open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Палеская літаратура

**Пале́ская літарату́ра** — галіна ў літаратуры, створаная на палескіх гаворках. У нейкіх выпадках можа зьяўляцца часткай беларускае ці ўкраінскае літаратураў.

## Пісьмо

### Буквар
Каб пачаць фармаваньне палескае адзінае мовы й самасьвядомасьці, пачынаюць выходзіць падручнікі, буквары палескае мовы. Таксама кнігі аб палескіх гаворках, слоўнікі. На той час у асноўным большасьць насельніцтва Палесься называла сябе «тутэйшымі», «палешукамі» альбо «беларусамі» ці «ўкраінцамі». Палескімі лічыліся гаворкі, таму менавіта сваю адзіную мову вырашылі назваць «русінскай», аб гэтым сьведчаць назвы слоўнікаў.
* *«Elementarz w nareczu Poleszukow»* у Пінску ў 1906 годзе
* *«Rusinski lemantar»* у Пінску ў 1907 годзе
* *«Rusinsky łementar. Русінски лементар. Napysau Staryj Hospodar»* у 1907 годзе

### Пісьменнасьць
У асноўным карысталіся кірыліцай, але лацінскі правапіс ня быў забыты. Таму нейкія выдавецтвы працавалі адразу на абодвух варыянтах пісьменнасьці.

Кірылічны правапіс быў больш падобны да ўкраінскага.

## Гісторыя

### XVI й XVII стагодзьдзі
Палеская літаратура бярэ свой пачатак зь XVI й XVII стагодзьдзяў. Першымі аўтарамі палескіх твораў зьяўляюцца Франц Савіч і Мікалай Янчук. Абодва пісалі вершы і паэмы. Вядома, што Францам Савічам былі напісаныя такія вершы, як «Памятнік» і «Там блізка Пінска» (які захаваўся)

### XVIII — пачатак XX стагодзьдзя
У 1866 годзе публікуецца п’еса вядомага беларускага драматурга Вінцэнта Дунін-Марцінкевіча «Пінская шляхта», якая ўпершыню была напісана на пінчуцкай гаворцы.
У 1901 годзе асобныя палескія словы і фразы выкарыстоўвае ў сваім аповедзе «Срэбны воўк» Аляксандар Купрын. У 1906 і 1907 гадах выдаліся першыя слоўнікі, падручнікі.

### Другая палова XX стагодзьдзя
У ваенны пэрыяд палескія творы афіцыйна не друкуюцца. Але знойдзены вершы звычайнага народа. Напрыклад, былі знойдзены і апублікаваны ў сетку вершы Аляксандры Дзягель «Пахаронка» (1945) і «Разлука» (1951).

### Новаяцьвяская літаратура
У 1980—1990 гадах пачынаецца рух палескай самасьвядомасьці, ці, інакш кажучы, «Адраджэньне яцьвягаў». Ствараецца заходнепалеская літаратурная мова. На ёй Мікола Шэляговіч са згуртаваньнем «Полісьсе» * (Палесьсе)*, а потым «Етвызь» * (Яцьвезь)* піша вершы і выдае газэту «Збудінне».

### Нашыя часы
У 2006 выходзіць слоўнік лабарскае гаворкі — слоўнік старых, амаль не выкарыстаючых палескіх словаў.

У 2021 годзе Аляксей Дзікавіцкі выдае аўтарскі зборнік вершаў і апавядань на пінчуцкай гаворцы палескае мовы "Оньдэ". Кнігу прэзэнтавалі ў Вільні, Польшчы і ва Ўкраіне. Выдадзена каля 500 экзэмпляраў.

## Крыніцы

Літаратура
Катэгорыя:Літаратура паводле моваў

Катэгорыя:Палеская мова
Алексічы

Назву **Алексічы** маюць:

## Населеныя пункты
### [[Беларусь]]
* Алексічы — вёска ў Зэльвенскім раёне Гарадзенскай вобласьці
* Алексічы — вёска ў Хвойніцкім раёне Гомельскай вобласьці

### [[Польшча]]
* Алексічы — вёска ў Беластоцкім павеце Падляскага ваяводзтва
Штучны спадарожнік Зямлі

**Штучны спадарожнік Зямлі** (ШСЗ) — касьмічны лятальны апарат, выведзены на арбіту вакол Зямлі. У адпаведнасьці зь міжнароднай дамоўленасьцю касьмічны апарат называецца спадарожнікам, калі ён зрабіў ня менш як адзін абарот вакол Зямлі, інакш ён лічыцца ракетным (балістычным) зондам.

Рух штучных спадарожнікаў па сталай арбіце адбываецца пад узьдеяньнем **толькі** сілы прыцягненьня.

Хуткасьць спадарожніка на колавай арбіце залежыць ад масы плянэты, яе радыюсу і ад таго, як высока над паверхняй плянэты знаходзіцца спадарожнік.

У лік ШСЗ уваходзяць як аўтаматычныя, так і пілётныя касьмічныя апараты-спадарожнікі. У залежнасьці ад задачаў, якія выконваюць ШСЗ, іх падзяляюць на навукова-дасьледчыя, прыкладныя і вайсковыя.

Першы ў сьвеце ШСЗ быў пушчаны ў СССР 4 кастрычніка 1957, і стаў таксама першым штучным нябесным целам.

## Спадарожнікі
* Explorer 2
* Prospero X-3
* Landsat-7
* Vanguard 1
* Фатон

## Глядзіце таксама
* Першая касьмічная хуткасьць

Катэгорыя:Касманаўтыка
Марш на Вашынгтон

**«Марш на Вашынгтон за працоўныя месцы і свабоду»** () — мірная акцыя пратэсту, што адбылася ў Вашынгтоне 28 жніўня 1963 году.

Ад 200 тысячаў да 300 тысячаў чалавек прайшлі маршам да мэмарыялу Лінкальна, дзе Мартын Лютэр Кінг прамовіў прамову, якая атрымала назву «Я маю мару». Каля 80 % удзельнікаў маршу былі афраамэрыканцамі і 20 % — белымі і прадстаўнікамі іншых рас.

Марш быў зладжаны праваабарончымі, працоўнымі і рэлігійнымі арганізацыямі. Ён быў зладжаны такім чынам, каб прадстаўляць, акрамя афраамэрыканцаў, рабочы прафсаюзны рух, а таксама тры рэлігійныя канфэсіі  — пратэстантаў, каталікоў і юдэяў.

Пасьля маршу ўлады былі вымушаныя прыняць Закон аб грамадзянскіх правах, які забараняў сэгрэгацыю ў грамадзкіх месцах, і Закон аб выбарчых правах, які ўсталёўваў роўныя правы на выбарах для афраамэрыканцаў.

## Глядзіце таксама
* Сьпіс маршаў пратэсту на Вашынгтон

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* The March on Washington
* Original Program for the March on Washington
* March on Washington August 28, 1963 Civil Rights Movement Veterans

Катэгорыя:Антырасізм у ЗША
Катэгорыя:Правы чалавека ў ЗША
Катэгорыя:Негвалтоўнасьць
Катэгорыя:Маршы пратэсту
Катэгорыя:Гісторыя Вашыгтону
Катэгорыя:Падзеі 1963 году
Катэгорыя:Падзеі 28 жніўня
Катэгорыя:Мартын Лютэр Кінг
Катэгорыя:Выступленьні ў ЗША
Сполах «Ірыдыюму»

**Сполах «Ірыдыюму»**, **успышка «Ірыдыюму»** — зьява, выкліканая адлюстраваньнем сонечнага сьвятла гладкімі паверхнямі антэн спадарожнікаў сыстэмы спадарожнікавай сувязі «Ірыдыюм». Касьмічны сэгмэнт сеткі «Ірыдыюм» складаецца з 66 касьмічных апаратаў (масай прыкладна 700 кг кожны), раўнамерна разьмешчаных на 6 прыпалярных кругавых арбітах з нахілам 86,4° і вышынёй каля 780 км.

Час жыцьця аднаго касьмічнага апарату сыстэмы складае ня менш за 5 гадоў. Кожны апарат фармуе сваю зону абслугоўваньня плошчай каля 19 млн квадратных кілямэтраў. Зоны абслугоўваньня ўсіх 66 касьмічных апаратаў цалкам пакрываюць Зямлю.

Сувязь з абанэнтамі падтрымліваецца з дапамогай 3 галоўных антэн (MMA — Main Mission Antenna) памерам 86×186 см.

Час ад часу адна з антэн MMA адлюстроўвае сонечныя прамяні на паверхню Зямлі, ствараючы блік дыямэтрам каля 10 км, які рухаецца па паверхні плянэты. Для зямнога назіральніка гэта выглядае як плаўнае зьяўленьне і наступнае плаўнае зьнікненьне звышяскравай зоркі. Зьява працягваецца менш за 10 сэкунд.

Так як становішча кожнага касьмічнага апарату вядома, можна з высокай дакладнасьцю вылічыць час зьяўленьня такіх блікаў для любога пункту плянэты. Аматары астраноміі часта фатаграфуюць гэтыя прыгожыя зьявы.

Некаторыя сполахі вельмі яркія — некаторыя дасягаюць зорнай велічыні -8, а некаторыя -9,5. Сполахі такой яркасьці могуць назірацца нават днём, але найбольшае ўражаньне ствараюць уночы. На сёньняшні дзень спадарожнікі сыстэмы «Ірыдыюм» падчас адлюстраваньня сонечнага сьвятла на Зямлю — самыя яркія зоркападобныя аб’екты на небасхіле.

## Вонкавыя спасылкі

* Heavens Above — сайт, які прагназуе ўспышкі «Ірыдыюму» ў любым месцы на Зямлі
* Iridium FAQ — FAQ, прысьвечаны ўспышкам «Ірыдыюму»
* Iridium page at Visual Satellite Observer’s Home Page — падрабязнае апісаньне паходжаньня выбліскаў «Ірыдыуму»
* Успышка «Ірыдыюму», зьнятая ў сярэдняй паласе Расеі

Катэгорыя:Штучныя спадарожнікі Зямлі
Катэгорыя:Астранамічныя зьявы
Жаночая зборная Беларусі па тэнісе

**Жаночая зборная Беларусі па тэнісе** — тэнісная каманда, якая прадстаўляе Беларусь у Фэд-кубку. Склад каманды вызначае Беларуская тэнісная фэдэрацыя.

## Мінуўшчына
Упершыню Беларусь выступіла асобнай камандай на Кубку фэдэрацыі 1994 року, дайшоўшы да 1 кола Сусьветнае групы.

У 1999 року дзякуючы перамозе над Вэнэсуэлай Беларусь выйшла ў 2-ю Сусьветную групу, аднак ужо ў наступным сэзоне пакінула яе. Толькі праз чатыры гады адбыўся выхад у плэй-оф, аднак у ім беларускі саступілі славачкам.

Чарговы шанец здарыўся толькі ў 2011 року, калі Беларусь займела 4-х тэнісістак у топ-200. Зь іхнім удзелам зборная перамагла Эстонію і выйшла ў 2-ю Сусьветную групу, аднак, саступіўшы зборным ЗША і Швайцарыі, зноў вярнулася ў 1-ю групу Эўраафрыканскае зоны. Толькі ў 2015 року перамога над Японіяй вярнулася Беларусь у 2-ю Сусьветную групу.

Нават без свайго наймацнейшага гульца, Вікторыі Азаранкі, беларуская зборная ў розыгрышы Кубка-2016 перамагла зборную Канады і выйшла ў плэй-оф, дзе перамога 3:2 над Расеяй упершыню вывела Беларусь у найвышэйшы дывізіён.

## Гульцы

## Вынікі
*Паказаныя толькі гульні ў Сусьветнай групе, плэй-оф Сусьветнай групы, 2-й Сусьветнай групе і плэй-оф 2-й Сусьветнай групы.*

### 1994—1999

### 2000—2009

### 2010—2017

## Глядзіце таксама
* Мужчынская зборная Беларусі па тэнісе
* Кубак Фэдэрацыі па тэнісе

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* 
* Афіцыйная бачына Беларускай тэніснай фэдэрацыі

Беларусь
Катэгорыя:Беларускі тэніс
Тэніс
Цярэшкі (Палтаўскі раён)

**Цярэшкі** () — сяло ў Палтаўскім раёне Палтаўскае вобласьці Ўкраіны. Цэнтар Церашкоўскай грамады, у якую ўваходзіць таксама сяло Капылы і некалькі меншых вёсак.

Сяло месьціцца за 4 км на паўднёвы ўсход ад Палтавы, каля ракі Ворсклы ніжэй па плыні ад упадзеньня ў яе ракі Каломак. Празь сяло праходзіць чыгуначная лінія Палтава — Крамянчук.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Сайт Церашкоўскае вясковай рады
* Надвор’е ў Цярэшках

Катэгорыя:Населеныя пункты Палтаўскай вобласьці
Катэгорыя:Вёскі Ўкраіны
Абрагам Крыніцы

**Абрага́м Крыні́цы** (; 26 сьнежня 1886, Гародня, Расейская імпэрыя – 13 лістапада 1969, Рамат Ган, Ізраіль) — ізраільскі палітык, першы мэр Рамат Гану (1926—1969).

## Жыцьцяпіс
Нарадзіўся ў Гародні (цяпер у Беларусі). У 1905 падчас другой аліі эміграваў у асманскую Палестыну. За арганізацыю страйкі працаўнікоў вінзаводу пазбавіўся працы і вярнуўся ў Горадню, дзе арганізаваў жыдоўскую самаабаронку. Вярнуўшыся ў Палестыну, удзельнічаў у заснаваньні і ахове паселішчаў, стаў адным зь першых сябраў Хаганы. У Першую сусьветную вайну працаваў на асманскай чыгунцы.

У 1926 року ўрад мандатнай Палестыны надаў Рамат Гану статус мясцовае рады, а Крыніцы стаў ейным першым старшынём. Да 1969 року ён 12 разоў пераабіраўся на гэтую пасаду, застаючыся мэрам цягам рэкордных 43 гадоў (24 гады — старшыня рады і 19 гадоў — мэр).

Неўзабаве па выбарах 1969 року, дзе ён быў пераабраны на 12 тэрмін, Абрагам Крыніцы загінуў у аўтааварыі разам зь зяцем і кіроўцам. Усе загінулыя пахаваныя разам у нацыянальным парку Рамат Гану. Сваю хату ў Рамат Гане Абрагам Крыніцы паводле запавету перадаў месту, цяпер тут дзейнічае ягоны дом-музэй.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Горадні
Катэгорыя:Сябры Усеагульных сіяністаў
Катэгорыя:Мэры Рамат Гану
Катэгорыя:Беларускія жыды
Катэгорыя:Загінулі ў аўтамабільных катастрофах
Катэгорыя:Памерлі ў Рамат Гане
Катэгорыя:Пахаваныя ў Рамат Гане
Бэрнардынская вуліца

**Бэрнарды́нская ву́ліца** — урбанонім у местах і мястэчках колішніх Вялікага Княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай, утвораны ад назвы каталіцкага манаскага ордэна бэрнардынаў. Звычайна сьведчыць пра разьмяшчэньне на вуліцы будынкаў бэрнардынскага кляштару.

## Беларусь
* Бэрнардынская вуліца ў Амсьціславе, перайменаваная савецкімі ўладамі ў вуліцу Камсамольскую 
* Бэрнардынская вуліца ў Горадні, перайменаваная савецкімі ўладамі ў вуліцу Парыскай Камуны 
* Бэрнардынская вуліца ў Нясьвіжы, перайменаваная савецкімі ўладамі ў вуліцу Гейсіка 
* Бэрнардынская вуліца ў Пінску, перайменаваная савецкімі ўладамі ў вуліцу Савецкую
* Бэрнардынская вуліца ў Слоніме, перайменаваная савецкімі ўладамі ў вуліцу Васі Крайняга

Таксама ў Менску існавалі Малая і Вялікая Бэрнардынскія вуліцы, перайменаваныя адпаведна ў Герцэна і Кірылы і Мятода. 

## Летува
* Бэрнардынская вуліца ў Вільні
Марачы

Назву **Марачы** маюць:

* Марачы — вёска ў Пастаўскім раёне Віцебскай вобласьці
* Марачы — вёска ў Зэльвенскім раёне Гарадзенскай вобласьці
Бярэжкі

Назву **Бярэжкі** маюць:

## Населеныя пункты
### [[Беларусь]]
* Бярэжкі — вёска ў Зэльвенскім раёне Гарадзенскай вобласьці
* Бярэжкі — вёска ў Глускім раёне Магілёўскай вобласьці

## Глядзіце таксама
* Беражаны
* Беражкі
* Беражна
* Беражніца
* Беражное
* Беражныя
* Беражок
* Беражыстае
Чарнэлі

**Чарнэ́лі** (таксама — *Чарне́лі*) — вёска ў Івейскім раёне Гарадзенскай вобласьці. Уваходзіць у склад Юрацішкаўскага сельсавету.

## Насельніцтва
* 2009 год — 76 чалавек
* 1999 год — 102 чалавекі

## Крыніцы

## Літаратура
* 

Катэгорыя:Населеныя пункты Івейскага раёну
Катэгорыя:Юрацішкаўскі сельсавет
Чашэйкі (Івейскі раён)

**Чашэ́йкі** — вёска ў Івейскім раёне Гарадзенскай вобласьці. Уваходзіць у склад Юрацішкаўскага сельсавету.

## Гісторыя
У сярэдзіне XIX ст. вёска ў Трабскай воласьці Ашмянскага павету Віленскай губэрні. У 1861 г. 24 рэвіскія душы, у складзе маёнтку Бокшышкі Дмахоўскіх. У 1897 г. 18 двароў, 127 жыхароў. 3 1901 г. працавала школа граматы. У 1905 г. 154 жыхары, 164 дзесяціны зямлі. Побач на р. Якунька знаходзіўся фальварак Ваткевіча, 8 жыхароў, 70 дзесяцін зямлі.

У 1921—1939 гадах у Трабскай гміне Валожынскага павету Наваградзкага ваяводзтва Польшчы. У 1921 г. у вёсцы 20 двароў, 102 жыхары, у фальварку 2 двары, 14 жыхароў.

З 12 кастрычніка 1940 году вёска (ЗЗ двары, 190 жыхароў) і фальварак (2 двары, 14 жыхароў) у Росьцеўшчынскім сельсавеце Юрацішкаўскага раёну. З 26 чэрвеня 1941 году да 7 ліпеня 1944 году пад нямецкай акупацыяй. З 1949 году ў калгасе «Новае жыцьцё». Пазьней у складзе саўгасу, затым экспэрымэнтальнай базы «Чарнэлі». З 20 студзеня 1960 году ў Івейскім раёне. З 3 траўня 1962 году ў Юрацішкаўскім пасялковым савеце. У 1970 г. 165 жыхароў. Потым у калгасе «Чарнэлі».

## Насельніцтва
* 2010 год — 20 чалавек
* 1999 год — 62 чалавекі, 30 двароў

## Крыніцы

## Літаратура
* Памяць: Іўеўскі раён. — Мінск: Белта, 2002.

Катэгорыя:Населеныя пункты Івейскага раёну
Катэгорыя:Юрацішкаўскі сельсавет
Бітва пры Нёў-Шапэль

**Бі́тва пры Нёў-Шапэль** (7—13 сакавіка 1915) — наступ ангельскіх войскаў, сумесна з бэльгійскімі часткамі, праведзенае каля вёскі Нёў-Шапэль, падчас Першай сусьветнай вайны. Пастаўленай мэты, а менавіта прарыву нямецкага фронту, ангельскія войскі не дасягнулі.

## Перад наступлам
У сакавіку 1915 году ангельскае камандаваньне пастанавіла правесьці лякальны наступ у Нёў-Шапэль, задзейнічаўшы 2 армейскіх корпусу. Таксама плянаваліся адцягваючыя дзеяньні сіламі 2-й ангельскай арміі і бэльгійскімі часткамі. Француская армія аказвала падтрымку ў гэтым наступе толькі артылерыяй.

## Наступ
7 сакавіка пасьля артылерыйскай падрыхтоўкі на фронце працягласьцю 3 км, ангельскія войскі атакавалі пазыцыі 7-га нямецкага корпусу. Пасьля распачатых баёў, наступаўшым атрымалася авалодаць вёскай Нёў-Шапэль і першай нямецкай лініяй абароны. Затым, каб падрыхтавацца да другой атацы, ангельцы былі вымушаныя спыніць наступ, што дало магчымасьць немцам падцягнуць рэзэрвы. Наступныя напады брытанцаў пасьпяхова адбіваліся немцамі, якія нярэдка распачыналі контратакі. Наступ ангельцаў захлынуўся. Генэрал Фрэнч, з-за страт і недахопу снарадаў быў вымушаны спыніць наступ.

Ангельская армія страціла каля 11 000 забітымі і параненымі. Наступ пры Нёў-Шапэль аказаўся няўдалым для саюзьнікаў.

## Літаратура
* Кіган Джон Первая мировая война — М.: АСТ, 2004. — 576 с. — 4000 экз. — .
* Зайончкоўскі А.М. Первая мировая война — СПб.: Полигон, 2000. — 878 с. — .
* Бэзыл Ліддел Гарт 1914. Правда о Первой мировой — М.: Эксмо, 2009. — 480 с. — 4300 экз. — .
* История Первой мировой войны 1914—1918 гг. / пад рэдакцыяй І. І. Растунова — у 2-х тамах. — М.: Наука, 1975. — 25 500 экз.

## Вонкавыя спасылкі
* Бітва пры Нёў-Шапэль на сайце «World War One Battlefields»
* Мэмарыял індыйскага корпусу брытанскай арміі ў Нёў-Шапэль
* World War I Document Archive — The Battle of Neuve Chapelle by Count Charles de Souza

Нёў-Шапэль
Катэгорыя:Бітвы Францыі
Катэгорыя:Бітвы Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Бітвы Нямеччыны
Катэгорыя:Бітвы Бэльгіі
Катэгорыя:Нямеччына ў Першай сусьветнай вайне
Катэгорыя:Францыя ў Першай сусьветнай вайне
Катэгорыя:Вялікабрытанія ў Першай сусьветнай вайне
Катэгорыя:Бітвы 1915 году
Кубак Казахстану па футболе

**Кубак Казахстану па футболе** — штогадовы кубак Казахстану, які праходзіць у фармаце алімпійскай сыстэмы. Першы розыгрыш быў праведзены ў 1992 годзе. Найбольш пасьпяховы клюб — «Кайрат», які выйграваў спаборніцтва 10 разоў.

## Пераможцы
* Кайрат — 10 разоў
* Астана-1964, Астана, Табол — 3
* Актабе, Ардабасы, Кайсар — 3
* Атыраў, Дастык, Іртыш, Спартак, Тараз, Усход, Шахтар — 1

Катэгорыя:Казаскі футбол
Казахстан
Уаза

**Ўа́за** () — рака ў Бэльгіі і ў Францыі, правы прыток Сэны. Даўжыня 302 км. Агульная плошча басэйну 17 тыс. км². Злучаная сыстэмай каналаў з такімі рэкамі, як Маас, Сома, Шэльда. З басэйнам ракі Санса злучаная Паўночным каналам.

Бярэ пачатак ў бэльгійскай правінцыі Эно, на захадзе Ардэнскіх гор, пасьля цячэ на паўднёвы-захад, уліваецца ў Сэну ў Канфлян-Сэнт-Анарын (дэпартамэнт Івэлін, у 30 км паўднёвей Парыжу). На раце знаходзяцца гарады Камп’ень, Крэй і Пантуаз (Францыя).

Катэгорыя:Рэкі Бэльгіі
Катэгорыя:Рэкі Францыі
Упляндс Вэсьбю ок Салянтуна

**У́пляндс Вэ́сьбю ок Салянту́на** () — урбаністычная адзінка ў Швэцыі, на поўнач ад Стакгольму  (найпаўднёвы яе пункт знаходзіцца за 10 км ад швэдзкай сталіцы). Уваходзіць у склад камунаў Стакгольм, Салянтуна, Сольна й Упляндс Вэсьбю і не зьяўляецца горадам у традыцыйным разуменьні панятку. У сучасных граніцах утварылася толькі ў 2016 годзе. Насельніцтва 139 606 чалавек (па стане на 31 сьнежня 2015) — пятае месца сярод гарадоў Швэцыі.

## Вонкавыя спасылкі
 Statistiska Centralbyrån

Катэгорыя:Гарады Швэцыі
Сухінічы

Назву **Сухінічы** маюць:

## Населеныя пункты
### [[Беларусь]]
* Гарадзенская вобласьць:
** Сухінічы — вёска ў Зэльвенскім раёне
** Сухінічы — вёска ў Мастоўскім раёне

### [[Расея]]
* Сухінічы — горад у Калускай вобласьці

## Глядзіце таксама
* Сухініч
* Сухіны
Камашы

**Кама́шы, ''гама́шы**'' () — вязаныя або пашытыя з шчыльнага тоўстага матэрыялу чахлы без падэшваў, што закрываюць костачкі, часам дасягаюць калена. Апраналіся па-над чаравікамі. Зашпільваліся на гузікі збоку. Прызначаліся дзеля абароны абутку, які да пачатку масавае вытворчасьці быў даволі дарагім. У заходнеэўрапейскіх войсках (Францыі, Італіі), пасьля і ў Амэрыцы, абутак з камашамі замянялі боты.

## Глядзіце таксама
* Бахілы
* Гетры

## Вонкавыя спасылкі

* Militære leggings, gamasjer og puttees fra tidlig på 1900-tallet

Катэгорыя:Абутак
Катэгорыя:Турыстычны рыштунак
Катэгорыя:Панчошна-шкарпэткавыя вырабы
Крываль

Назву **Крываль** маюць:

* Крываль — вёска ў Любанскім раёне Менскай вобласьці
* Крываль — вёска ў Салігорскім раёне Менскай вобласьці
* Крываль — пасёлак у Салігорскім раёне Менскай вобласьці
Уладзімер Даўгяла

**Уладзі́мер Уладзі́меравіч Даўгя́ла** ( 21 траўня 1970 году) — беларускі кніжны мастак, графік.

У 1993 годзе скончыў Беларускую дзяржаўную акадэмію мастацтваў, аддзяленьне графічнага дызайну.

Працаваў дызайнэрам рэклямным агенцтве «Улад» (1993—1994). Супрацоўнічаў з рознымі выдавецтвамі (1994—1996). Мастак-ілюстратар выдавецтва «Русич» (1996—2002). З 2005 г. выкладчык катэдры графічнага дызайну Беларускай дзяржаўнай акадэміі мастацтваў. З 2010 году — старэйшы выкладчык катэдры дызайну БДУ. У 2013 годзе выкладчык праграмы ЭГУ «Візуальны дызайн і мэдыя».

## Асноўныя працы
* 1998 «Волшебные сказки»
* 2007 Карло Гольдони. «Слуга двух господ». — Афины: «Пападопулос Паблишерз» (Грэцыя)
* 2007 Мария Русакис. «Принцесса пера». — Афины: «Пападопулос Паблишерз» (Грэцыя)
* 2007 «Тысяча и одна ночь». — Афины: «Пападопулос Паблишерз» (Грэцыя)
* 2008 «Волшебное правило». — Мн.: Святоелисаветинский монастырь, 2008.
* 2009 «Рисунок змеи». Сказки. — Тайбей: «ГРИММПРЕСС» (Тайвань), 2009.
* 2009 Оскар Уальд. «Счастливый принц».— Тайбей: «ГРИММПРЕСС» (Тайвань), 2009.
* 2009 «Золотой топор». Сказки. — Тайбей: «ГРИММПРЕСС» (Тайвань), 2009.
* 2013 Алена Масло. «Рождество у Крестной». — Мн.: Кавалер Паблишерз, 2005; Мн.: «Мастацкая літаратура»
* 2013 Оскар Уайльд. «Великан-эгоист».— Тайбей: «ГРИММПРЕСС» (Тайвань), 2013.
* 2013 А.Бензярук. «Мячы Грунвальда». — Мн.: «Мастацкая літаратура», 2013.
* 2014 О.Уайльд. «Сказки». — М.: Олма-пресс, 2014 г.

## Узнагароды
* 1998 — Гран-пры ЮНЭСКА за малюнкі да кнігі «Волшебные сказки» (Брусэль).
* 2002 — дыплём «За тэхнічнае ўдасканаленьне».
* 2004 — 2-ое месца ў намінацыі «Графіка» на рэспубліканскай маладзёвай выставе «Падарожжа».
* Дыплём «Залаты дубль» (2003, 2004, 2005, 2006, 2007).
* 2013 — перамога ў нацыянальным конкурсе «Мастацтва кнігі», асабістая намінацыя «Майстэрства. Найлепшы ілюстратар году» за малюнкі да кнігі «Мячы Грунвальда, альбо дванаццаць абаронцаў караля» Анатоля Бензерука.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Старонка У. Даўгяла на сайце БДУ
* Ілюстрацыі У.Даўгяла
* Працы У.Даўгяла ў тэхніцы Афорт

Катэгорыя:Беларускія мастакі і мастачкі
Катэгорыя:Беларускія графікі
Уаза (неадназначнасьць)

Назву **Ўаза** маюць:

* Уаза — дэпартамэнт у Францыі.
* Уаза () — рака ў Францыі й Бэльгіі.
Якунь

**Я́кунь** — хутар у Беларусі, каля ракі Якунькі. Уваходзіць у склад Юрацішкаўскага сельсавету Івейскага раёну Гарадзенскай вобласьці. Вёска цалкам зьнесена.

## Назва

Якун () — усходнеславянская форма германскага (паўночнагерманскага) імя Hákon.

## Насельніцтва
* 1999 год — 6 чалавек
* 2024 год - 0 чалавек

## Крыніцы

## Літаратура
* 

Катэгорыя:Населеныя пункты Івейскага раёну
Катэгорыя:Юрацішкаўскі сельсавет
Адамава (Гарадзенская вобласьць)

**Ада́мава** (таксама — *Адамо́ва*) — хутар у Івейскім раёне Гарадзенскай вобласьці. Уваходзіць у склад Юрацішкаўскага сельсавету.

## Назва
Назва паходзіць ад імя першага пасяленца Адама Станкевіча.

## Гісторыя
У канцы XIX ст. засьценак у Юрацішкаўскай воласьці Ашмянскага павету Віленскай губэрні. У 1897 г. 6 жыхароў. У 1905 г. належаў Паўлоўскаму, 6 жыхароў, 25 дзесяцін зямлі. У 1909 г. 3 двары, 18 жыхароў.

У 1921—1939 гадах у Юрацішкаўскай гміне Валожынскага павету Наваградзкага ваяводзтва Польшчы.

З 12 кастрычніка 1940 году вёска (23 жыхары) у Макуцкім, з 16 ліпеня 1951 году ў Юрацішкаўскім сельсавеце Юрацішкаўскага, з 20 студзеня 1960 году Івейскага раёнаў. Хутар знаходзіўся ў складзе экспэрымэнтальнай базы «Чарнэлі». З 3 траўня 1962 году ў Юрацішкаўскім пасялковым савеце. Потым у складзе калгасу імя К. С. Заслонава.

## Насельніцтва
* 2010 год — 10 чалавек
* 1999 год — 11 чалавек, 6 двароў

## Крыніцы

## Літаратура
* Памяць: Іўеўскі раён. — Мінск: Белта, 2002.

Катэгорыя:Населеныя пункты Івейскага раёну
Катэгорыя:Юрацішкаўскі сельсавет
Холстава

Назву **Холстава** маюць:

* Холстава — вёска ў Зэльвенскім раёне Гарадзенскай вобласьці
* Холстава — вёска ў Быхаўскім раёне Магілёўскай вобласьці
Вайніліха

**Вайні́ліха** — хутар у Беларусі, каля вытоку ракі Чапунькі. Уваходзіць у склад Юрацішкаўскага сельсавету Івейскага раёну Гарадзенскай вобласьці.

## Назва

Вуйнла (Vuinla) — імя германскага паходжаньня. Іменная аснова -вуйн- (-войн-, -вун-) (імёны ліцьвінаў Вайнейка, Войнар, Войнат; германскія імёны Vunnecho, Wunar, Wonnat) паходзіць ад старагерманскага wunna, гоцкага wunands 'шчаснасьць, задаволенасьць', ісьляндзкага vænn 'прыемны', нямецкага gewohnt 'задаволены'.

## Гісторыя
У 2-й палове XIX ст. засьценак у Трабскай воласьці Ашмянскага павету Віленскай губэрні. У 1905 г. 28 жыхароў, 105 дзесяцін зямлі. У 1909 г. 2 двары, 11 жыхароў.

У 1921—1939 гг. у Юрацішкаўскай гміне Валожынскага павету Наваградзкага ваяводзтва Польшчы. У 1921 г. 7 двароў, 36 жыхароў.

З 12 кастрычніка 1940 году засьценак (8 двароў, 63 жыхары) у Юрацішкаўскім сельскім (з 5 сакавіка 1962 году пасялковым) савеце Юрацішкаўскага, з 20 студзеня 1960 году Івейскага раёнаў. З 1949 году ў калгасе імя К. С. Заслонава. У 1970 г. 29 жыхароў, у саўгасе «Трабы». Потым у складзе калгасу «Чарнэлі».

## Насельніцтва
* 1999 год — 8 чалавек, 3 двары
* 2010 год — 4 чалавекі

## Крыніцы

## Літаратура
* 

Катэгорыя:Населеныя пункты Івейскага раёну
Катэгорыя:Юрацішкаўскі сельсавет
Геліяцэнтрычная арбіта

**Геліяцэнтрычная арбіта** — эліптычная траекторыя руху нябеснага цела вакол Сонца. Адзін з двух фокусаў эліпсу, па якім рухаецца нябеснае цела, супадае з цэнтрам Сонца.

