Сьвяцак

**Сьвя́цак** — вёска ў Беларусі, у міжрэччы Нёману і Чорнай Ганчы. Уваходзіць у склад Сапоцкінскага сельсавету Гарадзенскага раёну Гарадзенскай вобласьці. Насельніцтва на 2010 год — 32 чалавекі. Знаходзіцца за 24 км на паўночны захад ад Горадні.

Сьвяцак — старажытная вёска гістарычнай Гарадзеншчыны (частка Троччыны). Да нашага часу тут захаваўся палацава-паркавы комплекс Валовічаў, адзін з найлепшых архітэктурных твораў стыляў барока і клясыцызму на тэрыторыі сучаснай Беларусі.

## Гісторыя
### Вялікае Княства Літоўскае
Упершыню Сьвяцак упамінаецца ў XVI стагодзьдзі як двор Гарадзенскага павету, які з 1521 знаходзіўся пад кіраваньнем старосты гарадзенскага Ю. Радзівіла. У сярэдзіне XVI ст. існавала два паселішчы пад назвай *Двор Сьвяцак* — уладаньні Ф. Валовіча і Веламоўскага адпаведна. Пад 1639 годам Сьвяцак упамінаецца як асочніцкая вёска Пераломскага лясьніцтва, тут было 10 валокаў зямлі і 19 радзінаў сялянаў-асочнікаў.

У другой палове XVIII стагодзьдзя маршалак Ю. Валовіч выкупіў увесь маёнтак Сьвяцак (частку атрымаў у спадчыну), у 1779 годзе ягоны сын Антоні пашырыў уладаньне (набыў 2 суседнія фальваркі). У 1779 годзе — пачатку XIX стагодзьдзяў тут збудавалі мураваны палац паводле праекту італьянскага архітэктара Дж. Сака.

### Пад уладай Расейскай імпэрыі
У выніку трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай (1795 год) Сьвяцак апынуўся ў Прусіі, з 1807 году — Расейскай імпэрыі, у Аўгустоўскім павеце Царства Польскага, з 1837 году — у Аўгустоўскай, з 1867 году — у Сувалкаўскай губэрні. У другой палове XIX стагодзьдзя маёнткам валодаў Ю. Гурскі. Былое ўладаньне роду Валовічаў распалася на 5 частак: *Сьвяцак-Горны* або *Сьвяцак Гурскіх* (фальварак, палац, сад, 4 вёскі), *Сьвяцак Шаняўскіх*, *Сьвяцак-Шымкаўцы*, *Сьвяцак «Ясудаў»* і *Сьвяцак-Кулакоўшчына*. У Сьвяцку-Горным у 1887—1914 гадох працаваў патачны завод, які вырабляў вінаградны цукар, бульбяную патаку, глюкозу.

### Найноўшы час
25 сакавіка 1918 году згодна з Трэцяй Устаўной граматай Сьвяцак абвяшчаўся часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 году ў адпаведнасьці з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі ён увайшоў у склад Беларускай ССР. Згодна з Рыскай мірнай дамовай (1921 год) Сьвяцак апынуўся ў складзе міжваеннай Польскай Рэспублікі, у Валавічоўскай гміне Аўгустоўскага павету Беластоцкага ваяводзтва. у гэты час існавалі фальваркі *Сьвяцак Гурскіх* (8 дамоў) і Сьвяцак Вялікі (7 дамоў).

У 1939 годзе Сьвяцак увайшоў у БССР, у Гарадзенскі раён. На 2000 год у вёсцы было 32 двары.


Śviacak, Vałovič. Сьвяцак, Валовіч (1933).jpg|Агульны выгляд
Śviacak, Vałovič. Сьвяцак, Валовіч (1919-39).jpg|Першы паверх
Śviacak, Vałovič. Сьвяцак, Валовіч (1933) (3).jpg|Заля
Śviacak, Vałovič. Сьвяцак, Валовіч (1933) (2).jpg|Інтэр’ер


## Насельніцтва
### Дэмаграфія
* **XIX стагодзьдзе**: 1827 год — 29 чал. у *Сьвяцку Гурскіх*, 41 чал. у *Сьвяцку «Ясудаў»* і 40 чал. у *Сьвяцку-Кулакоўшчыне*; 1870 год — 55 чал. у *Сьвяцку Гурскіх* і 80 чал. у *Сьвяцку Ясудаў*
* **XX стагодзьдзе**: 1921 год — 168 чал. у *Сьвяцку Гурскіх* і 94 чал. у *Сьвяцку Вялікім*; 1999 год — 63 чал.; 2000 год — 57 чал.
* **XXI стагодзьдзе**: 2010 год — 32 чал.

### Інфраструктура
У Сьвяцку працуюць бібліятэка і пошта.

## Славутасьці

### Палацава-паркавы комплекс

У Сьвяцку знаходзіцца палацава-паркавы комплекс, збудававаны Антоніем Валовічам у 1779 годзе паводле праекту італьянскага дойліда Джузэпэ Сака. Палац і гаспадарчыя пабудовы разьмяшчаюцца на мясцовасьці, перасечанай сажалкамі і каналамі. Парк і вадаёмы ўтвараюць маляўнічы фон.

Комплекс складаецца з трох карпусоў: цэнтральнага і двух флігеляў, аб’яднаных паўцыркульнымі галерэямі. Парадныя сходы, залі, гасьцёўні і іншыя парадныя памяшканьні засяроджаюцца ў цэнтральным корпусе палаца. Ён мае простае плянаваньне: сярэдняя частка адведзеная пад трохмаршавыя сходы і васьмігранную залю, у бакавых частках сабраныя малыя залі і кабінэты. Калідор, які падоўжна разразае асноўны корпус палаца, пераходзіць у паўцыркульныя галерэі, што ідуць да флігеляў. Такое плянаваньне забясьпечвае зручную сувязь асобных частак усяго комплексу. У галоўным корпусе ўжыты распаўсюджаны для палацавых будынкаў таго часу прыём кампазыцыі фасада з трыма рызалітамі. Кожны зь іх адзначаны спаранымі пілястрамі, паміж якімі разьмяшчаецца высокае паўцыркульнае акно. Завяршаюцца бакавыя рызаліты выгнутымі франтонамі. Бакавым рызалітам у паркавым фасадзе супрацьпастаўляюцца пяцігранны выступ галоўных заляў. Гэтая частка палаца, упрыгожаная пілястрамі і завершаная фігурным дахам, тлумачыцца як манумэнтальны эркер. Падобны элемэнт з паўкруглымі кутавымі часткамі зьяўляецца ўласьцівасьцю сталю барока.

Працы ўнутранага аздабленьня палаца працягваліся да канца XVIII стагодзьдзя. Панэлі сьценаў, каміны, дзьверы, рамы для люстэркаў, кансолі, вазоны, мэбля і г. д. вырабляліся паводле эскізаў і пад кіраўніцтвам Сака. У стварэньні інтэр’ераў бралі ўдзел мастакі Т. Манькоўскі і А. Смуглевіч. Вялікая частка аздабленьня палаца канцэнтравалася на другім паверсе і насіла рысы як барока, так і клясыцызму. Сьцены асноўнай залы ўпрыгожвалі калёны, ліштвы дзьвярэй пакрываў прыгожы рэльеф, а глыбокія нішы зьмяшчалі каміны са скульптурамі. У афармленьні інтэр’еру ўжываліся два тыпы дэкарацыі — ляпны і маляваны. Апошні займаў вялікае месца і быў разнастайным як паводле стылю, так і паводле тэматыкі. У адных выпадках сьценнае малярства адлюстроўвала антычныя статуі, вазоны і нішы, у іншых — пэйзажы.

У пачатку ХХ стагодзьдзя комлексам валодалі Гурскія. У міжваенны час у палацы знаходзіўся пансіянат для нарказалежных, у якім ад марфінавай і іншай залежнасьці лячыліся сярод іншых прадстаўнікі гарадзенскіх творчых колаў. У 1930-я палац быў перабудаваны. За савецкім часам у палацы знаходзілася здраўніца для хворых на сухоты. Старадаўні інтэр’ер быў зьнішчаны. У 2000-х гадох санаторыя была выведзеная з будынкаў палацу, а палац перададзены на балянс упраўленьня адукацыі гарадзенскага райвыканкаму. Палацавы комплекс апынуўся ў занядбаным стане. У 2020-я гады завяршылася рэстаўрацыя палаца.

### Капліца

Недалёк ад палацу знаходзіцца нэагатычная капліца. Яе збудавалі з цэглы на мяжы ХІХ — пачатку ХХ стагодзьдзяў. Гэты будынак, бадай, унікальны для беларускай архітэктуры. Кампактны і прыземісты кубападобны аб’ём з трохсьценнай алтарнай часткай. Стрэльчатыя вокны на галоўным фасадзе (суцэльны двухгранны шчыт-вімпэрг) разам са стрэльчатым уваходным парталам ствараюць урачыстасьць фасаду і імітуюць грандыёзную трохнававую базыліку. Гатычную вэртыкальнасьць будынку надае таксама высокі двухсхільны дах.

За савецкім часам капліца ня дзеяла. Наноў яе асьвяцілі 6 жніўня 1996. У наш час капліца належыць да Сапоцкінскай парафіі Сапоцкінскага дэканату.

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* Świack //  634.

## Вонкавыя спасылкі
*