open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Уладзімер Навіцкі

**Уладзімер Навіцкі** (нар. 8 мая 1954, Берасьце) — беларускі спартовы журналіст, спартовы тэлекамэнтатар. Начальнік аддзела камэнтароў і падрыхтоўкі тэматычных праграм галоўнай дырэкцыі спартовага вяшчаньня Нацыянальнай дзяржтэлерадыёкампаніі. Заслужаны дзяяч культуры Рэспублікі Беларусь.

## Біяграфія
Нарадзіўся ў 1954 годзе ў Берасьці ў сям’і вайскоўца.

## Адукацыя
Скончыў Беларускі політэхнічны інстытут па спэцыяльнасьці «інжынэр-энэргетык». Пазьней — завочнае аддзяленьне факультэта журналістыкі БДУ (чырвоны дыплём).

## Праца
У спартовую журналістыку трапіў дзякуючы лісту, які напісаў у дырэкцыю спартовых праграмаў. Пасьля гэтага Ўладзімера Навіцкага запрасілі працаваць на радыё, а праз тры гады даручылі весьці тэлерэпартаж. Каля году прапрацаваў пазаштатным карэспандэнтам у штотыднёвым радыёчасопісе «Спартыўная арбіта», рабіў матэрыялы самых розных жанраў. Пасьля выпрабавальнага тэрміну яму прапанавалі паспрабаваць свае сілы ў ролі камэнтатара. Спачатку хадзіў на стадыён «Дынама» з рэпарцёрам і за 15—20 хвілін да заканчэньня матча, седзячы на трыбуне, распавядаў пра тое, што адбываецца на полі. Пачаў працаваць на тэлебачаньні ў маі 1981 году, спачатку на пасадзе адміністратара. У жніўні 1981 году правёў першы паўнавартасны рэпартаж пра матч чэмпіянату СССР «Дынама» (Менск) — «Пахтакор» (Ташкент). Некаторы час пісаў артыкулы для газэты «Прессбол» (нават у першым нумары газэты было некалькі яго матэрыялаў). Каля году супрацоўнічаў з газэтай «Знамя юности», дзе быў футбольным аглядальнікам. Асьвятляў практычна ўсе буйныя спартовыя мерапрыемствы з удзелам беларускіх спартоўцаў. Агулам каментаваў 10 алімпійскі гульняў

* 1990 — працаваў сярод шасьці савецкіх камэнтатараў на чэмпіянаце сьвету па футболе ў Італіі.
* 2002 — працаваў на зімовай алімпіядзе ў Солт-Лэйк Сіці.
* 2008 — працаваў на летняй алімпіядзе ў Пэкіне.
* 2010 — працаваў на зімовай алімпіядзе ў Ванкувэры.
* 2010 — чэмпіянат сьвету па хакеі ў Нямеччыне.

У 2007 годзе стаў заслужаным дзячом культуры Беларусі.

## Сям’я
Жанаты, сын працуе прэс-сакратаром у МНС.

## Крылатыя фразы Навіцкага

Аўтар шэрагу ўсенародна любімых фразаў:
* «Моцна, але недакладна»
* «Над полем бліскаюць маланкі… Нашыя ідуць у наступ…»
* «Удар — бэлька!»

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Інтэвію з Навіцкім у газэце «Спартыўная панарама»
* 
* Інтэрвію з Навіцкім на сайце Ultra-Music

Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1954 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Берасьці
Катэгорыя:Выпускнікі Беларускага нацыянальнага тэхнічнага ўнівэрсытэту
Катэгорыя:Беларускія журналісты
Яланта Шыманэк-Дэраш

**Яланта Дорота Шыманэк-Дэраш** (; 12 ліпеня 1954 году ў Пжэдбожу — 10 красавіка 2010 году пад Смаленскам) — польскі дзяржаўны дзеяч.

## Біяграфія
У 1977 годзе скончыла факультэт права й адміністрацыі Варшаўскага ўнівэрсытэту. Працавала судзьдзёй і адвакатам. У 1979—1990 гадох была сябрам ПАРП. У 2000 годзе была прызначана падсакратарам стану (міністрам) у канцылярыі (адміністрацыі) прэзыдэнта, пасьля — яе кіраўнікам. У 2005 годзе была абраная дэпутатам Сэйму 5 скліканьня з акругі 16 Плоцк. У 2007 годзе была пераабраная. У верасьні 2008 году стала намесьнікам кіраўніка партыі Саюз дэмакратычнай левіцы.

Загінула 10 красавіка 2010 году ў авіякатастрофе пад Смаленскам.

16 красавіка 2010 году пасьмертна ўзнагароджаная Крыжам камандорскім з зоркай ордэна Адраджэньня Польшчы.

Пахаваная ў Варшаве.

## Крыніцы

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Лодзінскім ваяводзтве
Катэгорыя:Выпускнікі Варшаўскага ўнівэрсытэту
Катэгорыя:Польскія адвакаты
Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Плоцку
Катэгорыя:Супрацоўнікі Адміністрацыі прэзыдэнта Польшчы
Катэгорыя:Міністры Польшчы
Катэгорыя:Дэпутаты Сойму Польскай Рэспублікі
Катэгорыя:Памерлі ў Смаленскай вобласьці
Катэгорыя:Загінулі ў авіякатастрофах
Катэгорыя:Пахаваныя ў Варшаве
Імпульс сілы

**І́мпульс сі́лы** — фізычная вэктарная велічыня, якая характарызуе дзеяньне сілы на працягу пэўнага прамежку часу. Колькасна імпульс сталай сілы вызначаецца як здабытак сілы на прамежак часу, на працягу якога яна дзейнічала:

\mathbf P_F = \mathbf F \Delta t

Імпульс зьменнай сілы вызначаецца шляхам яе інтэграваньня па часе:

\mathbf P_F = \int \mathbf F dt

Імпульс сілы, што дзейнічае на матэрыяльны пункт на працягу пэўнага прамежку часу, вызначае зьмяненьне яго імпульса за гэты прамежак часу:

\mathbf P_F = \Delta \mathbf p

Катэгорыя:Дынаміка
Сіла (фізычная велічыня)

**Сі́ла** — фізычная вэктарная велічыня, якая зьяўляецца мерай узьдзеяньня аднаго цела на іншае. Іншымі словамі, сіла выклікае зьмяненьне хуткасьці аб’екту пэўнай масы, прычым гэтая хуткасьць уключае ў сябе хуткасьць пераходу ад стану супакою.

Паводле сучасных уяўленьняў, вынікам дзеяньня сілы на матэрыяльны пункт зьяўляецца ягонае паскарэньне, пры гэтым чым большая сіла, тым большае паскарэньне атрымлівае матэрыяльны пункт. Паводле другога закону Ньютана выніковая сіла, якая дзейнічае на аб’ект роўная хуткасьці, зь якой ейны імпульс зьмяняецца з часам. Калі маса аб’екту зьяўляецца сталай, гэты закон прадугледжвае, што паскарэньне аб’екта проста прапарцыйная выніковай сілы, якая дзейнічае на аб’ект, у кірунку выніковай сілы, і адваротна прапарцыйная масе аб’екту. У формуле, гэта выяўляецца як:

: \vec{F} = m \vec{a}
дзе стрэлкі азначаюць колькасьць вэктару, які валодае як велічынёй, гэтак і кірункам.

Сіла, як вэктарная велічыня, характарызуецца модулем, кірункам і «пунктам» прыкладаньня сілы. Апошнім парамэтрам панятак пра сілу, як вэктары ў фізыцы, адрозьніваецца ад панятку пра вэктар у вэктарнай альгебры, дзе роўныя па модулю і кірунку вэктары, незалежна ад пункту іхнага прыкладаньня, лічацца адным і тым жа вэктарам. У фізыцы гэтыя вэктары называюцца свабоднымі вэктарамі. У мэханіцы надзвычай распаўсюджана ўяўленьне пра зьвязаныя вэктары, пачатак якіх замацаваны ў пэўным пункце прасторы ці ж можа знаходзіцца на лініі, якая працягвае кірунак вэктару (сьлізгальныя вэктары).

Вынікам узьдзеяньня сілы на складаную мэханічную сыстэму можа быць не лінейнае паскарэньне (або ня толькі лінейнае паскарэньне), а таксама вуглавое паскарэньне або дэфармацыя. Пры разглядзе ўзьдзеяньня сілы на складаную мэханічную сыстэму вялікае значэньне мае пункт прыкладаньня сілы, г. зн. пункт, на які ўзьдзейнічае сіла. Ад гэтага моцна залежыць вынік ейнага ўзьдзеяньня.

## Глядзіце таксама
* Сіла цяжару
* Сіла ціску
* Сіла круткасьці
* Сіла рэакцыі
* Сіла церця

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Відэа-лекцыя пра тры законы Ньютана. Масачусэцкі тэхналягічны інстытут


Катэгорыя:Базавыя паняцьці фізыкі
Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы
Цела (неадназначнасьць)

**Цела**:
* У матэматыцы:
** Цела (алгебра) — мноства з дзьвюма апэрацыямі (складаньне і множаньне), якое валодае вызначанымі ўласьцівасьцямі.
** Цела (геамэтрыя) — частка прасторы, абмежаваная замкнёнай паверхняй.
** Цела комплексу
* Цела (фізыка) — матэрыяльны аб'ект.
* Нябеснае цела (у астраноміі).
* Цела (у праграмаваньні) — некаторая частка праграмы.
* Руднае цела (у геалёгіі).
* Біялягічнае цела.
Мэханічная сыстэма

**Мэханічная сыстэма** — у мэханіцы: усялякая група целаў. Усе мэханічныя сыстэмы падзяляюцца на *замкнёныя* (тыя, у якіх дзейнічаюць толькі нутраныя сілы) і *незамкнёныя* (тыя, у якіх дзейнічаюць вонкавыя і нутраныя сілы).

Катэгорыя:Мэханіка
Нутраныя сілы ў мэханічнай сыстэме

**Нутраныя сілы ў мэханічнай сыстэме** — сілы ўзаемадзеяньня паміж целамі, якія ўваходзяць у дадзеную мэханічную сыстэму.

Катэгорыя:Фізыка
Вонкавыя сілы

**Вонкавыя сілы** — сілы, што ўздзейнічаюць на целы мэханічнай сыстэмы ад целаў, што да гэтае сыстэмы не належаць.

Катэгорыя:Фізыка
Мэханіка вярчальнага руху цьвёрдага цела

**Мэханіка вярчальнага руху цьвёрдага цела** — навука, якая вывучае вярчальны рух абсалютна цьвёрдага цела. Паняцьці мэханікі вярчальнага руху па многіх аспэктах паўтараюць тыя, што ёсьць у мэханіцы матэрыяльнага пункту. Гэта дэманструе наступная табліца:

Катэгорыя:Клясычная мэханіка
Імпульс

**І́мпульс** — фізычная вэктарная велічыня, якая колькасна характарызуе:

* узьдзеяньне сілы на цела (матэрыяльны пункт) на працягу пэўнага прамежку часу (імпульс сілы)
* рух цела як функцыю ад яго масы і хуткасьці (імпульс або колькасьць руху цела)

Сувязь імпульсаў цела і сілы вынікае з другога закону Ньютана:

\mathbf F = m \mathbf a = m \frac {d\mathbf v} {dt}

\mathbf F dt = m d\mathbf v

\mathbf{dP_F} = \mathbf{dp}

Праінтэграваўшы па часе на пэўным ягоным прамежку, атрымаем:

\mathbf P_F = \Delta \mathbf p

Такім чынам, зьмена імпульса цела за пэўны прамежак часу роўная імпульсу сілы, што дзейнічае за яго, за гэты прамежак часу. Таксама, імпульс цела колькасна роўны такому імпульсу сілы, які патрэбны для таго, каб прыдаць такі ж імпульс целу з нулявым імпульсам.

Калі на матэрыяльны пункт дзейнічаюць некалькі сілаў, то зьмена ягонага імпульсу роўная да імпульса раўнадзейнай гэтых сіл.

Катэгорыя:Дынаміка
Катэгорыя:Вэктарныя фізычныя велічыні
Катэгорыя:Законы захаваньня
Катэгорыя:Рух
Дэфармацыя

**Дэфарма́цыя** ( — «скажэньне») — зьмяненьне становішча частак цела адносна адна адной.

Дэфармацыя ўзьнікае, калі на цела дзейнічае сіла.

Адрозьніваюць пругкую і плястычную дэфармацыі. Пры пругкай дэфармацыі цела пасьля спыненьня дзеяньня сілы, што выклікала дэфармацыю, самачынна вяртаецца да формы, якую яно мела да дэфармацыі. Пры плястычнай дэфармацыі цела, наадварот, захоўвае дэфармаваны стан і пасьля спыненьня дзеяньня сілы.

Катэгорыя:Клясычная мэханіка
Пругкая дэфармацыя

**Пру́гкая дэфарма́цыя** — дэфармацыя, пры якой дэфармаванае цела вяртае сваю першапачатковую форму і памеры пасьля спыненьня дзеяньня сілы, што выклікала 
дэфармацыю.

Катэгорыя:Клясычная мэханіка
Плястычная дэфармацыя

**Плясты́чная дэфарма́цыя** — дэфармацыя, пры якой цела ня здольна вярнуць сваю першапачатковую форму і памер пасьля спыненьня дзеяньня сілы, што выклікала дэфармацыю. Плястычнасьць аморфных целеў вызначаецца верагоднасьцю рэлаксацыйных перабудоваў атамаў і малекулаў, а целаў з крышталічнай структурай — стварэньнем, рухам і ўзаемадзеяньнем дэфэктаў у крышталях. Адсутнасьць плястычнасьці або ейнае нізкае значэньне называецца крохкасьцю. У залежнасьці ад умоваў выпрабаваньня многія крохкія матэрыялы здольныя паводзіць сябе як плястычныя, а плястычныя — як крохкія. Да ліку вельмі плястычных матэрыялаў ставяць адпаленую медзь, алюмін, латунь, золата, волава, малавугляродзістую сталь ды іншыя. Менш плястычнымі ёсьць дзюраль і бронза. Да слаба плястычных матэрыялаў заносяць многія легаваныя сталі.

Вельмі вялікі ўплыў на праяву ўласьцівасьцяў плястычнасьці і крохкасьці аказваюць хуткасьць нацягненьня і тэмпэратура. Пры хуткім нацягненьні больш рэзка выяўляецца ўласьцівасьць крохкасьці, а пры павольным — уласьцівасьць плястычнасьці. Напрыклад, крохкае шкло здольнае пры працяглым узьдзеяньні нагрузкі пры нармальнай тэмпэратуры атрымліваць рэштавыя дэфармацыі. Плястычныя жа матэрыялы, як то малавугляродзістая сталь, пад узьдзеяньнем рэзкай ударнай нагрузкі выяўляюць уласьцівасьці крохкасьці.

## Крыніцы

Катэгорыя:Клясычная мэханіка
Абсалютна цьвёрдае цела

**Абсалю́тна цьвё́рдае це́ла** — мэханічная сыстэма, якая не дэфармуецца, гэта значыць адлегласьць паміж любымі двума яе пунктамі застаецца нязьменнай, незалежна ад таго, у якіх працэсах яна ўдзельнічае.

Катэгорыя:Клясычная мэханіка
Паступальны рух

**Паступальны рух** — такі рух, пры якім траекторыі ўсіх частак цела зьяўляюцца аднолькавымі.

## Глядзіце таксама
* Раўнамерны рух

Катэгорыя:Кінэматыка
Хуткасьць

**Ху́ткасьць** — фізычная велічыня, якая адпавядае адносінам перамяшчэньня матэрыяльнага пункту ў прасторы да прамежку часу, за якое гэта перамяшчэньне адбывалася. Хуткасьць ёсьць велічыня вэктарная, гэта значыць яна мае абсалютную велічыню й кірунак. Хуткасьць у асноўным пазначаецца літарай «***v***» (ад  — хуткасьць). Зьяўляецца асноўным паняткам у кінэматыцы, галіне клясычнай мэханікі, якая апісвае рух цела. Калі адбываецца зьмена хуткасьці руху аб’екту, ягонага напрамку або абодвух парамэтраў, то гэты аб’ект мае зьменную хуткасьць і, як кажуць, назіраецца паскарэньне.

Згодна зь міжнароднай сыстэмай адзінак хуткасьць вымяраецца ў мэтрах за сэкунду. У сыстэме СГС адзінкай вымярэньня хуткасьці зьяўляецца сантымэтар на сэкунду — см/с. У паўсядзённым жыцьці самай практычнай адзінкай вымярэньня хуткасьці зьяўляецца кілямэтар у гадзіну — км/гадзіна. У пэўных галінах чалавечай дзейнасьці выкарыстоўваюцца спэцыфічныя адзінкі хуткасьці, як то вузел.

