open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Сома (імя)

**Сома**, **Сума** (*Шума*) — мужчынскае імя.

## Паходжаньне

Сома або Сума (Somo, Sumo) — імя германскага паходжаньня. Іменная аснова сом- (сум-) паходзіць ад стараісьляндзкага some 'гонар'. Сярод ліцьвінаў бытавалі імёны Саміла (Суміла), Соман (Суман), Сомалт, Сумонт. Адзначаліся германскія імёны Sumila, Sumuni, Somald, Sommund.

У Прусіі бытавалі імёны: *Sambarte*, *Sambor* (1338 год), *Sambit / Sambot / Sambud* (1409 год).

Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: *подданый господарьский Балинскаго сорока Игнатъ Сомовичъ* (10 жніўня 1540 году); *Sthepan a Denis Somowiczy* (1558 год); *пану Ахрему Сомовичу* (20 чэрвеня 1657 году).

## Носьбіты
* Ахрэм Самовіч (Сумовіч) — полацкі мешчанін, які ўпамінаецца ў 1657 і 1668 гадох

Сумовіч (Sumowicz) і Шумовіч (Szumowicz) — прозьвішчы, зафіксаваныя ў XIX стагодзьдзі ў ваколіцах Сувалкаў.

## Заўвагі

## Крыніцы

Катэгорыя:Мужчынскія імёны
Гаўдрым

**Гаўдрым** — мужчынскае імя.

## Паходжаньне

Рымігаўд (Rimigaudo, Rimigaudus, Rimigaud, Rimigoz) — імя германскага паходжаньня. Іменная аснова -гаўд- (-гаўт-, -каўд-) (імёны ліцьвінаў Гаўтоўт, Гаўдземунда, Саргоўд; германскія імёны Gautald, Gaudemund, Saregaud) паходзіць ад германскага *gautaz 'гот' або гоцкага goþs 'добры, годны', godei 'дабро, годнасьць, цнота'. а аснова -рым- (імёны ліцьвінаў Рымель, Рыман, Рымунд; германскія імёны Riemel, Rimann, Rimund) — ад гоцкага rimis 'спакой, стрыманасьць, непарухлівасьць'. Адзначалася германскае імя Gaudram (Gaud-ram).

Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: *чоловеки… а Кговдрима* (1440—1492 гады).

## Глядзіце таксама
* Гаўд
* Рым

## Заўвагі

## Крыніцы

Катэгорыя:Мужчынскія імёны
Стаў

**Стаў** — штучны вадаём; сажалка, запруда. Іншыя значэньні:

## Гідронімы

### Беларусь
* Стаў — возера ў Гарадзенскім раёне Гарадзенскай вобласьці Беларусі

### Украіна
* Стаў&nbsp;— рака ў Валынскай вобласьці, прытока Выжыўкі
* Стаў&nbsp;— рака ў Тарнопальскай вобласьці, прытока Тайны

## Тапонімы

### Польшча
* Стаў&nbsp;— вёска ў Хэлмінскім павеце Куяўска-Паморскага ваяводзтва
* Стаў&nbsp;— вёска ў Холмскім павеце Люблінскага ваяводзтва
* Стаў&nbsp;— вёска ў Гожаўскім павеце Любускага ваяводзтва
* Стаў&nbsp;— вёска ў Велюнскім павеце Лодзінскага ваяводзтва
* Стаў&nbsp;— вёска ў Гастынінскім павеце Мазавецкага ваяводзтва
* Стаў&nbsp;— вёска ў Слупецкім павеце Велікапольскага ваяводзтва
* Стаў&nbsp;— вёска ў Каліскім павеце Велікапольскага ваяводзтва

## Асобы
* Давід Стаў ( 1960) — ізраільскі рабін
* Дан Стаў ( 1956) — ізраільскі дыплямат

## Глядзіце таксама
* Вялікі Стаў
* Малы Стаў
* Новы Стаў
* Стары Стаў
Запруда

**Запру́да** — гідратэхнічнае збудаваньне, часовая нізканапорная плаціна ў выглядзе насыпу. Таксама запрудай называюць вадаём з такім збудаваньнем.

Катэгорыя:Гідратэхнічныя збудаваньні
Запруда (неадназначнасьць)

**** — збудаваньне для пад’ёму ўзроўню вады ў рацэ; плаціна, гаць. Іншыя значэньні:

## Беларусь
* Запруда — рака ў Берасьцейскай вобласьці

## Украіна
* Запруда — вёска ў Зьвягельскім раёне Жытомірскай вобласьці

## Глядзіце таксама
* Запруды
Батурынка

**Бату́рынка** — вёска ў Беларусі. Уваходзіць у склад Азярыцкаслабадзкога сельсавету Смалявіцкага раёну Менскай вобласьці.

## Крыніцы

Катэгорыя:Азярыцкаслабадзкі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Смалявіцкага раёну
Важгін

**Важгін**, **Вазгін** (*Вазген*), **Васікін** (*Вашкін*, *Вашкен*) — мужчынскае імя і вытворнае ад яго прозьвішча.

## Паходжаньне

Весікін (Wesikin) — імя германскага паходжаньня. Іменная аснова вас- (вос-, вес-) (імёны ліцьвінаў Васбут, Вазгір, Васмунт; германскія імёны Wospot, Wasger, Wassmundt) паходзіць ад стараверхненямецкага hwas 'востры, завостраны' або wasjan 'квітнець', а аснова -гін- (-ген-, -кін-) (імёны ліцьвінаў Гендрута, Кімунд, Менгін; германскія імёны Genedrudis, Ginmund, Mennigen) — ад гоцкага gin- 'пачатак' (гоцкае *ginnan, германскае *gennan 'пачынаць'). Апроч таго, у германскіх імёнах адзначаецца суфікс-пашыральнік -кін (-кен).

У Прусіі бытавала прозьвішча Wosgien.

Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: *у [[Алькенікі|Волкиницъкомъ]] повете… чоловековъ… а Богдана Васикиновича* (31 траўня 1503 году); *Нарымонтъ Вожъкгиновичъ* (1528 год); *Quarta fundatio est iterum altariae sub anno 1504, a quadam Mila, filia Wozgin* (1675—1677 гады); *Wazginiszki*, *Wozgieniszki* (1744 год); *droga do [[Ракаў|Rakowa]]… dwór Wazginiszki* (1784 год); *Agata Wazgien* (1810 год); *Ewa Waszkien* (1840 год); *Jan Waszkiniewicz* (1846 год).

## Носьбіты
* Нарымонт Важгінавіч — эйшыскі баярын, які ўпамінаецца ў попісе войска Вялікага Княства Літоўскага 1528 году

## Глядзіце таксама
* Ваз
* Гіна

## Крыніцы

Катэгорыя:Мужчынскія імёны
Парнаграфія ў Азіі

[міні|Махараджа ў [Гарэм|гарэме. Прыблізна 1770-ыя гады.]]
**Парнаграфія ў Азіі** шырока распаўсюджаная, хоць дзяржавы Азіі спрабуюць бароцца з распаўсюджаньнем парнаграфіі. Вытворчасьць існуе ва ўсіх вялікіх краінах Азіі: КНР, Індыі, Інданэзіі, Японіі і іншых краінах. Спажываньне вытворчасьці з большага ў нутры саміх краінах Азіі.

Парнаграфія ў Паўночнае Карэі забароненая і караецца правам. У 1990 годзе газэта і старонка ў сеціве «НК» пісала, што ў 1990-ых гадах у Паўночнае Карэі выраблялі порнавырабы для ўрадоўцаў. У 2000-ыя гады у краіну пачалі завозіць замежныя порнавідэа. Айчыннае вытворчасьці КНДР ня мае. Продаж, завоз з-за мяжы, паказ порнавырабаў караецца і робіць паказ порнавырабаў небясьпечным. Порнавырабы маюцца ў сталіцы ў месьце Пхеньян. Адтуль іх перавозяць па ўсёй краіне. На мяжы з КНР ідзе адкрыты продаж порнавырабаў. Існуе невялікія спробы рабіць самаробныя стужкі ў КНДР. 

КНЛР падпісала некаторыя міжнародныя дагаворы: пра баравьбу з гандлем дзецьмі і па барацьбе зь дзіцячаю прастытуцыяю, канвжнцыю па правах дзіцяці.

