Аўтаномнасьць плаваньня поўная (30 вузл.): 2500 міль, эканомная: 6000 міль, 30 сутак. Экіпаж 510 чалавек.

Катэгорыя:Савецкія ракетныя крэйсэры
Катэгорыя:Вайсковыя караблі Чарнаморскага флёту Расеі
Катэгорыя:Расейскія ракетныя крэйсэры
Міністры па вайсковых справах БНР

**Міністры па вайсковых справах БНР**:

* Кастусь Езавітаў — 21 лютага 1918 - травень 1918   
* Яўген Ладноў — верасень 1918 - 1919
Міністры юстыцыі БНР

**Міністры юстыцыі БНР**:

* Яфім Бялевіч — 21 лютага 1918 — ліпень 1918
* Аляксандар Цьвікевіч — верасень 1918 — 23 жніўня 1923
Аўрора (крэйсэр)

**«Аўро́ра»** — крэйсэр 1-га ранга Балтыйскага флёта, вядомы сваёй роляй у кастрычніцкім перавароце 1917 году. Закладзены ў 1897 у Санкт-Пецярбурзе на суднабудаўнічым заводзе Новае Адміралцейства. Названы ў гонар паруснага фрэгата «Аўрора», які вылучыўся пры абароне Петрапаўлаўска-Камчацкага.

Карабель прызначаўся для выкананьня функцый крэйсэра-разьведчыка і барацьбы з гандлёвым суднаходзтвам супраціўніка на невялікай аддаленасьці ад базаў, а таксама для падтрымкі браняносцаў у эскадраным баі. Фактычна ня мог вырашаць ніводную з гэтых задачаў з-за недастатковай (на 1900-я гг.) для крэйсэра дальнасьці плаваньня, малой хуткасьці, слабога ўзбраеньня і абароны, таму з 1908 г. выконваў функцыі вучэбнага крэйсэра.

Канструкцыйна адносіўся да тыпу браняпалубных крэйсэраў, тактычна — да крэйсэраў-вынішчальнікаў гандлю.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Санкт-Пецярбург
Дракула (фільм, 1992)

«**Дракула**» таксама вядомы як «**Дракула Брэма Стокера**» — фільм рэжысэра Фрэнсіса Форда Копалы, экранізація клясычнага гатычнага раману Брэма Стокера. У галоўных ролях — Ўінона Райдэр, Кіяну Рыўз, Гэры Олдмэн і ляўрэат узнагароды «Оскар» Энтані Гопкінз.

## Сюжэт
Фільм пацынаецца з эпізоду, калі ў 1453 годзе Улад Дракула адпраўляецца на бітву з туркамі. Ён атрымоўвае перамогу, але туркі паслалі ў замак ілжывае паведамленьне аб яго сьмерці. У выніку жонка Дракулы Элізабэта сканчвае жыцьцё самагубствам.

Праз чатыры стагодзьдзі, Джонатан Гаркер, агент нерухомасьці, прыяжджае ў Трансыльванію, каб аформіць куплю для графа Дракулы. На вочы графу трапляе фатаздымак Вільгельміны Марэй, нявесты Джонатана, якая як дзьве кроплі вады падобна да Элізабэты. Пакінуўшы Гаркера ў сваім замку ў акрузе Нявест, Дракула адплывае ў Ангельшчыну на «Дэметры» на сустрэчу зь Мінай…

## У ролях

## Узнагароды
* 1993 — Оскар — Найлепшы мастак па касьцюмах
* 1993 — Оскар — Найлепшыя гукавыя эфекты
* 1993 — Оскар — Найлепшы грым
* 1993 — Оскар — Найлепшы актор — Гэры Олдмэн
* 1993 — Оскар — Найлепшыя касьцюмы — Айка Ісіёка
* 1993 — Оскар — Найлепшы рэжысэр — Фрэнсіс Форд Копала
* 1993 — Оскар — Найлепшы фільм жахаў
* 1993 — Оскар — Найлепшы сцэнар — Джэймз Гарт

Фільм таксама намінаваўся на MTV Movie Awards за найлепшы пацалунак (Гэры Олдмэн і Ўінона Райдэр).
## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Дракула (фильм, 1992) на сайце Internet Movie Database

Катэгорыя:Фільмы 1992 году
Катэгорыя:Фільмы ЗША 1992 году
Катэгорыя:Фільмы ЗША
Катэгорыя:Фільмы пра вампіраў
Гелій Белкінд

**Гелій Белкінд**, народны сакратар фінансаў у першым Народным сакратарыяце БНР. Прадстаўляў у ім абласны камітэт Партыі сацыялістаў-рэвалюцыянэраў. Пайшоў у адстаўку ў красавіку 1918 у знак пратэсту супраць прыняцьця ІІІ Устаўной граматы БНР.

Катэгорыя:Міністры фінансаў БНР
Дракула ў Стамбуле

**Дракула ў Стамбуле** (тур.: *Drakula İstanbul’da*) — турэцкая экранізацыя «Дракулы» Брэма Стокера, зробленая ў 1953 годзе.

У аснову кінасцэнару была пакладзеная навэла турэцкага пісьменьніка Алі Рыза Сэйфі «Kazıklı Voyvoda» (Улад Коласадзіцель), якая збольшага зьяўляецца блізкай перапрацоўкай арыгінальнага раману, але ў ім адсутнічае першы сілісітар графа Дракулы Рэнфілд і Міна люструецца танцоўшчыцай, якая выступае ў адкрытых убраньнях.

Навэлу і фільм злучвае прамая адсылка да гістарычнай постаці Ўлада III Цэпеша, валахскага ваяводы.

## Вонкавыя спасылкі
* Drakula İstanbul'da на Internet Movie Database

Катэгорыя:Чорна-белыя фільмы
70-я

**70-я**

Стагодзьдзі: І да н. э. — I стагодзьдзе — II стагодзьдзе

Дзесяцігодзьдзі: 
20-я
30-я
40-я
50-я
60-я
**70-я**
80-я
90-я
100-я
110-я
120-я


Гады: 
70, 71, 72, 73, 74, 75, 76, 77, 78, 79

----

## Асноўныя падзеі
* 

## Вонкавыя спасылкі
Варшаўская бітва (1920)

**Варша́ўская бі́тва** (, ; часам завецца **Цу́дам над Ві́слай** () — вырашальная бітва ў польска-савецкай вайне 1919—1920 гадоў, якая пачалася неўзабаве пасьля заканчэньня Першай сусьветнай вайны ў 1918 г. і цягнулася да заключэньня Рыскай мірнай дамовы (1921).

Бітва працягвалася з 12 па 25 жніўня 1920 году па хадзе набліжэньня войскаў Чырвонай Арміі пад камандваньнем Міхаіла Тухачэўскага да польскай сталіцы ў Варшаве і сумежнай Модлінскай крэпасьці. 16 жніўня 1920 году польскія сілы пад камандваньнем Юзэфа Пілсудзкага контратакавалі з поўдня, правакуючы савецкую армію да дысарганізаванага адступленьня на ўсход і ў напрамку да Нёмана. Прыблізныя страты савецкай арміі налічвалі 10 000 забітых, 500 зьніклых, 30 000 параненых і 66 000 узятых у палон салдатаў. Польскія страты налічвалі 4500 забітых, 10 000 зьніклых і 22 000 параненых жаўнераў.

Перад перамогай Польшчы пад Віслай, як бальшавікі, так і большасьць замежных экспэртаў лічылі, што Польшча знаходзіцца на грані паражэньня. Ашаламляльная, нечаканая польская перамога зламала бальшавіцкія сілы. Па словах Леніна, бальшавікі «пацярпелі жудаснае паражэньне». У наступных месяцах шэраг польскіх перамогаў, якія пасьледвалі за Варшаўскай бітвай, захавалі незалежнасьць Польшчы і прывялі да мірнай дамовы з Савецкім Саюзам 1921 году, забясьпечваючы ўсходнія межы польскай дзяржавы.

## Крыніцы
Эдўард Пакутнік

**Эдўард Пакутнік** (; 962 — 18 сакавіка 978) — кароль Ангельшчыны з 975 па 978 год. Сьвяты праваслаўнай, каталіцкай і англіканскай цэркваў. Быў старэйшым сынам караля Эдгара, пасьля сьмерці якога разам са сваім зводным братам Этэльрэдам прэтэндаваў на карону. У 975 годзе Эдўард быў абраны каралём, дзякуючы сваім уплывовым прыхільнікам архіэпіскапам Данстанам і Освальдам.

18 сакавіка 978 году быў запрошаны ў замак Корф у Дорсэтшыры, дзе на той момант жылі прынц Этэльрэд і яго маці Эльфрэда, другая жонка нябожчыка Эдгара. Падчас прывітаньня быў забіты слугамі Эльфрэды.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Англа-саксонская хроніка. 920—1014 гады
* Рыжоў К.: Усе манархі сьвету. Заходняя Эўропа

Катэгорыя:Нарадзіліся ў 962 годзе
Катэгорыя:Каралі Ангельшчыны
Катэгорыя:Забітыя манархі
Катэгорыя:Ўэсэкская дынастыя
Катэгорыя:Памерлі 18 сакавіка
Катэгорыя:Памерлі ў 978 годзе
Катэгорыя:Каталіцкія сьвятыя
Катэгорыя:Праваслаўныя сьвятыя
Катэгорыя:Англіканцкія сьвятыя
Бітва за Бярозу-Картускую

**Бі́тва за Бяро́зу-Карту́скую** — першая сутычка войскаў Польскай Рэспублікі й Расейскай Сацыялістычнай Рэспублікі, некаторыя гісторыкі лічаць, што гэта была першая бітва польска-савецкай вайны.

16 лютага 1919 году 57 польскіх жаўнераў і 5 афіцэраў атакавалі савецкія войскі ў горадзе Бяроза. Падчас бойкі было захоплена 80 жаўнераў расейскага войска.

Катэгорыя:Бітвы польска-савецкай вайны 1919—1920 гадоў
Катэгорыя:Падзеі 1919 году
Катэгорыя:Бяроза (горад)
Этэльрэд Неразумны

**Этэльрэд Неразу́мны** (, 968 — 23 красавіка 1016) —- кароль Ангельшчыны 978—1013 і 1014—1016, прадстаўнік Ўэсэкскай дынастыі. Сын Эдгара й Эльфрыды. Быў абвешчаны каралём Ангельшчыны пасьля забойства свайго зводнага брата Эдўарда.

## Часы панаваньня
Панаваньне Этэльрэда было адзначана вялікай колькасьцю сутычак з вікінгамі. У дзень сьвятога Брайса 13 лістапада 1002 году на загад Этэльрэда адбыўся гвалт датчанаў, што жылі ў Ангельшчыне. Гэта прывяло да нападу з боку Свэна Вілабародага, які ў пэрыяд з 1003 па 1007 гады зьдзейсьніў некалькі набегаў. У 1007 годзе Свэн атрымаў адступныя, і напады скончыліся да 1013 году, калі дацкі конунг захапіў ангельскі сталец. Этэльрэд зьбег у Нармандыю, аднак неўзабаве ў 1014 годзе Свэн сканаў, і Ўітэнагемот зноўку абраў Этэльрэда на каралеўскую пасаду. Але дацкі флёт абвесьціў каралём Кнуда, сына Свэна, з-за чаго пачалася вайна, падчас якой памёр і Этэльрэд.

## Спадкаемцы
Этэльрэд меў ня менш за 16 дзяцей ад двух шлюбаў. Першая жонка, Эльфгіфу, памерла ў 1002 годзе. Сын ад гэтага шлюбу, Эдмунд, спадкаваў трон. Другі шлюб адбыўся ў 1002 годзе, Этэльрэд ажаніўся з Эмай Нармандзкай. У 1042 годзе сын Эмы, Эдўард Спавяданьнік, таксама абіраецца каралём Ангельшчыны. Вільгельм I Заваёўнік, унучаты пляменьнік Эмы й кузэн Эдўарда, выкарыстаў гэтую роднасьць як падставу ангельскай кароны.

## Мянушка
У сучаснай ангельскай мове *Unready* азначае «негатовы». Аднак сама мянушка ўпершыню была зафіксавана ў 1180 годзе ў форме *Unræd*, што на старажытнаангельскай мове азначае «той, хто не атрымаў парады». Улічваючы, што імя *Æþelræd* азначае «добрая парада», «слушная парада», то яно ў спалучэньні з такой мянушкай было проста гульнёй словаў.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Англа-саксонская хроніка. 920—1014 гады
* Старонка на anglo-saxons.net
* Рыжоў К.: Усе манархі сьвету. Заходняя Эўропа

Катэгорыя:Нарадзіліся ў 968 годзе
Катэгорыя:Каралі Ангельшчыны
Катэгорыя:Каранаваныя дзеці
Катэгорыя:Хрысьціянскія манархі
Катэгорыя:Ўэсэкская дынастыя
Катэгорыя:Памерлі ў Лёндане
Катэгорыя:Пахаваныя ў катэдры сьвятога Паўла
Яўхім Бялевіч

**Яўхім Бялевіч** (27 лютага 1888, Менск — 13 сьнежня 1942, Магадан) — дзяяч беларускага нацыянальнага руху.

Нарадзіўся 27 лютага 1888 году ў Менску. Вучыўся ў Менскай гімназіі, зь якой за ўдзел у вучнёўскіх беспарадках у 1907 выключаны і арыштаваны. Хутка вызвалены. Скончыў гімназію экстэрнам. Паступіў на юрыдычны факультэт Пецярбурскага ўнівэрсытэта (скончыў у 1912).

Падчас Першай сусьветнай вайны на фронце — прапаршчык, штабс-капітан. Ад вайскоўцаў-беларусаў абраны дэлегатам на Першы Ўсебеларускі кангрэс, член яго прэзыдыюма.

Да ліпеня 1918 займаў пасаду міністра юстыцыі і фінансаў у Народным сакратарыяце — першым урадзе БНР. Як нязгодны зь яго палітыкай, выйшаў у адстаўку.

Пасьля дыпляматычны прадстаўнік ураду БНР у Кіеве, Адэсе, Бэрліне. У 1919 арыштаваны польскімі акупацыйнымі ўладамі, але здолеў уцячы з-пад варты.

У 1918—1919 сябра Беларускай партыі сацыялістаў-фэдэралістаў, у 1920 сябра Беларускай партыі сацыялістаў-рэвалюцыянэраў, зь якой у жніўні 1920 выйшаў з-за адмовы лідэраў падпісаць Дэклярацыю пра абвяшчэньне незалежнасьці БССР ад 31 ліпеня 1920.

У 1920—1922 служыў у Гомелі ў чыгуначных часьцях Чырвонай арміі. 1 кастрычніка 1920 арыштаваны асобым аддзелам Заходняга фронту па падазрэньні ў контррэвалюцыйнай дзейнасьці; вызвалены праз 6 месяцаў. У чэрвені 1924 удзельнічаў у ліквідацыйным зьезьдзе БПС-Р.

Перайшоў на фінансавую работу — у 1925—1930 упаўнаважаны Наркамфіну БССР, з 1931 у Белшвейаддзяленьні Вышэйшага савета народнай гаспадаркі.

Арыштаваны 19 сакавіка 1932. Паводле пастановы калегіі АДПУ СССР асуджаны на 5 гадоў папраўча-працоўных работ. Этапаваны ў Сьвірскі канцлягер НКВД Ленінградзкай вобласьці. У зьняволеньні 27 сьнежня 1936 узяты пад варту. 8 лютага 1937 Ленінградскім абласным судом асуджаны да 5 гадоў зьняволеньня і 5 гадоў пазбаўленьня правоў.

Загінуў у Магаданскім канцлягеры. Па першым прыгаворы рэабілітаваны прэзыдыюмам Менскага абласнога суда 16 лістапада 1963, па другім — пракуратурай Расейскай Фэдэрацыі 16 сьнежня 1992.

Катэгорыя:Нарадзіліся 27 лютага
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1888 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Менску
Катэгорыя:Удзельнікі Першага ўсебеларускага кангрэсу
Катэгорыя:Міністры фінансаў БНР
Катэгорыя:Міністры юстыцыі БНР
Катэгорыя:Беларускія палітыкі
Катэгорыя:Беларускія грамадзкія дзеячы і дзяячкі
Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў Польскай Рэспубліцы (1918—1939)
Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў СССР
Катэгорыя:13 сьнежня
Катэгорыя:Памерлі ў 1942 годзе
Катэгорыя:Памерлі ў Магаданскай вобласьці
Дзясна

**Дзясна́**&nbsp;— рака ў Расеі (Смаленская і Бранская вобласьці) і Ўкраіне (Чарнігаўская і Кіеўская вобласьці), левы прыток Дняпра. Даўжыня ракі складае 1130 км, зь іх ва Ўкраіне 591 км. Па плошчы вадазбору Дзясна займае другое месца сярод прытокаў Дняпра, плошча басэйну складае 88,9 тыс. км².

Рака мае прытокі:
* Правыя — Судосьць, Сноў;
* Левыя — Болва, Сейм, Асьцёр

Пачынаецца Дзясна на Смаленскім узвышшы, упадае ў Дняпро ў раёне Кіева. На сваім шляху прымае 18 правых і 13 левых прытокаў, сярод іх найбуйнейшыя — Судосьць, Сноў, Сейм, Асьцёр.

Сярэдняя глыбіня Дзясны на большай яе працягласьці ва Ўкраіне — 2—4 м, максымальная — 17 м. Жыўленьне ракі пераважна сьнегавое, увесну частыя паводкі, улетку (межань) узровень вады спадае на 3—4 м.

Рэгулярнае суднаходзтва ажыцьцяўляецца на 535 км ад вусьця.

У Дзясны і яе прытоках водзіцца больш за 35 відаў рыб, сярод якіх: карась, акунь, карп, шчупак, вугор, сом, уюн, лешч, ёрш.

Гарады на Дзясьне:
* Расея: Ельня, Дзеснагорск, Жукаўка, Бранск, Трубчэўск
* Украіна: Ноўгарад-Северскі, Чарнігаў, Асьцёр, Кіеў

## Галерэя

Desna river in Yelnya.jpg|Паблізу ад гораду Ельні
Confluence of Desna and Bolva in Bryansk.JPG|Паблізу ад гораду Бранску


## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* encyclopediaofukraine.com Desna River
* Фізико-географічні умови басейну ріки Десни
Сейм

**Сейм** — рака, левы прыток ракі Дзясна. Даўжыня складае 717 км, плошча басэйна 27500 км².

Працякае празь Сярэднярускае ўзвышша і Прыдняпроўскую нізіну.

Пераважная шырыня рэчышча 80—100 м, даліны — 9—12 км. Рэчышча зьвілістае, суправаджаецца шматлікімі старыцамі і абалонавымі азёрамі. Правы бераг высокі, круты, левы — пакаты. Замярзае ў канцы лістапада — у сьнежні, ускрываецца ў канцы сакавіка — пачатку красавіка. У нізоўі суднаходная.
Кнуд I Гардэкнуд

**Кнуд I Гардэкнуд** (; 880-я — 948?) — першы кароль Даніі (каля 916 — 948?) з дынастыі Кнутлінгаў.

Згодна са сьведчаньнем Адама Брэмэнскага са словаў дацкага караля Свэна II Эстрыдсэна, Данія была заваявана ў 880-я швэдзкім правадыром Волафам з сынамі, які ўсталяваў сваю дынастыю замест старажытнай дынастыі Скьёльдунгаў. Пасьля сьмерці Волафа краінай адначасова кіравалі два яго сыны, а каля 915 г. каралём стаў унук Волафа Сыгтругг.

Кнуд нарадзіўся ў 880-я гады. Яго бацька Свэн зьяўляўся (магчыма, прыёмным) унукам легендарнаму Рагнару Лодбраку (Скураныя штаны). Адам, паведамляе, што Кнуд прыйшоў у Данію каля 916 г. з «Nortmannia», што магло азначаць як Нарвэгію, так і Нармандыю, ці нават Усходнюю Ангельшчыну, і зрынуў караля Сыгтругга. Хутчэй за ўсё, ён паходзіў з дынастыі Інглінгаў. Пасьля гэтага Кнуд уладарыў каля 30 гадоў.

У 948 г. архіяпіскап Брэмэна прызначыў у Данію трох эпіскапаў, але хутчэй за ўсё сам Кнуд быў, у лепшым выпадку, абыякавы да хрысьціянства.

Катэгорыя:Дацкія манархі
Катэгорыя:Памерлі ў 948 годзе
Прыволскае ўзвышша

**Прыволжскае ўзвышша** — узвышша ўздоўж правага берагу Волгі, ад горада Ніжняга Ноўгарада да горада Валгаграда. Вышыня да 375 м (узвышша Жыгулі). 

Складзенае мэзазойскімі і палеагенавымі пяскамі, глінами, мэргелямі, крэйдай, апокамі. На поўначы і ў месцах тэктанічных валаў і купалаў выходзяць палеазойскія вапнякі і даляміты. Усходнія і паўночныя схілы Прыволжскага ўзвышша стромкія, заходні схіл спадзісты. Пераважае эразійны рэльеф, ускладнены ўздоўж берагу Волгі апоўзнямі; у шэрагу месцаў разьвіты карст; лесастэпавыя і стэпавыя ландшафты. Тэрыторыя моцна распаханая (асноўныя культуры: пшаніца, кукуруза). Карысныя выкапні: нафта, гаручыя газы і лупняк, фасфарыты, мінэральныя будматэрыялы.

Катэгорыя:Геаграфія Расеі
Жыгулёўскае піва

**«Жыгулёўскае»** — савецкі гатунак піва. Самы папулярны гатунак піва ў былым СССР. Рэцэптура напою цалкам супадала са складам дарэвалюцыйнага расейскага піва «Венскае». У цяперашні час піва гатунку «Жыгулёўскае» (але з розным складам і дызайнам этыкеткі) выпускаецца некалькімі дзясяткамі бровараў Расеі і блізкага замежжа.

## Гісторыя
Самара — радзіма Жыгулёўскага піва. Першым піваварэньне ў Самары распачаў аўстрыец Філіп фон Вакана. Яго сын Альфрэд працягнуў справу, атрымаўшы ў 1879 годзе ў арэнду на 99 гадоў надзел зямлі на беразе Волгі. У 1881 годзе «Таварыства Жыгулёўскага бровару А. Вакана й Ко» пачало вытворчасьць прадукцыі — піва «Венскае» й «Венскае сталовае».

«Жыгулёўскім» піва стала ў 1934 годзе, калі падчас наведваньня завода Мікаянам, ён спытаў, чаму гэта піва мае такую буржуазную назву, пасьля гэтага былі «прынятыя меры».

Права на таварны знак «Жыгулёўскае піва» () было зарэгістравана 24 ліпеня 1992 году. Але, паколькі піва пад назвай «Жыгулёўскае» выпускалі амаль усе бровары краіны (больш за 200), Саюз расейскіх вытворцаў півабезалькагольнай прадукцыі, які аб’ядноўвае больш за 90% вытворцаў расейскага піва, аспрэчыў законнасьць рэгістрацыі таварнага знака, і 17 траўня 2000 году рэгістрацыя была адменена.

## Склад напою
* Вада
* Солад ячменны сьветлы
* Ячмень
* Хмель
* Утрыманьне алькаголю: ня менш за 4,0 % аб.
* Экстрактыўнасьць пачатковага сусла: 11 %.
* Энэргетычная каштоўнасьць: 42 ккал у 100 г піва.
* Харчовая каштоўнасьць: вугляводаў ня больш за 4,6 г у 100 г піва.

## Згадкі ў літаратуры
* Жыгулёўскае піва згадваецца ў песьні Ўладзімера Высоцкага «Песьня аўтазайздросьніка»
* Неаднойчы згадваецца ў трылёгіі аб дайвэры Сяргея Лук’яненкі

## Вонкавыя спасылкі
* Рашэньне суду аб нелегітымнасьці прысвойваньня права на гатунак піва «Жыгулёўскае»
* Афіцыйны від ААТ «Жыгулёўскае піва»
* У жыгулёўскага піва дзень народзінаў
* Калекцыя этыкетак жыгулёўскага піва

Катэгорыя:Піва
Сымфонія

**Сымфо́нія** (ад  — «сугучча») — твор для аркестра, які складаецца зь некалькіх частак, найбуйнейшая музычная форма сярод канцэртнай аркестравай музыкі.

## Клясычная будова
Звычайна клясычная сымфонія (як і саната) складаецца з чатырох частак. Першая частка ў хуткім тэмпе, пішацца ў санатнай форме; другая, у павольным, пішацца ў форме рандо, радзей у форме санаты ці варыяцыі; трэцяя — скэрца ці мэнуэт — у трохчасткавай форме, чацьвертая частка, таксама ў хуткім тэмпе — у санатнай форме або ў вялікай форме рандо. Калі першая частка напісаная ва ўмераным тэмпе, то за ёй наадварот, можа сьледваць хуткая другая частка і павольная трэцяя частка (напрыклад, як ў дзявятай сымфоніі Бэтховэна).

## Гісторыя
Заснавальнікам клясычнай мадэлі сымфоніі лічыцца Ёзэф Гайдн. У клясычнай сымфоніі толькі першая і апошняя часткі маюць аднолькавую танальнасьць, а сярэднія пішуцца ў танальнасьці, якія зьяўляюцца роднаснымі галоўнай, па якой і вызначаецца танальнасьць ўсех сымфоніяў. Выбітныя прадстаўнікі клясычнай сымфоніі — Вольфганг Амадэй Моцарт і Людвіг ван Бэтховэн.

Рамантычная сымфонія стала спалучэньнем клясычнай формы з рамантычнай экспрэсіяй і уплывам песень на характар тэматыкі. Разьвіваецца таксама тэндэнцыя праграмнасьці. Зьяўляюцца лейтматывам. Галоўнай тэндэнцыяй рамантызму зьяўлялася разрастайнасьць формы, складу аркестра і шчыльнасьці гучаньня.

Пачынаючы з другой паловы XIX стагодзьдзя і, асабліва ў XX стагодзьдзі строгія формы сымфоніі сталі разбурацца. Стала неабавязковым чатырохчастковасьць: сымфоніі могуць утрымліваць ад адной (напр. сымфоніі В. Сільвестрава), да адзінаццаці (14-я Сымфонія Д. Шастаковіча). Неабавязковай становіцца выкарыстаньне санатнай формы. Пасьля 9-й сымфоніі Л. Бэтховэна кампазытары сталі ўводзіць у сымфоніі вакальныя партыі. Аднак пастаяннай застаецца маштабнасьць і зьмястоўнасьць музычнага матэрыялу.

## Вядомыя аўтары сымфоніяў

 — Жывыя кампазытары, якія могуць павялічыць колькасьць напісаных імі сымфоніяў.

Катэгорыя:Жанры клясычнай музыкі
Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы
Дракула (раман)

«**Дракула**» () — раман ірляндзкага пісьменьніка Брэма Стокера, выдадзены ў 1897 годзе. Галоўны герой — вампір — граф Дракула. Па ўспамінах сына Брэма Стокера, бацька сасьніў Караля Крывасмокаў, калі той уздымаецца з труны, гэта й стала падставаю для напісаньня раману.. 

## Крыніцы

Катэгорыя:Дракула
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1897 годзе
Гаштольды

**Гаштольды** (*Гаштаўты*) — шляхецкі род гербу «Габданк», адзін з найбольш знатных і багатых у Вялікім Княстве Літоўскім. Галоўная рэзыдэнцыя — Геранёнскі замак.

## Прозьвішча

Гасьцівалд або Касталд, пазьней Гастальд, Гастаўд або Гастаўт (Gastivald, Castald, Gastaldius, Gastald, Gastold, Gastaud, Gastaut) — імя германскага паходжаньня. Іменная аснова -гаст- (-каст-, -гест-) (імёны ліцьвінаў Гасьціла, Гестар, Каштарт; германскія імёны Gastila, Gaster, Kastert) паходзіць ад гоцкага і германскага gasts 'госьць, вандроўнік', а аснова -валд- (-алд, -олт) (імёны ліцьвінаў Геральт, Левалт, Рамвольт; германскія імёны Gerwald, Lewolt, Romuald) — ад гоцкага і германскага waldan 'валодаць, гаспадарыць' або wulþus 'слава, мажнасьць'.

Адпаведнасьць імя Гастаўт (Гайстаўт) германскаму імю Gastaldius сьцьвердзіў францускі лінгвіст-германіст Раймонд Шмітляйн, які на падставе шматгадовых дасьледаваньняў прыйшоў да высноваў пра германскае паходжаньне літоўскіх уласных імёнаў. Германскае паходжаньне імя Гаштольд (Gasztołt, Gastoldus, Gastawdus, Gastowdus) таксама сьцьвярджае этымалягічны слоўнік старапольскіх асабовых імёнаў, выдадзены Польскай акадэміяй навук.

## Гісторыя

Хроніка Быхаўца прыпісвае Гаштольдам адно паходжаньне зь іх галоўнымі супернікамі — Радзівіламі. Назва роду ўтварылася ад імя ягонага пачынальніка, Гедымінава ваяводы Гаштольда, якога забілі на вайне зь мечаносцамі ў 1364 годзе. Ягоны сын Андрэй ў 1387 годзе быў старостам віленскім і крэўскім, унук Ян Гаштольд (памёр у 1458 годзе) намесьнічаў у 1436 годзе ў Смаленску, а з 1443 году — у Вільні.

У Яна Гаштольда былі дачка Марыя, якая была ў шлюбе з князем кіеўскім Сямёнам Алелькавічам, і сын Марцін Гаштольд (1428—1483), ваявода кіеўскі і троцкі, які ад шлюбу зь дзьвюма князёўнамі Гальшанскімі прыжыў двух дзяцей: ад першага — сына Альбрэхта, ад другога — дачку Лізавету, выдадзеную ў 1492 годзе замуж за Яна Мікалая Радзівіла — пачынальніка старэйшай галіны Радзівілаў.

Альбэрт Гаштольд (Альбрэхт Гаштольд; памёр 1539) быў ваяводам віленскім і канцлерам вялікім літоўскім. Ён атрымаў ад вялікага князя Жыгімонта Старога дазвол ужываць на пячатках чырвоны воск замест зялёнага, што дазвалялася толькі асобам панавальнага дому, і ажаніўся з Соф'яй, дачкой князя Васіля Вярэйскага, які ўцёк у Літву. Яе маці была грачанка Марыя — пляменьніца Соф'і Палеолаг.

Іх сын Станіслаў Гаштольд (каля 1507—1542), у жылах якога, відаць, цякла кроў бізантыйскіх імпэратараў, ня меў дзяцей ад шлюбу з Барбарай Радзівіл. Апошняя па яго сьмерці выйшла за вялікага князя Жыгімонта Аўгуста, і гэтым шлюбам прынесла ў дзяржаўны скарб прыналежныя Гаштольдам валадарствы.

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 
* Казлоўскі С. Гаштовты — уладальнікі Ліпнішок. Нарыс гісторыі аднаго роду / Сяргей Казлоўскі // Ліпнішкі — 500 гадоў гісторыі (1510—2010 гг.): Рэгіянальная навуковая канферэнцыя, прысвечаная 500-годдзю Ліпнішкаўскай парафіі і 400-годдзю надання мястэчку Магдэбурскага права. / пад рэд. А. Гецэвіча. — , 2010. — С. 14-19.
* 

Катэгорыя:Гаштольды
Бравары

**Бравары́** () — места ў Кіеўскай вобласьці Ўкраіны. Адміністрацыйны цэнтар Браварскага раёну. Плошча 34 км². Насельніцтва 100 тыс. чал. (2024).

