Тыбэцкая мова

**Тыбэ́цкая мова**, **станда́ртная тыбэ́цкая** (саманазва: བོད་སྐད།, Ўайлі: *Bod skad*, IPA: [pʰø̀k˭ɛʔ]) — найбольш распаўсюджаная размоўная форма тыбэцкіх моваў, заснаваная на лхаскай гаворцы  цэнтральнатыбэцкага дыялекту, з прычыны чаго мова таксама вядомая як *лхаска-тыбэцкая*. Зьяўляецца адной з афіцыйных моваў Тыбэцкага аўтаномнага раёну КНР.

Літаратурная мова заснаваная на клясычнай тыбэцкай норме, зьяўляючыся праз гэта даволі кансэрватыўнай.

## Стылі
Як і іншыя шматлікія мовы сьвету, тыбэцкая мова выразна падзяляецца на стылі маўленьня. Гэтыя стылі ў тыбэцкай мове адрозьніваюцца наступным чынам (назвы прыведзеныя паводле трансьлітарацыі тыбэцкае мовы ў сыстэме ўайлі):

# *Phal-skad* — паўсядзённае народнае маўленьне;
# *Zhe-sa* — ветлівае, паважлівае маўленьне. Вельмі часта выкарыстоўваецца ў гутарцы жыхароў Лхасы, адміністрацыйнага цэнтру Тыбэцкага аўтаномнага раёну;
# *Chos-skad* — стыль маўленьня, ужываны пры напісаньні літургічных і клясычных твораў.

## Асноўная характарыстыка
### Граматыка
# **Сынтаксіс, парадак словаў**:

Тыбэцкая мова клясыфікуецца як эргатыўная мова — пры будаваньні сказу ў ёй адбываецца супрацьпастаўленьне агенса (стваральніка дзеяньня) і пацыенса (носьбіта дзеяньня). Парадак словаў падпарадкоўваецца наступным правілам:

* Прыметнікі ў сказе маюць пазыцыю пасьля назоўнікаў (за выняткам выпадкаў, калі прыметнік ды назоўнік не зьвязаныя між сабою паказчыкамі роднага склону).
* Дапаўненьне і прыслоўе маюць пазыцыю, папярэднюю дзеяслову.
* Назоўнік у родным склоне мае папярэднюю пазыцыю перад назоўнікам, які ўзгадняецца з назоўнікам у родным склоне.
* Займеньнікі й лічэбнікі ў сказе месьцяцца пасьля назоўніка, які ўзгадняецца з гэтымі часьцінамі мовы.

# **Лічэбнікі**:

У адрозьненьне ад шматлікіх іншых моваў Усходняй Азіі, у тыбэцкай мове адсутнічаюць лічэбнікі або лічэбныя словы, між тым, аднак, пасьля колькасьці ў дзесяць штук (часам і менш) выкарыстоўваюцца асаблівыя словы для пазначэньня зборнага або цэлага характару апісванага прадмэта.

### Пісьмовая мова
Пісьмовасьць тыбэцкае мовы грунтуецца на індыйскай аснове. Артаграфічная сыстэма мовы зьяўляецца кансэрватыўнай і адлюстроўвае фанэтыку старатыбэцкай мовы, аднак гэтая акалічнасьць спрыяе ўніфікацыі дыялектаў тыбэцкамоўных тэрыторыяў.

### Фанэтыка
Ніжэй прыведзены гукавы лад лхаскага дыялекту тыбэцкае мовы як найбольш уплывовага дыялекту ў вусным тыбэцкім маўленьні.

# **Галосныя**:

Некаторымі дасьледчыкамі апісваецца 8 галосных гукаў у тыбэцкай мове.

Тры галосныя гукі часам апісваюцца як асобныя, а менавіта:  (або ), які звычайна лічыцца аляфонам гуку ; , які звычайна лічыцца аляфонам , і , які звычайна лічыцца аляфонам гуку , гэтыя гукі звычайна зьяўляюцца толькі ў закрытых складах. З прычыны адсутнасьці ў тыбэцкай *гемінацыі* (падваеньня) зычных, у мове магчымае вымаўленьне галоснага як адкрытага гуку, але з захаваньнем тыповага закрытага складу, у выпадку, калі адзін склад скончваецца на гук, які месьціцца пасьля яго.

Розныя дасьледаваньні падаюць розную характарыстыку гукаў  (утвараецца ад  у закрытых складах) і  (утвараецца ад  праз вынікі г.зв. *мутацыі „i”*), якія могуць разглядацца як розныя або ідэнтычныя гукі ў залежнасьці ад дасьледаваньня.