## Глядзіце таксама
[міні|Жанчыны з [Самоа.]]
[міні|Выява [Лязьбійская парнаграфія|ЖЖ.]]
* Азэрбайджан
* Армэнія
* Аўганістан
* Бутан
* Грузія
* Ізраіль
* Індыя
* Іран
* Казахстан
* КНР
* Кыргыстан
* Манголія
* Пакістан
* Таджыкістан
* Тайлянд
* Туркмэністан
* Турэччына
* Узбэкістан
* Эгіпет
* Японія
* Удзельнікі

## Крыніцы
Парнаграфія ў Афрыцы

**Парнаграфія ў Афрыцы** існуе ў вельмі блізкім выглядзе да эўрапейскае, бо мінулае сучасных краінаў зьвязанае з Эўропаю. Паўднёвая Афрыка мае значны ўплыў Хрысьціянства і галоўным спаборнікам з распаўсюджваннем парнаграфіі стаў каталіцкі касьцёл. У Паўночнае Афрыцы барацьба з парнаграфію вядзецца больш жорстка, бо сама дзяржаўныя краіны могуць караць простых людзей бязь лішніх папяровых перашкодаў.

У Афрыцы існуе порнавытворчасьць порнавырабаў. Маюцца порнаакторы: Афра Кенды і іншыя.

## Глядзіце таксама
* Парнаграфія ў Альжыры
* Парнаграфія ў Мароку
* Парнаграфія ў Паўднёва-Афрыканскай Рэспубліцы
* Парнаграфія ў Тунісе
* Парнаграфія ў Эгіпце

## Крыніцы
Гедбуд

**Гедбуд** (*Гедбод*, *Гедбут*, *Кедбут*) — мужчынскае імя і вытворнае ад яго прозьвішча.

## Паходжаньне

Геда (Geda) і Бода або Буда (Bodo, Budo) — імёны германскага паходжаньня. Іменная аснова -гед- (-гад-, -гід-) (імёны ліцьвінаў Гедзень, Гедвін, Гедмонт; германскія імёны Gedenus, Gedovin, Gadamundus) паходзіць ад старагерманскага gidd- 'пыхлівы, ганарысты', ісьляндзкага geð 'нораў, тэмпэрамэнт' або гоцкага gadiliggs 'сваяк, родзіч', а аснова -буд- (-бод-) (імёны ліцьвінаў Будзівід, Будар, Будрых; германскія імёны Bodwidus, Buder, Boderich) — ад бургундзкага buda 'пасол, пасланьнік' або германскага bodo 'гаспадар'. Такім парадкам, імя Гедбуд азначае «пышны пасланьнік» (тое ж, што і імя Будзікід).

У Прусіі бытавала імя *Gedebuth / Gedebud*.

Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: *пустовщину Кгедбудову* (13 кастрычніка 1536 году); *Явмин Кедбутович… Адам Кгедбутович* (1537 год); *Mikołay Giedbut* (7 сьнежня 1611 году); *ziemie Giedbodowo* (7 траўня 1613 году); *Jozephus Giedbut* (20 кастрычніка 1655 году); *панове Матияшъ Матеевичъ Кгедбудъ* (23 чэрвеня 1691 году); *Judyta Giedbud* (1779 год); *Agata Marianna Giedbutt* (1820 год).

## Носьбіты
* Эва Дамінікаўна Гедбуд — шляхцянка з ваколіцаў Цельшаў, якая мела ў валоданьні зямлю на 1889 год

Гедбуты (Gedbut) і Гетбуты (Getbut) гербу Даліва — літоўскія шляхецкія роды.

У актах Вялікага Княства Літоўскага ўпаміналася пустаўшчына Гедбудаўская зямля ў Жамойцкім старостве.

## Глядзіце таксама
* Геда
* Бода

## Крыніцы

Катэгорыя:Мужчынскія імёны
Гінцейка

**Гінцейка** (*Гендзік*, *Гіндзіка*) — мужчынскае імя.

## Паходжаньне

Гендэка або Гентка (Gendecke, Gentke) — імя германскага паходжаньня. Іменная аснова -генд- (-гент-, -гінт-) (імёны ліцьвінаў Гінтэр, Агінт, Эйгінт; германскія імёны Genter, Aginto, Eigint) паходзіць ад гоцкага gands 'посах', пераноснае 'чары'.

У Прусіі бытавала імя *Gandiko* (1360 год).

Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: *людеи наших дорсуничанъ… Яна Кгинтеиковича* (22 ліпеня 1501 году); *село Кгиндикишки* (1554 год); *человековъ тяглыхъ… Яна Кгинтейковича* (1558 год); *Янъ Станиславовичъ Кгинтейковича* (1567 год).

## Носьбіты
У актах Вялікага Княства Літоўскага ўпамінаўся маёнтак Гінцейкавічы каля Дарсунішак.

На 1906 год існавала вёска Гендзікі ў Юравіцкай воласьці Полацкага павету Віцебскай губэрні.

На гістарычнай Полаччыне існуе вёска Гендзікі.

## Крыніцы

Катэгорыя:Мужчынскія імёны
Гальвірд

**Гальвірд** — мужчынскае імя і вытворнае ад яго прозьвішча.

## Паходжаньне

Гайлвірд (Geilwird) — імя германскага паходжаньня. Іменная аснова -гайл- (-гал-, -гел-) (імёны ліцьвінаў Відзігайла, Інгела, Монтгайла; германскія імёны Widigail, Ingeila, Montigel) паходзіць ад гоцкага і бургундзкага gails 'жвавы, свавольны, ганарысты', а аснова -верд- (-верт-, -вірт-) (імёны ліцьвінаў Верцека, Верцель, Явірт; германскія імёны Verdico, Wertel, Ewirth) паходзіць ад гоцкага wairths, стараверхненямецкага werd 'годны, пачэсны'.

Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: *люди въ Ковенскомъ повете, въ Румшиской волости… а Мацка Кголвирдовича… Кголвирдовича* (19 сьнежня 1522 год).

## Глядзіце таксама
* Гайла
* Верта

## Крыніцы

Катэгорыя:Мужчынскія імёны
Тэхналёгія машынабудаваньня

**Тэхналёгія машынабудава́ньня** — навука пра будаваньне машынаў, якая вывучае тэхналягічныя працэсы, каторыя ўжываюцца на машынабудавальных прадпрыемствах падчас будаваньня машынаў высокай якасьці, у прынятай праґрамай колькасьці ды з найменьшым сабекошце.

Тэхналёгія машынабудаваньня разглядае метады распрацоўкі і будаваньня рацыянальных тэхналягічных працэсаў, выбар спосаба атрыманьня загатоўкі, тэхналягічнага абсталяваньня, інструмэнта ды прыладаў, назначэньне ражымаў рэзаньня ды пастанаўленьне тэхнічна абаснаваных нормаў часу.

У інжынэрнай навуцы тэхналёгія машынабудаваньня — галіна, якая займаецца тэарытычнымі дасьледаваньнямі, праектаваньнямі ды ўдасканальваньнем тэхналігічных працэсаў вырабкі. Да гэтага датычваюццы тэхналягічныя разьлікі, выбар матэрыялаў лы спосабы іх абрабленьняў, кантроль якасьці, спосабы вырабкі дэталяў ды злучэньня дэталяў і вузлоў, праектаваньне машынабудавальных цэхаў, а гэтаксама арґанізаваньне вырабніцтва на іх.

Сучаснае ўяўленьне пра тэхналёгію машынабудаваньня сфармавалася на аснове дасьледавньняў ды распрацовак чэрагу пакаленьняў інжынэрных краінаў. Да сярэдзіны XX ст. тэхналёгія машынабудаваньня прайшла станаўленьне як самастойная галіна тэхнічнае навукі.

## Прыклады напрамаў тэханалёгіі машынабудаваньня

* Абагульненьне і распрацоўка асноў аптымальнага тэхналягічнага забесьпячэньня эксплёатацыйных уласьцівасьцяў дэталяў;
* Распрацоўка тэхналягічных асноў канвэрсіі, рэканструкцыі і тэхнічнага пераўзбраеньня авіяцыйнай вытворчасьці.
* Павышэньне тэхналягічнай эфэктыўнасьці працэсаў апрацоўкі на станках з ЛПК на аснове дасьледаваньняў мэтадамі лазернай і галяґрафічнай інтэрферамэтрыі напружана-дэфармаванага і цеплавога стану рэжучай прылады.
* Матэматычнае мадэляваньне і аптымізацыя навукаёмістых тэхналягічных працэсаў;
* Іённа-плазмавае мадыфікаваньне паверхні дэталяў з мэтай шматразовага павышэньня іх эксплёатацыйных уласьцівасьцяў;
* Навуковыя асновы і мэтады рашэньня тэхналягічных задач на аснове разнастайных канструктарска-тэхналягічных мадэляў.


Катэгорыя:Тэхналёгіі паводле тыпаў
Катэгорыя:Тэхнічныя навукі
Катэгорыя:Машынабудаваньне
Велянт

**Велянт** — мужчынскае імя і вытворнае ад яго прозьвішча.

## Паходжаньне

Велянд або Велянт (Weland, Welant) — імя германскага паходжаньня. Іменная аснова вел- (імёны ліцьвінаў Велют, Вяльмонт, Велерат; германскія імёны Welut, Welamunt, Welarat) паходзіць ад стараісьляндзкага welja 'абіраць' або стараангельскага wela 'багацьце, дастатак'.

Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: *земянка Пинская, пани Жилицкая Велянтовая* (7 сакавіка 1524 году).

## Крыніцы

Катэгорыя:Мужчынскія імёны
Вялікае Залужжа

**Вялі́кае Залу́жжа** — вёска ў Беларусі. Уваходзіць у склад Азярыцкаслабадзкога сельсавету Смалявіцкага раёну Менскай вобласьці.

## Крыніцы

Катэгорыя:Азярыцкаслабадзкі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Смалявіцкага раёну
Тамаш Шуёк

**Тамаш Шуёк** (,  26 сакавіка 1956, Кішкунфеледзьхаза) — вугорскі юрыст, прэзыдэнт Вугоршчыны з 2024 году.

Катэгорыя:Вугорскія палітыкі
Катэгорыя:Дзейныя кіраўнікі дзяржаваў
Катэгорыя:Прэзыдэнты Вугоршчыны
Яноўд

**Яноўд** — мужчынскае імя.

## Паходжаньне

Енолд, Аналд або Аналт (Ennold, Analdus, Enaldus, Anolt) — імя германскага паходжаньня. Іменная аснова ан- (эн-) (імёны ліцьвінаў Энель, Янвін, Ангот; германскія імёны Enilo, Anoin, Angodus) паходзіць ад гоцкага *ana, стараверхненямецкага ano 'дзед, продак', а аснова -валд- (-алд, -олт) (імёны ліцьвінаў Геральт, Левалт, Рамвольт; германскія імёны Gerwald, Lewolt, Romuald) — ад гоцкага і германскага waldan 'валодаць, гаспадарыць' або wulþus 'слава, мажнасьць'.

Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: *czu Jonawdo* (Паведамленьні аб літоўскіх дарогах); *бортев [[Кернаў|Керновъское]] волости… у Ворона а в [[Мажэйка (імя)|Можеика]] Яновдовичовъ* (21 чэрвеня 1510 году); *w dzierżawie Janowdowo… Janowdowie* (1 траўня 1523 году); *Петрык Яновъдовичь… Павел Яновъдовичь* (1542 год); *Яновдово* (22 кастрычніка 1593 году і 6 студзеня 1599 году); *в полю Яновдовъскомъ… имен’я Яновдовского* (18 кастрычніка 1596 году).

## Носьбіты
* Аляксандар Габрыялавіч Яноўдавіч — расенскі зямянін, які ўпамінаецца ў 1591 годзе

У XVI ст. існаваў маёнтак Яноўдава (*Яновдово*) у Жамойцкім старостве.

## Глядзіце таксама
* Ана
* Валд

## Крыніцы

Катэгорыя:Мужчынскія імёны
Ясоўд

**Ясоўд** (*Яселд*) — мужчынскае імя і вытворнае ад яго прозьвішча.

## Паходжаньне

Асолд або Асолт (Asold, Asolt) — імя германскага паходжаньня. Іменная аснова ас- (ос-) (імёны ліцьвінаў Осман, Асьміна, Ашнар; германскія імёны Osman, Osminna, Asinar) паходзіць ад гоцкага *anseis, германскага ans 'паганскае боства, ідал', а аснова -валд- (-алд, -олт) (імёны ліцьвінаў Геральт, Левалт, Рамвольт; германскія імёны Gerwald, Lewolt, Romuald) — ад гоцкага і германскага waldan 'валодаць, гаспадарыць' або wulþus 'слава, мажнасьць'.

Адпаведнасьць імя Ясолда германскаму імю Oswald (Osold) сьцьвердзіў францускі лінгвіст-германіст Раймонд Шмітляйн, які на падставе шматгадовых дасьледаваньняў прыйшоў да высноваў пра германскае паходжаньне літоўскіх уласных імёнаў.

Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: *Томко Матеевичъ зъ Яселдовичовъ* (1567 год); *за Ясолдою* («О плюндрованю руского панства от литвы»).

## Носьбіты
* Кацярына Мацееўна Грыгаровіч Ясоўдаўна, Пётар і Ян Мацеевічы Ясаўдовічы — расенскія зямяне, якія ўпамінаюцца ў 1595 годзе

Назву Ясельда (Ясольда) мае рака на гістарычных Берасьцейшчыне і Піншчыне, прыток Прыпяці.

## Глядзіце таксама
* Аса
* Валд

## Крыніцы

Катэгорыя:Мужчынскія імёны
Мешка, князь Наваградка (баляда)

**Мешка, князь Наваградка** () — юнацкі твор Адама Міцкевіча 1817 году. Канчаткова напісаны Міцкевічам у траўні 1819 году.

Паэма зьяўляецца перайманьнем сатырычна-філязафічнага апавяданьня Вальтэра «Выхаваньне князя» (). У творы паказаны канфлікт паміж рацыянальным і асьвечаным уладаром і ягонымі адсталымі клерыкальнымі дарадцамі. Эпіграфам да яе паэт узяў цытату з Гарацыюса «Неабмежаваную славу заслужылі тыя, хто асьмеліўся пакінуць пратораныя сьцежкі грэкаў і апяваць дзеі сваёй Айчыны». Міцкевіч прачытаў паэму на пасяджэньнях Таварыства філяматаў 7 кастрычніка 1818 г. і 21 студзеня 1819 г.

Насамрэч гістарычныя крыніцы не фіксуюць князёў Наваградка зь імем Мешка, яно было распаўсюджаным ў польскай дынастыі Пястаў.

На беларускую мову паэму пераклаў Уладзімер Караткевіч.

## Літаратура
* Z. Kaźmierczyk, Wczesny Mickiewicz jako zapowiadający się historiozof
* Alina Witkowska, Ryszard Przybylski: Romantyzm. Wyd. VIII — 3 dodruk. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2009. ISBN 978-83-01-13848-6.
* Marek Pіechota: Pіerwsі redaktorzy tekstów Mіckіewіcza. Od «boskіego dіabła» do «puchu marnego». Wіara.pl, 2009 ISBN 978-83-01-13848-6.

## Крыніцы

Катэгорыя:Баляды
Катэгорыя:Эпічная паэзія
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1817 годзе
Катэгорыя:Літаратурныя творы, перакладзеныя на беларускую мову
Тры Будрысы

**Тры Будрысы** () — баляда Адама Міцкевіча, якая ў жартаўлівай форме тлумачыць збліжэньне Вялікага Княства Літоўскага з Польшчай і палянізацыю літоўскай шляхты. Таксама баляда адлюстроўвае жыцьцёвую пазыцыю паэта: не багацьце, а толькі каханьне прыносіць шчасьце. Напісаная ў канцы 1827 альбо пачатку 1828 і прысьвечана філямату і філяэту . Упершыню пабачыла сьвет у другім томе зборніка паэзыі Міцкевіча (Пецярбург, 1829). Мае падзагаловак «Баляда літоўская». Тадэвуш Булгарын назваў баладу «ўзорам прастаты апавяданьня й прыгажосьці».

## Сюжэт
Дзеяньне баляды адбываецца ў Літве XІV стагодзьдзя, якая разьвівае сваю моц дзякуючы ваенным дзеяньням, якія праводзяцца на некалькіх франтах адначасова. Першая страфа п’есы знаёміць чытача з домам галоўнага героя — старога Будрыса, — які адпраўляе трох сыноў на палі бітвы. Кожны зь іх павінен адправіцца ў іншы бок, каб змагацца ў войсках літоўскіх князёў: першы дапаможа Альгерду у барацьбе з рускімі, другі разам са Скіргелам (братам Ягайлы) адправіцца на «ляхаў», а трэці з Кейстутам «разграміць тэўтонаў».

