Француская мова

**Францу́ская мо́ва** (*français, la langue française*) — адна з раманскіх моваў гала-раманскай падгрупы. Родная мова большасьці насельніцтва ў Францускай Рэспубліцы, Рэспубліцы Гаіці, Манака, а таксама каля чвэрці насельніцтва Канады і ў франкамоўных абласьцёх Швайцарыі (Рамандыя) і Бэльгіі (Валёнія і Брусэль). Француская мова зьяўляецца нашчадкам казаў лацінскай мовы Рымскай імпэрыі, як то італьянская, партугальская, гішпанская, румынская, сардынская й каталёнская. Ейнымі бліжэйшымі сваякамі аднак зьяўляюцца іншыя мовы ойль і француска-крэольскія мовы. Ейнае разьвіцьцё праходзіла таксама пад уплывам кельцкіх моваў рымскай Галіі й германскай франскай мовы ў пэрыяд узмацненьня франскай дзяржавы.

## Франкафоны ў сьвеце
У сьвеце на францускай мове размаўляюць ад 173 (1998 год) да 500 мільёнаў чалавек (2005 год). Колькаснае разьмеркаваньне франкафонаў прадстаўлена ў наступнай табліцы:

## Статус францускай мовы
Француская мова зьяўляецца афіцыйнай мовай многіх краінаў сьвету і шырока ўжываецца ў некаторых іншых краінах. Нацыі, якія карыстаюцца францускай мовай, аб’яднаныя словам «франкафанія». Па-за лінгвістычным аспэктам, Галоўны савет па франкафаніі спрыяе рознабаковым сувязям паміж адной трэцяй краінаў сьвету. Гэта й вызначае агульны стан францускай мовы ў сьвеце.

Між тым, на міжнароднай арэне роля францускай мовы памяншаецца, асабліва ў параўнаньні з ангельскай мовай. Тым ня менш, француская мова застаецца адной з афіцыйных моваў наступных міжнародных арганізацыяў:

* СГА
* НАТА
* Афрыканскі зьвяз
* Эўрапейскі Зьвяз
* Эўрапейскі зьвяз радыё ды тэлебачаньня
* Эўрапейскае касьмічнае агенцтва
* Міжнародны суд
* Міжнародны крымінальны суд
* Міжнародны алімпійскі камітэт
* Міжнародная фэдэрацыя футбольных асацыяцыяў
* Міжнародная фэдэрацыя плаваньня
* Міжнародная фэдэрацыя аўтамабіляў
* Сусьветнае антыдопінгавае агенцтва
* Міжнародны сэкрэтарыят вады
* Міжнародная гідраграфічная арганізацыя
* Міжнародная асацыяцыя паліталёгіі
* Міжнароднае бюро мераў і вагаў
* Сусьветны паштовы зьвяз
* Інтэрпол

Француская мова — адна з шасьці афіцыйных ды дзьвюх працоўных моваў ААН ды яе агенцтваў.

Францускую мову выкладаюць у многіх унівэрсытэтах сьвету. Найбольш яна распаўсюджаная ў сфэрах дыпляматыі, журналістыкі, юрыспрудэнцыі ды вышэйшай адукацыі.

**Краіны ды іншыя тэрыторыі, дзе француская мова мае статус адзінай афіцыйнай мовы:**

*  Бэнін
*  Буркіна-Фасо
*  Кот д’Івуар
*  Француская Рэспубліка (у т. л. усе замежныя тэрыторыі й дэпартамэнты Францыі)
*  Габон
*  Гвінэя
*  Малі
*  Манака
*  Нігер
*  Дэмакратычная Рэспубліка Конга 
*  Рэспубліка Конга
*  Сэнэгал
*  Тога