Пры руху нябеснага цела пад дзеяньнем сілы прыцягненьня зоркі, яго поўная энэргія **E** і момант імпульсу **L** адносна гэтай зоркі, захоўваюцца:

: E = \frac {mv^2}{2}-G_N \frac{Mm}{r} = const

дзе **v** — хуткасьць цела, **r** — радыюс-вэктар, праведзены з цэнтру зоркі да цела, **M** — маса зоркі, **m** — маса нябеснага цела. У палярнай сыстэме каардынат гэтыя ўраўненьні маюць выгляд:

E = \frac {m}{2} \dot r^2 + \frac {m}{2}r^2\varphi^2 - G_N \frac {Mm}{r},
: L=mr^2\dot \varphi
дзе выкарыстаныя наступныя прадстаўленьні для хуткасьці і моманту імпульсу:
: v=v_r+v_\varphi=\dot re_r + r\dot \varphi e_\varphi
: L=m(r\times v_r)+m(r\times v_\varphi)=mr^2\dot\varphi e_z
e_r, e_\varphi, e_z — адзінкавыя орты.

## Глядзіце таксама
* Законы Кеплера руху нябесных цел
* Геацэнтрычная арбіта
* Чацьвёртая касьмічная хуткасьць

Катэгорыя:Астрадынаміка
Катэгорыя:Арбіты
Геастацыянарная арбіта

right|thumb|250px|Ілюстрацыя руху спадарожніка на геастацыянарнай арбіце з вярчэньнем Зямлі
thumb|250px|Геастацыянарная арбіта

**Геастацыяна́рная арбі́та (ГСА)**&nbsp;— кругавая арбіта, абарочваючыся на якой штучны спадарожнік Зямлі стала знаходзіцца над адным і тым жа пунктам зямной паверхні.

Геастацыянарная арбіта зьяўляецца асабістым выпадкам геасінхроннай арбіты. Яна зьмешчана ў плоскасьці экватару Зямлі, на вышыні 35 786 км над узроўнем мора. Менавіта такая вышыня забясьпечвае спадарожніку пэрыяд кручэньня, роўны сыдэрычнаму пэрыяду кручэньня Зямлі (23 гадзіны 56 хвілін). Гэта значыць спадарожнік абарочваецца вакол плянэты з вуглавой хуткасьцю, роўнай вуглавой хуткасьці кручэньня Зямлі вакол сваёй восі і, нібыта нерухома завісае ў небе Зямлі.

Ужываецца для зьмяшчэньня камунікацыйных, тэлетрансьляцыйных і іншых штучных спадарожнікаў.

Ідэі выкарыстаньня геастацыянарных спадарожнікаў з мэтай сувязі выказваліся яшчэ Цыялкоўскім і славенскім тэарэтыкам касманаўтыкі Германам Паточнікам у 1928 годзе, але яны не набылі шырокага прызнаньня. Перавагі геастацыянарнай арбіты сталі шырока вядомымі пасьля публікацыі навукова-папулярнага артыкулу Артура Кларка ў часопісе «Бяздротавы Сусьвет» (1945). На Захадзе геастацыянарную і геасынхронную арбіту часам называюць «арбітамі Кларка», а «поясам Кларка» завуць участак касьмічнай прасторы на адлегласьці 36000 км над узроўнем мора ў плоскасьці зямнога экватару, дзе парамэтры арбіты блізкія да геастацыянарнай.

Першым спадарожнікам, пасьпяхова выведзеным на геастацыянарную арбіту, стаў Sincom-3, запушчаны НАСА 19 жніўня 1964 году. На геастацыянарную арбіту ён быў зьмешчаны 11 верасьня 1964 году.

## Крыніцы




Катэгорыя:Арбіты
Сыдэрычны пэрыяд

**Сыдэры́чны пэры́яд абарачэ́ньня** (ад , зорка) — адрэзак часу, у якім нейкае нябеснае цела-спадарожнік зьдзяйсьняе вакол галоўнага цела поўны абарот. Паняцьце «Сыдэрычны пэрыяд звароту» прымяняецца да целаў, якія абарочваюцца вакол Зямлі — Месяца (Сыдэрычны месяц) і штучных спадарожнікаў, а таксама плянэт, камэт і інш., што абарочваюцца вакол Сонца

Сыдэрычны пэрыяд таксама называюць **[[год]]ам**. Напрыклад, мэркурыянскі год, юпітэрыянскі год, і г. д.

## Глядзіце таксама
* Сынадычны пэрыяд

Катэгорыя:Арбіты
Катэгорыя:Астрадынаміка
Катэгорыя:Час у астраноміі
Эпоха (астраномія)

**Эпоха** ў астраноміі — момант часу, для якога вызначаны астранамічныя каардынаты або элемэнты арбіты. Астранамічныя каардынаты могуць быць пералічаныя з адной эпохі ў іншую з улікам прэцэсіі, а таксама ўласнага руху. У выпадку арбітальных элемэнтаў, неабходна прымаць да ўвагі ўзьдзеяньні іншых целаў, каб вылічыць арбітальныя элемэнты для іншых момантаў часу.

## Глядзіце таксама
* J2000.0

## Вонкавыя спасылкі
* Калькулятар для пераліку экватарыяльных каардынат з адной эпохі ў іншую

Катэгорыя:Час у астраноміі
Катэгорыя:Сыстэмы нябесных каардынат
Фізычнае цела

**Фізычнае цела** або проста **цела** — прадмет вывучэньня фізыкі. Цела — гэта пэўная сутнасьць, якую можна разглядаць як адзінае цэлае і характарызаваць пэўнымі фізычнымі велічынямі. Напрыклад, у клясычнай мэханіцы цела характарызуецца масай, становішчам у прасторы, памерамі і арыентацыяй, на яго дзейнічаюць сілы, яно можа мець хуткасьць або паскарэньне. У тэрмадынаміцы цела характарызуецца аб’ёмам, тэмпэратурай і г.д. У электрастатыцы цела характарызуюцца зарадамі і патэнцыяламі.

Слова *цела* часта ўжываецца разам з дадатковымі вызначальнікамі, напрыклад: **мэханічнае цела**, абсалютна цьвёрдае цела, абсалютна чорнае цела і г.д..

## Глядзіце таксама

* Зьява

Катэгорыя:Клясычная мэханіка
Геацэнтрычная арбіта

**Геацэ́нтрычная арбі́та** — траекторыя руху нябеснага цела па эліптычнай траекторыі вакол Зямлі.

Адзін з двух фокусаў эліпсу, па якім рухаецца нябеснае цела, супадае зь Зямлёй. Для таго, каб касьмічны карабель апынуўся на гэтай арбіце, яму неабходна надаць хуткасьць, меншую за другую касьмічную хуткасьць, але ня меншую за першую касьмічную хуткасьць.

## Глядзіце таксама
* Законы Кеплера руху нябесных целаў
* Геастацыянарная арбіта
* Геліяцэнтрычная арбіта

Катэгорыя:Астрадынаміка
Катэгорыя:Арбіты
J2000.0

**J2000.0** — назва эпохі ў астраноміі. Эпоха — вызначаны момант часу, у які дакладна вызначаны астранамічныя каардынаты і элемэнты арбіт, і ад якога вылічаны іншыя арбітальныя парамэтры, з мэтай прадказаньня становішча таго ці іншага аб’екта ў будучыні.

Зь цягам часу недакладнасьці і памылкі вымярэньняў накопліваюцца, ствараючы ўсё больш памылак вылічэньняў становішча аб’екта. У мінулым астраномы і групы астраномаў вызначалі эпохі паводле сваіх меркаваньняў, аднак у наш час эпохі вызначаны ў міжнародным пагадненьні. Такім чынам, астраномы па ўсім сьвеце могуць супрацоўнічаць больш эфэктыўна.

Бягучая эпоха, вызначаная міжнародным пагадненьнем — J2000.0.

Дакладнае значэньне па Юліянскаму календару:
* 2451545,0 TT (Зямны час), ці поўдзень 1 студзеня 2000 году.

Гэтыя дата і час эквівалентныя:
* 11:59:27,816 1 студзеня 2000 году па міжнароднаму атамнаму часу (TAI).
* 11:58:55,816 1 студзеня 2000 году па сусьветнаму каардынаванаму часу (UTC).

Катэгорыя:Час у астраноміі
Міжнародны атамны час

**Міжнародны атамны час** (*TAI*, ) — час, у аснову вымярэньня якога пакладзены электрамагнітныя ваганьні, якія выпраменьваюцца атамамі ці малекуламі пры пераходзе з аднаго энэргетычнага стану ў іншы.

Са зьяўленьнем у 1955 звышстабільных эталёнаў частаты, заснаваных на квантавых пераходах паміж энэргетычнымі ўзроўнямі малекул і атамаў, стала магчымым стварэньне атамных шкал часу.