Яны павінны прывезьці са сваіх экспэдыцый пэўную здабычу: у Расеі гэта «сабаліныя апоны й залатыя заслоны», у Прусіі — «як пяску, там бурштыну, сукны дзіўнага тканьня, і там рызы ў ксяндзоў у дыямэнтах». Самую незвычайную здабычу павінен прывезьці той, хто адправіцца на «ляхаў» — гэта будзе нявеста-полька, вартасьці якіх стары Будрыс сьмела праслаўляе перад сынамі.

Такім чынам, трое маладых літоўцаў адпраўляюцца на вайну ў пошуках славы, прыгод і абяцанай бацькам здабычы, пазьней турбуючы Будрыса сваёй доўгай адсутнасьцю. Урэшце, з экспэдыцыі вяртаецца першы з сыноў, прывозячы замест грошай польскую нявесту; неўзабаве пасьля яго ў доме бацькі зьяўляецца другі з братоў зь ідэнтычнай «здабычай». У фінале балады стары Будрыс, заўважыўшы на даляглядзе трэцяга са сваіх ваяўнічых сыноў, больш не пытаецца пра прывезеныя багацьці, рыхтуючы адразу трэцяе вясельле.

## Пераклады
На беларускую мову твор Міцкевіча двойчы пераклад Янка Купала, у 1913 і 1940 годзе. На летувіскую мову ўпершыню твор пераклаў Людвік Адам Юцэвіч у 1837 годзе, потым Петрас Армінас-Трупінеліс у 1892 годзе.

У 1829 годзе паэму парадкова пераклаў на расейскую мову Тадэвуш Булгарын. На расейскую мову твор таксама пераклаў Аляксандар Пушкін (1833), што быў апублікаваны ў 1834 годзе ў часопісе «Бібліятэка для чытаньня».

## У культуры
Станіслаў Манюшка ў 1839 годзе стварыў да балады музыку. Польскі мастак Юльюш Косак стварыў да баляды дзьве карціны.
               
Пазьней сваю карціну да баляды стварыў летувіскі мастак  (1901—1986).

Аляксандар Ходзька напісаў на матыў «Трох Будрысаў» сваю бяладу «Гербы», у якой распавёў гісторыю прымірэньня «Белага Арла» і «Пагоні». Уладзіслаў Сыракомля напісаў да баляды Міцкевіча паэму-працяг «Trzy córki Litwina» («Тры дачкі Літвіна»).

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Trzech Budrysów у бібліятэцы Wolne Lektury.

Катэгорыя:Баляды
Катэгорыя:Эпічная паэзія
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1827 годзе
Катэгорыя:Літаратурныя творы, перакладзеныя на беларускую мову
Вячэрніца рудая

**Вячэрніца рыжая** (*Nyctalus noctula*) — від рукакрылых сысуноў сямейства вечарнікавых (Vespertilionidae). 

## Вонкавы выгляд
Даўжыня цела 50–100 мм, хваста 35–65 мм размах крылаў 35–40 см, вага 25–30 г. Верх ад залаціста да цёмна-карычневага, перад надыходам зімы — чырвона-карычневы. Ніз бледна-карычневы. Від здабывае ежу з хуткасьцю палёту 20–40 км/гад, часам да 60 км/гад.

## Распаўсюджваньне
Сустракаецца ў Эўропі і Азіі ад Гішпаніі да паўднёва-заходніх раёнаў Сібіры, а таксама Гімалаі, Кітай, Малайзія, Тайвань і Японія; ад 0 да 1900 м.

## Лад жыцьця
Здабывае ежу на балотах і пашах, у лясах, дзе сілкуецца мухамі (у тым ліку камарамі), лускакрылымі і цьвердакрылымі. Летнія калёніі знаходзяцца ў дуплах дрэў, часам у будынках. Зімуюць у расколінах скал, пячорах, зрэдку ў штучных збудаваньнях (да 10 000 жывёлаў). Радзільныя калёніі налічваюць 20–50 саміцаў, часам да 100. Сэзонныя міграцыі паміж раёнам размнажэньня і месцам сьпячкі звычайна не менш за 1000 км.

## Вонкавыя спасылкі
* Csorba, G. & Hutson, A.M. 2016. ''Nyctalus noctula''. The IUCN 
* Ballenger, L. 1999. ''Nyctalus noctula''. Animal Diversity Web 

Катэгорыя:Рукакрылыя
Катэгорыя:Сысуны Эўропы
Катэгорыя:Сысуны Азіі
Жалмонт

**Жалмонт** — мужчынскае імя і вытворнае ад яго прозьвішча.

## Паходжаньне

Саламунд, Сальмунд або Сольмунд (Salamund, Salamundus, Salmund, Salmond, Sǫlmundr) — імя германскага паходжаньня. Іменная аснова -сал- (-салв-) (імёны ліцьвінаў Салейка, Сельвін, Саламан; германскія імёны Saleco, Salawins, Salaman) паходзіць ад стараверхненямецкага sal 'заля, пакой' або германскага salwa 'цёмны, чорны', а аснова -мунд- (-мунт-, -монт-) (імёны ліцьвінаў Монтгерд, Валімонт, Жыгімонт; германскія імёны Mundgerd, Walmont, Sigimunt) — ад германскага *mundô 'рука, абарона, крэўнасьць' або гоцкага munds 'моц розуму, імкненьне', mundrs 'гарлівы, палкі'.

Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: *Bartłomiej [[Войдат (імя)|Woydat]] z Zołmontowicz… Józef Lawdański z okolicy Zołmontowicz Lawdy* (1690 год).

## Носьбіты
* Андрэй Рыгоравіч Жалмонт — расенскі зямянін, які ўпамінаецца ў 1598 годзе

## Глядзіце таксама
* Сала
* Мунд

## Крыніцы

Катэгорыя:Мужчынскія імёны
Гейдзен

**Гейдзен**, **Гайдзен** (*Гайдэн*, *Гайцен*, *Кайце́нь*) — мужчынскае імя і вытворнае ад яго прозьвішча.

## Паходжаньне

Гайдзін або Гайдзен (Gaidinus, Gaidene) — імя германскага паходжаньня. Іменная аснова -гайд- (-гайт-, -гейт-) (імёны ліцьвінаў Гейдар, Гейтарт, Гайдэман; германскія імёны Geiter, Gaiterda, Geidemann) паходзіць ад германскага gaid 'рагаціна, дзіда'.

Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: *Коитеню чоловекъ… Коитенъю, [[Вісігін|Високгимову]] братаничю, чоловекъ* (22 чэрвеня 1415 году паводле выпісу 9 чэрвеня 1614 году); *Katarzyna Gajden* (1813 год).

## Носьбіты
У 1598 годзе ўпаміналася «поле» Гейдзенава (поруч з полем Таўгінавічамі) каля Вялёны ў Жамойцкім старостве.

У актах Вялікага Княства Літоўскага ўпамінаўся маёнтак Гайценішкі (таксама Гайцюнішкі) у Віленскім ваяводзтве.

На гістарычнай Віленшчыне існаваў засьценак Гайдзенішкі (Gajdzieniszki).

На гістарычнай Лідчыне існуе вёска Гайценішкі (Гайцюнішкі).

## Крыніцы

Катэгорыя:Мужчынскія імёны
Задомля

**Задоо́мля** — вёска ў Беларусі. Уваходзіць у склад Азярыцкаслабадзкога сельсавету Смалявіцкага раёну Менскай вобласьці.

Да 10 лютага 1977 году вёска ўваходзіла ў склад Прылепскага сельсавета.

## Крыніцы

Катэгорыя:Азярыцкаслабадзкі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Смалявіцкага раёну
Кома (імя)

**Кома** (*Кума*) — мужчынскае імя і вытворнае ад яго прозьвішча.

## Паходжаньне

Гома або Кома (Gomo, Como) — імя германскага паходжаньня. Іменная аснова гум- (гом-, ком-) паходзіць ад гоцкага guma, стараверхненямецкага gomo 'мужчына'. Сярод ліцьвінаў бытавалі імёны Куміла, Камонт. Адзначаліся германскія імёны Comela, Comont.

У Прусіі бытавала імя *Komenne*.

Варыянты імя ў гістарычным крыніцах: *двора [[Дайнар|Дойнаровъского]], данъники… Демидъ Комовичъ* (15 студзеня 1566 году); *Rozalia Kommo* (1825 год).

## Носьбіты
* Пётар і Шчасны Мікалаевічы Камевічы — вількамірскія зямяне, якія ўпамінаюцца ў 1597 годзе

Кумевічы — літоўскі шляхецкі род.

