Ужгарад

**У́жгарад** (, , , ) — горад ва Ўкраіне, адміністрацыйны цэнтар Закарпацкай вобласьці і Ужгарадзкага раёну. Знаходзіцца на рацэ Вуж на мяжы са Славаччынай, за 785&nbsp;км ад Кіева. Плошча — 40 км². Насельніцтва —  чалавек (2025).

## Этымалёгія
Паведамленьне Аль-Ідрысі ў 1154&nbsp;р. — найдаўнейшая пісьмовая крыніца, у якой згадваецца Ужгарад. З часу першае згадкі фактычна да канца Першай сусьветнай вайны мела толькі адну назву: Унґвар (варыянты Гункбар, Гунґвар, Онґвар). Само слова складаецца зь дзьвюх частак: «Унґ» і «вар». Датычна другой навукоўцы аднадумныя ў паходжаньні ад вугорскага vár — «умацаваньне, фартэцыя, замак». Вялікія дыскусіі выклікае этымалёгія слова «Унґ». У 1860&nbsp;року адзін зь першых гісторыкаў места Караі Мэйсараш (1821—1890) сьцьвярджаў, што «Унґ» азначае «хуткі». Тым часам для вызначэньня дадзенага панятку ў славянскіх мовах ужываюцца зусім іншыя словы. Адзін з дасьледнікаў Эдэ Маўкс, грунтуючыся на тым, што сярод качавых цюрскіх народаў правадыры плямёнаў называліся «онґ», і паколькі, адпаведна з гістарычнымі працамі вугорскага аўтара Ананіма (пач. XIII&nbsp;ст.) Арпад&nbsp;— адзін з правадыроў старажытных вугорцаў у канцы IX&nbsp;ст.&nbsp;— на пачатку X&nbsp;ст.&nbsp;— захапіў Ужгарад, то і фартэцыя (места) атрымала назву «Онґвар» («Унґвар»). Між іншым, самі продкі вугорцаў — вугры — маюць фіна-вугорскае, а ня цюрскае паходжаньне. Аднак, як высьветлілася, Арпад меў тытул «юлі» або «Дзюлі» (з чаго пазьней зьявілася ўласнае імя Дзьюла), а ня «онґ». Не пацьвярджаецца й дапушчэньне Пала Ясаі, што гэтая назва паходзіць ад імя пасла ўсходне-рымскага імпэратара Феадосія Анэгеса, накіраванага да караля гунаў Атылы (V&nbsp;ст.). Іван Ракоўскі лічыў, што назва Унґвар больш славянская, чым Ужгарад, і паходзіць ад такіх словаў, як Уґ (Унґ), што азначае поўдзень (рака Унґ (Уг па-славацку), цяперашні Уж, цячэ на поўдзень), і слова «твар» (тварыць, цьвердзь, фартэцыя), зь якога выпала літара «т», і яно атрымала форму *вар*. Барыс Яцэнка, вядомы дасьледнік «Велесавае кнігі» (большасьцю сучасных лінгвістаў і гісторыкаў лічыцца фальшыўкай, якая сканструяваная ў ХІХ ст. і зьмяшчае этымалягічна няслушныя імітацыі пад старажытнарускую мову), высунуў гіпотэзу, што ў назьве места крыецца этнічная назва ягоных жыхароў&nbsp;— украінцаў, якіх нібыта называлі таксама Унгара. У першай палове XIX&nbsp;ст. выдатны славіст Павал Шафарык (1795—1861) штучна з назвы Унґвар утварыў назву Угвар. З гэтай назвы пазьней была зробленая калька «Оўґгарад». Паралельна з гэтым выкладчык Ужгарадзкай духоўнай сэмінарыі Андрэй Балудзянскі (1807—1853) стварыў форму «Унґаград», пераклаўшы вугорскае слова «вар» (замак, умацаваньне) на славянскае «град», аднак ніводная назва не прыжылася. У сярэдзіне XIX&nbsp;ст. нарэшце зьяўляецца і назва Ужгарад. Зьявілася яна пад уплывам пад’ёму нацыянальных рухаў рускага насельніцтва краю, асабліва ў часы вугорскай рэвалюцыі 1848—1849&nbsp;рр. Каму належыць аўтарства ў стварэньні гэтай назвы, пакуль невядома, ажнак існуюць уяўленьні, якім чынам яна ўтвораная. Замест элемэнту «Унґ» ужытае слова «Уж», а вугорскае «вар» перакладзена (дарэчы, памылкова) як «горад». Новая назва места&nbsp;— «Ужгарад»&nbsp;— у той час не прыжылася. Ёю спарадычна карысталіся да канца 1860-х толькі асобныя прадстаўнікі мясцовай інтэлігенцыі (напрыклад, Аляксандар Духновіч). Насельніцтва ж краю, як пісаў у 1869 І.&nbsp;Ракоўскі, «зь недаразуменьнем зьвяртаецца да сьвятароў з пытаньнем: „Што гэта за места Ужгарад, дзе яно?“». Пра гэтую назву зноў згадалі толькі пасьля Першай сусьветнай вайны, калі Закарпацьце адышло да Чэхаславаччыны, і новая ўлада вырашыла славянізаваць назвы населеных пунктаў. З таго часу, за выняткам кароткага пэрыяду (1938—1944), калі Закарпацьце ўваходзіла ў склад Вугоршчыны, афіцыйна ўжываецца назва Ужгарад.

