Ложбан

**Ложбан** (ложб.: *lojban*) — плянавая мова, створаная ў 1987 годзе Групай лягічнае мовы (, ложб.: *la .lojbangirz.*) на аснове папярэдняга праекту логлан з мэтай выпусьціць у найкарацейшы тэрмін стабільную вэрсію мовы, свабодна даступную для ўсіх жадаючых.

Адметнымі ўласьцівасьцямі ложбану ў параўнаньні зь іншымі штучнымі мовамі ёсьць: адназначны сынтаксіс і ў рамках яго — большая свабода выказваньня, здольнасьць выказаць тонкія адценьні эмоцыяў і лёгкая распазнавальнасьць на слых.

## Асаблівасьці мовы ложбан
Ложбан адрозьніваецца ад іншых плянавых моваў наборам наступных характарыстыкаў:
* Ложбан у значнай ступені падпарадкоўваецца . Гэта значыць, што ў ложбане, напрыклад, не абавязкова вызначаць час дзеяслову ці лік назоўнікаў, калі яны й так зразумелыя з кантэксту;
* У лексыцы ложбану вельмі вялікая колькасьць выклічнікаў (), што дазваляе выказваць тонкую розьніцу ў эмоцыях і стаўленьне да навакольнага;
* Сынтаксіс ложбану ня мае выключэньняў, щто патэнцыйна робіць яго зручным для машыннага перакладу;
* Марфалёгія ложбану заснаваная на лёгіцы прэдыкатаў і здольная дакладна выказаць складаныя лягічныя канструкцыі;
* У марфалёгіі й артаграфіі ложбану няма выключэньняў, таму структура ложбанскага тэксту можа быць лёгка прааналізаваная кампутарам;
* Ложбан арыентаваны на культурную нэўтральнасьць;
* Ложбан даволі просты для вывучэньня ў параўнаньні з натуральнымі мовамі;
* Ложбан (як і ягоны папярэднік логлан) уваходзіць у сям’ю штучных моваў лягічнага тыпу.

Першапачатковай мэтай праекту ложбан было стварыць вэрсію логлану, свабодную ад ліцэнзійных абмежаваньняў. У цяперашні момант у ложбану ёсьць і іншыя мэты:
* Дасьледаваньне гіпотэзы лінгвістычнае адноснасьці Сэпіра — Ўорфа;
* Дасьледаваньні па кагнітыўнай лінгвістыцы;
* Аптымізацыя ўзаемадзеяньня паміж чалавекам і кампутарам, выкарыстаньне ў базах ведаў і ў машынным перакладзе;
* Дасьледаваньні па штучным інтэлекце й машынным аналізе мовы;
* Выкарыстоўваньне ложбану як агульнаадукацыйнага прадмету, які разьвівае разумовую здольнасьць;
* Нарэшце, проста як сродак для творчасьці.

## Альфабэт

### Галосныя

Сымбалем «y» пазначаецца так званы «шва» — кароткі ненаціскны галосны , нешто сярэдняе паміж «э», «а» й «о». У словах, дзе «y» знаходзіцца ў перадапошнім складзе, націск ставіцца на складзе, папярэднім перадапошняму (то бок на трэцім складзе з канца). У астатніх словах націск ставіцца на перадапошнім складзе — за выключэньнем аднаскладовых словаў — якія ёсьць ненаціскнымі.

### Зычныя

### [[Дыфтонг]]і
Спалучэньні галосных літараў, якія вымаўляюцца як адзін склад (некаторыя прыклады).

### Спэцыяльныя сымбалі
У ложбане не патрабуецца выкарыстоўваньне знакаў пунктуацыі, структура сказу адназначна вызначаецца бязь іхняе дапамогі (то бок, неадназначныя фразы накшталт «пакараць нельга памілаваць» у ложбане прынцыпова немагчымыя). Можна разглядаць гэта інакш: у ложбане ролю знакаў прыпынку іграюць асобныя словы. Напрыклад, пара *li … li’u* прыкладна адпавядаюць двукосьсю, *xu* — пытальніку і г. д. Знакі прыпынку, якія выкарыстоўваюцца ў беларускай і ангельскай мовах кшталту  могуць выкарыстоўвацца ў стылістычных мэтах для павышэньня лёгкачытэльнасьці тэкста чалавекам.