## Заўвагі

## Крыніцы

Катэгорыя:Мужчынскія імёны
Baldur’s Gate III

***Baldur’s Gate 3*** () — ролевая відэагульня 2023 року, распрацаваная і выдадзеная бэльгійскай кампаніяй Larian Studios. Гэта трэцяя частка з сэрыі гульняў *[[Baldur’s Gate]]*, заснаваных на настольнай фэнтэзійнай ролевай сыстэме *[[Падзямельлі і цмокі]]*. Даступная для macOS, Windows, PlayStation 5 ды Xbox Series X/S.

Гульня атрымала ўхвалу крытыкаў за гульнявы працэс, сюжэт і якаснае выкананьне. Атрымала некалькі розных узнагародаў за найлепшую гульню году.

## Гульнявы працэс
*Baldur’s Gate 3* — ролевая відэагульня з элемэнтамі адзінаасобнага і каапэратыўнага праходжаньня. Гульцы могуць стварыць аднаго або некалькіх пэрсанажаў і гуляць з дапамогай згенэраваных пэрсанажаў. Альбо можна згуртавацца ў анляйне зь іншымі жывымі гульцамі.

Сыстэма заданьняў у гульні гнуткая — існуе некалькі спосабаў выкананьня заданьняў. Гульня падзеленая на тры акты, дзеяньне кожнага зь якіх адбываецца ў розных частках сьвету. Унутры гэтых актаў заданьні можна выконваць літаральна ў якой заўгодна пасьлядоўнасьці, і нават зьнішчэньне негульнявых пэрсанажаў не замінае праходзіць гульню.

У адрозьненьне ад ранейшых гульняў сэрыі, у *Baldur’s Gate 3* зьявіўся пакрокавы рэжым бітваў, як у раньніх гульнях кампаніі Larian **' і **'; правілы бітвы рэгулююцца правіламі 5-га выданьня *Падзямельляў і цмокаў*. Большасьць дзеяньняў і закляцьцяў узятыя адтуль жа. Існуюць 12 клясаў пэрсанажаў, у сваю чаргу падзеленых на 46 падклясаў. Кожны кляс мае ўласную сыстэму бою: прыкладам, чараўнік стварае разнастайныя закляцьці, а барбар добра валодае навыкам ручной бойкі. Для пэрсанажа можна абраць некалькі клясаў, што робіць яго больш унікальных і рознабаковым.

Для ўдзелу ў вашай групе даступныя дзесяць пэрсанажаў-кампаньёнаў з уласнай гісторыяй і біяграфіяй, якую таксама можна вывучаць. З гэтымі пэрсанажамі можна падтрымліваць стасункі, выбіраючы розныя варыянты дыялёгаў. Некаторыя з пэрсанажаў будуць даступныя толькі пры ўмове пэўнага праходжаньня сюжэту ці выбару дыялёгаў.

## Сюжэт
Падзеі *Baldur’s Gate 3* разгортваюцца ў сьвеце *[[Забытыя каралеўствы|Забытых каралеўстваў]]* у 1492 року гульнявой храналёгіі, праз 120 гадоў пасьля падзеяў відэагульні *[[Baldur's Gate II: Shadows of Amn]]* і празь некалькі месяцаў пасьля падзеяў настольнага дадатку *Baldur’s Gate: Descent into Avernus*.

Усе падзеі ў гульні суправаджае дыктарка Амэлія Тайлер, якая выступае ў якасьці . Пэрсанажаў можна распрацаваць самастойна, скарыстацца шасьцю шаблёнамі альбо сёмым напаўгатовым пэрсанажам, вядомым як «Цёмны бес». Шасьцёх згаданых можна наняць і ў кампанію да сваіх пэрсанажаў.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйная бачына

Катэгорыя:Відэагульні 2023 году
3
Катэгорыя:Кампутарныя гульні ў раньнім доступе
Катэгорыя:Гульні году прэміі „Залаты джойстык“
Катэгорыя:Гульні Larian Studios
Катэгорыя:Гульні для macOS
Катэгорыя:Шматкарыстальніцкія і аднакарыстальніцкія відэагульні
Катэгорыя:Гульні для PlayStation 5
Катэгорыя:Кампутарныя ролевыя гульні
Катэгорыя:Гульні году прэміі „Гульнявыя ўзнагароды“
Катэгорыя:Працягі кампутарных гульняў
Катэгорыя:Відэагульні, распрацаваныя ў Бэльгіі
Катэгорыя:Гульні пад Windows
Катэгорыя:Гульні для Xbox Series X і Series S
Гаўтэр

**Гаўтэр** (*Гоўтэр*) — мужчынскае імя і вытворнае ад яго прозьвішча.

## Паходжаньне

Гаўтэр (Gauter) і Герыгаўда (Herigaudis)  — імёны германскага паходжаньня. Іменная аснова -гаўд- (-гаўт-, -каўд-) (імёны ліцьвінаў Гаўтоўт, Гаўдземунда, Саргоўд; германскія імёны Gautald, Gaudemund, Saregaud) паходзіць ад германскага *gautaz 'гот' або гоцкага goþs 'добры, годны', godei 'дабро, годнасьць, цнота', а аснова -гер- (-ер-) (імёны ліцьвінаў Герман, Гунтэр, Кіндэр; германскія імёны Herman, Gunter, Kinder) — ад гоцкага harjis, германскага heri 'войска, загон' або гоцкага hairus, германскага heru 'меч'.

Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: *Marcin Gauterowicz* (7 ліпеня 1623 году).

## Носьбіты
* Юры Войцехавіч Гоўтэр — упіцкі зямянін, якая ўпамінаецца ў 1588 годзе

## Глядзіце таксама
* Гаўд
* Геры

## Крыніцы

Катэгорыя:Мужчынскія імёны
Скурлат-карлік

**Скурлат-карлік** (*Pipistrellus pipistrellus*) — від рукакрылых сысуноў сямейства вечарнікавых (Vespertilionidae). 

## Вонкавы выгляд
Даўжыня цела 35–52 мм, даўжыня хваста 23–36 мм, размах крылаў 18–24 см, вага 3.5–8.5 г. Крылы вузкія. Верх ад чырванавата-карычневага да цёмна-карычневага. Ніз ад жоўта-карычневага да шэра-карычневага. Перапонкі крылаў і хваста цёмна-карычневыя, голыя.

## Распаўсюджваньне
Сустракаецца ў Эўропі, Азіі і на паўночным захадзе Афрыкі, ад Партугаліі і Брытанскіх астравоў да Гімалаяў; на вышынях ад -20 да 2000 м.

## Лад жыцьця
Гэта адаптыўны від, які можна сустрэць на паляваньні ў самых розных ляндшафтах: ад гарадскіх цэнтраў да лясоў, дзе сілкуецца пераважна мухамі і лускакрылымі. Часта здабывае ежу каля вулічных ліхтароў. Летнія калёніі разьмяшчаюцца ў будынках і на дрэвах. Зімуюць ў шчылінах будынкаў, хоць таксама выкарыстоўваюцца расколіны ў скалах і пячорах, а таксама паражніны дрэў (самая вялікая калёнія — 37 000 асобінаў). Пры міграцыі адлегласьць паміж летнімі і зімовымі начлегамі можа складаць 10–25 кіламетраў.

## Вонкавыя спасылкі
* Godlevska, L., Bücs, S., Kruskop, S.V., Gazaryan, S., Benda, P. & Paunović, M. 2020. ''Pipistrellus pipistrellus''. The IUCN 
* Kuester, J. 2000.. ''Pipistrellus pipistrellus''. Animal Diversity Web 

Катэгорыя:Рукакрылыя
Катэгорыя:Сысуны Эўропы
Катэгорыя:Сысуны Азіі
Катэгорыя:Сысуны Афрыкі
Ромат

**Ромат** — мужчынскае імя.

## Паходжаньне

Ромат (Romatus) — імя германскага паходжаньня. Іменная аснова рум- (ром-) (імёны ліцьвінаў Румель, Румбольд, Рамвольт; германскія імёны Rummel, Rumbold, Romualt) паходзіць ад гоцкага *hrôms, германскага hruom 'слава, славутасьць'.

У Польшчы ў 1577 годзе адзначалася прозьвішча Romot.

Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: *fridemann Romotte* (16 чэрвеня 1409 году); *ein fredeman no bi dem huse gesessen genant Romotte* (21 чэрвеня 1409 году); *человека своего Юрькгеля Ромотовича* (каля 1521 году); *Павел Ромотович* (30 ліпеня 1545 году); *do sioła Romathowiczow… sioło Romotowiczy* (1585 год).