У тыбэцкай мове могуць існаваць насавыя галосныя: гукі , , , ,  маюць свае назалізаваныя адпаведнікі , , , , , якія гістарычна ўтварыліся ад спалучэньняў звычайных галосных з гукам . У выключных выпадках зазнаваць назалізацыю могуць таксама гукі , , .

# **Склад**:
Як і ў кітайскай мове, тыбэцкі склад характарызуецца наяўнасьцю ініцыяляў, мэдыяляў ды фіналяў.

Ініцыялі маюць блізу 36 фанэтычных варыянтаў і больш за 200 графічных. Мэдыялі (галосныя) — сем галосных гукаў, перадаваных з дапамогаю чатырох агаласовак (*янг*). Фіналі (*джэджуг*, *янгджуг*) — 9 фанэтычных варыянтаў, 16 графічных.

Структурна ў слове вылучаюць карэнную літару (*мінгжы*), вакол якой у парадку гадзіннае стрэлкі могуць дадавацца «суфіксы» (*джэджуг* і *янгджуг*), падпісная літара (*таг*), «прыстаўка» (*нгёнджуг*) і «надстаўка» (го). З улікам усіх заканамернасьцяў спалучальнасьці тыбэцкіх літараў мажлівае стварэньне 15 тысячаў камбінацыяў. Парадак ускладненьня тыбэцкага складу палягае ў аснове разьмешчаньня словаў у слоўніках.

# **Тоны**:

Дыялект Лхасы звычайна апісваецца як ідыём, у якім існуе два тоны — высокі ды нізкі. У шматскладовых словах тон адзначаецца толькі ў першых складах. У аднаскладовых словах кожны тон можа падзяляцца на два віды: высокі тон можа рэалізоўвацца з роўнай або зьніжальнай інтанацыяй, тады як нізкі можа вымаўляцца з роўнай або падвышальна-зьніжанай інтанацыяй (апошняя інтанацыя заключаецца ва ўздыме да сярэдняй, а потым у зьніжэньні). Праз акалічнасьць таго, што ў мове існуе вельмі мала мінімальных параў, якія адрозьніваюцца толькі паводле віду інтанацыі, выразныя фанэтычныя адрозьненьні могуць паўставаць толькі між двума тонамі. Такая розьніца ўзьнікае звычайна толькі ў нешматлікіх словах: напрыклад, слова  () вымаўляецца з падвышанай роўнай інтанацыяй, у той час як  () мае высокі зьніжаны тон.

# **Зычныя**:

Тыбэцкая фанэтыка ўключае ў свой склад наступныя зычныя гукі.

Глухія неасьпіраваныя гукі , , ,  звычайна набываюць звонкі характар у складах зь нізкім тонам, ператвараючыся адпаведна ў , , , , пры гэтым азвончаныя аналягі разглядаюцца ў якасьці аляфонаў. Разам з гэтым, у складзе зь нізкім тонам асьпіраваныя зычныя (то бок, зычныя, якія маюць прыдыханьне) , , ,  набываюць толькі лёгкае прыдыханьне. Варта адзначыць, што ў маўленьні верхніх сацыяльных слаёў Лхасы неасьпіраваныя гукі ў складзе зь нізкім тонам не становяцца звонкімі.

Альвэалярны дрыжачы гук  у маўленьні зьяўляецца вельмі блізкім да альвэалярнага апраксыманту , з гэтае нагоды яны лічацца адзіным гукам.

Глухі альвэалярны бакавы апраксымант  часам можа транскрыбавацца як .

Зычныя , , , , ,  могуць зьяўляцца ў каны складоў. У клясычнай тыбэцкай таксама можа сустракацца гук , але ў сучаснай мове ён зьліваецца з папярэднім яму галосным у насавы галосны (гл. вышэй). Гук  у канцы слова можа зьяўляцца толькі ў фармальным, нарматыўным маўленьні. У канцы складоў даволі невыразна вымаўляюцца гукі  ды , замест гэтага падаўжаецца папярэдні перад імі галосны гук. Гукі , ,  у канцы словаў, у адрозьненьне ад клясычнай тыбэцкай, апускаюцца і замяняюцца на гартанную змычку —  (напрыклад, клясычнатыбэцкае *Bod* («Тыбэт»), якое ў лхаскім дыялекце вымаўляецца як ).