Маштаб сыстэмы TAI прыняты роўным маштабу эфэмэрыднага часу (ЕТ), гэта значыць атамныя гадзіньнікі зьяўляюцца фізычнай перадачай шкалы ЕТ. Дакладнасьць перадачы да 2&nbsp;с.

пастановай XII Генэральнай канфэрэнцыі мер і вагаў у 1967 адзінка TAI — 1 атамная сэкунда — прыраўнавана працягласьці 9 192 631 770 пэрыядаў выпраменьваньня, які адпавядае пераходу паміж двума звыштонкімі ўзроўнямі асноўнага стану атама цэзію-133. Адносная дакладнасьць цэзіевага эталёну частаты 10−10—10−11 на працягу некалькіх гадоў.

Нульпункт шкалы TAI ссунуты адносна нульпункту шкалы ЕТ на нязьменную велічыню:

ЕТ = АТ + 32,184 c

Эталён атамнага часу ня мае ні сутачных, ні векавых ваганьняў, не старэе і мае дастатковую дакладнасьць і ўзнаўляльнасьць.

## Глядзіце таксама
* Атамныя гадзіньнікі
* Сусьветны каардынаваны час

Катэгорыя:Астрамэтрыя
Катэгорыя:Час
Катэгорыя:Гадзіньнікі
Зямны час

**Зямны час**, **Terrestrial Time** (**ТТ**) — сучасны астранамічны стандарт, распрацаваны Міжнародным астранамічным саюзам для вызначэньня часу астранамічных назіраньняў, зробленых з паверхні Зямлі. Зямны час зьяўляецца спадчыньнікам дынамічнага часу і эфэмэрыднага часу.

Зямны час адрозьніваецца ад шкалы часу, якая выкарыстоўваецца для паўсядзённага ўжываньня (UTC). Адзінка часу TT — сэкунды ў сыстэме СІ, заснаваныя на стандарце цэзіевых атамных гадзіньнікаў.

Кароткага агляду TT, дадзенага ніжэй, дастаткова для мілісэкундных дакладных вымярэньняў. Поўнае бягучае вызначэньне TT выкарыстоўвае тэорыю рэлятыўнасьці.

## Агляд
Там, дзе дастаткова мілісэкунднай дакладнасьці, TT можа быць атрыманы наступным спосабам:
* З дакладнасьцю мілісэкунды ці большай, TT ідзе паралельна атамнай шкале часу (Міжнародны атамны час, TAI) падтрыманы BIPM. TT апярэджвае TAI: TT = TAI + 32,184 сэкунды (зрушэньне ў 32,184 сэкунды зьяўляецца вынікам гісторыі.)

## Глядзіце таксама
* Сусьветны каардынаваны час
* Эфэмэрыдны час
* Сусьветны час
* Міжнародны атамны час

Катэгорыя:Час
Катэгорыя:Час у астраноміі
Кашалі

Назву **Кашалі** маюць:

* Кашалі — вёска ў Зэльвенскім раёне Гарадзенскай вобласьці
* Кашалі — вёска ў Пухавіцкім раёне Менскай вобласьці
Усходні фронт

**Усхо́дні фронт**:

* Усходні фронт (Першая сусьветная вайна) (1914—1918);
* Усходні фронт (Белая армія) (1918—1920) — апэратыўна-стратэгічнае аб’яднаньне ўзброеных антыбальшавіцкіх сіл на ўсходзе Расеі падчас Грамадзянскай вайны;
* Усходні фронт РСЧА (1918—1920) — апэратыўна-стратэгічнае аб’яднаньне бальшавіцкіх войскаў падчас Грамадзянскай вайны ў Расеі;
* Усходні фронт (Другая сусьветная вайна) (1941—1945);
* Усходні фронт СПА (1943—1944) — аб’яднаньне войскаў СПА ўзброеных сіл СССР падчас Вялікай Айчыннай вайны.
Манумэнт Перамогі (Масква)

**Манумэ́нт Перамо́гі** — востраслуп на Пляцы Пераможцаў у Парку Перамогі на Паклоннай гары ў горадзе Масква.
Найвышэйшы манумэнт у Расеі

## Агульныя зьвесткі
Збудаваны ў 1995 року (дойліды Л. В. Вавакін, В. М. Будаеў, разьбяр З. К. Цэрэтэлі).

Востраслуп даўжынёю 141,8 мэтраў (па 1 дэцымэтру за кожны дзень вайны) мае форму трохкантовага багнету і на большай частцы даўжыні абкладзены масянзовымі барэльефамі. На даўжыні 104 мэтры да стэлы мацуецца 25-тонная масянзовая скульптурная суполка, у якую ўваходзіць багавіца перамогі Ніка, якая нясе вянок, і два амуры, якія трубяць перамогу. Манумэнт адчынены 9 траўня 1995 року ў складзе Мэмарыяльнага комплексу Перамогі.

## Крыніцы

Катэгорыя:Масква
Катэгорыя:Нямецка-савецкая вайна
Вікінгур Оўляфсьвік

«**Вікінгур**» () — ісьляндзкі футбольны клюб з гораду Оўляфсьвіку. Заснаваны ў 1928 годзе.

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Оўляфсьвік
Джалін Цай

**Джалін Цай** (; нарадзілася  году, Новы Тайбэй, Рэспубліка Кітай) — тайванская сьпявачка, аўтарка песень, танцорка й акторка.

## Дыскаграфія
* *1019* (1999)
* *Don't Stop* (2000)
* *Show Your Love* (2000)
* *Lucky Number* (2001)
* *Magic* (2003)
* *Castle* (2004)
* *J-Game* (2005)
* *Dancing Diva* (2006)
* *Agent J* (2007)
* *Butterfly* (2009)
* *Myself* (2010)
* *Muse* (2012)
* *Play* (2014)

## Вонкавыя спасылкі
* 

Катэгорыя:Асобы Тайваню
ПС Кемі

«**ПС Кемі**» () — фінскі футбольны клюб з гораду Кемі. Заснаваны ў 1999 годзе.

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Кемі
Крэазот

**Крэазо́т** () — бескаляровая (часам жаўтлявая або жоўта-зялёная), успыхваючая, цяжкарашчынная ў вадзе алеістая вадкасьць зь едкім пахам і пякучым смакам, якую вырабляюць з драўнянага або каменнавугальнага дзёгцю. Уяўляе сабой сумесь фэноляў, галоўным чынам гваяколя і крэзоля. Распушчальная ў сьпірце, этэры. Атрутная.

## Характарыстыка
Прадукт сухой дыстыляцыі драўніны; таксама асядае на сьценках комінаў пры спальваньні недастаткова высушаных паленьняў. Гаручая, жаўтлявая ці бясколерная алеістая вадкасьць зь пякучым смакам і характэрным пахам.

## Мінуўшчына
Упершыню крэазот быў атрыманы Карлам фон Райхенбахам у 1830 року пры дыстыляцыі дзёгцю буку.

## Ужываньне
Драўняны, або фармацэўтычны крэазот, які атрымліваецца выключна з драўніны буку, прымяняецца пры сухотах і як антысэптык. Каменнавугальны, ці тэхнічны — для кансэрваваньня драўніны (прамочваньня шпалаў, драўляных апораў і да т. п.) і засьцярогі яе ад гніеньня, у вытворчасьці штучных смолаў, а таксама як флятаагент пры ўзбагачэньні (флятацыі) руд.

Характэрны пах чыгуначных шпалаў (а таксама пах у мэтрапалітэне) зьвязаны зь іхнім насычэньнем крэазотам.

## Літаратура
* 

Катэгорыя:Хімічныя сумесі
Катэгорыя:Адхарквальныя сродкі
Катэгорыя:Лясная прадукцыя
Катэгорыя:Канцэрагены групы 2A Міжнароднага агенцтва па дасьледаваньні рака
Церахавічы

Назву **Церахавічы** маюць:

## Населеныя пункты
### [[Беларусь]]
* Гарадзенская вобласьць:
** Церахавічы — вёска ў Зэльвенскім раёне
** Церахавічы — вёска ў Сьвіслацкім раёне

## Глядзіце таксама
* Церах
* Церахава
* Церахаў
* Церахі
* Церахова
* Цераховічы
* Церахоўка
Бязьверхавічы

Назву **Бязьверхавічы** маюць:

* Бязьверхавічы — вёска ў Слуцкім раёне Менскай вобласьці
* Бязьверхавічы — пасёлак у Слуцкім раёне Менскай вобласьці
Таміслаў Іванчыч

**Таміслаў Іванчыч** (; 30 лістапада 1938, Давар&nbsp;— 17 лютага 2017, Заграб)&nbsp;— каталіцкі сьвятар, доктар багаслоўя, дэкан, прафэсар Заграбскага ўнівэрсытэту, заснавальнік агіятэрапіі.

## Жыцьцяпіс
Іванчыч вывучаў філязофію і тэалёгію ў Заграбе ды Рыме. У 1966 року ён быў высьвячаны на сьвятара Заграбскай архідыяцэзіі. Пасьля сканчэньня дактарату ў Папскім унівэрсытэце у 1971 ён вярнуўся ў Заграб.

У 1975 року стаў прафэсарам каталіцка-тэалягічнага факультэту Заграбскага ўнівэрсытэту, ачоліў катэдру фундамэнтальнай тэалёгіі. Займаўся філязофіяй, тэалёгіяй і літаратурай, шукаў новыя спосабы эвангелізацыі; з патрэбы разьвіцьця духоўнай тэрапіі, неаддзельнай ад саматычнай і псыхіятрычнай тэрапіі чалавека пры комплексным лячэньні чалавека вывеў мэтад агіятэрапіі і ў 1990 року заснаваў Цэнтар духоўнай дапамогі дзеля практыкаваньня агіятэрапіі.

У 1983 року стаў канонікам Заграбскага мітрапольнага сабору. У 1998—2001 роках&nbsp;— дэкан каталіцка-тэалягічнага факультэту Заграбскага ўнівэрсытэту. У 2001 року быў абраны на пост рэктара ўнівэрсытэту, але з прычыны хваробы ня здолеў выконваць рэктарскія функцыі.

З 2004 року — сябра тэалягічнай камісіі Ватыкану.

Аўтар шматлікіх кніг на каталіцкую тэматыку, якія былі перакладзеныя на замежныя мовы. Быў сябрам Таварыства харвацкіх літаратурных перакладнікаў, рэдактарам і аўтарам шматлікіх нацыянальных і міжнародных каталіцкіх часопісаў.

## Вонкавыя спасылкі
* Анотація книги Т. Іванчіча «Діягностика душі й агіотерапія» й коротка інформація про автора на сайті видавництва «Свічадо»

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Давары
Катэгорыя:Харвацкія багасловы
Катэгорыя:Харвацкія каталіцкія дзеячы
Катэгорыя:Харвацкія літаратары
Катэгорыя:Харвацкія пэдагогі
Катэгорыя:Дактары багаслоўя
Катэгорыя:Хрысьціянскія літаратары
Катэгорыя:Каталіцкія багасловы
Катэгорыя:Міжнародная тэалягічная камісія
Катэгорыя:Памерлі ў Заграбе
Узбуйненьне БССР

**Узбуйне́ньне БССР** — павелічэньне плошчы Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі ў 1924 (першае ўзбуйненьне) і 1926 (другое ўзбуйненьне БССР) роках.

Пасьля Рыскай дамовы этнічна беларускія землі былі падзеленыя на тры часткі — заходнюю ў складзе Польшчы, усходнюю ў складзе Савецкай Расеі (перададзеныя ў склад РСФСР яшчэ ў сьнежні 1919), і частку былой Менскай губэрні ў складзе ўласна БССР (6 паветаў — Бабруйскі, Барысаўскі, Ігуменскі, Мазырскі, часткова Менскі і Слуцкі).

У 1920-я рокі тэрыторыя БССР два разы ўзбуйнялася за кошт усходніх этнічна беларускіх земляў.

## Першае ўзбуйненьне БССР

У сьнежні 1923 року Палітбюро ЦК РКП(б) пагадзілася з прапановай ЦК КП(б)Б аб далучэньні да БССР «*роднасных ёй у побытавых, этнаграфічных і гаспадарча-эканамічных адносінах*» тэрыторыі, а менавіта Горацкі і Амсьціслаўскі паветы Смаленскай губэрні, Віцебскую губэрню цалкам і Гомельскую губэрню цалкам за выключэньнем чатырох паветаў былой Чарнігаўскай губэрні. Аднак хутка спэцыяльная камісія ЦВК СССР перагледзела рашэньне Палітбюро. У выніку па-за межамі БССР пакідаліся Веліскі, Невельскі, Себескі паветы Віцебскай губэрні, Гомельскі і Рэчыцкі паветы Гомельскай губэрні і большая частка Амсьціслаўскага павету Смаленскай губэрні. Такім чынам, рашэньне пра ўзбуйненьне было прынята ў Маскве, і ў сакавіку 1924 яно было прынята ЦВК СССР. Рашэньне фармальна зацьвердзіў VI надзвычайны Зьезд Саветаў БССР. Тэрыторыя БССР у выніку першага ўзбуйненьня павялічылася да 110 584 км², а насельніцтва — да 4,2 млн чалавек. 70,4 % насельніцтва БССР складалі беларусы. Аднак Гомельскі і Рэчыцкі паветы заставаліся па-за межамі БССР.

## Другое ўзбуйненьне БССР

Пасьля дзяржаўнага перавароту ў Польшчы ў 1926 і пагаршэньня стасункаў з СССР саюзнае кіраўніцтва вырашыла другім узбуйненьнем БССР актывізаваць беларускі нацыянальны рух у Заходняй Беларусі і паменшыць падтрымку польскіх уладаў насельніцтвам. Менавіта таму ініцыятарам другога ўзбуйненьня БССР быў НКЗС СССР, які 8 верасьня 1926 року прыняў пастанову пра неабходнасьць настойваць у Палітбюро ЦК УКП(б), каб Гомельскі і Рэчыцкі паветы былі далучаныя да БССР. Створаная камісія на чале зь Якавам Пэтэрсам знайшла на Гомельшчыне ў значнай ступені русіфікаванае насельніцтва. Аднак ЦК КП(б)Б здолеў пераканаць ЦК УКП(б) ў неабходнасьці далучэньня Гомельшчыны да БССР. 4 сьнежня 1926 на аб’яднаным пленуме Гомельскага губэрнскага і гарадзкога камітэтаў КП(б)Б выступіў сакратар ЦК УКП(б) Мікалай Швернік, які праінфармаваў аб пастанове Палітбюро далучыць Гомельскі і Рэчыцкі паветы да БССР. Такім чынам, адбылося другое ўзбуйненьне БССР. У выніку тэрыторыя БССР павялічылася на 15 727 км², а насельніцтва — на 649 тыс. чалавек.

Катэгорыя:Гісторыя Беларусі (1918—1939)
Катэгорыя:Зьмяненьні тэрыторыі Беларусі
Катэгорыя:Падзеі 1924 году
Катэгорыя:Падзеі 1926 году
Чырвонае Сяло

Назву **Чырвонае Сяло** маюць:

## Населеныя пункты
### [[Беларусь]]
* Чырвонае Сяло — вёска ў Лепельскім раёне Віцебскай вобласьці
* Чырвонае Сяло — вёска ў Зэльвенскім раёне Гарадзенскай вобласьці

## Глядзіце таксама
* Сяло
* Чырвонае
Абавязак

**Абавя́зак** — маральнае патрабаваньне; неабходнасьць выкананьня чалавекам пэўных дзеяньняў, якія вызначаюцца грамадзтвам і ў аднолькавай ступені адносяцца да ўсіх яго чальцоў. Па значэньні блізкі да паняцьця доўг, у якім агульны, унівэрсальны характар грамадзка-значных патрабаваньняў ператвараецца ў асабістую задачу канкрэтнага індывіду, абумоўленую акалічнасьцямі яго жыцьця.

## Беларусь
Да асноўных грамадзянскіх абавязкаў, зафіксаваных у Канстытуцыі Рэспублікі Беларусь, адносяцца: выкананьне законаў краіны, павага да яе нацыянальных традыцыяў, годнасьці, правоў, законных інтарэсаў іншых асобаў; зьберажэньне прыроды, культурнай спадчыны, абарона Бацькаўшчыны, клопат пра дзяцей, бацькоў і інш.

## Літаратура
* 

Катэгорыя:Дамовы
Катэгорыя:Этычныя прынцыпы
Катэгорыя:Дэанталёгія
Катэгорыя:Цноты
Закон (права)

**Зако́н** у юрыспрудэнцыі — гэта нарматыўны прававы акт, які прымаецца прадстаўнічым (заканадаўчым) органам дзяржаўнай улады у асобым парадку, мае юрыдычную сілу і рэгулюе грамадзкія адносіны і ахоўваецца дзяржаўнай уладай..

Закон зьяўляецца асноўнай крыніцай права ў краінах кантынэнтальнай прававой сям’і.

## Глядзіце таксама
* De minimis non curat lex
* Прэзумпцыя
* Канстытуцыя
* Кодэкс
* Паняцьце

## Крыніцы
Нарматыўны прававы акт

**Нарматыўны прававы акт (НПА)** — афіцыйны дакумэнт усталяванай формы, прыняты (выдадзены) у межах кампэтэнцыі ўпаўнаважанага дзяржаўнага органу (службовыя асобы), іншых сацыяльных структур (муніцыпальных органаў, прафсаюзаў, акцыянэрных таварыстваў, таварыстваў і г.д.) ці шляхам рэфэрэндуму з выкананьнем усталяванай заканадаўствам працэдуры, які зьмяшчае агульнаабавязковыя правілы паводзінаў, разьлічаныя на нявызначанае кола асобаў і неаднаразовае ўжываньне.

## Крыніцы

Катэгорыя:Тэорыя права
Катэгорыя:Крыніцы права
Закон

**Закон**:

* Закон (навука) — факталягічна даказанае сьцьвярджэньне (у рамках тэорыі, канцэпцыі, гіпотэзы), якое тлумачыць аб’ектыўныя факты; або нейкая зьява, што мае агульнасьць і паўтаральнасьць, зафіксавана і апісана.
* Закон (права) — набор правіл ці нормаў паводзінаў, які вызначае адносіны паміж людзьмі, арганізацыямі, дзяржавай/дзяржавамі.
* Закон (фізыка) — устойлівая паўтаральная сувязь паміж зьявамі, працэсамі і станамі целаў.
* Закон (філязофія) — унутраная істотная і ўстойлівая сувязь зьяў, якая абумоўлівае іх разьвіцьцё і ўпарадкаванае зьмяненьне.
* Закон (лінгвістыка) — агульная заканамернасьць, уласьцівая пэўнай мове ці чалавечай мове наогул.

## Глядзіце таксама
* 
* Закон Божы
* Права
* Анархія

## Крыніцы
Аляхновіч

**Аляхно́віч** — беларускае прозьвішча. Вядомыя носьбіты:

* Антон Аляхновіч (1914—1979) — савецкі лётчык, Герой Савецкага Саюзу;
* Глеб Аляхновіч (1886—1918) — расейскі лётчык;
* 
* Мсьціслаў Аляхновіч (1905—1982) — беларускі і польскі мовазнавец;
* Францішак Аляхновіч (1883—1944) — беларускі драматург, тэатральны дзяяч;
* Эдгар Аляхновіч ( 1987) — беларускі футбаліст;
* Яўген Антонавіч Аляхновіч (1920—1945) — савецкі лётчык, Герой Савецкага Саюзу;
* Яўген Сямёнавіч Аляхновіч (1880-90—?) — пэдагог, беларускі грамадзкі дзяяч.
Шулякі

Назву **Шулякі** маюць:

* Шулякі — вёска ў Зэльвенскім раёне Гарадзенскай вобласьці
* Шулякі — вёска ў Слуцкім раёне Менскай вобласьці
* Шулякі — былая назва вёскі *Сьвятаполка* ў Янаўскім раёне Берасьцейскай вобласьці
Вясея (неадназначнасьць)

Назву **Вясея** маюць:

* Вясея — рака ў Слуцкім раёне Менскай вобласьці, левы прыток ракі Случ, басэйн Дняпра
* Вясея — вёска ў Слуцкім раёне Менскай вобласьці
Камора (неадназначнасьць)

**Камора** — гэта:

* Камора — невялікае памяшканьне для захаваньня рэчаў рознага прызначэньня
* Камора — вёска ў Слуцкім раёне Менскай вобласьці
Тулава

Назву **Тулава** маюць:

* Тулава — частка цела
* Тулава — вёска ў Віцебскім раёне Віцебскай вобласьці
* Тулава — хутар у Шаркоўшчынскім раёне Віцебскай вобласьці
* Тулава — вёска ў Зэльвенскім раёне Гарадзенскай вобласьці
Беларускі народ (1919)

«**Белару́скі наро́д**» () — сацыялістычная, літаратурная, грамадзкая і эканамічная газэта, заснаваная Міністэрствам беларускіх справаў у Летуве. Выдавалася з 2 лютага 1919 году ў Горадні на беларускай і расейскай мовах. Выйшлі 2 нумары. Рэдактар-выдавец: М. О. Засецкі.

## Літаратура
* 
* Ліс, А. С. «Беларускі народ» / А. С. Ліс //  С. 438.

Катэгорыя:Гарадзенскія газэты
Катэгорыя:Газэты на беларускай мове
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1919 годзе
Катэгорыя:Газэты Заходняй Беларусі
Катэгорыя:Зьніклі ў 1919 годзе
Традыцыя

**Трады́цыя** — павер’е ці паводзіны, якія перадаюцца ў межах групы або грамадзтва і маюць сымбалічнае або асаблівае значэньне з паходжаньнем у мінулым. Агульныя прыклады ўключаюць у сябе сьвяты або непрактычнае, але сацыяльна значнае адзеньне (напрыклад, парыкі ў юрыстаў і ваенныя афіцэрскія шпоры), але ідэя традыцый таксама ўжываецца да сацыяльных нормаў, напрыклад, прывітаньня. Традыцыі могуць захоўвацца і разьвівацца на працягу тысячаў гадоў — слова «традыцыя» паходзіць ад лацінскага «tradere» або «traderer» і літаральна азначае перадаваць ці аддаваць на захоўваньне. Хоць прынята лічыць, што традыцыі маюць старажытную гісторыю, многія традыцыі былі прыдуманыя з палітычнымі ці культурнымі мэтамі і выконваюцца на працягу кароткага пэрыяду часу. Некаторыя навукі, такія як антрапалёгія і біялёгія, адаптавалі тэрмін «традыцыя», вызначаючы яго больш дакладна, чым у яго звычайным выкарыстаньні, з мэтай палягчэньня навуковага дыскурсу.

Паняцьце традыцыя ў сэнсе павагі да мінуўшчыны таксама мае месца ў палітычных і філязофскіх дыскурсах. Напрыклад, палітычная канцэпцыя традыцыяналізму заснаваная на ім, бо базуецца на розных сусьветных рэлігіях, уключаючы традыцыйны каталіцызм. У мастацкіх кантэкстаў, традыцыі выкарыстоўваюцца для вызначэньня карэктнага адлюстраваньня віду мастацтва. Напрыклад, пры выкананьні традыцыйных жанраў (напрыклад традыцыйнага танцу) захаваньне традыцыйных прынцыпаў складаньня гэтай формы мастацтва мае большае значэньне, чым уласныя перавагі выканаўцы. Такі шэраг фактараў, як індустрыялізацыя, глябалізацыя, асыміляцыя ці маргіналізацыя пэўных культурных груп, можа прывесьці да страты традыцый. У адказ на гэта ў многіх краінах па ўсім сьвеце сёньня ажыцьцяўляюцца спробы захаваньня традыцый, а людзі надаюць асаблівую ўвагу такім аспэктам, як традыцыйныя мовы. Традыцыя звычайна супрацьпастаўляецца з мэтамі сучаснасьці і яе варта адрозьніваць ад канвэнцый, законаў, норм, працэдур, правілаў і падобных канцэпцый.
Фронт (вайсковае аб’яднаньне)

**Фронт (Ф)** — фарміраванне (вышэйшае да 1935 году), апэратыўна-стратэгічнае аб'яднаньне войскаў (сіл) узброеных сіл на кантынэнтальным тэатры вайсковых дзеяньняў, прызначанае для правядзеньня стратэгічных вайсковых апэрацый па зьнішчэньні буйных варожых груповак або абароны жыцьцёва важных тэрыторыяў.

*Фронт* прызначаны для выкананьня апэратыўных і апэратыўна-стратэгічных задачаў на адным са стратэгічных ці на некалькіх апэрацыйных кірунках і выконвае іх шляхам правядзеньня апэрацыяў і вайсковых (баявых) дзеяньняў, як правіла ва ўзаемадзеяньні з суседнімі *франтамі* ці з аб’яднаньнямі і злучэньнямі, якія ўваходзяць у іх склад, таксама можа ўзаемадзейнічаць з аб’яднаньнямі і злучэньнямі відаў узброеных сіл дзяржавы ці саюзьнікаў, або дзейнічае самастойна.

Пярэдняя частка *фронту* называецца **Лініяй фронту**.

Часта ў прастамоўі *фронтам* называюць тэатар ваенных дзеяньняў, напрыклад, Усходні фронт (Першая сусьветная вайна).

Фронтам камандуе камандуючы войскамі фронту, напрыклад ва УС СССР штатная катэгорыя пасады — генэрал арміі.

## Глядзіце таксама
* Фронт ППА
* Вайсковая акруга
* Група войскаў
* Група арміяў

Катэгорыя:Вайсковыя фармаваньні