У навуцы выкарыстоўваецца таксама хуткасьць ў шырокім сэнсе, як то хуткасьць зьмены якой-небудзь велічыні (не абавязкова радыюс-вэктара) у залежнасьці ад іншай (часьцей ад зьмены ў часе, у прасторы альбо іншага). Так, напрыклад, кажуць пра кутавую хуткасьць, хуткасьць зьмены тэмпэратуры, хуткасьць хімічнай рэакцыі, групавую хуткасьць, хуткасьць злучэньня й г.д. Матэматычна хуткасьць характарызуецца вытворнай функцыяй.

## Віды

* Імгненная хуткасьць цела — хуткасьць цела ў дадзены момант або ў некаторым вызначаным пункце траекторыі.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Хуткасьць. Physicsclassroom.com
* Хуткасьць і паскарэньне. Mechanical Reviews


Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы
Вольнае падзеньне

**Вольнае падзеньне** — рух цела пад уплывам толькі сілы цяжару. Аб’ект, які вольна падае, не абавязкова падае ў вэртыкальным кірунку. Калі выкарыстоўваць агульнапрынятае вызначэнне слова «падзеньне», аб’ект, які рухаецца ўверх, не ўважаецца тым, што падае, але, выкарыстоўваючы навуковыя вызначэньні, калі на яго дзеіць толькі сіла цяжару, кажуць, што ён знаходзіцца ў вольным падзеньні. Такім чынам, Месяц знаходзіцца ў вольным падзеньні да Зямлі, хоць ягоная арбітальная хуткасьць трымае яго на вельмі далёкай арбіце ад зямной паверхні.

Падчас вольнага падзеньня якога-небудзь аб’екта, ён знаходзіцца ў стане бязважкасьці, гэтак жа калі б ён знаходзіўся на борце касьмічнага апарата, які рухаецца па калязямной арбіце. Гэтая акалічнасьць выкарыстоўваецца, напрыклад, пры трэнаваньнях касманаўтаў, то бок самалёт з касманаўтамі набірае вялікую вышыню і пікіруе, знаходзячыся цягам некалькіх дзясяткаў сэкундаў у стане вольнага падзеньня, а касманаўты і экіпаж пры гэтым адчуваюць стан бязважкасьці. Тэрмін «вольнае падзеньне» часта выкарыстоўваецца больш свабодна, чым у строгім сэнсе. Такім чынам, падзеньне праз атмасфэру без разгорнутага парашута або пад’ёмнай прылады таксама часта называюць свабодным падзеньнем. Сілы аэрадынамічнага супраціву ў такіх сытуацыях перашкаджаюць ім стварыць поўную бязважкасьць, і таму «свабоднае падзеньне» парашутыста па дасягненьні канчатковай хуткасьці стварае адчуваньне, што вага цела падтрымліваецца паветранай падушкай.

Катэгорыя:Кінэматыка
Сіла цяжару

**Сіла цяжару** — сіла, што характарызуе прыцяжэньне цела да Зямлі ў дадзеным месцы. Зьяўляцца геаметрычнай сумай сілы прыцяжэньня, якая дзейнічае на цела з боку Зямлі, і цэнтрабежнай сілы інерцыі, якая ўлічвае эфэкт суткавага абарачэньня Зямлі. Напрамак сілы цяжару ў пэўным пункце зямлі зьяўляецца напрамкам вертыкалі ў гэтым пункце. Пад уздзеяньнем сілы цяжару цела набывае паскарэньне, якое мае назву паскарэньне вольнага падзеньня.

## Крыніцы

Катэгорыя:Мэханіка
Перамяшчэньне

**Перамяшчэ́ньне** — вэктар, які злучае пачатковы і канцавы пункты, празь якія рушыла цела (матэрыяльны пункт) на працягу дадзенага часу. Любы прамежак, які злучае якія-небудзь пункты траекторыі руху матэрыяльнага пункту, прадстаўляе яго перамяшчэньне на некаторым прамежку часу.

Перамяшчэньне можна таксама вызначыць як зьмяненьне радыюс-вэктара. Калі ў момант t_1 матэрыяльны пункт займаў пазыцыю, якая характарызуецца радыюс-вэктарам \mathbf r_1, а ў момант t_2 — радыюс-вэктарам \mathbf r_2, то рознасьць \Delta r = \mathbf r_2 - \mathbf r_1 і складзе перамяшчэньне матэрыяльнага пункту на прамежку часу [t_1; t_2].

Велічыня перамяшчэньня заўсёды меншая ці, прынамсі, ня большая, за шлях матэрыяльнага пункту на гэтым жа прамежку часу. Роўнасьць велічыні перамяшчэньня і шляху дасягаецца пры руху па простай у адным кірунку.

Перамяшчэньне характарызуе рух матэрыяльнага пункту, не зважаючы на ягоную інтэнсіўнасьць. Велічыня, якая характарызуе інтэнсіўнасьць руху і ўяўляе сабой перамяшчэньне, аднесенае да адзінкі часу, называецца хуткасьцю.

Пры вядомай хуткасьці перамяшчэньне матэрыяльнага пункту можна знайсьці шляхам інтэграваньня па часе:

\Delta \mathbf r = \int \limits_{t_1}^{t_2} \mathbf v dt

Катэгорыя:Кінэматыка
Першая касьмічная хуткасьць

**Пе́ршая касьмі́чная ху́ткасьць** — такая хуткасьць, якую неабходна даць спадарожніку, каб ён рушыў па колавай арбіце каля паверхні плянэты, на вышыні нашмат меншай за радыюс плянэты.

Велічыню першае касьмічнае хуткасьці можна вылічыць з дапамогай наступнай формулы:

v_{1}=\sqrt{g_{0}R} \,, дзе R \, — радыюс планэты, g_{0} \, — велічыня паскарэньня вольнага падзеньня для дадзенай плянэты. Беручы пад увагу радыюс Зямлі, роўны  6 384 км і паскарэньне вольнага падзеньня ў 9,1 м/с², паводле гэтай формулы першая касьмічная хуткасьць для Зямлі складае 7,9 км/с.

## Глядзіце таксама

* Другая касьмічная хуткасьць
* Трэцяя касьмічная хуткасьць
* Чацьвертая касьмічная хуткасьць

Катэгорыя:Хуткасьць
Катэгорыя:Астрадынаміка
Славамір Скшыпэк

**Славамір Станіслаў Скшыпэк** (; нар. 10 траўня 1963 году ў Катавіцах — пам. 10 красавіка 2010 году пад Смаленскам) — польскі эканаміст, галава Нацыянальнага банку Польшчы (2007—2010).

За студэнцкім часам дзейнічаў у апазыцыі, ў 1982 годзе быў арыштаваны .

Скончыў Сьлёнскую Палітэхніку ў Глівіцах (інжынэр будаўніцтва), Унівэрсытэт Вісконсін Ля Крос (*[[Master of Business Administration]]*) і Ўнівэрсытэт Джорджтаўн (*Business Management*, настрыфікацыя ў Вярхоўнай школе гандлёвай у Варшаве) . Скончыў таксама дадатковыя курсы ў Эканамічнай акадэміі ў Кракаве, а таксама ў Сьлёнскім ўнівэрсытэце.

У 1993—1997 гадох працаваў у Вярхоўнай кантрольнай палаце. У 1997—2000 гадох быў намесьнікам галавы дзяржаўнай інстытуцыі па абароне прыроднага асяродзьдзя. У 2001—2002 гадох быў чальцом упраўленьня Польскай дзяржаўнай чыгункі. У 2002—2005 гадох быў намесьнікам мэра Варшавы Леха Качынскага. Быў таксама чальцом арганаў упраўленьня розных прыватных кампаніі .

10 студзеня 2007 году абраны галавой Нацыянальнага банку Польшчы, прыведзены да прысягі 11 студзеня.

Загінуў 10 красавіка 2010 году ў авіякатастрофе пад Смаленскам.

16 красавіка 2010 году пасьмертна ўзнагароджаны Крыжам камандорскім з зоркай ордэна Адраджэньня Польшчы .