## Гісторыя
Узьнікненьне літаратурнай тыбэцкай мовы зьвязваецца са зьяўленьнем пісьмовасьці (найстаражытнейшы помнік — надпіс у манастыры Сам'е, датаваны VII ст.) і пранікненьнем у Тыбэт будызму. Літаратурная мова фармавалася пры перакладах кананічнае літаратуры з санскрыту (пераклад Трыпітакі, VIII ст.) і ў далейшым атрымаў разьвіцьцё празь літаратуру: гістарычную (сачыненьні Бутана, XIV ст.), рэлігійную (Цанкапа, XIV-XV стст.), мастацкую (вершы Міларэпы, XI-XII стст., Далай-ламы VI, XVII ст.).

Сучасная літаратурная тыбэцкая захавала старажытную традыцыйную артаграфію, мала зьмянілася граматыка, інавацыі збольшага закранаюць лексыку.

## Дасьледаваньне мовы
У пэрыяд XVIII-ХІХ стст. Тыбэт некалькі разоў наведвалі заходнія дасьледчыкі.

Першы слоўнік тыбэцкае мовы з ужываньнем адной з моваў Эўропы (у дадзеным выпадку — клясычнатыбэцка-ангельскі) апублікаваў вугорска-румынскі філёляг Шандар Кёрэшы Чома, ім жа была выдадзеная праца па граматыцы мовы (*Essay Towards a Dictionary, Tibetan and English*).

Г. Ешке, прадстаўнік місіі Мараўскае царквы, якая знаходзілася ў Ладакху з 1857 году, былі ў наступным апублікаваныя дасьледаваньне тыбэцкае граматыкі і тыбэцка-ангельскі слоўнік (*Tibetan Grammar*, *A Tibetan–English Dictionary*).

У 1839 року ў Санкт-Пецярбургу расейска-нямецкім усходазнаўцам Якавам Шмітам была апублікаваная нямецкамоўная *Граматыка тыбэцкай мовы* (*Grammatik der tibetischen Sprache*), праз два гады быў выдадзены тыбэцка-нямецкі слоўнік (*Tibetisch-deutsches Wörterbuch*). Якаў Шміт меў доступ да мангольскіх крыніцаў, праз гэта ён узбагаціў свае зьвесткі інфармацыяй, невядомай дагэтуль папярэднікам. Вялікай зьмястоўнасьцю вылучаецца ягоная праца *Тыбэцкія дасьледаваньні* (*Tibetische Studien*), складзеная ў 1851-1868 гг. Там жа, у 1849 годзе А. Шыфнэрам была выдадзеная сэрыя працаў па перакладзе, а таксама шэраг дасьледаваньняў.

У 1847 годзе францускім дасьледчыкам П. Фуко у сваёй працы *Тыбэцкая граматыка* (*Grammaire thibitaine*) быў апублікаваны пераклад тэксту *Rgya tcher rol-pa*, тыбэцкага варыянту *Лаліты Вістары*.

Тэасам Казімірам Бэрнардам, доктарам рэлігіязнаўства Калумбійскага ўнівэрсытэту, а таксама дасьледчыкам і практыкам ёгі й тыбэцкага будызму, па ягонай вандроўцы ў Індыю і Тыбэт у 1936-1937 гадох, была выдадзеная праца *Спрошчаная граматыка літаратурнае тыбэцкае мовы* *(A Simplified Grammar of the Literary Tibetan Language*).

Індускім індыёлягам і лінгвістам Рагулам Санкрыт'яянам было выдадзенае апісаньне тыбэцкае граматыкі на мове гіндзі.

## Сучаснае выкарыстаньне
У большай частцы Тыбэцкага аўтаномнага раёну ў працэсе атрыманьня пачатковай адукацыі збольшага або поўнасьцю ўжываецца тыбэцкая мова, зрэдку дзьвюхмоўная адукацыя ўводзіцца па дасягненьні вучнямі сярэдняй школы. Тым ня менш, кітайская мова мае перавагу ў навучальным працэсе большасьці тыбэцкіх сярэдніх школаў. Студэнты, якія абіраюць гуманітарны напрамак, маюць мажлівасьць атрыманьня вышэйшай адукацыі ў шэрагу г.зв. «каледжаў меншасьцяў» у Кітаі. Гэтая сытуацыя адрозьніваецца ад тыбэцкіх школаў у горадзе Дгарамсала штату Гімачал-Прадэш, дзе адпаведнае міністэрства патрабуе навучаньня ў сярэдняй школе на ангельскай мове. Разьвіцьцё пісьменнасьці абвяшчаюцца ўрадам КНР адной з галоўных мэтаў, аднак большая частка дарослага насельніцтва ў Тыбэце застаецца непісьменнай і, нягледзячы на палітыку абавязковага атрыманьня адукацыі, большая частка сельскага насельніцтва ня можа адпраўляць сваіх дзяцей у школу.

У лютым 2008 году дэпутатам брытанскага парлямэнту Норманам Бэйкерам была выпушчаная заява з нагоды міжнароднага дню роднае мовы, у якой казалася, што «кітайскі ўрад прытрымліваецца мэтанакіраванае палітыкі здушэньня ўсяго тыбэцкага, у тым ліку іх уласнае мовы ва ўласным краі» і сьцьвярджалася пра права тыбэтцаў на самавыяўленьне «на сваёй роднай мове». Аднак тыбэтоляг Эліят Спэрлінг адзначыў, што «КНР у пэўных межах прыкладае намаганьні па спрыяньні тыбэцкаму культурнаму самавыяўленьні» і што «культурную дзейнасьць, якая ладзіцца на ўсім Тыбэцкім плято, нельга ігнараваць».

З прычыны таго, што большасьць тыбэтцаў працягвае жыць у сельскай мясцовасьці, у якой, у адрозьненьне ад местаў Тыбэцкага аўтаномнага раёну, даволі рэдка можна пачуць кітайскую мову, некаторыя навукоўцы таксама выказваюць падобныя прэтэнзіі. У тэхаскім «Часопісе міжнароднага права» (*Texas Journal of International Law*) была апублікаваная думка Бары Сотмана, згодна зь якой «ніводнае апошняе дасьледаваньне па загрожаных мовах не аднесла тыбэцкую да гэтай катэгорыі... Сьцьвярджэньні, што моваю навучаньня ў пачатковых школах Тыбэту зьяўляецца путунхуа [літаратурны стандарт кітайскае мовы], ёсьць памылковымі. Тыбэцкая зьяўлялася асноўнай мовай выкладаньня ў 98% пачатковых школаў Тыбэцкага аўтаномнага раёну на 1996 г., цяпер путунхуа ўводзіцца ў пачатковых школах толькі ў гарадзкіх школах... Праз тое, што менш за чатыры зь дзесяці тыбэтцаў дасягаюць сярэдняе школы, пачатковая школа мае найбольшае значэньне для іх культурнай адукацыі».

Пад пагрозай тэарэтычна могуць знаходзіцца й іншыя мовы ў складзе тыбэцкае галіны, прыкладам, ладаская мова ў рэгіёне Ладакх, Індыя. У месьце Лег (захад Ладакху) адбываецца павольны, але пасьлядоўны працэс выцісканьня тыбэцкай мовы ангельскай і гіндзі, адзначаюцца прыкметы паступовай страты тыбэцкай культурнай ідэнтычнасьці ў гэтым рэгіёне. У небясьпецы таксама знаходзіцца балцкі дыялект (Балтыстан, гл. Гілгіт-Балтыстан, Пакістан), які выціскаецца мовай урду, у прыватнасьці, праз павелічэньне колькасьці урдумоўных перасяленцаў зь іншых рэгіёнаў краіны.

## Крыніцы

## Літаратура
* H. A. Jäschke (1881). ''Tibetan-English Dictionary'' (reprint ed.). LONDON: Taylor and Francis. p. 671.
* H. A. Jäschke. «Tibetan grammar», London, 1883.
* Sándor Kőrösi Csoma. Essay towards a dictionary, Tibetan and English, Calcutta, 1834; Budapest, 1984.
* Sándor Kőrösi Csoma. Grammar of the Tibetan language, Calcutta, 1834; Budapest, 1984.
* Sándor Kőrösi Csoma. Sanskrit-Tibetan-English vocabulary: being an edition and translation of the Mahāvyutpatti, Calcutta, 1910, 1916, 1944; Budapest, 1984.
* Горячев А. В., Тарасов И. Ю. Русско-тибетский словарь. — М.: Намчак, 2000.
* Ходж Стефен. Введение в классический тибетский язык/ Пер. с англ. — СПб., 1997. (Другое издание: М., 2008.)

## Вонкавыя спасылкі

* проект Tibetan :: изучаем Тибетский язык
* Тыбэцкая пісьмовасьць
* learning tibetan | Мы изучаем тибетский язык

Катэгорыя:Мовы Кітаю
Катэгорыя:Мовы Бутану