**Краіны ды іншыя тэрыторыі, дзе француская мова мае статус адной з афіцыйных моваў:**

*  Каралеўства Бэльгія (Валёнія й Брусэль) (поруч зь нідэрляндзкай ды нямецкай)
*  Рэспубліка Бурундзі (поруч з мовай кірундзі)
*  Рэспубліка Камэрун (поруч з ангельскай мовай)
*  Фэдэральная Ісламская Рэспубліка Каморскія вастравы (поруч з арабскай мовай)
*  Канада (поруч з ангельскай мовай, у правінцыі Квэбэк мае статус адзінай афіцыйнай, у правінцыі Нью-Брансуік мае статус афіцыйнай поруч з ангельскай). 
*  Рэспубліка Джыбуці (поруч з арабскай мовай)
*  Экватарыяльная Гвінэя (поруч з гішпанскай мовай)
*  Рэспубліка Гаіці (поруч з крэольскай мовай Гаіці)
*  Італьянская Рэспубліка (поруч з італьянскай і франка-правансальскай мовамі)
*  Вялікае Герцагства Люксэмбург (поруч зь нямецкай мовай)
*  Рэспубліка Мадагаскар (поруч з малагасійскай мовай)
* Востраў Марыс (поруч з ангельскай ды крэольскай марысійскай мовай)
*  Цэнтральна-Афрыканская Рэспубліка (поруч з мовай санго)
*  Руандзійская рэспубліка (поруч з ангельскай ды мовай кін'ярванда)
*  Рэспубліка Сэйшэльскія астравы (поруч з ангельскай ды сейшэльскай крэольскай мовай)
*  Швайцарская Канфэдэрацыя (раманская Швайцарыя) (поруч зь нямецкай, італьянскай ды рэта-раманскай мовамі)
*  Рэспубліка Чад (поруч з арабскай мовай)
*  Вануату (поруч з ангельскай ды мовай біслама)

**Краіны ды іншыя тэрыторыі, дзе шырока распаўсюджаная француская мова:**

*  Альжыр
*  Андора 
*  Марока
*  Маўрытанія
*  Туніс
* Люізіяна, штат ЗША: француская мова (каюн) ня мае афіцыйнага статуса, але з 1968 году, з моманту заснаваньня Рады па разьвіцьці францускай мовы ў Люізіяне (CODOFIL), ужываецца поруч з ангельскай.

**Краіны ды іншыя тэрыторыі, дзе ўжываецца француская мова:**
*  Лібан
*  Камбоджа
*  Віетнам
*  Лаос
*  Індыя (Пандзішэры)
*  Дамініка
*  Сьвятая Люсія
*  Ізраіль (у альжырскіх, мараканскіх, тунізійскіх, францускіх суполках)
*   Канадзкія правінцыі: Антарыё (4,4% франкафонаў), Ньюфаўндлэнд і Лябрадор (4,3% франкафонаў), Манітоба (4,1% франкафонаў), Новая Шатляндыя (3,8% франкафонаў), Альбэрта (2% франкафонаў), Саскачэван (1,9% франкафонаў), Брытанская Калумбія (1,5% франкафонаў), Ньюфаўндлэнд і Лябрадор (0,4% франкафонаў).
*  Тэрыторыі ЗША (каля 2 мільёнаў франкафонаў):
** штат Мэн (квэбэцкія ды акадыйскія суполкі на поўначы ў графстве Арустук), 
** Вэрмонт (маленькая квэбэцкая суполка на поўначы ў графствах Гран-Ісьль, Франклэн, Арлеан, Эсэкс), 
** Нью-Гэмпшыр (маленькая квэбэцкая суполка на поўначы ў графстве Кус), 
** штат Масачусэтс (маленькія квэбэцкія й акадзійскія суполкі на поўначы графстваў Ворчэстэр ды Мідлсэкс),
** Канэктыкут (маленькая квэбэцкая суполка на паўночным усходзе ў графстве Ўіндхам),
** штат Нью-Ёрк (маленькая квэбэцкая суполка на поўначы штата ў графствах Сэн-Лоўрэнс, Франклін, Клінтан, Эсэкс, а таксама ў горадзе Кохоэс на захадзе штата),
** Флорыда (вялікая гаіційская суполка ў графстве Маямі-Дэйд, а таксама маленькая суполка квэбэцкіх пэнсіянэраў).

## Міжнародная значнасьць
На сёньняшні дзень добра прыкметна зьніжэньне частасьці выкарыстаньня францускай мовы ў міжнародных арганізацыях. Хоць француская мова захоўвае пазытыўны імідж у сьвеце, выкарыстоўваецца яна ўсё менш і менш. У ААН Агенцтва Франкафоніі мае статус назіральніка з 1995 году. Тым ня менш, ангельская мова займае дамінуючае месца ў якасьці працоўнай мовы, нягледзячы на тое, што з 185 краінаў-чальцоў ААН 56 зьяўляюцца ўдзельнікамі Франкафоніі, і вялікая частка зь іх просіць сакратарыят ААН весьці зносіны зь імі на францускай мове. Малое выкарыстаньне францускай залежыць шмат у чым ад умоваў набору пэрсаналу (веданьне францускай не зьяўляецца неабходным патрабаваньнем), перавагі англамоўнага асяродзьдзя, і ад бюджэтных скарачэньняў.

У ЭЗ француская мова зьяўляецца афіцыйнай мовай. Будучыня мовы залежыць ад таго, якое месца яна зойме ў зьменлівым ЭЗ. Далучэньне да ЭЗ Фінляндыі, Аўстрыі, Швэцыі яшчэ больш паслабіла пазыцыі францускай мовы, бо гэтыя краіны пераважна выкарыстоўваюць у якасьці сродку зносінаў ангельскую мову. Пашырэньне ЭЗ прыводзіць да немагчымасьці выкананьня прынцыпу Рымскай дамовы аб тым, што мовы ўсіх краінаў-чальцоў зьяўляюцца афіцыйнымі мовамі ЭЗ.

Вядомы францускі лінгвіст Р. Шадансон () высунуў радыкальную прапанову: захаваць тры працоўныя мовы — ангельскую, францускую і нямецкую. На думку былога прэм’ер-міністра Францыі Жаспэна: «ўнутры ЭЗ захаваньне моўнай разнастайнасьці зьяўляецца адной з найважнейшых задачаў. Менавіта ад таго, якое месца зойме француская мова ў Эўропе, залежыць тое, наколькі яна захавае сваю прывабную сілу ў сьвеце. Ні адна мова не ў стане стаць адзінай мовай зносінаў у інстытутах ЭЗ. Менавіта таму Францыя вядзе працу, накіраваную на ўзмацненьне выкарыстаньня францускай як працоўнай мовы».

## Альфабэт
У францускім альфабэце выкарыстоўваюцца 26 пары літараў і дыакрытычныя знакі.

Літары з дыякрытыкай: Àà Ââ Çç Èè Éé Êê Ëë Îî Ïï Ôô Ùù Ûû Üü Ÿÿ. Замена літары з дыякрытыкай на літару без дыякрытыкі дапускаецца толькі для вялікіх літар; напісаньне малой літары без дыякрытыкі зьяўляецца артаграфічнай памылкай.

Лігатуры: Ææ Œœ. Літары k, w і лігатура æ (рэдкая і факультатыўныя) выкарыстоўваюцца толькі ў замежных словах. Пры сартаваньні дыякрытычныя знакі не ўлічваюцца (за выключэньнем словаў, якія адрозьніваюцца толькі імі).

## Дыялекты францускай мовы
**Групы францускіх дыялектаў:**

# паўночная група: нарманскі, пікардыйскі, а таксама валёнскі дыялект (Бэльгія)
# заходняя група: анжуйскі, гало ды інш.
# паўднёва-заходняя група: пуацевінскі ды інш.
# цэнтральныя дыялекты
# паўднёва-ўсходняя група: бургундзкі, франш-канційскі
# усходняя група: лятарынскі, шампанскі дыялекты

У аснову літаратурнай францускай мовы быў пакладзены франсійскі дыялект ([Іль-дэ-Франс]).

Сёньня на тэрыторыі Францыі назіраецца распад дыялектаў і ўтварэньне *рэгіянальных варыянтаў францускай мовы*.

Прыклады францускіх рэгіяналізмаў:
* у Канадзе і Швайцарыі замест *moufle* (рукавічка) кажуць *mitaine*; 
* у Канадзе пра нешта надзвычай дарагое кажуць *dispendieux*, а замест ангельскага запазычаньня *week-end* (выходныя) ужываюць *fin de semaine*;
* у францускай Нармандыі замест *poignée de porte* (дзьвярная клямка) могуць сказаць *clenche*, замест *serpillière* (анучка для падлогі) — *toile*, замест *à midi* (апоўдні) — *ce midi* або *dans l'heure de midi* і г. д.;
* у францускай Пікардыі замест той жа *serpillière* (анучка для падлогі) можна пачуць *wassingue*, якую ў Швэйцарыі назавуць *panosse*, а ў Канадзе — *moppe* (англіцызм) ці *vadrouille*;
* на поўдні Францыі замест *emballer* (спакаваць) ці *envelopper* (завярнуць) скажуць *plier*.

Існуюць таксама нацыянальныя варыянты францускай мовы ў Бэльгіі (валёнскі дыялект), Швайцарыі, Канадзе, а таксама некаторыя (збольшага, фанэтычныя ды лексычныя) адметнасьці ў краінах Афрыкі.

У Люізіяне (ЗША) і на Гаіці, а таксама на Малых Антыльскіх і Маскарэнскіх вастравах на базе францускай мовы склаліся крэольскія мовы.

## Адметнасьці францускай мовы
У францускай мове яскрава выражаныя многія агульныя рысы раманскіх моваў:

1. ** У фанэтыцы й фаналёгіі**: 
* рэдукцыя ненаціскных (асабліва канцавых) галосных
* зьмены націскных галосных
* падзеньне інтэрвакальных ды канцавых зычных
* спрашчэньне груп галосных
* агульнае скарачэньне даўжыні слова

**Вакалічная сыстэма** характарызуецца супрацьстаўленьнем галосных па пад’ёме (адкрыты й закрытыя [е] ды [о]), шэрагу (пярэдні ды задні [а]), лабіялізацыі, назалізацыі, адсутнасьцю дыфтонгаў, пазыцыйнай даўжынёй галосных.

**Кансанантная сыстэма** бяднейшая за іншыя раманскія мовы (менш палаталізаваных фанэм, адсутнасьць афрыкат).

Фанэмы вызначаюцца трываласьцю дыфэрэнцыйных прызнакаў, у рэалізацыі — выразнай артыкуляцыяй, адносна невялікімі пазыцыйнымі зьменамі.

У францускай мове аксітанальны націск (падае на апошні склад слова, а дакладней, фанэтычнага слова). Адметнасьць францускага маўленьня — утварэньне адзінага **фанэтычнага слова** з агульным націскам з граматычных груп.

2.**Марфалёгія**: большая схільнасьць францускай мовы да аналітычнага тыпа праяўляецца ў аналітычных формах складаных часоў (*passé composé*, *passé immédiat*, *future immédiat*, *plus-que-parfait*, *passé antérieur*, *futur antérieur*), станаў, ступеней параўнаньня. Праяўляецца тэндэнцыя да марфалягічнай нязьменнасьці слова. Адпаведна, такія граматычныя значэньні як род, лік, склон выражаюцца з дапамогай сынтаксісу; часта ўжываюцца службовыя словы (3 віды [артыкль|артыкляў], дэтэрмінатывы (займеньнікавыя прыметнікі) *mon*, *ce* і г.д., прыдзеяслоўнікавыя займеньнікі *je*, *tu*, *il* і г.д., поруч з самастойнымі займеньнікамі *moi*, *toi*, *lui*).

**Сыстэму дзеяслова** ўтвараюць 4 лады, 3 станы і разгалінаваная сыстэма часовых формаў, якія выражаюць 
а)значэньні абсалютнага ды адноснага часу, 
б)актуальнасьць дзеяньня (passé simple — passé composé)
в)абмежаванасьць дзеяньня ў часе (passé composé — imparfait).
 
3.**Сынтаксіс** характарызуецца наступнымі тэндэнцыямі:
* двухсастаўнасьць сказа, 
* дзеяслоўнасьць выказьніка, 
* шырокае выкарыстаньне канструкцый S-V-O, 
* сьцяжэньне сынтаксічных груп, 
* фіксаваны і прагрэсіўны парадак словаў.

4.**Лексыка**: базавы лексычны фонд складаюць словы лацінскага паходжаньня (акрамя таго, зь літаратурнай лацінскай мовы былі запазычаныя многія словаўтваральныя мадэлі ды сынтаксычныя абароты), а таксама пэўная колькасьць гальскіх (гальскі субстрат) ды францкіх словаў (францкі суперстрат).

Таксама ў францускай мове шмат запазычаньняў з арабскай, ангельскай, італьянскай, гішпанскай ды іншых раманскіх моваў. Колькасьць запазычаньняў у размоўнай францускай мове (прыблізна 35 000 словаў) ацэньваюць у 13 % (гэта 4200 словаў). Рэйтынг запазычаньняў выглядае наступным чынам: 
* 1054 словаў — англіцызмы
* 707 — італьянізмы
* 550 — старагерманізмы
* 481 — словы з былых гала-раманскіх моваў
* 215 — арабізмы
* 164 — германізмы
* 160 — словы зь мёртвай кельцкай мовы
* 159 — гішпанізмы
* 153 — галяндызмы
* 112 словаў з пэрсыдзкай мовы ды санскрыту
* 101 слова з моваў амэрыканскіх індзейцаў
* 89 словаў азіяцкага паходжаньня
* 56 словаў афра-азіяцкага паходжаньня
* 55 словаў славянскага ды балцкага паходжаньня
* 144 словаў зь іншых моваў.
 
Адметнай рысай францускай лексыкі зьяўляюцца так званыя этымалягічныя дублеты, збольшага лацінскага паходжаньня. Гэта словы, якія паходзяць з аднаго караня, але адно зь іх, размоўнае, у выніку моўнай эвалюцыі дэфармавалася, а другое, «навуковае», было запазычана ў адукаваных асяродках у «чыстым» выглядзе. Сярод этымалягічных дублетаў пераважаюць пары «размоўны» назоўнік / «навуковы» прыметнік, напрыклад:
*mère* / *maternel*
*frère* / *fraternel*
*cheveu* / *capillaire*
*foi / fidèle*
*froid / frigide*
*œil / oculaire*
*sûreté / sécurité* і г. д.

## Пісьмовая француская мова
Француская пісьмовасьць грунтуецца на лацінскім алфавіце, да якога дадалі лігатуры ды дыякрытычныя знакі.

Пісьмовая форма значна адрозьніваецца ад вуснай і вызначаецца схільнасьцю да іншага, сынтаксічнага, моўнага тыпу. Гэта зьвязана з тым, што правапіс францускіх словаў, збольшага, грунтуецца на гістарычным прынцыпе, а разьвіцьцё францускай мовы з V стагодзьдзя характарызавалася пераходам ад сынтаксічнага (клясычная лацінская мова) да аналітычнага моўнага тыпу.

## Гісторыя францускай мовы

Гісторыя францускай мовы пачынаецца з акупацыі Галіі рымскімі вайскамі пад камандаваньнем Юлія Цэзара ў 59 да н. э. У той час насельніцтва Галіі складалі шматлікія кельцкія плямёны, якія размаўлялі на розных мовах. Пасьля захопу Галіі пачынаецца доўгі працэс раманізацыі гэтага краю, у выніку чаго лацінская мова была прынятая галамі. Падчас раманізацыі лацінская мова моцна зьмянілася. У першую чаргу, гэта закранула яе фанэтычную ды граматычную сыстэмы. Мяркуюць, што найстаражытнейшым тэкстам на *romana lingua*, старафранцускай мове, зьяўляецца «Страсбурская клятва» (842). Першае сьведчаньне існаваньня «раманскай мовы» падаецца ў 813 годзе падчас **Турскага сыноду**, калі эпіскапам раяць чытаць пропаведзі на народнай мове, бо інакш іх не разумеюць прыхаджане. Першы мастацкі тэкст на старафранцускай мове — «Сэквэнцыя сьвятой Эўлаліі» (880—881), у якой бачаць вялікі ўплыў пікардзійскага дыялекту.

**Адметнасьці старафранцускай мовы:**
* 2 склоны назоўнікаў,
* радзейшае ўжываньне прыдзеяслоўнікавых займеньнікаў,
* больш вольны парадак словаў і г. д.

**Пэрыядызацыя францускай мовы:**

* V—VIII стагодзьдзі: гала-раманскі пэрыяд
* IX—XIII стагодзьдзі: старафранцускі пэрыяд
* XIV—XV стагодзьдзі: сярэднефранцускі пэрыяд
* XVI ст.: раньненовафранцускі пэрыяд
* XVII—XVIII ст.: клясычны новафранцускі пэрыяд
* XIX — наш час: сучасны пэрыяд

**Найважнейшыя падзеі ў гісторыі францускай мовы:**

* VIII стагодзьдзе: «Рэйхенаўскія глосы», адзін зь першых пісьмовых помнікаў францускай мовы;
* 813 год: Турскі сынод;
* 842 год: «Страсбурская клятва», першы зьвязаны тэкст на францускай мове;
* XVI стагодзьдзе: фармаваньне агульнанацыянальнай мовы
* 1539 год: Каралеўскім эдыктам Віле-Катрэ француская мова прызнаецца афіцыйнай мовай дзяржавы (насамрэч — мовай справаводзтва, навукі г. д.)
* XVII стагодзьдзе: кадыфікацыя літаратурнай францускай мовы
* XX стагодзьдзе: значнае разыходжаньне паміж літаратурным і гутарковым маўленьнем.

## Знакавыя мастацкія творы на францускай мове
* *[[Песьня пра Раланда]]* (*[[La Chanson de Roland]]*)
* *[[Раман пра Ліса]]* (*[[Roman de Renart|Le Roman de Renart]]*)
* рыцарскія раманы Крэцьена дэ Труа (Chrétien de Troyes)
* *[[Гарганцюа і Пантагруэль]]* (*[[Gargantua]]*) Франсуа Рабле 
* *[[Абарона ды ўхваленьне францускай мовы]]* Жаашэна дзю Беле (*Défense et illustration de la langue française*)

## Беларусь
На лістапад 2011 г. у сярэдніх школах Беларусі француская мова вывучалася ў якасьці замежнай 3,9% вучняў. За 2019 год у Беларусі выдалі 44 найменьні брашураў і кніг па-француску.

## Крыніцы

## Літаратура
* 
* Rapport 1997-1998 du Haut Conseil de la Francophonie, «État de la francophonie dans le monde», La Documentation française, 1999

## Вонкавыя спасылкі
* FLE. Агенцыя прасоўваньня францускай мовы.


Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы