Ньюкасл-апон-Тайн

**Ньюкасл-апон-Тайн** ці **Ньюкасл** (Ньюкасл-на-Тайне; , ) — індустрыяльны горад на паўночна-ўсходнім узьбярэжжы Вялікабрытаніі, у графстве Тайн і Ўір, у Ангельшчыне. Разьмешчаны ўздоўж паўночнага берагу ракі Тайн, у мінулым быў адміністрацыйным цэнтрам графства Натумбэрлэнд. У час прамысловай рэвалюцыі гэта быў адзін з найбуйнейшых у сьвеце цэнтраў караблебудаваньня і рамонту.

## Гісторыя
Першым зафіксаваным паселішчам на тэрыторыі сучаснага Ньюкасла быў Понс-Эліюс, то бок рымскі форт і мост праз раку Тайн. Ён быў названы ў гонар рымскага імпэратара Адрыяна, які заснаваў яго ў II стагодзьдзі. Гэты рэдкі гонар сьведчыць аб тым, што Адрыян, магчыма, наведваў гэтае месца. Насельніцтва Понс-Эліюса тады ацэньвалася ў 2 тысячы чалавек. Фрагмэнты Адрыянавага валу бачныя ў некаторых частках Ньюкасла, асабліва ўздоўж Заходняй дарогі. Працягласьць таго рымскага мура можна прасачыць на ўсход да Сэгедунума, рымскага форта ва Ўолзэндзе, то бок на канцы сьцяны.

Пасьля сыходу рымлянаў з Брытаніі, які завяршыўся ў 410 годзе, Ньюкасл стаў часткай магутнага англасаксонскага каралеўства Нартумбрыі і быў вядомы цягам гэтага часу як Мунучэстэр ці Монкчэстэр. Праз канфлікты з датчанамі ў 876 годзе паселішчы ўздоўж ракі Тайн былі пакінутыя. Па паўстаньні 1088 году супраць нарманаў Монкчэстэр быў практычна зьнішчаны Одам з Баё. Праз сваё стратэгічнае становішча Робэрт Куртгёз, сын Вільгэльма Заваёўніка, узьвёў там драўляны замак у 1080 годзе. Горад з таго часу быў вядомы як Новум-Кастэлюм, што з лацінскай мовы перакладаецца як Новы замак. Драўляная пабудова была замененая на каменны замак у 1087 годзе. Ён яшчэ раз быў перабудаваны ў 1172 годзе ў час караляваньня Гэнрыха II. Большая частка вежы, якую можна пабачыць у горадзе сёньня, датуецца гэтым часам.

Усьцяж усяго Сярэднявечча Ньюкасл быў паўночнай крэпасьцю Ангельшчыны. У 1400 годзе ён быў аддзелены ад Нортамбэрлэнду ў адміністрацыйных мэтах і зроблены графствам Гэнрыхам IV. Ньюкасл атрымаў тытул графства як горад Ньюкасл-апон-Тайн. Гораду была нададзеная хартыя Лізаветай I у 1589 годзе. У XIII стагодзьдзі вакол гораду быў узьведзены каменны мур вышынёю ў 7,6 мэтраў, каб абараніць яго ад захопнікаў за час памежнай вайны супраць Шатляндыі. Шатляндзкі кароль Вільгэльм I Леў утрымліваўся ў вязьніцы ў Ньюкасьле ў 1174 годзе. Места было пасьпяхова абароненае ад шатляндцаў тройчы цягам XIV стагодзьдзя. З 1530 году каралеўскі закон абмяжоўваў усе пастаўкі вугалю з Тайнсайду ў Ньюкасл-Куэйсайд, даючы манаполію на гандаль вуглём картэлю ньюкаслаўскіх месьцічаў, вядомаму як Гостмэны. Гэтая манаполія, якая праіснавала значны час, дапамагла Ньюкаслу расквітнець і ператварыцца на буйны горад. Фраза «везьці вугаль у Ньюкасл» упершыню была зафіксаваная ў кантэкстуальным пляне ў 1538 годзе, а ейны сэнс азначае брацца за бессэнсоўную справу. У 1630-х гадах блізу 7 тысяч жыхароў Ньюкасла памерлі ад чумы, што складала больш за траціну насельніцтва на той час.

У час Ангельскай рэвалюцыі Поўнач абвесьціла пра падтрымку караля. У спробе атрымаць Ньюкасл і Тайн хаўрасьнікі паплечнікі Кромўэла, шатляндцы, захапілі горад Ньюбэрн. У 1644 годзе шатляндцы па аблозе захапілі ўмацаваньні на рацэ Лоў у Саўт-Шылдс, таму сам Ньюкасл быў абложаны шмат месяцаў. У рэшце рэшт хаўрасьнікі Кромўэла ўзялі яго штурмам і разрабавалі. Карл I быў зьняволены шатландцамі ў Ньюкасьле ў 1646—1647 гадах. Па складаньні уніі ў 1707 годзе гарадзкія муры страцілі сваю функцыю, пасьля чаго пачалося прамысловае разьвіцьцё. Здабыча і перапрацоўка вугалю і жалеза стварылі шэраг адмысловых галінаў прамысловасьці, як то вытворчасьць сталі. Ньюкасл таксама стаў цэнтрам вытворчасьці шкла[34], што адыграла ключавую ролю ў прамысловым разьвіцьці ўсяго рэгіёну. Ньюкасл быў чацьвертым паводле велічыні цэнтрам друку ў краіне пасьля Лёндану, Оксфарду і Кембрыджа, а Літаратурна-філязофскае таварыства 1793 году, зь ягонымі эрудыраванымі дыскусіямі і вялікім фондам кнігаў на некалькіх мовах, апярэдзіла Лёнданскую бібліятэку на паўстагодзьдзя.

Вялікі пажар у Ньюкасьле і Гейтсгэдзе быў трагічнай і відовішчнай сэрыяй падзеяў, якія пачаліся ў пятніцу, 6 кастрычніка 1854 году. У выніку сэрыі пажараў і выбуху, у выніку якіх загінулі 53 чалавекі і сотні былі параненыя, была зьнішчаная значная частка маёмасьці ў двух гарадах на паўночным усходзе Ангельшчыны. Статус сіці быў нададзены Ньюкаслу 3 чэрвеня 1882 году. У XIX стагодзьдзі караблебудаваньне і цяжкае машынабудаваньне адыгралі цэнтральную ролю ў росквіце гораду, які стаў адным з рухавіком прамысловай рэвалюцыі. Пашыралася ўрбанізацыя места. Сыстэма грамадзкага транспарту была мадэрнізаваная да 1901 году, калі на вуліцах гораду зьявіліся электрычныя трамваі, але з 1935 году яны паступова замяняліся тралейбусамі, а ў 1950 годзе трамвайных рух канчаткова быў спынены. Муніцыпальнае жыльлё пачало замяняць трушчобы ў цэнтральных раёнах гораду ў 1920-х гадах, і гэты працэс расьцягнуўся ажно да 1970-х гадоў, разам з тым будаваліся прыватныя дамы. У 2019 годзе розныя турыстычныя сайты называлі Ньюкасл самым прыязным горадам для вандроўнікаў у Вялікабрытаніі.

## Ураджэнцы
*  Вільям Генрыхавіч Фішэр (1903—1971) — савецкі выведнік
*  Арнольд Макмілін (1941) — брытанскі філёлаг-славіст, прафэсар, папулярызатар беларускай літаратуры.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Сайт мескай рады.