open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Сьцяг Рэспублікі Саха

**Сьцяг Рэспублікі Саха** () — дзяржаўны сымбаль Рэспублікі Саха (Якутыі), прыняты 14 кастрычніка 1992 году.

## Апісаньне
Дзяржаўны сьцяг Рэспублікі Саха ўяўляе сабою прастакутнае палотнішча, якое складаецца з чатырох рознага памеру гарызантальных палосаў адпаведна блакітнага, белага, чырвонага і зялёнага колераў. Суадносіны шырыні палосаў да шырыні сьцяга: блакітнай паласы — 3/4 шырыні сьцяга, белай паласы — 1/16 шырыні сьцяга, чырвонай паласы — 1/16 шырыні сьцяга, зялёнай паласы — 1/8 шырыні сьцяга. На сярэдзіне блакітнай паласы разьмешчаны круг белага колеру. Дыямэтар круга складае 2/5 шырыні сьцяга. Адносіны шырыні сьцяга да яго даўжыні — 1:2.

## Сьцяг Якуцкай-Саха Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі
11 студзеня 1991 г. Прэзыдыюм Вярхоўнага Савету Якуцкай-Саха Савецкай Рэспублікі прыняў пастанову «Аб конкурсе па дзяржаўных сымбалях Я-СССР». 23 верасьня 1992 г. была прынятая пастанова Прэзыдыюму Вярхоўнага Савету Якуцкай-Саха Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі «Аб Дзяржаўным сьцягу Якуцкай-Саха Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі».

«Сьцяг складаецца з трох палосаў:
* Верхняя паласа — блакітная, якая азначае мірнае неба — сымбаль свабоды, спакою і задавальненьню народаў.
* Сярэдняя паласа — зялёная — сымбаль урадлівасьці, адраджэньня сяброўства і братэрства.
* Ніжнія паласа — чырвоная — сымбаль рэвалюцыі, прагрэсу, адданасьці Радзіме.

У цэнтры — белае кола — Сонца — сымбаль сьнегу, цяплыні ды жыцьця. Флягшток — сэргэ (канавязь) — сымбаль краіны аланхо.

Памер сьцягу: суаднясеньне шырыні сьцяга да яго даўжыні 1:2, палосаў верхняя і ніжняя — 1/5. Белае кола, у цэнтры зялёнай паласы з дыямэтрам паловы шырыні сьцяга».

## Глядзіце таксама
* Герб Рэспублікі Саха

## Літаратура
* Якутия: хроника, факты, события. Книга четвертая. Часть 1. 1990—1996 гг. Якутск. 2007. С. 43, 71—72.

## Вонкавыя спасылкі
* Закон Республики Саха (Якутия) «О государственном флаге Республики Саха (Якутия)»

Саха
Трагічныя гісторыі

**Трагічныя гісторыі** () — жанр францускай літаратуры XVI—XVII стагодзьдзяў, навэлістыка ў стылі нуар эпохі барока.

Заснавальнікам жанра быў П'ер Баэцюо (Boaistuau), які выдаў свой пераклад некалькіх навэляў Матэо Бандэльлё пад назвай «Трагічныя гісторыі» (1559). У 1570 г. яго пасьлядоўнік Франсуа дэ Бэльфарэ (François de Belleforest) дапоўніў новае выданьне сваімі перакладамі. З ангельскага перакладу «Трагічных гісторыяў» пазычаны сюжэт «Рамэо і Джульеты».

Асноўныя прадстаўнікі напрыканцы XVI ст. — Вэрытэ Абан (Vérité Habanc), Бэнінь Пуасэно (Bénigne Poissenot), Аляксандар Сыльвэн (Alexandre Sylvain).

Найбольш істотныя літаратары ў XVII ст. — Франсуа дэ Расэ (François de Rosset) і Жан-П'ер Камю, якія чэрпалі сюжэты з сучаснай крымінальнай хронікі.

## Вонкавыя спасылкі
* Робер Мюшембле. ИСТОРИИ ДЬЯВОЛА. главы из книги 

Катэгорыя:Літаратурныя жанры
Катэгорыя:Француская літаратура
Катэгорыя:Барока
Багаслоўе

**Багаслоўе** або **тэалёгія** ( — «бог» і *logos* — «вучэньне»; вучэньне пра бога) — сыстэма абгрунтаваньня і абароны рэлігійных вучэньняў пра бога, яго якасьці, прыкметы і ўласьцівасьці, комплекс доказаў «праўдзівасьці» дагматыкі, рэлігійнай маральнасьці, кіраваў і нормаў жыцьця вернікаў і духавенства, усталяваных той ці іншай рэлігіяй.

Багаслоўе складаецца з доказаў звышнатуральнага паходжаньня сьвятога пісаньня, богадухнавенасьці сьвятога адданьня, чароўнай сутнасьці царквы, а таксама шэрагу практычных дысцыплінаў, злучаных з правядзеньнем богаслужэньняў. Усе сыстэмы багаслоўя зыходзяць з прызнаньня асабістага бога, які стварыў сьвет і кіруе ім па неспазнавальных законах. Асноўныя філязофскія вытокі афіцыйнага багаслоўя хрысьціянства — вучэньні Плятона, Арыстотэля і нэаплятанізму. Хрысьціянскае багаслоўе ніколі не было адзіным вучэньнем. Ёсьць багаслоўе праваслаўнае, пратэстанцкае, каталіцкае і іншыя. Кожнае мае свае спэцыфічныя асаблівасьці, якія адрозьніваюць адну сыстэму ад іншай. І тым не менш у іх ёсьць нямала агульнага.

Пад сыстэмай багаслоўя разумеецца набор розных багаслоўскіх дысцыплінаў, кожная зь якіх выкладае розныя бакі веравучэньня і культу. Гэтак, праваслаўнае багаслоўе складаецца з асноўнага багаслоўя, ці апалягетыкі, якое выкладае і абараняе ў апалягетычных спрэчках з іншавернікамі і нявернікамі некаторую суму зыходных тэзаў; дагматычнага багаслоўя, у якім даказваецца богаўсталяванасьць, праўдзівасьць асноўных дагматаў, прынятых двума першымі сусьветнымі саборамі; маральнага ці практычнага багаслоўя, якое вучыць таму, як павінен дзейнічаць хрысьціянін у зямным жыцьці, каб апошняе стала сродкам для дасягненьня адвечнай асалоды; выкрывальнага ці параўнальнага багаслоўя, якое даказвае перавагу праваслаўя перад іншымі хрысьціянскімі веравызнаньнямі; экзэгэтыкі; пастырскага багаслоўя, асьвятлялага практычныя пытаньні дзейнасьці сьвятара; да яго прылягаюць літургіка (тэорыя набажэнства), гамілетыка (частка багаслоўя, які разглядае пытаньні тэорыі і практыкі прапаведніцкай дзейнасьці), каноніка (тэорыя царкоўнага права).

У наш час багаслоўе перажывае крызу, выразам якой зьяўляецца адмова ад некаторых традыцыйных уяўленьняў і зьяўленьне велізарнай колькасьці самых супярэчлівых тэалягічных канцэпцыяў, як то тэалёгія крызы, тэалёгія мёртвага бога, тэалёгія рэвалюцыі і іншыя.

## Вонкавыя спасылкі
* Інстытут тэалёгіі Беларускага дзяржаўнага ўнівэрсытэту
Стэфан Грабоўскі

**Стэфан Грабоўскі** (, вёска Асташын Наваградзкага павету — ) — вайсковы і дзяржаўны дзяяч, генэрал. Адзін з кіраўнікоў паўстаньня Т. Касьцюшкі.

## Біяграфія
Прадстаўнік шляхецкага роду Грабоўскіх гербу «Окша», сын Тамаша Марыяна, генэрал-маёра літоўскага войска, і Дароты з Отэнгаўзэнаў. Стрыечны брат Паўла Яна Грабоўскага.

Па сканчэньні Рыцарскай школы ў Варшаве харужы ў войску Вялікага Княства Літоўскага. У вайну Расеі з Рэччу Паспалітай (1792) падпалкоўнік, вызначыўся ў баях пад Мірам і Берасьцем.

Па перамозе Таргавіцкай канфэдэрацыі далучыўся да падрыхтоўкі паўстаньня ў Вільні, у часе вызваленьня якой ад расейскай залогі (красавік 1794) падыход ягонага аддзелу змусіў расейскія войскі пакінуць ваколіцы места. Браў удзел у баях пад вёскамі Солы і Паляны ў складзе паўстанцкага войска пад камандай Я. Ясінскага. Удзельнічаў у абароне Вільні ў ліпені 1794. У канцы жніўня 1794 уэначаліў рэйд 2-тысячнага аддзелу паўстанцаў на Меншчыну і Магілёўшчыну (Араны — Койданаў — Пухавічы — Бабруйск — Любань). У дарозе да яго далучалася дробная шляхта і сяляне. Аднак па Любанскім боі (4 верасьня 1794) мусіў капітуляваць.

Улады Расейскай імпэрыі выслалі С. Грабоўскага ў Кастрамскую губэрню. Волю атрымаў дзякуючы амністыі паўстанцам ад Паўла I.

У расейскую-францускую вайну (1812) перайшоў на бок Напалеона. Абіраўся берасьцейскім маршалкам, дзе сабраў войска. У званьні генэрал-маёра з канца жніўня 1812 узначальваў Вайсковы камітэт Камісіі часовага ўраду Вялікага Княства Літоўскага. Па адступленьні войскаў Напалеона змагаўся супраць антыфранцускай кааліцыі разам зь Ю. Панятоўскім. Пад Ляйпцыгам трапіў у палон.

Дзякуючы падтрымцы А. Чартарыйскага з захаваньнем вайсковага званьня ўвайшоў у склад найвышэйшай адміністрацыі Царства Варшаўскага. З 1825 міністар-сакратар Царства Польскага. Бараніў інтарэсы свайго краю. 3 1826 генэрал дывізіі. Браў удзел у расейска-турэцкай вайне (1826—1829). 3 1839 у адстаўцы.

У шлюбе з Н. Гладкоўскай нашчадкаў не пакінуў.

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 

## Вонкавыя спасылкі
* 

Стэфан
Катэгорыя:Удзельнікі вайны Расеі з Рэччу Паспалітай 1792 году
Катэгорыя:Удзельнікі паўстаньня 1794 году
Жан П’ер Камю

**Жан П’ер Камю** (; 1584—1652) — францускі пісьменьнік і багаслоў.

Нарадзіўся 3 лістапада 1584 году ў Парыжы. Навучаўся ў Францыска Сальскага.

## Творчасьць
Жан П’ер Камю быў адным з самых плённых аўтараў пэрыяду 1620—1648 гг. На яго першыя творы моцна паўплывалі «Эсэ» Мішэля Мантэня і духоўныя вышукі Францыска Сальскага.

У сваёй літаратурнай дзейнасьці ён спалучае рысы раману і апавяданьня. Змрочныя гісторыі са сцэнамі гвалту, часьцяком заснаваныя на пераказаных анэкдотах ці крымінальных здарэньнях ствараліся ў рэчышчы «трагічных гісторыяў» Матэа Бандольлё, што былі папулярнымі ў Францыі напрыканцы эпохі Рэнэсансу і пачатку XVII ст.

Аўтар раманаў «Агатанфіл», «Эліза», «Сьпірыдон», «Паломба» і іншых.

## Крыніцы

Катэгорыя:Нарадзіліся 3 лістапада
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1584 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Парыжы
Катэгорыя:Памерлі 25 красавіка
Катэгорыя:Памерлі ў 1652 годзе
Катэгорыя:Францускія літаратары
Францішак Багамолец

**Францішак Багамолец** (; , Віцебскае ваяводзтва — ) — драматург, выдавец, публіцыст і паэт. Лічыцца заснавальнікам сучаснай польскай камэдыі.

## Біяграфія
Прадстаўнік беларускага шляхецкага роду Багамольцаў гербу «Багорыя». Брат Я. Х. Багамольца.

Па сканчэньні Віленскай акадэміі, дзе ўступіў у ордэн езуітаў (1737), нейкі час працаваў настаўнікам. Потым працягваў адукацыю ў Рыме (1747—1749). Выкладаў рыторыку ў Віленскім, з 1751 у Варшаўскім калегіюме, дзе кіраваў тэатрам і ўзначальваў бібліятэку. Быў пракуратарам Мазавецкай правінцыі езуіцкага ордэна (1765—1766 і 1771—1773).

Згуртаваў вакол сябе прыхільнікаў мастацтваў і рэформаў, г.зв. «кузьню Багамольца». У 1760-я рэдагаваў і выдаваў шэраг газэтаў, у 1765—1768 разам з І. Красіцкім узначальваў рэдакцыю часопіса «Monitor» («Часопіс»). 3 1762 кіраваў езуіцкай друкарняй (па 1773 перайшла да караля і вялікага князя).

## Творы

У камэдыях «Шлюб з календара», «Добры пан», «Чары», «Хітры гаспадар», «Модныя кавалеры», «Старушкевіч» і інш. з пазыцыяў памяркоўнага Асьветніцтва крытыкаваў норавы ў Рэчы Паспалітай, заганы шляхты.

Выдаваў пераклады твораў антычных пісьменьнікаў, Я. Каханоўскага, С. Ажахоўскага, М. К. Сарбеўскага і інш. У сэрыі «Збор польскіх гісторыкаў» («Dziejopisy Polski», т. 1—4, 1764—1788) апублікаваў хронікі М. Бельскага, М. Стрыйкоўскага, М. Кромэра, А. Гваньіні.

Пераклаў на польскую мову кнігу «Розныя лісты... з Азіі, Афрыкі і Амэрыкі ад місіянэраў Таварыства Езуса» (Варшава, 1767).

Зьбіраў беларускія прыказкі і прымаўкі, якімі хацеў папоўніць зборнік С. Рысінскага.

## Крыніцы

## Літаратура
* 

## Вонкавыя спасылкі

Францішак
Катэгорыя:Драматургі Рэчы Паспалітай
Катэгорыя:Літаратары Рэчы Паспалітай
Асалінэюм

**Нацыяна́льны інстыту́т імя́ Асалі́нскіх** (), або **Асалінэюм** ()&nbsp;— навуковая і культурніцкая ўстанова Польшчы. Заснаваны ў 1817 року графам Юзэфам Максымільянам Асалінскім у Львове ў памяшканьні колішняга кляштару сёстраў ордэну кармэлітак абутых.

Бібліятэка Асалінскіх налічвала кнігі з калекцыяў графаў Любамірскіх, Сапегаў,  і іншых прыватных збораў. У 1827 року на аснове бібліятэкі было створана польскае навукова-дасьледніцкае таварыства «Асалінэюм», або «Інстытут Асалінскіх». У аўстра-вугорскі пэрыяд таварыства стала цэнтрам польскага навуковага жыцьця падобна да ўкраінскага . Да 1939 року пры ім дзейнічалі таксама выдавецтва і . 

Пад час  ў 1939 року Інстытут Асалінскіх быў зачынены. За нямецкай акупацыяй на аснове ягоных фондаў была створаная Дзяржаўная бібліятэка Львова (), а частка калекцыі перавезеная ў Кракаў.

У 1947 року 30% фондаў было перададзена Польскай народнай рэспубліцы. Зборы былі адкрытыя для чытачоў ва Ўроцлаве ў верасьні таго ж року. Наўзамен у Львове заснаваная  імя Васіля Стэфаніка.

## Вонкавыя спасылкі
* Нацыянальны інстытут імя Асалінскіх
* Выдавецтва Асалінэюм
* Як паўставаў львоўскі Асалінэюм
* Эвакуацыя польскіх збораў са Львова ў 1944 року

Катэгорыя:Асьвета ў Львове
Катэгорыя:Адукацыя ва Ўроцлаве
Катэгорыя:Асалінскія
Катэгорыя:Польскія выдавецтвы
Катэгорыя:Бібліятэкі Польшчы
Катэгорыя:Бібліятэкі Ўкраіны
Міхал Тышкевіч

**Міхал Тышкевіч** (1761 — ) — вайсковы дзяяч Вялікага Княства Літоўскага. Пачынальнік Біржанскай лініі роду Тышкевічаў.

Па Радзівілах валодаў Біржанскім маяратам на тэрыторыі сучаснай Летувы.

## Біяграфія
Прадстаўнік шляхецкага роду Тышкевічаў гербу «Ляліва», сын Юзэфа Ігнація і Марыі Ганны з Галімскіх. Успадкаў ад бацькі тытул графа на Лагойску і Бярдычаве.

У расейска-францускую вайну (1812) быў камандзірам 17-га кавалерыйскага палку войска Вялікага Княства Літоўскага, які сфармаваў сваім коштам.

У шлюбе зь Янай Карп меў сыноў Яна Канстантына, Юзэфа і Бэнэдыкта, а таксама дачку Яну.

## Крыніцы

## Літаратура
* 

## Вонкавыя спасылкі
* 

Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1761 годзе
Міхал
Экспазыцыйная доза

**Экспазыцы́йная до́за** — мера здольнасьці іянізавальнага выпраменьваньня іянізаваць паветра, роўная адносінам сумы электрычнага зараду іёнаў аднаго знака, створанага іянізавальным выпраменьваньнем, паглынутага ў пэўнай масе сухога паветру пры нармалёвых умовах, да масы гэтага паветра:
:: X = \frac{dQ}{dm}
дзе:
* *dQ* — сума электрычнага зараду іёнаў аднаго знаку, створанага іянізавальным выпраменьваньнем, паглынутага ў пэўнай масе сухога паветра,
* *dm* — маса паветра.

Адзінкі вымярэньня:

:: 1 Кл/кг = 1 Кл/кг.

Таксама ўжываецца рэнтген:

:: 1 **Р** = 2,58 · 10&minus;4 Кл/кг

Катэгорыя:Адзінкі вымярэньня дозы іянізавальнага выпраменьваньня
Касакоўскія

**Касако́ўскія** (**Kasakoŭskija**) — шляхецкі род гербаў «Сьлепаўрон» і «Корвін».

Першыя прадстаўнікі згадваюцца ў XV ст. Прозьвішча пайшло ад вёскі Касакі каля Цеханаўца на Падляшшы.

У XVI ст. утварылася шмат галінаў роду. Нікадзім Францішак Касакоўскі (каля 1556—1609) трымаў некаторыя староствы ў Вялікім Княстве Літоўскім і дзякуючы шлюбам з прадстаўніцамі літоўскіх магнацкіх родаў заклаў трывалы падмурак роду ў Вялікім Княстве.

Некаторыя прадстаўнікі роду ўжывалі графскі тытул, аднак афіцыйна атрымалі яго толькі ў 1781.

## Найбольш вядомыя прадстаўнікі
* Ян Непамук Касакоўскі (1755—1808) — біскуп віленскі
* Сымон Марцін Касакоўскі (1741—1794) — польны і апошні вялікі гетман літоўскі
* Юзэф Казімер Касакоўскі (1738—1794) — біскуп інфлянцкі
* Юзэф Дамінік Касакоўскі (1771—1840) — апошні лоўчы вялікі літоўскі, пасол на Чатырохгадовы сойм

## Галерэя

Jan Jaŭstach Kasakoŭski. Ян Яўстах Касакоўскі (XVIII).jpg|Ян Яўстах Касакоўскі
Daminik Kasakoŭski. Дамінік Касакоўскі (XVIII).jpg|Дамінік Касакоўскі
Juzef Kazimier Kasakoŭski. Юзэф Казімер Касакоўскі (J. Damiel, 1812).jpg|Юзэф Казімер Касакоўскі
Symon Kasakoŭski. Сымон Касакоўскі (XIX).jpg|Сымон Марцін Касакоўскі
Jan Niepamuk Kasakoŭski. Ян Непамук Касакоўскі (XVIII).jpg|Ян Непамук Касакоўскі
Antoni Kasakoŭski. Антоні Касакоўскі (XVIII).jpg|Антоні Касакоўскі
Michał Kasakoŭski. Міхал Касакоўскі (XVIII).jpg|Міхал Касакоўскі
Juzef Daminik Kasakoŭski. Юзэф Дамінік Касакоўскі (XIX) .jpg|Юзэф Дамінік Касакоўскі
Kazimierz Wojniakowski - Portrait of Józef Kossakowski - MNK II-a-113 - National Museum Kraków.jpg|Юзэф Антоні Касакоўскі
Stanisłaŭ Ščasny Kasakoŭski. Станіслаў Шчасны Касакоўскі (XIX).jpg|Станіслаў Шчасны Касакоўскі 


Marjana Kasakoŭskaja (Zabieła). Мар’яна Касакоўская (Забела).jpg|Мар’яна Касакоўская (з Забелаў)
Eleanora Kasakoŭskaja (Straševič). Элеанора Касакоўская (Страшэвіч) (XVIII).jpg|Элеанора Касакоўская (з Страшэвічаў)
Tereza Kasakoŭskaja (Patockaja). Тэрэза Касакоўская (Патоцкая).jpg|Тэрэза Касакоўская (з Патоцкіх)
Łańcut Palace - portrait 23.JPG|Кацярына Касакоўская (з Патоцкіх)
Ludvika Kasakoŭskaja (Patockaja). Людвіка Касакоўская (Патоцкая) (J. Lampi, 1807).jpg|Людвіка Касакоўская (з Патоцкіх)


Іканаграфія роду Касакоўскіх у наш час захоўваецца ў зборах Летувы і Польшчы.

## Крыніцы

## Літаратура
* 

Катэгорыя:Беларускія шляхецкія роды
Катэгорыя:Польскія шляхецкія роды
Масальскія

**Масальскія** (**Masalskija**) — княскі род гербу ўласнага «Масальскі»; нашчадкі Рурыка (адгалінаваньне чарнігаўскіх князёў).

## Паходжаньне
Сьвятаслаў Цітавіч Карачаўскі ў шлюбе з князёўнай Фядораю, дачкой вялікага князя літоўскага Альгерда, меў 7 сыноў і дачку. Адзін зь іх — Юры — у канцы XIV ст. атрымаў ува ўдзел частку Карачаўскага княства зь местам Масальск. Ягоныя сыны Васіль, Уладзімер і Сямён супольна валодалі Масальскім княствам, якое ў 1492 захапіў маскоўскі гаспадар Іван III.

## Найбольш вядомыя прадстаўнікі
* Аляксандар Масальскі (?—1645) — ваявода менскі
* Міхал Юзэф Масальскі (каля 1700 — 1768) — польны і вялікі гетман літоўскі
* Ігнаці Якуб Масальскі (1727—1794) — біскуп віленскі

## Галерэя

Файл:Michał Juzef Masalski. Міхал Юзэф Масальскі (XVIII).jpg|Міхал Юзэф Масальскі
Файл:Ihnaci Jakub Masalski. Ігнаці Якуб Масальскі (F. Smuglevič, XVIII).jpg|Ігнаці Якуб Масальскі
Файл:Alena Patockaja (Masalskaja). Алена Патоцкая (Масальская) (F. Smuglevič, 1788-92).jpg|Алена Патоцкая (з Масальскіх)
Файл:Juzefa Masalskaja (Radzivił). Юзэфа Масальская (Радзівіл) (J. Lampi, 1791).jpg|Юзэфа Масальская (з Радзівілаў)


## Крыніцы

## Літаратура
* 

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Беларускія шляхецкія роды
Катэгорыя:Генэалёгія
*
Шчыт (зброя)

**Шчыт,** або **тарча** — від вайсковай амуніцыі, прызначаны для адбіцьця атак халоднай ці пальнай зброі.

Слова «шчыт» паходзіць ад праслав. формы **ščitъ*.

У геральдыцы шчыт зьяўляецца асновай усякага герба.

## Глядзіце таксама
* Герхон

Катэгорыя:Халодная зброя
Штэдэль

**Штэдэль** (), афіцыйна **Штэдэлеўскі мастацкі інстытут** і гарадзкая галерэя () — мастацкі музэй у Франкфурце-на-Майне, адзін з набольш значных збораў мастацтва ў Нямеччыне.

У музэі збнрагаюцца 2 700 карцін (600 зь якіх у дзейсная экспазыцыі) і 600 скульптур, збор графікі каля ста тысяч аркушаў.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Музэі
Катэгорыя:Франкфурт-на-Майне
Лужныя мэталы

**Лу́жныя мэта́лы** — хімічныя элемэнты, якія складаюць галоўную падгрупу І групы пэрыядычнай сыстэмы: літ, натар, поташ, рубід, цэз, франц.

## Апісаньне
На зьнешнім энэргетычным узроўні лужныя мэталы маюць адзін s-электрон. Лужныя мэталы маюць блізкія фізычныя і хімічныя ўласьцівасьці, якія заканамерна зьмяняюцца з узрастаньнем атамнага нумару.

У свабодным выглядзе лужныя мэталы — сьветлыя, мяккія, хімічна актыўныя мэталы. Хімічная актыўнасьць расьце з узрастаньнем атамнага нумару. Валентнасьць: 1. Ступень затляненьня ў злучэньнях: +1. Большасьць соляў лужных мэталаў добра рашчыняюцца ў вадзе. Гідраксыды лужных мэталаў зьяўляюцца лугамі.

## Хімічныя ўласьцівасьці
1.   Даволі актыўна ўзаемадзейнічаюць з вадою:

**2Na + 2H<sub>2</sub>O = 2NaOH + H<sub>2</sub>­**

**2Li + 2H<sub>2</sub>O = 2LiOH + H<sub>2</sub>­**

2.   Рэагуюць з кісьлямі:

**2Na + 2HCl = 2NaCl + H<sub>2</sub>­**

3.   Рэагуюць з тленам:

**4Li + O<sub>2</sub> = 2Li<sub>2</sub>O**(тленак літу)

На паветры лужныя мэталы хутка затляняюцца. Таму іх захоўваюць у арганічных рашчыньніках.

4.   У рэакцыях зь іншымі немэталамі атрымліваюцца бінарныя злучэньні: 

**2Li + Cl<sub>2</sub> = 2LiCl**(галагеніды)

**2Na + S = Na<sub>2</sub>S**(сульфіды)

**2Na + H<sub>2</sub> = 2NaH**(гідрыды)

**6Li + N<sub>2</sub> = 2Li<sub>3</sub>N**(нітрыды)

**2Li + 2C = 2Li<sub>2</sub>C<sub>2</sub>**(карбіды)

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі


Катэгорыя:Хімічныя элемэнты
Гедройцы

**Гедройцы** — княскі род гербаў Гіпацэнтаўр і Порай, выхадцы зь якога займалі высокія дзяржаўныя, царкоўныя і вайсковыя пасады ў Вялікім Княстве Літоўскім. 

Першы пісьмовы ўспамін пра род датуецца 1399 годам, калі вялікі князь Вітаўт разглядаў іхную судовую справу зь біскупам віленскім. У часе складаньня Гарадзельскай уніі (1413 год) прынялі герб Порай. 

## Паходжаньне
Паходзілі з удзельных князёў, уладаньні якіх знаходзіліся ў вёсцы Гедройцах і ейных ваколіцах на поўнач ад Вільні. 3 XVI ст. карысталіся прыдомкам Даўмонт, што мусіла сьведчыць пра іхнае старажытнае княскае паходжаньне. 

У першай палове XV ст. упамінаюцца князі Война, Гоюл і Ягайла Гедройцы, якія падпісалі як сьведкі міжнародныя акты Сьвідрыгайлы і Жыгімонта Кейстутавіча. Ужо ў XVI ст. існавала шмат галінаў роду. Адна з княскіх лініяў карысталася прозьвішчам Юрага. 

У XV ст. у Кракаўскім унівэрсытэце навучалася 6 Гедройцаў. У попісе войска Вялікага Княства Літоўскага (1528 год) значыцца 85 шляхцічаў з прозьвішчам Гедройц, якія выступалі на вайну асобнай харугвай.

## Найбольш вядомыя з роду
* Міхал Гедройц (каля 1425 — 1485) — каталіцкі манах, бласлаўлёны
* Мэльхіёр Гедройц (1536—1609) — біскуп жамойцкі  
* Марцін Гедройц (1545—1621) — ваявода амсьціслаўскі
* Ян Стэфан Гедройц (1730—1802) — біскуп жамойцкі і інфлянцкі

## Галерэя

Файл:Melchijor Giedrojc. Мэльхіёр Гедройц (XVIII).jpg|Мэльхіёр Гедройц
Файл:Marcin Giedrojc. Марцін Гедройц (XVIII).jpg|Марцін Гедройц
Файл:Jan Stefan Giedrojc. Ян Стэфан Гедройц.jpg|Ян Стэфан Гедройц
Файл:Kaciaryna Šymanoŭskaja (Giedrojc). Кацярына Шыманоўская (Гедройц) (XVIII).jpg|Кацярына Шыманоўская (з Гедройцаў)


## Крыніцы

## Літаратура
* 
*
Эстэтыка

**Эстэ́тыка** ( — пачуцьцёвы, ад αἴσθημα — пачуцьцё, пачуцьцёвае ўспрыманьне) — разьдзел філязофіі, які вывучае прыроду (функцыі, нормы, агульныя законы і заканамернасьці) эстэтычнае сьвядомасьці (дзейнасьці людзей і супольніцтва, а таксама быцьця).
Аёва

**Аёва** — штат на сярэднім захадзе ЗША. Плошча — 145 743 км², насельніцтва — 3 107 126 чал. Адміністрацыйны цэнтар — Дэ-Мойн. Штат названы ў гонар індзейскага племя аява. Часам Аёву завуць біцьцём сэрца Амэрыкі ().

## Геаграфія
Штат разьмешчаны на водападзеле буйных рэк — Місысыпі і Мізуры. Ён мяжуе са штатамі Мінэсотай, Паўднёвай Дакотай, Нэбраскай, Мізуры, Іліноем і Вісконсінам.

Найвышэйшы пункт штату — Гоўк-Ай-Пойнт (509 м), пункт найменшага ўзроўню над морам — раўніна Кіёкак (146 м). Сярэдняя вышыня над узроўнем мора — 335 мэтраў.

## Асобы
* Гэрбэрт Кларк Гувэр — прэзыдэнт ЗША
* Джон Ўэйн — актор

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
Айдага

**Айда́га** () — 43-і памерам штат ЗША, знаходзіцца на ціхаакіянскім паўночным захадзе ў групе Горных штатаў. 14-ы па плошчы (з улікам тэрытарыяльных водаў штатаў) і 39-ы па насельніцтве (1,49 млн чалавек). Каля паловы насельніцтва жыве ў гарадох. Этнічны склад: немцы — 18,9 %, ангельцы — 18,1 %, ірляндцы — 10 %, амэрыканцы — 8,4 %, нарвэжцы — 3,6 %, швэды — 3,5 %. Сталіца і найбуйнейшы горад — Бойсэ. Буйных гарадоў няма.

Ад студзеня 2019 году пасаду губэрнатара штата займае Брэд Літл, сябра рэспубліканскай партыі ЗША.

## Асобы
* Сара Луіз Пэйлін

## Крыніцы

Катэгорыя:Айдага
Сара Луіз Пэйлін

**Са́ра Луі́з Пэ́йлін** (, па нараджэньні **Гіт** (*Heath*);  11 лютага 1964 году ў Сэндпойнце, Айдага) — амэрыканская палітык, губэрнатарка штату Аляска, сяброўка Рэспубліканскай партыі. З 3 верасьня 2008 году зьяўлялася афіцыйным рэспубліканскім кандыдатам у віцэ-прэзыдэнты ЗША.

## Крыніцы

Катэгорыя:Палітыкі ЗША
Алабама

**Алабама** () — штат у групе штатаў Паўднёва-ўсходняга Цэнтру. Плошча 133,9 тыс. км². Насельніцтва на 2000 год — 4,4 млн чалавек. Адміністрацыйны цэнтар — Мантгомэры. Мае статус штату з 1819 году. Афіцыйная мянушка — «Сэрца Поўдня».

## Асобы
* Роза Паркс

## Вонкавыя спасылкі
Арэгон

**Арэгон** () — гарысты штат на паўночным захадзе ЗША, адзін з так званых Ціхаакіянскіх штатаў. Насельніцтва  чалавек (28-е месца сярод штатаў; зьвесткі 2016 году). Сталіца — Сэйлэм, разьмешчаны на паўночным захадзе штату. Найбуйнейшы горад — Портлэнд. Іншыя буйныя гарады — Юджын, Грэшам, Бівэртан, Мэдфорд, Карваліс. Лічыцца, што назва «Арэгон» паходзіць з мовы карэнных амэрыканцаў.

Афіцыйная мянушка — «Бабровы штат» (*Beaver State*).

На поўначы Арэгон мяжуе з штатам Вашынгтон, на ўсходзе — з Айдага, на поўдні — з Нэвадай і Каліфорніяй. На захадзе Арэгон абмываецца водамі Ціхага акіяна.

Найбуйнешыя рэкі — Калумбія, Снэйк, Ўіламэт, Рог (у паўднёва-заходнім Арэгоне).

## Насельніцтва
Насельніцтва пераважна эўрапейскага паходжаньня ці нарадзіліся ў ЗША. Каля дзясятай часткі гішпанскага паходжаньня. Невялікая частка азіяцкага, карэннага і афрыканскага паходжаньня. Больш за ўсё рымакаталікоў, але яны складаюць толькі траціну насельніцтва. Сярод іншых рэлігійных груп эвангельскія хрысьціяне, мэтадысты, баптысты, прэсьбітэрыяне, вучні Хрыстовыя, лютэране ды мармоны.

* XX стагодзьдзе: 1910 год —  чалавек (перапіс насельніцтва); 1920 год —  чалавек (перапіс насельніцтва); 1930 год —  чалавек (перапіс насельніцтва); 1940 год —  чалавек (перапіс насельніцтва); 1950 год —  чалавек (перапіс насельніцтва); 1960 год —  чалавек (перапіс насельніцтва); 1970 год —  чалавек (перапіс насельніцтва); 1980 год —  чалавек (перапіс насельніцтва); 1990 год —  чалавек (перапіс насельніцтва); 2000 год —  чалавек (перапіс насельніцтва)
* XXI стагодзьдзе: 2010 год —  чалавек (перапіс насельніцтва); 2011 год —  чалавек (ацэнка на 1 ліпеня); 2012 год —  чалавек (ацэнка на 1 ліпеня); 2013 год —  чалавек (ацэнка на 1 ліпеня); 2014 год —  чалавек (ацэнка на 1 ліпеня); 2015 год —  чалавек (ацэнка на 1 ліпеня); 2016 год —  чалавек (ацэнка на 1 ліпеня)

## Асобы
* Лайнус Карл Полінг — амэрыканскі хімік, крышталёграф, ляўрэат двух Нобэлеўскіх прэміяў: па хіміі (1954) і прэміі міру (1962)
* Мэт Грэйнінг — аніматар, сцэнарыст і прадусар
* Рэйманд Карвэр — празаік і паэт

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Oregon | history — geography — state, United States | Britannica.com

Катэгорыя:Штаты ЗША
Ваёмінг

**Ваёмінг** (, вымаўл. ) — высакагорны штат на захадзе ЗША, які ўваходзіць у групу так званых Горных штатаў. Насельніцтва — 532,7 тыс. чалавек (50-е, апошняе месца сярод штатаў ЗША; зьвесткі 2008 году). Этнічны склад: немцы — 25,9 %, ангельцы — 15,9 %, ірляндцы — 13,3 %, амэрыканцы — 6,5 %, нарвэжцы — 4,3 %, швэды — 3,5 %.

Штат з самай нізкай у краіне пасьля Аляскі шчыльнасьцю насельніцтва (1,8 чалавека на км²).

Сталіца і найбуйнейшы горад — Шаен. Афіцыйная мянушка — «Штат раўнапраўя» ().

## Асобы
* Джэксан Полак

Катэгорыя:Штаты ЗША
Заходняя Вірджынія

**Заходняя Вірджынія** () — штат на паўднёвым усходзе ЗША, адзін з так званых Паўднёва-Атлянтычных штатаў (адзіны штат дадзенай групы, які не мае выхаду да Атлянтычнага акіяну). Насельніцтва ў 2003 г. склала 1,810 млн чалавек (у 2000 г. яно складала 1,808 млн — 37-е месца ў ЗША). Сталіца і найбуйнейшы горад — Чарлзтан. Іншыя буйныя гарады — Хантынгтон, Ўілінг і Моргантаўн.

Афіцыйная мянушка — «Горны штат» (Mountain State). Дэвіз Montani Semper liberi («Горы заўсёды вольныя»).

## Вонкавыя спасылкі
Самалёт-выведнік

**Самалёты-выведнікі** — самалёты, прызначаныя для вядзеньня паветранай выведкі. Частка лятальных апаратаў выведвальнай авіяцыі можа несьці вызначаныя тыпы ўзбраеньняў і здольная зьнішчаць выяўленыя асоба важныя мэты.

Адным з самых вядомых самалётаў выведвальнай авіяцыі стаў амэрыканскі стратэгічны выведвальны самалёт U-2, які здольны весці назіраньне з вышыні звыш 20 кілямэтраў (практычная столь мадэфікацыі U-2 TR-1 — 27 400 м), знаходзіцца ў палёце больш за 10 гадзін і пераадольваць адлегласьці да 18 000 км.

Выведка можа весьціся наступнымі мэтадамі:
* аэрафатаздымка
* радыёлакацыя
* візуальнае назіраньне
* радыёперахоп і пэленгацыя
Індыяна

**Індыяна** () — штат на паўночным усходзе ЗША.

## Геаграфія
Штат Індыяна мяжуе з штатамі Мічыган, Кентукі, Агаё і Іліной. Знаходзіцца на беразе возера Мічыган.

Сталіца і найбуйнейшы горад штату — Індыянапаліс.

## Гісторыя
Індыяна ўвайшла ў ЗША 11 сьнежня 1816 году, стаўшы 19-м штатам.

## Асобы
* Райт (браты)
* Філіп Хасэ Фармэр
Каларада

**Каларада** () — штат на захадзе цэнтру ЗША.

## Геаграфія
Каларада — адзін з 3-х штатаў (разам з Ваёмінгам і Ютай), межы якіх праходзяць па паралелям і мэрыдыянам, утвараючы прастакутнік (а дакладней — сэктар зямной паверхні).

З поўначы на поўдзень штат перасякаюць Скалістыя горы.

Асноўныя рэкі штату — Рыё-Грандэ і Каларада.

Сталіца і найбуйнейшы горад Каларада — Дэнвэр.

## Глядзіце таксама
* Калярадзкі жук
* Каларада Эвэланш
* Дэнвэр Нагетс

## Вонкавыя спасылкі


Катэгорыя:Штаты ЗША
Канзас

**Канза́с** () — штат у цэнтральнай частцы ЗША, адзін з штатаў Сярэдняга захаду.

## Геаграфія
Плошча штату складае 213&nbsp;096 км². Насельніцтва — 2&nbsp;688&nbsp;000 чалавек (2000). Сталіца — Топіка. Найбуйнейшы горад — Ўічыта.

## Назва
Штат называюць «кошык хлеба нацыі»: ён лідыруе сярод штатаў па вырошчваньню пшаніцы. Кветка штату — сланечнік, дрэва штату — таполя. Дэвіз — «Празь цёрні да зораў». На мове індзейцаў каў ці канза, якія засялялі Канзас, назва штату азначае «людзі (паўднёвага) ветру» або «людзі вады».

## Гісторыя
Абшары будучага Канзасу, упяршыню дасьледаваныя канкістадорамі Васкэса дэ Каранада, паводле Луізіянскае купоўлі перайшлі пад амерыканскую ўладу ў 1803 годзе, паўднёва-захадная частка штату належала пачаргова да Гішпаніі, Мэксыкі й Рэспублікі Тэхас да 1848 году.

Перад Грамадзянскай вайною Канзас стаў баёвішчам прыхільнікаў і супраціўнікаў нявольніцтва. Пасьля вайны штат даў прытулак асаднікам-стараваярам ды чарнаскурым вольнаадпушчанікам, што ўцякалі ад прыгнёту ў паўднёвых штатах. З адкрыцьцём Чызгольмскага шляху ў Канзас прыйшоў дзеячас Дзікага Захаду, вядомыя Біл Гікак і Ўаят Эрп шчыравалі ў мястох штату. Аднаго году праз Додж-сіці прайшло восем мільёнаў галоў гавяды, пасьля чаго места набыло годнасьць «Каралевы Каровіных мястэчак». Адказваючы вымогам мэтадыстаў ды іншых пратэстанцкіх плыняў, Канзас першым, у 1881 годзе, прыняў статутную папраўку, якая ўсталёўвала сухі закон. Папраўку скасавалі толькі ў 1948 годзе.

Катэгорыя:Штаты ЗША
Катэгорыя:Канзас
Кентукі

**Кентукі**, афіцыйная назва **Садружнасьць Кентукі** () — штат на ўсходзе ЗША, уваходзіць у лік так званых штатаў Паўднёва-Усходняга Цэнтра. Насельніцтва 4.042.000 чалавек (25-е месца сярод штатаў; дадзеныя 2000 г.). Сталіца — Франкфарт. Найбуйнейшы горад — Луісвіль, іншыя буйныя гарады — Лексінгтан-Фает, Авэнсбора, Боўлінг-Грын, Хопкінзвіл.

Афіцыйная мянушка Кентукі — «Штат мятліка» (Bluegrass State).

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Кентукі
Мантана

**Манта́на** (, ) — штат на паўночным захадзе ЗША, 41-ы штат, які далучыўся да зьвязу. Сталіца — Гэлена, найбуйнейшы горад — Білінгс. Насельніцтва — 967 440 чалавек (44-е месца ў ЗША, зьвесткі 2008 г.). Афіцыйная мянушка — «Штат скарбаў».

Катэгорыя:Штаты ЗША
Мікалай Слупскі

**Мікала́й Слу́пскі** (1616—1693) — рэлігійны дзяяч Вялікага Княства Літоўскага. Біскуп-суфраган віленскі (з 1669).

## Біяграфія
У 1649 зрабіўся канонікам Віленскай капітулы, пазьней атрымаў ад Папы Рымскага прызначэньне біскупа-суфрагана віленскага. У 1671 абраны біскупам віленскім, аднак кароль і вялікі князь Міхал Карыбут Вішнявецкі прызначыў на гэтую пасаду Мікалая Стэфана Паца.

21 чэрвеня 1678 асьвяціў кутні камень Касьцёла Сьвятога Францішка Ксавэрыя ў Горадні.

Кансэкраваў шэраг касьцёлаў на тэрыторыі сучаснай Беларусі: Слонім (бэрнардынак, 30 жніўня 1671), Канстанцінава (1671), Сьвір (1680).

Партрэт біскупа Мікалая Слупскага (1677) — апошняя створаная ў Глуску гравюра майстра Аляксандра Тарасевіча.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1616 годзе
Катэгорыя:Рэлігійныя дзеячы Вялікага Княства Літоўскага
Катэгорыя:Памерлі ў 1693 годзе
Частка сьвету

**Часткі сьвету** — найбольш глябальныя геаграфічныя рэгіёны, да якіх належаць мацерыкі ці іх значныя часткі разам з прылеглымі астравамі. Звычайна вылучаюць шэсьць частак сьвету:
* Аўстралію і Акіянію,
* Азію,
* Амэрыку,
* Антарктыду,
* Афрыку
* і Эўропу.

Існуе розьніца паміж паняцьцямі «мацярык» і «частка сьвету». Падзяленьне на мацерыкі выкананае па прыкмеце аддаленасьці воднай прасторай ад іншых мацерыкоў, а часткі сьвету — паняцьце хутчэй гісторыка-культурнае. Так, кантынэнт (мацярык) Эўразія складаецца зь дзьвюх частак сьвету — Эўропы і Азіі. А частка сьвету Амэрыка разьмяшчаецца на двух мацерыках — Паўднёвая Амэрыка і Паўночная Амэрыка. Да таго ж, часткі сьвету ўключаюць у сябе і аднесеныя да іх астравы, таму, хоць і няма такога мацерыка Акіянія, адпаведныя астравы ўваходзяць у частку сьвету Аўстралія і Акіянія.

## Глядзіце таксама
* Кантынэнт

## Крыніцы
Хараброўка

**Харабро́ўка** — невялікая рака ў Мёрскім раёне Віцебскай вобласьці. Бярэ выток у возеры Абстэрна, дрэнуе возера Набіста, пасьля якога ўпадае ў возера Шчоўна, адкуль выцякае ўжо як рака Вята.

У 1960-х гадох на рацэ была пабудаваная плаціна, пасьля чаго ўзровень вады ў азёрах абстэрнаўскай групы падвысіўся на 80—100 см. Падвышэньне ўзроўню вады паспрыяла «амаладжэньню» азёр і паляпшэньню фізыка-хімічнай якасьці вады.

Катэгорыя:Басэйн Дзьвіны
Катэгорыя:Рэкі Мёрскага раёну
Цяцеркі

Назву **Цяцеркі** маюць:
* Цяцеркі — вёска ў Браслаўскім раёне Віцебскай вобласьці
* Цяцеркі — возера ў Мёрскім раёне Віцебскай вобласьці
Цяцеркі (возера)

**Цяцеркі** — возера ў Мёрскім раёне Віцебскай вобласьці. Знаходзіцца на паўднёва-ўсходняй мяжы балота Мох.

Катэгорыя:Азёры Мёрскага раёну
Друйка (возера)

**Друйка** — возера ў Браслаўскім раёне Віцебскай вобласьці. Знаходзіцца за 16 км на паўночны ўсход ад гораду Браслаў, паміж вёсак Веркаўшчына і Чэрнева. Уваходзіць у склад Нацыянальнага парку «Браслаўскія азёры».

## Апісаньне
Вадаём знаходзіцца ў басэйне ракі Друйка, якая працякае праз возера. Другое па велічыні возера сярод вадаёмаў Браслаўскай групы. Плошча возера складае 0,52 км². Даўжыня — 2,8 км, шырыня складае каля 0,31 км. Даўжыня берагавой лініі — каля 6 км. На паўночным захадзе ў возера ўпадае ручай.

Берагі возера — пяшчаныя, пераважна нізкія, парослыя хмызьняком і лугавой расьліннасьцю. Возера мае пяшчанае і працяглае мелкаводзьдзе, на большых глыбінях дно высланае глеем.

З іхтыяфаўны ў возеры водзяцца ляшчы, шчупакі, карасі, ліны, плоткі, краснапёркі, акуні.

## Літаратура
* Валерий Иванов-Смоленский. Озера Беларуси. Популярная иллюстрированная энциклопедия. Том 2 // Минск, 2011.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Азёры Браслаўскага раёну
Глыбокае возера (Перабродзкі сельсавет)

**Глыбо́кае** — возера ў Мёрскім раёне Віцебскай вобласьці. Знаходзіцца за 10 км на паўднёвы захад ад Мёраў, каля вёскі Апанасёнкі.

Возера знаходзіцца ў басэйне ракі Вята. Плошча возера Глыбокае складае 0,16 км². Найбольшая глыбіня возера — 16,1 м. Даўжыня возера — 0,74 км, найбольшая шырыня — 0,39 км. Даўжыня берагавой лініі — 1,95 км. Аб’ём вады ў возеры складае 0,81 млн м³, плошча вадазбору возера — 15,8 км².

Схілы катлавіны возера маюць вышыню да 3 м, распаханыя. На поўдні схілы месцамі знаходзяцца пад хмызьняком. Берагі возера пяшчаныя, нізкія, на паўднёвым усходзе — забалочаныя.

На ўсходзе ў возера ўпадае ручай, на захадзе вадаём злучаны з возерам Сярэднік.

## Літаратура
* Валерий Иванов-Смоленский. Озера Беларуси. Популярная иллюстрированная энциклопедия. Том 2 // Минск, 2011.

Катэгорыя:Азёры Мёрскага раёну
Росіца

Назву **Ро́сіца** маюць:

* Росіца — вёска ў Дрысенскім раёне Віцебскай вобласьці
* Росіца — рака ў Латвіі і Дрысенскім раёне Віцебскай вобласьці, правы прыток Дзьвіны
* Росіца — возера ў Дрысенскім раёне Віцебскай вобласьці
Росіца (возера)

**Росіца** — возера ў Беларусі, у басэйне ракі Росіцы. Знаходзіцца ў Дрысенскім раёне Віцебскай вобласьці, за 9 км на паўночны захад ад Дрысы. Плошча паверхні возера 0,4 км². Даўжыня 2,05 км, найбольшая шырыня 0,26 км. Даўжыня берагавой лініі 4,43 км.

На паўночным і паўночным беразе возера стаіць гістарычнае мястэчка Росіца.

## Апісаньне
Катлавіна возера лагчыннага тыпу, моцна выцягнутая ў кірунку з захаду на ўсход і мае серпападобную форму. Схілы катлавіны вышынёй 12—13 мэтраў. Берагі пераважна зьліваюцца з схіламі катлавіны.

Возера слабапраточнае. Упадаюць тры ручаі, на поўдні выцякае ручай Бярозаўка ў раку Росіца.

## Флёра і фаўна
Належыць да вадаёму акунёва-плоткавай катэгорыі.

## Крыніцы

## Літаратура
* 

Катэгорыя:Азёры Дрысенскага раёну
Катэгорыя:Росіца
Місысыпі (штат)

**Місысы́пі** () — штат на поўдні ЗША, 20-ы па ліку штат, які ўвайшоў у склад саюзнай дзяржавы. Насельніцтва 2 800 000 чалавек (31-е месца ў ЗША; зьвесткі 2000 году). Сталіца і найбуйнейшы горад — Джэксан. Афіцыйная мянушка — «Штат магноліі» (анг. Magnolia State), неафіцыйная — «Штат гасьціннасьці».

## Геаграфія
Місысыпі займае плошчу 125 546 км². На поўначы штат мяжуе з Тэнэсі, на ўсходзе — з Алабамай, на паўднёвым-захадзе — зь Люізіянай, на паўночным захадзе — з Арканзасам. На поўдні Місысыпі абмываецца водамі Мэксыканскага заліва. Сваю назву штат атрымаў ад ракі Місысыпі, што цячэ ўздоўж яго заходняй мяжы.

## Асобы
* Тэнэсі Ўільямз
* Пайнтап Пэркінс

Катэгорыя:Штаты ЗША
Тэнэсі Ўільямз

**Тэнэсі Ўільямз** (1911; Каламбус, шт. Місысыпі, ЗША — 1983, Нью-Ёрк) — амэрыканскі пісьменьнік, драматург.

## Біяграфія
Вучыўся ва ўнівэрсітэтах Мізуры, Сэнт-Люіса, Аявы (1929-38).

У раманах «Рымская вясна місіс Стоўн» (1950), «Мойсі і сьвет розуму» (1976), сацыяльна-псыхалягічных п’есах «Шкляны зьвярынец» (1945), "Трамвай «Жаданьне» (1947, экранізавана ў 1951), «Татуяваная ружа» (1951), «Котка на распаленым даху» (1955), «Арфей спускаецца ў пекла» (паст. 1957), «Ноч ігуаны» (1961), «Папярэджаньні малым караблям» (1973), «Стары квартал» (1977) і «Цудоўная нядзеля для пікніка» (1980) праблемы існаваньня асобы ў жорсткім сьвеце, адзіноты сярод людзей, сутыкненьня дабра і прыгажосьці з прагматызмам і чэрствасьцю. Аўтар зборнікаў навэлаў «Аднарукі і іншыя апавяданьні» (1948), «Карамель» (1954), «Вандроўкі рыцара» (1967), «Восем прыстойных жанчын у стане апантанасьці» (1974), зборнікаў вершаў «У зіме гарадоў» (1956), «Андраген, любоў мая» (1977), кнігі «Мэмуары» (1975), шэрагу аповесьцяў. Паэтыка яго твораў складаная, насычана сымбалямі і алегорыямі, антычнымі і біблійнымі алюзіямі, сумяшчае ў сабе тэндэнцыі экзыстэнцыялізму, экспрэсіянізму, натуралізму, імпрэсіянізму з элемэнтамі антыдрамы і «тэатру жорсткасьці».

Распрацаваў канцэпцыю «плястычнага тэатру», паводле якой на сцэне важнае значэньне надаецца мастацкаму і музычнаму афармленьню, сцэнаграфіі, эфэктам сьвятла.

Асобныя творы перакладаліся на беларускую мову, на Беларусі яго п’есы ставіліся ў тэатрах.

У Беларусі яго п’есы ставілі Нацыянальны акадэмічны тэатар імя Янкі Купалы («Шкляны зьвярынец» пад назовам «Блакітная ружа», 1991 і «Крэў Кёр», 1999), абласныя драматычныя тэатры: Гарадзенскі («Арфей спускаецца ў пекла», 1977; «Шкляны зьвярынец», 1982 і «Татуяваная ружа», 2000), Гомельскі («Трамвай "Жаданьне"», 1988 і «Арфей спускаецца ў пекла» пад назовам «Пасьцельлю вецер, а побач — зоркі», 1998) і Магілёўскі («Арфей спускаецца ў пекла», 1977 і «Шкляны зьвярынец», 1993).

## Крыніцы

## Літаратура
* Стулаў Ю. Амерыканская драматургія на беларускай сцэне (1960—1980) // Беларусіка=Aldaruthenica. Мн., 1995. Кн. 5.

## Вонкавыя спасылкі

* Працы Тэнэсі Ўільямза ў Бібліятэцы рэдкіх кніг і рукапісаў Калюмбійскага ўнівэрсытэту

Катэгорыя:Нарадзіліся ў ЗША
Катэгорыя:Літаратары ЗША
Катэгорыя:Сцэнарысты ЗША
Катэгорыя:Драматургі
Катэгорыя:Раманісты
Катэгорыя:Памерлі ў Нью-Ёрку
Пайнтап Пэркінс

**Пайнтап Пэркінс** (; 7 ліпеня 1913, Бэлзоні, Місысыпі, ЗША — 21 сакавіка 2011, Остын, Тэхас, ЗША) — амэрыканскі джазавы піяніст, сьпявак.
  
Музычную кар’еру Пайнтап Пэркінс пачаў у якасьці гітарыста. Аднак, пасьля цяжкай траўмы — раненьня нажом у левую руку, у 1942 годзе стаў граць толькі на піяніна. Сваю першую кампазыцыю запісаў у Мэмфісе на студыі Сэма Філіпса. Гэта была яго вэрсія тэмы Кларэнс Сьміта «Pinetop’s Boogie Woogie».

Катэгорыя:Нарадзіліся 7 ліпеня
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1913 годзе
Катэгорыя:Музыкі ЗША
Катэгорыя:Памерлі 21 сакавіка
Катэгорыя:Памерлі ў 2011 годзе
Мізуры (штат)

**Мізу́ры** () — штат на Сярэднім Захадзе ЗША, 24-ы штат у складзе фэдэрацыі. Насельніцтва  чалавек (паводле гэтага паказчыку Мізуры займае 18-е месца ў краіне). Мізуры падзяляецца 114 акругоў. Горад Сэнт-Люіс мае незалежны статус. Чатыры найбуйнейшыя гарадзкія тэрыторыі — Сэнт-Люіс, Канзас-Сіці, Спрынгфілд ды Калюмбія. Сталіца — Джэфэрсан-Сіці, найбуйнейшыя гарады — Сэнт-Люіс і Канзас-Сіці. Тэрыторыю Мізуры набылі ў Францыі ў выніку пагадненьня аб набыцьці Люізіяны і спачатку яна мела назву «Тэрыторыя Мізуры». Частка гэтай тэрыторыі далучылася да штатаў 10 жніўня 1821 году 24-м штатам.

Геаграфія Мізуры вельмі розная. Паўночная частка штату занятая нізінамі, паўднёвая частка — горамі Озарк, паміж якімі працякае рака Мізуры. Штат разьмешчаны на перакрыжаваньні трох найбуйнейшых рэк Паўночнай Амэрыкі: Місысыпі злучаецца з ракой Мізуры каля Сэнт-Люісу, а таксама Агаё.

## Насельніцтва
Паводле ацэнкі Бюро перапісу насельніцтва ЗША, 1 ліпеня 2013 году ў Мізуры жыло  чалавек, што на 0,9% больш у параўнаьні са зьвесткамі перапісу насельніцтва ў 2010 годзе.
Этнічны склад: немцы — 23,5 %, ірляндцы — 12,7 %, амэрыканцы — 10,5 %, ангельцы — 9,5 %, французы — 3,5 %.

## Вядомыя жыхары
* Гары С. Труман, 33-і прэзыдэнт ЗША.

## Крыніцы
Мэрылэнд

**Мэрылэнд** ( [mɛrələnd]) — невялікі па тэрыторыі штат на ўсходзе ЗША, адзін з так званых Сярэднеатлянтычных штатаў і адзін з 13 штатаў, якія ўчынілі амэрыканскую рэвалюцыю. Насельніцтва — 5 773 552 чалавекі (19-е месца сярод штатаў; зьвесткі 2010 г.). Сталіца — Анапаліс, найбуйнейшы горад — Балтымар.

Афіцыйныя мянушкі:

* «Штат старой мяжы» (Old Line State)
* «Штат-кукарда» (Cockade State)
* «Свабодны штат» (Free State).

## Асобы
* Дэшыл Гэмэт

## Вонкавыя спасылкі
Нэбраска

**Нэбраска** () — штат у цэнтральнай частцы ЗША.

## Геаграфія
Нэбраска разьмешчана на Вялікіх Раўнінах, на захад ад ракі Мізуры. Плошча штату — 200 356 км². Небраска мяжуе з наступнымі штатамі: Паўднёвая Дакота, Каларада, Ваёмінг, Канзас, Аёва, Мізуры.

Сталіца штату — горад Лінкальн. Таксама ёсць буйны горад Омага.

## Гісторыя
1 сакавіка 1867 году Нэбраска ўвайшла ў склад ЗША і стала 37-м штатам.

## Асобы
* Гілары Сўонк
* Лафает Рональд Габард
Нью-Мэксыка

**Нью-Мэксыка** (, ) — гарысты штат на паўднёвым-захадзе ЗША, адзін з так званых Горных штатаў. Насельніцтва —  чалавек (36-е месца сярод штатаў; дадзеныя 2013 г.). Сталіца — Санта-Фэ, найбуйнейшы горад — Албукерке. Іншыя буйныя гарады — Лас-Крусес, Розуэл, Фармінгтан і Рыё-Ранча.

Афіцыйная мянушка — «Зямля зачараваньня» (, ).

## Адміністрацыйны падзел
Тэрыторыя штата падзелена на 33 акругі ().

## Эканоміка
Паводле зьвестак Бюро эканамічнага аналізу, у 2003 г. ВУП штата склаў $ 57 млрд. Тут ёсьць прадпрыемствы сельскай гаспадаркі, разьвіта ірыгацыя. Значная роля турызму і сфэры абслугоўваньня.

## Насельніцтва
2000:  чалавек (36-е месца сярод штатаў)

2013:  чалавек


Файл:Acoma Pueblo New Mexico.jpg
Файл:Very large array clouds.jpg
Файл:Chaco Canyon Hungo Pavi ruins staircase NPS.jpg


Катэгорыя:Штаты ЗША
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1912 годзе
Паўднёвая Караліна

**Паўднёвая Караліна** (анг. South Carolina) — штат на паўднёвым усходзе ЗША, адзін з так званых Паўднёва-Атлянтычных штатаў.

* Сталіца: Калюмбія
* Дэвіз: ўсьмешлівыя твары, прыгожыя месцы (анг.: Smiling faces, beautiful places)
* Мянушка: «штат сабаловых пальмаў»

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Штаты ЗША
Паўночная Дакота

**Паўночная Дакота** (, вымаўл. ) — штат на поўначы цэнтральнай частцы ЗША, адзін з так званых «штатаў Паўночна-Заходняга Цэнтру». Насельніцтва — 632,7 тыс. чалавек (47-е месца сярод штатаў; зьвесткі 2007 году; 0,21 % насельніцтва ЗША). Зь іх жанчыны — 50,1 %, мужчыны — 49,9 %. Этнічны склад: немцы — 43,9 %, нарвэжцы — 30,1 %, ірляндцы — 7,7 %, індзейцы — 5 %, швэды — 5 %. Сярэдняя колькасьць чальцоў сям’і — 3.

Сталіца — Бісмарк. Найбуйнейшы горад — Фарго, іншыя буйныя гарады — Гранд-Форкс, Майнот.

Афіцыйныя мянушкі — «Штат земляной вавёркі» (), «Штат індзейцаў Сіў» (анг. Sioux State).

## Асобы
* Люі Ль’Амур

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Штаты ЗША
Тэнэсі

**Тэнэсі** () — штат на ўсходзе ЗША.

## Геаграфія
Штат мяжуе з наступнымі штатамі — Мізуры, Кентукі, Вірджынія, Паўночная Караліна, Джорджыя, Алабама, Місысыпі, Арканзас.

Сталіца штату — Нэшвіл, найбуйнейшы горад — Мэмфіс.

## Гісторыя
Увайшоў у склад ЗША 1 чэрвеня 1796 году і стаў 16 штатам.

## Вонкавыя спасылкі
Мідўэй

**Мідўэй** () — атол плошчай 6,2 км², знаходзіцца ў паўночнай частцы Ціхага акіяна (у заходняй групе Гавайскага архіпэлягу). Тэрыторыя належыць ЗША.

## Гісторыя

Астравы былі адкрытыя амэрыканскім капітанам Бруксам у 1859 годзе. З 1867 афіцыйна належаць ЗША. Сваю назву (анг: Midway — сярэдзіна шляху) атол атрымаў, бо знаходзіцца на паўдарогі паміж Каліфорніяй і Японіяй.

Першыя жыхары — з 1903 году, калі пракладвалі трансціхаакіянскі тэлеграфны кабэль. З 1935 па 1947 — пункт запраўкі палівам для міжкантынэнтальных авіяпералётаў.

З 1941 да 1993 на востраве разьмяшчалася ваенна-марская база ЗША. Зараз атол мае статус нацыянальнага запаведніка ЗША.

Захоўваецца ў экспюатацыйным стане адна ўзьлётна-пасадачная паласа (2400 м) і запас авіяпаліва — на выпадак экстранай пасадкі самалётаў.

## Насельніцтва
У 1940—1970-я гады колькасьць часовага насельніцтва (пэрсанал базы) дасягала 2 тыс. чал. Цяпер на Мідўэй пражываюць каля 40 зьменных супрацоўнікаў запаведніка.

## Крыніцы

Катэгорыя:Штаты ЗША
Бароўка

Назву **Баро́ўка** маюць:

## Азёры
### [[Беларусь]]
* Віцебская вобласьць:
** Бароўка — возера ў Сеньненскім раёне 

## Населеныя пункты
### [[Беларусь]]
* Віцебская вобласьць:
** Бароўка — вёска ў Дрысенскім раёне 
** Бароўка — вёска ў Лепельскім раёне 
** Бароўка 2 — вёска ў Лепельскім раёне 

* Магілёўская вобласьць:
** Бароўка — вёска ў Быхаўскім раёне
** Бароўка — вёска ў Касьцюковіцкім раёне
** Бароўка — вёска ў Магілёўскім раёне

## Рэкі
### [[Беларусь]]
* Магілёўская вобласьць:
** Бароўка — рака ў Чэрыкаўскім і Клімавіцкім раёнах, левы прыток ракі Лабжанка
** Бароўка — вёска ў Магілёўскім раёне

## Урочышчы
### [[Беларусь]]
* Гарадзенская вобласьць:
** Бароўка — урочышча ў Баранавіцкім раёне 

* Віцебская вобласьць:
** Бароўка — урочышча ў Браслаўскім раёне 
** Бароўка — урочышча ў Сеньненскім раёне

* Гарадзенская вобласьць:
** Бароўка — урочышча ў Астравецкім раёне 

* Менская вобласьць:
** Бароўка — урочышча ў Мядзельскім раёне 

## Глядзіце таксама
* Бароўна
* Бароўшчына
Бароўка (Дрысенскі раён)

**Баро́ўка** — вёска ў Дрысенскім раёне Віцебскай вобласьці. Знаходзіцца за 3 км на поўнач ад Дрысы. Бароўка ўваходзіць у склад Бялькоўшчынскага сельсавету.

## Насельніцтва
* 2010 год — 1320 чалавек
* 1999 год — 1537 чалавек
* 1982 год — 1,5 тысячы чалавек

## Славутасьці
* Царква Сьвятой Эўфрасіньні Полацкай (1907)
* Чыгуначная станцыя «Дрыса» (першая палова XX стагодзьдзя)

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Здымкі на Radzima.org
* [Бароўка на [Глёбус Беларусі|Глёбусе Беларусі]]

Катэгорыя:Бялькоўшчынскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Дрысенскага раёну
Штатгальтэр

**Штатга́льтэр** (, ; у абедзьвюх мовах азначае *трымаць замест [кагосьці]*) — у шэрагу дзяржаваў Эўропы службовая асоба, якая ажыцьцяўляла дзяржаўную ўладу і кіраваньне на якой-небудзь тэрыторыі дадзенай дзяржавы. Раўназначна вэнэцыянскаму тытулу «дож».

Намесьніцтва паходзіць з старажытнасьці. Калі памеры дзяржавы не дазвалялі кіраўніку дзяржавы апэратыўна рэагаваць на падзеі ў аддаленых правінцыях, то ён прызначаў свайго штатгальтара. Іх часта называлі губэрнатарамі.

Найбольшую вядомасьць атрымалі штатгальтары Рэспублікі Злучаных правінцыяў (Галяндыі).

Катэгорыя:Гісторыя Эўропы
Катэгорыя:Пасады
Службовая асоба

**Службо́вая асо́ба** — асоба, якае ажыцьцяўляе па прызначэньні або па выніках выбараў функцыі прадстаўніка ўлады або часова альбо стала займае ў дзяржустановах, партыях, грамадзкіх установах, арганізацыях пасады, зьвязаныя з выкананьнем арганізацыйна-распарадчых або адміністрацыйна-гаспадарчых абавязкаў, альбо выконваючы іх па адмысловым паўнамоцтве.

## Глядзіце таксама

* Столаначальнік
* Штатгальтэр

Катэгорыя:Адміністрацыйнае права
Катэгорыя:Уладныя пасады
Царква Сьвятой Эўфрасіньні Полацкай (Бароўка)

**Царква Сьвятой Эўфрасіньні Полацкай** — праваслаўная царква ў вёсцы Бароўка Дрысенскага раёну Віцебскай вобласьці. Пабудаваная ў 1907 годзе.

## Вонкавыя спасылкі
* Здымкі на Radzima.org
*  

Бароўка
Катэгорыя:Дрысенскі раён
Штуцар

**Штуцар** — (ад  літар. абрэз) — нарэзная дульназарадная стрэльба з адносна кароткай руляй вялікага калібру, прызначаная для прыцэльнага адзіночнага страляньня.

Такімі стрэльбамі з 18 ст. ўзбройваліся, напрыклад, расейскія падразьдзяленьні егераў, якія дзейнічалі рассыпным шыхтам.

Як самастойны тып зброі, штуцар зьявіўся не раней за 3-ю чвэрць 17 ст. Руля калібрам 14 – 15 мм, даўжынёй каля 70 – 80 см Ложа і замок выконваліся з асаблівай стараннасьцю; прыклад ложы быў, найчасьцей, г.зв. францускага тыпу.

## Крыніцы і заўвагі

Катэгорыя:Пальная зброя
Ствол (зброя)

**Ствол** (для стрэльбаў — **ру́ля**, **цэўка**) — асноўная частка пальнай зброі, прызначаная для кіданьня набою (міны, гранаты, кулі) з вызначанай пачатковай хуткасьцю і наданьня яму ўстойлівага лёту ў жаданым кірунку.

Ствол уяўляе сабой трубу, унутраная парожная частка якой мянуецца каналам. Канал ствала складаецца з каморы, дзе зьмяшчаецца кідальны набой, і вядучай часткі.
 
На вонкавай паверхні ствала, разьмешчанай над каморай, раней ставілася адмысловае таўро, паказвальнае на прыналежнасьць зброі той ці іншай дзяржаве (казьне), таму за гэтай часткай ствала гістарычна захавалася назва казённай. Процілеглая частка ствала атрымала назву дульнай. Адпаведна кантавыя зрэзы ствала прынята зваць казённым і дульным. Адлегласьць паміж гэтымі зрэзамі завецца даўжынёй ствала, вымяранай лікам калібраў гэтага ствала або ў мілімэтрах (цалях).

## Крыніцы

Катэгорыя:Састаўныя часткі пальнай зброі
Катэгорыя:Пальная зброя