## Носьбіты
* Ромат — інфарматар крыжакоў пра дзеяньні ліцьвінаў у Жамойці
* Мацей Роматавіч — радунскі конюх, які ўпамінаецца ў 1518 годзе

## Крыніцы

Катэгорыя:Мужчынскія імёны
Манвіл

**Манві́л**, **Манівіл** — мужчынскае імя.

## Паходжаньне

Віліман або Вілман (Williman, Wilman) — імя германскага паходжаньня. Іменная аснова -ман- (імёны ліцьвінаў Мангерд, Дзерман, Есьман; германскія імёны Mangerðr, Derman, Esmann) паходзіць ад гоцкага manna, германскага man 'чалавек', а аснова -віл- (імёны ліцьвінаў Вільбут, Вільгейда, Мунтвіл; германскія імёны Willebut, Williheid, Muntwil) — ад гоцкага wilja 'воля'.

Варыянты імя ў гістарычным крыніцах: *Монивилу земля пустая* (1440—1492 гады); *homines… Syemyaszko Monvylovicz* (6 лютага 1481 году); *Матеи Манвилович* (XVI ст.); *cum hominibus… Juchno Monywylowycz* (14 жніўня 1503 году); *[[Неманойці|немоноитъскихъ]] людеи… Юрьика Монвиловича* (5 ліпеня 1506 году); *на десятника [[Эйшышкі|Ейшишского]] на [[Тэўда (імя)|Товтя]] Монвиловича* (каля 1514 году); *в Дорсунишском повете шестьдесят чоловеков… а [[Мікель|Микеля]] Монвиловича* (26 студзеня 1516 году); *у Еишишскомъ повете… земль пустовских… а Монвиловщину* (30 красавіка 1517 году); *Юрек Моньвилович* (1524—1566 гады); *Венцко Монвиловичъ*, *Матеи Монвиловичъ*, *Станквиль Монвиловичъ*, *Бортко Монвиловичъ*, *Шимъко Монвиловия*, *Нарко Монвиловичъ* (1528 год); *Юри Монвилович… Матей Монвилович* (1537—1538 гады); *село Манвиловичи* (1554 год); *зъ села Монвилович* (23 сьнежня 1596 году).

## Носьбіты
* Юрак Маньвілавіч — рудамінскі баярын, які ўпамінаецца паміж 1524 і 1566 гадамі
* Венцка, Мацей і Станквіль Манвілавічы — баяры Ковенскага павету, якія ўпамінаюцца ў попісе войска Вялікага Княства Літоўскага 1528 году
* Ботка Манвілавіч — коршаўскі баярын, які ўпамінаецца ў попісе войска ВКЛ 1528 году
* Шымка Манвілавіч — бяржанскі баярын, які ўпамінаецца ў попісе войска ВКЛ 1528 году
* Нарка Манвілавіч — крожаўскі баярын, які ўпамінаецца ў попісе войска ВКЛ 1528 году

## Глядзіце таксама
* Ман
* Віла

## Крыніцы

Катэгорыя:Мужчынскія імёны
Скурлат лясны

**Скурлат лясны** (*Pipistrellus nathusii*) — від рукакрылых сысуноў сямейства вечарнікавых (Vespertilionidae). 

## Вонкавы выгляд
Даўжыня цела 45–60 мм, размах крылаў 22–25 см, вага 6–15 г. Верх сярэдне-цёмна чырванавата-карычневы, часта з больш сьветлымі кончыкамі. Ніз светла-карычневы. Твар, вушы, крылы і хвост цёмныя.

## Распаўсюджваньне
Сустракаецца ў Эўропі і Азіі ад Гішпаніі і Брытанскіх астравоў да на Урала і Каўказа; на вышынях ад 0 да 2200 м.

## Лад жыцьця
Здабывае ежу ў розных месцах, уключаючы лясы, ускраіны, забалочаныя ўгоддзі, адкрытыя паркі, дзе сілкуецца пераважна мухамі і лускакрылымі. Летнія калёніі разьмяшчаюцца ў дуплах дрэў, будынках і скрынях для кажаноў, пераважна ў лясных раёнах. Зімуюць ў шчылінах ў скалах, будынках і вакол уваходаў у пячоры, часта ў адносна халодных, сухіх і адкрытых месцах. Гэта пералётны від, зь зарэгістраванымі перамяшчэньнямі да 2200 км.

## Вонкавыя спасылкі
* Paunović, M. & Juste, J. 2016. ''Pipistrellus nathusii''. The IUCN 

Катэгорыя:Рукакрылыя
Катэгорыя:Сысуны Эўропы
Катэгорыя:Сысуны Азіі
Вярнат

**Вярнат** — мужчынскае імя і вытворнае ад яго прозьвішча.

## Паходжаньне

Варнад (Warnad) — імя германскага паходжаньня. Іменная аснова -варн- (-верн-) (імя ліцьвінаў Варнела; германскае імя Warinela) паходзіць ад стараверхненямецкага warnōn 'сьцерагчыся' або ёсьць пашыранай суфіксам -н- (-n-) асновай -вер- (-вар-), а аснова -гад- (-ад-, -ат-) (імёны ліцьвінаў Ядвіга, Гатман, Гатаўт; германскія імёны Hadwig, Hadoman, Hathald) паходзіць ад гоцкага *haþus, германскага hathu 'бой'.

Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: *Вернатъ Боида* (1565 год).

## Носьбіты
* Вярнат Бойда — бельскі баярын, які ўпамінаецца ў попісе войска Вялікага Княства Літоўскага 1565 году

## Глядзіце таксама
* Варна
* Гата

## Крыніцы

Катэгорыя:Мужчынскія імёны
Дабела

**Дабела** (*Дабіль*, *Дабель*) — мужчынскае імя.

## Паходжаньне

Дабіла (Dabila) — імя германскага паходжаньня. Іменная аснова даб- (імя ліцьвінаў Дабейка; германскае імя Dabicho) паходзіць ад гоцкага (ga)daban 'ісьці добра', стараісьляндзкага dafna 'набіраць сілу'.

Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: *Добело Борътъковичъ* (1565 год); *Dobelewicz* (1671—1681 гады); *Antoni Dobilewicz* (1753 год).

## Носьбіты
* Дабела Борткавіч — ашмянскі баярын, які ўпамінаецца ў попісе войска Вялікага Княства Літоўскага 1565 году

У XVI ст. існаваў маёнтак Дабілевічы (*Добилевичи*) у Жамойцкім старостве.

## Крыніцы

Катэгорыя:Мужчынскія імёны
Вештар

**Вештар** (*Вестр*, *Вэйштар*, *Ваштар*, *Вайштар*), **Віштар** (*Вістар*) — мужчынскае імя і вытворнае ад яго прозьвішча.

## Паходжаньне

Вістар, Вестэр або Вестар (*Wistarius, Guistarius, Wester, Vestarr, *Westaharjaz) — імя германскага паходжаньня. Іменная аснова -віст- (-вест-) (імёны ліцьвінаў Вістэла, Віштэнь, Вештарт; германскія імёны Wistila, Wisten, Westhard) паходзіць ад гоцкага *wist, германскага west 'захад', а аснова -гер- (-ер-) (імёны ліцьвінаў Герман, Гунтэр, Кіндэр; германскія імёны Herman, Gunter, Kinder) — ад гоцкага harjis, германскага heri 'войска, загон' або гоцкага hairus, германскага heru 'меч'.

У Польшчы адзначаецца прозьвішча Віштар (Wisztor).

Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: *Езофъ Вешторъ* (1524—1566 гады); *люди приставенства [[Лейпуны|лепунского]]… [[Любарт (імя)|Любортъ]] Воишторович* (1 ліпеня 1542 году); *у волости [[Мерач|Меречскои]] сорокъ и чотыри чоловека конюховъ и тяглыхъ людеи илъкговъскихъ… Миколая Вишторовича* (16 лютага 1566 году); *з села Войшторовичъ* (1567 год); *Stanisław Waysztor; Andrzey Waysztor* (20 кастрычніка 1655 году); *Jan Wistarowicz* (1785 год); *Anna Wasztar* (1800 год); *Marianna Wiesztar* (1808 год); *Antoni Wejsztor* (1827 год).

## Носьбіты
* Езаф Вештар — ашмянскі баярын, які ўпамінаецца паміж 1524 і 1566 гадамі
* Міхал Юр'евіч Вайштар — расенскі зямянін, які ўпамінаецца ў 1595 годзе

У актах Вялікага Княства Літоўскага ўпамінаўся Вештараўскі (*Вештеровский*) фальварак у Віленскім ваяводзтве.

У XVI ст. існаваў маёнтак Вестравічі (*Вестровичи*) у Жамойцкім старостве.

## Глядзіце таксама
* Вест
* Геры

## Крыніцы

Катэгорыя:Мужчынскія імёны
Віст

**Віст**, **Вест** (*Вешт*) — мужчынскае імя.

## Паходжаньне

Веста, пазьней Вэст або Віста (Questo, West, Viste) — імя германскага паходжаньня. Іменная аснова -віст- (-вест-) паходзіць ад гоцкага *wist, германскага west 'захад'. Сярод ліцьвінаў бытавалі імёны Вістэла, Віштэнь, Вештар, Вештарт, Арвіст. Адзначаліся германскія імёны Wistila, Wisten, Vestarr, Westhard, Ariovist.

У Прусіі бытавалі імёны: *Weystulle / Waistul* (1318 і 1389 гады), *Waystote / Waystoth / Waystod* (1299, 1320 і 1398 гады).

Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: *nobilibus… Joanne Wieszstowicz* (18 ліпеня 1478 году); *Pawel Wiestow.* (1558 год);
*именьемъ своимъ набытымъ подъ Берестьемъ, Вистичами* (1 жніўня 1563 году).

## Носьбіты
Вешта (Wieszta) — прозьвішча, зафіксаванае ў XIX стагодзьдзі ў ваколіцах Сувалкаў.

На гістарычнай Берасьцейшчыне існуе старажытная вёска Вістычы.

## Заўвагі

## Крыніцы

Катэгорыя:Мужчынскія імёны
Турын (імя)

**Турын** (*Торень*, *Торн*) — мужчынскае імя.

## Паходжаньне

Торын (Torin, Thorin) — імя германскага паходжаньня. Іменная аснова -тор- (-тар-, -дар-) (імёны ліцьвінаў Тарут, Тарвід, Турвін; германскія імёны Tarut, Torvid, Thurwine) паходзіць ад гоцкага thaur > thoris 'волат, асілак'.

У Прусіі адзначалася прозьвішча Thurin.

Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: *pabulatores equorum qui vocantur Toreniewiczy* (1 красавіка 1428 году); *Турынъ Ивановичъ* (1565 год); *mieszczanie miasta Poniemonskiego. [[Вільгельм|Wilhelm]] Tornowicz* (12 жніўня 1598 году).

## Носьбіты
* Турын Іванавіч — берасьцейскі баярын, які ўпамінаецца ў попісе войска Вялікага Княства Літоўскага 1565 году

Турыновіч (Turynowicz) — прозьвішча, зафіксаванае ў XIX стагодзьдзі ў ваколіцах Сувалкаў.

## Крыніцы

Катэгорыя:Мужчынскія імёны
Пэлеты

**Пэлеты** — драўняныя гранулы са спрэсаваных пад высокім ціскам адкідаў дрэваапрацоўчай прамысловасьці, як то апілкі, дранка і стружка.

Зьмяшчаюць 3-кратна менш вільгаці за дровы, таму вылучаюць 2-кратна больш цяпла. Пры спальваньні задзейнічаны кацёл патрабуе чысткі аднойчы на тыдзень. У 2024 годзе сусьветнае спажываньне пэлетаў склала каля 31 млн тонаў. Аўтаматызацыя кацельні дазваляла загружаць яе драўняным палівам штотыдзень узімку і штомесяц улетку і кіраваць ёй са смартфона. 

## Беларусь
На люты 2024 году ў Беларусі дзейнічала 64 пэлетныя вытворчасьці агульнай магутнасьцю каля 900 000 тонаў за год. Іх стваралі для поўнага замкнёнага кола перапрацоўкі незапатрабаванай драўніны ніжэйшай якасьці, каб пераўтварыць вытворчасьць у безадкідную. Праз параўнальна высокую шчыльнасьць адносна дроваў пэлеты дазвалялі шматкроць ашчаджаць месца на складзе і скарачаць выдаткі на перавозку, а таксама давалі ніжэйшую зольнасьць.

У 2024 годзе ў Беларусі спажылі 43 000 т пэлетаў, а хатнія гаспадаркі набылі каля 20 катлоў на пэлетах, тады як за 1-ы квартал 2025 году продажы склалі 250 катлоў. У 2024 годзе абсяг спажываньня мясцовага паліва адпавядаў 3-м млрд кубамэтраў прыроднага газу, але толькі 1 % таго паліва прыпадаў на пэлеты. Асноўную ж частку склалі дровы, трэскі і торфабрыкеты. Прадпрыемствы Мінлясгасу Беларусі прадалі 34 400 т пэлетаў, большасьцю ўнутры Беларусі. На 2025 год магутнасьць пэлетных заводаў Міністэрства лясной гаспадаркі Беларусі складала 372 тыс. т за год, у тым ліку з адкідаў лесапілаваньня — 200 тыс. т за год. Пры наяўнасьці паліўнай кніжкі тона пэлетаў каштавала 50 рублёў (16,7 даляраў). Для хатняй гаспадаркі патрабавалася каля 3,6 т на ацяпляльную пару, што мелі каштаваць 180 рублёў (60 $). Урад Беларусі пакрываў 40 % цаны пэлетнага катла ў памеры да 120 базавых велічыняў. У 2025 годзе для спажываньня на ўнутраным рынку падрыхтавалі звыш 70 000 т пэлетаў, што складала каля 8 % ад агульнай магутнасьці заводаў Беларусі.

На 2025 год, за выняткам «Белэнэрга», у Беларусі дзейнічала 11 000 кацельняў, сярод якіх 66 % перавялі на мясцовыя віды паліва. У 40 са 118 раёнаў Беларусі доля мясцовых энэргарэсурсаў перавышала 70 %, бо зь 2010 году з замежнага прыроднага газу на мясцовае паліва перавялі 350 установаў. У Беларусі 2 прадпрыемствы выраблялі катлы для пэлетаў. 24 траўня 2025 году міністар лясной гаспадаркі Аляксандар Кулік адзначыў: «У нас за мінулы год зьявілася 680 тыс. кубоў апілак у выніку вытворчасьці прадукцыі. На тону пэлетаў трэба 2,5 куба апілак. Вось і простая арытмэтыка: у сыстэме Мінлясгасу былі створаныя магутнасьці для вытворчасьці 200—250 тыс. т прадукцыі. Адкідаў у лесе хопіць. У нас цяпер не запатрабавана 3 млн кубамэтраў дрывяной драўніны, якая ляжыць на складах. Таму можна нават павялічваць магутнасьці па вытворчасьці пэлетаў».

## Крыніцы

Катэгорыя:Біяпаліва
Катэгорыя:Драўняныя матэрыялы
Катэгорыя:Аднаўляльныя рэсурсы
Катэгорыя:Цеплаэнэргетыка
Катэгорыя:Грануляваныя матэрыялы
Магон

**Магон** — мужчынскае імя і вытворнае ад яго прозьвішча.

## Паходжаньне

Маган або Магон (Maganus, Magonus) — імя германскага паходжаньня. Іменная аснова маган- (мэйн-) паходзіць ад стараверхненямецкага magan, стараісьляндзкага megin, стараангельскага maegen 'сіла, магутнасьць, улада'.

Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: *Михаило Мокгонъ* (1565 год).

## Носьбіты
* Міхайла Магон — наваградзкі баярын, які ўпамінаецца ў попісе войска Вялікага Княства Літоўскага 1565 году

## Крыніцы

Катэгорыя:Мужчынскія імёны
Альжбета Васілеўская

**Альжбе́та Васіле́ўская (Лэ́нская)** (; 1869, маёнтак Сула — 1951, Рубяжэвічы) — землеўладальніца, філянтропка, апошняя ўладальніца маёнтку Сула, малодшая сястра мастака Зянона Лэнскага, стрыечная сястра грамадзкай дзеячкі Міхаліны Лэнскай.

## Біяграфія
Міхаліна нарадзілася ў сям’і землеўладальніка Аляксандра Лэнскага і Сабіны Карказовіч, уладальнікаў маёнтку Сула. Ажанілася з Казімерам Васілеўскім, уладальнікам маёнтку Гародня. Пасьля шлюбу яна стала гаспадыняю багатага маёнтка Гародня (што пад Воршай на Віцебшчыне) са старажытным асабняком, які ўпрыгожвалі фрэскі й карціны надзвычай моднага тады , сваяка Васілеўскіх. Падчас Першай сусьветнай вайны муж Альжбеты загінуў, і Альжбета была вымушана перадаць маёнтак Казімера сваякам (сваёй залвіцы), бо ў шлюбе ня мела дзяцей. Стаўшы ўдавой, вярнулася ў бацькоўскі маёнтак у Суле.

У 1907 г. пачала займацца будаўніцтвам Касьцёлу Сьв. Язэпа ў Рубяжэвічах: фундавала сродкі й кіравала працэсам. Дзякуючы Альжбеце касьцёл быў пабудаваны да 1911 году. Акрамя таго, Альжбета актыўна апекваецца будынкам сядзібы ў Суле: займаецца рэстаўрацыяй і абнаўленьнем. Існуе паданьне, што падчас падпісаньня Рыскай дамовы падкупіла памежнікаў, каб тыя перанесьлі мяжу на 4 км на ўсход ад Рубяжэвічаў. У 1939 г. падчас паходу Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь 18 верасьня ледзь не была арыштавана. Паводле адной вэрсыі Альжбету абаранілі сяляне, якія абступілі шляхцянку й дамовіліся зь НКУСаўцамі не арыштоўваць Альжбету, якая знаходзілася тады ва ўжо сталым узросьце, а па іншай вэрсыі выратаваў Альжбету хабар, які яна паднесла арыштантам. Палац у Сулах быў разбураны ў 1939 годзе, пасьля чаго Альжбета пераехала ў дом служак, дзе пражыла са сваёй былой служкай і сяброй Стэфаніяй Сылюк да сьмерці ў 1951 г. Пахавана на могілках у Рубяжэвічах.

## У творах мастацтва
* У 1899 годзе мастак Антон Каменскі намаляваў партэрт Альжбеты Васілеўскай, знакамітай прыгажуні й землеўладальніцы. Партрэт выйшаў у калекцыі мастака пад назвай *«Панскі маёнтак Сула»*.
* У 1903 годзе мастак Зянон Лэнскі, старэйшы брат Альжбеты, выканаў яе партрэт (справа ўверсе), які цяпер захоўваецца ў Нацыянальным мастацкім музэі Рэспублікі Беларусь. Драматычная зьмена лёсу й меланхалічны пэндзаль мастака напоўнілі прыхаваным смуткам гэты чароўны жаночы вобраз — лепшы зь вядомых партрэтаў Ленскага. Пры складаным эмацыйным настроі мадэлі партрэт вылучае «абсалютная непрэтэнцыёзнасьць і абсалютная простасьць формы». Нэта апошні па часе вядомы партрэт мастака.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Фільм на youtube.com

Катэгорыя:Філянтропы
Андатра

**Андатра** (*Ondatra zibethicus*) — від рукакрылых сысуноў сямейства хамяковых (Cricetidae). 

## Вонкавы выгляд
Даўжыня цела 20–36 см, даўжыня хваста 18–28 см, вага 0.6–2 кг. Яны пакрытыя кароткай густой поўсьцю ад сярэдняга да цёмна-карычневага колеру. Іх доўгія хвасты, пакрытыя луской; хвост важны для стабільнасьці кірунку. Іх галава вельмі вялікая, а вушы пад поўсьцю амаль не бачныя. Вусы сярэдняга памеру. Андатры маюць кароткія ногі і вялікія ступні; заднія ступні зьлёгку перапончатыя для плаваньня.

## Распаўсюджваньне
Сустракаецца ў Паўночнай Амэрыкі (Канада і ЗША). У пачатку 20-га стагоддзя андатры былі завезены ў паўночную Эўразію.

## Лад жыцьця
Андатра сустракаецца ў саланаватых і прэснаводных азёрах, сажалках, ручаях, рэках і на балотах. Большую частку часу андатры праводзяць у вадзе і могуць плаваць пад вадой ад 12 да 17 хвілін. Яны жывуць сем'ямі, якія складаюцца з пары самца і саміцы і іх дзіцянятаў. У залежнасьці ад месца, яны будуць альбо капаць норы на берагах, альбо будаваць дамы з расьліннасьці. Дамы пабудаваны так, што галоўныя камеры ёсць над узроўнем вады, але трапіць у іх можна толькі праз падводныя тунэлі. Андатры пераважна траваедныя, сілкуюцца воднай расьліннасьцю. У пэрыяды дэфіцыту ежы яны таксама будуць спажываць жывёлы, такія як мідыі, чарапахі, мышы, птушкі, жабы і рыба.

## Вонкавыя спасылкі
* Cassola, F. 2016. ''Ondatra zibethicus''. The IUCN 
* Newell, T. 2000. ''Ondatra zibethicus''. Animal Diversity Web 

Катэгорыя:Сысуны Паўночнай Амэрыкі
Â

**Â**, **â** (**a з цыркумфле́ксам**; )&nbsp;— літара пашыранай лацінкі. Зьяўляецца літарай альфабэтаў моваў інары-саамі, скольт-саамі, румынскай, віетнамскай моваў і мовы мізо. Літара таксама сустракаецца ў францускай, фрыульскай, фрыскай, партугальскай, турэцкай, валёнскай і валійскай мовах як варыянт літары «a». Яна ўключаная ў некаторыя сыстэмы лацінізацыі кгмэрскай, пэрсыдзкай, расейскай і ўкраінскай моваў. Утвараецца з лацінскай літары **[[A (літара)|A a]]** і цыркумфлексу .

## Бэрбэрскія мовы
«Â» можа выкарыстоўвацца ў бэрбэрскім лацінскім альфабэце для абазначэньня [].

## Віетнамская мова
У віетнамскай куокнгы літарай Â запісваецца гук шва. Пры наяўнасьці ў склада з гэтай літарай якога-небудзь тону, акрамя першага, над ёй ставіцца дадатковы дыякрытычны знак, які пазначае тон, у выніку чаго ўтворыцца літара A з двума дыякрытыкамі (Ấấ Ầầ Ẫẫ Ẩẩ Ậậ).

## Інары самі
Â выкарыстоўваецца для абазначэньня гуку //.

## Італьянская мова
Â часам выкарыстоўваецца для абазначэньня гуку // у такіх словах, як *amârono* (яны любілі).

## Крымскататарская мова
У крымскататарскай мове Â выкарыстоўваецца для абазначэньня зьмякчэньня зычнага перад гукам [а], у крымскататарскай кірыліцы для гэтых мэтаў выкарыстоўваецца літара **[[я]]**, напрыклад, *selâm*&nbsp;— *селям* («прывітаньне»), *kâğıt*&nbsp;— *кягъыт* («папера»).

## Румынская мова
У румынскай мове літара пазначае гук // блізкі па гучаньні беларускаму /ы/. Для абазначэньня таго ж гуку выкарыстоўваецца таксама літара **[[Î]]**.

## Сэрбская і харвацкая мовы
Â не зьяўляецца літарай у харвацкім і сэрбскім альфабэтах. Выкарыстоўваецца толькі ў асобных выпадках, для адрозьніваньня амаграфаў, якія адрозьніваюцца толькі даўжынёй галоснай. Такое можа здарацца ў родным склоне, але ня толькі. Напрыклад, *Ja sam sâm*, «Я адзін».

## Турэцкая мова
У турэцкай мове Â выкарыстоўваецца для абазначэньня заднеязычнай зьмякчэлай A, якой прыблізна адпавядае беларуская **я**, напрыклад, Âdet («традыцыя»), Elâzığ («Элязыг»).

## Француская мова
У францускай мове літара пазначае галосны (адрозьненьні адкрытасьці-закрытасьці для а ўжо страцілі рэлевантнасьць) гук «A», які як бы паглынуў які рухаўся за ім зычны гук (звычайна гэта **[[S (літара)|S]]**) у патоку хуткай раманскай гаворкі: *baston* → *bâton* («кій»).

## Фрыульская мова
Â выкарыстоўваецца для абазначэньня гуку //.

## Эмільяна-раманьёльскія дыялекты
«Â» выкарыстоўваецца для абазначэньня [] у эмільянскіх дыялектах, як у балёнскім *câna* , «трысьнёг».

## Лацінізацыя
Ва ўкраінскай і расейскай мовах літара «Â» выкарыстоўваецца для лацінізацыі літары **Я**.

## Глядзіце таксама
* Цыркумфлекс

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Літары пашыранай лацініцы
Катэгорыя:Француская мова
Катэгорыя:Румынская мова