Пахаваны ў Варшаве.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Нарадзіліся 10 траўня
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1963 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Катавіцах
Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў Польскай Народнай Рэспубліцы
Катэгорыя:Выпускнікі польскіх ВНУ
Катэгорыя:Польскія інжынэры
Катэгорыя:Польскія эканамісты
Катэгорыя:Супрацоўнікі Вярхоўнай кантрольнай палаты
Катэгорыя:Палітыкі мясцовага кіраваньня Польшчы
Катэгорыя:Кіраўнікі Нацыянальнага банку Польшчы
Катэгорыя:Памерлі 10 красавіка
Катэгорыя:Памерлі ў 2010 годзе
Катэгорыя:Памерлі ў Смаленскай вобласьці
Катэгорыя:Загінулі ў авіякатастрофах
Катэгорыя:Пахаваныя ў Варшаве
Катэгорыя:Інжынэры-будаўнікі
Анджэй Пшэвозьнік

**Анджэй Пшэвозьнік** (; нар. 13 траўня 1963 году — пам. 10 красавіка 2010 году пад Смаленскам) — польскі гісторык, генэральны сакратар Рады па ахове памяці змаганьня і пакутніцтва (1992—2010).  

Скончыў гістарычна-філязофскі факультэт Ягелонскага ўнівэрсытэту. За часам ПНР дзейнічаў у апазыцыі. Пасьля 1989 году працаваў у ваяводзкай адміністрацыі. З 1 верасьня 1992 году быў сакратарам генэральным сакратар Рады па ахове памяці змаганьня і пакутніцтва — дзяржаўнай установы, якая занімаецца апекай месцамі гістарычнай памяці. Узнагароджаны шматлікімі польскімі ды замежнымі ордэнамі й мэдалямі. 

Загінуў 10 красавіка 2010 году ў авіякатастрофе пад Смаленскам.

16 красавіка 2010 году пасьмертна ўзнагароджаны Крыжам вялікім ордэна Адраджэньня Польшчы .

Пахаваны ў Варшаве.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Нэкралёг на старонцы Рады па ахове памяці змаганьня і пакутніцтва 

Катэгорыя:Нарадзіліся 13 траўня
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1963 годзе
Катэгорыя:Выпускнікі Ягелонскага ўнівэрсытэту
Катэгорыя:Польскія гісторыкі
Катэгорыя:Памерлі 10 красавіка
Катэгорыя:Памерлі ў 2010 годзе
Катэгорыя:Памерлі ў Смаленскай вобласьці
Катэгорыя:Загінулі ў авіякатастрофах
Катэгорыя:Пахаваныя ў Варшаве
Рамантызм

**Раманты́зм** () — мастацкая, літаратурная й інтэлектуальная зьява эўрапейскае культуры, якая ўзьнікла ў другой палове XVIII ст. у Заходняй Эўропе й уяўляе сабой рэакцыю на арыстакратычныя сацыяльныя й палітычныя нормы эпохі Асьветніцтва і на яе навуковую рацыяналізацыю прыроды. У сваёй большасьці рамантызм выявіўся ў выяўленчым мастацтве, музыцы й літаратуры, моцна ўплываючы на гістарыяграфію, адукацыю й прыродазнаўства.

## Глядзіце таксама
* Нямецкі рамантызм

## Крыніцы
Аб’яднаная Вялікая Ложа Расеі

## Аб’яднаная Вялікая Ложа Расіі
Адраджэньне пачалося з 2000 году, калі значная частка Братоў, якія не пагаджаліся з унутранай палітыкай кіраўніцтва ВЛР і таму выйшлі са складу ВЛР, утварылі Рускую Рэгулярную Вялікую Ложу. Тая, аб’яднаўшыся з часткай Вольных Муляроў, якія зноў пакінулі ВЛР, у 2007 годзе ўвайшла ўсклад Аб’яднанае Вялікай Ложы Расеі. 11 кастрычніка 2008 году на сваёй Прадстаўнічай Асамблеі ў Санкт-Пецярбургу Аб’яднаная Вялікая Ложа Расеі была канчаткова сфармаваная і набыла сваю новую Канстытуцыю і Генэральны Рэглямэнт. Сёньня Аб’яднаная Вялікая Ложа Расеі ўключае ў сябе 13 лож, што месьцяцца ў Маскве, Санкт-Пецярбургу, Харкаве. У іх складзе прадстаўнікі самых розных прафэсіяў: вайскоўцы, бізнэсмэны, творчая інтэлігенцыя, пэдагогі, лекары, службоўцы — розных узростаў, палітычных і рэлігійных поглядаў. Колькасьць АВЛР на дадзены момант складае 250 братоў.

Высокашаноўныя Ложы пад шатамі Аб’яднанай Вялікай Ложы Расеі:

# «Гармония» (Масква)
# «Лотос» (Масква)
# «Астрея» (СПб)
# «Воскресенье» (СПб)
# «Сфинкс» (СПб)
# «Пеликан» (СПб)
# «Юпитер» (Масква)
# «Четверо коронованных» (Масква)
# «Тетраксис» (Масква)
# «Орион» (Масква)
# «Феникс» (Масква)
# «Геометрия» (Харкаў, Украiна)
# «Феникс Украины» (Харкаў, Украiна)

## Традыцыйнае рэгулярнае масонства
11 кастрычніка 2008 г. была ўтвораная Аб’яднаная Вялікая Ложа Расеі (АВЛР). Яна атрымала патэнт ад Вялікай Ложы Францыі — аднаго з буйных традыцыйных рэгулярных паслушэнстваў Францыі — на правядзеньне работ па Старажытным й Прынятым Шатляндзкім Абрадзе. Аб’яднаная Вялікая Ложа Расеі ўваходзіць у лік эўрапейскіх лож традыцыйнага рэгулярнага масонства, якія маюць сяброўскія стасункі зь Вялікай Ложай Францыі. ВЛФ была ўтвораная Найвышэйшай Радай Старажытнага й Прынятага Шатляндзкага Абраду Францыі, самай першай Найвышэйшай Радай Старажытнага й Прынятага Шатляндзкага Абраду ў Эўропе, заснаванай ў 1804 г. На сёньня ВЛФ яднае ў сваіх ложах блізу 30 000 братоў, як у Францыі так і за яе межамі. Яна зьяўляецца адной з самых буйных і аўтарытэтных лож Францыі, якія прадстаўляюць традыцыйнае рэгулярнае эўрапейскае масонства. 10 гадоў таму, сумесна з Вялікай Традыцыйнай Сымбалічнай Ложай «Опера» ВЛФ утварыла Канфэдэрацыю Аб’яднаных Вялікіх Лож Эўропы (КАВЛЭ). Цяпер у КАВЛЭ уваходзіць 15 Вялікіх Лож, і з кожным годам іх робіцца больш. Гэтак будуецца новы незалежны сусьветны ланцуг Вялікіх Лож, не зьвязаных з Аб’яднанай Вялікай Ложай Англіі і ложамі, якія яна прызнае.

## Літаратура
* *Серков А. И.* История русского масонства 1845—1945. — СПб.: Изд-во им. Н. И. Новикова, 1997. — 480 с. 
* *Серков А. И.* История русского масонства после Второй мировой войны. — СПб.: Изд-во им. Н. И. Новикова, 1999. — 445 с. 
* *Серков А. И.* История русского масонства XIX века. — СПб.: Изд-во им. Н. И. Новикова, 2000. — 400 с. 
* *Серков А. И.* Русское масонство. 1731—2000 гг. Энциклопедический словарь. — М.: РОССПЭН, 2001. — 1224 с., илл. 

## Вонкавыя спасылкі
* Аб’яднаная Вялікая Ложа Расіі
* Вялiкая Ложа Францыi
* Французское традиционное регулярное масонство

Катэгорыя:Масонства
Катэгорыя:Зьявіліся ў 2008 годзе
Дылі

**Дылі** () — сталіца і найбуйнейшы горад Усходняга Тымору. Насельніцтва складае каля 150 000 чалавек.

## Крыніцы

Катэгорыя:Гарады Ўсходняга Тымору
Катэгорыя:Сталіцы Азіі
Дамова

**Дамо́ва**, **умо́ва** (**дагавор**) — пагадненьне паміж дзьвюма або некалькімі асобамі пра ўсталяваньне, зьмену або спыненьне грамадзянскіх правоў і абавязкаў.

## Заўвагі

## Крыніцы


Катэгорыя:Грамадзянскае права
Эдвардас Гудавічус

**Эдвардас Гудавічус** (*Эдвард Гудовіч*; ; , Коўна — , Вільня) — летувіскі гісторык. Доктар гістарычных навук (1989), прафэсар (1991). Ляўрэат Нацыянальнай навуковай прэміі Летувы (1995) і Летувіскай нацыянальнай прэміі культуры і мастацтваў (1998), узнагароджаны двума дзяржаўнымі летувіскімі ардэнамі (1999, 2003).

## Біяграфія
Скончыў Ковенскі політэхнічны інстытут (1953), гістарычны факультэт Віленскага ўнівэрсытэту (1968). З 1974 году працаваў у Інстытуце гісторыі Летувы. Аўтар трох манаграфіяў і шматлікіх артыкулаў.

## Летувізацыя і расейскі этнацыд беларусаў

Прытрымліваўся старой (XIX стагодзьдзя) вэрсіі пра летувіскае заваяваньне беларускіх земляў. Паводле згаданай канцэпцыі маскавіты вызвалілі беларусаў з-пад летувіскага прыгнёту.

У сваёй апошняй кнізе «Гісторыя Летувы» (больш за 700 старонак, наклад 5000 асобнікаў), выдадзенай у Маскве пры падтрымцы летувіскай амбасады і расейскіх фундатараў, не прызнаваў існаваньне беларусаў як народу хоць бы ў XVI стагодзьдзі, называючы іх адарванымі ад Масковіі русінамі.

Вядомае інтэрвію Гудавічуса датычна беларусаў і сучаснай беларускай гістарыяграфіі:

## Крытыка
Беларускі гісторык Аляксандар Краўцэвіч зьвяртае ўвагу на тое, што ў кнігах Гудавічуса ёсьць мноства падтасовак і маніпуляцыяў фактамі, а свае гістарычных падагульненьні летувіскі гісторык робіць на колішніх уласных асабістых меркаваньняў, якія з часу пачынае падаваць як ужо даведзеныя факты.

У сваіх кнігах Гудавічус імкнуўся ігнараваць беларускую гістарыяграфію, гэтак у летувіскай вэрсіі кнігі «Гісторыя Летувы» няма спасылак на працы беларускіх гісторыкаў. Яны зьявіліся толькі ў расейскім выданьні з патрабаваньня маскоўскіх выдаўцоў і навуковых рэдактараў. Беларускі гісторык Вячаслаў Насевіч зьвяртае ўвагу на тое, што Гудавічус не прыгадаў нават канцэпцыі Міколы Ермаловіча, хоць у свой час сам прысьвяціў палеміцы зь ім падрабязную рэцэнзію, пазьней перавыдадзеную ў ангельскім перакладзе. Як падмусоўвае Вячаслаў Насевіч, «*Такая хваравітая рэакцыя сьведчыць ня толькі пра тое, якую псыхалягічную траўму нанесла летувіскай інтэлігенцыі спроба беларускіх радыкалаў „адабраць“ у іх гісторыю ВКЛ, але і пра глыбокую ўнутраную няўпэўненасьць. Падсьвядома нашы летувіскія калегі апасаюцца, што далейшае абмеркаваньне гэтай тэмы прымусіць іх скарэктаваць сваю сёньняшнюю пазыцыю, што можа пагражаць іх нацыянальным інтарэсам*».

## Крыніцы

Катэгорыя:Нарадзіліся 6 верасьня
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1929 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Коўне
Катэгорыя:Летувіскія гісторыкі
270-я

**270-я**

Стагодзьдзі: ІI стагодзьдзе — III стагодзьдзе — IV стагодзьдзе

Дзесяцігодзьдзі:
220-я
230-я
240-я
250-я
260-я
**270-я**
280-я
290-я
300-я
310-я
320-я


Гады:
270, 271, 272, 273, 274, 275, 276, 277, 278, 279

----

## Асноўныя падзеі
*
Раймунд Качынскі

**Раймунд Качынскі** (; 1 верасьня 1922 году ў Граеве — 17 красавіка 2005 году ў Варшаве) — польскі інжынэр. Муж Ядзьвігі зь Ясевічаў Качынскай, бацька Леха й Яраслава Качынскіх.

Нарадзіўся ў сям’і чыгуначнага чыноўніка Аляксандра Качынскага й Францішкі зь Сьвянткоўскіх, родам з Адэсы. Бацькі найперш жылі ў мястэчку Граева, потым, у 1927—1939 гадох, у Баранавічах, дзе Аляксандар быў начальнікам экспэдыцыі чыгуначнай станцыі, а маці занімалася гандлем нерухомасьцю. У 1939 годзе сям’я пераехала ў Берасьце, адкуль уцякла напачатку войны ў Варшаву.

Раймунд Качынскі навучаўся ў Дзяржаўнай вышэйшай школе будаваньня машын і Дзяржаўнай вышэйшай тэхнічнай школе. Дзейнічаў у кансьпірацыі. 1 жніўня 1944 году, напачатку Варшаўскага паўстаньня удзельнічаў у атаку на тор скачкоў на варшаўскім Служаўцу. Паранены, страціў палец. Апекавалася ім мэдсястра Галена Валовіч, цётка Браніслава Камароўскага . Біўся да канца паўстаньня. Быў узнагароджаны Срэбраным крыжам ордэна Віртуці Мілітарі (2 кастрычніка 1944) , а таксама Крыжам Мужных.

У 1947 годзе скончыў факультэт мэханічны Лодзкай палітэхнікі. Працаваў у дзяржаўным аптычным прадпрыемстве ды будовах. Быў выкладчыкам Варшаўскай палітэхнікі.

## Крыніцы

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Падляскім ваяводзтве
Катэгорыя:Жаўнеры Арміі Краёвай
Катэгорыя:Удзельнікі Варшаўскага паўстаньня
Катэгорыя:Выпускнікі ВНУ
Катэгорыя:Польскія інжынэры
Катэгорыя:Выкладчыкі ВНУ
Катэгорыя:Памерлі ў Варшаве
Катэгорыя:Пахаваныя ў Варшаве
Міжмор’е

**«Міжмо́р’е»** () — праект канфэдэратыўнай дзяржавы, якая б зьяднала Польшчу, Украіну, Беларусь, Летуву, Латвію, Эстонію, Малдову, Вугоршчыну, Румынію, Югаславію, Чэхаславаччыну, а таксама, мажліва, Фінляндыю, высунуты Юзэфам Пілсудзкім пасьля Першай сусьветнай вайны. Гэта канфэдэрацыя павінна была распрасьцерціся ад Чорнага мора да Балтыйскага, адсюль і назва.

Праектаваная канфэдэрацыя мусіла адраджаць шматнацыянальную і шматкультурную традыцыю былой Рэчы Паспалітай. Пілсудзкі лічыў, што яе аднаўленьне дазволіць пазьбегнуць дзяржавам Цэнтральнай і Ўсходняй Эўропы дамінаваньня Нямеччыны ці Расеі. Ідэю апратэставалі СССР і ўсе заходнія дзяржавы, за выключэньнем Францыі. На працягу двух дзесяцігодзьдзяў пасьля краху ідэі Міжмор’я ўсе дзяржавы, якія павінны былі ўвайсьці ў канфэдэрацыю, апынуліся ў зоне ўплыву СССР.

## Праблемы і супярэчнасьці
Інсьпірацыяй праекту была ідэя адраджэньня Рэчы Паспалітай, аднак плян Пілсудзкага сутыкнуўся з супрацівам як за мяжой, так і ўнутры краіны. Украінскія, беларускія і летувіскія нацыяналісты баяліся, што ў аб’яднанай дзяржаве непалякі (а асабліва некатолікі) апынуцца ў стане грамадзянаў другога гатунку. У самой Польшчы таксама было шмат прыхільнікаў стварэньня чыста польскай нацыянальнай дзяржавы.

## Посьпех і параза

Усё ж Польшчы ўдалося шляхам вайны заняць Заходнюю Ўкраіну і Беларусь, а таксама частку сучаснай Летувы (гл. Польска-савецкая вайна). У выніку савецкага ўварваньня ў Польшчу ў 1939 годзе гэтыя тэрыторыі перайшлі да СССР і былі разьмеркаваны паміж УССР, БССР і Летувіскай Рэспублікай.

## Ідэя Міжмор’я ў цяперашні час

Пасьля распаду СССР ідэя Міжмор’я і ў прыватнасьці адраджэньня Рэчы Паспалітай зноў узьнікла ў некаторых палітычных асяродках Усходняй Эўропы. Беларускі Народны Фронт і Народны рух Украіны напрыканцы 80-х і напачатку 90-х гадоў актыўна распрацоўвалі ідэю Балта-Чарнаморскай Садружнасьці (БЧС) . У цяперашні час гэтая ідэя падтрымліваецца ўкраінскай партыяй «Свабода» .

У Польшчы ідэі стварэньня Міжмор’я, а таксама адраджэньня былой Рэчы Паспалітай шырока распаўсюджаны, у тым ліку сярод палітычнага кіраўніцтва. Гэты факт неаднаразова адзначаўся ў друку 

.

Напачатку 2010 году зьявіўся шматмоўны праект Новая Рэчь Паспалітая, прысьвечаны адраджэньню Рэчы Паспалітай, у якую могуць увайсьці Беларусь, Латвія, Летува, Польшча, Украіна. Гэты праект быў раскрытыкаваны ў Беларускай Ваеннай Газэце .

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Новая Рэч Паспалітая

Катэгорыя:Гісторыя Беларусі
Катэгорыя:Гісторыя Летувы
Катэгорыя:Гісторыя Польшчы
Катэгорыя:Гісторыя Чэхіі
Катэгорыя:Гісторыя Ўкраіны
Кантон і Эндэрбэры

**Кантон і Эндэрбэры** — каралавыя атолы Кантон і Эндэрбэры ў паўночна-ўсходняй частцы выспаў Фэнікс у цэнтральнай частцы Ціхага акіяна, уваходзяць у склад Кірыбаці. У 1939—1979 гадах зьяўляліся кандамініюмам (сумесным уладаньнем) Вялікабрытаніі і ЗША.

У 1979 годзе па абвяшчэньні незалежнасьці Рэспублікай Кірыбаці былі перададзеныя пад яе ўладу. У цяперашні час на атоле Кантон жыве 41 чалавек, а Эндэрбэры не заселены.

Катэгорыя:Кірыбаці
Катэгорыя:Атолы
Януш Крупскі

**Януш Крупскі** (; нар. 9 траўня 1951 году ў Любліне — пам. 10 красавіка 2010 году пад Смаленскам) — польскі гісторык, актывіст дэмакратычнай апазыцыі ў камуністычнай Польшчы (PRL), грамадзянскі службовец.

## Біяграфія
У 1970—1975 ён быў студэнтам Люблінскага каталіцкага ўнівэрсытэту (KUL).

У 1976 годзе далучыўся да Клюбу каталіцкай інтэлігенцыі ў Варшаве.

У 1977—1988 рэдагаваў па-за цэнзураю незалежны часопіс «Spotkania».

У 1980 годзе пайшоў да ўлады ў Раду рэгіёну арганізацыі «Салідарнасьць» у Гданьску.

За свае працы неаднаразова перасьледаваўся дзяржаўнай «Службай бясьпекі» (PRL).

За часам Польскай Народнай Рэспублікі дзейнічаў у апазыцыі.

Падчас ваеннага становішча ў Польшчы (1981—1983) быў інтэрнаваны.

Быў выкрадзены ў пушчу Кампіноска (ва ўрочышчы Трускаў), яго трымалі тры супрацоўнікі незалежнай групы «D» Дэпартамэнту IV (MSW) пад камандаваньнем капітана Гжэгажа Піятроўскага. Затым яму зрабілі яму цяжкія апёкі зьедлівай вадкасьцю 21 студзеня 1983 году, у чым браў удзел у тым ліку капітан Гжэгаж Пятроўскі (пазьнейшы забойца ксяндза Ежы Папялушкі). У выніку гэтага атрымаў апёкі першай і другой ступені.

У 1990—1992 гадох ён быў дырэктарам выданьня «Editions Spotkania». Ён таксама прыняў удзел у рабоце парлямэнцкай камісіі па расьсьледаваньні наступстваў надзвычайнага ваеннага становішча і Канстытуцыйнай камісіі падсправаздачнасьці.

З 1993 году меў сваё выдавецтва «Krupski i S-ka».

З 2000 па 2006 год ён займаў пасаду намесьніка прэзыдэнта Інстытуту нацыянальнай памяці.

19 траўня 2006 прызначаны кіраўніком Упраўленьня па вэтэранах і рэпрэсаваных асобах.

Загінуў 10 красавіка 2010 году ў авіякатастрофе пад Смаленскам. Празь дзесяць дзён быў пахаваны ў квартале ваенных могілак «Павязкі» ў Варшаве.

16 красавіка 2010 году пасьмяротна ўзнагароджаны Вялікім крыжам ордэна Адраджэньня Польшчы.

## Асабістае жыцьцё
Януш Крупскі быў жанаты, меў сем дзяцей: Пятра, Паўла, Фаму, Луку, Яна, Марыю і Тэрэзу. Жыў у Градзіску-Мазавецкім. Быў чальцом Таварыства свабоды слова.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Nota biograficzna w ''Słowniku opozycji PRL 1956—1989''
* «Żrący płyn kapitana Piotrowskiego» Janusz Krupski (дата доступу 30 Красавіка 2010)

Катэгорыя:Нарадзіліся 9 траўня
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1951 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Любліне
Катэгорыя:Выпускнікі польскіх ВНУ
Катэгорыя:Польскія гісторыкі
Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў Польскай Народнай Рэспубліцы
Катэгорыя:Памерлі 10 красавіка
Катэгорыя:Памерлі ў 2010 годзе
Катэгорыя:Памерлі ў Смаленскай вобласьці
Катэгорыя:Загінулі ў авіякатастрофах
Катэгорыя:Пахаваныя ў Варшаве
Януш
278

## Падзеі
* 

## Нараджэньні
* Максэнтыюс, рымскі імпэратар

## Сьмерці
* Фу Ксуан, кітайскі паэт

## Вонкавыя спасылкі
Зоя Коўш

**Зоя Коўш** (па мужу *Кратовіч*; 16 красавіка 1911, Люблін — 17 кастрычніка 1994, Вільня) — беларуская грамадзка-палітычная дзяячка.

## Біяграфія
Паходзіла зь сям’і беларускага сьвятара Аляксандра Каўша. Сястра беларускага дзеяча ў замежжы, сьвятара Сьвятаслава Каўша.

Скончыла ў 1929 годзе Віленскую беларускую гімназію, Віленскі ўнівэрсытэт (праўніцтва). Брала ўдзел у беларускім грамадзкім жыцьці ў Вільні ў 1930—1940-х гадох. Уваходзіла ў Беларускі студэнцкі саюз. Улетку 1944 году выехала ў Нямеччыну, жыла ў Бэрліне.

У 1947 годзе была арыштаваная савецкімі органамі бясьпекі, асуджана на 10 гадоў лягероў. З савецкіх канцлягераў вярнулася ў другой палове 1950 году, жыла ў Вільні на вуліцы Летняй. Па вайне там зьбіраліся беларускія вяртанцы з ГУЛАГу. Вырошчвала і прадавала кветкі. У пачатку 1960-х гадоў выйшла замуж за былога палітвязьня Кратовіча.

Пахаваная ў Вільні на Ліпаўскіх могілках. У кастрычніку 1995 году адбылося адкрыцьцё помніка з паніхідай.

Пасьля сьмерці сп. Зоі дом быў прададзены і ў 2008 годзе зьнішчаны.

## Публікацыі

* ''«Fräulein… ад беларускага камітэту»'' // Наша Ніва. 1991. № 4. Стр. 2, 14-15. (Успаміны часаў нямецкай акупацыі Вільні)

* ''Дзесяць месяцаў у адзіночнай камэры Менскай турмы'' // Наша Ніва. 1993. № 10. С. 6-7.

* ''Успамін вучаніцы'' // Беларус Віленшчыны № 13 (дадатак да Эхо Литвы № 19, 28 студзеня 1994. — С. 4. Пра Антона Луцкевіча.)
 
* ''Роздумы з юбілею гімназіі'' // Беларус Віленшчыны № 34 (дадатак да Эхо Литвы № 123, 24 чэрвеня 1994. — С. 4.)

* ''Успаміны'' // Спадчына № 6-1995. С. 223—267.

## Крыніцы

## Літаратура
* У Вільні зьнесьлі дом Зоі Каўшанкі // Наша Ніва 18 лістапада 2008
* КОЎШ (КРАТОВІЧ) Зоя Аляксандраўна // 
* КОЎШ Зоя Аляксандраўна // 

## Вонкавыя спасылкі
* Вопіс архіва Зоі Коўш у Віленскім Беларускім Музеі імя Івана Луцкевіча

* Адлічбаваныя матэрыялы архіву Зоі Коўш у Віленскім Беларускім Музэі імя Івана Луцкевіча

Катэгорыя:Беларускія грамадзкія дзеячы і дзяячкі
Катэгорыя:Выпускнікі Віленскай беларускай гімназіі
Катэгорыя:Сябры Беларускага студэнцкага саюзу
Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў СССР
Гайна (неадназначнасьць)

* Гайна — рака ў Беларусі, правы прыток ракі Бярэзіна (басэйн Дняпра).
* Гайна — колішняе мястэчка, цяпер вёска ў Лагойскім раёне Менскай вобласьці Беларусі
Шаснаццатковая сыстэма зьлічэньня

**Шаснаццатко́вая сыстэ́ма зьлічэ́ньня** — пазыцыйная сыстэма зьлічэньня з базай 16. Для запісу адвольнага ліка выкарыстоўваецца 16 лічбаў: **0**-**9** — а таксама 6 першых літараў лацінскага альфабэту): **A**, **B**, **C**, **D**, **E**, **F**. Напрыклад, 5FB216 = (5 × 16³) + (15 × 16²) + (11 × 161) + (2 × 160) = 24&nbsp;49810.

Кожная шаснаццатковая лічба ўяўляе сабой 4 двайковыя лічбы (г. зв. ніблы), таму шаснаццатковыя лікі выкарыстоўваюць для болей зручнай перадачы і апрацоўкі бінарных лікаў у кампутарах і іншых лічбавых прыладах. Напрыклад, байт прымае значэньні ад 0 да 25510, што можна запісаць як ад 00 да FF у шаснаццатковай сыстэме.

## Выкарыстаньне шаснаццатковых лічбаў
Па-за кантэкстам, літары A-F могуць быць зблытаныя са звычайнымі літарамі. Для разьвязаньня гэтага існуюць некалькі выйсьцяў: пазначыць базу ліку (51210 — дзясятковы лік, 51216 — шаснаццатковы, які роўны 129810). У праграмаваньні і сумежных кампутарных сфэрах існуе некалькі варыянтаў пазначэньня шаснаццатковых лікаў:
* Для URL выкарыстоўваецца сымбаль адсотка `%`, за якім ідзе дзьвюхлічбавы (для аднабайтавых кадыровак) шаснаццатковы лік: ``, дзе 2016 = 3210, код прагалу.
* У XML і XHTML кожны сымбаль можна дадаць праз выраз `&#код;`, дзе `код` — 1-6-лічбавы шаснаццатковы код, адпаведны сымбалю ў Unicode.
* У HTML і CSS 6-лічбавым шаснаццатковым лікам можна выразіць колер элемэнту: па дзьве лічбы для чырвонага, жоўтага і сіняга. Абазначаецца колер пры дапамозе сымбалю `#`, напрыклад: `#ffffff` — для белага колеру. CSS таксама дазваляе выкарыстаньне трохлічбавых выразаў для скароту: `#fa3` — тое самае, што `#ffaa33`, колер якога залаты аранжавы.

## Крыніцы

Катэгорыя:Пазыцыйныя сыстэмы зьлічэньня
Катэгорыя:Двайковая арытмэтыка
276

## Падзеі
* 

## Нараджэньні
* 

## Сьмерці
* Маркус Глядыюс Тацытус, рымскі імпэратар
* Флярыянус, рымскі імпэратар
Кашалева

**Кашале́ва** — вёска ў Наваградзкім раёне Гарадзенскай вобласьці. Кашалева зьяўляецца цэнтрам Кашалеўскага сельсавету.

## Насельніцтва
* 2010 год — 349 чалавек
* 2008 год — 341 чалавек
* 1999 год — 382 чалавекі

## Славутыя землякі
* Міхась Наўмовіч — беларускі грамадзкі дзяяч у Францыі
* Піліп Пісарук — жаўнер Беларускай краёвай абароны

## Крыніцы

Катэгорыя:Населеныя пункты Наваградзкага раёну
Катэгорыя:Кашалеўскі сельсавет
Батароўка

Назву **Батароўка** маюць:

## Населеныя пункты
### [[Беларусь]]
* Гарадзенская вобласьць:
** Батароўка — вёска ў Гарадзенскім раёне
** Батароўка — вёска ў Наваградзкім раёне
Кусьціна

**Ку́сьціна** — вёска ў Наваградзкім раёне Гарадзенскай вобласьці. Кусьціна ўваходзіць у склад Кашалеўскага сельсавету.

## Насельніцтва
* 2010 год — 67 чалавек
* 2008 год — 74 чалавекі
* 1999 год — 117 чалавек

## Крыніцы

Катэгорыя:Населеныя пункты Наваградзкага раёну
Катэгорыя:Кашалеўскі сельсавет
Янавічы (Наваградзкі раён)

**Янаві́чы** — вёска ў Наваградзкім раёне Гарадзенскай вобласьці. Янавічы ўваходзяць у склад Кашалеўскага сельсавету.

## Насельніцтва
* 2010 год — 84 чалавекі
* 2008 год — 114 чалавек
* 1999 год — 173 чалавекі

## Крыніцы

Катэгорыя:Населеныя пункты Наваградзкага раёну
Катэгорыя:Кашалеўскі сельсавет
Магільніца

**Магі́льніца** (з 1969 году — *Ро́шчыца*) — вёска ў Наваградзкім раёне Гарадзенскай вобласьці. Магільніца ўваходзіць у склад Кашалеўскага сельсавету.

## Насельніцтва
* 1999 год — 38 чалавек
* 2008 год — 22 чалавекі
* 2010 год — 17 чалавек

## Крыніцы

Катэгорыя:Кашалеўскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Наваградзкага раёну
Вялікія Лезьнявічы

**Вялі́кія Лезьняві́чы** — вёска ў Наваградзкім раёне Гарадзенскай вобласьці. Вялікія Лезьнявічы ўваходзяць у склад Ладзеніцкага сельсавету.

За 1,3 км на ўсход ад вёскі пачынаецца рака Промша.

## Насельніцтва
* 1999 год — 94 чалавекі
* 2008 год — 73 чалавекі
* 2010 год — 67 чалавек

## Крыніцы

Катэгорыя:Ладзеніцкі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Наваградзкага раёну
Кміцянка

**Кміця́нка** — вёска ў Наваградзкім раёне Гарадзенскай вобласьці. Кміцянка ўваходзіць у склад Ладзеніцкага сельсавету.

## Насельніцтва
* 1999 год — 172 чалавекі
* 2008 год — 178 чалавек
* 2010 год — 170 чалавек

## Крыніцы

Катэгорыя:Ладзеніцкі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Наваградзкага раёну
Сутыкненьне двух зьнішчальнікаў пад Бярозай

**Сутыкненьне двух зьнішчальнікаў пад Бярозай** — авіяцыйнае здарэньне, якое адбылося 22 красавіка 2010 году каля 927‑й зьнішчальнай авіяцыйнай базы.

У выніку адна з машын атрымала пашкоджаньні, лётчык здолеў вывесьці зьнішчальнік у раён 210‑га авіяцыйнага палігона ў адсутнасьці на зямлі населеных пунктаў і катапультаваўся. Другая машына пасьпяхова прызямлілася на базавым аэрадроме.

## Крыніцы

МіГ‑29
Бяроза
Катэгорыя:Бяроза (горад)
Адлегласьць (альбом)

**Адлегласьць** — першы беларускамоўны альбом гурта «J:Морс». Запісваўся цягам 2003—2007 гадоў на студыях «Бегемот», «Селах» ды «Меца-Фортэ».

Ідэя запісаць беларускамоўны альбом зьявілася ў калектыву ў 2004 годзе, пасьля зваротаў наконт гэтага гледачоў на канцэртах. У верасьні 2007 году Ўладзімер Пугач запісаў песьню «Беларускае золата», а 17 кастрычніка выйшаў аднайменны інтэрнэт-сынгл. Сярод 11 песьняў альбому 6 запісаў выдаваліся ўпершыню. Некаторыя зь іх спалучалі ў сабе сум з самаіроніяй (песьні «Беларускае золата», «Няпраўда» ды «Зорка Вэнэра»). У сувязі з выданьнем дыска 20 лістапада беларускае прадстаўніцтва амэрыканскага прадпрыемства «Эпл» выпусьціла 100 iPod-аў nano з гравіроўкай «Адлегласьці». Першае ж канцэртнае прадстаўленьне альбому адбылося 2 сьнежня ў «Вэст Ворлд Клабе» ў Менску. 24 лютага 2008 году ў Берасьці «J:Морс» пасьпяхова распачаў свой канцэртны тур з альбомам па Беларусі. Па выніках 2008 году ў сетцы дыскарняў «Містэрыя гуку» продажы альбома «Адлегласьць» склалі каля 10’000 тысячаў кружэлак, што дазволіла яму стацца другім па прадавальнасьці. Альбом таксама трапіў у дзясятку найбольш прадаваных выдавецтвам «West Records» у 2008 годзе. Нягледзячы на посьпех «Адлегласьці», у студзені 2009 году гурт «J:Морс» пакінуў адзіны ягоны беларускамоўны ўдзельнік, гітарыст Раман Арлоў.

## Зьмест
Песьні:
# «Беларускае золата»
# «Маё сонца» (пераклад Рамана Арлова з расейскай)
# «Няпраўда»
# «Жыві» (выдавалася ў ранейшым альбоме)
# «Вярба» (народная)
# «Глядзі» (пераклад Рамана Арлова з расейскай)
# «Зорка Вэнэра» (патрапіла ў «Прэм’ер Тузін 2008»)
# «Горад»
# «Так-цік-так» (выдавалася ў ранейшым альбоме; 8-ае месца ў «Прэм'ер Тузін 2005»)
# «Паветра» (выдавалася ў ранейшым альбоме)
# «Адлегласьць»

Кароткамэтражны фільм «Адлегласьць: падарожжа па Беларусі» (14 хвілінаў 24 сэкунды):

## Удзельнікі
* Уладзімер Пугач — музыка (да 1, 4, 6, 7, 9 песьняў), словы (да 1-4, 6, 7, 9, 10 песьняў), ідэя й здымкі відэа.
* Раман Арлоў — музыка (да 2, 3, 7, 8, 10, 11 песьняў), словы (да 3, 7-11 песьняў).
* Алесь Зайцаў — зьвядзеньне й мастэрынг, акрамя зьвядзеньня 1, 5 песьняў.
* А. Баброўка — зьвядзеньне (1, 5 песьні).
* Зьміцер Бескаравайны — ідэя відэафільма «Адлегласьць: падарожжа па Беларусі» й кіраўніцтва здымкамі.
* У. Казаноўскі — дызайн.
* Ю. Федарэнка — фота.
* А. Савіцкі — здымкі й мантаж відэафільма.

## Вонкавыя спасылкі
* Зьміцер Язьвінскі. Прэзэнтацыя новага альбому J:морс «Адлегласьць»// Сайт «Generation.by». 4 сьнежня 2007
* Песьня «Глядзі»
* Песьня «Зорка Вэнэра»
* Песьня «Так-цік-так»

## Крыніцы

Катэгорыя:Альбомы 2007 году
Катэгорыя:Альбомы J:морс
275

## Падзеі
* 

## Нараджэньні
* 

## Сьмерці
* Аўрэліян, рымскі імпэратар

## Вонкавыя спасылкі
Семкава

Назву **Семкава** маюць:

## Населеныя пункты
### [[Беларусь]]
* Менская вобласьць:
** Семкава — вёска ў Лагойскім раёне 
** Семкава — вёска ў Менскім раёне
Грабнікі (Гарадзенская вобласьць)

**Грабнікі́** — хутар у Наваградзкім раёне Гарадзенскай вобласьці. Грабнікі ўваходзяць у склад Ладзеніцкага сельсавету.

У красавіку 2011 году «Горадняэнэрга» ўвяла ў дзеяньне каля Грабнікаў 1-ю ў Беларусі ветраэнэргетычную ўстаноўку магутнасьцю 1,5 мэгават.

## Насельніцтва
* 2008 год — 3 чалавекі
* 2010 год — 2 чалавекі

## Крыніцы

Катэгорыя:Ладзеніцкі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Наваградзкага раёну
Мітраполь

**Мітрапо́ль** — былы хутар у Наваградзкім раёне Гарадзенскай вобласьці. Мітраполь уваходзіў у склад Ладзеніцкага сельсавету. Цяпер у складзе Наваградку.

## Гісторыя
31 жніўня 2011 году хутар перададзены ў склад гораду Наваградку, а 13 сьнежня 2011 году ліквідаваны як асобны населены пункт.

## Насельніцтва
* 1999 год — 2 чалавекі
* 2008 год — 1 чалавек

## Крыніцы

Катэгорыя:Колішнія населеныя пункты Наваградзкага раёну
Катэгорыя:Наваградак
Раман Інджэйчык

**Раман Інджэйчык** (; 14 лістапада 1931, Жыхлін — 10 красавіка 2010 году пад Смаленскам) — польскі каталіцкі сьвятар.

У 1956 годзе быў высьвечаны ў сьвятары . Быў вікарыем у населеных пунктаў Мазоўша, а затым пробашчам розных варшаўскіх і падваршаўскіх парафіі . Навучаў рэлігіі ў школе, быў таксама вернікаў у псыхіятрычным шпіталю . За часам ПНР дзейнічаў у апазыцыі. Насіў друкі , дазваляў апазыцыянэрам рабіць выклады на плябаніі. Даваў пакоі для пасяджэньні . У 1961—1976 і 1989—1994 гадох быў краёвым капэлянам службы аховы здароўя . З 22 сьнежня 2005 году быў капэлянам прэзыдэнта Леха Качынскага .

Пісаў вершы.

Загінуў 10 красавіка 2010 году ў авіякатастрофе пад Смаленскам.

16 красавіка 2010 году пасьмяротна ўзнагароджаны Крыжам камандорскім з зоркай ордэна Адраджэньня Польшчы .

Пахаваны ў Варшаве.

## Крыніцы

Катэгорыя:Нарадзіліся 14 лістапада
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1931 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Лодзінскім ваяводзтве
Катэгорыя:Польскія пробашчы
Катэгорыя:Польскія паэты
Катэгорыя:Памерлі 10 красавіка
Катэгорыя:Памерлі ў 2010 годзе
Катэгорыя:Памерлі ў Смаленскай вобласьці
Катэгорыя:Загінулі ў авіякатастрофах
Катэгорыя:Узнагароджаныя крыжам камандорскім з зоркай ордэна Адраджэньня Польшчы
Катэгорыя:Пахаваныя ў Варшаве
Ліцьвінава (Красьнянскі раён)

**Ліцьві́нава** — вёска ў Красьнянскім раёне Смаленскай вобласьці Расеі, на рацэ Ляхаўка. Уваходзіць у склад Малееўскага сельскага паселішча. Насельніцтва 1 чал. (2007).

Знаходзіцца ў заходняй частцы вобласьці за 16 км на паўднёвы захад ад Краснага, за 34 км на паўночны захад ад чыгуначнай станцыі Гусіна на ліні Менск — Масква, за 19 км на поўдзень ад дарогі Смаленск — Красны — Гусіна .

## Глядзіце таксама
* Ліцьвіны

## Крыніцы

Катэгорыя:Населеныя пункты Красьнянскага раёну (Смаленская вобласьць)
Грабнікі

Назву **Грабнікі** маюць:

## Населеныя пункты
### [[Беларусь]]
* Грабнікі — хутар у Наваградзкім раёне Гарадзенскай вобласьці
* Грабнікі — вёска ў Петрыкаўскі раёне Гомельскай вобласьці
* Грабнікі — пасёлак ва Ўзьдзенскім раёне Менскай вобласьці

## Глядзіце таксама
* Грабнік
Black Belt

**Black Belt** — амэрыканскі часопіс пра баявыя мастацтвы і адзінаборствы, заснаваны ў 1961 годзе Уэхара Мітосі. На працягу першых гадоў публікацыі Уэхара быў практычным уладальнікам і выдаўцом. «Black Belt» — адно з самых старых выданьняў, якія маюць справу з самааховай і баявымі мастацтвамі ў Злучаных Штатах Амэрыкі. Часопіс піша практычна аб усіх баявых мастацтвах і стылях якія маюць нацыянальнае або міжнароднае распаўсюджваньне, уключаючы дзюдо, таэквандо, хапкідо, каратэ, кунгфу, дзюдзюцу, айкідо, джыткундо, панкраціон і іншыя дысцыпліны. Асноўная тэматыка - байцоўскія тэхнікі і пэрсаналіі баявых мастацтваў, па-за залежнасьці ад узросту. Часопіс робіць упор на сыстэмы самааховы, уключаючы тэхніку ваенных і паліцэйскіх. Мала ўвагі зьвяртаецца на алімпійскія спаборніцтвы па дзюдо, таэквандо, барацьбе і боксе, але ў той жа час надаецца асаблівая ўвага камэрцыйна прарэклямаваным зьмяшаным баявым мастацтвам і іх асноўным байцам.

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт часопіса

Катэгорыя:Зьявіліся ў 1961 годзе
Катэгорыя:Амэрыканскія часопісы
Катэгорыя:Часопісы на ангельскай мове