## Геаграфія
Месца разьмешчанае на вышыні прыблізна 120&nbsp;м у перадгор’ях Карпатаў на рацэ Вуж. Тэрыторыя места займае 41,56 км². Працягласьць з поўначы на поўдзень&nbsp;— 12&nbsp;км, з усходу на захад&nbsp;— 5&nbsp;км. Найвышэйшы пункт Ужгараду&nbsp;— гара Вялікая Дайбавецкая&nbsp;— 224&nbsp;м. Плошча зялёных масіваў і насаджэньняў складае 1574 га, акрамя таго, Ужгарад з усіх бакоў аточаны лясамі. Значную частку плошчы займае правабярэжная частка (Старое Места), якая крыху большая за левабярэжную. Берагі ракі Вуж зьвязваюць 7 мастоў: 6 пешаходна-транспартных і 1 чыгуначны.

## Насельніцтва
Насельніцтва Ужгараду расло нераўнамерна. Да пачатку 90-х рокаў XX стагодзьдзя колькасьць жыхароў дасягнула максымальнага ўзроўню 120 тысячаў чалавек. У наступныя гады адзначалася дэпапуляцыя насельніцтва. У табліцы пададзеныя зьвесткі перапісаў і ацэнак дасьледнікаў.


Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.9)
  id:darkgrey  value:gray(0.7)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.3,0.7,1)
ImageSize = width:700 height:400
PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:150
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
ScaleMajor = gridcolor:lavender increment:50 start:0
BackgroundColors = canvas:lightgrey
BarData=
  bar:1631 text:1631
  bar:1800 text:1800
  bar:1830 text:1830
  bar:1857 text:1857
  bar:1869 text:1869
  bar:1880 text:1880
  bar:1890 text:1890
  bar:1900 text:1900
  bar:1910 text:1910
  bar:1918 text:1918
  bar:1939 text:1939
  bar:1941 text:1941
  bar:1944 text:1944
  bar:1959 text:1959
  bar:1964 text:1964
  bar:1970 text:1970
  bar:1979 text:1979
  bar:1989 text:1989
  bar:1998 text:1998
  bar:2001 text:2001
  bar:2010 text:2010
  bar:2013 text:2013
PlotData=
  color:barra width:20 align:left
  bar:1631 from:0 till: 1.2
  bar:1800 from:0 till: 3.0
  bar:1830 from:0 till: 6.6
  bar:1857 from:0 till: 8.5
  bar:1869 from:0 till: 11.0
  bar:1880 from:0 till: 11.3
  bar:1890 from:0 till: 11.7
  bar:1900 from:0 till: 13.4
  bar:1910 from:0 till: 16.0
  bar:1918 from:0 till: 20.6
  bar:1939 from:0 till: 23.8
  bar:1941 from:0 till: 35.3
  bar:1944 from:0 till: 17.3
  bar:1959 from:0 till: 47.4
  bar:1964 from:0 till: 56.2
  bar:1970 from:0 till: 64.6
  bar:1979 from:0 till: 91.0
  bar:1989 from:0 till: 117.1
  bar:1998 from:0 till: 126.5
  bar:2001 from:0 till: 117.3
  bar:2010 from:0 till: 116.4
  bar:2013 from:0 till: 116.3
PlotData=
  bar:1631 at:1.2 fontsize:S text: 1.2 shift:(-10,5)
  bar:1800 at:3.0 fontsize:S text: 3.0 shift:(-10,5)
  bar:1830 at:6.631 fontsize:S text: 6.6 shift:(-10,5)
  bar:1857 at:8.537 fontsize:S text: 8.5 shift:(-10,5)
  bar:1869 at:11.017 fontsize:S text: 11.0 shift:(-10,5)
  bar:1880 at:11.373 fontsize:S text: 11.3 shift:(-10,5)
  bar:1890 at:11.793 fontsize:S text: 11.7 shift:(-10,5)
  bar:1900 at:13.471 fontsize:S text: 13.4 shift:(-10,5)
  bar:1910 at:15.980 fontsize:S text: 16.0 shift:(-10,5)
  bar:1918 at:20.609 fontsize:S text: 20.6 shift:(-10,5)
  bar:1939 at:23.8 fontsize:S text: 23.8 shift:(-10,5)
  bar:1941 at:35.252 fontsize:S text: 35.3 shift:(-10,5)
  bar:1944 at:17.261 fontsize:S text: 17.3 shift:(-10,5)
  bar:1959 at:47.396 fontsize:S text: 47.4 shift:(-10,5)
  bar:1964 at:56.2 fontsize:S text: 56.2 shift:(-10,5)
  bar:1970 at:64.578 fontsize:S text: 64.6 shift:(-10,5)
  bar:1979 at:90.995 fontsize:S text: 91.0 shift:(-10,5)
  bar:1989 at:117.061 fontsize:S text: 117.1 shift:(-10,5)
  bar:1998 at:126.500 fontsize:S text: 126.5 shift:(-10,5)
  bar:2001 at:117.317 fontsize:S text: 116.3 shift:(-10,5)
 bar:2010 at:116.4 fontsize:S text: 116.4 shift:(-10,5)
 bar:2013 at:116.304 fontsize:S text: 116.3 shift:(-10,5)
TextData=
  fontsize:S pos:(20,20)
   text: Колькасьць насельніцтва Ужгараду (тыс. чал.)


Асноўныя этнічныя групы (паводле вынікаў перапісу 2001 року):
*  украінцы&nbsp;— 77,8%
*  расейцы — 9,6%
*  вугорцы&nbsp;— 6,9%
*  славакі&nbsp;— 2,2%

Таксама ў месьце пражываюць цыганы, немцы, жыды й іншыя (агулам 3,5% насельніцтва).

Гістарычная дынаміка нацыянальнага складу:

### Мова

## Эканоміка
Ужгарад — істотны эканамічны цэнтар вобласьці, мае разгалінаваную бізнэс-інфраструктуру падтрымкі прадпрымальніцтва. У месьце засяроджана 4358 аб’ектаў гаспадараньня (25,4% агульнай колькасьці аб’ектаў вобласьці). На 10 тысячаў насельніцтва места прыпадае 164 дробныя прадпрыемствы пры сярэднім паказьніку па вобласьці і Ўкраіне&nbsp;— 60 адзінак. Зарэгістравана 9,6 тыс. прадпрымальнікаў-фізычных асобаў.

Найбольшую ўдзельную вагу ў агульным аб’ёме рэалізаванай прадукцыі, работ і паслуг займае гуртовы і раздробны гандаль, гандаль транспартнымі сродкамі і паслугі па іх рамонце&nbsp;— 75,2%, прамысловасьць − 14,5%, будаўніцтва&nbsp;— 4,4%, транспарт&nbsp;— 2,3%, апэрацыі зь нерухамасьцю&nbsp;— 1,5%, гатэльны і рэстаранны бізнэс&nbsp;— 0,6%, фінансавая дзейнасьць&nbsp;— 0,3%. Інвэстыцыйную дзейнасьць у месьце зьдзяйсьняюць інвэстары з 28 дзяржаваў. Найбольшая колькасьць інвэстыцый накіраваная ў разьвіцьцё апрацоўнай прамысловасьці (35,3&nbsp;млн. $), гандаль і побыт (8,8&nbsp;млн. $), гатэлі і рэстараны (2,3&nbsp;млн. $) і будаўніцтва (1,4&nbsp;млн. $).

### Прамысловасьць
Ужгарад — найістотнейшы эканамічны цэнтар Закарпацьця, тут знаходзіцца болей за 5 тыс. суб’ектаў гаспадараньня, зь іх 90%&nbsp;— прыватнай або калектыўнай уласнасьці. Асноўныя галіны прамысловасьці — харчовая, лёгка, дрэваапрацоўчая, мэблевая, выраб машын і абсталяваньня. Вядучыя прадпрыемствы места, скарыстаўшы ўнутраныя рэзэрвы й замежныя інвэстыцыі, правялі рэканструкцыю і мадэрнізацыю вытворчасьці, выпускаюць на сёньня канкурэнтаздольную прадукцыю на ўнутраным і зьнешнім рынках.

### Транспарт
Ужгарад — найбольшы транспартны вузел Закарпацкай вобласьці, празь які праходзіць нізка эўрапейскіх аўташляхоў&nbsp;— , , , а таксама міжнародныя аўтадарогі ,  і аўтамабільны шлях нацыянальнага значэньня . Дзейнічаюць чыгуначная станцыя і аэрапорт. У месьце разьмешчаны пункт пропуску на граніцы са Славаччынай Ужгарад — Вышне Нямецке.

Ужгарад&nbsp;— адзіны абласны цэнтар Украіны, у якім адсутнічае электратранспарт.

## Адукацыя і навука
3 гімназіі.

Вышэйшыя навучальныя ўстановы:
* Ужгарадзкі нацыянальны ўнівэрсытэт
* Закарпацкі мастацкі інстытут
* Прыродна-гуманітарны коледж УжНУ
* Ужгарадзкая ўкраінская багаслоўская акадэмія
* Карпацкі ўнівэрсытэт імя Аўгусьціна Валошына
* Ужгарадзкі камэрцыйны тэхнікум
* Ужгарадзкая багаслоўская акадэмія

## Культура

У Ужгарадзе дзейнічаюць Закарпацкі абласны тэатар лялек і Закарпацкі абласны дзяржаўны ўкраінскі музычна-драматычны тэатар.