Тым ня менш, у ложбане ўжываюцца тры нялітарных сымбалі, гэта «.» — кропка, «,» — коска і «'» — апостраф.

Апостраф «'» фактычна ёсьць адной зь літараў ложбанскага альфабэту. Яму звычайна адпавядае зычны гук , якога няма ў беларускай мове, у ангельскай мове ён запісваецца літарай *h*.
Апостраф ня ёсьць поўнасьцю самастойнай літарай, звычайна ён разьдзяляе дзьве галосныя, каб яны не зьліваліся ў адзін гук. Напрыклад, *ui* вымаўляецца як [уй], а *u’i* — як [уі].

Кропка «.» пазначае кароткую паўзу паміж словамі. Перад любым словам, якое пачынаецца з галоснае, належыць ставіць кропку.

Коскі рэдка сустракаюцца ў ложбане, яны дазваляюць яўна пазначыць мяжы складоў у слове. Звычайна гэта можа ўжывацца ў запісе імёнаў уласных (*cmevla*). Напрыклад, з дапамогай коскі можна прадухіліць стварэньне дыфтонгу дзьвюма галоснымі, што ідуць запар: *ais* чытаецца як [айс], а *a, is* — як [аіс]. Коска грае выключна ролю рэкамэндацыі, іншае вымаўленьне ня ёсьць памылкай.
Вялікія літары выкарыстоўваюцца ў ложбане для ўказанія націску, адрознага ад стандартнга (на перадапошнім складзе). Напрыклад, імя *Juliette* трэба пісаць *.DJUli, et.* у выпадку ангельскага вымаўленьня й *.juLIET.* у выпадку францускага.

## Марфалёгія
У ложбане ўсяго тры часьціны мовы. Адна, што называецца *brivla* (прэдыкат), аб’ядноўвае дзеясловы, прыметнікі й імёны агульныя. Сюды ўваходзяць *gismu* (1342 пяцілітарныя словы, якія прадстаўляюць аснову слоўнікавага запасу ложбану), запазычаныя словы (*fu’ivla*) й складовыя словы, складзеныя з *gismu* или *fu’ivla* (*lujvo*). Іншая група (*cmevla*) — імёны ўласныя. Трэцяя (*cmavo*) пакрывае службовыя словы: артыклі, лічэбнікі, выклічнікі, прыназоўнікі, часьціцы, паказчыкі часу й месца. Гэтыя *cmavo*, якіх налічваецца каля 600 (ня лічачы камбінацыяў), у сваю чаргу, падразьдзяляюцца на клясы (*selma’o*), якія бліжэй да паняцьця ўласна часьцінаў мовы (напр. кляса *UI* зьмяшчае выклічнікі). У ложбане няма прыслоўяў і прыметнікаў у тым сэнсе, у якім яны ёсьць у індаэўрапейскіх мовах. Ёсьць вялікі выбар артыкляў (*gadri*, падкляса *cmavo*), якія могуць указваць на дыстрыбутыўнасьць, масіў, мноства ці тыповы элемэнт. Адсутнічае скланеньне й спражэньне словаў па склонах, ліках, асобах ці часе. Час указваецца асобнымі c*mavo*. Лік, як граматычная катэгорыя, адсутнічае; адпаведнае значэньне перадаецца аналітычна.

Як належыць лягічнай мове, ложбан зьмяшчае набор як лягічных злучнікаў (якія выказваюць простыя лягічныя бінарныя апэрацыі), так і не лягічных злучнікаў.

Тыпалягічна ложбан прыналежыць да моваў клясу SVO (парадак словаў дзейнік-выказьнік-прамое дапаўненьне), хаця любы іншы парадак таксама магчымы. Азначэньне папярэднічае азначаемаму слову. Словаўтварэньне сынтэтычнае: большасьць *gismu* маюць ад адной да трох трохлітарных формаў, званыя *rafsi*, якія выкарыстоўваюцца ў словаскладаньні. Напрыклад, *gasnu* значыць «выклікаць», «прыводзіць да», а адпаведнае *rafsi* — *gau* — выкарыстоўваецца ў якасьці суфіксу, які ўтварае г.зв. каўзатывы: *carna* «круціцца» — *cargau* «паварочваць», *citka* «есьці» — *ctigau* «карміць».

### ''cmavo''
Дапаможныя словы, званыя на ложбане «cmavo» служаць для сувязі іншых словаў (як прыназоўнікі ці злучнікі), іншыя робяць *brivla* назоўнікамі (як артыклі), трэція выказваюць эмоцыі й фактычна ёсьць выклічнікамі.

У табліцы прыведзеныя некаторыя з выклічнікаў.

Любое з гэтых стаўленьняў можна памяняць на супрацьлеглае, дадаўшы *nai*, напрыклад *.uinai* трэба разумець як «адчуваю няшчасьце». Таксама іх можна камбінаваць, напрыклад *.iu.uinai* азначае «нешчасьлівы ў любві». Такім чынам можна перадаваць эмоцыі, для якіх няма адпаведнага паняцьця ў той ці іншай натуральнай мове.

### cmevla
*cmevla* выкарыстоўваюцца пераважна для стварэньня імёнаў уласных (хаця для іх можна выкарыстоўваць і *selbri*).

Існуюць некаторыя правілы, якім *cmevla* мусяць адпавядаць, таму некаторыя імёны пераносяцца ў ложбан зь іншых моваў бязь зьменаў, а іншыя мусяць быць «лажбанізаваныя». Для гэтага імя, па-першае, запісваецца з выкарыстаньнем толькі ложбанскіх літараў (улічваючы, што іхняе гучаньне ў ложбане адрозьніваецца ад ангельскага). Напрыклад: ангельскае *Anne* будзе *.an.*, Агмэт будзе *.axmet.*, Эдўард будзе *.eduard.*, ангельскае *Ibrahim* будзе *.IBraxim.* ці *.IBra’im.*

Важным правілам для лажбанізаваных імёнаў зьяўляецца тое, щто апошняя літара ў слове мусіць быць зычнай. Гэтае правіла ўведзенае для прадухіленьня блытаніны, усе іншыя словы ў ложбане сканчаюцца на галосную. Звычайна рэкамэндуецца пры неабходнасьці завяршаць імя літарай *s* ці прыбіраць апошнюю галосную. Напрыклад, «Маша» лажбанізуецца як *macas* ці *mac*, «Джо» будзе *djos*.

Яшчэ адно правіла тычыцца націску. Націск у ложбане робіцца на перадапошнім складзе, і калі ў імя ўласным націск ставіцца інакш, то неабходна выкарыстоўваць вялікія літары. Напрыклад: *Friedrich Nietzsche* будзе *fridrix.nitcys.*, *Napoleon Bonaparte* будзе *napole,ON.bonaPART.*

## Параўнаньне ложбану й логлану
* *gismu* ложбану ў большасьці выпадкаў рэзка адрозьніваюцца ад прымаў логлану па гучаньні, хаця прэдыкатыўная структура часта ў падобных паводле сэнсу словаў аналягічная;
* адсутнасьць першага запоўненага месца ў *selbri* стварае імпэратыў у логлане. У ложбане ж незапоўненае *selbri* проста мае больш шырокі сэнс, які можа ўключаць і імпэратыў:
:* *mi kamla* ў логлане значыць «Я іду/шоў/ісьціму», у ложбане *mi klama* значыць «Я іду/шоў/ісьціму»;
:* *kamla* ў логлане значыць «Ідзі!», у ложбане *klama* значыць «Ідзі!» альбо « йдзе/шоў/ісьціме»;
* граматыкай логлану не апісваецца матэматычная натацыя;
* паводле дадзеных на 2014 год актыўнасьць логлан-супольнасьці значна ніжэй, чым у ложбан-супольнасьці.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Новы падручнік «Хвалі Ложбана»

Катэгорыя:Штучныя мовы