Філязофія

**Філязо́фія** () у адрозьненьне ад іншых навук ня мае дакладна акрэсьленага прадмету вывучэньня. Агульна філязофію можна ахарактарызаваць як спробу крытычна-рацыянальнай самаправеркі мысьленьня, як мэтадычную рэфлексію. Спроба акрэсьліць тэрмін «філязофія» ўжо сама па сабе зьяўляецца прадметам вывучэньня філязофіі.

Пачатак філязофскага мысьленьня ў VI стагодзьдзі да н. э. вызначае непасрэдны пачатак эўрапейскае гуманітарнае гісторыі. На працягу стагодзьдзяў зь філязофіі выкрысталізаваліся і былі ўдасканаленыя мэтады і дысцыпліны іншых асобных навук. Так, і па сёньняшні дзень існуюць не губляючы сваёй актуальнасьці такія філязофскія дысцыпліны як **[[лёгіка]]** як навука аб пасьлядоўным і дакладным мысьленьні, **[[этыка]]** як навука аб маралі, **[[мэтафізыка]]** як навука аб высновах існаваньня і рэчаіснасьці. Філязофія таксама дала жыцьцё такім навукам як тэорыя пазнаньня і тэорыя навукі, якія займаюцца вывучэньнем магчымасьцяў пашырэньня і ўдасканальненьня ведаў увогуле альбо ў асабістых выпадках у розных асобных навуках.

## Назва
Слова «філязофія», якое складаецца з грэчаскіх словаў **φίλος** «сябра, дружа» і **σοφία** «мудрасць», літаральна абазначае «любоў да мудрасьці» альбо проста «да ведаў», бо *sophía* ўжывалася спачатку ў сэнсе валоданьня разнастайнымі тэхнічнымі альбо майстэрскімі навыкамі. Дзеяслоў «філязафаваць» быў упершыню выкарыстаны Герадотам (I,30,2) пры апісаньні прагі ведаў Салёна. Факт таго, што тэрмін *philosophos* ужываўся ўжо Гераклітам (фрагмэнт 35 DK), не сцьвярджаецца. У антычнасьці лічылі, што паняцьце «філязофія» ўпершыню было выкарыстана Пітагорам Самоскім, бо дзякуючы плятоніку Гераклеідэсу Понтыкусу да нас дайшло апавяданьне, згодна якога Пітагор сказаў, што толькі Бог валодае сапраўднай *софіяй*, а чалавек можа толькі імкнуцца да яе. Ужо тут пад софіяй разумеліся мэтафізычныя веды. Дасканаласьць гэтых косных і фрагмэнтарна перададзеных зьвестак Гераклеідэса ставіцца дасьледчыкамі пад сумнеў. Толькі ў Плятона паняцьці *філязофія* і *філязафаваць* зьяўляюцца менавіта ў тым сэнсе, які меў на ўвазе Гераклеідэс, асабліва ў дыялёгу Плятона Фаідрас (278d), дзе канстатуецца, што філязафаваньне і сапраўднае валоданьне мудрасьцю, — дзьве ўзаемавыключальныя справы, бо апошняе належыць толькі Богу.

Першпачаткова тэрмін «філязофія» датычыўся традыцыі мысьлеьння, якая адносілася выключна да старажытнай Грэцыі. Сёньня слова «філязофія» ахапляе таксама і азіяцкую традыцыю мысьленьня (усходнюю філязофію) і рэлігійныя сьветапогляды. Акрамя таго, тэрмін «філязофія» зь нядаўняга часу пачаў актыўна ўжывацца ў эканамічным жаргоне ў галіне тэхнікі як сынонім стратэгіі альбо агульнага канцэпту (філязофія прадпрымальніцтва, філязофія дызайну).

## Што такое філязофія?

Спроба адказаць на пытаньне, што такое філязофія — ўжо само па сабе філязофскае пытаньне і аб'ект вывучэньня філязофіі. Агульнапрынятая, дакладная і ўнівэрсальная фармулёўка філязофіі немагчымая. Гэтаксама немагчымая і фармулёўка філязофіі, зь якой мог бы пагадзіцца кожны філёзаф, бо кожны, хто філязафуе, — стварае свой асабісты погляд на рэчаіснасьць. І таму колькасьць адказаў на пытаньне, што такое філязофія, амаль адпавядае колькасьці філёзафаў.

## Разьдзелы філязофіі

У пытаньні, якія менавіта дысцыпліны лічыць належнымі да філязофіі (на якія разьдзелы падзяляецца філязофія), ня існуе ўсеагульнае дамоўленасьці. Традыцыйна да асноўных філязоўскіх дысцыплінаў адносяць лёгіку, эпістэмалёгію, этыку, эстэтыку і мэтафізыку (анталёгію). Аднак паміж гэтымі дысцыплінамі не праведзена дакладных межаў. Існуюць філязоўскія пытаньні, якія адначасова адносяцца да больш за адной з гэтых дысцыплінаў, і існуюць такія, якія адносяцца да ніводнае.

Па-за гэтымі шырокімі дысцыплінамі існуюць і іншыя сфэры філязоўскага пазнаньня. Гістарычны да вобласьці цікавасьцяў філёзафаў адносілі, і зараз яшчэ часта адносяць палітыку (якая разглядалася Арыстотэлем як асноўная частка этыкі), фізыку (ў тым выпадку, калі яна вывучае сутнасьць рэчыва альбо энэргіі) і рэлігію. Акрамя таго, ёсьць філязоўскія дысцыпліны, прысьвечаныя асобны прадметным вобласьцям; амаль заўсёды прадметная вобласьць такой філязофская дысцыпліны супадае з прадметнай вобласьцю адпаведнае навукі. Напрыклад, адасабленьне фізыкі ад філязофіі ў Новы час прывяло да зьяўляеньня натурфілязофіі, а асобныя палітычныя тэорыі — да зьяўленьня палітычнай філязофіі.

## Самаразуменьне
Першыя людзі, якія называлі сябе філёзафамі, — Плятон і Сакрат — разумелі філязофію як альтэрнатыву да мітычнае рэлігіі і ейнага парадку. У працэсе філязафаваньня чалавек стварае сваё асабістае разуменьне сьвету і навакольля і тым чынам эмансыпуецца ад набажнасьці сусьвету і забабонаў.

## Гісторыя філязофіі
Гісторыя заходняй філязофіі пачынае свой адлік ў VI стагодзьдзі да н. э. ў антычнай Грэцыі і працягваецца да сёньняшняга часу. Вызначаецца яна тым, што на працягу стагодзьдзяў знаходзіліся, абгрунтоўваліся і абмяркоўваліся ўсё новыя адказы на фундамэнтальныя філязофскія пытаньні. Тлумачыцца гэта часткова тым, што зьмяняліся патрэбы адпаведнага духу эпохі, а часткова — няспынным далейшым разьвіцьцём іншых навук. «Прагрэсу» у сэнсе канчатковага абвяржэння альбо абгрунтавання і доказу асобных меркаваньняў і вучэньняў філязофія з пункту гледжаньня большасьці філёзафаў практычна не зьдзяйсьняе:

: «*Філязофскае мышленьне таксама ня мае характару працэсу разьвіцьця. Мы безумоўна далей за [[Гіпакрат]]а, але мы крыху далей за Плятона*», — Карл Яспэрс

Філёзаф Альфрэд Норс Вайтхэд (1861-1947) характэрызуе гісторыю эўрапейскай філязофіі пачынаючы з Арыстотэля як амаль выключнае «двукосьсе да Плятона». Паколькі філязофскія ідэі і паняцьці не састараваюць зь цягам часу, вывучэньне сваёй ўласнае гісторыі мае для філязофіі адметна большае значэньне ў параўнаньні з усімі астатнімі навукамі — ейная мінуўшчына адначасова заўсёды зьяўляецца і ейнае сучаснасьцю.

## Антычнасьць

## Глядзіце таксама
* Дыялектыка
* Матэрыялізм
* Ідэалізм

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* 


Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы