open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Маладыя дэмакраты

Назву «**Малады́я дэмакра́ты**» маюць наступныя арганізацыі:

* «МХСС  Маладыя дэмакраты» — Моладзевы хрысьціянска-сацыяльны саюз, утвораны ў 1997 годзе, адзін з заснавальнікаў БНБ
* «Маладыя дэмакраты» — моладзевая структура Аб’яднанай Грамадзянскай Партыі Беларусі
* «Маладыя дэмакраты» — правацэнтрысцкая арганізацыя хрысьціянска-дэмакратычнай, лібэральнай і кансэрватыўнай моладзі і студэнтаў у Польшчы
Арган

**Арга́н** ( — прылада) — клявішна-духавы музычны інструмэнт, самы вялікі музычны інструмэнт у сьвеце.

З прычыны свайго памеру, шырокага дыяпазону гукавых частасьцяў, багацьця тэмбра і багацьця музычна-выканаўчых сродкаў, арган займае першае месца сярод усіх музычных інструмэнтаў.

## Беларусь
На сьнежань 2013 году ў касьцёлах Беларусі знаходзіся каля 100 арганаў. Яшчэ 3 выкарыстоўвалі ў Віцебскай філярмоніі, Беларускай дзяржаўнай філярмоніі ў Менску і ў Сафійскім саборы ў Полацку.

## Крыніцы
Арызонскі кратэр

**Арызонскі кратэр** (кратэр Барынгера, Каньён Д’ябла) — вялікі мэтэарытны кратэр у Арызоне (ЗША), за 30 км на захад ад гораду Ўінслоў (Winslow). Уяўляе сабой велізарную ўпадзіну дыямэтрам 1200 мэтраў і глыбінёй 180 мэтраў.

Кратэр узьнік каля 50 тысячаў гадоў таму пасьля падзеньня 60—80 мэтровага мэтэарыта, які важыў 300 тысячаў тон і ляцеў з хуткасьцю 45—60 тысячаў км/гадз.

Хоць на Зямлі ёсьць большыя паводле памераў ударныя кратэры, мэтэарытнае паходжаньне гэтага кратэра было даказана першым, і ён лепш за ўсіх захаваў сваё першапачатковае аблічча. Штогод кратэр наведвае мноства турыстаў.

## Вонкавыя спасылкі
* Афіцыйны сайт кратэра

Катэгорыя:Ударныя кратэры
Катэгорыя:Паўночная Амэрыка
Катэгорыя:ЗША
Кратэр арызонскі
Арыі

**Арыі**, або **арыйцы** — група індаэўрапейскіх народаў, якая, паводле шырока прынятай сярод навукоўцаў тэорыі, насяляла ў Бронзавым веку стэпы Эўразіі і перасялілася ў 2 тысячагодзьдзі да н. э. на тэрыторыю сучаснага Ірану і Індыі. Да сярэдзіны XX ст. гэты тэрмін таксама выкарыстоўваўся для пазначэньня праіндаэўрапейцаў, бо доўгі час лічыўся іх саманазвай, а таксама для пазначэньня сучасных індаэўрапейскіх народаў. Панятак ужываецца ў расалягічным, лінгвістычным і этналягічным сэнсах.

Катэгорыя:Старажытныя народы
Асаднікі

**Асаднікі** — польскія насельнікі Літвы—Заходняе Беларусі, у тым ліку і былыя вайскоўцы, якім урад міжваеннай Польшчы паводле асобнага закону 1920 г. выдзяляў землі на землях Заходняй Беларусі.

У польскай, чэскай, славацкай, украінскай, верхненелужыцкай мовах «асада» азначае пасяленьне, сядзібу, калёнію. У беларускай з гэтым коранем ёсьць толькі паняцьце «асадныя сяляне» і «асада» — плата гэтых сялян за карыстаньне зямлёй.

Асадніцтва ў міжваеннай Польшчы — адметная зьява XX ст., пачалося Законам ад сьнежня 1920 годзе пра надзяленьне зямлёй салдат, якія асабліва вызначыліся ў вайне супраць бальшавікоў. Асаднікаў надзялялі ўчасткамі зямлі па некалькі дзясяткаў гектараў пераважна ўздоўж савецка-польскай граніцы. Асаднікі мелі зброю і аб’ядноўваліся ў «Саюз былых абаронцаў усходніх ускраін», выконвалі паліцэйскія, адміністрацыйныя і антыдывэрсыйныя функцыі.

Агулам у Заходняй Беларусі было каля 9000 гаспадарак асаднікаў. Мэта акцыі — зьмяніць этнічны склад насельніцтва ў пагранічных раёнах, апалячыць мясцовых беларусаў.

Нягледзячы на тое, што асаднікаў сялілі на землі, якія належалі некалі расейскай дзяржаве, а пасьля польскай, беларускія сяляне кепска адносіліся да новых суседзяў. Усё гэта адбывалася з-за недахопу ворыва і зямлі. У сярэдзіне 1920-х гадоў двары асаднікаў палілі беларускія сяляне.

## Літаратура
* Кізіма С. А., Лянцэвіч В. М., Самахвалаў Дз. С. Гісторыя Беларусі: Курс лекцый. — Мн.: Выд-ва МІК, 2003. — 91 с.
* Stobniak-Smogorzewska J. Kresowe osadnictwo wojskowe 1920—1945. — Warszawa, RYTM, 2003, 

## Вонкавыя спасылкі
* 

Катэгорыя:Заходняя Беларусь
Катэгорыя:Асадніцтва
Катэгорыя:Вайсковая гісторыя Польшчы
Катэгорыя:Крэсы Ўсходнія
Асобны корпус жандармаў

**Асобны корпус жандармаў** () — ваенная паліцыя ў Расейскай імпэрыі, створаная ў 1836 годзе на аснове жандармскіх дывізіёнаў корпуса ўнутранай варты і жандармскага палка. Уся краіна была падзеленая на некалькі (спачатку пяць, потым восем) жандармскіх акругаў, на чале якіх стаялі вышэйшыя жандармскія чыны. Акругі, у сваю чаргу, распадаліся на аддзяленьні. На аддзяленьне прыходзілася звычайна 2—3 губэрні; начальнікамі прызначаліся жандармскія штаб-афіцэры.

У 1880 годзе Асобны корпус жандармаў пераданы ў падпарадкаваньне Міністэрству ўнутраных справаў Расейскай імпэрыі. Указ 25 чэрвеня (7 ліпеня) 1882 году захаваў за міністрам унутраных справаў званьне шэфа жандармаў і значэньне камандуючага ўсімі ўпраўленьнямі і часьцямі корпуса жандармаў (за выключэньнем часьцей, якія знаходзяцца пры вайсковых акругах), непасрэднае кіраваньне корпусам даручыў аднаму з таварышаў міністра, загадчыку паліцыяй, з найменьнем апошняга камандзірам асобнага корпуса жандармаў. Гэты камандзір, у страявым, інспэктарскім і ваенна-судовым дачыненьні, карыстаўся правамі і ўладай камандуючага войскамі вайсковае акругі; па страявой частцы ён дзейнічае праз штаб корпуса, а па прадмэтах, якія адносяцца да выяўленьня і дасьледаваньня злачынстваў — праз дэпартамэнт паліцыі міністэрства ўнутраных справаў.

Катэгорыя:Расейская імпэрыя
Дзяржаўны савет (Расейская імпэрыя)

**Дзяржаўны савет** () — найвышэйшы дарадчы орган Расейскай імпэрыі, які дзейнічаў у 1810—1917 гадах. Усе законы і заканадаўчыя акты перад зацьвярджэньнем імпэратарам павінны былі абавязкова абмяркоўвацца ў Дзяржсавеце.

Заснаваны Аляксандрам I яшчэ ў 1801 годзе, як Непрыменны Савет. У 1810 годзе становіцца найвышэйшым законадарадчым органам Імпэрыі. З 1906 году Дзяржаўны Савет ператвараецца ў верхнюю палату першага расейскага парлямэнту, нароўні зь ніжняй палатай — Дзяржаўнай Думай.

## Склад
Дзяржаўны Cавет складаўся з роўнага ліку прызначаных Імпэратарам і абраных чальцоў. Выбарныя чальцы Дзяржаўнага Савета абіраліся: 

* ад *губэрнскіх земскіх сабораў* — па 1 чалавеку на 3 гады; 
* ад *губэрнскіх і абласных дваранскіх грамадзтваў* — 18 чалавек; 
* ад *[[Расейская праваслаўная царква|Праваслаўнай Расейскай Царквы]]* — 6 чалавек, якія выбіраліся Сынодам па паданьні эпархіяльных архірэяў; 
* ад *Савета і мясцовых камітэтаў гандлю і мануфактураў, біржавых камітэтаў і купецкіх управаў* — 12 чалавек; 
* ад *Пецярбурскай Акадэміі навук і універсітэтаў* — 6 чалавек; 
* ад *Фінляндзкага Сойму* — 2 чалавекі. 

У 1914 годзе Дзяржаўны Cавет складаўся з 188 чалавек.

Чальцы Дзяржаўнага Савету (за выключэньнем членаў ад губэрнскіх земскіх сабораў) абіраліся на 9 гадоў; кожныя 3 гады абнаўлялася траціна складу. У Дзяржаўны Савет не маглі быць абраныя асобы, якія ня мелі правы ўдзельнічаць у выбарах у Дзяржаўную Думу, асобы маладзейшыя за 40 гадоў або ня скончыўшыя курсу ў сярэдніх навучальных установах.

Пасьля Лютаўскай рэвалюцыі 1917 году Дзяржсавет спыніў сваю працу.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Расейская імпэрыя
Адміралтэйств-калегія

**Адміралцейств-калегія** () — вышэйшы орган кіраваньня ваенна-марскімі справамі ў Расеі, заснаваны Пятром I у 1718, які ўзначаліў Фёдар Апраксін. Складалася з марскіх ваеначальнікаў. На чале быў прэзыдэнт, падпарадкаваны непасрэдна цару. У 1802 увайшла ў склад створанага марскога міністэрства, у 1827 ператворана ў дарадчы орган пры марскім міністру — Адміралтэйств-савет.

Катэгорыя:Калегіі Расейскай імпэрыі
Адміралтэйств-савет

**Адміралтэйств-савет** () — орган ваенна-марскога кіраваньня ў Расейскай Імпэрыі, які быў створаны ў 1827 з Адміралтэйств-калегіі і спачатку адказваў за гаспадарчую частку флота, зьяўляючыся дарадчым органам пры марскім міністру. З 1836 самастойная вышэйшая ваенна-марская ўстанова па гаспадарчай частцы пад старшынствам начальніка Галоўнага марскога штаба. Пазьней ператвораны ў вышэйшы заканадаўчы і распарадчы орган марскога міністэрства. Скасаваны дэкрэтам Савецкай улады ў 1917.

Катэгорыя:Урад Расейскай імпэрыі
Асобая нарада (Расейская імпэрыя)

**Асобая нарада** () — у Расейскай імпэрыі назва некаторых камісій зьмешанага складу з адміністрацыйных асобаў і прадстаўнікоў грамадзтва для разгляду розных важных пытаньняў і распрацоўкі законапраэктаў у розных вобласьцях (напрыклад, асобая нарада па расходах на суднабудаваньне пры Дзяржсавеце, асобая нарада па грамадзкіх працах у мясцовасьцях, якія пацярпелі ад неўраджая пры Дзяржсавеце і г. д.).

Катэгорыя:Расейская імпэрыя
Ахоўнае аддзяленьне

**Ахо́ўнае аддзяле́ньне** () — падразьдзяленьне дэпартамэнту паліцыі Міністэрства ўнутраных справаў Расейскай імпэрыі, якое займалася палітычным вышукам. З моманту стварэньня аддзяленьне атрымала выключнае права вядзеньня апэратыўна-вышуковай працы па палітычных злачынствах, як у Расеі, так і за мяжой.

Аддзяленьне па ахове парадку і грамадзкай бяспекі было створана ў 1866 годзе ў Санкт-Пецярбургу пасьля замаху на Аляксандра II. У Маскве і Варшаве зьявілася ў 1880 годзе. З 1880 году падпарадкоўвалася непасрэдна Дэпартамэнту паліцыі Міністэрства ўнутраных справаў.

Да 1914 году ў краіне існавала 26 ахоўных аддзяленьняў у розных губэрнях і абласьцях. У выніку Лютаўскай рэвалюцыі 1917 году ахоўныя аддзяленьні былі скасаваныя. Агульная колькасьць супрацоўнікаў усіх ахоўных аддзяленьняў была меней за тысячу чалавек, зь якіх дзьвесьце працавалі ў Санкт-Пецярбургу. У большай частцы губэрняў было ня больш за 2—3 супрацоўнікі ахоўнага аддзяленьня. Акрамя афіцыйнага штату, ахоўнае аддзяленьне мела спэцыяльную агентуру — філёраў, якія ажыцьцяўлялі зьнешняе назіраньне, і інфарматараў, укаранёных у палітычныя партыі.

Катэгорыя:Спэцслужбы Расейскай імпэрыі
Катэгорыя:Тайная паліцыя
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1881 годзе
Катэгорыя:Зьніклі ў 1917 годзе
Вярхоўны крымінальны суд (Расейская імпэрыя)

**Вярхоўны крымінальны суд** — вышэйшы надзвычайны судовы орган Расейскай імпэрыі. Ствараўся для правядзеньня палітычных працэсаў дзекабрыстаў (1826), Дзьмітрыя Каракозава (1866), А. К. Салаўёва (1879) і інш. З 1906 судовы орган, які разглядаў буйныя крымінальныя справы як 1-я судовая інстанцыя.

Катэгорыя:Расейская імпэрыя
Асновы праваслаўнай культуры

**Асновы праваслаўнай культуры** — навучальны курс, які плянуецца ўключыць ў школьную праграму ў Расеі.

З 1 верасьня 2006 году асновы праваслаўнай культуры (АПК) вывучаюцца ў 15 рэгіёнах Расеі. У двух рэгіёнах Чарназем’я — Бранскай (курс «Сустрэча з гісторыяй») і Белгародзкай (курс «Праваслаўная культура») абласьцях АПК зьяўляецца абавязковым прадметам.

Катэгорыя:Праваслаўе
Катэгорыя:Адукацыя ў Расеі
Асобая нарада па абароне

**Асо́бая нара́да па абаро́не** — урадавы орган у Расеі, створаны ў 1915 годзе, падчас Першай сусьветнай вайны, для арганізацыі ваеннай эканомікі. Асобая нарада па абароне зьдзяйсняла кантроль прадпрыемстваў, якія выраблялі прадмэты баявога забеспячэньня, размяркоўвала буйныя ваенныя замовы паміж расейскімі і замежнымі заводамі, займалася пытаньнямі забеспячэньня арміі. Узначальвалася ваенным міністрам. У склад нарады ўваходзілі прадстаўнікі розных ведамстваў, Дзяржаўнай думы, Дзяржаўнага савета, грамадзкіх арганізацыяў, дзеляў прадпрыемстваў.

Катэгорыя:Урад Расейскай імпэрыі
Катэгорыя:Расейская імпэрыя ў Першай сусьветнай вайне
Катэгорыя:Дзяржаўная дума Расейскай імпэрыі
Галоўная палата мераў і вагаў

**Галоўная палата мераў і вагаў** () — дзяржаўная ўстанова Расейскай імпэрыі, якая кіравала паверачнай часьцю ў краіне і зьяўлялася цэнтральнай установай Міністэрства фінансаў.

Утворана ў 1893 годзе ў Санкт-Пецярбургу дзякуючы ініцыятыве Дзьмітрыя Мендзялеева, навукоўца-захавальніка Дэпо ўзорных мераў і вагаў, якое й было ператворана ў Галоўную палату.

Паводле Палажэньня аб мерах і вагах 1899 году задачай Палаты зьяўлялася «захаваньне аднастайнасьці, пэўнасьці і ўзаемнай адпаведнасьці мераў і вагаў»; па законе 1901 году на яе было ўскладзенае кіраваньне мясцовымі паверачными палаткамі, часовымі іх аддзяленьнямі, разьмеркаваньне па тых і іншых састаяўшых пры Палаце павярыцеляў, камандыраваньне іх і іншае, а таксама рашэньне розных пытаньняў па мэтралёгіі і вядзеньне справаздачнасьці па паступленьні ў казну збораў за таўраваньне мераў і вагаў. У самой Палаце прылада паверачнай справы было даведзеная да магчымай навукова-тэхнічнай дасканаласьці.

У 1931 годзе рэарганізавана ў Інстытут мэтралёгіі і стандартызацыі, з 1934 — інстытут мэтралёгіі. Цяпер — УНДІ мэтралёгіі імя Мендзялеева.

## Вонкавыя спасылкі
* УНДІ

Катэгорыя:Расейская імпэрыя
Катэгорыя:Мэтралёгія
Дэпо ўзорных мераў і вагаў

**Дэпо́ ўзо́рных ме́раў і ва́гаў** () — першая дзяржаўная мэтралягічная і паверачная ўстанова Расеі. Створаная ў 1842 годзе.
У абавязкі Дэпо ўваходзіла захоўваньне эталёнаў мераў і арганізацыя іх паверкі, а таксама выраб новых эталёнаў. Першымі навуковымі захавальнікамі Дэпо ўзорных мераў і вагаў былі акадэмік Адольф Купфэр і прафэсар Уладзімер Глухаў.

У 1892 годзе навуковым захавальнікам Дэпо ўзорных мераў і вагаў быў прызначаны геніяльны расейскі хімік Дзьмітры Мендзялееў. Ужо ў пачатку сваёй дзейнасьці па кіраўніцтву Дэпо Дзьмітры Мендзялееў паставіў перад сабой тры задачы, вырашэньне якіх, па яго меркаваньню, павінна было карэнным чынам зьмяніць наяўнае становішча справаў у вобласьці мераў і вагаў: 
* аднаўленьне расейскіх прататыпаў даўжыні і масы; 
* стварэньне цэнтральнай мэтралягічнай установы з добра абсталяванымі для навуковых прац лябараторыямі; 
* арганізацыя паверачнай справы на новай аснове.

Першым вынікам дзейнасьці Мендзялеева было ператварэньне Дэпо ўзорных мераў і вагаў у 1893 годзе ў Галоўную палату мераў і вагаў, кіраўніком якой ён і быў прызначаны.

## Літаратура
* Каменцева Е., Устюгов Н. Русская метрология. М.: Высшая школа, 1975.

Катэгорыя:Расейская імпэрыя
Рышард Качароўскі

**Ры́шард Качаро́ўскі** (; 26 лістапада 1919, Беласток — 10 красавіка 2010, Смаленская вобласьць) — польскі дзяржаўны дзеяч, апошні прэзыдэнт Польскай Рэспублікі ў выгнаньні (1989—1990).

## Біяграфія
Напярэдадні Другой Сусьветнай вайны быў інструктарам гарцэраў (скаўтаў) у Беластоку.

Пасьля 17 верасьня 1939 году перайшоў у падпольле, дзе арганізаваў Шарыя шэрагі () — вайсковую структуру польскіх гарцэраў. У 1940 годзе арыштаваны НКВД, атрымаў сьмяротны прысуд, які быў заменены тэрмінам 10 гадоў у ГУЛагу.

Са зьняволеньня выйшаў на аснове дамовы паміж эміграцыйным польскім урадам і І. Сталінам пра ўтварэньне польскай арміі генэрала Андэрса ў СССР. Ваяваў пад Монтэ-Касына.

Пасьля вайны застаўся ў Вялікабрытаніі, у 1955—1988 гадох кіраваў польскім гарцэрствам на эміграцыі. У 1986 годзе быў абраны міністрам замежных справаў ураду Польскай Рэспублікі ў выгнаньні, а 19 ліпеня 1989 году заняў пасаду прэзыдэнта Польскай Рэспублікі ў выгнаньні. 22 сьнежня 1990 году, пасьля першых свабодных прэзыдэнцкіх выбараў у Польшчы, перадаў сымбалі прэзыдэнцкай улады Польскай Рэспублікі новаабранаму прэзыдэнту Леху Валэнсу.

У 2004 годзе зрабіўся ганаровым кавалерам I клясы (Рыцарам Вялікага Крыжа) брытанскага Ордэна Сьв. Міхала і Сьв. Юрыя.

Загінуў 10 красавіка 2010 году ў авіякатастрофе пад Смаленскам.

Пахаваны ў Варшаве.

## Крыніцы

Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў БССР
Катэгорыя:Удзельнікі бітвы пад Монтэ-Касына
Катэгорыя:Міністры Польшчы
Катэгорыя:Прэзыдэнты Польшчы
Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Беластоку
Катэгорыя:Загінулі ў авіякатастрофах
Катэгорыя:Пахаваныя ў Варшаве
Таіці

**Таіці** () — найвялікшы востраў з групы Наветраных астравоў Фрацускай Палінэзіі, знаходзіцца ў архіпэлягу астравоў Таварыства ў паўднёвай частцы Ціхага акіяна. Насельніцтва складае 178 133 чалавекі (паводле перапісу жніўня 2007 году). Зьяўляецца самым населеным востравам Фрацускай Палінэзіі, дзе жыве 68,6% яе насельніцтва. Сталіца Папээтэ разьмешчана на паўночна-заходнім узьбярэжжы вострава.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі


Катэгорыя:Астравы Ціхага акіяна
Кастусь Маскалік

**Касту́сь Маска́лік** (28 траўня 1918, Гарадзея — 12 красавіка 2010, Лёндан) — беларускі грэка-каталіцкі сьвятар.

## Жыцьцяпіс
Канстанцін Маскалік нарадзіўся ў сялянскай сям’і Тодара і Ганны (з роду Шыманскіх) ў заходнебеларускім мястэчку Гарадзея, што недалёка ад Нясьвіжу. Рана застаўся сіратою: маці памерла, калі яму было ўсяго 8 месяцаў, а ў васьмігадовым узросьце памёр і яго бацька. Апеку і выхаваньне над сіратою ўзялі сваякі.

Скончыў сямігодку ў Гарадзеі, потым цягам двух гадоў жыў у Жыровіцкім праваслаўным манастыры. Яшчэ перад вайной гэты вельмі пабожны юнак зацікавіўся грэка-каталіцтвам і некаторы час быў у грэка-каталіцкім манастыры айцоў студытаў ва Уніве каля Львова. У траўні 1941 з роднага Гародзея быў мабілізаваны ў Чырвоную Армію і вывезены ў Расею, але як «ненадзейны» ў хуткім часе апынуўся ў працоўным батальёне.

Як польскі грамадзянін ён здолеў трапіць у Армію Андэрса, разам зь якой праз Іран, Ірак, Палестыну і Эгіпет зрабіў сваеасаблівую пілігрымку ў Сьвятую Зямлю. Урэшце ў 1944 апынуўся ў Італіі. Ганарыўся, што праз усю вайну не забіў аніводнага чалавека і не зрабіў аніводнага стрэлу (працаваў пры кухні).

У 1947 годзе Кастусь Маскалік паступіў у калегію Русікум у Рыме, дзе праходзіў сваю сьвятарскую фармацыю і навучаньне. 10 красавіка 1955 ўкраінскі грэка-каталіцкі архібіскуп Іван Бучко ўдзяліў яму сьвятарскія сьвячаньні.

Праз паўгады а. Кастусь Маскалік прыехаў у Лёндан, дзе служыў у Беларускай каталіцкай місіі ў Лёндане.

У 1958 годзе а. Кастусь Маскалік выехаў у Парыж на пасаду кіраўніка Беларускай каталіцкай місіі ў Францыі, аднак у 1962 годзе быў пераведзены ў Рым як памочнік а. Пятра Татарыновіча ў працы на Ватыканскім радыё.

У 1985 айцец Кастусь Маскалік вярнуўся ў Лёндан на працу ў Місіі. Ад 2000 году ён жыў доме састарэлых у Лёндане.

Пахаваны на могілках сьв. Панкрата ў Лёндане, побач з магіламі біскупа Часлава Сіповіч, а. Язэпа Германовіча і іншых беларускіх каталіцкіх сьвятароў.

## Вонкавыя спасылкі
* Св. памяці айцец Кастусь Маскалік // Наша Ніва, 13 красавіка 2010
* Ігар Бараноўскі. Адыйшоў да Госпада айцец Кастусь Маскалік // Царква, № 2 (65), 2010

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Гарадзеі
Катэгорыя:Удзельнікі бітвы пад Монтэ-Касына
Катэгорыя:Беларускія каталіцкія сьвятары
Катэгорыя:Беларускія каталіцкія сьвятары ўсходняга абраду
Катэгорыя:Беларуская грэка-каталіцкая царква
Катэгорыя:Памерлі ў Лёндане
Папээтэ

**Папээтэ** () — сталіца Францускай Палінэзіі, заморскай супольнасьці Францыі. Насельніцтва складае 26 017 чалавек (2007).

## Крыніцы

Катэгорыя:Гарады Францускай Палінэзіі
Катэгорыя:Сталіцы Акіяніі
Катэгорыя:Мястэчкі і вёскі Таіці
Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XIX стагодзьдзі
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1818 годзе
Катэгорыя:Гарады-порты Акіяніі
Ганна Валентыновіч

**Га́нна Валентыно́віч** (; 15 жніўня 1929, Роўна — 10 красавіка 2010, Смаленская вобласьць) — легендарная постаць у Польшчы, актывістка і заснавальніца прафсаюзу «Салідарнасьць».

## Біяграфія
З 1950 году працавала на Гданьскай суднавэрфі як зварніца і кранаўніца. За ўдзел у прафсаюзным руху адміністрацыя звольніла яе 7 жніўня 1980 году (за пяць месяцаў да выйсьця на пэнсію). Рашэньне адміністрацыі выклікала страйк, які пачаўся 14 жніўня 1980 году. У выніку страйку паўстаў незалежны прафсаюз «Салідарнасьць», а Г. Валентыновіч і звольненага неўзабаве пасьля яе Леха Валэнсу аднавілі на працы.

З «Салідарнасьці» Г. Валентыновіч выйшла яшчэ ў 1980-х гадох, крытыкуючы тагачаснае кіраўніцтва прафсаюзу вакол Леха Валэнсы.

У 2006 годзе Інстытут нацыянальнай памяці апублікаваў інфармацыю, што ў 1981 годзе за Г. Валентыновіч сачылі больш за 100 функцыянэраў і агентаў камуністычных спэцслужбаў.

Загінула 10 красавіка 2010 году ў авіякатастрофе пад Смаленскам.

Пахаваная ў Гданьску.

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Роўне
Катэгорыя:Прафсаюзныя дзеячы Польшчы
Катэгорыя:Памерлі ў Смаленскай вобласьці
Катэгорыя:Загінулі ў авіякатастрофах
Катэгорыя:Пахаваныя ў Польшчы
Бюлетэнь загранічнай групы Партыі беларускіх сацыялістаў-рэвалюцыянэраў

«**Бюлетэнь загранічнай групы Партыі беларускіх сацыялістаў-рэвалюцыянэраў**» (лістапад 1925 — жнівень 1928) — выдаваўся ў Парыжы праскімі эсэрамі.

Рашэньня аб выданьні было прынята на паседжаньні Рады БНР 12 сьнежня 1925 году. Агулам выдадзена 9 нумароў.

## Літаратура
* Кароткі нарыс беларускага пытаньня. — Менск: І. П. Логвінаў, 2009. — 396 с. — (Кнігарня «Наша Ніва»). .

Катэгорыя:Зьявіліся ў 1925 годзе
Катэгорыя:Беларускія газэты
Катэгорыя:Газэты на беларускай мове
Катэгорыя:Беларуская Народная Рэспубліка
Вячаслаў Лаўскі

**Вячаслаў Якубавіч Лаўскі** (15 (27) лістапада 1900, в. Слачва, Наваградзкі павет — 1951, Інта, Комі АССР, ГУЛАГ) — беларускі грамадзка-палітычны дзяяч.

## Жыцьцяпіс
У 1916 годзе ў бежанстве на Бабруйшчыне.
 
Зь вясны 1919 году браў удзел у арганізацыі на Ігуменшчыне беларускіх школаў. У 1920—1922 гадах вучыўся ў Наваградзкай беларускай гімназіі.

Навучаўся ў Праскім політэхнічным ўнівэрсытэце, які скончыў у 1929 годзе. Падчас вучобы ў Празе быў адным з кіраўнікоў студэнцкай філіі Беларускага сялянскага саюза й сэкцыі БСРГ, сакратаром скаўцкай арганізацыі «Беларускі Сакол». Адзін з заснавальнікаў ў жніўні 1924 годзе й старшыня з 11 лістападу 1927 году да 1930 году Аб’яднаньня беларускіх студэнцкіх арганізацыяў (АБСА). У 1925 годзе абраны сакратаром Рады БНР. Удзельнік 8-га кангрэсу Міжнаронай студэнцкай канфэрэнцыі ў Празе ў 1926 годзе.

У выданьнях «Новы шлях», «Студэнцкая думка» надрукаваў шэраг апавяданьняў і артыкулаў.

Па вяртаньні на Бацькаўшчыну ў 1930—1934 гадах выкладчык матэматыкі ў Наваградзкай беларускай гімназіі.

Падчас Другой сусьветнай вайны браў удзел у працы Лідзкай філіі Беларускага нацыянальнага камітэту.

Пасьля вайны арыштаваны. Загінуў у канцлягэры ў 1951 годзе. Месца сьмерці Інта, Комі АССР, ГУЛАГ.

## Кнігапіс

*  
*  
*  
*  
*  

*  
*  
* 

## Крыніцы

## Літаратура
* ЛАЎСКІ Вячаслаў Якубавіч // 
* Арсень Ліс, Уладзімір Ляхоўскі. Лаўскі, Вячаслаў Якубавіч. // — С. 341.
* 
* 

## Вонкавыя спасылкі
* Мартыралёг «Свабоды»: Вячаслаў Лаўскі

Катэгорыя:Нарадзіліся 27 лістапада
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1900 годзе
Катэгорыя:Беларускія грамадзкія дзеячы і дзяячкі
Катэгорыя:Палітыкі БНР
Катэгорыя:Выпускнікі Наваградзкай беларускай гімназіі
Катэгорыя:Беларусы ў Чэхіі
Катэгорыя:Беларускія настаўнікі
Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў БССР
Катэгорыя:Памерлі ў 1951 годзе
Катэгорыя:Беларускія калябаранты з нацысцкай Нямеччынай
283

## Падзеі
* 

## Нараджэньні
* 

## Сьмерці
* Карус, рымскі імпэратар

## Вонкавыя спасылкі
Вяйсея

**Вяйсе́я** () — места ў Летуве, на паўвысьпе возера Ганчы. Цэнтар староства Лазьдзейскага раёну Аліцкага павету. Знаходзіцца за 19 км ад Лазьдзеі.

Вяйсея — даўняе мястэчка гістарычнай Гарадзеншчыны (частка Троччыны). Да нашага часу тут захаваліся сядзібна-паркавы комплекс Агінскіх і касьцёл Сьвятога Юрыя, помнікі архітэктуры і садова-паркавага мастацтва XVIII—XIX стагодзьдзяў.

## Назва
Тапонім Вяйсея (Вяйсеі, Вяйсей) утварыўся ад назвы возера, якое знаходзіцца за 6 км на паўднёвы захад ад места.

## Гісторыя

### Вялікае Княства Літоўскае
Першы пісьмовы ўпамін пра Вяйсею датуецца 1501 годам, калі вялікі князь Аляксандар перадаў яе князям Глінскім. У гэты час Вяйсея ўваходзіла ў склад Гарадзенскага павету Троцкага ваяводзтва. У XVI ст. вялікі князь Жыгімонт Аўгуст перадаў вёску князям Алелькавічам.

У 1525 годзе Вяйсея атрымала прывілей на правядзеньне кірмашоў. У 1526 годзе ў мястэчку збудавалі першы касьцёл. У ХVII ст. Вяйсея перайшла ў валоданьне князёў Масальскіх; у касьцельнай крыпце спачыў гетман Міхал Юзэф Масальскі.

### Пад уладай Расейскай імпэрыі
У выніку трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай (1795 год) Вяйсея апынулася ў складзе Прусіі, у 1807 годзе згодна з Тыльзіцкай мірнай дамовай — у складзе Расейскай імпэрыі, у Сейненскім павеце Аўгустоўскай губэрні. На 1827 год тут было 63 будынкі. У 1885—1887 гадох у Вяйсеі працаваў афтальмолягам стваральнік эспэранта Людвік Замэнгоф.

За часамі Першай сусьветнай вайны ў 1915 годзе Вяйсею занялі войскі Нямецкай імпэрыі.

### Найноўшы час
Згодна з Рыскай мірнай дамовай 1921 году Вяйсея апынулася ў складзе Летувы. За часамі Другой сусьветнай вайны з чэрвеня 1941 да 1944 году Вяйсея знаходзілася пад акупацыяй Трэцяга Райху.

У 1990-я гады ўлады Летувы залучылі Вяйсею ў афіцыйны этнаграфічны рэгіён Дзукія.


Viajsieja, Rynak. Вяйсея. Рынак (1928).jpg|Касьцёл на Рынку, 1928 г.
Viajsieja, Aginski. Вяйсея, Агінскі (1922).jpg|Палац Агінскіх, 1922 г.
Viajsieja, Aginski. Вяйсея, Агінскі (1922) (2).jpg|Касьцёл і палац, 1922 г.
Zamenhof-domo Veisiejai.jpg|Дом Замэнгофа, каля 1890 г.


## Насельніцтва

### Дэмаграфія
* **XIX стагодзьдзе**: 1827 год — 737 чал.
* **XXI стагодзьдзе**: 2005 год — 1673 чал.; 2018 год — 1217 чал.

## Турыстычная інфармацыя

### Славутасьці
* Касьцёл Сьвятога Юрыя (1817)
* Могілкі юдэйскія
* Сынагога (XIX ст.)
* Сядзібна-паркавы комплекс Агінскіх (XVIII—XIX стагодзьдзі)

### Страчаная спадчына
* Палац Агінскіх (XVIII ст.)

## Галерэя

Kosciol w Wiejsiejach Litwa 03.jpg|Касьцёл Сьвятога Юрыя
Wooden bell tower of Veisiejai St. George church.jpg|Касьцёл, званіца
Veisiejai. Biblioteka ir muziejus.JPG|Бібліятэка і музэй
Park in Veisiejai.jpg|Парк


## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* 

Катэгорыя:Гарады Летувы
Катэгорыя:Населеныя пункты Аліцкага павету
282

## Падзеі
* 

## Нараджэньні
* 

## Сьмерці
* Пробус, рымскі імпэратар
Słowo Ojczyste

**Słowo Ojczyste** () — часопіс, які выдаецца ў Горадні на польскай мове грамадзкім аб’яднаннем «Польская Маці Школьная на Беларусі» («Polska Macierz Szkolna na Białorusi»).

Часопіс асьвятляе жыцьцё грамадзкага аб’яднаньня, дзейнасьць пэдагогаў і пляцовак, якія займаюцца навучаньнем польскай мове. Значнае месца аддаецца прапановам і матэрыялам па мэтодыцы навучаньня, парадам пэдагогам. Выданьне таксама зьмяшчае артыкулы па гісторыі, краязнаўству, літаратурных творах польскіх аўтараў, легендах і паданьнях.

На пачатак 2008 г. выдадзена больш за 90 нумароў часопіса. Галоўны рэдактар — Ірына Чарняк.

## Вонкавыя спасылкі
* Polska Macierz Szkolna na Białorusi — Miesięcznik «Słowo Ojczyste»

Катэгорыя:Беларускія часопісы
Катэгорыя:Часопісы на польскай мове
Вербалоз

**Вербалоз** (; іншая назва **вярба пяцітычынкавая**) — лістападнае дрэва ці куст роду вярба сямейства вярбовых.

## Батанічнае апісаньне

Дрэва вышынёю да 15 м, куст — да 3—5 м. Кара цёмна-бурая, бліскучая. Крона разьвесістая, галінкі доўгія, гнуткія. Лісьце шчыльнае, шырокалянцэтнае або яйкападобна-прадаўгаватае. Кветкі ў каташках, якія цьвітуць пасьля распусканьня лісьця. Плод — каробачка.

Вербалоз хутка расьце, непатрабавальны да глебы.

## Распаўсюджаньне
Пашыраны на ўсёй Беларусі: у сырых лясах, на берагах ручаёў і азёраў, на балотах, вільготных лугах. Цьвіце ў траўні-чэрвені.

## Выкарыстаньне
Зьяўляецца добрым позьнім меданосам. Кара ідзе на здабываньне саліцыну й для вырабу (зьмест танідаў 5,6—10,3%). Зь лісьця здабываюць жоўтую фарбу. Пруць прыдатны на грубае пляценьне. Дэкаратыўная расьліна, ужываецца для абсаджваньня плацін і азеляненьні вуліц. Драўніна шчыльней, чым у іншых відаў, ідзе на паліва й на вырабы.

## Вонкавыя спасылкі

Катэгорыя:Дрэвы
Катэгорыя:Кусты
Катэгорыя:Вярбовыя
Генэрал-пракурор

**Генэрал-пракурор** — адна з вышэйшых дзяржаўных пасадаў у Расейскай імпэрыі, кіраўнік Урадаўнічага Сэната, які назіраў за законнасьцю дзейнасьці ўрадавых установаьў.

Пасада генэрал-пракурора была заснаваная Пятром I 12 студзеня 1722 года. Яе папярэдніцай, але зь меншымі паўнамоцтвамі, была пасада генэрал-рэвізора, якая існавала ў 1715—1718 гадах. Першым генэрал-пракурорам быў прызначаны П. І. Ягужынскі. Генэрал-пракурор першапачаткова зьяўляўся часткай сэнацкай канцылярыі і ведаў сэнацкім справаводзтвам; адначасова кіраваў пракуратурай, якая складалася з трохступеністай сыстэмы кантролю над Сэнатам і ўсімі адміністрацыйнымі і судовымі ўстановамі, — як цэнтральнымі, так і мясцовымі. Памагатым генэрал-пракурора ў Сэнаце зьяўляўся обэр-пракурор. Кантроль за дзейнасьцю органаў улады ажыцьцяўляўся праз падначаленых — пракурораў і фіскалаў.

Становішча і абавязкі генэрал-пракурора неадначасова карэктаваліся. Пры рэформе дзяржаўнага кіраваньня, прадпрынятай Аляксандрам I, з 1802 года пасада кіраўніка Сэната была злучаная з пасадай міністра юстыцыі і набыла свой канчатковы круг абавязкаў: генэрал-пракурор зьяўляўся начальнікам пракуратуры і канцылярыі Сэната, а таксама карыстаўся правам нагляду за дзейнасьцю службовых асобаў усяго судовага ведамства. Без істотных зьмен пасада генэрал-пракурора існавала да лютаўскай рэвалюцыі 1917 года.

Катэгорыя:Расейская імпэрыя
Губэрнскі статыстычны камітэт

**Губэрнскі статыстычны камітэт** — орган дзяржаўнай (урадавай) статыстыкі ў губэрнях Расейскай Імпэрыі. 20 сьнежня 1834 году Імпэратар зацьвердзіў «Правілы для статыстычнага аддзяленьня пры савеце міністэрства ўнутраных справаў і статыстычных камітэтаў у губэрнях». 28 студзеня 1835 году быў прыняты ўказ Урадаўнічага сэнату аб арганізацыі губэрнскіх статыстычных камітэтаў. Губэрнскія статыстычныя камітэты засноўваліся пад старшынствам грамадзянскіх губэрнатараў. Дзейным кіраўніком быў сакратар камітэта. У 1855 годзе губэрнскія статыстычныя камітэты аднесеныя да першых інстанцыяў. 26 сьнежня 1860 году было зацьверджана «Палажэньне аб губэрнскіх статыстычных камітэтах». Паводле Дэкрэта СНК РСФСР № 67 ад 15 верасьня 1918 году губэрнскія статыстычныя камітэты былі афіцыйна скасаваныя. Пачалося фармаваньне савецкай дзяржаўнай статыстыкі на базе статыстычных службаў губэрнскіх земскіх управаў.

Катэгорыя:Урад Расейскай імпэрыі
Катэгорыя:Гісторыя статыстыкі
Пшамыслаў Гасеўскі

**Пшамыслаў Эдгар Гасеўскі** (; 12 траўня 1964 году, Слупск — 10 красавіка 2010 году, пад Смаленскам) — польскі палітык.

Закончыў юрыдычны факультэт Гданьскага ўнівэрсытэту (1989, абарона працы магістэрскай 1997), сярод яго выкладчыкаў быў Лех Качынскі. За студэнцкім часам дзейнічаў у апазыцыі. Быў працаўніком бюро прафзьвязу Салідарнасьць. Быў адным з заснавальнікаў партыі Пагадненьне цэнтру (Porozumienie Centrum), а таксама Права і справядлівасьць.

Пачынаючы з 2001 году тройчы абіраўся дэпутатам у Сойм з выбарчай акругі 33 Кельцы. У Сойме 4-га скліканьня (2001—2005) быў чальцом сьледчай камісіі. У Сойме 5-га скліканьня (2005—2007) быў галавой дэпутацкага клюбу Права і справядлівасьць (3 лістапада 2005 — 19 ліпеня 2006), міністрам-старшынём пастаяннага камітэту Рады Міністраў (14 ліпеня 2006 — 16 лістапада 2007), намесьніка прэм’ер-міністра (8 траўня 2007 — 7 верасьня 2007 ды 11 верасьня — 16 лістапада 2007), падсакратара стану ў канцылярыі (адміністрацыі) прэм’ер-міністра. У Сойме 6-га скліканьня (з 2007) быў зноў галавой дэпутацкага клюбу Права і справядлівасьць (13 лістапада 2007 — студзень 2010), а пазьней адным з намесьнікаў старшыніі партыі.

Загінуў 10 красавіка 2010 году ў авіякатастрофе пад Смаленскам.

16 красавіка 2010 году пасьмертна ўзнагароджаны Крыжам камандорскім з зоркай ордэна Адраджэньня Польшчы .

Пахаваны на Вайсковых могілках на Павонзках ў Варшаве.

## Крыніцы й заўвагі

Катэгорыя:Выпускнікі Гданьскага ўнівэрсытэту
Катэгорыя:Дэпутаты Сойму Польскай Рэспублікі
Катэгорыя:Міністры Польшчы
Катэгорыя:Супрацоўнікі Адміністрацыі прэм’ер-міністра Польшчы
Катэгорыя:Намесьнікі прэм’ер-міністраў Польшчы
Катэгорыя:Памерлі ў Смаленскай вобласьці
Катэгорыя:Загінулі ў авіякатастрофах
Катэгорыя:Пахаваныя на вайсковых могілках Павонзкі
Сэнат Расейскай імпэрыі

**Урадавы сэнат** () — найвышэйшы дзяржаўны орган Расейскай імпэрыі, падпарадкаваны імпэратару. Заснаваны Пятром I 22 лютага (5 сакавіка) 1711 году як найвышэйшы орган дзяржаўнае ўлады і заканадаўства. З пачатку XIX стагодзьдзя зьдзяйсьняў даглядныя функцыі за дзейнасьцю дзяржаўных ўстановаў; з 1864 году — найвышэйшая касацыйная інстанцыя. Распушчаны пасьля Лютаўскай рэвалюцыі 1917 году.

## Вонкавыя спасылкі
* Гісторыя судовых установаў у Расеі. 1851 год.

Катэгорыя:Расейская імпэрыя
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1711 годзе
Катэгорыя:Зьніклі ў 1917 годзе
Дзяржаўны кантроль Расейскай імпэрыі

**Дзяржаўны кантроль [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]** — орган Кабінэта Міністраў Расейскай імпэрыі, які зьдзяйсьняў кантрольна-зьлічальныя і даглядальныя функцыі ў вобласьці прыходу, выдатку і захоўваньня капіталаў дзяржаўнага бюджэту, а таксама бюджэтаў усіх міністэрстваў і ведамстваў паасобку.

Утвораны на правах міністэрства ў 1811 годзе, Дзяржаўны кантроль на працягу першых 25 гадоў свайго існаваньня насіў назву «Дзяржаўнае ўпраўленьне рэвізіі дзяржаўных рахункаў» (28 студзеня 1811 — 30 сьнежня 1836) і толькі затым атрымаў сваё канчатковае найменьне, якое праіснавала да 28 лютага 1917 году.

Катэгорыя:Урад Расейскай імпэрыі
Катэгорыя:Аўдыт
Міністэрства паліцыі Расейскай імпэрыі

**Міністэ́рства палі́цыі** — дзяржаўны орган Расейскай імпэрыі ў 1810—1819 гадах.

Міністэрства было сфармавана пры ператварэньні міністэрстваў у 1810 годзе. Паводле задумцы Міхаіла Сьпяранскага, міністэрства паліцыі павінна было сачыць за унутранай бясьпекай дзяржавы. Пры заснаваньні міністэрства паліцыі, якое адбылося 25 чэрвеня 1811 г., яно складалася з трох дэпартамэнтаў:
* паліцыі гаспадарчай (справы харчовыя і прыказы грамадзкага апякунства);
* паліцыі выканаўчай;
* паліцыі мэдычнай, мэдычнага савету і канцылярыі міністра.

Канцылярыя міністэрства паліцыі дзялілася на дзьве: *агульную*, прадметамі вядзеньня якой былі мэдычная і паліцэйская статыстыкі і справаводзтва па паперах, якія паступаюць на імя міністра, і *асаблівую*, якая кіравала справамі па замежніках, замежных пашпартах, цэнзурнай рэвізіяй і асаблівымі справамі. 4 лістапада 1819 году міністэрства паліцыі далучылася да міністэрства ўнутраных справаў, а асаблівая канцылярыя міністра была зачыненая ў 1826 г. і замест яе было заснаванае III аддзяленьне Ўласнай канцылярыі.

Міністрамі паліцыі былі Аляксандар Балашоў (1810—1812 і 1819) і Сяргей Вязьміціна (1812—1819).

Катэгорыя:Расейская імпэрыя
Аляксандар Чыжэўскі

**Аляксандар Леанідавіч Чыжэўскі** (1897, места Цеханавец Гарадзенскай губэрні, цяпер Польшча — 20 сьнежня 1964) — біяфізык, адзін з заснавальнікаў геліябіялёгіі.

Скончыў Маскоўскі археалягічны інстытут (1917) і Маскоўскі камэрцыйны інстытут (1918), вучыўся на фізыка-матэматычным (1915—1919) і мэдычным факультэтах Маскоўскага ўнівэрсытэту, дзе і працаваў у 1917—1927 у Лябараторыі зоапсыхалёгіі Наркамату асьветы Расеі (з 1925, загаднік Цэнтральнай навукова-дасьледчай лябараторыі іянізацыі з 1931), загаднік лябараторыі Упраўленьня будаўніцтвам Палаца Саветаў.

У 1939 абраны ганаровым прэзыдэнтам на Першым Міжнародным кангрэсе па біялягічнай фізыцы і касьмічнай біялёгіі ў Нью-Ёрку. Быў накіраваны Мэмарандум пра навуковыя працы Чыжэўскага ад імя кангрэсу ў Нобэлеўскі камітэт, але навуковец адмовіўся ад вылучэньня на Нобэлеўскую прэмію «з этычных матываў».

У 1942 быў рэпрэсаваны, знаходзіўся ў лягерах Сьвярдлоўскай вобласьці Расеі і Казахстану. Рэабілітаваны ў 1958, пасьля чаго вярнуўся ў Маскву.

Навуковыя працы па дасьледаваньні ўплыву касьмічных фізычных фактараў і ўзьдзеяньня паветраных іёнаў (аэронаў) на жывыя арганізмы. Усталяваў залежнасьць паміж цыкламі сонечнай актыўнасьці і многімі зьявамі ў біясфэры.

Аўтар успамінаў «Усё жыцьцё» (1947) і зборніка «Вершы» (1987).

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі
* Вядомыя беларусы на Belarus.by
* Чыжэўскі Аляксандр Леанідавіч на Spadchyna.org

Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1897 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Цеханаўцы
Катэгорыя:Беларускія фізыкі
Катэгорыя:Беларускія біёлягі
Катэгорыя:Расейскія фізыкі
Катэгорыя:Расейскія біёлягі
Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў СССР
Катэгорыя:Памерлі 20 сьнежня
Катэгорыя:Памерлі ў 1964 годзе
Джэрымэндэрынг

**Джэрымэндэрынґ** () — выбарчая тэхналёгія, пры якой межы выбарчых акругаў зьмяняюцца такім чынам, што парушаецца прынцып роўнасьці выбарчых правоў грамадзянаў. Джэрымэндэрынґ выкарыстоўецца на выбарах па мажарытарнай выбарчай сыстэме, і патрабуе разьвітай партыйнай сыстэмы.

## Гісторыя
Тэрмін зьявіўся ў 1812 годзе, калі карыкатурыст намаляваў адну з выбарчых акругаў штату Масачусэтс у выглядзе саламандры. Выдавец газеты назваў гэты малюнак «Gerrymander», паводле прозьвішча губэрнатара штату Элбрыджа Джэры, вынаходніка гэтай сыстэмы. 

## Крыніцы

## Вонкавыя спасылкі

* Джэрымэндынґ у Злучаных Штатах Амэрыкі

Катэгорыя:Выбары
Катэгорыя:Зьявіліся ў 1812 годзе
Януш Вішнеўскі

**Януш Леон Вішнеўскі** (; нарадзіўся 18 жніўня 1954 году, Торунь) — польскі пісьменьнік.

## Жыцьцяпіс
Як пісьменьнік дэбютаваў у 2001 годзе раманам «С@мот@ ў сеціве», на падставе якога паўстаў фільм ды тэлевізыйны сэрыял, створаны TVP. Кінапрэм’ера фільму адбылася 7 верасьня 2006 году ў Варшаве. Сама кніга тры гады не выходзіла са сьпісу бэстсэлераў, вытрымала шматлікія перавыданьні, у тым ліку з дапаўненьнямі па выніках дыскусу пісьменьніка з чытачамі на інтэрнэт-форумах.

## Творы

* 2012, Miłość oraz inne dysonanse, (z Irada Vovnenko, Wydawnictwo ZNAK), 
* 2012, Moja bliskość największa, (Wydawnictwo Literackie), 
* 2012, Na fejsie z moim synem, (Wielka Litera), 
* 2011, Ukrwienia, (Wydawnictwo Literackie), 
* 2011, Łóżko, (Świat Książki), 
* 2010, Czułość oraz inne cząstki elementarne, (Wydawnictwo Literackie), 
* 2010, Zbliżenia, (Wydawnictwo Literackie), * 2009, *Bajkoterapia*, (як суаўтар, Nasza Księgarnia), 
* 2009, *Bikini*, (Świat Książki), 
* 2009, *Arytmie*, (кніжнае выдавецтва «Elipsa»), 
* 2008, *W poszukiwaniu najważniejszego. Bajka trochę naukowa*, (Nasza Księgarnia), 
* 2008, *Między wierszami*, (z Małgorzatą Domagalik), (Wydawnicto W.A.B.), 
* 2008, *Sceny z życia za ścianą*, (Wydawnictwo Literackie), 
* 2008, *Arytmia uczuć*, (z Dorotą Wellman, Wydawnictwo G+J), 
* 2007, *Czy mężczyźni są światu potrzebni?*, (Wydawnictwo Literackie), 
* 2006, *Molekuły emocji*, (Wydawnictwo Literackie), 
* 2006, *Opowiadania letnie, a nawet gorące*, (jako współautor, Wydawnictwo Prószyński i S-ka SA), 
* 2005, *188 dni i nocy*, (z Małgorzatą Domagalik, Wydawnictwo Santorski & Co, obecnie wznowiana w wydwanictwie W.A.B.), 
* 2005, *Opowieści wigilijne*, (jako współautor, Wydawnictwo Prószyński i S-ka SA), 
* 2005, *Intymna teoria względności*, (Wydawnictwo Literackie), 
* 2005, *10 x miłość*, (jako współautor, Świat Książki), 
* 2004, *Los powtórzony*, (Wydawnictwo Prószyński i S-ka SA), 
* 2003, *S@motność w Sieci. Tryptyk*, (Wydawnictwa Czarne i Prószyński S-ka, w koedycji), 
* 2003, *Martyna*, (як суаўтар, выдавецтва Platforma Mediowa Point Group), 
* 2002, *Zespoły napięć*, 
* 2001, *С@мот@ ў сеціве*, 

## Беларускія пераклады
* Канец адзіноты: раман / Януш Леон Вішнеўскі. — Мінск : А. М. Янушкевіч, 2020. — 457, [2] с.

## Вонкавыя спасылкі

* Афіцыйная старонка Януша Вішнеўскага

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Торуні
Катэгорыя:Польскія літаратары
Катэгорыя:Польскія паэты
Катэгорыя:Дактары хімічных навук
Курляндзкае біскупства

**Курляндзкае біскупства** ўзьнікла ў 1234 ў хадзе заваяваньня і хрысьціянізацыі крыжаносцамі балцкага племені куршаў.

Гэта тэакратычная дзяржава на паўночным захадзе сучаснай Латвіі складалася з трох частак (Пілтэн, Айзпутэ, Саксьлея), між якіх укліньваліся ўладаньні Лівонскага ордэна.

У сярэдзіне XVІ ст. 2/3 зямель ужо належала сьвецкім уладальнікам.

У 1559 біскуп Ёган ІV Мюнгаўзен прадаў Курляндзкае біскупства дацкаму каралю, які аддаў яго пад уладу свайго брата Магнуса. Пасьля сьмерці Магнуса ў 1583 з-за Курляндзкага біскупства ўзьнікла вайна паміж Даніяй і Рэччу Паспалітай. У 1585 Курляндзкае біскупства было саступлена Даніяй за 30 тыс. талераў, перайшло да Рэчы Паспалітай і ўключана ў склад Курляндзкага герцагства.

Катэгорыя:Гісторыя Латвіі
Курган

**Курга́н** — разнавіднасьць пахавальных помнікаў, распаўсюджаных на ўсіх кантынэнтах, акрамя Аўстраліі і Антарктыды. Характарызуецца, як правіла, утварэньнем землянога насыпу над пахавальнай ямай. Вылучаюцца шматлікія тыпы курганоў, якія характарызуюцца асаблівасьцямі канструкцыі пахавальнай камэры і насыпу. У народзе курганы маюць свае назвы — Валатоўкі, Капцы, Курганкі, Швэдзкія магілы, Францускія магілы, Дзявочыя магілы, Змяенкі, Сопкі, Старыя кладкі.

Катэгорыя:Насыпы
Катэгорыя:Цюрскія словы і выразы
Катэгорыя:Пахавальныя збудаваньні
Пансыянат

**Пансыяна́т** ( ад  — вклад) — дамы адпачынку ці гатэлі для адпачываючых з поўным забесьпячэньнем.

Катэгорыя:Санаторна-курортнае лячэньне
Курорт

**Куро́рт** ( — «лячэбнае месца») — асвоеная прыродная тэрыторыя, якая выкарыстоўваецца ў лячэбных, прафілактычных і аздараўленчых мэтах. Тэрыторыя ўмяшчае добра дасьледаваныя прыродныя лячэбныя рэсурсы, неабходныя для іх эксплюатацыі будынкі і збудаваньні, аб’екты інфраструктуры; падлягае спэцыяльнай ахове; павінна адпавядаць экалягічным і санітарна-эпідэміялягічным нормам і правілам.

Адрозьніваюць курорты прыморскія, раўнінныя (у тым ліку лясныя), горныя (у тым ліку нізка-, сярэдне- і высакагорныя, адпаведна па вышыні 400—1000, 1000—2000 м і вышэй).

На Беларусі існуюць курорты рэспубліканскага і мясцовага значэньня: Белае Возера, Белы Бераг, Ждановічы, Нарач, Рагачоў, Ушачы і г. д.


Катэгорыя:Тыпы населеных пунктаў
Прафілякторыя

**Прафілякто́рыя** — аздараўленчая арганізацыя для правядзеньня аздараўленьня працоўных або навучэнцаў без адрыву ад вытворчай дзейнасьці або вучобы. 

Катэгорыя:Санаторна-курортнае лячэньне
Катэгорыя:Аздараўленчыя арганізацыі
Пуцёўка

**Пуцёўка** — дакумэнт, які сьведчыць права грамадзянаў на атрыманьне комплекса паслуг у санаторна-курортных і аздараўленчых арганізацыях.

Катэгорыя:Санаторна-курортнае лячэньне
Ліпецкая авіяцыйная школа

**Ліпецкая авіяцыйная школа** (аб’ект «Ліпецк») — патаемная навуковая ўстанова рэйхсвэра, разьмешчаная ў Савецкім Саюзе, якая была арганізаваная супольна з нямецкімі спэцыялістамі ў рамках савецка-нямецкага вайсковага супрацоўніцтва ў 1920-х і працавала з траўня 1925 па 1933 гады.

Паводле савецка-нямецкага пагадненьня красавіка 1925 году, Нямеччына, якой Версальскай дамовай было забаронена разьвіваць уласную вайсковую авіяцыю, атрымлівала магчымасьць карыстацца авіябазай у Ліпецку, якая знаходзілася прыкладна за 400 км на поўдзень ад Масквы), у абмен на тэхнічную дапамогу і доступ да вынікаў выпрабаваньняў. Апэрацыя праводзілася ва ўмовах сакрэтнасьці і называлася нямецкім бокам «Навуковай установай па эксперыментах і выпрабаваннях самалёта» (, WIVUPAL).

Для падрыхтоўкі нямецкіх лётчыкаў выкарыстоўваліся тыпы самалётаў, узятыя на ўзбраеньне Чырвонай Арміяй, праводзіліся выпрабаваньні новых тыпаў нямецкіх баявых самалётаў. У навучальнай праграме былі курсы падрыхтоўкі пілотаў і назіральнікаў. Нямецкі пэрсанал школы складаў 50—100, пасьля 1931 — да 200 чал.

Пасьля 1930 патрэба ў існаваньні школы ў абодвух бакоў паступова пачала зьнікаць, і нарэшце школа была закрытая. Агульны выпуск склаў каля 230 лётчыкаў і назіральнікаў, быў назапашаны важны тэхнічны досьвед.

## Спасылкі
* Robert Craig Johnson. Planting the Dragon’s Teeth: the German Air Combat School at Lipetsk (USSR) 1925—1930 // Chandelle Aviation Magazine, 1998.
* Авіяцыйная школа ў Ліпецку

Катэгорыя:Вайсковая гісторыя
Малярная маса

**Малярная маса** — хімічная велічыня, роўная адносіне масы рэчыва да колькасьці рэчыва.

: M = {m \over n} = N_A \cdot m_M

Тлумачэньне зьменных у формуле:

* *m* — маса
* *n* — колькасьць рэчыва
* *N<sub>A</sub>* — лічба Авагадра
* *m<sub>M</sub>* — маса малекулы

## Глядзіце таксама
* Адносная атамная маса

Катэгорыя:Хімія
Катэгорыя:Малекулярная фізыка
Мараны

**Мараны** — тэрмін, якім хрысьціянскае насельніцтва Гішпаніі і Партугаліі звала габрэі, якія прынялі хрысьціянства і іх нашчадкаў, незалежна ад ступені добраахвотнасьці звароту (канец XIV—XV стст.).

Як правіла, мараны і іх нашчадкі ўпотай працягвалі захоўваць цалкам або часткова адданасьць юдаізму. Габрэйская традыцыя разглядае маранаў як найболей значны гурт *анусімаў* (літар. «прымушаныя») — габрэяў, гвалтоўна зьвернутых у іншую рэлігію.

Шматлікія мараны таемна працягвалі вызнаваць юдаізм і з гэтай прычыны зьяўляліся галоўным аб’ектам перасьледаў гішпанскай інквізыцыі, як і марыскі (мусульмане, якія прынялі хрысьціянства ў аналягічнай сытуацыі).

## Глядзіце таксама
* Марыскі
* Спрадвечныя хрысьціяне

Катэгорыя:Гісторыя Гішпаніі
Катэгорыя:Гісторыя Партугаліі
Катэгорыя:Антысэмітызм
Катэгорыя:Інквізыцыя
Моладзь Эўрапейскай народнай партыі

**Моладзь Эўрапейскай народнай партыі** (, *YEPP*) — маладзёвая арганізацыя Эўрапейскай народнай партыі, якая аб’ядноўвае больш за 51 хрысьціянска-дэмакратычную моладзевую палітычную арганізацыю з больш чым 35 краінаў Эўропы, сумарная колькасьць сяброў перавышае 1,4 мільёна.
Заснаваная ў 1997 годзе.

МХСС Маладыя дэмакраты і Малады Фронт прадстаўляюць Беларусь у YEPP.

## Вонкавыя спасылкі

* Афіцыйны сайт арганізацыі 

Катэгорыя:Міжнародныя недзяржаўныя арганізацыі
Момант інэрцыі

**Мо́мант інэ́рцыі** — скалярная фізычная велічыня, якая характарызуе інэртнасьць цела ў вярчальным руху. Цела з большым момантам інэрцыі больш марудна зьмяняе хуткасьць свайго вярчэньня пад адным і тым жа ўзьдзеяньнем.

Паняцьце моманту інэрцыі для вярчальнага руху падобнае да паняцьця масы для паступальнага руху.

Момант інэрцыі матэрыяльнага пункта вызначаецца наступным чынам:

J = m r^2,

дзе m — маса пункта, r — ягоная адлегласьць ад восі вярчэньня.

Для сыстэмы, якая складаецца з мноства матэрыяльных пунктаў, момант інэрцыі вызначаецца як сума момантаў інэрцыі ўсіх яе пунктаў:

J = \sum_{i} m_i r_i^2

Для суцэльнага цела момант інэрцыі вызначаецца як аб’ёмны інтэграл:

J = \int \limits_{(V)} \rho r^2 dV,

дзе \rho — шчыльнасьць цела.

Катэгорыя:Мэханіка
Катэгорыя:Базавыя паняцьці фізыкі
Кутавая хуткасьць

**Кутава́я ху́ткасьць** — фізычная велічыня, што характарызуе, наколькі хутка зьмяняецца кут павароту цела пры ягоным вярчэньні. Кажучы больш фармальна, кутавая хуткасьць — гэта вытворная ад кута павароту па часе:

\omega = \frac {d\Phi} {dt}

Пры павароце пункту, што рухаецца па акружыне з радыюсам R, на кут d\Phi яго перамяшчэньне складае

dr = R d\Phi

Адсюль вынікае сувязь паміж кутавой і лінейнай хуткасьцю матэрыяльнага пункту:

v = \frac {dr} {dt} = R \frac {d\Phi} {dt} = \omega R

Такім чынам, пры вярчальным руху кожны пункт цела мае сваю хуткасьць, якая залежыць ад яго адлегласьці R ад восі вярчэньня. У той жа час, кутавая хуткасьць усіх пунктаў (для абсалютна цьвёрдага цела) аднолькавая.

Кутавая хуткасьць можа разглядацца як вэктар, які накіраваны ўздоўж восі вярчэньня так, што калі глядзець у кірунку вэктара, то вярчэньне адбываецца паводле гадзіннай стрэлкі. Вэктар кутавой хуткасьці належыць да псэўдавэктараў.

Вэктар кутавой хуткасьці можна вызначыць наступным чынам:

\mathbf \omega = \frac {\mathbf r \times \mathbf v} {r^2}

дзе \mathbf r — вэктар радыюсу, накіраваны ад цэнтру акружыны да матэрыяльнага пункту.

Модуль кутавой хуткасьці вымяраюць радыянамі за сэкунду.

Катэгорыя:Кінэматычныя велічыні
Катэгорыя:Хуткасьць
Катэгорыя:Куты
Катэгорыя:Вярчальная сымэтрыя
Катэгорыя:Часавыя прапорцыі
Катэгорыя:Тэнзары
Кутавое паскарэньне

**Кутаво́е паскарэ́ньне** — вэктарная велічыня, якая характарызуе хуткасьць зьмены кутавой хуткасьці. Больш фармальна, гэта вытворная ад кутавой хуткасьці па часе:

\mathbf \epsilon = \frac {d\mathbf \omega} {dt}

Калі матэрыяльны пункт верціцца вакол нерухомай восі, то яго лінейнае паскарэньне можна знайсьці наступным чынам:

\mathbf a = \frac {d\mathbf v} {dt} = \frac {d(\mathbf \omega \times \mathbf r)} {dt} = \frac {d\mathbf \omega} {dt} \times \vec r + \mathbf \omega \times \frac {d\mathbf r} {dt} = \mathbf \epsilon \times \mathbf r + \mathbf \omega \times (\mathbf \omega \times \mathbf r)

Складнік \mathbf a_{tau} = \mathbf \epsilon \times \mathbf r накіраваны па датычнай да траекторыі і ўяўляе сабой, такім чынам, тангенцыяльнае паскарэньне. Яго велічыня складае a_{tau} = \epsilon r.

Складнік \mathbf a_n = \mathbf \omega \times (\mathbf \omega \times \mathbf r) накіраваны пэрпэндыкулярна да восі вярчэньня і ўяўляе сабой нармальнае паскарэньне. Ягоная велічыня складае {\omega}^2 r.

Катэгорыя:Кінэматычныя велічыні
Катэгорыя:Паскарэньне
Катэгорыя:Вярчэньне
Катэгорыя:Момант сілы
Тангенцыяльнае паскарэньне

**Тангенцыя́льнае паскарэ́нне** — праекцыя паскарэньня матэрыяльнага пункту на кірунак датычнай да траекторыі яе руху.

Тангенцыяльнае паскарэньне вызначае хуткасьць зьмены велічыні хуткасьці руху матэрыяльнага пункту. Ягоная велічыня вызначаецца як

a_{\tau} = \frac {dv} {dt}

У вэктарнай форме

\mathbf a_{\tau} = \frac {dv} {dt} \hat \tau

дзе \hat \tau — орт датычнай да траекторыі.

Пры просталінейным руху тангенцыяльнае паскарэньне цела роўнае да яго агульнага паскарэньня (бо нармальнае паскарэньне роўнае да нулю).

У выпадку, калі цела рухаецца раўнамерна, яго тангенцыяльнае паскарэньне роўнае да нулю.

Катэгорыя:Кінэматыка