## Гісторыя
* 1666: першыя згадкі ў гістарычных крыніцах.
* 1956: атрымалі статус места.

18 студзеня 2023 году у Браварах верталёт упаў на будынак дзіцячага садка. У выніку авіякатастрофы загінула кіраўніцтва МУС: міністар Дзяніс Манастырскі, першы намесьнік міністра Яўген Енін і дзяржсакратар Юры Лубковіч. Адразу паведамлялася аб 18 загінулых, зь іх 9 знаходзіліся на борце верталёта. У ліку загіблых 3 дзяцей.

## Насельніцтва

### Колькасьць

### Мова

## Месты-сябры

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Банк даних Державної служби статистики України 
* Украіна. Бравары 

Катэгорыя:Гарады Ўкраіны
Катэгорыя:Населеныя пункты Кіеўскай вобласьці
3 да н. э.

**3 год да нашай эры** — невысакосны год, які пачаўся ў сераду ці чацьвер згодна зь юліянскім календаром ці пачаўся ў чацьвер згодна з пралептычным юліянскім календаром.

## Падзеі
* Кароль маркаманаў Марабод на тэрыторыі пазьней вядомай Багеміі ўтварыў канфэдэрацыю нямецкіх плямёнаў, як то маркаманы, гэрмундуры, лямбарды, сэмноны] й вандалы
* Люцыюс Даміцыюс Агэнабарб кіруе рымскім войскам у Германіі й перасякае Эльбу, будуючы пры гэтым дарогі на забалочанай мясцовасьці паміж Райнам і Эмсам

## Нараджэньні
* Сэнэка, рымскі дзяржаўны дзяяч
* Гальба, рымскі імпэратар

## Сьмерці
* Кансорт-каралева Фу ў Кітаі падчас панаваньня Ханскай дынастыі

## Глядзіце таксама
* 0-я да н. э.
4 да н. э.

**4 год да нашай эры** — невысакосны год, які пачаўся ў аўторак ці сераду згодна зь юліянскім календаром ці пачаўся ў панядзелак згодна з пралептычным юліянскім календаром.

## Падзеі
* Пасьля сьмерці Іраду Вялікага пачаліся хваляваньні ў каралеўстве. Ягоны сын, Ірад Архэлай, стаўся новым кіраўніком Юдэі. Ірад Антыпа стаўся тэтрархам Галілеі й Пэрэі
* Губэрнатар Сырыі, Публіюс Квінтыліюс Вар, зьбірае тры са сваіх чатырох легіёнаў і накіроўваецца ў Ерусалім з Антыёхіі для аднаўленьня парадку. Ён расьпінае 2 тысячы габрэйскіх паўстанцаў.

## Нараджэньні
* Сэнэка малодшы, рымскі дзяржаўны дзяяч, філёзаф

## Сьмерці
* Ірад I Вялікі, кіраўнік Юдэі
* Марк Туліюс Тырон, вольнаадпушчэнец Цыцэрона

## Глядзіце таксама
* 0-я да н. э.
5 да н. э.

**5 год да нашай эры** — невысакосны год, які пачаўся ў панядзелак ці аўторак згодна зь юліянскім календаром ці высакосны год, які пачаўся ў суботу згодна з пралептычным юліянскім календаром.

## Падзеі
* Гай Цэзар абраны консулам з адтэрміноўкай уступленьня ў пасаду на 5 гадоў
* Ірад Вялікі забівае сваіх трох сыноў, у тым ліку Антыпатра
* Дыянісіюс Галікарнаскі піша гістарычны твор «Рымскія старажытнасьці»

## Нараджэньні
* 13 студзеня: Гуан У, кітайскі імпэратар
* Люцыюс Вітэліюс Старэйшы, рымскі консул і губэрнатар Сырыі
* Ян Хрысьціцель як мяркуецца нарадзіўся ў гэты год

## Сьмерці

## Глядзіце таксама
* 0-я да н. э.
6 да н. э.

**6 год да нашай эры** — невысакосны год, які пачаўся ў нядзелю ці панядзелак згодна зь юліянскім календаром і пачаўся ў пятніцу згодна з пралептычным юліянскім календаром.

## Падзеі
* Імпэратар Актавіян Аўгуст загадве паслаць фрэткаў да Балеарскіх астравоў каб узяць пад кантроль трусавую язву.
* Тыбэрыюс адпраўляецца ў Армэнію, але затым зьязджае на Родас.

## Нараджэньні
* 17 красавіка: адна зь меркаваных датаў нараджэньня Ісуса

## Сьмерці
* Лэдзі Пан, адна з наложніцаў кітайскага імпэратара
* Лю Сян, кітайскі навуковец

## Крыніцы

## Глядзіце таксама
* 0-я да н. э.
7 да н. э.

**7 год да нашай эры** — невысакосны год, які пачаўся ў суботу ці нядзелю згодна зь юліянскім календаром і пачаўся ў чацьвер згодна з пралептычным юліянскім календаром.

## Падзеі
* Тыбэрыюс і Гнэй Кальпурніюс Пізон становяцца рымскімі консуламі
* Рым падзяляецца на раёны й вучасткі
* Далучэньне Галятыі і часткі Понту да Рыма

## Нараджэньні
* Адна зь меркаваных датаў нараджэньня Ісуса, у адпаведнасьці зь яскравым зьяўляеньнем злучэньнем Юпітэра й Сатурна ў сузор'і Рыбаў

## Сьмерці
* Чэн-Дзі, кітайскі імпэратар

## Глядзіце таксама
* 0-я да н. э.
8 да н. э.

**8 год да нашай эры** — невысакосны год, які пачаўся ў пятніцу ці суботу ці высакосны год, які пачаўся ў чацьвер згодна зь юліянскім календаром і невысакосны год, які пачаўся ў сераду згодна з пралептычным юліянскім календаром.

## Падзеі
* Марабод становіцца каралём маркаманаў і пачынае барацьбу супраць Рыму, дзеля пашырэньня сваіх уладаньняў

## Нараджэньні
* Ван, кітайская імпэратрыца

## Сьмерці
* 27 лістапада: Гарацыюс, рымскі паэт
* Гнэй Цыльніюс Мэцэнат, рымскі палітык і патрон мастацтва
* Сюй, кітайская імпэратрыца

## Глядзіце таксама
* 0-я да н. э.
9 да н. э.

**9 год да нашай эры** — невысакосны год, які пачаўся ў сераду, чацьвер ці пятніцу ці высакосны год, які пачаўся ў чацьвер згодна зь юліянскім календаром і высакосны год, які пачаўся ў панядзелак згодна з пралептычным юліянскім календаром.

## Падзеі
* Панонія ўваходзіць у склад Рымскай імпэрыі як частка Ілірыі
* Алтар міру, які быў пабудаваны за чатыры гады да таго, быў асьвечаны рымскім сэнатам
* Нэрон Кляўдыюс Друз пачынае вайсковую кампанію супраць маркаманаў, але ў хуткім часе памірае, зваліўшыся з каня
* Тыбэрыюс працягвае заваёву Германіі

## Нараджэньні
* Лю Цзіцзі, кітайскі імпэратар

## Сьмерці
* Нэрон Кляўдыюс Друз, сын Лівіі й пасынак Актавіяна Аўгуста

## Глядзіце таксама
* 0-я да н. э.
10 да н. э.

**10 год да нашай эры** — невысакосны год, які пачаўся ў аўторак, сераду ці чацьвер згодна зь юліянскім календаром і пачаўся ў нядзелю згодна з пралептычным юліянскім календаром.

## Падзеі
* Афрыкан Фабіюс Максім і Юл Антоніюс становяцца рымскімі консуламі
* Абэліск Монтэчыторыё перавезены Актавіянам Аўгустам з Эгіпту ў Рым, дзе ўсталяваны ў якасьці сонечнага гадзіньніку
* Рымляне будуюць мост праз Райн блізу сучаснага Бону
* Рымскі лягер пабудаваны на месцы сёньняшняга гораду Шпаер

## Нараджэньні
* 1 жніўня: Кляўдыюс, рымскі імпэратар
* Агрыпа I, кароль Юдэі
* Марк Вэрыюс Фляк, рымскі граматык і пэдагог

## Сьмерці
* Нэрон Кляўдыюс Друз, сын Лівія й пасынак Актавіяна Аўгуста

## Глядзіце таксама
* 10-я да н. э.
11 да н. э.

**11 год да нашай эры** — невысакосны год, які пачаўся ў панядзелак ці аўторак ці высакосны год, які пачаўся ў нядзелю, панядзелак ці аўторак згодна зь юліянскім календаром і пачаўся ў суботу згодна з пралептычным юліянскім календаром.

## Падзеі
* Квінт Эліюс Тубэрон і Паўл Фабіюс Максім становяцца рымскімі консуламі
* Адбываецца Бітва на рацэ Люпія, дзе рымскія войскі пад правадырствам пасынка Аўгуса Нэрона Кляўдыюса Друза атрымліваюць перамогу ў Германіі
* Друз будуе драўляныя вайсковы лягер Кастэлюм Бона паблізу Райна, рымскую крэпасьць, якая ў канчатковым рахунку была перабудавана ў камені.

## Нараджэньні

## Сьмерці
* Актавія Малодшая, сястра Актавіяна Аўгуста

## Глядзіце таксама
* 10-я да н. э.
12 да н. э.

**12 год да нашай эры** — невысакосны год, які пачаўся ў суботу, нядзелю ці панядзелак згодна зь юліянскім календаром і пачаўся ў пятніцу згодна з пралептычным юліянскім календаром.

## Падзеі
* Марк Валерыюс Мэсальля Апіян і Квірыніюс становяцца рымскімі консуламі
* Тыбэрыюс прыбывае ў Панонію з-за сур'ёзнага паўстання далматаў
* Рымскія легіёны зь лягераў у Ксантэне, Кёльна й Майнца пачынаюць кампанію за Райнам
* Першая афіцыйная згадка пра Аргентаратум, горад які цяпер вядомы як Страсбургу
* Імпэратар Актавіян Аўгуст атрымлівае тытул вялікага пантыфіка
* Зьяўленьне камэты Галея
* Шаньюй гунаў Цзюя-жодзі

## Нараджэньні
* Марк Валерыюс Мэсальля Барбат, чалец рымскага сэнату
* Марк Віпсаніюс Агрыпа Постум, сын Юліі Старэйшай і ўнук Актавіяна Аўгуста

## Сьмерці
* Марк Віпсаніюс Агрыпа, рымскі дзяржаўны дзяяч і войскавод
* Сэкст Прапэрцыюс, рымскі паэт

## Глядзіце таксама
* 10-я да н. э.

## Вонкавыя спасылкі
13 да н. э.

**13 год да нашай эры** — невысакосны год, які пачаўся ў пятніцу, суботу ці нядзелю згодна зь юліянскім календаром і высакосны год, які пачаўся ў сераду згодна з пралептычным юліянскім календаром.

## Падзеі
* Тыбэрыюс і Публіюс Квінтыліюс Вар становяцца рымскімі консуламі
* Рымскі войскавод Нэрон Кляўдыюс Друз будуе крэпасьць Каструм Мангунтыякум, які сёньня зьяўляецца горадам Майнц у Нямеччыне
* Друз становіцца губэрнатарам Галіі й мабілізуе рымскае войска, дзеля паходу за Райн. Ён дайшоў да Паўночнага мора й абклаў данінай фрызаў
* Пачынаецца будаўніцтва Алтара Сьвету па замове рымскага сэнату ў гонар трыюмфальнага вяртаньня імпэратара Актавіяна Аўгуста з Гішпаніі й Галіі

## Нараджэньні
* Друз Юліюс Цэзар, сын Тыбэрыюса й Віпсаніі Агрыпіны
* Лівільля, дачка Нэрона Кляўдыюса Друза й Антоніі Малодшай

## Сьмерці
* Эміліюс Ляпід Павел, рымскі дзяржаўны дзяяч
* Марк Эміліюс Ляпід, трыюмвір

## Глядзіце таксама
* 10-я да н. э.
14 да н. э.

**14 год да нашай эры** — невысакосны год, які пачаўся ў чацьвер ці пятніцу ці высакосны год, які пачаўся ў сераду, чацьвер ці пятніцу згодна зь юліянскім календаром і невысакосны год, які пачаўся ў чацьвер згодна з пралептычным юліянскім календаром.

## Падзеі
* Рымскі вайскавод Нэрон Кляўдыюс Друз умацоўвае лягер Аўгуста Вангіёнум, ад якога паходзіць горад Вормс у Нямеччыне
* Імпэратар Актавіян Аўгуст робіць Бээрот (сучасны Бэйрут) калёніяй і дае яму назоў Калёнія Юлія Аўгуста Фэлікс Бэрыт

## Нараджэньні
* Агрыпіна Старэйшая, дачка Марка Віпсаніюса Агрыпы й Юліі Старэйшай
* Кляўдыя Пульхра, дачка Эіліюса Ляпіда Паўла й Кляўдыі Марцэльлі
* Ма Юань, кітайскі генэрал часоў дынастыі Хань

## Крыніцы
15 да н. э.

**15 год да нашай эры** — невысакосны год, які пачаўся ў аўторак, сераду ці чацьвер ці высакосны год, які пачаўся ў сераду згодна зь юліянскім календаром і невысакосны год, які пачаўся ў панядзелак згодна з пралептычным юліянскім календаром.

## Падзеі
* Плямёны рэтаў, якія жылі ў Альпах, былі заваяваныя Тыбэрыюсам і Нэронам Кляўдыюсам Друзам, пасьля чаго была ўтворана новая рымская правінцыя Рэцыя са сталіцай ў горадзе Кур. Падчас вайсковай кампаніі рымскія трырэры нішчаць на Бодэнскім возеры флёт віндэлікаў
* Засноўваецца Аўгсбург, як рымскі лягер Аўгуста Віндэлікорум (), які становіцца сталіцай Раэцыі Прымы
* Друз вырашае спрасьціць шлях праз Альпы для кантролю над Норыкам і Раэцыяй і будуе дарогу Вія Кляўдыя Аўгуста празь Італію
* Вена (у тагачасным варыянце Віндабона) становіцца памежным горадам паміж Рымскай імпэрыяй і германскімі народамі
* Марк Лівіюс Друз Лібон і Люцыюс Кальпурніюс Пізон Пантыфік становяцца рымскімі консуламі
* Тамілы выганяюцца з Цэйлону

## Нараджэньні
* Германік, рымскі вайсковы дзяяч
* Фэдр, рымскі паэт і баечнік

## Сьмерці
* Люцыюс Мунацыюс Плянк, рымскі консул
* Вэдыюс Паліён, сын вольнаадпушчэнца й сябар Актавіяна Аўгуста

## Глядзіце таксама
* 10-я да н. э.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
16 да н. э.

**16 год да нашай эры** — невысакосны год, які пачаўся ў панядзелак, аўторак ці сераду ці высакосны год, які пачаўся ў панядзелак ці аўторак згодна зь юліянскім календаром і невысакосны год, які пачаўся ў нядзелю згодна з пралептычным юліянскім календаром.

## Падзеі
* Люцыюс Даміцыюс Агэнабарб і Публіюс Карнэліюс Сцыпіён становяцца рымскімі консуламі
* Норык быў далучаны да Рымскай імпэрыі
* Актавіян Аўгуст рэарганізую германскія правінцыі й робіць Трыр сталіцай германскіх абласьцёў
* Рымскі легат Марк Лёліюс трывае паразу ад германскай арды

## Нараджэньні

## Сьмерці
* Карнэлія Сцыпіён, дачка Карнэліюса Сцыпіёна Сальвітона й Скрыбоніі

## Глядзіце таксама
* 10-я да н. э.

## Вонкавыя спасылкі
17 да н. э.

**17 год да нашай эры** — невысакосны год, які пачаўся ў нядзелю ці панядзелак ці высакосны год, які пачаўся ў суботу, нядзелю ці панядзелак згодна зь юліянскім календаром і высакосны год, які пачаўся ў пятніцу згодна з пралептычным юліянскім календаром.

## Падзеі
* Імпэратар Актавіян Аўгуст ладзіць сьвецкія гульні ў Рыме, для якіх Гарацыюс піша гімн Carmen Saeculare
* Паўночная Гішпанія канчаткова далучаецца да Рымскай імпэрыі
* Паўстаньне ў кітайскім рэгіёне Сычуань

## Нараджэньні
* 11 сьнежня: Люцыюс Даміцыюс Агэнабарб, сын Люцыюса Даміцыюса Агэнабарба й Антоніі Старэйшай
* Армініюс, германскі вайсковы правадыр
* Люцыюс Цэзар, сын Марка Віпсаніюса Агрыпы й Юліі Старэйшай

## Сьмерці

## Глядзіце таксама
* 10-я да н. э.

Катэгорыя:17 да н. э.
18 да н. э.

**18 год да нашай эры** — невысакосны год, які пачаўся ў пятніцу, суботу ці нядзелю ці высакосны год, які пачаўся ў суботу згодна зь юліянскім календаром і невысакосны год, які пачаўся ў чацьвер згодна з пралептычным юліянскім календаром.

## Падзеі
* Імпэратар Актавіян Аўгуст выдае законы вядомыя як Lex Julia, паводле якіх уводзіцца наказаньне за хабарніцтва пры артыманьні кіруючай пасады, а таксама абмяжоўваюцца шлюбы паміж рохнымі сацыяльнымі клясамі
* Онджа становіцца першым кіраўніком карэйскага царства Пэкчэ

## Нараджэньні

## Сьмерці

## Глядзіце таксама
* 10-я да н. э.
19 да н. э.

## Падзеі
*

## Нараджэньні
*

## Сьмерці
* 21 верасьня — Вэргіліюс, старажытнарымскі паэт

## Вонкавыя спасылкі
20 да н. э.

## Падзеі
*

## Нараджэньні
* Ірад Антыпа, тэтрарх Галілеі і Пэрэі

## Сьмерці
*
21 да н. э.

## Падзеі
*

## Нараджэньні
* Нэвіюс Суторыюс Макрон, рымскі палітык

## Сьмерці
*
22 да н. э.

## Падзеі
* Цар Арташэс II вярнуўся ў Армэнію

## Нараджэньні
*

## Сьмерці
*
23 да н. э.

## Падзеі
*

## Нараджэньні
* Ірад Архэляй, этнарх Самарыі, Юдэі і Ідумэі

## Сьмерці
*
26 да н. э.

## Падзеі
*

## Нараджэньні
*

## Сьмерці
* Гай Карнэліюс Гал, рымскі палітык і паэт
27 да н. э.

## Падзеі
*

## Нараджэньні
*

## Сьмерці
* Марк Тэрэнцыюс Варон, рымскі навуковец
28 да н. э.

## Падзеі
* Андгры захапілі Магадгу

## Нараджэньні
*

## Сьмерці
*
29 да н. э.

## Падзеі
* Вэргіліюс пачаў працу над «Энэідай»

## Нараджэньні
*

## Сьмерці
*

## Вонкавыя спасылкі
30 да н. э.

## Падзеі
*

## Нараджэньні
*

## Сьмерці
* Марк Антоніюс, рымскі палітык

## Вонкавыя спасылкі
31 да н. э.

## Падзеі
* Агрыпа перамог Марка Антоніюса ў бітве пры Акцыюме

## Нараджэньні
*

## Сьмерці
*

## Вонкавыя спасылкі
32 да н. э.

## Падзеі
*

## Нараджэньні
*

## Сьмерці
* Тытус Пампоніюс Атык, старажытнарымскі коньнік, сябра Цыцэрона

## Вонкавыя спасылкі
33 да н. э.

## Падзеі
*

## Нараджэньні
*

## Сьмерці
* Тыбэрыюс Кляўдыюс Нэрон Старэйшы, рымскі палітычны дзяяч, бацька Тыбэрыюса
34 да н. э.

## Падзеі
*

## Нараджэньні
*

## Сьмерці
* Гай Салюстыюс Крысп, старажытнарымскі гісторык
36 да н. э.

## Падзеі
*

## Нараджэньні
* Віпсанія Агрыпіна, першая жонка Тыбэрыюса

## Сьмерці
*

## Вонкавыя спасылкі
38 да н. э.

## Падзеі
*

## Нараджэньні
* Антыёх I Тэас Камагенскі, цар Камагены

## Сьмерці
*
39 да н. э.

## Падзеі
*

## Нараджэньні
* Кастрычнік — Юлія Старэйшая, дачка Актавіяна Аўгуста

## Сьмерці
*

## Вонкавыя спасылкі
40 да н. э.

## Падзеі
*

## Нараджэньні
*

## Сьмерці
* Фульвія, жонка Марка Антоніюса

## Вонкавыя спасылкі
41 да н. э.

## Падзеі
*

## Нараджэньні
*

## Сьмерці
* Арсыноя IV, сястра Клеапатры

## Вонкавыя спасылкі
42 да н. э.

## Падзеі
*

## Нараджэньні
* 16 лістапада — Тыбэрыюс, рымскі імпэратар

## Сьмерці
*

## Вонкавыя спасылкі
43 да н. э.

## Падзеі
*

## Нараджэньні
*

## Сьмерці
* 7 сьнежня: Марк Туліюс Цыцэрон, рымскі аратар, філёзаф, юрыст і палітычны дзяяч
45 да н. э.

## Падзеі
* 17 сакавіка — бітва пры Мундзе паміж войскамі рэспубліканцаў і Цэзара, завершылася перамогай апошняга

## Нараджэньні
*

## Сьмерці
*
46 да н. э.

## Падзеі
* Гай Юліюс Цэзар увёў у Рыме Юліянскі каляндар, праз што 46 год да н. э. доўжыўся 455 дзён

## Нараджэньні
*

## Сьмерці
*
47 да н. э.

## Падзеі
*

## Нараджэньні
*

## Сьмерці
* Фарнак II — цар Пантыйскага і Баспорскага царстваў
48 да н. э.

## Падзеі
* 9 жніўня — бітва пры Фарсалі: Цэзар перамог Пампэя

## Нараджэньні
*

## Сьмерці
*

## Вонкавыя спасылкі
49 да н. э.

## Падзеі
* 7 чэрвеня — Цыцэрон пакінуў Італію і накіраваўся ў Салёніку

## Нараджэньні
*

## Сьмерці
*
50 да н. э.

## Падзеі
*

## Нараджэньні
* Сэкст Прапэрцыюс — рымскі паэт

## Сьмерці
*

## Вонкавыя спасылкі
51 да н. э.

## Падзеі
*

## Нараджэньні
*

## Сьмерці
* Пталемэй XII, цар Эгіпту
53 да н. э.

## Падзеі
*

## Нараджэньні
*

## Сьмерці
* Марк Ліцыніюс Крас, старажытнарымскі вайскаводца
54 да н. э.

## Падзеі
*

## Нараджэньні
*

## Сьмерці
* Гай Валерыюс Катул, старажытнарымскі паэт

## Вонкавыя спасылкі
57 да н. э.

## Падзеі
*

## Нараджэньні
*

## Сьмерці
* Фраат III, цар Партыі

## Вонкавыя спасылкі
58 да н. э.

## Падзеі
* Кіпр стаў рымскай правінцыяй

## Нараджэньні
*

## Сьмерці
*

## Вонкавыя спасылкі
59 да н. э.

## Падзеі
* Першы трыюмвірат: Гай Юліюс Цэзар, Гнэй Пампэй і Марк Крас робяцца саюзьнікамі (альбо ў 60 да н. э.)
* Заснаваная рымская калёнія Флярэнцыя, у будучым і дагэтуль — буйны горад

## Нараджэньні
*

## Сьмерці
*

## Вонкавыя спасылкі
61 да н. э.

## Падзеі
* 29 верасьня — трэці трыюмф Пампэя Вялікага

## Нараджэньні
*

## Сьмерці
*
64 да н. э.

## Падзеі
* Пампэй анэксаваў Сырыю і Юдэю

## Нараджэньні
*

## Сьмерці
*
65 да н. э.

## Падзеі
*

## Нараджэньні
* 8 сьнежня — Гарацыюс, рымскі паэт

## Сьмерці
*
66 да н. э.

## Падзеі
* Утвораныя рымскія правінцыі Понт і Бітынія

## Нараджэньні
*

## Сьмерці
*
68 да н. э.

## Падзеі
*

## Нараджэньні
*

## Сьмерці
* Антыёх з Аскалону, грэцкі філёзаф
69 да н. э.

## Падзеі
*

## Нараджэньні
* Клеапатра, апошняя царыца эліністычнага Эгіпту

## Сьмерці
*
70 да н. э.

## Падзеі
*

## Нараджэньні
* 15 кастрычніка — Вэргіліюс, старажытнарымскі паэт

## Сьмерці
*
71 да н. э.

## Падзеі
*

## Нараджэньні
*

## Сьмерці
* Спартак, кіраўнік антырымскага паўстаньня рабоў
72 да н. э.

## Падзеі
*

## Нараджэньні
* Вэрцынгеторыг, правадыр кельцкага пелемені арвэрнаў

## Сьмерці
*
74 да н. э.

## Падзеі
* Кірэна стала рымскай правінцыяй

## Нараджэньні
*

## Сьмерці
*
75 да н. э.

## Падзеі
* Падарожжа Гая Юліюса Цэзара на Родас

## Нараджэньні
*

## Сьмерці
*
78 да н. э.

## Падзеі
*

## Нараджэньні
*

## Сьмерці
* Люцыюс Карнэліюс Суля, рымскі дыктатар
82 да н. э.

## Падзеі
* Пачатак дыктатуры Луцыя Карнэлія Сулы ў Рыме.

## Нараджэньні
*

## Сьмерці
*

Катэгорыя:82 да н. э.
90 да н. э.

## Падзеі
* Паўстаньне ў Аскуле супраць Рыма. Пачатак Саюзьніцкай вайны.
* Хунну зьнішчаюць кітайскую армію. Набег на Хэсі.

## Нараджэньні
*

## Сьмерці
*

Катэгорыя:90 да н. э.
100 да н. э.

## Падзеі
*

## Нараджэньні
* 13 ліпеня — Гай Юліюс Цэзар, рымскі дыктатар (найбольш верагодная дата)

## Сьмерці
*
106 да н. э.

## Падзеі
*

## Нараджэньні
* 3 студзеня: Марк Тулій Цыцэрон, рымскі аратар, філёзаф, юрыст і палітычны дзеяч (пам. 7 сьнежня 43 да н. э.)

## Сьмерці
*

Катэгорыя:106 да н. э.
111 да н. э.

## Падзеі
* 

## Нараджэньні
* 

## Сьмерці
* 

## Вонкавыя спасылкі

89
113 да н. э.

## Падзеі
* Антыёх IX Кізыцкі стаў каралём сэлеўкідзкай Пэрсіі

## Нараджэньні
* 

## Сьмерці
* 

87
115 да н. э.

## Падзеі
*

## Нараджэньні
* Марк Ліцыніюс Крас, старажытнарымскі вайскавод і палітычны дзяяч

## Сьмерці
*

## Вонкавыя спасылкі

85
136 да н. э.

## Падзеі
* Імпэратар У-дзі надаў канфуцыянству дзяржаўны статус у Кітаі

## Нараджэньні
*

## Сьмерці
*

## Вонкавыя спасылкі

64
143 да н. э.

## Падзеі
*

## Нараджэньні
* Марк Антоніюс, рымскі палітык

## Сьмерці
*

57
146 да н. э.

## Падзеі
* Мэсэнія трапіла пад панаваньне Рыму
* Зруйнаваны Карфаген

## Нараджэньні
*

## Сьмерці
*

54
164 да н. э.

## Падзеі
* Юда Макавей вызваліў Хэўрон ад ідумэяў.

## Нараджэньні
* 

## Сьмерці
* 

36
166 да н. э.

## Падзеі
* 

## Нараджэньні
* 

## Сьмерці
*Гай Юлій Цэзар I
*Матафія Хасманея
*Персей Македонскі
*Сем святых пакутнікаў Макавеяў 

34
60-я

**60-я**

Стагодзьдзі: І да н. э. - I стагодзьдзе - II стагодзьдзе

Дзесяцігодзьдзі: 
10-я
20-я
30-я
40-я
50-я
**60-я**
70-я
80-я
90-я
100-я
110-я


Гады: 
60, 61, 62, 63, 64, 65, 66, 67, 68, 69

----

## Асноўныя падзеі
*
168 да н. э.

## Падзеі
* 

## Нараджэньні
* 

## Сьмерці
* 

## Вонкавыя спасылкі

32
Конахт

**Ко́нахт** (, ) — гістарычная правінцыя на захадзе Ірляндыі, аб’ядноўвае графствы Галўэй, Літрым, Мэё, Раскоман, Слайга. Найбуйнейшыя населеныя пункты — Галўэй на поўдні і Слайга на поўначы, але толькі Галўэй зьяўляецца местам. Насельніцтва складае  чалавекі, што зьяўляецца найменшым паказчыкам сярод усіх ірляндзкіх правінцыяў.

У гістарычным дачыненьні Конахт зьяўляецца рэгіёнам Ірляндыі, які меў найменшы кантроль нарманаў у ХІІ стагодзьдзі і пазьней за астатнія трапіў пад кантроль Ангельшчыны (потым — Вялікабрытанія), чаму спрыяла малая заселенасьць, ізаляванасьць і непрывабны характар тамтэйшых зямельных надзелаў. Да ангельскага панаваньня Конахт, як і іншыя рэгіёны востраву, кіраваўся пляменнымі правадырамі. Пазьней, пры ангельскім і вялікабрытанскім панаваньні рэгіён стаў месцам высяленьня найменш ляяльных ураду ірляндцаў, якія бралі ўдзел у паўстаньнях. Апрача таго, досыць ізаляваны й індустрыяльна слаба разьвіты характар рэгіёну паспрыяў таму, што моўная асыміляцыя закранула рэгіён менш за ўсё, у выніку чаго цяперашні Конахт — адно з найбуйнейшых месцаў засяроджваньня гэлтахтаў, тэрыторыяў востраву, дзе ў паўсядзённым ужытку захоўваецца ірляндзкая мова.

Геаграфічна Конахт вылучаецца сярод іншых рэгіёнаў Ірляндыі параўнальна беднымі глебамі, праз што мясцовая гаспадарка не засноўвалася на сельскагаспадарчых галінах. У моўным дачыненьні ў гістарычнай правінцыі быў распаўсюджаны конахцкі дыялект (цяпер толькі ў гэлтахтах гэтага рэгіёну), які пакладзены ў аснову літаратурнае ірляндзкае мовы.
Манстэр

**Манстэр** (, ) — гістарычная правінцыя ў паўднёва-заходняй частцы Ірляндыі, аб'ядноўвае графствы Клэйр, Корк, Керы, Лімерык, Тыпэрэры, Уотэрфорд, але не выкарыстоўваецца як адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка. Буйнешы населены пункт — Корк. Насельніцтва складае 1 172 170 чалавек, што зьяўляецца трэцым паказчыкам сярод усіх ірляндзкіх правінцый.

## Вонкавыя спасылкі