Музэі і карцінныя галерэі:
* Закарпацкі краязнаўчы музэй у памяшканьні Ужгарадзкага замку
* Закарпацкі музэй народнай архітэктуры і побыту
* Закарпацкі абласны мастацкі музэй імя Ёсіпа Бакшая
* Заалягічны музэй УжНУ
* Мэмарыяльны будынак-музэй Фёдара Фёдаравіча Манайлы
* Мэмаріальны будынак-музэй Андрэя Коцкі
* Мастацкая галерэя «Ужгарад»
* Мастацкі цэнтар «Галерэя Ілько»

## Рэлігія

Рэлігійнае жыцьцё места ёсьць поліканфэсійным і прадстаўленым як традыцыйнымі, так і нетрадыцыйнымы рэлігійнымы напрамкамі. У месьце зарэгістраваныя 65 рэлігійных грамадаў. Сярод іх 23 праваслаўныя (УПЦ МП&nbsp;— 16, УПЦ КП&nbsp;— 5, УАПСЦ&nbsp;— 2), 11&nbsp;— грэка-каталіцкія, 2&nbsp;— рыма-каталіцкія, 12&nbsp;— пратэстанцкія грамады. Зарэгістраваныя 8 нэахрысьціянскіх цячэньняў (Царква Жывога Бога, хрысьціянская эвангельская царква, мармоны), плыня праваслаўнага паходжаньня (Праваслаўная царква Божай Маці), плыня хрысьціянскага паходжаньня (Царква Сабраньня Новага Запавету), 2&nbsp;— усходнія рэлігійныя плыні (будызм, Сьвядомасьці Крышны), 3&nbsp;— ісламскія грамады, 3&nbsp;— юдаізму і грамада Армянскай Апостальскай царквы. Акрамя таго, без рэгістрацыі дзейнічаюць яшчэ каля 10 грамадаў (дыянэтыка, рун-вера, вера Бахаі ды іншыя).

## Архітэктура і славутасьці
Ужгарад адносіцца да катэгорыі месцаў са значнаю архітэктурнаю спадчынаю. Зьберагліся ансамблі, асобныя ўнікальныя будынкі&nbsp;— помнікі архітэктуры дзяржаўнага і мясцовага значэньня. Гістарычна сфармаваная забудова цэнтральнай часткі места&nbsp;— жыльлёвыя кварталы, падзеленыя гаспадарскімі пабудовамі на вузкія дзялянкі. Гэтая забудова адносіцца ў асноўныму да XIX стагодзьдзя. Пераважная большасьць будынкаў малапавярховыя (да трох паверхаў).

Якасна іншым этапам местабудаўнічага разьвіцьця стала забудова 30-х рокаў XX стагодзьдзя. Гэта яскравы прыклад чэскага функцыяналізму, узор удалага выкарыстаньня адкрытых прастораў у плянаваньні і фармаваньні маштабнага мескага асяродку.
Пасьляваенная забудова вялася ў асноўным за межамі гістарычнай часткі. Яна ў пэўнай меры аднастайная па характары архітэктуры і адрозьніваецца іншымы падыходамі ў плянаваньні. Вялікія па памерах пляцы, шырыня вуліцаў і тыповыя жыльлёвыя будынкі паўднёвай часткі кантрастуюць з гістарычна сфармаваным характарам забудовы места.





Унікальнымі помнікамі архітэктуры ёсьць Гаранская ратонда&nbsp;— храм сьв. Ганны ХІ ст., Ужгарадзкі замак (ХІІ—ХVІІІ стагодзьдзі)&nbsp;— найстарэйшы помнік фартыфікацыйнага мастацтва і архітэктуры, Крыжаўзьвіжанскі сабор (1644), аформлены ў стылі позьняга барока, Шалесьціўская царква сьвятага Міхаіла (пабудаваная ў 1777 без адзінага цьвіка), Цэгальнянская царква (1802), абласная філярмонія&nbsp;— колішняя сынагога (1902), Пакроўская царква, пабудаваная расейскімі эмігрантамі як храм-помнік палеглым у І сусьветнай вайне (1930).

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Грамадзка-інфармацыйны партал Ужгараду
* Ужгарад на старых паштоўках
* Віртуальны Ужгарад
* Закарпацкія навіны
* Адпачынак у Ужгарадзе
* Закарпацкая вобласьць у складзе УССР
* Розподіл населення за національністю та рідною мовою 


Катэгорыя:Ужгарадзкі раён